| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། Khuddakanikāye ཕྲན་བུའི་སྡེ། Mahāniddesa-aṭṭhakathā ངེས་བསྟན་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད། Ganthārambhakathā གཞུང་འགོ་བརྩམས་པའི་གཏམ། Avijjālaṅgiṃ [Pg.1] ghātento, nandirāgañca mūlato; Bhāventaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, phusi yo amataṃ padaṃ. མ་རིག་པའི་གཏན་པ་འཇོམས་ཤིང་། དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་རྩ་བ་ནས་བཅད་དེ། འཕགས་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་བསྒོམས་ནས། གང་ཞིག་འཆི་མེད་ཀྱི་གོ་འཕང་ལ་རེག་པར་མཛད་པ། Pāpuṇitvā jino bodhiṃ, migadāyaṃ vigāhiya; Dhammacakkaṃ pavattetvā, theraṃ koṇḍaññamādito. རྒྱལ་བ་ཉིད་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་ནས། རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ་གཤེགས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་ནས། ཐོག་མར་གནས་བརྟན་ཀུན་ཤེས་ཀཽཎྜི་ནྱ་དང་། Aṭṭhārasannaṃ koṭīnaṃ, bodhesi tāpaso tahiṃ; Vandehaṃ sirasā tañca, sabbasattānamuttamaṃ. དཀའ་ཐུབ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བཅོ་བརྒྱད་པོ་དེ་དག་དེར་སད་པར་མཛད་པ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དེ་ལ། བདག་གིས་མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། Tathā dhammuttamañceva, saṅghañcāpi anuttaraṃ; Saṃkhittena hi yo vuttaṃ, dhammacakkaṃ vibhāgaso. དེ་བཞིན་དུ་དམ་པའི་ཆོས་མཆོག་དང་། བླ་ན་མེད་པའི་དགེ་འདུན་ལའང་ཕྱག་འཚལ་ལོ། མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས། Sāriputto mahāpañño, satthukappo jinatrajo; Dhammacakkaṃ vibhājetvā, mahāniddesamabravi; Pāṭho visiṭṭho niddeso, taṃnāmavisesito ca. ཤེས་རབ་ཆེ་བའི་ཤཱ་རིའི་བུ་སྟེ། སྟོན་པ་དང་མཚུངས་ཤིང་རྒྱལ་བའི་སྲས་སུ་གྱུར་པ་དེས། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས། ངེས་བསྟན་ཆེན་པོ་གསུངས་སོ། གཞུང་ཁྱད་པར་ཅན་ནི་ངེས་བསྟན་ཡིན་ལ། དེའི་མིང་གིས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་སོ། Taṃ sāriputtaṃ jinarājaputtaṃ, theraṃ thirānekaguṇādhivāsaṃ; Paññāpabhāvuggatacārukittiṃ, sunīcavuttiñca atho namitvā. རྒྱལ་བའི་རྒྱལ་སྲས་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་དེ། བརྟན་ཞིང་ཡོན་ཏན་དུ་མ་གནས་པའི་གཞི། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུས་སྙན་གྲགས་བཟང་པོ་འཕགས་པ། ཁེངས་པ་མེད་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། Khamādayādiyuttena[Pg.2], yuttamuttādivādinā; Bahussutena therena, devena abhiyācito. བཟོད་པ་དང་སྙིང་རྗེ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པ། འོས་ཤིང་གྲོལ་བར་བྱེད་པའི་གཏམ་སྨྲ་བ། མང་དུ་ཐོས་པའི་གནས་བརྟན་ལྷ་ཞེས་བྱ་བས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ལྟར། Mahāvihāravāsīnaṃ, sajjhāyamhi patiṭṭhito; Gahetabbaṃ gahetvāna, porāṇesu vinicchayaṃ. གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཁ་ཏོན་ལ་གནས་ཤིང་། སྔོན་གྱི་རྣམ་པར་ངེས་པ་རྣམས་ལས་བླང་བར་བྱ་བ་རྣམས་བླངས་ཏེ། Avokkamento samayaṃ sakañca, anāmasanto samayaṃ parañca; Pubbopadesaṭṭhakathānayañca, yathānurūpaṃ upasaṃharanto. རང་གི་གྲུབ་མཐའ་ལས་མ་འདས་ཤིང་། གཞན་གྱི་གྲུབ་མཐའ་ལ་སྐྱོན་མ་བརྗོད་པར། སྔོན་གྱི་མན་ངག་དང་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚུལ་རྣམས་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན་དུ་བསྡུ་ཞིང་། Ñāṇappabhedāvahanassa tassa, yogīhi nekehi nisevitassa; Atthaṃ apubbaṃ anuvaṇṇayanto, suttañca yuttiñca anukkamento. ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དང་། རྣལ་འབྱོར་པ་དུ་མས་བསྟེན་པར་བྱས་པ་དེའི་དོན་སྔར་མ་བྱུང་བ་རྣམས་རྗེས་སུ་བཤད་ཅིང་། མདོ་དང་རིགས་པ་དག་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་སྦྱོར་བར། Ārabhissaṃ samāsena, mahāniddesavaṇṇanaṃ; Saddhammabahumānena, nāttukkaṃsanakamyatā. དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། བདག་ཉིད་ཆེ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་པར། ངེས་བསྟན་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་འདི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བརྩམ་པར་བྱའོ། Vakkhāmahaṃ aṭṭhakathaṃ janassa, hitāya saddhammaciraṭṭhitatthaṃ; Sakkacca saddhammapajotikaṃ taṃ, suṇātha dhāretha ca sādhu santoti. སྐྱེ་བོའི་ཕན་བདེ་དང་དམ་པའི་ཆོས་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར། བདག་གིས་འགྲེལ་བཤད་འདི་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། དམ་ཆོས་སྣང་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་དེ་ལ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་གུས་པས་ཉོན་ཅིག་དང་ཟུངས་ཤིག Tattha ‘‘pāṭho visiṭṭho niddeso, taṃnāmavisesito cā’’ti vuttattā duvidho pāṭho – byañjanapāṭho, atthapāṭho ca. Tesu byañjanapāṭho akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesavasena chabbidho. Atthapāṭho saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chabbidho. Tattha tīsu dvāresu parisuddhapayogabhāvena visuddhakaruṇānaṃ cittena pavattitadesanā vācāhi akathitattā adesitattā akkharamiti saññitā, taṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ manasā pucchitapañhānaṃ vasena bhagavatā ratanaghare nisīditvā sammasitapaṭṭhānamahāpakaraṇavasena ca akkharaṃ nāmāti gahetabbaṃ. དེ་ལ་“གཞུང་ཁྱད་པར་ཅན་ནི་ངེས་བསྟན་ཡིན་ལ། དེའི་མིང་གིས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། གཞུང་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཚིག་གི་གཞུང་དང་དོན་གྱི་གཞུང་ངོ་། དེ་དག་ལས་ཚིག་གི་གཞུང་ནི་ཡི་གེ་དང་། ཚིག ཚིག་འབྲུ། རྣམ་པ། ངེས་ཚིག ངེས་པར་བསྟན་པ་བཅས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། དོན་གྱི་གཞུང་ནི་ཀུན་ཏུ་སྟོན་པ་དང་། རབ་ཏུ་སྟོན་པ། འབྱེད་པ། རྣམ་པར་འབྱེད་པ། གསལ་བར་བྱེད་པ། གདགས་པ་བཅས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། དེ་ལ་སྒོ་གསུམ་རྣམ་པར་དག་པའི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པས། རྣམ་པར་དག་པའི་སྙིང་རྗེའི་ཐུགས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་གསུང་ཆོས་ནི། ངག་གིས་མ་སྨྲས་ཤིང་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཡི་གེ་”ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱ་ལ། དེ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་ཡིད་ཀྱིས་དྲིས་པའི་དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རིན་པོ་ཆེའི་ཁང་པར་བཞུགས་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་མཛད་པའི་རབ་ཏུ་བྱེད་པ་ཆེན་པོ་གཞི་ཆེན་པོ་དབང་གིས་“ཡི་གེ་”ཞེས་བྱ་བར་གཟུང་བར་བྱའོ། Atha [Pg.3] vā aparipuṇṇaṃ padaṃ akkharamiti gahetabbaṃ ‘‘saṭṭhivassasahassānī’’ti evamādīsu (pe. va. 802; jā. 1.4.54; netti. 120) viya. Ettha hi sakāra nakāra sokārādīni akkharamiti, ekakkharaṃ vā padaṃ akkharamiti eke. ‘‘Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā’’ti evamādīsu (mahāva. 14; vibha. 203; ma. ni. 3.374; paṭi. ma. 2.30) vibhatyantaṃ atthajotakaṃ akkharapiṇḍaṃ padaṃ. ‘‘Nāmañca rūpañcā’’ti evamādīsu (dha. sa. dukamātikā 109; su. ni. 878; mahāni. 107; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddeso 6; netti. 45) bahuakkharehi yuttaṃ padaṃ nāma. Saṃkhittena vuttaṃ padaṃ vibhāveti. Padena abhihitaṃ byañjayati byattaṃ pākaṭaṃ karotīti byañjanaṃ, vākyameva. ‘‘Cattāro iddhipādā’’ti saṅkhepena kathitamatthaṃ. ‘‘Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīriyacittavīmaṃsasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetī’’tiādīsu (vibha. 431; saṃ. ni. 5.813; dī. ni. 3.306; a. ni. 4.276) pākaṭakaraṇabhāvena byañjanaṃ nāma. Byañjanavibhāgapakāso ākāro. ‘‘Tattha katamo chando? Yo chando chandikatā kattukamyatā’’ti evamādīsu (vibha. 433) kathitabyañjanaṃ anekavidhena vibhāgakaraṇaṃ ākāro nāma. Ākārābhihitassa nibbacanaṃ nirutti. ‘‘Phasso, vedanā’’ti evamādīsu (dha. sa. 1) ākārena kathitaṃ ‘‘phusatīti phasso. Vediyatīti vedanā’’ti nīharitvā vacanaṃ nirutti nāma. Nibbacanavitthāro nissesato desoti niddeso, vediyatīti vedanāti nibbacanaladdhapadaṃ ‘‘sukhā dukkhā adukkhamasukhā, sukhayatīti sukhā, dukkhayatīti dukkhā, neva dukkhayati na sukhayatīti adukkhamasukhā’’ti atthavitthāro niravasesena kathitattā niddeso nāma. ཡང་ན། མ་རྫོགས་པའི་ཚིག་ནི་ཡི་གེ་ཞེས་གཟུང་བར་བྱ་སྟེ། “ལོ་དྲུག་ཁྲི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། འདིར་ནི་ས་ཡིག་དང་། ན་ཡིག སོ་ཡིག་ལ་སོགས་པ་ནི་ཡི་གེ་ཡིན་ལ། ཡང་ན་ཡི་གེ་གཅིག་ལས་གྲུབ་པའི་ཚིག་ནི་ཡི་གེ་ཡིན་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། “སྲེད་པ་གང་འདི་ཡང་སྲིད་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། རྣམ་དབྱེའི་མཐའ་ཅན་གྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཡི་གེའི་ཚོགས་པ་ནི་“ཚིག་”ཡིན་ནོ། “མིང་དང་གཟུགས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཡི་གེ་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཚིག་ནི་“མིང་”ཡིན་ནོ། དེས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་ཚིག་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ཚིག་གིས་བརྗོད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“ཚིག་འབྲུ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། ཚིག་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ། “རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་”ཞེས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་དོན་ལ། “བཞི་གང་ཞེ་ན། འདི་ལ་དགེ་སློང་དག་དགེ་སློང་གིས་འདུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྤོང་བའི་འདུ་བྱེད་དང་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་སྒོམ་པར་བྱེད་དོ། བརྩོན་འགྲུས་དང་། སེམས་དང་། དཔྱོད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྤོང་བའི་འདུ་བྱེད་དང་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་སྒོམ་པར་བྱེད་དོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། གསལ་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ན་“ཚིག་འབྲུ་”ཞེས་བྱའོ། ཚིག་འབྲུའི་དབྱེ་བ་སྟོན་པ་ནི་“རྣམ་པ་”ཡིན་ནོ། “དེ་ལ་འདུན་པ་གང་ཞེ་ན། འདུན་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། འདུན་པར་གྱུར་པ་དང་། བྱེད་པར་འདོད་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། བཤད་པའི་ཚིག་འབྲུ་རྣམས་རྣམ་པ་དུ་མས་དབྱེ་བ་བྱེད་པ་ནི་“རྣམ་པ་”ཞེས་བྱའོ། རྣམ་པས་བརྗོད་པའི་དོན་གྱི་ངེས་ཚིག་ནི་“ངེས་ཚིག་”ཡིན་ནོ། “རེག་པ་དང་ཚོར་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། རྣམ་པའི་སྒོ་ནས་བཤད་པ་ལས། “རེག་པར་བྱེད་པས་ན་རེག་པའོ། མྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་ཚོར་བའོ།”ཞེས་ཕྱུང་སྟེ་སྨྲ་བ་ནི་“ངེས་ཚིག་”ཅེས་བྱའོ། ངེས་ཚིག་རྒྱས་པར་བཤད་པ་མ་ལུས་པ་ནི་“ངེས་པར་བསྟན་པ་”ཡིན་ཏེ། མྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་ཚོར་བའོ་ཞེས་པའི་ངེས་ཚིག་ལས་ཐོབ་པའི་ཚིག་ལ། “བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པའོ། བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བའོ། སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་བའོ། སྡུག་བསྔལ་བར་ཡང་མི་བྱེད་བདེ་བར་ཡང་མི་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པའོ།”ཞེས་དོན་རྒྱས་པར་མ་ལུས་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་“ངེས་པར་བསྟན་པ་”ཞེས་བྱའོ། Evaṃ chabbidhāni byañjanapadāni jānitvā ca chasu atthapadesu saṅkhepato kāsanā dīpanā saṅkāsanā, ‘‘maññamāno kho, bhikkhu, bandho mārassa amaññamāno mutto pāpimato’’ti evamādīsu saṅkhepena atthadīpanā saṅkāsanā nāma. Eso pana thero ‘‘buddhena bhagavatā evaṃ saṅkhepaṃ katvā vuttamatthaṃ ‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’’ti kathetuṃ samattho paṭivijjhi. དེ་ལྟར་ཚིག་གི་ཚིག་འབྲུ་རྣམ་པ་དྲུག་པོ་ཤེས་ནས། དོན་གྱི་ཚིག་དྲུག་པོ་ལས། མདོར་བསྡུས་ཏེ་སྟོན་པ་དང་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་“ཀུན་ཏུ་སྟོན་པ་”ཡིན་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་ རློམ་སེམས་བྱེད་པ་ནི་བདུད་ཀྱི་བཅིངས་པ་ཡིན་ལ། རློམ་སེམས་མི་བྱེད་པ་ནི་སྡིག་ཅན་ལས་ཐར་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། མདོར་བསྡུས་ཏེ་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་“ཀུན་ཏུ་སྟོན་པ་”ཞེས་བྱའོ། གནས་བརྟན་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་དོན་ལ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་བདག་གིས་རྟོགས་སོ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་བདག་གིས་རྟོགས་སོ།”ཞེས་སྨྲ་བར་ནུས་ཤིང་ཁོང་དུ་ཆུད་དོ། Upari [Pg.4] vattabbamatthaṃ ādito kāsanā dīpanā pakāsanā, ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’nti evamādīsu (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28) pacchā kathitabbamatthaṃ paṭhamavacanena dīpanā pakāsanā nāma. Evaṃ paṭhamaṃ dīpitaṃ atthaṃ puna pākaṭaṃ katvā dīpanena ‘‘kiñca, bhikkhave, sabbaṃ ādittaṃ? Cakkhuṃ, bhikkhave, ādittaṃ, rūpā ādittā’’ti evamādīsu (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28) kathitesu ‘‘tikkhindriyo saṅkhepena vuttaṃ paṭivijjhatī’’ti kathitattā dve atthapadāni tikkhindriyassa upakāravasena vuttāni. ཕྱིས་སུ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་སྟོན་པ་དང་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་“རབ་ཏུ་སྟོན་པ་”ཡིན་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་ ཐམས་ཅད་ནི་འབར་བའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཕྱིས་སུ་བཤད་པར་བྱ་བའི་དོན་ཐོག་མའི་ཚིག་གིས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་“རབ་ཏུ་སྟོན་པ་”ཞེས་བྱའོ། དེ་ལྟར་ཐོག་མར་གསལ་བར་བྱས་པའི་དོན་དེ་ཉིད་སླར་ཡང་གསལ་བར་བྱས་ཏེ་སྟོན་པ་ནི། “དགེ་སློང་དག་ ཐམས་ཅད་འབར་བ་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་ མིག་ནི་འབར་བའོ། གཟུགས་རྣམས་ནི་འབར་བའོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་ལ། “དབང་པོ་རྣོན་པོ་ཅན་གྱིས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པ་ཁོང་དུ་ཆུད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དོན་གྱི་ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་དག་ནི་དབང་པོ་རྣོན་པོ་ཅན་ལ་ཕན་གདགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། Saṃkhittassa vitthārābhidhānaṃ sakiṃ vuttassa ca punapi abhidhānaṃ vivaraṇaṃ, ‘‘kusalā dhammā’’ti (dha. sa. 1) saṅkhepena nikkhittassa. ‘‘Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti (dha. sa. 1) niddesavasena vitthāraṇaṃ vitthāravasena puna kathanaṃ vivaraṇaṃ nāma. མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པ་རྒྱས་པར་བཤད་པ་དང་། ལན་ཅིག་བཤད་པ་ཉིད་སླར་ཡང་བཤད་པ་ནི་“འབྱེད་པ་”ཡིན་ཏེ། “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བཞག་པ་ལ། “ཆོས་དགེ་བ་རྣམས་གང་ཞེ་ན། གང་གི་ཚེ་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་”ཞེས་ངེས་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱས་པར་བཤད་པ་དང་། རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་སླར་ཡང་བཤད་པ་ནི་“འབྱེད་པ་”ཞེས་བྱའོ། Taṃ vibhāgakaraṇaṃ vibhajanaṃ, ‘‘yasmiṃ samaye’’ti (dha. sa. 1) vivarite kusale dhamme ‘‘tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hotī’’ti (dha. sa. 1) vibhāgakaraṇaṃ vibhajanaṃ nāma. Vivarassa vitthārābhidhānena vibhattassa ca upamābhidhānena paṭipādanaṃ uttānīkaraṇaṃ, vivaraṇena vivaritatthassa ‘‘katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā samphusanā’’ti (dha. sa. 2) ativivaritvā kathanañca vibhajanena vibhattassa ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, gāvī niccammā, evameva khvāhaṃ, bhikkhave, phassāhāro daṭṭhabboti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 2.63) evamādiupamākathanañca uttānīkaraṇaṃ nāma. Dhammaṃ suṇantānaṃ dhammadesanena cittassa anekavidhena somanassauppādanañca atikhiṇabuddhīnaṃ anekavidhena ñāṇassa tikhiṇabhāvakaraṇañca paññatti nāma, tesaṃ suṇantānaṃ taṃcittatosanena taṃcittanisāmanena ca paññāyatīti paññatti. Tattha bhagavā akkharehi saṅkāsayati, padehi pakāsayati, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttānīkaroti, niddesehi paññāpayatīti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Buddhā bhagavanto ekacce veneyye ekasmiṃ desane akkharehi atthasaṅkāsanaṃ karonti…pe… niddesehi atthapaññāpanaṃ karontīti ayamettha adhippāyo. དེ་ཉིད་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བྱེད་པ་ནི་“རྣམ་པར་འབྱེད་པ་”ཡིན་ཏེ། “གང་གི་ཚེ་”ཞེས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཕྱེ་བ་ལ། “དེའི་ཚེ་རེག་པ་ཡོད་པར་འགྱུར། ཚོར་བ་ཡོད་པར་འགྱུར་”ཞེས་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བྱེད་པ་ནི་“རྣམ་པར་འབྱེད་པ་”ཞེས་བྱའོ། ཕྱེ་བའི་དོན་རྒྱས་པར་བཤད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་དོན་དཔེའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་ནི་“གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཡིན་ཏེ། ཕྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་བའི་དོན་དེ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་ཕྱེ་སྟེ་“དེའི་ཚེ་རེག་པ་གང་ཞེ་ན། གང་དེའི་ཚེ་རེག་པ་དང་། རེག་པར་གྱུར་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་རེག་པ་”ཞེས་གསུངས་པ་དང་། རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ལ། “དགེ་སློང་དག་ དཔེར་ན་བ་ལང་པགས་པ་མེད་པ་བཞིན་ནོ། དགེ་སློང་དག་ དེ་བཞིན་དུ་རེག་པའི་ཟས་ནི་བལྟ་བར་བྱའོ་ཞེས་བདག་སྨྲའོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དཔེ་གསུངས་པ་ནི་“གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་བྱའོ། ཆོས་ཉན་པ་རྣམས་ལ་ཆོས་བཤད་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ལ་དགའ་བ་རྣམ་པ་དུ་མ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཤིན་ཏུ་རྣོ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་དུ་མས་རྣོ་བར་བྱེད་པ་ནི་“གདགས་པ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་དག་གིས་ཉན་པའི་ཚེ་དེའི་སེམས་ཚིམ་པ་དང་དེའི་སེམས་གཏོད་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“གདགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཡི་གེས་ཀུན་ཏུ་སྟོན་པར་མཛད། ཚིག་གིས་རབ་ཏུ་སྟོན་པར་མཛད། ཚིག་འབྲུས་འབྱེད་པར་མཛད། རྣམ་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་པར་མཛད། ངེས་ཚིག་གིས་གསལ་བར་བྱེད་པར་མཛད། ངེས་པར་བསྟན་པས་གདགས་པར་མཛད་དོ། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱིས་གདུལ་བྱ་ཁ་ཅིག་ལ་ཆོས་བཤད་པ་གཅིག་གི་ནང་དུ། ཡི་གེའི་སྒོ་ནས་དོན་ཀུན་ཏུ་སྟོན་པར་མཛད་པ་དང་། །པེ་། ངེས་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་དོན་གདགས་པར་མཛད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་དགོངས་པའོ། Atha vā akkharehi saṅkāsayitvā padehi pakāsayati, byañjanehi vivaritvā ākārehi vibhajati, niruttīhi uttānīkatvā niddesehi paññāpayati[Pg.5]. Kiṃ vuttaṃ hoti? Evarūpena dhammadesanena ekaccesu ṭhānesu ekaccānaṃ veneyyānaṃ vinayatīti. ཡང་ན། ཡི་གེའི་སྒོ་ནས་ཀུན་ཏུ་བསྟན་ནས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་སྟོན་པར་མཛད། ཚིག་འབྲུའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་ནས་རྣམ་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་པར་མཛད། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱས་ནས་ངེས་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་གདགས་པར་མཛད་དོ། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། འདི་ལྟ་བུའི་ཆོས་བཤད་པའི་སྒོ་ནས་གནས་ཁ་ཅིག་ཏུ་གདུལ་བྱ་ཁ་ཅིག་འདུལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་པའོ། Atha vā akkharehi ugghāṭayitvā padehi pakāsento vinayati ugghaṭitaññuṃ, byañjanehi vivaritvā ākārehi vibhajanto vinayati vipañcitaññuṃ, niruttīhi uttānīkatvā niddesehi paññāpento vinayati neyyaṃ. Iti veneyyavasenapi yojetabbameva. ཡང་ན། ཡི་གེའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་སྟེ་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་སྟོན་བཞིན་དུ་མགོ་སྨོས་པས་གོ་བ་འདུལ་བར་མཛད། ཚིག་འབྲུའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་སྟེ་རྣམ་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་བཞིན་དུ་སྤྲོས་པས་གོ་བ་འདུལ་བར་མཛད། ངེས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱས་ཏེ་ངེས་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་གདགས་བཞིན་དུ་གཟུད་པར་བྱ་བ་འདུལ་བར་མཛད་དོ། དེ་ལྟར་གདུལ་བྱའི་དབང་གིས་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། Atthato panettha katamo byañjanapāṭho, katamo atthapāṭhoti? Buddhānaṃ bhagavantānaṃ dhammaṃ desentānaṃ yo atthāvagamako saviññattikasaddo, so byañjanapāṭho. Yo tena abhisametabbo lakkhaṇarasādisahito dhammo, so atthapāṭhoti veditabbo. Punapi sandhāyabhāsito byañjanabhāsito sāvasesapāṭho anavasesapāṭho nīto neyyoti chabbidho pāṭho. Tattha anekatthavattā sandhāyabhāsito ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā, rājāno dve ca khattiye’’ti evamādi (dha. pa. 294). Ekatthavattā byañjanabhāsito ‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti evamādi (dha. pa. 1.2; netti. 89, 92; peṭako. 14). Sāvaseso ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’nti evamādi (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28). Viparīto anavaseso ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti evamādi (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5). Yathā vacanaṃ, tathā avagantabbo nīto ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti evamādi. Yuttiyā anussaritabbo neyyo ‘‘ekapuggalo bhikkhave’’ti evamādi (a. ni. 1.170). འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཚིག་གི་ཀློག་པ་གང་ཡིན། དོན་གྱི་ཀློག་པ་གང་ཡིན་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་པ་ན། དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་དང་བཅས་པའི་སྒྲ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཚིག་གི་ཀློག་པ་ཡིན། དེས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་བྱེད་ལས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དོན་གྱི་ཀློག་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་གཞན་ཡང་དགོངས་ཏེ་གསུངས་པ་དང་། ཚིག་གིས་གསུངས་པ་དང་། ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་ཀློག་པ་དང་། ལྷག་མ་མེད་པའི་ཀློག་པ་དང་། ངེས་པའི་དོན་དང་། དྲང་བའི་དོན་ཏེ་ཀློག་པ་རྣམ་པ་དྲུག་ཡོད། དེ་ལ་དོན་དུ་མ་སྟོན་པ་དགོངས་ཏེ་གསུངས་པ་ནི། 'མ་དང་ཕ་ནི་བསད་བྱས་ཤིང་། །རྒྱལ་པོ་རྒྱལ་རིགས་གཉིས་པོ་དང་། །' ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །དོན་གཅིག་སྟོན་པ་ཚིག་གིས་གསུངས་པ་ནི། 'ཆོས་རྣམས་ཡིད་ཀྱི་སྔོན་འགྲོ་ཅན། །' ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་ནི། 'དགེ་སློང་དག་ཐམས་ཅད་ནི་འབར་བའོ། །' ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །དེའི་བཟློག་པ་ལྷག་མ་མེད་པ་ནི། 'ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། །' ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ངེས་པའི་དོན་ནི། 'མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པའོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །རིགས་པས་རྗེས་སུ་དཔག་པར་བྱ་བ་དྲང་བའི་དོན་ནི། 'དགེ་སློང་དག་གང་ཟག་གཅིག་ནི། །' ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། ། Attho pana anekappakāro pāṭhattho sabhāvattho ñāyattho pāṭhānurūpo napāṭhānurūpo sāvasesattho niravasesattho nītattho neyyattho iccādi. Tattha yo appassatthassa ñāpanatthamuccāriyate, so pāṭhattho ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’ntiādīsu (pārā. 1; dī. ni. 1.190) viya. Rūpārūpadhammānaṃ lakkhaṇarasādisabhāvattho ‘‘sammādiṭṭhiṃ bhāvetī’’tiādīsu (vibha. 485; saṃ. ni. 5.3) viya. Yo ñāyamāno hitāya saṃvattati, so ñātuṃ arahatīti ñāyattho – ‘‘atthavādī dhammavādī’’tiādīsu (dī. ni. 1.9, 194; 3.238; ma. ni. 1.411) viya. Yathāpāṭhaṃ bhāsito pāṭhānurūpo ‘‘cakkhu[Pg.6], bhikkhave, purāṇakamma’’nti (saṃ. ni. 4.146) bhagavatā vuttaṃ. Tasmā cakkhumapi kammanti. Byañjanacchāyāya atthaṃ paṭibāhayamānena vutto attho napāṭhānurūpo, so pāṭhato ananuññāto akatapaṭikkhepo viyutto. So ca saṅgahetabbampi asaṅgahetvā, parivajjetabbampi vā kiñci aparivajjetvā parisesaṃ katvā vutto sāvasesattho ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ (saṃ. ni. 4.60; mahāni. 107). Sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno’’tiādīsu (dha. pa. 129) viya. Viparīto niravasesattho ‘‘sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca (dī. ni. 2.155; mahāva. 287; netti. 114). Tatra, bhikkhave, ko mantā ko saddhātā…pe… aññatra diṭṭhapadehī’’tiādīsu (a. ni. 7.66) viya. Saddavaseneva veditabbo nītattho ‘‘rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.151, 165; mahāva. 33) viya. Sammutivasena veditabbo neyyattho ‘‘cattārome, bhikkhave, valāhakūpamā puggalā’’tiādīsu (a. ni. 4.101-102) viya. Evamidha pāṭhañca atthañca vivaritvā ṭhito asaṃhīro bhavati paravādīhi dīgharattaṃ titthavāsena. དོན་ནི་རྣམ་པ་མང་པོ་ཡོད་དེ། ཀློག་པའི་དོན་དང་། རང་བཞིན་གྱི་དོན་དང་། རིགས་པའི་དོན་དང་། ཀློག་པ་དང་མཐུན་པ་དང་། ཀློག་པ་དང་མི་མཐུན་པ་དང་། ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་དོན་དང་། ལྷག་མ་མེད་པའི་དོན་དང་། ངེས་པའི་དོན་དང་། དྲང་བའི་དོན་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ལ་ཚིག་ཉུང་ངུའི་དོན་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གང་ཞིག་བརྗོད་པ་དེ་ནི་ཀློག་པའི་དོན་ཡིན་ཏེ། 'དོན་དང་བཅས་པ་ཚིག་འབྲུ་དང་བཅས་པ།' ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །གཟུགས་ཅན་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་བྱེད་ལས་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་ནི། 'ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྒོམ་པར་བྱེད།' ཅེས་པ་ལྟ་བུའོ། །གང་ཞིག་ཤེས་ན་ཕན་པ་དང་བདེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། ཤེས་པར་བྱ་བའི་འོས་སུ་གྱུར་པ་དེ་ནི་རིགས་པའི་དོན་ཡིན་ཏེ། 'དོན་སྨྲ་བ་ཆོས་སྨྲ་བ།' ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །ཇི་ལྟར་ཀློག་པ་བཞིན་དུ་གསུངས་པ་ནི་ཀློག་པ་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། 'དགེ་སློང་དག་མིག་ནི་སྔོན་གྱི་ལས་སོ། །' ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ། །དེའི་ཕྱིར་མིག་ཀྱང་ལས་ཡིན་ནོ། །ཚིག་གི་གྲིབ་མས་དོན་ལ་བཀག་སྟེ་གསུངས་པའི་དོན་ནི་ཀློག་པ་དང་མི་མཐུན་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་ཀློག་པ་ལས་མ་གནང་ཞིང་། དགག་པ་མ་བྱས་པར་ལོགས་སུ་བཀར་བའོ། །གང་ཞིག་བསྡུ་བར་བྱ་བ་ཡང་མ་བསྡུས་པའམ། ཡང་ན་སྤང་བར་བྱ་བ་གང་ཡང་མ་སྤངས་པར་ལྷག་མ་བཞག་ནས་གསུངས་པ་དེ་ནི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་དོན་ཡིན་ཏེ། 'མིག་དང་གཟུགས་ལ་བརྟེན་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེའོ། །' དང་། 'ཐམས་ཅད་ཆད་པས་འཇིགས་ཤིང་། ཐམས་ཅད་འཆི་བར་སྐྲག' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །དེའི་བཟློག་པ་ལྷག་མ་མེད་པའི་དོན་ནི། 'ང་དང་ཁྱེད་ཅག་གཉིས་ཀས་འཁོར་བར་ཡུན་རིང་དུ་རྒྱུགས་ཤིང་འཁྱམས་སོ། །' དང་། 'དགེ་སློང་དག་དེ་ལ་སུ་ཞིག་གིས་བསམ་ཞིང་སུ་ཞིག་གིས་དད་པར་བྱེད། ... ལྟ་བའི་གནས་ལས་གཞན་པའོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །སྒྲའི་མཐུ་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ནི་ངེས་པའི་དོན་ཡིན་ཏེ། 'གཟུགས་དང་སྒྲ་དང་རོ་དང་དྲི་དང་། རེག་བྱ་ཡིད་དུ་འོང་བ་རྣམས། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་དབང་གིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ནི་དྲང་བའི་དོན་ཡིན་ཏེ། 'དགེ་སློང་དག་གང་ཟག་འདི་བཞི་ནི་སྤྲིན་དང་འདྲའོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །དེ་ལྟར་འདིར་ཀློག་པ་དང་དོན་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་གནས་པ་ནི། ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཡུན་རིང་དུ་མུ་སྟེགས་པའི་གནས་སུ་གནས་ཀྱང་མི་འཕྲོག་པར་འགྱུར་རོ། ། Iti asaṃhīrabhāvena yāva āgamādhigamasampadaṃ, tāva vattuṃ sakkoti. Saṅkhepavitthāranayena hetudāharaṇādīhi avabodhayituṃ samattho. Evaṃvidho attānañca parañca sodhetuṃ samatthabhāvena dussīlyadiṭṭhimalavirahitattā suci. Dussīlo hi attānaṃ upahanati, tena nādeyyavāco ca bhavati sabyohāramāno idha niccāturo vejjova. Duddiṭṭhi paraṃ upahanati, nāvassayo ca bhavati vāḷagahākulo iva kamalasaṇḍo. Ubhayavipanno pana sabbathāpi anupāsanīyo bhavati gūthagatamiva chavālātaṃ gūthagato viya ca kaṇhasappo. Ubhayasampanno pana sabbathāpi upāsanīyo sevitabbo ca viññūhi, nirupaddavo iva ratanākaro, evaṃ bhūto evaṃ amaccharo ahīnācariyamuṭṭhi. Suttasuttānulomaācariyavādaattanomatisaṅkhātānañca catunnaṃ apariccāgī, tesaṃ vasena byākhyāto. དེ་ལྟར་མི་འཕྲོག་པའི་དངོས་པོས་ལུང་དང་རྟོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བར་དུ་སྨྲ་བར་ནུས་སོ། །བསྡུས་པ་དང་རྒྱས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཏན་ཚིགས་དང་དཔེ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གོ་བར་བྱེད་ནུས་པ་ཡིན། དེ་ལྟ་བུ་ནི་བདག་དང་གཞན་དག་པར་བྱེད་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་དང་ལྟ་བ་ངན་པའི་དྲི་མ་དང་བྲལ་བས་གཙང་མ་ཡིན། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ནི་བདག་ཉིད་འཇོམས་པར་བྱེད་དེ། དེས་ན་ཁོའི་ཚིག་གཟུང་བར་མི་འོས་ཤིང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་བྱེད་ཀྱང་འདིར་རྟག་ཏུ་ན་བའི་སྨན་པ་བཞིན་ནོ། །ལྟ་བ་ངན་པ་ནི་གཞན་འཇོམས་པར་བྱེད་དེ། གཅན་གཟན་གདུག་པས་གང་བའི་པདྨའི་ཚལ་བཞིན་དུ་སྐྱབས་སུ་མི་རུང་ངོ། །གཉིས་ཀ་ཉམས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བསྟེན་པར་མི་བྱ་སྟེ། མི་གཙང་བར་ལྷུང་བའི་དུར་ཁྲོད་ཀྱི་མེ་མུར་བཞིན་དང་། མི་གཙང་བར་གནས་པའི་སྦྲུལ་ནག་པོ་བཞིན་ནོ། །གཉིས་ཀ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་ཅིང་བསྙེན་བཀུར་བྱ་བར་འོས་ཏེ། ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་གཏེར་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེ་ནི་སེར་སྣ་མེད་ཅིང་སློབ་དཔོན་གྱི་དཔེ་མཁྱུད་མེད་པ་ཡིན། མདོ་དང་། མདོ་དང་མཐུན་པ་དང་། སློབ་དཔོན་གྱི་བཤད་པ་དང་། རང་གི་བསམ་པ་སྟེ་བཞི་པོ་འདི་དག་མི་གཏོང་ཞིང་། དེ་དག་གི་དབང་གིས་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། ‘‘Ekaṃsavacanaṃ ekaṃ, vibhajjavacanaṃ padaṃ; Tatiyaṃ paṭipuccheyya, catutthaṃ pana ṭhāpaye’’ti. “གཅིག་ཏུ་ངེས་པར་ལུང་བསྟན་གཅིག་དང་། རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་ལུང་བསྟན་ཚིག །གསུམ་པ་དྲི་བར་བྱ་བ་དང་། བཞི་པ་བཞག་པར་བྱ་བའོ། །” Etesaṃ [Pg.7] vā apariccāgī. Tato eva sotūnaṃ hite niyuttattā nesaṃ avabodhanaṃ pati akilāsu bhavatīti. Āha cettha – འདི་དག་ཀྱང་མི་གཏོང་བ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་ལ་བརྩོན་པས་ན། དེ་དག་ལ་གོ་བར་བྱེད་པ་ལ་སྐྱོ་བ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Pāṭhatthavidasaṃhīro, vattā suci amaccharo; Catunnaṃ apariccāgī, desakassa hitānvito’’ti. “ཀློག་དང་དོན་ཤེས་མི་འཕྲོག་པ། །སྨྲ་མཁས་གཙང་མ་སེར་སྣ་མེད། །བཞི་པོ་མི་གཏོང་ཕན་ལྡན་པ། །ཆོས་སྟོན་པ་པོ་ཡིན་པར་འགྱུར། །” Ettha desakassāti desako assa, bhaveyyāti attho. Hitānvitoti hite anugato hitacitto. So eso sucittā piyo, catunnaṃ apariccāgittā garu, asaṃhīrattā bhāvanīyo, desakattā vattā, hitānvitattā vacanakkhamo, pāṭhatthavidattā gambhīrakathaṃ kattā, amaccharattā na cāṭṭhāne niyojako iti – འདིར་ 'ཆོས་སྟོན་པ་པོ་' ཞེས་པ་ནི་ཆོས་སྟོན་པ་པོར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །'ཕན་ལྡན་' ཞེས་པ་ནི་ཕན་པ་ལ་རྗེས་སུ་ཞུགས་ཤིང་ཕན་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པའོ། །དེ་ཉིད་གཙང་མ་ཡིན་པས་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། བཞི་པོ་མི་གཏོང་བས་བཀུར་བར་འོས་པ་དང་། མི་འཕྲོག་པས་བསྔགས་པར་འོས་པ་དང་། ཆོས་སྟོན་པ་པོ་ཡིན་པས་སྨྲ་བ་པོ་དང་། ཕན་པ་དང་ལྡན་པས་བཟོད་པར་སྨྲ་བ་དང་། ཀློག་དང་དོན་ཤེས་པས་ཟབ་མོའི་གཏམ་བྱེད་པ་དང་། སེར་སྣ་མེད་པས་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་མི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན། ‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo; Gambhīrañca kathaṃ kattā, no cāṭṭhāne niyojako’’ti. (a. ni. 7.37; netti. 113); “ཡིད་འོང་བཀུར་འོས་བསྔགས་འོས་དང་། །སྨྲ་མཁས་བཟོད་པར་སྨྲ་བ་དང་། །ཟབ་མོའི་གཏམ་ནི་བྱེད་པ་དང་། །གནས་མིན་ལ་ནི་མི་སྦྱོར་བའོ། །” ‘‘Abhihito desako so, tāva dāni abhidhīyate’’. “ཆོས་སྟོན་པ་པོ་དེ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །ད་ནི་ཉན་པ་པོ་བཤད་པར་བྱའོ། །” Tattha dhammagaruttā kathaṃ na paribhavati, ācariyagaruttā kathikaṃ na paribhavati, saddhāpaññādiguṇapaṭimaṇḍitattā attānaṃ na paribhavati, asaṭhāmāyāvittā amatābhimukhattā ca avikkhittacitto bhavati, sumedhattā yoniso manasi karotīti. Vuttañhetaṃ – དེ་ལ་ཆོས་ལ་གུས་པས་གཏམ་ལ་བརྙས་པར་མི་བྱེད། སློབ་དཔོན་ལ་གུས་པས་ཆོས་སྨྲ་བ་ལ་བརྙས་པར་མི་བྱེད། དད་པ་དང་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བརྒྱན་པས་བདག་ཉིད་ལ་བརྙས་པར་མི་བྱེད། གཡོ་དང་སྒྱུ་མེད་ཅིང་འཆི་མེད་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པས་སེམས་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པར་འགྱུར་རོ། །བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པས་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ། །འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Na kathaṃ paribhoti, na kathikaṃ paribhoti, na attānaṃ paribhoti, avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti ekaggacitto, yoniso manasi karotī’’ti (a. ni. 5.151). “དགེ་སློང་དག་ཆོས་ལྔ་དང་ལྡན་ན། དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་ན་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཡང་དག་པའི་ཉིད་ཉིད་དུ་ངེས་པར་འཇུག་པར་ནུས་སོ། །ལྔ་གང་ཞེ་ན། གཏམ་ལ་བརྙས་པར་མི་བྱེད། ཆོས་སྨྲ་བ་ལ་བརྙས་པར་མི་བྱེད། བདག་ཉིད་ལ་བརྙས་པར་མི་བྱེད། སེམས་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པར་རྩེ་གཅིག་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཆོས་ཉན། ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ། །” Taṃlakkhaṇappattattā bhāvanaṃ bhajatīti. Āha cettha – མཚན་ཉིད་དེ་དག་དང་ལྡན་པས་བསྒོམ་པ་ལ་བརྟེན་ཏོ། །འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Dhammācariyagaru saddhāpaññādiguṇamaṇḍito; Asaṭhāmāyāvikassa, sumedho amatābhimukho’’. – “ཆོས་དང་སློབ་དཔོན་ལ་གུས་ཤིང་། །དད་དང་ཤེས་རབ་ཡོན་ཏན་བརྒྱན། །གཡོ་དང་སྒྱུ་མེད་བློ་གྲོས་ལྡན། །འཆི་མེད་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའོ། །” Iti vattā ca sotā ca. དེ་ལྟར་ན་སྨྲ་བ་པོ་དང་ཉན་པ་པོའོ། ། Evaṃ [Pg.8] vuttappakāraṃ byañjanañca atthañca dassetvā idāni yo atiaggaṃ katvā kathitattā mahāsamuddamahāpathavī viya mahā ca so niddeso cāti mahāniddeso, taṃ mahāniddesaṃ vaṇṇayissāmi. དེ་ལྟར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚིག་དང་དོན་བསྟན་ནས། ད་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་དང་ས་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་ཆེ་བ་དང་། བཤད་པ་ཡིན་པས་ན་ 'བཤད་པ་ཆེན་མོ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། བཤད་པ་ཆེན་མོ་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་འགྲེལ་བར་བྱའོ། ། Tadetaṃ mahāniddesaṃ atthasampannaṃ byañjanasampannaṃ gambhīraṃ gambhīratthaṃ lokuttarappakāsakaṃ suññatappaṭisaṃyuttaṃ paṭipattimaggaphalavisesasādhanaṃ paṭipattipaṭipakkhapaṭisedhanaṃ yogāvacarānaṃ ñāṇavararatanākarabhūtaṃ dhammakathikānaṃ dhammakathāvilāsavisesahetubhūtaṃ saṃsārabhīrukānaṃ dukkhanissaraṇatadupāyadassanena assāsajananatthaṃ tappaṭipakkhanāsanatthañca gambhīratthānañca anekesaṃ suttantapadānaṃ atthavivaraṇena sujanahadayaparitosajananatthaṃ, tathāgatena arahatā sammāsambuddhena sabbattha appaṭihatasabbaññutaññāṇamahādīpobhāsena sakalajanavitthatamahākaruṇāsinehena veneyyajanahadayagatakilesandhakāravidhamanatthaṃ samujjalitassa saddhammamahāpadīpassa tadadhippāyavikāsanasinehaparisekena pañcavassasahassamaticirasamujjalanamicchatā lokānukampakena satthukappena dhammarājassa dhammasenāpatinā āyasmatā sāriputtattherena bhāsitaṃ sutvā āyasmā ānando paṭhamamahāsaṅgītikāle yathāsutameva saṅgahaṃ āropesi. དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཚིག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཟབ་མོ་དང་། དོན་ཟབ་མོ་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྟོང་པ་ཉིད་དང་འབྲེལ་བ་དང་། སྒྲུབ་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་དང་། སྒྲུབ་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་འགོག་པ་དང་། རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་མཆོག་གི་རིན་པོ་ཆེའི་གཏེར་དུ་གྱུར་པ་དང་། ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་བཤད་པའི་སྒེག་ཆོས་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པ་དང་། འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པ་རྣམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་པ་དང་དེའི་ཐབས་བསྟན་པས་དབུགས་དབྱུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་འཇོམས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཟབ་མོའི་དོན་ཅན་གྱི་མདོ་སྡེའི་ཚིག་དུ་མའི་དོན་རྣམ་པར་ཕྱེ་བས་སྐྱེ་བོ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ཆེན་པོའི་སྣང་བ་དང་། སྐྱེ་བོ་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་པའི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་བྱམས་པས་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོའི་སྙིང་ལ་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་མུན་པ་སེལ་བའི་ཕྱིར་དུ་སྦར་བའི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ཆེན་པོ་དེ། དེའི་དགོངས་པ་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་བྱམས་པའི་སྣུམ་གྱིས་གསོས་ཏེ་ལོ་ལྔ་སྟོང་གི་བར་དུ་ཤིན་ཏུ་ཡུན་རིང་དུ་འབར་བར་བཞེད་པས། འཇིག་རྟེན་ལ་ཐུགས་བརྩེ་བ་ཅན་སྟོན་པ་དང་མཚུངས་པ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་གནས་བརྟན་གྱིས་གསུངས་པ་ཐོས་ནས། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་བཀའ་བསྡུ་དང་པོའི་ཚེ་ཇི་ལྟར་ཐོས་པ་བཞིན་དུ་བསྡུ་བ་མཛད་དོ། ། So panesa vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpanno, dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcasu mahānikāyesu khuddakamahānikāyapariyāpanno, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu satthusāsanaṅgesu yathāsambhavaṃ gāthaṅgaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahito. དེ་ཡང་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་དང་། མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་དང་། ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་དེ་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་དུ་གཏོགས་པ་དང་། ལུང་རིང་པོ་དང་། ལུང་བར་མོ་དང་། ལུང་ལྡན་པ་དང་། གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་ལུང་དང་། ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་ལུང་སྟེ་ལུང་ཆེན་པོ་ལྔའི་ནང་ནས་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་ལུང་དུ་གཏོགས་པ་དང་། མདོ་སྡེ་དང་། དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་དང་། ལུང་དུ་བསྟན་པ་དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་། ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་དང་། དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བ་དང་། སྐྱེས་པའི་རབས་དང་། རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་དང་། ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ་སྟེ་སྟོན་པའི་གསུང་རབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དགུའི་ནང་ནས་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་ཡན་ལག་དང་ལུང་དུ་བསྟན་པའི་ཡན་ལག་གཉིས་སུ་བསྡུས་པའོ། ། ‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dvesahassāni bhikkhuto; Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) – “བརྒྱད་ཁྲི་ཉིས་སྟོང་སངས་རྒྱས་ལས། །ཉིས་སྟོང་དགེ་སློང་རྣམས་ལས་བླངས། །བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ཆོས་ཀྱི་སྒོ། །ང་ཡི་ཡིད་ལ་ཀུན་ཏུ་གནས། །” Dhammabhaṇḍāgārikattherena pañcasu ṭhānesu etadaggaṃ āropitena paṭiññātānaṃ caturāsītiyā dhammakkhandhasahassānaṃ bhikkhuto gahitesu dvīsu dhammakkhandhasahassesu anekasatadhammakkhandhasaṅgahito. Tassa dve vaggā aṭṭhakavaggo pārāyanavaggo khaggavisāṇasuttañca, ekekasmiṃ vagge soḷasa soḷasa katvā khaggavisāṇasuttañcāti tettiṃsa suttāni kāmasuttādikhaggavisāṇasuttapariyosānāni[Pg.9]. Evaṃ anekadhā vavatthāpitassa imassa mahāniddesassa anupubbapadatthavaṇṇanaṃ karissāmi. Ayañhi mahāniddeso pāṭhato atthato ca uddisantena niddisantena ca sakkaccaṃ uddisitabbo niddisitabbo ca, uggaṇhantenāpi sakkaccaṃ uggaṇhitabbo dhāretabbo ca. Taṃ kissa hetu? Gambhīrattā imassa mahāniddesassa lokahitāya loke ciraṭṭhitatthanti. ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་པའི་གནས་བརྟན་གནས་ལྔ་ལ་མཆོག་ཏུ་བཀུར་བས་ཁས་བླངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་ནང་ནས། དགེ་སློང་ལས་བླངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཉིས་སྟོང་གི་ཁྲོད་ནས་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མ་བསྡུས་པའོ། །དེ་ལ་ཚན་པ་གཉིས་ཏེ། བརྒྱད་པའི་ཚན་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཚན་པ་དང་། བསེ་རུའི་མདོ་སྟེ། ཚན་པ་རེ་རེ་ལ་མདོ་བཅུ་དྲུག་རེ་བྱས་ཤིང་བསེ་རུའི་མདོ་དང་བཅས་པས་འདོད་པའི་མདོ་ནས་བསེ་རུའི་མདོའི་བར་དུ་མདོ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་ཡོད། དེ་ལྟར་རྣམ་པ་དུ་མར་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་བཤད་པ་ཆེན་མོ་འདིའི་ཚིག་གི་དོན་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ། །བཤད་པ་ཆེན་མོ་འདི་ནི་ཀློག་པ་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་འཆད་ཅིང་སྟོན་པ་ན། གུས་པ་དང་བཅས་པས་བཤད་ཅིང་བསྟན་པར་བྱ་ལ། སློབ་པ་ནའང་གུས་པ་དང་བཅས་པས་བསླབ་ཅིང་གཟུང་བར་བྱའོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བཤད་པ་ཆེན་མོ་འདི་ནི་ཟབ་པའི་ཕྱིར་དང་། འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་དུ་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། 1. Aṭṭhakavaggo ༡. བརྒྱད་པའི་ཚོམས། 1. Kāmasuttaniddesavaṇṇanā ༡. འདོད་པའི་མདོའི་ངེས་བསྟན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། Tattha kāmasuttaṃ ādi. Tasmimpi ‘‘kāmaṃ kāmayamānassā’’ti gāthā ādi. Sā uddesaniddesapaṭiniddesavasena tidhā ṭhitā. ‘‘Kāmaṃ kāmayamānassā’’ti evamādi uddeso. ‘‘Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā cā’’ti niddeso. ‘‘Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā’’ti evamādi paṭiniddeso. དེ་ལ་འདོད་པའི་མདོ་ནི་ཐོག་མ་ཡིན། དེའི་ནང་དུའང་ “འདོད་པ་འདོད་པར་བྱེད་པ་ལ།” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ནི་ཐོག་མ་ཡིན། དེ་ནི་མདོར་བསྟན་པ་དང་། ངེས་པར་བསྟན་པ་དང་། སོ་སོར་ངེས་པར་བསྟན་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་གནས་སོ། །“འདོད་པ་འདོད་པར་བྱེད་པ་ལ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མདོར་བསྟན་པའོ། །“འདོད་པ་རྣམས་ནི་མདོར་བསྡུས་ན་འདོད་པ་གཉིས་ཏེ། དངོས་པོའི་འདོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའོ། །” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། །“དངོས་པོའི་འདོད་པ་གང་དག་ཅེ་ན། ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་སོ་སོར་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། ། 1. Tattha kāmanti manāpiyarūpāditebhūmakadhammasaṅkhātaṃ vatthukāmaṃ. Kāmayamānassāti icchamānassa. Tassa cetaṃ samijjhatīti tassa kāmayamānassa sattassa taṃ kāmasaṅkhātaṃ vatthu samijjhati ce, sace so taṃ labhatīti vuttaṃ hoti. Addhā pītimano hotīti ekaṃsaṃ tuṭṭhacitto hoti. Laddhāti labhitvā. Maccoti satto. Yadicchatīti yaṃ icchati. Idaṃ pana saṅkhepato padatthasambandhamattameva, vitthāro pana upari pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbo. Yathā ca imasmiṃ, evaṃ ito paraṃ sabbesupīti. ༡. དེ་ལ་ “འདོད་པ།” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆོས་སུ་བསྡུས་པའི་དངོས་པོའི་འདོད་པའོ། །“འདོད་པར་བྱེད་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །“དེ་ལ་འདི་ཉིད་གྲུབ་པར་འགྱུར་ན།” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དེ་ཉིད་འདོད་པར་བྱེད་པའི་སེམས་ཅན་དེ་ལ་འདོད་པར་བསྡུས་པའི་དངོས་པོ་དེ་གྲུབ་པར་འགྱུར་ན། གལ་ཏེ་ཁོ་བོས་དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ན་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། །“ངེས་པར་དགའ་བའི་ཡིད་དང་ལྡན་པར་འགྱུར།” ཞེས་པ་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་ཚིམ་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བའོ། །“ཐོབ་ནས།” ཞེས་པ་ནི་རྙེད་ནས་སོ། །“འཆི་བའི་ཆོས་ཅན།” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ནོ། །“གང་འདོད་པ་དེ།” ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་འདོད་པ་དེའོ། །འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་པའི་ཚིག་གི་དོན་འབྲེལ་བ་ཙམ་ཞིག་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་འོག་ནས་ལུང་གི་ཚུལ་ལས་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་བཞིན་དུ་འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་གཞན་ཐམས་ཅད་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། ། Kāmāti uddisitabbapadaṃ. Uddānatoti niddisitabbapadaṃ. Uddānatoti vaggavasena ‘‘macchuddānaṃ kineyyā’’ti ādīsu viya. Atha vā uparūpari dānato uddānaṃ, uddhaṃ uddhaṃ sodhanato byavadānaṭṭhena vodānaṃ viya. Vitthārakaraṇabhāvena vā. Kāmā iti pāṭhasesaṃ katvā vattabbaṃ. Dveti gaṇanaparicchedo[Pg.10], na ekaṃ, na tayo. Vatthukāmā cāti manāpiyarūpādivatthukāmā ca. Upatāpanaṭṭhena vibādhanaṭṭhena ca kilesakāmā ca. Tesu vatthukāmo pariññeyyo, kilesakāmo pahātabbo. Tattha vatthukāmo kilesakāmena patthayitabboti kāmīyatīti kāmo. Kilesakāmo vatthukāmānaṃ paccāsīsanassa kāraṇabhāvena kāmīyate anenāti kāmo. Tattha rūpādikkhandhe saṅgahito vatthukāmo, saṅkhārakkhandhe saṅgahito kilesakāmo. Chahi viññāṇehi vijānitabbo vatthukāmo, manoviññāṇena jānitabbo kilesakāmo. Kilesānaṃ patiṭṭhaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ārammaṇaṭṭhena ca vatthukāmo. “འདོད་པ་རྣམས།” ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཚིག་གོ །“མདོར་བསྡུས་པ་ལས།” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཚིག་གོ །“མདོར་བསྡུས་པ་ལས།” ཞེས་པ་ནི་ཚོམས་ཀྱི་དབང་གིས་ “ཉའི་མདོ་འཛིན་ཉོ་བར་བྱེད།” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན་གོང་ནས་གོང་དུ་སྦྱིན་པས་ན་མདོར་བསྡུས་པའོ། །གོང་ནས་གོང་དུ་སྦྱོང་བས་ན་རྣམ་པར་བྱང་བའི་དོན་གྱིས་རྣམ་པར་དག་པ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་རོ། །“འདོད་པ་རྣམས།” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ལྷག་མ་བཞག་ནས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །“གཉིས།” ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པ་སྟེ། གཅིག་མ་ཡིན་ཞིང་གསུམ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། །“དངོས་པོའི་འདོད་པ་དང་།” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོའི་འདོད་པ་དང་། གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་དང་གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའོ། །དེ་དག་ལས་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བའོ། །དེ་ལ་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པས་རེ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་འདོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ན་འདོད་པའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ནི་དངོས་པོའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་རེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་འདིས་འདོད་པར་བྱེད་པས་ན་འདོད་པའོ། །དེ་ལ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོར་བསྡུས་པ་ནི་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ཡིན་ལ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོར་བསྡུས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ནི་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ཡིན་ལ། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་དང་། དམིགས་པའི་དོན་གྱིས་ན་དངོས་པོའི་འདོད་པའོ། ། ‘‘Nete kāmā yāni citrāni loke, saṅkapparāgo purisassa kāmo; Tiṭṭhanti citrāni tatheva loke, athettha dhīrā vinayanti chanda’’nti. (a. ni. 6.63); “འཇིག་རྟེན་ན་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི་འདོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། །སྐྱེས་བུའི་འདོད་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་འདོད་ཆགས་ཡིན། །འཇིག་རྟེན་ན་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ནི་དེ་བཞིན་དུ་གནས་ལ། །འོན་ཀྱང་འདི་ལ་བརྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདུན་པ་སེལ་བར་བྱེད་དོ། །” (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༦.༦༣) Nandamāṇavaka- (dha. pa. aṭṭha. 1.68 uppalavaṇṇattherīvatthu) soreyyaseṭṭhiputtādīnaṃ (dha. pa. 43) vatthūni cettha nidassanaṃ. Kilesakāmo tāpanaṭṭhena bādhanaṭṭhena ca sayaṃ kāmetīti kāmo. Vuttampi cetaṃ ‘‘ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi cetetī’’ti ca ‘‘ratto kho, brāhmaṇa, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇatī’’ti (a. ni. 3.54) ca evamādi nidassanaṃ. འདི་ལ་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་དགའ་བོ་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད། ༡.༦༨ ཨུཏྤལའི་མདོག་གི་དགེ་སློང་མའི་གཏམ་རྒྱུད།) དང་། ཚོང་དཔོན་གྱི་བུ་སོ་རེ་ཡ་ལ་སོགས་པའི་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༤༣) གཏམ་རྒྱུད་རྣམས་ནི་དཔེར་བརྗོད་པ་ཡིན། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ནི་གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་དང་གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་རང་ཉིད་འདོད་པར་བྱེད་པས་ན་འདོད་པའོ། །འདི་སྐད་དུའང་བཤད་དེ། “བྲམ་ཟེ། འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་ཅིང་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཆགས་པ་དང་ལྡན་པ་ནི། བདག་ལ་གནོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡང་སེམས་ཤིང་། གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡང་སེམས་ལ། གཉིས་ཀ་ལ་གནོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡང་སེམས་སོ། །” ཞེས་པ་དང་། “བྲམ་ཟེ། ཆགས་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པར་བྱེད་ཅིང་། མ་བྱིན་པར་ལེན་པར་བྱེད་ལ། གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་འགྲོ་བར་བྱེད་ཅིང་། རྫུན་དུ་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ། །” (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༥༤) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དཔེར་བརྗོད་པའོ། ། Tameva paṭiniddesavasena vitthāretvā vattukāmo – ‘‘katame vatthukāmā’’tiādimāha. Tattha katameti kathetukamyatāpucchā. Pañcavidhā hi pucchā, tāsaṃ vibhāgo upari pāḷiyaṃyeva āvi bhavissati. Tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchā. Tattha manāpikāti manaṃ appāyanti vaddhentīti manāpā, manāpā eva manāpikā. Rūpāti kammacittautuāhārasamuṭṭhānavasena catusamuṭṭhānikā rūpārammaṇā. Rūpayantīti rūpā, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho. དེ་ཉིད་སོ་སོར་ངེས་པར་བསྟན་པའི་དབང་གིས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་འདོད་ནས། “དངོས་པོའི་འདོད་པ་གང་དག་ཅེ་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “གང་དག་ཅེ་ན།” ཞེས་པ་ནི་བཤད་པར་འདོད་པའི་དྲི་བའོ། །དྲི་བ་ནི་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དེ། དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་ནི་འོག་ནས་ལུང་ཉིད་ལས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདི་ནི་བཤད་པར་འདོད་པའི་དྲི་བའོ། །དེ་ལ་ “ཡིད་དུ་འོང་བ།” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱེད་ཅིང་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཡིད་དུ་འོང་བ་སྟེ། ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའོ། །“གཟུགས་རྣམས།” ཞེས་པ་ནི་ལས་དང་། སེམས་དང་། དུས་དང་། ཟས་ཀྱི་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་དབང་གིས་ཀུན་ནས་བསླངས་པ་བཞི་དང་ལྡན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་སོ། །གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་གཟུགས་ཏེ། ཁ་དོག་གི་འགྱུར་བ་ལ་ཞུགས་ནས་སྙིང་གི་གནས་སྐབས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Tattha [Pg.11] kenaṭṭhena rūpanti? Ruppanaṭṭhena. Vuttañhetaṃ bhagavatā – དེ་ལ་དོན་གང་གིས་ན་གཟུགས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། གཟུགས་སུ་རུང་བའི་དོན་གྱིས་སོ། །འདི་སྐད་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadetha? Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati. Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.79). “དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་ཅག་གིས་གང་ལ་གཟུགས་ཞེས་སྨྲ་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག །གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་དེའི་ཕྱིར་ ‘གཟུགས་’ ཞེས་བྱའོ། །གང་གིས་གཟུགས་སུ་རུང་ཞེ་ན། གྲང་བས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་། ཚ་བས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་། བཀྲེས་པས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་། སྐོམ་པས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་། ཤ་སྦྲང་དང་། སྲིན་བུ་དང་། རླུང་དང་། ཉི་མ་དང་། སྦྲུལ་གྱི་རེག་པས་ཀྱང་གཟུགས་སུ་རུང་ངོ། །དགེ་སློང་དག །གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་དེའི་ཕྱིར་ ‘གཟུགས་’ ཞེས་བྱའོ། །” (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༧༩) Tattha ruppatīti kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, bhijjatīti attho. Sītena tāva ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Mahiṃsakaraṭṭhādīsupi himapātasītalesu padesesu etaṃ pākaṭameva. Tattha hi sattā sītena bhinnachinnasarīrā jīvitakkhayampi pāpuṇanti. དེ་ལ་ “གཟུགས་སུ་རུང་བ།” ཞེས་པ་ནི་འཁྲུག་པ་དང་། བརྡེག་པ་དང་། གཙེས་པ་དང་། འཇིག་པའི་དོན་ཏོ། །གྲང་བས་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ནི་ཐོག་མར་འཇིག་རྟེན་བར་གྱི་དམྱལ་བར་གསལ་ལོ། །མ་ཧཱི་ས་ཀའི་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་གངས་འབབ་ཅིང་གྲང་བའི་ས་ཕྱོགས་རྣམས་སུའང་འདི་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ། །དེ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་རྣམས་གྲང་བས་ལུས་གས་ཤིང་ཞིག་ནས་སྲོག་འགག་པར་ཡང་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། Uṇhena ruppanaṃ avīcimahāniraye pākaṭaṃ. Tattha hi tattāya lohapathaviyā nipajjāpetvā pañcavidhabandhanādikaraṇakāle sattā mahādukkhaṃ anubhavanti. ཚ་བས་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ནི་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོར་གསལ་ལོ། །དེ་ལ་ནི་ལྕགས་ཀྱི་ས་གཞི་ཚ་བའི་སྟེང་དུ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས། གཟེར་ལྔས་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པའི་ཚེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། Jighacchāya ruppanaṃ pettivisaye ceva dubbhikkhakāle ca pākaṭaṃ. Pettivisayasmiñhi sattā dve tīṇi buddhantarāni kiñcideva āmisaṃ hatthena gahetvā mukhe pakkhipantā nāma na honti, antoudaraṃ ādittasusirarukkho viya hoti. Dubbhikkhe kañjikamattampi alabhitvā maraṇasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. བཀྲེས་པས་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ནི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དང་མུ་གེའི་དུས་སུ་གསལ་ལོ། །ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་སངས་རྒྱས་བྱོན་པའི་བར་བསྐལ་གཉིས་སམ་གསུམ་གྱི་རིང་ལ། ཟས་ཅུང་ཟད་ཙམ་ཡང་ལག་པས་བླངས་ཏེ་ཁར་འཇུག་པ་མི་སྲིད་ཅིང་། ཁོང་པའི་ནང་ནི་ཤིང་སྡོང་ཁོག་སྟོང་འབར་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །མུ་གེའི་དུས་སུ་ནི་སྐྱོ་མ་ཙམ་ཡང་མ་རྙེད་པར་འཆི་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཚད་མེད་དོ། ། Pipāsāya ruppanaṃ kālakañjikādīsu pākaṭaṃ. Tattha hi sattā dve tīṇi buddhantarāni hadayatemanamattaṃ vā jivhātemanamattaṃ vā udakabindumpi laddhuṃ na sakkonti. ‘‘Pānīyaṃ pivissāmā’’ti nadiṃ gatānaṃ jalaṃ vālukātalaṃ sampajjati. Mahāsamuddaṃ pakkhantānampi samuddo piṭṭhipāsāṇoyeva hoti. Te sussantā balavadukkhapīḷitā viravanti. Ḍaṃsādīhi ruppanaṃ ḍaṃsamakkhikādibahulesu padesesu pākaṭaṃ. Taṃ pana – ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ sanidassanaṃ? Sappaṭigha’’nti ādinā nayena abhidhamme (dha. sa. 656, 658) vitthāritameva. སྐོམ་པས་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ནི་ཀཱ་ལ་ཀཉྫི་ཀ་ལ་སོགས་པའི་ཡི་དྭགས་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་གསལ་ལོ། །དེ་ལ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་སངས་རྒྱས་བྱོན་པའི་བར་བསྐལ་གཉིས་སམ་གསུམ་གྱི་རིང་ལ། སྙིང་བརླན་པ་ཙམ་མམ། ལྕེ་བརླན་པ་ཙམ་གྱི་ཆུ་ཐིགས་གཅིག་ཀྱང་ཐོབ་མི་ནུས་སོ། །“བཏུང་བ་འཐུང་བར་བྱའོ། །” ཞེས་གཙང་པོའི་འགྲམ་དུ་ཕྱིན་པ་ན། ཆུ་ནི་བྱེ་མའི་ཐང་དུ་འགྱུར་རོ། །རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་ཞུགས་པ་རྣམས་ལའང་རྒྱ་མཚོ་ནི་རྡོ་ལེབ་ཀྱི་རྒྱབ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་སྐམ་ཞིང་སྡུག་བསྔལ་དྲག་པོས་གཟིར་ཏེ་ཆོ་ངེ་འདོན་ཏོ། །ཤ་སྦྲང་ལ་སོགས་པས་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ནི་ཤ་སྦྲང་དང་སྦྲང་བུ་ལ་སོགས་པ་མང་བའི་ས་ཕྱོགས་རྣམས་སུ་གསལ་ལོ། །དེ་ནི་ “བསྟན་དུ་ཡོད་པ་དང་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་གང་ཞེ་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་མངོན་པ་ (ཆོས་བསྡུས་པ། ༦༥༦། ༦༥༨) ལས་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དོ། ། Sappantīti saddā, udāharīyantīti attho. Utucittavasena dvisamuṭṭhānikā saddā. Gandhayantīti gandhā, attano vatthūni sūcayantīti attho. Rasanti te sattāti rasā, assādentīti attho. Phusīyantīti phoṭṭhabbā[Pg.12]. Ete gandhādayo catusamuṭṭhānikāva. Tesaṃ vibhāgo abhidhamme (dha. sa. 622-624) vitthāritoyeva. སྒྲོག་པས་ན་སྒྲ་སྟེ། བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དུས་དང་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀུན་ནས་བསླངས་པ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ནི་སྒྲའོ། །དྲི་འཐུལ་བས་ན་དྲི་སྟེ། རང་གི་དངོས་པོ་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་མྱོང་བས་ན་རོ་སྟེ། བྲོ་བ་མྱོང་བའི་དོན་ཏོ། །རེག་པར་བྱ་བས་ན་རེག་བྱའོ། །དྲི་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་ཀུན་ནས་བསླངས་པ་བཞི་དང་ལྡན་པ་ཤ་སྟག་གོ །དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་ནི་ཆོས་མངོན་པ་ (ཆོས་བསྡུས་པ། ༦༢༢-༦༢༤) ལས་རྒྱས་པར་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། Tamevatthaṃ vitthāravasena dassento ‘‘attharaṇā pāvuraṇā’’tiādimāha. Tattha attharitvā nipajjiyantīti attharaṇā. Sarīraṃ veṭhetvā pārupīyantīti pāvuraṇā. Antojātādayo cattāro dāsī ca dāso ca dāsidāsā. Khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya katabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpītaḷākādīnipi saṅgahitāni. Hiraññanti kahāpaṇo. Suvaṇṇanti jātarūpaṃ. Tesaṃ gahaṇena lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti sabbepi saṅgahaṃ gacchanti. Gāmanigamarājadhāniyoti ekakuṭikādi gāmo. Āpaṇayutto nigamo. Ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ rājadhānī. Raṭṭhanti janapadekadesaṃ. Janapadoti kāsikosalādijanapado. Kosoti catubbidho koso – hatthī asso ratho patti. Koṭṭhāgāranti tividhaṃ koṭṭhāgāraṃ – dhanakoṭṭhāgāraṃ dhaññakoṭṭhāgāraṃ vatthakoṭṭhāgāraṃ. Yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānavacanaṃ. Rajanīyanti rañjetuṃ yuttaṭṭhena. དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕིར། “གདིང་བ་དང་བགོ་བ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་བཏིང་ནས་ཉལ་བར་བྱ་བ་ནི་གདིང་བའོ། །ལུས་ལ་དཀྲིས་ནས་བགོ་བར་བྱ་བ་ནི་བགོ་བའོ། །ཁྱིམ་དུ་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞི་དང་། བྲན་མོ་དང་བྲན་ཕོ་ནི་བྲན་ཕོ་བྲན་མོའོ། །ཞིང་ཞེས་པ་ནི་གང་ལ་སྔ་ལོ་ཏོག་སྐྱེ་བའོ། །གཞི་ཞེས་པ་ནི་གང་ལ་ཕྱི་ལོ་ཏོག་སྐྱེ་བའོ། །ཡང་ན་གཉིས་ཀ་སྐྱེ་བ་ནི་ཞིང་ཡིན་ལ། དེའི་ཆེད་དུ་བཟོས་པའི་ས་ཆ་ནི་གཞིའོ། །ཞིང་དང་གཞི་ཞེས་པའི་མགོ་བོས་འདིར་རྫིང་བུ་དང་ལྟེང་ཀ་ལ་སོགས་པའང་བསྡུས་སོ། །གསེར་དངུལ་ཞེས་པ་ནི་ཀཱརྵཱཔཎའོ། །གསེར་བཟང་པོ་ནི་གསེར་རོ། །དེ་དག་བཟུང་བས་ལྕགས་ཀྱི་མ་ཤ་ཀ་དང་། ལ་ཆའི་མ་ཤ་ཀ་དང་། ཤིང་གི་མ་ཤ་ཀ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བསྡུས་སོ། །གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ་དང་། རྒྱལ་ས་ཞེས་པ་ལ། སྤྱིལ་བུ་གཅིག་ལ་སོགས་པ་ནི་གྲོང་ངོ། །ཚོང་འདུས་དང་ལྡན་པ་ནི་གྲོང་རྡལ་ལོ། །རྒྱལ་པོ་གཅིག་གི་བཀའ་བགྲོད་པའི་གནས་ནི་རྒྱལ་སའོ། །ཡུལ་འཁོར་ཞེས་པ་ནི་ལྗོངས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་གོ །ལྗོངས་ཞེས་པ་ནི་ཀཱ་ཤི་དང་ཀོ་ས་ལ་ལ་སོགས་པའི་ལྗོངས་སོ། །དཔུང་གི་ཚོགས་ནི་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། གླང་པོ་ཆེའི་དཔུང་དང་། རྟའི་དཔུང་དང་། ཤིང་རྟའི་དཔུང་དང་། དཔུང་བུ་ཆུང་ངོ། །བང་མཛོད་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ནོར་གྱི་བང་མཛོད་དང་། འབྲུའི་བང་མཛོད་དང་། གོས་ཀྱི་བང་མཛོད་དོ། །“ཅི་ཡང་རུང་བ།” ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པར་ཡོངས་སུ་བསྡུ་བའི་ཚིག་གོ །“ཆགས་པར་བྱེད་པ།” ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པར་བྱ་བར་འོས་པའི་དོན་གྱིས་སོ། ། Ito paraṃ tikavasena dassetuṃ atītattikaajjhattattikahīnattikaokāsattikasaṃyogattikakāmāvacarattikavasena chattike āha. Tattha atītattike tāva attano sabhāvaṃ uppādādikkhaṇaṃ vā patvā atikkantāti atītā. Tadubhayampi na āgatāti anāgatā. Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppannāti paccuppannā. Idaṃ bhavena paricchannaṃ. Paṭisandhito hi paṭṭhāya atītabhavesu nibbattā anantarabhave vā nibbattā hontu kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbe atītāyeva nāma. Cutito paṭṭhāya anāgatabhavesu nibbattanakā kāmā anantarabhave vā nibbattantu kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbe anāgatāyeva nāma. Cutipaṭisandhiantare pavattā kāmā paccuppannā nāma. འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་གསུམ་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། འདས་པའི་གསུམ་ཚན་དང་། ནང་གི་གསུམ་ཚན་དང་། དམན་པའི་གསུམ་ཚན་དང་། གནས་ཀྱི་གསུམ་ཚན་དང་། ལྡན་པའི་གསུམ་ཚན་དང་། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་གསུམ་ཚན་གྱི་དབང་གིས་གསུམ་ཚན་དྲུག་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འདས་པའི་གསུམ་ཚན་ལས་ཐོག་མར། རང་གི་ངོ་བོ་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཕྲད་ནས་འདས་པ་ནི་འདས་པའོ། །དེ་གཉིས་ཀ་མ་འོངས་པ་ནི་མ་འོངས་པའོ། །རྒྱུ་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པ་ནི་ད་ལྟར་བའོ། །འདི་ནི་སྲིད་པས་ཡོངས་སུ་བཅད་པའོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ནས་བཟུང་སྟེ། འདས་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་བྱུང་བའམ། སྲིད་པ་དེ་མ་ཐག་པར་བྱུང་བའམ། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་གི་སྔོན་དུ་བྱུང་བ་ཡིན་ཀྱང་རུང་། ཐམས་ཅད་ནི་འདས་པ་ཤ་སྟག་གོ །འཆི་འཕོ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ། མ་འོངས་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་འདོད་པ་རྣམས། སྲིད་པ་དེ་མ་ཐག་པར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའམ། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་གི་འོག་ཏུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ཀྱང་རུང་། ཐམས་ཅད་ནི་མ་འོངས་པ་ཤ་སྟག་གོ །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཆི་འཕོའི་བར་དུ་བྱུང་བའི་འདོད་པ་རྣམས་ནི་ད་ལྟར་བ་ཞེས་བྱའོ། ། Ajjhattattike ‘‘evaṃ pavattamānā mayaṃ attāti gahaṇaṃ gamissāmā’’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattā attano santāne [Pg.13] pavattā pāṭipuggalikā kāmā ajjhattā kāmā nāma. Tato bahibhūtā pana indriyabaddhā vā anindriyabaddhā vā bahiddhā nāma. Tatiyapadaṃ tadubhayavasena vuttaṃ. ནང་གི་གསུམ་ཚན་ལ། “འདི་ལྟར་འཇུག་པ་ན་བདག་གོ་སྙམ་དུ་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པ་འདི་ལྟ་བུས་བདག་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་འཇུག་པ་སྟེ། རང་གི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པའི་གང་ཟག་སོ་སོའི་འདོད་པ་རྣམས་ནི་ནང་གི་འདོད་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་གྱུར་པ་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའམ། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བ་རྣམས་ནི་ཕྱིའི་འདོད་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཚིག་གསུམ་པ་ནི་དེ་གཉིས་ཀའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། ། Hīnattike hīnāti lāmakā. Majjhimāti hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavāti majjhimā. Avasesā uttamaṭṭhena paṇītā. Api ca upādāyupādāya hīnamajjhimapaṇītatā veditabbā. Nerayikānañhi kāmā koṭippattā hīnā nāma. Te upādāya tiracchānesu nāgasupaṇṇānaṃ kāmā paṇītā nāma. Sesatiracchānagatānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi kāmā hīnā. Te upādāya mahesakkhapetānaṃ kāmā paṇītā nāma. Avasesānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya jānapadānaṃ kāmā paṇītā nāma. Paccantavāsīnaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya gāmabhojakānaṃ kāmā paṇītā nāma. Tesaṃ paricārikānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya janapadasāmikānaṃ kāmā paṇītā nāma. Tesaṃ paricārikānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya padesarājūnaṃ kāmā paṇītā nāma. Tesaṃ amaccānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya cakkavattirañño kāmā paṇītā nāma. Tassa amaccānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tassapi hīnā. Te upādāya bhummadevānaṃ kāmā paṇītā nāma. Tesaṃ paricārikānaṃ devānaṃ kāmā majjhimā nāma. Tesampi hīnā. Te upādāya cātumahārājikānaṃ devānaṃ kāmā paṇītātiādinā nayena yāva akaniṭṭhadevānaṃ kāmā matthakappattā paṇītā nāma. Evaṃ upādāyupādāya hīnamajjhimapaṇītatā veditabbā. དམན་པའི་གསུམ་ཚན་ལ། དམན་པ་ཞེས་པ་ནི་ངན་པའོ།། བར་མ་ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་བར་དུ་གནས་པས་བར་མའོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་མཆོག་གི་དོན་གྱིས་གྱ་ནོམ་པའོ།། གཞན་ཡང་ལྟོས་ནས་ལྟོས་ནས་དམན་པ་དང་། བར་མ་དང་། གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ།། སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་མཐར་ཐུག་པའི་དམན་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་ལ་ལྟོས་ནས་དུད་འགྲོའི་ནང་གི་ཀླུ་དང་མཁའ་ལྡིང་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། དུད་འགྲོར་སོང་བ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་བར་མ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་འདོད་པའང་དམན་པའོ།། དེ་དག་ལ་ལྟོས་ནས་མཐུ་ཆེན་གྱི་ཡི་དྭགས་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་བར་མ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་འདོད་པའང་དམན་པའོ།། དེ་དག་ལ་ལྟོས་ནས་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། མཐའ་འཁོབ་ཏུ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་བར་མ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་འདོད་པའང་དམན་པའོ།། དེ་དག་ལ་ལྟོས་ནས་གྲོང་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་གཡོག་འཁོར་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་བར་མ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་འདོད་པའང་དམན་པའོ།། དེ་དག་ལ་ལྟོས་ནས་ཡུལ་གྱི་བདག་པོ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་གཡོག་འཁོར་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་བར་མ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་འདོད་པའང་དམན་པའོ།། དེ་དག་ལ་ལྟོས་ནས་ཡུལ་འཁོར་གྱི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་བར་མ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་འདོད་པའང་དམན་པའོ།། དེ་དག་ལ་ལྟོས་ནས་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་འདོད་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེའི་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་བར་མ་ཞེས་བྱའོ།། དེའི་འདོད་པའང་དམན་པའོ།། དེ་ལ་ལྟོས་ནས་ས་བླའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་གཡོག་འཁོར་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་བར་མ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་གི་འདོད་པའང་དམན་པའོ།། དེ་ལ་ལྟོས་ནས་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རིམ་པ་བཞིན་དུ་འོག་མིན་གྱི་ལྷའི་བར་གྱི་འདོད་པ་རྣམས་ནི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་གྱ་ནོམ་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ལྟོས་ནས་ལྟོས་ནས་དམན་པ་དང་། བར་མ་དང་། གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Okāsattike āpāyikā kāmāti avaḍḍhisaṅkhātesu apagataayesu catūsu apāyesu nibbattakāmā āpāyikā. Manussesu nibbattakāmā mānusikā. Devesu nibbattakāmā dibbā. གནས་ཀྱི་གསུམ་ཚན་ལ། ངན་སོང་གི་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཡར་སྐྱེད་མེད་པ་དང་བདེ་འགྲོ་དང་བྲལ་བར་བགྲང་བའི་ངན་སོང་བཞིར་སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ནི་ངན་སོང་གི་འདོད་པའོ།། མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ནི་མིའི་འདོད་པའོ།། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ནི་ལྷའི་འདོད་པའོ།། Saṃyogattike paccupaṭṭhitānaṃ kāmānaṃ paribhuñjanato ṭhapetvā nerayike sesaapāyasattānaṃ manussānaṃ cātumahārājike deve upādāya yāva tusitakāyikānañca devānaṃ kāmā paccupaṭṭhitā kāmā nāma. Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena ramitukāmatākāle yathārucitaṃ ārammaṇaṃ nimminitvā nimminitvā ramantīti nimmānaratīnaṃ devānaṃ kāmā nimmitā kāmā nāma. Attano ajjhāsayaṃ ñatvā parehi nimmite ārammaṇe [Pg.14] sevantīti paranimmitavasavattīnaṃ kāmā paranimmitā kāmā nāma. Pariggahitāti ‘‘mayhaṃ eta’’nti gahitā kāmā. Apariggahitāti tathā apariggahitā uttarakurukānaṃ kāmā. Mamāyitāti taṇhāvasena ‘‘mama eta’’nti gahitā. Amamāyitāti vuttapaṭipakkhā. སྦྱོར་བའི་གསུམ་ཚན་ལ། མངོན་དུ་གྱུར་པའི་འདོད་པ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་མ་གཏོགས་པ། ངན་སོང་གི་སེམས་ཅན་ལྷག་མ་རྣམས་དང་། མི་རྣམས་དང་། རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་ནས་བཟུང་སྟེ་དགའ་ལྡན་གྱི་ལྷའི་བར་གྱི་འདོད་པ་རྣམས་ནི་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་འདོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། རང་བཞིན་གྱིས་གྲ་སྒྲིག་བྱས་པའི་དམིགས་པ་ལས་ལྷག་པར་རྩེ་བར་འདོད་པའི་ཚེ། རང་གི་འདོད་པ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་སྤྲུལ་ཞིང་སྤྲུལ་ནས་རྩེ་བར་བྱེད་པས་འཕྲུལ་དགའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་སྤྲུལ་པའི་འདོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། རང་གི་བསམ་པ་ཤེས་ནས་གཞན་གྱིས་སྤྲུལ་པའི་དམིགས་པ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པས་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ནི་གཞན་གྱིས་སྤྲུལ་པའི་འདོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཞེས་པ་ནི་“འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་བཟུང་བའི་འདོད་པའོ།། ཡོངས་སུ་མ་བཟུང་བ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་མ་བཟུང་བ་སྟེ་སྒྲ་མི་སྙན་པའི་མི་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ལྟ་བུའོ།། བདག་གིར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་དབང་གིས་“འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་བཟུང་བའོ།། བདག་གིར་མ་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པ་དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ།། Sabbepi kāmāvacarā dhammāti ‘‘heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’tiādinā (dha. sa. 1287) nayena vuttesu kāmāvacaradhammesu pariyāpannā. Tatrāyaṃ vacanattho – uddānato dve kāmā, vatthukāmo ca kilesakāmo cāti. Tattha kilesakāmo atthato chandarāgo. Vatthukāmo tebhūmakaṃ vaṭṭaṃ. Kilesakāmo cettha kāmetīti kāmo. Itaro kāmīyatīti. Yasmiṃ pana padese duvidhopeso kāmo pavattivasena avacarati, so catunnaṃ apāyānaṃ manussānaṃ channañca devalokānaṃ vasena ekādasavidho padeso kāmo ettha avacaratīti kāmāvacaro. Tattha pariyāpannadhamme sandhāya ‘‘sabbepi kāmāvacarā dhammā’’ti vuttaṃ. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Rūpāvacarā dhammāti ‘‘heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā’’tiādinā (dha. sa. 1289) nayena vuttānaṃ rūpāvacaradhammānaṃ vasena sabbepi dhammā rūpāvacarā. Arūpāvacarā dhammāti ‘‘heṭṭhato ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā uparito nevasaññānāsaññāyatanupage deve antokaritvā’’tiādinā (dha. sa. 1291) nayena vuttā sabbepi arūpāvacarā dhammā. Tattha rūpe avacarantīti rūpāvacarā. Arūpe avacarantīti arūpāvacarā. Taṇhāvatthukāti patiṭṭhaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca taṇhāya vatthubhūtā. Taṇhārammaṇāti taṇhāpavattivasena taṇhāya ārammaṇabhūtā. Kāmanīyaṭṭhenāti paccāsīsitabbaṭṭhena. Rajanīyaṭṭhenāti rañjetuṃ yuttaṭṭhena. Madanīyaṭṭhenāti kulamadādimadaṃ uppādanīyaṭṭhena. འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི། “འོག་ནས་མནར་མེད་པའི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་མཐར་བྱས་ཏེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སུ་བསྡུས་པའོ།། དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། མདོར་བསྡུས་ན་འདོད་པ་གཉིས་ཏེ། དངོས་པོའི་འདོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའོ།། དེ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ནི་དོན་དུ་འདོད་ཆགས་སོ།། དངོས་པོའི་འདོད་པ་ནི་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའོ།། འདིར་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ནི་འདོད་པར་བྱེད་པས་འདོད་པའོ།། ཅིག་ཤོས་ནི་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་སོ།། ཡུལ་གང་དུ་འདོད་པ་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་འདི་འཇུག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤྱོད་པ་ནི། ངན་སོང་བཞི་དང་། མི་དང་། ལྷ་རིས་དྲུག་གི་དབང་གིས་ཡུལ་རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་པོ་འདིར་འདོད་པ་སྤྱོད་པས་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའོ།། དེ་ལ་དེར་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་དགོངས་ནས་“འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་”ཅེས་གསུངས་སོ།། རང་གི་ངོ་བོ་འཛིན་པས་ཆོས་རྣམས་སོ།། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། “འོག་ནས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་མཐར་བྱས་ཏེ་གོང་ནས་འོག་མིན་གྱི་ལྷ་རྣམས་ནང་དུ་བསྡུས་ཏེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའོ།། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། “འོག་ནས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ལྷ་རྣམས་མཐར་བྱས་ཏེ་གོང་ནས་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ལྷ་རྣམས་ནང་དུ་བསྡུས་ཏེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའོ།། དེ་ལ་གཟུགས་ལ་སྤྱོད་པས་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའོ།། གཟུགས་མེད་པ་ལ་སྤྱོད་པས་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའོ།། སྲེད་པའི་གཞི་ཞེས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་རྒྱུའི་དོན་གྱིས་སྲེད་པའི་གཞིར་གྱུར་པའོ།། སྲེད་པའི་དམིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སྲེད་པའི་དམིགས་པར་གྱུར་པའོ།། འདོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་རེ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སོ།། ཆགས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པར་བྱེད་རིགས་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། མྱོས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱགས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། Tattha ‘‘katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā’’tiādiṃ katvā ‘‘yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthū’’ti pariyosānaṃ saviññāṇakaaviññāṇakavasena vuttaṃ. Avasesaṃ ekacatukkādikachattikanti veditabbaṃ. དེ་ལ་“དངོས་པོའི་འདོད་པ་གང་དག་ཡིན། ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་རྣམས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། “ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་”ཞེས་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་སེམས་དང་བཅས་པ་དང་སེམས་མེད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཞི་ཚན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ནས་དྲུག་ཚན་གྱི་བར་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Evaṃ vatthukāmaṃ dassetvā kilesakāmaṃ dassetuṃ ‘‘katame kilesakāmā’’tiādimāha. Tattha chandoti dubbalarāgo. Rāgoti tato balavataro[Pg.15]. Upari tayopi rāgā imehi balavatarā. Kāmesūti pañcasu kāmaguṇesu. Kāmacchandoti kāmasaṅkhāto chando, na kattukamyatāchando, na dhammacchando. Kāmanavasena rajjanavasena ca kāmoyeva rāgo kāmarāgo. Kāmanavasena nandanavasena ca kāmoyeva nandī kāmanandī. Evaṃ sabbattha kāmatthaṃ viditvā taṇhāyanaṭṭhena kāmataṇhā. Sinehanaṭṭhena kāmasneho. Pariḍayhanaṭṭhena kāmapariḷāho. Mucchanaṭṭhena kāmamucchā. Gilitvā pariniṭṭhāpanaṭṭhena kāmajjhosānaṃ. Vaṭṭasmiṃ oghehi osīdāpetīti kāmogho. Vaṭṭasmiṃ yojetīti kāmayogo. Daḷhavasena taṇhādiṭṭhiggahaṇaṃ upādānaṃ. Cittaṃ nīvarati pariyonandhatīti nīvaraṇaṃ. དེ་ལྟར་དངོས་པོའི་འདོད་པ་བསྟན་ནས། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་གང་དག་ཡིན་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་འདུན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉམ་ཆུང་བའི་འདོད་ཆགས་སོ།། འདོད་ཆགས་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་སྟོབས་ཆེ་བའོ།། གོང་གི་འདོད་ཆགས་གསུམ་པོའང་འདི་དག་ལས་སྟོབས་ཆེ་བའོ།། འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལའོ།། འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་བགྲང་བའི་འདུན་པ་སྟེ། བྱེད་པར་འདོད་པའི་འདུན་པ་མ་ཡིན་ལ། ཆོས་ཀྱི་འདུན་པའང་མ་ཡིན་ནོ།། འདོད་པའི་དབང་གིས་དང་ཆགས་པའི་དབང་གིས་འདོད་པ་ཉིད་འདོད་ཆགས་ཡིན་པས་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སོ།། འདོད་པའི་དབང་གིས་དང་དགའ་བའི་དབང་གིས་འདོད་པ་ཉིད་དགའ་བ་ཡིན་པས་འདོད་པའི་དགའ་བའོ།། དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་དུ་འདོད་པའི་དོན་ཤེས་ནས། སྲེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་པའི་སྲེད་པའོ།། ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་པའི་ཆགས་པའོ།། ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་དོན་གྱིས་འདོད་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བའོ།། བརྒྱལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་པའི་བརྒྱལ་བའོ།། མིད་ནས་མཐར་སྐྱེལ་བའི་དོན་གྱིས་འདོད་པ་ལ་ལྷག་པར་ཞེན་པའོ།། འཁོར་བའི་ནང་དུ་ཆུ་བོས་འབྱིང་བར་བྱེད་པས་འདོད་པའི་ཆུ་བོའོ།། འཁོར་བར་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་འདོད་པའི་སྦྱོར་བའོ།། བརྟན་པོའི་སྒོ་ནས་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་འཛིན་པས་ཉེ་བར་ལེན་པའོ།། སེམས་སྒྲིབ་ཅིང་གཡོགས་པར་བྱེད་པས་སྒྲིབ་པའོ།། Addasanti addakkhiṃ. Kāmāti ālapanaṃ. Teti tava. Mūlanti patiṭṭhaṃ. Saṅkappāti parikappena. Na taṃ saṅkappayissāmīti taṃ parikappanaṃ na karissāmi. Na hohisīti na bhavissasi. མཐོང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བར་གྱུར་ཏོ།། འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི་བོས་པའོ།། ཁྱོད་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱིའོ།། རྩ་བ་ཞེས་པ་ནི་གཞིའོ།། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། ཁྱོད་ལ་ཀུན་ཏུ་མི་རྟོག་གོ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དེ་མི་བྱའོ།། མི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པར་མི་འགྱུར་རོ།། Icchamānassāti paccāsīsantassa. Sādiyamānassāti assādiyamānassa. Patthayamānassāti patthanaṃ uppādentassa. Pihayamānassāti pāpuṇituṃ icchaṃ uppādentassa. Abhijappamānassāti taṇhāvasena tittiṃ uppādentassa. Atha vā abhivadantassa. འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་རེ་བ་བྱེད་པ་ལའོ།། རོ་མྱོང་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་མངར་བར་འཛིན་པ་ལའོ།། སྨོན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་སྐྱེད་པ་ལའོ།། རེ་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་འདོད་པ་སྐྱེད་པ་ལའོ།། མངོན་པར་བརྗོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་དབང་གིས་ཚིམ་པ་སྐྱེད་པ་ལའོ།། ཡང་ན་མངོན་པར་བསྟོད་པ་ལའོ།། Khattiyassa vātiādi catujjātivasena vuttaṃ. Gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vāti liṅgavasena vuttaṃ. Devassa vā manussassa vāti upapattivasena vuttaṃ. Ijjhatīti nipphajjati. Samijjhatīti sammā nipphajjati. Ijjhati visesarūpapaṭilābhavasena. Labhati dassanīyarūpapaṭilābhavasena. Paṭilabhati pasādanīyarūpapaṭilābhavasena. Adhigacchati saṇṭhānarūpapaṭilābhavasena. Vindati chavippasādarūpapaṭilābhavasena. Atha vā puññamahattena ijjhati. Jātimahattena labhati. Issariyamahattena paṭilabhati. Sukhamahattena adhigacchati. Sampattimahattena vindatīti. རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་འམ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་རིགས་བཞིའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ཁྱིམ་པའི་འམ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་འམ་ཞེས་པ་ནི་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ལྷའི་འམ་མིའི་འམ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། འགྲུབ་པོ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པའོ།། ཡང་དག་པར་འགྲུབ་པོ་ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་མངོན་པར་འགྲུབ་པའོ།། ཁྱད་པར་གྱི་གཟུགས་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་འགྲུབ་པའོ།། ལྟ་ན་སྡུག་པའི་གཟུགས་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའོ།། དང་བ་སྐྱེད་པའི་གཟུགས་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའོ།། དབྱིབས་ལེགས་པའི་གཟུགས་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་རྟོགས་པའོ།། ཤ་མདོག་དང་བའི་གཟུགས་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་མྱོང་བའོ།། ཡང་ན་བསོད་ནམས་ཆེ་བས་འགྲུབ་པོ།། སྐྱེ་བ་ཆེ་བས་ཐོབ་པོ།། དབང་ཕྱུག་ཆེ་བས་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའོ།། བདེ་བ་ཆེ་བས་རྟོགས་པའོ།། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཆེ་བས་མྱོང་བའོ།། Ekaṃsavacananti ekakoṭṭhāsavacanaṃ. ‘‘Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā (pārā. 349, 367), ekaṃsabyākaraṇīyo pañho’’tiādīsu (dī. ni. 3.312; a. ni. 4.42) viya anekaṃsagahaṇapaṭikkhepo. Nissaṃsayavacananti saṃsayavirahitavacanaṃ, sandehapaṭikkhepavacananti attho. Nikkaṅkhāvacananti ‘‘kathamidaṃ kathamida’’nti kaṅkhāpaṭikkhepavacanaṃ. Advejjhavacananti dvidhābhāvaṃ [Pg.16] dvejjhaṃ, taṃabhāvena advejjhavacanaṃ. Dvidhābhāvavirahitaṃ ‘‘advejjhavacanā buddhā’’tiādīsu viya vimatipaṭikkhepo. Adveḷhakavacananti dvihadayābhāvena adveḷhakaṃ. ‘‘Itihāsa, itihāsā’’ti dveḷhakapaṭikkhepavacanaṃ. Niyogavacananti ekasmiṃ atthe dve na yujjantīti niyogavacanaṃ dvidhāpathapaṭikkhepo. Aññattha pana ‘‘niyogā anāgatārammaṇā natthī’’ti āgataṃ. Apaṇṇakavacananti palāsarahitaṃ sāravacanaṃ aviraddhakāraṇaṃ ‘‘apaṇṇakaṃ ṭhānameke’’tiādīsu (jā. 1.1.1) viya, apaṇṇakamaṇi viya sappatiṭṭhavacanaṃ. Avatthāpanavacanametanti etaṃ vacanaṃ otaritvā patiṭṭhitaṃ santiṭṭhāpanaṃ ṭhapanaṃ. མཐའ་གཅིག་ཏུ་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་སྨྲ་བའོ།། “ཆོས་གོས་གཟན་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཏེ་”དང་། “མཐའ་གཅིག་ཏུ་ལུང་བསྟན་པར་བྱ་བའི་དྲི་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་བཟུང་བ་སྤོང་བའོ།། ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་དང་བྲལ་བར་སྨྲ་བ་སྟེ། ཡིད་གཉིས་སྤོང་བའི་ཚིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། སོམ་ཉི་མེད་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་“འདི་ཅི་འདྲ་ཞིག་ཡིན། འདི་ཅི་འདྲ་ཞིག་ཡིན་”ཞེས་པའི་སོམ་ཉི་སྤོང་བའི་ཚིག་གོ། གཉིས་སུ་མེད་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི། གཉིས་སུ་གྱུར་པ་ནི་གཉིས་སོ་སོར་འཛིན་པ་སྟེ། དེ་མེད་པས་གཉིས་སུ་མེད་པར་སྨྲ་བའོ།། གཉིས་སུ་གྱུར་པ་དང་བྲལ་བ་ནི་“སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་གཉིས་སུ་མེད་པར་གསུང་བའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། ཡིད་གཉིས་སྤོང་བའོ།། བློ་གཉིས་མེད་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་གཉིས་མེད་པས་བློ་གཉིས་མེད་པའོ།། “འདི་ལྟར་ཡིན་ནམ། འདི་ལྟར་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པའི་བློ་གཉིས་སྤོང་བའི་ཚིག་གོ། ངེས་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གཅིག་ལ་གཉིས་མི་འཐད་པས་ངེས་པར་སྨྲ་བའི་ཚིག་སྟེ། ལམ་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་སྤོང་བའོ།། གཞན་དུ་ནི་“ངེས་པའི་ཕྱིར་མ་འོངས་པའི་དམིགས་པ་མེད་དོ་”ཞེས་འབྱུང་ངོ།། མ་ནོར་བར་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྦུན་པ་མེད་པའི་སྙིང་པོའི་ཚིག་སྟེ། མི་འཁྲུལ་བའི་རྒྱུ་“ཁ་ཅིག་ནི་མ་ནོར་བའི་གནས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་དང་། མ་ནོར་བའི་ནོར་བུ་ལྟར་གཞི་དང་བཅས་པའི་ཚིག་གོ། རྣམ་པར་འཇོག་པའི་ཚིག་ཅེས་པ་ནི་ཚིག་འདི་ནི་གཏན་ལ་ཕབ་ནས་གནས་པ་དང་རྣམ་པར་འཇོག་པའོ།། Yāni imasmiṃ mahāniddese vibhattiṃ āropitāni padāni, tāni vibhattiṃ gacchantāni tīhi kāraṇehi vibhattiṃ gacchanti, nānā hontāni catūhi kāraṇehi nānā bhavanti. Aparadīpanā panettha dve ṭhānāni gacchanti. Kathaṃ? Tāni hi byañjanavasena upasaggavasena atthavasena vāti imehi tīhi kāraṇehi vibhattiṃ gacchanti. Tattha ‘‘kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā dussitatta’’nti (dha. sa. 1066) evaṃ byañjanavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Tattha hi ekova kodho byañjanavasena evaṃ vibhattiṃ labhati. ‘‘Ijjhati samijjhati labhati paṭilabhati gacchati adhigacchatī’’ti evaṃ pana upasaggavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā’’ti (dha. sa. 16) evaṃ atthavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. ཚིག་གང་དག་མདོ་འགྲེལ་ཆེན་པོ་འདིར་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལ་བཀོད་པ་རྣམས་ནི། རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འགྱུར་བ་ན་རྒྱུ་གསུམ་གྱིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འགྱུར་ལ། སོ་སོར་འགྱུར་བ་ན་རྒྱུ་བཞིས་སོ་སོར་འགྱུར་རོ།། གཞན་ཡང་གསལ་བར་བྱེད་པ་འདིར་གནས་གཉིས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། དེ་དག་ནི་ཚིག་འབྲུའི་དབང་གིས་དང་། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲའི་དབང་གིས་དང་། དོན་གྱི་དབང་གིས་ཏེ་རྒྱུ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལ་“ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་། ཁྲོ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཁྲོས་པའི་དངོས་པོ་དང་། གནོད་སེམས་དང་། གནོད་པར་བྱེད་པ་དང་། གནོད་པའི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་འབྲུའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འགྱུར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བ་གཅིག་པུ་ཉིད་ཚིག་འབྲུའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་“འགྲུབ་པ་དང་། ཡང་དག་པར་འགྲུབ་པ་དང་། ཐོབ་པ་དང་། ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། རྟོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འགྱུར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡང་“མཁས་པའི་དངོས་པོ་དང་། མཁས་པ་དང་། སྤྱང་པོ་དང་། རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་དང་། བསམ་པ་དང་། ཉེ་བར་རྟོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འགྱུར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Tesu pītipadaniddese tāva imā tisso vibhattiyo labbhanti. Pīti pāmojjanti hi byañjanavasena vibhattigamanaṃ hoti. Āmodanā pamodanā pahāsoti upasaggavasena. Vitti tuṭṭhi odagyaṃ attamanatāti atthavasena. Iminā nayena sabbapadaniddesesu vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. དེ་དག་ལས་དགའ་བའི་ཚིག་བཤད་པ་ལ་རེ་ཞིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་“དགའ་བ་” (pīti) དང་“མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་” (pāmojja) ཞེས་པ་ནི་ཚིག་འབྲུའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །“ཀུན་ཏུ་དགའ་བ་” (āmodanā) དང་། “རབ་ཏུ་དགའ་བ་” (pamodanā) དང་། “ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་དགའ་བ་” (pahāsa) ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་སོ། །“ཚིམ་པ་” (vitti) དང་། “མགུ་བ་” (tuṭṭhi) དང་། “ཡིད་རངས་པ་” (odagya) དང་། “ཡིད་བདེ་བ་” (attamanatā) ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་དབང་གིས་སོ། །ཚུལ་འདིས་ཚིག་ཐམས་ཅད་བཤད་པ་ལ་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འགྱུར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Nānā hontānipi nāmanānattena lakkhaṇanānattena kiccanānattena paṭikkhepanānattenāti imehi catūhi kāraṇehi nānā honti. Tattha ‘‘katamo tasmiṃ samaye byāpādo hoti? Yo tasmiṃ samaye doso dussanā’’ti ettha byāpādoti vā dosoti vā dvepi ete kodho eva, nāmena pana nānattaṃ gatāti evaṃ nāmanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. ཐ་དད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱང་མིང་ཐ་དད་པ་ཉིད་དང་། མཚན་ཉིད་ཐ་དད་པ་ཉིད་དང་། བྱེད་ལས་ཐ་དད་པ་ཉིད་དང་། སྤོང་བ་ཐ་དད་པ་ཉིད་དེ་རྒྱུ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་ཐ་དད་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་“གང་གི་ཚེ་གནོད་སེམས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སྐབས་དེའི་གནོད་སེམས་ཡིན་ནམ། གང་གི་ཚེ་ཞེ་སྡང་བ་དང་། སྡང་བར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་འོ། །”ཞེས་པ་འདིར་གནོད་སེམས་སམ། ཡང་ན་ཞེ་སྡང་ཞེས་པ་གཉིས་ཀ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་ཉིད་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་མིང་གི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པར་གྱུར་པ་ཡིན་པས། དེ་ལྟར་མིང་ཐ་དད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐ་དད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Rāsaṭṭhena [Pg.17] ca pañcapi khandhā ekova khandho hoti. Ettha pana rūpaṃ ruppanalakkhaṇaṃ, vedanā vedayitalakkhaṇā, saññā sañjānanalakkhaṇā, cetanā cetayitalakkhaṇā, viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇanti iminā lakkhaṇanānattena pañcakkhandhā honti. Evaṃ lakkhaṇanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. ཕུང་པོའི་དོན་གྱིས་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དག་ཀྱང་ཕུང་པོ་གཅིག་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་གཟུགས་ནི་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། ཚོར་བ་ནི་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། འདུ་ཤེས་ནི་འདུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། སེམས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཏེ། མཚན་ཉིད་ཐ་དད་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཕུང་པོ་ལྔར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་ཐ་དད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐ་དད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ‘‘Cattāro sammappadhānā – idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya…pe… cittaṃ paggaṇhāti padahatī’’ti (vibha. 390; dī. ni. 2.402) ekameva vīriyaṃ kiccanānattena catūsu ṭhānesu āgataṃ. Evaṃ kiccanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. “ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞི་ནི། འདི་ལ་དགེ་སློང་གིས་སྡིག་ཏོ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་མི་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་... སེམས་རབ་ཏུ་འཛིན་ཅིང་ཡང་དག་པར་རྩོལ་བར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་པ་ལྟར། བརྩོན་འགྲུས་གཅིག་ཉིད་བྱེད་ལས་ཐ་དད་པའི་དབང་གིས་གནས་བཞིར་འབྱུང་ངོ་། །དེ་ལྟར་བྱེད་ལས་ཐ་དད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐ་དད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ‘‘Cattāro asaddhammā kodhagarutā, na saddhammagarutā, makkhagarutā, na saddhammagarutā, lābhagarutā, na saddhammagarutā, sakkāragarutā, na saddhammagarutā’’ti evamādīsu (a. ni. 4.44) pana paṭikkhepanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. “དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་བཞི་ནི། ཁོང་ཁྲོ་ལ་གུས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པར་མི་བྱེད་པ་དང་། འཆབ་པ་ལ་གུས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པར་མི་བྱེད་པ་དང་། རྙེད་པ་ལ་གུས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པར་མི་བྱེད་པ་དང་། བཀུར་སྟི་ལ་གུས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པར་མི་བྱེད་པའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་སྤོང་བ་ཐ་དད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐ་དད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Imāni pana cattāri nānattāni na pītiyāyeva labbhanti, sabbesupi yathālābhavasena labbhanti. Pītiyā hi pītīti nāmaṃ, cittassa cittanti nāmaṃ. Pīti ca pharaṇalakkhaṇā, vedanā vedayitalakkhaṇā, saññā sañjānanalakkhaṇā, cetanā cetayitalakkhaṇā, viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇaṃ. ཐ་དད་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་དགའ་བ་ཁོ་ན་ལ་ཐོབ་པ་མ་ཡིན་གྱི། ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་དགའ་བ་ལ་ནི་“དགའ་བ་”ཞེས་བྱ་བའི་མིང་དང་། སེམས་ལ་ནི་“སེམས་”ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཡོད་དོ། །དགའ་བ་ནི་ཁྱབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། ཚོར་བ་ནི་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། འདུ་ཤེས་ནི་འདུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། སེམས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། ། Tathā pīti pharaṇakiccā, vedanā anubhavanakiccā, saññā sañjānanakiccā, cetanā cetayitakiccā, viññāṇaṃ vijānanakiccanti evaṃ kiccanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. Paṭikkhepanānattaṃ pītipade natthi. དེ་བཞིན་དུ་དགའ་བ་ནི་ཁྱབ་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་དང་། ཚོར་བ་ནི་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། འདུ་ཤེས་ནི་འདུ་ཤེས་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། སེམས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཏེ། དེ་ལྟར་བྱེད་ལས་ཐ་དད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐ་དད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྤོང་བ་ཐ་དད་པ་ཉིད་ནི་དགའ་བའི་ཚིག་ལ་མེད་དོ། ། Alobhādiniddese pana ‘‘alobho alubbhanā alubbhitatta’’ntiādinā (dha. sa. 35) nayena labbhatīti evaṃ paṭikkhepanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. Evaṃ sabbapadaniddesesu labbhamānavasena catubbidhampi nānattaṃ veditabbaṃ. མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་བཤད་པ་ལ་ནི་“མ་ཆགས་པ་དང་། ཆགས་པ་མེད་པ་དང་། ཆགས་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པས། དེ་ལྟར་སྤོང་བ་ཐ་དད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐ་དད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཚིག་ཐམས་ཅད་བཤད་པ་ལ་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ཐ་དད་པ་རྣམ་པ་བཞི་པོ་དག་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Aparadīpanā pana padatthuti vā hoti daḷhīkammaṃ vāti evaṃ dve ṭhānāni gacchati. Yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentena viya hi sakimeva ‘‘pītī’’ti vutte etaṃ padaṃ phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ nāma na hoti, punappunaṃ byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ‘‘pīti pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vittī’’ti (dha. sa. 9) vutte phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ nāma hoti. Yathā hi daharakumāraṃ nahāpetvā manoramaṃ vatthaṃ paridahāpetvā pupphāni piḷandhāpetvā akkhīni añjetvā athassa nalāṭe ekameva [Pg.18] manosilābinduṃ kareyya, na tassa ettāvatā cittatilako nāma hoti, nānāvaṇṇehi pana parivāretvā bindūsu katesu cittatilako nāma hoti. Evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ padatthuti nāma. གསལ་བར་བྱེད་པ་གཞན་ནི་ཚིག་ལ་བསྟོད་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་བརྟན་པོར་བྱེད་པ་ཉིད་དེ་གནས་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་དབྱུག་པའི་རྩེ་མོས་མནན་པ་བཞིན་དུ་ལན་ཅིག་ཁོ་ནར་“དགའ་བ་”ཞེས་བརྗོད་ན། ཚིག་དེ་ནི་རྒྱས་པ་དང་། བརྒྱན་པ་དང་། ལེགས་པར་བརྒྱན་པ་ཞེས་བྱ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་ཚིག་འབྲུའི་དབང་དང་། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་དང་། དོན་གྱི་དབང་གིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་“དགའ་བ་དང་། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་དང་། ཀུན་ཏུ་དགའ་བ་དང་། རབ་ཏུ་དགའ་བ་དང་། དགོད་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་དགོད་པ་དང་། ཚིམ་པ་”ཞེས་བརྗོད་ན། རྒྱས་པ་དང་། བརྒྱན་པ་དང་། ལེགས་པར་བརྒྱན་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་ཞིག་བཀྲུས་ཏེ། ཡིད་དུ་འོང་བའི་གོས་བགོ་བ་དང་། མེ་ཏོག་གི་རྒྱན་གདགས་པ་དང་། མིག་ལ་སྨན་བསྐུ་བར་བྱས་ནས། དེའི་དཔྲལ་བར་ལྡོང་རོས་ཀྱི་ཐིག་ལེ་གཅིག་ཁོ་ན་བྱས་ན། དེས་ནི་དེའི་དཔྲལ་བར་རྒྱན་རིས་བཀྲ་བ་ཞེས་བྱ་བར་མི་འགྱུར་གྱི། ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་ཐིག་ལེ་རྣམས་བྱས་ན། དཔྲལ་བར་རྒྱན་རིས་བཀྲ་བ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཚིག་འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་ཚིག་ལ་བསྟོད་པ་ཞེས་བྱའོ། ། Byañjanavasena pana upasaggavasena atthavasena ca punappunaṃ bhaṇanameva daḷhīkammaṃ nāma. Yathā hi ‘‘āvuso’’ti vā ‘‘bhante’’ti vā ‘‘yakkho’’ti vā ‘‘sappo’’ti vā vutte daḷhīkammaṃ nāma na hoti, ‘‘āvuso āvuso, bhante bhante, yakkho yakkho, sappo sappo’’ti vutte pana daḷhīkammaṃ nāma hoti, evameva sakiṃdeva yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentena viya ‘‘pītī’’ti vuttamatte daḷhīkammaṃ nāma na hoti, punappunaṃ byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ‘‘pīti pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vittī’’ti vutteyeva daḷhīkammaṃ nāma hotīti evaṃ aparadīpanā dve ṭhānāni gacchati. Etissāpi vasena labbhamānakapadaniddesesu sabbattha attho veditabbo. ཚིག་འབྲུའི་དབང་དང་། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་དང་། དོན་གྱི་དབང་གིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་བརྗོད་པ་ཉིད་ནི་བརྟན་པོར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་“ཚེ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་སམ། “བཙུན་པ་”ཞེས་སམ། “གནོད་སྦྱིན་”ཞེས་སམ། “སྦྲུལ་”ཞེས་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱིས་བརྟན་པོར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བར་མི་འགྱུར་གྱི། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཚེ་དང་ལྡན་པ། བཙུན་པ་བཙུན་པ། གནོད་སྦྱིན་གནོད་སྦྱིན། སྦྲུལ་སྦྲུལ་”ཞེས་བརྗོད་ན་ནི་བརྟན་པོར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་དབྱུག་པའི་རྩེ་མོས་མནན་པ་བཞིན་དུ་ལན་ཅིག་ཁོ་ནར་“དགའ་བ་”ཞེས་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱིས་བརྟན་པོར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བར་མི་འགྱུར་གྱི། ཚིག་འབྲུའི་དབང་དང་། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་དང་། དོན་གྱི་དབང་གིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་“དགའ་བ་དང་། མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་དང་། ཀུན་ཏུ་དགའ་བ་དང་། རབ་ཏུ་དགའ་བ་དང་། དགོད་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་དགོད་པ་དང་། ཚིམ་པ་”ཞེས་བརྗོད་ན་ཉིད་དུ་བརྟན་པོར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་གསལ་བར་བྱེད་པ་གཞན་ནི་གནས་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། །འདིའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་ཚིག་བཤད་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Tattha pīnayatīti pīti. Sā sampiyāyanalakkhaṇā, kāyacittapīṇanarasā pharaṇarasā vā, odagyapaccupaṭṭhānā. Yā pañcakāmaguṇapaṭisaññuttāti yā rūpādipañcakāmakoṭṭhāsapaṭisaṃyuttā pīti, sā pīnayatīti pīti, idaṃ sabhāvapadaṃ. Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ. Āmodanākāro āmodanā. Pamodanākāro pamodanā. Yathā vā bhesajjānaṃ vā telānaṃ vā uṇhodakasītodakānaṃ vā ekato karaṇaṃ ‘‘modanā’’ti vuccati, evamayampi pītidhammānaṃ ekato karaṇena modanā. Upasaggavasena pana maṇḍetvā ‘‘āmodanā pamodanā’’ti vuttā. དེ་ལ་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བའོ། །དེ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། ལུས་དང་སེམས་ཚིམ་པར་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཡང་ན་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཡིད་རངས་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །“འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་དང་ལྡན་པ་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་ཆ་ལྔ་དང་འབྲེལ་བའི་དགའ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བའོ། །འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཚིག་གོ། །རབ་ཏུ་དགའ་བའི་དངོས་པོ་ནི་མཆོག་ཏུ་དགའ་བའོ། །ཀུན་ཏུ་དགའ་བའི་རྣམ་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་དགའ་བའོ། །རབ་ཏུ་དགའ་བའི་རྣམ་པ་ནི་རབ་ཏུ་དགའ་བའོ། །ཡང་ན་ཇི་ལྟར་སྨན་ནམ། འབྲུ་མར་རམ། ཆུ་ཚན་ནམ། ཆུ་གྲང་མོ་དག་གཅིག་ཏུ་བྱེད་པ་ལ་“མཐུན་པར་བྱེད་པ་” (modanā) ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། འདི་ཡང་དགའ་བའི་ཆོས་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བྱེད་པས་ན་མཐུན་པར་བྱེད་པའོ། །ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་བརྒྱན་ཏེ་“ཀུན་ཏུ་དགའ་བ་”དང་“རབ་ཏུ་དགའ་བ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Hāsetīti hāso. Pahāsetīti pahāso, haṭṭhapahaṭṭhākārānametaṃ adhivacanaṃ. Vittīti vittaṃ, dhanassetaṃ nāmaṃ. Ayaṃ pana somanassapaccayattā vittisarikkhatāya vitti. Yathā hi dhanino dhanaṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati, evaṃ pītimatopi pītiṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati. Tasmā ‘‘vittī’’ti vuttā. Tuṭṭhīti sabhāvasaṇṭhitāya pītiyā etaṃ nāmaṃ. Pītimā pana puggalo kāyacittānaṃ uggatattā abbhuggatattā ‘‘udaggo’’ti vuccati, udaggassa bhāvo odagyaṃ. དགོད་པར་བྱེད་པས་ན་དགོད་པའོ། །རབ་ཏུ་དགོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་དགོད་པ་སྟེ། འདི་ནི་དགའ་བ་དང་མཆོག་ཏུ་དགའ་བའི་རྣམ་པ་དག་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །“ཚིམ་པ་” (vitti) ཞེས་པ་ནི་ནོར་ (vitta) ཏེ། འདི་ནི་ནོར་གྱི་མིང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་ཡིད་བདེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ནོར་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཚིམ་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ནོར་བདག་ལ་ནོར་ལ་བརྟེན་ནས་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེ་བ་བཞིན། དགའ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཡང་དགའ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཚིམ་པ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །“མགུ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོར་གནས་པའི་དགའ་བའི་མིང་ངོ་། །དགའ་བ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་ལུས་དང་སེམས་མཐོ་བར་གྱུར་པ་དང་ཤིན་ཏུ་མཐོ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་“ཡིད་རངས་པ་”ཞེས་བྱ་ལ། ཡིད་རངས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཡིད་རངས་པ་ཉིད་དོ། ། Attano manatā attamanatā. Anabhiraddhassa hi mano dukkhapadaṭṭhānattā na attano mano nāma hoti, abhiraddhassa sukhapadaṭṭhānattā attano [Pg.19] mano nāma hoti, iti attano manatā attamanatā, sakamanatā, sakamanassa bhāvoti attho. Sā pana yasmā na aññassa kassaci attano manatā, cittasseva panesā bhāvo cetasiko dhammo, tasmā ‘‘attamanatā cittassā’’ti vuttā. བདག་གི་ཡིད་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་ཡིད་བདེ་བ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་མི་དགའ་བ་ལ་ནི་སེམས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་བདག་གི་ཡིད་ཅེས་བྱ་བར་མི་འགྱུར་ལ། དགའ་བ་ལ་ནི་བདེ་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་བདག་གི་ཡིད་ཅེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་བདག་གི་ཡིད་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་ཡིད་བདེ་བ་ཉིད་དེ། རང་གི་ཡིད་ཉིད་དམ། རང་གི་ཡིད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ནི་གཞན་སུ་ཞིག་གི་བདག་གི་ཡིད་ཀྱི་དངོས་པོ་མ་ཡིན་པར། སེམས་ཉིད་ཀྱི་གནས་སྐབས་ཏེ་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཆོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“སེམས་ཀྱི་ཡིད་བདེ་བ་ཉིད་”ཅེས་བརྗོད་དོ། ། Cittavicittatāya cittaṃ. Ārammaṇaṃ minamānaṃ jānātīti mano. Mānasanti mano eva, ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (mahāva. 33; saṃ. ni. 1.151) hi ettha pana sampayuttakadhammo ‘‘mānaso’’ti vutto. སྣ་ཚོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སེམས་སོ། །དམིགས་པ་ལ་གཞལ་ཞིང་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཡིད་དོ། །“ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་” (mānasa) ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཉིད་དོ། །“བར་སྣང་ལ་རྒྱུ་བའི་ཞགས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱིས་རྒྱུ་བའོ། །”ཞེས་པ་འདིར་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ལ་“ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་”ཞེས་བརྗོད་དོ། ། ‘‘Kathañhi bhagavā tuyhaṃ, sāvako sāsane rato; Appattamānaso sekkho, kālaṃkayirā jane sutā’’ti. (saṃ. ni. 1.159) – “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཉན་ཐོས། དོན་མ་ཐོབ་པའི་སློབ་པ་ཞིག་སྐྱེ་བོའི་ནང་དུ་དུས་བྱེད་པ་ནི་ཇི་ལྟར་འགྱུར་ཏེ། དེ་ལྟར་ཐོས་སོ། །”ཞེས་པ་དང་། Ettha arahattaṃ ‘‘mānasa’’nti vuttaṃ. Idha pana mano eva mānasaṃ, byañjanavasena hetaṃ padaṃ vaḍḍhitaṃ. འདིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་“ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ཡིད་ཉིད་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་ཏེ། ཚིག་འབྲུའི་དབང་གིས་ཚིག་འདི་འཕེལ་བར་གྱུར་པའོ། ། Hadayanti cittaṃ. ‘‘Cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmī’’ti (su. ni. āḷavakasuttaṃ; saṃ. ni. 1.237; 246) ettha uro ‘‘hadaya’’nti vuttaṃ. ‘‘Hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī’’ti (ma. ni. 1.63) ettha cittaṃ. ‘‘Vakkaṃ hadaya’’nti (khu. pā. 3.dvatiṃsākāro; dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110) ettha hadayavatthu. Idha pana cittameva abbhantaraṭṭhena ‘‘hadaya’’nti vuttaṃ. Tameva parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃ, bhavaṅgaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yathāha – ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49). Tato nikkhantattā pana akusalampi gaṅgāya nikkhantā nadī gaṅgā viya godhāvarito nikkhantā godhāvarī viya ca ‘‘paṇḍara’’ntveva vuttaṃ. སྙིང་ནི་སེམས་སོ། །“ཁྱོད་ཀྱི་སེམས་བརླག་པར་བྱའམ། ཡང་ན་ཁྱོད་ཀྱི་སྙིང་དབྲལ་བར་བྱའོ། །”ཞེས་པ་འདིར་ནི་བྲང་ལ་“སྙིང་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །“སྙིང་ནས་སྙིང་དུ་ཤེས་ནས་གཅོད་པར་སེམས་སོ། །”ཞེས་པ་འདིར་ནི་སེམས་སོ། །“མཁལ་མ་དང་སྙིང་”ཞེས་པ་འདིར་ནི་སྙིང་གི་དངོས་པོའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ནང་གི་དོན་གྱིས་སེམས་ཉིད་ལ་“སྙིང་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་ཉིད་ཡོངས་སུ་དག་པའི་དོན་གྱིས་“དཀར་པོ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་ (bhavaṅga) ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག སེམས་འདི་ནི་འོད་གསལ་བ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་གློ་བུར་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པར་གྱུར་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །དེ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་མི་དགེ་བ་ཡང་གངྒཱ་ལས་བྱུང་བའི་ཆུ་བོ་ལ་གངྒཱ་ཞེས་བྱ་བ་དང་། གོ་དྷཱ་ཝ་རཱི་ལས་བྱུང་བའི་ཆུ་བོ་ལ་གོ་དྷཱ་ཝ་རཱི་ཞེས་བྱ་བ་བཞིན་དུ་“དཀར་པོ་”ཞེས་བྱའོ། ། Mano manāyatananti idha pana manoggahaṇaṃ manasseva āyatanabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti ‘‘nayidaṃ devāyatanaṃ viya manassa āyatanattā manāyatanaṃ, atha kho mano eva āyatanaṃ manāyatana’’nti. Tattha nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ, vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ ‘‘āyatana’’nti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ, rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vibhaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho [Pg.20] gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102; 5.23; ma. ni. 3.158) kāraṇaṃ. Idha pana sañjātidesaṭṭhena samosaraṇaṭhānaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti tidhāpi vaṭṭati. “ཡིད་དང་ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་”ཅེས་པ་འདིར་ཡིད་བཟུང་བ་ནི་ཡིད་ཉིད་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེས་ན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་དེ། “འདི་ནི་ལྷའི་གནས་ (devāyatana) བཞིན་དུ་ཡིད་ཀྱི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཡིད་ཉིད་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པས་ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །”ཞེས་སོ། །དེ་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། གཏེར་གྱི་དོན་དང་། འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ན་“དབང་ཕྱུག་གི་གནས་”དང་“ཁྱབ་འཇུག་གི་གནས་”ལ་སོགས་པ་ལ་གནས་ནི་“སྐྱེ་མཆེད་” (āyatana) ཅེས་བརྗོད་དོ། །“གསེར་གྱི་གཏེར་”དང་“དངུལ་གྱི་གཏེར་”ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་གཏེར་རོ། །བསྟན་པ་ལ་ནི་“ཡིད་དུ་འོང་བའི་གནས་སུ། བྱ་རྣམས་དེ་ལ་བསྟེན་ཏོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་འདུ་བའི་གནས་སོ། །“ལྷོ་ཕྱོགས་ནི་བ་ལང་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལོ། །“རྒྱུ་ཡོད་པ་ན་དེ་དང་དེ་ལ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་རྒྱུའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དང་། འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་ཏེ་གསུམ་ཀར་ཡང་རུང་ངོ་། ། Phassādayo hi dhammā ettha sañjāyantīti sañjātidesaṭṭhenapi etaṃ āyatanaṃ. Bahiddhā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā ārammaṇabhāvenettha osarantīti samosaraṇaṭhānaṭṭhenapi āyatanaṃ. Phassādīnaṃ pana sahajātādipaccayaṭṭhena kāraṇattā kāraṇaṭṭhenapi āyatananti veditabbaṃ. Tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, mano eva indriyaṃ manindriyaṃ. འདི་ལྟར་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འདིར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་གྱིས་ཀྱང་འདི་ནི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་དང་། སྒྲ་དང་། དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱ་རྣམས་དམིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་འདུ་བའི་ཕྱིར། འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་ཀྱང་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དོན་གྱིས་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། རྒྱུའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ཉིད་རྟོག་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་དབང་བྱེད་པས་ན་དབང་པོ་སྟེ། ཡིད་ཉིད་དབང་པོ་ཡིན་པས་ཡིད་ཀྱི་དབང་པོའོ། ། Vijānātīti viññāṇaṃ. Viññāṇameva khandho viññāṇakkhandho. Tassa rāsiādivasena attho veditabbo. ‘‘Mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (a. ni. 4.51) ettha hi rāsaṭṭhena khandho vutto. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu (dī. ni. 3.555) guṇaṭṭhena. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandha’’nti (saṃ. ni. 4.241-242) ettha paṇṇattimattaṭṭhena. Idha pana ruḷhito khandho vutto. Rāsaṭṭhena hi viññāṇakkhandhassa ekadeso ekaṃ viññāṇaṃ. Tasmā yathā rukkhassa ekadesaṃ chindanto ‘‘rukkhaṃ chindatī’’ti vuccati, evameva viññāṇakkhandhassa ekadesabhūtaṃ ekampi viññāṇaṃ rūḷhito ‘‘viññāṇakkhandho’’ti vuttaṃ. རྣམ་པར་ཤེས་པས་ན་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་ཕུང་པོ་ཡིན་པས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའོ། དེའི་དོན་ནི་སྤུངས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། “ཆུའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི་སྤུངས་པའི་དོན་གྱིས་ཕུང་པོ་ཞེས་གསུངས་སོ། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་དོན་གྱིས་སོ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཤིང་གི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞིག་གཟིགས་སོ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི་བཏགས་པ་ཙམ་གྱི་དོན་གྱིས་སོ། འདིར་ནི་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོ་ཞེས་གསུངས་སོ། སྤུངས་པའི་དོན་གྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་གཅིག་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཅིག་ཡིན་ནོ། དེ་ལྟ་བས་ན། དཔེར་ན་ཤིང་གི་ཆ་ཤས་ཤིག་གཅོད་པ་ལ་ “ཤིང་གཅོད་དོ་”ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཅིག་ལའང་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་ “རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། Tajjā manoviññāṇadhātūti tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ anucchavikā manoviññāṇadhātu. Imasmiñhi pade ekameva cittaṃ minanaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ, sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena vā dhātūti tīhi nāmehi vuttaṃ. Sahagatoti avijahito. Sahajātoti saddhiṃ niggato. Saṃsaṭṭhoti saṃsaggo hutvā ṭhito. Sampayuttoti samaṃ pakārehi yutto. Katamehi pakārehīti? Ekuppādādīhi. Natthi keci dhammā kehici dhammehi sampayuttāti? Āmantā. Iti hi imassa pañhassa paṭikkhepe ‘‘nanu atthi keci dhammā kehici dhammehi sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇā’’ti (kathā. 473) evaṃ ekuppādatādīnaṃ vasena sampayogattho vutto. Iti imehi ekuppādatādīhi [Pg.21] samaṃ pakārehi yutto sampayutto. Ekuppādoti ekato uppanno, na vināti attho. Ekanirodhoti ekato nirodho. Ekavatthukoti hadayavatthuvasena ekavatthuko. Ekārammaṇoti rūpādivasena ekārammaṇo. “དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་”ཞེས་པ་ནི། རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དེ་དག་དང་མཐུན་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་སོ། ཚིག་འདིར་ནི་སེམས་གཅིག་ཉིད་ལ་འཇལ་བའི་དོན་གྱིས་ཡིད་ཅེས་བྱ་ལ། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དོན་གྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་ཞིང་། རང་བཞིན་གྱི་དོན་ནམ། སེམས་ཅན་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ཁམས་ཞེས་མིང་གསུམ་གྱིས་གསུངས་སོ། “ལྷན་ཅིག་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་བྲལ་བའོ། “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཉམ་དུ་བྱུང་བའོ། “འདྲེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདྲེས་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པའོ། “མཚུངས་པར་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ། རྣམ་པ་གང་དག་གིས་ཤེ་ན། ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ། “ཆོས་ཁ་ཅིག་ཆོས་ཁ་ཅིག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ལྟར་ལགས་སོ།” འདི་ལྟར་དྲི་བ་འདི་དགག་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་ཁ་ཅིག་ཆོས་ཁ་ཅིག་དང་ལྷན་ཅིག་གྱུར་པ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ། འདྲེས་པ། དུས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ། དུས་གཅིག་ཏུ་འགག་པ། རྟེན་གཅིག་པ། དམིགས་པ་གཅིག་པ་དག་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དེ་ལྟར་དུས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དོན་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་དུས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་མཚུངས་པར་ལྡན་པས་ན་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ། “དུས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་སཏེ། མ་བྲལ་བར་སྐྱེས་པའི་དོན་ཏོ། “དུས་གཅིག་ཏུ་འགག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་འགག་པའོ། “རྟེན་གཅིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྙིང་གི་རྟེན་གྱི་དབང་གིས་རྟེན་གཅིག་པའོ། “དམིགས་པ་གཅིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་གཅིག་པའོ། Ettha sahagatasaddo tabbhāve, vokiṇṇe, ārammaṇe, nissaye, saṃsaṭṭheti pañcasu atthesu dissati jinavacane. ‘‘Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandirāgasahagatā’’ti (mahāva. 14; vibha. 203; ma. ni. 3.374; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) ettha tabbhāve veditabbo, nandirāgabhūtāti attho. ‘‘Yā, bhikkhave, vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’ti (saṃ. ni. 5.832) ettha vokiṇṇe, antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti ayamettha attho. ‘‘Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā samāpattīna’’nti (pu. pa. 3-6) ettha ārammaṇe, rūpārammaṇānaṃ arūpārammaṇānanti attho. ‘‘Aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’ti (saṃ. ni. 5.238) ettha nissaye, aṭṭhikasaññaṃ nissāya aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ sampayutta’’nti (vibha. 578) ettha saṃsaṭṭhe, saṃmissanti attho. Imasmimpi ṭhāne saṃsaṭṭhe āgato. འདིར་རྒྱལ་བའི་བཀའ་ལས་ “ལྷན་ཅིག་གྱུར་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། དེ་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོ། འདྲེས་པ། དམིགས་པ། རྟེན། འདྲེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ལྔ་ལ་སྣང་ངོ་། “སྲེད་པ་གང་འདི་ཡང་སྲིད་པར་བྱེད་པ། དགའ་བ་དང་འདོད་ཆགས་དང་ལྷན་ཅིག་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོར་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། དགའ་བ་དང་འདོད་ཆགས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “དགེ་སློང་དག དཔྱོད་པ་གང་ལེ་ལོ་དང་ལྷན་ཅིག་གྱུར་པ། ལེ་ལོ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི་འདྲེས་པ་ལ་སཏེ། བར་བར་དུ་སྐྱེ་བའི་ལེ་ལོ་དང་འདྲེས་པ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ། “གཟུགས་དང་ལྷན་ཅིག་གྱུར་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་སམ། གཟུགས་མེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གྱུར་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི་དམིགས་པ་ལ་སཏེ། གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་དང་གཟུགས་མེད་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “ཀེང་རུས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་གྱུར་པའི་དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྒོམ་མོ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི་རྟེན་ལ་སཏེ། ཀེང་རུས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་བརྟེན་ནས། ཀེང་རུས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་བསྒོམས་ཏེ་ཐོབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “བདེ་བ་འདི་ནི་དགའ་བ་འདི་དང་ལྷན་ཅིག་གྱུར་པ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི་འདྲེས་པ་ལ་སཏེ། འདྲེས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། སྐབས་འདིར་ཡང་འདྲེས་པའི་དོན་དུ་བབས་སོ། Sahajātasaddo ‘‘sahajātaṃ purejātaṃ pacchājāta’’nti (paṭṭha. 1.1.435) ettha viya sahajāte. Saṃsaṭṭhasaddo ‘‘gihīhi saṃsaṭṭho’’ti ca, ‘‘evaṃ saṃsaṭṭho, bhante’’ti (saṃ. ni. 3.3) cāti evamādīsu saṃsagge. ‘‘Kise thūle vivajjetvā saṃsaṭṭhā yojitā hayā’’ti (jā. 2.22.70) ettha sadise. “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྒྲ་”ནི། “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ། སྔོན་དུ་སྐྱེས་པ། ཕྱིས་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་འདི་བཞིན་དུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ། “འདྲེས་པའི་སྒྲ་”ནི། “ཁྱིམ་པ་རྣམས་དང་འདྲེས་པར་གནས་པ་”ཞེས་པ་དང་། “བཙུན་པ་དེ་ལྟར་འདྲེས་པ་ལགས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་འདྲེས་པ་ལ་འཇུག་གོ། “རྟ་ཕོ་ཤ་སྐྱོ་བ་དང་ཤ་རྒྱགས་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ། མཚུངས་པ་རྣམས་སྦྱོར་ཞིག་”ཅེས་པ་འདིར་ནི་མཚུངས་པ་ལ་འཇུག་གོ། ‘‘Pucimandaparivāro, ambo te dadhivāhana; Mūlaṃ mūlena saṃsaṭṭhaṃ, sākhā sākhā nisevare’’ti. (jā. 1.2.72) – “ཀྱེ་དཱ་དྷི་བཱ་ཧ་ན། ཁྱོད་ཀྱི་ཨམ་བྲའི་ཤིང་ནི་ནིམ་པའི་ཤིང་གིས་བསྐོར་ཏེ། རྩ་བ་དང་རྩ་བ་འདྲེས་ཤིང་། ཡལ་ག་དང་ཡལ་ག་ཕན་ཚུན་གཏུགས་སོ།” Ettha upacite. ‘‘Cittasaṃsaṭṭhā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 59) ettha cittasampayuttadhamme. Idha pana yo phalappadāne aviyogadhammo vinibbhogaṃ akatvā ekuppādādidhammo hutvā ‘‘sampayutto’’ti vuccati. Taṃvisayo. Atha vā ‘‘sahagato’’ti vatvā pacchato pacchato āgatasuttena viya so na hotīti dassetuṃ [Pg.22] ‘‘sahajāto’’ti vuttaṃ. Ekato uppannarūpārūpaṃ viya sopi na hotīti dassetuṃ ‘‘saṃsaṭṭho’’ti vuttaṃ. འདིར་ནི་འཕེལ་བ་ལ་འཇུག་གོ། “སེམས་དང་འདྲེས་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་འདིར་ནི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་འབྲས་བུ་སཏེར་བ་ལ་མི་འབྲལ་བའི་ཆོས་ཅན། སོ་སོར་དབྱེར་མེད་པར་བྱས་ནས་དུས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་སུ་གྱུར་ཏེ་ “མཚུངས་པར་ལྡན་པ་”ཞེས་བརྗོད་པ་གང་ཡིན་པ་དེའི་ཡུལ་ལོ། ཡང་ན། “ལྷན་ཅིག་གྱུར་པ་”ཞེས་གསུངས་ནས། ཕྱི་ནས་ཕྱི་ནས་འོང་བའི་སྐུད་པ་བཞིན་དུ་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པ་བཞིན་དུ་དེ་ཡང་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདྲེས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། Khīrodakaṃ viya ca sopi na hotīti dassetuṃ ‘‘sampayutto’’ti vuttaṃ. Vinibbhogaṃ kātuṃ asakkuṇeyyaṭṭhena hi sahuppannā dhammā sampayuttāpi atthi khīratelaṃ viya. Tathā vippayuttāpi khīrato apanītaṃ navanītaṃ viya. Evaṃ lakkhaṇasampayutto ekuppādādilakkhaṇoyeva hotīti dassetuṃ ‘‘ekuppādo’’tiādi vuttaṃ. Ettha ekuppādasahajātānaṃ kiṃ nānattaṃ? Uppāde antaravirahito ekuppādo. Khīrakālamuttassāpi dadhino mathane mathane pākaṭaṃ navanītaṃ viya purebhattapacchābhattavasena ekadivasameva jāto viya so na hotīti dassetuṃ ekakkhaṇe nibbattoti sahajāto. Ekavatthukoti patiṭṭhaṭṭhena ekaparicchedena ekavatthuko, dvinnaṃ bhikkhūnaṃ ekavatthukatā viya ṭhānantaravirahito. Ekārammaṇoti aniyatekārammaṇo na cakkhuviññāṇaṃ viyāti evameke vaṇṇayanti. འོ་མ་དང་ཆུ་བཞིན་དུ་དེ་ཡང་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མཚུངས་པར་ལྡན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། སོ་སོར་དབྱེ་བར་མི་ནུས་པའི་དོན་གྱིས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི། འོ་མའི་མར་བཞིན་དུ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའང་ཡོད་དོ། དེ་བཞིན་དུ་འོ་མ་ལས་བཏོན་པའི་མར་གསར་བཞིན་དུ་མི་ལྡན་པའང་ཡོད་དོ། དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པ་ནི་དུས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དུས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། འདིར་དུས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད་ཅེ་ན། སྐྱེ་བ་ལ་བར་མ་ཆོད་པ་ནི་དུས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བའོ། འོ་མའི་དུས་ལས་འདས་ཀྱང་ཞོ་བསྲུབས་པ་ལས་བྱུང་བའི་མར་གསར་བཞིན་དུ། ཟས་ཀྱི་སྔ་ཕྱིའི་དབང་གིས་ཉིན་གཅིག་ཉིད་ལ་སྐྱེས་པ་བཞིན་དུ་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་བྱུང་བས་ན་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ། “རྟེན་གཅིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་པའི་དོན་གྱིས་དང་། མཚམས་གཅིག་པའི་དོན་གྱིས་རྟེན་གཅིག་པ་སཏེ། དགེ་སློང་གཉིས་ཀྱི་རྟེན་གཅིག་པ་བཞིན་དུ་གནས་གཞན་གྱིས་མ་བྲལ་བའོ། “དམིགས་པ་གཅིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་མ་ངེས་པའི་དམིགས་པ་གཅིག་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། Maccoti mūlapadaṃ. Rūpādīsu satto laggo laggitoti satto. Vuttañhetaṃ ‘‘satto sattoti, bhante, vuccati, kittāvatā nu kho, bhante, ‘satto’ti vuccatīti? Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto tatra visatto, tasmā ‘satto’ti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.161; mahāni. 7). Sattayogena vā satto. Sugatiduggatiṃ naratīti naro. Manuno puttoti mānavo. Upakaraṇena sayaṃ posayatīti poso. Puṃ vuccati nirayo, taṃ galatīti puggalo. Jīvitindriyaṃ dhāretīti jīvo. Cutito jātiṃ gacchatīti jāgu. Jiyatīti jantu. Indriyena gacchatīti indagu. Atha vā indabhūtena kammunā gacchatīti indagu. ‘‘Hindagū’’tipi pāḷi. Hindanti maraṇaṃ, taṃ gacchatīti hindagu. Manuto jātoti manujo. Yaṃ sādiyatīti yaṃ rūpādiṃ assādiyati. Sesaṃ vuttanayameva. Ito paraṃ vuttamatthaṃ nigamento tenāha bhagavā – “མི་” ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པས་ན་ “སེམས་ཅན་” ཞེས་བྱའོ། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། “བཙུན་པ། ‘སེམས་ཅན་’ ‘སེམས་ཅན་’ཞེས་བགྱི་ན། བཙུན་པ། ཇི་ཙམ་གྱིས་ན་ ‘སེམས་ཅན་’ཞེས་བགྱི་ཞེ་ན། རཱ་དྷ། གཟུགས་ལ་འདུན་པ་གང་ཡིན་པ། འདོད་ཆགས་གང་ཡིན་པ། དགའ་བ་གང་ཡིན་པ། སྲེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་ཆགས་ཤིང་། དེ་ལ་ལྷག་པར་ཆགས་པས་ན། དེ་ལྟ་བས་ན་ ‘སེམས་ཅན་’ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་སོ། ཡང་ན་ཆགས་པ་དང་ལྡན་པས་ན་སེམས་ཅན་ནོ། བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བས་ན་ “སྐྱེས་བུ་” འོ། མུ་ནུའི་བུ་ཡིན་པས་ན་ “གཞོན་ནུ་” འོ། ཡོ་བྱད་ཀྱིས་རང་ཉིད་གསོ་བས་ན་ “གསོ་བྱ་” འོ། དམྱལ་བ་ལ་ “པུཾ་” ཞེས་བྱ་ལ། དེར་ལྷུང་བས་ན་ “གང་ཟག་” གོ། སྲོག་གི་དབང་པོ་འཛིན་པས་ན་ “སྲོག་” གོ། འཆི་འཕོ་བ་ནས་སྐྱེ་བ་ལ་འགྲོ་བས་ན་ “སྐྱེ་འགྲོ་” འོ། སྐྱེ་བས་ན་ “སྐྱེ་བོ་” འོ། དབང་པོས་འགྲོ་བས་ན་ “དབང་པོས་འགྲོ་བ་” འོ། ཡང་ན་དབང་པོར་གྱུར་པའི་ལས་ཀྱིས་འགྲོ་བས་ན་ “དབང་པོས་འགྲོ་བ་”འོ། ལུང་ལས་ “ཧིན་ད་གུ་” ཞེས་ཀྱང་འབྱུང་སྟེ། ཧིན་ད་ནི་འཆི་བ་སཏེ། དེར་འགྲོ་བས་ན་ཧིན་ད་གུའོ། ཡིད་ལས་སྐྱེས་པས་ན་ “མི་” འོ། “གང་ལ་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་གང་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའོ། ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། འདི་ལས་གཞན་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱི་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kāmaṃ kāmayamānassa…pe… laddhā macco yadicchatī’’ti; “འདོད་པ་འདོད་པར་བྱེད་པ་ལ། །...ལུང་... མི་ཡིས་གང་འདོད་ཐོབ་པར་འགྱུར། །”ཞེས་སོ། Ito paraṃ ettakampi avatvā visesamattameva vakkhāma. འདི་ལས་གཞན་དུ་འདི་ཙམ་ཡང་མ་བཤད་པར། ཁྱད་པར་ཙམ་ཞིག་བཤད་པར་བྱའོ། 2. Tassa [Pg.23] ce kāmayānassāti tassa puggalassa kāme icchamānassa, kāmena vā yāyamānassa. Chandajātassāti jātataṇhassa. Jantunoti sattassa. Te kāmā parihāyantīti te kāmā parihāyanti ce. Sallaviddhova ruppatīti atha so ayomayādinā sallena viddho viya pīḷīyati. Ito paraṃ vuttaṃ vajjetvā avuttesu yaṃ yaṃ anuttānaṃ, taṃ tadeva kathayissāmi. ༢. “གལ་ཏེ་འདོད་པ་དེ་འདོད་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་དེ་འདོད་པ་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་སྐྱེ་བའམ། འདོད་པས་འགྲོ་བའོ། “འདུན་པ་སྐྱེས་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་སྐྱེས་པ་ལའོ། “སྐྱེ་བོ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ལའོ། “འདོད་པ་དེ་དག་ཉམས་པར་གྱུར་ན།” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དེ་དག་ཉམས་པར་གྱུར་ན་ཞེས་པའོ། “ཟུག་རྔུས་ཟིན་པ་བཞིན་དུ་གདུང་བར་འགྱུར།” ཞེས་པ་ནི། དེ་ནས་ལྕགས་ལ་སོགས་པའི་ཟུག་རྔུས་ཟིན་པ་བཞིན་དུ་གདུང་བར་འགྱུར་བའོ། འདི་ལས་གཞན་དུ་བཤད་ཟིན་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ། མ་བཤད་པ་རྣམས་ལས་གང་དང་གང་མི་གསལ་བ་དེ་དང་དེ་ཉིད་བཤད་པར་བྱའོ། Cakkhupīṇanaṃ ārammaṇaṃ pāpuṇanavasena yāyati gacchati. Dassanīyavasena piyattaṃ ārammaṇavasena appāpetīti niyyati. Savanīyaṃ hutvā kaṇṇasotapīṇanaṃ ārammaṇavasena parikaḍḍhatīti vuyhati. Saritabbaṃ hutvā cittapīṇanaṃ ārammaṇavasena gahetvā upasaṃharīyatīti saṃharīyati. Yathāti opammatthe nipāto. Hatthinā yāyati gacchatīti hatthiyānena vā, vāiti vikappatthe. Assena yāyati gacchatīti assayānena vā. Goyuttaṃ vayhādiyānaṃ goyānaṃ, tena goyānena. Ajayānādīsupi eseva nayo. Iṭṭhavasena jāto sañjāto. མིག་ཚིམ་པར་བྱེད་པའི་དམིགས་པ་ལ་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་འགྲོ་བའོ། བལྟ་བར་བྱ་བའི་དབང་གིས་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་དམིགས་པའི་དབང་གིས་འདྲེན་པས་ན་ “ཁྱེར་བའོ།” མཉན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་རྣ་བའི་དབང་པོ་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་དམིགས་པའི་དབང་གིས་འདྲེན་པས་ན་ “འཁྱེར་བའོ།” དྲན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་སེམས་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་དམིགས་པའི་དབང་གིས་བཟུང་ནས་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པས་ན་ “སྡུད་པའོ།” “ཇི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་དཔེའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། གླང་པོ་ཆེས་འགྲོ་བས་ན་གླང་པོའི་བཞོན་པས་སམ། “ཡང་ན་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་བརྟག་པའི་དོན་ཏོ། རྟས་འགྲོ་བས་ན་རྟའི་བཞོན་པས་སམ། བ་ལང་སྦྱར་བའི་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བ་ལང་གི་བཞོན་པ་སཏེ། བ་ལང་གི་བཞོན་པ་དེས་སོ། ར་ཡི་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ཡིད་དུ་འོང་བའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པས་ན་ “ཀུན་ཏུ་སྐྱེས་པའོ།” Ārammaṇapiyattavasena nibbatto abhinibbatto. Ārammaṇamanāpabhāvena pātubhūto. Atha vā kāmarāgavasena jāto sañjāto. Kāmanandivasena nibbatto abhinibbatto. Kāmataṇhāvasena kāmasinehavasena kāmacchandavasena kāmapariḷāhavasena ca pātubhūtoti veditabbo. དམིགས་པ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དབང་གིས་གྲུབ་པས་ན་ “མངོན་པར་གྲུབ་པའོ།” དམིགས་པ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དངོས་པོས་བྱུང་བའོ། ཡང་ན། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེས་པས་ན་ “ཀུན་ཏུ་སྐྱེས་པའོ།” འདོད་པའི་དགའ་བའི་དབང་གིས་གྲུབ་པས་ན་ “མངོན་པར་གྲུབ་པའོ།” འདོད་པའི་སྲེད་པའི་དབང་གིས་དང་། འདོད་པའི་ཆགས་པའི་དབང་གིས་དང་། འདོད་པའི་འདུན་པའི་དབང་གིས་དང་། འདོད་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། Te vā kāmā parihāyantīti te vatthukāmādayo parihāyanti vigacchanti. So vā kāmehi parihāyatīti eso khattiyādipuggalo vatthukāmādikāmehi parihāyati vigacchati ‘‘pubbeva maccaṃ vijahanti bhogā, macco dhane pubbataraṃ jahātī’’ti (jā. 1.5.2) evamādīsu viya. Kathanti kena pakārena. Tiṭṭhantassevāti dharantasseva. Te bhogeti te vatthukāmādayo bhoge. Rājāno vāti pathabyādirājāno. Harantīti gahetvā gacchanti, apaharanti vā. Corā vāti sandhicchedādikā. Aggi vāti dāvaggiādi. Dahatīti jhāpeti bhasmaṃ karoti. Udakaṃ vāti oghādiudakaṃ. Vahatīti gahetvā mahāsamuddaṃ pāpeti. Appiyā vāti akantā amanāpā. Dāyādā harantīti dāyajjavirahitā assāmikā haranti. Nihitaṃ [Pg.24] vāti nidhānaṃ katvā ṭhapitaṃ. Nādhigacchatīti na vindati na paṭilabhati, na passatīti attho. Duppayuttāti visamapayogena yojitā kasivāṇijjādikammantā. Bhijjantīti bhedaṃ pāpuṇanti, na pavattantīti attho. ‘‘Bhañjanti rathaṃ ayānakā’’tiādīsu (jā. 2.21.296) sambhavo veditabbo. “ཡང་ན་འདོད་པ་དེ་དག་ཉམས་པར་གྱུར་ན།” ཞེས་པ་ནི། དངོས་པོའི་འདོད་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ཉམས་ཤིང་འགག་པའོ། “ཡང་ན་དེ་ཉིད་འདོད་པ་ལས་ཉམས་པར་འགྱུར་ན།” ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་གང་ཟག་འདི་ཉིད་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པ་ལས་ཉམས་ཤིང་བྲལ་བར་འགྱུར་བ་སཏེ། “ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ནི་མི་ལས་སྔོན་དུ་འབྲལ་བར་འགྱུར་ལ། མི་ནི་ནོར་ལས་སྔོན་དུ་འབྲལ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། “ཇི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གང་གིས་སོ། “གནས་བཞིན་པ་ཉིད་ལའོ།” ཞེས་པ་ནི་གསོན་པོར་གནས་བཞིན་པ་ཉིད་ལའོ། “ལོངས་སྤྱོད་དེ་དག་”ཅེས་པ་ནི་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་དེ་དག་གོ། “རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སམ།” ཞེས་པ་ནི་ས་སྐྱོང་བའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། “འཕྲོག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བཟུང་ནས་འགྲོ་བའམ། འཕྲོག་པར་བྱེད་པའོ། “ཆོམ་རྐུན་རྣམས་ཀྱིས་སམ།” ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་འབིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོམ་རྐུན་རྣམས་ཀྱིས་སོ། “མེས་སམ།” ཞེས་པ་ནི་ནགས་ཚལ་གྱི་མེ་ལ་སོགས་པས་སོ། “སྲེག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་པར་བྱེད་པ་དང་ཐལ་བར་བྱེད་པའོ། “ཆུས་སམ།” ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལུད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆུས་སོ། “ཁྱེར་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བཟུང་ནས་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་སྐྱེལ་བའོ། “མི་སྡུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་སམ།” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་ཞིང་མི་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། “སྐལ་བ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཕྲོག་གོ་”ཞེས་པ་ནི། སྐལ་བ་དང་བྲལ་བའི་བདག་པོ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཕྲོག་པའོ། “གཏེར་དུ་སྦས་པའམ།” ཞེས་པ་ནི་གཏེར་དུ་བྱས་ཏེ་བཞག་པའོ། “མི་རྙེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་ཐོབ་པ་དང་མི་མཐོང་བའི་དོན་ཏོ། “ལོག་པར་སྦྱོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་སྦྱོར་བས་སྦྱར་བའི་ཞིང་ལས་དང་ཚོང་ལ་སོགས་པའི་ལས་རྣམས་སོ། “འཇིག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་སཏེ། མི་གནས་པའི་དོན་ཏོ། “བཞོན་པ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིང་རྟ་འཇིག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་འབྱུང་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། Kule vā kulaṅgāro uppajjatīti khattiyādikule kulajhāpako kule antimapuriso nibbattati. ‘‘Kulaṅkaro’’tipi pāḷi. Yo te bhoge vikiratīti yo eso kule pacchimako te hiraññādike bhoge khepeti. Vidhamatīti viyogaṃ karoti, dūre khipati. Viddhaṃsetīti nāseti adassanaṃ gameti. Atha vā itthidhutto hutvā vikirati. Surādhutto hutvā vidhamati. Akkhadhutto hutvā viddhaṃseti. Vikirati vā uppannaṃ āyaṃ ajānanena. Vidhamati vissajjanamukhaṃ ajānanena. Viddhaṃseti ṭhapitaṭṭhāne ārakkhaṃ asaṃvidhānenāti evamādinā yojetabbaṃ. “རིགས་སུ་རིགས་ཀྱི་སོལ་བ་སྐྱེ་བ།”ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་རིགས་སུ་རིགས་སྲེག་པར་བྱེད་པ། རིགས་ཀྱི་མཐའ་མའི་སྐྱེས་བུ་སྐྱེ་བའོ། །པཱ་ལིའི་སྐད་དུ་“ཀུ་ལངྐ་རོ”ཞེས་ཀྱང་འབྱུང་། “གང་གིས་ལོངས་སྤྱོད་དེ་དག་གཏོར་བ།”ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཀྱི་མཐའ་མ་གང་ཡིན་པ་དེས་གསེར་ལ་སོགས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་དེ་དག་ཟད་པར་བྱེད་པའོ། །“འཐོར་བར་བྱེད།”ཞེས་པ་ནི་བྲལ་བར་བྱེད། རྒྱང་རིང་དུ་འདོར་བའོ། །“འཇིག་པར་བྱེད།”ཞེས་པ་ནི་མེད་པར་བྱེད། མི་སྣང་བར་བྱེད་པའོ། །ཡང་ན། བུད་མེད་ལ་ཆགས་པར་གྱུར་ནས་གཏོར་བར་བྱེད། ཆང་ལ་ཆགས་པར་གྱུར་ནས་འཐོར་བར་བྱེད། རྒྱན་པོ་ལ་ཆགས་པར་གྱུར་ནས་འཇིག་པར་བྱེད། ཡང་ན། བྱུང་བའི་འབབ་སྒོ་མི་ཤེས་པས་གཏོར་བར་བྱེད། གཏོང་སྒོའི་སྒོ་མི་ཤེས་པས་འཐོར་བར་བྱེད། བཞག་པའི་གནས་སུ་སྲུང་སྐྱོབ་མ་བཀོད་པས་འཇིག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། འདི་ལ་སོགས་པས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Aniccatāyeva aṭṭhamīti vināsabhāvo eva aṭṭhamo. Hāyantīti adassanaṃ yanti. Parihāyantīti na puna paññāyanti. Paridhaṃsentīti ṭhānato apagacchanti. Paripatantīti paggharanti. Antaradhāyantīti antaradhānaṃ adassanaṃ gacchanti. Vippalujjantīti cuṇṇavicuṇṇā hutvā apagacchanti. “མི་རྟག་པ་ཉིད་ནི་བརྒྱད་པའོ།”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་བརྒྱད་པའོ། །“ཉམས་པར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་མི་སྣང་བར་འགྱུར་བའོ། །“ཡོངས་སུ་ཉམས་པར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིས་མི་དམིགས་པའོ། །“རྣམ་པར་འཇིག་པར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་གནས་ནས་འགྲོ་བའོ། །“ལྷུང་བར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་འཛག་པའོ། །“ནུབ་པར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་མི་སྣང་བར་འགྱུར་བའོ། །“རྣམ་པར་ཞིག་པར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་མ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་འགྲོ་བའོ།། Tiṭṭhanteva te bhogeti tesaṃ dhanānaṃ ṭhitakāle ‘‘tiṭṭhante nibbute cāpī’’ti evamādīsu (vi. va. 806) viya. Soti so bhogasāmiko puggalo. Cavati devalokato. Marati manussalokato. Vippalujjati nāgasupaṇṇādilokato. Atha vā hāyati dhaññakoṭṭhāgāravasena. Parihāyati dhanakoṭṭhāgāravasena. Paridhaṃsati balibaddahatthiassādivasena. Paripatati dāsidāsavasena. Antaradhāyati dārābharaṇavasena. Nassati udakādivasenāti eke vaṇṇayanti. “ལོངས་སྤྱོད་དེ་དག་ནི་གནས་པ་ཉིད་དོ།”ཞེས་པ་ནི། ནོར་དེ་དག་གནས་པའི་དུས་ཏེ། “གནས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཚེའང་།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །“ཁོ།”ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་བདག་པོ་གང་ཟག་དེའོ། །ལྷའི་འཇིག་རྟེན་ནས་འཕོ་བའོ། །མིའི་འཇིག་རྟེན་ནས་འཆི་བའོ། །ཀླུ་དང་མཁའ་ལྡིང་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནས་རྣམ་པར་ཞིག་པའོ། །ཡང་ན། འབྲུ་མཛོད་ཀྱི་དབང་གིས་ཉམས་པར་འགྱུར། ནོར་མཛོད་ཀྱི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་ཉམས་པར་འགྱུར། གླང་དང་གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་འཇིག་པར་འགྱུར། བྲན་ཕོ་དང་བྲན་མོའི་དབང་གིས་ལྷུང་བར་འགྱུར། ཆུང་མ་དང་རྒྱན་གྱི་དབང་གིས་ནུབ་པར་འགྱུར། ཆུ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ།། Ayomayenāti kāḷalohādinibbattena. Sallenāti kaṇḍena. Aṭṭhimayenāti manussaṭṭhiṃ ṭhapetvā avasesena. Dantamayenāti hatthidantādinā. Visāṇamayenāti govisāṇādinā. Kaṭṭhamayenāti veḷukaṭṭhādinā. Viddhoti vuttappakārasallānaṃ aññataraññatarena pahaṭo. Ruppatīti vikirati, vikāraṃ āpajjati. Kuppatīti calati, kopaṃ uppādeti. Ghaṭṭīyatīti [Pg.25] ghaṭṭito hoti. Pīḷīyatīti pīḷito hoti, laddhappahāro kuppati. ‘‘Tatiyadivase salākaṃ pavesetvā dhovanakāle ghaṭṭīyati. Khārappadāne pīḷīyati. Pahāradhovane vā ruppati. Tasmiṃ dukkhuppādane kuppati. Salākapavesane pīḷīyati. Khārappadāne ghaṭṭīyatī’’ti evameke vaṇṇayanti. “ལྕགས་ལས་བྱས་པས།”ཞེས་པ་ནི་ལྕགས་ནག་པོ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲུབ་པས་སོ། །“ཟུག་རྔུས།”ཞེས་པ་ནི་མདའ་ཡིས། །“རུས་པ་ལས་བྱས་པས།”ཞེས་པ་ནི་མིའི་རུས་པ་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“སོ་ལས་བྱས་པས།”ཞེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་སོ་ལ་སོགས་པས་སོ། །“རྭ་ལས་བྱས་པས།”ཞེས་པ་ནི་བའི་རྭ་ལ་སོགས་པས་སོ། །“ཤིང་ལས་བྱས་པས།”ཞེས་པ་ནི་སྨྱུག་ཤིང་ལ་སོགས་པས་སོ། །“ཟུག་པ།”ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཟུག་རྔུ་གང་རུང་ཞིག་གིས་བསྣུན་པའོ། །“གདུང་བར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་འཐོར་བར་འགྱུར། འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའོ། །“འཁྲུག་པར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བར་འགྱུར། ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའོ། །“རེག་པར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་རེག་པར་གྱུར་པའོ། །“གཟིར་བར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་གཟིར་བར་གྱུར་པའོ། །བསྣུན་པ་ཐོབ་ནས་འཁྲུག་པའོ། །“ཉིན་གསུམ་པར་ཐུར་མ་བཅུག་ནས་བཀྲུ་བའི་ཚེ་རེག་པར་འགྱུར། ཐལ་སྨན་བྱིན་པའི་ཚེ་གཟིར་བར་འགྱུར། ཡང་ན་རྨ་བཀྲུ་བའི་ཚེ་གདུང་བར་འགྱུར། དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་ཚེ་འཁྲུག་པར་འགྱུར། ཐུར་མ་འཇུག་པའི་ཚེ་གཟིར་བར་འགྱུར། ཐལ་སྨན་བྱིན་པའི་ཚེ་རེག་པར་འགྱུར་རོ།”ཞེས་ཁ་ཅིག་འདི་ལྟར་འཆད་དོ།། Byādhitoti laddhappahāro hutvā pīḷito. Domanassitoti domanassappatto. Vipariṇāmaññathābhāvāti pakatibhāvaṃ jahitvā aññathābhāvaṃ upanītena, antososādi soko ca vācāvippalāpo paridevo ca kāyapīḷanādi dukkhañca cittapīḷanādi domanassañca bhuso āyāso upāyāso ca. Ete vuttappakārā sokādayo uppajjanti samudācāraṃ gacchanti. “ནད་པ།”ཞེས་པ་ནི་བསྣུན་པ་ཐོབ་ནས་གཟིར་བའོ། །“ཡིད་མི་བདེ་བ།”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་མི་བདེ་བ་ལ་ཉེ་བར་སོང་བའོ། །“འགྱུར་བ་དང་གཞན་དུ་འགྱུར་བས།”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་གནས་སྐབས་བོར་ནས་གཞན་དུ་འགྱུར་བར་ཉེ་བར་བཀོད་པས་ཏེ། ནང་གི་གདུང་བ་ལ་སོགས་པ་མྱ་ངན་དང་། ངག་གི་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་སྨྲེ་ངག་དང་། ལུས་ལ་གཟིར་བ་ལ་སོགས་པ་སྡུག་བསྔལ་དང་། སེམས་ལ་གཟིར་བ་ལ་སོགས་པ་ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་ངལ་བ་འཁྲུག་པ་རྣམས་སོ། །བཤད་མ་ཐག་པའི་མྱ་ངན་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་སྐྱེ་ཞིང་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པར་འགྱུར་རོ།། 3. Tatiyagāthāyaṃ saṅkhepattho – yo pana ime kāme tattha chandarāgavikkhambhanena vā samucchedena vā attano pādena sappassa siraṃ viya parivajjeti, so bhikkhu sabbalokaṃ vipphāretvā ṭhitattā loke visattikāsaṅkhātaṃ taṇhaṃ sato hutvā samativattatīti. ༣. “ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པའི་བསྡུས་པའི་དོན་ནི། གང་ཞིག་འདོད་པ་འདི་དག་ལ་འདོད་ཆགས་དང་འདུན་པ་རྣམ་པར་གནོན་པའམ། ཡང་ན་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པས་རང་གི་རྐང་པས་སྦྲུལ་གྱི་མགོ་བོ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་སྤོང་བར་བྱེད་ན། དགེ་སློང་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་ན་དུག་ཅན་དུ་གྲགས་པའི་སྲེད་པ་ལས་དྲན་པ་དང་ལྡན་པས་ཡང་དག་པར་འདའ་བར་བྱེད་དོ།།”ཞེས་པའོ།། Yoti vibhajitabbaṃ padaṃ. Yo yādisotiādīni tassa vibhajanapadāni. Ettha ca yasmā yoti atthapadaṃ. tañca aniyamena puggalaṃ dīpeti. Tasmā tassa atthaṃ dassento aniyamena puggaladīpakaṃ yo-saddameva āha. Tasmā ettha evamattho veditabbo – yoti yo kocīti. Yasmā yo yo koci nāma, so avassaṃ yathāliṅgayathāyuttayathāvihitayathāppakārayaṃṭhānapattayaṃdhammasamannāgatavasena ekenākārena paññāyati, tasmā taṃ tattha ñāpetuṃ taṃ bhedaṃ pakāsento ‘‘yādiso’’tiādimāha. Tattha yādisoti liṅgavasena yādiso vā tādiso vā hotu, dīgho vā rasso vā kāḷo vā odāto vā maṅguracchavi vā kiso vā thūlo vāti attho. “གང་།”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་ཚིག་གོ །“གང་གང་འདྲ་བ།”ལ་སོགས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཚིག་རྣམས་སོ། །འདིར་ཡང་གང་གི་ཕྱིར་“གང་།”ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་ཚིག་ཡིན་ལ། དེ་ནི་མ་ངེས་པའི་སྒོ་ནས་གང་ཟག་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་དེའི་དོན་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ན་མ་ངེས་པར་གང་ཟག་མཚོན་པའི་“གང་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འདིར་དོན་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། “གང་།”ཞེས་པ་ནི་གང་སུ་ཡང་རུང་བའོ། །གང་གི་ཕྱིར་གང་སུ་ཡང་རུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ནི། ངེས་པར་རྟགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སོང་བ་དང་། སྦྱོར་བའི་རྗེས་སུ་སོང་བ་དང་། བཀོད་པའི་རྗེས་སུ་སོང་བ་དང་། རྣམ་པའི་རྗེས་སུ་སོང་བ་དང་། གནས་སྐབས་གང་ལ་བབ་པ་དང་། ཆོས་གང་དང་ལྡན་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཅིག་ཏུ་ཤེས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་དེར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དབྱེ་བ་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ན། “གང་འདྲ་བ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“གང་འདྲ་བ།”ཞེས་པ་ནི་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་གང་འདྲ་བའམ་དེ་འདྲ་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཀྱང་རུང་སྟེ། རིང་པོའམ། ཐུང་ངུའམ། ནག་པོའམ། དཀར་པོའམ། སེར་སྐྱའི་མདོག་ཅན་ནམ། སྐེམ་པོའམ། སྦོམ་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། Yathāyuttoti yogavasena yena vā tena vā yutto hotu, navakammayutto vā uddesayutto vā vāsadhurayutto vāti attho. Yathāvihitoti yathāṭhapito navakammādhiṭṭhāyikādivasena. Yathāpakāroti yathāpakārena patiṭṭhito padīpanāyakādivasena. Yaṃṭhānappattoti [Pg.26] yaṃ ṭhānantaraṃ patto senāpatiseṭṭhiṭṭhānādivasena. Yaṃdhammasamannāgatoti yena dhammena upāgato dhutaṅgādivasena. “ཇི་ལྟར་སྦྱར་བ།”ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་གང་དང་གང་ལ་སྦྱར་བར་གྱུར་ཀྱང་རུང་སཏེ། ལས་གསར་པ་ལ་སྦྱར་བའམ། ཁ་ཏོན་ལ་སྦྱར་བའམ། གནས་ཀྱི་ཁུར་ལ་སྦྱར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ཇི་ལྟར་བཀོད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ལས་གསར་པ་ལ་བསྐོས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཇི་ལྟར་བཞག་པའོ། །“ཇི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྒྲོན་མེ་འཛིན་པ་དང་སྣེ་ཁྲིད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཇི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པས་གནས་པའོ། །“གནས་གང་ལ་བབ་པ།”ཞེས་པ་ནི་དམག་དཔོན་དང་ཁྱིམ་བདག་ཆེན་པོའི་གོ་ས་ལ་སོགས་པའི་གོ་གནས་གང་ལ་བབ་པའོ། །“ཆོས་གང་དང་ལྡན་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གང་དང་ཉེ་བར་འོངས་པའོ།། Vikkhambhanato vāti upacārappanāsamādhīti kilesānaṃ dūrīkaraṇato vā ghaṭappahārena sevālānaṃ viya. Samucchedato vāti puna appavattiṃ katvā accantato maggena kilesānaṃ ucchinnamūlato pahānavasena samucchedato vā. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmātiādīni ekādasa padāni vipassanāvasena vuttāni. “རྣམ་པར་གནོན་པས་སམ།”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཁོར་བ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྒྱང་རིང་དུ་བྱེད་པའམ། བུམ་པས་བསྣུན་པས་ཆུ་བལ་བཞིན་ནོ། །“ཀུན་ཏུ་གཅོད་པས་སམ།”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བར་བྱས་ཏེ་གཏན་དུ་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྩ་བ་ནས་སྤངས་པའི་དབང་གིས་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པས་སོ། །“འདོད་པ་རྣམས་ནི་རུས་ཀྲམ་打བུའོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བཅུ་གཅིག་པོ་འདི་དག་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། Buddhānussatiṃ bhāventopītiādīni cha padāni maraṇassatiṃ bhāventopi, upasamānussatiṃ bhāventopīti imāni ca upacārajjhānavasena vuttāni. Ānāpānassatiṃ bhāventopi, kāyagatāsatiṃ bhāventopi, paṭhamaṃ jhānaṃ bhāventopītiādīni nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāventopīti pariyosānāni appanājjhānavasena vuttāni. Tattha aṭṭhikaṅkalūpamā kāmāti sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ aṭṭhikaṅkalaṃ upamā etesaṃ kāmānanti aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā. Appassādaṭṭhenāti ‘‘appaṃ parittaṃ sukhassādaṃ ādīnavo ettha bhiyyo’’ti dassanaṭṭhena. Passantoti ‘‘yāvadeva pana so kukkuro kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti ñāṇacakkhunā passanto. Parivajjetīti dūraṅgameti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – “སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་ཡང་།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དྲུག་དང་། “འཆི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་ཡང་།” “ཉེ་བར་ཞི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་ཡང་།”ཞེས་པ་འདི་དག་ནི་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །“དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་དྲན་པ་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་ཡང་།” “ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་ཡང་།” “བསམ་གཏན་དང་པོ་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་ཡང་།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནས། “འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་ཡང་།”ཞེས་པའི་མཐར་ཐུག་པ་རྣམས་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“འདོད་པ་རྣམས་ནི་རུས་ཀྲམ་ལྟ་བུའོ།”ཞེས་པ་ནི། ཤ་ལེགས་པར་བཤལ་བ། བཤལ་བ། ཤ་མེད་པ། ཁྲག་གིས་བྱུགས་པའི་རུས་ཀྲམ་ནི་འདོད་པ་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། འདོད་པ་རྣམས་ནི་རུས་ཀྲམ་ལྟ་བུའོ། །“རོ་མྱང་བ་ཆུང་བའི་དོན་གྱིས།”ཞེས་པ་ནི། “བདེ་བའི་རོ་མྱང་བ་ནི་ཉུང་ཞིང་ཆུང་ལ། འདི་ལ་ཉེས་དམིགས་ནི་ཆེས་མང་བའོ།”ཞེས་སྟོན་པའི་དོན་གྱིས། །“མཐོང་བ།”ཞེས་པ་ནི། “ཁྱི་དེ་ནི་ངལ་བ་དང་གནོད་པ་ཁོ་ནའི་སྐལ་བ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ།”ཞེས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་མཐོང་བའོ། །“ཡོངས་སུ་སྤོང་བ།”ཞེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་དུ་བྱེད་པའོ། །འདི་སྐད་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Seyyathāpi, gahapati, kukkuro jighacchādubbalyapareto goghātakasūnaṃ paccupaṭṭhito assa, tamenaṃ dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā aṭṭhikaṅkalaṃ sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ upasumbheyya. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, api nu kho so kukkuro amhaṃ aṭṭhikaṅkalaṃ sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ palehanto jighacchādubbalyaṃ paṭivineyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Aduñhi, bhante, aṭṭhikaṅkalaṃ sunikkantaṃ nikkantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ, yāvadeva pana so kukkuro kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā[Pg.27], taṃ abhinivajjetvā yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā, yattha sabbaso lokāmisupādānā aparisesā nirujjhanti, tamevūpekkhaṃ bhāvetī’’ti (ma. ni. 2.42). “ཁྱིམ་བདག་དཔེར་ན། ཁྱི་ཞིག་བཀྲེས་ཤིང་ཉམ་ཐག་པས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་ཏེ་ཕྱུགས་གསོད་པའི་ས་ན་གནས་པར་གྱུར་ལ། དེ་ལ་ཕྱུགས་གསོད་པ་མཁས་པའམ། ཕྱུགས་གསོད་པའི་སློབ་མ་ཞིག་གིས་རུས་ཀྲམ་ལེགས་པར་བཤལ་བ། བཤལ་བ། ཤ་མེད་པ། ཁྲག་གིས་བྱུགས་པ་ཞིག་གཏོར་བར་བྱེད་ན། ཁྱིམ་བདག་དེ་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས། ཁྱི་དེས་རུས་ཀྲམ་ལེགས་པར་བཤལ་བ། བཤལ་བ། ཤ་མེད་པ། ཁྲག་གིས་བྱུགས་པ་དེ་བལྡགས་པས་བཀྲེས་ཤིང་ཉམ་ཐག་པ་དེ་སེལ་བར་འགྱུར་རམ།” “བཙུན་པ་དེ་ནི་མ་ལགས་སོ།” “དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན།” “བཙུན་པ། རུས་ཀྲམ་དེ་ནི་ལེགས་པར་བཤལ་བ། བཤལ་བ། ཤ་མེད་པ། ཁྲག་གིས་བྱུགས་པ་ལགས་པས། ཁྱི་དེ་ནི་ངལ་བ་དང་གནོད་པ་ཁོ་ནའི་སྐལ་བ་ཅན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།” “ཁྱིམ་བདག་དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ནི་རུས་ཀྲམ་ལྟ་བུར་གསུངས་ཏེ། སྡུག་བསྔལ་མང་བ་དང་། འཁྲུག་པ་མང་བ་དང་། འདི་ལ་ཉེས་དམིགས་ནི་ཆེས་མང་བའོ།’ཞེས་སོ། །དེ་ལྟར་འདི་ཉིད་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཡང་དག་པས་མཐོང་ནས། ཐ་དད་པ་དང་ཐ་དད་པ་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡོངས་སུ་སྤངས་ཏེ། གཅིག་པ་ཉིད་དང་གཅིག་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་གང་ཡིན་པ། གང་དུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར་འགག་པར་འགྱུར་བ་དེའི་བཏང་སྙོམས་ཉིད་སྒོམ་པར་བྱེད་དོ།།”ཞེས་སོ།། Gijjhādīhi sādhāraṇā maṃsapesi upamā etesanti maṃsapesūpamā. Bahūnaṃ sādhāraṇaṭṭhena bahusādhāraṇā. Ādittaṃ tiṇukkaṃ upamā etesanti tiṇukkūpamā. Anudahanaṭṭhenāti hatthādijhāpanaṭṭhena. Sādhikaporisappamāṇā vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ aṅgārānaṃ pūrā aṅgārakāsu upamā etesanti aṅgārakāsūpamā. Mahāpariḷāhaṭṭhenāti mahantaparitāpanaṭṭhena. Ārāmarāmaṇeyyādikaṃ supinaṃ upamā etesanti supinakūpamā. Ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhenāti appatvā, na upagantvā tiṭṭhanaṭṭhena. Yācitena laddhaṃ yānādibhaṇḍaṃ upamā etesanti yācitakūpamā. Tāvakālikaṭṭhenāti anibandhanaṭṭhena. Sampannaphalarukkho upamā etesanti rukkhaphalūpamā. Sambhañjanaparibhañjanaṭṭhenāti sākhābhañjanaṭṭhena ceva samantato bhañjitvā rukkhapātanaṭṭhena ca. Asi ca sūnā ca upamā etesanti asisūnūpamā. Adhikuṭṭanaṭṭhenāti chindanaṭṭhena. Sattisūlaṃ upamā etesanti sattisūlūpamā. Vinivijjhanaṭṭhenāti nipatetvā gamanaṭṭhena. Bhayajananaṭṭhena sappasiraṃ upamā etesanti sappasirūpamā. Sappaṭibhayaṭṭhenāti saha abhimukhe bhayaṭṭhena. Dukkhajananaṃ aggikkhandhaṃ upamā etesanti aggikkhandhūpamā. Mahābhitāpanaṭṭhenāti mahantaabhitāpakāyapīḷāuppādanaṭṭhenāti kāmaṃ parivajjetīti. Vuttañhetaṃ – “བྱ་རྒོད་ལ་སོགས་པ་དང་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པའི་ཤ་དུམ་ནི་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། ཤ་དུམ་ལྟ་བུའོ། །མང་པོ་དང་ཐུན་མོང་བའི་དོན་གྱིས་ནི་མང་པོ་དང་ཐུན་མོང་བའོ། །འབར་བའི་རྩྭ་སྒྲོན་ནི་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། རྩྭ་སྒྲོན་ལྟ་བུའོ། །‘ཚིག་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས།’ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་ལ་སོགས་པ་སྲེག་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས། །མི་ཚད་ལས་ལྷག་པ། མེ་ལྕེ་མེད་པ། དུ་བ་མེད་པའི་སོལ་བས་གང་བའི་སོལ་དོང་ནི་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། སོལ་དོང་ལྟ་བུའོ། །‘གདུང་བ་ཆེན་པོའི་དོན་གྱིས།’ཞེས་པ་ནི་ཚ་གདུང་ཆེན་པོ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས། །ཀུན་དགའ་ར་བ་ཉམས་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྨི་ལམ་ནི་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། རྨི་ལམ་ལྟ་བུའོ། །‘གནས་སྐབས་ཙམ་དུ་སྣང་བའི་དོན་གྱིས།’ཞེས་པ་ནི་མ་ཐོབ་པར། ཉེ་བར་མ་སོང་བར་གནས་པའི་དོན་གྱིས། །བརྙས་ནས་ཐོབ་པའི་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་ནི་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། བརྙན་པོའི་ནོར་ལྟ་བུའོ། །‘རེ་ཞིག་པའི་དོན་གྱིས།’ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས། །འབྲས་བུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཤིང་ནི་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། ཤིང་ཏོག་ལྟ་བུའོ། །‘གཅོག་པ་དང་རྣམ་པར་གཅོག་པའི་དོན་གྱིས།’ཞེས་པ་ནི་ཡལ་ག་གཅོག་པ་དང་། ཀུན་ནས་བཅག་སྟེ་ཤིང་སྒྱེལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས། །རལ་གྲི་དང་གཤེད་གནས་ནི་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། རལ་གྲི་དང་གཤེད་གནས་ལྟ་བུའོ། །‘གཏུབ་པའི་དོན་གྱིས།’ཞེས་པ་ནི་གཅོད་པའི་དོན་གྱིས། །མདུང་ཐུང་ནི་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། མདུང་ཐུང་ལྟ་བུའོ། །‘ཕུག་ནས་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས།’ཞེས་པ་ནི་ཕོག་ནས་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས། །འཇིགས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་སྦྲུལ་གྱི་མགོ་བོ་ནི་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། སྦྲུལ་གྱི་མགོ་བོ་ལྟ་བུའོ། །‘འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་དོན་གྱིས།’ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་དོན་གྱིས། །སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་མེ་ཕུང་ནི་འདི་དག་གི་དཔེ་ཡིན་པས་ན། མེ་ཕུང་ལྟ་བུའོ། །‘ཚ་གདུང་ཆེན་པོའི་དོན་གྱིས།’ཞེས་པ་ནི་ཚ་གདུང་ཆེན་པོས་ལུས་ལ་གཟིར་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཏེ། འདོད་པ་ཡོངས་སུ་སྤོང་བའོ། །འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘Seyyathāpi, gahapati, gijjho vā kaṅko vā kulalo vā maṃsapesiṃ ādāya uḍḍīyeyya, tamenaṃ gijjhāpi kaṅkāpi kulalāpi anupatitvā anupatitvā vitaccheyyuṃ vissajjeyyuṃ. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, sace so gijjho vā kaṅko vā kulalo vā taṃ maṃsapesiṃ na khippameva paṭinissajjeyya, so tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti ‘‘evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. Seyyathāpi, gahapati, puriso ādittaṃ tiṇukkaṃ ādāya paṭivātaṃ gaccheyya. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, sace [Pg.28] so puriso taṃ ādittaṃ tiṇukkaṃ na khippameva paṭinissajjeyya, tassa sā ādittā tiṇukkā hatthaṃ vā daheyya, bāhuṃ vā daheyya, aññataraṃ vā aññataraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ daheyya, so tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. Seyyathāpi, gahapati, aṅgārakāsu sādhikaporisā pūrā aṅgārānaṃ vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhappaṭikkūlo, tamenaṃ dve balavanto purisā nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuṃ upakaḍḍheyyuṃ. Taṃ kiṃ maññasi gahapati, api nu so puriso iti citi ceva kāyaṃ sannāmeyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissahetu’’? ‘‘Viditañhi, bhante, tassa purisassa ‘imañca ahaṃ aṅgārakāsuṃ papatissāmi, tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigacchissāmi maraṇamattaṃ vā dukkha’’’nti. ‘‘Evameva kho gahapati ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. Seyyathāpi, gahapati, puriso supinakaṃ passeyya ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇirāmaṇeyyakaṃ, so paṭibuddho na kiñci paṭipasseyya. Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. Seyyathāpi, gahapati, puriso yācitakaṃ bhogaṃ yācitvā yānaṃ vā poriseyyaṃ pavaramaṇikuṇḍalaṃ. So tehi yācitakehi bhogehi purakkhato parivuto antarāpaṇaṃ paṭipajjeyya. Tamenaṃ jano disvā evaṃ vadeyya ‘bhogī vata bho puriso, evaṃ kira bho bhogino bhogāni bhuñjantī’ti. Tamenaṃ sāmikā yattha yattheva tāni passeyyuṃ, tattha tattheva tāni hareyyuṃ. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, alaṃ nu kho tassa purisassa aññathattāyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissahetu’’? ‘‘Sāmino hi, bhante, tāni harantī’’ti. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘yācitakūpamā [Pg.29] kāmā vuttā bhagavatā…pe… tamevūpekkhaṃ bhāveti. Seyyathāpi, gahapati, gāmassa vā nigamassa vā avidūre tibbo vanasaṇḍo, tatrassa rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo ca. Na cassu kānici phalāni bhūmiyaṃ patitāni. Atha puriso āgaccheyya phalatthiko phalagavesī phalapariyesanaṃ caramāno. So taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā taṃ rukkhaṃ passeyya sampannaphalañca upapannaphalañca. Tassa evamassa ‘ayaṃ kho rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo ca, natthi ca kānici phalāni bhūmiyaṃ patitāni, jānāmi kho panāhaṃ rukkhaṃ āropituṃ. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ rukkhaṃ ārohitvā yāvadatthañca khādeyyaṃ, ucchaṅgañca pūreyya’nti? So taṃ rukkhaṃ ārohitvā yāvadatthañca khādeyya, ucchaṅgañca pūreyya. Atha dutiyo puriso āgaccheyya phalatthiko phalagavesī phalapariyesanaṃ caramāno tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya. So taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā taṃ rukkhaṃ passeyya sampannaphalañca upapannaphalañca. Tassa evamassa ‘ayaṃ kho rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo ca, natthi ca kānici phalāni bhūmiyaṃ patitāni, na kho panāhaṃ jānāmi rukkhaṃ ārohituṃ. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ rukkhaṃ mūlato chetvā yāvadatthañca khādeyyaṃ, ucchaṅgañca pūreyya’nti. So taṃ rukkhaṃ mūlatova chindeyya. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, amuko so puriso paṭhamaṃ rukkhaṃ ārūḷho, sace so na khippameva oroheyya, tassa so rukkho papatanto hatthaṃ vā bhañjeyya pādaṃ vā bhañjeyya aññataraṃ vā aññataraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ bhañjeyya, so tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkha’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, gahapati, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’ti. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā, taṃ abhinivajjetvā yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā. Yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhanti. Tamevūpekkhaṃ bhāvetī’’ti (ma. ni. 2.43-48). “ཁྱིམ་བདག་འདི་ལྟ་སྟེ། དཔེར་ན། བྱ་རྒོད་དམ། ཀང་ཀ་འམ། ཁྲ་ཞིག་གིས་ཤ་དུམ་ཞིག་ཁྱེར་ཏེ་ནམ་མཁར་འཕུར་བ་ན། བྱ་རྒོད་དང་ཀང་ཀ་དང་ཁྲ་གཞན་དག་གིས་དེའི་རྗེས་སུ་བསྙེགས་ཤིང་བསྙེགས་ཏེ་ཤ་དུམ་དེ་འཕྲོག་པར་བྱེད་ཅིང་གཏོར་བར་བྱེད་དོ། །ཁྱིམ་བདག་འདི་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས། གལ་ཏེ་བྱ་རྒོད་དམ། ཀང་ཀ་འམ། ཁྲ་དེས་ཤ་དུམ་དེ་མྱུར་དུ་མ་བཏང་ན། དེའི་རྒྱུ་ལས་དེ་ཤི་བར་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་ཤི་ལ་ཁད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་རམ།” “བཙུན་པ་དེ་དེ་བཞིན་ལགས་སོ། །” “ཁྱིམ་བདག་དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ནི་ཤ་དུམ་གྱི་དཔེ་ལྟ་བུར་གསུངས་ཏེ། ... །’ དེ་ཉིད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །ཁྱིམ་བདག་འདི་ལྟ་སྟེ། དཔེར་ན། སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་རྩྭ་སྒྲོན་འབར་བ་ཞིག་ཐོགས་ཏེ་ལྷགས་པའི་ཁ་གཏད་དུ་འགྲོ་བ་ན། ཁྱིམ་བདག་འདི་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས། གལ་ཏེ་སྐྱེས་བུ་དེས་རྩྭ་སྒྲོན་འབར་བ་དེ་མྱུར་དུ་མ་བཏང་ན། རྩྭ་སྒྲོན་འབར་བ་དེས་ཁོའི་ལག་པ་འཚིག་པར་བྱེད་དམ། ལག་ངར་འཚིག་པར་བྱེད་དམ། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་གང་རུང་ཞིག་འཚིག་པར་བྱེད་དམ། དེའི་རྒྱུ་ལས་དེ་ཤི་བར་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་ཤི་ལ་ཁད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་རམ།” “བཙུན་པ་དེ་དེ་བཞིན་ལགས་སོ། །” “ཁྱིམ་བདག་དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ནི་རྩྭ་སྒྲོན་གྱི་དཔེ་ལྟ་བུར་གསུངས་ཏེ། སྡུག་བསྔལ་མང་བ་དང་། ཡིད་གདུང་མང་བ་ ... །’ དེ་ཉིད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །ཁྱིམ་བདག་འདི་ལྟ་སྟེ། དཔེར་ན། མི་ཚད་ལས་བརྒལ་བའི་མེ་མུར་གྱི་དོང་ཞིག་མེ་སྟག་མེད་པ་དང་དུ་བ་མེད་པའི་མེ་མུར་གྱིས་གང་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་གསོན་པར་འདོད་པ། ཤི་བར་མི་འདོད་པ། བདེ་བ་འདོད་པ། སྡུག་བསྔལ་ལ་མི་དགའ་བ་ཞིག་འོངས་པ་ན། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་གཉིས་ཀྱིས་ཁོའི་ལག་པ་གཉིས་ནས་བཟུང་སྟེ་མེ་མུར་གྱི་དོང་དེར་འདྲུད་པར་བྱེད་དོ། །ཁྱིམ་བདག་འདི་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས། སྐྱེས་བུ་དེས་ལུས་ཕྱིར་བསྐུམ་ཞིང་གཡོལ་བར་མི་བྱེད་དམ།” “བཙུན་པ་དེ་དེ་བཞིན་ལགས་སོ། །” “དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན།” “བཙུན་པ། སྐྱེས་བུ་དེས་འདི་ལྟར་ཤེས་ཏེ། ‘གལ་ཏེ་ང་མེ་མུར་གྱི་དོང་འདིར་ལྷུང་ན། དེའི་རྒྱུ་ལས་ང་ཤི་བར་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་ཤི་ལ་ཁད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ། །’ཞེས་པའོ། །” “ཁྱིམ་བདག་དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ནི་མེ་མུར་གྱི་དོང་གི་དཔེ་ལྟ་བུར་གསུངས་ཏེ། ... །’ དེ་ཉིད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །ཁྱིམ་བདག་འདི་ལྟ་སྟེ། དཔེར་ན། སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་རྨི་ལམ་དུ་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཉམས་དགའ་བ་དང་། ནགས་ཚལ་ཉམས་དགའ་བ་དང་། ས་གཞི་ཉམས་དགའ་བ་དང་། པདྨའི་རྫིང་བུ་ཉམས་དགའ་བ་མཐོང་ལ། དེ་གཉིད་སད་པ་ན་ཅི་ཡང་མི་མཐོང་བ་བཞིན་ནོ། །ཁྱིམ་བདག་དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ནི་རྨི་ལམ་གྱི་དཔེ་ལྟ་བུར་གསུངས་ཏེ། ... །’ དེ་ཉིད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །ཁྱིམ་བདག་འདི་ལྟ་སྟེ། དཔེར་ན། སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་གཞན་ལས་བཅོལ་བའི་ལོངས་སྤྱོད་དེ། ཤིང་རྟའམ། ཡང་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ནོར་བུའི་རྣ་ཆ་བརྙས་ནས། ཁོ་བཅོལ་བའི་ལོངས་སྤྱོད་དེ་དག་གིས་མདུན་བསུས་ཤིང་བསྐོར་ཏེ་ཁྲོམ་གྱི་དཀྱིལ་དུ་འགྲོ་བ་ན། མི་རྣམས་ཀྱིས་དེ་མཐོང་ནས་འདི་ལྟར་སྨྲ་སྟེ། ‘ཀྱེ་མ་སྐྱེས་བུ་འདི་ནི་ལོངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གོ །ཀྱེ་མ་ལོངས་སྤྱོད་ཅན་རྣམས་ནི་འདི་ལྟར་ལོངས་སྤྱོད་ལ་སྤྱོད་དོ། །’ཞེས་ཟེར་རོ། །དེ་ནས་བདག་པོ་རྣམས་ཀྱིས་དངོས་པོ་དེ་དག་གང་དང་གང་དུ་མཐོང་བ་དེ་དང་དེར་ཕྱིར་འཕྲོག་པར་བྱེད་དོ། །ཁྱིམ་བདག་འདི་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས། སྐྱེས་བུ་དེའི་བློ་འགྱུར་བར་འགྱུར་རམ།” “བཙུན་པ་དེ་དེ་བཞིན་ལགས་སོ། །” “དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན།” “བཙུན་པ། བདག་པོ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དག་ཕྱིར་ཁྱེར་བའི་ཕྱིར་རོ། །” “ཁྱིམ་བདག་དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ནི་བཅོལ་བའི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་དཔེ་ལྟ་བུར་གསུངས་ཏེ། ... །’ དེ་ཉིད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །ཁྱིམ་བདག་འདི་ལྟ་སྟེ། དཔེར་ན། གྲོང་ངམ། གྲོང་རྡལ་གྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོ་ཞིག་ཡོད་ལ། དེ་ན་ཤིང་ཏོག་གིས་ཡོངས་སུ་གང་ཞིང་སྨིན་པའི་ཤིང་སྡོང་ཞིག་ཡོད་དེ། ས་ལ་ལྷུང་བའི་ཤིང་ཏོག་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ། །དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཤིང་ཏོག་འདོད་པ། ཤིང་ཏོག་ཚོལ་བ། ཤིང་ཏོག་འཚོལ་བར་བྱེད་པ་ཞིག་འོངས་ཏེ། ནགས་ཚལ་དེར་ཞུགས་ནས་ཤིང་ཏོག་གིས་ཡོངས་སུ་གང་ཞིང་སྨིན་པའི་ཤིང་སྡོང་དེ་མཐོང་ངོ་། །ཁོའི་བསམ་པ་ལ། ‘ཤིང་སྡོང་འདི་ནི་ཤིང་ཏོག་གིས་ཡོངས་སུ་གང་ཞིང་སྨིན་པ་ཞིག་སྟེ། ས་ལ་ལྷུང་བའི་ཤིང་ཏོག་གཅིག་ཀྱང་མེད། འོན་ཀྱང་ང་ནི་ཤིང་སྡོང་ལ་འཛེག་ཤེས་པས། བདག་ཤིང་སྡོང་འདིར་འཛེགས་ཏེ་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་བད་བཞིན་ཟ་ཞིང་། པང་ཁུག་ཀྱང་གང་བར་བྱའོ་’སྙམ་མོ། །དེ་ནས་ཁོ་ཤིང་སྡོང་དེར་འཛེགས་ཏེ་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་བཞིན་ཟ་ཞིང་པང་ཁུག་ཀྱང་གང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་གཉིས་པ་ཞིག་ཤིང་ཏོག་འདོད་པ། ཤིང་ཏོག་ཚོལ་བ། ཤིང་ཏོག་འཚོལ་བར་བྱེད་པ་ཞིག་སྟ་རེ་རྣོན་པོ་ཞིག་ཐོགས་ཏེ་འོངས་སོ། །ཁོ་ནགས་ཚལ་དེར་ཞུགས་ནས་ཤིང་ཏོག་གིས་ཡོངས་སུ་གང་ཞིང་སྨིན་པའི་ཤིང་སྡོང་དེ་མཐོང་ངོ་། །ཁོའི་བསམ་པ་ལ། ‘ཤིང་སྡོང་འདི་ནི་ཤིང་ཏོག་གིས་ཡོངས་སུ་གང་ཞིང་སྨིན་པ་ཞིག་སྟེ། ས་ལ་ལྷུང་བའི་ཤིང་ཏོག་གཅིག་ཀྱང་མེད། འོན་ཀྱང་ང་ནི་ཤིང་སྡོང་ལ་འཛེག་མི་ཤེས་པས། བདག་ཤིང་སྡོང་འདི་རྩ་བ་ནས་བཅད་དེ་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་བཞིན་ཟ་ཞིང་། པང་ཁུག་ཀྱང་གང་བར་བྱའོ་’སྙམ་མོ། །དེ་ནས་ཁོས་ཤིང་སྡོང་དེ་རྩ་བ་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་དོ། །ཁྱིམ་བདག་འདི་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས། གལ་ཏེ་ཤིང་སྡོང་ལ་ཐོག་མར་འཛེགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དེ་མྱུར་དུ་མར་མ་བབས་ན། ཤིང་སྡོང་དེ་འགྱེལ་བ་ན། ཁོའི་ལག་པ་ཆག་པར་བྱེད་དམ། རྐང་པ་ཆག་པར་བྱེད་དམ། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་གང་རུང་ཞིག་ཆག་པར་བྱེད་དམ། དེའི་རྒྱུ་ལས་དེ་ཤི་བར་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་ཤི་ལ་ཁད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་རམ།” “བཙུན་པ་དེ་དེ་བཞིན་ལགས་སོ། །” “ཁྱིམ་བདག་དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ནི་ཤིང་ཏོག་གི་དཔེ་ལྟ་བུར་གསུངས་ཏེ། སྡུག་བསྔལ་མང་བ་དང་། ཡིད་གདུང་མང་བ་དང་། འདི་ལ་ཉེས་དམིགས་ཤིན་ཏུ་ཆེའོ་’ཞེས་སོ། །དེ་ལྟར་འདི་ཉིད་ཡང་དག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་ནས། ཐ་དད་པ་དང་ཐ་དད་པ་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡོངས་སུ་སྤངས་ཏེ། གཅིག་ཉིད་དང་གཅིག་ཉིད་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་གང་ཡིན་པ་དང་། གང་དུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར་འགག་པར་འགྱུར་བ་དེའི་བཏང་སྙོམས་ཉིད་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་སོ། ། Evaṃ [Pg.30] aṭṭhikaṅkalādikaaggikkhandhūpamapariyosānato vipassanaṃ dassetvā idāni upacārasamādhiṃ dassento ‘‘buddhānussatiṃ bhāvento’’tiādimāha. དེ་ལྟར་རུས་པའི་ཀེང་རུས་ལ་སོགས་པ་ནས་མེ་ཕུང་གི་དཔེའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་གྱིས་ལྷག་མཐོང་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་བསྒོམ་པ་...”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། Tattha punappunaṃ uppajjanato sati eva anussati. Pavattitabbaṭṭhānamhiyeva ca pavattattā saddhāpabbajitassa kulaputtassa anurūpā satītipi anussati. Buddhaṃ ārabbha uppannā anussati buddhānussati. Arahatādibuddhaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ, taṃ buddhānussatiṃ. Bhāventoti vaḍḍhento byūhento. Dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati, svākkhātatādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati, suppaṭipannatādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati, attano akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati, attano muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati, devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ānāpāne ārabbha uppannā sati ānāpānassati, ānāpānanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Maraṇaṃ ārabbha uppannā sati maraṇassati, ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedasaṅkhātamaraṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. དེ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དྲན་པ་ཉིད་ནི་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །ཡང་ན་འཇུག་པར་བྱ་བའི་གནས་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་རིགས་ཀྱི་བུ་ལ་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་དྲན་པ་ཡིན་པས་ཀྱང་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །འདི་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཏེ། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །“བསྒོམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྤེལ་ཞིང་རྒྱས་པར་བྱེད་པའོ། །ཆོས་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་ཆོས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྟེ། ལེགས་པར་གསུངས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་དགེ་འདུན་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྟེ། ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྟེ། རང་གི་མ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །གཏོང་བ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་གཏོང་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྟེ། རང་གི་གཏོང་བ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་གཏོང་བའི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ལྷ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་ལྷ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་དཔང་པོའི་གནས་སུ་བཞག་ནས། རང་གི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་དྲན་པ་ནི་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྟེ། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བའི་མཚན་མ་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །འཆི་བ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་དྲན་པ་ནི་འཆི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྟེ། སྐྱེ་བ་གཅིག་གིས་བསྡུས་པའི་སྲོག་གི་དབང་པོ་རྒྱུན་ཆད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འཆི་བ་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། ། Kucchitānaṃ kesādīnaṃ paṭikkūlānaṃ āyattā ākarattā kāyoti saṅkhaṃ gate sarīre gatā pavattā sati kāyagatāsati, tādisaṃ vā kāyaṃ gatā sati ‘‘kāyagatasatī’’ti vattabbe rassaṃ akatvā ‘‘kāyagatāsatī’’ti vuttaṃ. Kesādikesu kāyakoṭṭhāsesu paṭikkūlanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Upasamaṃ ārabbha uppannā anussati. Upasamānussati, sabbadukkhūpasamārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. སྐྲ་ལ་སོགས་པ་མི་སྡུག་ཅིང་སྐྱུག་བྲོ་བ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སམ་འབྱུང་ཁུངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“ལུས་”ཞེས་མིང་དུ་བཏགས་པའི་ལུས་ལ་ཞུགས་ཤིང་འཇུག་པའི་དྲན་པ་ནི་ལུས་ལ་གཏོགས་པའི་དྲན་པའོ། །ཡང་ན་དེ་ལྟ་བུའི་ལུས་ལ་ཞུགས་པའི་དྲན་པ་ལ། “ལུས་ལ་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་ (kāyagatasati)”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། སྒྲ་ཐུང་ངུར་མ་བྱས་པར་“ལུས་ལ་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་ (kāyagatāsatī)”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་རྣམས་ལ་མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། ། Vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamajjhānaṃ bhāvento. Pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyajjhānaṃ bhāvento. Sukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyajjhānaṃ bhāvento. Upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ catutthajjhānaṃ bhāvento…pe… nevasaññānāsaññāyatanaṃ bhāventopi kāme parivajjetīti. རྟོག་པ་དང་། དཔྱོད་པ་དང་། དགའ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །དགའ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །བདེ་བ་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །བཏང་སྙོམས་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། །... འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་བསྒོམ་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་འདོད་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །ཞེས་སོ། ། Vikkhambhanappahānaṃ [Pg.31] dassetvā idāni samucchedena kāmānaṃ pahānaṃ dassetuṃ ‘‘sotāpattimaggaṃ bhāventopī’’tiādimāha. Tattha maggasotassa āpajjanaṃ sotāpatti, sotāpattiyā maggo sotāpattimaggo. Apāyagamanīye kāmeti yehi apāyaṃ gacchanti, te apāyagamanīye kāme samucchedato sotāpattimaggaṃ bhāvento parivajjeti. Paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, tassa maggo sakadāgāmimaggo. Taṃ maggaṃ bhāvento. Oḷāriketi pariḷāhappatte. Paṭisandhivaseneva kāmabhavaṃ nāgacchatīti anāgāmī, tassa maggo anāgāmimaggo. Taṃ maggaṃ bhāvento. Anusahagateti sukhumabhāvappatte. Kilesehi ārakattā, kilesārīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā, pāpakaraṇe rahābhāvā, paccayādīnaṃ arahattā ca arahaṃ, arahato bhāvo arahattaṃ. Kiṃ taṃ? Arahattaphalaṃ. Arahattassa maggo arahattamaggo. Taṃ arahattamaggaṃ bhāvento. Sabbena sabbanti sabbenākārena sabbaṃ. Sabbathā sabbanti sabbappakārena sabbaṃ. Asesaṃ nissesanti niravasesaṃ gandhamattampi aṭṭhapetvā. Atha vā sabbena sabbaṃ mūlavasena. Sabbathā sabbaṃ ākāranippadesavasena. Asesaṃ nissesaṃ bhāvanānippadesavasena. Tathā purimena duccaritābhāvena. Dutiyena pariyuṭṭhānābhāvena. Tatiyena anusayābhāvena evameke vaṇṇayanti. རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྤོང་བ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་པ་རྣམས་སྤོང་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་བསྒོམ་པ་ཡང་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ལམ་གྱི་རྒྱུན་ལ་ཞུགས་པ་ནི་རྒྱུན་ཞུགས་སོ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ནི་རྒྱུན་ཞུགས་ལམ་མོ། ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། གང་དག་གིས་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་འདོད་པ་དེ་དག་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་བསྒོམ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་སྤོང་བའོ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་འདིར་ལན་ཅིག་ཁོ་ན་ཕྱིར་འོང་བས་ན་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའོ། དེའི་ལམ་ནི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་མོ། ལམ་དེ་ཉིད་བསྒོམ་བཞིན་པའོ། རགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གདུང་བར་གྱུར་པའོ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་འདོད་པའི་སྲིད་པར་ཕྱིར་མི་འོང་བས་ན་ཕྱིར་མི་འོང་བའོ། དེའི་ལམ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་མོ། ལམ་དེ་ཉིད་བསྒོམ་བཞིན་པའོ། ཕྲ་རྒྱས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའོ། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དང་། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་རྩིབས་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལ་གསང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། མཆོད་སྦྱིན་ལ་སོགས་པའི་འོས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ན་དགྲ་བཅོམ་པའོ། དགྲ་བཅོམ་པའི་དངོས་པོ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་དོ། དེ་གང་ཞེ་ན། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའོ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་མོ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དེ་ཉིད་བསྒོམ་བཞིན་པའོ། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་དོ། རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་དོ། མ་ལུས་པ་ལྷག་མ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་དྲི་ཙམ་ཡང་མ་ལུས་པར་ལྷག་མ་མེད་པའོ། ཡང་ན། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི་རྩ་བའི་དབང་གིས་སོ། རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། མ་ལུས་པ་ལྷག་མ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་དང་པོས་ནི་ཉེས་སྤྱོད་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཉིས་པས་ནི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། གསུམ་པས་ནི་བག་ལ་ཉལ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ། Sappo vuccati ahīti yo koci saranto gacchati. Kenaṭṭhenāti kena atthena. Saṃsappanto gacchatīti yasmā sammā saṃsaranto gacchatīti sappo. Bhujantoti vaṅkavaṅko hutvā. Pannasiroti nipannasīso hutvā. Sirena supatīti sīsaṃ bhogantare katvā supanabhāvena sirasā supatīti sarīsapo. Bile sayatīti bilāsayo. ‘‘Bilasayo’’tipi pāḷi, taṃ sundaraṃ. Guhāyaṃ setīti guhāsayo. Dāṭhā tassa āvudhoti tassa sappassa duve dāṭhā paharaṇasatthasaṅkhāto āvudho. Visaṃ tassa ghoranti tassa sappassa byāpakasaṅkhātaṃ visaṃ dāruṇaṃ kakkhaḷaṃ. Jivhā tassa duvidhāti tassa sappassa dvedhā jivhā. Dvīhi jivhāhi rasaṃ sāyatīti duvidhāhi jivhāhi rasaṃ jānāti assādaṃ vindati sādiyatīti. Jīvituṃ kāmayatīti jīvitukāmo. Amarituṃ kāmayatīti amaritukāmo. Sukhaṃ kāmayatīti sukhakāmo. Dukkhappaṭikkūloti dukkhaṃ [Pg.32] anicchamāno. Pādenāti attano pādena. Sappasiranti sappassa sīsaṃ. Vajjeyyāti dūrato vajjeyya. Vivajjeyyāti tassa pamāṇena. Parivajjeyyāti samantato. Abhinivajjeyyāti catutthappamāṇena. Atha vā purimena sīsato. Dutiyatatiyena dvīhi passehi. Catutthena pacchato. ‘‘Kāme pana appattassa pariyesanamūladukkhavatthubhāvena vajjeyya. Pattassa ārakkhamūladukkhavatthubhāvena vivajjeyya. Aññāṇapariḷāhadukkhavatthubhāvena parivajjeyya. Vināsamukhe piyavippayogadukkhavatthubhāvena abhinivajjeyyā’’ti evameke vaṇṇayanti. སྦྲུལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་ཞིག་ལྟོ་འགྲོས་ཀྱིས་འགྲོ་བའོ། དོན་གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དོན་གང་གིས་སོ། ལྟོ་འགྲོས་ཀྱིས་འགྲོ་བས་ན་ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་ལྟོ་འགྲོས་ཀྱིས་འགྲོ་བས་ན་སྦྲུལ་ལོ། གྱ་གྱུར་འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཀྱག་ཀྱོག་ཏུ་གྱུར་ནས་སོ། མགོ་བོ་དམའ་བ་ཞེས་པ་ནི་མགོ་བོ་བསྒུར་ཏེ་གནས་པའོ། མགོས་ཉལ་བ་ཞེས་པ་ནི་མགོ་བོ་ལུས་ཀྱི་བར་དུ་བཅུག་ནས་ཉལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་མགོ་བོས་ཉལ་བས་ན་ལྟོ་འགྲོའོ། བྲག་ཕུག་གམ་ཁུང་བུར་ཉལ་བས་ན་ཁུང་གནས་སོ། "བི་ལ་ས་ཡོ་" ཞེས་པའང་ལུང་སྟེ། དེ་ནི་ལེགས་པའོ། ཕུག་ཏུ་ཉལ་བས་ན་ཕུག་གནས་སོ། མཆེ་བ་ནི་དེའི་མཚོན་ཆ་སྟེ། སྦྲུལ་དེའི་མཆེ་བ་གཉིས་ནི་བརྡེག་པའི་མཚོན་ཆར་བགྲང་བའི་མཚོན་ཆའོ། དུག་ནི་དེའི་མི་བཟད་པ་སྟེ། སྦྲུལ་དེའི་ཁྱབ་པར་བྱེད་པར་བགྲང་བའི་དུག་ནི་དྲག་པོ་དང་རྩུབ་པའོ། ལྕེ་ནི་དེའི་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་སྟེ། སྦྲུལ་དེའི་ལྕེ་ནི་གཉིས་སོ། ལྕེ་གཉིས་ཀྱིས་རོ་མྱོང་བ་ཞེས་པ་ནི། ལྕེ་གཉིས་ཀྱིས་རོ་ཤེས་ཤིང་། བྲོ་བ་མྱོང་ཞིང་། དགའ་བར་བྱེད་པའོ། འཚོ་བར་འདོད་པས་ན་འཚོ་འདོད་དོ། མི་འཆི་བར་འདོད་པས་ན་མི་འཆི་འདོད་དོ། བདེ་བ་འདོད་པས་ན་བདེ་འདོད་དོ། སྡུག་བསྔལ་ལ་མི་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་མི་འདོད་པའོ། རྐང་པས་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྐང་པས་སོ། སྦྲུལ་གྱི་མགོ་བོ་ཞེས་པའོ། སྤང་བར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་སྤང་བར་བྱའོ། རྣམ་པར་སྤང་བར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚད་ཀྱིས་སོ། ཡོངས་སུ་སྤང་བར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་སོ། མངོན་པར་སྤང་བར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཚད་བཞི་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ཡང་ན། དང་པོས་ནི་མགོ་བོ་ནས་སོ། གཉིས་པ་དང་གསུམ་པས་ནི་གློ་གཉིས་ནས་སོ། བཞི་པས་ནི་རྒྱབ་ནས་སོ། "འདོད་པ་རྣམས་ནི་མ་ཐོབ་པ་ལ་བཙལ་བའི་རྩ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་སྤང་བར་བྱའོ། ཐོབ་པ་ལ་བསྲུང་བའི་རྩ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་རྣམ་པར་སྤང་བར་བྱའོ། མི་ཤེས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ཡོངས་སུ་སྤང་བར་བྱའོ། འཇིག་པའི་སྒོ་ལ་སྡུག་པ་དང་བྲལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་མངོན་པར་སྤང་བར་བྱའོ།" ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ། Rañjanavasena rāgo. Balavarañjanaṭṭhena sārāgo. Visaye sattānaṃ anu anu nayanato anunayo. Anurujjhatīti anurodho, kāmetīti attho. Yattha katthaci bhave sattā etāya nandantīti nandī, sayaṃ vā nandatīti nandī. Nandī ca sā rañjanaṭṭhena rāgo cāti nandirāgo. Tattha ekasmiṃ ārammaṇe sakiṃ uppannā taṇhā nandī, punappunaṃ uppajjamānā nandirāgoti vuccati. Cittassa sārāgoti yo heṭṭhā ‘‘balavarañjanaṭṭhena sārāgo’’ti vutto, so na sattassa, cittasseva sārāgoti attho. ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འདོད་ཆགས་སོ། སྟོབས་དང་ལྡན་པར་ཆགས་པའི་དོན་གྱིས་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པའོ། ཡུལ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་འཁྲིད་པའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་ཆགས་པའོ། རྗེས་སུ་མཐུན་པར་འཇུག་པས་ན་རྗེས་སུ་མཐུན་པའོ། འདོད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། སྲིད་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འདིས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བའོ། ཡང་ན་རང་ཉིད་དགའ་བས་ན་དགའ་བའོ། དགའ་བ་ཡང་ཡིན་ལ་ཆགས་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་ཆགས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་སོ། དེ་ལ་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་ལན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྲེད་པ་ནི་དགའ་བའོ། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་ནི་དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་ཞེས་བྱའོ། སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་འོག་ཏུ་ "སྟོབས་དང་ལྡན་པར་ཆགས་པའི་དོན་གྱིས་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་" ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ནི། སེམས་ཅན་གྱི་མ་ཡིན་གྱི། སེམས་ཉིད་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། Icchanti etāya ārammaṇānīti icchā. Bahalakilesabhāvena mucchanti etāya pāṇinoti mucchā. Gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇavasena ajjhosānaṃ. Iminā sattā gijjhanti gedhaṃ āpajjantīti gedho. Bahalaṭṭhena vā gedho. ‘‘Gedhaṃ vā pana pavanasaṇḍa’’nti hi bahalaṭṭheneva vuttaṃ. Anantarapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ, sabbatobhāgena vā gedhoti paligedho. Sajjanti etenāti saṅgo. Lagganaṭṭhena vā saṅgo. Osīdanaṭṭhena paṅko. Ākaḍḍhanavasena ejā. ‘‘Ejā imaṃ purisaṃ parikaḍḍhati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā’’ti hi vuttaṃ. Vañcanaṭṭhena māyā. Vaṭṭasmiṃ sattānaṃ jananaṭṭhena janikā. ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ, cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55) hi vuttaṃ. Vaṭṭasmiṃ satte dukkhena saṃyojayamānā janetīti sañjananī. Ghaṭanaṭṭhena sibbinī. Ayañhi vaṭṭasmiṃ satte cutipaṭisandhivasena sibbati ghaṭeti tunnakāro viya pilotikāya pilotikaṃ, tasmā ‘‘ghaṭanaṭṭhena sibbinī’’ti vuttā. Anekappakāraṃ visayajālaṃ taṇhāvipphanditanivesasaṅkhātaṃ vā jālamassā atthīti jālinī. འདིས་དམིགས་པ་རྣམས་འདོད་པས་ན་འདོད་པའོ། ཉོན་མོངས་པ་མཐུག་པོའི་དངོས་པོས་འདིས་སྲོག་ཆགས་རྣམས་བརྒྱལ་བར་བྱེད་པས་ན་བརྒྱལ་བའོ། མིད་ནས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ཏེ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ལྷག་པར་ཞེན་པའོ། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་བརྐམ་པར་བྱེད་ཅིང་བརྐམ་ཆགས་སུ་འགྱུར་བས་ན་བརྐམ་ཆགས་སོ། ཡང་ན་མཐུག་པོའི་དོན་གྱིས་བརྐམ་ཆགས་སོ། "ནགས་ཚལ་གྱི་ཚལ་ལ་བརྐམ་ཆགས་སོ་" ཞེས་པ་ནི་མཐུག་པོའི་དོན་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་སོ། དེའི་འོག་གི་ཚིག་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་འཕེལ་བ་སྟེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བརྐམ་ཆགས་པས་ན་ཡོངས་སུ་བརྐམ་པའོ། འདིས་ཆགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཐོགས་པའོ། ཡང་ན་འབྱར་བའི་དོན་གྱིས་ཆགས་པའོ། བྱིང་བའི་དོན་གྱིས་འདམ་མོ། འཐེན་པའི་དབང་གིས་གཡོ་བའོ། "གཡོ་བ་འདིས་སྐྱེས་བུ་འདི་སྲིད་པ་དེ་དང་དེར་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་འཐེན་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། སླུ་བའི་དོན་གྱིས་སྒྱུ་མའོ། འཁོར་བ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྐྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱེད་བྱེད་མའོ། "སྲེད་པས་སྐྱེས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད། དེའི་སེམས་ནི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུག" ཅེས་གསུངས་སོ། འཁོར་བ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡུག་བསྔལ་དང་སྦྱོར་བཞིན་དུ་སྐྱེད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་སྐྱེད་བྱེད་མའོ། སྦྱོར་བའི་དོན་གྱིས་འཚེམ་བྱེད་མའོ། འདི་ནི་འཁོར་བ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འཆི་འཕོ་བ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འཚེམ་ཞིང་སྦྱོར་བར་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་ཚེམ་བུ་པས་རས་ཚལ་ལ་རས་ཚལ་སྦྱོར་བ་བཞིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ "སྦྱོར་བའི་དོན་གྱིས་འཚེམ་བྱེད་མ་" ཞེས་གསུངས་སོ། རྣམ་པ་དུ་མའི་ཡུལ་གྱི་དྲ་བ་འམ། སྲེད་པའི་རྣམ་པར་གཡོ་བ་དང་གནས་པར་བགྲང་བའི་དྲ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་དྲ་བ་ཅན་མའོ། Ākaḍḍhanaṭṭhena [Pg.33] sīghasotā saritā viyāti saritā. Allaṭṭhena vā saritā. Vuttañhetaṃ ‘‘saritāni sinehitāni ca somanassāni bhavanti jantuno’’ti (dha. pa. 341). Allāni ceva siniddhāni cāti ayañhettha attho. Anayabyasanāpādanaṭṭhena kummānubandhasuttakaṃ viyāti suttaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘suttanti kho, bhikkhave, nandirāgassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 2.159). Rūpādīsu vitthataṭṭhena visatā. Tassa tassa paṭilābhatthāya satte āyūhāpetīti āyūhinī. Ukkaṇṭhituṃ apadānato sahāyaṭṭhena dutiyā. Ayañhi sattānaṃ vaṭṭasmiṃ ukkaṇṭhituṃ na deti, gatagataṭṭhāne piyasahāyo viya abhiramāpeti. Teneva vuttaṃ – འཐེན་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱུན་མྱུར་བའི་ཆུ་ཀླུང་བཞིན་པས་ན་ཆུ་ཀླུང་ངོ། ཡང་ན་བརླན་པའི་དོན་གྱིས་ཆུ་ཀླུང་ངོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། "སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་བརླན་ཞིང་ཆགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཡིད་བདེ་བ་རྣམས་འབྱུང་ངོ་" ཞེས་པའོ། བརླན་པ་ཉིད་དང་གཤེར་བ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ། ཕུང་ཀྲོལ་དང་རྒུད་པ་སྐྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཉ་འཛིན་པའི་སྐུད་པ་བཞིན་པས་ན་སྐུད་པའོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། "དགེ་སློང་དག། སྐུད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་འདིའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་" ཞེས་པའོ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་རྒྱས་པའི་དོན་གྱིས་ཁྱབ་པའོ། དེ་དང་དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དུ་འཇུག་པས་ན་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་མའོ། སྐྱོ་བར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གྲོགས་ཀྱི་དོན་གྱིས་གཉིས་པའོ། འདི་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བ་ལ་སྐྱོ་བར་མི་འཇུག་ཅིང་། སོང་སོང་བའི་གནས་སུ་མཛའ་བའི་གྲོགས་བཞིན་དུ་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhānasaṃsaraṃ; Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattatī’’ti. (itivu. 15; a. ni. 4.9; mahāni. 191; cūḷani. pāyāyanānugītigāthāniddesa 107); "སྲེད་པ་གཉིས་པར་གྱུར་པའི་སྐྱེས་བུ་ནི། དུས་རིང་པོར་འཁོར་བ་ན་འཁོར་ཞིང་། འདི་ལྟ་བུའི་དངོས་པོ་དང་གཞན་ལྟ་བུའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་འཁོར་བ་ལས་ཤིན་ཏུ་མི་འདའོ།" ཞེས་པའོ། Paṇidhānakavasena paṇidhi. Bhavanettīti bhavarajju. Etāya hi sattā rajjuyā gīvāyaṃ baddhā goṇā viya icchiticchitaṭṭhānaṃ niyyanti. Taṃ taṃ ārammaṇaṃ vanati bhajati allīyatīti vanaṃ, vanati yācatīti vā vanaṃ. Vanathoti byañjanena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Anatthadukkhānaṃ vā samuṭṭhāpanaṭṭhena gahanaṭṭhena ca vanaṃ viyāti vanaṃ. Balavataṇhāyetaṃ nāmaṃ. Gahanataraṭṭhena pana tato balavatarā vanatho nāma. Tena vuttaṃ – སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་དབང་གིས་སྨོན་པའོ། སྲིད་པའི་འཁྲིད་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་སྲིད་པའི་ཐག་པའོ། འདིས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཐག་པས་སྐེ་ནས་བཏགས་པའི་གླང་གོ་བཞིན་དུ་འདོད་འདོད་པའི་གནས་སུ་འཁྲིད་པར་བྱེད་དོ། དམིགས་པ་དེ་དང་དེ་ལ་འདོད་ཅིང་བསྟེན་པ་དང་འབྱར་བས་ན་ནགས་ཚལ་ལོ། ཡང་ན་འདོད་ཅིང་སློང་བས་ན་ནགས་ཚལ་ལོ། ནགས་ཚལ་གྱི་ཚལ་ཞེས་པ་ནི་གསལ་བྱེད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཚིག་འཕེལ་བའོ། ཡང་ན་དོན་མེད་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ཀུན་ནས་སློང་བའི་དོན་གྱིས་དང་། ཚང་ཚིང་གི་དོན་གྱིས་ནགས་ཚལ་བཞིན་པས་ན་ནགས་ཚལ་ལོ། འདི་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་སྲེད་པའི་མིང་ངོ་། ཚང་ཚིང་ཆེ་བའི་དོན་གྱིས་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ལ་ནགས་ཚལ་གྱི་ཚལ་ཞེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘Vanaṃ chindatha mā rukkhaṃ, vanato jāyate bhayaṃ; Chetvā vanañca vanathañca, nibbanā hotha bhikkhavo’’ti. (dha. pa. 283); "ནགས་ཚལ་ཆོད་ཅིག་ཤིང་མ་ཡིན། ནགས་ཚལ་ལས་ནི་འཇིགས་པ་སྐྱེ། ནགས་ཚལ་དང་ནི་ནགས་ཚལ་གྱི་ཚལ་བཅད་ནས། དགེ་སློང་དག་ནགས་ཚལ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག" ཅེས་པའོ། Santhavanavasena santhavo, saṃsaggoti attho. So duvidho – taṇhāsanthavo mittasanthavo ca. Tesu idha taṇhāsanthavo adhippeto. Sinehavasena sneho. Ālayakaraṇavasena kampamānā apekkhatīti apekkhā. Vuttampi cetaṃ ‘‘imāni te deva caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni, ettha deva chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohī’’ti (dī. ni. 2.266). Ālayaṃ karohīti ayañhettha attho. Pāṭiyekke pāṭiyekke ārammaṇe bandhatīti paṭibandhu, ñātakaṭṭhena vā pāṭiyekko bandhūtipi paṭibandhu. Niccasannissitaṭṭhenapi sattānaṃ taṇhāsamo bandhu nāma natthi. Ārammaṇānaṃ [Pg.34] asanato āsā. Ajjhottharaṇato ceva tittiṃ anugantvāva paribhuñjanato cāti attho. Āsīsanavasena āsīsanā. Āsīsitassa bhāvo āsīsitattaṃ. འདྲིས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འདྲིས་པའོ། འདུ་འཛི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། དེ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། སྲེད་པའི་འདྲིས་པ་དང་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་འདྲིས་པའོ། དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་སྲེད་པའི་འདྲིས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། ཆགས་པའི་དབང་གིས་སྣུམ་པའོ། གནས་སུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གཡོ་ཞིང་ལྟ་བས་ན་རེ་བའོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། "ལྷ། ཁྱོད་ཀྱི་ཀུ་ཤཱ་བ་ཏཱིའི་རྒྱལ་སའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱིས་གཙོ་བྱས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལ། ལྷ། འདུན་པ་སྐྱེད་ཅིག སྲོག་ལ་རེ་བ་གྱིས་ཤིག" ཅེས་པའོ། གནས་སུ་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ། དམིགས་པ་སོ་སོ་སོ་སོ་ལ་འཆིང་བས་ན་ཀུན་ནས་འཆིང་བའོ། ཡང་ན་གཉེན་གྱི་དོན་གྱིས་སོ་སོའི་གཉེན་ཡིན་པས་ཀྱང་ཀུན་ནས་འཆིང་བའོ། རྟག་ཏུ་བརྟེན་པའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྲེད་པ་དང་མཚུངས་པའི་གཉེན་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། དམིགས་པ་རྣམས་ལ་ཟ་བས་ན་རེ་བའོ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། ཚིམ་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། རེ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རེ་བའོ། རེ་བར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་ནི་རེ་བ་ཉིད་དོ། Idāni tassā pavattiṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘rūpāsā’’tiādi vuttaṃ. Tattha āsīsanavasena āsāti āsāya atthaṃ gahetvā rūpe āsā rūpāsā. Evaṃ navapi padāni veditabbāni. Ettha ca purimāni pañca pañcakāmaguṇavasena vuttāni, parikkhāralobhavasena chaṭṭhaṃ. Taṃ visesato pabbajitānaṃ, tato parāni tīṇi atittiyavatthuvasena gahaṭṭhānaṃ. Na hi tesaṃ dhanaputtajīvitehi aññaṃ piyataraṃ atthi. ‘‘Idaṃ mayhaṃ, idaṃ mayha’’nti vā ‘‘asukena me idaṃ dinnaṃ, idaṃ dinna’’nti vā evaṃ satte jappāpetīti jappā. Parato dve padāni upasaggena vaḍḍhitāni, tato paraṃ aññenākārena vibhajituṃ āraddhattā puna ‘‘jappā’’ti vuttaṃ. Jappanākāro jappanā. Jappitassa bhāvo jappitattaṃ. Punappunaṃ visaye lumpati ākaḍḍhatīti lolupo, lolupassa bhāvo loluppaṃ. Loluppanākāro loluppāyanā. Loluppasamaṅgino bhāvo loluppāyitattaṃ. ད་ནི་དེའི་འཇུག་པའི་གནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གཟུགས་ལ་རེ་བ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་རེ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རེ་བ་ཞེས་རེ་བའི་དོན་བཟུང་ནས། གཟུགས་ལ་རེ་བ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རེ་བའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཚིག་དགུ་པོ་ཐམས་ཅད་ཤེས་པར་བྱའོ། འདི་ལ་ཡང་དང་པོ་ལྔ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་དབང་གིས་གསུངས་ལ། དྲུག་པ་ནི་ཡོ་བྱད་ལ་བརྐམ་པའི་དབང་གིས་སོ། དེ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་ལ། དེ་ལས་གཞན་པའི་གསུམ་ནི་མི་ངོམས་པའི་གཞིའི་དབང་གིས་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་འོ། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེ་དག་ལ་ནོར་དང་། བུ་དང་། སྲོག་ལས་གཞན་པའི་གཅེས་པ་མེད་དོ། "འདི་ནི་བདག་གིའོ། འདི་ནི་བདག་གིའོ་" ཞེས་སམ། "ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་གིས་བདག་ལ་འདི་བྱིན་ཏོ། འདི་བྱིན་ཏོ་" ཞེས་དེ་ལྟར་སེམས་ཅན་རྣམས་སྨྲ་བར་བྱེད་པས་ན་སྨྲ་བའོ། དེའི་འོག་གི་ཚིག་གཉིས་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གིས་འཕེལ་བ་སྟེ། དེ་ལས་གཞན་པའི་རྣམ་པས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བརྩམས་པའི་ཕྱིར་ཡང་ "སྨྲ་བ་" ཞེས་གསུངས་སོ། སྨྲ་བའི་རྣམ་པ་ནི་སྨྲ་བའོ། སྨྲས་པའི་དངོས་པོ་ནི་སྨྲས་པ་ཉིད་དོ། ཡང་དང་ཡང་དུ་ཡུལ་ལ་འཕྲོག་ཅིང་འཐེན་པས་ན་བརྐམ་ཆགས་ཅན་ནོ། བརྐམ་ཆགས་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་བརྐམ་ཆགས་སོ། བརྐམ་ཆགས་ཀྱི་རྣམ་པ་ནི་བརྐམ་ཆགས་པའོ། བརྐམ་ཆགས་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་ནི་བརྐམ་ཆགས་པར་གྱུར་པ་ཉིད་དོ། Pucchañjikatāti yāya taṇhāya lābhaṭṭhānesu pucchaṃ cālayamānā sunakhā viya kampamānā vicaranti, taṃ tassā kampanataṇhāya nāmaṃ. Sādhu manāpamanāpe visaye kāmetīti sādhukāmo, tassa bhāvo sādhukamyatā. Mātāmātucchātiādike ayuttaṭṭhāne rāgoti adhammarāgo. Yuttaṭṭhānepi balavā hutvā uppanno lobho visamalobho. ‘‘Rāgo visama’’ntiādivacanato (vibha. 924) vā yuttaṭṭhāne vā ayuttaṭṭhāne vā uppanno chandarāgo adhammaṭṭhena adhammarāgo. Visamaṭṭhena visamalobhoti veditabbo. Ārammaṇānaṃ nikāmanavasena nikanti. Nikāmanākāro nikāmanā. Patthayanavasena patthanā. Pihāyanavasena pihanā. Suṭṭhu patthanā sampatthanā. Pañcasu kāmaguṇesu taṇhā kāmataṇhā. Rūpārūpabhavesu taṇhā bhavataṇhā. Ucchedasaṅkhāte vibhave taṇhā vibhavataṇhā. Suddhe rūpabhavasmiṃyeva taṇhā rūpataṇhā. Arūpabhave taṇhā arūpataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo, nirodhe taṇhā nirodhataṇhā. Rūpe taṇhā rūpataṇhā. Sadde taṇhā saddataṇhā. Gandhataṇhādīsupi eseva nayo. Oghādayo vuttatthāva. "Pucchañjikatā" ནི་སྲེད་པ་གང་གིས་རྙེད་པའི་གནས་རྣམས་སུ་ཁྱི་བཞིན་དུ་མཇུག་མ་གཡོབ་ཅིང་འདར་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་འདར་བའི་སྲེད་པ་དེའི་མིང་ཡིན། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་ལ་ལེགས་པར་འདོད་པས་ན་ལེགས་པར་འདོད་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ལེགས་པར་འདོད་པ་ཉིད་དོ།། མ་དང་སྲུ་མོ་ལ་སོགས་པ་མི་རིགས་པའི་གནས་ལ་ཆགས་པ་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་ཆགས་པ་ཡིན། རིགས་པའི་གནས་སུའང་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་སྐྱེས་པའི་བརྣབ་སེམས་ནི་མི་མཐུན་པའི་བརྣབ་སེམས་ཡིན། "ཆགས་པ་ནི་མི་མཐུན་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་སམ། རིགས་པའི་གནས་སམ་མི་རིགས་པའི་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་དོན་གྱིས་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་ཆགས་པ་དང་། མི་མཐུན་པའི་དོན་གྱིས་མི་མཐུན་པའི་བརྣབ་སེམས་སུ་རིག་པར་བྱའོ།། དམིགས་པ་རྣམས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་མངོན་པར་ཞེན་པ་ཡིན། མངོན་པར་དགའ་བའི་རྣམ་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བ་ཡིན། དོན་དུ་གཉེར་བའི་དབང་གིས་དོན་དུ་གཉེར་བ་ཡིན། རེ་བའི་དབང་གིས་རེ་བ་ཡིན། ལེགས་པར་དོན་དུ་གཉེར་བ་ནི་ཀུན་ཏུ་དོན་དུ་གཉེར་བ་ཡིན། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་སྲེད་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ཡིན། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སྲེད་པ་ནི་སྲིད་པའི་སྲེད་པ་ཡིན། ཆད་པར་ལྟ་བས་བསྡུས་པའི་འཇིག་པ་ལ་སྲེད་པ་ནི་འཇིག་པའི་སྲེད་པ་ཡིན། དག་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ཁོ་ན་ལ་སྲེད་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་ཡིན། གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སྲེད་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྲེད་པ་ཡིན། ཆད་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆགས་པའམ། འགོག་པ་ལ་སྲེད་པ་ནི་འགོག་པའི་སྲེད་པ་ཡིན། གཟུགས་ལ་སྲེད་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་ཡིན། སྒྲ་ལ་སྲེད་པ་ནི་སྒྲའི་སྲེད་པ་ཡིན། དྲི་ལ་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ཆུ་བོ་ལ་སོགས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ།། Kusaladhamme [Pg.35] āvaratīti āvaraṇaṃ. Chādanavasena chadanaṃ. Satte vaṭṭasmiṃ bandhatīti bandhanaṃ. Cittaṃ upahantvā kilissati saṃkiliṭṭhaṃ karotīti upakkileso. Thāmagataṭṭhena anu anu setīti anusayo. Uppajjamānaṃ cittaṃ pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhānaṃ, uppajjituṃ apadānena kusalavāraṃ gaṇhātīti attho. ‘‘Corā magge pariyuṭṭhiṃsu, dhuttā magge pariyuṭṭhiṃsū’’tiādīsu (cūḷava. 430) hi maggaṃ gaṇhiṃsūti attho. Evamidhāpi gahaṇaṭṭhena pariyuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Paliveṭhanaṭṭhena latā viyāti latā. ‘‘Latā uppajja tiṭṭhatī’’ti (dha. pa. 340) āgataṭṭhānepi ayaṃ taṇhā latāti vuttā. Vividhāni vatthūni icchatīti vevicchaṃ. Vaṭṭadukkhassa mūlanti dukkhamūlaṃ. Tasseva dukkhassa nidānanti dukkhanidānaṃ. Taṃ dukkhaṃ ito pabhavatīti dukkhappabhavo. Bandhanaṭṭhena pāso viyāti pāso, mārassa pāso mārapāso. Duruggilanaṭṭhena baḷisaṃ viyāti baḷisaṃ, mārassa baḷisaṃ mārabaḷisaṃ. Taṇhābhibhūtā mārassa visayaṃ nātikkamanti, tesaṃ upari māro vasaṃ vattetīti iminā pariyāyena mārassa visayoti māravisayo. Sandanaṭṭhena taṇhāva nadī taṇhānadī. Ajjhottharaṇaṭṭhena taṇhāva jālaṃ taṇhājālaṃ. Yathā sunakhā gaddūlabaddhā yadicchakaṃ niyyanti, evaṃ taṇhābaddhā sattāti daḷhabandhanaṭṭhena gaddūlaṃ viyāti gaddūlaṃ, taṇhāva gaddūlaṃ taṇhāgaddūlaṃ. Duppūraṇaṭṭhena taṇhāva samuddo taṇhāsamuddo. Abhijjhāyanaṭṭhena abhijjhā. Lubbhanti etena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Sampayuttakānaṃ akusalānaṃ patiṭṭhaṭṭhena mūlaṃ. དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲིབ་པ་ཡིན། གཡོགས་པའི་དབང་གིས་གཡོགས་པ་ཡིན། སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བར་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་འཆིང་བ་ཡིན། སེམས་ལ་གནོད་པ་བྱས་ཏེ་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་ཅིང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པས་ན་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ཡིན། བརྟན་པར་གྱུར་པའི་དོན་གྱིས་རྗེས་སུ་ཉལ་བས་ན་བག་ལ་ཉལ་བ་ཡིན། སྐྱེ་བཞིན་པའི་སེམས་ལ་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་སྟེ། སྐྱེ་བའི་གོ་སྐབས་མེད་པར་བྱས་ཏེ་དགེ་བའི་ཐེངས་པ་འཕྲོག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། "ཇག་པ་རྣམས་ལམ་ལ་ཀུན་ནས་ལྡངས། རྒྱན་པོ་བ་རྣམས་ལམ་ལ་ཀུན་ནས་ལྡངས།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལམ་བཀག་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་རིག་པར་བྱའོ།། དཀྲི་བའི་དོན་གྱིས་འཁྲི་ཤིང་བཞིན་ནི་འཁྲི་ཤིང་སྟེ། "འཁྲི་ཤིང་སྐྱེས་ནས་གནས་སོ།།" ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུའང་སྲེད་པ་འདི་ལ་འཁྲི་ཤིང་ཞེས་གསུངས་སོ།། དངོས་པོ་སྣ་ཚོགས་འདོད་པས་ན་སྣ་ཚོགས་འདོད་པ་ཡིན། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བ་ཡིན་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བ་ཡིན། སྡུག་བསྔལ་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་ཡིན་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཡིན། སྡུག་བསྔལ་དེ་འདི་ལས་འབྱུང་བས་ན་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན། འཆིང་བའི་དོན་གྱིས་ཞགས་པ་བཞིན་ནི་ཞགས་པ་སྟེ། བདུད་ཀྱི་ཞགས་པ་ནི་བདུད་ཀྱི་ཞགས་པ་ཡིན། མིད་པར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་མཆིལ་པ་བཞིན་ནི་མཆིལ་པ་སྟེ། བདུད་ཀྱི་མཆིལ་པ་ནི་བདུད་ཀྱི་མཆིལ་པ་ཡིན། སྲེད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་རྣམས་བདུད་ཀྱི་ཡུལ་ལས་མི་འདའ་ཞིང་། དེ་དག་གི་སྟེང་དུ་བདུད་ཀྱིས་དབང་སྒྱུར་བར་བྱེད་པའི་རྣམ་གྲངས་འདིས། བདུད་ཀྱི་ཡུལ་ནི་བདུད་ཀྱི་ཡུལ་ཡིན། འབབ་པའི་དོན་གྱིས་སྲེད་པ་ཉིད་ཆུ་བོ་ནི་སྲེད་པའི་ཆུ་བོ་ཡིན། གཡོགས་པའི་དབང་གིས་སྲེད་པ་ཉིད་དྲ་བ་ནི་སྲེད་པའི་དྲ་བ་ཡིན། ཇི་ལྟར་ཁྱི་རྣམས་ཐག་པས་བཏགས་ཏེ་ཅི་དགར་འགྲོ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སྲེད་པས་བཅིངས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་དམ་པོར་འཆིང་བའི་དོན་གྱིས་ཐག་པ་བཞིན་ནི་ཐག་པ་སྟེ། སྲེད་པ་ཉིད་ཐག་པ་ནི་སྲེད་པའི་ཐག་པ་ཡིན། གང་བར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་སྲེད་པ་ཉིད་རྒྱ་མཚོ་ནི་སྲེད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཡིན། མངོན་པར་སེམས་པའི་དོན་གྱིས་བརྣབ་སེམས་ཡིན། འདིས་གས་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་ཆགས་པའམ། ཆགས་པ་ཙམ་ཉིད་ནི་ཆགས་པ་ཡིན། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་དོན་གྱིས་རྩ་བ་ཡིན། Visattikātīti visattikā iti. Kenaṭṭhenāti kena sabhāvena. Visatāti vitthaṭā rūpādīsu. Visālāti vipulā. Visaṭāti tebhūmakabyāpakavasena visaṭā. Purimavacanameva takārassa ṭakāraṃ katvā byañjanavibhāgaṃ katvā vuttaṃ. Visakkatīti parisappati sahati vā. Ratto hi rāgavatthunā pādena tāḷiyamānopi sahati. Osakkanaṃ vipphandanaṃ vā ‘‘visakkana’’ntipi vadanti. ‘‘Kusalākusalānaṃ patī’’ti keci vaṇṇayanti. Visaṃharatīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ passantī vividhehi ākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṅkhipati, visaṃ vā dukkhaṃ, taṃ harati, vahatīti attho. Visaṃvādikāti aniccādiṃ niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hoti. Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato visamūlā[Pg.36], visaṃ vā dukkhadukkhādibhūtā vedanā mūlaṃ etissāti visamūlā. Dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā. Yāya taṇhāya rūpādikassa dukkhasseva paribhogo hoti, na amatassāti sā ‘‘visaparibhogā’’ti vuttā. Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā. "དུག་ཅན་མ་" ཞེས་པ་ནི་ "དུག་ཅན་མ་" ཞེས་པའོ།། དོན་གང་གིས་ཤེ་ན། རང་བཞིན་གང་གིས་ཤེ་ན། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཁྱབ་པས་ན་ཁྱབ་པ་ཡིན། རྒྱ་ཆེ་བས་ན་རྒྱ་ཆེ་བ་ཡིན། ཁམས་གསུམ་ལ་ཁྱབ་པའི་དབང་གིས་ཁྱབ་པ་ཡིན། སྔོན་གྱི་ཚིག་ཉིད་ལ་ "ཏ" ཡིག་ "ཊ" ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཏེ་གསལ་བྱེད་ཕྱེ་ནས་གསུངས་སོ།། འཕར་བའམ་བཟོད་པས་ན་འཕར་བ་ཡིན། ཆགས་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་ཆགས་པའི་དངོས་པོས་རྐང་པས་བརྡུངས་ཀྱང་བཟོད་པར་བྱེད་དོ།། ཕྱིར་ནུར་བའམ་འཕར་བ་ལ་ཡང་ "འཕར་བ་" ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། "དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་བདག་པོ་" ཞེས་ཁ་ཅིག་གིས་འགྲེལ་ལོ།། སྡུད་པར་བྱེད་པས་ན་སྡུད་པ་སྟེ། དེ་དང་དེ་ལྟར་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཕན་ཡོན་དུ་མཐོང་ནས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་འཇུག་པ་ལས་སེམས་སྡུད་ཅིང་སྡོམ་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དུག་གམ་སྡུག་བསྔལ་དེ་འཛིན་ཅིང་ཁྱེར་བའི་དོན་ཏོ།། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པས་ན་མི་མཐུན་པར་སྨྲ་བ་ཡིན། སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དུག་གི་རྩ་བ་ཡིན། ཡང་ན་དུག་གམ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པར་གྱུར་པའི་ཚོར་བ་ནི་འདིའི་རྩ་བ་ཡིན་པས་ན་དུག་གི་རྩ་བ་ཡིན། སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་དུག་ནི་འདིའི་འབྲས་བུ་ཡིན་པས་ན་དུག་གི་འབྲས་བུ་ཡིན། སྲེད་པ་གང་གིས་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ན་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པར་བྱེད་ཀྱི་འཆི་མེད་ལ་མ་ཡིན་པས་ན། དེ་ནི་ "དུག་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཐམས་ཅད་དུ་སྒྲ་རིག་པའི་དབང་གིས་ཚིག་གྲུབ་པར་རིག་པར་བྱའོ།། Tassā visayaṃ dassetukāmo ‘‘visālā vā pana sā taṇhā rūpe’’tiādimāha. Tattha visālā vā panāti mahantī eva taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, rūpādayo pañca pañcakāmaguṇikarāgavasena vuttā. Kule gaṇetiādīni ekādasa padāni loluppādavasena vuttāni. Kāmadhātuttiko kammavaṭṭavasena vibhatto, kāmabhavattiko vipākavaṭṭavasena vibhatto, saññābhavattiko saññāvasena vibhatto, ekavokārabhavattiko khandhavasena vibhatto. Atītattiko kālavasena, diṭṭhacatukko ārammaṇavasena, apāyattiko okāsavasena, khandhattiko nissattanijjīvavasena vibhattoti ñātabbaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepena atthadīpanā vibhāvanā ca – དེའི་ཡུལ་བསྟན་པར་འདོད་ནས་ "ཡང་ན་སྲེད་པ་རྒྱ་ཆེ་བ་དེ་ནི་གཟུགས་ལ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "ཡང་ན་རྒྱ་ཆེ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཆེ་བ་ཉིད་དེ། སྲེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སྲེད་པ་ཡིན། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལྔ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་ཆགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། "རིགས་ལ་" དང་ "ཚོགས་ལ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བཅུ་གཅིག་ནི་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་གསུམ་ཚན་ནི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ། འདོད་པའི་སྲིད་པའི་གསུམ་ཚན་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ། འདུ་ཤེས་ཀྱི་སྲིད་པའི་གསུམ་ཚན་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ། ཕུང་པོ་གཅིག་པའི་སྲིད་པའི་གསུམ་ཚན་ནི་ཕུང་པོའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ། འདས་པའི་གསུམ་ཚན་ནི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས། ལྟ་བའི་བཞི་ཚན་ནི་དམིགས་པའི་དབང་གིས། ངན་སོང་གྱི་གསུམ་ཚན་ནི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས། ཕུང་པོའི་གསུམ་ཚན་ནི་སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་སྲོག་མེད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་རིག་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཡིན་ཏེ། ‘‘Tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattideve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ vuccati kāmadhātu’’ (dha. sa. 1287). "དེ་ལ་འདོད་པའི་ཁམས་གང་ཞེ་ན། འོག་ནས་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བ་མཐར་བྱས་ཏེ། སྟེང་ནས་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ནང་དུ་བསྡུས་ནས། བར་འདི་ན་གང་དག་སྤྱོད་པ་དང་འདིར་གཏོགས་པའི་ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཏེ། གཟུགས་དང་། ཚོར་བ་དང་། འདུ་ཤེས་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདི་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ།།" (ཆོས་བསྡུས་པ་ ༡༢༨༧) ‘‘Tattha katamā rūpadhātu? Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā, ayaṃ vuccati rūpadhātu’’ (dha. sa. 1289). "དེ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་གང་ཞེ་ན། འོག་ནས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་མཐར་བྱས་ཏེ། སྟེང་ནས་འོག་མིན་གྱི་ལྷ་རྣམས་ནང་དུ་བསྡུས་ནས། བར་འདི་ན་གང་དག་སྤྱོད་པ་དང་འདིར་གཏོགས་པའམ། སྙོམས་པར་འཇུག་པའམ། སྐྱེས་པའམ། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་བདེ་བར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ།།" (ཆོས་བསྡུས་པ་ ༡༢༨༩) ‘‘Tattha katamā arūpadhātu? Heṭṭhato ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā uparito nevasaññānāsaññāyatanupage deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā, ayaṃ vuccati arūpadhātū’’ti (dha. sa. 1291). Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kāmadhātūti kāmabhavo, pañcakkhandhā labbhanti. Rūpadhātūti rūpabhavo, pañcakkhandhā labbhanti. Arūpadhātūti arūpabhavo, cattāro khandhā labbhantī’’ti vuttaṃ. "དེ་ལ་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་གང་ཞེ་ན། འོག་ནས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ལྷ་རྣམས་མཐར་བྱས་ཏེ། སྟེང་ནས་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ལྷ་རྣམས་ནང་དུ་བསྡུས་ནས། བར་འདི་ན་གང་དག་སྤྱོད་པ་དང་འདིར་གཏོགས་པའམ། སྙོམས་པར་འཇུག་པའམ། སྐྱེས་པའམ། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་བདེ་བར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། འདི་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ།།" (ཆོས་བསྡུས་པ་ ༡༢༩༡) འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། "འདོད་པའི་ཁམས་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་སྟེ། ཕུང་པོ་ལྔ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་སྟེ། ཕུང་པོ་ལྔ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་སྟེ། ཕུང་པོ་བཞི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། Atha [Pg.37] vā kāmarāgasaṅkhātena kāmena yuttā dhātu kāmadhātu, kāmasaṅkhātā vā dhātu kāmadhātu. Kāmaṃ pahāya rūpena yuttā dhātu rūpadhātu, rūpasaṅkhātā vā dhātu rūpadhātu. Kāmañca rūpañca pahāya arūpena yuttā dhātu arūpadhātu, arūpasaṅkhātā vā dhātu arūpadhātu. Tā eva dhātuyo puna bhavapariyāyena vuttā. Bhavantīti hi bhavāti vuccanti. Saññāya yutto bhavo, saññāvataṃ vā bhavo, saññā vā ettha bhave atthīti saññābhavo. So kāmabhavo ca asaññābhavamutto rūpabhavo ca nevasaññānāsaññābhavamutto arūpabhavo ca hoti. ཡང་ན། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སུ་བགྲང་བའི་འདོད་པ་དང་ལྡན་པའི་ཁམས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སམ། འདོད་པར་བགྲང་བའི་ཁམས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཡིན། འདོད་པ་སྤངས་ཏེ་གཟུགས་དང་ལྡན་པའི་ཁམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སམ། གཟུགས་སུ་བགྲང་བའི་ཁམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཡིན། འདོད་པ་དང་གཟུགས་གཉིས་ཀ་སྤངས་ཏེ་གཟུགས་མེད་པ་དང་ལྡན་པའི་ཁམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སམ། གཟུགས་མེད་པར་བགྲང་བའི་ཁམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཡིན། ཁམས་དེ་དག་ཉིད་ཡང་སྲིད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་སོ།། འབྱུང་བར་བྱེད་པས་ན་སྲིད་པ་ཞེས་བྱའོ།། འདུ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་སྲིད་པའམ། འདུ་ཤེས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྲིད་པའམ། སྲིད་པ་འདི་ལ་འདུ་ཤེས་ཡོད་པས་ན་འདུ་ཤེས་ཀྱི་སྲིད་པ་ཡིན། དེ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ལས་གྲོལ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་གྱི་སྲིད་པ་ལས་གྲོལ་བའི་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ཡིན། Na saññābhavo asaññābhavo, so rūpabhavekadeso. Oḷārikattābhāvato nevasaññā, sukhumattena sabbhāvato nāsaññāti nevasaññānāsaññā, tāya yutto bhavo nevasaññānāsaññābhavo. Atha vā oḷārikāya saññāya abhāvā sukhumāya ca bhāvā nevasaññānāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo, so arūpabhavekadeso. Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo, eko vā vokāro, assa bhavassāti ekavokārabhavo, so asaññābhavova. Catūhi arūpakkhandhehi vokiṇṇo bhavo, cattāro vā vokārā assa bhavassāti catuvokārabhavo, so arūpabhavo eva. Pañcahi khandhehi vokiṇṇo bhavo, pañca vā vokārā assa bhavassāti pañcavokārabhavo, so kāmabhavo ca rūpabhavekadeso ca hoti. Atītattiko heṭṭhā vuttanayova. Diṭṭhanti catusamuṭṭhānikaṃ rūpārammaṇaṃ. Sutanti dvisamuṭṭhānikaṃ saddārammaṇaṃ. Mutanti phusitvā gahetabbāni catusamuṭṭhānikāni gandharasaphoṭṭhabbārammaṇāni. Viññātabbaṃ nāma manasā jānitabbaṃ dhammārammaṇaṃ. Tesu diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu. Visaṭā vitthatāti mahantā patthaṭā. འདུ་ཤེས་ཀྱི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པ་སྟེ། དེ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་ཡིན། རགས་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་མེད་པ་མ་ཡིན་ལ། ཕྲ་བའི་སྒོ་ནས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་པས་ན་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་ཏེ། དེ་དང་ལྡན་པའི་སྲིད་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་གྱི་སྲིད་པ་ཡིན། ཡང་ན། རགས་པའི་འདུ་ཤེས་མེད་པ་དང་ཕྲ་བའི་འདུ་ཤེས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་ཏེ། སྲིད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་གྱི་སྲིད་པ་སྟེ། དེ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་ཡིན། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གཅིག་གིས་བསྡུས་པའི་སྲིད་པའམ། སྲིད་པ་འདི་ལ་ཕུང་པོ་གཅིག་ཡོད་པས་ན་ཕུང་པོ་གཅིག་པའི་སྲིད་པ་སྟེ། དེ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ཁོ་ན་ཡིན། གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་བཞིས་བསྡུས་པའི་སྲིད་པའམ། སྲིད་པ་འདི་ལ་ཕུང་པོ་བཞི་ཡོད་པས་ན་ཕུང་པོ་བཞི་པའི་སྲིད་པ་སྟེ། དེ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ཁོ་ན་ཡིན། ཕུང་པོ་ལྔས་བསྡུས་པའི་སྲིད་པའམ། སྲིད་པ་འདི་ལ་ཕུང་པོ་ལྔ་ཡོད་པས་ན་ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པ་སྟེ། དེ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་ཡིན། འདས་པའི་གསུམ་ཚན་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། མཐོང་བ་ནི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་བཞི་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཡིན། ཐོས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་གཉིས་ལས་བྱུང་བའི་སྒྲའི་དམིགས་པ་ཡིན། བྱེ་བྲག་ཏུ་བྱས་པ་ནི་རེག་ནས་བཟུང་བར་བྱ་བའི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་བཞི་ལས་བྱུང་བའི་དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱའི་དམིགས་པ་རྣམས་ཡིན། རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཡིན། མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེ་བ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དེ་དག་ལ། ཁྱབ་ཅིང་རྒྱས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེར་ཁྱབ་པའོ།། Apāyaloketi vaḍḍhisaṅkhātassa ayassa abhāvena apāyo, tasmiṃ apāyaloke. Khandhaloketi rāsaṭṭhena rūpādayo pañcakkhandhā eva loko. Dhātuloketi suññataṭṭhena cakkhudhātuādayo aṭṭhārasa dhātuyo eva loko. Āyatanaloketi āyatanādīhi kāraṇehi dvādasāyatanāni eva loko. Sabbepi lujjanapalujjanaṭṭhena loko, vuttappakāre loke visaṭā vitthaṭāti visattikā. Satoti saratīti sato, puggalena sati vuttā. ངན་སོང་གི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་ནི་ཡར་སྐྱེ་བར་བགྲང་བའི་བདེ་འགྲོ་མེད་པས་ན་ངན་སོང་སྟེ། ངན་སོང་གི་འཇིག་རྟེན་དེ་ཉིད་ལའོ།། ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་ནི་སྤུངས་པའི་དོན་གྱིས་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན། ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་དོན་གྱིས་མིག་གི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན། ཐམས་ཅད་ཀྱང་འཇིག་ཅིང་རྣམ་པར་འཇིག་པའི་དོན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ཡིན་ལ། བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་ཁྱབ་ཅིང་རྒྱས་པས་ན་དུག་ཅན་མ་ཡིན། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གང་ཟག་གི་དྲན་པ་གསུངས་སོ།། Tattha [Pg.38] saraṇalakkhaṇā sati. Saranti tāya, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā esāti sati. Sā panesā apilāpanalakkhaṇā, asammosanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā, visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā vā, thirasaññāpadaṭṭhānā, kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā. Ārammaṇe daḷhapatiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādīnaṃ rakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā. དེ་ལ་དྲན་པ་ནི་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།། འདིས་དྲན་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་དྲན་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དྲན་པ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་དྲན་པའོ།། དེ་ནི་མི་འཕྱོ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། མི་བརྗེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་དང་། སྲུང་བར་ཉེ་བར་གནས་པའམ། ཡུལ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་དང་། བརྟན་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནམ། ལུས་ལ་སོགས་པ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ།། དམིགས་པ་ལ་བརྟན་པོར་གནས་པའི་ཕྱིར་ཀ་བ་ལྟ་བུ་དང་། མིག་གི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བའི་ཕྱིར་སྒོ་སྲུང་བ་ལྟ་བུར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Tassā pavattiṭṭhānaṃ dassento ‘‘kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato’’tiādinā nayena catubbidhaṃ satipaṭṭhānamāha. Tattha kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya ‘‘kāyo’’ti adhippeto. Yathā ca samūhaṭṭhena, evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena. Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo. Āyoti uppattideso. Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti tatoti āyo. Ke āyantīti? Kucchitā kesādayo. Iti kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo. དེའི་འཇུག་པའི་གནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལུས་ལ་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་སྒོམ་ཞིང་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་རྣམ་པ་བཞི་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“ལུས་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལའོ།། འདིར་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ནི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་དང་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འདུས་པའི་དོན་གྱིས་གླང་པོ་ཆེའི་ཚོགས་དང་ཤིང་རྟའི་ཚོགས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་“ལུས་”ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ།། ཇི་ལྟར་འདུས་པའི་དོན་གྱིས་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ་སྨད་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་འབྱུང་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་ཀྱང་ཡིན་ནོ།། ཤིན་ཏུ་སྐྱུག་བྲོ་བའི་སྨད་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ལུས་ཞེས་བྱའོ།། འབྱུང་གནས་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་གནས་སོ།། དེ་ལ་སྒྲ་བཤད་པའི་དོན་ནི། གང་ལས་འབྱུང་བས་ན་འབྱུང་གནས་སོ།། གང་དག་འབྱུང་ཞེ་ན། སྨད་པར་བྱ་བའི་སྐྲ་ལ་སོགས་པའོ།། དེ་ལྟར་སྨད་པར་བྱ་བའི་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་འབྱུང་གནས་ཡིན་པས་ན་ལུས་སོ།། Kāyānupassanāti kāyassa anupassanā, kāyaṃ vā anupassanā, ‘‘kāye’’ti ca vatvāpi puna ‘‘kāyānupassanā’’ti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ katanti veditabbaṃ. ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བའམ། ཡང་ན་ལུས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ།། “ལུས་ལ་”ཞེས་གསུངས་བཞིན་དུ་ཡང་བསྐྱར་“ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་”ཞེས་ལུས་ཀྱི་སྒྲ་ཐེངས་གཉིས་པ་བཟུང་བ་ནི། མ་འདྲེས་པར་རྣམ་པར་གཞག་པ་དང་། རིལ་པོར་འཛིན་པ་འཇིག་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་མཛད་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། Tena na kāye vedanānupassanā cittadhammānupassanā vā, atha kho kāyānupassanāyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti, tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassanā, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassanā. Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, tatthāpi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassanā, atha kho rathasambhārānupassakassa viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassanā, nagarāvayavānupassakassa viya kesalomādisamūhānupassanā, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibhujanakassa viya rittamuṭṭhiviniveṭhakassa viya ca bhūtupādāyasamūhānupassanāyevāti samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno nānappakārato dassentena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso [Pg.39] vā añño vā koci dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti. Tenāhu porāṇā – དེས་ན་ལུས་ལ་ཚོར་བའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བའམ། སེམས་དང་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཉིད་དོ།། ལུས་སུ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་རྣམ་པ་ཉིད་བསྟན་པས། མ་འདྲེས་པར་རྣམ་པར་གཞག་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་ལུས་ལ་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་གཅིག་པུ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་མ་ཡིན་ལ། སྐྲ་དང་སྤུ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་སྐྱེས་པ་དང་བུད་མེད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའང་མ་ཡིན་ནོ།། འདིར་སྐྲ་དང་སྤུ་ལ་སོགས་པ་འབྱུང་བ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ལུས་གང་ཡིན་པ་དེ་ལའང་། འབྱུང་བ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་གཅིག་པུ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་གི་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་གི་ཚོགས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཆ་ཤས་ལ་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྐྲ་དང་སྤུ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། ཆུ་ཤིང་གི་སྡོང་པོའི་ལོ་མ་དང་པགས་པ་སོ་སོར་འབྱེད་པ་བཞིན་དང་། སྟོང་པའི་སྦར་མོ་འབྱེད་པ་བཞིན་དུ་འབྱུང་བ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཚོགས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལུས་སུ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་རྣམ་པ་དུ་མར་བསྟན་པས། རིལ་པོར་འཛིན་པ་འཇིག་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལ་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚོགས་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་ལུས་སམ། བུད་མེད་དམ། སྐྱེས་པའམ། གཞན་པའི་ཆོས་གང་ཡང་མི་དམིགས་ལ། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་ཙམ་ཉིད་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དང་དེ་ལྟར་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ, yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati; Apassaṃ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106); “གང་ཞིག་མཐོང་བ་དེ་ནི་མཐོང་བ་མ་ཡིན། གང་ཞིག་མཐོང་བར་བྱ་བ་དེ་ནི་མི་མཐོང་། མ་མཐོང་བས་ན་རྨོངས་པ་འཆིང་བར་འགྱུར། བཅིངས་པར་གྱུར་ན་ཐར་བར་མི་འགྱུར་རོ།།” Ghanavinibbhogādidassanatthanti vuttaṃ. Ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo. Ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassanāyeva, na aññadhammānupassanā. Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassanā hoti, na evaṃ aniccadukkhānattāsubhabhūteyeva imasmiṃ kāye niccasukhattasubhabhāvānupassanā, atha kho kāyānupassanā aniccadukkhānattāsubhākārasamūhānupassanāyevāti vuttaṃ hoti. “རིལ་པོར་འཛིན་པ་འཇིག་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་འདིའི་དོན་ཡང་རིག་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ལུས་འདི་ལ་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཉིད་ཡིན་གྱི། ཆོས་གཞན་གྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་མ་ཡིན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ཆུ་མ་ཡིན་པའི་སྨིག་རྒྱུ་ལ་ཆུར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཡོད་པ་ལྟར། མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པ་དང་། མི་གཙང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ལུས་འདི་ལ། རྟག་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། བདག་དང་། གཙང་བའི་དངོས་པོར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནི་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པ་དང་། མི་གཙང་བའི་རྣམ་པའི་ཚོགས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། Atha vā yvāyaṃ mahāsatipaṭṭhāne ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā…pe… so satova assasatī’’tiādinā (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) nayena assāsapassāsādicuṇṇikajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto, yo ca paṭisambhidāyaṃ satipaṭṭhānakathāyaṃ ‘‘idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati. Āpokāyaṃ. Tejokāyaṃ. Vāyokāyaṃ. Kesakāyaṃ. Lomakāyaṃ. Chavikāyaṃ. Cammakāyaṃ. Maṃsakāyaṃ. Ruhirakāyaṃ. Nhārukāyaṃ. Aṭṭhikāyaṃ. Aṭṭhimiñjakāya’’nti kāyo vutto, tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassanāti evampi attho daṭṭhabbo. ཡང་ན། དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལས། “དགེ་སློང་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་ནི་ནགས་སུ་སོང་བའམ། །...པེ་... དེ་ནི་དྲན་པ་དང་ལྡན་བཞིན་དུ་དབུགས་རྔུབ་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དབུགས་རྔུབ་པ་དང་དབུགས་འབྱུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཞིག་པའི་རུས་པའི་བར་གྱི་ལུས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པའི་གཏམ་ལས། “འདི་ན་ཁ་ཅིག་གིས་ས་ཁམས་ཀྱི་ལུས་ལ་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟའོ།། ཆུ་ཁམས་ཀྱི་ལུས་ལའོ།། མེ་ཁམས་ཀྱི་ལུས་ལའོ།། རླུང་ཁམས་ཀྱི་ལུས་ལའོ།། སྐྲའི་ལུས་ལའོ།། སྤུའི་ལུས་ལའོ།། བགས་ཀྱི་ལུས་ལའོ།། པགས་པའི་ལུས་ལའོ།། ཤའི་ལུས་ལའོ།། ཁྲག་གི་ལུས་ལའོ།། ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་ལུས་ལའོ།། རུས་པའི་ལུས་ལའོ།། རུས་པའི་རྐང་གི་ལུས་ལའོ།།” ཞེས་ལུས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ལུས་འདི་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཕྱིར། “ལུས་ལ་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་”ཞེས་བྱ་བར་འདི་ལྟར་ཡང་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ།། Atha vā kāye ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā evaṃ gahetabbassa yassa kassaci anupassanato tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādisamūhasaṅkhātakāyānupassanāti evamattho daṭṭhabbo. Api ca ‘‘imasmiṃ kāye aniccato anupassati, no niccato’’tiādinā (paṭi. ma. 3.35) anukkamena paṭisambhidāyaṃ āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanatopi kāye kāyānupassanāti evampi attho daṭṭhabbo. Ayaṃ pana catusatipaṭṭhānasādhāraṇo attho. ཡང་ན། ལུས་ལ་“ང་”འམ། “ངའི་”ཞེས་འཛིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་རྗེས་སུ་མི་ལྟ་བར། སྐྲ་དང་སྤུ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་སྣ་ཚོགས་འདུས་པ་དེ་དང་དེ་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཕྱིར། “ལུས་ལ་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་སུ་བཏགས་པའི་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་”ཞེས་བྱ་བར་འདི་ལྟར་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ།། གཞན་ཡང་། “ལུས་འདི་ལ་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་ཡི་རྟག་པར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས་རིམ་གྱིས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས། མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པའི་ཚོགས་སུ་བཏགས་པའི་ལུས་ཐམས་ཅད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཕྱིར་ཡང་། “ལུས་ལ་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་”ཞེས་བྱ་བར་འདི་ལྟར་ཡང་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ།། འདི་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བཞི་ཆར་ལ་ཐུན་མོང་བའི་དོན་ཏོ།། Satipaṭṭhānanti [Pg.40] tayo satipaṭṭhānā satigocaropi, tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatāpi, satipi. ‘‘Catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desissāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasi karotha…pe… ko ca, bhikkhave, kāyassa samudayo? Āhārasamudayā kāyasamudayo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.408) hi satigocaro ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuccati. Tathā ‘‘kāyo upaṭṭhānaṃ, no sati, sati upaṭṭhānañceva sati cā’’tiādīsupi (paṭi. ma. 3.35). Tassattho – patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṃ. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, padhānaṭṭhānanti vā paṭṭhānaṃ, satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, hatthiṭṭhānaassaṭṭhānādīni viya. “དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་”ཞེས་པ་ནི། དྲན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལའང་འཇུག་ལ། རྣམ་པ་གསུམ་དུ་ཞུགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་སྟོན་པའི་ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལའང་འཇུག་ཅིང་། དྲན་པ་ཉིད་ལའང་འཇུག་པས་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་གསུམ་མོ།། “དགེ་སློང་དག་ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བཞིའི་ཀུན་འབྱུང་བ་དང་ནུབ་པ་བསྟན་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ལེགས་པར་ཉོན་ལ་ཡིད་ལ་ཟུངས་ཤིག་...པེ་... དགེ་སློང་དག་ལུས་ཀྱི་ཀུན་འབྱུང་བ་གང་ཞེ་ན། ཟས་ཀུན་འབྱུང་བས་ལུས་ཀུན་འབྱུང་བའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་དྲན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་“དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ “ལུས་ནི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་གྱི་དྲན་པ་མ་ཡིན། དྲན་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའང་ཡིན་ལ་དྲན་པའང་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཀྱང་ངོ་།། དེའི་དོན་ནི། འདི་ལ་གནས་པས་ན་གནས་སོ།། གང་ཞིག་གནས་ཞེ་ན། དྲན་པའོ།། དྲན་པའི་གནས་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པའོ།། ཡང་ན། གཙོ་བོའི་གནས་ལ་གནས་ཞེས་བྱ་སྟེ། གླང་པོ་ཆེའི་གནས་དང་རྟའི་གནས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དྲན་པའི་གནས་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པའོ།། ‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’’ti (ma. ni. 3.304, 311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Tassattho – paṭṭhapetabbato paṭṭhānaṃ, pavattayitabbatoti attho. Kena paṭṭhapetabboti? Satiyā, satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānanti. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī’’tiādīsu (ma. ni. 3.147) pana satiyeva ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuccati. Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkantitvā pakkhanditvā pavattatīti attho. Satiyeva paṭṭhānanti satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ. Iti sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ. Idamidha adhippetaṃ. Taṃ satipaṭṭhānaṃ. Bhāventoti vaḍḍhento. Ettha ca yaṃ tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, taṃ iminā suttena gahetabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – “འཕགས་པ་གང་ལ་བསྟེན་ཅིང་། འཕགས་པ་ལ་བསྟེན་པས་སྟོན་པས་ཚོགས་ལ་རྗེས་སུ་སྟོན་པར་འོས་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་གསུམ་མོ།།” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ནི། རྣམ་པ་གསུམ་དུ་ཞུགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་སྟོན་པའི་ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་“དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། གཞག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གཞི་སྟེ། འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། གང་གིས་གཞག་པར་བྱ་ཞེ་ན། དྲན་པས་ཏེ། དྲན་པས་གཞག་པ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པའོ།། “དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བཞི་བསྒོམས་ཤིང་མང་དུ་བྱས་ན་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་དྲན་པ་ཉིད་ལ་“དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། དེའི་དོན་ནི། གནས་པས་ན་གནས་ཏེ། ཞུགས་ཤིང་མཆོངས་ནས་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ།། དྲན་པ་ཉིད་གནས་པ་ཡིན་པས་ན་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པའོ།། ཡང་ན། རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དོན་གྱིས་དྲན་པ་དང་། ཉེ་བར་གནས་པའི་དོན་གྱིས་གནས་སོ།། དེ་ལྟར་དྲན་པའང་ཡིན་ལ་དེ་ཉིད་གནས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པའོ།། འདིར་ནི་འདི་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ།། དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་དེའོ།། སྒོམ་པ་ཞེས་པ་ནི་སྤེལ་བའོ།། འདིར་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་ཞུགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་སྟོན་པའི་ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་“དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་”ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། མདོ་འདིས་གཟུང་བར་བྱ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་སོ།། ‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’’ti (ma. ni. 3.304, 311) iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā [Pg.41] na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo…pe… marahati. “འཕགས་པ་གང་ལ་བསྟེན་ཅིང་། འཕགས་པ་ལ་བསྟེན་པས་སྟོན་པས་ཚོགས་ལ་རྗེས་སུ་སྟོན་པར་འོས་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་གསུམ་མོ།།” ཞེས་གང་གསུངས་པ་དེ་ནི་ཅི་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་ཤེ་ན། དགེ་སློང་དག་འདི་ལ་སྟོན་པ་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་ཕན་པར་འདོད་ཅིང་སྙིང་བརྩེ་བ་དང་ལྡན་པས། སྙིང་བརྩེ་བ་ཉེ་བར་བཟུང་ནས། “འདི་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པའི་ཕྱིར་དང་། འདི་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་དཔལ་གྱི་བདེ་བའི་ཕྱིར་རོ།།” ཞེས་ཆོས་སྟོན་ཏོ།། དེའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་ཉན་པར་མི་འདོད་ཅིང་། རྣ་བ་མི་གཏོད་ལ། ཤེས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཉེ་བར་མི་འཇོག་ཅིང་། སྟོན་པའི་བསྟན་པ་ལས་ཕྱིར་ཕྱོགས་ཏེ་གནས་སོ།། དགེ་སློང་དག་དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཡིད་མི་བདེ་བར་མི་འགྱུར་ཞིང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱང་མི་མྱོང་ལ། ཆགས་པ་མེད་པར་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་གནས་སོ།། དགེ་སློང་དག་འདི་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་དང་པོའོ།། འཕགས་པ་གང་ལ་...པེ་... རྗེས་སུ་སྟོན་པར་འོས་སོ།། ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā…pe… idaṃ vo sukhāyāti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… vattanti. Ekacce sāvakā sussūsanti…pe… na ca vokkamma satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, na ca attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti. Anattamanatā ca attamanatā ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dutiyaṃ…pe…. “དགེ་སློང་དག་གཞན་ཡང་སྟོན་པས་...པེ་... འདི་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བའི་ཕྱིར་རོ།།” ཞེས་སྟོན་ཏོ།། དེའི་ཉན་ཐོས་ཁ་ཅིག་ནི་ཉན་པར་མི་འདོད་ཅིང་...པེ་... ཕྱིར་ཕྱོགས་ཏེ་གནས་སོ།། ཉན་ཐོས་ཁ་ཅིག་ནི་ཉན་པར་འདོད་ཅིང་...པེ་... སྟོན་པའི་བསྟན་པ་ལས་ཕྱིར་མི་ཕྱོགས་པར་གནས་སོ།། དགེ་སློང་དག་དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཡིད་མི་བདེ་བར་མི་འགྱུར་ཞིང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱང་མི་མྱོང་ལ། ཡིད་བདེ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་ཞིང་། ཡིད་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱང་མི་མྱོང་ངོ་།། ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་གཉིས་ཀ་སྤངས་ནས། བཏང་སྙོམས་སུ་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་གནས་སོ།། དགེ་སློང་དག་འདི་ནི་གཉིས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ...པེ་... ‘‘Puna caparaṃ…pe… idaṃ vo sukhāyāti. Tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, tatiya’’nti (dī. ni. 3.311). “གཞན་ཡང་...པེ་... འདི་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བའི་ཕྱིར་རོ།།” ཞེས་སྟོན་ཏོ།། དེའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་ཉན་པར་འདོད་ཅིང་...པེ་... མཐུན་པར་གནས་སོ།། དགེ་སློང་དག་དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཡིད་བདེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། ཡིད་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱང་མྱོང་ལ། ཆགས་པ་མེད་པར་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་གནས་སོ།། དགེ་སློང་དག་འདི་ནི་གསུམ་པ་ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།། Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā niccaṃ upaṭṭhitasatitāya tadubhayaṃ vītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Buddhānameva kira niccaṃ upaṭṭhitasatitā hoti, na paccekabuddhādīnanti. དེ་ལྟར་ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་ལས་ཆགས་པ་མེད་པ་ཉིད་དང་། རྟག་ཏུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་དེ་གཉིས་ཀ་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་“དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་རྟག་ཏུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡོད་ཀྱི། རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གྲགས་སོ།། Vedanāsu vedanānupassanātiādīsu vedanādīnaṃ puna vacane payojanaṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayeneva yathāyogaṃ yojetvā veditabbaṃ. Ayampi sādhāraṇattho. Sukhādīsu anekappabhedāsu vedanāsu visuṃ visuṃ aniccādito ekekavedanānupassanā. Sarāgādike soḷasappabhede citte visuṃ visuṃ aniccādito ekekacittānupassanā. Kāyavedanācittāni ṭhapetvā sesatebhūmakadhammesu visuṃ visuṃ aniccādito ekekadhammānupassanā satipaṭṭhānasuttante vuttanayena nīvaraṇādidhammānupassanāti. Ettha ca kāyeti ekavacanaṃ, sarīrassa ekattā[Pg.42]. Citteti ekavacanaṃ, cittassa sabhāvabhedābhāvato jātiggahaṇena katanti veditabbaṃ. Yathā ca vedanādayo anupassitabbā, tathānupassanto vedanāsu vedanānupassanā, citte cittānupassanā, dhammesu dhammānupassanāti veditabbā. Kathaṃ vedanā anupassitabbā? Sukhā tāva vedanā dukkhato, dukkhā vedanā sallato, adukkhamasukhā aniccato anupassitabbā. Yathāha – “ཚོར་བ་རྣམས་ལ་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་”ལ་སོགས་པ་ལ། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བསྐྱར་དུ་སྨྲས་པའི་དགོས་པ་ནི། ལུས་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་སྐབས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་ཏེ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ཡང་ཐུན་མོང་གི་དོན་ཏོ། །བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཚོར་བ་རྣམས་ལ། སོ་སོ་སོ་སོར་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཚོར་བ་རེ་རེ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ། །འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པ་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་བཅུ་དྲུག་ཡོད་པའི་སེམས་ལ། སོ་སོ་སོ་སོར་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་རེ་རེ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ། །ལུས་དང་ཚོར་བ་དང་སེམས་རྣམས་བཞག་ནས། ལྷག་མ་ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ། སོ་སོ་སོ་སོར་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་རེ་རེ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པའི་མདོ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ། །འདིར་ཡང་“ལུས་ལ་”ཞེས་གཅིག་ཚིག་ཏུ་སྨྲས་པ་ནི། ལུས་གཅིག་པུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །“སེམས་ལ་”ཞེས་གཅིག་ཚིག་ཏུ་སྨྲས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རིགས་བཟུང་བས་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱ་བ་དེ་ལྟར། རྗེས་སུ་ལྟ་བས་ནི་ཚོར་བ་རྣམས་ལ་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སེམས་ལ་སེམས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། ཆོས་རྣམས་ལ་ཆོས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་ཚོར་བ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱ་ཞེ་ན། བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚུལ་དུ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་ཟུག་རྔུའི་ཚུལ་དུ་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ནི་མི་རྟག་པའི་ཚུལ་དུ་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato; Adukkhamasukhaṃ santaṃ, addakkhi naṃ aniccato; Sa ve sammaddaso bhikkhu, parijānāti vedanā’’ti. (saṃ. ni. 4.253); “གང་ཞིག་བདེ་བ་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དུ་མཐོང་། །སྡུག་བསྔལ་ཟུག་རྔུའི་ཚུལ་དུ་མཐོང་བ་དང་། །བདེ་མིན་སྡུག་མིན་ཞི་བ་དེ་ཉིད་ནི། །མི་རྟག་ཉིད་དུ་གང་གིས་མཐོང་གྱུར་པ། །དགེ་སློང་ཡང་དག་མཐོང་བ་དེ་ཉིད་ནི། །ཚོར་བ་རྣམས་ལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་འགྱུར། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Sabbā eva cetā dukkhatopi anupassitabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃ kiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259). Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā. Yathāha ‘‘sukhā vedanā ṭhitisukhā, vipariṇāmadukkhā. Dukkhā vedanā ṭhitidukkhā, vipariṇāmasukhā. Adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā, aññāṇadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465). Api ca aniccādisattavipassanāvasenāpi anupassitabbā. Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādisattānupassanānaṃ sarāgādisoḷasabhedānañca vasena anupassitabbaṃ. Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatadhammassa aniccādisattānupassanānaṃ santāsantādīnañca vasena anupassitabbā. འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་“གང་ཅི་ཚོར་བ་དེ་ཐམས་ཅད་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་ངས་བཤད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། “བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་གནས་ན་བདེ་ལ་འགྱུར་ན་སྡུག་བསྔལ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་གནས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལ་འགྱུར་ན་བདེ། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ནི་ཤེས་ན་བདེ་ལ་མ་ཤེས་ན་སྡུག་བསྔལ།”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་བདུན་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱའོ། །སེམས་དང་ཆོས་རྣམས་ལས་ཀྱང་། རེ་ཞིག་སེམས་ནི་དམིགས་པ་དང་། བདག་པོ་དང་། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། ས་དང་། ལས་དང་། རྣམ་སྨིན་དང་། བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་དད་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་དང་། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་བདུན་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་བཅུ་དྲུག་གི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཆོས་རྣམས་ནི་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་དང་། སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་དང་། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་བདུན་དང་། ཡོད་པ་དང་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་ལྟ་བར་བྱའོ། ། Ime cattāro satipaṭṭhānā pubbabhāge nānācittesu labbhanti. Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti, aññena vedanaṃ, aññena cittaṃ, aññena dhamme pariggaṇhāti, lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhantīti. Ādito hi kāyaṃ pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati kāyānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma. Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati kāyānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma. དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་གནས་སྐབས་སུ་སེམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཏེ། སེམས་གཞན་གྱིས་ནི་ལུས་ཡོངས་སུ་འཛིན་ལ། གཞན་གྱིས་ཚོར་བ་དང་། གཞན་གྱིས་སེམས་དང་། གཞན་གྱིས་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ནི་སེམས་གཅིག་ཉིད་ལ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །ཐོག་མ་ཉིད་དུ་ལུས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་ཞུགས་པ་ལ། ལྷག་མཐོང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པ་ནི་ལུས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། དྲན་པ་དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་ལུས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ནས་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་ལ། ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པ་ནི་ལུས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། དྲན་པ་དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་ལུས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། Vedanaṃ pariggaṇhitvā cittaṃ pariggaṇhitvā dhamme pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati dhammānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma. Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa [Pg.43] maggakkhaṇe maggasampayuttā sati dhammānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma, evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhati, kāye pana ‘‘subha’’nti vipallāsappahānā kāyapariggāhikā sati maggena samijjhatīti kāyānupassanā nāma. Vedanāya ‘‘sukha’’nti vipallāsappahānā vedanāpariggāhikā sati maggena samijjhatīti vedanānupassanā nāma. Citte ‘‘nicca’’nti vipallāsappahānā cittapariggāhikā sati maggena samijjhatīti cittānupassanā nāma. Dhammesu ‘‘attā’’ti vipallāsappahānā dhammapariggāhikā sati maggena samijjhatīti dhammānupassanā nāma. Iti ekāva maggasampayuttā sati catukiccasādhakaṭṭhena cattāri nāmāni labhati. Tena vuttaṃ ‘‘lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhantī’’ti. ཚོར་བ་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་དང་། སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་དང་། ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་ཞུགས་པ་ལ། ལྷག་མཐོང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པ་ནི་ཆོས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། དྲན་པ་དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་ཆོས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ནས་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་ལ། ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པ་ནི་ཆོས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། དྲན་པ་དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་ཆོས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་གང་ཟག་གི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་གནས་སོ། །ལུས་ལ་“གཙང་བ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ལུས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དྲན་པ་ནི་ལམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ལུས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཚོར་བ་ལ་“བདེ་བ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཚོར་བ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དྲན་པ་ནི་ལམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །སེམས་ལ་“རྟག་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དྲན་པ་ནི་ལམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་སེམས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་རྣམས་ལ་“བདག་”ཅེས་བྱ་བའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དྲན་པ་ནི་ལམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཆོས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པ་གཅིག་ཉིད་ནི་བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་མིང་བཞི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ནི་སེམས་གཅིག་ཉིད་ལ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Puna upakāravasena ca aparihīnavasena ca guṇavasena ca apare tayo catukkā vuttā. Tattha asatiparivajjanāyāti na sati asati, sati ettha natthīti vā asati, muṭṭhassatiyā etaṃ adhivacanaṃ. Parivajjanāyāti samantato vajjanena. Bhattanikkhittakākasadise hi muṭṭhasatipuggale parivajjanena upaṭṭhitasatipuggalasevanena ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca sati uppajjati. Satikaraṇīyānaṃ dhammānanti satiyā kātabbānaṃ dhammānaṃ. Katattāti katabhāvena. Catunnaṃ maggānaṃ katattā, bhāvitattāti attho. Satiparibandhānaṃ dhammānaṃ hatattāti kāmacchandādīnaṃ nāsitabhāvena. Satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattāti satiyā kāraṇānaṃ kāyādiārammaṇānaṃ anaṭṭhabhāvena. ཡང་ཕན་འདོགས་པའི་དབང་དང་། མི་ཉམས་པའི་དབང་དང་། ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་ཚན་པ་བཞི་པ་གཞན་གསུམ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“དྲན་པ་མེད་པ་སྤོང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་མེད་པ་ནི་དྲན་པ་མེད་པའམ། འདི་ལ་དྲན་པ་མེད་པས་ན་དྲན་པ་མེད་པ་སྟེ། འདི་ནི་དྲན་པ་ཉམས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །“སྤོང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་སྤོང་བས་སོ། །ཟས་ལ་བབས་པའི་ཁྭ་ཏ་ལྟ་བུའི་དྲན་པ་ཉམས་པའི་གང་ཟག་སྤོང་བ་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་གང་ཟག་ལ་བསྟེན་པ་དང་། འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་དྲན་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལ་གཞོལ་བ་དང་། འབབ་པ་དང་། བབས་པའི་སེམས་ཉིད་ཀྱིས་དྲན་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །“དྲན་པས་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དྲན་པས་བྱ་བར་འོས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །“བྱས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་བྱས་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་ཏེ། ལམ་བཞི་པོ་རྣམས་བྱས་པའམ་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“དྲན་པའི་བར་ཆད་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དྲན་པའི་རྒྱུ་རྣམས་མ་བརྗེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་དྲན་པའི་རྒྱུ་ལུས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་མ་ཉམས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Satiyā samannāgatattāti satiyā sammā āgatattā aparihīnattā ca. Vasitattāti vasibhāvappattena. Pāguññatāyāti paguṇabhāvena. Apaccorohaṇatāyāti anivattanabhāvena apaccosakkanabhāvena. “དྲན་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཡང་དག་པར་ཐོབ་པ་དང་མི་ཉམས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དབང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བྱང་གོམས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གོམས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་བཤོལ་བའམ་ཕྱིར་མི་ནུད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Sattattāti sabhāvena vijjamānattā. Santattāti nibbutasabhāvattā. Samitattāti kilesānaṃ vūpasamitabhāvattā. Santadhammasamannāgatattāti sappurisadhammehi aparihīnattā. Buddhānussatiādayo heṭṭhā vuttanayā eva. Saraṇakavasena sati, idaṃ satiyā sabhāvapadaṃ. Punappunaṃ saraṇato anussaraṇavasena [Pg.44] anussati. Abhimukhaṃ gantvā viya saraṇato paṭisaraṇavasena paṭissati. Upasaggavasena vā vaḍḍhitamattameva. Saraṇākāro saraṇatā. Yasmā pana saraṇatāti tiṇṇaṃ saraṇānampi nāmaṃ, tasmā taṃ paṭisedhetuṃ puna satiggahaṇaṃ kataṃ. Satisaṅkhātā saraṇatāti ayañhettha attho. Sutapariyattassa dhāraṇabhāvato dhāraṇatā. Anupavisanasaṅkhātena ogāhanaṭṭhena apilāpanabhāvo apilāpanatā. Yathā hi udake lābukaṭāhādīni palavanti, na anupavisanti, na tathā ārammaṇe sati. Ārammaṇañhi esā anupavisati, tasmā ‘‘apilāpanatā’’ti vuttā. Cirakatacirabhāsitānaṃ na sammussanabhāvato asammussanatā. Upaṭṭhānalakkhaṇe jotanalakkhaṇe ca indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, satisaṅkhātaṃ indriyaṃ satindriyaṃ. Pamāde na kampatīti satibalaṃ. Yāthāvasati niyyānasati kusalasatīti sammāsati. Bujjhanakassa aṅgoti bojjhaṅgo, pasaṭṭho sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo, satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo. “སེམས་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཞི་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཕྱིར་རོ། །“ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཞི་བའི་ཆོས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་མ་ཉམས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། །དྲན་པའི་ཚུལ་གྱིས་དྲན་པ་ནི་འདི་ནི་དྲན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཚིག་གོ །ཡང་དང་ཡང་དུ་དྲན་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་སོང་བ་བཞིན་དུ་དྲན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ་སོར་དྲན་པའོ། །ཡང་ན་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲའི་དབང་གིས་འཕེལ་བ་ཙམ་མོ། །དྲན་པའི་རྣམ་པ་ནི་དྲན་པ་ཉིད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་“དྲན་པ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་སྐྱབས་གསུམ་གྱི་མིང་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དགག་པའི་ཕྱིར་ཡང་བསྐྱར་དུ་དྲན་པའི་སྒྲ་བཟུང་ངོ་། །དྲན་པར་བགྲང་བའི་དྲན་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འདིར་དོན་ཏོ། །ཐོས་པ་དང་ལུང་བཟུང་བའི་ཕྱིར་འཛིན་པ་ཉིད་དོ། །ནང་དུ་ཞུགས་པར་བགྲང་བའི་བྱིང་བའི་དོན་གྱིས་མི་འཕྱོ་བ་ཉིད་ནི་མི་འཕྱོ་བའོ། །འདི་ལྟར་ཆུ་ལ་ཀུ་བའི་སྣོད་ལ་སོགས་པ་ལྡིང་ཞིང་ནང་དུ་མི་ནུབ་པ་ལྟར། དམིགས་པ་ལ་དྲན་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་དམིགས་པ་ལ་ནུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“མི་འཕྱོ་བ་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་སོ། །རིང་དུ་བྱས་པ་དང་རིང་དུ་སྨྲས་པ་རྣམས་མི་བརྗེད་པའི་ཕྱིར་མི་བརྗེད་པ་ཉིད་དོ། །ཉེ་བར་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་དབང་གི་དོན་བྱེད་པས་ན་དབང་པོ་སྟེ། དྲན་པར་བགྲང་བའི་དབང་པོ་ནི་དྲན་པའི་དབང་པོའོ། །བག་མེད་པ་ལ་མི་གཡོ་བས་ན་དྲན་པའི་སྟོབས་སོ། །ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་དྲན་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དྲན་པ་དང་། དགེ་བའི་དྲན་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་དྲན་པའོ། །རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཡན་ལག་ཡིན་པས་ན་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྟེ། བསྔགས་པར་འོས་ཤིང་བཟང་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ །དྲན་པ་ཉིད་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡིན་པས་ན་དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ ། Ekāyanamaggoti ekamaggo, ayaṃ maggo na dvedhāpathabhūtoti evamattho daṭṭhabbo. Atha vā ekena ayitabboti ekāyano. Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vūpakaṭṭhena pavivittacittena. Ayitabbo paṭipajjitabbo, ayanti vā etenāti ayano, saṃsārato nibbānaṃ gacchatīti attho. Ekassa ayano ekāyano. Ekassāti seṭṭhassa. Sabbasattānaṃ seṭṭhova bhagavā, tasmā ‘‘bhagavato’’ti vuttaṃ hoti. Kiñcāpi hi tena aññepi ayanti, evaṃ santepi bhagavatova so ayano tena uppāditattā. Yathāha ‘‘so hi brāhmaṇa bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādi (saṃ. ni. 1.215; paṭi. ma. 3.5; ma. ni. 3.79). Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṃ ayano ekāyano. Imasmiṃyeva dhammavinaye pavattati, na aññatthāti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhatī’’ti (dī. ni. 2.214). Desanābhedoyeva heso, atthato pana ekova. Api ca ekaṃ ayatīti ekāyano. Pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayena pavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva gacchatīti vuttaṃ hoti. Yathāha brahmā sahampati – “བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གཅིག་པུ་སྟེ། ལམ་འདི་ནི་ལམ་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བར་དོན་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་གཅིག་པུས་བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་བགྲོད་པ་གཅིག་པའོ། །“གཅིག་པུས་”ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་ཀུན་འཛིན་སྤངས་ཏེ་དབེན་པར་གནས་ཤིང་དབེན་པའི་སེམས་ཀྱིས་སོ། །“བགྲོད་པར་བྱ་བ་”ནི་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའོ། །ཡང་ན་འདིས་བགྲོད་པས་ན་བགྲོད་པ་སྟེ། འཁོར་བ་ལས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །གཅིག་གི་བགྲོད་པ་ནི་བགྲོད་པ་གཅིག་པའོ། །“གཅིག་གི་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་སྟེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །གཞན་དག་ཀྱང་དེས་བགྲོད་པར་བྱེད་མོད་ཀྱི། དེ་ལྟ་ནའང་ལམ་དེ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བགྲོད་པ་ཉིད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། “བྲམ་ཟེ་དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མ་སྐྱེས་པའི་ལམ་སྐྱེད་པར་མཛད་པ་པོའོ། །”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་བགྲོད་པས་ན་བགྲོད་པ་སྟེ། འགྲོ་བའམ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཅིག་ལ་འཇུག་པས་ན་བགྲོད་པ་གཅིག་པའོ། །ཆོས་འདུལ་བ་འདི་ཉིད་ལ་འཇུག་གི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། “ཀུན་དགའ་བོ་ཆོས་འདུལ་བ་འདི་ཉིད་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་དམིགས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་བསྟན་པའི་དབྱེ་བ་ཙམ་ཞིག་སྟེ། དོན་དུ་ན་གཅིག་ཉིད་དོ། །གཞན་ཡང་གཅིག་པུ་ལ་བགྲོད་པས་ན་བགྲོད་པ་གཅིག་པའོ། །སྦྱོར་ལམ་གྱི་གནས་སྐབས་སུ་སྒོམ་པའི་ཚུལ་སྒོ་དུ་མས་བསྒོམས་ཀྱང་། རྗེས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སུ་གཅིག་པུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་འགྲོ་བའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ་ཚངས་པ་མི་མཇེད་ཀྱི་བདག་པོས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Ekāyanaṃ [Pg.45] jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī; Etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti. (saṃ. ni. 5.384, 409); “སྐྱེ་བ་ཟད་པར་གཟིགས་ཤིང་ཕན་བཞེད་ཐུགས་རྗེ་ཅན། །བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་ནི་ཡང་དག་མཁྱེན་པར་མཛད། །ལམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྔོན་ཆད་བརྒལ་བར་གྱུར་པ་དང་། །བརྒལ་བར་འགྱུར་དང་ཆུ་བོ་བརྒལ་བཞིན་པ་རྣམས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Maggoti kenaṭṭhena maggo? Nibbānaṃ gamanaṭṭhena, nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena ca. Upetoti āsannaṃ gato. Samupetoti tato āsannataraṃ gato. Ubhayenapi satiyā aparihīnoti attho. Upagatoti upagantvā ṭhito. Samupagatoti sampayutto hutvā ṭhito. ‘‘Upāgato samupāgato’’tipi pāḷi. Ubhayenāpi satisamīpaṃ āgatoti attho. Upapannoti aviyogāpanno. Samupapannoti paripuṇṇo. Samannāgatoti avikalo vijjamāno. ‘‘Upeto samupetoti dvīhi padehi pavattaṃ kathitaṃ. Upagato samupagatoti dvīhi padehi paṭivedho. Upapanno samupapanno samannāgatoti tīhi padehi paṭilābho kathito’’ti evameke vaṇṇayanti. “ལམ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གིས་ལམ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སོ། །“ཉེ་བར་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཕྱིན་པའོ། །“ཡང་དག་པར་ཉེ་བར་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་ཆེས་ཉེ་བར་ཕྱིན་པའོ། །གཉིས་ཀས་ཀྱང་དྲན་པ་ལས་མ་ཉམས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“ཉེ་བར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཕྱིན་ཏེ་གནས་པའོ། །“ཡང་དག་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པའོ། །ལུང་ལས་“ཉེ་བར་འོངས་པ་དང་ཡང་དག་པར་ཉེ་བར་འོངས་པ་”ཞེས་ཀྱང་འབྱུང་ངོ་། །གཉིས་ཀས་ཀྱང་དྲན་པའི་ཉེ་འཁོར་དུ་འོངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“ཉེ་བར་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་བྲལ་བར་གྱུར་པའོ། །“ཡང་དག་པར་ཉེ་བར་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །“ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཚང་བ་མེད་པར་ཡོད་པའོ། །“ཉེ་བར་སོང་བ་དང་ཡང་དག་པར་ཉེ་བར་སོང་བ་ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་ནི་འཇུག་པ་བཤད་དོ། །ཉེ་བར་གནས་པ་དང་ཡང་དག་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་ནི་རྟོགས་པ་བཤད་དོ། །ཉེ་བར་སྐྱེས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་ཉེ་བར་སྐྱེས་པ་དང་། ལྡན་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་གསུམ་གྱིས་ནི་ཐོབ་པ་བཤད་དོ། །”ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ། ། Loke vā sā visattikāti yā esā anekappakārena vuttā visattikā, sā khandhaloke eva, na aññatra khandhehi pavattatīti attho. Loke vā taṃ visattikanti khandhaloke eva pavattaṃ etaṃ visattikasaṅkhātaṃ taṇhaṃ. Tarati kāme parivajjento. Uttarati kilese pajahanto. Patarati tesaṃ patiṭṭhāhetuṃ chindanto. Samatikkamati saṃsāraṃ atikkamanto. Vītivattati paṭisandhiabhabbuppattikaṃ karonto. Atha vā tarati uttarati kāyānupassanena. Patarati vedanānupassanena. Samatikkamati cittānupassanena. Atha vā tarati sīlena. Uttarati samādhinā. Patarati vipassanāya. Samatikkamati maggena. Vītivattati phalenāti evamādinā yojetabbaṃ. “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་དུག་ཅན་མ་དེ་ནི”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་དུག་ཅན་མ་（སྲེད་པ）གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་ན་ཡོད་ཀྱི། ཕུང་པོ་ལས་གཞན་དུ་མི་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ།། “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་དུག་ཅན་མ་དེ་ལ”ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་དུག་ཅན་མ་ཞེས་བྱ་བའི་སྲེད་པ་འདི་ཉིད་དོ།། འདོད་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྤོང་བས་བརྒལ་ལོ།། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤོང་བས་རྒལ་ལོ།། དེ་དག་གི་གཞི་རྩ་གཅོད་པས་རབ་ཏུ་བརྒལ་ལོ།། འཁོར་བ་ལས་འདས་པས་ཡང་དག་པར་འདས་སོ།། ཡང་སྲིད་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་བ་བྱེད་པས་ཤིན་ཏུ་འདས་སོ།། ཡང་ན། ལུས་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་བརྒལ་ཞིང་རྒལ་ལོ།། ཚོར་བ་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་རབ་ཏུ་བརྒལ་ལོ།། སེམས་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་ཡང་དག་པར་འདས་སོ།། ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་བརྒལ་ལོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་རྒལ་ལོ།། ལྷག་མཐོང་གིས་རབ་ཏུ་བརྒལ་ལོ།། ལམ་གྱིས་ཡང་དག་པར་འདས་སོ།། འབྲས་བུས་ཤིན་ཏུ་འདས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། 4. Catutthagāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yo ekaṃ sālikhettādikhettaṃ vā gharavatthādivatthuṃ vā kahāpaṇasaṅkhātaṃ hiraññaṃ vā goassādibhedaṃ gavāssaṃ vā antojātādidāse vā bhatakādikammakare vā itthisaññitā thiyo vā ñātibandhavādibandhū vā aññe vā manāpiyarūpādike puthukāme [Pg.46] anugijjhatīti. Sālikkhettanti yattha sāliyo viruhanti. Vīhikkhettādīsupi eseva nayo. Vīhīti avasesavīhayo. Modayatīti muggo. Gharavatthunti gharapatiṭṭhāpanatthaṃ katākatabhūmibhāgo. Koṭṭhakavatthādīsupi eseva nayo. Koṭṭhakoti dvārakoṭṭhādi. Pureti gharassa purato. Pacchāti gharassa pacchato. Ettha ārāmenti cittaṃ tosentīti ārāmo, pupphenapi phalenapi chāyāyapi dakenapi ramantīti attho. ༤. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པའི་བསྡུས་དོན་ནི། གང་ཞིག་འབྲས་སཱ་ལིའི་ཞིང་ལ་སོགས་པའི་ཞིང་ངམ། ཁང་གཞི་ལ་སོགས་པའི་གཞིའམ། ཀརྵཱ་པ་ཎར་བགྲང་བའི་གསེར་དངུལ་ལམ། བ་ལང་དང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཕྱུགས་དང་རྟའམ། ནང་དུ་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྲན་ནམ། གླ་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་བྱེད་པའམ། བུད་མེད་དུ་མངོན་པའི་བུད་མེད་དམ། གཉེན་འབྲེལ་ལ་སོགས་པའི་གཉེན་ནམ། གཞན་ཡང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་རྗེས་སུ་ཆགས་པའོ།། “འབྲས་སཱ་ལིའི་ཞིང”ནི་གང་དུ་འབྲས་སཱ་ལི་སྐྱེ་བའི་ས་ཆའོ།། འབྲས་བྲཱི་ཧིའི་ཞིང་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “འབྲས”ནི་ལྷག་མའི་འབྲས་རྣམས་སོ།། “དགའ་བར་བྱེད་པ”ནི་སྲན་ཆུང་ངོ།། “ཁང་གཞི”ནི་ཁང་པ་འབུབས་པའི་ཆེད་དུ་བཟོས་པ་དང་མ་བཟོས་པའི་ས་ཆའི་ཆ་ཤས་སོ།། བང་མཛོད་ཀྱི་གཞི་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “སྒོ་ཁང”ནི་སྒོ་ཁང་ལ་སོགས་པའོ།། “མདུན”ནི་ཁང་པའི་མདུན་ནོ།། “རྒྱབ”ནི་ཁང་པའི་རྒྱབ་བོ།། འདིར་“ཀུན་དགའ་ར་བ”ནི་སེམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ཀུན་དགའ་ར་བ་སྟེ། མེ་ཏོག་གིས་ཀྱང་། འབྲས་བུས་ཀྱང་། གྲིབ་མས་ཀྱང་། ཆུས་ཀྱང་རྩེ་ཞིང་དགའ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། Pasukādayoti eḷakādayo. Antojātakoti antogharadāsiyā kucchimhi jāto. Dhanakkītakoti dhanena kīṇitvā parivattetvā gahito. Sāmaṃ vāti sayaṃ vā. Dāsabyanti dāsassa bhāvo dāsabyaṃ, taṃ dāsabyaṃ. Upetīti upagacchati. Akāmako vāti attano aruciyā vā karamarānīto. “ཕྱུགས་ལ་སོགས་པ”ནི་ལུག་ལ་སོགས་པའོ།། “ནང་དུ་སྐྱེས་པ”ནི་ཁྱིམ་གྱི་བྲན་མོའི་མངལ་ལས་སྐྱེས་པའོ།། “ནོར་གྱིས་ཉོས་པ”ནི་ནོར་གྱིས་ཉོས་ཏེ་བརྗེས་ནས་བླངས་པའོ།། “བདག་ཉིད་དམ”ནི་རང་ཉིད་དོ།། “བྲན་གྱི་དངོས་པོ”ནི་བྲན་གྱི་རང་བཞིན་ཏེ། བྲན་གྱི་གནས་བབས་དེའོ།། “ཉེ་བར་འགྲོ”ནི་ཁས་ལེན་པའམ་འཇུག་པའོ།། “མི་འདོད་བཞིན་དུའམ”ནི་རང་ཉིད་མི་དགའ་བཞིན་དུ་འམ། ཡང་ན་བཙན་གྱིས་བཟུང་སྟེ་ཁྲིད་པའོ།། Te cattāro punapi dassetuṃ ‘‘āmāya dāsāpi bhavanti heke’’ti āha. Āmāya dāsāti antojātadāsā. ‘‘Yattha dāso āmajāto ṭhito thullāni gacchatī’’ti etthāpi eteva vuttā. Dhanena kītāti dhanadāsā. Sāmañca eketi sayaṃ dāsā. Bhayāpaṇunnāti akāmadāsā. Bhayena paṇunnā khipitā. བྲན་བཞི་པོ་དེ་དག་ཡང་བསྐྱར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཁ་ཅིག་ནི་ནང་དུ་སྐྱེས་པའི་བྲན་དུའང་འགྱུར་རོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ནང་སྐྱེས་བྲན”ནི་ནང་དུ་སྐྱེས་པའི་བྲན་རྣམས་སོ།། “གང་དུ་ནང་སྐྱེས་བྲན་དུ་གནས་ཤིང་རགས་པ་ལ་འཇུག་པ”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ཡང་འདི་དག་ཉིད་གསུངས་སོ།། “ནོར་གྱིས་ཉོས་པ”ནི་ནོར་གྱི་བྲན་རྣམས་སོ།། “ཁ་ཅིག་ནི་བདག་ཉིད་ཀྱིས”ནི་རང་ཉིད་བྲན་དུ་ཁས་བླངས་པའོ།། “འཇིགས་པས་བསྐྲད་པ”ནི་མི་འདོད་བཞིན་དུ་བྲན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཏེ། འཇིགས་པས་བསྐྲད་ཅིང་བཅུག་པའོ།། Bhatakāti bhatiyā jīvanakā. Kasikammādikammaṃ karontīti kammakarā. Upajīvinoti sammantanādinā upagantvā nissayaṃ katvā jīvantīti upajīvino. “གླ་པ”ནི་གླ་རྔན་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་བ་རྣམས་སོ།། “ལས་བྱེད་པ”ནི་ཞིང་ལས་ལ་སོགས་པའི་ལས་བྱེད་པ་རྣམས་སོ།། “ཉེ་བར་འཚོ་བ”ནི་གྲོས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་རྣམས་སོ།། Itthīti thiyati etissaṃ gabbhoti itthī. Pariggahoti sahāyī sassāmikā. Mātāpitibandhavāpi ñātibandhu. Sagotto gottabandhu. Ekācariyakule vā ekajātimantaṃ vā uggahitamanto mantabandhu. Dhanusippādisaddhiṃ uggahitako sippabandhu. ‘‘Mittabandhavātipi bandhū’’ti katthaci potthake pāṭho dissati. “བུད་མེད”ནི་མངལ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་བུད་མེད་དོ།། “ཡོངས་སུ་འཛིན་པ”ནི་བདག་པོ་དང་བཅས་པའི་རོགས་ཟླའོ།། “གཉེན་འབྲེལ”ནི་ཕ་མ་དང་གཉེན་འབྲེལ་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། “རིགས་རྒྱུད་གཉེན”ནི་རིགས་མཐུན་པའི་གཉེན་ནོ།། “གསང་སྔགས་ཀྱི་གཉེན”ནི་སློབ་དཔོན་གཅིག་གི་ཁྱིམ་དུ་འམ། རིགས་གཅིག་པའི་གསང་སྔགས་བཟུང་བའམ། གསང་སྔགས་སློབ་གཉེར་བྱས་པའི་གྲོགས་སོ།། “བཟོ་རིག་གི་གཉེན”ནི་གཞུ་ཐོགས་པའི་སྒྱུ་རྩལ་ལ་སོགས་པ་མཉམ་དུ་སློབ་གཉེར་བྱས་པའི་གྲོགས་སོ།། དཔེ་ཆ་ཁ་ཅིག་ཏུ་“མཛའ་བཤེས་དང་གཉེན་འབྲེལ་རྣམས་ཀྱང་གཉེན་ནོ”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་སྣང་ངོ་།། Gijjhatīti kilesakāmena pattheti. Anugijjhatīti anu anu gijjhati punappunaṃ pattheti. Paligijjhatīti samantato pattheti. Palibajjhatīti visesena pattheti. ‘‘Oḷārikattena nimittaggāhavasena gijjhati, anugijjhati, anubyañjanaggāhavasena paligijjhati, palibajjhatī’’ti evameke vaṇṇayanti. “ཆགས་པ”ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པས་རེ་བའོ།། “རྗེས་སུ་ཆགས་པ”ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཆགས་ཤིང་ཡང་ཡང་རེ་བའོ།། “ཀུན་ནས་ཆགས་པ”ནི་མཐའ་དག་ཏུ་རེ་བའོ།། “ཀུན་ནས་འཆིང་བ”ནི་ཁྱད་པར་དུ་རེ་བའོ།། ཁ་ཅིག་ནི། “རགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཚན་མར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཆགས་ཤིང་རྗེས་སུ་ཆགས་ལ། མཚན་མ་ཆུང་ངུར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཀུན་ནས་ཆགས་ཤིང་ཀུན་ནས་འཆིང་ངོ”ཞེས་འཆད་དོ།། 5. Pañcamagāthāyaṃ [Pg.47] ayaṃ saṅkhepattho – taṃ puggalaṃ abalakhyā kilesā balīyanti sahanti maddanti. Saddhābalādivirahena vā abalaṃ taṃ puggalaṃ abalā kilesā balīyanti, abalattā balīyantīti attho. Atha vā taṃ kāmagiddhaṃ kāmarattaṃ kāmapariyesantañca sīhādayo ca pākaṭaparissayā, kāyaduccaritādayo ca apākaṭaparissayā maddanti. Tato apākaṭaparissayehi abhibhūtaṃ taṃ puggalaṃ jātiādidukkhaṃ bhinnaṃ nāvaṃ udakaṃ viya anveti. ༥. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པའི་བསྡུས་དོན་ནི། གང་ཟག་དེ་ལ་སྟོབས་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་། བཟོད་པར་བྱེད་ལ། བཅོམ་པར་བྱེད་དོ།། ཡང་ན། དད་པའི་སྟོབས་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བས་སྟོབས་མེད་པའི་གང་ཟག་དེ་ལ། སྟོབས་མེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ། སྟོབས་མེད་པའི་ཕྱིར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། འདོད་པ་ལ་ཆགས་ཤིང་། འདོད་པས་བསྒྲིབས་ལ། འདོད་པ་ཚོལ་བར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་དེ་ལ། སེང་གེ་ལ་སོགས་པའི་མངོན་གྱུར་གྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་དང་། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་མི་མངོན་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཅོམ་པར་བྱེད་དོ།། དེ་ནས་མི་མངོན་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་གང་ཟག་དེ་ལ། གྲུ་ཞིག་པ་ལ་ཆུ་འཇུག་པ་བཞིན། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་འགྱུར་རོ།། Abalāti natthi etesaṃ balanti abalā, balavirahitā. Dubbalāti mandapayogābalena kattabbakiccavirahitā. Appabalāti appaṃ parittaṃ etesaṃ balanti appabalā, yujjhituṃ asamatthā. Appathāmakāti appo paritto thāmo etesaṃ vāyāmo ussāhoti appathāmakā. Hīnā nihīnā payogahīnena. Omakā thāmahīnena. Lāmakā paccayahīnena. Chatukkā ajjhāsayahīnena. Parittā pattihīnena. Sahantīti maddanti ghaṭṭanaṃ uppādenti. Parisahantīti sabbato maddanti. Abhibhavanti aparāparaṃ uppattivasena. Ajjhottharanti punappunaṃ uppattivasena. Pariyādiyanti sussosetvā ṭhānena. Maddanti kusaluppattinivāraṇena. “སྟོབས་མེད་པ”ནི་འདི་དག་ལ་སྟོབས་མེད་པས་སྟོབས་མེད་པ་སྟེ། སྟོབས་དང་བྲལ་བའོ།། “ཉམ་ཆུང་བ”ནི་སྦྱོར་བ་ཞན་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་བྱ་བའི་བྱེད་སྒོ་དང་བྲལ་བའོ།། “སྟོབས་ཆུང་བ”ནི་འདི་དག་གི་སྟོབས་ཆུང་ངམ་ཉུང་བས་སྟོབས་ཆུང་བ་སྟེ། གཡུལ་འགྱེད་པར་མི་ནུས་པའོ།། “མཐུ་རྩལ་ཆུང་བ”ནི་འདི་དག་གི་མཐུ་རྩལ་ལམ་བརྩོན་འགྲུས་དང་སྤྲོ་བ་ཆུང་ངམ་ཉུང་བས་མཐུ་རྩལ་ཆུང་བའོ།། “དམན་པ”དང་“ཤིན་ཏུ་དམན་པ”ནི་སྦྱོར་བ་དམན་པས་སོ།། “དམའ་བ”ནི་མཐུ་རྩལ་དམན་པས་སོ།། “ངན་པ”ནི་རྐྱེན་དམན་པས་སོ།། “སྟོང་པ”ནི་བསམ་པ་དམན་པས་སོ།། “ཆུང་ངུ”ནི་ཐོབ་པ་དམན་པས་སོ།། “བཟོད་པར་བྱེད་པ”ནི་གནོན་ཅིང་གནོད་པ་སྐྱེད་པའོ།། “ཀུན་ནས་བཟོད་པར་བྱེད་པ”ནི་ཀུན་ནས་གནོན་པའོ།། “ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ”ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། “གནོན་པར་བྱེད་པ”ནི་ཡང་ཡང་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། “ཡོངས་སུ་ཟད་པར་བྱེད་པ”ནི་བསྐམས་ཏེ་གནས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། “བཅོམ་པར་བྱེད་པ”ནི་དགེ་བ་སྐྱེ་བ་ལ་བགེགས་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། Saddhābalanti saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā. Sā saddahanalakkhaṇā, okappanalakkhaṇā vā, sampasādanarasā udakappasādakamaṇi viya. Pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya. Akālusiyapaccupaṭṭhānā, adhimuttipaccupaṭṭhānā vā. Saddheyyavatthupadaṭṭhānā, sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānā vā. Sā hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā. Asaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ. Vīriyabalanti vīrassa bhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ vīriyaṃ, vidhinā vā nayena upāyena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ. Taṃ panetaṃ upatthambhanalakkhaṇañca paggahaṇalakkhaṇañca vīriyaṃ, sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ‘‘saṃviggo yoniso padahatī’’ti vacanato (a. ni. 4.113) saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā. Sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlanti daṭṭhabbaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Satiyā lakkhaṇādīni vuttāneva. “དད་པའི་སྟོབས”ནི། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་དད་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་དད་པར་བྱེད་པའམ། དད་པ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་དད་པའོ།། དེ་ནི་དད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནམ། ཡིད་ཆེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་ལ། ཆུ་དྭངས་པར་བྱེད་པའི་ནོར་བུ་བཞིན་དུ་དང་བར་བྱེད་པའི་རོ་མངའ་བའོ།། ཡང་ན་ཆུ་བོ་ལས་སྒྲོལ་བ་བཞིན་དུ་མཆོང་བར་བྱེད་པའི་རོ་མངའ་བའོ།། རྙོག་པ་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པའམ། མོས་པ་ཉེ་བར་གནས་པའོ།། དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནམ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ཡན་ལག་གི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནོ།། དེ་ནི་ལག་པ་དང་། ནོར་དང་། ས་བོན་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། མ་དད་པ་ལ་མི་གཡོ་བས་དད་པའི་སྟོབས་སོ།། “བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྟོབས”ནི། དཔའ་བོའི་དངོས་པོ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། དཔའ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ལས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སམ། ཆོ་ག་དང་ཚུལ་དང་ཐབས་ཀྱིས་བསྐུལ་ཞིང་འཇུག་པར་བྱ་བས་བརྩོན་འགྲུས་སོ།། བརྩོན་འགྲུས་དེ་ནི་རྒྱབ་རྟེན་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་ལ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྒྱབ་རྟེན་བྱེད་པའི་རོ་མངའ་བ། ཞུམ་པ་མེད་པའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་གནས་པ། “སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ནས་ཚུལ་བཞིན་དུ་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་སྐྱོ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནམ། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནོ།། ཡང་དག་པར་བརྩམས་པ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ལེ་ལོ་ལ་མི་གཡོ་བས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྟོབས་སོ།། དྲན་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་ཏོ།། Muṭṭhassacce [Pg.48] na kampatīti satibalaṃ. Sahajātāni sammā ādhīyati ṭhapetīti samādhi. So pāmokkhalakkhaṇo avikkhepalakkhaṇo vā, sahajātānaṃ dhammānaṃ ārammaṇe sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya, upasamapaccupaṭṭhāno, ñāṇapaccupaṭṭhāno vā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti hi vuttaṃ. Visesato sukhapadaṭṭhāno nivāte padīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Pajānātīti paññā. Kiṃ pajānāti? ‘‘Idaṃ dukkha’’ntiādinā (mahāva. 15) nayena ariyasaccāni. Sā yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasā padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Hiribalaṃ ottappabalanti ahirike na kampatīti hiribalaṃ. Anottappe na kampatīti ottappabalaṃ. Ayaṃ ubhayavasena atthavaṇṇanā hoti. Kāyaduccaritādīhi hirīyatīti hirī, lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Tehi eva ottappatīti ottappaṃ, pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ. “དྲན་པ་ཉམས་པ་ལ་མི་གཡོ་བས་དྲན་པའི་སྟོབས་སོ”། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པར་འཛིན་ཅིང་འཇོག་པས་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།། དེ་ནི་གཙོ་བོའི་མཚན་ཉིད་དམ། རྣམ་པར་མ་གཡེང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་ལ། ཁྲུས་ཕྱེ་ལ་ཆུ་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་ལ་སྡུད་པའི་རོ་མངའ་བ། ཉེ་བར་ཞི་བར་ཉེ་བར་གནས་པའམ། ཡེ་ཤེས་སུ་ཉེ་བར་གནས་པའོ།། “མཉམ་པར་བཞག་པས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ཤིང་མཐོང་ངོ”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་བདེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ཏེ། རླུང་མེད་པའི་སར་མར་མེའི་རྩེ་མོ་གནས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་གནས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། རྒོད་པ་ལ་མི་གཡོ་བས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྟོབས་སོ།། “རབ་ཏུ་ཤེས་པ”ནི་ཤེས་རབ་བོ།། ཅི་ཞིག་རབ་ཏུ་ཤེས་ཤེ་ན། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་སོ།། དེ་ནི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དམ། འཕོངས་སྐྱེན་པས་འཕངས་པའི་མདའ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འབིགས་པ་བཞིན་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པར་རྟོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་ལ། མར་མེ་བཞིན་དུ་ཡུལ་སྣང་བར་བྱེད་པའི་རོ་མངའ་བ། དགོན་པར་ལམ་རྒྱུས་ཡོད་པའི་སྐྱེས་བུ་བཞིན་དུ་མ་རྨོངས་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ།། མ་རིག་པ་ལ་མི་གཡོ་བས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་སོ།། “ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་སྟོབས་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པའི་སྟོབས”ཞེས་པ་ནི། ངོ་ཚ་མེད་པ་ལ་མི་གཡོ་བས་ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་སྟོབས་སོ།། ཁྲེལ་མེད་པ་ལ་མི་གཡོ་བས་ཁྲེལ་ཡོད་པའི་སྟོབས་སོ།། འདི་ནི་གཉིས་ཀའི་དབང་གིས་དོན་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ལས་འཛེམ་པས་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་སྟེ། འདི་ནི་ངོ་ཚ་བའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། དེ་དག་ཉིད་ལས་སྐྲག་པས་ཁྲེལ་ཡོད་པ་སྟེ། འདི་ནི་སྡིག་པ་ལ་འཇིགས་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། Tesaṃ nānākaraṇadīpanatthaṃ – ‘‘samuṭṭhānaṃ adhipati, lajjādilakkhaṇena cā’’ti imaṃ mātikaṃ ṭhapetvā ayaṃ vitthārakathā vuttā – ajjhattasamuṭṭhānā hirī nāma, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma. Attādhipati hirī nāma, lokādhipati ottappaṃ nāma. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī nāma, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ nāma. Sappatissavalakkhaṇā hirī nāma, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ nāma. དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཀུན་ནས་ལྡང་བ་དང་། བདག་པོ་དང་། ངོ་ཚ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་ངོ”ཞེས་བྱ་བའི་མ་མོ་འདི་བཞག་ནས་རྒྱས་པར་བཤད་པ་འདི་གསུངས་ཏེ། ནང་གི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ཕྱིའི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། བདག་ཉིད་བདག་པོར་བྱེད་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། འཇིག་རྟེན་བདག་པོར་བྱེད་པ་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། ངོ་ཚའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། འཇིགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། གུས་པ་དང་བཅས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ལ་འཛེམ་ཞིང་འཇིགས་པར་ལྟ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། Tattha ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti – jātiṃ paccavekkhitvā, vayaṃ paccavekkhitvā, sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā, bāhusaccaṃ paccavekkhitvā. Kathaṃ? ‘‘Pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ na jātisampannānaṃ kammaṃ, hīnajaccānaṃ kevaṭṭādīnaṃ idaṃ kammaṃ, mādisassa jātisampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ tāva jātiṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ daharehi kattabbaṃ kammaṃ, mādisassa vaye ṭhitassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ vayaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakammaṃ nāmetaṃ dubbalajātikānaṃ kammaṃ, mādisassa sūrabhāvasampannassa [Pg.49] idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘‘pāpakammaṃ nāmetaṃ andhabālānaṃ kammaṃ, na paṇḍitānaṃ. Mādisassa paṇḍitassa bahussutassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’’nti evaṃ bāhusaccaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti. Samuṭṭhāpetvā ca pana attano citte hiriṃ pavesetvā pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānā hirī nāma hoti. Kathaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma? ‘‘Sace tvaṃ pāpakammaṃ karissasi, catūsu parisāsu garahappatto bhavissasi – དེ་ལ་ནང་གི་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་རྒྱུ་བཞིའི་སྒོ་ནས་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱེད་དེ། རིགས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། ལོ་ཚོད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། དཔའ་བའི་ཉམས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། མང་དུ་ཐོས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “སྡིག་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལས་མ་ཡིན་གྱི། རིགས་དམན་པའི་ཉ་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་འདི་ཡིན་པས། བདག་འདྲ་བའི་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞིག་གིས་ལས་འདི་ལྟ་བུ་བྱེད་པ་ནི་མི་རིགས་སོ”ཞེས་འདི་ལྟར་རིགས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་ནས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པར་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ། “སྡིག་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བའི་ལས་ཡིན་པས། བདག་འདྲ་བའི་ལོ་ཚོད་ལ་བབས་པ་ཞིག་གིས་ལས་འདི་ལྟ་བུ་བྱེད་པ་ནི་མི་རིགས་སོ”ཞེས་འདི་ལྟར་ལོ་ཚོད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་ནས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པར་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ། “སྡིག་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྟོབས་མེད་པའི་རིགས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཡིན་པས། བདག་འདྲ་བའི་དཔའ་བའི་ཉམས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གིས་ལས་འདི་ལྟ་བུ་བྱེད་པ་ནི་མི་རིགས་སོ”ཞེས་འདི་ལྟར་དཔའ་བའི་ཉམས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་ནས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པར་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ། “སྡིག་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ལོང་བ་ལྟ་བུའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཡིན་གྱི། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་མ་ཡིན་པས། བདག་འདྲ་བའི་མཁས་པ་མང་དུ་ཐོས་པ་ཞིག་གིས་ལས་འདི་ལྟ་བུ་བྱེད་པ་ནི་མི་རིགས་སོ”ཞེས་འདི་ལྟར་མང་དུ་ཐོས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་ནས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པར་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ལྟར་ནང་གི་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི་རྒྱུ་བཞིའི་སྒོ་ནས་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱེད་དོ།། ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱས་ནས་ཀྱང་རང་གི་སེམས་ལ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་བཅུག་སྟེ་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་དོ།། དེ་ལྟར་ནང་གི་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་ཕྱིའི་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། “གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྡིག་པའི་ལས་བྱས་ན། འཁོར་བཞིའི་ནང་དུ་སྨད་པར་འགྱུར་རོ –” ‘‘Garahissanti taṃ viññū, asuciṃ nāgariko yathā; Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusala dhammuddesakathā) – “གྲོང་ཁྱེར་བས་མི་གཙང་བ་བཞིན། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱོད་ལ་གཤེ་བར་འགྱུར། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྤངས་ན། དགེ་སློང་ཁྱོད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་བྱ་བར་འགྱུར།” Evaṃ paccavekkhanto hi bahiddhāsamuṭṭhitena ottappena pāpakammaṃ na karoti, evaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma hoti. དེ་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་ལས་བྱུང་བའི་ཁྲེལ་ཡོད་པས་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་དེ། འདི་ལྟར་ཕྱི་རོལ་ལས་བྱུང་བའི་ཁྲེལ་ཡོད་ཅེས་བྱའོ། Kathaṃ attādhipati hirī nāma? Idhekacco kulaputto attānaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā ‘‘mādisassa saddhāpabbajitassa bahussutassa dhutaṅgadharassa na yuttaṃ pāpakammaṃ kātu’’nti pāpaṃ na karoti. Evaṃ attādhipati hirī nāma hoti. Tenāha bhagavā ‘‘so attānaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusala dhammuddesakathā; a. ni. 3.40). བདག་བདག་པོར་བྱེད་པའི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། འདི་ན་རིགས་ཀྱི་བུ་ཁ་ཅིག་བདག་ཉིད་བདག་པོ་དང་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ། “བདག་འདྲ་བའི་དད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ། མང་དུ་ཐོས་པ། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་འཛིན་པ་ཞིག་གིས་སྡིག་པའི་ལས་བྱེད་པ་ནི་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་དོ། འདི་ལྟར་བདག་བདག་པོར་བྱེད་པའི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། “ཁོ་ན་བདག་ཉིད་བདག་པོར་བྱས་ཏེ། མི་དགེ་བ་སྤོང་ཞིང་དགེ་བ་སྒོམ་ལ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་སྤོང་ཞིང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་སྒོམ་སྟེ། བདག་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པར་འཛིན་ཏོ།” ཞེས་སོ། Kathaṃ lokādhipati ottappaṃ nāma? Idhekacco kulaputto lokaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpakammaṃ na karoti. Yathāha – འཇིག་རྟེན་བདག་པོར་བྱེད་པའི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། འདི་ན་རིགས་ཀྱི་བུ་ཁ་ཅིག་འཇིག་རྟེན་བདག་པོ་དང་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་དོ། འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘Mahā kho panāyaṃ lokasannivāso, mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno, te dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ jānanti. Tepi maṃ evaṃ jāneyyuṃ ‘passatha bho imaṃ kulaputtaṃ saddhāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. Devatāpi kho santi iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo, tā dūratopi passanti, āsannāpi [Pg.50] na dissanti, cetasāpi cittaṃ jānanti. Tāpi maṃ evaṃ jāneyyuṃ ‘passatha bho imaṃ kulaputtaṃ saddhāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. So iti paṭisañcikkhati ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ bhavissati asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekagga’nti. So lokaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusala dhammuddesakathā; a. ni. 3.40). “འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་འདི་ནི་ཆེན་པོ་ཡིན་ལ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ཆེན་པོ་འདི་ན་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ། ལྷའི་མིག་དང་ལྡན་པ། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཡོད་དེ། དེ་དག་གིས་ཐག་རིང་པོ་ནས་ཀྱང་མཐོང་ལ། ཉེ་བར་ཡོད་ཀྱང་མི་སྣང་ཞིང་། སེམས་ཀྱིས་ཀྱང་སེམས་ཤེས་སོ། དེ་དག་གིས་ཀྱང་བདག་ལ་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར་ཏེ། ‘ཀྱེ་མ་ཧུད་ རིགས་ཀྱི་བུ་འདི་ལ་ལྟོས་ཤིག དད་པས་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བཞིན་དུ། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་འདྲེས་པར་གནས་སོ་’ཞེས་སོ། ལྷ་རྣམས་ཀྱང་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ། ལྷའི་མིག་དང་ལྡན་པ། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་ཡོད་དེ། དེ་དག་གིས་ཀྱང་ཐག་རིང་པོ་ནས་མཐོང་ལ། ཉེ་བར་ཡོད་ཀྱང་མི་སྣང་ཞིང་། སེམས་ཀྱིས་ཀྱང་སེམས་ཤེས་སོ། དེ་དག་གིས་ཀྱང་བདག་ལ་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར་ཏེ། ‘ཀྱེ་མ་ཧུད་ རིགས་ཀྱི་བུ་འདི་ལ་ལྟོས་ཤིག དད་པས་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བཞིན་དུ། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་འདྲེས་པར་གནས་སོ་’ཞེས་སོ། ཁོས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་སྟེ། ‘བདག་གི་བརྩོན་འགྲུས་ནི་བརྩམས་ཤིང་ཞུམ་པ་མེད་པར་འགྱུར། དྲན་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་བརྗེད་པ་མེད་པར་འགྱུར། ལུས་ནི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་ཤིང་མ་རྒོད་པར་འགྱུར། སེམས་ནི་མཉམ་པར་བཞག་ཅིང་རྩེ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་རོ་’ཞེས་སོ། ཁོ་ན་འཇིག་རྟེན་ཉིད་བདག་པོར་བྱས་ཏེ། མི་དགེ་བ་སྤོང་ཞིང་དགེ་བ་སྒོམ་ལ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་སྤོང་ཞིང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་སྒོམ་སྟེ། བདག་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པར་འཛིན་ཏོ།” ཞེས་སོ། Evaṃ lokādhipati ottappaṃ nāma hoti. ‘‘Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappa’’nti ettha pana lajjāti lajjanākāro, tena sabhāvena saṇṭhitā hirī. Bhayanti apāyabhayaṃ, tena sabhāvena saṇṭhitaṃ ottappaṃ. Tadubhayampi pāpaparivajjane pākaṭaṃ hoti. Ekacco hi yathā nāma eko kulaputto uccārapassāvādīni karonto lajjitabbayuttakaṃ ekaṃ disvā lajjanākārappatto bhaveyya hīḷito, evameva ajjhattaṃ lajjīdhammaṃ okkamitvā pāpakammaṃ na karoti. Ekacco apāyabhayabhīto hutvā pāpakammaṃ na karoti. འདི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་བདག་པོར་བྱེད་པའི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱའོ། “ངོ་ཚ་བའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཡིན། འཇིགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པས། འདིར་ངོ་ཚ་བ་ནི་ངོ་ཚ་བའི་རྣམ་པ་སྟེ། རང་བཞིན་དེ་ཉིད་དུ་གནས་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པའོ། འཇིགས་པ་ནི་ངན་སོང་གི་འཇིགས་པ་སྟེ། རང་བཞིན་དེ་ཉིད་དུ་གནས་པ་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པའོ། དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་སྡིག་པ་སྤོང་བའི་ཚེ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། འདི་ལྟར་རིགས་ཀྱི་བུ་ཁ་ཅིག་བཤང་གཅི་འདོར་བའི་ཚེ། ངོ་ཚ་བར་འོས་པའི་སྐྱེ་བོ་ཞིག་མཐོང་ནས་ངོ་ཚ་བའི་རྣམ་པར་གྱུར་ཅིང་སྨད་པར་འགྱུར་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ནང་གི་ངོ་ཚ་བའི་ཆོས་ལ་ཞུགས་ནས་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་དོ། ཁ་ཅིག་ནི་ངན་སོང་གི་འཇིགས་པ་ལ་སྐྲག་ནས་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་དོ། Tatridaṃ opammaṃ – yathā hi dvīsu ayoguḷesu eko sītalo bhaveyya gūthamakkhito, eko uṇho āditto. Tattha paṇḍito sītalaṃ gūthamakkhitattā jigucchanto na gaṇhāti, itaraṃ ḍāhabhayena. Tattha sītalassa gūthamakkhanajigucchāya agaṇhanaṃ viya ajjhattaṃ lajjīdhammaṃ okkamitvā pāpassa akaraṇaṃ, uṇhassa ḍāhabhayena agaṇhanaṃ viya apāyabhayena pāpassa akaraṇaṃ veditabbaṃ. འདི་ལ་དཔེ་འདི་ཡོད་དེ། འདི་ལྟར་ལྕགས་གོང་གཉིས་ལས། གཅིག་ནི་བསིལ་ཡང་མི་གཙང་བས་བྱུགས་པ་དང་། གཅིག་ནི་ཚ་ཞིང་འབར་བ་ཡིན་ནོ། དེ་ལ་མཁས་པས་བསིལ་བ་དེ་ནི་མི་གཙང་བས་བྱུགས་པའི་ཕྱིར་སྐྱུག་བྲོ་བས་མི་ལེན་ལ། ཅིག་ཤོས་ནི་ཚིག་པའི་འཇིགས་པས་མི་ལེན་ནོ། དེ་ལ་བསིལ་བ་དེ་མི་གཙང་བས་བྱུགས་པར་སྐྱུག་བྲོ་བས་མི་ལེན་པ་བཞིན། ནང་གི་ངོ་ཚ་བའི་ཆོས་ལ་ཞུགས་ནས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པ་དང་། ཚ་བ་དེ་ཚིག་པའི་འཇིགས་པས་མི་ལེན་པ་བཞིན། ངན་སོང་གི་འཇིགས་པས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་པར་རིག་པར་བྱའོ། ‘‘Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappa’’nti idampi dvayaṃ pāpaparivajjane eva pākaṭaṃ hoti. Ekacco hi jātimahattapaccavekkhaṇā satthumahattapaccavekkhaṇā dāyajjamahattapaccavekkhaṇā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇāti catūhi kāraṇehi sappatissavalakkhaṇaṃ hiriṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Ekacco attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayanti catūhākārehi vajjabhīrukabhāvadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ [Pg.51] samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Tattha jātimahattapaccavekkhaṇādīni ceva attānuvādabhayādīni ca vitthāretvā kathetabbāni. Evaṃ vuttaṃ sattavidhaṃ balaṃ yassa puggalassa natthi, te kilesā taṃ puggalaṃ sahanti…pe… pariyādiyanti maddantīti. “གུས་པ་དང་བཅས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཡིན། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ལ་འཛེམ་ཞིང་འཇིགས་པར་ལྟ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའི་ཆོས་གཉིས་པོ་འདི་ཡང་སྡིག་པ་སྤོང་བའི་ཚེ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། འདི་ལྟར་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ནི། རིགས་ཆེ་བར་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། སྟོན་པ་ཆེ་བར་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། སྐལ་བ་ཆེ་བར་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་ཆེ་བར་སོ་སོར་རྟོག་པ་སྟེ། རྒྱུ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་གུས་པ་དང་བཅས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་བསྐྱེད་ནས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་དོ། གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ནི། བདག་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ཆད་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་སྟེ། རྣམ་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ལ་འཛེམ་ཞིང་འཇིགས་པར་ལྟ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཁྲེལ་ཡོད་པ་བསྐྱེད་ནས་སྡིག་པ་མི་བྱེད་དོ། དེ་ལ་རིགས་ཆེ་བར་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། བདག་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་སྟོབས་རྣམ་པ་བདུན་པོ་འདི་དག་གང་ཟག་གང་ལ་མེད་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གིས་གང་ཟག་དེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད། །པེ་། ཀུན་ནས་འཕྲོག་ཅིང་གནོད་པར་བྱེད་དོ། Dve parissayāti pākaṭāpākaṭavasena dve eva upaddavā, na ekaṃ, na tīṇi. Te vibhāgato dassetuṃ ‘‘katame pākaṭaparissayā’’tiādimāha. Tattha kokāti kekā. Ayameva vā pāṭho. Corāti coriyakammehi yuttā. Māṇavāti sāhasikakammehi yuttā. Katakammāti sandhicchedādikatacorikakammā. Akatakammāti taṃ kammaṃ kātuṃ nikkhantā. Ettha assūti bhaveyyunti attho. Cakkhurogoti cakkhusmiṃ uppannarogo, rujatīti rogo. Cakkhurogotiādayo vatthuvasena veditabbā. Nibbattitapasādānañhi rogo nāma natthi. Kaṇṇarogoti bahikaṇṇarogo. Mukharogoti mukhe uppannarogo. Dantarogoti dantasūlaṃ. Kāsoti khayarogo. Sāsoti svāso uggārarogo. Pināsoti bahināsikāya rogo. Ḍāhoti abbhantare uppajjanako uṇho. Mucchāti sativissajjanakā. Pakkhandikāti lohitapakkhandikā atisāro. Sūlāti āmasūlā kucchivāto. Visūcikāti mahanto virecanako. Kilāsoti sabalo. Sosoti sukkhanako sosabyādhi. Apamāroti amanussaggāho veriyakkhābādho. Daddūti daddupīḷakā. Kaṇḍūti khuddakapīḷakā. Kacchūti mahākacchu. Rakhasāti nakhehi vilikhitaṭṭhāne rogo. ‘‘Nakhasā’’tipi pāḷi. Vitacchikāti hatthatalapādatalesu hīraṃ hīraṃ katvā phālento uppajjanakarogo. Lohitapittanti soṇitapittaṃ, rattapittanti vuttaṃ hoti. Madhumehoti sarīrabbhantare ukkaṭṭharogo. Vuttañhetaṃ ‘‘api ca madhumeho ābādho ukkaṭṭho’’ti (pāci. 15). ཉེ་བར་འཚེ་བ་གཉིས་ནི། གསལ་བ་དང་མི་གསལ་བའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་འཚེ་བ་གཉིས་ཉིད་ཡིན་གྱི། གཅིག་མ་ཡིན་ལ། གསུམ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། དེ་དག་རྣམ་པར་དབྱེ་བས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གསལ་བའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་གང་དག་ཡིན་ཞེ་ན།” ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ “ཀོ་ཀཱ་” ནི་སྤྱང་ཀིའོ། ཡང་ན་འདི་ཉིད་ཀློག་ཚུལ་ཡིན། “ཙོ་རཱ་” ནི་རྐུ་བའི་ལས་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་སོ། “མཱ་ཎ་བཱ་” ནི་བཙན་ཤེད་ཀྱི་ལས་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་སོ། “བྱས་པའི་ལས་ཅན་” ནི་ཁྱིམ་འབིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐུ་བའི་ལས་བྱས་ཟིན་པ་རྣམས་སོ། “མ་བྱས་པའི་ལས་ཅན་” ནི་ལས་དེ་བྱེད་པར་ཆས་པ་རྣམས་སོ། འདིར་ “ཨས྄སུ” ནི་ “འགྱུར་རོ་” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “མིག་གི་ནད་” ནི་མིག་ལ་བྱུང་བའི་ནད་དེ། གཟེར་བས་ན་ནད་དོ། “མིག་གི་ནད་” ལ་སོགས་པ་ནི་དབང་པོའི་རྟེན་གྱི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ། སྐྱེས་པའི་དྭངས་པ་ཉིད་ལ་ནད་ཅེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། “རྣ་བའི་ནད་” ནི་ཕྱིའི་རྣ་བའི་ནད་དོ། “ཁའི་ནད་” ནི་ཁ་ལ་བྱུང་བའི་ནད་དོ། “སོའི་ནད་” ནི་སོ་གཟེར་བའོ། “ལུ་བའི་ནད་” ནི་གཅོང་ནད་དོ། “དབུགས་མི་བདེ་བའི་ནད་” ནི་དབུགས་རྔུབ་གཏོང་དང་སྒྲེགས་པའི་ནད་དོ། “ཆམ་པའི་ནད་” ནི་ཕྱིའི་སྣའི་ནད་དོ། “ཚ་བའི་ནད་” ནི་ནང་དུ་སྐྱེ་བའི་ཚ་བའོ། “བརྒྱལ་བ་” ནི་དྲན་པ་ཉམས་པའོ། “བཤལ་བའི་ནད་” ནི་ཁྲག་བཤལ་གྱི་འཁྲུ་ནད་དོ། “གཟེར་ཟུག་” ནི་མ་ཞུ་བའི་གཟེར་ཟུག་དང་ལྟོ་བའི་རླུང་ངོ། “གློ་བུར་ནད་” ནི་དྲག་ཏུ་བཤལ་སྐྱུག་བྱེད་པའོ། “ཤ་བཀྲ་” ནི་ཐིག་ལེ་ཅན་ནོ། “སྐེམ་བྱེད་” ནི་སྐེམ་པར་བྱེད་པའི་གཅོང་ནད་དོ། “གཟའ་ནད་” ནི་མི་མ་ཡིན་གྱིས་བཟུང་བ་དང་རྩ་དཀར་གྱི་ནད་དོ། “གླན་པ་” ནི་གླན་པའི་ཕོལ་མིག་གོ། “གཡན་པ་” ནི་ཕོལ་མིག་ཆུང་ངུའོ། “ཟ་ཕྲུག་” ནི་ཟ་ཕྲུག་ཆེན་པོའོ། “སེན་ཤུལ་ནད་” ནི་སེན་མོས་བྲད་པའི་ཤུལ་གྱི་ནད་དོ། ལུང་ལ་ “ན་ཁ་སཱ་” ཞེས་ཀྱང་འབྱུང་ངོ། “ལག་མཐིལ་དང་རྐང་མཐིལ་གས་པའི་ནད་” ནི་ལག་མཐིལ་དང་རྐང་མཐིལ་རྣམས་གས་ཤིང་གས་སྲུབས་ལས་བྱུང་བའི་ནད་དོ། “ཁྲག་མཁྲིས་” ནི་ཁྲག་དང་མཁྲིས་པ་སྟེ། ཁྲག་མཁྲིས་ཞེས་གསུངས་པའོ། “གཅིན་སྙི་ཟ་ཁུ་” ནི་ལུས་ཀྱི་ནང་གི་ནད་དྲག་པོ་སྟེ། འདི་སྐད་དུ་ “གཞན་ཡང་གཅིན་སྙི་ཟ་ཁུའི་ནད་ནི་དྲག་པོའོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། Aṃsāti arisarogo. Pīḷakāti lohitapīḷakā. Bhagaṃ dālayatīti bhagandalā, vaccamaggaṃ phāletīti attho. Pittasamuṭṭhānāti pittena samuṭṭhānaṃ uppatti etesanti pittasamuṭṭhānā. Te kira dvattiṃsa honti. Semhasamuṭṭhānādīsupi eseva nayo. Sannipātikāti vātapittasemhānaṃ sannipātena [Pg.52] ekībhāvena uppannā. Ābādhaṭṭhena ābādhā. Utupariṇāmajāti utupariṇāmena. Accuṇhāti sītena uppajjanakarogā. Visamaparihārajāti atiṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā. Opakkamikāti vadhabandhanādinā upakkamena jātā. Kammavipākajāti balavakammavipākasambhūtā. Sītaṃ uṇhaṃ…pe… samphassoti ime pākaṭā eva. Iti vāti evaṃ vā. Ime vuccantīti nigamento āha. “གཞང་འབྲུམ་” ནི་གཞང་འབྲུམ་གྱི་ནད་དོ། “ཕོལ་མིག་” ནི་ཁྲག་གི་ཕོལ་མིག་གོ། “གཞང་འབྲུམ་རྡོལ་བ་” ནི་གཞང་ལམ་འགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། “མགོ་མཁྲིས་པ་ལས་བྱུང་བ་” ནི་མཁྲིས་པ་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་སྟེ་སྐྱེ་བ་འདི་དག་ནི་མཁྲིས་པ་ལས་བྱུང་བའོ། དེ་དག་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཡོད་པར་གྲགས་སོ། བད་ཀན་ལས་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། “འདུས་པ་ལས་བྱུང་བ་” ནི་རླུང་མཁྲིས་བད་ཀན་གསུམ་འདུས་ཤིང་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ལས་སྐྱེས་པའོ། གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་ “ནད་” དོ། “དུས་ཚོད་འགྱུར་བ་ལས་སྐྱེས་པ་” ནི་དུས་བཞི་འགྱུར་བ་ལས་སོ། “ཧ་ཅང་ཚ་བ་དང་” གྲང་བ་ལས་སྐྱེ་བའི་ནད་རྣམས་སོ། “མི་མཐུན་པར་སྤྱོད་པ་ལས་སྐྱེས་པ་” ནི་ཧ་ཅང་ལངས་པ་དང་སྡོད་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་སྤྱོད་ལམ་ལས་སྐྱེས་པའོ། “བཙན་ཐབས་ལས་སྐྱེས་པ་” ནི་བརྡེག་པ་དང་བཅིང་བ་ལ་སོགས་པའི་བཙན་ཐབས་ལས་སྐྱེས་པའོ། “ལས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་ལས་སྐྱེས་པ་” ནི་ལས་སྟོབས་ཅན་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་བྱུང་བའོ། གྲང་བ་དང་། ཚ་བ་དང་། །པེ་། རེག་པ་སྟེ་འདི་དག་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ། “ཡང་ན་འདི་ལྟར་” ཞེས་པའོ། “འདི་དག་ལ་བྱའོ་” ཞེས་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཚིག་གསུངས་སོ། Katame paṭicchannaparissayāti apākaṭā acchāditaupaddavā katameti pucchati. Tattha kāyaduccaritanti pāṇātipātaadinnādānamicchācāracetanā veditabbā. Vacīduccaritanti musāvādapisuṇavācāpharusavācāsamphappalāpacetanā veditabbā. Manoduccaritanti abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo veditabbā. Kāye pavattaṃ, kāyato vā pavattaṃ, duṭṭhu caritaṃ, kilesapūtikattā vā duṭṭhu caritanti kāyaduccaritaṃ. Vacīmanoduccaritesupi eseva nayo. “མི་གསལ་བའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་གང་དག་ཡིན་ཞེ་ན།” ཞེས་པ་ནི་མི་གསལ་ཞིང་གཡོགས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་གང་དག་ཡིན་ནམ་ཞེས་འདྲི་བའོ། དེ་ལ་ “ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་” ནི་སྲོག་གཅོད་པ་དང་། མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་དང་། འདོད་པས་ལོག་པར་གཡེམ་པའི་སེམས་པ་རྣམས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། “ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་” ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་དང་། ཕྲ་མ་སྨྲ་བ་དང་། ཚིག་རྩུབ་པོ་སྨྲ་བ་དང་། ཀྱལ་པ་སྨྲ་བའི་སེམས་པ་རྣམས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། “ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་” ནི་བརྣབ་སེམས་དང་། གནོད་སེམས་དང་། ལོག་པར་ལྟ་བ་རྣམས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། ལུས་ལ་འཇུག་པའམ། ལུས་ལས་འཇུག་པ། ཉེས་པར་སྤྱད་པའམ། ཉོན་མོངས་པས་རུལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དོ། ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། Kāmīyantīti kāmā, pañca kāmaguṇā. Kāmesu chando kāmacchando. Kāmayatīti vā kāmo, kāmo eva chando, kāmacchando na kattukamyatāchando, na dhammacchando vā. Kāmataṇhāva evaṃnāmikā. Kusaladhamme nīvaratīti nīvaraṇaṃ, kāmacchando eva nīvaraṇaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Evaṃ sesesupi. Byāpajjati tena cittaṃ pūtibhāvaṃ upagacchati, byāpādayati vā vinayācārarūpasampattihitasukhādīnīti vā byāpādo. Thinanatā thinaṃ. Middhanatā middhaṃ, anussāhasaṃhananatā asattivighātatā cāti attho. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Tattha thinaṃ anussāhanalakkhaṇaṃ, vīriyavinodanarasaṃ, saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ, onahanarasaṃ, līnabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā. Ubhayampi aratitandīvijambhitādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānanti. འདོད་པར་བྱེད་པས་ན་ “འདོད་པ་” སྟེ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའོ། འདོད་པ་རྣམས་ལ་འདུན་པ་ནི་ “འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་” འོ། ཡང་ན་འདོད་པར་བྱེད་པས་ན་འདོད་པ་སྟེ། འདོད་པ་ཉིད་འདུན་པ་ཡིན་པས་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ཞེས་བྱ་ལ། བྱེད་པར་འདོད་པའི་འདུན་པ་དང་ཆོས་ལ་འདུན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། འདོད་པའི་སྲེད་པ་ཉིད་ལ་མིང་འདི་ལྟར་བཏགས་སོ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ན་ “སྒྲིབ་པ་” སྟེ། འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ཉིད་སྒྲིབ་པ་ཡིན་པས་ “འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་” འོ། ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། དེས་སེམས་རུལ་བར་འགྱུར་ཞིང་ཉམས་པར་བྱེད་པའམ། འདུལ་བ་དང་། སྤྱོད་ལམ་དང་། གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་ “གནོད་སེམས་” སོ། ཞུམ་པའི་རང་བཞིན་ནི་ “རྨུགས་པ་” འོ། གཉིད་བྲོ་བའི་རང་བཞིན་ནི་ “གཉིད་” དེ། སྤྲོ་བ་མེད་པ་དང་མཐུ་མེད་པར་གྱུར་པའི་དོན་ཏོ། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ནི་ “རྨུགས་གཉིད་” དོ། དེ་ལ་རྨུགས་པ་ནི་སྤྲོ་བ་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། བརྩོན་འགྲུས་སེལ་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཞུམ་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། གཉིད་ནི་ལས་སུ་མི་རུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། གཡོགས་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། བྱིང་བའི་རྣམ་པའམ། གཉིད་བྲོ་བ་དང་གཉིད་ལོག་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། གཉིས་ཀ་ཡང་མི་དགའ་བ་དང་། ལེ་ལོ་དང་། གཉིད་གཡུར་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཉེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་པའོ། Uddhatassa bhāvo uddhaccaṃ. Taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya, anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākaṃ viya, bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya, cetaso avūpasamo ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. Cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, tassa [Pg.53] bhāvo kukkuccaṃ. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Vigatā cikicchāti vicikicchā, sabhāvaṃ vā vicinanto etāya kicchati kilamatīti vicikicchā, sā saṃsayalakkhaṇā, saṃsappanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsaggāhapaccupaṭṭhānā vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhānā. Paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā. རྒོད་པའི་དངོས་པོ་ནི་རྒོད་པའོ། དེ་ནི་རླུང་གིས་བསྐྱོད་པའི་ཆུ་གཡོ་བ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་མ་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། རླུང་གིས་བསྐྱོད་པའི་བ་དན་གཡོ་བ་བཞིན་དུ་མི་གནས་པའི་རོ་ཅན་དང་། རྡོ་བརྡེགས་པས་འཐོར་བའི་ཐལ་བ་བཞིན་དུ་འཁྱམ་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། སེམས་ཉེ་བར་མ་ཞི་བ་དང་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ནོ། དེ་ནི་སེམས་རྣམ་པར་གཡེང་བ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། སྨད་པར་བྱས་པ་ནི་ཉེས་པར་བྱས་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་འགྱོད་པའོ། དེ་ནི་ཕྱིས་ནས་གདུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པ་ལ་རྗེས་སུ་མྱ་ངན་བྱེད་པའི་རོ་ཅན་དང་། ཡིད་ལ་བཅགས་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པ་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ཏེ། བྲན་གྱི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་ནི་རྒོད་འགྱོད་དོ། གསོ་བ་དང་བྲལ་བས་ན་ཐེ་ཚོམ་མམ། ཡང་ན་འདིས་རང་བཞིན་འཚོལ་ཞིང་དཀའ་ལས་ཁག་པར་བྱེད་པས་ན་ཐེ་ཚོམ་སྟེ། དེ་ནི་ཡིད་གཉིས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། ཡིད་འགྱུར་བའི་རོ་ཅན་དང་། ཐག་མ་ཆོད་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའམ། ཡང་ན་མཐའ་གཅིག་ཏུ་འཛིན་པ་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ནོ། དེ་ནི་སྒྲུབ་པའི་བར་ཆད་བྱེད་པ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། Rajjanalakkhaṇo rāgo. Dussanalakkhaṇo doso. Muyhanalakkhaṇo moho. Kujjhanalakkhaṇo kodho, caṇḍikkalakkhaṇo vā, āghātakaraṇaraso, dūsanapaccupaṭṭhāno. Upanandhanalakkhaṇo upanāho, veraappaṭinissajjanaraso, kodhānubandhabhāvapaccupaṭṭhāno. Vuttañcetaṃ ‘‘pubbakālaṃ kodho, aparakālaṃ upanāho’’tiādi (vibha. 891). ཆགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་འདོད་ཆགས་སོ། སྡང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཞེ་སྡང་ངོ། རྨོངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་གཏི་མུག་གོ། ཁྲོ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནམ། ཡང་ན་གཏུམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཁྲོ་བའོ། གནོད་པ་བྱེད་པའི་རོ་ཅན་དང་། སྡང་བའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། འཁོན་དུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་འཁོན་འཛིན་ཏོ། འཁོན་པ་མི་གཏོང་བའི་རོ་ཅན་དང་། ཁྲོ་བ་རྒྱུན་ཆགས་པའི་དངོས་པོའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། “སྔ་མའི་དུས་སུ་ནི་ཁྲོ་བ་དང་། ཕྱི་མའི་དུས་སུ་ནི་འཁོན་འཛིན་ཏོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho. Tesaṃ vināsanaraso, tadacchādanapaccupaṭṭhāno. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso, paraguṇehi attano guṇānaṃ samīkaraṇaraso, paresaṃ guṇappamāṇena upaṭṭhānapaccupaṭṭhāno. གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་འགོག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་འཆབ་པའོ། དེ་དག་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་རོ་ཅན་དང་། དེ་དག་གཡོགས་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། འགྲན་སེམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་འཚིག་པའོ། གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་རང་གི་ཡོན་ཏན་མཉམ་པར་བྱེད་པའི་རོ་ཅན་དང་། གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚད་དང་མཉམ་པར་སྣང་བའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, tassa akkhamanalakkhaṇā vā, tattha anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā. Attano sampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, attano sampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṃ akkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ. གཞན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་མི་བཟོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནམ། ཡང་ན་དེ་ལ་མི་བཟོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཕྲག་དོག་གོ། དེ་ལ་མི་དགའ་བའི་རོ་ཅན་དང་། དེ་ལས་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་པའི་དངོས་པོའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། རང་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྦེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་སེར་སྣའོ། རང་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་དུ་བྱེད་པ་ལ་མི་བཟོད་པའི་རོ་ཅན་དང་། སེམས་ཞུམ་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། Katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, tassa nigūhanarasā, tadāvaraṇapaccupaṭṭhānā. Attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ, tesaṃ samudāharaṇarasaṃ, sarīrākārehipi tesaṃ vibhūtakaraṇapaccupaṭṭhānaṃ. བྱས་པའི་སྡིག་པ་སྦེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་སྒྱུའོ། དེ་གསང་བར་བྱེད་པའི་རོ་ཅན་དང་། དེ་སྒྲིབ་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། རང་ལ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་སྒྲོག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་གཡོའོ། དེ་དག་བརྗོད་པའི་རོ་ཅན་དང་། ལུས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་གྱིས་ཀྱང་དེ་དག་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho, appatissavavuttiraso, amaddavapaccupaṭṭhāno. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho, vipaccanīkatāraso, agāravapaccupaṭṭhāno. སེམས་ཁེངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་གྱོང་བའོ། མི་ཉན་པར་འཇུག་པའི་རོ་ཅན་དང་། མི་མཉེན་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། ལྷག་པར་རྩོམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཚིག་པ་ཟ་བའོ། འགལ་ཟླར་བྱེད་པའི་རོ་ཅན་དང་། མ་གུས་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། Uṇṇatilakkhaṇo māno, ahaṃkāraraso, uddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno. Abbhuṇṇatilakkhaṇo atimāno, ativiya ahaṃkāraraso, accuddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno. མཐོ་བར་རློམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ང་རྒྱལ་ལོ། ང་འཛིན་གྱི་རོ་ཅན་དང་། ཁེངས་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། ལྷག་པར་མཐོ་བར་རློམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། ཤིན་ཏུ་ང་འཛིན་ཆེ་བའི་རོ་ཅན་དང་། ལྷག་པར་ཁེངས་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། Mattabhāvalakkhaṇo [Pg.54] mado, madaggahaṇaraso, ummādapaccupaṭṭhāno. Pañcasu kāmaguṇesu cittassa vossaggalakkhaṇo pamādo, vossaggānuppadanaraso, sativippavāsapaccupaṭṭhānoti evaṃ imesaṃ dhammānaṃ lakkhaṇādīni veditabbāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana ‘‘tattha katamo kodho’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 891) vuttanayeneva veditabbo. རྒྱགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་རྒྱགས་པའོ། རྒྱགས་པ་འཛིན་པའི་རོ་ཅན་དང་། སྨྱོ་བའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་སེམས་གཏོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་བག་མེད་པའོ། གཏོང་བ་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པའི་རོ་ཅན་དང་། དྲན་པ་ཉམས་པའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་སྟེ། འདི་ལྟར་ཆོས་འདི་དག་གི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། འདི་ནི་འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ཏོ། རྒྱས་པར་ནི་རྣམ་འབྱེད་ལས། “དེ་ལ་ཁྲོ་བ་གང་ཞེ་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། Visesato cettha āmisagiddho attanā alabhanto aññassa lābhino kujjhati, tassa sakiṃ uppanno kodho kodhoyeva. Taduttari upanāho. So evaṃ kuddho upanayhanto ca santepi aññassa lābhino guṇaṃ makkheti ‘‘ahampi tādiso’’ti ca yugaggāhaṃ gaṇhāti. Ayamassa makkho ca palāso ca, so evaṃ makkhī palāsī tassa lābhasakkārādīsu ‘‘kiṃ imassa iminā’’ti issati padussati, ayamassa issā. Sace panassa kāci sampatti hoti, tassā tena sādhāraṇabhāvaṃ na sahati, idamassa maccheraṃ. Lābhahetu kho pana attano santepi dose paṭicchādeti, ayamassa māyā. Asantepi guṇe pakāseti, idamassa sāṭheyyaṃ. So evaṃ paṭipanno sace pana yathādhippāyaṃ lābhaṃ labhati, tena thaddho hoti amuducitto ‘‘na idaṃ evaṃ kātabba’’nti ovadituṃ asakkuṇeyyo, ayamassa thambho. Sace pana naṃ koci kiñci vadati ‘‘na idaṃ evaṃ kātabba’’nti, tena sāraddhacitto hoti, bhākuṭikamukho ‘‘ko me tva’’nti pasayhabhāṇī, ayamassa sārambho. Tato thambhena ‘‘ahameva seyyo’’ti attānaṃ maññanto mānī hoti. Sārambhena ‘‘ke ime’’ti pare atimaññanto atimānī, ayamassa māno ca atimāno ca. So tehi mānātimānehi jātimadādianekarūpaṃ madaṃ janeti, matto samāno kāmaguṇādibhedesu vatthūsu pamajjati, ayamassa mado ca pamādo cāti veditabbaṃ. བྱེ་བྲག་ཏུ་འདིར་ཟང་ཟིང་ལ་ཆགས་ཤིང་རང་གིས་མ་ཐོབ་པར། གཞན་རྙེད་པ་ཐོབ་པ་ལ་ཁྲོ་བར་བྱེད་དེ། དེའི་ཚེ་ལན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཁྲོ་བ་ནི་ཁྲོ་བ་ཉིད་དོ། དེ་ལས་ལྷག་པ་ནི་འཁོན་འཛིན་ཏོ། ཁོ་དེ་ལྟར་ཁྲོ་ཞིང་འཁོན་དུ་འཛིན་པ་ན། གཞན་རྙེད་པ་ཐོབ་པ་དེ་ལ་ཡོན་ཏན་ཡོད་བཞིན་དུ་འགོག་པར་བྱེད་ཅིང་། “ང་ཡང་དེ་འདྲའོ་” ཞེས་འགྲན་སེམས་འཛིན་ཏོ། འདི་ནི་ཁོའི་འཆབ་པ་དང་འཚིག་པའོ། ཁོ་དེ་ལྟར་འཆབ་པ་དང་འཚིག་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ནས། གཞན་དེའི་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ལ་སོགས་པ་ལ། “འདི་ལ་འདིས་ཅི་བྱ་” ཞེས་ཕྲག་དོག་དང་སྡང་བར་བྱེད་དེ། འདི་ནི་ཁོའི་ཕྲག་དོག་གོ། གལ་ཏེ་རང་ལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འགའ་ཞིག་ཡོད་ན། དེ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་དུ་བྱེད་པ་ལ་མི་བཟོད་དེ། འདི་ནི་ཁོའི་སེར་སྣའོ། རྙེད་པའི་ཕྱིར་དུ་རང་ལ་སྐྱོན་ཡོད་བཞིན་དུ་སྦེད་པར་བྱེད་དེ། འདི་ནི་ཁོའི་སྒྱུའོ། ཡོན་ཏན་མེད་བཞིན་དུ་སྒྲོག་པར་བྱེད་དེ། འདི་ནི་ཁོའི་གཡོའོ། ཁོ་དེ་ལྟར་ཞུགས་ནས་གལ་ཏེ་བསམ་པ་བཞིན་དུ་རྙེད་པ་ཐོབ་ན། དེས་ཁེངས་ཤིང་སེམས་མི་མཉེན་པར་གྱུར་ཏེ། “འདི་ལྟར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གདམས་ངག་གཏོང་མི་ནུས་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་ཏེ། འདི་ནི་ཁོའི་གྱོང་བའོ། གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་ཁོ་ལ་ “འདི་ལྟར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ཅུང་ཟད་སྨྲས་ན། དེས་ཁོའི་སེམས་འཁྲུག་ཅིང་། བཞིན་བསྡུས་ཏེ། “ཁྱོད་ང་ལ་སུ་ཞིག་ཡིན་” ཞེས་བཙན་གྱིས་སྨྲ་བར་བྱེད་དེ། འདི་ནི་ཁོའི་ཚིག་པ་ཟ་བའོ། དེ་ནས་གྱོང་བས་ “ང་ཉིད་མཆོག་གོ་” ཞེས་བདག་ཉིད་རློམ་པས་ང་རྒྱལ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། ཚིག་པ་ཟ་བས་ “འདི་དག་སུ་ཞིག་ཡིན་” ཞེས་གཞན་ལ་བརྙས་པས་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་ཅན་དུ་འགྱུར་ཏེ། འདི་ནི་ཁོའི་ང་རྒྱལ་དང་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། ཁོ་ང་རྒྱལ་དང་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དེ་དག་གིས་རིགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་དུ་མའི་རྒྱགས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། རྒྱགས་པར་གྱུར་ནས་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་བག་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ནི་ཁོའི་རྒྱགས་པ་དང་བག་མེད་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། Sabbe kilesāti sabbepi akusalā dhammā. Upatāpanaṭṭhena vibādhanaṭṭhena ca kilesā. Kilesapūtikattā duccaritā. Kilesadarathakaraṇaṭṭhena darathā. Antoḍāhādikaraṇaṭṭhena pariḷāhā. Sadā tāpanaṭṭhena santāpā. Akosallasambhūtaṭṭhena abhisaṅkharaṇaṭṭhena ca sabbe akusalābhisaṅkhārā. ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དོ། གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་དང་གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ། ཉོན་མོངས་པས་རུལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་ཉེས་སྤྱོད་རྣམས་སོ། ཉོན་མོངས་པས་ངལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་ཚ་གདུང་རྣམས་སོ། ནང་ནས་སྲེག་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་རྣམས་སོ། རྟག་ཏུ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་ཀུན་ཏུ་གདུང་བ་རྣམས་སོ། མི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་མི་དགེ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་དོ། Kenaṭṭhenāti [Pg.55] kena atthena. Abhibhavanāditividhaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘parisahantīti parissayā’’tiādimāha. Parisahantīti dukkhaṃ uppādenti abhibhavanti. Parihānāya saṃvattantīti kusalānaṃ dhammānaṃ pariccajanāya saṃvattanti. Tatrāsayāti tasmiṃ sarīre akusalā dhammā āsayanti nivasanti uppajjantīti attho. Te parissayāti kāyaduccaritādayo upaddavā. Kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāyāti upari vattabbānaṃ sammāpaṭipadādito kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ antaradhānāya adassanatthāya saṃvattanti. Sammāpaṭipadāyāti sundarāya pasaṭṭhāya vā paṭipadāya, na micchāpaṭipadāya. Anulomapaṭipadāyāti aviruddhapaṭipadāya, na paṭilomapaṭipadāya. Apaccanīkapaṭipadāyāti na paccanīkapaṭipadāya, apaccatthikapaṭipadāya. Anvatthapaṭipadāyāti atthaanugatāya paṭipadāya, uparūpari vaḍḍhitāya paṭipadāya. Yathā attho, tathā paṭipajjitabbāya paṭipadāyāti vuttaṃ hoti. ‘‘Attatthapaṭipadāyā’’tipi pāḷi, taṃ na sundaraṃ. Dhammānudhammapaṭipadāyāti dhammo nāma navalokuttaradhammo. Anudhammo nāma vipassanādi. Tassa dhammassa anurūpā dhammapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā, tassā dhammānudhammapaṭipadāya. དོན་གང་གིས་ཤེ་ན་ནི་དོན་གང་གིས་ཞེས་པའོ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་དོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་སོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། གནོད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། ཉམས་པར་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་འགྱུར་བའོ། དེ་ལ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་དེ་ལ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གནས་ཤིང་གནས་བཅས་ཏེ་སྐྱེ་བའི་དོན་ཏོ། ཉེ་བར་འཚེ་བ་དེ་དག་ཅེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་སོ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི་འོག་ནས་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པ་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ནུབ་ཅིང་མི་སྣང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་བཟང་པོའམ་བསྔགས་པར་འོས་པའི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། ལོག་པའི་སྒྲུབ་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་འགལ་བའི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། མི་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། མི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་པའི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། དགྲར་མི་ལྡང་བའི་སྒྲུབ་པའོ། དོན་དང་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་རྗེས་སུ་སོང་བའི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བའི་སྒྲུབ་པའོ། དོན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། “རང་གི་དོན་གྱི་སྒྲུབ་པ་” ཞེས་པའི་ལུང་ཡང་ཡོད་དེ། དེ་ནི་མི་ལེགས་སོ། ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་པ་ལ། ཆོས་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུའོ། མཐུན་པའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པའོ། ཆོས་དེ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་དེ་ལའོ། Sīlesu paripūrikāritāyāti pātimokkhasīlesu pāripūriṃ katvā ṭhitatāya. Indriyesu guttadvāratāyāti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’tiādinā (dī. ni. 1.213; a. ni. 3.16; ma. ni. 2.24; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 18) nayena vuttesu manacchaṭṭhesu indriyesu sugopitadvārabhāvassa. Bhojane mattaññutāyāti paṭiggahaṇādīsu pamāṇayuttatāya. Alaṃsāṭakādiṃ muñcitvā mitabhojanatāya. ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ་ཞེས་པ་ནི། “མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ཡིད་དྲུག་པ་ཅན་གྱི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ལེགས་པར་བསྲུངས་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་རོ། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་ཞེས་པ་ནི་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཚོད་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། ལྷག་པའི་གོས་ལ་སོགས་པ་སྤངས་ཏེ་ཟས་ཉུང་ངུར་ཟ་བའི་ཕྱིར་རོ། Jāgariyānuyogassāti ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehī’’ti (a. ni. 3.16; ma. ni. 2.24) evamādinā nayena pañca jāgaraṇadhamme anuyogassa. Satisampajaññassāti sabbakammaṭṭhānabhāvanānuyuttānaṃ sabbayogīnaṃ sabbadā upakārakassa satisampajaññassa. མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་ཞེས་པ་ནི། “ཉིན་མོ་འཆག་པ་དང་འདུག་པས་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སད་པའི་ཆོས་ལྔ་ལ་བརྩོན་པའི་ཕྱིར་རོ། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ས་བོན་གྱི་སྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་ལ་བརྩོན་པའི་རྣལ་འབྱོར་པ་ཐམས་ཅད་ལ་རྟག་ཏུ་ཕན་འདོགས་པའི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་ཕྱིར་རོ། Satipaṭṭhānānanti ārammaṇesu okkantitvā pakkanditvā upaṭṭhānato paṭṭhānaṃ, satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassā asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavasena [Pg.56] subhasukhaniccattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā pabhedo hoti, tesaṃ catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ. དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་རྣམས་ལ་ཞུགས་ཤིང་མཆོངས་ཏེ་ཉེ་བར་གནས་པས་ན་ཉེ་བར་བཞག་པ་སྟེ། དྲན་པ་ཉིད་ཉེ་བར་བཞག་པ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའོ། ལུས་དང་། ཚོར་བ། སེམས། ཆོས་རྣམས་ལ་མི་སྡུག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ། མི་རྟག་པ། བདག་མེད་པའི་རྣམ་པ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་དང་། གཙང་བ་དང་། བདེ་བ། རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་སྤོང་བའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན་རྣམ་པ་བཞིར་དབྱེ་བ་ཡོད་དེ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་པོ་དེ་དག་གོ། Catunnaṃ sammappadhānānanti padahanti etenāti padhānaṃ, sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ, sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ, sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpattavirahato, padhānañca hitasukhanipphādakaṭṭhena seṭṭhabhāvāvahanato, padhānabhāvakaraṇato cāti sammappadhānaṃ, vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Uppannuppannānaṃ anuppannuppannānañca catunnaṃ akusalakusalānaṃ pahānānuppattiuppādaṭṭhitikiccasādhanavasena pavattito panassa catudhā pabhedo hoti, tesaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ. ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞི་པོ་རྣམས་ཞེས་པ་ལ། འདིས་བརྩོན་པར་བྱེད་པས་ན་སྤོང་བ་སྟེ། བཟང་པོའི་སྤོང་བ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའོ། ཡང་ན། འདིས་ཡང་དག་པར་བརྩོན་པར་བྱེད་པས་ན་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའོ། ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པའི་རྣམ་པ་ངན་པ་དང་བྲལ་བས་ན་བཟང་པོ་དང་། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པས་ན་གཙོ་བོ་སྟེ། གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། སྐྱེས་པ་དང་སྐྱེས་པ་རྣམས་དང་། མ་སྐྱེས་པ་དང་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཏེ། མི་དགེ་བ་དང་དགེ་བའི་ཆོས་བཞི་པོ་རྣམས་སྤོང་བ་དང་། མི་སྐྱེ་བ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་། གནས་པའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན་རྣམ་པ་བཞིར་དབྱེ་བ་ཡོད་དེ། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞི་པོ་དེ་དག་གོ། Catunnaṃ iddhipādānanti ettha chandavīriyacittavīmaṃsāsu ekeko ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi. Paṭhamena atthena iddhiyeva pādoti iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādoti iddhipādo, pādoti patiṭṭhā adhigamupāyoti attho. Tena hi yasmā uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā pādoti vuccati. Tesaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ. རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ཞེས་པ་ལ། འདིར་འདུན་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས། སེམས། དཔྱོད་པ་རྣམས་ལས་རེ་རེ་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ཏེ། ལེགས་པར་འགྲུབ་ཅིང་མཐར་ཕྱིན་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འགྲུབ་ཅིང་། འཕེལ་ལ། ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་བས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ། དོན་དང་པོས་ན། རྫུ་འཕྲུལ་ཉིད་རྐང་པ་ཡིན་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་སྟེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆ་ཤས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དོན་གཉིས་པོས་ན། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་སྟེ། རྐང་པ་ཞེས་པ་ནི་གཞི་དང་ཐོབ་པའི་ཐབས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེས་ན། གང་གི་ཕྱིར་གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། རྐང་པ་ཞེས་བྱའོ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་པོ་དེ་དག་གོ། Sattannaṃ bojjhaṅgānanti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Idaṃ vuttaṃ hoti, yā esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā ‘‘bodhī’’ti vuccati, bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikaroti, tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādīni viya. Yo panesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘bodhī’’ti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu [Pg.57] aṭṭhakathācariyā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti. Tesaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ. བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གམ། ཡང་ན་བྱང་ཆུབ་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡིན། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་གང་ཞིག་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེ་བཞིན་པར། བྱིང་བ་དང་རྒོད་པ་དང་། གནས་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་། རང་ཉིད་ངལ་ཞིང་དུབ་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་། ཆད་པར་ལྟ་བ་དང་རྟག་པར་ལྟ་བར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དུ་མ་རྣམས་ཀྱི་གཉེན་པོར་གྱུར་པ། དྲན་པ་དང་། ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། དགའ་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། བཏང་སྙོམས་སུ་གས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་དེས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན། 'བྱང་ཆུབ་' ཅེས་བྱའོ། །རྟོགས་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུན་གྱི་གཉིད་ལས་ལྡང་བའམ། ཡང་ན་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པའམ། ཡང་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ཡིན། ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པར་གྲགས་པའི་བྱང་ཆུབ་དེའི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡིན་ཏེ། བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་དང་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །གང་ཞིག་གོང་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་འདིས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་ 'བྱང་ཆུབ་པ་' ཞེས་བྱ་ལ། བྱང་ཆུབ་པ་དེའི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡིན་ཏེ། དམག་གི་ཡན་ལག་དང་ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས། 'རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་པོ་དེ་དག་གིའོ།། Ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti ariyoti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo. Aṭṭhaṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko. Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā, pañcaṅgikaṃ viya ca tūriyaṃ aṅgamattameva hoti, aṅgavinimutto natthi. Nibbānaṃ maggati, kilese vā mārento gacchatīti maggo, tassa ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa. Imesaṃ kusalānaṃ dhammānanti vuttappakārānaṃ lokiyalokuttarakusaladhammānaṃ. Antarāyāyāti lokuttarakusaladhammānaṃ antarāyāya antaradhānāya lokiyakusaladhammānaṃ pariccāgāya. འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་དེ་དང་དེས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། འཕགས་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན་འཕགས་པའོ། །ཡན་ལག་བརྒྱད་ཡོད་པས་ན་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའོ། །དེ་ནི་དཔེར་ན་དམག་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་དང་། རོལ་མོ་ཡན་ལག་ལྔ་པ་བཞིན་དུ་ཡན་ལག་ཙམ་ཞིག་ཡིན་གྱི། ཡན་ལག་ལས་གུད་དུ་གྱུར་པ་མེད་དོ། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འཇུག་པའམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གསོད་བཞིན་དུ་འགྲོ་བས་ན་ལམ་སྟེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་དེ་བསྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའོ། །དགེ་བའི་ཆོས་འདི་དག་གི་ཞེས་པ་ནི། གོང་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིའོ། །བར་དུ་གཅོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་བར་དུ་གཅོད་པ་སྟེ་ནུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། Tesu lokuttarakusaladhammānaṃ uppajjituṃ appadānaṭṭhena parissayā nāma. Te hi uppajjitvā nirujjhamānā upaddavaṃ nāvahanti. Tattheteti tasmiṃ attabhāve ete. Pāpakāti lāmakā. Attabhāvasannissayāti attabhāvaṃ upanissāya ārammaṇaṃ katvā uppajjantīti attabhāvasannissayā. Daketi udake. དེ་དག་གི་ནང་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བར་མི་སྟེར་བའི་དོན་གྱིས་ན་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་དག་ནི་སྐྱེས་ནས་འགགས་པར་གྱུར་ན་ཉེ་བར་འཚེ་བ་མི་སྐྱེད་དོ། །དེ་ལ་འདི་དག་ཅེས་པ་ནི། ལུས་དེ་ལ་འདི་དག་གོ །སྡིག་པ་ཅན་ཞེས་པ་ནི། དམན་པའོ། །ལུས་ལ་བརྟེན་ཅིང་དམིགས་པ་བྱས་ནས་སྐྱེ་བས་ན་ལུས་ལ་གནས་པའོ། །ཆུ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཆུའི་ནང་དུའོ།། Vuttaṃ hetanti kathitañhi etaṃ. Sāntevāsikoti antevāsikasaṅkhātena kilesena saha vasatīti sāntevāsiko. Sācariyakoti samudācaraṇasaṅkhātena kilesena saha vasatīti sācariyako. འདི་སྐད་བཤད་དོ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །སློབ་མ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི། སློབ་མར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པས་ན་སློབ་མ་དང་བཅས་པའོ། །སློབ་དཔོན་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པས་ན་སློབ་དཔོན་དང་བཅས་པའོ།། Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvā. Upari sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo. Uppajjantīti samudācaranti. Sarasaṅkappāti nānārammaṇe saṃsaraṇavasena uppannā parikappā. Saṃyojaniyāti ārammaṇabhāvaṃ upagantvā saṃyojanasambandhanena saṃyojanānaṃ hitā. Tyassāti te pāpakā assa puggalassa. Anto vasantīti abbhantare citte nivasanti. Anvāsavantīti kilesasantānaṃ anugantvā bhusaṃ savanti anubandhanti. Te nanti taṃ puggalaṃ ete akusalā dhammā. Samudācarantīti sammā ācaranti pavattantīti attho. མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུགས་ལ་བལྟས་ནས་སོ། །གོང་དུ་རྣ་བས་སྒྲ་ཐོས་ནས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །སྐྱེའོ་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་དོ། །དྲན་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་འཁོར་བའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་རྣམས་སོ། །ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་ནས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བས་འཆིང་བའི་སྒོ་ནས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་ལ་ཕན་པའོ། །དེ་དག་ཁོ་ནའི་ཞེས་པ་ནི། སྡིག་པ་ཅན་དེ་དག་གང་ཟག་དེའི་འོ། །ནང་ན་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི། ནང་གི་སེམས་ལ་གནས་པའོ། །རྗེས་སུ་འཛག་པ་ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཤིན་ཏུ་འཛག་ཅིང་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ། །དེ་དག་གིས་དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་དེ་ལ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་འདི་དག་གིའོ། །ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་དོ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་སྤྱོད་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། Kilissanaṭṭhena malā. Sattuatthena amittā. Veriatthena sapattā. Hananaṭṭhena vadhakā. Paccāmittaṭṭhena paccatthikā. Atha vā malā sūriyassopakkilesavalāhakā viya. Amittā sūriyassa dhūmaṃ viya. Sapattā [Pg.58] sūriyassa himaṃ viya. Vadhakā sūriyassa rajaṃ viya. Paccatthikā sūriyassa rāhu viya. ‘‘Malā suvaṇṇassa malaṃ viya cittappabhānāsakā. Amittā kāḷalohamalaṃ viya citte siniddhabhāvanāsakā, sapattā yuganaddhaṃ yujjhantā sapattā viya citte patiṭṭhitadhammadhaṃsakā. Vadhakā manussaghātakā viya dhammaghātakā. Paccatthikā raññā upagatassa vināso viya mokkhamaggassa paṭisedhakā’’ti evameke vaṇṇayanti. ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་དྲི་མའོ། །མི་མཐུན་པའི་དོན་གྱིས་ན་མཛའ་བཤེས་མ་ཡིན་པའོ། །དགྲ་བོའི་དོན་གྱིས་ན་གཤེད་མའོ། །གསོད་པའི་དོན་གྱིས་ན་གཤེད་མའོ། །ཕྱིར་རྒོལ་བའི་དོན་གྱིས་ན་ཕྱིར་རྒོལ་བའོ། །ཡང་ན། དྲི་མ་ནི་ཉི་མའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པའི་སྤྲིན་བཞིན་ནོ། །མཛའ་བཤེས་མ་ཡིན་པ་ནི་ཉི་མའི་དུ་བ་བཞིན་ནོ། །གཤེད་མ་ནི་ཉི་མའི་ཁ་བ་བཞིན་ནོ། །གསོད་པ་ནི་ཉི་མའི་རྡུལ་བཞིན་ནོ། །ཕྱིར་རྒོལ་བ་ནི་ཉི་མའི་སྒྲ་གཅན་བཞིན་ནོ། །'དྲི་མ་ནི་གསེར་གྱི་དྲི་མ་བཞིན་དུ་སེམས་ཀྱི་འོད་གསལ་བ་འཇོམས་པར་བྱེད་པའོ། །མཛའ་བཤེས་མ་ཡིན་པ་ནི་ལྕགས་ནག་པོའི་བཙའ་བཞིན་དུ་སེམས་ཀྱི་གཤེར་བའི་རང་བཞིན་འཇོམས་པར་བྱེད་པའོ། །གཤེད་མ་ནི་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་འཐབ་པའི་དགྲ་བོ་བཞིན་དུ་སེམས་ལ་གནས་པའི་ཆོས་འཇོམས་པར་བྱེད་པའོ། །གསོད་པ་ནི་མི་གསོད་པ་བཞིན་དུ་ཆོས་གསོད་པར་བྱེད་པའོ། །ཕྱིར་རྒོལ་བ་ནི་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་སོང་བའི་མི་ལ་འཇིག་པ་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ་ཐར་པའི་ལམ་ལ་གེགས་བྱེད་པའོ།' ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ།། Anatthajananoti na atthaṃ anatthaṃ, taṃ anatthaṃ uppādetīti anatthajanano. Ko so? Lobho. Cittappakopanoti cittassa pakopano calano, kusalaṃ nivāretvā cittaṃ rundhatīti attho. Bhayamantarato jātanti abbhantare attano citteyeva jātaṃ, anatthajananādibhayahetu. Taṃ jano nāvabujjhatīti taṃ bhayaṃ bālamahājano avagantvā otaritvā na jānāti. Atthanti luddho puggalo lokiyalokuttaraatthaṃ na jānāti. Dhammanti tassa hetuṃ. Andhatamanti bahalandhakāraṃ. Yanti yasmā, yaṃ naraṃ vā. Sahateti abhibhavati. དོན་མ་ཡིན་པ་སྐྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། དོན་མ་ཡིན་པ་ནི་དོན་མ་ཡིན་པ་སྟེ། དོན་མ་ཡིན་པ་དེ་སྐྱེད་པས་ན་དོན་མ་ཡིན་པ་སྐྱེད་པའོ། །དེ་གང་ཞེ་ན། བརྣབ་སེམས་སོ། །སེམས་འཁྲུག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་འཁྲུག་ཅིང་གཡོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། དགེ་བ་བཀག་ནས་སེམས་འཆིང་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །ནང་ནས་སྐྱེས་པའི་འཇིགས་པ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སེམས་ཀྱི་ནང་ཉིད་དུ་སྐྱེས་པ་སྟེ། དོན་མ་ཡིན་པ་སྐྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པའི་རྒྱུའོ། །སྐྱེ་བོས་དེ་མི་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི། འཇིགས་པ་དེ་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་ཤིང་ཞུགས་ནས་མི་ཤེས་པའོ། །དོན་ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པ་དང་བཅས་པའི་གང་ཟག་གིས་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དོན་མི་ཤེས་པའོ། །ཆོས་ཞེས་པ་ནི། དེའི་རྒྱུའོ། །མུན་ནག་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི། མུན་པ་མཐུག་པོའོ། །གང་ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་གང་ལའོ། །ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ།། Ajjhattanti sakasantāne. Uppajjamānā uppajjantīti pubbantato uddhaṃ uppajjamānā ahitāya uppajjanti dukkhāya. Tadubhayena aphāsuvihārāya. Ahitāyāti cetasikadukkhatthāya. Dukkhāyāti kāyikadukkhatthāya. Aphāsuvihārāyāti tadubhayena na sukhavihāratthāya. Atha vā ‘‘uppajjamānā uppajjantīti bhavaṅgacalanato paṭṭhāya yāva voṭṭhabbanā, tāva uppajjamānā nāma. Voṭṭhabbanaṃ pana patvā anivattanabhāvena uppajjanti nāmā’’ti evameke vaṇṇayanti. ནང་དུ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་རྒྱུད་ལའོ། །སྐྱེ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་མཐའ་ལས་གོང་དུ་སྐྱེ་བཞིན་པ་རྣམས་ནི་ཕན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕྱིར་སྐྱེའོ། །དེ་གཉིས་ཀྱིས་མི་བདེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཕན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་དུའོ། །སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་དུའོ། །མི་བདེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། དེ་གཉིས་ཀྱིས་བདེ་བར་མི་གནས་པའི་དོན་དུའོ། །ཡང་ན། 'སྐྱེ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཀྱི་གནས་སྐབས་གཡོ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྣམ་པར་ངེས་པའི་བར་དུ་སྐྱེ་བཞིན་པ་ཞེས་བྱ་ལ། རྣམ་པར་ངེས་པ་ལ་སླེབས་ནས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེ་བ་ཞེས་བྱའོ།' ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ།། Tacasāraṃva samphalanti attano phalena nāsitaṃ tacasārasaṅkhātaṃ veḷu viya. Aratīti kusalesu dhammesu ukkaṇṭhitatā. Ratīti pañcakāmaguṇe abhirati. Lomahaṃsoti kaṇṭakasadiso hutvā uddhaggalomo. Itonidānāti ayaṃ attabhāvo nidānaṃ paccayo etesanti itonidānā. Itojāti ito attabhāvato jātā. Ito samuṭṭhāya manovitakkāti yathā dīghasuttakena pāde baddhaṃ kākaṃ kumārakā tassa suttassa pariyantaṃ aṅguliṃ veṭhetvā ossajjanti, so dūraṃ [Pg.59] gantvāpi puna tesaṃ pādamūleyeva patati, evameva ito attabhāvato samuṭṭhāya pāpavitakkā cittaṃ ossajjanti. རང་གི་འབྲས་བུས་སྙིང་པོ་མེད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་འབྲས་བུས་བཅོམ་པའི་སྙིང་པོ་མེད་པར་གྲགས་པའི་སྨྱུག་མ་བཞིན་ནོ། །མི་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡིད་སྐྱོ་བའོ། །དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའོ། །སྤུ་ཟིང་ཞེས་པ་ནི། ཚེར་མ་ལྟ་བུར་གྱུར་ནས་སྤུ་གྱེན་དུ་ལྡང་བའོ། །འདི་ལས་བྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་འདི་ནི་འདི་དག་གི་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་ཡིན་པས་ན་འདི་ལས་བྱུང་བའོ། །འདི་ལས་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་འདི་ལས་སྐྱེས་པའོ། །འདི་ལས་ཀུན་ཏུ་བསླངས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྟོག་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྐུད་པ་རིང་པོས་རྐང་པ་བཏགས་པའི་ཁྭ་ཏ་ཞིག་གི་སྐུད་པའི་སྣེ་མོ་མཛུབ་མོ་ལ་དཀྲིས་ནས་བཏང་བ་ན། དེ་ཐག་རིང་དུ་སོང་ཡང་སླར་ཡང་དེ་དག་གི་རྐང་དྲུང་ཉིད་དུ་ལྷུང་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ལུས་འདི་ལས་ཀུན་ཏུ་བསླངས་པའི་སྡིག་པའི་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་གཏོང་བར་བྱེད་དོ།། ‘‘Sāntevāsiko’’tiādikaṃ paṭhamasuttaṃ kilesena sahavāsaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Tayome, bhikkhave, antarāmalā’’tiādikaṃ dutiyaṃ kusaladhammamalīnakaraṇavasena atthānatthassa ajānanavasena ca. ‘‘Tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā’’tiādikaṃ tatiyaṃ attano nissayaghātanavasena. ‘‘Rāgo ca doso ca itonidānā’’tiādikaṃ catutthaṃ kilesānaṃ patiṭṭhādassanavasena vuttanti ñātabbaṃ. 'སློབ་མ་དང་བཅས་པ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་དང་པོ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །'དགེ་སློང་དག ནང་གི་དྲི་མ་འདི་གསུམ་ཡོད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་གཉིས་པ་ནི། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དྲི་མ་ཅན་དུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། དོན་དང་དོན་མ་ཡིན་པ་མི་ཤེས་པའི་དབང་གིས་སོ། །'རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། སྐྱེས་བུའི་ཆོས་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནང་དུ་སྐྱེ་བཞིན་པ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་གསུམ་པ་ནི། རང་གི་རྟེན་འཇོམས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ། །'འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་ནི་འདི་ལས་བྱུང་བ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་བཞི་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Tato tato parissayatoti tamhā tamhā upaddavā. Taṃ puggalanti vuttappakārakilesasamaṅgīpuggalaṃ. Dukkhaṃ anvetīti dukkhaṃ anu eti mātu pacchato khīrapivako viya. Anugacchatīti samīpaṃ gacchati coraghātako viya vajjhappattassa. Anvāyikaṃ hotīti sampattaṃ hoti dhammaganthikāya paricchedo viya. Jātidukkhanti jātisaddassa tāva aneke atthā paveditā. Yathā – ཉེ་བར་འཚེ་བ་དེ་དང་དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་འཚེ་བ་དེ་དང་དེ་ལས་སོ། །གང་ཟག་དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི། གོང་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེའོ། །སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་འབྲང་ཞེས་པ་ནི། མ་ཡི་རྗེས་སུ་ནུ་ཞོ་འཐུང་བའི་བུ་ཆུང་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ། །རྗེས་སུ་འགྲོ་ཞེས་པ་ནི། གསོད་པར་བྱ་བའི་མི་ལ་གཤེད་མ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །རྗེས་སུ་འབྲེལ་བར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་ཀྱི་གླེགས་བམ་གྱི་ཚིགས་བཅད་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་འབྲེལ་བར་འགྱུར་བའོ། །སྐྱེ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་པ་ལ། ཐོག་མར་སྐྱེ་བའི་སྒྲ་ལ་དོན་དུ་མ་བཤད་དེ། འདི་ལྟར་རོ།། Bhavo kulaṃ nikāyo ca, sīlaṃ paññatti lakkhaṇaṃ; Pasūti sandhi cevāti, jātiatthā paveditā. སྲིད་པ་རིགས་དང་ཚོགས་པ་དང་། །ཚུལ་ཁྲིམས་བཏགས་པ་མཚན་ཉིད་དང་། །བཙས་པ་དང་ནི་མཚམས་སྦྱོར་ཉིད། །སྐྱེ་བའི་དོན་དུ་བཤད་པ་ཡིན།། Tathā hissa ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādīsu (pārā. 12; dī. ni. 1.31; ma. ni. 2.257) bhavo attho. ‘‘Akkhitto anupakkuṭṭho jātivādenā’’ti (dī. ni. 1.303) ettha kulaṃ. ‘‘Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’ti (a. ni. 3.71) ettha nikāyo. ‘‘Yatohaṃ, bhagini, ariyāya jātiyā jāto nābhijānāmī’’ti (ma. ni. 2.351) ettha ariyasīlaṃ. ‘‘Tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosī’’ti (a. ni. 5.196) ettha paññatti. ‘‘Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’ti (dhātu. 71) ettha saṅkhatalakkhaṇaṃ. ‘‘Sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) ettha pasūti. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’ti (mahāva. 1; udā. 1; ma. ni. 1.403; saṃ. ni. 2.53; vibha. 225; kathā. 450) ca, ‘‘jātipi dukkhā’’ti (mahāva. 14; vibha. 190; dī. ni. 2.387; ma. ni. 2.373; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) ca ettha pariyāyato paṭisandhikkhaṇo, nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti nāma. འདི་ལྟར་ 'སྐྱེ་བ་གཅིག་ཀྱང་རུང་། སྐྱེ་བ་གཉིས་ཀྱང་རུང་།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། སྲིད་པ་ནི་དོན་ཏོ། །'སྐྱེ་བའི་གཏམ་གྱིས་མ་བོར་ཞིང་མ་སྨད་པ་' ཞེས་པ་འདིར་ནི་རིགས་སོ། །'བི་ཤཱ་ཁཱ། གཅེར་བུ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཚོགས་པ་ཡོད་དོ་' ཞེས་པ་འདིར་ནི་ཚོགས་པའོ། །'སྲིང་མོ། ང་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤེས་པ་མེད་དོ་' ཞེས་པ་འདིར་ནི་འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །'ཏི་རི་ཡཱ་ཞེས་བྱ་བའི་རྩྭའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་ལྟེ་བ་ལས་སྐྱེས་ཏེ་ནམ་མཁར་སླེབས་ནས་གནས་པར་གྱུར་ཏོ་' ཞེས་པ་འདིར་ནི་བཏགས་པའོ། །'སྐྱེ་བ་ནི་ཕུང་པོ་གཉིས་ཀྱིས་བསྡུས་སོ་' ཞེས་པ་འདིར་ནི་འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ། །'ཀུན་དགའ་བོ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཙས་མ་ཐག་ཏུ་' ཞེས་པ་འདིར་ནི་བཙས་པའོ། །'སྲིད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་བའོ།' ཞེས་པ་དང་། 'སྐྱེ་བའང་སྡུག་བསྔལ་ལོ།' ཞེས་པ་འདིར་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ཡིན་ལ། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ནི་སྐྱེ་གནས་དེ་དང་དེར་སྐྱེ་བཞིན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གང་དང་གང་དག་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་དེ་དང་དེའི་ཐོག་མར་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་སྐྱེ་བ་ཞེས་བྱའོ།། Kasmā [Pg.60] panesā jāti dukkhāti ce? Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato. Anekāni hi dukkhāni. Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ paṭicchannadukkhaṃ appaṭicchannadukkhaṃ pariyāyadukkhaṃ nippariyāyadukkhanti. ཅིའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་འདི་སྡུག་བསྔལ་ཡིན་ཞེ་ན། སྡུག་བསྔལ་དུ་མའི་གཞི་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྡུག་བསྔལ་ནི་དུ་མ་ཡོད་དེ། འདི་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དང་། འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དང་། སྦས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། མ་སྦས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། Tattha kāyikacetasikā dukkhavedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā ‘‘dukkhadukkha’’nti vuccati. དེ་ལ་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མིང་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་' ཞེས་བྱའོ།། Sukhavedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ. Upekkhāvedanā ceva avasesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayapīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ. བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་འགྱུར་བའི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་དང་ལྷག་མ་ཁམས་གསུམ་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་སྐྱེ་འཇིག་གིས་གཟིར་བའི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosamohajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ. Apākaṭadukkhantipi vuccati. རྣ་བ་ན་བ་དང་། སོ་ན་བ་དང་། འདོད་ཆགས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་། ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ལ་སོགས་པ་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ནད་ནི། དྲིས་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། གསོ་བཅོས་ཀྱི་ཐབས་ཀྱང་མི་གསལ་བའི་ཕྱིར་སྦས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །མི་གསལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།། Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ. Pākaṭadukkhantipi vuccati. ལས་ཀྱི་ཉེས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལ་སོགས་པ་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པའི་ནད་ནི། མ་དྲིས་པར་ཡང་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། གསོ་བཅོས་ཀྱི་ཐབས་ཀྱང་གསལ་བའི་ཕྱིར་མ་སྦས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །གསལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།། Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ. Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhanti vuccati. སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་མ་གཏོགས། སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི། སྡུག་བསྔལ་དེ་དང་དེའི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཡིན། འོན་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་བྱའོ།། Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu (ma. ni. 3.246 ādayo) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ, yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa vatthubhāvato dukkhā. དེ་ལ་སྐྱེ་བ་འདི་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྱིས་པ་དང་མཁས་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་དཔེའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་དེ་དང་། བདེ་འགྲོ་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུའང་མངལ་དུ་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་སྐྱེ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་དེའི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayañhi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarikādīsu nibbattati, atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakāre nānākuṇapagandhaparibhāvite asuciparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchippadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati. So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādivirahito [Pg.61] adhimattaṃ dukkhaṃ paccanubhotīti, idaṃ tāva gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ. དེ་ལ་མངལ་དུ་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལྟ་སྟེ། སེམས་ཅན་འདི་མ་ཡི་མངལ་དུ་སྐྱེ་བའི་ཚེ། ཨུཏྤལ་དང་པདྨ་དང་པུཎྜ་རཱི་ཀ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཕོ་བའི་འོག ལོང་གའི་གོང་། ལྟོ་བའི་སྐྱི་པགས་དང་སྒལ་ཚིགས་ཀྱི་བར་གྱི་ཤིན་ཏུ་དོག་ཅིང་མུན་ནག་ཐིབས་པོ། རོ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་དྲི་མས་ཁྱབ་པ། མི་གཙང་བའི་དྲི་ང་བ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི་རླུང་རྒྱུ་བ། ཤིན་ཏུ་སྐྱུག་བྲོ་བའི་མངལ་གྱི་གནས་སུ། ཉ་རུལ་དང་། ཟན་རུལ་དང་། གཤང་གཅིའི་དོང་ལ་སོགས་པའི་ནང་གི་སྲིན་བུ་བཞིན་དུ་སྐྱེའོ།། དེར་སྐྱེས་ནས་ཟླ་བ་བཅུའི་བར་དུ་མ་ཡི་མངལ་ལས་བྱུང་བའི་དྲོད་ཀྱིས་ལོ་མའི་ཐུམ་བུ་བཙོས་པ་བཞིན་དུ་གདུ་ཞིང་། ཕྱེ་རྡོག་བཙོས་པ་བཞིན་དུ་རླངས་པས་གདུང་ལ། བརྐྱང་བསྐུམ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བར་ཤིན་ཏུ་མི་བཟོད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ནི་ཐོག་མར་མངལ་དུ་འཇུག་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། Yaṃ pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanavuṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahituṇḍikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhunanaddhunanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhaṃ anubhavati, yañca mātu sītudakapānakāle sītanarakupapanno viya uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpaṭicchakādikammakāraṇapatto viya tibbaṃ dukkhaṃ anubhoti, idaṃ gabbhapariharaṇamūlakaṃ dukkhaṃ. ཡང་མ་དེ་གློ་བུར་དུ་འཁྱོར་བ་དང་། འགྲོ་བ། འདུག་པ། ལངས་པ། ཁ་ཕྱིར་འཁོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚེ། ཆང་འཐུང་སྨྱོན་པའི་ལག་ཏུ་ཆུད་པའི་ལུག་བཞིན་ནམ། སྦྲུལ་འཛིན་པའི་ལག་ཏུ་ཆུད་པའི་སྦྲུལ་ཕྲུག་བཞིན་དུ། འཐེན་པ་དང་། འདྲུད་པ། སྤྲུག་པ། གཡུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤིན་ཏུ་མི་བཟོད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་། མས་ཆུ་གྲང་མོ་འཐུང་བའི་ཚེ། གྲང་བའི་དམྱལ་བར་སྐྱེས་པ་བཞིན་དུ་མྱོང་བ་དང་། ཐུག་པ་དང་ཟན་ཚ་པོ་ལ་སོགས་པ་མིད་པའི་ཚེ། མེ་སྟག་གི་ཆར་བབས་པ་བཞིན་དུ་མྱོང་བ་དང་། ཚྭ་དང་སྐྱུར་མོ་ལ་སོགས་པ་མིད་པའི་ཚེ། ཚྭ་ཆུས་བྲན་པའི་ཆད་པ་ཕོག་པ་བཞིན་དུ་དྲག་པོའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་འདི་ནི། མངལ་གནས་བསྲུང་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། Yaṃ panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhaṃ uppajjati, idaṃ gabbhavipattimūlakaṃ dukkhaṃ. ཡང་མངལ་ལོག་པར་གྱུར་པའི་མ་དེའི་མཛའ་བཤེས་དང་། ཕྱག་མཛོད། ཉེ་དུ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་བལྟར་མི་རུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གནས་སུ། གཤག་པ་དང་གཏུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་འདི་ནི། མངལ་ཞིག་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། Yaṃ vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakapapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipātiyamānassa paramasambādhena ca yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya mahānāgassa nikaḍḍhiyamānassa narakasattassa viya ca saṅghātapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhaṃ uppajjati, idaṃ vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ. ཡང་བཙའ་བའི་དུས་སུ་མ་དེའི་ལས་ལས་བྱུང་བའི་རླུང་གིས་མགོ་མཇུག་བཟློག་སྟེ། དམྱལ་བའི་གཡང་ས་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་སྐྱེ་སྒོའི་ལམ་དུ་ལྷུང་ཞིང་། ཤིན་ཏུ་དོག་པའི་སྐྱེ་སྒོའི་ཁ་ནས་ཀླུ་ཆེན་པོ་སྒོ་གླེགས་ཀྱི་བུ་ག་ལས་འཐེན་པ་བཞིན་དང་། དམྱལ་བའི་སེམས་ཅན་བསྡུས་འཇོམས་ཀྱི་རི་བོས་བརྫིས་པ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་འདི་ནི། བཙའ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། Yaṃ pana jātassa taruṇavaṇasadisasukhumālasarīrassa hatthaggahaṇanhāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle sūcimukhakhuradhārāhi vijjhanaphālanasadisaṃ dukkhaṃ uppajjati, idaṃ mātukucchito bahinikkhamanamūlakaṃ dukkhaṃ. ཡང་སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་ལུས་རྨ་གསར་པ་ལྟར་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་དེར། ལག་པས་འཛིན་པ་དང་། ཁྲུས་བྱེད་པ། བཀྲུ་བ། རས་ཀྱིས་འཕྱིད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚེ། ཁབ་ཀྱི་རྩེ་མོ་དང་སྤུ་གྲིའི་སོ་ཡིས་འབིགས་པ་དང་གཤག་པ་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་འདི་ནི། མ་ཡི་མངལ་ལས་ཕྱིར་བྱུང་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། Yaṃ pana tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhentassa acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa kodhavasena abhuñjantassa ubbandhantassa ca dukkhaṃ hoti, idaṃ attūpakkamamūlakaṃ dukkhaṃ. ཡང་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚེ་འདིའི་རྒྱུན་ལ། རང་གིས་རང་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་དང་། གོས་མེད་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལུས་གདུང་བར་བྱེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་བརྟེན་པ་དང་། ཁོང་ཁྲོའི་དབང་གིས་ཟས་མི་ཟ་བ་དང་། སྐེ་ལ་ཐག་པ་བསྐོན་ནས་འཆི་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། རང་གི་རྩོལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa dukkhaṃ uppajjati, idaṃ parūpakkamamūlakaṃ dukkhanti. ཡང་གཞན་གྱི་ངོས་ནས་གསོད་པ་དང་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། གཞན་གྱི་རྩོལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hoti, idaṃ jātidukkhaṃ anveti. དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཞི་ནི་སྐྱེ་བ་འདི་ཉིད་ཡིན་པས། འདི་ནི་སྐྱེ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ།། Jarādukkhanti [Pg.62] duvidhā jarā – saṅkhatalakkhaṇañca khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpanno khandhapurāṇabhāvo ca, sā idha adhippetā. Sā panesā dukkhā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca. Yaṃ hidaṃ aṅgapaccaṅgasithilabhāvato indriyavikāravirūpatā yobbanavināsabalūpaghātasatimativippavāsaparaparibhavādianekapaccayaṃ kāyikacetasikaṃ dukkhamuppajjati, jarā tassa vatthu. Tenetaṃ vuccati – རྒ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ནི། རྒ་བ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་། རྒྱུན་གྱི་ནང་དུ་ཚེ་གཅིག་གིས་བསྡུས་པའི་ཕུང་པོ་རྙིང་པར་གྱུར་པ་སོ་བུད་པ་ལ་སོགས་པར་གྲགས་པ་དེ་ཡིན། འདིར་ནི་ཕྱི་མ་དེ་ཉིད་བཟུང་བར་བྱའོ།། རྒ་བ་དེ་ཡང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཡིན། འདི་ལྟར་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ལྷོད་པར་གྱུར་པ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་འགྱུར་ཞིང་མི་སྡུག་པར་གྱུར་པ། ལང་ཚོ་ཉམས་པ། སྟོབས་འགྲིབ་པ། དྲན་པ་དང་བློ་གྲོས་ཉམས་པ། གཞན་གྱིས་བརྙས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་དུ་མ་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གང་སྐྱེ་བ་དེའི་གཞི་ནི་རྒ་བ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དེ། ‘‘Aṅgānaṃ sithilabhāvā, indriyānaṃ vikārato; Yobbanassa vināsena, balassa upaghātato. “ཡན་ལག་རྣམས་ནི་ལྷོད་པ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ནི་འགྱུར་བ་དང་། ལང་ཚོ་ཉམས་པར་གྱུར་པ་དང་། སྟོབས་ནི་ཡོངས་སུ་ཉམས་པ་དང་། ‘‘Vippavāsā satādīnaṃ, puttadārehi attano; Appasādanīyato ceva, bhiyyo bālattapattiyā. “དྲན་པ་ལ་སོགས་བྲལ་བ་དང་། རང་གི་བུ་དང་ཆུང་མ་རྣམས། མི་དགའ་བར་ནི་གྱུར་པ་དང་། ཕྱིར་ཡང་བྱིས་པའི་རང་བཞིན་འགྱུར། ‘‘Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco, kāyikaṃ mānasaṃ tathā; Sabbametaṃ jarāhetu, yasmā tasmā jarā dukhā’’ti. (vibha. aṭṭha. 192; visuddhi. 2.542); “འཆི་བའི་ཆོས་ཅན་ལུས་དང་ནི། སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གང་མྱོང་བ། དེ་ཀུན་རྒ་བའི་རྒྱུ་ལས་ཏེ། དེས་ན་རྒ་བ་སྡུག་བསྔལ་ལོ།།” Idaṃ jarādukkhaṃ anvetīti sambandho. Byādhīti vividhaṃ dukkhaṃ ādahati vidahatīti byādhi. Byādhayati tāpayati kampayatīti vā byādhi. འདི་ནི་རྒ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ་ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་རོ།། ནད་ཅེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་སྣ་ཚོགས་འཛིན་ཅིང་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ནད་དམ། ཡང་ན་ན་བར་བྱེད་པ་དང་། གདུང་བར་བྱེད་པ་དང་། འདར་བར་བྱེད་པས་ནད་ཅེས་བྱའོ།། Maraṇadukkhanti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ saṅkhatalakkhaṇañca, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71). Ekabhavapariyāpannajīvitindriyapabandhavicchedo ca, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niccaṃ maraṇato bhaya’’nti (su. ni. 581; jā. 1.11.88). Taṃ idha adhippetaṃ. Jātipaccayā maraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ. Puna khaṇikamaraṇaṃ sammutimaraṇaṃ samucchedamaraṇanti ayampi bhedo veditabbo. Pavatte rūpārūpadhammānaṃ bhedo khaṇikamaraṇaṃ nāma. Tisso mato phusso matoti idaṃ paramatthato sattassa abhāvā, sassaṃ mataṃ, rukkho matoti idampi jīvitindriyassa abhāvā sammutimaraṇaṃ nāma. Khīṇāsavassa appaṭisandhikā kālakiriyā samucchedamaraṇaṃ nāma. Bāhirasammutimaraṇaṃ ṭhapetvā itaraṃ sammutimaraṇañca idha yathāvuttappabandhavicchedanabhāvena saṅgahitaṃ, dukkhassa pana vatthubhāvato dukkhaṃ. Tenetaṃ vuccati – འཆི་བའི་སྡུག་བསྔལ་ནི། འདིར་ཡང་འཆི་བ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས། 'རྒ་ཤི་ནི་ཕུང་པོ་གཉིས་ཀྱིས་བསྡུས་སོ།།' ཞེས་གསུངས་པ་དང་། ཚེ་གཅིག་གིས་བསྡུས་པའི་སྲོག་གི་དབང་པོའི་རྒྱུན་ཆད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས། 'རྟག་ཏུ་འཆི་བ་ལས་འཇིགས་སོ།།' ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ཡིན། འདིར་ནི་ཕྱི་མ་དེ་ཉིད་བཟུང་བར་བྱའོ།། སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་འཆི་བ་དང་། རྩོལ་བས་འཆི་བ། རང་བཞིན་གྱིས་འཆི་བ། ཚེ་ཟད་ནས་འཆི་བ། བསོད་ནམས་ཟད་ནས་འཆི་བ་ཞེས་པའང་དེའི་མིང་ཉིད་དོ།། གཞན་ཡང་སྐད་ཅིག་མའི་འཆི་བ་དང་། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་འཆི་བ། རྒྱུན་གཅོད་པའི་འཆི་བ་ཞེས་པའི་དབྱེ་བའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། འཇུག་པའི་དུས་སུ་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་འཇིག་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མའི་འཆི་བ་ཞེས་བྱའོ།། 'ཏི་སྱ་ཤིའོ། ཕུསྱ་ཤིའོ།' ཞེས་པ་འདི་ནི་དོན་དམ་པར་སེམས་ཅན་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། 'ལོ་ཏོག་ཤིའོ། ཤིང་སྡོང་ཤིའོ།' ཞེས་པ་འདི་ཡང་སྲོག་གི་དབང་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་འཆི་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཟག་པ་ཟད་པའི་སྐྱེ་བ་མེད་པའི་དུས་བྱེད་པ་ནི་རྒྱུན་གཅོད་པའི་འཆི་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཕྱིའི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་འཆི་བ་མ་གཏོགས། གཞན་པའི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་འཆི་བ་ནི་འདིར་བཤད་པའི་རྒྱུན་ཆད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསྡུས་ལ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དེ། ‘‘Pāpassa [Pg.63] pāpakammādi-nimittamanupassato; Bhaddassāpasahantassa, viyogaṃ piyavatthukaṃ; Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ, mānasaṃ avisesato. “སྡིག་ཅན་སྡིག་པའི་ལས་ལ་སོགས། མཚན་མ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་དང་། བཟང་པོས་ཡིད་འོང་དངོས་པོ་དང་། བྲལ་བ་བཟོད་པར་མི་ནུས་པས། འཆི་བའི་ཚེ་ན་ཡིད་ལ་ནི། སྡུག་བསྔལ་ཁྱད་པར་མེད་པར་སྐྱེ། ‘‘Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ; Vitujjamānamammānaṃ, hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ. “ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་ཚིགས་དང་ནི། འཆིང་བ་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པས། གནད་རྣམས་རབ་ཏུ་གཟིར་བ་ལས། ལུས་ལས་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འབྱུང་། ‘‘Asayhamappatikāraṃ, dukkhassetassidaṃ yato; Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ, dukkhamicceva bhāsita’’nti. (vibha. aṭṭha. 193; visuddhi. 2.543); “མི་བཟོད་བཅོས་སུ་མེད་པ་ཡི། སྡུག་བསྔལ་འདི་ཡི་གཞི་ཉིད་དུ། འཆི་བ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ན་འདི། སྡུག་བསྔལ་ཞེས་ནི་བཤད་པ་ཡིན།།” Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhanti ettha sokādīsu soko nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa antonijjhānalakkhaṇo cittasantāpo. Dukkho panassa dukkhadukkhattā ceva dukkhassa ca vatthubhāvato. Tenetaṃ vuccati – མྱ་ངན་དང་། སྨྲེ་ངག་འདོན་པ། སྡུག་བསྔལ་བ། ཡིད་མི་བདེ་བ། འཁྲུག་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་པ་ལ། མྱ་ངན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མྱ་ངན་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉེ་དུ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པས་རེག་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ནང་དུ་སྲེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱི་གདུང་བའོ།། དེ་ཡང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དེ། ‘‘Sattānaṃ hadayaṃ soko, sallaṃ viya vitujjati; Aggitattova nārāco, bhusañca ḍahate puna. “མྱ་ངན་སེམས་ཅན་སྙིང་ལ་ནི། ཟུག་རྔུ་བཞིན་དུ་འབིགས་པར་བྱེད། མེ་ཡིས་བསྲེགས་པའི་ལྕགས་མདའ་བཞིན། ཕྱིར་ཡང་ལྷག་པར་སྲེག་པར་བྱེད། ‘‘Samāvahati ca byādhi-jarāmaraṇabhedanaṃ; Dukkhampi vividhaṃ yasmā, tasmā dukkhoti vuccatī’’ti. (vibha. aṭṭha. 194; visuddhi. 2.544); “ནད་དང་རྒ་ཤིའི་དབྱེ་བ་ཡི། སྡུག་བསྔལ་སྣ་ཚོགས་འདྲེན་བྱེད་པ། དེ་ཡི་ཕྱིར་ན་འདི་ཉིད་ལ། སྡུག་བསྔལ་ཞེས་ནི་བཤད་པ་ཡིན།།” Paridevo nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa vacīpalāpo. Dukkho panassa saṃsāradukkhabhāvato dukkhavatthuto ca. Tenetaṃ vuccati – སྨྲེ་ངག་འདོན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉེ་དུ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པས་རེག་པའི་ངག་གི་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པའོ།། དེ་ཡང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དེ། ‘‘Yaṃ sokasallavihato paridevamāno, kaṇṭhoṭṭhatālutalasosajamappasayhaṃ; Bhiyyodhimattamadhigacchatiyeva dukkhaṃ, dukkhoti tena bhagavā paridevamāhā’’ti. (vibha. aṭṭha. 195; visuddhi. 2.545); “མྱ་ངན་ཟུག་རྔུས་བཅོམ་ནས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ནི། མགྲིན་པ་མཆུ་དང་རྐན་གྱི་སྦུབས་བསྐམས་པས། མི་བཟོད་ལྷག་པར་ཆེ་བའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར། དེ་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདི་ལ་སྨྲེ་ངག་སྡུག་བསྔལ་གསུངས།།” Dukkhaṃ nāma kāyapīḷanalakkhaṇaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ. Dukkhaṃ panassa dukkhadukkhattā ceva mānasadukkhāvahanato ca. Tenetaṃ vuccati – སྡུག་བསྔལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལུས་ལ་གནོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། དེ་ཡང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དེ། ‘‘Pīḷeti kāyikamidaṃ, dukkhaṃ dukkhañca mānasaṃ bhiyyo; Janayati yasmā tasmā, dukkhanti visesato vutta’’nti. (vibha. aṭṭha. 196-197; visuddhi. 2.546); “ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་འདི་ཡིས་གཟིར་བྱེད་ཅིང་། ཡིད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལྷག་པར་སྐྱེད་བྱེད་པ། དེ་ཡི་ཕྱིར་ན་འདི་ཉིད་ལ། སྡུག་བསྔལ་ཞེས་ནི་ཁྱད་པར་བཤད།།” Domanassaṃ [Pg.64] nāma cittapīḷanalakkhaṇaṃ mānasaṃ dukkhaṃ. Dukkhaṃ panassa dukkhadukkhattā ceva kāyikadukkhāvahanato ca. Cetodukkhasamappitā hi kese pakiriya kandanti, urāni patipisenti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, chinnapapātaṃ papatanti, satthaṃ āharanti, visaṃ khādanti, rajjuyā ubbandhanti, aggiṃ pavisanti, nānappakāraṃ dukkhaṃ anubhavanti. Tenetaṃ vuccati – ཡིད་མི་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། སེམས་ལ་གནོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། དེ་ཡང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཡིན། སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ནོན་པ་རྣམས་ནི་སྐྲ་བཤིག་ནས་ངུ་བ་དང་། བྲང་བརྡུང་བ་དང་། ས་ལ་འགྲེ་ལོག་རྒྱག་པ་དང་། གཡང་ས་ལས་མཆོང་བ་དང་། མཚོན་ཆས་རང་ལ་རྨས་སྐྱོན་བྱེད་པ་དང་། དུག་ཟ་བ་དང་། ཐག་པས་སྐེ་ལ་བསྡམས་ནས་འཆི་བ་དང་། མེར་མཆོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྡུག་བསྔལ་སྣ་ཚོགས་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དེ། ‘‘Pīḷeti yato cittaṃ, kāyassa ca pīḷanaṃ samāvahati; Dukkhanti domanassampi, domanassaṃ tato ahū’’ti. (vibha. aṭṭha. 196-197; visuddhi. 2.547); “སེམས་ལ་གཟིར་ཞིང་ལུས་ལ་ཡང་། གནོད་པ་ཉེ་བར་འདྲེན་བྱེད་པ། དེ་ཕྱིར་ཡིད་མི་བདེ་བ་ཡང་། སྡུག་བསྔལ་ཞེས་ནི་བཤད་པ་ཡིན།།” Upāyāso nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammoti eke. Dukkho panassa saṅkhāradukkhabhāvato cittaṃ paridahanato kāyassa vihananato ca. Tenetaṃ vuccati – འཁྲུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉེ་དུ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པས་རེག་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་ལས་བྱུང་བའི་ཞེ་སྡང་ཉིད་དོ།། ཁ་ཅིག་ནི་འདི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོས་བསྡུས་པའི་ཆོས་གཅིག་ཡིན་པར་འདོད་དོ།། དེ་ཡང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། སེམས་གདུང་བར་བྱེད་པ་དང་། ལུས་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དེ། ‘‘Cittassa ca paridahanā, kāyassa vihananato ca adhimattaṃ; Yaṃ dukkhamupāyāso, janeti dukkho tato vutto’’ti. (vibha. aṭṭha. 198; visuddhi. 2.548); “སེམས་ནི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་། ལུས་ནི་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ལས། འཁྲུག་པས་སྡུག་བསྔལ་དྲག་པོ་སྐྱེད། དེ་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་བཤད་དོ།།” Ettha ca mandagginā antobhājane pāko viya soko, tikkhagginā paccamānassa bhājanato bahi nikkhamanaṃ viya paridevo, bahi nikkhantāvasesassa nikkhamitumpi appahontassa antobhājaneyeva yāva parikkhayā pāko viya upāyāso daṭṭhabbo. འདིར་མྱ་ངན་ནི་སྣོད་ཀྱི་ནང་དུ་མེ་ཆུང་ངུས་བཙོས་པ་བཞིན་དང་། སྨྲེ་ངག་འདོན་པ་ནི་མེ་དྲག་པོས་བཙོས་པས་སྣོད་ཀྱི་ཕྱིར་ལུད་པ་བཞིན་དང་། འཁྲུག་པ་ནི་ཕྱིར་ལུད་པའི་ལྷག་མ་ཕྱིར་འཐོན་པར་མི་ནུས་པར་སྣོད་ཀྱི་ནང་ཉིད་དུ་མ་ཟད་ཀྱི་བར་དུ་བཙོས་པ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། Nerayikaṃ dukkhanti niraye pañcavidhabandhanādikaṃ dukkhaṃ anveti, taṃ devadūtasuttena dīpetabbaṃ. Tenetaṃ vuccati – དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ནི། དམྱལ་བར་འཆིང་བ་རྣམ་པ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་སྟེ། དེ་ནི་ལྷའི་ཕོ་ཉའི་མདོ་ལས་གསལ་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དེ། ‘‘Jāyetha no ce narakesu satto, tatthaggidāhādikamappasayhaṃ; Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ, iccāha dukkhāti munīdha jāti’’nti. (vibha. aṭṭha. 191; visuddhi. 2.541); “གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་མི་སྐྱེ་ན། །དེ་ཡི་མེ་ཡི་གདུང་བ་ལ་སོགས་པ། །བཟོད་དཀའི་སྡུག་བསྔལ་གང་དུ་མྱོང་བར་འགྱུར། །དེ་ཕྱིར་ཐུབ་པས་སྐྱེ་བ་སྡུག་བསྔལ་གསུངས།”ཞེས་སོ།། Tiracchānayonikaṃ dukkhanti tiracchānesu kasāpatodatāḷanavijjhanādikaṃ anekavidhaṃ dukkhaṃ anveti, taṃ bālapaṇḍitasuttato gahetabbaṃ. Tenetaṃ vuccati – “དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། དུད་འགྲོ་རྣམས་ལ་ལྕག་གིས་གཞུ་བ་དང་། ལྕགས་གཟོང་གིས་འབིགས་པ། རྡེག་པ་དང་དབུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་རྣམ་པ་མང་པོ་འབྲང་བ་སྟེ། དེ་ནི་བྱིས་པ་དང་མཁས་པའི་མདོ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘Dukkhaṃ [Pg.65] tiracchesu kasāpatodadaṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ; Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ, vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā’’ti. (vibha. aṭṭha. 191; visuddhi. 2.541); “དུད་འགྲོ་རྣམས་ལ་ལྕག་དང་ལྕགས་གཟོང་དང་། །དབྱུག་པས་བརྡེག་སོགས་སྡུག་བསྔལ་དུ་མ་ཡོད། །དེ་དག་སྐྱེ་བ་མེད་པར་ཇི་ལྟར་འབྱུང་། །དེ་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་དེ་ཡང་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་།”ཞེས་སོ།། Pettivisayikaṃ dukkhanti petesu pana khuppipāsa vātātapādinibbattaṃ dukkhañca lokantare tibbandhakāre asayhasītādidukkhañca anveti. Tenetaṃ vuccati – “ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། ཡི་དྭགས་རྣམས་ལ་བཀྲེས་སྐོམ་དང་། རླུང་དང་ཉི་མ་ལ་སོགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་བར་གྱི་མུན་ནག་ཆེན་པོར་བཟོད་པར་དཀའ་བའི་གྲང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsāvātātapādippabhavaṃ vicittaṃ; Yasmā ajātassa na tattha atthi, tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha. “ཡི་དྭགས་རྣམས་ལ་བཀྲེས་སྐོམ་རླུང་ཉི་སོགས། །ལས་བྱུང་སྡུག་བསྔལ་སྣ་ཚོགས་ཡོད་པ་གང་། །མ་སྐྱེས་པ་ལ་དེ་དག་མི་འབྱུང་བས། །དེ་ཕྱིར་ཐུབ་པས་སྐྱེ་བ་སྡུག་བསྔལ་གསུངས།” ‘‘Tibbandhakāre ca asayhasīte, lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ; Na taṃ bhave tattha na cassa jāti, yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā’’ti. (vibha. aṭṭha. 191; visuddhi. 2.541); “འཇིག་རྟེན་བར་གྱི་མུན་ནག་ཆེན་པོ་དང་། །བཟོད་དཀའི་གྲང་དང་ལྷ་མིན་སྡུག་བསྔལ་གང་། །སྐྱེ་བ་མེད་ན་དེ་དག་མི་འབྱུང་བས། །དེ་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་།”ཞེས་སོ།། Mānusikaṃ dukkhanti manussesu vadhabandhanādikaṃ dukkhaṃ. Gabbhokkantimūlakaṃ dukkhanti ‘‘ayañhi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarikādīsu nibbattatī’’tiādinā nayena yaṃ jātidukkhaṃ vuttaṃ, idaṃ tāva gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ anveti. Gabbhe ṭhitimūlakaṃ dukkhanti yaṃ pana ‘‘so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanā’’tiādinā nayena yaṃ tibbaṃ dukkhaṃ vuttaṃ, idaṃ gabbhe ṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ anveti. Gabbhā vuṭṭhānamūlakaṃ dukkhanti ‘‘yaṃ panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne’’tiādinā nayena yaṃ dukkhaṃ vuttaṃ, idaṃ mātukucchito bahi nikkhantamūlakaṃ dukkhaṃ anveti. Tenetaṃ vuccati – “མིའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། མི་རྣམས་ལ་གསོད་པ་དང་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །“མངལ་དུ་འཇུག་པ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། “སེམས་ཅན་འདི་མ་ཡི་མངལ་དུ་སྐྱེ་བའི་ཚེ། ཨུཏྤལ་དང་། པདྨ། པདྨ་དཀར་པོ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་སྐྱེ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། ཐོག་མར་མངལ་དུ་འཇུག་པ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བའོ། །“མངལ་དུ་གནས་པ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། “མ་དེ་ཉིད་གློ་བུར་དུ་འགྱེལ་བ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། སྡོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་”གསུངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དྲག་པོ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། མངལ་དུ་གནས་པ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བའོ། །“མངལ་ལས་འབྱུང་བ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། “མངལ་ལོག་པའི་མ་དེའི་མཛའ་བཤེས་དང་། བློན་པོ། ཉེ་དུ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་བལྟར་མི་རུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། མའི་མངལ་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་བ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བའོ། །དེ་ཉིར་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘Yañcāpi gūthanarake viya mātugabbhe,Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamanañca; Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi,Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā. “གཅི་གཞོང་དམྱལ་བ་འདྲ་བའི་མངལ་གནས་སུ། །སེམས་ཅན་ཡུན་རིང་གནས་དང་ཕྱིར་འབྱུང་ཚེ། །ཤིན་ཏུ་མི་བཟད་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བ་འདི། །སྐྱེ་བ་མེད་པར་མི་འབྱུང་དེ་ཕྱིར་སྡུག།” ‘‘Kiṃ [Pg.66] bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci,Atthīdha kiñcirapi dukkhamidaṃ kadāci; Nevatthi jātivirahe yadato mahesi,Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jāti’’nti. (vibha. aṭṭha. 191; visuddhi. 2.541); “མང་དུ་སྨྲས་པས་ཅི་ཞིག་བྱ་སྟེ་འདིར། །གང་དུ་ནམ་ཡང་སྡུག་བསྔལ་ཅུང་ཟད་ཅིག །སྐྱེ་བ་མེད་པར་འབྱུང་བ་མི་སྲིད་པས། །དེ་ཕྱིར་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་ཐོག་མ་རུ། །སྐྱེ་བ་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དུ་གསུངས།”ཞེས་སོ།། Jātassūpanibandhakaṃ dukkhanti jātassa upanibandhanaṃ nhānalepanakhādanapivanādijagganadukkhaṃ anveti. Jātassa parādheyyakaṃ dukkhanti parassa aññassa āyattaṃ issariyadukkhaṃ anveti. ‘‘Sabbaṃ paravasaṃ dukkha’’nti hi vuttaṃ. Attūpakkamaṃ dukkhanti yaṃ attanāva attānaṃ vadhentassa acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa kodhavasena abhuñjantassa ubbandhantassa ca dukkhaṃ hoti, idaṃ attūpakkamaṃ dukkhaṃ anveti. Parūpakkamaṃ dukkhanti yaṃ parato vadhabandhanādīni anubhavantassa uppajjati, idaṃ parūpakkamaṃ dukkhaṃ anveti. Dukkhadukkhanti kāyikacetasikā dukkhā vedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhaṃ, idaṃ dukkhadukkhaṃ anveti. Saṅkhāradukkhanti upekkhāvedanā ceva avasesā ca tebhūmakasaṅkhārā udayabbayapīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ, idaṃ saṅkhāradukkhaṃ anveti. Vipariṇāmadukkhanti sukhavedanā vipariṇāmadukkhassa hetuto vipariṇāmadukkhaṃ, idaṃ vipariṇāmadukkhaṃ anveti. “སྐྱེས་པ་ལ་འབྲེལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་པ་ལ་འབྲེལ་བའི་ཁྲུས་བྱེད་པ་དང་། བྱུག་པ་བྱེད་པ། བཟའ་བ་དང་བཏུང་བ་ལ་སོགས་པའི་གསོ་སྐྱོང་གི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བའོ། །“གཞན་ལ་རག་ལས་པའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་དབང་དུ་གྱུར་པའི་དབང་ཕྱུག་གི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བ་སྟེ། “གཞན་དབང་ཐམས་ཅད་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བདག་གི་རྩོལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། བདག་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ཉིད་གསོད་པ་དང་། གོས་མེད་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གདུང་བ་དང་ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་བརྩོན་པ་ལ་ཞུགས་པ་དང་། ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་ཟས་མི་ཟ་བ་དང་། སྐེ་ལ་ཐག་པ་གོན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། བདག་གི་རྩོལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བའོ། །“གཞན་གྱི་རྩོལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། གཞན་ལས་གསོད་པ་དང་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པ་མྱོང་བ་ལས་སྐྱེ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། གཞན་གྱི་རྩོལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བའོ། །“སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་རྣམས་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མིང་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བའོ། །“འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་དང་། ས་གསུམ་གྱི་འདུ་བྱེད་ལྷག་མ་རྣམས་སྐྱེ་འཇིག་གིས་གཟིར་བའི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། འདི་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བའོ། །“འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི། བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། འདི་ནི་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བའོ།། Mātumaraṇanti mātuyā maraṇaṃ. Pitumaraṇanti pituno maraṇaṃ. Bhātumaraṇanti jeṭṭhakaniṭṭhabhātūnaṃ maraṇaṃ. Bhaginimaraṇanti jeṭṭhakaniṭṭhabhaginīnaṃ maraṇaṃ. Puttamaraṇanti puttānaṃ maraṇaṃ. Dhītumaraṇanti dhītūnaṃ maraṇaṃ. Ñātibyasanaṃ dukkhanti ñātīnaṃ byasanaṃ, corarogabhayādīhi ñātikkhayo, ñātivināsoti attho. Tena ñātibyasanena phuṭṭhassa ajjhotthaṭassa abhibhūtassa uppannaṃ dukkhaṃ ñātibyasanaṃ dukkhaṃ, taṃ ñātibyasanaṃ dukkhaṃ anveti. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ, rājacorādivasena bhogakkhayo, bhogavināsoti attho. Vuttanayena taṃ bhogabyasanaṃ dukkhaṃ anveti. Rogabyasananti rogo eva byasanaṃ rogabyasanaṃ. Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ, vuttanayena taṃ rogabyasanaṃ dukkhaṃ anveti. Sīlabyasanaṃ dukkhanti sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ, dussīlyassetaṃ nāmaṃ. Vuttanayena [Pg.67] taṃ sīlabyasanaṃ dukkhaṃ anveti. Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhiyeva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ, vuttanayena taṃ diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ anveti. Ettha ca purimāni dve anipphannāni, pacchimāni tīṇi nipphannāni tilakkhaṇāhatāni. Purimāni ca tīṇi neva kusalāni nākusalāni. Sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ. “མ་ཤི་བ་”ཞེས་པ་ནི་མའི་འཆི་བའོ། །“ཕ་ཤི་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཕའི་འཆི་བའོ། །“སྤུན་ཟླ་ཕོ་ཤི་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཕུ་བོ་དང་ནུ་བོ་རྣམས་ཀྱི་འཆི་བའོ། །“སྤུན་ཟླ་མོ་ཤི་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཅེ་ཞེ་དང་སྲིང་མོ་རྣམས་ཀྱི་འཆི་བའོ། །“བུ་ཤི་བ་”ཞེས་པ་ནི་བུ་རྣམས་ཀྱི་འཆི་བའོ། །“བུ་མོ་ཤི་བ་”ཞེས་པ་ནི་བུ་མོ་རྣམས་ཀྱི་འཆི་བའོ། །“ཉེ་དུ་ཕོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་དུ་རྣམས་ཕོངས་པ་སྟེ། ཆོམ་པོ་དང་། ནད། འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པས་ཉེ་དུ་ཟད་པ་དང་ཉེ་དུ་ཉམས་པའི་དོན་ཏོ། །ཉེ་དུ་ཕོངས་པ་དེས་རེག་པ་དང་། ནོན་པ་དང་། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ནི་ཉེ་དུ་ཕོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། དེ་ནི་ཉེ་དུ་ཕོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འབྲང་བའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་བྱེ་བྲག་ནི། ལོངས་སྤྱོད་ཕོངས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཉམས་པ་སྟེ། རྒྱལ་པོ་དང་ཆོམ་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ལོངས་སྤྱོད་ཟད་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཉམས་པའི་དོན་ཏོ། །བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལོངས་སྤྱོད་ཕོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དེ་འབྲང་བའོ། །“ནད་ཀྱིས་ཕོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ནད་ཉིད་ཕོངས་པ་སྟེ། ནད་ཀྱིས་ནི་ནད་མེད་པ་ཉམས་པར་བྱེད་ཅིང་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ཕོངས་པ་ཡིན་ལ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ནད་ཀྱིས་ཕོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དེ་འབྲང་བའོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པ་སྟེ། འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་མིང་ངོ་། །བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དེ་འབྲང་བའོ། །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་འཇིག་པར་བྱེད་ཅིང་སྐྱེས་པའི་ལྟ་བ་ཉིད་ནི་ལྟ་བ་ཉམས་པ་སྟེ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྟ་བ་ཉམས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དེ་འབྲང་བའོ། །འདི་ལས་སྔ་མ་གཉིས་ནི་མ་གྲུབ་པ་ཡིན་ལ། ཕྱི་མ་གསུམ་ནི་གྲུབ་པ་སྟེ་མཚན་ཉིད་གསུམ་གྱིས་གནོད་པའོ། །སྔ་མ་གསུམ་ནི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་ལ་མི་དགེ་བའང་མ་ཡིན། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྟ་བ་ཉམས་པ་གཉིས་ནི་མི་དགེ་བའོ།། Yathāti opamme. Bhinnaṃ nāvanti sithilabandhanaṃ nāvaṃ, jajjarībhūtaṃ vā padarugghāṭimaṃ vā. Dakamesinti udakadāyiṃ udakappavesaniṃ. Tato tato udakaṃ anvetīti tato tato bhinnaṭṭhānato udakaṃ pavisati. Puratopīti nāvāya purimabhāgatopi. Pacchatopīti tassā pacchimabhāgatopi. Heṭṭhatopīti adhobhāgatopi. Passatopīti ubhayapassatopi. Yaṃ antarantarā na vuttaṃ, taṃ pāṭhānusārena veditabbaṃ. “ཇི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་དཔེའི་སྒོ་ནས་སོ། །“གྲུ་ཞིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཆིང་བ་ལྷོད་པའི་གྲུའམ། ཡང་ན་རྙིང་ཧྲུལ་དུ་གྱུར་པའམ། པང་ལེབ་གས་པ་ལའོ། །“ཆུ་འཚོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་སྟེར་བའམ་ཆུ་འཇུག་པའོ། །“ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་ནས་ཆུ་འབྲང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཞིག་པའི་གནས་དེ་དང་དེ་ནས་ཆུ་འཇུག་པའོ། །“མདུན་ནས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་གྲུའི་མདུན་གྱི་ཆ་ནས་ཀྱང་ངོ་། །“རྒྱབ་ནས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྒྱབ་ཀྱི་ཆ་ནས་ཀྱང་ངོ་། །“འོག་ནས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་འོག་གི་ཆ་ནས་ཀྱང་ངོ་། །“གློ་ནས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་གཉིས་ཀའི་གློ་ནས་ཀྱང་ངོ་། །བར་བར་དུ་མ་བཤད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གཞུང་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། Tasmā kāyagatāsatiādibhāvanāya jantu, sadā sato hutvā vikkhambhanasamucchedavasena rūpādīsu vatthukāmesu sabbappakārampi kilesakāmaṃ parivajjento kāmāni parivajjeyya. Evaṃ te kāme pahāya tappahānakaramaggeneva catubbidhampi oghaṃ tareyya tarituṃ sakkuṇeyya. Tato yathā puriso garukaṃ nāvaṃ udakaṃ siñcitvā lahukāya nāvāya appakasireneva pāragū bhaveyya pāraṃ gaccheyya, evamevaṃ attabhāvanāvaṃ kilesūdakagarukaṃ siñcitvā lahukena attabhāvena pāragū bhaveyya. Sabbadhammapāraṃ nibbānaṃ gato bhaveyya, arahattappattiyā gaccheyya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānenāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. དེ་ཕྱིར་ལུས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་བསྒོམ་པའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་རྟག་ཏུ་དྲན་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། རྣམ་པར་གནོན་པ་དང་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་སྤོང་བཞིན་དུ་འདོད་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྤང་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་འདོད་པ་དེ་དག་སྤངས་ནས། དེ་དག་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་ཆུ་བོ་བཞི་པོ་ལས་བརྒལ་བར་བྱ་ཞིང་བརྒལ་ནུས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ནས་ཇི་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་གྲུ་ལྕི་མོ་ལས་ཆུ་ཕྱིར་བསལ་ཏེ། གྲུ་ཡང་མོས་ཚེགས་མེད་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཅིང་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། བདག་ཉིད་བསྒོམ་པ་དང་ལྡན་པ་དེས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆུ་ལྕི་མོ་ཕྱིར་བསལ་ཏེ། ཡང་བའི་བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ། །ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕ་རོལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོས་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ།། Tasmāti yasmā jātiādikaṃ dukkhaṃ etaṃ puggalaṃ anveti, tasmā. Taṃkāraṇā taṃhetūtiādīsupi eseva nayo. Yasmā vuttappakāradukkhaṃ etaṃ anveti, taṃhetu. Yasmā anveti tappaccayā, yasmā anveti taṃnidānanti evaṃ padayojanā kātabbā. Hetūtiādīni kāraṇavevacanāni. Kāraṇañhi tena tassa phalaṃ hinoti pavattatīti hetu. Taṃ taṃ paṭicca phalaṃ eti pavattatīti paccayo. ‘‘Handa naṃ gaṇhathā’’ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ. “དེ་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་འདིས་གང་ཟག་འདི་ལ་འབྲང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“དེའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་”དང་“དེའི་རྒྱུ་ལས་”ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་བཤད་པའི་རྣམ་པའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་འབྲང་བའི་ཕྱིར་དེའི་རྒྱུ་ལས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་འབྲང་བའི་ཕྱིར་དེའི་རྐྱེན་གྱིས་དང་། གང་གི་ཕྱིར་འབྲང་བའི་ཕྱིར་དེའི་གླེང་གཞི་ལས་ཞེས་དེ་ལྟར་ཚིག་སྦྱོར་བར་བྱའོ། །“རྒྱུ་”ལ་སོགས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་རྣམ་གྲངས་སོ། །རྒྱུ་མཚན་གང་ཞིག་གིས་དེའི་འབྲས་བུ་གཏོང་བར་བྱེད་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་རྒྱུ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འབྲས་བུ་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་རྐྱེན་ཞེས་བྱའོ། །“ཀྱེ་ཧུད་འདི་ཟུངས་ཤིག་”ཅེས་སྟོན་པ་བཞིན་དུ་རང་གི་འབྲས་བུ་འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་གླེང་གཞི་ཞེས་བྱའོ།། ‘‘Taṃkāraṇāti akāraṇanikkāraṇapaṭisedho. Taṃhetūti ahetumahābhūtahetupaṭisedho. Tappaccayāti appaccayena saddhiṃ asādhāraṇapaccayapaṭisedho[Pg.68]. Taṃnidānāti anidānena saha āgamādhigamanidānapaṭisedho’’ti evameke vaṇṇayanti. Etaṃ ādīnavaṃ sampassamānoti etaṃ vuttappakāraṃ upaddavaṃ vipassanāñāṇena sammā passamāno dakkhamāno. “ཁ་ཅིག་གིས་འདི་སྐད་དུ། ‘དེའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་’ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མེད་པ་དང་རྒྱུ་མཚན་མེད་པ་དགག་པའོ། །‘དེའི་རྒྱུ་ལས་’ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མེད་པ་དང་འབྱུང་བ་ཆེན་པོའི་རྒྱུ་དགག་པའོ། །‘དེའི་རྐྱེན་གྱིས་’ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་མེད་པ་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྐྱེན་དགག་པའོ། །‘དེའི་གླེང་གཞི་ལས་’ཞེས་པ་ནི་གླེང་གཞི་མེད་པ་དང་ལུང་དང་རྟོགས་པའི་གླེང་གཞི་དགག་པའོ།’ཞེས་འཆད་དོ། །“ཉེས་དམིགས་འདི་ལ་ཡང་དག་པར་ལྟ་བ་”ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་རྣམ་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་འདི་ལ་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་མཐོང་ཞིང་ལྟ་བའོ།། Sadāti mūlapadaṃ. Puna sadāti atthapadaṃ. Sadāti sabbadivase. Sabbadāti sabbasmiṃ kāle. Sabbakālanti pubbaṇhādisabbakālaṃ. Niccakālanti divase divase. Dhuvakālanti abbocchinnakālaṃ. Satatanti nirantaraṃ. Samitanti ekībhūtaṃ. Abbokiṇṇanti aññena asammissaṃ. Poṅkhānupoṅkhanti paṭipāṭiyā ghaṭitaṃ ‘‘poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhitaṃ upaṭṭhātī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.1115) viya. Udakūmikajātanti nibbattaudakaūmitaraṅgaṃ viya. Avīcīti aviraḷaṃ. Santatīti anupacchinnaṃ. Sahitanti ghaṭitaṃ ekībhūtaṃ vā ‘‘sahitaṃ me, asahitaṃ te’’tiādīsu (dī. ni. 1.202) viya. Phassitanti phusitaṃ ‘‘nivāte phusitaggale’’tiādīsu viya. Purebhattaṃ pacchābhattanti dve padāni divākālavibhāgavasena. Purimaṃ yāmaṃ majjhimaṃ yāmaṃ pacchimaṃ yāmanti tīṇi rattivibhāgavasena. Kāḷe juṇheti aḍḍhamāsavasena. Vasse…pe… gimheti tīṇi utuvasena. Purime vayokhandhe…pe… pacchime vayokhandheti tīṇi vayovibhāgavasena vuttānīti ñātabbaṃ. “རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ །ཡང་“རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་ཚིག་གོ །“རྟག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་ཉིན་རེ་བཞིན་ནོ། །“དུས་ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་ལའོ། །“དུས་ཀུན་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་སྔ་དྲོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་ཀུན་ལའོ། །“རྒྱུན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཉིན་རེ་བཞིན་ནོ། །“བརྟན་པའི་དུས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མ་ཆད་པའི་དུས་ལའོ། །“རྒྱུན་མི་ཆད་པར་”ཞེས་པ་ནི་བར་མཚམས་མེད་པའོ། །“མཐུན་པར་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །“མ་འདྲེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་དང་མ་འདྲེས་པའོ། །“གཅིག་རྗེས་གཉིས་མཐུད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་སྦྱར་བ་སྟེ། “གཅིག་རྗེས་གཉིས་མཐུད་དུ་མ་ནོར་བར་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །“ཆུའི་རླབས་ལྟར་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལ་རླབས་སྐྱེས་པ་བཞིན་ནོ། །“མཚམས་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བར་མཚམས་མེད་པའོ། །“རྒྱུན་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མ་ཆད་པའོ། །“ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱར་བའམ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་སྟེ། “ང་དང་ལྡན་པ། ཁྱོད་དང་མི་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །“རེག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྲད་པ་སྟེ། “རླུང་མེད་པའི་གནས་སུ་གཏན་པ་བཅར་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །“ཟས་ཀྱི་སྔོན་དང་ཟས་ཀྱི་རྗེས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ནི་ཉིན་མོའི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་སོ། །“ཐུན་དང་པོ། ཐུན་བར་མ། ཐུན་ཐ་མ་”ཞེས་པ་གསུམ་ནི་མཚན་མོའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་སོ། །“ནག་ཕྱོགས་དང་ཟླ་བ་ཡར་གྱི་ངོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཟླ་ཕྱེད་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །“དབྱར་དུས་…ལ་སོགས་པ་…ཚ་བའི་དུས་”ཞེས་པ་གསུམ་ནི་དུས་ཚིགས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །“ཚེ་སྟོད་…ལ་སོགས་པ་…ཚེ་སྨད་”ཞེས་པ་གསུམ་ནི་ལོ་ཚོད་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Satoti catūhi kāraṇehi sato. ‘‘Kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato’’tiādīni ‘‘evaṃ samucchedato kāme parivajjeyyā’’ti pariyosānāni vuttatthāneva. Api ca sattattā satoti tīsu vatthūsu sattabhāvena vā tayo kilese paṭikkamāpetuṃ sattibhāvena vā satattā sato. Santattāti kilesopakkilese palāpetvā ṭhānena ca ārammaṇena ca pamocetvā santattā sato. Samitattāti iṭṭhaphaladāyakapuññena ca aniṭṭhaphaladāyakapāpena ca samitattā sato. Santadhammasamannāgatoti sappurisadhamme bhajanato buddhādiariyapuggale sevanato santadhammasamannāgatattā sato. “དྲན་པ་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་བཞིའི་སྒོ་ནས་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། "ལུས་ལ་ལུས་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་སྒོམ་བཞིན་དུ་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།།" ཞེས་པ་ནས་བཟུང་། "འདི་ལྟར་ཀུན་ནས་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྤང་བར་བྱའོ།།" ཞེས་པའི་མཐར་ཐུག་གི་བར་དུ་གསུངས་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ།། གཞན་ཡང་། གནས་གསུམ་ལ་ཆགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སམ། ཉོན་མོངས་པ་གསུམ་ཕྱིར་བཟློག་པའི་ནུས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། ཉོན་མོངས་པ་དང་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བསྐྲད་དེ། གནས་དང་དམིགས་པ་ལས་གྲོལ་བར་བྱས་པས་ཞི་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། འདོད་པའི་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་། མི་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་སྡིག་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་ལ་བསྟེན་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་པས་ཞི་བའི་ཆོས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། Vatthukāme parijānitvāti ete vuttappakāre tebhūmake vatthukāme tīraṇapariññāya jānitvā. Pahāyāti kilesakāme pahānapariññāya [Pg.69] pariccajitvā. Pajahitvāti chaḍḍetvā. Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakenāti? Na hi, api ca kho taṃ vinodetvā taritvā vijjhitvā nīharitvā. Kiṃ balibaddamiva patodenāti? Na hi, atha kho taṃ byantiṃ karitvā vigatantaṃ karitvā. Yathāssa antopi nāvasissati, antamaso bhaṅgamattampi, tathā taṃ karitvā. Kathaṃ pana taṃ tathā katanti? Anabhāvaṃ gahetvā anu abhāvaṃ gametvā. Samucchedappahānena yathā samucchinnā hoti, tathā karitvāti vuttaṃ hoti. Esa nayo kāmacchandanīvaraṇādīsu. “ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཁམས་གསུམ་པའི་ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་རྣམས་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་སོ།། “སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་སོ།། “རྣམ་པར་སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་དོར་ནས་སོ།། ཅི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་སྣོད་ཀྱིས་དོར་བ་བཞིན་ནམ། དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དེ་ཉིད་བསལ་ནས། བརྒལ་ནས། ཕིགས་ནས། ཕྱིར་བཏོན་ནས་སོ།། ཅི་གླང་གཉའ་ལྕག་གིས་བསྐུལ་བ་བཞིན་ནམ། དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དེ་ཉིད་མཐར་སྐྱེལ་བར་བྱས་ནས། མཐའ་མེད་པར་བྱས་ནས་སོ།། དེའི་ནང་དུ་ཐ་ན་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་མི་ལུས་པར་བྱས་པ་དེ་ལྟར་བྱས་ནས་སོ།། འོ་ན་དེ་ལྟར་ཇི་ལྟར་བྱས་ཤེ་ན། མེད་པར་བྱས་ནས་དང་། རྗེས་སུ་མེད་པར་བཅུག་ནས་སོ།། ཀུན་ནས་གཅོད་པའི་སྤོང་བས་ཇི་ལྟར་ཀུན་ནས་ཆད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བྱས་པ་ལ་བྱའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Kāmoghantiādīsu pañcakāmaguṇikarāgo avasīdanaṭṭhena ‘‘kāmogho’’ti vuccati. Bhavoghoti rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti ca. Diṭṭhoghoti sassatadiṭṭhādisahagatā bhave patthanāyeva, diṭṭhogho bhavoghe eva samodhānaṃ gacchati. Avijjogho catūsu saccesu aññāṇaṃ. Tattha kāmaguṇe assādato manasi karoto anuppanno ca kāmogho uppajjati, uppanno ca kāmogho saṃvaḍḍhati. Mahaggatadhamme assādato manasi karoto anuppanno ca bhavogho uppajjati, uppanno ca saṃvaḍḍhati. Tebhūmakadhammesu catuvipallāsapadaṭṭhānabhāvena anuppanno ca avijjogho uppajjati, uppanno ca saṃvaḍḍhatīti veditabbo. Vuttanayapaccanīkato sukkapakkho vitthāretabbo. “འདོད་པའི་ཆུ་ལུད་”ལ་སོགས་པ་ལས། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཆགས་པ་ནི་བྱིང་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་“འདོད་པའི་ཆུ་ལུད་”ཅེས་བྱའོ།། “སྲིད་པའི་ཆུ་ལུད་”ཅེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་འདུན་པའི་ཆགས་པ་དང་བསམ་གཏན་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའོ།། “ལྟ་བའི་ཆུ་ལུད་”ཅེས་པ་ནི་རྟག་པར་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྲིད་པ་ལ་རེ་བ་ཉིད་དེ། ལྟ་བའི་ཆུ་ལུད་ནི་སྲིད་པའི་ཆུ་ལུད་ཉིད་དུ་འདུ་བར་འགྱུར་རོ།། “མ་རིག་པའི་ཆུ་ལུད་”ཅེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞི་ལ་མི་ཤེས་པའོ།། དེ་ལ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་རོ་མྱོང་བའི་སྒོ་ནས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། མ་སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་ཆུ་ལུད་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་ཆུ་ལུད་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།། རྒྱ་ཆེན་པོའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རོ་མྱོང་བའི་སྒོ་ནས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། མ་སྐྱེས་པའི་སྲིད་པའི་ཆུ་ལུད་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། སྐྱེས་པ་ནི་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།། ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་བཞིའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས། མ་སྐྱེས་པའི་མ་རིག་པའི་ཆུ་ལུད་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། སྐྱེས་པ་ནི་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། བཤད་པའི་ཚུལ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དཀར་པོའི་ཕྱོགས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ།། Appaṇihitavimokkhaṃ paṭipanno kāmoghaṃ, animittavimokkhaṃ paṭipanno bhavoghaṃ, suññatavimokkhaṃ paṭipanno avijjoghañca tareyya. Paṭhamamaggavasena tareyya, dutiyamaggavasena uttareyya, tatiyamaggavasena patareyya, catutthamaggavasena samatikkameyya, phalavasena vītivatteyyāti. Atha vā ‘‘kāmoghavasena tareyya, bhavoghavasena uttareyya, diṭṭhoghavasena patareyya, avijjoghavasena samatikkameyya, sabboghavasena vītivatteyyā’’ti evameke vaṇṇayanti. སྨོན་པ་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་ཞུགས་པས་འདོད་པའི་ཆུ་ལུད་ལས་བརྒལ་བར་བྱེད། མཚན་མ་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་ཞུགས་པས་སྲིད་པའི་ཆུ་ལུད་ལས་བརྒལ་བར་བྱེད། སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་ཞུགས་པས་མ་རིག་པའི་ཆུ་ལུད་ལས་བརྒལ་བར་བྱེད་དོ།། ལམ་དང་པོའི་དབང་གིས་བརྒལ་བར་བྱེད། ལམ་གཉིས་པའི་དབང་གིས་ལྷག་པར་བརྒལ་བར་བྱེད། ལམ་གསུམ་པའི་དབང་གིས་ཀུན་ཏུ་བརྒལ་བར་བྱེད། ལམ་བཞི་པའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པར་འདས་པར་བྱེད། འབྲས་བུའི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་འདས་པར་བྱེད་དོ།། ཡང་ན། "འདོད་པའི་ཆུ་ལུད་ཀྱི་དབང་གིས་བརྒལ་བར་བྱེད། སྲིད་པའི་ཆུ་ལུད་ཀྱི་དབང་གིས་ལྷག་པར་བརྒལ་བར་བྱེད། ལྟ་བའི་ཆུ་ལུད་ཀྱི་དབང་གིས་ཀུན་ཏུ་བརྒལ་བར་བྱེད། མ་རིག་པའི་ཆུ་ལུད་ཀྱི་དབང་གིས་ཡང་དག་པར་འདས་པར་བྱེད། ཆུ་ལུད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་འདས་པར་བྱེད་དོ།།" ཞེས་ཁ་ཅིག་གིས་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ།། Garukanti na sallahukaṃ. Bhārikanti bhārabhaṇḍaṃ ettha ṭhapayantīti bhārikaṃ. Udakaṃ sitvāti udakaṃ siñcitvā. Osiñcitvāti atirekaṃ siñcitvā. Chaḍḍetvāti pātetvā. Lahukāyāti sallahukāya. Khippanti sīghaṃ. Lahunti taṃkhaṇaṃ. Appakasirenevāti nidukkheneva. Pāraṃ vuccati amataṃ nibbānanti sakkāyaorato pārabhūtaṃ pāraṃ. Taṇhāvānato nikkhantaṃ nibbānaṃ [Pg.70] kathīyati. Yosoti yo eso. Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbaṃ nibbānameva. Yasmā hi taṃ āgamma sabbasaṅkhāravipphanditāni samanti vūpasamanti, tasmā ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti vuccati. Yasmā cetaṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā honti, sabbā taṇhā khīyanti, sabbe kilesarajjā virajjanti, sabbaṃ dukkhaṃ nirujjhati, tasmā ‘‘sabbūpadhipaṭinissaggo, taṇhakkhayo, virāgo, nirodho’’ti vuccati. Yā panesā taṇhā bhavena bhavaṃ, phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānanti vuccati, tato nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ. Pāraṃ gaccheyya nimittavasena ekato vuṭṭhānagotrabhuñāṇena nibbānapāraṃ pāpuṇeyya. Adhigaccheyya nimittapavattehi ubhatovuṭṭhānamaggañāṇena nibbānapāraṃ visesena pāpuṇeyya. Phuseyya nibbānārammaṇaphalacittavasena nibbānapāraṃ phuseyya. Sacchikareyya guṇavasena phusitvā paccavekkhaṇañāṇena nibbānapāraṃ paccakkhaṃ kareyya. Atha vā ‘‘paṭhamamaggena pāraṃ gaccheyya, dutiyena adhigaccheyya, tatiyena phuseyya, catutthena sacchi kareyyā’’ti evameke vaṇṇayanti. Yopi pāraṃ gantukāmoti yo koci vipassanāñāṇe ṭhito puggalo nibbānapāraṃ gantukāmo, sopi avassaṃ tattha gamissatīti pāragū. Vuttañhetaṃ – ‘‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehī’’tiādi. Pubbabhāge ajjhāsayavasena vipassanāyogena ca, sopi pāragū nāma. Yopi pāraṃ gacchatīti yopi maggasamaṅgī nibbānapāraṃ gacchati, sopi pāragū nāma. Yopi pāraṃ gatoti yopi maggena kiccaṃ niṭṭhāpetvā phale ṭhito nibbānapāraṅgato, sopi pāragū nāma. “ལྕི་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་པོ་མ་ཡིན་པའོ།། “ཁུར་ཆེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་ཁུར་པོ་འཇོག་པས་ན་ཁུར་ཆེ་བའོ།། “ཆུ་བླུགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་གཏོར་ནས་སོ།། “ཕྱིར་བླུགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པར་གཏོར་ནས་སོ།། “བོར་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷུང་བར་བྱས་ནས་སོ།། “ཡང་བས་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཡང་བས་སོ།། “མྱུར་དུ་”ཞེས་པ་ནི་མགྱོགས་པོར་རོ།། “མྱུར་བར་”ཞེས་པ་ནི་དེ་མ་ཐག་ཏུའོ།། “ཚེགས་མེད་པར་”ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་མེད་པར་ཉིད་དོ།། “ཕ་རོལ་”ཞེས་པ་ནི་འཆི་བ་མེད་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྗོད་དེ། འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཚུར་རོལ་ལས་ཕ་རོལ་ཏུ་གྱུར་པས་ན་ཕ་རོལ་ལོ།། སྲེད་པའི་འཁྲི་ཤིང་ལས་བྱུང་བས་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། “གང་དེ་”ཞེས་པ་ནི་གང་འདི་ཉིད་དོ།། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ་”ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཡོ་བ་རྣམས་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་བས་ན། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ་”ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། སྲེད་པ་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་རྡུལ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་འགག་པར་འགྱུར་བས་ན། “ཉེ་བར་ལེན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ། སྲེད་པ་ཟད་པ། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ། འགོག་པ་”ཞེས་བྱའོ།། སྲེད་པ་གང་ཞིག་སྲིད་པ་ནས་སྲིད་པར། ཡང་ན་འབྲས་བུ་དང་ལྷན་ཅིག་ལས་ལ་འཁྲི་ཞིང་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་“འཁྲི་ཤིང་”ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལས་བྱུང་བས་ན་འཁྲི་ཤིང་མེད་པ་སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ།། “ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་མའི་དབང་གིས་ཕྱོགས་གཅིག་ནས་ལྡང་བའི་རིགས་འགྱུར་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་བའོ།། “ཐོབ་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་མ་འཇུག་པ་ལས་གཉིས་ཀ་ལས་ལྡང་བའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་བའོ།། “རེག་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་པའི་འབྲས་བུའི་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ལ་རེག་པར་འགྱུར་བའོ།། “མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་རེག་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་འགྱུར་བའོ།། ཡང་ན། "ལམ་དང་པོས་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ། གཉིས་པས་ཐོབ། གསུམ་པས་རེག བཞི་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་དོ།།" ཞེས་ཁ་ཅིག་གིས་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ།། “གང་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བར་འདོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ལ་གནས་པའི་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བར་འདོད་པ་དེ་ཡང་གདོན་མི་ཟ་བར་དེར་འགྲོ་བར་འགྱུར་བས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། "ང་ནི་སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་། འཆི་བ་དང་། མྱ་ངན་དང་། སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་། འཁྲུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་བསམ་པ་དང་ལྷག་མཐོང་གི་རྣལ་འབྱོར་གྱི་དབང་གིས་དེ་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “གང་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བཞིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་དང་ལྡན་པ་གང་ཞིག་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བཞིན་པ་དེ་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། “གང་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཏེ་འབྲས་བུ་ལ་གནས་ཤིང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། Taṃ jinavacanena dassetuṃ ‘‘vuttampi hetaṃ bhagavatā – tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’tiādimāha. Abhiññāpāragūti adhigatena ñāṇena ñātapariññāya nibbānapāraṃ gantukāmo gacchati, gatoti pāragū. Pariññāpāragūti sabbadhammānaṃ tīraṇapariññāya samatikkamitvā vuttanayena pāragū. Pahānapāragūti samudayapakkhikānaṃ kilesānaṃ pahānapariññāya samatikkamitvā vuttanayena pāragū. Yo hi sabbadhammaṃ parijānāti, so tīhi pariññāhi parijānāti ñātapariññāya tīraṇapariññāya pahānapariññāyāti. Tattha katamā ñātapariññā? Sabbadhammaṃ jānāti ‘‘ime ajjhattikā, ime bāhirā, idamassa lakkhaṇaṃ, imāni rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī’’ti, ayaṃ [Pg.71] ñātapariññā. Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā labbhamānavasena sabbadhammaṃ tīreti ‘‘aniccato dukkhato rogato’’tiādinā (saṃ. ni. 3.122), ayaṃ tīraṇapariññā. Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena dhammesu chandarāgaṃ pajahati, ayaṃ pahānapariññāti. Imā pariññāyo sandhāya ‘‘so abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū’’ti āha. དེ་ཉིད་རྒྱལ་བའི་བཀའ་ཡིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་དུ། བྲམ་ཟེ་ནི་བརྒལ་ཞིང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཏེ་སྐམ་ས་ལ་གནས་སོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “མངོན་པར་ཤེས་པས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བར་འདོད་ཅིང་འགྲོ་བ་དང་། ཕྱིན་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། “ཡོངས་སུ་ཤེས་པས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་བརྒལ་ནས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། “སྤོང་བས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་བརྒལ་ནས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ནི། ཡོངས་ཤེས་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཏེ། ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་། རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་། སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་སོ།། དེ་ལ་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་གང་ཞེ་ན། ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ། "འདི་དག་ནི་ནང་གི་ཡིན། འདི་དག་ནི་ཕྱིའི་ཡིན། འདི་ནི་འདིའི་མཚན་ཉིད་དོ།། འདི་དག་ནི་བྱེད་ལས་དང་། ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཉེ་བའི་རྒྱུའོ།།" ཞེས་ཤེས་པ་སྟེ། འདི་ནི་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་སོ།། རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་གང་ཞེ་ན། དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱས་ནས་དམིགས་སུ་ཡོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ། "མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། ནད་ཀྱི་རྣམ་པ་" ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྟོག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། འདི་ནི་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་སོ།། སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་གང་ཞེ་ན། དེ་ལྟར་བརྟགས་ནས་མཆོག་གི་ལམ་གྱིས་ཆོས་རྣམས་ལ་འདུན་པའི་ཆགས་པ་སྤོང་བ་སྟེ། འདི་ནི་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་སོ།། ཡོངས་ཤེས་འདི་དག་ལ་དགོངས་ནས། "ཁོང་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ། ཡོངས་སུ་ཤེས་པས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ། སྤོང་བས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། Bhāvanāpāragūti bhāvanāya koṭiṃ patvā maggavasena nibbānapāraṃ gato. Sacchikiriyāpāragūti phalanibbānavasena sacchi kiriyāphalanibbānapāraṃ gato. Samāpattipāragūti aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ pāraṃ patto. Sabbadhammānanti pañcakkhandhādisabbadhammānaṃ. Sabbadukkhānanti jātidukkhādisabbadukkhānaṃ. Sabbakilesānanti kāyaduccaritādisabbakilesānaṃ. Ariyamaggānanti sotāpattimaggādicatunnaṃ ariyamaggānaṃ. Nirodhassāti nibbānassa. Sabbasamāpattīnanti sabbāsampi aṭṭhannaṃ rūpārūpasamāpattīnaṃ. Soti so ariyo. Vasippattoti vasībhāvappatto. Atha vā kantabhāvaṃ issariyabhāvaṃ nipphannabhāvaṃ patto. Pāramippattoti pāramīti avasānaṃ niṭṭhānaṃ, uttamabhāvaṃ vā taṃ patto. Kattha pattoti āha ‘‘ariyasmiṃ sīlasmi’’ntiādi. Tattha ariyasmiṃ sīlasminti niddose sīlasmiṃ. Ariyasmiṃ samādhisminti niddose samādhismiṃ. Ariyāya paññāyāti niddosāya paññāya. Ariyāya vimuttiyāti niddosāya phalavimuttiyā. Purimena vācākammantājīvā gahitā, dutiyena vāyāmasatisamādhayo gahitā, tatiyena vitakkasammādiṭṭhiyo gahitā, catutthena taṃsampayuttā sesadhammā gahitāti veditabbā. “སྒོམ་པས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པའི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་ཏེ་ལམ་གྱི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། “མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབང་གིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་འབྲས་བུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། “སྙོམས་འཇུག་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བརྒྱད་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། “ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱིའོ།། “སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཀྱིའོ།། “ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིའོ།། “འཕགས་པའི་ལམ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་རྣམས་ཀྱིའོ།། “འགོག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ།། “སྙོམས་འཇུག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བརྒྱད་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིའོ།། “ཁོང་ནི་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པ་དེ་ཉིད་དོ།། “དབང་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ།། ཡང་ན། ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་དང་། དབང་ཕྱུག་གི་དངོས་པོ་དང་། གྲུབ་པའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པའོ།། “ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པ་དང་། ཡང་ན་མཆོག་གི་དངོས་པོ་དེ་ཉིད་ཐོབ་པའོ།། གང་ལ་ཐོབ་ཅེ་ན། "འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“འཕགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལའོ།། “འཕགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་མེད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལའོ།། “འཕགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་མེད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ།། “འཕགས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་མེད་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་ཐར་པས་སོ།། དང་པོས་ནི་ངག་དང་། ལས་ཀྱི་མཐའ་དང་། འཚོ་བ་རྣམས་བཟུང་ལ། གཉིས་པས་ནི་རྩོལ་བ་དང་། དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམས་བཟུང་། གསུམ་པས་ནི་རྟོག་པ་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་རྣམས་བཟུང་། བཞི་པས་ནི་དེ་དག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་བཟུང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Antagatoti maggena saṅkhāralokantaṃ gato. Antappattoti tameva lokantaṃ phalena patto. Koṭigatoti maggena saṅkhārakoṭiṃ gato. Koṭippattoti tameva koṭiṃ phalena patto. Pariyantagatoti maggena khandhāyatanādilokapariyantaṃ paricchedaṃ parivaṭumaṃ katvā gato. Pariyantappattoti tameva lokaṃ phalena pariyantaṃ katvā patto. Vosānagatoti maggena avasānaṃ gato. Vosānappattoti phalena avasānaṃ patto. Tāṇagatoti maggena tāyanaṃ gato. Tāṇappattoti phalena tāyanaṃ patto. Leṇagatoti maggena nilīyanaṃ gato. Leṇappattoti taṃ phalena nilīyanaṃ patto. Saraṇagatoti maggena patiṭṭhaṃ gato. Saraṇappattoti phalena saraṇaṃ patto[Pg.72]. Abhayagatoti maggena nibbhayaṃ gato. Abhayappattoti phalena nibbhayaṃ nibbānaṃ patto. Accutagatoti cutivirahitaṃ nibbānaṃ maggena gato. Accutappattoti taṃ phalena patto. Amatagatoti maraṇarahitaṃ nibbānaṃ maggena gato. Amatappattoti taṃ phalena patto. Nibbānagatoti taṇhāvānato nikkhantaṃ nibbānaṃ maggena gato. Nibbānappattoti tameva phalena patto. So vuṭṭhavāsoti so arahā dasasu ariyavāsesu vasi parivasi vuṭṭho vuṭṭhāti ca vuṭṭhavāso. Ciṇṇacaraṇoti sīlena saha aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasīti ciṇṇacaraṇo. Gataddhoti saṃsāraddhānaṃ atikkanto. Gatadisoti supinantenapi agatapubbaṃ nibbānadisaṃ gato. Gatakoṭikoti anupādisesanibbānakoṭiṃ gato hutvā ṭhito. Pālitabrahmacariyoti rakkhitabrahmacariyo. Uttamadiṭṭhippattoti uttamaṃ sammādiṭṭhiṃ patto. Paṭividdhākuppoti akuppaṃ acalanaṃ arahattaphalaṃ paṭivijjhitvā ṭhito. Sacchikatanirodhoti nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā ṭhito. “མཐར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐར་ཕྱིན་པའོ།། “མཐར་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐའ་དེ་ཉིད་ཐོབ་པའོ།། “རྩེ་མོར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའོ།། “རྩེ་མོ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་རྩེ་མོ་དེ་ཉིད་ཐོབ་པའོ།། “མཐའ་མཚམས་སུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐའ་མཚམས་ཀྱི་དབྱེ་བ་བཅད་དེ་ཕྱིན་པའོ།། “མཐའ་མཚམས་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་འཇིག་རྟེན་དེ་ཉིད་མཐའ་མཚམས་སུ་བྱས་ཏེ་ཐོབ་པའོ།། “མཐར་ཐུག་པར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་མཐར་ཐུག་པར་ཕྱིན་པའོ།། “མཐར་ཐུག་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་མཐར་ཐུག་པ་ཐོབ་པའོ།། “སྐྱོབ་པར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་སྐྱོབ་པ་ཉིད་དུ་ཕྱིན་པའོ།། “སྐྱོབ་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་སྐྱོབ་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ།། “སྐྱིབས་སུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་ཡིབ་པའི་གནས་སུ་ཕྱིན་པའོ།། “སྐྱིབས་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་ཡིབ་པའི་གནས་དེ་ཉིད་ཐོབ་པའོ།། “སྐྱབས་སུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་གནས་གཞི་སུ་ཕྱིན་པའོ།། “སྐྱབས་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་སྐྱབས་ཐོབ་པའོ།། “འཇིགས་པ་མེད་པར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་འཇིགས་པ་མེད་པར་ཕྱིན་པའོ།། “འཇིགས་པ་མེད་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་འཇིགས་པ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཐོབ་པའོ།། “འཆི་འཕོ་མེད་པར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་འཆི་འཕོ་དང་བྲལ་བའི་མྱང་འདས་སུ་ཕྱིན་པའོ།། “འཆི་འཕོ་མེད་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་དེ་ཉིད་ཐོབ་པའོ།། “འཆི་བ་མེད་པར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་འཆི་བ་མེད་པའི་མྱང་འདས་སུ་ཕྱིན་པའོ།། “འཆི་བ་མེད་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་དེ་ཉིད་ཐོབ་པའོ།། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་སྲེད་པའི་འཆིང་བ་ལས་བྱུང་བའི་མྱང་འདས་སུ་ཕྱིན་པའོ།། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་དེ་ཉིད་ཐོབ་པའོ།། “གནས་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་ཉིད་འཕགས་པའི་གནས་པ་བཅུ་ལ་གནས་པར་བྱས། ཀུན་ཏུ་གནས་པར་བྱས། གནས་པ་ལས་ལངས། ལངས་བཞིན་པ་དང་ལངས་ཟིན་པས་ན་གནས་པ་མཐར་ཕྱིན་པའོ།། “སྤྱོད་པ་སྤྱད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ལ་དབང་འབྱོར་བར་སྤྱད་པས་ན་སྤྱོད་པ་སྤྱད་པའོ།། “བགྲོད་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་བགྲོད་ལམ་ལས་འདས་པའོ།། “ཕྱོགས་སུ་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྨི་ལམ་དུ་ཡང་སྔར་འགྲོ་མ་མྱོང་བའི་མྱང་འདས་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་ཕྱིན་པའོ།། “མཐར་ཐུག་པའི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྷག་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་ཏེ་གནས་པའོ།། “ཚངས་སྤྱོད་བསྲུངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་བསྲུངས་པའོ།། “མཆོག་གི་ལྟ་བ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཐོབ་པའོ།། “མི་འཁྲུགས་པ་རྟོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་འཁྲུགས་ཤིང་མི་གཡོ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་དུ་རྟོགས་ཏེ་གནས་པའོ།། “འགོག་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འགོག་པ་མྱང་འདས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ཏེ་གནས་པའོ།། Dukkhaṃ tassa pariññātanti tividhaṃ dukkhaṃ tena samatikkamitvā paricchinnaṃ. Abhiññeyyanti sabhāvalakkhaṇāvabodhavasena sobhanena ākārena jānitabbaṃ. Abhiññātanti adhikena ñāṇena ñātaṃ. Pariññeyyanti sāmaññalakkhaṇāvabodhavasena kiccasamāpannavasena ca byāpitvā parijānitabbaṃ. Pariññātanti samantato ñātaṃ. Bhāvetabbanti vaḍḍhetabbaṃ. Sacchikātabbanti paccakkhaṃ kātabbaṃ. Duvidhā hi sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ārammaṇasacchikiriyā cāti. “ཁོང་གིས་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁོང་གིས་སྡུག་བསྔལ་རྣམ་པ་གསུམ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཏེ་མཚམས་བཅད་པའོ།། “མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་མཛེས་པའི་རྣམ་པས་ཤེས་པར་བྱ་བའོ།། “མངོན་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་པའོ།། “ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པའི་དབང་དང་བྱ་བ་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའོ།། “ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཤེས་པའོ།། “བསྒོམ་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྤེལ་བར་བྱ་བའོ།། “མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའོ།། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཐོབ་པའི་མངོན་སུམ་དང་དམིགས་པའི་མངོན་སུམ་མོ།། Ukkhittapalighoti ettha palighoti vaṭṭamūlikā avijjā. Ayañhi dukkhipanaṭṭhena ‘‘paligho’’ti vuccati. Tenesa tassā ukkhittattā ‘‘ukkhittapaligho’’ti vutto. Saṃkiṇṇaparikhoti parikhā vuccati punabbhavadāyako bhavesu jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca ‘‘jātisaṃsāro’’ti laddhanāmānaṃ punabbhavakkhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro. So hi punappunaṃ uppattikaraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā ‘‘parikhā’’ti vuccati. Tenesa tassā saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā ‘‘saṃkiṇṇaparikho’’ti vutto. Abbūḷhesikoti esikāti vaṭṭamūlikā taṇhā. Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena ‘‘esikā’’ti vuccati. Tenesa tassā abbūḷhattā luñcitvā chaḍḍitattā ‘‘abbūḷhesiko’’ti [Pg.73] vuccati. Niraggaḷoti aggaḷaṃ vuccanti orambhāgajanakāni kāmabhave uppattipaccayāni orambhāgiyāni. Etāni hi mahākavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā ‘‘aggaḷa’’nti vuccanti. Tenesa tesaṃ niraggaḷattā bhinnattā ‘‘niraggaḷo’’ti vutto. Ariyoti nikkileso parisuddho. Pannaddhajoti pātitamānaddhajo. Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārapañcakāmaguṇabhārā pannā oropitā assāti pannabhāro. Api ca idha mānabhārasseva oropitattā ‘‘pannabhāro’’ti adhippeto. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto. Idha pana mānayogeneva visaṃyuttattā ‘‘visaṃyutto’’ti adhippeto. “གཏན་པ་བཏོན་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“གཏན་པ་”ནི་འཁོར་བའི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་མ་རིག་པའོ།། འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་བསྐྱེད་པའི་དོན་གྱིས་“གཏན་པ་”ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་མ་རིག་པ་དེ་བཏོན་པའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་“གཏན་པ་བཏོན་པ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། “འོབས་བཤིགས་པ་”ཞེས་པ་ལ། “འོབས་”ནི་ཡང་སྲིད་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་དང་། སྲིད་པ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བའི་དབང་དང་འཁོར་བའི་དབང་གིས་“སྐྱེ་བའི་འཁོར་བ་”ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཡང་སྲིད་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ལས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ།། དེ་ནི་ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བསྐོར་ཏེ་གནས་པས་ན་“འོབས་”ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་འོབས་དེ་བཀང་ཞིང་བཤིགས་པའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་“འོབས་བཤིགས་པ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། “ཀ་བ་བཏོན་པ་”ཞེས་པ་ལ། “ཀ་བ་”ནི་འཁོར་བའི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སྲེད་པའོ།། འདི་ནི་ཟབ་མོར་ཞུགས་པའི་དོན་གྱིས་“ཀ་བ་”ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་ཀ་བ་དེ་བཏོན་ཞིང་བཀོག་ནས་བོར་བའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་“ཀ་བ་བཏོན་པ་”ཞེས་བྱའོ།། “སྒོ་གཏན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ལ། “སྒོ་གཏན་”ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་ལྔ་པོ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ།། འདི་དག་ནི་སྒོ་ཆེན་པོས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཅད་པ་བཞིན་དུ་སེམས་བཀག་སྟེ་གནས་པས་ན་“སྒོ་གཏན་”ཞེས་བྱའོ།། དེས་ན་སྒོ་གཏན་དེ་དག་མེད་པར་བྱས་ཤིང་བཅག་པའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་“སྒོ་གཏན་མེད་པ་”ཞེས་བརྗོད་དོ།། “འཕགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའོ།། “རྒྱལ་མཚན་བབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱལ་མཚན་བཅག་པའོ།། “ཁུར་བོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ཁུར་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་ཁུར། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཁུར། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་ཁུར་རྣམས་བོར་ཞིང་ཕབ་པས་ན་ཁུར་བོར་བའོ།། གཞན་ཡང་འདིར་ང་རྒྱལ་གྱི་ཁུར་ཉིད་ཕབ་པའི་ཕྱིར་“ཁུར་བོར་བ་”ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་བཞི་དང་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ང་རྒྱལ་གྱི་སྦྱོར་བ་ཉིད་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་“སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Ettāvatā therena maggena kilese khepetvā nirodhasayanavaragatassa khīṇāsavassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā viharaṇakālo dassito. Yathā hi dve nagarāni ekaṃ coranagaraṃ, ekaṃ khemanagaraṃ. Atha ekassa mahāyodhassa evaṃ icchā uppajjeyya ‘‘yāvimaṃ coranagaraṃ tiṭṭhati, tāva khemanagaraṃ bhayato na muccati. Coranagaraṃ anagaraṃ karissāmī’’ti sannāhaṃ katvā khaggaṃ gahetvā coranagaraṃ upasaṅkamitvā nagaradvāre ussāpite esikatthambhe khaggena chinditvā saddhiṃ dvārabāhāhi kavāṭaṃ bhinditvā palighaṃ ukkhipitvā pākāraṃ bhindanto parikhaṃ saṃkiritvā nagarasobhanatthāya ussāpite dhaje pātetvā nagaraṃ agginā jhāpetvā khemanagaraṃ pavisitvā uparipāsādamāruyha ñātigaṇaparivuto surasabhojanaṃ bhuñjeyya. Evaṃ coranagaraṃ viya sakkāyo, khemanagaraṃ viya nibbānaṃ, mahāyodho viya yogāvacaro. Tassevaṃ hoti ‘‘yāva sakkāyavaṭṭaṃ vaṭṭati, tāva dvattiṃsakammakāraṇehi aṭṭhanavutirogehi pañcavīsatimahabbhayehi ca parimuccanaṃ natthī’’ti. So mahāyodho viya sannāhaṃ sīlasannāhaṃ katvā paññātiṇhakhaggaṃ gahetvā khaggena esikatthambhe viya arahattamaggena taṇhesikaṃ chinditvā, so yodho sadvārabāhakaṃ nagarakavāṭaṃ viya pañcorambhāgiyasaṃyojanaggaḷaṃ ugghoṭetvā, so yodho palighaṃ viya avijjāpalighaṃ ukkhipitvā, so yodho pākāraṃ bhindanto parikhaṃ viya kammābhisaṅkhārapākāraṃ bhindanto jātisaṃsāraparikhaṃ saṃkiritvā, so yodho nagarasobhanatthāya ussāpite dhaje viya mānaddhaje [Pg.74] pātetvā sakkāyanagaraṃ jhāpetvā, so yodho khemanagaraṃ pavisitvā uparipāsāde surasabhojanaṃ bhuñjanto viya nibbānanagaraṃ pavisitvā amatanirodhārammaṇaṃ phalasamāpattisukhaṃ anubhavamāno kālaṃ vītināmeti. Vuttañhetaṃ bhagavatā (a. ni. 5.71) – འདི་ཙམ་གྱིས་གནས་བརྟན་གྱིས་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པར་བྱས་ཏེ། འགོག་པའི་གཟིམ་ཁང་མཆོག་ཏུ་གཤེགས་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་དེས། མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་ཞུགས་ཏེ་བཞུགས་པའི་དུས་བསྟན་ཏོ།། དཔེར་ན། གྲོང་ཁྱེར་གཉིས་ཡོད་དེ། གཅིག་ནི་ཇག་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དང་། གཅིག་ནི་བདེ་འཇགས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་རོ།། དེ་ནི་དཔའ་བོ་ཆེན་པོ་ཞིག་ལ་འདི་སྙམ་པའི་འདོད་པ་སྐྱེས་ཏེ། “ཇག་པའི་གྲོང་ཁྱེར་འདི་ཇི་སྲིད་གནས་པ་དེ་སྲིད་དུ་བདེ་འཇགས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་འཇིགས་པ་ལས་མི་ཐར་རོ།། ངས་ཇག་པའི་གྲོང་ཁྱེར་འདི་གྲོང་ཁྱེར་མ་ཡིན་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས། གོ་ཆ་བགོས་ཏེ་རལ་གྲི་བཟུང་ནས་ཇག་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཉེ་བར་སོང་སྟེ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོར་བསྒྲེངས་པའི་ཀ་བ་རྣམས་རལ་གྲིས་བཅད། སྒོ་གཏན་དང་ལྷན་ཅིག་སྒོ་གླེགས་རྣམས་བཅག སྒོ་གཏན་བཏོན། རྩིག་པ་བཤིགས་ཏེ་འོབས་རྣམས་བཀང་། གྲོང་ཁྱེར་མཛེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསྒྲེངས་པའི་རྒྱལ་མཚན་རྣམས་ཕབ། གྲོང་ཁྱེར་མེས་བསྲེགས་ཏེ། བདེ་འཇགས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་ནས་ཁང་བཟང་གི་སྟེང་དུ་འཛེགས་ཏེ། གཉེན་འཁོར་གྱིས་བསྐོར་ནས་བདུད་རྩིའི་ཟས་ལ་རོལ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཇག་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ལྟ་བུ་ནི་འཇིག་ཚོགས་སོ།། བདེ་འཇགས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ལྟ་བུ་ནི་མྱང་འདས་སོ།། དཔའ་བོ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་ནི་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པའོ།། ཁོང་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམ་སྟེ། “ཇི་སྲིད་འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་འཁོར་བ་འཁོར་བ་དེ་སྲིད་དུ་ལས་ཀྱི་བྱེད་རྒྱུ་སོ་གཉིས་དང་། ནད་དགུ་བཅུ་རྩ་བརྒྱད། འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་ཉེར་ལྔ་ལས་ཐར་བ་མེད་དོ་”སྙམ་མོ།། དཔའ་བོ་དེས་གོ་ཆ་བགོས་པ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གོ་ཆ་བགོས། རལ་གྲི་རྣོན་པོ་བཟུང་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་རལ་གྲི་རྣོན་པོ་བཟུང་ནས། རལ་གྲིས་ཀ་བ་བཅད་པ་བཞིན་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྲེད་པའི་ཀ་བ་བཅད། དཔའ་བོ་དེས་སྒོ་གླེགས་དང་བཅས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཅག་པ་བཞིན་དུ་མཐུན་པའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་ལྔའི་སྒོ་གཏན་བཤིགས། དཔའ་བོ་དེས་སྒོ་གཏན་བཏོན་པ་བཞིན་དུ་མ་རིག་པའི་སྒོ་གཏན་བཏོན། དཔའ་བོ་དེས་རྩིག་པ་བཤིགས་ཏེ་འོབས་བཀང་བ་བཞིན་དུ་ལས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྩིག་པ་བཤིགས་ཏེ་སྐྱེ་བའི་འཁོར་བའི་འོབས་བཀང་། དཔའ་བོ་དེས་གྲོང་ཁྱེར་མཛེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསྒྲེངས་པའི་རྒྱལ་མཚན་རྣམས་ཕབ་པ་བཞིན་དུ་ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱལ་མཚན་རྣམས་ཕབ་སྟེ་འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་མེས་བསྲེགས། དཔའ་བོ་དེས་བདེ་འཇགས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་ནས་ཁང་བཟང་གི་སྟེང་དུ་བདུད་རྩིའི་ཟས་ལ་རོལ་བ་བཞིན་དུ། མྱང་འདས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་ནས་འཆི་བ་མེད་པའི་འགོག་པ་ལ་དམིགས་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བཞིན་དུ་དུས་འདའ་བར་བྱེད་དོ།། འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno avijjā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ukkhittapaligho hoti. “དགེ་སློང་དག་ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་གཏན་པ་བཏོན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་གི་མ་རིག་པ་སྤངས་ཤིང་། རྩ་བ་ནས་བཅད་དེ། ཏཱ་ལའི་མགོ་བཅད་པ་བཞིན་དུ་བྱས་ཤིང་། མེད་པར་བྱས་ཏེ། ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་བྱས་པའོ།། དགེ་སློང་དག་དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་གཏན་པ་བཏོན་པ་ཡིན་ནོ།།” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno ponobhaviko jātisaṃsāro pahīno hoti…pe… evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu saṃkiṇṇaparikho hoti. “དགེ་སློང་དག་ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་འོབས་བཤིགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་གི་ཡང་སྲིད་སྐྱེ་བའི་འཁོར་བ་སྤངས་ཤིང་། །པེ། དགེ་སློང་དག་དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་འོབས་བཤིགས་པ་ཡིན་ནོ།།” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti…pe… evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu abbūḷhesiko hoti. “དགེ་སློང་དག་ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ཀ་བ་བཏོན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་གི་སྲེད་པ་སྤངས་ཤིང་། །པེ། དགེ་སློང་དག་དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ཀ་བ་བཏོན་པ་ཡིན་ནོ།།” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti…pe… evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu niraggaḷo hoti. “དགེ་སློང་དག་ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་སྒོ་གཏན་མེད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་གི་ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལྔ་པོ་སྤངས་ཤིང་། །པེ། དགེ་སློང་དག་དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་སྒོ་གཏན་མེད་པ་ཡིན་ནོ།།” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ariyo pannaddhajo pannabhāro visaṃyutto hoti (a. ni. 5.71). “དགེ་སློང་དག་ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་འཕགས་པ་རྒྱལ་མཚན་བབས་པ་ཁུར་བོར་བ་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བ་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་གི་ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་སྤངས་ཤིང་། རྩ་བ་ནས་བཅད་དེ། ཏཱ་ལའི་མགོ་བཅད་པ་བཞིན་དུ་བྱས་ཤིང་། མེད་པར་བྱས་ཏེ། ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་བྱས་པའོ།། དགེ་སློང་དག་དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་འཕགས་པ་རྒྱལ་མཚན་བབས་པ་ཁུར་བོར་བ་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བ་ཡིན་ནོ།།” ‘‘Evaṃ vimuttacittaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā anvesaṃ nādhigacchanti ‘idaṃnissitaṃ tathāgatassa viññāṇa’’’nti (ma. ni. 1.246). “དགེ་སློང་དག་དེ་ལྟར་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་དགེ་སློང་ལ། དབང་པོ་དང་བཅས་པའི་ལྷ་རྣམས་དང་། ཚངས་པ་དང་བཅས་པ། སྐྱེ་དགུའི་བདག་པོ་དང་བཅས་པས་བཙལ་ཀྱང་། ‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདི་ལ་བརྟེན་ཏོ།།’ཞེས་རྙེད་པར་མི་འགྱུར་རོ།།” Pañcaṅgavippahīnoti kāmacchandādipañcaṅgāni vividhehi upāyehi pajahitvā ṭhito. Vuttañhetaṃ – “ཡན་ལག་ལྔ་རྣམ་པར་སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་ལྔ་པོ་ཐབས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་སྤངས་ཏེ་གནས་པའོ།། འདི་ནི་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kathañcāvuso[Pg.75], bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti? Idhāvuso, bhikkhuno kāmacchando pahīno hoti, byāpādo pahīno hoti, thinamiddhaṃ pahīnaṃ hoti, uddhaccakukkuccaṃ pahīnaṃ hoti, vicikicchā pahīnā hoti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hotī’’ti (dī. ni. 3.348, 360). “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ཡན་ལག་ལྔ་རྣམ་པར་སྤངས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་གི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤངས་ཤིང་། གནོད་སེམས་སྤངས་པ། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྤངས་པ། རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྤངས་པ། ཐེ་ཚོམ་སྤངས་པའོ།། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ཡན་ལག་ལྔ་རྣམ་པར་སྤངས་པ་ཡིན་ནོ།།” Chaḷaṅgasamannāgatoti channaṃ aṅgānaṃ pūretvā chasu dvāresu rūpādiārammaṇe paṭighānunayaṃ vajjetvā upekkhāvasena sato sampajāno hutvā viharaṇavasena chaḷaṅgāni pūretvā paripuṇṇaṃ katvā ṭhitattā ‘‘chaḷaṅgasamannāgato’’ti vutto. Vuttañhetaṃ – “ཡན་ལག་དྲུག་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་དྲུག་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ། སྒོ་དྲུག་པོ་རྣམས་སུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་སྤངས་ནས། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་གིས་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་གནས་པའི་སྒོ་ནས་ཡན་ལག་དྲུག་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པས་ན་“ཡན་ལག་དྲུག་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་བྱའོ།། འདི་ནི་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā, jivhāya rasaṃ sāyitvā, kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā, manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotī’’ti (dī. ni. 3.348, 360). “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ཡན་ལག་དྲུག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཡིད་དགའ་བར་མི་འགྱུར་ཞིང་ཡིད་མི་དགའ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་ལ། བཏང་སྙོམས་སུ་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་གནས་སོ།། རྣ་བས་སྒྲ་ཐོས་ནས། །པེ། སྣས་དྲི་བསྣམས་ནས། ལྕེས་རོ་མྱངས་ནས། ལུས་ཀྱིས་རེག་བྱ་རེག་ནས། ཡིད་ཀྱིས་ཆོས་རྟོགས་ནས་ཡིད་དགའ་བར་མི་འགྱུར་ཞིང་ཡིད་མི་དགའ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་ལ། བཏང་སྙོམས་སུ་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་གནས་སོ།། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ཡན་ལག་དྲུག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།།” Ekārakkhoti satiārakkhena eko uttamo ārakkho assāti ekārakkho. Vuttañhetaṃ – “སྲུང་བ་གཅིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་དྲན་པའི་སྲུང་བས་མཆོག་གི་སྲུང་བ་གཅིག་པོ་དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་ཡོད་པས་ན་སྲུང་བ་གཅིག་པའོ།། འདི་ནི་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu ekārakkho hoti? Idhāvuso, bhikkhu satārakkhena cetasā samannāgato viharati. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu ekārakkho hotī’’ti (dī. ni. 3.348, 360). “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་སྲུང་བ་གཅིག་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་ནི་དྲན་པའི་སྲུང་བ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་གནས་པར་བྱེད་དོ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་ནི་སྲུང་བ་གཅིག་པ་ཡིན་ནོ།”ཞེས་བྱའོ། (དཱིགྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣་༣༤༨། ༣༦༠) Caturāpassenoti paññāya paṭisevanaparivajjanavinodanapajahanānaṃ vasena catunnaṃ apassayānaṃ ito cito ca aparivattamānānaṃ vasena caturāpasseno, tesaṃ pāpuṇitvā ṭhito. Vuttañhetaṃ – “རྟེན་བཞི་དང་ལྡན་པ།”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཀྱིས་བསྟེན་པ་དང་། ཡོངས་སུ་སྤོང་བ། བསལ་བ། རྣམ་པར་སྤོང་བ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས། ཕྱོགས་འདི་དང་འདིར་མི་འགྱུར་བའི་རྟེན་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་རྟེན་བཞི་དང་ལྡན་པ་སྟེ། དེ་དག་ལ་ཐོབ་ཅིང་གནས་པའོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu caturāpasseno hoti? Idhāvuso, bhikkhu saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ parivajjeti. Saṅkhāyekaṃ [Pg.76] vinodeti, saṅkhāyekaṃ pajahatī’’tiādinā (dī. ni. 3.348, 360) nayena vitthāretabbaṃ. “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་རྟེན་བཞི་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་ནི་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་གཅིག་བསྟེན་པར་བྱེད། སོ་སོར་བརྟགས་ནས་གཅིག་ཡོངས་སུ་སྤོང་བར་བྱེད། སོ་སོར་བརྟགས་ནས་གཅིག་བསལ་བར་བྱེད། སོ་སོར་བརྟགས་ནས་གཅིག་རྣམ་པར་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། (དཱིགྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣་༣༤༨། ༣༦༠) Paṇunnapaccekasaccoti ‘‘idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva sacca’’nti evaṃ pāṭiekkaṃ gahitattā paccekasaṅkhātāni diṭṭhisaccāni paṇunnāni nihaṭāni pahīnāni assāti paṇunnapaccekasacco. “སོ་སོའི་བདེན་པ་བསལ་བ།”ཞེས་པ་ནི། “ལྟ་བ་འདི་ཉིད་བདེན་ནོ། འདི་ཉིད་བདེན་ནོ།”ཞེས་དེ་ལྟར་སོ་སོར་བཟུང་བའི་ཕྱིར། སོ་སོར་བགྲང་བའི་ལྟ་བའི་བདེན་པ་རྣམས་བསལ་བ། བཏོན་པ། སྤངས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ན། སོ་སོའི་བདེན་པ་བསལ་བ་ཞེས་བྱའོ། Samavayasaṭṭhesanoti ettha avayāti anūnā. Saṭṭhāti vissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano. Sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho. Kevalīti paripuṇṇo. Vusitavāti vusitabrahmacariyo, garusaṃvāse ariyamaggepi dasasu ariyavāsesupi vusitavanto. Uttamapurisoti khīṇakilesattā visesapuriso ājaññapuriso. Paramapurisoti uttamapuriso, paramaṃ vā paṭilābhaṃ pattattā uttamaṃ pattabbaṃ arahattapaṭilābhaṃ patto anuttarapuññakkhettabhūto uttamapuriso, tenevatthena paramapuriso. Anuttaraṃ samāpattiṃ samāpajjituṃ amataṃ paṭilābhaṃ pattattā paramapattippatto. Atha vā ‘‘gharāvāse ādīnavaṃ sañjānitvā sāsanapavisanavasena uttamapuriso. Attabhāve ādīnavaṃ sañjānitvā vipassanāpavisanavasena paramapuriso. Kilese ādīnavaṃ sañjānitvā ariyabhūmantaraṃ paviṭṭho paramapattippattoti evameke vaṇṇayanti. “ཚོལ་བ་ཡང་དག་པར་བཏང་བ།”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“ཨ་བ་ཡཱ་”ནི་མ་ཚང་བ་མེད་པའོ། “སཊྛཱ་”ནི་བཏང་བའོ། ཡང་དག་པར་མ་ཚང་བ་མེད་ཅིང་བཏང་བའི་ཚོལ་བ་དང་ལྡན་པས་ན། ཚོལ་བ་ཡང་དག་པར་བཏང་བ་ཞེས་བྱའོ། ཡང་དག་པར་ཚོལ་བ་ཐམས་ཅད་བཏང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཀེ་བ་ལཱི།”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། “ཚངས་པར་སྤྱད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་ཟིན་པ་སྟེ། བླ་མའི་གནས་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་དང་། འཕགས་པའི་གནས་པ་བཅུ་པོ་རྣམས་ལ་ཡང་སྤྱད་ཟིན་པའོ། “སྐྱེས་བུ་དམ་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྐྱེས་བུ་སྟེ་སྐྱེས་བུ་ཅང་ཤེས་པའོ། “སྐྱེས་བུ་མཆོག”ཅེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སྟེ། ཡང་ན་མཆོག་གི་ཐོབ་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་མཆོག་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པས་བླ་ན་མེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་མཆོག་ཅེས་བྱའོ། བླ་ན་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་ཅིང་འཆི་མེད་ཀྱི་ཐོབ་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་མཆོག་གི་ཐོབ་པ་ཐོབ་པའོ། ཡང་ན། “ཁྱིམ་གྱི་གནས་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་རིག་ནས་བསྟན་པ་ལ་ཞུགས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་བུ་དམ་པའོ། ལུས་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་རིག་ནས་ལྷག་མཐོང་ལ་ཞུགས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་བུ་མཆོག་གོ། ཉོན་མོངས་པ་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་རིག་ནས་འཕགས་པའི་ས་ལ་ཞུགས་པས་མཆོག་གི་ཐོབ་པ་ཐོབ་པའོ།”ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ། Nevācinatīti kusalākusalānaṃ pahīnattā tesaṃ vipākaṃ na vaḍḍheti. Nāpacinatīti phale ṭhitattā na viddhaṃseti. Apacinitvā ṭhitoti paṭippassaddhipahāne ṭhitattā kilese viddhaṃsetvā ṭhito. Ito paraṃ tīhipi padehi maggaphalavaseneva yojetabbaṃ. Neva pajahatīti pahātabbābhāvena kilese na pajahati. Na upādiyatīti taṇhāmānadiṭṭhīhi gahetabbābhāvato tehi na gaṇhāti. Pajahitvā ṭhitoti cajitvā ṭhito. Neva saṃsibbatīti taṇhāvasena neva saṃsibbati. Na ussinetīti mānavasena na ukkaṃsati. Visinitvā ṭhitoti taṇhāsaṃsīvanaṃ akatvā ṭhitoti evameke vaṇṇayanti. Neva vidhūpetīti kilesaggiṃ na nibbāpeti. Na sandhūpetīti kilesaggiṃ na jālāpeti. Vidhūpetvā ṭhitoti taṃ nibbāpetvā ṭhito. “མི་གསོག་པ།”ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མི་སྤེལ་བའོ། “མི་འབྲིད་པ།”ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་མི་འཇིག་པའོ། “འབྲིད་པར་བྱས་ནས་གནས་པ།”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ཞི་བའི་སྤོང་བ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བཅོམ་ནས་གནས་པའོ། འདི་ལས་གཞན་པའི་ཚིག་གསུམ་པོ་ཡང་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། “མི་སྤོང་བ།”ཞེས་པ་ནི། སྤང་བྱ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་མི་སྤོང་བའོ། “མི་འཛིན་པ།”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ། ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གཟུང་བྱ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་མི་འཛིན་པའོ། “སྤངས་ནས་གནས་པ།”ཞེས་པ་ནི། བཏང་ནས་གནས་པའོ། “མི་འཚེམ་པ།”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་དབང་གིས་མི་འཚེམ་པའོ། “མི་སྦོ་བ།”ཞེས་པ་ནི། ང་རྒྱལ་གྱི་དབང་གིས་མི་འགྱིང་བའོ། “བཤིག་ནས་གནས་པ།”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་འཚེམ་པ་མ་བྱས་པར་གནས་པའོ། ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ། “མི་གཏོར་བ།”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་མེ་མི་གསོད་པའོ། “མི་འདུད་པ།”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་མེ་མི་སྤར་བའོ། “གཏོར་ནས་གནས་པ།”ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་བསད་ནས་གནས་པའོ། Asekkhena [Pg.77] sīlakkhandhenāti sikkhitabbābhāvena asekkhena vācākammantājīvasīlakkhandhena sīlarāsinā samannāgatattā ṭhito, aparihīnabhāvena ṭhito. Samādhikkhandhenāti vāyāmasatīhi sampayuttena samādhinā. Vimuttikkhandhenāti phalavimuttisampayuttakkhandhena. Vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti paccavekkhaṇañāṇena. Saccaṃ sampaṭipādiyitvāti catuariyasaccaṃ sabhāvavasena sakasantāne sampādiyitvā paṭivijjhitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvāti kampanataṇhaṃ atikkamitvā. Kilesagginti rāgādikilesaggiṃ. Pariyādiyitvāti khepetvā nibbāpetvā. Aparigamanatāyāti saṃsāre agamanabhāvena punāgamanābhāvenāti attho. Kaṭaṃ samādāyāti jayaggāhaṃ gahetvā. Muttipaṭisevanatāyāti sabbakilesehi muccitvā rūpādiārammaṇasevanavasena. Atha vā sabbakilesehi muttaphalasamāpattisevanavasena. Mettāya pārisuddhiyāti upakkilesamuttāya parisuddhabhāve ṭhitāya mettāya ṭhito. Karuṇādīsupi eseva nayo. “མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོས།”ཞེས་པ་ནི། བསླབ་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་སློབ་པའི་ངག་དང་། ལས་ཀྱི་མཐའ་དང་། འཚོ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་ལྡན་པས་གནས་པ། ཉམས་པ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པའོ། “ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོས།”ཞེས་པ་ནི། རྩོལ་བ་དང་དྲན་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སོ། “རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕུང་པོས།”ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕུང་པོས་སོ། “རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཕུང་པོས།”ཞེས་པ་ནི། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སོ། “བདེན་པ་མངོན་དུ་བྱས་ནས།”ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་རང་གི་རྒྱུད་ལ་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་མངོན་དུ་བྱས་ཤིང་རྟོགས་ནས་གནས་པའོ། “གཡོ་བ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ནས།”ཞེས་པ་ནི། གཡོ་བར་བྱེད་པའི་སྲེད་པ་ལས་འདས་ནས་སོ། “ཉོན་མོངས་པའི་མེ།”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་མེའོ། “ཟད་པར་བྱས་ནས།”ཞེས་པ་ནི། ཟད་པར་བྱས་ཤིང་བསད་ནས་སོ། “ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ཕྱིར།”ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བར་མི་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། སླར་མི་འོང་བའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “རྒྱལ་ཁ་བླངས་ནས།”ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་བར་བྱེད་པ་བཟུང་ནས་སོ། “ཐར་པ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར།”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་གྲོལ་ཏེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ལ་བསྟེན་པའི་དབང་གིས་སོ། ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་གྲོལ་བའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་བསྟེན་པའི་དབང་གིས་སོ། “བྱམས་པའི་རྣམ་པར་དག་པས།”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་བའི་རྣམ་པར་དག་པའི་ངང་ལ་གནས་པའི་བྱམས་པས་གནས་པའོ། སྙིང་རྗེ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། Accantapārisuddhiyāti atikkantaparisuddhabhāvena parisuddhiyā antaṃ pāpuṇitvā ṭhito. Atammayatāyāti taṇhādiṭṭhimānā ‘‘tammayā’’ti vuccanti. Tesaṃ abhāvo atammayatā, tāya taṇhādiṭṭhimānavirahitatāya ṭhito. Vuttañhetaṃ – “གཏན་དུ་རྣམ་པར་དག་པས།”ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ངང་གིས་རྣམ་པར་དག་པའི་མཐར་ཕྱིན་ནས་གནས་པའོ། “དེ་ཉིད་དུ་མི་འཛིན་པས།”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ང་རྒྱལ་རྣམས་ལ་“དེ་ཉིད་དུ་འཛིན་པ།”ཞེས་བྱའོ། དེ་དག་མེད་པ་ནི་དེ་ཉིད་དུ་མི་འཛིན་པ་སྟེ། སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་བྲལ་བའི་ངང་གིས་གནས་པའོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘So tādiso lokavidū sumedho, sabbesu dhammesu atammayo munī’’ti (a. ni. 3.40). Etthāpi taṇhāmānadiṭṭhivirahitoti attho. Vimuttattāti sabbakilesehi muttabhāvena. Santussitattāti yathālābhayathābalayathāsāruppasantosavasena santuṭṭhabhāvena ṭhito. “དེ་འདྲ་བའི་འཇིག་རྟེན་མཁྱེན་པ་བློ་བཟང་པོ། ཆོས་རྣམས་ཀུན་ལ་དེ་ཉིད་མི་འཛིན་ཐུབ་པའོ།”ཞེས་བྱའོ། (ཨངྒུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣་༤༠) འདིར་ཡང་སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར།”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རོ། “ཆོག་ཤེས་པའི་ཕྱིར།”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཐུ་ཡོད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་འཚམ་པར་ཆོག་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཆོག་ཤེས་པའི་ངང་ལ་གནས་པའོ། Khandhapariyanteti ekacatupañcakkhandhānaṃ tīhi pariññaggīhi jhāpetvā ante avasāne ṭhito, natthi etassa antoti vā pariyantaṃ, tasmiṃ pariyante. Dhātupariyantādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – dhātupariyanteti aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ pariyante. Āyatanapariyanteti dvādasannaṃ āyatanānaṃ. Gatipariyanteti nirayādipañcannaṃ gatīnaṃ. Upapattipariyanteti sugatiduggatīsu nibbattiyā. Paṭisandhipariyanteti kāmarūpārūpabhavesu paṭisandhiyā[Pg.78]. Bhavapariyanteti ekavokāracatupañcasaññāasaññānevasaññānāsaññākāmarūpaarūpabhavānaṃ. Saṃsārapariyanteti khandhadhātuāyatanānaṃ abbocchinnapavattiyā. Vaṭṭapariyanteti kammavipākakilesavaṭṭānaṃ pariyante. Antime bhaveti avasāne upapattibhave. Antime samussaye ṭhitoti avasāne samussaye sarīre ṭhito. Antimadehadharoti antimaṃ avasānadehaṃ sarīraṃ dhāretīti antimadehadharo. Arahāti ārakattā arīnaṃ, arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā arahā. “ཕུང་པོའི་མཐའ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་གཅིག་དང་། བཞི་དང་། ལྔ་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མེ་གསུམ་གྱིས་བསྲེགས་ནས་མཐའ་མ་འཇུག་ཏུ་གནས་པའོ། ཡང་ན། འདི་ལ་མཐའ་མེད་པས་མཐའ་སྟེ། མཐའ་དེ་ཉིད་ལའོ། ཁམས་ཀྱི་མཐའ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་ཁྱད་པར་ཏེ། “ཁམས་ཀྱི་མཐའ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་མཐའ་ལའོ། “སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་མཐའ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱིའོ། “འགྲོ་བའི་མཐའ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པའི་འགྲོ་བ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ། “སྐྱེ་བའི་མཐའ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། བདེ་འགྲོ་དང་ལོག་འགྲོར་སྐྱེ་བ་ཉིད་ཀྱིའོ། “ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་མཐའ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཉིད་ཀྱིའོ། “སྲིད་པའི་མཐའ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་གཅིག་པ་དང་། བཞི་པ་དང་། ལྔ་པ་དང་། འདུ་ཤེས་ཅན་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་དང་། འདོད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། “འཁོར་བའི་མཐའ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱིའོ། “འཁོར་བའི་མཐའ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། ལས་དང་། རྣམ་སྨིན་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོའི་མཐའ་ལའོ། “སྲིད་པ་ཐ་མ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། མཐའ་མའི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ལའོ། “ཕུང་པོ་ཐ་མ་ལ་གནས་པ།”ཞེས་པ་ནི། མཐའ་མའི་ཕུང་པོ་སྟེ་ལུས་ལ་གནས་པའོ། “ལུས་ཐ་མ་འཛིན་པ།”ཞེས་པ་ནི། མཐའ་མའི་ལུས་འཛིན་པས་ན་ལུས་ཐ་མ་འཛིན་པའོ། “དགྲ་བཅོམ་པ།”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་རྣམས་དང་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། འཁོར་བའི་རྩིབས་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དང་། མཆོད་སྦྱིན་ལ་སོགས་པ་ལ་འོས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལ་གསང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པའོ། Tassāyaṃ pacchimakoti tassa khīṇāsavassa ayaṃ samussayo attabhāvo avasāno. Carimoti appo mando carimo ālopo, carimaṃ kabaḷaṃ viya. Puna paṭisandhiyā natthibhāvaṃ sandhāya ‘‘jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavo’’ti āha. Jananaṃ jāti, maranti tenāti maraṇaṃ, khandhādīnaṃ abbocchinnā saṃsārapavatti ca tassa khīṇāsavassa puna natthīti vuttaṃ gāthaṃ nigamento āha tenāha bhagavā – “འདི་ནི་ཁོང་གི་མཐའ་མ་ཡིན།”ཞེས་པ་ནི། ཟག་པ་ཟད་པ་དེའི་ཕུང་པོ་སྟེ་ལུས་འདི་ནི་མཐའ་མ་ཡིན་ནོ། “ཐ་མ།”ཞེས་པ་ནི། ཉུང་ངུ་དང་ཆུང་ངུ་སྟེ། ཐ་མའི་ཁམ་དང་ཐ་མའི་ཟས་བཞིན་ནོ། སླར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས། “སྐྱེ་དང་འཆི་བའི་འཁོར་བ་སྟེ། དེ་ལ་སླར་ཡང་སྐྱེ་བ་མེད།”ཅེས་གསུངས་སོ། སྐྱེ་བ་ནི་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའོ། འཆི་བར་བྱེད་པས་ན་འཆི་བའོ། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཁོར་བར་འཇུག་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་ལ་སླར་མེད་དོ་ཞེས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘Tasmā jantu…pe… nāvaṃ sitvāva pāragū’’ti. “དེ་ཕྱིར་སྐྱེ་བོ་... བྱས་ནས། གྲུ་ནི་ཕྱུགས་ཏེ་ཕ་རོལ་འགྲོ།”ཞེས་བྱའོ། Imasmiṃ sutte yaṃ antarantarā na vuttaṃ, taṃ pāṭhānusārena gahetabbaṃ. མདོ་འདིའི་ནང་སྐབས་སྐབས་སུ་མ་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གཞུང་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་གཟུང་བར་བྱའོ། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་སྤྱི་བཤད་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Kāmasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. འདོད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་འགྲེལ་བ་རྫོགས་སོ། 2. Guhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā ༢. ཕུག་བརྒྱད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་འགྲེལ་བ། 7. Dutiye – sattoti laggo. Guhāyanti kāye. Kāyo hi rāgādīnaṃ vāḷānaṃ vasanokāsato ‘‘guhā’’ti vuccati. Bahunābhichannoti bahunā rāgādikilesajātena abhicchanno. Etena ajjhattabandhanaṃ vuttaṃ. Tiṭṭhanti rāgādivasena tiṭṭhanto. Mohanasmiṃ pagāḷhoti mohanaṃ vuccati kāmaguṇo. Ettha hi devamanussā muyhanti tesu ajjhogāḷhā hutvā; etena bāhirabandhanaṃ vuttaṃ. Dūre vivekā hi tathāvidho soti so tathārūpo naro tividhāpi kāyavivekādivivekā dūre[Pg.79], anāsanne. Kiṃkāraṇā? Kāmā hi loke na hi suppahāyāti yasmā loke kāmā suppahāyā na honti, tasmāti vuttaṃ hoti. ༧. གཉིས་པ་ལ། “ཆགས་པ།”ཞེས་པ་ནི། འཆེལ་བའོ། “ཕུག་ན།”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ལའོ། ལུས་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་གཅན་གཟན་རྣམས་ཀྱི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“ཕུག”ཅེས་བྱའོ། “མང་པོས་བསྒྲིབས་པ།”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མང་པོས་བསྒྲིབས་པའོ། འདིས་ནི་ནང་གི་འཆིང་བ་གསུངས་སོ། “གནས་པ།”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གནས་པའོ། “རྨོངས་པ་ལ་བྱིང་བ།”ཞེས་པ་ལ། རྨོངས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྗོད་དོ། འདི་ལ་ལྷ་དང་མི་རྣམས་རྨོངས་ཤིང་དེ་དག་ལ་བྱིང་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། འདིས་ནི་ཕྱིའི་འཆིང་བ་གསུངས་སོ། “དེ་འདྲ་བའི་སྐྱེ་བོ་དེ་དབེན་པ་ལས་རིང་བ།”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱེ་བོ་དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབེན་པ་གསུམ་པོ་ལས་རིང་ཞིང་ཉེ་བ་མ་ཡིན་པའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་འདོད་པ་རྣམས་ནི་སྤང་དཀའ་བའི་ཕྱིར།”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདི་ན་འདོད་པ་རྣམས་ནི་སྤང་སླ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། Sattoti hi kho vuttanti ‘‘satto, naro, mānavo’’ti evamādinā nayena kathitoyeva. Guhā tāva vattabbāti guhā tāva kathetabbā. Kāyoti vātiādīsu ayaṃ tāva padayojanā – kāyo iti vā guhā iti vā…pe… kumbho iti vāti. Tattha kāyoti ‘‘kucchitānaṃ āyoti kāyo’’tiādinā heṭṭhā satipaṭṭhānakathāyaṃ vuttoyeva. Rāgādivāḷānaṃ vasanokāsaṭṭhena guhā, ‘‘paṭicchādanaṭṭhenā’’tipi eke. ‘‘Dūraṅgamaṃ ekacaraṃ, asarīraṃ guhāsaya’’ntiādīsu (dha. pa. 37) viya. Rāgādīhi jhāpanaṭṭhena deho ‘‘te hitvā mānusaṃ deha’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332 thokaṃ visadisaṃ) viya. Pamattakaraṇaṭṭhena sandeho ‘‘bhijjati pūtisandeho, maraṇantañhi jīvita’’ntiādīsu (dha. pa. 148) viya. Saṃsāre sañcaraṇaṭṭhena nāvā ‘‘siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessatī’’tiādīsu (dha. pa. 369) viya. Iriyāpathassa atthibhāvaṭṭhena ratho ‘‘ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) viya. Accuggataṭṭhena dhajo ‘‘dhajo rathassa paññāṇa’’ntiādīsu (jā. 2.22.1841) viya. “སེམས་ཅན།”ཞེས་གསུངས་པ་ནི། “སེམས་ཅན། སྐྱེས་བུ། གཞོན་ནུ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། “ཕུག”ཅེས་པ་ནི་ཐོག་མར་བཤད་པར་བྱའོ། “ལུས་ཞེས་བྱ་བའམ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། འདི་ནི་ཚིག་སྦྱོར་བ་སྟེ། “ལུས་ཞེས་བྱ་བའམ། ཕུག་ཅེས་བྱ་བའམ། ... བུམ་པ་ཞེས་བྱ་བའམ།”ཞེས་པའོ། དེ་ལ་“ལུས་”ཞེས་པ་ནི། “སྨད་པར་བྱ་བ་འདུ་བས་ན་ལུས་སོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འོག་གི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་གཅན་གཟན་རྣམས་ཀྱི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“ཕུག”ཅེས་བྱ་ལ། “གཡོགས་པའི་ཕྱིར།”ཞེས་ཀྱང་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ། “རྒྱང་རིང་འགྲོ་ཞིང་གཅིག་པུར་རྒྱུ། ལུས་མེད་ཕུག་ན་གནས་པ་སྟེ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༣༧) བཞིན་ནོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པས་བསྲེག་པའི་ཕྱིར་“ལུས།”ཞེས་བྱ་སྟེ། “མིའི་ལུས་དེ་སྤངས་ནས།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (དཱིགྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༢་༣༣༢) བཞིན་ནོ། བག་མེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“ལུས་འདུས་པ།”ཞེས་བྱ་སྟེ། “རུལ་བའི་ལུས་འདི་འཇིག་པར་འགྱུར། སྲོག་གི་མཐའ་ནི་འཆི་བ་ཉིད།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༡༤༨) བཞིན་ནོ། འཁོར་བར་བགྲོད་པའི་ཕྱིར་“གྲུ།”ཞེས་བྱ་སྟེ། “དགེ་སློང་གྲུ་འདི་ཕྱུགས་ཤིག་དང་། ཕྱུགས་ན་ཁྱོད་ལ་ཡང་བར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༣༦༩) བཞིན་ནོ། སྤྱོད་ལམ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“ཤིང་རྟ།”ཞེས་བྱ་སྟེ། “ཤིང་རྟ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོ་བྱད་ཅན། བསམ་གཏན་སྲོག་ཤིང་བརྩོན་འགྲུས་འཁོར་ལོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༥་༤) བཞིན་ནོ། མཐོན་པོར་འཕགས་པའི་ཕྱིར་“རྒྱལ་མཚན།”ཞེས་བྱ་སྟེ། “རྒྱལ་མཚན་ཤིང་རྟའི་མཚན་མ་ཡིན།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (སྐྱེས་པའི་རབས་ཀྱི་རྒྱུད། ༢་༢༢་༡༨༤༡) བཞིན་ནོ། Kimikulānaṃ āvāsabhāvena vammiko ‘‘vammikoti kho, bhikkhu, imassetaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa adhivacana’’ntiādīsu (ma. ni. 1.251) viya. Yatheva hi bāhirako vammiko, vamati vantako vantussayo vantasinehasambaddhoti catūhi kāraṇehi ‘‘vammiko’’ti vuccati. So hi ahinakulaundūragharagoḷikādayo nānappakāre pāṇake vamatīti vammiko. Upacikāhi vantakoti vammiko. Upacikāhi vamitvā mukhatuṇḍakehi ukkhittapaṃsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi porisappamāṇenapi ussitoti vammiko. Upacikāhi vantakheḷasinehena ābaddhatāya sattasattāhaṃ deve vassantepi na vippakirīyati, nidāghepi tato paṃsumuṭṭhiṃ gahetvā [Pg.80] tasmiṃ muṭṭhinā pīḷiyamāne sineho nikkhamati, evaṃ vantasinehena sambaddhoti vammiko. Evamayaṃ kāyopi ‘‘akkhimhā aggigūthako’’tiādinā nayena nānappakāraṃ asucikalimalaṃ vamatīti vammiko. Buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā imasmiṃ attabhāve nikantipariyādānena attabhāvaṃ chaḍḍetvā gatāti ariyehi vantakotipi vammiko. Yehi cāyaṃ tīhi aṭṭhisatehi ussito nahārusambaddho maṃsāvalepano allacammapariyonaddho chavirañjito satte vañceti, taṃ sabbaṃ ariyehi vantamevāti vantussayotipi vammiko. ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ, cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55-57) evaṃ taṇhāya janitattā ariyehi vanteneva taṇhāsinehena sambaddho ayanti vantasinehena sambaddhotipi vammiko. Yathā ca vammikassa anto nānappakārā pāṇakā tattheva jāyanti, uccārapassāvaṃ karonti, gilānā sayanti, matā nipatanti. Iti so tesaṃ sūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hoti. Evaṃ khattiyamahāsālādīnampi kāyo ‘‘ayaṃ gopitarakkhito maṇḍitapasādito mahānubhāvānaṃ kāyo’’ti acintetvā chavinissitā pāṇā cammanissitā pāṇā maṃsanissitā pāṇā nahārunissitā pāṇā aṭṭhinissitā pāṇā aṭṭhimiñjanissitā pāṇāti evaṃ kulagaṇanāya asītimattāni kimikulasahassāni antokāyasmiṃyeva jāyanti, uccārapassāvaṃ karonti, gelaññena āturitāni sayanti, matāmatā nipatanti. Iti ayampi tesaṃ pāṇānaṃ sūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hotīti ‘‘vammiko’’ti saṅkhaṃ gato. སྲིན་བུའི་ཚང་གི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གྲོག་མཁར་ཞེས་བྱ་སྟེ། “དགེ་སློང་དག་ གྲོག་མཁར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ལས་གྲུབ་པའི་ལུས་འདིའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (དབུས་མའི་སྡེ། ༡.༢༥༡) བཞིན་ནོ།། ཕྱིའི་གྲོག་མཁར་ནི་རྒྱུ་བཞི་སྟེ། སྐྱུག་པ་དང་། སྐྱུགས་པ་དང་། སྐྱུགས་པའི་ཕུང་པོ་དང་། སྐྱུགས་པའི་སྣུམ་གྱིས་འབྲེལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་ “གྲོག་མཁར་” ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ།། དེ་ནི་སྦྲུལ་དང་། ནེའུ་ལེ། རྩི་གུ། རྩིག་སྐྱེས་ལ་སོགས་པའི་སྲོག་ཆགས་སྣ་ཚོགས་ཕྱིར་སྐྱུག་པས་ན་གྲོག་མཁར་རོ།། གྲོག་མ་དཀར་པོས་སྐྱུགས་པས་ན་གྲོག་མཁར་རོ།། གྲོག་མ་དཀར་པོས་སྐྱུགས་ཤིང་མཆུ་ཏོས་བཏེགས་པའི་ས་རྡུལ་གྱིས་རྐེད་པའི་ཚད་ཙམ་མམ། མིའི་ཚད་ཙམ་དུ་མཐོ་བར་བྱས་པས་ན་གྲོག་མཁར་རོ།། གྲོག་མ་དཀར་པོའི་མཆིལ་མའི་སྣུམ་གྱིས་འབྲེལ་བས་ཞག་བདུན་ཕྲག་བདུན་དུ་ཆར་བབས་ཀྱང་མི་གཏོར་ལ། ཚ་བའི་དུས་སུའང་དེ་ལས་ས་སྤར་གང་བླངས་ཏེ་སྤར་མོས་བཙིར་ན་སྣུམ་འཛག་པས། དེ་ལྟར་སྐྱུགས་པའི་སྣུམ་གྱིས་འབྲེལ་བས་ན་གྲོག་མཁར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་ལུས་འདི་ཡང་ “མིག་ལས་མིག་སྐྱག་” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་གཙང་བའི་དྲི་མ་སྣ་ཚོགས་སྐྱུག་པས་ན་གྲོག་མཁར་རོ།། སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལུས་འདི་ལ་སྲེད་པ་ཟད་པས་ལུས་འདི་བོར་ནས་གཤེགས་པས། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྐྱུར་བས་ན་གྲོག་མཁར་རོ།། རུས་པའི་དུམ་བུ་སུམ་བརྒྱས་བཏེགས་ཤིང་། ཆུ་རྒྱུས་ཀྱིས་འབྲེལ་བ། ཤས་བྱུགས་པ། རློན་པའི་པགས་པས་གཡོགས་པ། ཤ་མདོག་གིས་བརྒྱན་ཏེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བསླུ་བར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྐྱུར་བ་ཉིད་པས་ན་སྐྱུགས་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་པས་གྲོག་མཁར་རོ།། “སྲེད་པས་སྐྱེས་བུ་བསྐྱེད་པར་བྱེད། ཡིད་ནི་དེ་ལ་རྒྱུག་པར་བྱེད།” (ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་སྡེ། ༡.༥༥-༥༧) ཅེས་པ་ལྟར་སྲེད་པས་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྐྱུར་བའི་སྲེད་པའི་སྣུམ་གྱིས་འབྲེལ་བ་འདི་ནི་སྐྱུགས་པའི་སྣུམ་གྱིས་འབྲེལ་བ་ཞེས་པས་གྲོག་མཁར་རོ།། ཇི་ལྟར་གྲོག་མཁར་གྱི་ནང་དུ་སྲོག་ཆགས་སྣ་ཚོགས་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་ཞིང་། བཤང་གཅི་འདོར་ལ། ན་བའི་ཚེ་ཉལ་ཞིང་། ཤི་བའི་ཚེ་ལྷུང་བར་འགྱུར་བས། དེ་ལྟར་དེ་ནི་དེ་དག་གི་བཙས་ཁང་དང་། གཅི་གཞོང་དང་། ནད་གསོ་ཁང་དང་། དུར་ཁྲོད་དུ་འགྱུར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་རིགས་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱང་ “འདི་ནི་བསྲུངས་ཤིང་བསྐྱངས་པ་དང་། བརྒྱན་ཅིང་མཛེས་པར་བྱས་པའི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་སོ་” ཞེས་མི་བསམ་པར། པགས་པ་ལ་གནས་པའི་སྲོག་ཆགས་དང་། པགས་རློན་ལ་གནས་པའི་སྲོག་ཆགས་དང་། ཤ་ལ་གནས་པའི་སྲོག་ཆགས་དང་། ཆུ་རྒྱུས་ལ་གནས་པའི་སྲོག་ཆགས་དང་། རུས་པ་ལ་གནས་པའི་སྲོག་ཆགས་དང་། རུས་པའི་རྐང་ལ་གནས་པའི་སྲོག་ཆགས་ཏེ། དེ་ལྟར་རིགས་ཀྱི་གྲངས་སུ་སྲིན་བུའི་རིགས་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་ཙམ་ལུས་ཀྱི་ནང་ཉིད་དུ་སྐྱེ་ཞིང་། བཤང་གཅི་འདོར་ལ། ནད་ཀྱིས་གཟིར་ཏེ་ཉལ་ཞིང་། ཤི་བ་དང་མ་ཤི་བ་རྣམས་ལྷུང་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་འདི་ཡང་སྲོག་ཆགས་དེ་དག་གི་བཙས་ཁང་དང་། གཅི་གཞོང་དང་། ནད་གསོ་ཁང་དང་། དུར་ཁྲོད་དུ་འགྱུར་བས་ན་ “གྲོག་མཁར་” ཞེས་པའི་མིང་དུ་གྱུར་ཏོ།། Manāpāmanāpapatanaṭṭhena nagaraṃ ‘‘sakkāyanagara’’ntiādīsu viya. Rogādīnaṃ nīḷabhāvena kulāvakabhāvena nīḷaṃ ‘‘roganīḷaṃ pabhaṅgura’’ntiādīsu (dha. pa. 148) viya. Paṭisandhiyā nivāsagehaṭṭhena kuṭi ‘‘pañcadvārāyaṃ kuṭikāyaṃ pasakkiyā’’tiādīsu (theragā. 125) viya. Pūtibhāvena gaṇḍo ‘‘rogoti bhikkhave, gaṇḍoti bhikkhave, salloti bhikkhave, kāyassetaṃ adhivacana’’ntiādīsu (a. ni. 9.15) viya. Bhijjanaṭṭhena kumbho ‘‘kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā’’tiādīsu (dha. pa. 40) viya. Kāyassetaṃ adhivacananti etaṃ vuttappakāraṃ catumahābhūtamayassa kucchitadhammānaṃ āyassa adhivacanaṃ, kathananti attho. Guhāyanti sarīrasmiṃ[Pg.81]. Sattoti allīno. Visattoti vaṇṇarāgādivasena vividho allīno. Saṇṭhānarāgavasena āsatto. Tattheva ‘‘subhaṃ sukha’’nti gahaṇavasena laggo. Attaggahaṇavasena laggito. Palibuddhoti phassarāgavasena amuñcitvā ṭhito. Bhittikhileti bhittiyaṃ ākoṭitakhāṇuke. Nāgadanteti tatheva hatthidantasadise vaṅkadaṇḍake. Sattanti bhittikhile laggaṃ. Visattanti nāgadante laggaṃ. Āsattanti cīvaravaṃse laggaṃ. Lagganti cīvararajjuyā laggaṃ. Laggitanti pīṭhapāde laggaṃ. Palibuddhanti mañcapāde lagganti evamādinā nayena yojetabbaṃ. ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལྷུང་བའི་དོན་གྱིས་གྲོང་ཁྱེར་ཏེ། “འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ནད་ལ་སོགས་པའི་གནས་སམ་ཚང་གི་དོན་གྱིས་གནས་ཏེ། “ནད་ཀྱི་གནས་ཤིང་འཇིག་པར་འགྱུར་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༡༤༨) བཞིན་ནོ།། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་གནས་ཁང་གི་དོན་གྱིས་སྤྱིལ་བུ་སྟེ། “སྒོ་ལྔ་པ་ཡི་སྤྱིལ་བུ་འདིར། ཞུགས་ནས་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད་ ༡༢༥) བཞིན་ནོ།། རུལ་བའི་དོན་གྱིས་འབྲས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག་ ནད་ཅེས་བྱ་བ་དང་། འབྲས་ཅེས་བྱ་བ་དང་། ཟུག་རྔུ་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ལུས་འདིའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་སྡེ། ༩.༡༥) བཞིན་ནོ།། འཇིག་པའི་དོན་གྱིས་བུམ་པ་སྟེ། “ལུས་འདི་བུམ་པ་ལྟ་བུར་རིག་ནས་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༤༠) བཞིན་ནོ།། “ལུས་འདིའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་ གོང་དུ་བཤད་པའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ལས་གྲུབ་ཅིང་སྨད་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སམ་བརྗོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “ཕུག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལའོ།། “ཆགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཞེན་པའོ།། “རྣམ་པར་ཆགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་ལ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་ཞེན་པའོ།། དབྱིབས་ལ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་མངོན་པར་ཆགས་པའོ།། དེ་ཉིད་ལ་ “གཙང་བ་དང་བདེ་བ་” ཞེས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཐོགས་པའོ།། བདག་ཏུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འཁྲིལ་བའོ།། “ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རེག་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་མ་བཏང་བར་གནས་པའོ།། “རྩིག་པའི་ཕུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྩིག་པ་ལ་བརྡབས་པའི་ཕུར་པའོ།། “གླང་པོ་ཆེའི་སོ་” ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་གླང་པོའི་སོ་ལྟ་བུའི་གུག་པོའི་གཟེར་ལའོ།། “ཆགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྩིག་པའི་ཕུར་པ་ལ་ཐོགས་པའོ།། “རྣམ་པར་ཆགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གླང་པོའི་སོ་ལ་ཐོགས་པའོ།། “མངོན་པར་ཆགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ཀྱི་གདུང་མ་ལ་ཐོགས་པའོ།། “ཐོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ཀྱི་ཐག་པ་ལ་ཐོགས་པའོ།། “འཁྲིལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྲིའི་རྐང་པ་ལ་ཐོགས་པའོ།། “ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉལ་ཁྲིའི་རྐང་པ་ལ་ཐོགས་པ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Lagganādhivacananti visesena allīyanakathanaṃ. Channoti vuttappakārehi kilesehi chādito. Punappunaṃ uppattivasena uparūpari channoti ucchanno. Āvutoti āvarito. Nivutoti vārito. Ophutoti avattharitvā chādito. Pihitoti bhājanena ukkhalimukhaṃ viya paliguṇṭhito. Paṭicchannoti āvaṭo. Paṭikujjitoti adhomukhaṃ ṭhapito. Tattha tiṇapaṇṇādīhi chāditaṃ viya channo. Ucchanno nadiṃ āvaraṇasetu viya. Āvuto janasañcaraṇamaggāvaraṇaṃ viya. “ཐོགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཞེན་པའི་བརྗོད་པའོ།། “གཡོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲིབས་པའོ།། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་གོང་ནས་གོང་དུ་གཡོགས་པས་ན་ “ཀུན་ནས་གཡོགས་པ་” འོ།། “བཀག་པ་” ཞེས་པ་ནི་བསྒྲིབས་པའོ།། “བཟློག་པ་” ཞེས་པ་ནི་བཀག་པའོ།། “གནོན་པ་” ཞེས་པ་ནི་གནོན་ཅིང་གཡོགས་པའོ།། “བཀབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྣོད་ཀྱིས་རྫ་མའི་ཁ་བཀབ་པ་ལྟར་བཏུམས་པའོ།། “སྦས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བསྐོར་བའོ།། “ཁ་སྦུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཁ་འོག་ཏུ་བསྟན་ཏེ་བཞག་པའོ།། དེ་ལ་རྩྭ་དང་ལོ་མ་ལ་སོགས་པས་གཡོགས་པ་ལྟ་བུ་ནི་གཡོགས་པའོ།། ཆུ་བོ་འགོག་པའི་རགས་ལྟ་བུ་ནི་ཀུན་ནས་གཡོགས་པའོ།། སྐྱེ་བོ་རྒྱུ་བའི་ལམ་འགོག་པ་ལྟ་བུ་ནི་བཀག་པའོ།། Vinibaddho mānavasenāti nānāvidhena mānātimānavasena nānāvidhe ārammaṇe baddho hutvā tiṭṭhati. Parāmaṭṭho diṭṭhivasenāti dvāsaṭṭhidiṭṭhīnaṃ vasena parāmaṭṭho āmasitvā gahito. Vikkhepagato uddhaccavasenāti ārammaṇe asantiṭṭhanavasena cittavikkhepaṃ patto upagato. Aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasenāti ratanattayādīsu kaṅkhāsaṅkhātāya vicikicchāya vasena sanniṭṭhānaṃ appatto. Thāmagato anusayavasenāti dunnīharaṇaappahīnānusayavasena thirabhāvaṃ patto upagato hutvā tiṭṭhati. “ང་རྒྱལ་གྱི་དབང་གིས་ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ ང་རྒྱལ་དང་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་སྣ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་བཅིངས་ཏེ་གནས་པའོ།། “ལྟ་བའི་དབང་གིས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ ལྟ་བར་གྱུར་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་མཆོག་ཏུ་བཟུང་ཞིང་ཞེན་པའོ།། “རྒོད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་གཡེང་བར་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་ དམིགས་པ་ལ་མི་གནས་པའི་དབང་གིས་སེམས་རྣམ་པར་གཡེང་བར་གྱུར་ཅིང་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། “ཐེ་ཚོམ་གྱི་དབང་གིས་མཐའ་མ་ཆོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡིད་གཉིས་སུ་གྱུར་པའི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དབང་གིས་ཐག་གཅོད་པ་ལ་མ་སླེབས་པའོ།། “བག་ལ་ཉལ་གྱི་དབང་གིས་བརྟན་པར་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་ སྤང་དཀའ་ཞིང་མ་སྤངས་པའི་བག་ལ་ཉལ་གྱི་དབང་གིས་བརྟན་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་ཅིང་ཉེ་བར་སོང་སྟེ་གནས་པའོ།། Rūpūpayanti taṇhādiṭṭhūpayavasena rūpaṃ upagantvā ārammaṇaṃ katvā. Viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatīti tasmiṃ ārammaṇe rūpārammaṇaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhantaṃ tiṭṭhati. Rūpārammaṇaṃ rūpapatiṭṭhanti rūpameva ārammaṇaṃ ālambitvā rūpameva patiṭṭhaṃ katvā. Nandūpasecananti sappītikataṇhodakena āsittaṃ viññāṇaṃ. Vuddhinti vuddhibhāvaṃ. Virūḷhinti javanavasena uparito virūḷhibhāvaṃ. Vepullanti tadārammaṇavasena vepullaṃ. “གཟུགས་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་དབང་གིས་གཟུགས་ལ་ཉེ་བར་སོང་སྟེ་དམིགས་པར་བྱས་པའོ།། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་ཤིང་གནས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དེ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་ཤིང་གནས་པའོ།། “གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་གཟུགས་ལ་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཉིད་དམིགས་པར་བཟུང་ཞིང་གཟུགས་ཉིད་གཞི་རྟེན་དུ་བྱས་པའོ།། “དགའ་བས་བརླན་པ་” ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་དང་བཅས་པའི་སྲེད་པའི་ཆུས་བརླན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ།། “འཕེལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བའི་དངོས་པོའོ།། “རྒྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མྱུར་དུ་རྒྱུག་པའི་དབང་གིས་གོང་ནས་གོང་དུ་རྒྱས་པའི་དངོས་པོའོ།། “ཡངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དེའི་དབང་གིས་ཡངས་པའོ།། Atthi [Pg.82] rāgotiādīni lobhasseva nāmāni. So hi rañjanavasena rāgo, nandanavasena nandī, taṇhāyanavasena taṇhāti vuccati. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhanti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya patiṭṭhitañceva virūḷhañca. Yatthāti tebhūmakavaṭṭe bhummaṃ. Sabbattha vā purimapade etaṃ bhummaṃ. Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhīti idaṃ imasmiṃ vipākavaṭṭe ṭhitassa āyatiṃ vaṭṭahetuke saṅkhāre sandhāya vuttaṃ. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattīti yasmiṃ ṭhāne āyatiṃ punabbhavābhinibbatti atthi. Tattha purimasuttaṃ rūpādiārammaṇalagganavasena vuttaṃ, dutiyasuttaṃ tadevārammaṇaṃ abhinandanavasena vuttaṃ, tatiyaṃ viññāṇapatiṭṭhānavasena vuttaṃ, catutthaṃ catubbidhaāhāravasena, kusalākusalaviññāṇapatiṭṭhānavasena vuttanti ñātabbaṃ. “འདོད་ཆགས་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བརྣབ་སེམས་ཉིད་ཀྱི་མིང་རྣམས་སོ།། དེ་ནི་ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འདོད་ཆགས་དང་། དགའ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དགའ་བ་དང་། སྲེད་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སྲེད་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། “དེ་ལ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་ཤིང་རྒྱས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་ལས་མངོན་པར་འདུ་བྱས་ཏེ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་གནས་པ་དང་རྒྱས་པ་ཉིད་དོ།། “གང་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའི་གནས་སོ།། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་དུ་སྔ་མའི་ཚིག་ལ་གནས་ཀྱི་སྒྲའོ།། “དེ་ལ་འདུ་བྱེད་རྣམས་འཕེལ་བ་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་བ་འདི་ལ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་མ་འོངས་པའི་འཁོར་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་དགོངས་ཏེ་གསུངས་སོ།། “གང་དུ་མ་འོངས་པ་ན་ཡང་སྲིད་པ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་གནས་གང་དུ་མ་འོངས་པར་ཡང་སྲིད་པ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ཡོད་པའོ།། དེ་ལ་མདོ་སྔ་མ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ལ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་ལ། མདོ་གཉིས་པ་ནི་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་གསུངས། གསུམ་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་པའི་དབང་གིས་གསུངས། བཞི་པ་ནི་ཟས་རྣམ་པ་བཞིའི་དབང་དང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། Yebhuyyenāti pāyena. Muyhantīti mohaṃ āpajjanti. Sammuyhantīti visesena muyhanti. Sampamuyhantīti sabbākārena muyhanti. Atha vā rūpārammaṇaṃ paṭicca muyhanti, saddārammaṇaṃ paṭicca sammuyhanti, mutārammaṇaṃ paṭicca sampamuyhanti. Avijjāya andhīkatāti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇāya avijjāya andhīkatā. ‘‘Gatā’’ti vā pāṭho, andhabhāvaṃ upagatāti attho. Pagāḷhoti paviṭṭho. Ogāḷhoti heṭṭhābhāgaṃ paviṭṭho. Ajjhogāḷhoti adhiogāhitvā avattharitvā visesena paviṭṭho nimuggoti adhomukhaṃ hutvā paviṭṭho. Atha vā dassanasaṃsaggena ogāḷho. Savanasaṃsaggena ajjhogāḷho. Vacanasaṃsaggena nimuggo. Sappurisasaṃsaggavirahito vā ogāḷho. Saddhammasevanavirahito vā ajjhogāḷho. Dhammānudhammapaṭipattivirahito vā nimuggo. “ཕལ་ཆེར་” ཞེས་པ་ནི་ཕལ་ཆེ་བའོ།། “རྨོངས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་རྨོངས་པ་ལ་ཞུགས་པའོ།། “ཀུན་ཏུ་རྨོངས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་རྨོངས་པའོ།། “ཡོངས་སུ་རྨོངས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རྨོངས་པའོ།། ཡང་ན་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྨོངས་ལ། སྒྲའི་དམིགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཀུན་ཏུ་རྨོངས། རེག་བྱའི་དམིགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡོངས་སུ་རྨོངས་སོ།། “མ་རིག་པས་ལོང་བར་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྒྱད་ལ་མི་ཤེས་པའི་མ་རིག་པས་ལོང་བར་བྱས་པའོ།། ཡང་ན་ “སོང་བ་” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། ལོང་བའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་སོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “ཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཞུགས་པའོ།། “བྱིང་བ་” ཞེས་པ་ནི་འོག་གི་ཆར་ཞུགས་པའོ།། “ཀུན་ཏུ་བྱིང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པར་བྱིང་ཞིང་གནོན་ཏེ་ཁྱད་པར་དུ་ཞུགས་པའོ།། “ནུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཁ་འོག་ཏུ་བསྟན་ཏེ་ཞུགས་པའོ།། ཡང་ན་མཐོང་བའི་འདྲེས་པས་བྱིང་ལ། ཐོས་པའི་འདྲེས་པས་ཀུན་ཏུ་བྱིང་། སྨྲ་བའི་འདྲེས་པས་ནུབ་པའོ།། ཡང་ན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དང་འགྲོགས་པ་དང་བྲལ་བས་བྱིང་ལ། དམ་པའི་ཆོས་བསྟེན་པ་དང་བྲལ་བས་ཀུན་ཏུ་བྱིང་། ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་སྒྲུབ་པ་དང་བྲལ་བས་ནུབ་པའོ།། Vivekāti vivitti, viviccanaṃ vā viveko. Tayoti gaṇanaparicchedo. Kāyavivekoti kāyena vivitti, vinā apasakkanaṃ. Cittavivekādīsupi eseva nayo. Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane. Saṃsāre bhayaṃ ikkhanato bhikkhu. Vivittanti suññaṃ, appasaddaṃ appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge ‘‘vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi, tena taṃ vivitta’’nti (vibha. 526) vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ, mañcapīṭhādīnametamadhivacanaṃ. Tenāha – “དབེན་པ་” ཞེས་པ་ནི་དབེན་པ་ཉིད་དམ། རྣམ་པར་དབེན་པ་ནི་དབེན་པའོ།། “གསུམ་” ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པའོ།། “ལུས་དབེན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་དབེན་པ་སྟེ། འདུ་འཛི་མེད་པར་གཤེགས་པའོ།། སེམས་དབེན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “འདི་ན་དགེ་སློང་” ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་འདི་ལའོ།། འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བས་ན་དགེ་སློང་ངོ།། “དབེན་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པ་དང་། སྒྲ་ཉུང་བ། ཅ་ཅོ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས། “དབེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉེ་འཁོར་དུ་གནས་མལ་ཡོད་ཀྱང་། དེ་ནི་ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱིས་མ་འདྲེས་པ་སྟེ། དེས་ན་དེ་ནི་དབེན་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལ་ཉལ་ཞིང་འདུག་པས་ན་གནས་མལ་ཏེ། ཁྲི་དང་སྟན་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘Senāsananti [Pg.83] mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi… bhisipi… bibbohanampi… vihāropi… aḍḍhayogopi… pāsādopi… aṭṭopi… māḷopi… leṇampi… guhāpi… rukkhamūlampi… veḷugumbopi… yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti (vibha. 527). “གནས་མལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྲི་ཡང་གནས་མལ་ལོ། སྟན་ཡང་... འབོལ་གདན་ཡང་... སྔས་ཀྱང་... གཙུག་ལག་ཁང་ཡང་... ཁང་པ་ཕྱེད་ཀྱི་གནས་ཀྱང་... ཁང་བཟང་ཡང་... བསིལ་ཁང་ཡང་... ཁྱམས་ཀྱང་... ཕུག་པ་ཡང་... རི་ཕུག་ཀྱང་... ཤིང་དྲུང་ཡང་... སྨྱུག་ཚལ་ཡང་... ཡང་ན་དགེ་སློང་རྣམས་གང་དུ་གནས་པར་བྱེད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་གནས་མལ་ལོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། Api ca vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhāti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. Mañco pīṭhaṃ bhisi bibbohananti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. Cimilikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāroti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti. Taṃ sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva. གཞན་ཡང་ གཙུག་ལག་ཁང་དང་། ཁང་པ་ཕྱེད་ཀྱི་གནས་དང་། ཁང་བཟང་དང་། བསིལ་ཁང་དང་། ཕུག་པ་འདི་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་གི་གནས་མལ་ཞེས་བྱའོ།། ཁྲི་དང་། སྟན་དང་། འབོལ་གདན་དང་། སྔས་འདི་ནི་ཁྲི་སྟན་གྱི་གནས་མལ་ཞེས་བྱའོ།། ས་གདན་དང་། པགས་ཚལ་དང་། རྩྭ་གདན་དང་། ལོ་མའི་གདན་འདི་ནི་བཏིང་བའི་གནས་མལ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་དགེ་སློང་རྣམས་གང་དུ་གནས་པར་བྱེད་པའི་ས་ཕྱོགས་འདི་ནི་གནས་ཀྱི་གནས་མལ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་གནས་མལ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དོ།། དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གནས་མལ་ཞེས་པའི་སྒྲས་བསྡུས་པ་ཉིད་དོ།། Idha panassa sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikasenāsanaṃ dassento ‘‘araññaṃ rukkhamūla’’ntiādimāha. Tattha araññanti ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ. Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese (visuddhi. 1.31) vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃkiñci santacchāyaṃ vivittaṃ rukkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ, udakena bhinnaṃ pabbatapadesaṃ. Yaṃ ‘‘nadītumba’’ntipi ‘‘nadīkuñja’’ntipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālukā hoti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ, maṇikhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālukaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antaraṃ, ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ. Susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.34) vuttaṃ. འདིར་ནི་བྱ་དང་འདྲ་ཞིང་ཕྱོགས་བཞིར་རྒྱུ་བའི་དགེ་སློང་དེ་ལ་འཚམ་པའི་གནས་མལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དགོན་པ་དང་ཤིང་དྲུང་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ "དགོན་པ་" ཞེས་པ་ནི། "སྒོ་གཏན་གྱི་ཕྱི་རོལ་དུ་སོང་བ་ཐམས་ཅད་ནི་དགོན་པའོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་དགེ་སློང་མའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་འོངས་སོ། "དགོན་པའི་གནས་མལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐ་མའང་གཞུ་འདོམ་ལྔ་བརྒྱ་ཡོད་པའོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་དགེ་སློང་འདི་ལ་འཚམ་པའོ། དེའི་མཚན་ཉིད་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བསྟན་པ་ལས་གསུངས་སོ། "ཤིང་དྲུང་" ཞེས་པ་ནི་གྲིབ་བསིལ་དང་ལྡན་ཞིང་དབེན་པའི་ཤིང་གི་དྲུང་གང་ཡང་རུང་བའོ། "རི་" ཞེས་པ་ནི་བྲག་རིའོ། དེར་ནི་ཆུའི་རྫིང་བུ་རྣམས་སུ་ཆུའི་བྱ་བ་བྱས་ནས། ཤིང་གི་གྲིབ་བསིལ་བསིལ་པོར་འཁོད་དེ། ཕྱོགས་སོ་སོ་ནས་མངོན་པར་གསལ་ཞིང་བསིལ་བའི་རླུང་གིས་བསྐྱོད་པའི་ཚེ། སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། "གཤོངས་" ཞེས་པ་ནི། "ཀཾ" ཞེས་པ་ཆུ་ལ་བྱ་ཞིང་། དེས་བཤགས་པའམ་ཆུས་ཕྱེ་བའི་རིའི་ཆ་ཤས་སོ། དེ་ལ་ "གཙང་པོའི་གཞོང་པ་" འམ། "གཙང་པོའི་ཚལ་" ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། དེར་ནི་དངུལ་གྱི་པང་ལེབ་དང་འདྲ་བའི་བྱེ་མ་ཡོད་ལ། སྟེང་དུ་ནི་ནོར་བུའི་བླ་རེ་བཞིན་དུ་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོ་ཡོད་ཅིང་། ནོར་བུའི་ཕུང་པོ་དང་འདྲ་བའི་ཆུ་འབབ་པའོ། འདི་འདྲ་བའི་གཤོངས་སུ་བབས་ནས་བཏུང་བ་འཐུངས་ཤིང་། ལུས་བསིལ་བར་བྱས་ཏེ། བྱེ་མ་སྤུངས་ནས་ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་ཆོས་གོས་བཏིང་སྟེ་འཁོད་ནས། དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་པ་པོའི་སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། "རི་ཕུག་" ཞེས་པ་ནི་རི་གཉིས་ཀྱི་བར་རམ། ཡང་ན་རི་གཅིག་ཉིད་ལ་ས་འོག་གི་ལམ་དང་འདྲ་བའི་ཁུང་བུ་ཆེན་པོའོ། དུར་ཁྲོད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ནི་རྣམ་དག་ལམ་ལས་གསུངས་སོ། Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ yattha na kasanti na vapanti. Tenevāha ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi (vibha. 531). Abbhokāsanti acchannaṃ. Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ [Pg.84] katvā vasati. Palālapuñjanti palālarāsiṃ. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti. Sabbametaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kāyena vivitto viharatī’’tiādi. Eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti pavattayatīti vuttaṃ hoti. Iriyatīti iriyāpathaṃ vattayati. Vattatīti iriyāpathavuttiṃ uppādeti. Pāletīti iriyāpathaṃ rakkhati. Yapetīti yapayati. Yāpetīti yāpayati. "ནགས་ཁྲོད་" ཞེས་པ་ནི་གྲོང་གི་མཐའ་ལས་འདས་ཤིང་། མི་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་མ་ཡིན་པའི་གནས། གང་དུ་རྨོ་བ་དང་འདེབས་པ་མི་བྱེད་པའོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། "ནགས་ཁྲོད་ཅེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་བའི་གནས་མལ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། "བླ་གབ་མེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མེད་པའོ། འདིར་འདོད་ན་ཆོས་གོས་ཀྱི་སྤྱིལ་བུ་བྱས་ནས་གནས་སོ། "སོག་མའི་ཕུང་པོ་" ཞེས་པ་ནི་སོག་མའི་སྤུངས་པའོ། སོག་མའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ལས་སོག་མ་ཕྱུང་སྟེ། བྲག་སྐྱིབས་ཀྱི་ཕུག་པ་དང་འདྲ་བའི་གནས་བྱེད་དམ། ཡང་ན་ཤིང་ཕྲན་གྱི་ཚལ་ལ་སོགས་པའི་སྟེང་དུ་སོག་མ་བཏིང་ནས། འོག་ཏུ་འཁོད་དེ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་དོ། འདི་ཐམས་ཅད་ལ་དགོངས་ནས། "ལུས་དབེན་པར་གནས་སོ་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། གཅིག་པུར་འཆག་ས་ལ་གནས་ཤིང་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། "སྤྱོད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པའོ། "འཇུག་གོ་" ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་གྱི་འཇུག་པ་སྐྱེད་པའོ། "སྐྱོང་ངོ་" ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་སྲུང་བའོ། "འཚོ་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་འཚོ་བའོ། "གནས་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་གནས་པའོ། Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassāti kusalajjhānasamaṅgissa. Nīvaraṇehi cittaṃ vivittanti upacārena nīvaraṇehi vivittampi samānaṃ antoappanāyaṃ suṭṭhu vivittaṃ nāma hotīti dassetuṃ ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ vivittaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Eseva nayo vitakkavicārapītisukhadukkhehi dutiyatatiyacatutthajjhānāni samāpannānanti. Rūpasaññāyāti kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ saññāya. Paṭighasaññāyāti cakkhurūpādisaṅghaṭṭanena uppannāya kusalākusalavipākavasena dvipañcaviññāṇasaṅkhātāya paṭighasaññāya ca. Nānattasaññāyāti nānārammaṇe pavattāya catucattālīsakāmāvacarasaññāya ca cittaṃ vivittaṃ hoti suññaṃ hoti. "བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་བསམ་གཏན་དང་ལྡན་པ་ལའོ། "སྒྲིབ་པ་རྣམས་ལས་སེམས་དབེན་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཉེ་འཁོར་གྱི་བསམ་གཏན་གྱིས་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ལས་དབེན་པར་གྱུར་ཀྱང་། འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ནང་དུ་ཤིན་ཏུ་དབེན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལ་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ལས་སེམས་དབེན་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྟོག་པ་དང་། དཔྱོད་པ་དང་། དགའ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ལས་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་དང་། གསུམ་པ་དང་། བཞི་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། "གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་" ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་དང་། རྣམ་སྨིན་དང་། བྱེད་པའི་དབང་གིས་གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཅོ་ལྔའི་འདུ་ཤེས་ལའོ། "ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་" ཞེས་པ་ནི། མིག་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཕྲད་པ་ལས་སྐྱེས་ཤིང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཚོགས་བཅུ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་ལའོ། "སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་" ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་འཇུག་པའི་འདོད་ཁམས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཞེ་བཞི་ལས་སེམས་དབེན་ཞིང་སྟོང་པར་འགྱུར་རོ། Ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassāti ettha nāssa antoti anantaṃ, ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ, ākāsānantameva ākāsānañcaṃ, taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ, kasiṇugghāṭimākāsārammaṇajhānassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa kusalakiriyajhānaṃ samāpannassa. Rūpasaññāyāti saññāsīsena rūpāvacarajjhānato ceva tadārammaṇato ca. Rūpāvacarajjhānampi hi ‘‘rūpa’’nti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.209), tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsupi (paṭi. ma. 1.209). Tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpe saññā assāti rūpasaññaṃ, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa [Pg.85] cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Etāya kusalavipākakiriyāvasena pañcadasavidhāya jhānasaṅkhātāya rūpasaññāya. Etāya ca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhavidhāya ārammaṇasaṅkhātāya rūpasaññāya. "ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་" ཞེས་པ་ལ། འདིར་མཐའ་མེད་པས་ན་མཐའ་ཡས་པའོ། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སོ། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་པ་ཉིད་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སོ། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་པ་དེ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ལྷའི་གནས་བཞིན་དུ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་འདིའི་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པས་ན་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དོ། འདི་ནི་ཟད་པར་བསལ་བའི་ནམ་མཁའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དེ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ནི། དགེ་བ་དང་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལའོ། "གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་" ཞེས་པ་ནི། འདུ་ཤེས་ཀྱི་གཙོ་བོའི་སྒོ་ནས་གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་དང་དེའི་དམིགས་པ་གཉིས་ཀ་ལའོ། གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ལའང་ "གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ "གཟུགས་" ཞེས་བརྗོད་ལ། དེའི་དམིགས་པ་ལའང་ "ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་བཟང་པོ་དང་ངན་པ་རྣམས་ལ་ལྟའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟ་བས་ན་འདིར་གཟུགས་ལ་འདུ་ཤེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཏེ། འདི་ལྟར་འདུ་ཤེས་ཀྱི་གཙོ་བོའི་སྒོ་ནས་གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། གཟུགས་ལ་འདུ་ཤེས་ཡོད་པས་ན་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཏེ། གཟུགས་ནི་འདིའི་མིང་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་བཞིན་དུ་ས་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་དེ་ལའང་འདི་ནི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། དགེ་བ་དང་། རྣམ་སྨིན་དང་། བྱེད་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་དུ་བགྲང་བའི་རྣམ་པ་བཅོ་ལྔ་པོ་འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་། ས་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པར་བགྲང་བའི་རྣམ་པ་བརྒྱད་པོ་འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལའོ། Paṭighasaññāyāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena samuppannā saññā paṭighasaññā, rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamā paṭighasaññā? Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā, imā vuccanti paṭighasaññāyo’’ti (vibha. 603). Tā kusalavipākā pañca akusalavipākā pañcāti etāya paṭighasaññāya. "ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་" ཞེས་པ་ནི། མིག་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ཕྲད་པ་ལས་ཀུན་ཏུ་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། "དེ་ལ་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་གང་ཞེ་ན། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་། སྒྲའི་འདུ་ཤེས་དང་། དྲིའི་འདུ་ཤེས་དང་། རོའི་འདུ་ཤེས་དང་། རེག་བྱའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། འདི་དག་ནི་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་སོ་" ཞེས་སོ། དེ་དག་ནི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ལྔ་དང་མི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ལྔ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུའི་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་ལའོ། Nānattasaññāyāti nānatte gocare pavattāya saññāya, nānattāya vā saññāya. Yathāha – ‘‘tattha katamā nānattasaññā? Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti nānattasaññāyo’’ti (vibha. 604) evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttā. Tā idha adhippetā. Asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti. Yasmā cesā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuttā, tāya nānattasaññāya. "སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་" ཞེས་པ་ནི། སྣ་ཚོགས་པའི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་འདུ་ཤེས་སམ། ཡང་ན་སྣ་ཚོགས་པའི་འདུ་ཤེས་ལའོ། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། "དེ་ལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་གང་ཞེ་ན། སྙོམས་པར་མ་ཞུགས་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་ལྡན་པའམ། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དང་ལྡན་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། ཀུན་ཤེས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་ཤེས་པ་ཉིད་དེ། འདི་དག་ནི་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་སོ་" ཞེས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་སོ་སོར་ཕྱེ་སྟེ་གསུངས་སོ། དེ་དག་ནི་འདིར་དགོངས་པའོ། སྙོམས་པར་མ་ཞུགས་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་སུ་བསྡུས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི། གཟུགས་དང་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྣ་ཚོགས་པ་དང་རང་བཞིན་མི་འདྲ་བའི་ཡུལ་ལ་འཇུག་གོ། གང་གི་ཕྱིར་འདོད་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་བརྒྱད་དང་། མི་དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་བཅུ་གཉིས་དང་། འདོད་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་འདུ་ཤེས་བཅུ་གཅིག་དང་། མི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་འདུ་ཤེས་གཉིས་དང་། འདོད་ཁམས་ཀྱི་བྱེད་པའི་འདུ་ཤེས་བཅུ་གཅིག་སྟེ། འདི་ལྟར་ཞེ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྣ་ཚོགས་པ་དང་རང་བཞིན་མི་འདྲ་ཞིང་ཕན་ཚུན་མི་མཚུངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ "སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་" ཞེས་གསུངས་ཏེ། འདི་ལྟ་བུའི་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལའོ། Cittaṃ vivittaṃ hotīti ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāsaṅkhātāhi saññāhi jhānacittaṃ vivittaṃ hoti vinā hoti apasakkanaṃ hoti. Viññāṇañcāyatananti etadeva viññāṇaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassāti viññāṇañcāyatanaṃ, ākāse pavattaviññāṇārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ jhānaṃ samāpannassa vuttappakārāya ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. "སེམས་དབེན་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལ། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་། ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ལས་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་དབེན་པར་འགྱུར་ཞིང་། བྲལ་བར་འགྱུར་ལ། ཕྱིར་ཕྱོགས་པར་འགྱུར་རོ། "རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་" ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདི་ཉིད་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་འདིའི་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པས་ན་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དེ། ནམ་མཁའ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། བསམ་གཏན་དེ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལ། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལས་སེམས་དབེན་པར་འགྱུར་རོ། Ākiñcaññāyatananti ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassāti ākiñcaññāyatanaṃ, ākāse [Pg.86] pavattitaviññāṇāpagamārammaṇajhānassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa tāya viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ. "ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་" ཞེས་པ་ལ། འདིར་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པས་ན་ཅི་ཡང་མེད་པ་སྟེ། ཐ་ན་འཇིག་པ་ཙམ་ཡང་འདི་ལ་ལྷག་མ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཅི་ཡང་མེད་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པ་ཉིད་དེ། འདི་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། ཅི་ཡང་མེད་པ་དེ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་འདིའི་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པས་ན་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དེ། ནམ་མཁའ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བྲལ་བའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དེ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལ། རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དེ་ལས་སེམས་དབེན་པའོ། Nevasaññānāsaññāyatananti ettha pana yāya saññāya bhāvato taṃ ‘‘nevasaññānāsaññāyatana’’nti vuccati, yathāpaṭipannassa sā saññā hoti, taṃ tāva dassetuṃ vibhaṅge (vibha. 620) ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti uddharitvā taññeva ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāveti, tena vuccati nevasaññīnāsaññī’’ti vuttaṃ. Tattha santato manasi karotīti ‘‘santovatāyaṃ samāpatti, yatra hi nāma natthibhāvampi ārammaṇaṃ karitvā vasatī’’ti evaṃ santārammaṇatāya naṃ ‘‘santā’’ti manasi karoti. Taṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ appetvā nisinnassa tāya ākiñcaññāyatanasaññāya jhānacittaṃ suññaṃ hoti. "འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་" ཞེས་པ་ལ། འདིར་ནི་འདུ་ཤེས་གང་ཞིག་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ "འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་" ཞེས་བརྗོད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་ཞུགས་པ་དེ་ལ་འདུ་ཤེས་དེ་ཡོད་པ་ཉིད་ཐོག་མར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་ "འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་པ་" ཞེས་ལུང་དྲངས་ནས། དེ་ཉིད་ལ། "ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་ཞི་བའོ་ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་སྒོམ་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་པ་ཞེས་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཞི་བར་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅེས་པ་ནི། "སྙོམས་པར་འཇུག་པ་འདི་ནི་ཞི་བ་ཞིག་སྟེ། གང་དུ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱང་དམིགས་པར་བྱས་ནས་གནས་སོ་" ཞེས་འདི་ལྟར་དམིགས་པ་ཞི་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དེ་ལ་ "ཞི་བའོ་" ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་དེ་ལ་མཉམ་པར་བཞག་ནས་འཁོད་པ་ལ། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དེ་ལས་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་སྟོང་པར་འགྱུར་རོ། Sotāpannassāti sotāpattiphalaṃ pattassa. Sakkāyadiṭṭhiyāti vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā. Vicikicchāyāti aṭṭhasu ṭhānesu kaṅkhāya. Sīlabbataparāmāsāti ‘‘sīlena suddhi, vatena suddhī’’ti parāmasitvā uppajjanakadiṭṭhi. Diṭṭhānusayāti appahīnaṭṭhena santāne anusayakā diṭṭhānusayā. Tathā vicikicchānusayā. Tadekaṭṭhehi cāti tehi sakkāyadiṭṭhiādīhi ekato ṭhitehi ca. Upatāpenti vibādhenti cāti kilesā, tehi sakkāyadiṭṭhiyādikilesehi cittaṃ vivittaṃ suññaṃ hoti. Ettha ‘‘tadekaṭṭha’’nti duvidhaṃ ekaṭṭhaṃ pahānekaṭṭhaṃ sahajekaṭṭhañca. Apāyagamanīyā hi kilesā yāva sotāpattimaggena na pahīyanti, tāva diṭṭhivicikicchāhi saha ekasmiṃ puggale ṭhitāti pahānekaṭṭhā. Dasasu hi kilesesu idha diṭṭhivicikicchā eva āgatā. Anusayesu diṭṭhānusayavicikicchānusayā āgatā. Sesā pana apāyagamanīyo lobho doso moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti aṭṭha kilesā diṭṭhivicikicchāhi saha pahānekaṭṭhā hutvā dvīhi anusayehi saddhiṃ sotāpattimaggena pahīyanti. Rāgadosamohapamukhesu vā diyaḍḍhesu kilesasahassesu sotāpattimaggena diṭṭhiyā pahīyamānāya diṭṭhiyā saha vicikicchā pahīnā, diṭṭhānusayavicikicchānusayehi saha apāyagamanīyā sabbakilesā pahānekaṭṭhavasena pahīyanti. Sahajekaṭṭhā [Pg.87] pana diṭṭhiyā saha vicikicchāya ca saha ekekasmiṃ citte ṭhitā avasesakilesā. “རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་ལའོ།། “འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་གཞི་ཉི་ཤུ་ཡོད་པའི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ལའོ།། “ཐེ་ཚོམ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྒྱད་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་ལའོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་ལ།”ཞེས་པ་ནི། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པའོ། བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པའོ།”ཞེས་མཆོག་ཏུ་བཟུང་ནས་སྐྱེ་བའི་ལྟ་བའོ།། “ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་བ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་མ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱུད་ལ་བག་ལ་ཉལ་བར་གྱུར་པའི་ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་བའོ།། ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བའང་དེ་བཞིན་ནོ།། “དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་རྣམས་དང་ཡང་།”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་རྣམས་དང་ཡང་ངོ་།། “གདུང་བར་བྱེད་པ་དང་གནོད་པར་བྱེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཏེ། འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གིས་སེམས་དབེན་ཞིང་སྟོང་པར་འགྱུར་རོ།། འདིར་“དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྤང་བྱ་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་དང་། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་སྟེ་གཉིས་སོ།། ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་ཇི་སྲིད་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་མ་སྤངས་པ་དེ་སྲིད་དུ། ལྟ་བ་དང་ཐེ་ཚོམ་དང་ལྷན་ཅིག་གང་ཟག་གཅིག་གི་རྒྱུད་ལ་གནས་པས་ན། སྤང་བྱ་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཉོན་མོངས་པ་བཅུའི་ནང་ནས་འདིར་ལྟ་བ་དང་ཐེ་ཚོམ་གཉིས་ཁོ་ན་འབྱུང་ངོ་།། བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་གཉིས་འབྱུང་ངོ་།། ལྷག་མ་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་སྟེ་ཉོན་མོངས་པ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ནི། ལྟ་བ་དང་ཐེ་ཚོམ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤང་བྱ་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས། བག་ལ་ཉལ་བ་གཉིས་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།། ཡང་ན་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་དང་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ལས། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ལྟ་བ་སྤོང་བའི་ཚེ། ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཐེ་ཚོམ་ཡང་སྤངས་ཤིང་། ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་ཐམས་ཅད་སྤང་བྱ་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ནི། ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་དང་ཐེ་ཚོམ་དང་ལྷན་ཅིག་སེམས་རེ་རེ་ལ་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་སོ།། Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhisahagatāni vicikicchāsahagatañcāti pañca cittāni pahīyanti. Tattha dvīsu diṭṭhisampayuttaasaṅkhārikacittesu pahīyamānesu tehi sahajāto lobho moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti, dvīsu diṭṭhisampayuttasasaṅkhārikacittesu pahīyamānesu tehi sahajāto lobho moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti, vicikicchāsahagatacitte pahīyamāne tena sahajāto moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti. Tehi duvidhekaṭṭhehi kilesehi cittaṃ vivittaṃ hotīti maggacittaṃ viviccati, phalacittaṃ vivittaṃ viyuttaṃ apasakkitaṃ suññaṃ hotīti attho. རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ནི་ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་བཞི་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་གཅིག་སྟེ་སེམས་ལྔ་པོ་རྣམས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ལ་ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུ་བྱེད་མེད་པའི་སེམས་གཉིས་པོ་སྤོང་བའི་ཚེ། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་སྟེ་ཉོན་མོངས་པ་འདི་དག་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།། ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུ་བྱེད་དང་བཅས་པའི་སེམས་གཉིས་པོ་སྤོང་བའི་ཚེ། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་སྟེ་ཉོན་མོངས་པ་འདི་དག་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།། ཐེ་ཚོམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་སྤོང་བའི་ཚེ། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་སྟེ་ཉོན་མོངས་པ་འདི་དག་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།། ལྷན་ཅིག་གནས་པ་རྣམ་པ་གཉིས་པོའི་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གིས་སེམས་དབེན་པར་འགྱུར་བ་ནི། ལམ་གྱི་སེམས་དབེན་པར་འགྱུར་ཞིང་། འབྲས་བུའི་སེམས་ནི་དབེན་པ་དང་། བྲལ་བ་དང་། ཕྱིར་ཕྱོགས་པ་དང་། སྟོང་པར་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaññojanāti oḷārikabhūtā kāyadvāre vītikkamassa paccayabhāvena thūlabhūtā methunarāgasaṅkhātā saññojanā. So hi kāmabhave saññojetīti ‘‘saññojana’’nti vuccati. Paṭighasaññojanāti byāpādasaññojanā. So hi ārammaṇe paṭihaññatīti ‘‘paṭigha’’nti vuccati. Te eva thāmagataṭṭhena santāne anusentīti anusayā. Aṇusahagatāti sukhumabhūtā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā aṇusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayāti appahīnaṭṭhena santāne anusayanavasena sukhumabhūtā kāmarāgapaṭighānusayā. Tadekaṭṭhehi cāti vuttatthehi duvidhekaṭṭhehi kilesehi cittaṃ vivittaṃ suññaṃ hoti. “ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་ལ་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཀུན་སྦྱོར་རགས་པ་རྣམས་ལ།”ཞེས་པ་ནི། རགས་པར་གྱུར་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འགལ་བར་སྤྱོད་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་སྒོ་ནས་རགས་པར་གྱུར་པ། ལོག་གཡེམ་གྱི་འདོད་ཆགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཀུན་སྦྱོར་རྣམས་སོ།། དེ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་ཀུན་ནས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན། “ཀུན་སྦྱོར།”ཞེས་བྱའོ།། “ཁོང་ཁྲོའི་ཀུན་སྦྱོར་ལ།”ཞེས་པ་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱི་ཀུན་སྦྱོར་རོ།། དེ་ནི་དམིགས་པ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན། “ཁོང་ཁྲོ།”ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་ཉིད་མཐུ་བརྟན་པོར་གྱུར་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱུད་ལ་བག་ལ་ཉལ་བར་གྱུར་པས་ན། “བག་ལ་ཉལ་བ།”ཞེས་བྱའོ།། “ཕྲ་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། ཕྲ་མོར་གྱུར་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཀུན་སྦྱོར་དང་ཁོང་ཁྲོའི་ཀུན་སྦྱོར་ཏེ། ཕྲ་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་བ་སྟེ། མ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱུད་ལ་བག་ལ་ཉལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྲ་མོར་གྱུར་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་སོ།། “དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་རྣམས་དང་ཡང་།”ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་རྣམ་པ་གཉིས་པོའི་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གིས་སེམས་དབེན་ཞིང་སྟོང་པར་འགྱུར་རོ།། Arahatoti kilesārīnaṃ hatattā ‘‘arahā’’ti laddhanāmassa. Rūparāgāti rūpabhave chandarāgā. Arūparāgāti arūpabhave chandarāgā. Mānāti arahattamaggavajjhā mānā eva. Tathā uddhaccaavijjāmānānusayādayo arahattamaggavajjhā. Etesu uṇṇatilakkhaṇo māno. Avūpasamalakkhaṇaṃ uddhaccaṃ. Andhabhāvalakkhaṇā avijjā. Rūparāgaarūparāgavasena pavattā bhavarāgānusayā. Tadekaṭṭhehi cāti tehi ekato ṭhitehi [Pg.88] ca kilesehi. Bahiddhā ca sabbanimittehīti ajjhattacittasantāne akusalakkhandhe upādāya ‘‘bahiddhā’’ti saṅkhaṃ gatehi ajjhattaṃ muñcitvā bahiddhā pavattehi sabbasaṅkhāranimittehi maggacittaṃ viviccati vinā hoti apasakkati, phalacittaṃ vivittaṃ viyuttaṃ apasakkitaṃ hoti. “དགྲ་བཅོམ་པ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པས་ན། “དགྲ་བཅོམ་པ།”ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པ་ལའོ།། “གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་ལ།”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ལ་འདུན་པའི་འདོད་ཆགས་སོ།། “གཟུགས་མེད་ཀྱི་འདོད་ཆགས་ལ།”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ལ་འདུན་པའི་འདོད་ཆགས་སོ།། “ང་རྒྱལ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བྱར་གྱུར་པའི་ང་རྒྱལ་ཁོ་ནའོ།། དེ་བཞིན་དུ་རྒོད་པ་དང་། མ་རིག་པ་དང་། ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བྱའོ།། དེ་དག་ལས་ཁེངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ང་རྒྱལ་ལོ།། ཉེ་བར་མ་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་རྒོད་པའོ།། ལོང་བའི་རང་བཞིན་གྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་མ་རིག་པའོ།། གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་དང་གཟུགས་མེད་ཀྱི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ནི་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བའོ།། “དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་རྣམས་དང་ཡང་།”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་ཡང་ངོ་།། “ཕྱི་རོལ་གྱི་མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ལས་ཀྱང་།”ཞེས་པ་ནི། ནང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པའི་མི་དགེ་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ལྟོས་ནས། “ཕྱི་རོལ།”ཞེས་གྲགས་པར་གྱུར་པ། ནང་གི་ཆོས་རྣམས་བོར་ནས་ཕྱི་རོལ་དུ་འཇུག་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ལས། ལམ་གྱི་སེམས་ནི་དབེན་ཞིང་། བྲལ་བར་འགྱུར་ལ། ཕྱིར་ཕྱོགས་པར་འགྱུར་ཞིང་། འབྲས་བུའི་སེམས་ནི་དབེན་པ་དང་། བྲལ་བ་དང་། ཕྱིར་ཕྱོགས་པར་འགྱུར་རོ།། Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā cāti dvidhā anusayānaṃ abhāvo veditabbo. Kilesapaṭipāṭiyā hi kāmarāgānusayapaṭighānusayānaṃ tatiyamaggena abhāvo hoti, mānānusayassa catutthamaggena, diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ paṭhamamaggena, bhavarāgānusayāvijjānusayānaṃ catutthamaggeneva. Maggapaṭipāṭiyā pana paṭhamamaggena diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ abhāvo hoti, dutiyamaggena kāmarāgānusayapaṭighānusayānaṃ tanubhāvo, tatiyamaggena sabbaso abhāvo, catutthamaggena mānānusayabhavarāgānusayāvijjānusayānaṃ abhāvo hoti. Cittavivekoti mahaggatalokuttaracittānaṃ kilesehi suññabhāvo, tucchabhāvoti attho. དེ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་གོ་རིམ་དང་ལམ་གྱི་གོ་རིམ་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་བག་ལ་ཉལ་བ་མེད་པར་འགྱུར་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཉོན་མོངས་པའི་གོ་རིམ་གྱིས་ནི། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་བ་གཉིས་ལམ་གསུམ་པས་མེད་པར་འགྱུར་ལ། ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་ལམ་བཞི་པས་མེད་པར་འགྱུར་ཞིང་། ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་གཉིས་ནི་ལམ་དང་པོས་མེད་པར་འགྱུར་ལ། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་བ་གཉིས་ནི་ལམ་བཞི་པ་ཉིད་ཀྱིས་མེད་པར་འགྱུར་རོ།། ལམ་གྱི་གོ་རིམ་གྱིས་ནི། ལམ་དང་པོས་ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་གཉིས་མེད་པར་འགྱུར་ལ། ལམ་གཉིས་པས་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་ཁོང་ཁྲོའི་བག་ལ་ཉལ་བ་གཉིས་བསྲབས་པར་འགྱུར་ཞིང་། ལམ་གསུམ་པས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མེད་པར་འགྱུར་ལ། ལམ་བཞི་པས་ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་དང་། མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་མེད་པར་འགྱུར་རོ།། “སེམས་ཀྱི་དབེན་པ།”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བའི་སེམས་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སེམས་རྣམས་ཉོན་མོངས་པ་ལས་སྟོང་པ་ཉིད་དེ། སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་དོན་ཏོ།། Upadhivivekoti kilesakkhandhaabhisaṅkhārasaṅkhātānaṃ upadhīnaṃ suññabhāvo. Upadhiṃ tāva dassetuṃ ‘‘upadhi vuccanti kilesā cā’’tiādimāha. Rāgādayo yassa uppajjanti, taṃ upatāpenti vibādhentīti kilesā ca. Upādānagocarā rūpādayo pañcakkhandhā ca. Upādānasambhūtā puññāpuññaāneñjābhisaṅkhārā ca. Amatanti natthi etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ, kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi amataṃ. Saṃsārayonigatiupapattiviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu saṃsibbati vinatīti taṇhā ‘‘vāna’’nti vuccati, taṃ tattha natthīti nibbānaṃ. Vivekaṭṭhakāyānanti gaṇasaṅgaṇikāya apagatasarīrānaṃ. Nekkhammābhiratānanti nekkhamme kāmādito nikkhante paṭhamajjhānādike abhiratānaṃ tanninnānaṃ. Paramavodānappattānanti uttamaparisuddhabhāvaphalaṃ pāpuṇitvā ṭhitānaṃ. ‘‘Upakkilesābhāvena parisuddhacittānaṃ, kilesehi muttabhāvena paramavodānappattānaṃ. Vikkhambhanappahānena parisuddhacittānaṃ, samucchedappahānena paramavodānappattāna’’nti evameke vaṇṇayanti. Nirūpadhīnanti vigatūpadhīnaṃ. Visaṅkhāragatānanti saṅkhārārammaṇaṃ cajitvā vigatasaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇavasena upagatānaṃ. Visaṅkhāragataṃ cittanti etthapi hi nibbānameva ‘‘visaṅkhāra’’nti vuttaṃ. “ཉེ་བར་ལེན་པ་དབེན་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་། ཕུང་པོ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ལས་སྟོང་པ་ཉིད་དོ།། ཐོག་མར་ཉེ་བར་ལེན་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཉེ་བར་ལེན་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་གང་དག་སྐྱེས་པ་ན། དེས་གདུང་བར་བྱེད་ཅིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་དང་། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་། མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་རྣམས་སོ།། “འཆི་མེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་འཆི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤི་བ་མེད་པས་ན། འཆི་མེད་པ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པའི་དུག་གི་གཉེན་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་སྨན་མཆོག་ལའང་འཆི་མེད་ཅེས་བྱའོ།། འཁོར་བ་དང་། སྐྱེ་གནས་དང་། འགྲོ་བ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གནས་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་རྣམས་སུ་འཁྲི་ཞིང་འཆིང་བར་བྱེད་པའི་སྲེད་པ་ལ་“ཝཱ་ན།”ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ཉིད་དེ་ལ་མེད་པས་ན། “ནིརྦཱ་ཎ། (མྱང་འདས)”ཞེས་བྱའོ།། “དབེན་པར་གནས་པའི་ལུས་ཅན་རྣམས་ལ།”ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་ལས་རྣམ་པར་བྲལ་བའི་ལུས་ཅན་རྣམས་ལའོ།། “ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་རྣམས་ལ།”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་དེ་ལ་གཞོལ་བ་རྣམས་ལའོ།། “མཆོག་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཐོབ་པ་རྣམས་ལ།”ཞེས་པ་ནི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་རྣམ་པར་དག་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ནས་གནས་པ་རྣམས་ལའོ།། “ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པས་སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་བས་མཆོག་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཐོབ་པའོ།། རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྤོང་བས་སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཀུན་ནས་བཅད་པའི་སྤོང་བས་མཆོག་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཐོབ་པའོ།།”ཞེས་ཁ་ཅིག་དེ་ལྟར་འཆད་དོ།། “ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ་རྣམས་ལ།”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ལའོ།། “འདུ་བྱེད་མེད་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ལ།”ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དམིགས་པ་སྤངས་ནས། འདུ་བྱེད་དང་བྲལ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བར་སོང་བ་རྣམས་ལའོ།། “འདུ་བྱེད་མེད་པར་གྱུར་པའི་སེམས།”ཞེས་པ་འདིར་ཡང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་“འདུ་བྱེད་མེད་པ།”ཞེས་གསུངས་སོ།། Vidūreti [Pg.89] vividhe dūre. Suvidūreti suṭṭhu vidūre. Na santiketi na samīpe. Na sāmantāti na ekapasse. Anāsanneti anaccantasamīpe. Vivekaṭṭheti atidūre, vigateti attho. Tādisoti taṃsadiso. Tassaṇṭhitoti tena ākārena ṭhito. Tappakāroti tena pakārena ṭhito. Tappaṭibhāgoti taṃkoṭṭhāsiko. Atha vā ‘‘attabhāvaguhāya laggabhāvena tādiso. Kilesehi channabhāvena tassaṇṭhito. Mohanasmiṃ pagāḷhabhāvena tappakāro. Tīhi vivekehi dūrabhāvena tappaṭibhāgoti evameke vaṇṇayanti. “རྣམ་པར་རིང་བ།”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་རིང་བའོ།། “ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་རིང་བ།”ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་རྣམ་པར་རིང་བའོ།། “ཉེ་བ་མ་ཡིན་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་འཁོར་དུ་མ་གྱུར་པའོ།། “ཉེ་ལོགས་སུ་མ་གྱུར་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་མ་གྱུར་པའོ།། “ཉེ་བར་མ་གྱུར་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་མ་གྱུར་པའོ།། “དབེན་པར་གནས་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རིང་བ་སྟེ། བྲལ་བའི་དོན་ཏོ།། “དེ་འདྲ་བ།”ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་མཚུངས་པའོ།། “དེ་ལྟར་གནས་པ།”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དེས་གནས་པའོ།། “དེའི་རང་བཞིན་ཅན།”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་དེས་གནས་པའོ།། “དེའི་ช་ཤས་ཅན།”ཞེས་པ་ནི་དེའི་སྐལ་བ་ཅན་ནོ།། ཡང་ན། “ལུས་ཀྱི་ཕུག་ཏུ་ཆགས་པའི་ཕྱིར་དེ་འདྲ་བའོ།། ཉོན་མོངས་པས་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གནས་པའོ།། རྨོངས་པ་ལ་བྱིང་བའི་ཕྱིར་དེའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ།། དབེན་པ་གསུམ་དང་རིང་བའི་ཕྱིར་དེའི་ཆ་ཤས་ཅན་ནོ།།”ཞེས་ཁ་ཅིག་དེ་ལྟར་འཆད་དོ།། Duppahāyāti sukhena pahātabbā na honti. Duccajjāti sukhena jahituṃ na sakkā. Duppariccajjāti sabbākārena jahituṃ na sakkā. Dunnimmadayāti nimmadaṃ amadaṃ kātuṃ na sakkā. Dubbiniveṭhayāti viniveṭhanaṃ mocanaṃ kātuṃ na sakkā. Duttarāti uttaritvā atikkantuṃ na sakkā. Duppatarāti visesetvā tarituṃ na sakkā. Dussamatikkamāti dukkhena atikkamitabbā. Dubbinivattāti nivattetuṃ dukkhā. Atha vā ‘‘pakativasena duppariccajjā. Goṇapatāsaṃ viya dunnimmadayā. Nāgapāsaṃ viya dubbiniveṭhayā. Gimhasamaye marukantāraṃ viya duttarā duppatarā. Byagghapariggahitā aṭavī viya dussamatikkamā. Samuddavīci viya dubbinivattāti evameke vaṇṇayanti. “སྤང་དཀའ་བ།”ཞེས་པ་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའོ།། “གཏོང་དཀའ་བ།”ཞེས་པ་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་གཏོང་མི་ནུས་པའོ།། “ཡོངས་སུ་གཏོང་དཀའ་བ།”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གཏོང་མི་ནུས་པའོ།། “མྱོས་པ་བསལ་དཀའ་བ།”ཞེས་པ་ནི་མྱོས་པ་མེད་པར་བྱེད་མི་ནུས་པའོ།། “དཀྲི་བ་དགྲོལ་དཀའ་བ།”ཞེས་པ་ནི་དཀྲི་བ་ལས་དགྲོལ་བར་བྱེད་མི་ནུས་པའོ།། “བརྒལ་དཀའ་བ།”ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་ནས་འདས་པར་བྱེད་མི་ནུས་པའོ།། “རྣམ་པར་བརྒལ་དཀའ་བ།”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་བརྒལ་མི་ནུས་པའོ།། “ཤིན་ཏུ་འདས་དཀའ་བ།”ཞེས་པ་ནི་དཀའ་བ་ཆེན་པོས་འདས་པར་བྱ་བའོ།། “བཟློག་དཀའ་བ།”ཞེས་པ་ནི་བཟློག་པར་དཀའ་བའོ།། ཡང་ན། “རང་བཞིན་གྱི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་གཏོང་དཀའ་བའོ།། བ་ལང་གི་ཀོ་ཐག་བཞིན་དུ་མྱོས་པ་བསལ་དཀའ་བའོ།། ཀླུའི་ཞགས་པ་བཞིན་དུ་དཀྲི་བ་དགྲོལ་དཀའ་བའོ།། སོ་གའི་དུས་ཀྱི་བྱེ་མའི་མྱ་ངམ་གྱི་ཐང་བཞིན་དུ་བརྒལ་དཀའ་ཞིང་རྣམ་པར་བརྒལ་དཀའ་བའོ།། སྟག་གིས་བཟུང་བའི་ཚལ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་འདས་དཀའ་བའོ།། རྒྱ་མཚོའི་རླབས་བཞིན་དུ་བཟློག་དཀའ་བའོ།།”ཞེས་ཁ་ཅིག་དེ་ལྟར་འཆད་དོ།། 8. Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘dūre vivekā hi tathāvidho’’ti sādhetvā puna tathāvidhānaṃ sattānaṃ dhammataṃ āvi karonto ‘‘icchānidānā’’tiādigāthamāha. Tattha icchānidānāti taṇhāhetukā. Bhavasātabaddhāti sukhavedanādimhi bhavasātena baddhā. Te duppamuñcāti te bhavasātavatthubhūtā dhammā. Te vā tattha baddhā icchānidānā sattā duppamocayā. Na hi aññamokkhāti aññe ca mocetuṃ na sakkonti. Kāraṇavacanaṃ vā etaṃ. Te sattā duppamuñcā. Kasmā? Yasmā aññena mocetabbā na honti. Yadi sattā muñceyyuṃ, sakena thāmena muñceyyunti ayamassa attho. Pacchā pure vāpi apekkhamānāti anāgate atīte vā kāme apekkhamānā. Ime va kāme purime va jappanti ime vā paccuppanne kāme purime vā duvidhepi atītānāgate balavataṇhāya patthayamānā. Imesañca dvinnaṃ padānaṃ ‘‘te duppamuñcā na hi aññamokkhā’’ti [Pg.90] imināva saha sambandho veditabbo. Itarathā apekkhamānā jappaṃ kiṃ karonti, kiṃ vā katāti na paññāyeyyuṃ. ༨. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་ “དེ་འདྲ་བ་ནི་དབེན་པ་ལས་རིང་བའོ།།”ཞེས་གྲུབ་པར་བྱས་ནས། སླར་ཡང་དེ་འདྲ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ། “འདོད་པ་ལས་བྱུང་བ།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“འདོད་པ་ལས་བྱུང་བ།”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའོ།། “སྲིད་པའི་བདེ་བས་བཅིངས་པ།”ཞེས་པ་ནི་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་སྲིད་པའི་བདེ་བས་བཅིངས་པའོ།། “དེ་དག་ལས་ཐར་དཀའ་བ།”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པའི་བདེ་བའི་གཞིར་གྱུར་པའི་ཆོས་དེ་དག་ལའོ།། ཡང་ན་དེ་ལ་བཅིངས་པའི་འདོད་པ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་ཅན་དེ་དག་ཐར་བར་བྱེད་དཀའ་བའོ།། “གཞན་གྱིས་ཐར་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པ།”ཞེས་པ་ནི་གཞན་དག་གིས་ཀྱང་ཐར་བར་བྱེད་མི་ནུས་པའོ།། ཡང་ན་འདི་ནི་རྒྱུའི་ཚིག་སྟེ། སེམས་ཅན་དེ་དག་ཐར་དཀའ་བའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་གཞན་གྱིས་ཐར་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཐར་བར་འགྱུར་ན། རང་གི་མཐུས་ཐར་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ།། “ཕྱི་དང་སྔ་མ་ལའང་ལྟོས་པ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པ་དང་འདས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ལྟོས་པའོ།། “འདོད་པ་འདི་དག་གམ་སྔོན་གྱི་འདོད་པ་ལ་སྲེད་པ།”ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟར་བྱུང་བའི་འདོད་པ་འདི་དག་གམ། ཡང་ན་སྔོན་གྱི་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པའི་འདོད་པ་གཉིས་ཀ་ལ་སྲེད་པ་དྲག་པོས་ཆགས་པའོ།། ཚིག་འདི་གཉིས་ཀྱི་འབྲེལ་ནི་ “དེ་དག་ལས་ཐར་དཀའ་བ་སྟེ་གཞན་གྱིས་ཐར་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པ།”ཞེས་པ་འདི་ཉིད་དང་ལྷན་ཅིག་སྦྱར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། གཞན་དུ་ན་ལྟོས་ཤིང་སྲེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཅི་བྱེད་པ་དང་། ཡང་ན་ཅི་ཞིག་བྱས་པ་མི་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། Bhavasātabaddhāti bhave sātaṃ bhavasātaṃ, tena bhavasātena sukhassādena baddhā hutvā ṭhitā. Taṃ bhājetvā dassetuṃ ‘‘ekaṃ bhavasātaṃ – sukhā vedanā’’tiādimāha. Yobbanabhāvo yobbaññaṃ. Arogabhāvo ārogyaṃ. Jīvitindriyassa pavattabhāvo jīvitaṃ. Lābhoti catunnaṃ paccayānaṃ lābho. Yasoti parivāro. Pasaṃsāti kitti. Sukhanti kāyikacetasikaṃ sukhaṃ. Manāpikā rūpāti manavaḍḍhanakā rūpā. Sesesupi eseva nayo. "Bhavasātabaddhā" (སྲིད་པའི་བདེ་བས་བཅིངས་པ་) ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་ལ་བདེ་བ་ནི་སྲིད་པའི་བདེ་བའོ། །སྲིད་པའི་བདེ་བ་སྟེ་བདེ་བའི་རོ་མྱོང་བ་དེས་བཅིངས་ནས་གནས་པའོ། །དེ་ཉིད་ཕྱེ་སྟེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "སྲིད་པའི་བདེ་བ་གཅིག་ནི་བདེ་བའི་ཚོར་བའོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ལང་ཚོའི་དངོས་པོ་ནི་ལང་ཚོའོ། །ནད་མེད་པའི་དངོས་པོ་ནི་ནད་མེད་པའོ། །སྲོག་གི་དབང་པོ་རྒྱུན་ཆགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་སྲོག་གོ །"རྙེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་བཞི་རྙེད་པའོ། །"སྙན་གྲགས་" ཞེས་པ་ནི་འཁོར་རོ། །"བསྟོད་པ་" ཞེས་པ་ནི་གྲགས་པའོ། །"བདེ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བའོ། །"ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི་ཡིད་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། Cakkhusampadāti cakkhussa sampadā. ‘‘Mayhaṃ cakkhu sampannaṃ maṇivimāne ugghāṭitasīhapañjaraṃ viya khāyatī’’ti uppannaṃ sukhassādaṃ sandhāya ‘‘cakkhusampadā’’ti vuttaṃ. Sotasampadādīsupi eseva nayo. Sukhāya vedanāya sātabaddhā…pe… vibaddhāti vividhākārena baddhā. Ābaddhāti visesena ādito baddhā. Laggāti ārammaṇena saddhiṃ appitā. Laggitāti nāgadante phāṇitavārako viya laggitā. Yamettha ca avuttaṃ, taṃ satto visattotiādimhi vuttanayena gahetabbaṃ. "མིག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །"བདག་གི་མིག་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ། ནོར་བུའི་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་སེང་གེའི་སྒོ་ཕྱེ་བ་ལྟར་སྣང་ངོ་" ཞེས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བའི་རོ་མྱོང་བ་ལ་དགོངས་ནས། "མིག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་" ཞེས་གསུངས། རྣ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་བདེ་བས་བཅིངས་པ་... བྱེ་བྲག་ཏུ་བཅིངས་པ་ (vibaddhā) ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བཅིངས་པའོ། །ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་ (ābaddhā) ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཐོག་མ་ནས་བཅིངས་པའོ། །ཆགས་པ་ (laggā) ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གཏད་པའོ། །འཁྲིལ་བ་ (laggitā) ཞེས་པ་ནི་གླང་པོའི་སོ་ལ་བུ་རམ་གྱི་སྣོད་བཏགས་པ་ལྟར་འཁྲིལ་བའོ། །འདིར་མ་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། "སེམས་ཅན་ནི་ཆགས་པའོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བར་བྱའོ། ། Na hi aññamokkhāti na parehi mokkhā. Te vā bhavasātavatthū duppamuñcāti bhave sukhassādavatthubhūtā dhammā te muñcituṃ dukkhā. Sattā vā etto dummocayāti sattā eva vā etasmā bhavasātavatthuto mocetuṃ dukkhā. "གཞན་གྱིས་ཐར་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ནི་གཞན་དག་གིས་ཐར་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའོ། །ཡང་ན་ "སྲིད་པའི་བདེ་བའི་གཞི་དེ་དག་ལས་ཐར་དཀའ་བ་" ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་ལ་བདེ་བའི་རོ་མྱོང་བའི་གཞིར་གྱུར་པའི་ཆོས་དེ་དག་ལས་ཐར་བར་དཀའ་བའོ། །ཡང་ན་ "སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་ལས་དགྲོལ་དཀའ་བ་" ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཉིད་སྲིད་པའི་བདེ་བའི་གཞི་འདི་ལས་དགྲོལ་བར་དཀའ་བའོ། ། Duruddharāti uddharituṃ dukkhā. Dussamuddharāti samantato chinnataṭe narakāvāṭe patito viya uddhaṃ katvā uddharituṃ dukkhā. Dubbuṭṭhāpayāti uṭṭhāpetuṃ dukkhā. Dussamuṭṭhāpayāti sukhumaattabhāvaṃ pathaviyaṃ patiṭṭhāpanaṃ viya ussāpetuṃ ativiya dukkhā. "གདོན་打དཀའ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཡར་འདོན་པར་དཀའ་བའོ། །"ཀུན་ནས་གདོན་དཀའ་བ་" ཞེས་པ་ནི་མཐའ་སྐོར་ཀུན་ནས་གཟར་བའི་དམྱལ་བའི་དོང་དུ་ལྷུང་བ་ལྟར། སྟེང་དུ་བཏེགས་ཏེ་གདོན་པར་དཀའ་བའོ། །"བསླང་དཀའ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ལྡང་བར་བྱ་བར་དཀའ་བའོ། །"ཀུན་ནས་བསླང་དཀའ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་བའི་ལུས་ས་ལ་གཏད་པ་ལྟར་ཡར་འདེགས་པར་ཤིན་ཏུ་དཀའ་བའོ། ། Te attanā palipapalipannāti gambhīrakaddame yāva sīsato nimuggā na sakkonti. Paraṃ palipapalipannaṃ uddharitunti aparaṃ tatheva nimuggaṃ hatthe vā sīse vā gahetvā uddharitvā thale patiṭṭhāpetuṃ na sakkonti. So vata cundāti soti vattabbākārapuggalaniddeso. Tassa ‘‘yo’’ti imaṃ uddesavacanaṃ āharitvā yo attanā palipapalipanno, so vata[Pg.91], cunda, paraṃ palipapalipannaṃ uddharissatīti. Evaṃ sesapadesu sambandho veditabbo. Palipapalipannoti gambhīrakaddame nimuggo vuccati. Yathā, cunda, koci puriso yāva sīsato gambhīrakaddame nimuggo, parampi tatheva nimuggaṃ hatthe vā sīse vā gahetvā uddharissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Na hi taṃ kāraṇamatthi, yena so taṃ uddharitvā thale patiṭṭhāpeyyāti. Adanto avinīto aparinibbutoti ettha pana anibbisevanatāya adanto. Asikkhitavinayatāya avinīto. Anibbutakilesatāya aparinibbutoti veditabbo. So tādiso paraṃ damessati nibbisevanaṃ karissati, vinessati tisso sikkhā sikkhāpessati. Parinibbāpessati tassa kilese nibbāpessati. "ཁོ་རང་ཉིད་འདམ་རྫབ་ཏུ་བྱིང་བ་" ཞེས་པ་ནི་འདམ་ཟབ་མོའི་ནང་དུ་མགོ་བོའི་བར་དུ་བྱིང་བས་མི་ནུས་པའོ། །"གཞན་འདམ་རྫབ་ཏུ་བྱིང་བ་འདོན་པ་" ཞེས་པ་ནི་གཞན་དེ་བཞིན་དུ་བྱིང་བ་དེ་ལག་པ་ནས་སམ་མགོ་བོ་ནས་བཟུང་སྟེ་བཏོན་ནས་སྐམ་ས་ལ་འགོད་པར་མི་ནུས་པའོ། །"ཙུནྡ་དེ་ནི་" ཞེས་པ་ནི་ "དེ་" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་གང་ཟག་བསྟན་པའོ། །དེའི་ "གང་ཞིག་" ཅེས་པའི་ཚིག་འདི་དྲངས་ནས། གང་ཞིག་རང་ཉིད་འདམ་རྫབ་ཏུ་བྱིང་བ་དེས། ཙུནྡ་གཞན་འདམ་རྫབ་ཏུ་བྱིང་བ་འདོན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་མི་སྲིད་དོ། །འདི་ལྟར་ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །"འདམ་རྫབ་ཏུ་བྱིང་བ་" ཞེས་པ་ནི་འདམ་ཟབ་མོར་བྱིང་བ་ལ་བརྗོད་དོ། །ཙུནྡ་དཔེར་ན། སྐྱེས་བུ་གང་ཞིག་མགོ་བོའི་བར་དུ་འདམ་ཟབ་མོར་བྱིང་བ་དེས། གཞན་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་བྱིང་བ་དེ་ལག་པ་ནས་སམ་མགོ་བོ་ནས་བཟུང་སྟེ་འདོན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གནས་མ་ཡིན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེས་དེ་བཏོན་ནས་སྐམ་ས་ལ་འགོད་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །"མ་དུལ་བ་མ་བསྒྲལ་བ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་མ་འདས་པ་" ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མ་སྤངས་པས་མ་དུལ་བའོ། །བསླབ་པའི་འདུལ་བ་ལ་མ་བསླབས་པས་མ་བསྒྲལ་བའོ། །ཉོན་མོངས་པ་མ་ཞི་བས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་མ་འདས་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟ་བུ་དེས་གཞན་འདུལ་བར་བྱེད་དེ་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །བསྒྲལ་བར་བྱེད་དེ་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་སློབ་པར་བྱེད་དོ། །ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བྱེད་དེ་དེའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཞི་བར་བྱེད་དོ། ། Natthañño kocīti añño koci puggalo mocetuṃ samattho natthi. Sakena thāmenāti attano ñāṇathāmena. Balenāti ñāṇabalena. Vīriyenāti ñāṇasampayuttacetasikavīriyena. Purisaparakkamenāti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanena mahantavīriyena. "གཞན་སུ་ཡང་མེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་སྒྲོལ་བར་ནུས་པའི་གང་ཟག་གཞན་སུ་ཡང་མེད་པའོ། །"རང་གི་མཐུས་" ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐུས་སོ། །"སྟོབས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་སོ། །"བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་བྱུང་གི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སོ། །"སྐྱེས་བུའི་རྩལ་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་གི་གནས་ལ་བགྲོད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཆེན་པོས་སོ། ། Nāhaṃ sahissāmīti ahaṃ na sahissāmi na sakkomi, na vāyamissāmīti vuttaṃ hoti. Pamocanāyāti pamocetuṃ. Kathaṃkathinti sakaṅkhaṃ. Dhotakāti ālapanaṃ. Taresīti tareyyāsi. "བདག་གིས་མི་བཟོད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་མི་བཟོད་དེ་མི་ནུས་སོ། །བརྩོན་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །"ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི་སྒྲོལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །"ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་" ཞེས་པ་ནི་སོམ་ཉི་དང་བཅས་པའོ། །"དྷོ་ཏ་ཀ་" ཞེས་པ་ནི་བོད་པའི་ཚིག་གོ །"བསྒྲལ་ཏོ་" ཞེས་པ་ནི་སྒྲོལ་བར་འགྱུར་རོ། ། ‘‘Attanā hi kataṃ pāpaṃ, attanā saṃkilissati; Attanā akataṃ pāpaṃ, attanāva visujjhati; Suddhī asuddhi paccattaṃ, nāñño aññaṃ visodhaye’’ti. (dha. pa. 165; kathā. 743) – "བདག་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སྡིག་པ་བྱས། །བདག་ཉིད་ཀྱིས་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན། །བདག་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སྡིག་མ་བྱས། །བདག་ཉིད་ཁོ་ན་རྣམ་པར་དག །དག་དང་མ་དག་སོ་སོ་ཉིད། །གཞན་གྱིས་གཞན་ནི་རྣམ་མི་དག །" Etthāyamattho – yena attanā akusalaṃ kammaṃ kataṃ hoti, so catūsu apāyesu dukkhaṃ anubhavanto attanāva saṃkilissati. Yena pana attanā akataṃ pāpaṃ, so sugatiñceva agatiñca gacchanto attanāva visujjhati. Kusalakammasaṅkhātā suddhi akusalakammasaṅkhātā ca asuddhi paccattaṃ kārakasattānaṃ attaniyeva vipaccati. Añño puggalo aññaṃ puggalaṃ na visodhaye neva visodheti, na kilesetīti vuttaṃ hoti. "འདིར་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གང་ཞིག་རང་ཉིད་ཀྱིས་མི་དགེ་བའི་ལས་བྱས་པ་དེས། ངན་སོང་བཞི་པོ་དག་ཏུ་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བཞིན་དུ་རང་ཉིད་ཁོ་ན་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར་རོ། །གང་ཞིག་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྡིག་པ་མ་བྱས་པ་དེས། བདེ་འགྲོ་དང་མི་འགྲོ་བར་འགྲོ་བཞིན་དུ་རང་ཉིད་ཁོ་ན་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ། །དགེ་བའི་ལས་སུ་བགྲང་བའི་དག་པ་དང་། མི་དགེ་བའི་ལས་སུ་བགྲང་བའི་མ་དག་པ་ནི། བྱེད་པ་པོའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོ་རང་ཉིད་ལ་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ། །གང་ཟག་གཞན་གྱིས་གང་ཟག་གཞན་རྣམ་པར་དག་པར་མི་བྱེད་དེ། རྣམ་པར་དག་པར་མི་བྱེད་ཅིང་ཉོན་མོངས་པར་ཡང་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །" Tiṭṭhateva nibbānanti amatamahānibbānaṃ tiṭṭhatiyeva. Nibbānagāmimaggoti pubbabhāgavipassanāto paṭṭhāya ariyamaggo. Tiṭṭhāmahaṃ samādapetāti ahaṃ gaṇhāpetā patiṭṭhāpetā tiṭṭhāmi. Evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānāti [Pg.92] mayā evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā. Ettha uppanne vatthusmiṃ vadanto ovadati nāma, anuppanne vatthusmiṃ anusāsanto ‘‘ayasopi te bhavissatī’’tiādivasena anāgataṃ dassento anusāsati nāma. Sammukhā vadantopi ovadati nāma, parammukhā dūtasāsanaṃ vā pesento anusāsati nāma. Sakiṃ vadantopi ovadati nāma, punappunaṃ vadanto anusāsati nāma. Ovadanto eva vā anusāsati nāma. Appekacceti api ekacce, eketi attho. Accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhentīti khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītanti accantaṃ, accantañca taṃ sabbasaṅkhārānaṃ appavattiṭṭhānattā niṭṭhañcāti accantaniṭṭhaṃ, ekantaniṭṭhaṃ, satataniṭṭhanti attho. Taṃ accantanibbānaṃ ārādhenti sampādenti. Nārādhentīti na sampādenti, na paṭilabhantīti attho. Ettha kyāhanti etesu kiṃ ahaṃ, kiṃ karomīti attho. Maggakkhāyīti paṭipadāmaggakkhāyī. Ācikkhati katheti. Attanā paṭipajjamānā muñceyyunti paṭipajjantā mayaṃ muñceyyuṃ. "མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་གནས་པ་ཉིད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོ་ནི་གནས་པ་ཉིད་དོ། །"མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་" ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་ནས་བཟུང་སྟེ་འཕགས་པའི་ལམ་མོ། །"བདག་ནི་ཡང་དག་པར་འཛུད་པར་བྱེད་པ་པོར་གནས་སོ་" ཞེས་པ་ནི་བདག་ནི་འཛིན་དུ་འཇུག་པ་དང་འགོད་པར་བྱེད་པ་པོར་གནས་སོ། །"འདི་ལྟར་གདམས་པ་དང་འདི་ལྟར་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་" ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་འདི་ལྟར་གདམས་པ་དང་འདི་ལྟར་རྗེས་སུ་བསྟན་པའོ། །འདིར་དོན་རྐྱེན་བྱུང་བའི་ཚེ་སྨྲ་བ་ནི་གདམས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དོན་རྐྱེན་མ་བྱུང་བའི་ཚེ་རྗེས་སུ་སྟོན་པ་ནི། "ཁྱོད་ལ་འདི་ལྟ་བུའང་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མ་འོངས་པ་སྟོན་པ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ། །མངོན་སུམ་དུ་སྨྲ་བའང་གདམས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ལྐོག་ཏུ་ཕྲིན་ཡིག་གམ་ཕོ་ཉ་གཏོང་བའང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལན་ཅིག་སྨྲ་བའང་གདམས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྨྲ་བའང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་གདམས་པ་ཉིད་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ། །"ཁ་ཅིག་" ཅེས་པ་ནི་ལ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །"མཐར་ཐུག་པ་མཐར་ཕྱིན་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི། ཟད་པ་དང་འཇིག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཐའ་ལས་འདས་པས་ན་མཐར་ཐུག་པའོ། །འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མི་འཇུག་པའི་གནས་ཡིན་པས་ན་མཐར་ཕྱིན་པ་སྟེ། མཐར་ཐུག་པ་དང་མཐར་ཕྱིན་པ་ནི་གཏན་གྱི་མཐར་ཐུག་པ་དང་རྟག་པའི་མཐར་ཐུག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །མཐར་ཐུག་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དེ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ། །"མི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་མི་སྒྲུབ་ཅིང་མི་ཐོབ་པའོ། །"འདིར་བདག་གིས་ཅི་བྱ་" ཞེས་པ་ནི་འདི་དག་ལ་བདག་གིས་ཅི་ཞིག་བྱ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །"ལམ་སྟོན་པ་པོ་" ཞེས་པ་ནི་བགྲོད་པའི་ལམ་སྟོན་པ་པོའོ། །སྟོན་ཏེ་སྨྲའོ། །"རང་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཐར་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་བདག་ཉིད་ཐར་བར་འགྱུར་རོ། ། Atītaṃ upādāyāti atītaṃ paṭicca. Kathaṃ pure apekkhaṃ karotīti kena pakārena ikkhaṃ olokanaṃ karoti. Evaṃrūpo ahosinti dīgharassaaṇukathūlādivasena evaṃjātiko evarūpo abhaviṃ. Tattha nandiṃ samannānetīti tasmiṃ rūpārammaṇe taṇhaṃ sammā ānayati upaneti. Vedanādīsupi eseva nayo. "འདས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་" ཞེས་པ་ནི་འདས་པ་ལ་དམིགས་ནས་སོ། །"ཇི་ལྟར་སྔོན་ལ་རེ་བ་བྱེད་དམ་" ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གང་གིས་ལྟ་ཞིང་མངོན་དུ་བྱེད་དམ། །"འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་སུ་གྱུར་ཏོ་" ཞེས་པ་ནི་རིང་པོ་དང་ཐུང་ངུ་། ཕྲ་བ་དང་རགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདི་ལྟ་བུའི་སྐྱེ་བ་དང་འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་སུ་གྱུར་ཏོ། །"དེ་ལ་དགའ་བ་ཡང་དག་པར་འདྲེན་ནོ་" ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་དེ་ལ་སྲེད་པ་ཡང་དག་པར་འདྲེན་ཅིང་ཉེ་བར་འགོད་པའོ། །ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། ‘‘Iti me cakkhū’’tiādayo vatthuārammaṇavasena taṇhuppattiṃ dassento āha. Iti rūpātīti evaṃ rūpā iti. Tattha chandarāgapaṭibaddhanti tesu cakkhurūpesu dubbalasaṅkhāto chando ca balavasaṅkhāto rāgo ca, tena chandarāgena paṭibaddhaṃ allīnaṃ. Viññāṇanti javanacittaṃ. Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassāti tassa javanaviññāṇassa chandarāgena baddhabhāvā. Tadabhinandatīti taṃ ārammaṇaṃ taṇhāvasena abhinandati. "འདི་ལྟར་བདག་གི་མིག་" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གཞི་དང་དམིགས་པའི་དབང་གིས་སྲེད་པ་སྐྱེ་བ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་གསུངས། "འདི་ལྟར་གཟུགས་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་གཟུགས་རྣམས་སོ། །དེ་ལ་ "འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པས་བཅིངས་པ་" ཞེས་པ་ནི་མིག་དང་གཟུགས་དེ་དག་ལ་ཉམ་ཆུང་བར་བགྲང་བའི་འདོད་པ་དང་། སྟོབས་དང་ལྡན་པར་བགྲང་བའི་ཆགས་པ་སྟེ། འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་དེས་བཅིངས་ཤིང་འབྱར་བའོ། །"རྣམ་པར་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་སེམས་སོ། །"རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པས་བཅིངས་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པས་བཅིངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །"དེ་ལ་མངོན་པར་དགའོ" ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དེ་ལ་སྲེད་པའི་དབང་གིས་མངོན་པར་དགའ་བའོ། ། Yānissa tānīti yāni assa tāni. Pubbeti atīte. Saddhinti ekato. Hasitalapitakīḷitānīti dantavidaṃsādihasitāni ca, vacībhedaṃ katvā lapitāni ca, kāyakhiḍḍādikīḷitāni ca. Tadassādetīti taṃ assādayati assādaṃ vindati sādiyati. Taṃ nikāmetīti taṃ nikāmayati paccāsīsati. Vittiṃ āpajjatīti tuṭṭhiṃ pāpuṇāti. "གང་དག་དེའི་དེ་དག་ཡིན་པ་" ཞེས་པ་ནི་གང་དག་དེའི་དེ་དག་གོ །"སྔོན་" ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་དུས་སུའོ། །"ལྷན་ཅིག་" ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུའོ། །"བགད་པ་དང་སྨྲས་པ་དང་རྩེས་པ་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི་སོ་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་བགད་པ་རྣམས་དང་། ངག་གི་སྒོ་ནས་སྨྲས་པ་རྣམས་དང་། ལུས་ཀྱི་རྩེད་མོ་ལ་སོགས་པའི་རྩེས་པ་རྣམས་སོ། །"དེའི་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་དེའི་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་དེ་རོ་མྱོང་བ་རྙེད་ཅིང་དང་དུ་ལེན་པའོ། །"དེ་ལ་ཆགས་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་ཆགས་པར་བྱེད་དེ་རེ་བ་བྱེད་པའོ། །"ཚིམ་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའོ། ། Siyanti [Pg.93] bhaveyyaṃ. Appaṭiladdhassa paṭilābhāyāti appattassa pāpuṇanatthāya. Cittaṃ paṇidahatīti cittaṃ ṭhapeti. Cetaso paṇidhānapaccayāti cittassa ṭhapanakāraṇā. "གྱུར་ཅིག་" ཞེས་པ་ནི་འགྱུར་བར་ཤོག་ཅིག་པའོ། །"མ་ཐོབ་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི་མ་རྙེད་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུའོ། །"སེམས་སྨོན་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་སེམས་འགོད་པའོ། །"སེམས་སྨོན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི་སེམས་འགོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། ། Sīlena vāti pañcasīlādisīlena vā. Vatena vāti dhutaṅgasamādānena vā. Tapena vāti vīriyasamādānena vā. Brahmacariyena vāti methunaviratiyā vā. Devo vāti mahānubhāvo devarājā vā. Devaññataro vāti tesaṃ aññataro vā. "ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་" ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་ངོ་། །"བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་" ཞེས་པ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡང་དག་པར་བླངས་པས་ཀྱང་རུང་ངོ་། །"དཀའ་ཐུབ་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་" ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཡང་དག་པར་བླངས་པས་ཀྱང་རུང་ངོ་། །"ཚངས་པར་སྤྱོད་པས་ཀྱང་རུང་" ཞེས་པ་ནི་འཁྲིག་པ་ལས་ལོག་པས་ཀྱང་རུང་ངོ་། །"ལྷར་འགྱུར་རམ་" ཞེས་པ་ནི་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ལྷའི་རྒྱལ་པོར་འགྱུར་རམ། །"ལྷ་གཞན་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ་" ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་ཟག་གཞན་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ། ། Jappantāti guṇavasena kathentā. Pajappantāti pakārena kathentā. Abhijappantāti visesena kathentā, upasaggavasena vā vaḍḍhitaṃ. "སྨོན་པར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་སྨྲ་བའོ། །"རབ་ཏུ་སྨོན་པར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་སྨྲ་བའོ། །"མངོན་པར་སྨོན་པར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་སྨྲ་བ་སྟེ། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་སྤེལ་བའོ། ། 9. Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘dūre vivekā hi tathāvidho’’ti sādhetvā dutiyagāthāya ca tathāvidhānaṃ dhammataṃ āvi katvā idāni tesaṃ pāpakaraṇaṃ āvi karonto ‘‘kāmesu giddhā’’ti gāthamāha. ༩. "དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་ 'དེ་ལྟ་བུ་ནི་དབེན་པ་ལས་རིང་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་བསྒྲུབས་ནས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པས་དེ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་ཏེ། ད་ནི་དེ་དག་གི་སྡིག་པ་བྱེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ 'འདོད་པ་ལ་ཆགས་པ་' ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས།" Tassattho – te sattā kāmesu paribhogataṇhāya giddhā, pariyesanādimanuyuttattā pasutā, sammohamāpannattā pamūḷhā, avagamanatāya macchariyatāya buddhādīnaṃ vacanaṃ anādiyatāya ca avadāniyā, kāyavisamādimhi visame niviṭṭhā, antakāle maraṇadukkhūpanītā, ‘‘kiṃsu bhavissāma ito cutāse’’ti paridevayantīti. "དེའི་དོན་ནི། སེམས་ཅན་དེ་དག་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པའི་སྲེད་པས་ཆགས་ཤིང་། ཚོལ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྩོན་པས་ཞུགས་ལ། རྨོངས་པར་གྱུར་པས་འཐོམས་ཤིང་། རྟོགས་པ་མེད་པ་དང་། སེར་སྣ་དང་། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་བཀའ་ལ་མི་རྩི་བས་གཏོང་བ་མེད་ལ། ལུས་ཀྱི་མི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པ་ལ་གནས་ཤིང་། ཚེ་འཕོ་བའི་དུས་སུ་འཆི་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མནར་ཏེ། 'བདག་ཅག་འདི་ནས་ཤི་འཕོས་ནས་ཅིར་འགྱུར་རམ་' ཞེས་མྱ་ངན་བྱེད་དོ་ཞེས་པའོ། །" Giddhāti kāmarāgena giddhā. Gadhitāti saṅkapparāgena paccāsīsamānā hutvā gadhitā. Mucchitāti kāmataṇhāya mucchāparetā. Ajjhosannāti kāmanandiyā adhiosannā ajjhotthaṭā. Laggāti kāmasinehena allīnā. Laggitāti kāmapariḷāhena ekībhūtā. Palibuddhāti kāmasaññāya āvaṭṭitā. Atha vā ‘‘diṭṭhidassane giddhā. Abhiṇhadassane gadhitā. Saṃsaggakiriyasmiṃ mucchitā. Vissāsakiriyasmiṃ ajjhosannā. Sinehavaḷañjasmiṃ laggā. Dvayaṃdvayasamāpattimhi laggitā. Aparāparaṃ amuñcamānā hutvā palibuddhā’’ti evameke vaṇṇayanti. "ཆགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པའོ། །"ཞེན་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་རེ་བ་དང་བཅས་ཏེ་ཞེན་པའོ། །"བརྒྱལ་བ་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲེད་པས་བརྒྱལ་བར་གྱུར་པའོ། །"ལྷག་པར་ཞེན་པ་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་དགའ་བས་ལྷག་པར་ཞེན་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པའོ། །"ཆགས་པ་" (laggā) ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་བརྩེ་བས་འབྱར་བའོ། །"འཁྲིལ་བ་" (laggitā) ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །"བཅིངས་པ་" (palibuddhā) ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་བསྐོར་བའོ། །ཡང་ན། "ལྟ་བ་མཐོང་བ་ལ་ཆགས་པ། ཡང་དང་ཡང་དུ་མཐོང་བ་ལ་ཞེན་པ། འདྲེས་པར་བྱེད་པ་ལ་བརྒྱལ་བ། ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་པ་ལ་ལྷག་པར་ཞེན་པ། བརྩེ་བའི་སྤྱོད་པ་ལ་ཆགས་པ། གཉིས་གཉིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་འཁྲིལ་བ། ཕན་ཚུན་མི་གཏོང་བར་གྱུར་ཏེ་བཅིངས་པའོ" ཞེས་ཁ་ཅིག་འདི་ལྟར་འཆད་དོ། ། Esantīti paccāsīsanti. Gavesantīti maggayanti. Pariyesantīti sabbākārena icchanti patthenti. Atha vā diṭṭhārammaṇe subhāsubhaṃ atthi, natthīti esanti. Subhāsubhārammaṇe paccakkhaṃ katvā vaḷañjanatthāya piyaṃ karontā gavesanti[Pg.94]. Cittavasena esanti. Payogavasena gavesanti. Karaṇavasena pariyesanti. Te duvidhe kāme paṭicca otaritvā carantīti taccaritā. Te ca kāme bahulaṃ yebhuyyena vaḍḍhenti pavattayantīti tabbahulā. Te ca kāme garuṃ katvā rahantīti taggarukā. Tesu kāmesu ninnā namitā hutvā vasantīti tanninnā. Tesu kāmesu sanninnā hutvā vasantīti tappoṇā. Tesu kāmesu avalambitā hutvā tesuyeva namitā vasantīti tappabbhārā. Tesu kāmesu avattharitvā mucchāparetappasaṅgā hutvā vadantīti tadadhimuttā. Te ca kāme adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā vasantīti tadadhipateyyā. Atha vā ‘‘ārammaṇassa iṭṭhabhāvena taccaritā. Ārammaṇassa kantabhāvena tabbahulā. Ārammaṇassa manāpabhāvena taggarukā. Ārammaṇassa piyabhāvena tanninnā. Ārammaṇassa kāmupasaṃhitabhāvena tappoṇā. Ārammaṇassa rajanīyabhāvena tappabbhārā. Ārammaṇassa mucchanīyabhāvena tadadhimuttā. Ārammaṇassa bandhanīyabhāvena tadadhipateyyā’’ti evameke vaṇṇayanti. ཚོལ་བར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་རེ་བ་བྱེད་པའོ། །ཀུན་ཏུ་ཚོལ་བར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་འཚོལ་བར་བྱེད་པའོ། །ཡོངས་སུ་ཚོལ་བར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདོད་ཅིང་སྨོན་པའོ། །ཡང་ན་མཐོང་བའི་དམིགས་པ་ལ་བཟང་ངན་ཡོད་དམ་མེད་ཅེས་ཚོལ་བར་བྱེད་དོ། །བཟང་ངན་གྱི་དམིགས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་བེད་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་དགའ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཀུན་ཏུ་ཚོལ་བར་བྱེད་དོ། །སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཚོལ་བར་བྱེད་དོ། །སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཀུན་ཏུ་ཚོལ་བར་བྱེད་དོ། །བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་ཚོལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་དག་འདོད་པ་རྣམ་པ་གཉིས་ལ་བརྟེན་ནས་ཞུགས་ཤིང་སྤྱོད་པས་ན་དེར་སྤྱོད་པའོ། །དེ་དག་འདོད་པ་དེ་དག་མང་པོར་ཕལ་ཆེར་སྤེལ་ཞིང་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་དེ་མང་བའོ། །དེ་དག་འདོད་པ་དེ་དག་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་གནས་པས་ན་དེ་ལྕི་བའོ། །འདོད་པ་དེ་དག་ལ་གཞོལ་ཞིང་འབབ་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པས་ན་དེར་གཞོལ་བའོ། །འདོད་པ་དེ་དག་ལ་ཀུན་ཏུ་གཞོལ་བར་གྱུར་ཏེ་གནས་པས་ན་དེར་འབབ་པའོ། །འདོད་པ་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ཅིང་དེ་དག་ཉིད་ལ་གཞོལ་བར་གྱུར་ཏེ་གནས་པས་ན་དེར་བབས་པའོ། །འདོད་པ་དེ་དག་གིས་ཁྱབ་ཅིང་བརྒྱལ་བར་གྱུར་ཏེ་ཆགས་པས་སྨྲ་བར་བྱེད་པས་ན་དེ་ལ་མོས་པའོ། །དེ་དག་འདོད་པ་དེ་དག་བདག་པོ་དང་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་གནས་པས་ན་དེ་བདག་པོར་བྱེད་པའོ། །ཡང་ན་ ‘དམིགས་པ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེར་སྤྱོད་པའོ། །དམིགས་པ་སྡུག་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་མང་བའོ། །དམིགས་པ་ཡིད་དུ་འཐད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལྕི་བའོ། །དམིགས་པ་ཕངས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེར་གཞོལ་བའོ། །དམིགས་པ་འདོད་པ་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེར་འབབ་པའོ། །དམིགས་པ་ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེར་བབས་པའོ། །དམིགས་པ་བརྒྱལ་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལ་མོས་པའོ། །དམིགས་པ་འཆིང་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བདག་པོར་བྱེད་པའོ།’ ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ། ། Rūpe pariyesantītiādīsu pariyesantīti aladdhassa lābhāya esanavasena. Paṭilabhantīti hatthagatavasena. Paribhuñjantīti vaḷañjanavasena vuttanti ñātabbaṃ. Kalahaṃ vivādaṃ karotīti kalahakārako. Tasmiṃ niyuttoti kalahapasuto. Kammakārakādīsupi eseva nayo. Gocare carantoti vesiyādigocare, satipaṭṭhānādigocare vā caramāno. Tesu niyutto gocarapasuto. Ārammaṇūpanijjhānavasena jhānaṃ assa atthīti jhāyī. Tasmiṃ niyutto jhānapasuto. ‘གཟུགས་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཚོལ་བར་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཡོངས་སུ་ཚོལ་བར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་མ་ཐོབ་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འཚོལ་བའི་དབང་གིས་སོ། །ཐོབ་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་ལག་ཏུ་ཆུད་པའི་དབང་གིས་སོ། །ལོངས་སྤྱོད་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་བེད་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པ་བྱེད་པས་ན་འཐབ་རྩོད་བྱེད་པའོ། །དེ་ལ་བརྩོན་པས་ན་འཐབ་རྩོད་ལ་གཞོལ་བའོ། །ལས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །སྤྱོད་ཡུལ་ལ་རྒྱུ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྨད་འཚོང་མ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལམ། ཡང་ན་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་རྒྱུ་བའོ། །དེ་དག་ལ་བརྩོན་པས་ན་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་གཞོལ་བའོ། །དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་བསམ་གཏན་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་ཡོད་པས་ན་བསམ་གཏན་པའོ། །དེ་ལ་བརྩོན་པས་ན་བསམ་གཏན་ལ་གཞོལ་བའོ། ། Avagacchantīti apāyaṃ gacchanti. Maccharinoti sakasampattiṃ niguhantā. Vacananti kathanaṃ. Byapathanti vākyapathaṃ. Desananti vissajjanaovādaṃ. Anusiṭṭhinti anusāsaniṃ. Nādiyantīti na gaṇhanti na garuṃ karonti. ‘‘Na paṭissantī’’ti vā pāṭho, soyeva attho. Vatthuto macchariyadassanatthaṃ ‘‘pañca macchariyāni āvāsamacchariya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha āvāse macchariyaṃ āvāsamacchariyaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. ‘ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བའོ། །སེར་སྣ་ཅན་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འབྱོར་པ་སྦེད་པའོ། །ཚིག་ཅེས་པ་ནི་སྨྲ་བའོ། །ངག་གི་ལམ་ཞེས་པ་ནི་བརྗོད་པའི་ལམ་མོ། །བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལན་འདེབས་པ་དང་གདམས་ངག་གོ། །རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་གདམས་པའོ། །མི་ལེན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་མི་འཛིན་ཅིང་གུས་པར་མི་བྱེད་པའོ། །ཡང་ན་ ‘མི་ཉན་ཏོ་’ ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཏེ། དོན་ནི་དེ་ཉིད་དོ། །དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སེར་སྣ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘སེར་སྣ་ལྔ་ནི་གནས་ཀྱི་སེར་སྣ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གནས་ལ་སེར་སྣ་བྱེད་པ་ནི་གནས་ཀྱི་སེར་སྣའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། Āvāso [Pg.95] nāma sakalārāmopi pariveṇampi ekovarakopi rattiṭṭhānādīnipi. Tesu vasantā sukhaṃ vasanti, paccaye labhanti. Eko bhikkhu vattasampannasseva pesalassa bhikkhuno tattha āgamanaṃ na icchati, āgatopi ‘‘khippaṃ gacchatū’’ti cintesi, idaṃ āvāsamacchariyaṃ nāma. Bhaṇḍanakārakādīnaṃ pana tattha vāsaṃ anicchato āvāsamacchariyaṃ nāma na hoti. གནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་དགའ་ར་བ་མཐའ་དག་གམ། ཁོར་ཡུག་གམ། ཁང་མིག་གཅིག་གམ། མཚན་མོའི་གནས་ལ་སོགས་པའང་རུང་སྟེ། དེ་དག་ཏུ་གནས་པ་རྣམས་བདེ་བར་གནས་ཤིང་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དགེ་སློང་གཅིག་གིས་ཆོ་ག་དང་ལན་ཞིང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་གཞན་ཞིག་དེར་འོང་བར་མི་འདོད་པ་དང་། འོངས་ནའང་ ‘མྱུར་དུ་འགྲོ་བར་ཤོག་ཅིག་’ ཅེས་སེམས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་སེར་སྣ་ཞེས་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འཐབ་རྩོད་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དེར་གནས་པར་མི་འདོད་པ་ནི་གནས་ཀྱི་སེར་སྣ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། ། Kulanti upaṭṭhākakulampi ñātikulampi. Tattha aññassa upasaṅkamanaṃ anicchato kulamacchariyaṃ hoti. Pāpapuggalassa pana upasaṅkamanaṃ anicchatopi macchariyaṃ nāma na hoti. So hi tesaṃ pasādabhedāya paṭipajjati. Pasādaṃ rakkhituṃ samatthasseva pana bhikkhuno tattha upasaṅkamanaṃ anicchato macchariyaṃ nāma hoti. ཁྱིམ་ཞེས་པ་ནི་རིམ་གྲོ་བྱེད་པའི་ཁྱིམ་མམ། གཉེན་འབྲེལ་གྱི་ཁྱིམ་མོ། །དེ་ལ་གཞན་དག་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་མི་འདོད་པ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་སེར་སྣ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་སྡིག་པའི་གང་ཟག་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་མི་འདོད་པའང་སེར་སྣ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེས་ནི་དེ་དག་གི་དད་པ་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་དད་པ་སྐྱོང་བར་ནུས་པའི་དགེ་སློང་ཉིད་དེར་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་མི་འདོད་པ་ནི་སེར་སྣ་ཞེས་བྱའོ། ། Lābhoti catupaccayalābhova. Taṃ aññasmiṃ sīlavanteyeva labhante ‘‘mā labhatū’’ti cintentassa lābhamacchariyaṃ hoti. Yo pana saddhādeyyaṃ vinipāteti, aparibhogadupparibhogādivasena vināseti, pūtibhāvaṃ gacchantampi aññassa na deti, taṃ disvā ‘‘sace imaṃ esa na labheyya, añño sīlavā labheyya, paribhogaṃ gaccheyyā’’ti cintentassa macchariyaṃ nāma natthi. རྙེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འཚོ་བའི་ཡོ་བྱད་བཞི་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་གཞན་གྱིས་ཐོབ་པ་ལ། ‘འདིས་མ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་སེམས་པ་ནི་རྙེད་པའི་སེར་སྣ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་གང་ཞིག་གིས་དད་པས་བྱིན་པ་ཆུད་ཟོས་སུ་གཏོང་བ། ལོངས་མི་སྤྱོད་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཉེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བརླག་པར་བྱེད་པ། རུལ་བར་གྱུར་ཀྱང་གཞན་ལ་མི་སྟེར་བ་དེ་མཐོང་ནས། ‘གལ་ཏེ་འདིས་འདི་མ་ཐོབ་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་གཞན་གྱིས་ཐོབ་སྟེ་ལོངས་སྤྱོད་པར་འགྱུར་རོ་’ ཅེས་སེམས་པ་ལ་ནི་སེར་སྣ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། ། Vaṇṇo nāma sarīravaṇṇopi guṇavaṇṇopi. Tattha sarīravaṇṇe maccharī ‘‘paro pāsādiko rūpavā’’ti vutte taṃ na kathetukāmo hoti. Guṇavaṇṇamaccharī parassa sīlena dhutaṅgena paṭipadāya ācārena vaṇṇaṃ na kathetukāmo hoti. ཁ་དོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཁ་དོག་གམ། ཡོན་ཏན་གྱི་བསྔགས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་ཁ་དོག་ལ་སེར་སྣ་བྱེད་པ་ནི། ‘གཞན་འདི་མཛེས་ཤིང་གཟུགས་བཟང་པོའོ་’ ཞེས་བརྗོད་པ་ན། དེ་ཉིད་བརྗོད་པར་མི་འདོད་པའོ། །ཡོན་ཏན་གྱི་བསྔགས་པ་ལ་སེར་སྣ་བྱེད་པ་ནི། གཞན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། སྒྲུབ་པ་དང་། ཆོ་ག་ལ་སོགས་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་མི་འདོད་པའོ། ། Dhammoti pariyattidhammo ca paṭivedhadhammo ca. Tattha ariyasāvakā paṭivedhadhammaṃ na maccharāyanti, attanā paṭividdhadhamme sadevakassa lokassa paṭivedhaṃ icchanti. Taṃ pana paṭivedhaṃ ‘‘pare jānantū’’ti icchanti, tantidhammeyeva pana dhammamacchariyaṃ nāma hoti. Tena samannāgato puggalo yaṃ guḷhaṃ ganthaṃ vā kathāmaggaṃ vā jānāti, taṃ aññe na jānāpetukāmo hoti. Yo pana puggalaṃ upaparikkhitvā dhammānuggahena dhammaṃ vā upaparikkhitvā puggalānuggahena na deti, ayaṃ dhammamaccharī nāma na hoti. Tattha ekacco puggalo lolo hoti, kālena samaṇo hoti[Pg.96], kālena brāhmaṇo, kālena nigaṇṭho. Yo hi bhikkhu ‘‘ayaṃ puggalo paveṇiāgataṃ tantiṃ saṇhaṃ sukhumaṃ dhammantaraṃ bhinditvā āluḷessatī’’ti na deti, ayaṃ puggalaṃ upaparikkhitvā dhammānuggahena na deti nāma. Yo pana ‘‘ayaṃ dhammo saṇho sukhumo, sacāyaṃ puggalo gaṇhissati, aññaṃ byākaritvā attānaṃ āvi katvā nassissatī’’ti na deti, ayaṃ dhammaṃ upaparikkhitvā puggalānuggahena na deti nāma. Yo pana ‘‘sacāyaṃ imaṃ dhammaṃ gaṇhissati, amhākaṃ samayaṃ bhindituṃ samattho bhavissatī’’ti na deti, ayaṃ dhammamaccharī nāma hoti. ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་ཆོས་དང་རྟོགས་པའི་ཆོས་སོ། །དེ་ལ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་རྟོགས་པའི་ཆོས་ལ་སེར་སྣ་མི་བྱེད་དེ། བདག་གིས་རྟོགས་པའི་ཆོས་དེ་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་རྟོགས་པར་འདོད་དོ། །རྟོགས་པ་དེ་ཡང་ ‘གཞན་དག་གིས་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་འདོད་དོ། །འོན་ཀྱང་ལུང་གི་ཆོས་ཉིད་ལ་ཆོས་ཀྱི་སེར་སྣ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིས་གསང་བའི་གཞུང་ངམ། བཤད་པའི་ལམ་གང་ཞིག་ཤེས་པ་དེ། གཞན་གྱིས་མི་ཤེས་པར་འདོད་པའོ། །འོན་ཀྱང་གང་ཟག་ལ་བརྟག་ནས་ཆོས་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཆོས་ལ་བརྟག་ནས་གང་ཟག་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་མི་སྟེར་བ་ནི། ཆོས་ཀྱི་སེར་སྣ་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ནི་གཡོ་བ་ཅན་ཏེ། རེས་འགའ་དགེ་སྦྱོང་དུ་བྱེད། རེས་འགའ་བྲམ་ཟེར་བྱེད། རེས་འགའ་གཅེར་བུ་པར་བྱེད་དོ། །དགེ་སློང་གང་ཞིག་གིས་ ‘གང་ཟག་འདིས་བརྒྱུད་པ་ལས་འོངས་པའི་གཞུང་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་བཤིག་ནས་དཀྲུག་པར་བྱེད་དོ་’ ཞེས་མི་སྟེར་བ་ནི། གང་ཟག་ལ་བརྟག་ནས་ཆོས་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་མི་སྟེར་བ་ཞེས་བྱའོ། །གང་ཞིག་གིས་ ‘ཆོས་འདི་ནི་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ་སྟེ། གལ་ཏེ་གང་ཟག་འདིས་འདི་བཟུང་ན། ལོག་པར་བཤད་དེ་བདག་ཉིད་མངོན་པར་བྱས་ནས་བརླག་པར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་མི་སྟེར་བ་ནི། ཆོས་ལ་བརྟག་ནས་གང་ཟག་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་མི་སྟེར་བ་ཞེས་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་གང་ཞིག་གིས་ ‘གལ་ཏེ་འདིས་ཆོས་འདི་བཟུང་ན། ངེད་ཀྱི་གྲུབ་མཐའ་འཇིག་པར་ནུས་པར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་མི་སྟེར་བ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སེར་སྣ་ཅན་ཞེས་བྱའོ། ། Imesu pañcasu macchariyesu āvāsamacchariyena tāva yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā vicarati. Kulamacchariyena tasmiṃ kule aññesaṃ dānamānanādīni karonte disvā ‘‘bhinnaṃ vatidaṃ kulaṃ mamā’’ti cintayato lohitampi mukhato uggacchati, kucchivirecanampi hoti, antānipi khaṇḍākhaṇḍāni hutvā nikkhamanti. Lābhamacchariyena saṅghassa vā gaṇassa vā santake lābhe maccharāyitvā puggalikaparibhogaṃ viya paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Sarīravaṇṇaguṇavaṇṇamaccharena pana pariyattidhammamacchariyena ca attanova vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇe ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadanto pariyattidhammañca kassaci kiñci adento dubbaṇṇo ceva eḷamūgo ca hoti. སེར་སྣ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ལས། རེ་ཞིག་གནས་ཀྱི་སེར་སྣས་ནི་གནོད་སྦྱིན་ནམ་ཡི་དྭགས་སུ་གྱུར་ཏེ། གནས་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་མགོ་ལ་ཁུར་ནས་རྒྱུ་བར་འགྱུར་རོ། །ཁྱིམ་གྱི་སེར་སྣས་ནི་ཁྱིམ་དེ་ལ་གཞན་དག་གིས་སྦྱིན་པ་དང་བཀུར་སྟི་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་མཐོང་ནས། ‘ཀྱེ་ཧུད་བདག་གི་ཁྱིམ་འདི་ཞིག་པར་གྱུར་ཏོ་’ ཞེས་སེམས་པ་ལ། ཁ་ནས་ཁྲག་ཀྱང་འཐོན་པར་འགྱུར་ཞིང་། ཁོང་པ་བཤལ་བར་འགྱུར་ལ། རྒྱུ་མའང་དུམ་བུ་དུམ་བུར་ཆད་ནས་འཐོན་པར་འགྱུར་རོ། །རྙེད་པའི་སེར་སྣས་ནི་དགེ་འདུན་ནམ་ཚོགས་པའི་དབང་བའི་རྙེད་པ་ལ་སེར་སྣ་བྱས་ཏེ། གང་ཟག་སྒེར་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱད་པས། གནོད་སྦྱིན་ནམ་ཡི་དྭགས་སམ་སྦྲུལ་ཆེན་པོར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །ལུས་ཀྱི་ཁ་དོག་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་བསྔགས་པ་ལ་སེར་སྣ་བྱེད་པ་དང་། ལུང་གི་ཆོས་ལ་སེར་སྣ་བྱེད་པས་ནི། བདག་གི་བསྔགས་པ་བརྗོད་ཅིང་། གཞན་གྱི་བསྔགས་པ་ལ། ‘འདིའི་བསྔགས་པ་ཅི་ཞིག་ཡོད་’ ཅེས་སྐྱོན་དེ་དང་དེ་དག་བརྗོད་པ་དང་། ལུང་གི་ཆོས་གང་ཡང་སུ་ལའང་མི་སྟེར་བས། མདོག་ངན་པ་དང་ལྐུགས་པར་འགྱུར་རོ། ། Api ca āvāsamacchariyena lohagehe paccati, kulamacchariyena appalābho hoti, lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati, vaṇṇamacchariyena bhave bhave nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti, dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattatīti. གཞན་ཡང་གནས་ཀྱི་སེར་སྣས་ནི་ལྕགས་ཀྱི་ཁང་པར་འཚེད་པར་འགྱུར་རོ། །ཁྱིམ་གྱི་སེར་སྣས་ནི་རྙེད་པ་ཉུང་བར་འགྱུར་རོ། །རྙེད་པའི་སེར་སྣས་ནི་བཤང་གཅིའི་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །བསྔགས་པའི་སེར་སྣས་ནི་སྐྱེ་བ་དང་སྐྱེ་བར་སྐྱེས་པ་ན་བསྔགས་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །ཆོས་ཀྱི་སེར་སྣས་ནི་མེ་མ་དག་གི་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། ། Maccharāyanavasena macchariyaṃ. Maccharāyanākāro maccharāyanā. Maccharena ayitassa maccherasamaṅgino bhāvo maccharāyitattaṃ. ‘‘Mayhameva hontu, mā aññassā’’ti sabbāpi attano sampattiyo byāpetuṃ na icchatīti viviccho, vivicchassa bhāvo vevicchaṃ, mudumacchariyassetaṃ nāmaṃ. Kadariyo vuccati anādaro, tassa bhāvo kadariyaṃ, thaddhamacchariyassetaṃ nāmaṃ. Tena hi samannāgato puggalo parampi paresaṃ dadamānaṃ nivāreti. Vuttampi cetaṃ – སེར་སྣ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སེར་སྣའོ། །སེར་སྣ་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་ནི་སེར་སྣ་བྱེད་པའོ། །སེར་སྣས་ཟིན་པའི་སེར་སྣ་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་ནི་སེར་སྣ་བྱས་པ་ཉིད་དོ། །‘བདག་ཉིད་ཁོ་ནར་གྱུར་ཅིག གཞན་ལ་མ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་རང་གི་འབྱོར་པ་ཐམས་ཅད་གཞན་ལ་ཁྱབ་པར་མི་འདོད་པས་ན་འགོག་པའོ། །འགོག་པའི་དངོས་པོ་ནི་འགོག་པ་ཉིད་དེ། འདི་ནི་སེར་སྣ་འཇམ་པོའི་མིང་ངོ། །ཕོངས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་གུས་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཕོངས་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ནི་སེར་སྣ་རགས་པའི་མིང་ངོ། །དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིས་ནི་གཞན་གྱིས་གཞན་ལ་སྟེར་བའང་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kadariyo [Pg.97] pāpasaṅkappo, micchādiṭṭhianādaro; Dadamānaṃ nivāreti, yācamānāna bhojana’’nti. (saṃ. ni. 1.132); ‘ཕོངས་ཤིང་སྡིག་པའི་རྟོག་པ་ཅན། །ལོག་ལྟ་ཅན་ཏེ་མ་གུས་པ། །སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་འགོག་བྱེད་ཅིང་། །སློང་མོ་བ་ལ་ཟས་མི་སྟེར། །’ ཞེས་སོ། ། Yācake disvā kaṭukabhāvena cittaṃ añcati saṅkocetīti kaṭukañcuko, tassa bhāvo kaṭukañcukatā. Aparo nayo – kaṭukañcukatā vuccati kaṭacchuggāho. Samatittikapuṇṇāya hi ukkhaliyā bhattaṃ gaṇhanto sabbatobhāgena saṅkuṭitena aggakaṭacchunā gaṇhāti pūretvā gahetuṃ na sakkoti, evaṃ maccharipuggalassa cittaṃ saṅkucati, tasmiṃ saṅkucite kāyopi tatheva saṅkucati paṭikuṭati paṭinivaṭṭati na sampasārīyatīti maccheraṃ ‘‘kaṭukañcukatā’’ti vuttaṃ. སློང་མོ་བ་མཐོང་ནས་མི་དགའ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སེམས་འཁུམ་པར་བྱེད་པས་ན་སེམས་འཁུམ་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་སེམས་འཁུམ་པ་ཉིད་དོ། །རྣམ་གྲངས་གཞན་ནི། སེམས་འཁུམ་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱོགས་འཛིན་པ་ལྟ་བུའོ། །འདི་ལྟར་ཁ་བར་དུ་གང་བའི་ཟངས་ལས་ཟས་ལེན་པ་ན། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་འཁུམ་པའི་སྐྱོགས་ཀྱི་རྩེ་མོས་ལེན་ཅིང་གང་བར་ལེན་མི་ནུས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སེར་སྣ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་གི་སེམས་ནི་འཁུམ་པར་འགྱུར་རོ། །སེམས་དེ་འཁུམ་པ་ན། ལུས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་འཁུམ་ཞིང་། ལྡོག་པ་དང་། ཕྱིར་བཤོལ་བྱེད་པ་དང་། མི་བརྐྱང་བར་བྱེད་པས་ན། སེར་སྣ་ལ་ ‘སེམས་འཁུམ་པ་ཉིད་’ ཅེས་གསུངས་སོ། ། Aggahitattaṃ cittassāti paresaṃ upakārakaraṇe dānādinā ākārena yathā na sampasārīyati, evaṃ āvaritvā gahitabhāvo cittassa. Yasmā pana maccharipuggalo attano santakaṃ paresaṃ adātukāmo hoti, parasantakaṃ gaṇhitukāmo. Tasmā ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassā’’ti pavattivasenassa attasampattinigūhanalakkhaṇatā parasampattiggahaṇalakkhaṇatā ca veditabbā. སེམས་ཀྱི་འཛིན་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། གཞན་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་ཇི་ལྟར་མི་བརྐྱང་བ་དེ་བཞིན་དུ། བཀག་ནས་བཟུང་བའི་སེམས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་སེར་སྣ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་ནི་རང་གི་དངོས་པོ་གཞན་ལ་སྟེར་བར་མི་འདོད་ཅིང་། གཞན་གྱི་དངོས་པོ་ལེན་པར་འདོད་པ་དེའི་ཕྱིར། ‘ངོ་མཚར་བ་འདི་བདག་ཉིད་ཁོ་ནར་གྱུར་ཅིག གཞན་ལ་མ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་འཇུག་པའི་དབང་གིས། རང་གི་འབྱོར་པ་སྦེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། གཞན་གྱི་འབྱོར་པ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Khandhamacchariyampi macchariyanti attano pañcakkhandhasaṅkhātaṃ upapattibhavaṃ aññehi asādhāraṇaṃ ‘‘acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassā’’ti pavattaṃ macchariyaṃ khandhamacchariyaṃ nāma. Dhātuāyatanamacchariyesupi eseva nayo. Gāhoti gāhanicchayavasena gahaṇaṃ. Avadaññutāyāti sabbaññubuddhānampi kathitaṃ ajānanabhāvena. Yācakānaṃ adadamāno hi tehi kathitaṃ na jānāti nāma. Janā pamattāti sativippavāsā janā. Vacananti saṅkhepavacanaṃ. Byappathanti vitthāravacanaṃ. Desananti upamaṃ dassetvā atthasandassanavacanaṃ. Anusiṭṭhinti punappunaṃ saṃlakkhāpanavacanaṃ. Atha vā dassetvā kathanaṃ vacanaṃ nāma. Gaṇhāpetvā kathanaṃ byappathaṃ nāma. Tosetvā kathanaṃ desanaṃ nāma. Padassetvā kathanaṃ anusiṭṭhi nāma. Atha vā paritāpadukkhaṃ nāsetvā kathanaṃ vacanaṃ nāma. Pariḷāhadukkhaṃ nāsetvā kathanaṃ byappathaṃ nāma. Apāyadukkhaṃ nāsetvā kathanaṃ desanaṃ nāma. Bhavadukkhaṃ nāsetvā kathanaṃ anusiṭṭhi nāma. Atha vā dukkhasaccapariññāpaṭivedhayuttaṃ vacanaṃ. Samudayasaccapahānapaṭivedhayuttaṃ byappathaṃ. Nirodhasaccasacchikiriyapaṭivedhayuttaṃ desanaṃ. Maggasaccabhāvanāpaṭivedhayuttaṃ anusiṭṭhīti evamādinā nayena eke vaṇṇayanti. ཕུང་པོའི་སེར་སྣ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ཕུང་པོ་ལྔར་གཏོགས་པའི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་འདི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པར། "འདི་ནི་བདག་ཁོ་ནའི་རྨད་དུ་བྱུང་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཅིག གཞན་གྱི་མ་ཡིན་པར་གྱུར་ཅིག" ཅེས་འཇུག་པའི་སེར་སྣ་ལ་ཕུང་པོའི་སེར་སྣ་ཞེས་བྱའོ།། ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སེར་སྣ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པའི་ངེས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བཟུང་བའོ།། སྦྱིན་པར་མི་འོས་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པའང་མི་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ།། སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་མི་སྦྱིན་པ་ནི་དེ་དག་གིས་བཤད་པ་མི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། སྐྱེ་བོ་བག་མེད་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉམས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་སོ།། ཚིག་ཅེས་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་པའི་ཚིག་གོ། ངག་ལམ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཚིག་གོ། བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་དཔེ་བསྟན་ནས་དོན་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་གོ། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ངེས་པར་འཛིན་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་གོ། ཡང་ན། བསྟན་ནས་བཤད་པ་ནི་ཚིག་ཅེས་བྱའོ།། འཛིན་དུ་བཅུག་ནས་བཤད་པ་ནི་ངག་ལམ་ཞེས་བྱའོ།། ཚིམ་པར་བྱས་ནས་བཤད་པ་ནི་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཉེ་བར་བསྟན་ནས་བཤད་པ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་བཅོམ་ནས་བཤད་པ་ནི་ཚིག་ཅེས་བྱའོ།། ཚ་སྒོའི་སྡུག་བསྔལ་བཅོམ་ནས་བཤད་པ་ནི་ངག་ལམ་ཞེས་བྱའོ།། ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་བཅོམ་ནས་བཤད་པ་ནི་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ།། སྲིད་པའི་སྡུག་བསྔལ་བཅོམ་ནས་བཤད་པ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་ཚིག་གོ། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་སྤོང་ཞིང་རྟོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་ངག་ལམ་མོ།། འགོག་པའི་བདེན་པ་མངོན་དུ་བྱེད་ཅིང་རྟོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་བསྟན་པའོ།། ལམ་གྱི་བདེན་པ་བསྒོམ་ཞིང་རྟོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པའོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁ་ཅིག་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ།། Na [Pg.98] sussusantīti na suṇanti. Na sotaṃ odahantīti savanatthaṃ kaṇṇasotaṃ na ṭhapenti. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti jānanatthaṃ cittaṃ na patiṭṭhapenti. Anassavāti ovādaṃ asuṇamānā. Avacanakarāti suṇamānāpi vacanaṃ na karontīti avacanakarā. Paṭilomavuttinoti paṭāṇī hutvā pavattanakā. Aññeneva mukhaṃ karontīti karontāpi mukhaṃ na dentīti attho. ཉན་པར་མི་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་ཉན་པའོ།། རྣ་བ་མི་གཏོད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉན་པའི་ཆེད་དུ་རྣ་བའི་དབང་པོ་མི་འཇོག་པའོ།། ཤེས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཉེ་བར་མི་འཇོག་པ་ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་ཆེད་དུ་སེམས་མི་གནས་པར་བྱེད་པའོ།། ངག་ལ་མི་ཉན་པ་ཞེས་པ་ནི་གདམས་ངག་མི་ཉན་པའོ།། བཀའ་མི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་ཐོས་ཀྱང་ཚིག་བཞིན་མི་བྱེད་པས་བཀའ་མི་སྒྲུབ་པའོ།། མི་མཐུན་པར་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་དུ་གྱུར་ནས་འཇུག་པའོ།། གཞན་དུ་ཁ་ཕྱོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱེད་བཞིན་དུའང་གདོང་མི་སྟོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། Visameti kāyasucaritādisammatassa samassa paṭipakkhattā visamaṃ, tasmiṃ visame. Niviṭṭhāti paviṭṭhā dunnīharā. Kāyakammeti kāyato pavatte, kāyena vā pavatte kāyakamme. Vacīkammādīsupi eseva nayo. མི་མཐུན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པར་གྲགས་པའི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་མི་མཐུན་པ་སྟེ། མི་མཐུན་པ་དེ་ལའོ།། ཞུགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཞུགས་ཤིང་ཕྱིར་དབྱུང་དཀའ་བའོ།། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལས་བྱུང་བའམ། ཡང་ན་ལུས་ཀྱིས་བསྒྲུབས་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལའོ།། ངག་གི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། Tattha kāyakammavacīkammamanokammāni duccaritavasena vibhattāni, pāṇātipātādayo dasaakusalakammapathavasena vibhattāti ñātabbaṃ. Ayaṃ tāvettha sādhāraṇapadavaṇṇanā, asādhāraṇesu pana pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpitā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārapavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya, payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo. དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་། ངག་གི་ལས་དང་། ཡིད་ཀྱི་ལས་རྣམས་ནི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་དང་། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་མི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་འདིར་ཐུན་མོང་གི་ཚིག་འགྲེལ་ཡིན་ལ། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ལ་ནི། སྲོག་གི་གཅོད་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་སྟེ། སྲོག་གསོད་པ་དང་སྲོག་འཕྲོག་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། འདིར་སྲོག་ཅེས་པ་ནི་ཐ་སྙད་དུ་སེམས་ཅན་དང་། དོན་དམ་པར་སྲོག་གི་དབང་པོའོ།། སྲོག་དེ་ལ་སྲོག་ཡོད་པར་འདུ་ཤེས་ཤིང་། སྲོག་གི་དབང་པོ་གཅོད་པའི་རྩོལ་བ་ལས་བྱུང་བའི། ལུས་དང་ངག་གི་སྒོ་གཉིས་ལས་གང་རུང་གི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་གསོད་སེམས་ནི་སྲོག་གཅོད་པའོ།། དེ་ནི་ཡོན་ཏན་དང་བྲལ་བའི་དུད་འགྲོ་ལ་སོགས་པའི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་ལས། སྲོག་ཆགས་ཆུང་ངུ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། ལུས་ཆེ་བ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྦྱོར་བ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྦྱོར་བ་མཚུངས་ཀྱང་གཞི་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་མི་ལ་སོགས་པའི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་ལས། ཡོན་ཏན་ཆུང་བ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། ཡོན་ཏན་ཆེ་བ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ།། ལུས་དང་ཡོན་ཏན་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡོད་ནའང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་སྦྱོར་བ་འཇམ་པའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། དྲག་པོའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Tassa pañca sambhārā honti – pāṇo pāṇasaññitā vadhakacittaṃ upakkamo tena maraṇanti. Chappayogā – sāhatthiko āṇattiko nissaggiyo thāvaro vijjāmayo iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne atipapañco hoti, tasmā naṃ na vitthārayissāma. Aññañca evarūpaṃ, atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ (pārā. aṭṭha. 2.172) oloketvā gahetabbaṃ. དེའི་ཡན་ལག་ལྔ་ནི། སྲོག་ཡོད་པ་དང་། སྲོག་ཡོད་པར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། གསོད་སེམས་དང་། སྦྱོར་བ་དང་། དེས་ཤི་བའོ།། སྦྱོར་བ་དྲུག་ནི། རང་གི་ལག་པས་བྱས་པ་དང་། བཀའ་བསྒོས་པ་དང་། མཚོན་ཆ་འཕངས་པ་དང་། གཏན་དུ་གནས་པ་དང་། རིག་སྔགས་ཀྱིས་བྱས་པ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་བྱས་པའོ།། དོན་འདི་རྒྱས་པར་བཤད་ན་སྤྲོས་པ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བས་དེའི་ཕྱིར་འདིར་རྒྱས་པར་མི་བཤད་དོ།། འདི་ལྟ་བུའི་གཞན་དག་ཀྱང་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འདུལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ཀུན་ནས་མཛེས་པ་ལ་བལྟས་ནས་བླང་བར་བྱའོ།། Adinnassa [Pg.99] ādānaṃ adinnādānaṃ, parassa haraṇaṃ theyyaṃ corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti, tasmiṃ pana parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya, vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ. Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ. མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ནི་མ་བྱིན་ལེན་ཏེ། གཞན་གྱི་ནོར་འཕྲོག་པ་དང་། བརྐུ་བ་དང་། ཇག་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། དེ་ལ་མ་བྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བཟུང་བ་སྟེ། གང་ལ་གཞན་གྱིས་ཅི་དགར་བྱེད་ཀྱང་ཆད་པ་གཅོད་པར་མི་འོས་ཤིང་སྨད་པར་མི་འོས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། གཞན་གྱིས་བཟུང་བ་དེ་ལ་གཞན་གྱིས་བཟུང་བར་འདུ་ཤེས་ཤིང་། དེ་ལེན་པའི་སྦྱོར་བ་ལས་བྱུང་བའི་བརྐུ་སེམས་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པའོ།། དེ་ནི་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་དམན་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དངོས་པོ་གྱ་ནོམ་པའི་ཕྱིར་དང་། དངོས་པོ་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡོད་ནའང་ཡོན་ཏན་ལྷག་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་བའི་དངོས་པོ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཡོན་ཏན་ལྷག་པ་དེ་དང་དེ་ལ་ལྟོས་ནས། དེ་ལས་ཡོན་ཏན་དམན་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་བའི་དངོས་པོ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བའོ།། Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ parapariggahitasaññitā theyyacittaṃ upakkamo tena haraṇanti. Chappayogā sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro pasayhāvahāro paṭicchannāvahāro parikappāvahāro kusāvahāroti imesaṃ pañcannaṃ avahārānaṃ vasena pavattanti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto. དེའི་ཡན་ལག་ལྔ་ནི། གཞན་གྱིས་བཟུང་བ་དང་། གཞན་གྱིས་བཟུང་བར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། བརྐུ་སེམས་དང་། སྦྱོར་བ་དང་། དེས་བླངས་པའོ།། སྦྱོར་བ་དྲུག་ནི་རང་གི་ལག་པས་བྱས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་དག་ཀྱང་ཅི་རིགས་པར་བརྐུས་ཏེ་འཕྲོག་པ་དང་། བཙན་གྱིས་འཕྲོག་པ་དང་། གསང་སྟེ་འཕྲོག་པ་དང་། བརྟག་དཔྱད་ཀྱིས་འཕྲོག་པ་དང་། རྒྱན་པོས་འཕྲོག་པ་སྟེ། འཕྲོག་པ་ལྔ་པོ་འདི་དག་གི་དབང་གིས་འཇུག་གོ། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པའོ།། རྒྱས་པར་ནི་ཀུན་ནས་མཛེས་པ་ལས་བཤད་དོ།། Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu. Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammasevanādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro. འདོད་པ་རྣམས་ལ་ལོག་པར་གཡེམ་པ་ཞེས་པ་ལས། འདིར་ "འདོད་པ་རྣམས་ལ་" ཞེས་པ་ནི་འཁྲིག་པའི་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལའོ།། "ལོག་པར་གཡེམ་པ་" ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་སྨད་པར་འོས་པའི་སྤྱོད་པ་ངན་པའོ།། མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ཆོས་མ་ཡིན་པ་བསྟེན་པའི་བསམ་པས་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི། བགྲོད་པར་མི་བྱ་བའི་གནས་ལ་འདས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པ་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ལོག་པར་གཡེམ་པའོ།། Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā sārakkhā saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa, dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī paṭavāsinī odapattakinī obhatacumbaṭakā dāsī ca bhariyā kammakārī ca bhariyā dhajāhaṭā muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvīnnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā, idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma. དེ་ལ་བགྲོད་པར་མི་བྱ་བའི་གནས་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ཐོག་མར་མས་བསྲུངས་པ་དང་། ཕས་བསྲུངས་པ་དང་། ཕ་མས་བསྲུངས་པ་དང་། སྤུན་གྱིས་བསྲུངས་པ་དང་། སྲིང་མོས་བསྲུངས་པ་དང་། གཉེན་གྱིས་བསྲུངས་པ་དང་། རིགས་ཀྱིས་བསྲུངས་པ་དང་། ཆོས་ཀྱིས་བསྲུངས་པ་དང་། བསྲུངས་པ་དང་བཅས་པ་དང་། ཆད་པ་དང་བཅས་པ་སྟེ། མས་བསྲུངས་པ་ལ་སོགས་པ་བཅུ་དང་། ནོར་གྱིས་ཉོས་པ་དང་། རང་གི་འདོད་པས་གནས་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་ཀྱིས་གནས་པ་དང་། གོས་ཀྱིས་གནས་པ་དང་། ཆུ་སྣོད་ལ་རེག་པ་དང་། ཐོད་པ་ཕབ་པ་དང་། བྲན་མོ་ཡང་ཡིན་ལ་ཆུང་མའང་ཡིན་པ་དང་། ལས་བྱེད་མོ་ཡང་ཡིན་ལ་ཆུང་མའང་ཡིན་པ་དང་། རྒྱལ་མཚན་གྱིས་བཟུང་བ་དང་། གནས་སྐབས་ཀྱི་ཆུང་མ་སྟེ། ནོར་གྱིས་ཉོས་པ་ལ་སོགས་པ་བཅུ་སྟེ། བུད་མེད་ཉི་ཤུ་པོ་འདི་དག་གོ། བུད་མེད་རྣམས་ལས་བསྲུངས་པ་དང་བཅས་པ་དང་ཆད་པ་དང་བཅས་པ་གཉིས་དང་། ནོར་གྱིས་ཉོས་པ་ལ་སོགས་པ་བཅུ་སྟེ། བུད་མེད་བཅུ་གཉིས་པོ་འདི་དག་གི་སྐྱེས་པ་གཞན་རྣམས་ནི། བགྲོད་པར་མི་བྱ་བའི་གནས་ཞེས་བྱའོ།། So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā [Pg.100] – agamanīyavatthu tasmiṃ sevanacittaṃ sevanapayogo maggena maggapaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva. ལོག་པར་གཡེམ་པ་དེ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་བྲལ་བའི་བགྲོད་པར་མི་བྱ་བའི་གནས་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ།། དེའི་ཡན་ལག་བཞི་ནི། བགྲོད་པར་མི་བྱ་བའི་གཞི་དང་། དེ་ལ་བསྟེན་པའི་སེམས་དང་། བསྟེན་པའི་སྦྱོར་བ་དང་། ལམ་གྱིས་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་དང་ལེན་པའོ།། སྦྱོར་བ་གཅིག་པུ་ནི་རང་གི་ལུས་ཀྱིས་བྱས་པ་ཁོ་ནའོ།། Musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo vā. Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Aparo nayo – musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya ‘‘natthī’’tiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo. རྫུན་ཞེས་པ་ནི་བསླུ་བར་བྱེད་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་དོན་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ངག་གི་སྦྱོར་བའམ། ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་སྦྱོར་བའོ།། བསླུ་བའི་བསམ་པས་གཞན་བསླུ་བར་བྱེད་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའོ།། ཚུལ་གཞན་ནི། རྫུན་ཞེས་པ་ནི་མ་བྱུང་བ་དང་མི་བདེན་པའི་དངོས་པོའོ།། སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་བྱུང་བ་དང་བདེན་པར་གོ་བར་བྱེད་པའོ།། མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། མི་བདེན་པའི་དངོས་པོ་དེ་བདེན་པར་གཞན་ལ་གོ་བར་བྱེད་པའི་རིག་བྱེད་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའོ།། དེ་ནི་དོན་གང་ཞིག་འཇིག་པར་བྱེད་པ་དེའི་ཆུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། ཆེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ།། གཞན་ཡང་། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་དངོས་པོ་སྦྱིན་པར་མི་འདོད་པའི་ཕྱིར། 'མེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། དཔང་པོར་གྱུར་ནས་དོན་འཇིག་པའི་ཕྱིར་བཤད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཏིལ་མར་རམ་མར་ཉུང་ངུ་ཞིག་ཐོབ་ནས། བཞད་གད་ཀྱི་བསམ་པས། 'དེ་རིང་གྲོང་གསེབ་ཏུ་ཏིལ་མར་གྱི་གཙང་པོ་བཞུར་བ་སྙམ་མོ།' ཞེས་སྒྲོ་བཏགས་པའི་གཏམ་གྱི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། མ་མཐོང་བ་ཉིད་ལ་མཐོང་ངོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ།། Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu visaṃvādanacittaṃ tajjo vāyāmo parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So ca kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikā cetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati. དེའི་ཡན་ལག་བཞི་ནི། མི་བདེན་པའི་དངོས་པོ་དང་། བསླུ་བའི་སེམས་དང་། དེ་ལས་བྱུང་བའི་རྩོལ་བ་དང་། གཞན་གྱིས་དོན་དེ་རྟོགས་པའོ།། སྦྱོར་བ་གཅིག་པུ་ནི་རང་གིས་བྱས་པ་ཁོ་ནའོ།། དེ་ཡང་ལུས་སམ། ལུས་དང་འབྲེལ་བ་འམ། ངག་གིས་གཞན་བསླུ་བའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ།། བྱ་བ་དེས་གཞན་གྱིས་དོན་དེ་ཤེས་ན། བྱ་བ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའི་ལས་ཀྱིས་འཆིང་བར་འགྱུར་རོ།། Pisuṇavācātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇavācā. Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusavācā. Yena samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo. Tesaṃ mūlabhūtāpi cetanā pisuṇavācādināmameva labhati, sā eva idha adhippetāti. ཕྲ་མ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས། ངག་གང་གིས་གང་ལ་ངག་དེ་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་ན། དེའི་སྙིང་ལ་རང་ཉིད་གཅེས་པར་བྱེད་ཅིང་གཞན་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ནི་ཕྲ་མའོ།། ངག་གང་གིས་རང་ཉིད་ཀྱང་གཞན་ཡང་རྩུབ་པར་བྱེད་ཅིང་། ངག་གང་རང་ཉིད་ཀྱང་རྩུབ་པ་སྟེ། རྣ་བར་མི་སྙན་པ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ནི་ཚིག་རྩུབ་པོའོ།། གང་གིས་དོན་མེད་པའི་ཀྱལ་པ་ཀྱལ་ཀྱལ་དུ་སྨྲ་བ་ནི་ངག་འཁྱལ་བའོ།། དེ་དག་གི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སེམས་པའང་ཕྲ་མ་ལ་སོགས་པའི་མིང་ཉིད་ཐོབ་པ་སྟེ། འདིར་དེ་ཉིད་འདོད་པ་ཡིན་ནོ།། Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti[Pg.101], tassa appaguṇāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. དེ་ལ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་སེམས་ཀྱིས་གཞན་དག་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་རམ། རང་ཉིད་གཅེས་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་པ་ནི་ཕྲ་མའོ།། དེས་གང་དབྱེ་བར་བྱེད་པ་དེའི་ཡོན་ཏན་ཆུང་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། ཡོན་ཏན་ཆེ་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ།། Tassā cattāro sambhārā honti – bhinditabbo paro ‘‘iti ime nānā bhavissanti vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā, ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti viyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. དེའི་ཡན་ལག་བཞི་ནི། དབྱེ་བར་བྱ་བའི་གཞན་ཡོད་པ་དང་། 'འདི་ལྟར་འདི་དག་སོ་སོར་འགྱུར་རོ། བྲལ་བར་འགྱུར་རོ།' ཞེས་དབྱེ་བ་སྔོན་དུ་བཏང་བ་ཉིད་དམ། 'འདི་ལྟར་བདག་གཅེས་པར་འགྱུར་རོ། ཡིད་ཆེས་པར་འགྱུར་རོ།' ཞེས་གཅེས་པར་འདོད་པ་ཉིད་དང་། དེ་ལས་བྱུང་བའི་རྩོལ་བ་དང་། གཞན་གྱིས་དོན་དེ་རྟོགས་པའོ།། Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusavācā. Mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti ‘‘kiṃ ime ahirikā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti. Atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusavācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusavācāva, sā yaṃ sandhāya pavattitā. Tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro kupitacittaṃ akkosananti. གཞན་གྱི་གནད་གཅོད་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པའི་གཏན་དུ་མི་བཟད་པའི་རྩུབ་པའི་སེམས་པ་ནི་ཚིག་རྩུབ་པའོ།། གནད་གཅོད་པའི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ནའང་སེམས་འཇམ་པའི་ཕྱིར་ཚིག་རྩུབ་པར་མི་འགྱུར་རོ།། འདི་ལྟར་ཕ་མ་དག་གིས་ནི་རེས་འགའ་རང་གི་བུ་ཕྲུག་ལ། "ཇག་པས་ཁྱོད་དུམ་བུ་དུམ་བུར་གཏུབ་པར་གྱུར་ཅིག" ཅེས་དེ་ལྟར་སྨྲ་ནའང་། དེ་དག་གི་སྟེང་དུ་པད་མའི་འདབ་མ་ཙམ་ཡང་ལྷུང་བར་མི་འདོད་དོ།། མཁན་པོ་དང་སློབ་དཔོན་དག་གིས་ཀྱང་རེས་འགའ་རང་གི་གནས་བཅས་པ་ལ། "ཅིའི་ཕྱིར་འདི་དག་ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པར་རྒྱུ་བ་ཡིན། འདི་དག་ཕྱིར་སྐྲོད་ཅིག" ཅེས་དེ་ལྟར་སྨྲ་ནའང་། འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་ལུང་དང་རྟོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་འདོད་དོ།། ཇི་ལྟར་སེམས་འཇམ་པའི་ཕྱིར་ཚིག་རྩུབ་པར་མི་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཚིག་འཇམ་པའི་ཕྱིར་ཚིག་མི་རྩུབ་པར་ཡང་མི་འགྱུར་རོ།། གསོད་པར་འདོད་པ་ཞིག་གིས། "འདི་བདེ་བར་ཉོལ་ཅིག" ཅེས་སྨྲས་པ་ནི་ཚིག་མི་རྩུབ་པ་མ་ཡིན་ཏེ། སེམས་རྩུབ་པའི་ཕྱིར་འདི་ནི་ཚིག་རྩུབ་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། དེ་ནི་གང་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པ་དེ་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་ཡོན་ཏན་ཆུང་བ་ལ་བྱས་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། ཡོན་ཏན་ཆེ་བ་ལ་བྱས་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ།། དེའི་རྒྱུ་ཚོགས་གསུམ་ནི། གཤེ་བར་བྱ་བའི་གཞན་དང་། ཁྲོ་བའི་སེམས་དང་། གཤེ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā honti – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā tathārūpīkathākathanañcāti. དོན་མེད་པ་གོ་བར་བྱེད་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ནི་ཚིག་ཀྱལ་བའོ།། དེ་ནི་གོམས་པ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། གོམས་པ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ།། དེའི་རྒྱུ་ཚོགས་གཉིས་ནི། བྷཱ་ར་ཏའི་གཡུལ་འགྱེད་དང་སཱི་ཏཱ་འཕྲོག་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་མེད་པའི་གཏམ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཉིད་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་གཏམ་སྨྲ་བ་ཉིད་དོ།། Abhijjhāyatīti abhijjhā, parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘‘aho vata idaṃ mamāssā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā. Adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā honti – parabhaṇḍaṃ attano pariṇāmanañcāti. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatidaṃ mamāssā’’ti attano na pariṇāmeti. བརྣབ་པར་བྱེད་པས་ན་བརྣབ་སེམས་ཏེ། གཞན་གྱི་ནོར་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ནས་དེ་ལ་གཞོལ་བར་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེ་ནི་ "ཀྱེ་མ་ཧུད་འདི་བདག་གི་བགོ་སྐལ་དུ་གྱུར་ཅིག" ཅེས་གཞན་གྱི་ནོར་ལ་བརྣབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།། མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་བཞིན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བའོ།། དེའི་རྒྱུ་ཚོགས་གཉིས་ནི། གཞན་གྱི་ནོར་དང་། རང་ལ་བསྒྱུར་བ་ཉིད་དོ།། གཞན་གྱི་ནོར་གྱི་དངོས་པོ་ལ་ཆགས་པ་སྐྱེས་ནའང་། "ཀྱེ་མ་ཧུད་འདི་བདག་གི་བགོ་སྐལ་དུ་གྱུར་ཅིག" ཅེས་རང་ལ་མ་བསྒྱུར་གྱི་བར་དུ་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་མི་འགྱུར་རོ།། Hitasukhaṃ [Pg.102] byāpādayatīti byāpādo, so paravināsāya manopadosalakkhaṇo. Pharusavācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā honti – parasatto ca tassa ca vināsacintāti. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā’’ti tassa vināsaṃ na cintesi. ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་གནོད་སེམས་ཏེ། དེ་ནི་གཞན་རྣམ་པར་བརླག་པའི་ཕྱིར་ཡིད་ཁོང་ནས་འཁྲུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།། ཚིག་རྩུབ་པ་བཞིན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བའོ།། དེའི་རྒྱུ་ཚོགས་གཉིས་ནི། གཞན་གྱི་སེམས་ཅན་དང་། དེ་རྣམ་པར་བརླག་པར་བསམ་པ་ཉིད་དོ།། གཞན་གྱི་སེམས་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ལ་ཁྲོ་བ་སྐྱེས་ནའང་། "ཀྱེ་མ་ཧུད་འདི་ནི་ཆད་ཅིང་རྣམ་པར་བརླག་པར་གྱུར་ཅིག" ཅེས་དེའི་ཆད་པ་དང་རྣམ་པར་བརླག་པ་ལ་མ་བསམས་ཀྱི་བར་དུ་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་མི་འགྱུར་རོ།། Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལོག་པར་ལྟ་བས་ན་ལོག་པར་ལྟ་བ་སྟེ། དེ་ནི་ "སྦྱིན་པ་མེད་དོ།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་ལྟ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།། ཚིག་ཀྱལ་བ་བཞིན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བའོ།། Saññī, asaññī, nevasaññīnāsaññī bhavissāmāti rūpādivasena kaṅkhanti. Bhavissāma nu kho mayantiādinā attānaṃ kaṅkhanti. Tattha bhavissāma nu kho. Na nu kho bhavissāmāti tassa sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attānaṃ vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhanti. Kiṃ nu kho bhavissāmāti jātiliṅgupapattiyo nissāya ‘‘khattiyā nu kho bhavissāma, brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ aññatarā’’ti kaṅkhanti. Kathaṃ nu kho bhavissāmāti saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīghā nu kho bhavissāma, rassaodātakaṇhapamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññatarā’’ti kaṅkhanti. Keci pana ‘‘issaranimmānādīni nissāya ‘kena nu kho kāraṇena bhavissāmā’ti hetuto kaṅkhantī’’ti vadanti. Kiṃ hutvā kiṃ bhavissāma nu kho mayanti jātiādīni nissāya ‘‘khattiyā hutvā nu kho brāhmaṇā bhavissāma…pe… devā hutvā manussā’’ti attano paramparaṃ kaṅkhanti. Sabbattheva pana addhānanti kālādhivacanametaṃ. གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས། "བདག་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་འགྱུར་རམ། འདུ་ཤེས་མེད་པར་འགྱུར་རམ། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་དུ་འགྱུར་རམ།" ཞེས་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ།། "བདག་ཅག་འགྱུར་རམ་ཅི།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བདག་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ།། དེ་ལ་ "འགྱུར་རམ་ཅི། མི་འགྱུར་རམ་ཅི།" ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྟག་པའི་རྣམ་པ་དང་ཆད་པའི་རྣམ་པ་ལ་བརྟེན་ནས། མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་བདག་ཡོད་པ་ཉིད་དང་མེད་པ་ཉིད་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ།། "ཅི་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ་ཅི།" ཞེས་བྱ་བ་ནི། རིགས་དང་། རྟགས་དང་། སྐྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས། "བདག་ཅག་རྒྱལ་རིགས་སུ་འགྱུར་རམ། བྲམ་ཟེ་དང་། རྗེའུ་རིགས་དང་། དམངས་རིགས་དང་། ཁྱིམ་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། ལྷ་དང་། མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ།" ཞེས་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ།། "ཇི་ལྟར་འགྱུར་རམ་ཅི།" ཞེས་བྱ་བ་ནི། དབྱིབས་ཀྱི་རྣམ་པ་ལ་བརྟེན་ནས། "བདག་ཅག་རིང་པོར་འགྱུར་རམ། ཐུང་ངུ་དང་། དཀར་པོ་དང་། ནག་པོ་དང་། ཚད་དང་ལྡན་པ་དང་། ཚད་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ།" ཞེས་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ "དབང་ཕྱུག་གིས་སྤྲུལ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས། 'རྒྱུ་གང་གིས་འགྱུར་རམ་ཅི།' ཞེས་རྒྱུ་ལས་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ།" ཞེས་སྨྲའོ།། "ཅི་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ནས་ཅི་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ་ཅི།" ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས། "རྒྱལ་རིགས་སུ་གྱུར་ནས་བྲམ་ཟེར་འགྱུར་རམ། །པེ་། ལྷར་གྱུར་ནས་མིར་འགྱུར་རམ།" ཞེས་རང་གི་རྒྱུན་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ།། ཐམས་ཅད་དུ་ "དུས་" (addhāna) ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ།། 10. Yasmā etadeva tasmā hi sikkhetha…pe… āhu dhīrāti. Tattha sikkhethāti tisso sikkhā āvajjeyya. Idhevāti imasmiṃyeva sāsane. Tattha sikkhitabbāti sikkhā. Tissoti gaṇanaparicchedo. Adhisīlasikkhāti adhikaṃ uttamaṃ sīlanti adhisīlaṃ, adhisīlañca taṃ sikkhitabbaṭṭhena sikkhā cāti adhisīlasikkhā. Esa nayo adhicittaadhipaññāsikkhāsu. ༡༠. གང་གི་ཕྱིར་འདི་ཉིད་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར་བསླབ་པར་བྱའོ། །པེ་། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། ཞེས་པའོ།། དེ་ལ་ "བསླབ་པར་བྱའོ།" ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་བསམ་པར་བྱའོ།། "འདི་ཉིད་དུ།" ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྟན་པ་འདི་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ།། དེ་ལ་བསླབ་པར་བྱ་བ་ནི་བསླབ་པའོ།། "གསུམ་" ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པའོ།། "ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་" ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལྷག་པ་སྟེ་དམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་ལ། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ཉིད་བསླབ་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ན་བསླབ་པ་ཡིན་པས་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་པའི་སེམས་དང་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བསླབ་པ་དག་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། Katamaṃ panettha sīlaṃ, katamaṃ adhisīlaṃ, katamaṃ cittaṃ, katamaṃ adhicittaṃ, katamā paññā, katamā adhipaññāti? Vuccate – pañcaṅgadasaṅgasīlaṃ tāva sīlameva[Pg.103]. Tañhi buddhe uppannepi anuppannepi loke pavattati. Uppanne buddhe tasmiṃ sīle buddhāpi sāvakāpi mahājanaṃ samādapenti, anuppanne buddhe paccekabuddhā ca kammavādino ca dhammikā samaṇabrāhmaṇā ca cakkavattī ca mahārājāno mahābodhisattā ca samādapenti, sāmampi paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā samādiyanti. Te taṃ kusalaṃ dhammaṃ paripūretvā devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhonti. འདི་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་གང་ཡིན། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་གང་ཡིན། སེམས་གང་ཡིན། ལྷག་པའི་སེམས་གང་ཡིན། ཤེས་རབ་གང་ཡིན། ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་གང་ཡིན་ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཐོག་མར་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ཡན་ལག་བཅུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་བྱུང་ཡང་རུང་མ་བྱུང་ཡང་རུང་འཇིག་རྟེན་ན་འཇུག་གོ།། སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་ཚེ་ནི། སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ལ་ཡང་དག་པར་འཛུད་པར་བྱེད་དོ།། སངས་རྒྱས་མ་བྱུང་བའི་ཚེ་ནི། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་། ལས་སྨྲ་བ་རྣམས་དང་། ཆོས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་དང་། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་འཛུད་པར་བྱེད་དོ།། མཁས་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སྤྱོད་དོ།། དེ་དག་གིས་དགེ་བའི་ཆོས་དེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ།། Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pana ‘‘adhisīla’’nti vuccati. Tañhi sūriyo viya pajjotānaṃ sineru viya pabbatānaṃ sabbalokiyasīlānaṃ adhikañceva uttamañca, buddhuppādeyeva ca pavattati, na vinā buddhuppādā. Na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā añño satto ṭhapetuṃ sakkoti. Buddhāyeva pana sabbaso kāyavacīdvāraajjhācārasotaṃ chinditvā tassa tassa vītikkamassa anucchavikaṃ taṃ sīlasaṃvaraṃ paññapenti. Pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlaṃ. སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ "ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་" ཞེས་བྱའོ།། དེ་ནི་སྣང་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཉི་མ་བཞིན་དང་། རི་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་རི་རབ་བཞིན་དུ། འཇིག་རྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་ལྷག་པ་དང་དམ་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་ཚེ་ཁོ་ནར་འཇུག་གི་སངས་རྒྱས་མ་བྱུང་བར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། སངས་རྒྱས་མ་གཏོགས་པའི་སེམས་ཅན་གཞན་སུས་ཀྱང་བཅས་པ་དེ་ཕྱུང་ནས་འཇོག་པར་མི་ནུས་སོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ནས་ལུས་དང་ངག་གི་སྒོ་ནས་འཆལ་བར་སྤྱོད་པའི་རྒྱུན་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བཅད་དེ། འགལ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་འཚམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དེ་བཅས་པར་མཛད་དོ།། སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་ལས་ཀྱང་ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། Kāmāvacarāni pana aṭṭha kusalacittāni lokiyaaṭṭhasamāpatticittāni ca ekajjhaṃ katvā cittamevāti veditabbāni. Buddhuppādānuppāde cassa pavatti, samādapanaṃ samādānañca sīle vuttanayeneva veditabbaṃ. འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་བརྒྱད་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་སྙོམས་འཇུག་གི་སེམས་བརྒྱད་པོ་དག་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པ་ནི་ "སེམས་" ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་བྱུང་ཡང་རུང་མ་བྱུང་ཡང་རུང་འཇུག་པ་དང་། ཡང་དག་པར་འཛུད་པ་དང་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྐབས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ pana ‘‘adhicitta’’nti vuccati. Tañhi adhisīlaṃ viya sīlānaṃ, sabbalokiyacittānaṃ adhikañceva uttamañca, buddhuppādeyeva ca hoti, na vinā buddhuppādā. Tatopi ca maggaphalacittameva adhicittaṃ. ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཀྱི་སེམས་ནི་ "ལྷག་པའི་སེམས་" ཞེས་བྱའོ།། དེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞིན་དུ། འཇིག་རྟེན་པའི་སེམས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་ལྷག་པ་དང་དམ་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་ཚེ་ཁོ་ནར་འགྱུར་གྱི་སངས་རྒྱས་མ་བྱུང་བར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལས་ཀྱང་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་སེམས་ཉིད་ལྷག་པའི་སེམས་སོ།། ‘‘Atthi dinnaṃ atthi yiṭṭha’’ntiādinayappavattaṃ (ma. ni. 2.94) pana kammassakatāñāṇaṃ paññā. Sā hi buddhe uppannepi anuppannepi loke pavattati. Uppanne buddhe tassā paññāya buddhāpi sāvakāpi mahājanaṃ samādapenti, anuppanne buddhe paccekabuddhā ca kammavādino ca dhammikā samaṇabrāhmaṇā ca cakkavattī ca mahārājāno mahābodhisattā ca samādapenti, sāmampi paṇḍitā sattā samādiyanti. Tathā hi aṅkuro dasavassasahassāni mahādānaṃ adāsi. Velāmo vessantaro aññe ca bahū paṇḍitamanussā mahādānāni adaṃsu. Te taṃ kusalaṃ dhammaṃ paripūretvā devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhaviṃsu. "སྦྱིན་པ་ཡོད་དོ། མཆོད་སྦྱིན་ཡོད་དོ།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་ནི་ "ཤེས་རབ་" བོ།། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་བྱུང་ཡང་རུང་མ་བྱུང་ཡང་རུང་འཇིག་རྟེན་ན་འཇུག་གོ།། སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་ཚེ་ནི། སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་དག་ཤེས་རབ་དེ་ལ་ཡང་དག་པར་འཛུད་པར་བྱེད་དོ།། སངས་རྒྱས་མ་བྱུང་བའི་ཚེ་ནི། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་། ལས་སྨྲ་བ་རྣམས་དང་། ཆོས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་དང་། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་འཛུད་པར་བྱེད་དོ། མཁས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སྤྱོད་དོ།། འདི་ལྟར་ཨངྐུ་རས་ལོ་ཁྲིའི་བར་དུ་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བྱིན་ཏོ། །བེ་ལཱ་མ་དང་། ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་དང་། གཞན་ཡང་མཁས་པའི་མི་མང་པོས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་དག་བྱིན་ཏོ།། དེ་དག་གིས་དགེ་བའི་ཆོས་དེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་གྱུར་ཏོ།། Tilakkhaṇākāraparicchedakaṃ [Pg.104] pana vipassanāñāṇaṃ ‘‘adhipaññā’’ti vuccati. Sā hi adhisīlaadhicittāni viya sīlacittānaṃ, sabbalokiyapaññānaṃ adhikā ceva uttamā ca, na ca vinā buddhuppādā loke pavattati. Tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā. མཚན་ཉིད་གསུམ་གྱི་རྣམ་པ་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ནི་ "ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་" ཞེས་བྱའོ།། དེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སེམས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྷག་པའི་སེམས་བཞིན་དུ། འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་ལྷག་པ་དང་དམ་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། སངས་རྒྱས་བྱུང་བ་མེད་པར་འཇིག་རྟེན་ན་མི་འཇུག་གོ།། དེ་ལས་ཀྱང་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ཉིད་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་བོ།། Idāni ekekaṃ dassento ‘‘katamā adhisīlasikkhā – idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’tiādimāha. Idhāti vacanaṃ pubbabhāgakaraṇīyasampadāya sampannassa sabbapakārasīlaparipūrakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpanaṃ, aññasāsanassa ca tathābhāvapaṭisedhanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (ma. ni. 1.139-140). Bhikkhūti tassa sīlassa paripūrakassa puggalassa paridīpanaṃ. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti idamassa pātimokkhasaṃvare patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti idamassa tadanurūpavihārasamaṅgībhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti idamassa pātimokkhasaṃvarassa upakārakadhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti idamassa pātimokkhato acavanadhammatāparidīpanaṃ. Samādāyāti idamassa sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti idamassa sikkhāya samaṅgībhāvaparidīpanaṃ. Sikkhāpadesūti idamassa sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ. ད་ནི་རེ་རེ་བཞིན་སྟོན་པར། "ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་གང་ཞེ་ན། འདི་ན་དགེ་སློང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་ཏེ་གནས་པ།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "འདི་ན།" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི། སྔོན་དུ་བྱ་བའི་བྱ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་བསྟན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཕྱི་རོལ་གྱི་བསྟན་པ་གཞན་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་འགོག་པའོ།། འདི་ལྟར་ "དགེ་སློང་དག །འདི་ཉིད་ན་དགེ་སྦྱོང་ཡོད་དོ། །པེ་། ཕྱི་རོལ་གྱི་གྲུབ་པའི་མཐའ་གཞན་དག་ནི་དགེ་སྦྱོང་གིས་སྟོང་ངོ་།" ཞེས་གསུངས་སོ།། "དགེ་སློང་།" ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། "སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་ཏེ།" ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་ལ་གནས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། "གནས་པ།" ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་དེ་དང་མཐུན་པའི་གནས་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། "ཆོ་ག་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ།" ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པའི་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། "ཕྲ་ཞིང་ཕྲ་བའི་ཉེས་པ་ལའང་འཇིགས་པར་ལྟ་བ།" ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་སོ་སོར་ཐར་པ་ལས་མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། "ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ།" ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་མ་ལུས་པར་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། "སློབ་པ།" ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་བསླབ་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། "བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ལ།" ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་བསླབ་པར་བྱ་བའི་ཆོས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། Tattha bhikkhūti saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu. Sīlamassa atthīti sīlavāti ettha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ vā, kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā, kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhāvasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana ‘‘adhisevanaṭṭhena ācāraṭṭhena sīlanaṭṭhena siraṭṭhena sītalaṭṭhena sivaṭṭhena sīla’’nti vaṇṇayanti. དེ་ལ་ "དགེ་སློང་" ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བས་ན་དགེ་སློང་ངོ་།། "ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ། འདིར་ "ཚུལ་ཁྲིམས་" ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཏན་ལ་འབེབས་པའི་དོན་གྱིས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། གཏན་ལ་འབེབས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན། ཡང་ན་ལེགས་པར་འཛིན་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་བཟང་པོའི་དབང་གིས་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་མ་འཐོར་བ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། ཡང་ན་གཞི་འཛིན་པ་སྟེ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གནས་པའི་དབང་གིས་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། སྒྲའི་མཚན་ཉིད་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་འདིར་དོན་གཉིས་པོ་འདི་ཁོ་ན་བཞེད་དོ།། གཞན་དག་ནི་ "བསྟེན་པའི་དོན་དང་། ཆོ་གའི་དོན་དང་། གཏན་ལ་འབེབས་པའི་དོན་དང་། དབུའི་དོན་དང་། བསིལ་བའི་དོན་དང་། ཞི་བའི་དོན་གྱིས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།" ཞེས་འཆད་དོ།། Sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassa, bhinnassāpi anekadhā; Sanidassanattaṃ rūpassa, yathā bhinnassanekadhā. རྣམ་པ་དུ་མར་ཕྱེ་བ་ཡིན་ནའང་། གཏན་ལ་འབེབས་པ་ནི་དེའི་མཚན་ཉིད་དོ།། ཇི་ལྟར་རྣམ་པ་དུ་མར་ཕྱེ་བའི་གཟུགས་ལ། བསྟན་དུ་ཡོད་པ་ཉིད་མཚན་ཉིད་ཡིན་པ་བཞིན་ནོ།། Yathā hi nīlapītādibhedenanekadhā bhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ lakkhaṇaṃ nīlādibhedena bhinnassāpi sanidassanabhāvānatikkamanato. Tathā sīlassa cetanādibhedena anekadhā bhinnassāpi yadetaṃ [Pg.105] kāyakammādīnaṃ samādhānavasena, kusalānañca dhammānaṃ patiṭṭhāvasena vuttaṃ sīlanaṃ, tadeva lakkhaṇaṃ cetanādibhedena bhinnassāpi samādhānapatiṭṭhābhāvānatikkamanato. Evaṃ lakkhaṇassa panassa – ཇི་ལྟར་སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་དུ་མར་ཕྱེ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ནི་བསྟན་དུ་ཡོད་པ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་ཡང་བསྟན་དུ་ཡོད་པའི་རང་བཞིན་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་དུ་མར་ཕྱེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཀྱང་། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་འཛིན་པ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གང་ཞིག་ཚུལ་ཁྲིམས་སུ་བཤད་པ་དེ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། སེམས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་ཡང་ལེགས་པར་འཛིན་པ་དང་རྟེན་གྱི་རང་བཞིན་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར། འདིའི་མཚན་ཉིད་ནི་འདི་ལྟ་སཏེ། Dussīlyaviddhaṃsanatā, anavajjaguṇo tathā; Kiccasampattiatthena, raso nāma pavuccati. ཚུལ་འཆལ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་དང་། །དེ་བཞིན་ཁ་ན་མ་ཐོ་མེད། །བྱ་བ་དང་ནི་ཕུན་ཚོགས་དོན། །རོ་ཞེས་བྱ་བར་བཤད་པ་ཡིན། Tasmā idaṃ sīlaṃ nāma kiccaṭṭhena rasena dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ, sampattiatthena rasena anavajjarasanti veditabbaṃ. དེ་ལྟ་བས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ནི་བྱ་བའི་དོན་གྱི་རོ་ཡིས་ཚུལ་འཆལ་འཇོམས་པའི་རོ་ཅན་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དོན་གྱི་རོ་ཡིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རོ་ཅན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། Soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, tayidaṃ tassa viññubhi; Ottappañca hirī ceva, padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ. གཙང་བའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས། །དེ་ནི་མཁས་པས་དེ་ཡི་ཕྱིར། །ངོ་ཚ་ཤེས་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ། །ཉེ་བའི་རྒྱུ་རུ་བསྔགས་པ་ཡིན། Tañhidaṃ sīlaṃ ‘‘kāyasoceyyaṃ vacīsoceyyaṃ manosoceyya’’nti evaṃ vuttasoceyyapaccupaṭṭhānaṃ, soceyyabhāvena paccupaṭṭhāti gahaṇabhāvaṃ gacchati. Hirottappañca pana tassa viññūhi padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ, āsannakāraṇanti attho. Hirottappe hi sati sīlaṃ uppajjati ceva tiṭṭhati ca, asati neva uppajjati ceva na tiṭṭhati cāti evaṃvidhena sīlena sīlavā hoti. Etaṃ sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa, vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanādayo dhammā veditabbā. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘kiṃ sīlanti? Cetanā sīlaṃ, cetasikaṃ sīlaṃ, saṃvaro sīlaṃ, avītikkamo sīla’’nti (paṭi. ma. 1.39). ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ནི་ 'ལུས་གཙང་བ་དང་། ངག་གཙང་བ་དང་། ཡིད་གཙང་བའོ་' ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་གཙང་བའི་རྣམ་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་སཏེ། གཙང་བའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ། །ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ནི་དེའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་ཏེ། ཐག་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཡོད་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་སྐྱེ་ཞིང་གནས་པར་འགྱུར་ལ། མེད་ན་མི་སྐྱེ་ཞིང་མི་གནས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟ་བུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའམ། ཆོ་ག་དང་ལྡན་པའི་སྒྲུབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་པོའི་སེམས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་སྐད་དུ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལས་གསུངས་ཏེ། 'ཚུལ་ཁྲིམས་གང་ཞེ་ན། སེམས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །སེམས་ལས་བྱུང་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །སྡོམ་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །མི་འདའ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།' ཞེས་སོ།། Tattha cetanā sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanā. Cetasikaṃ sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi viramantassa virati. Api ca cetanā sīlaṃ nāma pāṇātipātādīni pajahantassa sattakammapathacetanā. Cetasikaṃ sīlaṃ nāma ‘‘abhijjhaṃ pahāya vigatābhijjhena cetasā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.217) nayena saṃyuttamahāvagge vuttā anabhijjhābyāpādasammādiṭṭhidhammā. Saṃvaro sīlanti ettha pañcavidhena saṃvaro veditabbo – pātimokkhasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaro. Tassa nānākaraṇaṃ upari āvi bhavissati. Avītikkamo sīlanti samādinnasīlassa kāyikavācasiko avītikkamo. Ettha ca saṃvarasīlaṃ, avītikkamasīlanti idameva nippariyāyato [Pg.106] sīlaṃ. Cetanāsīlaṃ, cetasikaṃ sīlanti pariyāyato sīlanti veditabbaṃ. དེ་ལ་སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའམ། ཆོ་ག་དང་ལྡན་པའི་སྒྲུབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་པོའི་སེམས་པའོ། །སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའི་སྤོང་བའོ། །གཞན་ཡང་སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བདུན་གྱི་སེམས་པའོ། །སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ 'བརྣབ་སེམས་སྤངས་ཏེ་བརྣབ་སེམས་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་གནས་སོ།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུས་པའི་མདོ་ཆེན་པོར་གསུངས་པའི་བརྣབ་སེམས་མེད་པ་དང་། གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་པ་འདིར་རྣམ་པ་ལྔའི་སྡོམ་པ་རིག་པར་བྱ་སཏེ། སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་དང་། དྲན་པའི་སྡོམ་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ། །དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་ནི་འོག་ནས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་པོའི་ལུས་དང་ངག་གི་མི་འདའ་བའོ། །འདིར་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་མི་འདའ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་གཉིས་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་དངོས་ཡིན་ལ། སེམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། Pātimokkhanti sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehi, tasmā ‘‘pātimokkha’’nti vuttaṃ. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgato. Ācāragocarasampannoti ācārena ceva gocarena ca sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayadassī. Samādāyāti sammā ādiyitvā. Sikkhati sikkhāpadesūti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhati. Api ca samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṃ kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā, taṃ sabbaṃ samādāya sikkhati. སོ་སོར་ཐར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསླབ་པའི་གཞིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །གང་ཞིག་གིས་དེ་སྐྱོང་ཞིང་སྲུང་བར་བྱེད་པ་དེ། ངན་སོང་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་ཅིང་འགྲོལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། 'སོ་སོར་ཐར་པ་' ཞེས་བྱའོ། །སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ། །ཆོ་ག་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆོ་ག་དང་སྤྱོད་ཡུལ་གཉིས་ཀ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །ཕྲ་མོ་རྣམས་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆུང་ངུ་རྣམས་ལའོ། །ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་རྣམས་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །འཇིགས་པར་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིགས་པ་མཐོང་བའོ། །ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལེགས་པར་བཟུང་ནས་སོ། །བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་སློབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསླབ་པའི་གཞི་དེ་དང་དེ་དག་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སློབ་པའོ། །གཞན་ཡང་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་སློབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། བསླབ་པའི་གཞི་སཏེ། བསླབ་པའི་ཆ་ཤས་རྣམས་ལས་བསླབ་པར་བྱ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་སམ་སེམས་ཀྱི་ལས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སློབ་པའོ།། Khuddako sīlakkhandhoti saṅghādisesādisāvaseso sīlakkhandho. Mahantoti pārājikādiniravaseso. Yasmā pana pātimokkhasīlena bhikkhu sāsane patiṭṭhāti nāma, tasmā taṃ ‘‘patiṭṭhā’’ti vuttaṃ. Patiṭṭhahati vā ettha bhikkhu, kusalā dhammā eva vā ettha patiṭṭhahantīti patiṭṭhā. Ayamattho ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti (saṃ. ni. 1.23, 192) ca, ‘‘patiṭṭhānalakkhaṇaṃ, mahārāja, sīlaṃ sabbesaṃ kusalānaṃ dhammāna’’nti (mi. pa. 2.1.9) ca, ‘‘sīle patiṭṭhito kho, mahārāja…pe… sabbe kusalā dhammā na parihāyantī’’ti (mi. pa. 2.1.9) ca ādisuttavasena veditabbo. ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆུང་ངུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་འདུན་ལྷག་མ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕམ་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མ་མེད་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་དགེ་སློང་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་བསྟན་པ་ལ་གནས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་ལ་ 'གནས་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་འདི་ལ་དགེ་སློང་གནས་པའམ། ཡང་ན་འདི་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གནས་པའི་ཕྱིར་གནས་སོ། །དོན་འདི་ནི་ 'སྐྱེས་བུ་ཤེས་རབ་ལྡན་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་ནས།' ཞེས་པ་དང་། 'རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གནས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ།' ཞེས་པ་དང་། 'རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་པ་ནི་... དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་རོ།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོའི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ།། Tadetaṃ pubbuppattiatthena ādi. Vuttampi cetaṃ ‘‘tasmātiha tvaṃ uttiya ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.382). Yathā hi nagaravaḍḍhakī nagaraṃ māpetukāmo paṭhamaṃ nagaraṭṭhānaṃ sodheti, tato aparabhāge vīthicatukkasiṅghāṭakādiparicchedena vibhajitvāva nagaraṃ māpeti. Evameva yogāvacaro ādito sīlaṃ visodheti, tato aparabhāge samādhivipassanāmaggaphalanibbānāni sacchikaroti. Yathā vā pana rajako paṭhamaṃ tīhi khārehi vatthaṃ dhovitvā parisuddhe vatthe yadicchakaṃ raṅgajātaṃ upaneti, yathā vā pana cheko cittakāro rūpaṃ likhitukāmo āditova bhittiparikammaṃ karoti, tato aparabhāge rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Evameva yogāvacaro [Pg.107] āditova sīlaṃ visodhetvā aparabhāge samathavipassanādayo dhamme sacchikaroti. Tasmā sīlaṃ ‘‘ādī’’ti vuttaṃ. དེ་ནི་ཐོག་མར་སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་ཐོག་མ་ཡིན། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། 'ཨུཏྟི་ཡ། དེ་ལྟ་བས་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཐོག་མར་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་སྦྱོངས་ཤིག དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཐོག་མ་གང་ཞེ་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ལྟ་བ་དྲང་པོའོ།' ཞེས་སོ། །ཇི་ལྟར་གྲོང་ཁྱེར་བཟོ་བོས་གྲོང་ཁྱེར་ཞིག་བསྐྲུན་པར་འདོད་པ་ན། ཐོག་མར་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ས་གཞི་སྦྱོང་བར་བྱེད། དེའི་འོག་ཏུ་ལམ་སྲང་དང་། ལམ་མདོ་དང་། གསུམ་མདོ་ལ་སོགས་པའི་ས་མཚམས་ཕྱེ་ནས་གྲོང་ཁྱེར་བསྐྲུན་པར་བྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་པོས་ཀྱང་ཐོག་མར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་སྦྱོང་ལ། དེའི་འོག་ཏུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྷག་མཐོང་དང་། ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་རྣམས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་དོ། །ཡང་ན་ཇི་ལྟར་ཚོས་མཁན་གྱིས་ཐོག་མར་ཚྭ་སྣ་གསུམ་གྱིས་གོས་བཀྲུས་ཏེ། གོས་ཤིན་ཏུ་དག་པ་ལ་རང་ཉིད་གང་འདོད་པའི་ཚོས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་དང་། ཡང་ན་ཇི་ལྟར་རི་མོ་མཁས་པས་རི་མོ་འབྲི་བར་འདོད་པ་ན། ཐོག་མར་རྩིག་ངོས་ཀྱི་ལས་བྱེད་ཅིང་། དེའི་འོག་ཏུ་རི་མོ་འབྲི་བར་བྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་པོས་ཀྱང་ཐོག་མར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་སྦྱངས་ནས། དེའི་འོག་ཏུ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ 'ཐོག་མ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། Tadetaṃ caraṇasarikkhatāya caraṇaṃ. Caraṇāti hi pādā vuccanti. Yathā hi chinnacaraṇassa purisassa disaṃ gamanābhisaṅkhāro na jāyati, paripuṇṇapādasseva jāyati, evameva yassa sīlaṃ bhinnaṃ hoti khaṇḍaṃ aparipuṇṇaṃ, tassa nibbānagamanāya ñāṇagamanaṃ na sampajjati. Yassa pana taṃ abhinnaṃ hoti akhaṇḍaṃ paripuṇṇaṃ, tassa nibbānagamanāya ñāṇagamanaṃ sampajjati. Tasmā sīlaṃ ‘‘caraṇa’’nti vuttaṃ. དེ་ནི་སྤྱོད་པ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་སྤྱོད་པ་ (ཞབས་) ཡིན། སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །ཇི་ལྟར་རྐང་པ་ཆད་པའི་སྐྱེས་བུ་ལ་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་མི་སྐྱེ་ལ། རྐང་པ་ཚང་བ་ལ་སྐྱེ་བ་དེ་བཞིན་དུ། གང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞིག་ཅིང་ཉམས་ལ་མ་རྫོགས་པ་དེ་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བགྲོད་པ་མི་འགྲུབ་བོ། །གང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ཞིག་ཅིང་མ་ཉམས་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དེ་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བགྲོད་པ་འགྲུབ་བོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ 'སྤྱོད་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། Tadetaṃ saṃyamanavasena saṃyamo. Saṃvaraṇavasena saṃvaroti ubhayenāpi sīlasaṃyamo ceva sīlasaṃvaro ca kathito. Vacanattho panettha saṃyameti vītikkamavipphandanaṃ, puggalaṃ vā saṃyameti vītikkamavasena tassa vipphandituṃ na detīti saṃyamo. Vītikkamassa pavesanadvāraṃ saṃvarati pidahatīti saṃvaro. དེ་ནི་སྡོམ་པའི་དབང་གིས་སྡོམ་པ་ཡིན། བསྲུང་བའི་དབང་གིས་བསྲུང་བ་ཡིན་ཞེས་པ་གཉིས་ཀས་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསྲུང་བ་གཉིས་ཀ་བསྟན་ཏོ། །འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི། འདའ་བར་བྱེད་པའི་གཡོ་བ་སྡོམ་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་གང་ཟག་ཉིད་སྡོམ་པར་བྱེད་དེ། འདའ་བའི་དབང་གིས་དེ་ལ་གཡོ་བར་མི་སཏེར་བས་ན་སྡོམ་པའོ། །འདའ་བའི་འཇུག་སྒོ་བསྲུང་ཞིང་འགེགས་པར་བྱེད་པས་ན་བསྲུང་བའོ།། Mokkhanti uttamaṃ mukhabhūtaṃ vā. Yathā hi sattānaṃ catubbidho āhāro mukhena pavisitvā aṅgamaṅgāni pharati, evaṃ yoginopi catubhūmakakusalaṃ sīlamukhena pavisitvā atthasiddhiṃ sampādeti. Tena ‘‘mokkha’’nti. Pamukhe sādhūti pāmokkhaṃ, pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti attho. Kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyāti catubhūmakakusalānaṃ paṭilābhatthāya pāmokkhaṃ pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti veditabbaṃ. ཐར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཆོག་གམ་སྒོ་ལྟ་བུའོ། །ཇི་ལྟར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཟས་རྣམ་པ་བཞི་པོ་ཁ་ནས་ཞུགས་ཏེ་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་ཀུན་ལ་ཁྱབ་པ་དེ་བཞིན་དུ། རྣལ་འབྱོར་པའི་ས་བཞིའི་དགེ་བའང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུགས་ཏེ་དོན་གྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཐར་པ་' ཞེས་བྱའོ། །གཙོ་བོར་ལེགས་པ་ནི་གཙོ་བོ་སཏེ། སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་། མཆོག་དང་། གཙོ་བོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། ས་བཞིའི་དགེ་བ་རྣམས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གཙོ་བོ་དང་། སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་། མཆོག་དང་། གཙོ་བོ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། Vivicceva kāmehīti kāmehi vivicca vinā hutvā apakkamitvā. Yo panāyamettha evakāro, so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā tasmiṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti. Kathaṃ? ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati, nūnimassa jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā, yesu sati idaṃ na pavattati andhakāre sati padīpobhāso viya, tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva. Tasmā niyamaṃ karotīti. འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་ཞིང་བྲལ་ཏེ་སོང་བའོ། །འདིར་ 'ཉིད་' ཅེས་པའི་སྒྲ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཚེ་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ཏེ་གནས་པའི་དུས་སུ་འདོད་པ་རྣམས་མེད་ཀྱང་། དེ་དག་བསམ་གཏན་དང་པོ་དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པ་ཉིད་དང་། འདོད་པ་ཡོངས་སུ་སྤངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། 'འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་པ་ཉིད་' ཅེས་འདི་ལྟར་ངེས་པར་གཟུང་བ་བྱས་པ་ན། འདི་ལྟར་ཤེས་ཏེ། བསམ་གཏན་འདིའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཡོད་ན་འདི་མི་འབྱུང་སཏེ། མུན་པ་ཡོད་ན་སྒྲོན་མེའི་འོད་མི་གསལ་བ་བཞིན་ནོ། །དེ་དག་ཡོངས་སུ་སྤངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འདི་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཏེ། ཚུར་རོལ་གྱི་འགྲམ་སྤངས་པས་ཕར་རོལ་གྱི་འགྲམ་ཐོབ་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ངེས་པར་གཟུང་བ་བྱེད་དོ།། Tattha [Pg.108] siyā ‘‘kasmā panesa pubbapadeyeva vutto na uttarapade, kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyā’’ti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃnissaraṇato hi pubbapade eva esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha – ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72). Uttarapadepi pana yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139) ettha evakāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tasmā vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehīti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti, tathāpi pubbabhāge kāyavivekacittavivekavikkhambhanavivekā daṭṭhabbā. Lokuttaramaggakkhaṇe kāyavivekacittavivekasamucchedavivekanissaraṇavivekā. དེ་ལ་འདི་སྙམ་དུ་ 'ཅིའི་ཕྱིར་འདི་ཚིག་སྔ་མ་ཉིད་ལ་གསུངས་ཀྱི་ཚིག་ཕྱི་མ་ལ་མ་གསུངས་ཤེ་ན། ཅི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་མ་དབེན་པར་ཡང་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ཏེ་གནས་སམ་' ཞེ་ན། འདི་ནི་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་མི་བྱའོ། །དེ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ཚིག་སྔ་མ་ཉིད་ལ་འདི་གསུངས་སོ། །འདོད་པའི་ཁམས་ལས་འདས་པ་དང་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བསམ་གཏན་འདི་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ་ 'འདོད་པ་རྣམས་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ནི་འདི་ལྟ་སཏེ་ངེས་པར་འབྱུང་བའོ་' ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །ཚིག་ཕྱི་མ་ལའང་ཇི་ལྟར་ 'དགེ་སློང་དག དགེ་སྦྱོང་ནི་འདི་ཉིད་ན་ཡོད། དགེ་སྦྱོང་གཉིས་པ་ནི་འདི་ཉིད་ན་ཡོད་' ཅེས་པ་འདིར་ 'ཉིད་' ཅེས་པའི་སྒྲ་བཀུག་ནས་བཤད་པ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པར་བྱའོ། །འདི་ལས་གཞན་པའི་སྒྲིབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་མ་དབེན་པར་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ཏེ་གནས་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟ་བས་ན་ 'འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་པ་ཉིད་དང་། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་དབེན་པ་ཉིད་' ཅེས་ཚིག་གཉིས་ཀ་ལ་འདི་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཚིག་གཉིས་ཀ་ལའང་ 'དབེན་པ་' ཞེས་པའི་ཐུན་མོང་གི་ཚིག་འདིས་ཆ་ཤས་ཀྱིས་དབེན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབེན་པ་ཐམས་ཅད་བསྡུས་པ་ཡིན་ནའང་། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབེན་པ་རྣམས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ནི་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་དབེན་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དབེན་པ་རྣམས་སོ།། Kāmehīti iminā pana padena ye ca idha ‘‘katame vatthukāmā manāpikā rūpā’’tiādinā nayena vatthukāmā vuttā, ye ca idheva vibhaṅge ‘‘chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo’’ti evaṃ kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitā icceva daṭṭhabbā. Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati. Tena kāyaviveko vutto hoti. འདོད་པ་རྣམས་ལས་ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ནི། འདིར་ 'ཡུལ་གྱི་འདོད་པ་གང་ཞེ་ན། ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་རྣམས་སོ།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ཡུལ་གྱི་འདོད་པ་རྣམས་དང་། འདི་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས། 'འདུན་པ་ནི་འདོད་པའོ། །འདོད་ཆགས་ནི་འདོད་པའོ། །འདུན་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་འདོད་པའོ། །ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ནི་འདོད་པའོ། །འདོད་ཆགས་ནི་འདོད་པའོ། །ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་འདོད་པའོ།' ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་བསྡུས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ན་ 'འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་པ་ཉིད་' ཅེས་པ་ནི་ཡུལ་གྱི་འདོད་པ་རྣམས་ལས་ཀྱང་དབེན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་འགྲུབ་བོ། །དེས་ནི་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati. Tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ. Paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa. Paṭhamena ca payogasuddhi, dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti ñātabbaṃ[Pg.109]. Esa tāva nayo ‘‘kāmehī’’ti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe. མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་དབེན་ཞིང་ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལས་དབེན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དུ་འགྱུར་རོ། དེས་ནི་སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་བསྟན་པ་ཡིན། འདི་ལ་སྔ་མས་ནི་ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདོད་པའི་བདེ་བ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། གཉིས་པས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ངེས་འབྱུང་གི་བདེ་བ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན། དེ་ལྟར་ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ལས་དབེན་པར་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས། འདི་དག་གི་ནང་ནས་དང་པོས་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དངོས་པོ་སྤོང་བ་དང་། གཉིས་པས་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བའོ། དང་པོས་ནི་ཆགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་རྒྱུ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། གཉིས་པས་ནི་བྱིས་པའི་རང་བཞིན་གྱིའོ། ཡང་དང་པོས་ནི་སྦྱོར་བ་དག་པ་དང་། གཉིས་པས་ནི་བསམ་པ་གསོ་བར་བྱེད་པ་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། འདི་ནི་རེ་ཞིག་ “འདོད་པ་རྣམས་ལས་” ཞེས་པ་འདིར་གསུངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཟང་ཟིང་གི་འདོད་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚུལ་ལོ། Kilesakāmapakkhe pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandova ‘‘kāmo’’ti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi samāno ‘‘tattha katamo kāmacchando, kāmo’’tiādinā nayena vibhaṅge jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto. Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ. Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā, kāmacchando’’tiādinā nayena vibhaṅge (vibha. 564) uparijhānaṅgānaṃ paccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni, viddhaṃsakāni vighātakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyā’’ti peṭake vuttaṃ. ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའི་ཕྱོགས་ལ་ནི། འདུན་པ་དང་། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དབྱེ་བ་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་འདོད་པའི་འདུན་པ་ཉིད་ལ་ “འདོད་པ་” ཞེས་དགོངས་པ་ཡིན། དེ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ཡང་། “དེ་ལ་འདོད་པའི་འདུན་པ་གང་ཞེ་ན། འདོད་པ་ནི་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་འབྱེད་ལས་བསམ་གཏན་གྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་ལོགས་སུ་གསུངས་སོ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཚིག་སྔ་མར་གསུངས་ལ། མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ཚིག་ཕྱི་མར་གསུངས་སོ། དེའི་དབྱེ་བ་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “འདོད་པ་ལས་” ཞེས་གཅིག་ཚིག་ཏུ་མ་གསུངས་པར། “འདོད་པ་རྣམས་ལས་” ཞེས་མང་ཚིག་ཏུ་གསུངས་སོ། ཆོས་གཞན་དག་ཀྱང་མི་དགེ་བའི་རང་བཞིན་དུ་ཡོད་བཞིན་དུ། “དེ་ལ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་གང་ཞེ་ན། འདོད་པའི་འདུན་པ་དང་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་འབྱེད་ལས། གོང་གི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཟིགས་ནས། སྒྲིབ་པ་རྣམས་ཉིད་གསུངས་སོ། སྒྲིབ་པ་རྣམས་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་ལ། དེ་དག་གི་གཉེན་པོ་དང་། འཇོམས་བྱེད་དང་། སེལ་བྱེད་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཉིད་ཡིན་པར་གསུངས་པ་ཡིན། དེ་ལྟར་ཡང་སྡེ་སྣོད་ལས། “ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་འདོད་པའི་འདུན་པའི་གཉེན་པོའོ། དགའ་བ་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱིའོ། རྟོག་པ་ནི་རྨུགས་གཉིད་ཀྱིའོ། བདེ་བ་ནི་རྒོད་འགྱོད་ཀྱིའོ། དཔྱོད་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་གྱིའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། Evamettha vivicceva kāmehīti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti, vivicca akusalehi dhammehīti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ. Aggahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ. Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyaganthakāmarāgasaṃyojanānaṃ, dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ. Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Api ca paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo. དེ་ལྟར་འདིར་ “འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་ཞིང་” ཞེས་པས་ནི་འདོད་པའི་འདུན་པ་རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབེན་པ་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། “མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་དབེན་ཞིང་” ཞེས་པས་ནི་སྒྲིབ་པ་ལྔ་ཆར་གྱི་དབེན་པ་གསུངས་སོ། མ་བཟུང་བ་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་ནི། དང་པོས་འདོད་པའི་འདུན་པ་དང་། གཉིས་པས་ལྷག་མ་སྒྲིབ་པ་རྣམས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་གྱི་ནང་ནས། དང་པོས་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་དབྱེ་བའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་ཆགས་པ་དང་། གཉིས་པས་ནི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གོ། ཡང་ན་ཆུ་བོ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། དང་པོས་ནི་འདོད་པའི་ཆུ་བོ་དང་། འདོད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་། འདོད་པའི་ཟག་པ་དང་། འདོད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པ་དང་། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་དང་། གཉིས་པས་ནི་ལྷག་མ་ཆུ་བོ་དང་། སྦྱོར་བ་དང་། ཟག་པ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། མདུད་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སོ། ཡང་དང་པོས་ནི་སྲེད་པ་དང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། གཉིས་པས་ནི་མ་རིག་པ་དང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། གཞན་ཡང་། དང་པོས་ནི་ཆགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་བརྒྱད་དང་། གཉིས་པས་ནི་ལྷག་མ་མི་དགེ་བའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་བཞི་རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབེན་པ་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ārammaṇe [Pg.110] cittassa abhiniropanalakkhaṇo vitakko, ārammaṇānumajjanalakkhaṇo vicāro. Santepi ca nesaṃ katthaci aviyoge oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇḍābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko, sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇḍānuravo viya anupabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko paṭhamuppattikāle paripphandanabhūto cittassa, ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya, padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhāvo cittassa, ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya, paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge. འདི་ཙམ་གྱིས་བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྤང་བའི་ཡན་ལག་བསྟན་ནས། ད་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡན་ལག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དམིགས་པ་ལ་སེམས་གཏོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་རྟོག་པ་ཡིན་ལ། དམིགས་པ་ལ་རྗེས་སུ་དཔྱོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་དཔྱོད་པའོ། དེ་གཉིས་ནམ་ཡང་མི་འབྲལ་བར་གནས་ཀྱང་། རགས་པའི་དོན་དང་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་ན། དྲིལ་བུ་ལ་བརྡེག་པ་བཞིན་དུ་སེམས་དང་པོར་འཇུག་པ་ནི་རྟོག་པ་ཡིན་ལ། ཕྲ་བའི་དོན་དང་རྗེས་སུ་དཔྱོད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་ན། དྲིལ་བུའི་སྒྲ་འཁྲོལ་བ་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་ནི་དཔྱོད་པའོ། འདི་ལ་རྟོག་པ་ནི་དང་པོར་སྐྱེ་བའི་ཚེ་སེམས་གཡོ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་རྒྱ་ཆེ་བ་ཡིན་ཏེ། ནམ་མཁར་འཕུར་བར་འདོད་པའི་བྱས་གཤོག་པ་རྡེབ་པ་བཞིན་དང་། དྲི་ལ་ཆགས་པའི་སྦྲང་རྩི་བྱེད་པ་པདྨའི་ཕྱོགས་སུ་འབབ་པ་བཞིན་ནོ། དཔྱོད་པ་ནི་ཞི་བའི་འཇུག་པ་སྟེ་སེམས་ཤིན་ཏུ་གཡོ་བ་མེད་པ་ཡིན་ཏེ། ནམ་མཁར་འཕུར་ཟིན་པའི་བྱས་གཤོག་པ་བརྐྱངས་ནས་འགྲོ་བ་བཞིན་དང་། པདྨའི་ཕྱོགས་སུ་བབས་ཟིན་པའི་སྦྲང་རྩི་བྱེད་པ་པདྨའི་སྟེང་དུ་སྐོར་བ་རྒྱག་པ་བཞིན་ནོ། Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko, vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro’’ti vuttaṃ. Taṃ anuppabandhena pavattiyaṃ yujjati. So pana nesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti. Api ca malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena parimajjantassa daḷhaggahaṇahattho viya vitakko. Parimajjanahattho viya vicāro. Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko. Ito cito ca sañcaraṇahattho viya vicāro. Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe sannirumbhitvā ṭhitakaṇṭako viya abhiniropano vitakko. Bahi paribbhamanakaṇṭako viya anumajjamāno vicāro. Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena ca phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti vuccati. དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “ནམ་མཁར་འགྲོ་བའི་བྱ་ཆེན་པོས་གཤོག་པ་གཉིས་ཀྱིས་རླུང་བཟུང་ནས། གཤོག་པ་མི་གཡོ་བར་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ། དམིགས་པ་ལ་སེམས་གཏོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་ནི་རྟོག་པ་ཡིན་ལ། རླུང་གཟུང་བའི་ཕྱིར་གཤོག་པ་གཡོབ་ཅིང་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ། རྗེས་སུ་དཔྱོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་ནི་དཔྱོད་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ནི་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་ལ་འཐད་དོ། དེ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་གཉིས་པའི་སྐབས་སུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། གཞན་ཡང་། དྲེག་པ་ཆགས་པའི་འཁར་གཞོང་ཞིག་ལག་པ་གཅིག་གིས་དམ་པོར་བཟུང་ནས། ལག་པ་གཞན་གྱིས་ཕྱེ་མ་དང་ཏིལ་མར་གྱི་རས་ཧྲུལ་གྱིས་འཕུར་བར་བྱེད་པ་ན། དམ་པོར་འཛིན་པའི་ལག་པ་བཞིན་ནི་རྟོག་པ་ཡིན་ལ། འཕུར་བར་བྱེད་པའི་ལག་པ་བཞིན་ནི་དཔྱོད་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་རྫ་མཁན་གྱིས་དབྱུག་པས་འཁོར་ལོ་བསྐོར་ནས་སྣོད་བཟོ་བའི་ཚེ། གནོན་པར་བྱེད་པའི་ལག་པ་བཞིན་ནི་རྟོག་པ་ཡིན་ལ། ཕར་ཚུར་འགུལ་བའི་ལག་པ་བཞིན་ནི་དཔྱོད་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་སྒོར་ཐིག་འབྲི་བའི་ཚེ། དབུས་སུ་བཙུགས་ནས་གནས་པའི་ཁབ་བཞིན་དུ་གཏོད་པ་ནི་རྟོག་པ་ཡིན་ལ། ཕྱི་རོལ་དུ་སྐོར་བ་རྒྱག་པའི་ཁབ་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་དཔྱོད་པ་ནི་དཔྱོད་པའོ། དེ་ལྟར་རྟོག་པ་འདི་དང་དཔྱོད་པ་འདི་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པ་ནི། ཤིང་སྡོང་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་དང་ལྷན་ཅིག་པ་བཞིན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་འདི་ལ་ “རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་བྱའོ། Vivekajanti ettha vivitti viveko, nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ. Pītisukhanti ettha piṇayatīti pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇā. Sā panesā khuddikāpīti[Pg.111], khaṇikāpīti, okkantikāpīti, ubbegāpīti, pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. འདིར་ “དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པ་” ཞེས་པ་ལ། དབེན་པ་ནི་དབེན་པ་ཉིད་དེ། སྒྲིབ་པ་རྣམས་དང་བྲལ་བའི་དོན་ནོ། ཡང་ན། དབེན་པ་ནི་དབེན་པར་གྱུར་པ་སྟེ། སྒྲིབ་པ་རྣམས་ལས་དབེན་པའི་བསམ་གཏན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་དབེན་པ་དེ་ལས་སྐྱེས་པའམ། ཡང་ན་དབེན་པ་དེ་ལ་སྐྱེས་པས་ན་ “དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པ་” ཞེས་བྱའོ། “དགའ་བ་དང་བདེ་བ་” ཞེས་པ་ལ། ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན་དགའ་བ་སྟེ། དེ་ནི་ཡིད་རངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། དགའ་བ་དེ་ནི་ཆུང་ངུའི་དགའ་བ་དང་། སྐད་ཅིག་མའི་དགའ་བ་དང་། འབབ་པའི་དགའ་བ་དང་། ལྡིང་བའི་དགའ་བ་དང་། ཁྱབ་པའི་དགའ་བ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དོ། Tattha khuddikāpīti sarīre lomahaṃsamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti samuddatīraṃ vīci viya, kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti, kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇapattā. དེ་ལ་ཆུང་ངུའི་དགའ་བ་ནི་ལུས་ལ་སྤུ་ལོང་གཡོ་བ་ཙམ་ཞིག་བྱེད་ནུས་སོ། སྐད་ཅིག་མའི་དགའ་བ་ནི་སྐད་ཅིག་སྐད་ཅིག་ལ་གློག་འཁྱུག་པ་དང་འདྲ་བར་འགྱུར་རོ། འབབ་པའི་དགའ་བ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་འགྲམ་གྱི་རླབས་བཞིན་དུ། ལུས་ལ་ཡང་ཡང་བབས་ནས་འཐོར་བར་བྱེད་དོ། ལྡིང་བའི་དགའ་བ་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེ་བ་སྟེ། ལུས་གྱེན་དུ་བཏེགས་ནས་ནམ་མཁར་ལྡིང་བར་བྱེད་པའི་ཚད་དུ་སླེབས་པའོ། Pharaṇāpīti atibalavatī hoti. Tāya hi uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anuparipphuṭaṃ hoti. Sā panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca, passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhampi sukhaṃ paripūreti kāyikaṃ cetasikañca, sukhaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti khaṇikasamādhiṃ upacārasamādhiṃ appanāsamādhiñcāti. Tāsu yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṅgatā pharaṇāpīti, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti. ཁྱབ་པའི་དགའ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཐུ་སྟོབས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ། དེ་སྐྱེས་པ་ན་ལུས་མཐའ་དག་རླུང་གིས་བརྒྱངས་པའི་ལྒང་པ་བཞིན་དང་། ཆུའི་རྒྱུན་ཆེན་པོས་ཁྱབ་པའི་རི་གཤོངས་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ཁྱབ་པར་འགྱུར་རོ། དགའ་བ་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་འདི་ནི་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་པ་ན། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དེ། ལུས་ཀྱི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་དང་སེམས་ཀྱི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའོ། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་པ་ན། བདེ་བ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དེ། ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བའོ། བདེ་བ་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་པ་ན། ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམ་པ་གསུམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དེ། སྐད་ཅིག་མའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཉེ་བར་འཁོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་ཞིག་མཉམ་བཞག་གི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་རྩ་བར་གྱུར་ཅིང་འཕེལ་བ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚུངས་ལྡན་ཡན་ལག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཁྱབ་པའི་དགའ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། སྐབས་འདིར་དགོངས་པའི་དགའ་བ་ཡིན་ནོ། Itaraṃ pana sukhayatīti sukhaṃ, yassa uppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Sukhanaṃ vā sukhaṃ, suṭṭhu vā khādati khaṇati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ, somanassavedanāyetaṃ nāmaṃ. Taṃ sātalakkhaṇaṃ. Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti, paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ. Yattha pīti, tattha sukhaṃ, yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti, vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ. Kantārakhinnassa vanantodakadassanasavanesu viya pīti, vanacchāyappavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ ‘‘pītisukha’’nti vuccati. གཞན་ནི་བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་ས། གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་བྱེད་པའི་དོན་ནོ། ཡང་ན། བདེ་བར་བྱེད་པ་ནི་བདེ་བ་སྟེ། ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་གནོད་པ་ལེགས་པར་འཇོམས་ཤིང་སེལ་བས་ན་བདེ་བ་སྟེ། འདི་ནི་ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་མིང་ངོ་། དེ་ནི་ཉམས་སུ་བདེ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། དེ་གཉིས་ནམ་ཡང་མི་འབྲལ་བར་གནས་ཀྱང་། ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཐོབ་པ་ལ་དགའ་བ་ནི་དགའ་བ་ཡིན་ལ། ཐོབ་པའི་རོ་མྱོང་བ་ནི་བདེ་བའོ། གང་ན་དགའ་བ་ཡོད་པ་དེ་ན་བདེ་བ་ཡོད་ལ། གང་ན་བདེ་བ་ཡོད་པ་དེ་ན་ངེས་པར་དགའ་བ་ཡོད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དགའ་བ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོར་འདུས་ལ། བདེ་བ་ནི་ཚོར་བའི་ཕུང་པོར་འདུས་སོ། དགོན་པར་ངལ་བའི་མི་ཞིག་གིས་ནགས་ཚལ་དང་ཆུ་མཐོང་བ་དང་ཐོས་པ་བཞིན་ནི་དགའ་བ་ཡིན་ལ། ནགས་ཚལ་གྱི་གྲིབ་བསིལ་དུ་ཞུགས་པ་དང་ཆུ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པ་བཞིན་ནི་བདེ་བའོ། སྐབས་དེ་དང་དེར་གསལ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ལྟར་དགའ་བ་འདི་དང་བདེ་བ་འདི་ནི་བསམ་གཏན་འདིའི་ཡིན་པའམ། ཡང་ན་བསམ་གཏན་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན། བསམ་གཏན་འདི་ལ་ “དགའ་བ་དང་བདེ་བ་” ཞེས་བྱའོ། Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃpītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ, evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti, tañcassa atthi, tasmā [Pg.112] alopasamāsaṃ katvā ekapadeneva ‘‘vivekajaṃpītisukha’’ntipi vattuṃ yujjati. ཡང་ན། ཆོས་དང་འདུལ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ། དགའ་བ་དང་བདེ་བ་ནི་དགའ་བདེའོ། དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བདེ་ནི་བསམ་གཏན་འདིའི་ཡིན་པའམ། ཡང་ན་བསམ་གཏན་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན། དེ་ལྟར་ཡང་ “དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བདེ་” ཞེས་བྱའོ། བསམ་གཏན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། འདིར་དགའ་བདེ་ཡང་དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་འདི་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ཚིག་སྡུད་མ་བྱས་པར་ཚིག་གཅིག་ཉིད་དུ་ “དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བདེ་” ཞེས་བརྗོད་པར་ཡང་རིགས་སོ། Paṭhamanti gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, idaṃ paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ. Jhānanti duvidhaṃ jhānaṃ ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānañcāti. Tattha aṭṭha samāpattiyo pathavīkasiṇādiārammaṇaṃ upanijjhāyantīti ārammaṇūpanijjhānanti saṅkhyaṃ gatā. Vipassanāmaggaphalāni pana lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma. Tattha vipassanā aniccādilakkhaṇassa upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Vipassanāya katakiccassa maggena ijjhanato maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ, phalaṃ pana nirodhasaccaṃ tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Tesu idha pubbabhāge ārammaṇūpanijjhānaṃ, lokuttaramaggakkhaṇe lakkhaṇūpanijjhānaṃ adhippetaṃ. Tasmā ārammaṇūpanijjhānato ca lakkhaṇūpanijjhānato ca paccanīkajhāpanato ca jhānanti veditabbaṃ. “དང་པོ་” ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་གོ་རིམ་གྱིས་དང་པོ་ཡིན་ལ། འདི་ཉིད་དང་པོར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ཡང་དང་པོའོ། “བསམ་གཏན་” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་བསམ་གཏན་དང་། མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་བསམ་གཏན་ནོ། དེ་ལ་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་པོ་ནི་ས་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་ཕྱིར། “དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་བསམ་གཏན་” ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་གཏོགས་སོ། ལྷག་མཐོང་དང་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ནི་ “མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་བསམ་གཏན་” ཞེས་བྱའོ། དེ་ལ་ལྷག་མཐོང་ནི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་ཕྱིར་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་བསམ་གཏན་ནོ། ལྷག་མཐོང་གི་བྱ་བ་བྱས་ཟིན་པ་ལམ་གྱིས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། ལམ་ནི་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་བསམ་གཏན་ནོ། འབྲས་བུ་ནི་འགོག་པའི་བདེན་པ་སྟེ་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་ཕྱིར་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་བསམ་གཏན་ནོ། དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་བསམ་གཏན་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་ལ་ནི་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པའི་བསམ་གཏན་ལ་དགོངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པ་དང་། མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་སེམས་པ་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྲེག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “བསམ་གཏན་” ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། Upasampajjāti upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā, nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena iriyati, vuttappakārajhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyanaṃ vuttiṃ abhinipphādeti. “ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་སོང་ནས་ཐོབ་པར་བྱས་ཏེ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ནས་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱས་ཏེ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་མཐུན་པའི་སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པས་གནས་པར་བྱེད་དེ། བཤད་མ་ཐག་པའི་བསམ་གཏན་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་ལམ་གྱི་འཇུག་པ་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའོ།། Taṃ panetaṃ paṭhamajjhānaṃ pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ, dasalakkhaṇasampannaṃ. Tattha kāmacchando byāpādo thinamiddhaṃ uddhaccakukkuccaṃ vicikicchāti imesaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ pahānavasena pañcaṅgavippahīnatā veditabbā. Na hi etesu appahīnesu jhānaṃ uppajjati. Tenassetāni pahānaṅgānīti vuccanti. Kiñcāpi hi jhānakkhaṇe aññepi akusalā dhammā pahīyanti, tathāpi etāneva visesena jhānantarāyakarāni. Kāmacchandena hi nānāvisayappalobhitaṃ cittaṃ na ekattārammaṇe samādhiyati, kāmacchandābhibhūtaṃ vā, taṃ na kāmadhātuppahānāya paṭipadaṃ paṭipajjati. Byāpādena vā ārammaṇe paṭihaññamānaṃ na nirantaraṃ pavattati. Thinamiddhābhibhūtaṃ akammaññaṃ hoti. Uddhaccakukkuccaparetaṃ avūpasantameva hutvā paribbhamati. Vicikicchāya upahataṃ jhānādhigamasādhikaṃ paṭipadaṃ nārohati. Iti visesena jhānantarāyakarattā etāneva pahānaṅgānīti vuttāni. བསམ་གཏན་དང་པོ་དེ་ནི་ཡན་ལག་ལྔ་སྤངས་པ། ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པ། དགེ་བ་གསུམ་དང་ལྡན་པ། མཚན་ཉིད་བཅུ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན། དེ་ལ་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་དང་། གནོད་སེམས་དང་། རྨུགས་པ་གཉིད་དང་། རྒོད་པ་འགྱོད་པ་དང་། ཐེ་ཚོམ་སྟེ་སྒྲིབ་པ་ལྔ་པོ་འདི་དག་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་ཡན་ལག་ལྔ་སྤངས་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་དག་མ་སྤངས་པར་བསམ་གཏན་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་དག་ནི་དེའི་སྤང་བའི་ཡན་ལག་ཅེས་བྱའོ། །བསམ་གཏན་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་གཞན་དག་ཀྱང་སྤོང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་འདི་དག་ནི་ཁྱད་པར་དུ་བསམ་གཏན་ལ་བར་དུ་གཅོད་པ་ཡིན་ནོ། །འདོད་པ་ལ་འདུན་པས་ཡུལ་སྣ་ཚོགས་ལ་གཡེངས་པའི་སེམས་ནི་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་མི་མཉམ་པར་འཇོག་ཅིང་། ཡང་ན་འདོད་པའི་འདུན་པས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པ་དེས་འདོད་པའི་ཁམས་སྤོང་བའི་ལམ་ལ་མི་འཇུག་གོ །གནོད་སེམས་ཀྱིས་དམིགས་པ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མི་འཇུག་གོ །རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་ན་ལས་སུ་མི་རུང་བར་འགྱུར་རོ། །རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་ན་མ་ཞི་བར་འཁྱམ་པར་འགྱུར་རོ། །ཐེ་ཚོམ་གྱིས་གནོད་ན་བསམ་གཏན་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ལམ་ལ་མི་འཇུག་གོ །དེ་ལྟར་ཁྱད་པར་དུ་བསམ་གཏན་ལ་བར་དུ་གཅོད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་དག་ཉིད་སྤང་བའི་ཡན་ལག་ཅེས་བྱའོ།། Yasmā pana vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, vicāro anupabandhati, tehi avikkhepāya sampāditapayogassa cetaso payogasampattisambhavā [Pg.113] pīti pīṇanaṃ sukhañca upabrūhanaṃ karoti. Athassa sesasampayuttadhammā etehi abhiniropanānubandhanapīṇanupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā ekattārammaṇe samaṃ sammā ca ādhiyati. Tasmā vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pañcannaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā veditabbā. Uppannesu hi etesu pañcasu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti. Tenassa etāni pañcaṅgasamannāgatānīti vuccanti. Tasmā na etehi samannāgataṃ aññadeva jhānaṃ nāma atthīti gahetabbaṃ. Yathā pana aṅgamattavaseneva caturaṅginī senā, pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ, aṭṭhaṅgiko ca maggoti vuccati, evamidampi aṅgamattavaseneva pañcaṅgikanti vā pañcaṅgasamannāgatanti vā vuccatīti veditabbaṃ. གང་གི་ཕྱིར་རྟོག་པས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་གཏོད་ཅིང་། དཔྱོད་པས་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བར་བྱེད་ལ། དེ་དག་གིས་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པར་བསྒྲུབས་པའི་སྦྱོར་བ་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དགའ་བས་ཚིམ་པར་བྱེད་ཅིང་། བདེ་བས་འཕེལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་དེའི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གཏོད་པ་དང་། རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་དང་། ཚིམ་པ་དང་། འཕེལ་བར་བྱེད་པ་འདི་དག་གིས་རྗེས་སུ་བཟུང་ཞིང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་ནི་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་མཉམ་པར་ཉེ་བར་འཇོག་གོ །དེའི་ཕྱིར་རྟོག་པ་དང་། དཔྱོད་པ་དང་། དགའ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དེ་ལྔ་པོ་འདི་དག་སྐྱེས་པའི་སྒོ་ནས་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ལྔ་སྐྱེས་པ་ན་བསམ་གཏན་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་དག་ནི་དེའི་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེས་ན་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་ལས་གཞན་པ་ཞིག་ཡོད་དོ་སྙམ་དུ་མི་གཟུང་ངོ་། །དཔེར་ན་ཡན་ལག་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་དཔུང་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་དང་། རོལ་མོ་ཡན་ལག་ལྔ་པ་དང་། ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། འདི་ཡང་ཡན་ལག་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་ཡན་ལག་ལྔ་པ་འམ། ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ།། Etāni ca pañcaṅgāni kiñcāpi upacārakkhaṇepi atthi, atha kho upacāre pakaticittato balavatarāni. Idha pana upacāratopi balavatarāni rūpāvacaralakkhaṇappattāni nipphannāni. Ettha hi vitakko suvisadena ākārena ārammaṇe cittaṃ abhiniropayamāno uppajjati. Vicāro ativiya ārammaṇaṃ anumajjamāno. Pītisukhaṃ sabbāvantampi kāyaṃ pharamānaṃ. Tenevāha – ‘‘nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hotī’’ti (dī. ni. 1.226). Cittekaggatāpi heṭṭhimamhi samuggapaṭale uparimaṃ samuggapaṭalaṃ viya ārammaṇesu phusitā hutvā uppajjati, ayametesaṃ itarehi viseso. Tattha cittekaggatā kiñcāpi ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti imasmiṃ pāṭhe na niddiṭṭhā, tathāpi vibhaṅge (vibha. 565) ‘‘jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatā’’ti evaṃ vuttattā aṅgameva. Yena hi adhippāyena bhagavatā uddeso kato, soyeva tena vibhaṅge pakāsitoti. ཡན་ལག་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་ཉེ་འཁོར་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལའང་ཡོད་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཉེ་འཁོར་གྱི་སྐབས་སུ་ཕལ་པའི་སེམས་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཡིན། འདིར་ནི་ཉེ་འཁོར་ལས་ཀྱང་སྟོབས་དང་ལྡན་ཞིང་། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་ཅིང་གྲུབ་པ་ཡིན། འདིར་ནི་རྟོག་པ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་རྣམ་པས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་གཏོད་བཞིན་དུ་སྐྱེའོ། །དཔྱོད་པ་ནི་ལྷག་པར་དམིགས་པ་ལ་རྗེས་སུ་དཔྱོད་བཞིན་དུ་སྐྱེའོ། །དགའ་བ་དང་བདེ་བ་ནི་ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་བཞིན་དུ་སྐྱེའོ། །དེའི་ཕྱིར་“དེའི་ལུས་མཐའ་དག་ལ་དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བས་མ་ཁྱབ་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱང་ཟ་མ་ཏོག་གི་ཁ་གཅོད་འོག་མ་ལ་སྟེང་མ་རེག་པ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་ལ་རེག་པར་གྱུར་ནས་སྐྱེ་སྟེ། འདི་ནི་འདི་དག་གི་གཞན་ལས་ཁྱད་པར་རོ། །དེ་ལ་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་ནི་“རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པའི་མདོ་ཚིག་འདིར་མ་བསྟན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་རྣམ་འབྱེད་ལས། “བསམ་གཏན་ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་དང་། དཔྱོད་པ་དང་། དགའ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཡན་ལག་ཉིད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགོངས་པ་གང་གིས་མདོར་བསྟན་པ་མཛད་པ་དེ་ཉིད་རྣམ་འབྱེད་དུ་གསལ་བར་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ།། Tividhakalyāṇaṃ དགེ་བ་གསུམ་དང་ལྡན་པ། Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannanti ettha pana ādimajjhapariyosānavasenatividhakalyāṇatā. Tesaṃyeva ca ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā veditabbā. Tatrāyaṃ pāḷi – “དགེ་བ་གསུམ་དང་ལྡན་པ། མཚན་ཉིད་བཅུ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའི་དབང་གིས་དགེ་བ་གསུམ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ། །ཐོག་མ་དང་བར་དང་མཐའ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་མཚན་ཉིད་བཅུ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་ལུང་འདི་ལྟར་ཏེ། ‘‘Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, upekkhānubrūhanā majjhe, sampahaṃsanā pariyosānaṃ, paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi. Ādissa kati lakkhaṇāni? Ādissa tīṇi lakkhaṇāni – yo [Pg.114] tassa paripantho, tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Yañca paripanthato cittaṃ visujjhati, yañca visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, yañca paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati – ‘paṭhamaṃ jhānaṃ ādikalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañcā’ti. “བསམ་གཏན་དང་པོའི་ལམ་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་ཐོག་མའོ། །བཏང་སྙོམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་བར་རོ། །རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་ནི་མཐའོ། །བསམ་གཏན་དང་པོའི་ལམ་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་ཐོག་མའོ། །ཐོག་མ་ལ་མཚན་ཉིད་དུ་ཡོད། ཐོག་མ་ལ་མཚན་ཉིད་གསུམ་ཡོད་དེ། གང་དེའི་བར་དུ་གཅོད་པ་ལས་སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་སེམས་བར་མའི་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་འཇུག་པ་དང་། ཞུགས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལ་སེམས་མཆོང་བའོ། །གང་ཡང་བར་དུ་གཅོད་པ་ལས་སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། གང་ཡང་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་སེམས་བར་མའི་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་འཇུག་པ་དང་། གང་ཡང་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལ་སེམས་མཆོང་བ་སྟེ། བསམ་གཏན་དང་པོའི་ལམ་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་ཐོག་མའོ། །ཐོག་མའི་མཚན་ཉིད་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་‘བསམ་གཏན་དང་པོ་ནི་ཐོག་མ་དགེ་བ་ཉིད་དང་མཚན་ཉིད་གསུམ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་’ཞེས་གསུངས་སོ།། ‘‘Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe. Majjhassa kati lakkhaṇāni? Majjhassa tīṇi lakkhaṇāni – visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Yañca visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati – ‘paṭhamaṃ jhānaṃ majjhekalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañcā’ti. “བསམ་གཏན་དང་པོའི་བཏང་སྙོམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་བར་རོ། །བར་ལ་མཚན་ཉིད་དུ་ཡོད། བར་ལ་མཚན་ཉིད་གསུམ་ཡོད་དེ། རྣམ་པར་དག་པའི་སེམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་དང་། ཞི་གནས་ལ་ཞུགས་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་དང་། གཅིག་ཏུ་གནས་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པའོ། །གང་ཡང་རྣམ་པར་དག་པའི་སེམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་དང་། གང་ཡང་ཞི་གནས་ལ་ཞུགས་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་དང་། གང་ཡང་གཅིག་ཏུ་གནས་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་སྟེ། བསམ་གཏན་དང་པོའི་བཏང་སྙོམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་བར་རོ། །བར་གྱི་མཚན་ཉིད་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་‘བསམ་གཏན་དང་པོ་ནི་བར་དུ་དགེ་བ་ཉིད་དང་མཚན་ཉིད་གསུམ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་’ཞེས་གསུངས་སོ།། ‘‘Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ. Pariyosānassa kati lakkhaṇāni? Pariyosānassa cattāri lakkhaṇāni – tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarāsaṭṭhena sampahaṃsanā, tadupagavīriyavāhanaṭṭhena sampahaṃsanā, āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā. Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa imāni cattāri lakkhaṇāni. Tena vuccati ‘paṭhamaṃ jhānaṃ pariyosānakalyāṇañceva hoti catulakkhaṇasampannañcā’’’ti (paṭi. ma. 1.158). “བསམ་གཏན་དང་པོའི་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་ནི་མཐའོ། །མཐའ་ལ་མཚན་ཉིད་དུ་ཡོད། མཐའ་ལ་མཚན་ཉིད་བཞི་ཡོད་དེ། དེ་ལ་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཕན་ཚུན་མི་འདའ་བའི་དོན་གྱིས་རབ་ཏུ་དགའ་བ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་རོ་གཅིག་པའི་དོན་གྱིས་རབ་ཏུ་དགའ་བ་དང་། དེ་དང་མཐུན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་རབ་ཏུ་དགའ་བ་དང་། བསྟེན་པའི་དོན་གྱིས་རབ་ཏུ་དགའ་བའོ། །བསམ་གཏན་དང་པོའི་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་ནི་མཐའོ། །མཐའི་མཚན་ཉིད་བཞི་པོ་འདི་དག་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་‘བསམ་གཏན་དང་པོ་ནི་མཐར་དགེ་བ་ཉིད་དང་མཚན་ཉིད་བཞི་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་’ཞེས་གསུངས་སོ།།” (སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས།) ‘‘Tatra paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro. Upekkhānubrūhanā nāma appanā. Sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇā’’ti evameke vaṇṇayanti. Yasmā pana ‘‘ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsita’’nti pāḷiyaṃ vuttaṃ, tasmā antoappanāyameva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā, dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā ca veditabbā. “དེ་ལ་ལམ་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་དང་བཅས་པའི་ཉེ་འཁོར་རོ། །བཏང་སྙོམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་འཇུག་པའོ། །རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའོ། །”ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ། །འོན་ཀྱང་ལུང་ལས། “གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་སེམས་ནི་ལམ་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་མཆོང་བ་ཉིད་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་འཕེལ་བར་བྱས་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱས་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ནང་དུ་འོངས་པའི་དབང་གིས་ལམ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། དེ་ལ་དབུས་གནས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱེད་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་བཏང་སྙོམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཆོས་རྣམས་མི་འདའ་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་བྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱེད་ལས་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། Kathaṃ[Pg.115]? Yasmiñhi vāre appanā uppajjati, tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo tassa jhānassa paripantho, tato cittaṃ visujjhati. Visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati. Majjhimasamathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva. Tadanantaraṃ pana purimacittaṃ ekasantatipariṇāmanayena tathattaṃ upagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma, evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena tattha pakkhandati nāma. Evaṃ tāva purimacitte vijjamānākāranipphādikā paṭhamassa jhānassa uppādakkhaṇeyeva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi veditabbā. ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ཐེངས་གང་ལ་འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་སྐྱེ་བ་ན། སྒྲིབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་གང་བསམ་གཏན་དེའི་བར་དུ་གཅོད་པ་ཡིན་པ་དེ་ལས་སེམས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ། །རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་སྒྲིབ་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ནས་བར་མའི་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་འཇུག་གོ །བར་མའི་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་ཞུགས་པའི་འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉིད་དོ། །དེའི་མཇུག་ཐོག་ཏུ་སྔ་མའི་སེམས་རྒྱུན་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བཞིན་པ་ནི་བར་མའི་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་དེ་ལ་མཆོང་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་སྔ་མའི་སེམས་ལ་ཡོད་པའི་རྣམ་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ལ་འོངས་པའི་དབང་གིས་ལམ་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། Evaṃ visuddhassa pana tassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvūpagamanena samathapaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathapaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā. དེ་ལྟར་རྣམ་པར་དག་པ་དེ་ལ་ནི་ཡང་བསྐྱར་རྣམ་པར་དག་པར་བྱ་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་པ་མི་བྱེད་པར་རྣམ་པར་དག་པའི་སེམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཞི་གནས་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་ཞི་གནས་ལ་ཞུགས་པ་དེ་ལ་ཡང་བསྐྱར་མཉམ་པར་འཇོག་པ་ལ་བརྩོན་པ་མི་བྱེད་པར་ཞི་གནས་ལ་ཞུགས་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཞི་གནས་ལ་ཞུགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་ཉོན་མོངས་པའི་འདྲེས་པ་སྤངས་ཏེ་གཅིག་ཏུ་གནས་པ་དེ་ལ་ཡང་བསྐྱར་གཅིག་ཏུ་གནས་པ་ལ་བརྩོན་པ་མི་བྱེད་པར་གཅིག་ཏུ་གནས་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་དེ་ལ་དབུས་གནས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱེད་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་བཏང་སྙོམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། Ye panete evaṃ upekkhānubrūhite tattha jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā, yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni, yañcesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannāva, tasmā ‘‘dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbā’’ti vuttaṃ. དེ་ལྟར་བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་འཕེལ་བར་བྱས་པ་དེ་ལ་སྐྱེས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ཏུ་བགྲང་བའི་ཟུང་འབྲེལ་གྱི་ཆོས་གང་དག་ཕན་ཚུན་མི་འདའ་བར་འཇུག་པ་དང་། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་གང་དག་ཉོན་མོངས་པ་སྣ་ཚོགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རོས་རོ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་འཇུག་པ་དང་། དེ་དང་མཐུན་པའི་དེ་དག་གི་མི་འདའ་བ་དང་རོ་གཅིག་པ་ཉིད་ལ་འོས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་གང་འཛིན་པ་དང་། སྐབས་དེར་དེའི་རྒྱུན་ལ་འཇུག་པའི་བསྟེན་པ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། རྣམ་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་དག་ལ་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་སོ་སོར་མཐོང་ནས་དེ་དང་དེ་ལྟར་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱས་པ་དང་། རྣམ་པར་དག་པར་བྱས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་བྱང་བར་བྱས་པའི་སྒོ་ནས་གྲུབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “ཆོས་རྣམས་མི་འདའ་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་བྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱེད་ལས་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ།། Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā, dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi, aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo, aññe idha. Oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dassanatthaṃ ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti [Pg.116] evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ajjhattanti idha niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, vibhaṅge pana ‘‘ajjhattaṃ paccatta’’nti (vibha. 573) ettakameva vuttaṃ. Yasmā niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ, attano santāne nibbattanti ayamettha attho. རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ནི་ཞེས་པ་ནི། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་འདས་པས། བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་སྐད་ཅིག་ལ་མི་མངོན་པར་གྱུར་པ་ལ་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། དེ་ལ་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མེད་ཀྱང་། བསམ་གཏན་དང་པོའི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གཞན་ཉིད་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་གཞན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འོན་ཀྱང་རགས་པ་རགས་པའི་ཡན་ལག་ལས་འདས་ནས་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལས་གཞན་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་"ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། "ནང་གི་"ཞེས་པ་ནི་འདིར་རང་གི་ནང་ལ་དགོངས་པ་ཡིན། རྣམ་འབྱེད་ལས་ནི་ "ནང་སོ་སོ་རང་གི་"ཞེས་འདི་ཙམ་ཞིག་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་རང་གི་ནང་ལ་དགོངས་པ་དེའི་ཕྱིར། རང་ལ་སྐྱེས་པའམ། རང་གི་རྒྱུད་ལ་བྱུང་བ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ།། Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ, nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca ceto sampasādayati, tasmāpi ‘‘sampasādana’’nti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ pana atthavikappe cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ. "རབ་ཏུ་དང་བ་"ཞེས་པ་ནི་དད་པ་ལ་རབ་ཏུ་དང་བ་ཞེས་བྱའོ།། རབ་ཏུ་དང་བ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་ལའང་རབ་ཏུ་དང་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། སྔོན་པོའི་ཁ་དོག་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་གོས་སྔོན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན། བསམ་གཏན་དེ་ནི་རབ་ཏུ་དང་བ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པའི་གཡོ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བས་སེམས་རབ་ཏུ་དང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཡང་ "རབ་ཏུ་དང་བ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་ལ་ནི་ "སེམས་རབ་ཏུ་དང་བ་"ཞེས་ཚིག་གི་འབྲེལ་བ་དེ་ལྟར་རིག་པར་བྱའོ།། སྔ་མའི་དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ལ་ནི་ "སེམས་ཀྱི་"ཞེས་པ་འདི་ "རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་"དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Tatrāyaṃ atthayojanā – eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahito vā eko asahāyo hutvātipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi, uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi, samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa, na jīvassa. Tasmā etaṃ ‘‘cetaso ekodibhāva’’nti vuttaṃ. དེ་ལ་འདི་ནི་དོན་སྦྱར་བ་སྟེ། གཅིག་པུར་སྐྱེ་བས་ན་ "རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་"ཞེས་བྱ་ལ། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པས་མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར། མཆོག་དང་གཙོ་བོར་གྱུར་ནས་སྐྱེ་བའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འཇིག་རྟེན་ན་མཆོག་ལའང་ "གཅིག་"ཅེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཡང་ན། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་དང་བྲལ་བས་གཅིག་པུ་གྲོགས་མེད་པར་གྱུར་པ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དུ་རུང་ངོ་།། ཡང་ན། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་འདེགས་པར་བྱེད་པས་ན་ "འདེགས་པ་"སྟེ། སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། མཆོག་གི་དོན་གྱིས་གཅིག་པུ་ཡིན་ལ་དེ་ཉིད་འདེགས་པའང་ཡིན་པས་ན་ "རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་"སྟེ། འདི་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། དེ་ལྟར་རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་འདི་ཉིད་སྒོམ་ཞིང་སྤེལ་བས་ན། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་འདི་ནི་ "རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་"ཞེས་བྱའོ།། རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་འདི་ནི་སེམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི། སེམས་ཅན་གྱི་མ་ཡིན་ལ། སྲོག་གི་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་འདི་ལ་ "སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi, atha kasmā idameva ‘‘sampasādanaṃ cetaso ekodibhāva’’nti vuttanti? Vuccate – aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya sampasādananti na vuttaṃ. Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo, tasmā ekodibhāvantipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo. Tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ. ཅི་དད་པ་འདི་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལའང་ཡོད་ལ། རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འདི་ཡང་ཡོད་ན། ཅིའི་ཕྱིར་འདི་ཉིད་ལ་ཁོ་ན་ "སེམས་རབ་ཏུ་དང་བ་རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་"ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བསམ་གཏན་དང་པོ་དེ་ནི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པའི་གཡོ་བས་རྦ་རླབས་འཁྲུགས་པའི་ཆུ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་དང་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དད་པ་ཡོད་ཀྱང་ "རབ་ཏུ་དང་བ་"ཞེས་མ་གསུངས་སོ།། རབ་ཏུ་མ་དང་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དེ་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་གསལ་པོ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ "རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་"ཞེས་ཀྱང་མ་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་བསམ་གཏན་འདི་ལ་ནི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པའི་བར་ཆད་མེད་པས་གོ་སྐབས་ཐོབ་པའི་དད་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ལ། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དད་པའི་གྲོགས་ཐོབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཀྱང་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་འདི་ཉིད་ལ་དེ་ལྟར་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ, etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Etthāha ‘‘nanu ca ‘vitakkavicārānaṃ [Pg.117] vūpasamā’ti imināpi ayamattho siddho. Atha kasmā puna vuttaṃ ‘avitakkaṃ avicāra’’’nti? Vuccate – evametaṃ, siddhovāyamattho. Na panetaṃ tadatthadīpakaṃ, nanu avocumha ‘‘oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ samadhigamo hotīti dassanatthaṃ ‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’ti evaṃ vutta’’nti. "རྟོག་པ་མེད་པ་དཔྱོད་པ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི། བསྒོམས་པས་འདི་ལ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན་འདི་ལ་རྟོག་པ་མེད་པས་ན་ "རྟོག་པ་མེད་པ་"འོ།། ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ "དཔྱོད་པ་མེད་པ་"ཞེས་པའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདིར་སྨྲས་པ། ཅི་ "རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་"ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ཀྱང་དོན་འདི་གྲུབ་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་ཡང་བསྐྱར་ "རྟོག་པ་མེད་པ་དཔྱོད་པ་མེད་པ་"ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། དེ་དེ་བཞིན་ནོ། དོན་འདི་ནི་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ།། འོན་ཀྱང་འདིས་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། བདག་ཅག་གིས་ "རགས་པ་རགས་པའི་ཡན་ལག་ལས་འདས་ནས་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལས་གཞན་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་'ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ་"ཞེས་མ་བཤད་དམ། Api ca vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālussiyassa. Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ, na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā, na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti, evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca, na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti idaṃ vacanaṃ. Tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti. གཞན་ཡང་། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ནི་རབ་ཏུ་དང་བ་འདི་འབྱུང་གི། ཉོན་མོངས་པའི་རྙོག་པ་མེད་པས་མ་ཡིན་ནོ།། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ནི་རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་འབྱུང་གི། ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་བཞིན་དུ་སྒྲིབ་པ་སྤངས་པས་མ་ཡིན་ལ། བསམ་གཏན་དང་པོ་བཞིན་དུ་ཡན་ལག་མངོན་དུ་གྱུར་པས་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་རབ་ཏུ་དང་བ་དང་རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྒྱུ་ཉེ་བར་སྟོན་པའི་ཚིག་ནི་འདི་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ནི་རྟོག་པ་མེད་པ་དཔྱོད་པ་མེད་པ་འདི་འབྱུང་གི། བསམ་གཏན་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་བཞིན་ནམ། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མེད་པ་ལས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་རྟོག་པ་མེད་པ་དང་དཔྱོད་པ་མེད་པའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ཉེ་བར་སྟོན་པ་ཡིན་གྱི། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་མེད་པ་ཙམ་ཉེ་བར་སྟོན་པ་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ "རྟོག་པ་མེད་པ་དཔྱོད་པ་མེད་པ་"ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ནི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་མེད་པ་ཙམ་ཉེ་བར་སྟོན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་སྔ་མ་བརྗོད་ཟིན་ཀྱང་ཡང་བསྐྱར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva samādhi ‘‘samādhī’’ti vattabbataṃ arahati, vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca. Tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘samādhija’’nti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva. "ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པ་"ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སམ། ཡང་ན་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་བསམ་གཏན་དང་པོའང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པ་ཡིན་མོད་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་ཏིང་ངེ་འཛིན་འདི་ཉིད་ནི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པའི་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བས་ཤིན་ཏུ་མི་གཡོ་ཞིང་རབ་ཏུ་དང་བའི་ཕྱིར། "ཏིང་ངེ་འཛིན་"ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་འདིའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། འདི་ཉིད་ལ་ "ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "དགའ་བ་དང་བདེ་བ་"ཞེས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། Dutiyanti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ. Idaṃ dutiyaṃ uppannantipi dutiyaṃ. "གཉིས་པ་"ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་གོ་རིམ་གྱིས་གཉིས་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ནི་གཉིས་པར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ཡང་གཉིས་པ་ཡིན་ནོ།། Pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā. Ubhinnaṃ pana antarā ca-saddo sampiṇḍanattho, so vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti, tadā pītiyā virāgā ca, kiñca bhiyyo vūpasamā cāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti, tasmā pītiyā jigucchanā ca samatikkamā cāti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti, tadā pītiyā ca virāgā, kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā [Pg.118] ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti, tasmā pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo. "དགའ་བ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བས་"ཞེས་པ་ལ། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱི་དགའ་བ་ལ་སྐྱོ་བའམ། ཡང་ན་དེ་ལས་འདས་པའོ།། གཉིས་པོའི་བར་གྱི་ "དང་"ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཡིན་ཏེ། དེས་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཉིད་སྡུད་པའམ། ཡང་ན་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྡུད་དོ།། དེ་ལ་གང་གི་ཚེ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཁོ་ན་སྡུད་པ་དེའི་ཚེ། དགའ་བ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་དང་། གཞན་ཡང་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལས་ཀྱང་ངོ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྦྱར་བར་རིག་པར་བྱའོ།། སྦྱོར་བ་འདི་ལ་ནི་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་ནི་སྐྱོ་བའི་དོན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དགའ་བ་ལ་སྐྱོ་བ་དང་འདས་པ་ལས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། གང་གི་ཚེ་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྡུད་པ་དེའི་ཚེ། དགའ་བ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་དང་། གཞན་ཡང་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལས་ཀྱང་ངོ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྦྱར་བར་རིག་པར་བྱའོ།། སྦྱོར་བ་འདི་ལ་ནི་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་ནི་འདས་པའི་དོན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དགའ་བ་ལས་འདས་པ་དང་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā, imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. ‘‘Vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti hi vutte idaṃ paññāyati ‘‘nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassā’’ti. Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (ma. ni. 2.132-133) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ, evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tenāyamattho vutto ‘‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti. རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་འདི་དག་ནི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་ཞི་ཟིན་མོད་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་བསམ་གཏན་འདིའི་ལམ་ཉེ་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ།། "རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་"ཞེས་གསུངས་པ་ན། "ངེས་པར་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་བསམ་གཏན་འདིའི་ལམ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ།། འཕགས་པའི་ལམ་གསུམ་པ་ལ་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་སྤངས་ཟིན་པ་རྣམས་ལའང་ "ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལྔ་སྤངས་པས་"ཞེས་དེ་ལྟར་སྤངས་པ་གསུངས་པ་ནི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པ་རྣམས་ལ་སྤྲོ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་ཉེ་བར་མ་ཞི་བའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བར་གསུངས་པ་ནི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ "དགའ་བ་ལས་འདས་པ་དང་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལས་སོ་"ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གསུངས་སོ།། Upekkhako ca viharatīti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā, samaṃ passati, apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī ‘‘upekkhako’’ti vuccati. "བཏང་སྙོམས་པ་ལའང་གནས་པར་བྱེད་དོ་"ཞེས་པ་ལ། འདིར་རིགས་པ་ལས་ལྟ་བས་ན་ "བཏང་སྙོམས་"ཏེ། མཉམ་པར་ལྟ་བའམ། ཕྱོགས་སུ་མ་ལྷུང་བར་ལྟ་བའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་གསལ་ཞིང་ཡངས་ལ་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་བཏང་སྙོམས་དེ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། བསམ་གཏན་གསུམ་པ་དང་ལྡན་པ་ལ་ "བཏང་སྙོམས་པ་"ཞེས་བྱའོ།། Upekkhā pana dasavidhā hoti – chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā vīriyupekkhā saṅkhārupekkhā vedanupekkhā vipassanupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhāti. བཏང་སྙོམས་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་ཡོད་དེ། ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་དང་། ཚངས་པའི་གནས་པའི་བཏང་སྙོམས་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་བཏང་སྙོམས་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་དང་། ཚོར་བའི་བཏང་སྙོམས་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་དང་། དེ་དབུས་གནས་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་དང་། བསམ་གཏན་གྱི་བཏང་སྙོམས་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་བཏང་སྙོམས་སོ།། Tattha yā ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako ca viharati sato sampajāno’’ti (ma. ni. 6.1) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā, ayaṃ chaḷaṅgupekkhā nāma. དེ་ལ་གང་ "དགེ་སློང་དག་འདི་ལ་དགེ་སློང་མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཡིད་བདེ་བར་ཡང་མི་འགྱུར། ཡིད་མི་བདེ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་ཏེ། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པས་བཏང་སྙོམས་ལ་གནས་སོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བ་ནི། ཟག་པ་ཟད་པའི་སྐྱེས་བུས་སྒོ་དྲུག་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་དྲུག་འདུས་པའི་ཚེ། རྣམ་པར་དག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་གནས་སྐབས་མི་གཏོང་བའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། འདི་ནི་ "ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་"ཞེས་བྱའོ།། Yā pana ‘‘upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 1.556; ma. ni. 1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma. གང་ཡང་ "བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྱུར་པའི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། འདི་ནི་ "ཚངས་པའི་གནས་པའི་བཏང་སྙོམས་"ཞེས་བྱའོ།། Yā [Pg.119] pana ‘‘upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissita’’nti (ma. ni. 2.247) evamāgatā sahajātānaṃ dhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma. གང་ཡང་ "དབེན་པ་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྒོམ་མོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྱུར་པའི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། འདི་ནི་ "བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་བཏང་སྙོམས་"ཞེས་བྱའོ།། Yā pana ‘‘kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karotī’’ti (a. ni. 3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ vīriyupekkhā nāma. གང་ཡང་ "དུས་ནས་དུས་སུ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་མཚན་མ་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བ། ལྷོད་དྲགས་པ་མ་ཡིན་ཞིང་རྩོལ་བ་ཆེ་དྲགས་པ་མ་ཡིན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་བགྲང་བའི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། འདི་ནི་ "བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་"ཞེས་བྱའོ།། Yā pana ‘‘kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti? Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma. གང་ཡང་ "ཞི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་དུ་ཞིག་སྐྱེ་ལ། ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་དུ་ཞིག་སྐྱེ་ཞེ་ན། ཞི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་བརྒྱད་སྐྱེ་ལ། ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་བཅུ་སྐྱེའོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བ། སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་གནས་པ་དང་མི་འཛིན་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པའི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། འདི་ནི་ "འདུ་བྱེད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་"ཞེས་བྱའོ།། Yā pana ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagata’’nti (dha. sa. 150) evamāgatā adukkhamasukhasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ vedanupekkhā nāma. གང་ཡང་ "གང་གི་ཚེ་འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པ་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་"ཞེས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བ། སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པར་བགྲང་བའི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། འདི་ནི་ "ཚོར་བའི་བཏང་སྙོམས་"ཞེས་བྱའོ།། Yā pana ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71-72; a. ni. 7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ vipassanupekkhā nāma. གང་ཡང་ "གང་ཡོད་པ་དང་གང་བྱུང་བ་དེ་སྤོང་ཞིང་བཏང་སྙོམས་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བ། རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པའི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། འདི་ནི་ "ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་"ཞེས་བྱའོ།། Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā, ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma. གང་ཡང་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གཞན་རྣམས་ལས་འབྱུང་བ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་མཉམ་པར་འཇུག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། འདི་ནི་ "དེ་དབུས་གནས་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་"ཞེས་བྱའོ།། Yā pana ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā, ayaṃ jhānupekkhā nāma. གང་ཡང་ "བཏང་སྙོམས་པ་ལའང་གནས་པར་བྱེད་དོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་འབྱུང་བ། མཆོག་གི་བདེ་བ་དེ་ལའང་ཕྱོགས་སུ་མི་ལྷུང་བར་བྱེད་པའི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། འདི་ནི་ "བསམ་གཏན་གྱི་བཏང་སྙོམས་"ཞེས་བྱའོ།། Yā pana ‘‘upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhāna’’nti (dha. sa. 165; dī. ni. 1.232) evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ pārisuddhupekkhā nāma. གང་ཡང་ 'བཏང་སྙོམས་དང་དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་བསམ་གཏན་བཞི་པ་' ཞེས་འདི་ལྟར་བྱུང་བ། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ལས་ཡོངས་སུ་དག་པ། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཚེ་ནའང་བྱ་བ་མེད་པར་གྱུར་པའི་བཏང་སྙོམས་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་ 'ཡོངས་དག་བཏང་སྙོམས་' ཞེས་བྱའོ། Tattha chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā, tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo[Pg.120]. Ekassāpi sato sattassa kumārayuvatherasenāpatirājādivasena bhedo viya, tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā, na tattha bojjhaṅgupekkhādayo. Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā, na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā. དེ་ལ་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་དང་། ཚངས་པའི་གནས་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་བཏང་སྙོམས་དང་། དེ་དབུས་གནས་བཏང་སྙོམས་དང་། བསམ་གཏན་གྱི་བཏང་སྙོམས་དང་། ཡོངས་དག་བཏང་སྙོམས་རྣམས་ནི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་གཅིག་ཉིད་དེ། དེ་དབུས་གནས་བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་གནས་སྐབས་སོ་སོའི་དབྱེ་བས་འདི་ལྟར་དབྱེ་བ་ཡོད་དེ། དཔེར་ན་སེམས་ཅན་གཅིག་ཉིད་ལའང་བྱིས་པ་དང་། གཞོན་ནུ་དང་། གནས་བརྟན་དང་། དམག་དཔོན་དང་། རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཡོད་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལས་གང་དུ་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ཡོད་པ་དེར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་མེད་ལ། ཡང་གང་དུ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་བཏང་སྙོམས་ཡོད་པ་དེར་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་མེད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། Yathā cetāsaṃ atthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi. Paññā eva hi esā, kiccavasena dvidhā bhinnā, yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘‘sappo nu kho no’’ti avalokentassa sovatthikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘‘sappo na sappo’’ti vicinane majjhattatā uppajjati, evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati, ayaṃ vipassanupekkhā. Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍakena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘‘kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyya’’nti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti, evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe majjhattatā, ayaṃ saṅkhārupekkhā. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanaggahaṇesu majjhattatāsaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti. Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnāyevāti. Āha cettha – ཇི་ལྟར་འདི་དག་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་དེ་བཞིན་དུ་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་གཉིས་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་ཤེས་རབ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། བྱ་བའི་དབང་གིས་གཉིས་སུ་ཕྱེ་བ་ཡིན། དཔེར་ན་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་ཕྱི་དྲོ་ཁྱིམ་དུ་ཞུགས་པའི་སྦྲུལ་ཞིག་ར་རྐང་གི་དབྱུག་པ་བཟུང་ནས་འཚོལ་བ་ན། དེ་ཕུབ་མའི་བང་བར་ཉལ་ནས་ཡོད་པ་མཐོང་སྟེ། 'འདི་སྦྲུལ་ཡིན་ནམ་མིན།' ཞེས་བལྟས་པ་ན། བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་རི་མོ་གསུམ་མཐོང་ནས་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ། 'སྦྲུལ་ཡིན་ནམ་མིན།' ཞེས་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སྐྱེ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པའི་གང་ཟག་གིས་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཚན་ཉིད་གསུམ་མཐོང་བའི་ཚེ། འདུ་བྱེད་རྣམས་མི་རྟག་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པར་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སྐྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་ 'ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་' ཡིན་ནོ། །ཡང་ཇི་ལྟར་སྐྱེས་བུ་དེས་ར་རྐང་གི་དབྱུག་པས་སྦྲུལ་དེ་དམ་པོར་བཟུང་ནས། 'ངས་སྦྲུལ་འདི་ལ་གནོད་པ་མ་བྱས་ཤིང་། རང་ཉིད་ཀྱང་འདིས་མ་ཟིན་པར་ཇི་ལྟར་གཏང་བར་བྱ།' ཞེས་གཏོང་བའི་ཐབས་ཁོ་ན་འཚོལ་བ་ན། འཛིན་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་མཚན་ཉིད་གསུམ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་མེ་འབར་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་ནས། འདུ་བྱེད་འཛིན་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་ 'འདུ་བྱེད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་' ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་གྲུབ་པས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་ཀྱང་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་རྟོག་དཔྱོད་དང་འཛིན་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པའི་བྱ་བ་འདིས་གཉིས་སུ་ཕྱེ་བ་ཡིན་ནོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་དང་ཚོར་བའི་བཏང་སྙོམས་ནི་ཕན་ཚུན་དང་ལྷག་མ་རྣམས་ལས་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་འདི་སྐད་ཅེས་བཤད་དེ། ‘‘Majjhattabrahmabojjhaṅgachaḷaṅgajhānasuddhiyo; Vipassanā ca saṅkhāravedanāvīriyaṃ iti. བཏང་སྙོམས་ཉིད་དང་ཚངས་པའི་གནས། །བྱང་ཆུབ་ཡན་ལག་ཡན་ལག་དྲུག །བསམ་གཏན་དག་པ་ལྷག་མཐོང་དང་། །འདུ་བྱེད་ཚོར་བ་བརྩོན་འགྲུས་སོ། ། ‘‘Vitthārato dasopekkhā-chamajjhattādito tato; Duve paññā tato dvīhi, catassova bhavantimā’’ti. རྒྱས་པར་བཏང་སྙོམས་བཅུ་ཡིན་ཏེ། །དབུས་གནས་ལ་སོགས་དྲུག་པོ་དང་། །དེ་ནས་ཤེས་རབ་གཉིས་པོ་དང་། །དེ་ནས་གཉིས་ཏེ་བཞི་རུ་འགྱུར། ། Iti imāsu upekkhāsu jhānupekkhā idha adhippetā. Sā majjhattalakkhaṇā, anābhogarasā, abyāpārapaccupaṭṭhānā, pītivirāgapadaṭṭhānāti. Etthāha – ‘‘nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti, sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi. Tasmā tatrāpi ‘upekkhako ca viharatī’ti evamayaṃ vattabbā siyā, sā kasmā na vuttā’’ti? Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi [Pg.121] tassā tattha kiccaṃ, vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti. དེ་ལྟར་བཏང་སྙོམས་འདི་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་བཏང་སྙོམས་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནི་དབུས་སུ་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པའི་རོ་མྱོང་བ་ (བྱ་བ་ཅན་)། བྱ་བ་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པ། དགའ་བ་དང་བྲལ་བ་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ། །འདིར་བཤད་པ། 'འདི་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་དེ་དབུས་གནས་བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཡིན་ལ། དེ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་དག་ལའང་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལའང་ 'བཏང་སྙོམས་པ་དང་防ལྡན་པར་གནས་སོ་' ཞེས་འདི་ལྟར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ། ཅིའི་ཕྱིར་མ་བཤད་ཅེ་ན།' བྱ་བ་གསལ་པོ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྟོག་པ་ལ་སོགས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་དེར་དེའི་བྱ་བ་ནི་གསལ་པོ་མ་ཡིན་ནོ། །འདིར་ནི་རྟོག་པ་དང་། དཔྱོད་པ་དང་། དགའ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་མ་གནོན་པའི་ཕྱིར། མགོ་བོ་བཏེགས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏེ་བྱ་བ་གསལ་པོར་གྱུར་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་བཤད་དོ། ། Sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Iti puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ. དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ཅན་ཞེས་པ་འདིར་དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་ཅན། ཀུན་ཏུ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཤེས་བཞིན་ཅན་ནོ། །དེ་ལྟར་གང་ཟག་གི་སྒོ་ནས་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གཉིས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་དྲན་པ་ནི་དྲན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། མི་བརྗེད་པའི་རོ་མྱོང་བ་ (བྱ་བ་ཅན་)། སྲུང་བར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །ཤེས་བཞིན་ནི་མ་རྨོངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རྟོག་དཔྱོད་ཀྱི་རོ་མྱོང་བ་ (བྱ་བ་ཅན་)། སོ་སོར་རྟོག་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། ། Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi, muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati, pageva appanā. Oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo – yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati, evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya, pītisampayuttameva siyā, sukhe vāpi sattā sārajjanti. Idañca atimadhurasukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idamidheva vuttanti veditabbaṃ. དེ་ལ་ཇི་ལྟར་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་འདི་གཉིས་བསམ་གཏན་སྔ་མ་རྣམས་ལའང་ཡོད་དེ། དྲན་པ་ཉམས་ཤིང་ཤེས་བཞིན་མེད་པ་ལ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ (ཉེར་བསྡོགས་) ཙམ་ཡང་མི་འགྲུབ་ན། ངེས་པར་འཛིན་པ་ (ཏིང་ངེ་འཛིན་) ལྟ་ཅི་སྨོས། འོན་ཀྱང་བསམ་གཏན་དེ་དག་ནི་རགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ས་གཞི་ལ་སྐྱེས་བུ་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ་སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་ནི་བདེ་བས་ན། དེར་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་བྱ་བ་ནི་མི་གསལ་ལོ། །རགས་པའི་ཡན་ལག་སྤངས་པས་བསམ་གཏན་འདི་ནི་ཕྲ་བའི་ཕྱིར། སྤུ་གྲིའི་སོ་ལ་སྐྱེས་བུ་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ་སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་ནི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་བྱ་བས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཁོ་ན་དགོས་པས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཁོ་ནར་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་། དཔེར་ན་མ་ལ་འབྲང་བའི་བེའུ་ཞིག་མ་ལས་བཀྲལ་ཏེ་མ་བསྲུངས་ན། སླར་ཡང་མ་ཉིད་ཀྱི་གམ་དུ་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ། བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་བདེ་བ་འདི་ཡང་དགའ་བ་ལས་བཀྲལ་མོད་ཀྱི། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་སྲུང་བས་མ་བསྲུངས་ན། སླར་ཡང་དགའ་བ་ཉིད་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་ཞིང་དགའ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་བདེ་བ་ལ་ཆགས་པར་འགྱུར་ལ། འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་མངར་བའི་བདེ་བ་ཡིན་ཏེ། འདི་ལས་ལྷག་པའི་བདེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་མཐུ་ལས་འདིར་བདེ་བ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། །དོན་གྱི་ཁྱད་པར་འདི་ཡང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། འདི་ནི་འདིར་ཁོ་ནར་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi, evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ. Yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo, yassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya, tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’’ti āha. ད་ནི་ 'ལུས་ཀྱིས་བདེ་བ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་འདིར་ཇི་ལྟར་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་དང་ལྡན་པ་ལ་བདེ་བ་མྱོང་བའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་གང་གི་ཕྱིར་དེའི་མིང་གི་ལུས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བདེ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་ན་མིང་གི་ལུས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བདེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་ཤིན་ཏུ་གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལ་ཁྱབ་པར་གྱུར་ལ། དེ་ལྟར་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་ལས་ལངས་པའི་ཚེ་ནའང་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དོན་འདི་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ 'ལུས་ཀྱིས་བདེ་བ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgīpuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti, pasaṃsantīti adhippāyo. Kinti? Upekkhako [Pg.122] satimā sukhavihārīti. Taṃ tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā. ད་ནི་ 'འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གང་ཉིད་བཏང་སྙོམས་ལྡན་པ་དྲན་པ་ཅན་བདེ་བར་གནས་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་' ཞེས་པ་འདིར་བསམ་གཏན་གང་གི་རྒྱུ་ལས། བསམ་གཏན་གང་གི་རྐྱེན་ལས། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་ལ་བརྗོད་པ་དང་། སྟོན་པ་དང་། གདགས་པ་དང་། གཞག་པ་དང་། དབྱེ་བ་དང་། རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྒྲོག་པར་བྱེད་དེ། བསྔགས་པར་བྱེད་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །ཅི་ཞེ་ན། 'བཏང་སྙོམས་ལྡན་པ་དྲན་པ་ཅན་བདེ་བར་གནས་པ་' ཞེས་པའོ། །བསམ་གཏན་གསུམ་པ་དེ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ་ཞེས་འདིར་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati. Yathā ca pīti na uppajjati, evaṃ upaṭṭhitasatitāya satimā. Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti, tasmā pasaṃsāraho. Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsento ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ. Tatiyanti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ, idaṃ tatiyaṃ uppannantipi tatiyaṃ. ཅིའི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་བསྔགས་ཤེ་ན། བསྔགས་པར་འོས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་མངར་བའི་བདེ་བ་བདེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ལའང་བཏང་སྙོམས་པ་ཡིན་པས། དེར་བདེ་བའི་ཆགས་པས་མི་འཁྲིད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་ལྟར་དགའ་བ་མི་སྐྱེ་བ་དེ་བཞིན་དུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་དྲན་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགྱེས་པ་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བོས་བསྟེན་པ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་བདེ་བ་མིང་གི་ལུས་ཀྱིས་མྱོང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་བསྔགས་པར་འོས་སོ། །དེ་ལྟར་བསྔགས་པར་འོས་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཡོན་ཏན་དེ་དག་སྒྲོག་པར་བྱེད་ཅིང་། 'བཏང་སྙོམས་ལྡན་པ་དྲན་པ་ཅན་བདེ་བར་གནས་པ་' ཞེས་དེ་ལྟར་བསྔགས་པར་མཛད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །'གསུམ་པ་' ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་གོ་རིམ་གྱིས་གསུམ་པ་སྟེ། འདི་ནི་གསུམ་པ་སྐྱེས་པས་ནའང་གསུམ་པའོ། ། Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā. Pubbevāti tañca kho pubbeva, na catutthajjhānakkhaṇe. Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa ca cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā, pahānā icceva vuttaṃ hoti. 'བདེ་བ་སྤངས་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་སྤངས་པས་' ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སྤངས་པས་སོ། །'སྔོན་ཉིད་ནས་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ཡང་སྔོན་ཉིད་ནས་ཡིན་གྱི། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་སྐད་ཅིག་ལ་མ་ཡིན་ནོ། །'ཡིད་བདེ་བ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་ནུབ་པས་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཏེ་འདི་གཉིས་ཀྱང་སྔོན་ཉིད་ནས་ནུབ་པས་སམ། སྤངས་པས་ཞེས་བཤད་པ་ཉིད་དོ། ། Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hoti? Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassañhi catutthajjhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati, dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyajjhānānaṃ upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānaṃ, indriyavibhaṅge pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ. འོ་ན་དེ་དག་ནམ་སྤོང་བར་འགྱུར་ཞེ་ན། བསམ་གཏན་བཞི་པོའི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་ལའོ། །ཡིད་བདེ་བ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་ཁོ་ན་ལ་སྤོང་ལ། སྡུག་བསྔལ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་། བདེ་བ་རྣམས་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་། གཉིས་པ་དང་། གསུམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་རྣམས་ལ་སྤོང་ངོ་། །དེ་ལྟར་འདི་དག་སྤོང་བའི་གོ་རིམ་གྱིས་མ་གསུངས་ཀྱང་། དབང་པོ་རྣམ་འབྱེད་ལས་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་བསྟན་པའི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ། འདིར་ཡང་གསུངས་པའི་བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། ཡིད་བདེ་བ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་རྣམས་སྤོང་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā ‘‘kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ… sukhindriyaṃ… somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu, sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettha cuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti (saṃ. ni. 5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti. Atisayanirodhattā. Atisayanirodho hi nesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva. Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe nātisayanirodho. གལ་ཏེ་འདི་དག་བསམ་གཏན་དེ་དང་དེའི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་ཁོ་ན་ལ་སྤོང་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ 'དགེ་སློང་དག་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་པོ་མ་ལུས་པར་གང་དུ་འགག་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། འདི་ལ་དགེ་སློང་དག་དགེ་སློང་འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་པ་... བསམ་གཏན་དང་པོ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ། །འདིར་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་པོ་མ་ལུས་པར་འགག་པར་འགྱུར་རོ། །སྐྱེས་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བའི་དབང་པོ་... བདེ་བའི་དབང་པོ་... ཡིད་བདེ་བའི་དབང་པོ་མ་ལུས་པར་གང་དུ་འགག་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། འདི་ལ་དགེ་སློང་དག་དགེ་སློང་བདེ་བ་སྤངས་པ་... བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ། །འདིར་སྐྱེས་པའི་ཡིད་བདེ་བའི་དབང་པོ་མ་ལུས་པར་འགག་པར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་འདི་ལྟར་བསམ་གཏན་རྣམས་ཉིད་ལ་འགག་པ་གསུངས་ཤེ་ན། ལྷག་པར་འགག་པའི་ཕྱིར་རོ། །བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་དེ་དག་ལྷག་པར་འགག་པ་ཡིན་གྱི། འགག་པ་ཙམ་མ་ཡིན་ནོ། །ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་ལ་ནི་འགག་པ་ཙམ་ཡིན་གྱི། ལྷག་པར་འགག་པ་མ་ཡིན་ནོ། ། Tathā [Pg.123] hi nānāvajjane paṭhamajjhānūpacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, na tveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti, paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti, sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ, paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānūpacāre pahīnassāpi domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve neva uppajjati. Yattha pana uppajjati, tattha vitakkavicārabhāve. Appahīnāyeva ca dutiyajjhānūpacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti, na tveva dutiyajjhāne, pahīnappaccayattā. Tathā tatiyajjhānūpacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa siyā uppatti, na tveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhāti. Tathā catutthajjhānūpacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā, appanāpattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti, na tveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca ‘‘etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti. འདི་ལྟར་སྣ་ཚོགས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལས། བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཉེ་འཁོར་དུ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་པོ་འགགས་པར་གྱུར་ཀྱང་། ཤ་སྦྲང་ལ་སོགས་པའི་རེག་པ་འམ། མི་མཉམ་པའི་སྟན་གྱི་གདུང་བ་ལས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་སྲིད་ཀྱི། འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ནང་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཉེ་འཁོར་དུ་འགགས་པ་འདི་ཡང་ལེགས་པར་འགགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། གཉེན་པོས་མ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ནང་དུ་ནི་དགའ་བས་ཁྱབ་པས་ལུས་མཐའ་དག་བདེ་བས་གནོན་པར་འགྱུར་ལ། བདེ་བས་གནོན་པའི་ལུས་ཅན་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་པོ་ལེགས་པར་འགགས་པ་ཡིན་ཏེ། གཉེན་པོས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྣ་ཚོགས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཉིད་ལས། བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཡིད་མི་བདེ་བའི་དབང་པོ་སྤངས་པར་གྱུར་ཀྱང་། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ལུས་ངལ་བ་དང་སེམས་གདུང་བ་ཡོད་ན་འདི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་མེད་ན་ནི་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གང་དུ་སྐྱེ་བ་དེ་ནི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཉེ་འཁོར་དུ་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་མ་སྤངས་པ་ཉིད་པས། དེར་འདི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་སྲིད་ཀྱི། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་ཉེ་འཁོར་དུ་བདེ་བའི་དབང་པོ་སྤངས་པར་གྱུར་ཀྱང་། དགའ་བ་ལས་བྱུང་བའི་གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཁྱབ་པས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་སྲིད་ཀྱི། བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ལ་ནི་བདེ་བའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་དགའ་བ་ཐམས་ཅད་དུ་འགགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཡིད་བདེ་བའི་དབང་པོ་སྤངས་པར་གྱུར་ཀྱང་། ཉེ་བའི་ཕྱིར་དང་། འཇུག་པར་གྱུར་པའི་བཏང་སྙོམས་མེད་པས་ཡང་དག་པར་མ་འདས་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་སྲིད་ཀྱི། བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། “འདིར་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་པོ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་འགག་གོ”ཞེས་དེ་དང་དེར་ལྷག་མ་མ་ལུས་པའི་སྒྲ་བཟུང་བར་མཛད་དོ། ། Etthāha – ‘‘athevaṃ tassa tassa jhānassupacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāhaṭā’’ti? Sukhaggahaṇatthaṃ. Yā hi ayaṃ adukkhamasukhanti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā dubbiññeyyā, na sakkā sukhena gahetuṃ, tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā vā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa sukhagahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbā gāvo samāharati, athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘‘ayaṃ so gaṇhatha na’’nti tampi gāhāpeti, evameva bhagavā sukhaggahaṇatthaṃ sabbā etā samāharīti. Evañhi samāhaṭā etā dassetvā ‘‘yaṃ neva sukhaṃ, na dukkhaṃ, na somanassaṃ, na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhā vedanā’’ti sakkā hoti esā gāhayituṃ. འདིར་སྨྲས་པ། “གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་བསམ་གཏན་དེ་དང་དེའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཚོར་བ་འདི་དག་སྤངས་པར་གྱུར་ན། འདིར་ཅིའི་ཕྱིར་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཤེ་ན།” བདེ་བླག་ཏུ་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་“སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་གང་གསུངས་པའི་བདེ་སྡུག་མེད་པའི་ཚོར་བ་འདི་ནི། ཕྲ་ཞིང་རྟོགས་པར་དཀའ་བས་བདེ་བླག་ཏུ་རྟོགས་པར་མི་ནུས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་དཔེར་ན། གླང་རྒོད་གང་ཞིག་ཇི་ལྟར་ཡང་ཉེ་བར་བཅར་ནས་གཟུང་བར་མི་ནུས་པ་དེ་བདེ་བླག་ཏུ་གཟུང་བའི་ཕྱིར། ཕྱུགས་རྫིས་ལྷས་གཅིག་ཏུ་བ་ལང་ཐམས་ཅད་བསྡུས་ནས། དེ་ནས་རེ་རེ་བཞིན་ཕྱིར་བཏོན་ཏེ་རིམ་པ་བཞིན་འོངས་པ་ན། “འདི་ནི་དེ་ཡིན་པས་ཟུངས་ཤིག་”ཅེས་དེ་ཉིད་འཛིན་དུ་འཇུག་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་བདེ་བླག་ཏུ་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པར་མཛད་དོ། །འདི་ལྟར་བསྡུས་པ་འདི་དག་བསྟན་ནས། “གང་ཞིག་བདེ་བའང་མ་ཡིན། སྡུག་བསྔལ་བའང་མ་ཡིན། ཡིད་བདེ་བའང་མ་ཡིན། ཡིད་མི་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བའོ་”ཞེས་འདི་ཉིད་རྟོགས་པར་བྱེད་ནུས་སོ། ། Api ca adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā. Dukkhappahānādayo hi tassā paccayā. Yathāha – ‘‘cattāro [Pg.124] kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ime kho, āvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti (ma. ni. 1.458). Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ‘‘tattha pahīnā’’ti vuttā, evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttātipi veditabbā. Paccayaghātena vā ettha rāgadosānaṃ atidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā. Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa, dukkhaṃ domanassassa, domanassaṃ dosassa. Sukhādighātena ca te sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti. གཞན་ཡང་། སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རྐྱེན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་འདི་དག་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །སྡུག་བསྔལ་སྤངས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེའི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་སྐད་དུ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་རྐྱེན་བཞི་ཡོད་དོ། །འདིར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག དགེ་སློང་ནི་བདེ་བ་ཡང་སྤངས་པས་…པེ་… བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག འདི་དག་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་རྐྱེན་བཞི་པོ་དག་གོ་”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན། གཞན་དུ་སྤངས་ཟིན་པའི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་དག་ལམ་གསུམ་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། “དེར་སྤངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན། འདིར་ཡང་བསམ་གཏན་འདིའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་འདི་དག་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། རྐྱེན་བཅོམ་པས་འདིར་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་ཤིན་ཏུ་རིང་དུ་གྱུར་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་འདི་དག་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་དག་ལས་བདེ་བ་ནི་ཡིད་བདེ་བའི་རྐྱེན་ཡིན། ཡིད་བདེ་བ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན། སྡུག་བསྔལ་ནི་ཡིད་མི་བདེ་བའི་རྐྱེན་ཡིན། ཡིད་མི་བདེ་བ་ནི་ཞེ་སྡང་གི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་བཅོམ་པས་རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་དེ་དག་བཅོམ་པས་ཤིན་ཏུ་རིང་དུ་གྱུར་ཏོ། ། Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ, sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha sukhadukkhapaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma adukkhamasukhā, upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā, majjhattarasā, avibhūtapaccupaṭṭhānā, sukhanirodhapadaṭṭhānāti veditabbā. “སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་མེད་པས་སྡུག་བསྔལ་མ་ཡིན་པ་དང་། བདེ་བ་མེད་པས་བདེ་བ་མ་ཡིན་པའོ། །འདིས་ནི་འདིར་བདེ་སྡུག་གི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་ཚོར་བ་གསུམ་པ་སྟོན་གྱི། བདེ་སྡུག་མེད་པ་ཙམ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཚོར་བ་གསུམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་སྟེ། བཏང་སྙོམས་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །དེ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལས་བཟློག་པར་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། བར་མའི་རོ་མྱོང་བ་ཅན། མི་གསལ་བར་ཉེ་བར་གནས་པ། བདེ་བ་འགགས་པ་ཉེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་པ་ཞིག་ཏུ་རིག་པར་བྱའོ། ། Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatipārisuddhiṃ. Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati, yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na aññena. Tasmā etaṃ ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti vuccati. Yāya ca upekkhāya ettha sati pārisuddhi hoti, sā atthato tatramajjhattatāti veditabbā. Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā, api ca kho sabbepi sampayuttadhammā, satisīsena pana desanā vuttā. “བཏང་སྙོམས་དང་དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པའོ། །བསམ་གཏན་འདི་ལ་ནི་དྲན་པ་ཤིན་ཏུ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཡིན་ལ། དྲན་པ་དེའི་ཡོངས་སུ་དག་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་བྱས་པ་ཡིན་གྱི། གཞན་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་ལ་“བཏང་སྙོམས་དང་དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་”ཞེས་བྱའོ། །བཏང་སྙོམས་གང་གིས་འདིར་དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི། དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་བཏང་སྙོམས་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདིར་བཏང་སྙོམས་དེས་དྲན་པ་ཁོ་ན་དག་པར་བྱས་པ་མ་ཟད་ཀྱི། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དག་པར་བྱས་པ་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་དྲན་པ་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་བསྟན་པ་གསུངས་སོ། ། Tattha kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati, yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā, evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā apaṭilābhā vijjamānāpi paṭhamajjhānādibhedesu aparisuddhā hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo [Pg.125] aparisuddhāva honti. Tasmā tesu ekampi ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti na vuttaṃ. Idha pana vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā, tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā. Tasmā idameva ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti vuttanti veditabbaṃ. Catutthanti gaṇanānupubbatā catutthaṃ. Idaṃ catutthaṃ uppannantipi catutthaṃ. དེ་ལ་བཏང་སྙོམས་འདི་ནི་འོག་གི་བསམ་གཏན་གསུམ་པོ་དག་ལའང་ཡོད་མོད། འོན་ཀྱང་དཔེར་ན། ཉིན་མོ་ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་གི་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཞི་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མཚན་མོ་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། ཉིན་མོ་ཡོད་བཞིན་པའི་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་མི་དག་ཅིང་ཡོངས་སུ་མ་དག་པ་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་འདི་ཡང་། རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་གི་མཐུན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བའི་མཚན་མོ་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དག་ལ་ཡོད་བཞིན་དུ་ཡང་མི་དག་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་མི་དག་པའི་ཕྱིར། ཉིན་མོའི་མི་དག་པའི་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་བཞིན། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་དག་ཀྱང་མི་དག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལས་གཅིག་ལའང་“བཏང་སྙོམས་དང་དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་”ཞེས་མ་གསུངས་སོ། །འདིར་ནི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་གི་མཐུན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བའི་མཚན་མོ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་པའི་ཕྱིར། དག་པའི་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་བཞིན། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་དག་ཀྱང་དག་ཅིང་ཡོངས་སུ་བྱང་བ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་ཉིད་ལ་“བཏང་སྙོམས་དང་དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་”ཞེས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །“བཞི་པ་”ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་གོ་རིམ་ལས་བཞི་པའོ། །འདི་ནི་བཞི་པར་སྐྱེས་པས་ཀྱང་བཞི་པའོ། ། Paññavā hotīti paññā assa atthīti paññavā. Udayatthagāminiyāti udayagāminiyā ceva atthagāminiyā ca. Samannāgatoti paripuṇṇo. Ariyāyāti niddosāya. Nibbedhikāyāti nibbedhapakkhikāya. Dukkhakkhayagāminiyāti nibbānagāminiyā. So idaṃ dukkhanti evamādīsu ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti paṭivijjhati. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti. Tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti. Tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti paṭivijjhatīti evamattho veditabbo. “ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཡོད་པས་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །“སྐྱེ་འཇིག་ལ་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་ལ་འགྲོ་བ་དང་འཇིག་པ་ལ་འགྲོ་བའོ། །“ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །“འཕགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱོན་མེད་པའོ། །“ངེས་པར་འབྱེད་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའོ། །“སྡུག་བསྔལ་ཟད་པར་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའོ། །དེ་ནི་“འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “སྡུག་བསྔལ་འདི་ཙམ་ཞིག་སྟེ། འདི་ལས་ལྷག་པ་མེད་དོ་”ཞེས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་མཐའ་དག་རང་གི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་སོ། །སྡུག་བསྔལ་དེའི་སྐྱེད་བྱེད་དུ་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་ལ། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་དང་། དེ་གཉིས་ཀ་གནས་གང་དུ་ཕྱིན་ནས་འགག་པར་འགྱུར་བ། དེ་དག་མི་འབྱུང་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའོ་”ཞེས་དང་། དེར་བགྲོད་པར་བྱེད་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་ལ། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་མོ་”ཞེས་རང་གི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་སོ་ཞེས་དོན་དེ་ལྟར་རིག་པར་བྱའོ། ། Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento ‘‘ime āsavā’’tiādimāha. Te vuttanayeneva veditabbā. Evaṃ tisso sikkhāyo dassetvā idāni tāsaṃ pāripūrikkamaṃ dassetuṃ ‘‘imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyyā’’tiādimāha. Tassattho – paccekaṃ paripūretuṃ āvajjantopi sikkheyya, āvajjitvāpi ‘‘ayaṃ nāma sikkhā’’ti jānantopi sikkheyya, jānitvā punappunaṃ passantopi sikkheyya, passitvā yathādiṭṭhaṃ paccavekkhantopi sikkheyya, paccavekkhitvā tattheva cittaṃ acalaṃ katvā patiṭṭhapentopi sikkheyya, taṃtaṃsikkhāsampayuttasaddhāvīriyasatisamādhipaññāhi sakasakakiccaṃ karontopi sikkheyya, abhiññeyyābhijānanakālepi taṃ taṃ kiccaṃ karontopi tisso sikkhāyo sikkheyya, adhisīlaṃ ācareyya, adhicittaṃ sammā careyya, adhipaññaṃ samādāya vatteyya. དེ་ལྟར་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་རྣམས་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར། “འདི་དག་ནི་ཟག་པ་རྣམས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ནི་གསུངས་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་བསླབ་པ་གསུམ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་དག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རིམ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བསླབ་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་བསླབ་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རེ་རེ་བཞིན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་ཡང་བསླབ་པར་བྱའོ། །ཡིད་ལ་བྱས་ནས་ཀྱང་“འདི་ནི་བསླབ་པའོ་”ཞེས་ཤེས་བཞིན་དུ་ཡང་བསླབ་པར་བྱའོ། །ཤེས་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་ལྟ་བཞིན་དུ་ཡང་བསླབ་པར་བྱའོ། །མཐོང་ནས་ཇི་ལྟར་མཐོང་བ་བཞིན་དུ་སོ་སོར་རྟོག་བཞིན་དུ་ཡང་བསླབ་པར་བྱའོ། །སོ་སོར་བརྟགས་ནས་དེ་ཉིད་ལ་སེམས་མི་གཡོ་བར་བྱས་ཏེ་རབ་ཏུ་འཇོག་བཞིན་དུ་ཡང་བསླབ་པར་བྱའོ། །བསླབ་པ་དེ་དང་དེ་དག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་རྣམས་ཀྱིས་རང་རང་གི་བྱ་བ་བྱེད་བཞིན་དུ་ཡང་བསླབ་པར་བྱའོ། །མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་མངོན་པར་ཤེས་པའི་ཚེ་ཡང་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་བྱེད་བཞིན་དུ་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ། །ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སྤྱད་པར་བྱའོ། །ལྷག་པའི་སེམས་ལ་ཡང་དག་པར་སྤྱད་པར་བྱའོ། །ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་འཇུག་པར་བྱའོ། ། Idhāti [Pg.126] mūlapadaṃ. Imissā diṭṭhiyātiādīhi dasahi padehi sikkhattayasaṅkhātaṃ sabbaññubuddhasāsanameva kathitaṃ. Tañhi buddhena bhagavatā diṭṭhattā diṭṭhīti vuccati. Tasseva khamanavasena khanti, ruccanavasena ruci, gahaṇavasena ādāyo, sabhāvaṭṭhena dhammo, sikkhitabbaṭṭhena vinayo, tadubhayenapi dhammavinayo, pavuttavasena pāvacanaṃ, seṭṭhacariyaṭṭhena brahmacariyaṃ, anusiṭṭhidānavasena satthusāsananti vuccati. Tasmā ‘‘imissā diṭṭhiyā’’tiādīsu imissā buddhadiṭṭhiyā imissā buddhakhantiyā imissā buddharuciyā imasmiṃ buddhaādāye imasmiṃ buddhadhamme imasmiṃ buddhavinaye. “འདིར་”ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ །“ལྟ་བ་འདི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བཅུ་པོ་འདི་དག་གིས། བསླབ་པ་གསུམ་དུ་གྲངས་སུ་བགྲང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་“ལྟ་བ་”ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཉིད་ལ་བཟོད་པའི་དབང་གིས་“བཟོད་པ་”དང་། མོས་པའི་དབང་གིས་“མོས་པ་”དང་། འཛིན་པའི་དབང་གིས་“ལེན་པ་”དང་། རང་བཞིན་གྱི་དོན་གྱིས་“ཆོས་”དང་། བསླབ་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་“འདུལ་བ་”དང་། དེ་གཉིས་ཀའི་སྒོ་ནས་“ཆོས་དང་འདུལ་བ་”དང་། གསུངས་པའི་དབང་གིས་“གསུང་རབ་”དང་། མཆོག་ཏུ་སྤྱོད་པའི་དོན་གྱིས་“ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་”དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་གནང་བའི་དབང་གིས་“སྟོན་པའི་བསྟན་པ་”ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ལྟ་བ་འདི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལྟ་བ་འདི་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཟོད་པ་འདི་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མོས་པ་འདི་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལེན་པ་འདི་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་འདི་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་འདུལ་བ་འདི་ལའོ། ། ‘‘Ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi ‘ime dhammā sarāgāya saṃvattanti, no virāgāya, saññogāya saṃvattanti, no visaññogāya, ācayāya saṃvattanti, no apacayāya, mahicchatāya saṃvattanti, no appicchatāya, asantuṭṭhiyā saṃvattanti, no santuṭṭhiyā, saṅgaṇikāya saṃvattanti, no pavivekāya, kosajjāya saṃvattanti, no vīriyārambhāya, dubbharatāya saṃvattanti, no subharatāyā’ti. Ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’nti. “གཽ་ཏ་མཱི། ཁྱོད་ཀྱིས་ཆོས་གང་དག་ལ། ‘ཆོས་འདི་དག་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པ་ལ་འགྱུར་གྱི། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ལ་མི་འགྱུར་རོ། །ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལ་འགྱུར་གྱི། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་བྲལ་བ་ལ་མི་འགྱུར་རོ། །གསོག་པ་ལ་འགྱུར་གྱི། འབྲི་བ་ལ་མི་འགྱུར་རོ། །འདོད་ཆེན་པ་ལ་འགྱུར་གྱི། འདོད་ཆུང་བ་ལ་མི་འགྱུར་རོ། །ཆོག་མི་ཤེས་པ་ལ་འགྱུར་གྱི། ཆོག་ཤེས་པ་ལ་མི་འགྱུར་རོ། །འདུ་འཛི་ལ་འགྱུར་གྱི། དབེན་པ་ལ་མི་འགྱུར་རོ། །ལེ་ལོ་ལ་འགྱུར་གྱི། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལ་མི་འགྱུར་རོ། །གསོ་དཀའ་བ་ལ་འགྱུར་གྱི། གསོ་སླ་བ་ལ་མི་འགྱུར་རོ།’ ཞེས་ཤེས་པར་གྱུར་ན། གཽ་ཏ་མཱི། ཁྱོད་ཀྱིས་ངེས་པར་འདི་ལྟར་ཟུངས་ཤིག ‘འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན། འདི་ནི་འདུལ་བ་མ་ཡིན། འདི་ནི་སྟོན་པའི་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ་’ཞེས་སོ། ། ‘‘Ye ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi ‘ime dhammā virāgāya saṃvattanti, no sarāgāya…pe… subharatāya saṃvattanti, no dubbharatāyā’ti. Ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi ‘eso dhammo, eso vinayo, etaṃ satthusāsana’’’nti (a. ni. 8.53; cūḷava. 406) – “གཽ་ཏ་མཱི། ཁྱོད་ཀྱིས་ཆོས་གང་དག་ལ། ‘ཆོས་འདི་དག་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ལ་འགྱུར་གྱི། འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པ་ལ་མི་འགྱུར་རོ། །…པེ་… གསོ་སླ་བ་ལ་འགྱུར་གྱི། གསོ་དཀའ་བ་ལ་མི་འགྱུར་རོ།’ ཞེས་ཤེས་པར་གྱུར་ན། གཽ་ཏ་མཱི། ཁྱོད་ཀྱིས་ངེས་པར་འདི་ལྟར་ཟུངས་ཤིག ‘འདི་ནི་ཆོས་ཡིན། འདི་ནི་འདུལ་བ་ཡིན། འདི་ནི་སྟོན་པའི་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ་’ཞེས་སོ། །” Evaṃ vutte imasmiṃ buddhadhammavinaye imasmiṃ buddhapāvacane imasmiṃ buddhabrahmacariye imasmiṃ buddhasāsaneti evamattho veditabbo. དེ་སྐད་དུ་བརྗོད་པ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་དང་འདུལ་བ་འདི་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གསུང་རབ་འདི་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་འདི་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Api cetaṃ sikkhattayasaṅkhātaṃ sakalaṃ sāsanaṃ bhagavatā diṭṭhattā sammādiṭṭhipaccayattā sammādiṭṭhipubbaṅgamattā ca diṭṭhi. Bhagavato khamanavasena khanti. Ruccanavasena ruci. Gahaṇavasena ādāyo. Attano kārakaṃ apāyesu apatamānaṃ katvā dhāretīti dhammo. Sova saṃkilesapakkhaṃ vinetīti vinayo. Dhammo ca so vinayo cāti dhammavinayo. Kusaladhammehi vā akusaladhammānaṃ esa vinayoti dhammavinayo. Teneva vuttaṃ – གཞན་ཡང་བསླབ་པ་གསུམ་དུ་བགྲང་བའི་བསྟན་པ་མཐའ་དག་འདི་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་ལྟ་བའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཟོད་པའི་དབང་གིས་བཟོད་པའོ།། མོས་པའི་དབང་གིས་མོས་པའོ།། འཛིན་པའི་དབང་གིས་ལེན་པའོ།། རང་གི་བྱེད་པོ་ངན་སོང་དུ་མི་ལྷུང་བར་བྱས་ཏེ་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སོ།། དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་འདུལ་བར་བྱེད་པས་ན་འདུལ་བའོ།། ཆོས་ཀྱང་དེ་ཡིན་ལ་འདུལ་བའང་དེ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་དང་འདུལ་བའོ།། ཡང་ན་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འདུལ་བ་འདི་ནི་ཆོས་དང་འདུལ་བའོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘Ye [Pg.127] ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi ‘ime dhammā virāgāya saṃvattanti, no sarāgāya…pe… ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘eso dhammo, eso vinayo, etaṃ satthusāsana’’’nti (a. ni. 8.53; cūḷava. 406). “གཽ་ཏ་མཱི། ཁྱོད་ཀྱིས་ཆོས་གང་དག་ཤེས་པར་གྱུར་ཏེ། ‘ཆོས་འདི་དག་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་གྱི། འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པར་འགྱུར་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ལ་སོགས་པ། གཽ་ཏ་མཱི། ཁྱོད་ཀྱིས་ངེས་པར་འདི་ལྟར་ཟུངས་ཤིག འདི་ནི་ཆོས་སོ།། འདི་ནི་འདུལ་བའོ།། འདི་ནི་སྟོན་པའི་བསྟན་པའོ།།’” ཞེས་སོ།། Dhammena vā vinayo, na daṇḍādīhīti dhammavinayo. Vuttampi cetaṃ – ཡང་ན་ཆོས་ཀྱིས་འདུལ་བ་ཡིན་གྱི། ཆད་པ་ལ་སོགས་པས་མ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་དང་འདུལ་བའོ།། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Daṇḍeneke damayanti, aṅkusehi kasāhi ca; Adaṇḍena asatthena, nāgo danto mahesinā’’ti. (cūḷava. 342; ma. ni. 2.352); “ཁ་ཅིག་ཆད་པ་དང་། ལྕགས་ཀྱུ་དང་ལྕག་གིས་འདུལ་བར་བྱེད། ཆད་པ་མེད་པ་དང་མཚོན་ཆ་མེད་པར། དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་གླང་པོ་ཆེ་བཏུལ་ཏོ།།” ཞེས་སོ།། Tathā – དེ་བཞིན་དུ། ‘‘Dhammena nīyamānānaṃ, kā usūyā vijānata’’nti. (mahāva. 63); “ཆོས་ཀྱིས་འཁྲིད་པར་བྱེད་པ་ལ། ཤེས་པ་པོ་ལ་ཕྲག་དོག་ཅི་ཞིག་ཡོད།” ཞེས་སོ།། Dhammāya vā vinayo dhammavinayo. Anavajjadhammatthañhesa vinayo, na bhavabhogāmisatthaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘nayidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati janakuhanattha’’nti (a. ni. 4.25) vitthāro. Puṇṇattheropi āha ‘‘anupādāparinibbānatthaṃ kho, āvuso, bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (ma. ni. 1.259). Visiṭṭhaṃ vā nayatīti vinayo. Dhammato vinayo dhammavinayo. Saṃsāradhammato hi sokādidhammato vā esa visiṭṭhaṃ nibbānaṃ nayati. Dhammassa vā vinayo, na titthakarānanti dhammavinayo. Dhammabhūto hi bhagavā, tasseva vinayo. ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་ཆེད་དུ་འདུལ་བ་ནི་ཆོས་དང་འདུལ་བའོ།། འདུལ་བ་འདི་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་དོན་དུ་ཡིན་གྱི། སྲིད་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཟང་ཟིང་གི་དོན་དུ་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “དགེ་སློང་དག ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ནི་སྐྱེ་བོ་གཡོ་སྒྱུས་བསླུ་བའི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ།། གནས་བརྟན་གང་པོས་ཀྱང་ “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ནི་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ཁྱད་པར་དུ་འཁྲིད་པས་ན་འདུལ་བའོ།། ཆོས་ལས་འདུལ་བ་ནི་ཆོས་དང་འདུལ་བའོ།། འཁོར་བའི་ཆོས་ལས་སམ། མྱ་ངན་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལས་འདིས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འཁྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་འདུལ་བ་ཡིན་གྱི། མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་དང་འདུལ་བའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྐུར་གྱུར་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། འདི་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱི་འདུལ་བའོ།། Yasmā vā dhammā eva abhiññeyyā pariññeyyā pahātabbā bhāvetabbā sacchikātabbā ca, tasmā esa dhammesu vinayo, na sattesu na jīvesu cāti dhammavinayo. Sātthasabyañjanatādīhi aññesaṃ vacanato padhānaṃ vacananti pavacanaṃ, pavacanameva pāvacanaṃ. Sabbacariyāhi visiṭṭhacariyabhāvena brahmacariyaṃ. Devamanussānaṃ satthubhūtassa bhagavato sāsananti satthusāsanaṃ. Satthubhūtaṃ vā sāsanantipi satthusāsanaṃ. ‘‘So vo mamaccayena satthāti (dī. ni. 2.216) hi dhammavinayova satthā’’ti vuttoti evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo. ཡང་ན་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ། ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ། སྤང་བར་བྱ་བ། བསྒོམ་པར་བྱ་བ། མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི་ཆོས་རྣམས་ལ་འདུལ་བ་ཡིན་གྱི། སེམས་ཅན་དང་སྲོག་ལ་མ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་དང་འདུལ་བའོ།། དོན་དང་བཅས་པ་དང་ཡི་གེ་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གཞན་གྱི་ཚིག་ལས་གཙོ་བོའི་ཚིག་ཡིན་པས་ན་གསུང་རབ་སྟེ། གསུང་རབ་ཉིད་ལ་གསུང་རབ་ཅེས་བྱའོ།། སྤྱོད་པ་ཐམས་ཅད་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྤྱོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའོ།། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་སྟོན་པར་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཡིན་པས་ན་སྟོན་པའི་བསྟན་པའོ།། ཡང་ན་སྟོན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་བསྟན་པ་ཡིན་པས་ཀྱང་སྟོན་པའི་བསྟན་པའོ།། གང་ཕྱིར་ “ངའི་འདས་པའི་འོག་ཏུ་དེ་ཉིད་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྟོན་པའོ།།” ཞེས་གསུངས་པས་ཆོས་དང་འདུལ་བ་ཉིད་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ།། ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟར་ཚིག་འདི་དག་གི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། Yasmā pana imasmiṃyeva sāsane sabbappakārajjhānanibbattako bhikkhu dissati, na aññatra, tasmā tattha tattha ‘‘imissā’’ti ca ‘‘imasmi’’nti ca ayaṃ niyamo katoti veditabbo. གང་གི་ཕྱིར་ན་བསྟན་པ་འདི་ཉིད་ལ་བསམ་གཏན་གྱི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་བསྐྱེད་པའི་དགེ་སློང་མཐོང་གི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གནས་དེ་དང་དེར་ “འདི་ལའོ།།” ཞེས་དང་ “འདི་ཉིད་ལའོ།།” ཞེས་ངེས་པ་འདི་ལྟར་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Jīvanti [Pg.128] tena taṃsampayuttakā dhammāti jīvitaṃ. Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Jīvitameva indriyaṃ jīvitindriyaṃ. Taṃ pavattasantatādhipateyyaṃ hoti. Lakkhaṇādīhi pana attanā avinibhuttānaṃ dhammānaṃ anupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaṃyeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ. Santepi ca anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ te dhamme anupāleti, udakaṃ viya uppalādīni. Yathāsakaṃ paccayehi uppannepi ca dhamme pāleti, dhāti viya kumāraṃ, sayaṃpavattitadhammasambandheneva ca pavattati, niyāmako viya nāvaṃ. Na bhaṅgato uddhaṃ pavattayati, attano ca pavattayitabbānañca abhāvā. Na bhaṅgakkhaṇe ṭhapeti, sayaṃ bhijjamānattā, khīyamāno viya vaṭṭisineho padīpasikhaṃ, na ca anupālanapavattanaṭṭhapanānubhāvavirahitaṃ, yathāvuttakkhaṇe tassa tassa sādhanatoti daṭṭhabbaṃ. Ṭhitiparittatāya vāti ṭhitikkhaṇassa mandatāya thokatāya. Appakanti mandaṃ lāmakaṃ. Sarasaparittatāya vāti attano paccayabhūtānaṃ kiccānaṃ sampattīnaṃ vā appatāya dubbalatāya. གང་གིས་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་འཚོ་བར་བྱེད་པས་ན་སྲོག་གོ། རྗེས་སུ་སྲུང་བའི་མཚན་ཉིད་ལ་དབང་བྱེད་པས་ན་དབང་པོའོ།། སྲོག་ཉིད་དབང་པོ་ཡིན་པས་ན་སྲོག་གི་དབང་པོའོ།། དེ་ནི་འཇུག་པའི་རྒྱུན་ལ་དབང་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི་རང་དང་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྗེས་སུ་སྲུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོའོ།། དེ་དག་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བ་ཅན། དེ་དག་ཉིད་གནས་པར་བྱེད་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། རྒྱུན་གནས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ།། རྗེས་སུ་སྲུང་བའི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཆོ་ག་ཡོད་ཀྱང་། དེ་ནི་ཡོད་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ལ་ཆོས་དེ་དག་རྗེས་སུ་སྲུང་སྟེ། ཆུས་ཨུཏྤལ་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བ་བཞིན་ནོ།། རང་རང་གི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་སྲུང་སྟེ། མ་མ་ལྟ་བུས་བུ་ཆུང་སྲུང་བ་བཞིན་ནོ།། རང་ཉིད་འཇུག་པར་བྱས་པའི་ཆོས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཉིད་ཀྱིས་འཇུག་སྟེ། མཉན་པས་གྲུ་གཟིངས་གཏོང་བ་བཞིན་ནོ།། འཇིག་པའི་འོག་ཏུ་འཇུག་པར་མི་བྱེད་དེ། རང་ཉིད་དང་འཇུག་པར་བྱ་བ་རྣམས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འཇིག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་གནས་པར་མི་བྱེད་དེ། རང་ཉིད་འཇིག་བཞིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཏེ། ཟད་བཞིན་པའི་མར་མེའི་སྣུམ་གྱིས་མར་མེའི་རྩེ་མོ་བཞིན་ནོ།། རྗེས་སུ་སྲུང་བ་དང་། འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང་། གནས་པར་བྱེད་པའི་མཐུ་དང་བྲལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་དེ་དང་དེ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། གནས་པ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ཞན་པ་ཉིད་དམ་ཉུང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། ཉུང་ངུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཞན་པ་དང་དམན་པའོ།། རང་གི་ངོ་བོ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་གི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་བྱ་བ་འམ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉུང་བ་ཉིད་དམ་ཉམ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། Tesaṃ dvinnaṃ kāraṇaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘kathaṃ ṭhitiparittatāyā’’tiādimāha. Tattha ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvitthāti evamādi pañcavokārabhave pavattiyaṃ cittassa nirujjhanakāle sabbasmiṃ rūpārūpadhamme anirujjhantepi rūpato arūpassa paṭṭhānabhāvena arūpajīvitaṃ sandhāya, cuticittena vā saddhiṃ sabbesaṃ rūpārūpānaṃ nirujjhanabhāvena pañcavokārabhave cuticittaṃ sandhāya, catuvokārabhave rūpassa abhāvena catuvokārabhavaṃ sandhāya kathita’’nti veditabbaṃ. Atīte cittakkhaṇeti atītacittassa bhaṅgakkhaṇasamaṅgīkāle taṃsamaṅgīpuggalo ‘‘jīvittha’’ iti vattuṃ labbhati. Na jīvatīti ‘‘jīvatī’’tipi vattuṃ na labbhati. Na jīvissatīti ‘‘jīvissatī’’tipi vattuṃ na labbhati. Anāgate cittakkhaṇe jīvissatīti anāgatacittassa anuppajjanakkhaṇasamaṅgīkāle ‘‘jīvissatī’’ti vattuṃ labbhati. Na jīvatīti ‘‘jīvatī’’ti vattuṃ na labbhati. Na jīvitthāti ‘‘jīvittha’’itipi vattuṃ na labbhati. Paccuppanne cittakkhaṇeti paccuppannacittakkhaṇasamaṅgīkāle. Jīvatīti ‘‘idāni jīvatī’’ti vattuṃ labbhati. Na jīvitthāti ‘‘jīvittha’’iti vattuṃ na labbhati. Na jīvissatīti ‘‘jīvissatī’’tipi vattuṃ na labbhati. རྒྱུ་གཉིས་པོ་དེ་དག་གི་རྣམ་དབྱེ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “གནས་པ་ཆུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “འདས་པའི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་འཚོ་བར་གྱུར་ཏོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། ཕུང་པོ་ལྔ་ཡོད་པའི་སྲིད་པར་འཇུག་པ་ན། སེམས་འགག་པའི་དུས་སུ་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མི་འགག་ཀྱང་། གཟུགས་ལས་གཟུགས་མེད་པ་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཟུགས་མེད་པའི་སྲོག་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་དང་། ཡང་ན་འཆི་བའི་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་འགག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕུང་པོ་ལྔ་ཡོད་པའི་སྲིད་པའི་འཆི་བའི་སེམས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་དང་། ཕུང་པོ་བཞི་ཡོད་པའི་སྲིད་པར་གཟུགས་མེད་པའི་ཕྱིར་ཕུང་པོ་བཞི་ཡོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདས་པའི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདས་པའི་སེམས་འཇིག་པའི་སྐད་ཅིག་མའི་དུས་དང་ལྡན་པ་ན། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་ “འཚོ་བར་གྱུར་ཏོ།།” ཞེས་བརྗོད་པར་རུང་ངོ།། “འཚོ་བཞིན་པ་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “འཚོ་བཞིན་པའོ།།” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་མི་རུང་ངོ།། “འཚོ་བར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “འཚོ་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་མི་རུང་ངོ།། མ་འོངས་པའི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་འཚོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། མ་འོངས་པའི་སེམས་མ་སྐྱེས་པའི་སྐད་ཅིག་མའི་དུས་དང་ལྡན་པ་ན། “འཚོ་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་བརྗོད་པར་རུང་ངོ།། “འཚོ་བཞིན་པ་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “འཚོ་བཞིན་པའོ།།” ཞེས་བརྗོད་པར་མི་རུང་ངོ།། “འཚོ་བར་གྱུར་པ་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “འཚོ་བར་གྱུར་ཏོ།།” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་མི་རུང་ངོ།། ད་ལྟར་བྱུང་བའི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ད་ལྟར་བྱུང་བའི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མའི་དུས་དང་ལྡན་པ་ནའོ།། “འཚོ་བཞིན་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “ད་ལྟ་འཚོ་བཞིན་པའོ།།” ཞེས་བརྗོད་པར་རུང་ངོ།། “འཚོ་བར་གྱུར་པ་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “འཚོ་བར་གྱུར་ཏོ།།” ཞེས་བརྗོད་པར་མི་རུང་ངོ།། “འཚོ་བར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “འཚོ་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་མི་རུང་ངོ།། Jīvitaṃ [Pg.129] attabhāvo ca sukhadukkhā cāti ayaṃ gāthā pañcavokārabhavaṃ amuñcitvā labbhamānāya dukkhāya vedanāya gahitattā pañcavokārabhavameva sandhāya vuttāti veditabbā. Kathaṃ? Jīvitanti jīvitasīsena saṅkhārakkhandho. Attabhāvoti rūpakkhandho. ‘‘Upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti (vibha. aṭṭha. 232) vuttattā upekkhāvedanā antokaritvā sukhadukkhā cāti vedanākkhandho, cittaṃ iti viññāṇakkhandho vutto. Imesaṃ catunnaṃ khandhānaṃ kathitattāyeva khandhalakkhaṇena ekalakkhaṇabhāvena lakkhaṇākāravasena saññākkhandhopi kathitoti veditabbo. Evaṃ vuttesu pañcasu khandhesu arūpadhammaṃ muñcitvā kammasamuṭṭhānādirūpassa appavattanabhāvena ekacittasamāyuttāti arūpapadhānabhāvo kathito hoti. Kathaṃ? Asaññasatte rūpampi idhupacitakammabalaṃ amuñcitvāva pavattati, nirodhasamāpannānaṃ rūpampi paṭhamasamāpannasamāpattibalaṃ amuñcitvāva pavattati. Evaṃ attano appavattiṭṭhānepi rūpapavattiṃ attano santakameva katvā pavattanasabhāvassa arūpadhammassa attano pavattiṭṭhāne rūpapavattiyā padhānakāraṇabhāvena ekacittasamāyuttāti cittapadhānabhāvo kathitoti veditabbo. “སྲོག་དང་ལུས་ཉིད་དང་བདེ་སྡུག་དག” ཅེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི། ཕུང་པོ་ལྔ་ཡོད་པའི་སྲིད་པ་མ་བཏང་བར་ཐོབ་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། ཕུང་པོ་ལྔ་ཡོད་པའི་སྲིད་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། སྲོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྲོག་གི་དབུ་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོའོ།། ལུས་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ།། “བཏང་སྙོམས་ནི་ཞི་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། བདེ་བ་ཉིད་དུ་བཤད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ནང་དུ་བཅུག་ནས་ “བདེ་སྡུག་དག” ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཚོར་བའི་ཕུང་པོའོ།། སེམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་གསུངས་སོ།། ཕུང་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཕུང་པོའི་མཚན་ཉིད་དང་། མཚན་ཉིད་གཅིག་པའི་དངོས་པོ་དང་། མཚན་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོའང་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དེ་དག་ལས། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་བཏང་ནས། ལས་ལས་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་མི་འཇུག་པའི་ཚུལ་གྱིས། “སེམས་གཅིག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་མེད་པ་གཙོ་བོ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གཟུགས་ཀྱང་འདིར་བསགས་པའི་ལས་ཀྱི་མཐུ་མ་བཏང་བར་འཇུག་ལ། འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱང་ཐོག་མར་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་སྙོམས་འཇུག་གི་མཐུ་མ་བཏང་བར་འཇུག་གོ། དེ་ལྟར་རང་ཉིད་མི་འཇུག་པའི་གནས་སུའང་གཟུགས་ཀྱི་འཇུག་པ་རང་གི་ཁོངས་སུ་བྱས་ཏེ་འཇུག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ནི། རང་གི་འཇུག་པའི་གནས་སུ་གཟུགས་ཀྱི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “སེམས་གཅིག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་གཙོ་བོ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Evaṃ pañcavokārabhave pavattiyaṃ rūpapavattiyā padhānabhūtacittanirodhena rūpe dharamāneyeva pavattānaṃ nirodho nāma hotīti arūpadhammavasena eva ‘‘lahuso vattate khaṇo’’ti vuttaṃ. Atha vā pañcavokārabhave cuticittaṃ sandhāya kathitāti veditabbā. Evaṃ kathiyamāne sukhadukkhā cāti kāyikacetasikasukhavedanā ca kāyikacetasikadukkhavedanā ca cuticittakkhaṇe ahontīpi ekasantativasena cuticittena saddhiṃ nirujjhatīti kathitā. Catuvokārabhavaṃ vā sandhāya kathitātipi veditabbā. Kathaṃ? Aññasmiṃ ṭhāne attabhāvoti saññākkhandhassa vuttabhāvena attabhāvoti saññākkhandhova gahito. Brahmaloke kāyikasukhadukkhadomanassaṃ ahontampi sukhadukkhā cāti vedanāsāmaññato labbhamāno vedanākkhandho gahitoti veditabbaṃ. Sesaṃ vuttasadisameva. Imesu ca tīsu vikappesu kevalāti dhuvasukhasubhaattā natthi, kevalaṃ tehi avomissā. Lahuso vattati khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiparitto jīvitādīnaṃ khaṇo vattati. དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་ལྔ་ཡོད་པའི་སྲིད་པར་འཇུག་པ་ན། གཟུགས་ཀྱི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སེམས་འགག་པ་ཉིད་ཀྱིས། གཟུགས་གནས་བཞིན་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་པ་རྣམས་འགག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པས། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁོ་ནར། “སྐད་ཅིག་མ་ནི་མྱུར་དུ་འཇུག་གོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ཕུང་པོ་ལྔ་ཡོད་པའི་སྲིད་པའི་འཆི་བའི་སེམས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་བཤད་པ་ན། “བདེ་སྡུག་དག” ཅེས་བྱ་བ་ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་། ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དག་འཆི་བའི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་མེད་ཀྱང་། རྒྱུན་གཅིག་པའི་དབང་གིས་འཆི་བའི་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་འགག་གོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ཕུང་པོ་བཞི་ཡོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། གནས་གཞན་དུ་ལུས་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོར་བཤད་པའི་ཕྱིར། འདིར་ལུས་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཉིད་བཟུང་ངོ།། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་མེད་ཀྱང་། “བདེ་སྡུག་དག” ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཚོར་བ་སྤྱིའི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པའི་ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་བཟུང་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ།། རྣམ་གྲངས་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་ “འབའ་ཞིག་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྟག་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། གཙང་བ་དང་། བདག་མེད་དེ། དེ་དག་དང་མ་འདྲེས་པ་འབའ་ཞིག་པའོ།། “སྐད་ཅིག་མ་ནི་མྱུར་དུ་འཇུག་གོ།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། སྲོག་ལ་སོགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་མྱུར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་ཆུང་བ་འཇུག་གོ། Ekato [Pg.130] dvinnaṃ cittānaṃ appavattiṃ dassento ‘‘cullāsītisahassānī’’ti gāthamāha. Cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marūti ye devagaṇā caturāsīti kappasahassāni āyuṃ gahetvā nevasaññānāsaññāyatane tiṭṭhanti. ‘‘Ye narā’’tipi pāḷi. Na tveva tepi jīvanti, dvīhi cittasamohitāti tepi devā dvīhi cittehi samohitā ekato hutvā yuganaddhena cittena na tu eva jīvanti, ekenekena cittena jīvantīti attho. སེམས་གཉིས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མི་འཇུག་པ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དག” ཅེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། “ལྷ་གང་དག་བསྐལ་པ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དུ་གནས་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལྷའི་ཚོགས་གང་དག་བསྐལ་པ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་ཚེ་ཚད་བཟུང་ནས་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ལ་གནས་པའོ།། “མི་གང་དག” ཅེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ།། “དེ་དག་ཀྱང་སེམས་གཉིས་དང་འབྲེལ་བས་འཚོ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལྷ་དེ་དག་ཀྱང་སེམས་གཉིས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྲེལ་བའི་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བའི་སེམས་ཀྱིས་འཚོ་བ་ནི་མ་ཡིན་གྱི། སེམས་རེ་རེས་འཚོ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། Idāni maraṇakālaṃ dassento ‘‘ye niruddhā’’ti gāthamāha. Tattha ye niruddhāti ye khandhā niruddhā atthaṅgatā. Marantassāti matassa. Tiṭṭhamānassa vāti dharamānassa vā. Sabbepi sadisā khandhāti cutito uddhaṃ niruddhakkhandhā vā pavatte niruddhakkhandhā vā puna ghaṭetuṃ asakkuṇeyyaṭṭhena sabbepi khandhā sadisā. Gatā appaṭisandhikāti niruddhakkhandhānaṃ puna āgantvā paṭisandhānābhāvena gatā appaṭisandhikāti vuccanti. ད་ནི་འཆི་བའི་དུས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ ‘གང་དག་འགགས་པ་’ ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གང་དག་འགགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་གང་དག་འགགས་ཤིང་ནུབ་པའོ། །འཆི་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཤི་བའི་གང་ཟག་གོ། །གནས་པ་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི་གསོན་པོར་གནས་པའི་གང་ཟག་གོ། །ཕུང་པོ་ཐམས་ཅད་མཚུངས་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་འཆི་འཕོ་བ་ལས་ཕྱིན་ཆད་འགགས་པའི་ཕུང་པོའམ། ཡང་ན་འཇུག་པ་ལ་འགགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སླར་སྦྱོར་བར་མི་ནུས་པའི་དོན་གྱིས་ཕུང་པོ་ཐམས་ཅད་མཚུངས་པའོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པར་སོང་བ་ཞེས་པ་ནི། འགགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སླར་འོངས་ནས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པར་སོང་བ་ཞེས་བྱའོ། ། Idāni tīsu kālesu niruddhakkhandhānaṃ nānattaṃ natthīti dassetuṃ ‘‘anantarā’’ti gāthamāha. Tattha anantarā ca ye bhaggā, ye ca bhaggā anāgatāti ye khandhā anantarātītā hutvā bhinnā niruddhā, ye ca anāgatā khandhā bhijjissanti. Tadantareti tesaṃ antare niruddhānaṃ paccuppannakhandhānaṃ. Vesamaṃ natthi lakkhaṇeti visamassa bhāvo vesamaṃ, taṃ vesamaṃ natthi, tehi nānattaṃ natthīti attho. Lakkhīyatīti lakkhaṇaṃ, tasmiṃ lakkhaṇe. ད་ནི་དུས་གསུམ་དུ་འགགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཐ་དད་པ་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'བར་མ་ཆོད་པར' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'བར་མ་ཆོད་པར་གང་དག་ཞིག་པ་དང་། གང་དག་མ་འོངས་པ་ན་ཞིག་པར་འགྱུར་བ' ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་གང་དག་བར་མ་ཆོད་པའི་འདས་པར་གྱུར་ཏེ་ཞིག་ཅིང་འགགས་པ་དང་། མ་འོངས་པའི་ཕུང་པོ་གང་དག་ཞིག་པར་འགྱུར་བའོ། །'དེ་དག་གི་བར' ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་གི་བར་དུ་འགགས་པའི་ད་ལྟར་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ། །'མཚན་ཉིད་ལ་མི་མཐུན་པ་མེད' ཞེས་པ་ནི། མི་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་ནི་མི་མཐུན་པ་སྟེ། མི་མཐུན་པ་དེ་མེད་པས་དེ་དག་ལ་ཐ་དད་པ་མེད་པའི་དོན་ཏོ། །མཚོན་པར་བྱེད་པས་ན་མཚན་ཉིད་དེ། མཚན་ཉིད་དེ་ལའོ། ། Idāni anāgatakkhandhānaṃ vattamānakkhandhehi asammissabhāvaṃ kathento ‘‘anibbattena na jāto’’ti gāthamāha. Anibbattena na jātoti ajātena apātubhūtena anāgatakkhandhena na jāto na nibbatto. Etena anāgatakkhandhassa vattamānakkhandhena asammissabhāvaṃ kathesi. Paccuppannena jīvatīti khaṇapaccuppannena vattamānakkhandhena jīvati. Etena ekakkhaṇe dvīhi cittehi na jīvatīti kathitaṃ. Cittabhaggā matoti dvīhi cittehi ekakkhaṇe ajīvanabhāvena cittabhaṅgena mato. ‘‘Uparito cittabhaṅgā’’tipi pāḷi, taṃ ujukameva. Paññatti paramatthiyāti ‘‘rūpaṃ jīrati maccānaṃ, nāmagottaṃ na jīratī’’ti (saṃ. ni. 1.76) vacanakkamena paṇṇattimattaṃ na jīraṇasabhāvena paramā ṭhiti etissāti paramatthiyā, sabhāvaṭṭhitikāti attho. ‘‘Datto [Pg.131] mato, mitto mato’’ti paṇṇattimattameva hi tiṭṭhati. Atha vā paramatthiyāti paramatthikā. Paramo attho etissāti paramatthikā. Ajaṭākāsoti paññattiyā natthidhammaṃ paṭicca kathanaṃ viya matoti paññatti natthidhammaṃ paṭicca na kathiyati, jīvitindriyabhaṅgasaṅkhātaṃ dhammaṃ paṭicca kathiyati. ད་ནི་མ་འོངས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ད་ལྟར་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་དང་མ་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་བཤད་པའི་ཕྱིར། 'མ་སྐྱེས་པ་ལས་མ་སྐྱེས' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །'མ་སྐྱེས་པ་ལས་མ་སྐྱེས' ཞེས་པ་ནི། མ་སྐྱེས་ཤིང་མངོན་དུ་མ་གྱུར་པའི་མ་འོངས་པའི་ཕུང་པོ་ལས་མ་སྐྱེས་ཤིང་མ་བྱུང་བའོ། །འདིས་ནི་མ་འོངས་པའི་ཕུང་པོ་ད་ལྟར་བའི་ཕུང་པོ་དང་མ་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་སོ། །'ད་ལྟར་བས་འཚོ' ཞེས་པ་ནི། སྐད་ཅིག་མའི་ད་ལྟར་བའི་ཕུང་པོས་འཚོ་བའོ། །འདིས་ནི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་སེམས་གཉིས་ཀྱིས་མི་འཚོ་བར་གསུངས་སོ། །'སེམས་ཞིག་པས་ཤི' ཞེས་པ་ནི། སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་སེམས་གཉིས་ཀྱིས་མི་འཚོ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ཞིག་པས་ཤི་བའོ། །'གོང་དུ་སེམས་ཞིག་པ་ལས' ཞེས་པའང་ལུང་སྟེ། དེ་ནི་དྲང་པོ་ཉིད་དོ། །'བཏགས་པ་ནི་དོན་དམ་པའི' ཞེས་པ་ནི། 'འཆི་བ་པོ་རྣམས་ཀྱི་གཟུགས་ནི་འཇིག་པར་འགྱུར་ལ། མིང་དང་རུས་ནི་མི་འཇིག་གོ' ཞེས་པའི་ཚིག་གི་རིམ་པས་བཏགས་པ་ཙམ་ནི་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པས་དེའི་གནས་པ་མཆོག་ཡིན་པས་ན་དོན་དམ་པའི་སྟེ། རང་བཞིན་གྱིས་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །'ལྷས་བྱིན་ཤིའོ། །བཤེས་གཉེན་ཤིའོ' ཞེས་བཏགས་པ་ཙམ་ཉིད་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན། 'དོན་དམ་པའི' ཞེས་པ་ནི་དོན་དམ་པ་དང་ལྡན་པའོ། །འདི་ལ་དོན་མཆོག་ཡོད་པས་ན་དོན་དམ་པ་དང་ལྡན་པའོ། །'ནམ་མཁའ་ཐོགས་པ་མེད་པ' ཞེས་པ་ནི། བཏགས་པའི་མེད་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་བཤད་པ་བཞིན། 'ཤིའོ' ཞེས་པ་ནི། བཏགས་པའི་མེད་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་མི་བཤད་ཀྱི། སྲོག་གི་དབང་པོ་ཞིག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་བཤད་དོ། ། Anidhānagatā bhaggāti ye khandhā bhinnā, te nidhānaṃ nihitaṃ nicayaṃ na gacchantīti anidhānagatā. Puñjo natthi anāgateti anāgatepi nesaṃ puñjabhāvo rāsibhāvo natthi. Nibbattāyeva tiṭṭhantīti paccuppannavasena uppannā ṭhitikkhaṇe vayadhammāva hutvā tiṭṭhanti. Kimiva? Āragge sāsapūpamāti sūcimukhe sāsapo viya. 'གསོག་ཏུ་མ་གྱུར་པར་ཞིག་པ' ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་གང་དག་ཞིག་པ་དེ་དག་ནི་གསོག་པ་དང་། བཞག་པ་དང་། སྤུངས་པར་མི་འགྱུར་བས་ན་གསོག་ཏུ་མ་གྱུར་པའོ། །'མ་འོངས་པ་ན་ཕུང་པོ་མེད' ཞེས་པ་ནི། མ་འོངས་པ་ནའང་དེ་དག་གི་ཕུང་པོའི་དངོས་པོ་དང་ཚོགས་པའི་དངོས་པོ་མེད་དོ། །'སྐྱེས་ནས་གནས་པ' ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟར་བའི་དབང་གིས་སྐྱེས་ནས་གནས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་འཇིག་པའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ཁོ་ནར་གྱུར་ཏེ་གནས་པའོ། །ཅི་དང་འདྲ་ཞེ་ན། 'ཁབ་ཀྱི་རྩེ་མོར་ཡུངས་ཀར་བཞིན' ཞེས་པ་ནི། ཁབ་ཀྱི་རྩེ་མོར་ཡུངས་ཀར་བཞག་པ་བཞིན་ནོ། ། Idāni khandhānaṃ dassanabhāvaṃ dassento ‘‘nibbattāna’’nti gāthamāha. Tattha nibbattānaṃ dhammānanti paccuppannānaṃ khandhānaṃ. Bhaṅgo nesaṃ purakkhatoti etesaṃ bhedo purato katvā ṭhapito. Palokadhammāti nassanasabhāvā. Purāṇehi adhissitāti pure uppannehi khandhehi na missitā na saṃsaggā. ད་ནི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་མཐོང་བའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'སྐྱེས་པ་རྣམས' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས' ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟར་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ། །'དེ་དག་གི་འཇིག་པ་མདུན་དུ་བཞག་པ' ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་གི་ཞིག་པ་མདུན་དུ་བྱས་ཏེ་བཞག་པའོ། །'འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན' ཞེས་པ་ནི། ཉམས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །'སྔོན་མ་རྣམས་དང་མ་འདྲེས་པ' ཞེས་པ་ནི། སྔོན་སྐྱེས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་དང་མ་འདྲེས་ཤིང་མ་འབྲེལ་བའོ། ། Idāni khandhānaṃ adassanabhāvaṃ dassento ‘‘adassanato āyantī’’ti gāthamāha. Tattha adassanato āyantīti adissamānāyeva āgacchanti uppajjanti. Bhaṅgā gacchantidassananti bhedā bhaṅgato uddhaṃ adassanabhāvaṃ gacchanti. Vijjuppādova ākāseti vivaṭākāse vijjulatāniccharaṇaṃ viya. Uppajjanti vayanti cāti pubbantato uddhaṃ uppajjanti ca bhijjanti ca, nassantīti attho. ‘‘Udeti āpūrati veti cando’’ti (jā. 1.5.3) evamādīsu viya. ད་ནི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་མི་མཐོང་བའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཐག་རིང་མ་ཡིན་པ་ལས་འོངས' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'ཐག་རིང་མ་ཡིན་པ་ལས་འོངས' ཞེས་པ་ནི། མི་སྣང་བ་ཉིད་ལས་འོང་ཞིང་སྐྱེ་བའོ། །'ཞིག་ནས་མི་སྣང་བར་འགྱུར' ཞེས་པ་ནི། ཞིག་ཅིང་འགགས་པའི་འོག་ཏུ་མི་མཐོང་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའོ། །'ནམ་མཁར་གློག་འབྱུང་བ་བཞིན' ཞེས་པ་ནི། ནམ་མཁའ་ཡངས་པར་གློག་འཁྱུག་པ་བཞིན་ནོ། །'སྐྱེ་ཞིང་འཇིག་པར་འགྱུར' ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་མཐའ་ལས་ཕྱིར་སྐྱེ་ཞིང་ཞིག་པ་སྟེ། ཉམས་པར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །'ཟླ་བ་ནི་ཤར་ཞིང་གང་ལ་འགྲིབ་པར་འགྱུར' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། ། Evaṃ ṭhitiparittataṃ dassetvā idāni sarasaparittataṃ dassento ‘‘kathaṃ sarasaparittatāyā’’tiādimāha. Tattha assāsūpanibandhaṃ jīvitanti abbhantarapavisananāsikavātapaṭibaddhaṃ jīvitindriyaṃ. Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto. Assāsapassāsoti tadubhayaṃ. Mahābhūtūpanibandhanti catusamuṭṭhānikānaṃ pathavīāpatejavāyānaṃ mahābhūtānaṃ paṭibaddhaṃ jīvitaṃ. Kabaḷīkārāhārūpanibandhanti asitapītādikabaḷīkāraāhārena upanibandhaṃ. Usmūpanibandhanti kammajatejodhātūpanibandhaṃ. Viññāṇūpanibandhanti bhavaṅgaviññāṇūpanibandhaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘āyu usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantima’’nti (saṃ. ni. 3.95). དེ་ལྟར་གནས་པའི་ཆུང་ངུ་ཉིད་བསྟན་ནས། ད་ནི་རང་གི་རང་བཞིན་གྱི་ཆུང་ངུ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཇི་ལྟར་རང་གི་རང་བཞིན་གྱི་ཆུང་ངུ་ཉིད་ཡིན་ཞེ་ན' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'དབུགས་རྔུབ་པ་ལ་རག་ལས་པའི་སྲོག' ཞེས་པ་ནི། ནང་དུ་འཇུག་པའི་སྣའི་རླུང་ལ་འབྲེལ་བའི་སྲོག་གི་དབང་པོའོ། །'དབུགས་གཏོང་བ' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་འབྱུང་བའི་སྣའི་རླུང་ངོ། །'དབུགས་རྔུབ་པ་དང་གཏོང་བ' ཞེས་པ་ནི། དེ་གཉིས་ཀའོ། །'འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་ལ་རག་ལས་པ' ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ནས་ལྡང་བ་བཞི་ལས་བྱུང་བའི་ས་དང་། ཆུ་དང་། མེ་དང་། རླུང་གི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་རག་ལས་པའི་སྲོག་གོ། །'ཁམ་གྱི་ཟས་ལ་རག་ལས་པ' ཞེས་པ་ནི། ཟོས་པ་དང་འཐུངས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁམ་གྱི་ཟས་ལ་རག་ལས་པའོ། །'དྲོད་ལ་རག་ལས་པ' ཞེས་པ་ནི། ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་མེའི་ཁམས་ལ་རག་ལས་པའོ། །'རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་རག་ལས་པ' ཞེས་པ་ནི། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་རག་ལས་པའོ། །གང་ལ་དགོངས་ནས་ 'ཚེ་དང་དྲོད་དང་རྣམ་ཤེས་ནི། །གང་ཚེ་ལུས་འདི་གཏོང་འགྱུར་བ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། ། Idāni [Pg.132] nesaṃ dubbalakāraṇaṃ dassento ‘‘mūlampi imesaṃ dubbala’’ntiādimāha. Tattha mūlampīti patiṭṭhaṭṭhena mūlabhūtampi. Assāsapassāsānañhi karajakāyo mūlaṃ. Mahābhūtādīnaṃ avijjākammataṇhāhārā. Imesanti vuttappakārānaṃ assāsādīnaṃ jīvitindriyapavattikāraṇavasena vuttānaṃ. Etesu hi ekekasmiṃ asati jīvitindriyaṃ na tiṭṭhati. Dubbalanti appathāmaṃ. Pubbahetūpīti atītajātiyaṃ imassa vipākavaṭṭassa hetubhūtā kāraṇasaṅkhātā avijjāsaṅkhārataṇhupādānabhavāpi. Imesaṃ dubbalā ye paccayā tepi dubbalāti ye ārammaṇādisādhāraṇapaccayā. Pabhāvikāti padhānaṃ hutvā uppādikā bhavataṇhā. Sahabhūmīti sahabhavikāpi rūpārūpadhammā. Sampayogāpīti ekato yuttāpi arūpadhammā. Sahajāpīti saddhiṃ ekacitte uppannāpi. Yāpi payojikāti cutipaṭisandhivasena yojetuṃ niyuttāti payojikā, vaṭṭamūlakā taṇhā. Vuttañhetaṃ ‘‘taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15, 105). Niccadubbalāti nirantarena dubbalā. Anavaṭṭhitāti na avaṭṭhitā, otaritvā na ṭhitā. Paripātayanti imeti ime aññamaññaṃ pātayanti khepayanti. Aññamaññassāti añño aññassa, eko ekassāti attho. Hi-iti kāraṇatthe nipāto. Natthi tāyitāti tāyano rakkhako natthi. Na cāpi ṭhapenti aññamaññanti aññe aññaṃ ṭhapetuṃ na sakkonti. Yopi nibbattako so na vijjatīti yopi imesaṃ uppādako dhammo, so idāni natthi. ད་ནི་དེ་དག་གི་ཉམ་ཆུང་བའི་རྒྱུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདི་དག་གི་རྩ་བའང་ཉམ་ཆུང་བ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'རྩ་བའང' ཞེས་པ་ནི། རྟེན་གྱི་དོན་གྱིས་རྩ་བར་གྱུར་པའང་སྟེ། དབུགས་རྔུབ་པ་དང་གཏོང་བ་རྣམས་ཀྱི་རྩ་བ་ནི་སྐྱེ་བའི་ལུས་སོ། །འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་མ་རིག་པ་དང་། ལས་དང་། སྲེད་པ་དང་། ཟས་སོ། །'འདི་དག་གི' ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་དབུགས་རྔུབ་པ་ལ་སོགས་པ་སྲོག་གི་དབང་པོ་འཇུག་པའི་རྒྱུའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །འདི་དག་ལས་གཅིག་ཁོ་ན་མེད་ནའང་སྲོག་གི་དབང་པོ་མི་གནས་སོ། །'ཉམ་ཆུང་བ' ཞེས་པ་ནི། མཐུ་མེད་པའོ། །'སྔོན་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱང་' ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་སྐྱེ་བ་ན་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་འདིའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བའི་མ་རིག་པ་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། སྲེད་པ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། སྲིད་པའང་སྟེ། 'འདི་དག་གི་རྐྱེན་གང་དག་ཉམ་ཆུང་བ་དེ་དག་ཀྱང་ཉམ་ཆུང་བ' ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐུན་མོང་གི་རྐྱེན་རྣམས་སོ། །'སྐྱེད་པར་བྱེད་པ' ཞེས་པ་ནི། གཙོ་བོར་གྱུར་ཏེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་སྲིད་པའི་སྲེད་པའོ། །'ལྷན་ཅིག་གནས་པ' ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ངོ། །'མཚུངས་པར་ལྡན་པའང' ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ངོ། །'ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའང' ཞེས་པ་ནི། སེམས་གཅིག་ལ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའང་ངོ། །'སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པའང' ཞེས་པ་ནི། འཆི་བ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སྦྱོར་བར་བསྐོས་པས་ན་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་སྟེ། འཁོར་བའི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སྲེད་པའོ། །འདི་སྐད་དུ། 'སྐྱེས་བུ་ནི་སྲེད་པ་དང་གཉིས་པའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །'རྟག་ཏུ་ཉམ་ཆུང་བ' ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཉམ་ཆུང་བའོ། །'མི་གནས་པ' ཞེས་པ་ནི། མི་བརྟན་པ་སྟེ། བབས་ནས་མི་གནས་པའོ། །'འདི་དག་གིས་ལྷུང་བར་བྱེད' ཞེས་པ་ནི། འདི་དག་གཅིག་གིས་གཅིག་ལྷུང་བར་བྱེད་ཅིང་ཟད་པར་བྱེད་པའོ། །'ཕན་ཚུན་གྱི' ཞེས་པ་ནི། གཅིག་གིས་གཅིག་གི་སྟེ། གཅིག་གིས་གཅིག་གི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །'ཧི' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །'སྐྱོབ་པ་མེད' ཞེས་པ་ནི། སྐྱོབ་པར་བྱེད་པའི་སྲུང་བ་པོ་མེད་པའོ། །'ཕན་ཚུན་འཇོག་པར་ཡང་མི་བྱེད' ཞེས་པ་ནི། གཅིག་གིས་གཅིག་འཇོག་པར་མི་ནུས་པའོ། །'སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པའང་དེ་མི་དམིགས' ཞེས་པ་ནི། འདི་དག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེའང་ད་ལྟ་མེད་དོ། ། Na ca kenaci koci hāyatīti koci ekopi kassaci vasena na parihāyati. Gandhabbā ca ime hi sabbasoti sabbe hi ime khandhā sabbākārena bhaṅgaṃ pāpuṇituṃ yuttā. Purimehi pabhāvitā imeti pubbahetupaccayehi ime vattamānakā uppādikā. Yepi pabhāvikāti yepi ime vattamānakā uppādakā pubbahetupaccayā. Te pure matāti te vuttappakārapaccayā vattamānaṃ apāpuṇitvā paṭhamameva maraṇaṃ pattā. Purimāpi ca pacchimāpi cāti purimā pubbahetupaccayāpi ca pacchimā vattamāne paccayasamuppannā ca. Aññamaññaṃ na kadāci maddasaṃsūti aññamaññaṃ kismiñci kāle na diṭṭhapubbā. Ma-kāro padasandhivasena vutto. 'སུས་ཀྱང་གང་ཡང་མི་ཉམས' ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་གཅིག་ཀྱང་གང་གི་དབང་གིས་ཀྱང་མི་ཉམས་པའོ། །'འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་གཞོམ་བྱ་ཡིན' ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞིག་པར་འགྱུར་བར་འོས་པའོ། །'སྔོན་མ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་དག་བསྐྱེད' ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་ད་ལྟར་བའི་སྐྱེད་བྱེད་འདི་དག་བསྐྱེད་པའོ། །'སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་གང་དག་ཡིན་པའང' ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟར་བའི་སྐྱེད་བྱེད་སྔོན་གྱི་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ཀྱང་ངོ། །'དེ་དག་སྔོན་དུ་ཤི' ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་དེ་དག་ད་ལྟར་བར་མ་ཕྱིན་པར་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་འཆི་བར་གྱུར་པའོ། །'སྔོན་མ་རྣམས་ཀྱང་ཕྱི་མ་རྣམས་ཀྱང་' ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱང་དང་། ཕྱི་མ་ད་ལྟར་བའི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱང་ངོ། །'ཕན་ཚུན་ནམ་ཡང་མ་མཐོང' ཞེས་པ་ནི། དུས་ནམ་གྱི་ཚེ་ནའང་ཕན་ཚུན་སྔར་མ་མཐོང་བའོ། །'མ' ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། ། Cātumahārājikānaṃ devānanti dhataraṭṭhavirūḷhakavirūpakkhakuverasaṅkhātā catumahārājā issarā etesanti cātumahārājikā. Rūpādīhi dibbanti kīḷantīti [Pg.133] devā. Te sinerupabbatassa vemajjhe honti. Tesu atthi pabbataṭṭhakāpi, atthi ākāsaṭṭhakāpi. Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā. Khiḍḍāpadosikā manopadosikā sītavalāhakā uṇhavalāhakā candimā devaputto sūriyo devaputtoti ete sabbepi cātumahārājikadevalokaṭṭhā eva tesaṃ cātumahārājikānaṃ jīvitaṃ. Upādāyāti paṭicca. Parittakanti vuddhipaṭisedho. Thokanti mandakālaṃ, dīghadivasapaṭisedho. Khaṇikanti mandakālaṃ, kālantarapaṭisedho. Lahukanti sallahukaṃ, alasapaṭisedho. Itaranti sīghabalavapaṭisedho. Anaddhanīyanti kālavasena na addhānakkhamaṃ. Naciraṭṭhitikanti divasena ciraṃ na tiṭṭhatīti naciraṭṭhitikaṃ, divasapaṭisedho. 'རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི' ཞེས་པ་ནི། ཡུལ་འཁོར་སྲུང་དང་། འཕགས་སྐྱེས་པོ་དང་། སྤྱན་མི་བཟང་དང་། ལུས་ངན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བཞི་དབང་ཕྱུག་ཏུ་གྱུར་པ་དེ་དག་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་པའོ། །གཟུགས་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷའོ། །དེ་དག་ནི་རིའི་རྒྱལ་པོ་ལྷུན་པོའི་སྐེད་པ་ན་གནས་སོ། །དེ་དག་གི་ནང་ན་རི་ལ་གནས་པའང་ཡོད། ནམ་མཁའ་ལ་གནས་པའང་ཡོད། དེ་དག་གི་རྒྱུད་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་རི་ལ་ཐུག་པའོ། །རྩེད་མོས་ཉམས་པ་རྣམས་དང་། ཡིད་ཁྲོས་པས་ཉམས་པ་རྣམས་དང་། བསིལ་བའི་སྤྲིན་གྱི་ལྷ་རྣམས་དང་། ཚ་བའི་སྤྲིན་གྱི་ལྷ་རྣམས་དང་། ཟླ་བའི་ལྷའི་བུ་དང་། ཉི་མའི་ལྷའི་བུ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་ན་གནས་པ་ཤ་སྟག་སྟེ། རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་དེ་དག་གི་ཚེའོ། །'བརྟེན་ནས' ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་བྱས་ནས་སོ། །'ཆུང་ངུ' ཞེས་པ་ནི། འཕེལ་བ་བཀག་པའོ། །'ཉུང་ངུ' ཞེས་པ་ནི། དུས་ཐུང་བ་སྟེ། ཉིན་མོ་རིང་པོ་བཀག་པའོ། །'སྐད་ཅིག་མ' ཞེས་པ་ནི། དུས་ཐུང་བ་སྟེ། དུས་གཞན་གནས་པ་བཀག་པའོ། །'ཡང་བ' ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་ཡང་བ་སྟེ། ལེ་ལོ་བཀག་པའོ། །'གཞན' ཞེས་པ་ནི། མགྱོགས་ཤིང་མཐུ་ཆེ་བ་བཀག་པའོ། །'དུས་མི་ཐུབ་པ' ཞེས་པ་ནི། དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡུན་རིང་དུ་མི་བཟོད་པའོ། །'ཡུན་རིང་དུ་མི་གནས་པ' ཞེས་པ་ནི། ཉིན་མོར་ཡུན་རིང་དུ་མི་གནས་པས་ན་ཡུན་རིང་དུ་མི་གནས་པ་སྟེ། ཉིན་མོ་མང་པོ་བཀག་པའོ། ། Tāvatiṃsānanti tettiṃsajanā tattha upapannāti tāvatiṃsā. Api ca tāvatiṃsāti tesaṃ devānaṃ nāmamevātipi vuttaṃ. Tepi atthi pabbataṭṭhakā, atthi ākāsaṭṭhakā, tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā. Tathā yāmādīnaṃ. Ekadevalokepi hi devānaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ appattā nāma natthi. Dibbasukhaṃ yātā payātā sampattāti yāmā. Tuṭṭhā pahaṭṭhāti tusitā. Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena nimmitukāmakāle yathārucite bhoge nimminitvā ramantīti nimmānaratī. Cittācāraṃ ñatvā parehi nimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattī. Brahmakāye brahmaghaṭāya niyuttāti brahmakāyikā. Sabbepi pañcavokārabrahmāno gahitā. 'གསུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པ་རྣམས་ཀྱི' ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བོ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་དེ་ན་སྐྱེས་པས་ན་གསུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའོ། །གཞན་ཡང་གསུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དེ་དག་གི་མིང་ཉིད་དུའང་བཤད་དོ། །དེ་དག་ལའང་རི་ལ་གནས་པའང་ཡོད། ནམ་མཁའ་ལ་གནས་པའང་ཡོད། དེ་དག་གི་རྒྱུད་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་རི་ལ་ཐུག་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཐབ་བྲལ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །ལྷའི་འཇིག་རྟེན་གཅིག་ལའང་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུད་འཁོར་ཡུག་གི་རི་ལ་མ་ཐུག་པ་བྱ་བ་ནི་མེད་དོ། །ལྷའི་བདེ་བ་ལ་སོང་ཞིང་རབ་ཏུ་སོང་སྟེ་ཕྱིན་པས་ན་འཐབ་བྲལ་ལོ། །དགའ་ཞིང་མགུ་བས་ན་དགའ་ལྡན་ནོ། །རང་བཞིན་གྱིས་བཤམས་པའི་དམིགས་པ་ལས་ལྷག་པར་སྤྲུལ་པར་འདོད་པའི་ཚེ་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་སྤྲུལ་ནས་རྩེ་བས་ན་འཕྲུལ་དགའོ། །གཞན་གྱི་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཤེས་ནས་གཞན་གྱིས་སྤྲུལ་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ལ་དབང་སྒྱུར་བས་ན་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་དོ། །ཚངས་པའི་ལུས་དང་ཚངས་པའི་ཚོགས་ལ་གཏོགས་པས་ན་ཚངས་རིས་སོ། །ཕུང་པོ་ལྔ་པ་ཅན་གྱི་ཚངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བཟུང་ངོ། ། Gamaniyoti gandhabbo. Samparāyoti paraloko. Yo bhikkhave ciraṃ jīvati, so vassasatanti yo ciraṃ tiṭṭhamāno, so vassasatamattaṃ tiṭṭhati. Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato upari tiṭṭhamāno dve vassasatāni tiṭṭhamāno nāma natthi. Hīḷeyya nanti naṃ jīvitaṃ avaññātaṃ kareyya, lāmakato cinteyya. ‘‘Hīḷeyyāna’’nti ca paṭhanti. Accayantīti atikkamanti. Ahorattāti rattindivaparicchedā. Uparujjhatīti jīvitindriyaṃ nirujjhati, abhāvaṃ upagacchati. Āyu khiyyati maccānanti sattānaṃ āyusaṅkhāro khayaṃ yāti. Kunnadīnaṃva odakanti yathā udakacchinnāya kunnadiyā udakaṃ, evaṃ maccānaṃ āyu khiyyati. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittakkhaṇikamattoyeva. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi [Pg.134] ekeneva nemipadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evameva ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Gamaniyo ཞེས་པ་ནི་དྲི་ཟའོ།། Samparāyo ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལོ།། དགེ་སློང་དག གང་ཞིག་ཡུན་རིང་དུ་འཚོ་བ་དེ་ནི་ལོ་བརྒྱ་ཐུབ་པ་སྟེ། གང་ཞིག་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པ་དེ་ནི་ལོ་བརྒྱ་ཙམ་གནས་པའོ།། ཡང་ན་དེ་ལས་ཅུང་ཟད་ལྷག་པ་སྟེ། ལོ་བརྒྱ་ལས་ལྷག་པར་གནས་པ་ལས་ལོ་ཉིས་བརྒྱ་ཐུབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་དོ།། Hīḷeyya naṃ ཞེས་པ་ནི་ཚེ་དེ་ལ་བརྙས་སྨོད་བྱེད་པའམ། ངན་པར་སེམས་པའོ།། “Hīḷeyyāna” ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། Accayanti ཞེས་པ་ནི་འདས་པར་འགྱུར་བའོ།། Ahorattā ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མཚན་གྱི་ཆ་ཤས་སོ།། Uparujjhati ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་འགག་ཅིང་མེད་པར་འགྱུར་བའོ།། Āyu khiyyati maccānaṃ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚེའི་འདུ་བྱེད་ཟད་པར་འགྱུར་བའོ།། Kunnadīnaṃva odakaṃ ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཆུ་ཆད་པའི་ཆུ་ཕྲན་གྱི་ཆུ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་འཆི་བའི་བདག་ཉིད་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་ཟད་པར་འགྱུར་བའོ།། དོན་དམ་པར་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚེའི་སྐད་ཅིག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཉུང་ངུ་སྟེ། སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ཙམ་ཉིད་དོ།། ཇི་ལྟར་ཤིང་རྟའི་འཁོར་ལོ་འཁོར་བཞིན་པའི་ཚེ་ཡང་མུ་ཁྱུད་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་འཁོར་ལ། གནས་པའི་ཚེ་ཡང་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་གནས་པ་དེ་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་ནི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པ་སྟེ། སེམས་དེ་འགགས་པ་ཙམ་གྱིས་སེམས་ཅན་འགགས་པ་ཞེས་བྱའོ།། Dhīrāti dhīrā iti. Puna dhīrāti paṇḍitā. Dhitimāti dhiti assa atthīti dhitimā. Dhitisampannāti paṇḍiccena samannāgatā. Dhīkatapāpāti garahitapāpā. Taṃyeva pariyāyaṃ dassetuṃ ‘‘dhī vuccati paññā’’tiādimāha. Tattha pajānātīti paññā. Kiṃ pajānāti? ‘‘Idaṃ dukkha’’ntiādinā nayena ariyasaccāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘paññāpanavasena paññā’’ti vuttā. Kinti paññāpeti? ‘‘Aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti paññāpeti. Sāva avijjāya abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, dassanalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretītipi indriyaṃ, paññāva indriyaṃ paññindriyaṃ. Sā panesā obhāsanalakkhaṇā, pajānanalakkhaṇā ca; yathā hi catubhittike gehe rattibhāge dīpe jalite andhakāraṃ nirujjhati, āloko pātubhavati, evameva obhāsanalakkhaṇā paññā. Paññobhāsasamo obhāso nāma natthi. Paññavato hi ekapallaṅkena nisinnassa dasasahassilokadhātu ekālokā hoti. Tenāha thero – Dhīrā ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པའོ།། ཡང་ Dhīrā ཞེས་པ་ནི་མཁས་པའོ།། Dhitimā ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པ་ཉིད་ཡོད་པས་བརྟན་ལྡན་ནོ།། Dhitisampannā ཞེས་པ་ནི་མཁས་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པའོ།། Dhīkatapāpā ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་སྨོད་པའོ།། རྣམ་གྲངས་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བློ་ནི་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རབ་ཏུ་ཤེས་པས་ན་ཤེས་རབ་བོ།། ཅི་ཞིག་རབ་ཏུ་ཤེས་ཤེ་ན། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་སོ།། འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་ “གདགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་རབ་བོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཇི་ལྟར་གདགས་ཤེ་ན། “མི་རྟག་པ། སྡུག་བསྔལ། བདག་མེད་པའོ།།” ཞེས་གདགས་སོ།། དེ་ཉིད་མ་རིག་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་དབང་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་དབང་པོ་ཡིན་ལ། ཡང་ན་མཐོང་བའི་མཚན་ཉིད་ལ་དབང་གི་དོན་བྱེད་པས་ཀྱང་དབང་པོ་སྟེ། ཤེས་རབ་ཉིད་དབང་པོ་ཡིན་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་པོའོ།། དེ་ནི་སྣང་བར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། རབ་ཏུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་རྩིག་པ་བཞི་ཡོད་པའི་ཁྱིམ་དུ་མཚན་མོའི་དུས་སུ་མར་མེ་བཏེགས་པ་ན། མུན་པ་འགག་ཅིང་སྣང་བ་འབྱུང་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཤེས་རབ་ནི་སྣང་བར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བ་དང་མཚུངས་པའི་སྣང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་དོ།། ཤེས་རབ་ཅན་སྐྱིལ་ཀྲུང་གཅིག་གིས་བསྡད་པ་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་སྣང་བ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་གྱིས་འདི་སྐད་དུ་གསུངས་སོ།། ‘‘Yathā, mahārāja, puriso andhakāre gehe telappadīpaṃ paveseyya, paviṭṭho padīpo andhakāraṃ viddhaṃseti, obhāsaṃ janeti, ālokaṃ vidaṃseti, pākaṭāni ca rūpāni karoti; evameva kho, mahārāja, paññā uppajjamānā avijjandhakāraṃ viddhaṃseti, vijjobhāsaṃ janeti, ñāṇālokaṃ vidaṃseti, pākaṭāni ariyasaccāni karoti. Evaṃ kho, mahārāja, obhāsanalakkhaṇā paññā’’ti (mi. pa. 2.1.15). “ཀྱེ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཇི་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་མུན་ནག་གི་ཁྱིམ་དུ་ཏིལ་མར་གྱི་མར་མེ་བཅུག་པ་ན། མར་མེ་བཅུག་པ་དེས་མུན་པ་འཇོམས་པར་བྱེད། སྣང་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད། འོད་གསལ་བར་བྱེད། གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། ཀྱེ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་སྐྱེས་པ་ན། མ་རིག་པའི་མུན་པ་འཇོམས་པར་བྱེད། རིག་པའི་སྣང་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འོད་གསལ་བར་བྱེད། འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། ཀྱེ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། དེ་ལྟར་ཤེས་རབ་ནི་སྣང་བར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།།” Yathā pana cheko bhisakko āturānaṃ sappāyāsappāyāni bhojanādīni jānāti, evaṃ paññā uppajjamānā kusalākusale sevitabbāsevitabbe hīnappaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgaappaṭibhāge dhamme pajānāti. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā ‘‘pajānāti pajānātīti kho, āvuso, tasmā paññavāti vuccati. Kiñca pajānāti? Idaṃ dukkhanti pajānātī’’ti (ma. ni. 1.449) vitthāretabbaṃ. Evamassā pajānanalakkhaṇatā veditabbā. ཇི་ལྟར་སྨན་པ་མཁས་པས་ནད་པ་རྣམས་ལ་ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པའི་ཟས་ལ་སོགས་པ་ཤེས་པ་དེ་བཞིན་དུ། ཤེས་རབ་སྐྱེས་པ་ན། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ། བསྟེན་པར་བྱ་བ་དང་བསྟེན་པར་མི་བྱ་བ། དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པ། ནག་པོ་དང་དཀར་པོ། མཚུངས་པ་དང་མི་མཚུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་ཀྱང་འདི་སྐད་དུ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག རབ་ཏུ་ཤེས་སོ་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ་ཞེས་བྱ་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ཅན་ཞེས་བྱའོ།། ཅི་ཞིག་རབ་ཏུ་ཤེས་ཤེ་ན། འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་འདི་ཉིད་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་དེའི་རབ་ཏུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། Aparo [Pg.135] nayo – yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā, kusalissāsakhittausupaṭivedho viya. Visayobhāsarasā, padīpo viya. Asammohapaccupaṭṭhānā, araññagatasudesako viya. ཚུལ་གཞhanནི། ཤེས་རབ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནམ། ཐོགས་པ་མེད་པར་རྟོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཏེ། དཔེར་ན་འཕོང་སྐྱེན་པས་འཕངས་པའི་མདས་ཕིགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཡུལ་སྣང་བར་བྱེད་པའི་བྱ་བ་ཅན་ཏེ། མར་མེ་བཞིན་ནོ།། མི་རྨོངས་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་སྟེ། དགོན་པར་སོང་བའི་ལམ་རྒྱུས་ཅན་བཟང་པོ་བཞིན་ནོ།། Khandhadhīrāti pañcasu khandhesuñāṇaṃ pavattentīti khandhadhīrā. Aṭṭhārasasu dhātūsu ñāṇaṃ pavattentīti dhātudhīrā. Sesesupi iminā nayena attho netabbo. Te dhīrā evamāhaṃsūti ete paṇḍitā evaṃ kathayiṃsu. Kathentīti ‘‘appakaṃ parittaka’’nti kathayanti. Bhaṇantīti ‘‘thokaṃ khaṇika’’nti bhāsanti. Dīpayantīti ‘‘lahukaṃ ittara’’nti patiṭṭhapenti. Voharantīti ‘‘anaddhanikaṃ naciraṭṭhitika’’nti nānāvidhena byavaharanti. Khandhadhīrā ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ཕུང་པོ་ལ་བརྟན་པའོ།། Dhātudhīrā ཞེས་པ་ནི་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ཁམས་ལ་བརྟན་པའོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདིས་དོན་རིག་པར་བྱའོ།། Te dhīrā evamāhaṃsu ཞེས་པ་ནི་མཁས་པ་དེ་དག་གིས་དེ་སྐད་བཤད་དོ།། Kathenti ཞེས་པ་ནི་ “ཉུང་ངུ་དང་ཆུང་ངུ་” ཞེས་བཤད་དོ།། Bhaṇanti ཞེས་པ་ནི་ “ཉུང་ཟད་དང་སྐད་ཅིག་མ་” ཞེས་སྨྲའོ།། Dīpayanti ཞེས་པ་ནི་ “ཡང་བ་དང་གནས་སྐབས་པ་” ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། Voharanti ཞེས་པ་ནི་ “དུས་ཡུན་ཐུང་ངུ་དང་རིང་དུ་མི་གནས་པ་” ཞེས་ཐ་སྙད་སྣ་ཚོགས་སུ་འདོགས་སོ།། 11. Idāni ye tathā na karonti, tesaṃ byasanuppattiṃ dassento ‘‘passāmī’’ti gāthamāha. Tattha passāmīti maṃsacakkhuādīhi pekkhāmi. Loketi apāyādimhi. Pariphandamānanti ito cito ca phandamānaṃ. Pajaṃ imanti imaṃ sattakāyaṃ. Taṇhāgatanti taṇhāya gataṃ abhibhūtaṃ nipātitanti adhippāyo. Bhavesūti kāmabhavādīsu. Hīnā narāti hīnakammantā narā. Maccumukhe lapantīti antakāle sampatte maraṇamukhe paridevanti. Avītataṇhāseti avigatataṇhā. Bhavāti kāmabhavādikā. Bhavesūti kāmabhavādikesu. Atha vā bhavābhavesūti bhavabhavesu, punappunabhavesūti vuttaṃ hoti. ༡༡. ད་ནི་གང་དག་དེ་ལྟར་མི་བྱེད་པ་དེ་དག་གི་ཕུང་ཀྲོལ་འབྱུང་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མཐོང་ངོ་” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ Passāmi ཞེས་པ་ནི་ཤའི་སྤྱན་ལ་སོགས་པས་ལྟའོ།། Loke ཞེས་པ་ནི་ངན་སོང་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུའོ།། Pariphandamānaṃ ཞེས་པ་ནི་འདི་དང་དེར་གཡོ་ཞིང་འཕར་བའོ།། Pajaṃ imaṃ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་འདིའོ།། Taṇhāgataṃ ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པར་སོང་བ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ། ལྷུང་བར་བྱས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། Bhavesu ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུའོ།། Hīnā narā ཞེས་པ་ནི་ལས་དམན་པའི་མི་རྣམས་སོ།། Maccumukhe lapanti ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའི་དུས་ལ་བབས་པ་ན་འཆི་བའི་ཁར་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པའོ།། Avītataṇhāse ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་མ་བྲལ་བ་རྣམས་སོ།། Bhavā ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པའོ།། Bhavesu ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུའོ།། ཡང་ན་ Bhavābhavesu ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་རྣམས་སུའམ། ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། Passāmīti maṃsacakkhunāpi passāmīti duvidhaṃ maṃsacakkhu – sasambhāracakkhu pasādacakkhūti. Tattha yoyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena upari bhamukaṭṭhikena ubhato akkhikūṭehi bahiddhā akkhilomehi paricchinno akkhikūpakamajjhā nikkhantena nhārusuttakena matthaluṅge ābaddho setakaṇhamaṇḍalavicitto maṃsapiṇḍo, idaṃ sasambhāracakkhu nāma. Yo pana ettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, idaṃ pasādacakkhu nāma. Idamadhippetaṃ. Tadetaṃ tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattipadese diṭṭhamaṇḍale sattasu [Pg.136] picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya sattakkhipaṭalāni byāpetvā pamāṇato ūkāsiramattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Passāmi ཞེས་པ་ནི་ཤའི་སྤྱན་གྱིས་ཀྱང་མཐོང་བ་སྟེ། ཤའི་སྤྱན་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད་དེ། ཚོགས་པའི་མིག་དང་། དང་བའི་མིག་གོ། དེ་ལ་གང་ཞིག་མིག་གི་ཁུང་བུར་གནས་པ། འོག་ནས་མིག་ཁུང་གི་རུས་པ་དང་། སྟེང་ནས་སྨིན་མའི་རུས་པ། ཕྱོགས་གཉིས་ནས་མིག་གི་མཐའ་དང་། ཕྱི་རོལ་ནས་མིག་རྫི་མས་ཡོངས་སུ་བཅད་པ། མིག་ཁུང་གི་དབུས་ནས་བྱུང་བའི་ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་སྐུད་པས་ཀླད་པར་འབྲེལ་བ། དཀར་ནག་གི་འཁོར་ལོས་བརྒྱན་པའི་ཤའི་གོང་བུ་འདི་ནི་ཚོགས་པའི་མིག་ཅེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་འདི་ལ་བརྟེན་ཅིང་འདི་ལ་འབྲེལ་བ། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་རྒྱུར་བྱས་པའི་དང་བ་འདི་ནི་དང་བའི་མིག་ཅེས་བྱའོ།། འདི་ནི་སྐབས་སུ་བབས་པའོ།། དེ་ནི་ཚོགས་པའི་མིག་དཀར་པོའི་འཁོར་ལོས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བའི་ནག་པོའི་འཁོར་ལོའི་དབུས་སུ། མདུན་དུ་གནས་པའི་ལུས་ཀྱི་གཟུགས་བརྙན་འཆར་བའི་ཡུལ་མིག་གི་འཁོར་ལོའི་ནང་དུ། རས་བལ་གྱི་རིམ་པ་བདུན་ལ་བྱུགས་པའི་མར་མེས་རས་བལ་གྱི་རིམ་པ་རྣམས་ལ་ཁྱབ་པ་བཞིན་དུ། མིག་གི་སྐྱི་མོ་བདུན་ལ་ཁྱབ་ནས། ཚད་ནི་ཤིག་གི་མགོ་ཙམ་ཞིག་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ཅིང་གནས་སོ།། Taṃ cakkhatīti cakkhu, tena maṃsacakkhunā passāmi. Dibbacakkhunāti ‘‘addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (ma. ni. 1.284) evaṃvidhena dibbacakkhunā. Paññācakkhunāti ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (ma. ni. 2.395; mahāva. 16) evaṃ āgatena paññācakkhunā. Buddhacakkhunāti ‘‘addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā lokaṃ volokento’’ti (ma. ni. 1.283) evamāgatena buddhacakkhunā. Samantacakkhunāti ‘‘samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāiddesa 32; mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) evamāgatena samantacakkhunā. Passāmīti maṃsacakkhunā hatthatale ṭhapitāmalakaṃ viya rūpagataṃ maṃsacakkhunā. Dakkhāmīti sañjānāmi dibbena cakkhunā cutūpapātaṃ. Olokemīti avalokemi paññācakkhunā catusaccaṃ. Nijjhāyāmīti cintemi buddhacakkhunā saddhāpañcamakāni indriyāni. Upaparikkhāmīti samantato ikkhāmi pariyesāmi samantacakkhunā pañca neyyapathe. དེ་མཐོང་བར་བྱེད་པས་མིག་སྟེ། ཤའི་སྤྱན་དེས་མཐོང་ངོ་།། Dibbacakkhunā ཞེས་པ་ནི་ “དགེ་སློང་དག ངས་ལྷའི་སྤྱན་རྣམ་པར་དག་པས་མཐོང་ངོ་།།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་སོ།། Paññācakkhunā ཞེས་པ་ནི་ “རྡུལ་མེད་པ་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་མིག་སྐྱེས་སོ།།” ཞེས་འབྱུང་བ་ལྟ་བུའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་སོ།། Buddhacakkhunā ཞེས་པ་ནི་ “དགེ་སློང་དག ངས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་བལྟས་ནས་མཐོང་ངོ་།།” ཞེས་འབྱུང་བ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་སོ།། Samantacakkhunā ཞེས་པ་ནི་ “ཀུན་ཏུ་མིག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ།།” ཞེས་འབྱུང་བ་ལྟ་བུའི་ཀུན་ཏུ་མིག་གིས་སོ།། Passāmi ཞེས་པ་ནི་ལག་མཐིལ་དུ་བཞག་པའི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཤའི་སྤྱན་གྱིས་མཐོང་བའོ།། Dakkhāmi ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའོ།། Olokemi ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་བདེན་པ་བཞི་ལ་བལྟ་བའོ།། Nijjhāyāmi ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་ལྔ་ལ་བསམ་པའོ།། Upaparikkhāmi ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་མིག་གིས་ཤེས་བྱའི་ལམ་ལྔ་ལ་ཀུན་ནས་ལྟ་ཞིང་ཚོལ་བའོ།། Taṇhāphandanāya phandamānanti taṇhācalanāya calamānaṃ. Ito paraṃ diṭṭhiphandanādidiṭṭhibyasanena dukkhena phandamānapariyosānaṃ vuttanayattā uttānameva. Samphandamānanti punappunaṃ phandamānaṃ. Vipphandamānanti nānāvidhena calamānaṃ. Vedhamānanti kampamānaṃ. Pavedhamānanti padhānena kampamānaṃ. Sampavedhamānanti punappunaṃ kampamānaṃ. Upasaggena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Taṇhāphandanāya phandamānaṃ ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་གཡོ་བས་གཡོ་བའོ།། འདི་ལས་གཞན་ལྟ་བའི་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བའི་ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཡོ་བའི་མཐར་ཐུག་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། Samphandamānaṃ ཞེས་པ་ནི་ཡང་ནས་ཡང་དུ་གཡོ་བའོ།། Vipphandamānaṃ ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་གཡོ་བའོ།། Vedhamānaṃ ཞེས་པ་ནི་འདར་བའོ།། Pavedhamānaṃ ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་འདར་བའོ།། Sampavedhamānaṃ ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་འདར་བའོ།། ཡང་ན་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཚིག་འཕེལ་བར་བྱས་པའོ།། Taṇhānugatanti taṇhāya anupaviṭṭhaṃ. Taṇhāyānusaṭanti taṇhāya anupatthaṭaṃ. Taṇhāyāsannanti taṇhāya nimuggaṃ. Taṇhāya pātitanti taṇhāya khittaṃ. ‘‘Paripātita’’nti vā pāṭho. Abhibhūtanti taṇhāya madditaṃ ajjhotthaṭaṃ. Pariyādinnacittanti khepetvā gahitacittaṃ. Atha vā oghena gataṃ viya taṇhāgataṃ. Upādiṇṇakarūpapaccayehi patitvā gataṃ viya taṇhānugataṃ. Udakapiṭṭhiṃ chādetvā patthaṭanīlikā udakapiṭṭhi viya taṇhānusaṭaṃ. Vaccakūpe nimuggaṃ viya taṇhāyāsannaṃ. Rukkhaggato patitvā narake patitaṃ viya taṇhāpātitaṃ. Upādiṇṇakarūpaṃ saṃyogaṃ viya taṇhāya abhibhūtaṃ. Upādiṇṇakarūpapariggāhakassa uppannavipassanaṃ viya taṇhāya pariyādinnacittaṃ. Atha vā kāmacchandena taṇhāgataṃ. Kāmapipāsāya taṇhānugataṃ. Kāmāsavena [Pg.137] taṇhānusaṭaṃ. Kāmapariḷāhena taṇhāyāsannaṃ. Kāmajjhosānena taṇhāya pātitaṃ. Kāmoghena taṇhāya abhibhūtaṃ. Kāmupādānena taṇhāya pariyādinnacittanti evameke vaṇṇayanti. Kāmabhaveti kāmāvacare. Rūpabhaveti rūpāvacare. Arūpabhaveti arūpāvacare. Tesaṃ nānattaṃ heṭṭhā pakāsitaṃyeva. Taṇhānugataṃ ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་རྗེས་སུ་ཞུགས་པའོ།། Taṇhāyānusaṭaṃ ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་རྗེས་སུ་ཁྱབ་པའོ།། Taṇhāyāsannaṃ ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པར་བྱིང་བའོ།། Taṇhāya pātitaṃ ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་ལྷུང་བར་བྱས་པའོ།། ཡང་ན་ “Paripātita” ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། Abhibhūtaṃ ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་མནན་པའོ།། Pariyādinnacittaṃ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཡོངས་སུ་ཟད་ཅིང་བཟུང་བའོ།། ཡང་ན་ཆུ་ལུད་ཀྱིས་ཁྱེར་བ་བཞིན་དུ་སྲེད་པར་སོང་བའོ།། ཉེ་བར་ལེན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་ལྷུང་ཞིང་སོང་བ་བཞིན་དུ་སྲེད་པའི་རྗེས་སུ་སོང་བའོ།། ཆུའི་སྟེང་དུ་ཁྱབ་པའི་ཆུ་བལ་བཞིན་དུ་སྲེད་པས་རྗེས་སུ་ཁྱབ་པའོ།། གསང་སྤྱོད་ཀྱི་དོང་དུ་བྱིང་བ་བཞིན་དུ་སྲེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ།། ཤིང་རྩེ་ལས་ལྷུང་སྟེ་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་ལྷུང་བ་བཞིན་དུ་སྲེད་པས་ལྷུང་བར་བྱས་པའོ།། ཉེ་བར་ལེན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་བཞིན་དུ་སྲེད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ།། ཉེ་བར་ལེན་པའི་གཟུགས་འཛིན་པ་ལ་ལྷག་མཐོང་སྐྱེས་པ་བཞིན་དུ་སྲེད་པས་སེམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པའོ།། ཡང་ན་འདོད་པའི་འདུན་པས་སྲེད་པར་སོང་བའོ།། འདོད་པའི་སྐོམ་པས་སྲེད་པའི་རྗེས་སུ་སོང་བའོ།། འདོད་པའི་ཟག་པས་སྲེད་པས་རྗེས་སུ་ཁྱབ་པའོ།། འདོད་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བས་སྲེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ།། འདོད་པ་ལ་ལྷག་པར་ཆགས་པས་སྲེད་པས་ལྷུང་བར་བྱས་པའོ།། འདོད་པའི་ཆུ་ལུད་ཀྱིས་སྲེད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ།། འདོད་པ་ཉེ་བར་ལེན་པས་སྲེད་པས་སེམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ།། Kāmabhave ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུའོ།། Rūpabhave ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུའོ།། Arūpabhave ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུའོ།། དེ་དག་གི་ཐ་དད་པ་ནི་འོག་ཏུ་བསྟན་ཟིན་ཏོ།། Bhavābhavesūti bhavābhaveti bhavoti kāmadhātu. Abhavoti rūpārūpadhātu. Atha vā bhavoti kāmadhātu rūpadhātu. Abhavoti arūpadhātu. Tesu bhavābhavesu. Kammabhaveti kammavaṭṭe. Punabbhaveti ponobhavike vipākavaṭṭe. Kāmabhaveti kāmadhātuyā. Kammabhaveti kammavaṭṭe. Tattha kammabhavo bhāvayatīti bhavo. Kāmabhave punabbhaveti kāmadhātuyā upapattibhave vipākavaṭṭe. Vipākabhavo bhavatīti bhavo. Rūpabhavādīsupi eseva nayo. Ettha ca ‘‘kāmabhave rūpabhave arūpabhave’’ti okāsabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Tīsupi ‘‘kammabhave’’ti kammabhavaṃ, tathā ‘‘punabbhave’’ti upapattibhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Punappunabbhaveti aparāparaṃ uppattiyaṃ. Gatiyāti pañcagatiyā aññatarāya. Attabhāvābhinibbattiyāti attabhāvānaṃ abhinibbattiyā. Avītataṇhāti mūlapadaṃ. Avigatataṇhāti khaṇikasamādhi viya khaṇikappahānābhāvena na vigatā taṇhā etesanti avigatataṇhā. Acattataṇhāti tadaṅgappahānābhāvena apariccattataṇhā. Avantataṇhāti vikkhambhanappahānābhāvena na vantataṇhāti avantataṇhā. Amuttataṇhāti accantasamucchedappahānābhāvena na muttataṇhā. Appahīnataṇhāti paṭippassaddhippahānābhāvena na pahīnataṇhā. Appaṭinissaṭṭhataṇhāti nissaraṇappahānābhāvena bhave patiṭṭhitaṃ anusayakilesaṃ appaṭinissajjitvā ṭhitattā appaṭinissaṭṭhataṇhā. “སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་མིན་པ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི། སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་མིན་པ་ལའོ།། དེ་ལ་སྲིད་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སོ།། སྲིད་པ་མིན་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སོ།། ཡང་ན། སྲིད་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སོ།། སྲིད་པ་མིན་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སོ།། དེ་དག་སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་མིན་པ་རྣམས་ལའོ།། ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ནི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལའོ།། ཡང་སྲིད་པ་ནི་ཡང་བསྐྱར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་ལའོ།། འདོད་པའི་སྲིད་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ལའོ།། ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ནི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལའོ།། དེ་ལ་ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་སྲིད་པའོ།། འདོད་པའི་སྲིད་པར་ཡང་སྲིད་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་སྟེ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་ལའོ།། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྲིད་པ་ནི་འབྱུང་བས་ན་སྲིད་པའོ།། གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། འདིར་ཡང་“འདོད་པའི་སྲིད་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། གསུམ་ཆར་ལའང་“ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་“ཡང་སྲིད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྲིད་པ་ནི་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་སྐྱེ་བ་ལའོ།། འགྲོ་བ་ནི་འགྲོ་བ་ལྔ་ལས་གང་རུང་གཅིག་ལའོ།། ལུས་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ནི་ལུས་རྣམས་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ལའོ།། “སྲེད་པ་མ་བྲལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། “སྲེད་པ་མ་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བཞིན་དུ་སྐད་ཅིག་མའི་སྤངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། འདི་དག་གི་སྲེད་པ་མ་སོང་བས་ན་སྲེད་པ་མ་སོང་བའོ།། “སྲེད་པ་མ་btangབ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྤངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་མ་བཏང་བའི་སྲེད་པའོ།། “སྲེད་པ་མ་སྐྱུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྤངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་སྐྱུགས་པའི་སྲེད་པ་སྟེ་སྲེད་པ་མ་སྐྱུགས་པའོ།། “སྲེད་པ་ལས་མ་གྲོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གཏན་དུ་ཀུན་ནས་བཅད་པའི་སྤངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་གྲོལ་བའི་སྲེད་པའོ།། “སྲེད་པ་མ་སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཞི་བའི་སྤངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་སྤངས་པའི་སྲེད་པའོ།། “སྲེད་པ་ཡོངས་སུ་མ་བཏང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྤངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། སྲིད་པ་ལ་གནས་པའི་བག་ལ་ཉལ་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་ཡོངས་སུ་མ་བཏང་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་སྲེད་པ་ཡོངས་སུ་མ་བཏང་བའོ།། 12. Idāni yasmā avigatataṇhā evaṃ phandanti ca lapanti ca, tasmā taṇhāvinaye samādapento ‘‘mamāyite’’ti gāthamāha. Tattha mamāyiteti taṇhādiṭṭhimamattehi ‘‘mama’’nti pariggahite vatthusmiṃ. Passathāti sotāre ālapanto āha. Etampīti etampi ādīnavaṃ. Sesaṃ pākaṭameva. ༡༢. ད་ནི་གང་གི་ཕྱིར་སྲེད་པ་མ་སོང་བ་རྣམས་འདི་ལྟར་གཡོ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་དེའི་ཕྱིར། སྲེད་པ་འདུལ་བ་ལ་ཡང་དག་པར་བསྐུལ་བའི་ཕྱིར་“བདག་གིར་བྱས་པ་ལ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“བདག་གིར་བྱས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་བདག་གིར་འཛིན་པས་“བདག་གི་འོ་”ཞེས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་དངོས་པོ་ལའོ།། “ལྟོས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ལ་བོས་ནས་གསུངས་པའོ།། “འདི་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་འདིའི་ཉེས་དམིགས་ཀྱང་ངོ་།། ལྷག་མ་ནི་གསལ་བར་ཟད་དོ།། Dve mamattāti dve ālayā. Yāvatāti paricchedaniyamatthe nipāto. Taṇhāsaṅkhātenāti taṇhākoṭṭhāsena, saṅkhā saṅkhātanti atthato [Pg.138] ekaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu (su. ni. 880) viya. Sīmakatanti aparicchedadosavirahitaṃ mariyādakataṃ ‘‘tiyojanaparamaṃ sīmaṃ sammannitu’’nti ādīsu (mahāva. 140) viya. Odhikatanti vacanaparicchedadosavirahitaṃ paricchedakataṃ sīmantarikarukkho viya. Pariyantakatanti paricchedakataṃ. Sīmantarikarukkho pana dvinnaṃ sādhāraṇaṃ, ayaṃ pana ekābaddhatālapanti viya katanti pariyantakataṃ. Pariggahitanti kālantarepi parāyattaṃ muñcitvā sabbākārena gahitaṃ. Mamāyitanti ālayakataṃ vassūpagataṃ senāsanaṃ viya. Idaṃ mamanti samīpe ṭhitaṃ. Etaṃ mamanti dūre ṭhitaṃ. Ettakanti parikkhāraniyamanaṃ ‘‘ettakampi nappaṭibhāseyyā’’ti viya. Ettāvatāti paricchedatthepi nipātaniyamanaṃ ‘‘ettāvatā kho mahānāmā’’ti viya. Kevalampi mahāpathavinti sakalampi mahāpathaviṃ. “བདག་གིར་འཛིན་པ་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་ཞེན་ཆགས་གཉིས་སོ།། “ཇི་ཙམ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ངེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། “སྲེད་པར་བགྲང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་ཏེ། བགྲང་བ་དང་བགྲངས་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གཅིག་སྟེ། “འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སྤྲོས་པར་བགྲང་བ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “མཚམས་བྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་མ་བཅད་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བར་ས་མཚམས་བཅད་པ་སྟེ། “དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་མཐའ་ཅན་གྱི་ས་མཚམས་གཏན་ལ་དབབ་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “ཚད་བཟུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བར་ཡོངས་སུ་བཅད་པ་སྟེ། ས་མཚམས་ཀྱི་བར་གྱི་ཤིང་བཞིན་ནོ།། “མཐའ་བསྐོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བཅད་པའོ།། ས་མཚམས་ཀྱི་བར་གྱི་ཤིང་ནི་གཉིས་ཀའི་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་ལ། འདི་ནི་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་བའི་ཏཱ་ལའི་ཕྲེང་བ་ལྟར་བྱས་པས་ན་མཐའ་བསྐོར་བའོ།། “ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་གཞན་དུའང་གཞན་ལ་རག་ལས་པ་བཏང་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བཟུང་བའོ།། “བདག་གིར་བྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཞེན་པར་བྱས་པ་སྟེ། དབྱར་གནས་པའི་གནས་མལ་bཞིན་ནོ།། “འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའོ།། “དེ་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་དུ་གནས་པའོ།། “འདི་ཙམ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་ངེས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། “འདི་ཙམ་ཡང་མི་སྣང་ངོ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། “འདི་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་དོན་ལའང་ཚིག་ཕྲད་ངེས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། “མ་ཧཱ་ནཱ་མ་འདི་ཙམ་གྱིས་ནི་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། “ས་ཆེན་པོ་མཐའ་དག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་ས་ཆེན་པོ་མ་ལུས་པ་ལའོ།། Aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritanti aṭṭhuttarasataṃ taṇhāgamanavitthāraṃ. Aṭṭhuttarasataṃ kathaṃ hotīti ce? Rūpataṇhā…pe… dhammataṇhāti evaṃ cakkhudvārādīsu javanavīthiyā pavattā taṇhā ‘‘seṭṭhiputto, brāhmaṇaputto’’ti evamādīsu pitito laddhanāmā viya pitusadisārammaṇe bhūtā. Ettha ca rūpārammaṇā rūpe taṇhāti rūpataṇhā. Sā kāmarāgabhāvena rūpaṃ assādentī pavattamānā kāmataṇhā. Sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassata’’nti evaṃ assādentī pavattamānā bhavataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ ucchijjati vinassati pacchedaṃ bhavissatī’’ti evaṃ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti evaṃ tividhā hoti. Yathā ca rūpataṇhā, tathā saddataṇhādayopīti etāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni honti. Tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa, iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti aṭṭhasataṃ. Ajjhattikassa upādāya ‘‘asmī’’ti hoti, ‘‘itthasmī’’ti hotīti vā evamādīni ajjhattikarūpādinissitāni aṭṭhārasa, bāhirassupādāya iminā ‘‘asmī’’ti hoti, iminā ‘‘itthasmī’’ti hotīti bāhirarūpādinissitāni aṭṭhārasāti chattiṃsa. Iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti evampi aṭṭhasatataṇhāvicaritāni honti. “སྲེད་པའི་རྒྱུ་བ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་”ཅེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་འཇུག་པ་རྒྱས་པ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་དོ།། བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཇི་ལྟར་འགྱུར་ཞེ་ན། གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་ནས་ཆོས་ཀྱི་སྲེད་པའི་བར་དུ། འདི་ལྟར་མིག་གི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་ལམ་གྱིས་ཞུགས་པའི་སྲེད་པ་ནི། “ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་”དང་“བྲམ་ཟེའི་བུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཕ་ལས་མིང་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ། ཕ་དང་འདྲ་བའི་དམིགས་པ་ལས་བྱུང་བའོ།། འདིར་ཡང་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལས་གཟུགས་ལ་སྲེད་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པའོ།། དེ་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དངོས་པོས་གཟུགས་ལ་རོ་མྱོང་ཞིང་འཇུག་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲེད་པའོ།། རྟག་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དངོས་པོས་“གཟུགས་ནི་རྟག་པ་བརྟན་པ་མི་འགྱུར་བའོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་རོ་མྱོང་ཞིང་འཇུག་པ་ནི་སྲིད་པའི་སྲེད་པའོ།། ཆད་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དངོས་པོས་“གཟུགས་ནི་ཆད་ཅིང་འཇིག་ལ་མེད་པར་འགྱུར་བའོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་རོ་མྱོང་ཞིང་འཇུག་པ་ནི་འཇིག་པའི་སྲེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྒྲའི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའང་དེ་བཞིན་ཏེ། འདི་དག་ནི་སྲེད་པའི་རྒྱུ་བ་བཅོ་བརྒྱད་དོ།། དེ་དག་ནང་གི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་བཅོ་བརྒྱད་དང་། ཕྱིའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་བཅོ་བརྒྱད་དེ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་གོ། དེ་ལྟར་འདས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག མ་འོངས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག ད་ལྟར་བ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་སྟེ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་དོ།། ནང་གི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་“ང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱུང་བའམ། “འདི་ལྟར་ང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་ནང་གི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་པ་བཅོ་བརྒྱད་དང་། ཕྱིའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་“འདི་ལས་ང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱུང་བའམ། “འདི་ལས་འདི་ལྟར་ང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཕྱིའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་པ་བཅོ་བརྒྱད་དེ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་གོ། དེ་ལྟར་འདས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག མ་འོངས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག ད་ལྟར་བ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་སྟེ། འདི་ལྟར་ཡང་སྲེད་པའི་རྒྱུ་བ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་དུ་འགྱུར་རོ།། Vīsativatthukā [Pg.139] sakkāyadiṭṭhīti rūpādīnaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ ekekampi ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.130-131) nayena catudhā gāhavasena pavattāni vatthūni katvā uppannā vijjamānaṭṭhena sati khandhapañcakasaṅkhāte kāye diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. Dasavatthukā micchādiṭṭhīti ‘‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭha’’ntiādinayappavattā micchādiṭṭhi, ayāthāvadiṭṭhi virajjhitvā gahaṇato vā vitathā diṭṭhi micchādiṭṭhi, anatthāvahattā paṇḍitehi kucchitā diṭṭhītipi micchādiṭṭhi. Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā, parāmāsarasā, micchābhinivesapaccupaṭṭhānā, ariyānamadassanakāmatādipadaṭṭhānā, paramavajjāti daṭṭhabbā. Dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhīti sassato loko, asassato loko, antavā loko’’ti ādinayappavattā ekekaṃ koṭṭhāsaṃ patiṭṭhaṃ katvā gahaṇavasena evaṃ pavattā diṭṭhi dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi. Yā evarūpā diṭṭhīti yā evaṃjātikā diṭṭhi. Diṭṭhigatanti diṭṭhīsu gataṃ. Idaṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattāti diṭṭhigataṃ, diṭṭhiyeva duratikkamanaṭṭhena gahanaṃ diṭṭhigahanaṃ tiṇagahanavanagahanapabbatagahanāni viya. Sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena diṭṭhikantāraṃ corakantāravāḷakantāranirudakakantāradubbhikkhakantārā viya. Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena vilomanaṭṭhena ca diṭṭhivisūkāyikaṃ. Micchādassanañhi uppajjamānaṃ sammādassanaṃ vinivijjhati ceva vilometi ca. Kadāci sassatassa, kadāci ucchedassa gahaṇato diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti diṭṭhivipphanditaṃ. Diṭṭhigatiko hi ekasmiṃ patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Kadāci sassataṃ anussarati, kadāci ucchedaṃ. Diṭṭhiyeva bandhanaṭṭhena saṃyojananti diṭṭhisaṃyojanaṃ. Susumārādayo viya purisaṃ ārammaṇaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti gāho. Patiṭṭhahanato patiṭṭhāho. Ayañhi balavapavattibhāvena patiṭṭhahitvā gaṇhāti. Niccādivasena abhinivisatīti abhiniveso. Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā niccādivasena parato āmasatīti parāmāso. Anatthāvahattā kucchito maggo, kucchitānaṃ vā apāyānaṃ maggoti kummaggo. Ayāthāvapathato micchāpatho. Yathā hi disāmūḷhena ‘‘ayaṃ asukagāmassa nāma patho’’ti gahitopi taṃ gāmaṃ na sampāpeti, evaṃ diṭṭhigatikena ‘‘sugatipatho’’ti gahitāpi diṭṭhi sugatiṃ na pāpetīti ayāthāvapathato micchāpatho. Micchāsabhāvato micchattaṃ. Tattheva paribbhamanato [Pg.140] taranti ettha bālāti titthaṃ, titthañca taṃ anatthānañca āyatananti titthāyatanaṃ, titthiyānaṃ vā sañjātidesaṭṭhena nivāsaṭṭhānaṭṭhena ca āyatanantipi titthāyatanaṃ. Vipariyesabhūto gāho, vipariyesato vā gāhoti vipariyesaggāho. Asabhāvagāhoti viparītaggāho. ‘‘Anicce nicca’’nti ādinayappavattavasena parivattetvā gāho vipallāsaggāho. Anupāyagāho micchāgāho. Ayāthāvakasmiṃ vatthusmiṃ na sabhāvasmiṃ vatthusmiṃ tathaṃ yāthāvakaṃ sabhāvanti gāho ‘‘ayāthāvakasmiṃ yāthāvaka’’nti gāho. Yāvatāti yattakā. Dvāsaṭṭhidiṭṭhigatānīti brahmajāle (dī. ni. 1.29 ādayo) āgatāni dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. “འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་གཞི་ཉི་ཤུ་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རེ་རེ་ལའང་“གཟུགས་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པ་བཞིའི་འཛིན་པའི་དབང་གིས་གཞི་རྣམས་བྱས་ནས་སྐྱེས་ཤིང་། ཡོད་པའི་དོན་གྱིས་ཡོད་པའི་ཕུང་པོ་ལྔར་བགྲང་བའི་ལུས་ལ་ལྟ་བ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བའོ།། “ལོག་པར་ལྟ་བ་གཞི་བཅུ་པ་”ཞེས་པ་ནི། “སྦྱིན་པ་མེད། མཆོད་སྦྱིན་མེད་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བ་སྟེ། ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ལྟ་བ་འཁྲུལ་ནས་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་ལྟ་བ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བའོ།། དོན་མེད་པ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པའི་ལྟ་བའང་ལོག་པར་ལྟ་བའོ།། དེ་ནི་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པར་ཉེ་བར་གནས་པ། འཕགས་པ་རྣམས་ལ་མི་བལྟ་བར་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བར་བལྟའོ།། “མཐར་འཛིན་པར་ལྟ་བ་གཞི་བཅུ་པ་”ཞེས་པ་ནི། “འཇིག་རྟེན་རྟག་པའོ། འཇིག་རྟེན་མི་རྟག་པའོ། འཇིག་རྟེན་མཐའ་ཅན་ནོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ། ཕྱོགས་རེ་རེ་ལ་གཞི་བཅོལ་ནས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་འཇུག་པའི་ལྟ་བ་ནི་མཐར་འཛིན་པར་ལྟ་བ་གཞི་བཅུ་པའོ།། “འདི་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་རིགས་ཀྱི་ལྟ་བའོ།། “ལྟ་བར་གཏོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་རྣམས་སུ་སོང་བའོ།། ལྟ་བ་འདི་ནི་ལྟ་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར་ལྟ་བར་གཏོགས་པའོ།། ལྟ་བ་ཉིད་བརྒལ་བར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་ཚལ་ཏེ། རྩྭའི་ཚལ་དང་། ནགས་ཚལ་དང་། རིའི་ཚལ་བཞིན་དུ་“ལྟ་བའི་ཚལ་”ལོ།། དོགས་པ་དང་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་དོན་གྱིས་“ལྟ་བའི་དགོན་པ་”སྟེ། ཇག་པའི་དགོན་པ་དང་། གཅན་གཟན་གྱི་དགོན་པ་དང་། ཆུ་མེད་པའི་དགོན་པ་དང་། མུ་གེའི་དགོན་པ་བཞིན་ནོ།། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པ་དང་འགལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་“ལྟ་བའི་འཁྲུག་ལོང་”ངོ།། ལོག་པར་ལྟ་བ་སྐྱེ་བ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་འགལ་བར་ཡང་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། རེས་འགའ་རྟག་པ་དང་། རེས་འགའ་ཆད་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར། ལྟ་བའི་མི་སྡུག་པའི་གཡོ་བ་ནི་“ལྟ་བའི་རྣམ་པར་གཡོ་བ་”འོ།། ལྟ་བར་གཏོགས་པ་ནི་གཅིག་ལ་གནས་པར་མི་ནུས་ཏེ། རེས་འགའ་རྟག་པ་རྗེས་སུ་དྲན་ལ། རེས་འགའ་ཆད་པ་རྗེས་སུ་དྲན་ནོ།། ལྟ་བ་ཉིད་འཆིང་བའི་དོན་གྱིས་ཀུན་སྦྱོར་ཏེ་“ལྟ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་”རོ།། ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་བུས་དམིགས་པ་ལ་དམ་པོར་འཛིན་པས་ན་“འཛིན་པ་”འོ།། གནས་པར་བྱེད་པས་ན་“རྟེན་”ནོ།། འདི་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་འཇུག་པའི་དངོས་པོས་གནས་ནས་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མངོན་པར་ཞེན་པས་ན་“མངོན་པར་ཞེན་པ་”འོ།། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལས་འདས་ཏེ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པས་ན་“མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་”འོ།། དོན་མེད་པ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་སྨད་པའི་ལམ་མམ། སྨད་པའི་ངན་སོང་གི་ལམ་ཡིན་པས་ན་“ལམ་ངན་པ་”འོ།། ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ལམ་ཡིན་པས་ན་“ལོག་པའི་ལམ་”མོ།། འདི་ལྟར་ཕྱོགས་ནོར་བ་ཞིག་གིས་“འདི་ནི་གྲོང་ཁྱེར་འདི་ཞེས་བྱ་བའི་ལམ་མོ་”ཞེས་བཟུང་ཡང་གྲོང་ཁྱེར་དེར་མི་ཕྱིན་པ་བཞིན་དུ། ལྟ་བར་གཏོགས་པས་“བདེ་འགྲོའི་ལམ་མོ་”ཞེས་བཟུང་བའི་ལྟ་བས་ཀྱང་བདེ་འགྲོར་མི་སྐྱེལ་བའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ལམ་ཡིན་པས་ན་ལོག་པའི་ལམ་མོ།། ལོག་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་ན་“ལོག་པ་ཉིད་”དོ།། དེ་ཉིད་ལ་ཡོངས་སུ་འཁོར་ཞིང་བྱིས་པ་རྣམས་འདི་ལས་བརྒལ་བར་བྱེད་པས་ན་“མུ་”སྟེ། མུ་དེ་ཉིད་དོན་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པས་ན་“མུ་སྟེགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་”དམ། ཡང་ན་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་སྐྱེ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་གནས་པའི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པས་ན་“མུ་སྟེགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་”དོ།། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་པའི་འཛིན་པའམ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་སྒོ་ནས་འཛིན་པས་ན་“ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་”འོ།། རང་བཞིན་མ་ཡིན་པར་འཛིན་པས་ན་“ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་”འོ།། “མི་རྟག་པ་ལ་རྟག་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་དབང་གིས་བསྒྱུར་ནས་འཛིན་པས་ན་“ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་”འོ།། ཐབས་མ་ཡིན་པར་འཛིན་པས་ན་“ལོག་པར་འཛིན་པ་”འོ།། ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་སྟེ་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ལ། དེ་བཞིན་ཉིད་དམ་ཡང་དག་པའི་རང་བཞིན་ནོ་ཞེས་འཛིན་པས་ན་“ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་ཡང་དག་པའོ་”ཞེས་འཛིན་པའོ།། “ཇི་ཙམ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྙེད་པའོ།། “ལྟ་བར་གཏོགས་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ལྟ་བར་གཏོགས་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ།། Acchedasaṃkinopi phandantīti acchinditvā pasayha balakkārena gaṇhissantīti uppannasaṃkinopi calanti. Acchindantepīti vuttanayena acchijjantepi. Acchinnepīti vuttanayena acchinditvā gahitepi. Vipariṇāmasaṃkinopīti parivattetvā aññathābhāvena āsaṃkinopi. Vipariṇāmantepīti viparivattanakālepi. Vipariṇatepīti viparivattitepi. Phandantīti calanti. Samphandantīti sabbākārena calanti. Vipphandantīti vividhākārena phandanti. Vedhantīti bhayaṃ disvā kampanti. Pavedhantīti chambhitattā bhayena visesena kampanti. Sampavedhantīti lomahaṃsanabhayena sabbākārena kampanti. Phandamāneti upayogabahuvacanaṃ. Appodaketi mandodake. Parittodaketi luḷitodake. Udakapariyādāneti khīṇodake. Balākāhi vāti vuttāvasesāhi pakkhijātīhi. Paripātiyamānāti vihiṃsiyamānā ghaṭṭiyamānā. Ukkhipiyamānāti kaddamantarato nīhariyamānā giliyamānā vā. Khajjamānāti khādiyamānā. Phandanti kākehi. Samphandanti kulalehi. Vipphandanti balākāhi. Vedhanti tuṇḍena gahitakāle maraṇavasena. Pavedhanti vijjhanakāle. Sampavedhanti maraṇasamīpe. «འཕྲོག་པར་དྭོགས་ནས་ཀྱང་གཡོ་བར་བྱེད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། འཕྲོག་སྟེ་བཙན་ཤེད་ཀྱིས་ལེན་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་དྭོགས་པ་སྐྱེས་ནས་ཀྱང་གཡོ་བར་བྱེད་པའོ།། «འཕྲོག་བཞིན་པའི་ཚེ་ཡང་»ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཕྲོག་པར་བྱེད་པའི་ཚེ་ཡང་ངོ།། «འཕྲོགས་ཟིན་པའི་ཚེ་ཡང་»ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཕྲོག་སྟེ་བཟུང་ཟིན་པའི་ཚེ་ཡང་ངོ།། «འགྱུར་བར་དྭོགས་ནས་ཀྱང་»ཞེས་པ་ནི། འགྱུར་ལྡོག་གིས་གཞན་དུ་འགྱུར་བར་དྭོགས་ནས་ཀྱང་ངོ།། «འགྱུར་བཞིན་པའི་ཚེ་ཡང་»ཞེས་པ་ནི། འགྱུར་ལྡོག་བྱེད་པའི་དུས་སུ་ཡང་ངོ།། «འགྱུར་ཟིན་པའི་ཚེ་ཡང་»ཞེས་པ་ནི། འགྱུར་ལྡོག་བྱས་ཟིན་པའི་ཚེ་ཡང་ངོ།། «གཡོ་བར་བྱེད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། འགུལ་བར་བྱེད་པའོ།། «ཀུན་ཏུ་གཡོ་བར་བྱེད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འགུལ་བར་བྱེད་པའོ།། «རྣམ་པར་གཡོ་བར་བྱེད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་གཡོ་བར་བྱེད་པའོ།། «འདར་བར་བྱེད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། འཇིགས་པ་མཐོང་ནས་འདར་བར་བྱེད་པའོ།། «རབ་ཏུ་འདར་བར་བྱེད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། བརྒྱལ་བར་གྱུར་པའི་འཇིགས་པས་ཁྱད་པར་དུ་འདར་བར་བྱེད་པའོ།། «ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་འདར་བར་བྱེད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པའི་འཇིགས་པས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདར་བར་བྱེད་པའོ།། «ཕནྡ་མཱ་ནེ་»ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒྲ་མང་ཚིག་གོ། «ཆུ་ཉུང་ངུ་ལ་»ཞེས་པ་ནི། ཆུ་ཉུང་བའི་གནས་སུའོ།། «ཆུ་ཉུང་ཟད་ལ་»ཞེས་པ་ནི། ཆུ་རྙོག་མ་ཅན་གྱི་གནས་སུའོ།། «ཆུ་ཟད་པ་ལ་»ཞེས་པ་ནི། ཆུ་ཟད་པའི་གནས་སུའོ།། «ཆུ་སྐྱར་རྣམས་ཀྱིས་སམ་»ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པ་ལས་ལྷག་པའི་བྱ་རིགས་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། «གནོད་པ་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་འཚེ་བར་བྱེད་པ་དང་བརྡེག་པར་བྱེད་པའོ།། «འདེགས་པར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། འདམ་གྱི་ནང་ནས་ཕྱིར་འདོན་པ་འམ་མིད་པར་བྱེད་པའོ།། «ཟ་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། ཟ་བཞིན་པའོ།། བྱ་རོག་རྣམས་ཀྱིས་གཡོ་བར་བྱེད། ཁྲ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་གཡོ་བར་བྱེད། ཆུ་སྐྱར་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་གཡོ་བར་བྱེད། མཆུ་ཏོས་བཟུང་བའི་ཚེ་འཆི་བའི་དབང་གིས་འདར་བར་བྱེད། འབིགས་པའི་ཚེ་རབ་ཏུ་འདར་བར་བྱེད། འཆི་བའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་འདར་བར་བྱེད། Passitvāti aguṇaṃ passitvā. Tulayitvāti guṇāguṇaṃ tulayitvā. Tīrayitvāti guṇāguṇaṃ vitthāretvā. Vibhāvayitvāti vatthuhānabhāgiṃ muñcitvā vajjetvā. Vibhūtaṃ katvāti nipphattiṃ pāpetvā āveṇikaṃ katvā. Atha vā saṃkiṇṇadosaṃ mocetvā vatthuvibhāgakaraṇena passitvā. Aparicchedadosaṃ mocetvā pamāṇakaraṇavasena tulayitvā. Vatthudosaṃ mocetvā vibhāgakaraṇavasena tīrayitvā. Sammohadosaṃ mocayitvā [Pg.141] aggavibhāgakaraṇavasena vibhāvayitvā. Ghanadosaṃ mocetvā pakativibhāgakaraṇena vibhūtaṃ katvā. Pahāyāti pajahitvā. Paṭinissajjitvāti nissajjitvā. Amamāyantoti taṇhādiṭṭhīhi ālayaṃ akaronto. Agaṇhantoti diṭṭhiyā pubbabhāge paññāya taṃ na gaṇhanto. Aparāmasantoti vitakkena ūhanaṃ akaronto. Anabhinivesantoti niyāmokkantidiṭṭhivasena nappavisanto. «མཐོང་ནས་»ཞེས་པ་ནི། སྐྱོན་མཐོང་ནས་སོ།། «གཞལ་ནས་»ཞེས་པ་ནི། ཡོན་ཏན་དང་སྐྱོན་གཞལ་ནས་སོ།། «ཐག་བཅད་ནས་»ཞེས་པ་ནི། ཡོན་ཏན་དང་སྐྱོན་རྒྱས་པར་བྱས་ནས་སོ།། «རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་ནས་»ཞེས་པ་ནི། དངོས་པོ་ཉམས་པའི་ཆ་སྤངས་ཤིང་དོར་ནས་སོ།། «མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་»ཞེས་པ་ནི། གྲུབ་པར་བྱས་ཏེ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པར་བྱས་ནས་སོ།། ཡང་ན། འདྲེས་པའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱས་ཏེ་དངོས་པོ་སོ་སོར་འབྱེད་པའི་སྒོ་ནས་མཐོང་ནས་སོ།། ཚད་མེད་པའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱས་ཏེ་ཚད་འཛིན་པའི་དབང་གིས་གཞལ་ནས་སོ།། དངོས་པོའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱས་ཏེ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་དབང་གིས་ཐག་བཅད་ནས་སོ།། རྨོངས་པའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱས་ཏེ་མཆོག་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་ནས་སོ།། མཐུག་པོའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱས་ཏེ་རང་བཞིན་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སྒོ་ནས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་སོ།། «སྤངས་ནས་»ཞེས་པ་ནི། རབ་ཏུ་སྤངས་ནས་སོ།། «རབ་ཏུ་བཏང་ནས་»ཞེས་པ་ནི། བཏང་ནས་སོ།། «བདག་གིར་མི་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་གནས་མི་འཆའ་བའོ།། «མི་འཛིན་པ་»ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་མི་འཛིན་པའོ།། «མི་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་»ཞེས་པ་ནི། རྟོག་པས་དཔྱོད་པར་མི་བྱེད་པའོ།། «མངོན་པར་མི་ཞེན་པ་»ཞེས་པ་ནི། སྐྱོན་མེད་པ་ལ་འཇུག་པའི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་མི་འཇུག་པའོ།། Akubbamānoti pariggāhataṇhāvasena akaronto. Ajanayamānoti ponobhavikataṇhāvasena ajanayamāno. Asañjanayamānoti visesena asañjanayamāno. Anibbattayamānoti patthanātaṇhāvasena na nibbattayamāno. Anabhinibbattayamānoti sabbākārena na abhinibbattayamāno. Upasaggavasena vā etāni padāni vaḍḍhitāni. Evamettha paṭhamagāthāya assādaṃ. «མི་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་སྲེད་པའི་དབང་གིས་མི་བྱེད་པའོ།། «མི་སྐྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། ཡང་སྲིད་པར་བྱེད་པའི་སྲེད་པའི་དབང་གིས་མི་སྐྱེད་པའོ།། «ཡོངས་སུ་མི་སྐྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་ཡོངས་སུ་མི་སྐྱེད་པའོ།། «མི་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་»ཞེས་པ་ནི། སྨོན་པའི་སྲེད་པའི་དབང་གིས་མི་མངོན་པར་འགྲུབ་པའོ།། «མངོན་པར་མི་འགྲུབ་པ་»ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མངོན་པར་མི་འགྲུབ་པའོ།། ཡང་ན་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་ཚིག་འདི་རྣམས་སྤེལ་བའོ།། འདིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་རོ་མྱང་བ་དེ་ལྟར་རོ།། 13. Tato parāhi catūhi gāthāhi ādīnavañca dassetvā idāni saupāyaṃ nissaraṇaṃ nissaraṇānisaṃsañca dassetuṃ, sabbāhi vā etāhi kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesañca dassetvā idāni nekkhamme ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘ubhosu antesū’’ti gāthādvayamāha. Tattha ubhosu antesūti phassaphassasamudayādīsu dvīsu, dvīsu paricchedesu. Vineyya chandanti chandarāgaṃ vinetvā. Phassaṃ pariññāyāti cakkhusamphassādiphassaṃ, phassānusārena vā taṃsampayutte sabbepi arūpadhamme, tesaṃ vatthudvārārammaṇavasena rūpadhamme cāti sakalampi nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā. Anānugiddhoti rūpādīsu sabbadhammesu agiddho. Yadattagarahī tadakubbamānoti yaṃ attanā garahati, taṃ akurumāno. Na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti so evarūpo dhitisampanno dhīro diṭṭhesu ca sutesu ca dhammesu dvinnaṃ lepānaṃ ekenāpi lepena na limpati, ākāsamiva nirupalitto accantavodānappatto hoti. ༡༣. དེ་ནས་འོག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞིས་ཉེས་དམིགས་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཐབས་དང་བཅས་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕན་ཡོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་དང་། དམན་པའི་རང་བཞིན་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕན་ཡོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «མཐའ་གཉིས་ལ་»ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ «མཐའ་གཉིས་ལ་»ཞེས་པ་ནི། རེག་པ་དང་རེག་པ་ཀུན་འབྱུང་ལ་སོགས་པ་གཉིས་དང་། མཚམས་གཉིས་ལའོ།། «འདོད་ཆགས་བསལ་ནས་»ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་བསལ་ནས་སོ།། «རེག་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་»ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་རེག་པ་དང་། རེག་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དང་། དེ་དག་གི་རྟེན་དང་། སྒོ་དང་། དམིགས་པའི་དབང་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། མིང་དང་གཟུགས་མཐའ་དག་ཡོངས་ཤེས་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་སོ།། «ཆགས་པ་མེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཆགས་པ་མེད་པའོ།། «བདག་གིས་གང་ལ་སྨད་པ་དེ་མི་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། གང་ལ་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྨོད་པར་བྱེད་པ་དེ་མི་བྱེད་པའོ།། «བརྟན་པོ་མཐོང་ཐོས་ལ་མི་ཆགས་»ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་བརྟན་པ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་བརྟན་པོ་དེ། མཐོང་བ་དང་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་གཉིས་ལས་ཆགས་པ་གཅིག་གིས་ཀྱང་མི་ཆགས་ཏེ། ནམ་མཁའ་བཞིན་དུ་གོས་པ་མེད་ཅིང་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པར་གྱུར་པའོ།། Phasso eko antoti phasso ekaparicchedo. Phusatīti phasso. Svāyaṃ phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanaraso, sannipātapaccupaṭṭhāno, āpāthagatavisayapadaṭṭhāno. Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe [Pg.142] phusanākāreneva pavattatīti phusanalakkhaṇo. Ekadeseneva anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ, saddo viya ca sotaṃ cittaṃ ārammaṇañca saṅghaṭṭetīti saṅghaṭṭanaraso, vatthārammaṇasaṅghaṭṭanato vā uppannattā sampattiatthenapi rasena ‘‘saṅghaṭṭanaraso’’ti veditabbo. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ – «རེག་པ་ནི་མཐའ་གཅིག་»ཅེས་པ་ནི། རེག་པ་ནི་མཚམས་གཅིག་གོ། རེག་པར་བྱེད་པས་ན་རེག་པའོ།། དེ་ཉིད་ནི་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཕྲད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། འདུས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཡུལ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ།། འདི་ནི་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཡིན་ཡང་། དམིགས་པ་ལ་རེག་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་དུ་འཇུག་པས་ན་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།། ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ནས་མི་འབྱར་ཡང་། གཟུགས་ཀྱིས་མིག་བཞིན་དང་། སྒྲས་རྣ་བ་བཞིན་དུ་སེམས་དང་དམིགས་པ་ཕྲད་པར་བྱེད་པས་ན་ཕྲད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ནོ།། ཡང་ན་རྟེན་དང་དམིགས་པ་ཕྲད་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། འགྲུབ་པའི་དོན་གྱི་བྱེད་ལས་ཀྱིས་ཀྱང་ «ཕྲད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་»ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་སྐད་དུ་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Catubhūmakaphasso no phusanalakkhaṇo nāma natthi, saṅghaṭṭanaraso pana pañcadvārikova hoti. Pañcadvārikassa hi phusanalakkhaṇotipi saṅghaṭṭanarasotipi nāmaṃ. Manodvārikassa phusanalakkhaṇotveva nāmaṃ, na saṅghaṭṭanaraso’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1, kāmāvacarakusala, dhammuddesakathā). «ས་བཞིའི་རེག་པ་ལ་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་མེད་པ་ནི་གཅིག་ཀྱང་མེད། འོན་ཀྱང་ཕྲད་པའི་བྱེད་ལས་ནི་སྒོ་ལྔའི་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་དོ།། སྒོ་ལྔའི་རེག་པ་ལ་ནི་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་ཀྱང་བྱ། ཕྲད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ།། ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་རེག་པ་ལ་ནི་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། ཕྲད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ནི་མ་ཡིན་ནོ།།» (ཆོས་སྡུད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས།) Idañca vatvā idaṃ suttaṃ (mi. pa. 2.3.8) ābhataṃ – འདི་སྐད་གསུངས་ནས་མདོ་འདི་ (མི་ལིནྡའི་དྲི་བ་ལས་) ལུང་དུ་དྲངས་ཏེ། ‘‘Yathā, mahārāja, dve meṇḍā yujjheyyuṃ, yathā eko meṇḍo, evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ. Yathā dutiyo meṇḍo, evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā tesaṃ sannipāto, evaṃ phasso daṭṭhabbo. Evaṃ phusanalakkhaṇo ca phasso saṅghaṭṭanaraso ca. Yathā, mahārāja, dve sammā vajjeyyuṃ, dve pāṇī vajjeyyuṃ. Yathā eko pāṇi, evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ. Yathā dutiyo pāṇi, evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā tesaṃ sannipāto, evaṃ phasso daṭṭhabbo. Evaṃ phusanalakkhaṇo ca phasso saṅghaṭṭanaraso cā’’ti vitthāro. «རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། དཔེར་ན་ལུག་ཕོ་གཉིས་འཐབ་པར་བྱེད་པ་ན། ལུག་ཕོ་གཅིག་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མིག་ལྟ་བར་བྱའོ།། ལུག་ཕོ་གཉིས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་གཉིས་འཕྲད་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རེག་པ་ལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་རེག་པ་ནི་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་ཕྲད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ནོ།། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། དཔེར་ན་ལྕགས་ཀྱི་སྡེར་མ་གཉིས་སམ་ལག་པ་གཉིས་བརྡེག་པར་བྱེད་པ་ན། ལག་པ་གཅིག་པོ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མིག་ལྟ་བར་བྱའོ།། ལག་པ་གཉིས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་གཉིས་འཕྲད་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རེག་པ་ལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་རེག་པ་ནི་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་ཕྲད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ནོ།།» ཞེས་བྱ་བ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ།། Yathā vā ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’tiādīsu (dha. sa. 1352, 1354) cakkhuviññāṇādīni cakkhuādināmena vuttāni, evamidhāpi tāni cakkhuādināmeneva vuttānīti veditabbāni. Tasmā ‘‘evaṃ cakkhu daṭṭhabba’’ntiādīsu evaṃ cakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbanti iminā nayena attho veditabbo. Evaṃ sante cittārammaṇasaṅghaṭṭanato imasmimpi sutte kiccaṭṭheneva rasena ‘‘saṅghaṭṭanaraso’’ti siddho hoti. Tiṇṇaṃ sannipātasaṅkhātassa pana attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno. Ayañhi tattha tattha ‘‘tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti evaṃ kāraṇasseva vasena paveditoti. Imassa ca suttapadassa tiṇṇaṃ saṅgatiyā phassoti ayamattho, na saṅgatimattameva phasso. ཡང་ན། «མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མིག་ལ་སོགས་པའི་མིང་གིས་གསུངས་པ་བཞིན། འདིར་ཡང་དེ་དག་མིག་ལ་སོགས་པའི་མིང་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «དེ་ལྟར་མིག་ལྟ་བར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། དེ་ལྟར་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྟ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་ཚུལ་འདིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་སེམས་དང་དམིགས་པ་ཕྲད་པ་ལས། མདོ་འདིར་ཡང་བྱེད་ལས་ཀྱི་དོན་གྱིས་བྱེད་ལས་ནི་ «ཕྲད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་»ཞེས་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ།། གསུམ་འདུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རང་གི་རྒྱུའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། འདུས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ།། འདི་ནི་གནས་དེ་དང་དེར་ «གསུམ་འདུས་པ་ནི་རེག་པའོ།།» ཞེས་དེ་ལྟར་རྒྱུ་ཁོ་ནའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། མདོའི་ཚིག་འདིའི་དོན་ནི་གསུམ་འདུས་པ་ལས་རེག་པ་སྐྱེ་བ་ཡིན་གྱི། འདུས་པ་ཙམ་ཉིད་རེག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། Evaṃ [Pg.143] paveditattā pana tenevākārena paccupaṭṭhātīti ‘‘sannipātapaccupaṭṭhāno’’ti vutto. Phalaṭṭhena pana paccupaṭṭhānenesa vedanāpaccupaṭṭhāno nāma hoti. Vedanaṃ hesa paccupaṭṭhāpeti, uppādetīti attho. Uppādayamāno ca yathā bahiddhā uṇhapaccayāpi samānā lākhāsaṅkhātadhātunissitā usmā attano nissaye mudubhāvakārī hoti, na attano paccayabhūtepi bahiddhā vītaccitaṅgārasaṅkhāte uṇhabhāve. Evaṃ vatthārammaṇasaṅkhātaaññapaccayopi samāno cittanissitattā attano nissayabhūte citte eva esa vedanuppādako hoti, na attano paccayabhūtepi vatthumhi ārammaṇevāti veditabbo. Tajjena samannāhārena pana indriyena ca parikkhate visaye anantarāyena uppajjanato esa ‘‘āpāthagatavisayapadaṭṭhāno’’ti vuccati. དེ་ལྟར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་གནས་པས་ན། «འདུས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་»ཞེས་གསུངས་སོ།། འབྲས་བུའི་དོན་གྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྒོ་ནས་ནི། འདི་ནི་ཚོར་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།། འདིས་ཚོར་བ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱེད་དེ། སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ན། དཔེར་ན་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཚ་བའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་ཡང་། ལ་ཆ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པའི་དྲོད་ཀྱིས་རང་གི་རྟེན་འཇམ་པོར་བྱེད་པ་ལས། རང་གི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱི་རོལ་གྱི་མེ་སྟག་མེད་པའི་སོལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚ་བའི་རང་བཞིན་ལ་མི་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་རྟེན་དང་དམིགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྐྱེན་གཞན་ལས་བྱུང་ཡང་། སེམས་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར། རང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཁོ་ན་ལ་འདིས་ཚོར་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་གྱི། རང་གི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་རྟེན་དང་དམིགས་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་དབང་པོས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཡུལ་ལ་བར་ཆད་མེད་པར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། འདི་ནི་ «ཡུལ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་རྒྱུ་ཅན་»ཞེས་བྱའོ།། Phasso yato samudeti uppajjati, so ‘‘phassasamudayo’’ti vuccati. Vuttañhetaṃ – ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti (mahāva. 1; vibha. 225). Atītaduko kālavasena vutto. Vedanāduko ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti (vibha. aṭṭha. 232) vuttattā upekkhāvedanaṃ sukhameva katvā sukhadukkhavasena, nāmarūpaduko rūpārūpavasena, āyatanaduko saṃsārapavattivasena, sakkāyaduko pañcakkhandhavasena vuttoti veditabbo. Tattha sukhayatīti sukhā. Vedayatīti vedanā. Dukkhayatīti dukkhā. Namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ. Cakkhāyatanādīni cha ajjhattikāni. Rūpāyatanādīni cha bāhirāni. Rūpakkhandhādayo pañcakkhandhā vijjamānaṭṭhena sakkāyo. Avijjākammataṇhāāhāraphassanāmarūpā sakkāyasamudayo. རེག་པ་གང་ལས་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་ཞིང་སྐྱེ་བ་དེ་ནི་ «རེག་པ་ཀུན་འབྱུང་»ཞེས་བྱའོ།། འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། «སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་རྐྱེན་གྱིས་རེག་པའོ།།» ཞེས་སོ།། འདས་པའི་ཟུང་ནི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ཚོར་བའི་ཟུང་ནི། «བཏང་སྙོམས་ནི་ཞི་བའི་ཕྱིར། བདེ་བ་ཉིད་དུ་བཤད་དོ།།» ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་བདེ་བ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་གིས་དང་། མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཟུང་ནི་གཟུགས་ཅན་དང་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་དབང་གིས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཟུང་ནི་འཁོར་བའི་འཇུག་པའི་དབང་གིས་དང་། འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཟུང་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བའོ།། མྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་ཚོར་བའོ།། སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། གཞོལ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་མིང་ངོ།། གཟུགས་སུ་རུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་གཟུགས་སོ།། མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་סོགས་པ་དྲུག་ནི་ནང་གིའོ།། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་དྲུག་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱིའོ།། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་ཡོད་པའི་དོན་གྱིས་འཇིག་ཚོགས་སོ།། མ་རིག་པ་དང་། ལས། སྲེད་པ། ཟས། རེག་པ། མིང་དང་གཟུགས་རྣམས་ནི་འཇིག་ཚོགས་ཀུན་འབྱུང་ངོ།། Cakkhusamphassoti cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho. Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso. So pana attanā sampayuttāya vedanāya sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti. Suṇātīti sotaṃ. Taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅguliveṭhakasaṇṭhāne padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Sotato pavatto samphasso sotasamphasso. Ghānasamphassādīsupi eseva nayo. Ghāyatīti ghānaṃ[Pg.144]. Taṃ sasambhārabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Jīvitamavhāyatīti jivhā, sāyanaṭṭhena vā jivhā. Sā sasambhārajivhāya atiaggamūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. Yāvatā imasmiṃ kāye upādiṇṇapavatti nāma atthi, tattha yebhuyyena kāyappasādo kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Munātīti mano, vijānātīti attho. Manoti sahāvajjanabhavaṅgaṃ; manato pavatto samphasso manosamphasso. མིག་གི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བར་བྱེད་པས་ན་མིག་སྟེ། གཟུགས་ལ་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་འབྱེད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། མིག་ལས་བྱུང་བའི་རེག་པ་ནི་མིག་གི་རེག་པའོ།། དེ་ནི་རང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཚོར་བ་ལ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། ཕན་ཚུན་དང་། གནས་དང་། རྣམ་སྨིན་དང་། ཟས་དང་། མཚུངས་ལྡན་དང་། ཡོད་པ་དང་། མི་བྲལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རྐྱེན་རྣམ་པ་བརྒྱད་དུ་འགྱུར་རོ།། ཐོས་པར་བྱེད་པས་ན་རྣ་བའོ།། དེ་ནི་རང་གི་འདུས་པ་རྣ་བའི་བུ་གའི་ནང་དུ་སྤུ་ཕྲ་མོ་དམར་སེར་གྱིས་གཡོགས་པ། སོར་གདུབ་ཀྱི་དབྱིབས་ལྟ་བུའི་གནས་སུ་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཇི་ལྟར་འོས་པའི་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། རྣ་བ་ལས་བྱུང་བའི་རེག་པ་ནི་རྣ་བའི་རེག་པའོ།། སྣའི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། སྣོམ་པར་བྱེད་པས་ན་སྣའོ།། དེ་ནི་རང་གི་འདུས་པའི་བུ་གའི་ནང་དུ་ར་ཡི་རྨིག་རྗེས་ཀྱི་དབྱིབས་ལྟ་བུའི་གནས་སུ་སྣའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཇི་ལྟར་འོས་པའི་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། སྲོག་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ལྕེ་སྟེ། ཡང་ན་རོ་མྱོང་བའི་དོན་གྱིས་ལྕེའོ།། དེ་ནི་རང་གི་འདུས་པའི་ལྕེའི་རྩེ་མོ་དང་རྩ་བའི་ལོགས་རྣམས་མ་གཏོགས་པར། སྟེང་གི་ངོས་ཀྱི་དབུས་སུ་པད་མ་ཁ་བྱེ་བའི་འདབ་མའི་རྩེ་མོའི་དབྱིབས་ལྟ་བུའི་གནས་སུ་ལྕེའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཇི་ལྟར་འོས་པའི་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། ཟག་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་སྨད་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སམ་འབྱུང་ཁུངས་ཡིན་པས་ན་ལུས་སོ།། གནས་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལོ།། ལུས་འདི་ལ་ཟིན་པའི་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་ཙམ་དུ། ཕལ་ཆེར་ལུས་ཀྱི་དྭངས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཇི་ལྟར་འོས་པའི་རྟེན་དང་སྒོའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཡིད་དེ། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡིད་ཅེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པའི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་སྟེ། ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་རེག་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་རེག་པའོ།། Chabbidhampi phassaṃ duvidhameva hotīti dassetuṃ ‘‘adhivacanasamphasso paṭighasamphasso’’ti āha. Manodvāriko adhivacanasamphasso. Pañcadvāriko vatthārammaṇādipaṭighena uppajjanato paṭighasamphasso. རེག་པ་རྣམ་པ་དྲུག་པོ་དེ་དག་ཀྱང་རྣམ་པ་གཉིས་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་དང་། ཐོགས་པའི་རེག་པའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བྱུང་བ་ནི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པའོ།། སྒོ་ལྔ་ནས་བྱུང་བ་ནི་རྟེན་དང་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོགས་པ་ལས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ཐོགས་པའི་རེག་པའོ།། Sukhavedanāya ārammaṇe sukhavedanīyo. Dukkhavedanāya ārammaṇe dukkhavedanīyo. Adukkhamasukhavedanāya ārammaṇe adukkhamasukhavedanīyo. Tattha sukhayatīti sukhaṃ, yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khanati, khādati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ. Dukkhayatīti dukkhaṃ, yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ, ma-kāro padasandhivasena vutto. བདེ་བའི་ཚོར་བའི་དམིགས་པ་ལ་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་དམིགས་པ་ལ་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བའི་དམིགས་པ་ལ་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་པ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། དེ་ལ་བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་སྟེ། གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་བདེ་བ་ཅན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་གནོད་པ་ལེགས་པར་འཇོམས་ཤིང་ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བའོ།། སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་སྡུག་བསྔལ་ཅན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ནི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་པ་སྟེ། མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། Kusalotiādayo jātivasena vuttā. Tattha kusaloti ekavīsatikusalacittasampayutto. Akusaloti dvādasākusalacittasampayutto. Abyākatoti avasesavipākakiriyābyākatacittasampayutto. དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་དགེ་བ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་སེམས་ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ།། མི་དགེ་བ་ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་སེམས་...བཅུ་གཉིས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ།། ལུང་མ་བསྟན་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་རྣམ་སྨིན་དང་བྱེད་པའི་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ།། Puna bhavappabhedavasena niddisanto ‘‘kāmāvacaro’’tiādimāha. Catupaññāsakāmāvacaracittasampayutto kāmāvacaro. Kāmaṃ pahāya rūpe avacaratīti rūpāvacaro, kusalābyākatavasena pañcadasarūpāvacaracittasampayutto. Kāmañca rūpañca pahāya arūpe avacaratīti arūpāvacaro, kusalābyākatavasena dvādasārūpāvacaracittasampayutto. ཡང་སྲིད་པའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདོད་པའི་སེམས་ལྔ་བཅུ་རྩ་བཞི་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའོ།། འདོད་པ་སྤངས་ནས་གཟུགས་ལ་སྤྱོད་པས་ན་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་སྟེ། དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་དབང་གིས་གཟུགས་ཀྱི་སེམས་བཅོ་ལྔ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ།། འདོད་པ་དང་གཟུགས་གཉིས་ཀ་སྤངས་ནས་གཟུགས་མེད་པ་ལ་སྤྱོད་པས་ན་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་སྟེ། དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསན་གྱི་དབང་གིས་གཟུགས་མེད་པའི་སེམས་བཅུ་གཉིས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ།། Idāni [Pg.145] abhinivesavasena dassento ‘‘suññato’’tiādimāha. Tattha suññatoti rāgadosamohehi suññattā suññato. Rāgadosamohanimittehi animittattā animitto. Rāgadosamohapaṇidhīnaṃ abhāvato appaṇihitoti vuccati. དེང་ནི་མངོན་པར་ཞེན་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྟོང་པ་ཉིད་” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག་རྣམས་ཀྱིས་སྟོང་པའི་ཕྱིར་སྟོང་པ་ཉིད་དོ།། འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག་གི་མཚན་མ་རྣམས་མེད་པའི་ཕྱིར་མཚན་མ་མེད་པའོ།། འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག་གི་སྨོན་པ་རྣམས་མེད་པའི་ཕྱིར་སྨོན་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། Idāni vaṭṭapariyāpannaapariyāpannavasena dassento ‘‘lokiyo’’tiādimāha. Loko vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭaṃ, tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttoti lokiyo. Uttiṇṇoti uttaro, loke apariyāpannabhāvena lokato uttaroti lokuttaro. Phusanāti phusanākāro. Samphusanā samphusitattanti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. དེང་ནི་འཁོར་བར་གཏོགས་པ་དང་མ་གཏོགས་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་རྟེན་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འཇིག་ཅིང་ཞིག་པའི་དོན་གྱིས་འཁོར་བ་ལ་འཇིག་རྟེན་ཞེས་བྱ་ལ། དེར་གཏོགས་པའི་དངོས་པོས་འཇིག་རྟེན་ལ་སྦྱོར་བས་ན་འཇིག་རྟེན་པའོ།། བརྒལ་བས་ན་འདས་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ལ་མ་གཏོགས་པའི་དངོས་པོས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པས་ན་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའོ།། རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་རེག་པའི་རྣམ་པའོ།། ཀུན་ཏུ་རེག་པ་དང་། རེག་པར་གྱུར་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཚིག་སྤེལ་བའོ།། Evaṃ ñātaṃ katvāti evaṃ pākaṭaṃ katvā jānanto tīreti tīrayati, upari vattabbākārena cinteti. Aniccantikatāya ādiantavantatāya ca aniccato tīreti. Uppādavayapaṭipīḷanatāya dukkhavatthutāya ca dukkhato. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogitāya kilesāsucipaggharatāya uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkapabhinnatāya ca gaṇḍato. Pīḷājanakatāya antotudanatāya dunnīharaṇīyatāya ca sallato. Vigarahaṇīyatāya avaḍḍhiāvahanatāya aghavatthutāya ca aghato. Aseribhāvajanakatāya ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasatāya avidheyyatāya ca parato. Byādhijarāmaraṇehi lujjanapalujjanatāya palokato. Anekabyasanāvahanatāya ītito. Aviditānaṃyeva vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato sabbūpaddavavatthutāya ca upaddavato. Sabbabhayānaṃ ākaratāya ca dukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya ca bhayato. Anekehi anatthehi anubaddhatāya dosūpasaṭṭhatāya, upasaggo viya anadhivāsanārahatāya ca upasaggato. Byādhijarāmaraṇehi ceva lābhādīhi ca lokadhammehi pacalitatāya calato. Upakkamena ceva sarasena ca pabhaṅgupagamanasīlatāya pabhaṅguto. Sabbāvatthāvinipātitāya, thirabhāvassa ca abhāvatāya adhuvato. Atāyanatāya ceva alabbhaneyyakhematāya ca [Pg.146] atāṇato. Allīyituṃ anarahatāya, allīnānampi ca leṇakiccākāritāya aleṇato. Nissitānaṃ bhayasārakattābhāvena asaraṇato. Yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattabhāvehi rittatāya rittato. Rittatāyeva tucchato, appakattā vā. Appakampi hi loke ‘‘tuccha’’nti vuccati. Sāminivāsivedaka kārakādhiṭṭhāyakavirahitatāya suññato. དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་གསལ་བར་བྱས་ཏེ་ཤེས་བཞིན་དུ་འཇལ་བར་བྱེད་དམ་རྟོགས་པར་བྱེད་དེ། གོང་དུ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པས་སེམས་པའོ།། མཐའ་མེད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཐོག་མ་དང་མཐའ་མ་དང་བཅས་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པའི་སྒོ་ནས་འཇལ་ལོ།། སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པས་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒོ་ནས་སོ།། རྐྱེན་གྱིས་གསོ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ནད་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ནད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ།། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཟུག་རྔུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་མི་གཙང་བ་འཛག་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ། འཇིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྦོས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་སྨིན་པ། བརྡོལ་བའི་ཕྱིར་འབྲས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ།། གནོད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ནང་དུ་ཟུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཕྱུང་བར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཟུག་རྔུའི་སྒོ་ནས་སོ།། སྨད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མི་འཕེལ་བ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡིག་པའི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡིག་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། རང་དབང་མེད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ནད་ཀྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ནད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ།། དབང་དུ་མ་འདུས་པའི་ཕྱིར་དང་། བཀའ་ཉན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གཞན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ།། ནད་དང་། རྒ་བ། འཆི་བ་རྣམས་ཀྱིས་འཇིག་ཅིང་ཞིག་པའི་ཕྱིར་འཇིག་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། ཕོངས་པ་དུ་མ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་ཡམས་ནད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ།། མ་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱི་དོན་མེད་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་འཚེ་བའི་སྒོ་ནས་སོ།། འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དབུགས་དབྱུང་བ་མཆོག་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཇིགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། དོན་མེད་པ་དུ་མས་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱོན་གྱིས་གནོད་པའི་ཕྱིར་དང་། གནོད་པ་བཞིན་དུ་བཟོད་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་གནོད་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། ནད་དང་། རྒ་བ། འཆི་བ་རྣམས་ཀྱིས་དང་། རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་གཡོ་བའི་ཕྱིར་གཡོ་བའི་སྒོ་ནས་སོ།། རྩོལ་བ་དང་རང་བཞིན་གྱིས་འཇིག་པར་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཇིག་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། གནས་སྐབས་ཐམས་ཅད་དུ་ལྷུང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། བརྟན་པའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་བརྟན་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། སྐྱོབ་པར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། བདེ་འཇགས་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་སྐྱོབ་པ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། བསྟེན་པར་མི་འོས་པའི་ཕྱིར་དང་། བསྟེན་པ་རྣམས་ལའང་སྐྱོབ་པའི་བྱ་བ་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྐྱབས་མེད་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། བརྟེན་པ་རྣམས་ལ་འཇིགས་པ་ལས་སྐྱོབ་པའི་སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་སྐྱབས་མེད་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། ཇི་ལྟར་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་རྟག་པ་དང་། མཛེས་པ། བདེ་བ། བདག་གི་དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྟོང་པའི་ཕྱིར་གསོག་གི་སྒོ་ནས་སོ།། གསོག་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གསོག་གམ། ཡང་ན་ཉུང་ངུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། འཇིག་རྟེན་ན་ཉུང་ངུ་ལའང་ “གསོག་” ཅེས་བརྗོད་དོ།། རྗེ་བོ་དང་། གནས་པ་པོ། མྱོང་བ་པོ། བྱེད་པ་པོ། བཀོད་པ་པོ་རྣམས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་སྟོང་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། Sayañca asāmikabhāvāditāya anattato. Pavattidukkhatāya, dukkhassa ca ādīnavatāya ādīnavato. Atha vā ādīnaṃ vāti gacchati pavattatīti ādīnavo, kapaṇamanussassetaṃ adhivacanaṃ. Khandhāpi ca kapaṇāyevāti ādīnavasadisatāya ādīnavato. Jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato. Dubbalatāya, pheggu viya sukhabhañjanīyatāya ca asārakato. Aghahetutāya aghamūlato. Mittamukhasapatto viya vissāsaghātitāya vadhakato. Vigatabhavatāya vibhavasambhūtatāya ca vibhavato. Āsavapadaṭṭhānatāya sāsavato. Hetupaccayehi abhisaṅkhatatāya saṅkhatato. Maccumārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya mārāmisato. Jātijarābyādhimaraṇapakatitāya jātijarābyādhimaraṇadhammato. Sokaparidevaupāyāsahetutāya sokaparidevaupāyāsadhammato. Taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesānaṃ visayadhammatāya saṃkilesadhammato. Avijjākammataṇhāsaḷāyatanavasena uppattito samudayato. Tesaṃ abhāvena atthaṅgamato. Phasse chandarāgavasena madhurassādena assādato. Phassassa vipariṇāmena ādīnavato. Ubhinnaṃ nissaraṇena nissaraṇato tīretīti sabbesu ca imesu ‘‘tīretī’’ti pāṭhaseso daṭṭhabbo. རང་ཉིད་ཀྱང་བདག་པོ་མེད་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་བདག་མེད་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། འཇུག་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉེས་དམིགས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཉེས་དམིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ།། ཡང་ན། ཉམ་ཐག་པར་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ཉེས་དམིགས་ཏེ། འདི་ནི་མི་ཉམ་ཐག་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱང་ཉམ་ཐག་པ་ཉིད་ཡིན་པས་ན། ཉེས་དམིགས་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཉེས་དམིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ།། རྒ་བ་དང་འཆི་བ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ།། ཉམ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་དང་། སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཤིང་བཞིན་དུ་བདེ་བླག་ཏུ་འཇིག་པའི་ཕྱིར་སྙིང་པོ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། སྡིག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྡིག་པའི་རྩ་བའི་སྒོ་ནས་སོ།། མཛའ་བོའི་གདོང་ཅན་གྱི་དགྲ་བཞིན་དུ་ཡིད་ཆེས་འཇོམས་པའི་ཕྱིར་གཤེད་མའི་སྒོ་ནས་སོ།། སྲིད་པ་དང་བྲལ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། འཇིག་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་འཇིག་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། ཟག་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཟག་པ་དང་བཅས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། རྒྱུ་དང་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་ཕྱིར་འདུས་བྱས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ།། འཆི་བདག་གི་བདུད་དང་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་རྣམས་ཀྱི་ཟས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་བདུད་ཀྱི་ཟས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ།། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ། ནད་དང་། འཆི་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆིའི་ཆོས་ཅན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ།། མྱ་ངན་དང་། སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ། ཡིད་མི་བདེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མྱ་ངན་དང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ།། སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བ། ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཡུལ་གྱི་ཆོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ།། མ་རིག་པ་དང་། ལས། སྲེད་པ། སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ཀུན་འབྱུང་གི་སྒོ་ནས་སོ།། དེ་དག་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ནུབ་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། རེག་པ་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་མངར་བའི་རོ་མྱོང་བའི་ཕྱིར་རོ་མྱོང་བའི་སྒོ་ནས་སོ།། རེག་པ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཉེས་དམིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ།། གཉིས་ཀ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་འཇལ་བར་བྱེད་དོ།། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ལ་ “འཇལ་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལྷག་མ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Pajahatīti sakasantānato nīharati. Vinodetīti tudati. Byantiṃ karotīti vigatantaṃ karoti. Anabhāvaṃ gametīti anu anu abhāvaṃ gameti. Ariyamaggasatthena ucchinnaṃ taṇhāavijjāmayaṃ mūlametesanti ucchinnamūlā. Tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā. Yathā hi tālarukkhaṃ samūlaṃ uddharitvā tassa vatthumatte tasmiṃ padese kate na puna tassa tālassa uppatti paññāyati, evaṃ ariyamaggasatthena samūle rūpādirase uddharitvā tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate sabbepi te ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuccanti. Yassesoti yassa [Pg.147] puggalassa eso gedho. Samucchinnoti ucchinno. Vūpasantoti phalena vūpasanto. Paṭipassaddhoti paṭipassaddhippahānena paṭipassambhito. Upasaggena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Abhabbuppattikoti puna uppajjituṃ abhabbo. Ñāṇagginā daḍḍhoti maggañāṇagginā jhāpito. Atha vā visanikkhittaṃ bhājanena saha chaḍḍitaṃ viya vatthunā saha pahīno. Mūlacchinnavisavalli viya samūlacchinnoti samucchinno. Uddhane udakaṃ siñcitvā nibbāpitaaṅgāraṃ viya vūpasanto. Nibbāpitaaṅgāre patitaudakaphusitaṃ viya paṭipassaddho. Aṅkuruppattiyā hetucchinnabījaṃ viya abhabbuppattiko. Asanipātavisarukkho viya ñāṇagginā daḍḍhoti evameke vaṇṇayanti. སྤོང་བར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་རང་གི་རྒྱུད་ལས་ཕྱིར་འབྱིན་པའོ།། སེལ་བར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་འཇོམས་པའོ།། མཐར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་མཐའ་མེད་པར་བྱེད་པའོ།། མེད་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་མེད་པར་བྱེད་པའོ།། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་མཚོན་ཆས་སྲེད་པ་དང་མ་རིག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་རྩ་བ་བཅད་པ་རྣམས་ནི་རྩ་བ་བཅད་པའོ།། ཏཱ་ལའི་གཞི་བཞིན་དུ་དེ་དག་གི་གཞི་བྱས་པ་ནི་ཏཱ་ལའི་གཞི་ལྟར་བྱས་པའོ།། འདི་ལྟར་ཏཱ་ལའི་ཤིང་རྩ་བ་དང་བཅས་པ་བཏོན་ནས། དེའི་གཞི་ཙམ་དུ་གནས་དེར་བྱས་ན་ཡང་བསྐྱར་ཏཱ་ལ་དེ་སྐྱེ་བར་མི་སྣང་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་མཚོན་ཆས་རྩ་བ་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་རོ་མྱོང་བ་བཏོན་ནས། དེ་དག་སྔོན་ཆད་སྐྱེས་པའི་སྔོན་གྱི་དངོས་པོ་ཙམ་དུ་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་བྱས་པ་ན། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་ “ཏཱ་ལའི་གཞི་ལྟར་བྱས་པ་” ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གང་གི་ཆགས་པ་འདིའོ།། ཀུན་ཏུ་བཅད་པ་ནི་བཅད་པའོ།། ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་འབྲས་བུས་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་སྤོང་བས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའོ།། ཡང་ན་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཚིག་སྤེལ་བའོ།། སྐྱེ་བའི་སྐལ་བ་མེད་པ་ནི་ཡང་སྐྱེ་བར་མི་རུང་བའོ།། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མེས་བསྲེགས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མེས་བསྲེགས་པའོ།། ཡང་ན། དུག་བླུགས་པའི་སྣོད་དང་བཅས་ཏེ་བོར་བ་བཞིན་དུ་དངོས་པོ་དང་བཅས་ཏེ་སྤངས་པའོ།། རྩ་བ་བཅད་པའི་དུག་གི་འཁྲི་ཤིང་བཞིན་དུ་རྩ་བ་དང་བཅས་ཏེ་བཅད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའོ།། ཐབ་ལ་ཆུ་བླུགས་ཏེ་མེ་གསོད་པ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། མེ་གསོད་པའི་སོལ་བ་ལ་ཆུ་ཐིགས་ལྷུང་བ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའོ།། མྱུ་གུ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་བཅད་པའི་ས་བོན་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བའི་སྐལ་བ་མེད་པའོ།། ཐོག་བབས་པའི་དུག་ཤིང་བཞིན་དུ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མེས་བསྲེགས་པ་ཞེས་ཁ་ཅིག་དེ་ལྟར་འཆད་དོ།། Vītagedhoti idaṃ sakabhāvapariccajanavasena vuttaṃ. Vigatagedhoti idaṃ ārammaṇe sālayabhāvapariccajanavasena. Cattagedhoti idaṃ puna anādiyanabhāvadassanavasena. Muttagedhoti idaṃ santatito vinimocanavasena. Pahīnagedhoti idaṃ muttassāpi kvaci anavaṭṭhānadassanavasena. Paṭinissaṭṭhagedhoti idaṃ ādinnapubbassa nissaggadassanavasena vuttaṃ. Vītarāgo vigatarāgo cattarāgoti vuttanayena yojetabbaṃ. Tattha gijjhanavasena gedho. Rañjanavasena rāgo. Nicchātoti nittaṇho. ‘‘Nicchado’’tipi pāṭho, taṇhāchadanavirahitoti attho. Nibbutoti nibbutasabhāvo. Sītibhūtoti sītasabhāvo. Sukhapaṭisaṃvedīti kāyikacetasikasukhaṃ anubhavanasabhāvo. Brahmabhūtenāti uttamasabhāvena. Attanāti cittena. “ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། “ཆགས་པ་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཞེན་ཆགས་ཀྱི་ངོ་བོ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་དབང་གིས་སོ།། “ཆགས་པ་བོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་སླར་ཡང་ཉེ་བར་མི་ལེན་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་སོ།། “ཆགས་པ་ལས་གྲོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་དབང་གིས་སོ།། “ཆགས་པ་སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གྲོལ་བ་ཉིད་ཀྱང་གང་དུའང་མི་གནས་པར་བསྟན་པའི་དབང་གིས་སོ།། “ཆགས་པ་ཕྱིར་བཏང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྔར་བཟུང་བ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། “འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ། འདོད་ཆགས་སོང་བ། འདོད་ཆགས་བོར་བ་”ཞེས་པ་རྣམས་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། དེ་ལ་བརྐམ་པའི་དབང་གིས་ནི་ཆགས་པའོ།། ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ནི་འདོད་ཆགས་སོ།། “བཀྲེས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་མེད་པའོ།། “གཡོགས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དེ། སྲེད་པའི་གཡོགས་པ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། “བསིལ་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསིལ་བའི་རང་བཞིན་ནོ།། “བདེ་བ་མྱོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་རང་བཞིན་ནོ།། “ཚངས་པར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། “བདག་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་སོ།། Katattā cāti pāpakammānaṃ katabhāvena ca. Akatattā cāti kusalānaṃ akatabhāvena ca. Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucaritantiādayo dvāravasena avirativirativasena kammapathavasena ca vuttā. Sīlesumhi na paripūrakārītiādayo catupārisuddhisīlavasena. Jāgariyamananuyuttoti pañcajāgaraṇavasena. Satisampajaññenāti sātthakādisampajaññavasena. Cattāro satipaṭṭhānātiādayo bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttaravasena. Dukkhaṃ me apariññātantiādayo cattāro ariyasaccavasena vuttāti veditabbaṃ. Te atthato tattha tattha vuttanayattā pākaṭāyeva. “བྱས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་བྱས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། “མ་བྱས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ལས་རྣམས་མ་བྱས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། “བདག་གིས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་བྱས་ལ། ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་མ་བྱས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྒོའི་དབང་གིས་དང་། མི་སྤོང་བ་དང་སྤོང་བའི་དབང་གིས་དང་། ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། “བདག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞིའི་དབང་གིས་སོ།། “མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སད་པར་བྱེད་པ་ལྔའི་དབང་གིས་སོ།། “དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་དོན་ཡོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་བཞིན་གྱི་དབང་གིས་སོ།། “དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་”ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དབང་གིས་སོ།། “བདག་གིས་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞིའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། དེ་དག་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་སྐབས་དེ་དང་དེར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའོ།། Dhīro [Pg.148] paṇḍitoti satta padā vuttatthāyeva. Api ca dukkhe akampiyaṭṭhena dhīro. Sukhe anuppilavaṭṭhena paṇḍito. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthe kataparicayaṭṭhena paññavā. Attatthaparatthe niccalaṭṭhena buddhimā. Gambhīrauttānatthe apaccosakkanaṭṭhena ñāṇī. Guḷhapaṭicchannatthe obhāsanaṭṭhena vibhāvī. Nikkilesabyavadānaṭṭhena tulāsadisoti medhāvī. Na limpatīti sajātiyā na limpati ākāse lekhā viya. Na palimpatīti visesena na limpati. Na upalimpatīti saññogo hutvāpi na limpati hatthatale lekhā viya. Alittoti saññogo hutvāpi na kilissati kāsikavatthe ṭhapitamaṇiratanaṃ viya. Apalittoti visesena na kilissati maṇiratane paliveṭhitakāsikavatthaṃ viya. Anupalittoti upagantvāpi na allīyati pokkharapatte udakabindu viya. Nikkhantoti bahi nikkhanto bandhanāgārato palāto viya. Nissaṭoti pāpapahīno amittassa paṭicchāpitakiliṭṭhavatthu viya. Vippamuttoti suṭṭhu mutto gayhūpage vatthumhi ratiṃ nāsetvā puna nāgamanaṃ viya. Visaññuttoti kilesehi ekato na yutto byādhinā muttagilāno viya. Vimariyādikatena cetasāti vigatamariyādakatena cittena, sabbabhavena sabbārammaṇena sabbakilesehi muttacittenāti attho. “བརྟན་པ། མཁས་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་བདུན་པོ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ།། གཞན་ཡང་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མི་གཡོ་བའི་དོན་གྱིས་ནི་བརྟན་པའོ།། བདེ་བས་མི་འཕྱོ་བའི་དོན་གྱིས་ནི་མཁས་པའོ།། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་ལ་གོམས་པ་བྱས་པའི་དོན་གྱིས་ནི་ཤེས་རབ་ལྡན་པའོ།། རང་དོན་དང་གཞན་དོན་ལ་མི་གཡོ་བའི་དོན་གྱིས་ནི་བློ་གྲོས་ལྡན་པའོ།། ཟབ་མོ་དང་གསལ་བའི་དོན་ལ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་དོན་གྱིས་ནི་ཡེ་ཤེས་ལྡན་པའོ།། གསང་བ་དང་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ནི་རྣམ་པར་གསལ་བའོ།། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པར་རྣམ་པར་བྱང་བའི་དོན་གྱིས་སྲང་དང་འདྲ་བ་ནི་བློ་རྣོ་བའོ།། “མི་གོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་མཐུན་པས་མི་གོས་ཏེ། མཁའ་ལ་རི་མོ་བྲིས་པ་བཞིན་ནོ།། “ཡོངས་སུ་མི་གོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་མི་གོས་པའོ།། “ཉེ་བར་མི་གོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྲད་པར་གྱུར་ཀྱང་མི་གོས་ཏེ། ལག་མཐིལ་ལ་རི་མོ་བྲིས་པ་བཞིན་ནོ།། “མ་གོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྲད་པར་གྱུར་ཀྱང་མི་ཉོན་མོངས་པ་སྟེ། ཀཱ་ཤིའི་གོས་ལ་བཞག་པའི་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་བཞིན་ནོ།། “ཡོངས་སུ་མ་གོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་མི་ཉོན་མོངས་པ་སྟེ། ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་དཀྲིས་པའི་ཀཱ་ཤིའི་གོས་བཞིན་ནོ།། “ཉེ་བར་མ་གོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་ཡང་མི་ཆགས་པ་སྟེ། པདྨའི་ལོ་མ་ལ་ཆུ་ཐིགས་བཞིན་ནོ།། “བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་བྱུང་བ་སྟེ། བཙོན་ར་ལས་བྲོས་པ་བཞིན་ནོ།། “ངེས་པར་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་སྤངས་པ་སྟེ། དགྲ་བོས་སྦས་པའི་གོས་བཙོག་པ་བཞིན་ནོ།། “རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་གྲོལ་བ་སྟེ། གཟུང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་དགའ་བ་བཅད་ནས་སླར་མི་འོང་བ་བཞིན་ནོ།། “མི་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་མི་སྦྱོར་བ་སྟེ། ནད་ལས་ཐར་བའི་ནད་པ་བཞིན་ནོ།། “མཚམས་མེད་པར་བྱས་པའི་སེམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་མཚམས་ལས་འདས་པར་བྱས་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཏེ། དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་དང་། དམིགས་པ་ཐམས་ཅད་དང་། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་གྲོལ་བའི་སེམས་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། 14. Saññaṃ pariññāti gāthāya pana ayaṃ saṅkhepattho – na kevalañca phassameva, api ca kho pana kāmasaññādibhedaṃ saññaṃ, saññānusārena vā pubbe vuttanayeneva nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā imāya paṭipadāya catubbidhampi vitareyya oghaṃ, tato so tiṇṇogho taṇhādiṭṭhipariggahesu taṇhādiṭṭhikilesappahānena anupalitto khīṇāsavamuni rāgādisallānaṃ abbūḷhattā abbūḷhasallo, sativepullappattiyā appamatto caraṃ, pubbabhāge vā appamatto caranto tena appamādacārena abbūḷhasallo hutvā sakaparattabhāvādibhedaṃ nāsīsati lokamimaṃ parañca, aññadatthu carimacittanirodhā nirupādānova jātavedo parinibbātīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, dhammanettiṭhapanameva karonto; na tu imāya desanāya maggaṃ vā phalaṃ vā uppādesi, khīṇāsavassa desitattāti. ༡༤. “འདུ་ཤེས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རེག་པ་ཁོ་ན་མ་ཟད་ཀྱི། འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འདུ་ཤེས་སམ། ཡང་ན་འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་མིང་དང་གཟུགས་ལ་ཡོངས་ཤེས་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས། ལམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཆུ་བོ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ལས་ཀྱང་བརྒལ་བར་བྱའོ།། དེ་ནས་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་དེ་ཉིད་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་རྣམས་ལ། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པས་ཉེ་བར་མ་གོས་པ། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཟུག་རྔུ་ཕྱུང་བའི་ཕྱིར་ཟུག་རྔུ་ཕྱུང་བའོ།། དྲན་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པས་བག་ཡོད་པར་སྤྱོད་པའམ། ཡང་ན་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་བག་ཡོད་པར་སྤྱོད་ཅིང་བག་ཡོད་པའི་སྤྱོད་པ་དེས་ཟུག་རྔུ་ཕྱུང་བར་གྱུར་ནས། རང་དང་གཞན་གྱི་ལུས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་ཕྱི་མ་ལ་རེ་བ་མི་བྱེད་དོ།། གཞན་དུ་ན་ཐ་མའི་སེམས་འགགས་པ་ལས་ལེན་པ་མེད་པར་མེ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའོ།། ཞེས་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོས་ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་གཏན་ལ་འབེབས་པ་ཁོ་ན་མཛད་དེ་བསྟན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ།། འོན་ཀྱང་བསྟན་པ་འདིས་ལམ་མམ་འབྲས་བུ་བསྐྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། Nīlādibhedaṃ [Pg.149] ārammaṇaṃ sañjānātīti saññā. Sā sañjānanalakkhaṇā paccābhiññāṇarasā. Catubhūmikasaññā hi nosañjānanalakkhaṇā nāma natthi, sabbā sañjānanalakkhaṇāva. Yā panettha abhiññāṇena sañjānāti, sā paccābhiññāṇarasā nāma hoti. Tassā vaḍḍhakissa dārumhi abhiññāṇaṃ katvā puna tena abhiññāṇena taṃ paccābhijānanakāle, purisassa kāḷatilakādiabhiññāṇaṃ sallakkhetvā puna tena abhiññāṇena ‘‘asuko nāma eso’’ti tassa paccābhijānanakāle, rañño piḷandhanagopakabhaṇḍāgārikassa tasmiṃ tasmiṃ piḷandhane nāmapaṇṇakaṃ bandhitvā ‘‘asukaṃ piḷandhanaṃ nāma āharā’’ti vutte dīpaṃ jāletvā sāragabbhaṃ pavisitvā paṇṇaṃ vācetvā tassa tasseva piḷandhanassa āharaṇakāle ca pavatti veditabbā. སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་འདུ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་འདུ་ཤེས་སོ།། དེ་ནི་འདུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། སོ་སོར་ངོ་ཤེས་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ནོ།། ས་བཞིའི་འདུ་ཤེས་ལས་འདུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་མ་ཡིན་པ་ནི་གང་ཡང་མེད་དེ། ཐམས་ཅད་འདུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཁོ་ནའོ།། འདི་ལ་གང་ཞིག་མཚན་མས་འདུ་ཤེས་པ་དེ་ནི་སོ་སོར་ངོ་ཤེས་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཞེས་བྱའོ།། དེའི་འཇུག་པ་ནི་ཤིང་མཁན་གྱིས་ཤིང་ལ་མཚན་མ་བྱས་ནས། སླར་ཡང་མཚན་མ་དེས་དེ་ཉིད་སོ་སོར་ངོ་ཤེས་པའི་ཚེ་དང་། སྐྱེས་བུའི་སྨེ་བ་ནག་པོ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་ལ་དམིགས་ནས། སླར་ཡང་མཚན་མ་དེས་“འདི་ནི་ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བའོ་”ཞེས་དེ་ཉིད་སོ་སོར་ངོ་ཤེས་པའི་ཚེ་དང་། རྒྱལ་པོའི་རྒྱན་ཆ་སྲུང་བའི་མཛོད་པ་དེས་རྒྱན་ཆ་དེ་དང་དེ་ལ་མིང་ཡིག་བཏགས་ཏེ། “རྒྱན་ཆ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ཁྱེར་ཤོག་”ཅེས་སྨྲས་པ་ན། སྒྲོན་མེ་སྦར་ཏེ་མཛོད་ཁང་དུ་ཞུགས་ནས་ཡི་གེ་བཀླགས་ཏེ་རྒྱན་ཆ་དེ་དང་དེ་ཉིད་ལེན་པའི་ཚེ་ན་འཇུག་པ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། Aparo nayo – sabbasaṅgāhikavasena hi sañjānanalakkhaṇā saññā, punasañjānanapaccayanimittakaraṇarasā dāruādīsu tacchakādayo viya, yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandho viya, ārammaṇe anogāḷhavuttitāya aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā vijju viya, yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisakesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viya. Yā panettha ñāṇasampayuttā hoti, sā ñāṇameva anuvattati, sasambhārapathavīādīsu sesadhammā pathavīādīni viyāti veditabbā. ཚུལ་གཞན་ནི། ཐམས་ཅད་སྡུད་པའི་དབང་གིས་ན་འདུ་ཤེས་ནི་འདུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་ལ། སླར་ཡང་འདུ་ཤེས་པའི་རྒྱུའི་མཚན་མ་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཏེ། ཤིང་ལ་སོགས་པ་ལ་གཤོག་བྱེད་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཇི་ལྟར་བཟུང་བའི་མཚན་མའི་དབང་གིས་མངོན་པར་ཞེན་པར་བྱེད་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་སྟེ། གླང་པོ་ཆེ་ལ་ལྟ་བའི་དམིགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན་དམིགས་པ་ལ་མི་བྱིང་བར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཡུན་རིང་དུ་མི་གནས་པར་ཉེ་བར་གནས་པ་སྟེ། གློག་བཞིན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཡུལ་གྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ཏེ། རྩྭའི་མི་གཟུགས་ལ་རི་དྭགས་ཀྱི་ཕྲུ་གུ་རྣམས་ཀྱིས་མིའོ་སྙམ་དུ་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་བཞིན་ནོ།། འདི་ལ་གང་ཞིག་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དེ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་འགྱུར་ཏེ། རྫས་དང་བཅས་པའི་ས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཞེས་རིག་པར་བྱའོ།། Kāmapaṭisaññuttā saññā kāmasaññā. Byāpādapaṭisaññuttā saññā byāpādasaññā. Vihiṃsāpaṭisaññuttā saññā vihiṃsāsaññā. Tesu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjanti. Kāmasaññā hi piye manāpe satte vā saṅkhāre vā vitakkentassa uppajjati. Byāpādasaññā appiye amanāpe satte vā saṅkhāre vā kujjhitvā olokanakālato paṭṭhāya yāva vināsanā uppajjati. Vihiṃsāsaññā saṅkhāresu na uppajjati. Saṅkhāro hi dukkhāpetabbo nāma natthi. ‘‘Ime sattā haññantu vā, ucchijjantu vā, vinassantu vā, mā vā ahesu’’nti cintanakāle pana sattesu uppajjati. Nekkhammapaṭisaññuttā saññā nekkhammasaññā, sā asubhapubbabhāge kāmāvacarā hoti, asubhajhāne rūpāvacarā, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttarā. Abyāpādapaṭisaññuttā saññā abyāpādasaññā, sā mettāpubbabhāge kāmāvacarā hoti, mettājhāne rūpāvacarā, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle [Pg.150] lokuttarā. Avihiṃsāpaṭisaññuttā saññā avihiṃsāsaññā, sā karuṇāpubbabhāge kāmāvacarā, karuṇājhāne rūpāvacarā, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttarā. Yadā alobho sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā mettā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā karuṇā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Rūpārammaṇaṃ ārabbha uppannā saññā rūpasaññā. Saddasaññādīsupi eseva nayo. Idaṃ tassāyeva ārammaṇato nāmaṃ. Ārammaṇānaṃ vuttattā cakkhusamphassajādivatthūnipi vuttāneva honti. འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་འདུ་ཤེས་ནི་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་སོ།། གནོད་སེམས་དང་འབྲེལ་བའི་འདུ་ཤེས་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་སོ།། རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་འདུ་ཤེས་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་འདུ་ཤེས་སོ།། དེ་དག་ལས་གཉིས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཡང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཡང་སྐྱེའོ།། འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་སྙིང་དུ་སྡུག་པའི་སེམས་ཅན་ནམ། ཡང་ན་འདུ་བྱེད་ལ་རྟོག་པ་ལ་སྐྱེའོ།། གནོད་སེམས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་ཞིང་མི་སྡུག་པའི་སེམས་ཅན་ནམ། ཡང་ན་འདུ་བྱེད་ལ་ཁྲོས་ཏེ་བལྟས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་འཇིག་པའི་བར་དུ་སྐྱེའོ།། རྣམ་པར་འཚེ་བའི་འདུ་ཤེས་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་མི་སྐྱེ་སེ། འདུ་བྱེད་ལ་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “སེམས་ཅན་འདི་དག་གསོད་པར་གྱུར་ཅིག ཆད་པར་གྱུར་ཅིག ཞིག་པར་གྱུར་ཅིག མེད་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་བསམ་པའི་ཚེ་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྐྱེའོ།། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་འབྲེལ་བའི་འདུ་ཤེས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། དེ་ནི་མི་སྡུག་པའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་འདོད་པར་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། མི་སྡུག་པའི་བསམ་གཏན་ལ་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ཞིང་། བསམ་གཏན་དེ་གཞི་བྱས་ནས་སྐྱེས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཚེ་ན་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའོ།། གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་འདུ་ཤེས་ནི་གནོད་སེམས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། དེ་ནི་བྱམས་པའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་འདོད་པར་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་ལ་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ཞིང་། བསམ་གཏན་དེ་གཞི་བྱས་ནས་སྐྱེས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཚེ་ན་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའོ།། རྣམ་པར་འཚེ་བ་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་འདུ་ཤེས་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། དེ་ནི་སྙིང་རྗེའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་འདོད་པར་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། སྙིང་རྗེའི་བསམ་གཏན་ལ་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ཞིང་། བསམ་གཏན་དེ་གཞི་བྱས་ནས་སྐྱེས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཚེ་ན་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའོ།། གང་གི་ཚེ་མ་ཆགས་པ་གཙོ་བོ་ཡིན་པ་དེའི་ཚེ། གཞན་གཉིས་པོ་ནི་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ནོ།། གང་གི་ཚེ་བྱམས་པ་གཙོ་བོ་ཡིན་པ་དེའི་ཚེ། གཞན་གཉིས་པོ་ནི་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ནོ།། གང་གི་ཚེ་སྙིང་རྗེ་གཙོ་བོ་ཡིན་པ་དེའི་ཚེ། གཞན་གཉིས་པོ་ནི་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ནོ།། གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་སོ།། སྒྲའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ཉིད་ཀྱི་མིང་ཡིན་ནོ།། དམིགས་པ་རྣམས་བཤད་པའི་ཕྱིར། མིག་གི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གཞི་རྣམས་ཀྱང་བཤད་པ་ཉིད་དོ།། Yā evarūpā saññāti aññāpi ‘‘paṭighasamphassajā saññā adhivacanasamphassajā saññā’’ti evamādikā veditabbā. Tattha adhivacanasamphassajā saññātipi pariyāyena chadvārikāyeva. Tayo hi arūpino khandhā sayaṃ piṭṭhivaṭṭakā hutvā attanā sahajātasaññāya ‘‘adhivacanasamphassajā saññā’’ti nāmaṃ karonti, nippariyāyena pana paṭighasamphassajā saññā nāma pañcadvārikā saññā, adhivacanasamphassajā saññā nāma manodvārikā saññā. Etā atirekasaññā pariggahitāti veditabbā. “འདི་ལྟ་བུའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་ཡང་“ཐོགས་པ་དང་བཅས་པའི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་”ལ་སོགས་པ་རིག་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ཞེས་པའང་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྒོ་དྲུག་པ་ཁོ་ནའོ།། གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་པོ་ནི་རང་ཉིད་རྒྱབ་རྟེན་དུ་གྱུར་ནས། རང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་“ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་མིང་དུ་བྱེད་དོ།། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ནི་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པའི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་སྒོ་ལྔའི་འདུ་ཤེས་ཡིན་ལ། ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་འདུ་ཤེས་སོ།། འདུ་ཤེས་ལྷག་མ་འདི་དག་ནི་ཡོངས་སུ་བཟུང་བར་རིག་པར་བྱའོ།། Saññāti sabhāvanāmaṃ. Sañjānanāti sañjānanākāro. Sañjānitattanti sañjānitabhāvo. “འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་མིང་ངོ།། “འདུ་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་པའི་རྣམ་པའོ།། “འདུ་ཤེས་པར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དོ།། Avijjoghanti pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā. Antavirahite saṃsāre yonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā. Paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesu khandhādīsu na javatīti avijjā. Api ca cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇānaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca dhammānaṃ chādanatopi avijjā, taṃ avijjoghaṃ. Kāmoghavasena uttareyya. Bhavoghavasena patareyya. Diṭṭhoghavasena samatikkameyya. Avijjoghavasena vītivatteyya. Atha vā sotāpattimaggena [Pg.151] pahānavasena uttareyya. Sakadāgāmimaggena pahānavasena patareyya. Anāgāmimaggena pahānavasena samatikkameyya. Arahattamaggena pahānavasena vītivatteyya. Atha vā ‘‘tareyyādipañcapadaṃ tadaṅgādipañcapahānena yojetabba’’nti keci vadanti. མ་རིག་པའི་ཆུ་བོ་ཞེས་པ་ནི། བསྒྲུབ་པར་མི་རིགས་པའི་དོན་གྱིས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ནི་མི་རྙེད་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། ཐོབ་པར་མི་བྱ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། མི་རྙེད་པ་དེ་ཉིད་རྙེད་པར་བྱེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ།། དེ་ལས་བཟློག་པས་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ནི་རྙེད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། རྙེད་པ་དེ་ཉིད་མི་རྙེད་པར་བྱེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ།། ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྤུངས་པའི་དོན། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་སྒོའི་དོན། ཁམས་རྣམས་ཀྱི་སྟོང་པའི་དོན། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་བྱེད་པའི་དོན། བདེན་པ་རྣམས་ཀྱི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་དོན་རྣམས་མི་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་མ་རིག་པའོ།། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་དོན་བཞི་པོ་མི་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་མ་རིག་པའོ།། མཐའ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ན། སྐྱེ་གནས་དང་། འགྲོ་བ། སྲིད་པ། རྣམ་ཤེས་གནས་པ། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་རྣམས་སུ་སེམས་ཅན་རྣམས་རྒྱུག་པར་བྱེད་པས་ན་མ་རིག་པའོ།། དོན་དམ་པར་མེད་པའི་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྒྱུག་ཅིང་། ཡོད་པའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་རྒྱུག་པས་ན་མ་རིག་པའོ།། གཞན་ཡང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་དང་དམིགས་པ་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་དང་རྟེན་འབྲེལ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པས་ཀྱང་མ་རིག་པ་སྟེ། དེ་ནི་མ་རིག་པའི་ཆུ་བོའོ།། འདོད་པའི་ཆུ་བོའི་དབང་གིས་བརྒལ་བར་བྱའོ།། སྲིད་པའི་ཆུ་བོའི་དབང་གིས་རྒལ་བར་བྱའོ།། ལྟ་བའི་ཆུ་བོའི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་བརྒལ་བར་བྱའོ།། མ་རིག་པའི་ཆུ་བོའི་དབང་གིས་འདས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་བརྒལ་བར་བྱའོ།། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་རྒལ་བར་བྱའོ།། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་ཤིན་ཏུ་བརྒལ་བར་བྱའོ།། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་འདས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན། 'བརྒལ་བར་བྱའོ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལྔ་པོ་ནི་རེ་ཞིག་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྤོང་བ་ལྔ་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ་'ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། ‘‘Monaṃ vuccati ñāṇa’’nti vatvā taṃ pabhedato dassetuṃ ‘‘yā paññā pajānanā’’tiādimāha. Taṃ vuttanayameva ṭhapetvā ‘‘amoho dhammavicayo’’ti padaṃ. Amoho kusalesu dhammesu abhāvanāya paṭipakkho bhāvanāhetu. Amohena aviparītaṃ gaṇhāti mūḷhassa viparītaggahaṇato. Amohena yāthāvaṃ yāthāvato dhārento yathāsabhāve pavattati. Mūḷho hi ‘‘tacchaṃ atacchaṃ, atacchañca taccha’’nti gaṇhāti; tathā icchitālābhadukkhaṃ na hoti. Amūḷhassa ‘‘taṃ kutettha labbhā’’ti evamādipaccavekkhaṇasambhavato maraṇadukkhaṃ na hoti. Sammohamaraṇañhi dukkhaṃ, na ca taṃ amūḷhassa hoti. Pabbajitānaṃ sukhasaṃvāso hoti, tiracchānayoniyaṃ nibbatti na hoti. Mohena hi niccasammūḷhā tiracchānayoniṃ upapajjanti. Mohapaṭipakkho ca amoho mohavasena amajjhattabhāvassa abhāvakaro. Amohena avihiṃsāsaññā dhātusaññā majjhimāya paṭipattiyā paṭipajjanaṃ, pacchimaganthadvayassa pabhedanañca hoti. Pacchimāni dve satipaṭṭhānāni tasseva ānubhāvena ijjhanti. Amoho dīghāyukatāya paccayo hoti. Amūḷho hi hitāhitaṃ ñatvā ahitaṃ parivajjento hitañca paṭisevamāno dīghāyuko hoti, attasampattiyā aparihīno hoti. Amūḷho hi attano hitameva karonto attānaṃ sampādeti. Ariyavihārassa paccayo hoti, udāsinapakkhesu nibbuto hoti amūḷhassa sabbābhisaṅgatāya abhāvato. Amohena anattadassanaṃ hoti. Asammūḷho hi yāthāvagahaṇakusalo apariṇāyakaṃ khandhapañcakaṃ apariṇāyakato bujjhati. Yathā ca etena anattadassanaṃ, evaṃ attadassanaṃ mohena. Ko hi nāma attasuññataṃ bujjhitvā puna sammohaṃ āpajjeyyāti. 'ཐུབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ་'ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་དབྱེ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གང་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་'ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་བཞག་ནས། 'གཏི་མུག་མེད་པ་ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་'ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། གཏི་མུག་མེད་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མི་སྒོམ་པའི་གཉེན་པོ་སྟེ་སྒོམ་པའི་རྒྱུའོ།། གཏི་མུག་མེད་པས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་འཛིན་ཏེ། རྨོངས་པས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཏི་མུག་མེད་པས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འཛིན་ཅིང་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འཇུག་གོ། རྨོངས་པ་ནི་ 'བདེན་པ་ལ་མི་བདེན་པ་དང་། མི་བདེན་པ་ལ་བདེན་པ་'ཞེས་འཛིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་རྨོངས་པ་མེད་པ་ལ་འདོད་པ་མི་རྙེད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མི་འབྱུང་ངོ།། རྨོངས་པ་མེད་པ་ལ་ 'དེ་འདི་ལས་གང་དུ་རྙེད་པར་འགྱུར་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པ་འབྱུང་བས་འཆི་བའི་སྡུག་བསྔལ་མི་འབྱུང་ངོ།། རྨོངས་ཏེ་འཆི་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཡིན་ལ། དེ་ནི་རྨོངས་པ་མེད་པ་ལ་མི་འབྱུང་ངོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་བདེ་བར་གནས་པ་ཡོད་ཅིང་། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་མི་འགྱུར་རོ།། གཏི་མུག་གིས་རྟག་ཏུ་རྨོངས་པ་རྣམས་ནི་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། གཏི་མུག་གི་གཉེན་པོ་གཏི་མུག་མེད་པ་ནི། གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་བཏང་སྙོམས་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་མེད་པར་བྱེད་པའོ།། གཏི་མུག་མེད་པས་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་འདུ་ཤེས་དང་། ཁམས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་། དབུ་མའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་དང་། ཕྱི་མའི་མདུད་པ་གཉིས་འཇིག་པར་བྱེད་དོ།། ཕྱི་མའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་གཉིས་ཀྱང་དེའི་མཐུ་ལས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། གཏི་མུག་མེད་པ་ནི་ཚེ་རིང་བའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་རོ།། རྨོངས་པ་མེད་པ་ནི་ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པ་ཤེས་ནས། མི་ཕན་པ་སྤོང་ཞིང་ཕན་པ་བསྟེན་པས་ཚེ་རིང་བར་འགྱུར་ལ། བདག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་མི་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། རྨོངས་པ་མེད་པ་ནི་རང་གི་ཕན་པ་ཁོ་ན་བྱེད་ཅིང་བདག་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་དོ།། འཕགས་པའི་གནས་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་ཞིང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱོགས་རྣམས་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྱུར་ཏེ། རྨོངས་པ་མེད་པ་ལ་ཀུན་ནས་ཆགས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཏི་མུག་མེད་པས་བདག་མེད་པར་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ།། མ་རྨོངས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འཛིན་པ་ལ་མཁས་པས། གཞན་གྱིས་མི་བཀྲི་བའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ལ་གཞན་གྱིས་མི་བཀྲི་བར་རྟོགས་སོ།། ཇི་ལྟར་འདིས་བདག་མེད་པར་མཐོང་བ་དེ་བཞིན། གཏི་མུག་གིས་ནི་བདག་ཏུ་མཐོང་བའོ།། བདག་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་རྟོགས་ནས། སུ་ཞིག་སླར་ཡང་ཀུན་ཏུ་རྨོངས་པར་འགྱུར་རམ། Tena ñāṇena samannāgatoti etena vuttappakārena ñāṇena samaṅgībhūto sekkhādayo muni. Monappattoti paṭiladdhañāṇo munibhāvaṃ [Pg.152] patto. Tīṇīti gaṇanaparicchedo. Moneyyānīti munibhāvakarā moneyyakarā paṭipadā dhammā. Kāyamoneyyantiādīsu viññattikāyarūpakāyavasena paññāpetabbaṃ kāyamoneyyaṃ. Viññattivācāsaddavācāvasena paññāpetabbaṃ vacīmoneyyaṃ. Manodvārikacittādivasena paññāpetabbaṃ manomoneyyaṃ. Tividhakāyaduccaritānaṃ pahānanti pāṇātipātādividhānaṃ kāyato pavattānaṃ duṭṭhu caritānaṃ pajahanaṃ. Kāyasucaritanti kāyato pavattaṃ suṭṭhu caritaṃ. Kāyārammaṇe ñāṇanti kāyaṃ ārammaṇaṃ katvā aniccādivasena pavattaṃ kāyārammaṇe ñāṇaṃ. Kāyapariññāti kāyaṃ ñātatīraṇappahānapariññāhi jānanavasena pavattaṃ ñāṇaṃ. Pariññāsahagato maggoti ajjhattikaṃ kāyaṃ sammasitvā uppāditamaggo pariññāsahagato. Kāye chandarāgassa pahānanti kāye taṇhāchandarāgassa pajahanaṃ. Kāyasaṅkhāranirodhoti assāsapassāsānaṃ nirodho āvaraṇo, catutthajjhānasamāpattisamāpajjanaṃ. Vacīsaṅkhāranirodhoti vitakkavicārānaṃ nirodho āvaraṇo, dutiyajjhānasamāpattisamāpajjanaṃ. Cittasaṅkhāranirodhoti saññāvedanānaṃ nirodho āvaraṇo, saññāvedayitanirodhasamāpattisamāpajjanaṃ. ཡེ་ཤེས་དེ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། གོང་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཡེ་ཤེས་དེ་དང་ལྡན་པའི་སློབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐུབ་པའོ།། ཐུབ་པ་ཉིད་དུ་སོན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་ཅིང་ཐུབ་པའི་དངོས་པོར་སོན་པའོ།། གསུམ་ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པའོ།། ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ཐུབ་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པ་དང་ཐུབ་པར་བྱེད་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་སོ།། ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀྱི་ལུས་དང་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་དབང་གིས་གདགས་པར་བྱ་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པའོ།། རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀྱི་ངག་དང་སྒྲའི་ངག་གི་དབང་གིས་གདགས་པར་བྱ་བ་ནི་ངག་གི་ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པའོ།། ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་སེམས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གདགས་པར་བྱ་བ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པའོ།། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་སྤོང་བ་ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ལུས་ལས་བྱུང་བའི་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་རྣམས་སྤོང་བའོ།། ལུས་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལས་བྱུང་བའི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའོ།། ལུས་ལ་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་དམིགས་ནས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་ལུས་ལ་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། ལུས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་། རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་། སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ལམ་ཞེས་པ་ནི་ནང་གི་ལུས་ལ་ཉེ་བར་བརྟགས་ནས་བསྐྱེད་པའི་ལམ་སྟེ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ།། ལུས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤོང་བ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་སྲེད་པ་དང་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤོང་བའོ།། ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འགོག་པ་ཞེས་པ་ནི་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་འགོག་ཅིང་སྒྲིབ་པ་སྟེ། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ།། ངག་གི་འདུ་བྱེད་འགོག་པ་ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་འགོག་ཅིང་སྒྲིབ་པ་སྟེ། བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ།། སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འགོག་པ་ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་འགོག་ཅིང་སྒྲིབ་པ་སྟེ། འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ།། Paṭhamagāthāya kāyamunintiādīsu kāyaduccaritappahānavasena kāyamuni. Vacīduccaritappahānavasena vācāmuni. Manoduccaritappahānavasena manomuni. Sabbākusalappahānavasena anāsavamuni. Moneyyasampannanti jānitabbaṃ jānitvā phale ṭhitattā moneyyasampannaṃ. Āhu sabbappahāyinanti sabbakilese pajahitvā ṭhitattā sabbappahāyinaṃ kathayanti. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལས། 'ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པ་'ལ་སོགས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་སྤངས་པའི་དབང་གིས་ལུས་ཀྱི་ཐུབ་པའོ།། ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་སྤངས་པའི་དབང་གིས་ངག་གི་ཐུབ་པའོ།། ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་སྤངས་པའི་དབང་གིས་ཡིད་ཀྱི་ཐུབ་པའོ།། མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པའི་དབང་གིས་ཟག་པ་མེད་པའི་ཐུབ་པའོ།། ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཤེས་ནས་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཐུབ་པའི་སྤྱོད་པ་དང་ལྡན་པའོ།། ཐམས་ཅད་སྤངས་པ་ཞེས་གསུངས་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་སྤངས་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། Dutiyagāthāya ninhātapāpakanti yo ajjhattabahiddhasaṅkhāte sabbasmimpi āyatane ajjhattabahiddhārammaṇavasena uppattirahāni sabbapāpakāni maggañāṇena ninhāya dhovitvā ṭhitattā ninhātapāpakaṃ āhūti evamattho daṭṭhabbo. Agāramajjhe vasantā agāramunino. Pabbajjupagatā anagāramunino. Tattha sekkhā sekkhamunino. Arahanto asekkhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Sammāsambuddhā munimunino. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས། 'སྡིག་པ་བཀྲུས་པ་'ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ནང་དང་ཕྱི་རོལ་དུ་བསྡུས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཐམས་ཅད་ལ་ནང་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཀྲུས་ཤིང་དག་པར་བྱས་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར། 'སྡིག་པ་བཀྲུས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ་'ཞེས་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཁྱིམ་གྱི་ནང་ན་གནས་པ་རྣམས་ནི་ཁྱིམ་གྱི་ཐུབ་པའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་ཁྱིམ་མེད་པའི་ཐུབ་པའོ།། དེ་ལ་སློབ་པ་རྣམས་ནི་སློབ་པའི་ཐུབ་པའོ།། དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ནི་མི་སློབ་པའི་ཐུབ་པའོ།། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་རང་གི་ཐུབ་པའོ།། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཐུབ་པའི་ཐུབ་པའོ།། Puna kathetukamyatāpucchāvasena ‘‘katame agāramunino’’ti āha. Agārikāti kasigorakkhādiagārikakamme niyuttā. Diṭṭhapadāti diṭṭhanibbānā[Pg.153]. Viññātasāsanāti viññātaṃ sikkhattayasāsanaṃ etesanti viññātasāsanā. Anagārāti kasigorakkhādiagāriyakammaṃ etesaṃ natthīti pabbajitā ‘‘anagārā’’ti vuccanti. Satta sekkhāti sotāpannādayo satta. Tīsu sikkhāsu sikkhantīti sekkhā. Arahanto na sikkhantīti asekkhā. Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca ekakāva anācariyakāva catusaccaṃ bujjhitavantoti paccekabuddhā paccekamunino. སླར་ཡང་བཤད་པར་འདོད་པའི་དྲི་བའི་སྒོ་ནས། 'ཁྱིམ་གྱི་ཐུབ་པ་རྣམས་གང་དག་ཡིན་'ཞེས་གསུངས་སོ།། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ཞིང་ལས་དང་ཕྱུགས་སྐྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱིམ་གྱི་བྱ་བ་ལ་བརྩོན་པ་རྣམས་སོ།། གནས་མཐོང་བ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་རྣམས་སོ།། བསྟན་པ་རྟོགས་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པ་གསུམ་གྱི་བསྟན་པ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་བསྟན་པ་རྟོགས་པ་རྣམས་སོ།། ཁྱིམ་མེད་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ཞིང་ལས་དང་ཕྱུགས་སྐྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱིམ་གྱི་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་ 'ཁྱིམ་མེད་པ་'ཞེས་བྱའོ།། སློབ་པ་བདུན་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པ་བདུན་ནོ།། བསླབ་པ་གསུམ་ལ་སློབ་པའི་ཕྱིར་སློབ་པའོ།། དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ནི་མི་སློབ་པའི་ཕྱིར་མི་སློབ་པའོ།། རྒྱུ་རྐྱེན་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་གཅིག་པུ་སློབ་དཔོན་མེད་པར་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་རང་གི་ཐུབ་པའོ།། Munimunino vuccanti tathāgatāti ettha aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti. ཐུབ་པའི་ཐུབ་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་རྒྱུ་མཚན་བརྒྱད་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། དེ་བཞིན་པའི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། དེ་བཞིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དོན་གྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yenābhinīhārena purimakā bhagavanto āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā purimakā bhagavanto dānasīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccādhiṭṭhānamettupekkhāsaṅkhātā dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgatā, tathā amhākampi bhagavā āgato. Yathā ca purimakā bhagavanto cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā pūretvā āgatā, tathā amhākampi bhagavā āgato. Evaṃ tathā āgatoti tathāgato. ཇི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་མཛད་པའི་སྔོན་གྱི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱོན་པ་ལྟར་རོ།། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། སྔོན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་སྨོན་ལམ་གང་གིས་བྱོན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་བྱོན་ནོ།། ཡང་ན། ཇི་ལྟར་སྔོན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ངེས་འབྱུང་དང་། ཤེས་རབ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། བཟོད་པ་དང་། བདེན་པ་དང་། སྨོན་ལམ་དང་། བྱམས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་སུ་བསྡུས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དེ། ཡན་ལག་གཏོང་བ་དང་། མིག་དང་། ནོར་དང་། རྒྱལ་སྲིད་དང་། བུ་དང་ཆུང་མ་གཏོང་བ་སྟེ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་བཏང་ནས། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་དང་། སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། ཆོས་སྒྲོག་པ་དང་། ཉེ་དུའི་དོན་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་མཐར་ཕྱིན་ནས་བྱོན་པ་ལྟར། བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱོན་ནོ།། ཇི་ལྟར་སྔོན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱིས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞི་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་དང་། དབང་པོ་ལྔ་དང་། སྟོབས་ལྔ་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་བསྒོམས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་ནས་བྱོན་པ་ལྟར། བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱོན་ནོ།། དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། ‘‘Yathā ca dīpaṅkarabuddhaādayo, sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā; Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato, tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti. ཇི་ལྟར་མར་མེ་མཛད་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཐུབ་པ་རྣམས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དུ་འདིར་བྱོན་པ་ལྟར། ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་འདི་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་བྱོན་པས་ན། སྤྱན་ལྡན་དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། Kathaṃ [Pg.154] tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijātā purimakā bhagavanto gatā. Kathañca te gatā? Te hi sampatijātā samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukhā sattapadavītihārena gatā. Yathāha – ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་བཙས་མ་ཐག་པའི་སྔོན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་གཤེགས་པ་ལྟར་རོ།། དེ་དག་ཇི་ལྟར་གཤེགས་ཤེ་ན། དེ་དག་ནི་བཙས་མ་ཐག་ཏུ་ཞབས་མཉམ་པར་ས་ལ་བཞག་ནས། བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཁ་ཕྱོགས་ཏེ་གོམ་པ་བདུན་གཤེགས་སོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Sampatijāto, ānanda, bodhisatto samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsati – ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207). ཀུན་དགའ་བོ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཙས་མ་ཐག་ཏུ་ཞབས་མཉམ་པར་ས་ལ་བཞག་ནས། བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཁ་ཕྱོགས་ཏེ་གོམ་པ་བདུན་གཤེགས་ཤིང་། གདུགས་དཀར་པོ་ཕྱར་བཞིན་དུ་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ལ་རྣམ་པར་གཟིགས་ནས། མི་འཇིགས་པའི་གསུང་འདི་སྐད་དུ། 'ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་མཆོག་ཡིན། ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་གཙོ་བོ་ཡིན། ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིའི་རབ་ཡིན། འདི་ནི་སྐྱེ་བ་ཐ་མ་ཡིན་ཏེ། ད་ནི་ཡང་སྲིད་པ་མེད་དོ་'ཞེས་གསུང་ངོ་།། Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijāto samehi pādehi patiṭṭhāti, idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Uttaramukhabhāvo panassa sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ. Sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa. ‘‘Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā’’ti (su. ni. 693) ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmadanassa. Setacchattadhāraṇaṃ arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa. Sabbadisānuvilokanaṃ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa. Āsabhivācābhāsanaṃ pana appaṭivattiyavaradhammacakkapavattanassa pubbanimittaṃ. Tathā ayaṃ bhagavāpi gato. Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Tenāhu porāṇā – ཁོང་གི་གཤེགས་པ་དེ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་དུ་མ་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་དེ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་མ་ནོར་བ་ཡིན། བཙས་མ་ཐག་ཏུ་ཞབས་མཉམ་པར་གནས་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཞལ་ཕྱོགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །གོམ་པ་བདུན་བོར་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རིན་པོ་ཆེ་བདུན་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །'གསེར་གྱི་ཡུ་བ་ཅན་གྱི་རྔ་ཡབ་གཡོབ་པ'་ཞེས་བྱ་བ་འདིར་གསུངས་པའི་རྔ་ཡབ་གཡོབ་པ་ནི་མུ་སྟེགས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཚར་གཅོད་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །གདུགས་དཀར་པོ་བསྒྲེངས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་གདུགས་དཀར་པོ་དྲི་མ་མེད་པ་མཆོག་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་གཟིགས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །མི་འཇིགས་པའི་གསུང་སྒྲོག་པ་ནི་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཡང་གཤེགས་སོ། །ཁོང་གི་གཤེགས་པ་དེ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་དེ་དག་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་དེ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་མ་ནོར་བ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘Muhuttajātova gavampatī yathā, samehi pādehi phusī vasundharaṃ; So vikkamī satta padāni gotamo, setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū. སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་ཁྱུ་མཆོག་བཞིན། །ཞབས་མཉམ་ས་ལ་རེག་པར་མཛད། །གཽ་ཏ་མ་དེས་གོམ་བདུན་བོར། །ལྷ་རྣམས་གདུགས་དཀར་ཐོགས་ཏེ་སྲུངས། ། ‘‘Gantvāna so satta padāni gotamo, disā vilokesi samā samantato; Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi, sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti. (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.37; itivu. aṭṭha. 38); གཽ་ཏ་མ་དེས་གོམ་བདུན་བོར། །ཕྱོགས་རྣམས་ཀུན་ཏུ་མཉམ་པར་གཟིགས། །རི་བོའི་རྩེ་ལ་གནས་པའི་སེང་གེ་བཞིན། །ཡན་ལག་བརྒྱད་ལྡན་གསུང་ནི་རབ་ཏུ་བསྒྲགས། །ཞེས་སོ། ། Evaṃ [Pg.155] tathā gatoti tathāgato. དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། Atha vā yathā purimakā bhagavanto, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ…pe… paṭhamajjhānena nīvaraṇe…pe… aniccānupassanāya niccasaññaṃ…pe… arahattamaggena sabbakilese pahāya gato, evampi tathā gatoti tathāgato. ཡང་ན། སྔོན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་བཞིན། བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བས་འདོད་པའི་འདུན་པ་སྤངས་ཤིང་། །པེ་། བསམ་གཏན་དང་པོས་སྒྲིབ་པ་རྣམས་སྤངས་ཤིང་། །པེ་། མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་སྤངས་ཤིང་། །པེ་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་ཏེ་གཤེགས་པས། དེ་ལྟར་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato? Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ, āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ, tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ, vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ, ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ, viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ. ཇི་ལྟར་དེ་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དུ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ས་ཁམས་ཀྱི་སྲ་བའི་མཚན་ཉིད་ནི་དེ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་མ་ནོར་བ་ཡིན། ཆུ་ཁམས་ཀྱི་གཤེར་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། མེ་ཁམས་ཀྱི་ཚ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། རླུང་ཁམས་ཀྱི་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ནམ་མཁའི་ཁམས་ཀྱི་མ་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ, vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ, saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ, saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ. གཟུགས་ཀྱི་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཚོར་བའི་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། འདུ་ཤེས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṃ, vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ, pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ, sukhassa sātalakkhaṇaṃ, cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ, phassassa phusanalakkhaṇaṃ. རྟོག་པའི་གཏོད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། དཔྱོད་པའི་དཔྱོད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། དགའ་བའི་ཁྱབ་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། བདེ་བའི་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་པའི་མི་གཡེང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། རེག་པའི་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ, vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ, satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ, paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ. དད་པའི་དབང་པོའི་མོས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་པོའི་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། དྲན་པའི་དབང་པོའི་ཉེ་བར་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་པོའི་མི་གཡེང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་པོའི་རབ་ཏུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ, vīriyabalassa kosajje, satibalassa muṭṭhassacce, samādhibalassa uddhacce, paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ. དད་པའི་སྟོབས་ཀྱི་མ་དད་པས་མི་བསྐྱོད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱི་ལེ་ལོས་མི་བསྐྱོད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། དྲན་པའི་སྟོབས་ཀྱི་བརྗེད་ངས་པས་མི་བསྐྱོད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྟོབས་ཀྱི་རྒོད་པས་མི་བསྐྱོད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱི་མ་རིག་པས་མི་བསྐྱོད་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ, vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ, pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ, passaddhisambojjhaṅgassa upasamalakkhaṇaṃ, samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ, upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ. དྲན་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་ཉེ་བར་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་འབྱེད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། བརྩོན་འགྲུས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། དགའ་བ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་ཁྱབ་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་མི་གཡེང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། བཏང་སྙོམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ, sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ, sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ, sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ, sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ, sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ. ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་མཐོང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པའི་རྟོག་པའི་གཏོད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པའི་ངག་གི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའི་ཀུན་ནས་སློང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པའི་འཚོ་བའི་རྣམ་པར་བྱང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བའི་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པའི་དྲན་པའི་ཉེ་བར་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མི་གཡེང་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Avijjāya [Pg.156] aññāṇalakkhaṇaṃ, saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ, viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ, nāmassa namanalakkhaṇaṃ, rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ, saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ, phassassa phusanalakkhaṇaṃ, vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ, taṇhāya hetulakkhaṇaṃ, upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ, bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ, jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ, jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ, maraṇassa cutilakkhaṇaṃ. མ་རིག་པའི་མི་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་སེམས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། མིང་གི་གཞོལ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། གཟུགས་ཀྱི་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་། རེག་པའི་རེག་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཚོར་བའི་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། སྲེད་པའི་རྒྱུའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པའི་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སྲིད་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སྐྱེ་བའི་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། རྒ་བའི་འཁོགས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། འཆི་བའི་འཕོ་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Dhātūnaṃ suññatalakkhaṇaṃ, āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ, satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ, sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ, iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ, indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ, balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ, bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ, maggassa hetulakkhaṇaṃ. ཁམས་རྣམས་ཀྱི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་། སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་རྣམས་ཀྱི་སྤོང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་རྣམས་ཀྱི་འགྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོའི་མཚན་ཉིད་དང་། སྟོབས་རྣམས་ཀྱི་མི་བསྐྱོད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ལམ་གྱི་རྒྱུའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Saccānaṃ tathalakkhaṇaṃ, samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ, vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ, samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ, yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ. བདེན་པ་རྣམས་ཀྱི་དེ་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་། ཞི་གནས་ཀྱི་མི་གཡེང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བའི་རོ་གཅིག་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཟུང་དུ་འབྲེལ་བའི་མི་འདའ་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Sīlavisuddhiyā saṃvaraṇalakkhaṇaṃ, cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ, diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ, khaye ñāṇassa samucchedalakkhaṇaṃ, anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ, chandassa mūlalakkhaṇaṃ. ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པའི་སྡོམ་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། སེམས་རྣམ་པར་དག་པའི་མི་གཡེང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་མཐོང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཟད་པ་ཤེས་པའི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། མི་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། འདུན་པའི་རྩ་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། Manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ, phassassa samodhānalakkhaṇaṃ, vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ, samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ, satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ, paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ, vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ, amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ, etaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཀུན་ནས་སློང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། རེག་པའི་ཀུན་ཏུ་འདུ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཚོར་བའི་འདུ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་གཙོ་བོའི་མཚན་ཉིད་དང་། དྲན་པའི་བདག་པོའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་གོང་ན་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྙིང་པོའི་མཚན་ཉིད་དང་། འཆི་བ་མེད་པར་གཞོལ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་མཚན་ཉིད་དེ་དག་ནི་དེ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་མ་ནོར་བ་ཡིན། དེ་ལྟ་བུའི་དེ་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་འདི་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བགྲོད་པས་བྱོན་ཅིང་། མ་ཉམས་པར་ཐོབ་ཅིང་རྗེས་སུ་རྟོགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལྟར་དེ་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དུ་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ཇི་ལྟར་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ཡིན། ཇི་སྐད་དུ། ། ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? ‘Idaṃ dukkha’nti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti vitthāro (saṃ. ni. 5.1090). "དགེ་སློང་དག །དེ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་མ་ནོར་བ་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་འདི་བཞི་ཡོད་དོ། །བཞི་གང་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག །'འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ'་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དེ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། ། Tāni [Pg.157] ca bhagavā abhisambuddhoti tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambuddhattho hi ettha gatasaddo. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་དག་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས། དེ་ཉིད་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་གཤེགས་པའི་སྒྲ་ནི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་དོན་ཏོ། ། Api ca jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho. Tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho…pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho, tassāpi tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgato. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. གཞན་ཡང་། རྒ་ཤི་ནི་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་ཞིང་གྲུབ་པའི་དོན་དེ་ནི་དེ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ། །པེ་། འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་མ་རིག་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་ཞིང་གྲུབ་པའི་དོན་དེ་ནི་དེ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་མ་རིག་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དོན་ཡིན་པ་དང་། །པེ་། སྐྱེ་བ་ནི་རྒ་ཤིའི་རྐྱེན་གྱི་དོན་ཡིན་པ་དེ་ནི་དེ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས། དེ་ཉིད་དེ་དག་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་ཡང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་ལྟར་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Bhagavā yaṃ sadevake loke…pe… sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārena jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu. Vuttampi cetaṃ bhagavatā – ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གཟིགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། །པེ་། ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ། ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མིག་གི་དབང་པོའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་གང་ཅི་ཡོད་པ་དེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་སོ། །དེ་ལྟར་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་པ་དེས་ནི། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སམ། མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ལས་རྙེད་པའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་སམ། "གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཟུགས་གང་ཞེ་ན། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་རྒྱུ་བྱས་པའི་གཟུགས་གང་ཡིན་པ་དང་། ཁ་དོག་དང་སྣང་བ་དང་བཅས་པ། བསྟན་དུ་ཡོད་པ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ། སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མིང་དུ་མ་དང་། ཐེངས་བཅུ་གསུམ་དང་། ཚུལ་ལྔ་བཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་དེ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི། མ་ནོར་བ་མེད་དོ། །ཚུལ་འདི་ནི་རྣ་བའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ། ‘‘Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi…pe… tamahaṃ abbhaññāsiṃ. Taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24). "དགེ་སློང་དག །ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། །པེ་། ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུས་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། ཐོབ་པ་དང་། བཙལ་བ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་དཔྱད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། ངས་ཤེས་སོ། །པེ་། དེ་ངས་མངོན་པར་ཤེས་སོ། །དེ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་རྟོགས་པ་ཡིན་མོད། དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་གནས་པར་མི་མཛད་དོ"་ཞེས་སོ། ། Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo. དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གཟིགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འདིར་དེ་བཞིན་དུ་གཟིགས་པའི་དོན་གྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་གྲུབ་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno catunnaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle [Pg.158] paṭhamabodhiyampi majjhimabodhiyampi pacchimabodhiyampi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ. Sabbaṃ taṃ atthato byañjanato ca anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ, natthi tattha vālaggamattampi pakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti avitathaṃ anaññathaṃ. Yathāha – ཇི་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། མཚན་མོ་གང་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་མི་མಥུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱིས་མི་ཐུབ་པའི་སེང་གེའི་ཁྲི་ལ་བཞུགས་ཏེ། བདུད་བཞིའི་སྤྱི་བོ་ནས་བཅོམ་ཞིང་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་དང་། མཚན་མོ་གང་ལ་ཤིང་ས་ལ་ཟུང་གི་བར་དུ་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར། ལོ་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔའི་ཡུན་གྱི་དུས་འདིའི་ནང་དུ། བྱང་ཆུབ་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། ཐ་མར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་མདོ་སྡེ་དང་། དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་དང་། །པེ་། ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་སྡེའི་བར་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ། དེ་ཐམས་ཅད་དོན་དང་ཚིག་གི་ཆ་ནས་སྐྱོན་མེད་པ་དང་། མ་ཚང་བ་མེད་པ་དང་། ལྷག་པ་མེད་པ་དང་། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་འཇོམས་པ་དང་། ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གི་རྒྱགས་པ་འཇོམས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་སྐྲའི་རྩེ་མོ་ཙམ་གྱི་ནོར་འཁྲུལ་ཡང་མེད་དོ། །དེ་ཐམས་ཅད་ནི་ཕྱག་རྒྱ་གཅིག་གིས་བཏབ་པ་བཞིན་དང་། འབོ་གཅིག་གིས་བཅལ་བ་བཞིན་དང་། སྲང་གཅིག་གིས་གཞལ་བ་བཞིན་དུ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི། མ་ནོར་བ་དང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། ། ‘‘Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti no aññathā, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (dī. ni. 3.188). "ཙུནྡ། མཚན་མོ་གང་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་དང་། མཚན་མོ་གང་ལ་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར། བར་སྐབས་འདིར་གང་གསུངས་པ་དང་། བརྗོད་པ་དང་། བསྟན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ'་ཞེས་བྱའོ"་ཞེས་སོ། ། Gadaattho hi ettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato. འདིར་གཤེགས་པའི་སྒྲ་ནི་སྨྲ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། ། Api ca āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā. གཞན་ཡང་། སྨྲ་བར་བྱེད་པ་ནི་ཨཱ་གྷ་དཱ་ (āgada) སྟེ། ཚིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །གང་གི་ཚིག་དེ་ཉིད་བདེན་པ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པ་ཡིན་པས་ན། ད་ཡིག་ (d) ཏ་ཡིག་ (t) ཏུ་བསྒྱུར་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ (tathāgata) ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟར་འདིའི་དོན་གྱི་སྒྲ་སྒྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassāpi vācā. Tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato. Tenevāha – ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. ‘Tasmā tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Evaṃ tathākāritāya tathāgato. ཇི་ལྟར་ན་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་དང་མཐུན་པར་སྐུ་འཇུག་ལ། སྐུ་དང་མཐུན་པར་གསུང་ཡང་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཛད་པ་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེའི་གསུང་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྐུ་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་ཤིང་འཇུག་པ་དང་། སྐུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གསུང་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་ཤིང་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཛད་པ་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཛད་པ་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བའི་ཕྱིར། ‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་’ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena, na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi, atha kho atulo appameyyo anuttaro rājātirājā devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tenāha – ཇི་ལྟར་ན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དོན་གྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ཡར་སྲིད་པའི་རྩེ་མོ་ནས་མར་མནར་མེད་པའི་བར་མཐར་བྱས་ཏེ། ཐད་ཀར་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཁོང་ལ་གཞལ་བ་དང་ཚད་གཟུང་བ་མེད་དེ། གཞལ་དུ་མེད་པ། དཔག་ཏུ་མེད་པ། བླ་ན་མེད་པ། རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་པོ། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ལྷ། བརྒྱ་བྱིན་རྣམས་ཀྱི་ཡང་བརྒྱ་བྱིན། ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ཚངས་པ་ཆེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། ‘‘Sadevake[Pg.159], bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya pajāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). “དགེ་སློང་དག ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་…བྱེ་བྲག་ཏུ་…ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུའི་ནང་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ། གཞན་གྱིས་མ་གནོན་པ། མཐོང་བ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ། དབང་སྒྱུར་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་’ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། Tatthevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññamayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato. དེ་ལ་འདི་ལྟར་སྒྲ་སྒྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། ཨ་གྷ་དཱ་ (agada) ནི་དུག་སྨན་ལྟ་བུའོ། །དེ་ཡང་གང་ཞེ་ན། ཆོས་སྟོན་པའི་ཉམས་འགྱུར་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །དེས་ན་མཐུ་ཆེན་པོའི་སྨན་པ་ཞིག་གིས་ལྷའི་དུག་སྨན་གྱིས་སྦྲུལ་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བཞིན། ཁོང་གིས་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་སྨྲ་བ་ཐམས་ཅད་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནོ། །དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ། ཆོས་སྟོན་པའི་ཉམས་འགྱུར་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་བདེན་པ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དུག་སྨན་ (agada) ཡོད་པས་ན། ད་ཡིག་ (d) ཏ་ཡིག་ (t) ཏུ་བསྒྱུར་ནས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ (tathāgata) ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དོན་གྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ།། Api ca tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato, atīto patto paṭipannoti attho. Tattha sakalaṃ lokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato, lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato, lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato, lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena yaṃ vuttaṃ bhagavatā – གཞན་ཡང་། བདེན་པ་ལ་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་། བདེན་པ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །གཤེགས་པ་ (gata) ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པ། འདས་པ། ཐོབ་པ། སྒྲུབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པར་གཤེགས་ཤིང་རྟོགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་བདེན་པར་གཤེགས་ཤིང་འདས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་བདེན་པར་གཤེགས་ཤིང་ཐོབ་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་བདེན་པ་ལ་གཤེགས་ཤིང་བསྒྲུབས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). “དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ལ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་རྣམ་པར་བྲལ་བའོ། །དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ལ། འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་སྤངས་པའོ། །དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ལ། འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའོ། །དགེ་སློང་དག འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ལ། འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བསྒོམས་པའོ། །དགེ་སློང་དག ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་…བྱེ་བྲག་ཏུ་…ཡིད་ཀྱིས་རྗེས་སུ་དཔྱད་པ་གང་ཅིའང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། ‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་’ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། Tassa [Pg.160] evampi attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpena mukhamattameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya. Yasmā pana sabbabuddhā tathāgataguṇenāpi samasamā, tasmā sabbesaṃ vasena ‘‘tathāgatā’’ti āha. འདིའི་དོན་ནི་དེ་ལྟར་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ཙམ་ཞིག་གོ །རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉིད་བརྗོད་པར་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀྱང་མཉམ་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་དུ་མཛད་ནས་ “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། Arahantoti kilesehi ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā tathāgato arahaṃ. Ārakā hi so sabbakilesehi suvidūravidūre ṭhito maggena savāsanānaṃ kilesānaṃ viddhaṃsitattāti ārakattā arahaṃ. དགྲ་བཅོམ་པ་ (arahant) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། དགྲ་བོ་དང་རྩིབས་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡོ་བྱད་ལ་སོགས་པ་འོས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལ་གསང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའོ། །ཁོང་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་རིང་དུ་བཞུགས་ཤིང་། ལམ་གྱིས་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། རིང་དུ་གྱུར་པས་ན་དགྲ་བཅོམ་པའོ།། ‘‘So tato ārakā nāma, yassa yenāsamaṅgitā; Asamaṅgī ca dosehi, nātho tenārahaṃ mato’’. “གང་ཞིག་གང་དང་མི་ལྡན་པ། །དེ་ནི་དེ་ལས་རིང་ཞེས་བྱ། །མགོན་པོ་སྐྱོན་དང་མི་ལྡན་པས། །དེ་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་ཉིད་དུ་འདོད།།” Te cānena kilesārayo maggena hatāti arīnaṃ hatattāpi arahaṃ. ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་བོ་དེ་དག་ཀྱང་ཁོང་གིས་ལམ་གྱིས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། དགྲ་བོ་རྣམས་བཅོམ་པས་ཀྱང་དགྲ་བཅོམ་པའོ།། ‘‘Yasmā rāgādisaṅkhātā, sabbepi arayo hatā; Paññāsatthena nāthena, tasmāpi arahaṃ mato’’. “འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པར་གཏོགས་པའི། །དགྲ་བོ་ཐམས་ཅད་མགོན་པོ་ཡིས། །ཤེས་རབ་མཚོན་གྱིས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། །དེ་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་ཉིད་དུ་འདོད།།” Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhiṃ puññādiabhisaṅkhārānaṃ jarāmaraṇanemiṃ āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā tibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ, tassānena bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇapharasuṃ gahetvā sabbe arā hatāti arahaṃ. ཐོག་མ་མེད་པའི་དུས་ནས་བརྒྱུད་ཅིང་སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཤིང་རྟ་ལ་སྦྱར་བ། མ་རིག་པ་དང་སྲིད་པའི་སྲེད་པའི་ལྟེ་བ་ཅན། བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྩིབས་ཅན། རྒ་ཤིའི་མུ་ཁྱུད་ཅན། ཟག་པ་ཀུན་འབྱུང་གི་སྲོག་ཤིང་གིས་ཕིགས་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་འདི་ཉིད་ཀྱི། རྩིབས་ (arā) ཐམས་ཅད་ཁོང་གིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཞབས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ས་གཞི་ལ་བརྟེན་ནས། དད་པའི་ཕྱག་གིས་ལས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟ་རེ་བཟུང་སྟེ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། རྩིབས་བཅོམ་པས་ན་དགྲ་བཅོམ་པའོ།། ‘‘Arā saṃsāracakkassa, hatā ñāṇāsinā yato; Lokanāthena tenesa, ‘araha’nti pavuccati’’. “འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་རྩིབས་རྣམས་ནི། །ཡེ་ཤེས་རལ་གྲིས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། །འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་དེ་ཉིད་ལ། །དགྲ་བཅོམ་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན།།” Aggadakkhiṇeyyattā ca cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañca, teneva ca uppanne tathāgate ye keci mahesakkhā devamanussā, na te aññattha pūjaṃ karonti. Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi, yathābalañca aññe devā ca manussā ca bimbisārakosalarājādayo. Parinibbutampi ca bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsītivihārasahassāni patiṭṭhāpesi. Ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti paccayādīnaṃ arahattāpi arahaṃ. སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་དང་མཆོད་པ་ཁྱད་པར་ཅན་འོས་པ་ (arahati) ཡིན་ལ། དེའི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བྱུང་བའི་ཚེ། མཐུ་ཆེན་པོའི་ལྷ་དང་མི་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་གིས་གཞན་དུ་མཆོད་པ་མི་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་ཚངས་པ་མི་མཇེད་ཀྱི་བདག་པོས་རི་རབ་ཙམ་གྱི་རིན་པོ་ཆེའི་ཕྲེང་བས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་མཆོད་པ་བྱས་ཤིང་། གཞན་ཡང་ལྷ་དང་མི་རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོ་དང་གསལ་རྒྱལ་ལ་སོགས་པས་རང་རང་གི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་མཆོད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ་ཡང་། ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་བྱེ་བ་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་གི་ནོར་བཏང་སྟེ། འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་ཏུ་གཙུག་ལག་ཁང་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་བཞེངས་སོ། །མཆོད་པ་ཁྱད་པར་ཅན་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཡོ་བྱད་ལ་སོགས་པ་འོས་པས་ཀྱང་དགྲ་བཅོམ་པའོ།། ‘‘Pūjāvisesaṃ [Pg.161] saha paccayehi, yasmā ayaṃ arahati lokanātho; Atthānurūpaṃ arahanti loke, tasmā jino arahati nāmametaṃ’’. “ཡོ་བྱད་བཅས་པའི་མཆོད་པ་ནི། །ཁྱད་པར་ཅན་དག་འཇིག་རྟེན་མགོན། །འོས་པའི་ཕྱིར་ན་འཇིག་རྟེན་དུ། །རྒྱལ་བ་དགྲ་བཅོམ་མཚན་འདི་འོས།།” Yathā ca loke ye keci paṇḍitamānino bālā asilokabhayena raho pāpaṃ karonti, evamesa na kadāci pāpaṃ karotīti pāpakaraṇe rahābhāvatopi arahaṃ. འཇིག་རྟེན་ན་མཁས་པར་རློམ་པའི་བྱིས་པ་གང་དག་གྲགས་པ་ངན་པར་སྐྲག་ནས་དབེན་པར་སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལྟར། ཁོང་ནི་ནམ་ཡང་སྡིག་པ་མི་མཛད་པའི་ཕྱིར། སྡིག་པ་བྱེད་པ་ལ་གསང་བ་ (raho) མེད་པས་ཀྱང་དགྲ་བཅོམ་པའོ།། ‘‘Yasmā natthi raho nāma, pāpakammesu tādino; Rahābhāvena tenesa, arahaṃ iti vissuto’’. “དེ་ལྟ་བུ་ལ་སྡིག་པའི་ལས། །གསང་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། །གསང་བ་མེད་པའི་རྒྱུ་དེ་ལས། །དགྲ་བཅོམ་པ་ཞེས་ཡོངས་སུ་གྲགས།།” Evaṃ sabbathāpi – དེ་ལྟར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ། ། ‘‘Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni; Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho; Na raho karoti pāpāni, arahaṃ tena vuccatī’’ti. “ཉོན་མོངས་དགྲ་ལས་རིང་གྱུར་ཅིང་། །ཐུབ་པ་དེ་ཡིས་དགྲ་བཅོམ་ལ། །འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའི་རྩིབས་བཅོམ་ཞིང་། །ཡོ་བྱད་ལ་སོགས་འོས་པ་དང་། །གསང་བར་སྡིག་པ་མི་མཛད་པས། །དེ་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། Yasmā pana sabbe buddhā arahattaguṇenāpi samasamā, tasmā sabbesampi vasena ‘‘arahanto’’ti āha. Sammāsambuddhāti sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho. Tathā hesa sabbadhamme sammāsambuddho, abhiññeyye dhamme abhiññeyyato, pariññeyye dhamme pariññeyyato, pahātabbe dhamme pahātabbato, sacchikātabbe dhamme sacchikātabbato, bhāvetabbe dhamme bhāvetabbato. Tenevāha – འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀྱང་མཉམ་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་དུ་མཛད་ནས་ “དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ (sammāsambuddha) ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཆོས་ཐམས་ཅད་མ་ནོར་བ་ (sammā) དང་རང་ཉིད་ཀྱིས་ (sāmaṃ) རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ལྟར་ཁོང་གིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཏེ། མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་དང་། ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་དང་། སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་ཉིད་དུ་དང་། བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་རྟོགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། ‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ; Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. (su. ni. 563; ma. ni. 2.399); “མངོན་ཤེས་བྱ་བ་མངོན་པར་ཤེས། །བསྒོམ་པར་བྱ་བ་བསྒོམས་ཟིན་ཏོ། །སྤང་བར་བྱ་བ་བདག་གིས་སྤངས། །བྲམ་ཟེ་དེ་ཕྱིར་ང་སངས་རྒྱས།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། Atha vā cakkhu dukkhasaccaṃ, tassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccanti evaṃ ekekapaduddhārenāpi sabbadhamme sammā sāmañca buddho. Esa nayo sotaghānajivhākāyamanesu. Eteneva ca nayena rūpādīni cha āyatanāni, cakkhuviññāṇādayo cha viññāṇakāyā, cakkhusamphassādayo cha phassā, cakkhusamphassajā vedanādayo cha vedanā, rūpasaññādayo [Pg.162] cha saññā, rūpasañcetanādayo cha cetanā, rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā, rūpavitakkādayo cha vitakkā, rūpavicārādayo cha vicārā, rūpakkhandhādayo pañcakkhandhā, dasa kasiṇāni, dasa anussatiyo, uddhumātakasaññādivasena dasa saññā, kesādayo dvattiṃsākārā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, kāmabhavādayo nava bhavā, paṭhamādīni cattāri jhānāni, mettābhāvanādayo catasso appamaññāyo, catasso arūpasamāpattiyo, paṭilomato jarāmaraṇādīni, anulomato avijjādīni paṭiccasamuppādaṅgāni ca yojetabbāni. ཡང་ན། མིག་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དང་། དེའི་རྩ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་ཅིང་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པའི་སྔོན་གྱི་སྲེད་པ་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། གཉིས་ཀ་མི་འབྱུང་བ་ནི་འགོག་པའི་བདེན་པ་དང་། འགོག་པ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ལམ་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་བྱ་སཏེ། འདི་ལྟར་ཚིག་རེ་རེ་ནས་ཕྱུང་སྟེ་ཆོས་ཐམས་ཅད་མ་ནོར་བ་དང་རང་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་རྣ་བ་དང་། སྣ་དང་། ལྕེ་དང་། ལུས་དང་། ཡིད་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་དྲུག་དང་། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་རེག་པ་དྲུག་དང་། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚོར་བ་དྲུག་དང་། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་དྲུག་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སེམས་པ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་པ་དྲུག་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྲེད་པའི་ཚོགས་དྲུག་དང་། གཟུགས་ཀྱི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟོག་པ་དྲུག་དང་། གཟུགས་ཀྱི་དཔྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དཔྱོད་པ་དྲུག་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་དང་། ཟད་པར་བཅུ་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པ་བཅུ་དང་། རྣམ་པར་བམ་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་ཤེས་བཅུ་དང་། སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་སོ་གཉིས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་དང་། ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་དང་། འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྲིད་པ་དགུ་དང་། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་དང་། བྱམས་པ་སྒོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚད་མེད་པ་བཞི་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བཞི་དང་། ལུགས་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་རྒ་ཤི་ལ་སོགས་པ་དང་། ལུགས་མཐུན་གྱི་སྒོ་ནས་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Tatrāyaṃ ekapadayojanā – jarāmaraṇaṃ dukkhasaccaṃ, jāti samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccanti evaṃ ekekapaduddhārena sabbadhamme sammā sāmañca buddho anubuddho paṭividdho. Yaṃ vā pana kiñci atthi neyyaṃ nāma, sabbassa sammā sambuddhattā vimokkhantikañāṇavasena sammāsambuddho. Tesaṃ pana vibhāgo upari āvi bhavissati. Yasmā pana sabbabuddhā sammāsambuddhaguṇenāpi samasamā, tasmā sabbesampi vasena ‘‘sammāsambuddhā’’ti āha. དེ་ལ་ཚིག་གཅིག་སྦྱར་བ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། རྒ་ཤི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དང་། སྐྱེ་བ་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། གཉིས་ཀ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ནི་འགོག་པའི་བདེན་པ་དང་། འགོག་པ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ལམ་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟར་ཚིག་རེ་རེ་ནས་ཕྱུང་སྟེ་ཆོས་ཐམས་ཅད་མ་ནོར་བ་དང་རང་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཤིང་། རྗེས་སུ་རྟོགས་ཤིང་། ཁོང་དུ་ཆུད་དོ། །ཡང་ན་ཤེས་བྱ་ (neyya) ཅི་ཡང་རུང་བ་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་མཐར་ཐུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། །དེ་དག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་འོག་ནས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀྱང་མཉམ་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་དུ་མཛད་ནས་ “ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། Monenāti kāmañhi moneyyapaṭipadāsaṅkhātena maggañāṇamonena muni nāma hoti, idha pana tuṇhībhāvaṃ sandhāya ‘‘na monenā’’ti vuttaṃ. Mūḷharūpoti tuccharūpo. Aviddasūti aviññū. Evarūpo hi tuṇhībhūtopi muni nāma na hoti. Atha vā moneyyamuni nāma na hoti, tucchabhāvo ca pana aññāṇī ca hotīti attho. Yo ca tulaṃva paggayhāti yathā hi tulaṃ gahetvā ṭhito atirekaṃ ce hoti, harati, ūnaṃ ce hoti, pakkhipati; evameva so atirekaṃ haranto viya pāpaṃ harati parivajjeti, ūnake pakkhipanto viya kusalaṃ paripūreti. Evañca pana karonto sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasaṅkhātaṃ varaṃ uttamameva ādāya pāpāni akusalakammāni parivajjeti sa muni nāmāti attho. Tena so munīti kasmā pana so munīti ce? Yaṃ heṭṭhā vuttakāraṇaṃ, tena so munīti attho. Yo munāti ubho loketi yo puggalo imasmiṃ khandhādiloke tulaṃ āropetvā minanto viya ‘‘ime ajjhattikā khandhā, ime bāhirā’’tiādinā nayena ime [Pg.163] ubho atthe munāti. Muni tena pavuccatīti tena pana kāraṇena ‘‘munī’’ti vuccatiyevāti attho. “ཐུབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ནི་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ལྟར་ན། ཐུབ་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་སུ་བགྲང་བའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཐུབ་པས་ཐུབ་པ་ཞེས་བྱ་ལ། འདིར་ནི་མི་སྨྲ་བའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་ “ཐུབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་མིན་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“རྨོངས་པའི་ཆ་བྱད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་གསོབ་ཀྱི་ཆ་བྱད་ཅན་ནོ། །“མི་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་མི་ཤེས་པའོ། །འདི་འདྲ་བའི་གང་ཟག་ནི་མི་སྨྲ་བར་གནས་ཀྱང་ཐུབ་པ་ཞེས་མི་བྱའོ། །ཡང་ན། ཐུབ་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་ཐུབ་པ་མ་ཡིན་ཏེ། གསོབ་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་མི་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“གང་ཞིག་སྲང་བཟུང་བ་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན། སྲང་བཟུང་ནས་གནས་པ་ཞིག་གིས་ལྷག་མ་ཡོད་ན་འདོར་ལ། མ་ཚང་བ་ཡོད་ན་སྣོན་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ཁོང་གིས་ཀྱང་ལྷག་མ་འདོར་བ་བཞིན་དུ་སྡིག་པ་འདོར་ཞིང་སྤོང་ལ། མ་ཚང་བ་སྣོན་པ་བཞིན་དུ་དགེ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་བྱེད་པ་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་བླངས་ནས། སྡིག་པ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་རྣམས་སྤོང་བས་ན། དེ་ནི་ཐུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“དེས་ན་ཁོང་ནི་ཐུབ་པའོ་” ཞེས་པ་ནི། ཅིའི་ཕྱིར་ཁོང་ནི་ཐུབ་པ་ཡིན་ཞེ་ན། གོང་དུ་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་དེས་ན། ཁོང་ནི་ཐུབ་པའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“གང་ཞིག་འཇིག་རྟེན་གཉིས་ཀ་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདི་ལ་སྲང་ལ་བཅལ་ནས་འཇལ་བ་བཞིན་དུ། “འདི་དག་ནི་ནང་གི་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ། །འདི་དག་ནི་ཕྱིའི་རྣམས་སོ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་འདི་གཉིས་ཀ་ཤེས་པའོ། །“དེས་ན་ཐུབ་པ་ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་དེས་ན་ “ཐུབ་པ་” ཞེས་བྱ་བར་བརྗོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། Asatañcāti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ akusalakusalappabhedo, asatañca satañca dhammo, taṃ ‘‘ajjhattaṃ bahiddhā’’ti imasmiṃ sabbaloke pavicayañāṇena asatañca satañca ñatvā dhammaṃ. Tassa ñātattā eva, rāgādibhedato sattavidhaṃ saṅgaṃ taṇhādiṭṭhibhedato duvidhaṃ jālañca aticca atikkamitvā ṭhito, so tena monasaṅkhātena pavicayañāṇena samannāgatattā muni. Devamanussehi pūjitoti idaṃ panassa thutivacanaṃ. So hi khīṇāsavamunittā devamanussānaṃ pūjāraho hoti, tasmā evaṃ vuttoti. “དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དང་” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་བསྡུས་དོན་ནི། མི་དགེ་བ་དང་དགེ་བའི་དབྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དང་དམ་པའི་ཆོས་ཏེ། དེ་ཉིད་ “ནང་དང་ཕྱིར་” ཞེས་བྱ་བའི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་འདི་ལ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དང་དམ་པའི་ཆོས་སུ་ཤེས་ནས། དེ་ཉིད་ཤེས་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཆགས་པ་རྣམ་པ་བདུན་དང་། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབྱེ་བས་དྲ་བ་རྣམ་པ་གཉིས་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཤིང་བརྒལ་ནས་གནས་པ་སྟེ། ཁོང་ནི་ཐུབ་པ་ཞེས་བགྲང་བའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཐུབ་པའོ། །“ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་ཁོང་ལ་བསྟོད་པའི་ཚིག་སྟེ། ཁོང་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་མཆོད་པར་འོས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ། ། Sallanti mūlapadaṃ. Satta sallānīti gaṇanaparicchedo. Rāgasallanti rañjanaṭṭhena rāgo ca pīḷājanakatāya antotudanatāya dunnīharaṇatāya sallañcāti rāgasallaṃ. Dosasallādīsupi eseva nayo. Abbūḷhasalloti mūlapadaṃ. Abbahitasalloti nīhaṭasallo. Uddhatasalloti uddhaṃ haṭasallo uddharitasallo. Samuddhatasalloti upasaggavasena vutto. Uppāṭitasalloti luñcitasallo. Samuppāṭitasalloti upasaggavaseneva. “ཟུག་རྔུ་” ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། །“ཟུག་རྔུ་བདུན་” ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པའོ། །“འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཟུག་རྔུ་” ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་ཆགས་དང་། གནོད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དང་། ནང་དུ་གཟེར་བར་བྱེད་པ་དང་། ཕྱུང་བར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་ཟུག་རྔུ་སྟེ། དེས་ན་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཟུག་རྔུའོ། །ཞེ་སྡང་གི་ཟུག་རྔུ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“ཟུག་རྔུ་ཕྱུང་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། །“ཟུག་རྔུ་ཕྱུང་ཟིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱུང་ཟིན་པའི་ཟུག་རྔུའོ། །“ཟུག་རྔུ་བཀོག་པ་” ཞེས་པ་ནི་གྱེན་དུ་བཏོན་པའི་ཟུག་རྔུ་སྟེ་བཀོག་པའི་ཟུག་རྔུའོ། །“ཉེ་བར་བཀོག་པའི་ཟུག་རྔུ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །“བཏོན་པའི་ཟུག་རྔུ་” ཞེས་པ་ནི་བཀོག་པའི་ཟུག་རྔུའོ། །“ཉེ་བར་བཏོན་པའི་ཟུག་རྔུ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ། Sakkaccakārīti dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ bhāvanāya puggalassa vā deyyadhammassa vā sakkaccakaraṇavasena sakkaccakārī. Satatabhāvakaraṇena sātaccakārī. Aṭṭhitakaraṇena aṭṭhitakārī. Yathā nāma kakaṇṭako thokaṃ gantvā thokaṃ tiṭṭhati, na nirantaraṃ gacchati; evameva yo puggalo ekadivasaṃ dānaṃ datvā pūjaṃ vā katvā dhammaṃ vā sutvā samaṇadhammaṃ vā katvā puna cirassaṃ karoti, taṃ na nirantaraṃ pavatteti. So ‘‘asātaccakārī, anaṭṭhitakārī’’ti vuccati. Ayaṃ evaṃ na karotīti aṭṭhitakārī. Anolīnavuttikoti nirantarakaraṇasaṅkhātassa vipphārassa bhāvena na līnavuttikoti anolīnavuttiko. Anikkhittacchandoti kusalakaraṇe vīriyacchandassa anikkhittabhāvena anikkhittacchando. Anikkhittadhuroti vīriyadhurassa anoropanena anikkhittadhuro, anosakkitamānasoti attho. Yo tattha chando ca vāyāmo cāti yo tesu kusaladhammesu kattukamyatādhammacchando ca payattasaṅkhāto vāyāmo ca. Ussahanavasena [Pg.164] ussāho ca. Adhimattussahanavasena ussoḷhī ca. Vāyāmo ceso pāraṃ gamanaṭṭhena. Ussāho ceso pubbaṅgamanaṭṭhena. Ussoḷhī ceso adhimattaṭṭhena. Appaṭivāni cāti anivattanā ca. Sati ca sampajaññanti saratīti sati. Sampajānātīti sampajaññaṃ, samantato pakārehi jānātīti attho. Sātthakasampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti imassa sampajānassa vasena bhedo veditabbo. Ātappanti kilesatāpanavīriyaṃ. Padhānanti uttamavīriyaṃ. Adhiṭṭhānanti kusalakaraṇe patiṭṭhābhāvo. Anuyogoti anuyuñjanaṃ. Appamādoti nappamajjanaṃ, satiyā avippavāso. “གུས་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམ་པ་ལ། གང་ཟག་གམ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་གུས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གུས་པར་བྱེད་པའོ། །“རྒྱུན་དུ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྟག་ཏུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མི་སྡོད་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་གནས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དཔེར་ན། རྩངས་པ་ཞིག་ཅུང་ཟད་སོང་ནས་ཅུང་ཟད་གནས་ལ། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མི་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་གང་ཟག་གང་ཞིག་ཉིན་གཅིག་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་པའམ། མཆོད་པ་བྱས་པའམ། ཆོས་ཉན་པའམ། དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱས་ནས། སླར་ཡང་ཡུན་རིང་པོ་ནས་བྱེད་ཅིང་། དེ་ཉིད་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མི་འཇུག་པ་ནི། “རྒྱུན་དུ་མི་བྱེད་པ། མི་བརྟན་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་བྱའོ། །འདི་ནི་དེ་ལྟར་མི་བྱེད་པས་ན་ “མི་སྡོད་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་བྱའོ། །“ཞུམ་པ་མེད་པའི་འཚོ་བ་ཅན་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ཞུམ་པའི་འཚོ་བ་ཅན་མ་ཡིན་པས་ན་ཞུམ་པ་མེད་པའི་འཚོ་བ་ཅན་ནོ། །“འདུན་པ་མ་བཏང་པ་” ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་འདུན་པ་མ་བཏང་བའི་ཕྱིར་འདུན་པ་མ་བཏང་བའོ། །“ཁུར་མ་བོར་བ་” ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཁུར་མ་བབས་པའི་ཕྱིར་ཁུར་མ་བོར་བ་སྟེ། སེམས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“གང་དེ་ལ་འདུན་པ་དང་རྩོལ་བ་” ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་ཆོས་དེ་དག་ལ་བྱེད་པར་འདོད་པའི་ཆོས་ཀྱི་འདུན་པ་དང་། སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྩོལ་བའོ། །སྤྲོ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སྤྲོ་བ་དང་། ལྷག་པར་སྤྲོ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་སྤྲོ་བའོ། །རྩོལ་བ་འདི་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་སོ། །སྤྲོ་བ་འདི་ནི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་སོ། །ཤིན་ཏུ་སྤྲོ་བ་འདི་ནི་ལྷག་པའི་དོན་གྱིས་སོ། །“ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་དང་” ཞེས་པ་ནི་མི་བཟློག་པའོ། །“དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི། དྲན་པས་ན་དྲན་པའོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པས་ན་ཤེས་བཞིན་ཏེ། ཀུན་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དོན་དང་ལྡན་པའི་ཤེས་བཞིན་དང་། འཚམ་པའི་ཤེས་བཞིན་དང་། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཤེས་བཞིན་དང་། མི་རྨོངས་པའི་ཤེས་བཞིན་ཞེས་བྱ་བའི་ཤེས་བཞིན་འདིའི་དབང་གིས་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“བརྟུལ་ཞུགས་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །“ཡང་དག་པར་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །“ལྷག་པར་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་བྱེད་པ་ལ་བརྟན་པར་གནས་པའི་དངོས་པོའོ། །“རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་” ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ། །“བག་ཡོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་བག་མེད་པ་སྟེ། དྲན་པ་དང་མ་བྲལ་བའོ། ། Imaṃ lokaṃ nāsīsatīti mūlapadaṃ. Sakattabhāvanti attano attabhāvaṃ. Parattabhāvanti paraloke attabhāvaṃ. Sakarūpavedanādayo attano pañcakkhandhe, pararūpavedanādayo ca paraloke pañcakkhandhe. Kāmadhātunti kāmabhavaṃ. Rūpadhātunti rūpabhavaṃ. Arūpadhātunti arūpabhavaṃ. Puna rūpārūpavasena dukaṃ dassetuṃ kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ ekaṃ katvā, arūpadhātuṃ ekaṃ katvā vuttaṃ. Gatiṃ vāti patiṭṭhānavasena pañcagati vuttā. Upapattiṃ vāti nibbattivasena catuyoni vuttā. Paṭisandhiṃ vāti tiṇṇaṃ bhavānaṃ ghaṭanavasena paṭisandhi vuttā. Bhavaṃ vāti kammabhavavasena. Saṃsāraṃ vāti khandhādīnaṃ abbocchinnavasena. Vaṭṭaṃ vāti tebhūmakavaṭṭaṃ nāsīsatīti. “འཇིག་རྟེན་འདི་ལ་རེ་བ་མི་བྱེད་” ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། །“བདག་གི་ལུས་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ལུས་སོ། །“གཞན་གྱི་ལུས་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གྱི་ལུས་སོ། །རང་གི་གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རང་གི་ཕུང་པོ་ལྔ་དང་། གཞན་གྱི་གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གྱི་ཕུང་པོ་ལྔའོ། །“འདོད་པའི་ཁམས་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པའོ། །“གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པའོ། །“གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པའོ། །ཡང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་དབང་གིས་ཟུང་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། འདོད་པའི་ཁམས་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཤིང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །“འགྲོ་བ་ལ་ཡང་” ཞེས་པ་ནི། གནས་པའི་དབང་གིས་འགྲོ་བ་ལྔ་གསུངས་སོ། །“སྐྱེ་བ་ལ་ཡང་” ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་གནས་བཞི་གསུངས་སོ། །“ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་ཡང་” ཞེས་པ་ནི། སྲིད་པ་གསུམ་འབྲེལ་བའི་དབང་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་གསུངས་སོ། །“སྲིད་པ་ལ་ཡང་” ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྲིད་པའི་དབང་གིས་སོ། །“འཁོར་བ་ལ་ཡང་” ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྒྱུན་མ་ཆད་པའི་དབང་གིས་སོ། །“འཁོར་ལོ་ལ་ཡང་” ཞེས་པ་ནི་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བ་ལ་རེ་བ་མི་བྱེད་པའོ། ། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་སློབ་བཤད་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Guhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. ཕུག་གི་ཚིགས་བརྒྱད་པའི་མདོའི་བཤད་པ་རྣམ་པར་འགྲེལ་བ་རྫོགས་སོ། ། 3. Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā ༣. སྡང་བའི་ཚིགས་བརྒྱད་པའི་མདོའི་བཤད་པ་རྣམ་པར་འགྲེལ་བ། 15. Duṭṭhaṭṭhake paṭhamagāthāyaṃ tāva tattha vadantīti bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca upavadanti. Duṭṭhamanāpi eke, athopi ve saccamanāti ekacce duṭṭhacittā, ekacce tathasaññinopi hutvā titthiyā tuṭṭhacittā, ye tesaṃ sutvā saddahiṃsu, te saccamanāti adhippāyo. Vādañca jātanti etaṃ akkosavādaṃ uppannaṃ. Muni no upetīti akārakatāya ca akuppanatāya ca buddhamuni na upeti. Tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti tena kāraṇena ayaṃ muni, rāgādikhilehi natthi khilo kuhiñcīti veditabbo. ༡༥. སྡང་བའི་ཚིགས་བརྒྱད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལ་རེ་ཞིག་ནི། “དེ་ལ་སྨྲ་” ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པའོ། །“ཁ་ཅིག་སྡང་བའི་ཡིད་ཅན་ཡང་ཡིན། ཡང་ན་བདེན་པའི་ཡིད་ཅན་ཡང་ཡིན་” ཞེས་པ་ནི། ཁ་ཅིག་ནི་སྡང་བའི་སེམས་ཅན་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་དེ་བཞིན་དུ་འདུ་ཤེས་པ་ཡང་ཡིན་ཏེ། མུ་སྟེགས་པ་དགའ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དང་། གང་དག་གིས་དེ་དག་གི་ཚིག་ཐོས་ནས་དད་པར་གྱུར་པ་དེ་དག་ནི་བདེན་པའི་ཡིད་ཅན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པའོ། །“སྨྲ་བ་བྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་གཤེ་བའི་སྨྲ་བ་འདི་བྱུང་བའོ། །“ཐུབ་པ་ཉེ་བར་མི་འགྲོ་” ཞེས་པ་ནི། བྱེད་པ་པོ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཁོང་ཁྲོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཐུབ་པ་ནི་ཉེ་བར་མི་འགྲོའོ། །“དེའི་ཕྱིར་ཐུབ་པ་ལ་གང་དུའང་ཐ་བ་མེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་དེས་ན། ཐུབ་པ་འདི་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཐ་བ་རྣམས་ལས། གང་དུའང་ཐ་བ་མེད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Duṭṭhamanāti [Pg.165] uppannehi dosehi dūsitacittā. Viruddhamanāti tehi kilesehi kusalassa dvāraṃ adatvā āvaritacittā. Paṭiviruddhamanāti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Āhatamanāti paṭighena āhataṃ cittaṃ etesanti āhatamanā. Paccāhatamanāti upasaggavaseneva. Āghātitamanāti vihiṃsāvasena āghātitaṃ manaṃ etesanti āghātitamanā. Paccāghātitamanāti upasaggavaseneva. Atha vā ‘‘kodhavasena duṭṭhamanā, upanāhavasena paduṭṭhamanā, makkhavasena viruddhamanā, paḷāsavasena paṭiviruddhamanā, dosavasena āhatapaccāhatamanā, byāpādavasena āghātitapaccāghātitamanā. Paccayānaṃ alābhena duṭṭhamanā paduṭṭhamanā, ayasena viruddhamanā paṭiviruddhamanā, garahena āhatapaccāhatamanā, dukkhavedanāsamaṅgībhāvena āghātitapaccāghātitamanā’’ti evamādinā nayena eke vaṇṇayanti. Upavadantīti garahaṃ uppādenti. Abhūtenāti asaṃvijjamānena. “སྡང་བའི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པའི་ཞེ་སྡང་གིས་སེམས་བསླད་པའོ། །“འགལ་བའི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གིས་དགེ་བའི་སྒོ་མ་བྱིན་པར་བསྒྲིབས་པའི་སེམས་སོ། །“ཤིན་ཏུ་འགལ་བའི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་ཚིག་འཕེལ་བའོ། །“ཉམས་པའི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི། ཁོང་ཁྲོ་བས་ཉམས་པར་བྱས་པའི་སེམས་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་ཉམས་པའི་ཡིད་ཅན་ནོ། །“ཕྱིར་ཉམས་པའི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“གནོད་སེམས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་འཚེ་བའི་དབང་གིས་གནོད་པར་བྱས་པའི་ཡིད་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་གནོད་སེམས་ཅན་ནོ། །“ཕྱིར་གནོད་སེམས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །ཡང་ན། “ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་སྡང་བའི་ཡིད་ཅན། འཁོན་དུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཀུན་ནས་སྡང་བའི་ཡིད་ཅན། འཆབ་པའི་དབང་གིས་འགལ་བའི་ཡིད་ཅན། འཚིག་པའི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་འགལ་བའི་ཡིད་ཅན། ཞེ་སྡང་གི་དབང་གིས་ཉམས་པ་དང་ཕྱིར་ཉམས་པའི་ཡིད་ཅན། གནོད་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་གནོད་པ་དང་ཕྱིར་གནོད་པའི་ཡིད་ཅན། རྐྱེན་མ་རྙེད་པའི་ཕྱིར་སྡང་བའི་ཡིད་ཅན་དང་ཀུན་ནས་སྡང་བའི་ཡིད་ཅན། མི་སྙན་པའི་ཕྱིར་འགལ་བའི་ཡིད་ཅན་དང་ཤིན་ཏུ་འགལ་བའི་ཡིད་ཅན། སྨད་པའི་ཕྱིར་ཉམས་པ་དང་ཕྱིར་ཉམས་པའི་ཡིད་ཅན། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དང་འགྲོགས་པའི་ཕྱིར་གནོད་པ་དང་ཕྱིར་གནོད་པའི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁ་ཅིག་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ། །“སྐུར་བ་འདེབས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྨད་པ་སྐྱེད་པའོ། །“མ་བྱུང་བས་” ཞེས་པ་ནི་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ། Saddahantāti pasādavasena saddhaṃ uppādentā. Okappentāti guṇavasena otaritvā avakappayantā. Adhimuccantāti sampasādanavasena sanniṭṭhānaṃ katvā tesaṃ kathaṃ adhivāsentā. Saccamanāti tacchamanā. Saccasaññinoti tacchasaññino. Tathamanāti aviparītamanā. Bhūtamanāti bhūtatthamanā. Yāthāvamanāti niccalamanā. Aviparītamanāti nicchayamanā. Tattha ‘‘saccamanā saccasaññino’’ti saccavādiguṇaṃ, ‘‘tathamanā tathasaññino’’ti saccasaddhāguṇaṃ, ‘‘bhūtamanā bhūtasaññino’’ti ṭhitaguṇaṃ, ‘‘yāthāvamanā yāthāvasaññino’’ti paccayikaguṇaṃ, ‘‘aviparītamanā aviparītasaññino’’ti avisaṃvādaguṇaṃ kathitanti ñātabbaṃ. “དད་པ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་དང་བའི་དབང་གིས་དད་པ་སྐྱེད་པའོ། །“ཡིད་ཆེས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་ཞུགས་ནས་ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་པའོ། །“མོས་པ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། རབ་ཏུ་དང་བའི་དབང་གིས་ངེས་པ་བྱས་ནས་དེ་དག་གི་གཏམ་ལ་དང་ལེན་བྱེད་པའོ། །“བདེན་པའི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ཡིད་ཅན་ནོ། །“བདེན་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནོ། །“དེ་བཞིན་པའི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་མ་ནོར་བའི་ཡིད་ཅན་ནོ། །“ཡང་དག་པའི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་དོན་གྱི་ཡིད་ཅན་ནོ། །“ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་མི་གཡོ་བའི་ཡིད་ཅན་ནོ། །“མ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་པའི་ཡིད་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པའི་ཡིད་ཅན་ནོ། །དེ་ལ་ “བདེན་པའི་ཡིད་ཅན་དང་བདེན་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་” ཞེས་པས་ནི་བདེན་པར་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། “དེ་བཞིན་པའི་ཡིད་ཅན་དང་དེ་བཞིན་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་” ཞེས་པས་ནི་བདེན་པའི་དད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། “ཡང་དག་པའི་ཡིད་ཅན་དང་ཡང་དག་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་” ཞེས་པས་ནི་གནས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། “ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་ཡིད་ཅན་དང་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་” ཞེས་པས་ནི་ཡིད་ཆེས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། “མ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་པའི་ཡིད་ཅན་དང་མ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་” ཞེས་པས་ནི་མི་བསླུ་བའི་ཡོན་ཏན་བསྟན་ཏོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Paratoghosoti aññesaṃ santikā uppannasaddo. Akkosoti jātiādīsu dasasu akkosesu aññataro. Yo vādaṃ upetīti yo puggalo upavādaṃ upagacchati. Kārako vāti katadoso vā. Kārakatāyāti dosassa katabhāvena vuccamānoti kathiyamāno. Upavadiyamānoti dosaṃ upavajjamāno. Kuppatīti kopaṃ karoti. “གཞན་ལས་ཐོས་པའི་སྒྲ་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་དྲུང་ནས་བྱུང་བའི་སྒྲའོ། །“གཤེ་བ་” ཞེས་པ་ནི། རིགས་ལ་སོགས་པ་གཤེ་བ་བཅུ་ལས་གང་རུང་གཅིག་གོ། །“གང་ཞིག་སྨྲ་བ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་གང་ཞིག་སྐུར་བ་འདེབས་པ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །“བྱེད་པ་པོའམ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེས་པ་བྱས་པའམ། །“བྱེད་པ་པོ་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི། ཉེས་པ་བྱས་པའི་དངོས་པོས་བརྗོད་པ་སྟེ་བཤད་པའོ། །“སྐུར་བ་འདེབས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེས་པ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པའོ། །“ཁོང་ཁྲོ་བར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྲོ་བ་སྐྱེད་པའོ། ། Khīlajātatāpi [Pg.166] natthīti cittabandhabhāvacittakacavarabhāvasaṅkhātaṃ paṭighakhilaṃ jātaṃ assāti khilajāto, tassa bhāvo khilajātatā, tāpi natthi na santi. Pañcapi cetokhilāti kāme avītarāgo, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi, devaññataro vā’’ti (ma. ni. 1.186) evarūpā pañcapi cittassa bandhabhāvakacavarabhāvasaṅkhātā cetokhilā natthi. “ཐ་བར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱང་མེད་” ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་འཆིང་བའི་དངོས་པོ་དང་སེམས་ཀྱི་ཕྱགས་དར་གྱི་དངོས་པོར་བགྲང་བའི་ཁོང་ཁྲོའི་ཐ་བ་སྐྱེས་པ་དེ་ལ་ཡོད་པས་ན་ཐ་བར་གྱུར་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཐ་བར་གྱུར་པ་ཉིད་དོ། །དེ་དག་ཀྱང་མེད་དོ། །“སེམས་ཀྱི་ཐ་བ་ལྔ་ཡང་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བ། ལུས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བ། གཟུགས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བ། ཇི་ཙམ་འདོད་པ་ལྟར་ལྟོ་བ་ཁེངས་པར་ཟོས་ནས་ཉལ་བའི་བདེ་བ་དང་། རྩིབ་ལོགས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་། གཉིད་ཀྱི་བདེ་བ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བར་གནས་པ། ལྷའི་ཚོགས་གང་རུང་ཞིག་ལ་སྨོན་ནས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་དེ། “བདག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འདིའམ། བརྟུལ་ཞུགས་འདིའམ། དཀའ་ཐུབ་འདིའམ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདིས་ལྷའམ། ལྷ་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ” ཞེས་བྱ་བ་ལྟ་བུ། སེམས་ཀྱི་འཆིང་བའི་དངོས་པོ་དང་ཕྱགས་དར་གྱི་དངོས་པོར་བགྲང་བའི་སེམས་ཀྱི་ཐ་བ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཀྱང་མེད་དོ། ། 16. Imañca gāthaṃ vatvā bhagavā ānandattheraṃ pucchi – ‘‘evaṃ khuṃsetvā vambhetvā vuccamānā bhikkhū, ānanda, kiṃ vadantī’’ti, ‘‘na kiñci bhagavā’’ti. ‘‘Na, ānanda, ‘ahaṃ sīlavā’ti sabbattha tuṇhī bhavitabbaṃ. Loke hi nābhāsamānaṃ jānanti, missaṃ bālehi paṇḍita’’nti (saṃ. ni. 2.241) vatvā ‘‘bhikkhū, ānanda, te manusse evaṃ paṭicodentū’’ti dhammadesanatthāya ‘‘abhūtavādī nirayaṃ upetī’’ti (dha. pa. 306; udā. 38; itivu. 48; su. ni. 666) imaṃ gāthaṃ abhāsi. Thero taṃ uggahetvā bhikkhū āha – ‘‘manussā tumhehi imāya gāthāya paṭicodetabbā’’ti. Bhikkhū tathā akaṃsu. Paṇḍitamanussā tuṇhī ahesuṃ. Rājāpi rājapurise sabbattha pesetvā yesaṃ dhuttānaṃ lañjaṃ datvā titthiyā taṃ mārāpesuṃ, te gahetvā niggayha taṃ pavattiṃ ñatvā titthiye paribhāsi. Manussāpi titthiye disvā leḍḍunā hananti, paṃsunā okiranti ‘‘bhagavato ayasaṃ uppādesu’’nti. Ānandatthero taṃ disvā bhagavato ārocesi, bhagavā therassa imaṃ gāthamabhāsi ‘‘sakañhi diṭṭhiṃ…pe… vadeyyā’’ti. ༡༦. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ནས། གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་དྲིས་པ། “ཀུན་དགའ་བོ། དེ་ལྟར་སྨད་ཅིང་བརྙས་ནས་སྨྲས་པ་ན། དགེ་སློང་རྣམས་ཅི་ཟེར།” “བཅོམ་ལྡན་འདས། ཅི་ཡང་མི་སྨྲའོ།” “ཀུན་དགའ་བོ། ‘བདག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ནོ་’ཞེས་ཐམས་ཅད་དུ་ཅི་ཡང་མི་སྨྲ་བར་བསྡད་པར་མི་བྱའོ། འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མ་སྨྲས་ན་མི་ཤེས་ཏེ། བྱིས་པ་དང་མཁས་པ་འདྲེས་པར་གནས་སོ།” (སཾ་ནི། ༢.༢༤༡) ཞེས་གསུངས་ནས། “ཀུན་དགའ་བོ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་མི་དེ་དག་ལ་འདི་སྐད་དུ་རྒོལ་བར་གྱིས་ཤིག” ཅེས་ཆོས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “བརྫུན་དུ་སྨྲ་བ་དམྱལ་བར་འགྲོ།” (དྷ་པ། ༣༠༦། ཨུ་དཱ། ༣༨། ཨི་ཏི་ཝུ། ༤༨། སུ་ནི། ༦༦༦) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། གནས་བརྟན་གྱིས་དེ་བཟུང་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་སྨྲས་པ། “ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་མི་རྣམས་ལ་རྒོལ་བར་གྱིས་ཤིག” དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། མི་མཁས་པ་རྣམས་ནི་ཅི་ཡང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་ཏོ། རྒྱལ་པོས་ཀྱང་རྒྱལ་པོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་བཏང་སཏེ། གཡོ་ཅན་གང་དག་ལ་ལྐོག་རྔན་བྱིན་ནས་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མོ་དེ་གསོད་དུ་བཅུག་པ་དེ་དག་བཟུང་ཞིང་ཚར་བཅད་དེ་གནས་ཚུལ་དེ་ཤེས་ནས། མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ལ་སྨད་དོ། མི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་མཐོང་ནས་རྡོ་ལེབ་ཀྱིས་བརྡེག་ཅིང་ས་རྡུལ་གཏོར་ཏེ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མ་གྲགས་པ་བསྐྱེད་དོ” ཞེས་སྨྲས་སོ། གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོས་དེ་མཐོང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གསོལ་བ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། “རང་གི་ལྟ་བ་...ལྟ་བུར་སྨྲའོ།” ཞེས་པའོ། Tassa attho – yāyaṃ diṭṭhi titthiyajanassa ‘‘sundariṃ māretvā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ avaṇṇaṃ pakāsetvā etenupāyena laddhaṃ sakkāraṃ sādiyissāmā’’ti so taṃ diṭṭhiṃ kathaṃ atikkameyya? Atha kho so ayaso tameva titthiyajanaṃ paccāgato taṃ diṭṭhiṃ accetuṃ asakkontaṃ. Yo vā sassatādivādī, sopi sakaṃ diṭṭhiṃ kathamaccayeyya, tena diṭṭhichandena anunīto tāya ca diṭṭhiruciyā niviṭṭho, api ca kho pana sayaṃ samattāni pakubbamāno attanāva paripuṇṇāni tāni diṭṭhigatāni karonto yathā jāneyya, tatheva vadeyyāti. དེའི་དོན་ནི། མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལྟ་བ་གང་ཞིག “མཛེས་མ་བསད་ནས་ཤཱཀྱའི་བུ་དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱི་མི་སྙན་པ་བསྒྲགས་ཏེ། ཐབས་འདིས་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཐོབ་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་དེས། ཁོ་བོ་ཅག་གིས་ལྟ་བ་དེ་ལས་ཇི་ལྟར་འདའ་བར་བྱེད། དེ་ནས་མི་སྙན་པ་དེ་ཉིད་མུ་སྟེགས་པ་དེ་དག་ཉིད་ལ་ཕྱིར་འཁོར་ཏེ། ལྟ་བ་དེ་ལས་འདའ་བར་མ་ནུས་སོ། ཡང་ན་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེས་ཀྱང་རང་གི་ལྟ་བ་ལས་ཇི་ལྟར་འདའ་བར་བྱེད། ལྟ་བ་ལ་འདུན་པ་དེས་དྲངས་ཤིང་ལྟ་བ་ལ་དགའ་བ་དེ་ལ་ཞུགས་པས། འོན་ཀྱང་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་། རང་ཉིད་ཀྱིས་ལྟ་བར་གྱུར་པ་དེ་དག་ཡོངས་སུ་གང་བར་བྱེད་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་དེ་བཞིན་དུ་སྨྲའོ་ཞེས་པའོ། Avaṇṇaṃ [Pg.167] pakāsayitvāti aguṇaṃ pākaṭaṃ katvā. Sakkāranti catunnaṃ paccayānaṃ sakkaccakaraṇaṃ. Sammānanti cittena bahumānanaṃ. Paccāharissāmāti etaṃ lābhādiṃ nibbattessāma. Evaṃdiṭṭhikāti evaṃladdhikā. Yathā taṃ ‘‘lābhādiṃ nibbattessāmā’’ti evaṃ ayaṃ laddhi tesaṃ atthi, tathā ‘‘atthi me vuttappakāro dhammo’’ti etesaṃ khamati ceva ruccati ca, evaṃsabhāvameva vā tesaṃ cittaṃ ‘‘atthi me citta’’nti. Tadā tesaṃ diṭṭhi vā, diṭṭhiyā saha khanti vā, diṭṭhikhantīhi saddhiṃ ruci vā, diṭṭhikhantirucīhi saddhiṃ laddhi vā, diṭṭhikhantiruciladdhīhi saddhiṃ ajjhāsayo vā, diṭṭhikhantiruciladdhiajjhāsayehi saddhiṃ adhippāyo vā hotīti dassento ‘‘evaṃdiṭṭhikā…pe… evaṃadhippāyā’’ti āha. Sakaṃ diṭṭhinti attano dassanaṃ. Sakaṃ khantinti attano sahanaṃ. Sakaṃ rucinti attano ruciṃ. Sakaṃ laddhinti attano laddhiṃ. Sakaṃ ajjhāsayanti attano ajjhāsayaṃ. Sakaṃ adhippāyanti attano bhāvaṃ. Atikkamitunti samatikkamituṃ. Atha kho sveva ayasoti so eva ayaso ekaṃsena. Te paccāgatoti tesaṃ patiāgato. Teti sāmiatthe upayogavacanaṃ. “མི་སྙན་པ་བསྒྲགས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་མ་ཡིན་པ་གསལ་བར་བྱས་ནས་སོ། “བཀུར་སྟི་” ཞེས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་གུས་པར་བྱེད་པའོ། “རིམ་གྲོ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་བཀུར་བར་བྱེད་པའོ། “ཕྱིར་བླང་བར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་བསྐྱེད་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། “དེ་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་གྲུབ་མཐའ་ཅན་ནོ། ཇི་ལྟར་ “རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་གྲུབ་མཐའ་འདི་ཁོ་ཚོ་ལ་ཡོད་དེ། དེ་བཞིན་དུ་ “བདག་ལ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་འདི་ཁོ་ཚོ་ལ་བཟོད་ཅིང་འདོད་པ་ཡང་ཡིན་ལ། ཡང་ན་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་སེམས་ནི་ “བདག་ལ་སེམས་ཡོད་དོ་” ཞེས་པའོ། དེའི་ཚེ་ཁོ་ཚོའི་ལྟ་བའམ། ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་བཟོད་པའམ། ལྟ་བ་དང་བཟོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་འདོད་པའམ། ལྟ་བ་དང་བཟོད་པ་འདོད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་གྲུབ་མཐའ་འམ། ལྟ་བ་བཟོད་པ་འདོད་པ་གྲུབ་མཐའ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་བསམ་པའམ། ལྟ་བ་བཟོད་པ་འདོད་པ་གྲུབ་མཐའ་བསམ་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཡོད་པར་སྟོན་པ་ནི། “དེ་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་ཅན་... དེ་ལྟ་བུའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཅན་” ཞེས་གསུངས་སོ། “རང་གི་ལྟ་བ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མཐོང་བའོ། “རང་གི་བཟོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་དང་ལེན་ནོ། “རང་གི་འདོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་དགའ་བའོ། “རང་གི་གྲུབ་མཐའ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་གྲུབ་པའི་མཐའོ། “རང་གི་བསམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་བསམ་པའོ། “རང་གི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རང་བཞིན་ནོ། “བརྒལ་བར་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བརྒལ་བར་བྱ་བའོ། “དེ་ནས་མི་སྙན་པ་དེ་ཉིད་” ཞེས་པ་ནི་མི་སྙན་པ་དེ་ཉིད་ངེས་པར་རོ། “ཁོ་ཚོ་ལ་ཕྱིར་འཁོར་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁོ་ཚོའི་གནས་སུ་ཕྱིར་འོངས་པའོ། “ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའི་དོན་གྱི་བྱེད་པའི་ཚིག་གོ། Atha vāti atthantaradassanaṃ. Sassatoti nicco dhuvo. Lokoti attabhāvo. Idameva saccaṃ, moghamaññanti idaṃ eva tacchaṃ tathaṃ, aññaṃ tucchaṃ. Samattāti sampuṇṇā. Samādinnāti sammā ādinnā. Gahitāti upagantvā gahitā. “ཡང་ན་” ཞེས་པ་ནི་དོན་གཞན་སྟོན་པའོ། “རྟག་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྟག་པ་བརྟན་པའོ། “འཇིག་རྟེན་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་དངོས་པོའོ། “འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་” ཞེས་པ་ནི་འདི་ཉིད་བདེན་པ་ཉིད་དེ། གཞན་ནི་སྟོང་པའོ། “ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚང་བའོ། “ཡང་དག་པར་བླངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་བླངས་པའོ། “བཟུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་ནས་བཟུང་བའོ། Parāmaṭṭhāti sabbākārena parāmasitvā gahitā. Abhiniviṭṭhāti visesena laddhappatiṭṭhā. Asassatoti vuttavipariyāyena veditabbo. “མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཆོག་ཏུ་བཟུང་ནས་བཟུང་བའོ། “མངོན་པར་ཞེན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་གནས་ཐོབ་པའོ། “མི་རྟག་པ་” ཞེས་པ་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། Antavāti saanto. Anantavāti vuddhianantavā. Taṃ jīvanti so jīvo, liṅgavipallāso kato. Jīvoti ca attāyeva. Tathāgatoti satto, ‘‘araha’’nti eke. Paraṃ maraṇāti maraṇato uddhaṃ, paraloketi attho. Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti maraṇato uddhaṃ na hoti. Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti maraṇato uddhaṃ hoti ca na hoti ca. Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti ucchedavasena neva hoti, takkikavasena na na hoti. “མཐའ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཐའ་ཡོད་པའོ། “མཐའ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བ་མཐའ་མེད་པའོ། “སྲོག་དེ་” ཞེས་པ་ནི་སྲོག་དེ་ཉིད་དེ། རྟགས་བརྗེ་བར་བྱས་པའོ། “སྲོག་” ཅེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་དོ། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཏེ། ཁ་ཅིག་ནི་ “དགྲ་བཅོམ་པ་” ཞེས་ཟེར་རོ། “ཤི་བའི་འོག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི་ཤི་བའི་གོང་དུའམ། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “ཤི་བའི་འོག་ཏུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མི་འབྱུང་” ཞེས་པ་ནི་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་མི་འབྱུང་བའོ། “ཤི་བའི་འོག་ཏུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་འབྱུང་ཡང་འབྱུང་ལ་མི་འབྱུང་ཡང་མི་འབྱུང་” ཞེས་པ་ནི་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་འབྱུང་བ་དང་མི་འབྱུང་བའོ། “ཤི་བའི་འོག་ཏུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་འབྱུང་བ་ཡང་མ་ཡིན་མི་འབྱུང་བ་ཡང་མ་ཡིན་” ཞེས་པ་ནི་ཆད་པའི་དབང་གིས་འབྱུང་བ་ཡང་མ་ཡིན་ལ། རྟོག་གེའི་དབང་གིས་མི་འབྱུང་བ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། Sakāya [Pg.168] diṭṭhiyātiādayo karaṇavacanaṃ. Allīnoti ekībhūto. “རང་གི་ལྟ་བས་” ལ་སོགས་པ་ནི་བྱེད་པའི་ཚིག་གོ། “ཞེན་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། Sayaṃ samattaṃ karotīti attanā ūnabhāvaṃ mocetvā sammā attaṃ samattaṃ karoti. Paripuṇṇanti atirekadosaṃ mocetvā sampuṇṇaṃ. Anomanti hīnadosaṃ mocetvā alāmakaṃ. Agganti ādiṃ. Seṭṭhanti padhānaṃ niddosaṃ. Visesanti jeṭṭhakaṃ. Pāmokkhanti adhikaṃ. Uttamanti visesaṃ na heṭṭhimaṃ. Pavaraṃ karotīti atirekena uttamaṃ karoti. Atha vā ‘‘āsayadosamocanena aggaṃ, saṃkilesadosamocanena seṭṭhaṃ, upakkilesadosamocanena visesaṃ, pamattadosamocanena pāmokkhaṃ, majjhimadosamocanena uttamaṃ, uttamamajjhimadosamocanena pavaraṃ karotī’’ti evameke vaṇṇayanti. Ayaṃ satthā sabbaññūti ayaṃ amhākaṃ satthā sabbajānanavasena sabbaññū. Ayaṃ dhammo svākkhātoti ayaṃ amhākaṃ dhammo suṭṭhu akkhāto. Ayaṃ gaṇo suppaṭipannoti ayaṃ amhākaṃ gaṇo suṭṭhu paṭipanno. Ayaṃ diṭṭhi bhaddikāti ayaṃ amhākaṃ laddhi sundarā. Ayaṃ paṭipadā supaññattāti ayaṃ amhākaṃ pubbabhāgā attanta pādipaṭipadā suṭṭhu paññattā. Ayaṃ maggo niyyānikoti ayaṃ amhākaṃ niyyāmokkantiko maggo niyyānikoti sayaṃ samattaṃ karoti. “རང་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གིས་མ་ཚང་བའི་ཆ་ལས་ཐར་བར་བྱས་ཏེ། ཡང་དག་པར་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའོ། “ཡོངས་སུ་གང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱས་ཏེ་གང་བའོ། “དམན་པ་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་དམན་པའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱས་ཏེ་ངན་པ་མ་ཡིན་པའོ། “མཆོག་” ཅེས་པ་ནི་ཐོག་མའོ། “གཙོ་བོ་” ཞེས་པ་ནི་གཙོ་བོ་སྐྱོན་མེད་པའོ། “ཁྱད་པར་” ཞེས་པ་ནི་གོང་མའོ། “གཙོ་བོ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའོ། “དམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་ཅན་ཏེ་འོག་མ་མ་ཡིན་པའོ། “རབ་ཏུ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པར་དམ་པར་བྱེད་པའོ། ཡང་ན། “བསམ་པའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པས་མཆོག ཉོན་མོངས་པའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པས་གཙོ་བོ། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པས་ཁྱད་པར། བག་མེད་པའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པས་གཙོ་བོ། བར་མའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པས་དམ་པ། དམ་པ་དང་བར་མའི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པས་རབ་ཏུ་བྱེད་དོ་” ཞེས་དེ་ལྟར་ཁ་ཅིག་འགྲེལ་ལོ། “སྟོན་པ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ་” ཞེས་པ་ནི་ངེད་ཀྱི་སྟོན་པ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ། “ཆོས་འདི་ནི་ལེགས་པར་གསུངས་པའོ་” ཞེས་པ་ནི་ངེད་ཀྱི་ཆོས་འདི་ནི་ལེགས་པར་བཤད་པའོ། “ཚོགས་འདི་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པའོ་” ཞེས་པ་ནི་ངེད་ཀྱི་ཚོགས་འདི་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པའོ། “ལྟ་བ་འདི་ནི་བཟང་པོའོ་” ཞེས་པ་ནི་ངེད་ཀྱི་གྲུབ་མཐའ་འདི་ནི་མཛེས་པའོ། “ལམ་འདི་ནི་ལེགས་པར་བཏགས་པའོ་” ཞེས་པ་ནི་ངེད་ཀྱི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ལམ་འདི་ནི་ལེགས་པར་བཏགས་པའོ། “ལམ་འདི་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའོ་” ཞེས་པ་ནི་ངེད་ཀྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལམ་འདི་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྟེ། རང་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའོ། Katheyya ‘‘sassato loko’’ti. Bhaṇeyya ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti. Dīpeyya ‘‘antavā loko’’ti. Vohareyya nānāvidhena gaṇhāpeyya ‘‘hoti ca na ca hotī’’ti. “འཇིག་རྟེན་རྟག་པའོ་” ཞེས་སྨྲའོ། “འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། “འཇིག་རྟེན་མཐའ་དང་ལྡན་པའོ་” ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། “འབྱུང་ཡང་འབྱུང་ལ་མི་འབྱུང་ཡང་མི་འབྱུང་” ཞེས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཐ་སྙད་འདོགས་ཤིང་འཛིན་དུ་འཇུག་གོ། 17. Atha rājā sattāhaccayena taṃ kuṇapaṃ chaḍḍāpetvā sāyanhasamayaṃ vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā āha – ‘‘nanu, bhante, īdise ayase uppanne mayhampi ārocetabbaṃ siyā’’ti? Evaṃ vutte bhagavā ‘‘na, mahārāja, ‘ahaṃ sīlavā guṇasampanno’ti paresaṃ ārocetuṃ ariyānaṃ paṭirūpa’’nti vatvā tassā aṭṭhuppattiyā ‘‘yo attano sīlavatānīti avasesagāthāyo abhāsi. ༡༧. དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་ཞག་བདུན་འདས་པ་ན་རོ་དེ་སྐྱུར་དུ་བཅུག་ནས། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་སོང་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་གསོལ་བ། “བཙུན་པ། འདི་ལྟ་བུའི་མ་གྲགས་པ་བྱུང་བ་ན། བདག་ལའང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མ་ལགས་སམ།” དེ་སྐད་ཅེས་གསོལ་བ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ‘བདག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་ནོ་’ཞེས་གཞན་ལ་བརྗོད་པ་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་ལ་རིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་ནས། གནས་ཚུལ་དེ་ལས་བརྩམས་ཏེ། “གང་ཞིག་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་...” ཞེས་པའི་ལྷག་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་གསུངས་སོ། Tattha sīlavatānīti pātimokkhādīni sīlāni, āraññikādīni dhutaṅgavatāni ca. Anānupuṭṭhoti apucchito. Pāvāti vadati. Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu, yo ātumānaṃ sayameva pāvāti yo evaṃ attānaṃ [Pg.169] sayameva vadati, tassa taṃ vādaṃ ‘‘anariyadhammo eso’’ti kusalā evaṃ kathenti. དེ་ལ་ “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་” ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དགོན་པ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་བརྟུལ་ཞུགས་རྣམས་སོ། “མ་དྲིས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མ་དྲིས་པའོ། “སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྨྲའོ། “གང་ཞིག་བདག་ཉིད་རང་གིས་སྨྲ་བ་དེ་ནི་འཕགས་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཤད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་དེ་ལྟར་བདག་ཉིད་རང་གིས་སྨྲ་བ་དེའི་སྨྲ་བ་དེ་ལ། “འདི་ནི་འཕགས་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། Atthi sīlañceva vatañcāti sīlanaṭṭhena sīlañceva atthi, samādānaṭṭhena vatañca atthi, vataṃ na sīlanti vuttatthena vataṃ atthi, taṃ na sīlaṃ. Katamanti kathetukamyatāpucchā. Idha bhikkhu sīlavātiādayo vuttanayā eva. Saṃvaraṭṭhenāti saṃvaraṇaṭṭhena, vītikkamadvāraṃ pidahanaṭṭhena. Samādānaṭṭhenāti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ sammā ādānaṭṭhena. Āraññikaṅganti araññe nivāso sīlaṃ assāti āraññiko, tassa aṅgaṃ āraññikaṅgaṃ. Piṇḍapātikaṅganti bhikkhāsaṅkhātānaṃ paraāmisapiṇḍānaṃ pāto piṇḍapāto, parehi dinnānaṃ piṇḍānaṃ patte nipatananti vuttaṃ hoti. Taṃ piṇḍapātaṃ uñchati taṃ taṃ kulaṃ upasaṅkamanto gavesatīti piṇḍapātiko, piṇḍāya vā patituṃ vatametassāti piṇḍapātī. Patitunti carituṃ. Piṇḍapātī eva piṇḍapātiko, tassa aṅgaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ. Aṅganti kāraṇaṃ vuccati. Tasmā yena samādānena so piṇḍapātiko hoti, tassetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Eteneva nayena rathikāsusānasaṅkārakūṭādīnaṃ yattha katthaci paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena tesu paṃsukūlamivāti paṃsukūlaṃ. Atha vā paṃsu viya kucchitabhāvaṃ ulatīti paṃsukūlaṃ, kucchitabhāvaṃ gacchatīti vuttaṃ hoti. Evaṃ laddhanibbacanassa paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, paṃsukūlaṃ sīlamassāti paṃsukūliko, paṃsukūlikassa aṅgaṃ paṃsukūlikaṅgaṃ. Saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhātaṃ ticīvaraṃ sīlamassāti tecīvariko, tecīvarikassa aṅgaṃ tecīvarikaṅgaṃ. Sapadānacārikaṅganti dānaṃ vuccati avakhaṇḍanaṃ, apetaṃ dānato apadānaṃ, anavakhaṇḍananti attho. Saha apadānena sapadānaṃ, avakhaṇḍanavirahitaṃ, anugharanti vuttaṃ hoti. Sapadānaṃ carituṃ idamassa sīlanti sapadānacārī, sapadānacārīyeva sapadānacāriko, tassa aṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ. Khalupacchābhattikaṅganti khalūti paṭisedhanatthe nipāto. Pavāritena satā pacchā laddhaṃ bhattaṃ pacchābhattaṃ nāma, tassa pacchābhattassa bhojanaṃ pacchābhattabhojanaṃ, tasmiṃ pacchābhattabhojane pacchābhattasaññaṃ katvā pacchābhattaṃ sīlamassāti pacchābhattiko, na pacchābhattiko khalupacchābhattiko, samādānavasena paṭikkhittātirittabhojanassetaṃ nāmaṃ, tassa aṅgaṃ khalupacchābhattikaṅgaṃ[Pg.170]. Nesajjikaṅganti sayanaṃ paṭikkhipitvā nisajjāya viharituṃ sīlamassāti nesajjiko, tassa aṅgaṃ nesajjikaṅgaṃ. Yathāsanthatikaṅganti yadeva santhataṃ yathāsanthataṃ, ‘‘idaṃ tuyhaṃ pāpuṇātī’’ti evaṃ paṭhamaṃ uddiṭṭhasenāsanassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmiṃ yathāsanthate viharituṃ sīlamassāti yathāsanthatiko, tassa aṅgaṃ yathāsanthatikaṅgaṃ. Sabbāneva panetāni tena tena samādānena dhutakilesattā dhutassa bhikkhuno aṅgāni, kilesadhunanato vā dhutanti laddhavohāraṃ ñāṇaṃ aṅgaṃ etesanti dhutaṅgāni. Atha vā dhutāni ca tāni paṭipakkhānaṃ dhunanato aṅgāni ca paṭipattiyātipi dhutaṅgāni. Evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo. Sabbāneva cetāni samādānacetanālakkhaṇāni. Vuttampi cetaṃ – «ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་ཡོད་ལ་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱང་ཡོད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། གོམས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་ཡོད་ལ། ཡང་དག་པར་བླང་བའི་དོན་གྱིས་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱང་ཡོད་དོ། །«བརྟུལ་ཞུགས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ཡིན་ནོ་»ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་གྱིས་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོད་དེ། དེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ཡིན་ནོ། །«གང་ཞེ་ན་»ཞེས་པ་ནི་བཤད་པར་འདོད་པའི་དྲི་བའོ། །འདི་ན་དགེ་སློང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །«སྡོམ་པའི་དོན་གྱིས་»ཞེས་པ་ནི་སྡོམ་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཏེ། འགལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་འགོག་པའི་དོན་གྱིས་སོ། །«ཡང་དག་པར་བླང་བའི་དོན་གྱིས་»ཞེས་པ་ནི། བསླབ་པའི་གཞི་དེ་དང་དེ་དག་ཡང་དག་པར་ལེན་པའི་དོན་གྱིས་སོ། །«དགོན་པ་པའི་ཡན་ལག་»ཅེས་པ་ནི། དགོན་པར་གནས་པ་ནི་དེའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པས་དགོན་པ་པ་སྟེ། དེའི་ཡན་ལག་ནི་དགོན་པ་པའི་ཡན་ལག་གོ །«བསོད་སྙོམས་པའི་ཡན་ལག་»ཅེས་པ་ནི། བསོད་སྙོམས་སུ་གཏོགས་པའི་གཞན་གྱི་ཟས་ཀྱི་དུམ་བུ་ལྷུང་བ་ནི་བསོད་སྙོམས་ཏེ། གཞན་གྱིས་བྱིན་པའི་ཟས་ཀྱི་དུམ་བུ་ལྷུང་བཟེད་དུ་ལྷུང་བ་ལ་བྱའོ། །བསོད་སྙོམས་དེ་ཉིད་འཚོལ་ཞིང་ཁྱིམ་དེ་དང་དེར་ཉེ་བར་སོང་ནས་འཚོལ་བས་ན་བསོད་སྙོམས་པ་སྟེ། ཡང་ན་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་ལྷུང་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་འདི་ལ་ཡོད་པས་བསོད་སྙོམས་สྤྱོད་པའོ། །ལྷུང་བ་ནི་རྒྱུ་བའོ། །བསོད་སྙོམས་སྤྱོད་པ་ཉིད་བསོད་སྙོམས་པ་སྟེ། དེའི་ཡན་ལག་ནི་བསོད་སྙོམས་པའི་ཡན་ལག་གོ །«ཡན་ལག་»ཅེས་པ་ནི་རྒྱུ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ཡང་དག་པར་བླང་བ་གང་གིས་ཁོ་བོ་བསོད་སྙོམས་པར་འགྱུར་བ་དེའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཁྲོམ་ལམ་དང་། དུར་ཁྲོད་དང་། ཕྱག་དར་ཁྲོད་ལ་སོགས་པའི་གནས་གང་ཡང་རུང་བའི་རྡུལ་གྱི་སྟེང་དུ་གནས་ཤིང་མཐོ་བར་འཕགས་པའི་དོན་གྱིས་དེ་དག་གི་སྟེང་གི་རྡུལ་གྱི་ཕུང་པོ་ལྟ་བུ་བས་ན་ཕྱག་དར་ཁྲོད་དོ། །ཡང་ན། རྡུལ་ལྟར་སྨད་པའི་དངོས་པོར་འགྲོ་བས་ན་ཕྱག་དར་ཁྲོད་དེ། སྨད་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་ངེས་ཚིག་རྙེད་པའི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་འཆང་བ་ནི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་སྟེ། ཕྱག་དར་ཁྲོད་ནི་དེའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པས་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པའོ། །ཕྱག་དར་ཁྲོད་པའི་ཡན་ལག་ནི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པའི་ཡན་ལག་གོ །སྣམ་སྦྱར་དང་། བླ་གོས་དང་། མཐང་གོས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་གོས་གསུམ་ནི་དེའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པས་ཆོས་གོས་གསུམ་པ་སྟེ། ཆོས་གོས་གསུམ་པའི་ཡན་ལག་ནི་ཆོས་གོས་གསུམ་པའི་ཡན་ལག་གོ །«མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བའི་ཡན་ལག་»ཅེས་པ་ནི། བྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི་བཅད་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །བཅད་པ་ལས་བྲལ་བ་ནི་མི་གཅོད་པ་སྟེ། མི་ཉམས་པའི་དོན་ཏོ། །མི་གཅོད་པ་དང་བཅས་པ་ནི་མཐར་ཆགས་པ་སྟེ། བཅད་པ་དང་བྲལ་བ། ཁྱིམ་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བ་འདི་ནི་དེའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པས་མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བ་སྟེ། མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བ་ཉིད་མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བ་པ་ཡིན་ལ། དེའི་ཡན་ལག་ནི་མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བའི་ཡན་ལག་གོ །«ཟས་ཕྱིས་མི་ལེན་པའི་ཡན་ལག་»ཅེས་པ་ནི། «ཁ་ལུ་» (khalu) ཞེས་པ་ནི་དགག་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །ཟས་ཀྱིས་བཀག་བཞིན་དུ་ཕྱིས་རྙེད་པའི་ཟས་ནི་ཕྱིས་ཀྱི་ཟས་ཞེས་བྱ་ལ། ཕྱིས་ཀྱི་ཟས་དེ་བཟའ་བ་ནི་ཕྱིས་ཀྱི་ཟས་བཟའ་བའོ། །ཕྱིས་ཀྱི་ཟས་བཟའ་བ་དེ་ལ་ཕྱིས་ཀྱི་ཟས་སུ་འདུ་ཤེས་བཞག་ནས། ཕྱིས་ཀྱི་ཟས་མི་བཟའ་བ་ནི་དེའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པས་ཕྱིས་ཀྱི་ཟས་མི་བཟའ་བ་སྟེ། ཕྱིས་ཀྱི་ཟས་མི་བཟའ་བ་མ་ཡིན་པ་ནི་ཟས་ཕྱིས་མི་ལེན་པ་སྟེ། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་དབང་གིས་ལྷག་པོར་གྱུར་པའི་ཟས་སྤངས་པ་འདིའི་མིང་ཡིན་ལ། དེའི་ཡན་ལག་ནི་ཟས་ཕྱིས་མི་ལེན་པའི་ཡན་ལག་གོ །«ཙོག་པུ་པའི་ཡན་ལག་»ཅེས་པ་ནི། ཉལ་བ་སྤངས་ནས་འདུག་པས་གནས་པ་ནི་དེའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པས་ཙོག་པུ་པ་སྟེ། དེའི་ཡན་ལག་ནི་ཙོག་པུ་པའི་ཡན་ལག་གོ །«གཞི་ཇི་བཞིན་པའི་ཡན་ལག་»ཅེས་པ་ནི། བཏིང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ཇི་ལྟར་བཏིང་བ་སྟེ། “འདི་ནི་ཁྱོད་ལ་ཐོབ་པའོ། །”ཞེས་འདི་ལྟར་ཐོག་མར་བསྟན་པའི་གནས་མལ་དེའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །གཞི་ཇི་བཞིན་པ་དེ་ལ་གནས་པ་ནི་དེའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པས་གཞི་ཇི་བཞིན་པ་སྟེ། དེའི་ཡན་ལག་ནི་གཞི་ཇི་བཞིན་པའི་ཡན་ལག་གོ །འོན་ཀྱང་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ཡང་དག་པར་བླང་བ་དེ་དང་དེས་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། སྦྱངས་པའི་དགེ་སློང་གི་ཡན་ལག་རྣམས་སམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་སྦྱངས་པ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་འདི་དག་གི་ཡན་ལག་ཡིན་པས་སྦྱངས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་སོ། །ཡང་ན། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྤོང་བའི་ཕྱིར་སྦྱངས་པ་ཡིན་ལ། སྒྲུབ་པའི་ཡན་ལག་ཀྱང་ཡིན་པས་སྦྱངས་པའི་ཡན་ལག་ཅེས་ཀྱང་བྱའོ། །དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ངེས་པ་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཡང་དག་པར་ལེན་པའི་སེམས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །འདི་ཉིད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yo samādiyati, so puggalo. Yena samādiyati, cittacetasikā ete dhammā. Yā samādānacetanā, taṃ dhutaṅgaṃ. Yaṃ paṭikkhipati, taṃ vatthu’’nti (visuddhi. 1.23). «གང་ཞིག་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་དེ་ནི་གང་ཟག་གོ །གང་གིས་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་ནི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་འདི་དག་གོ །ཡང་དག་པར་ལེན་པའི་སེམས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ནོ། །གང་ཞིག་སྤོང་བ་དེ་ནི་དངོས་པོའོ། །»ཞེས་སོ། ། Sabbāneva ca loluppaviddhaṃsanarasāni, nilloluppabhāvapaccupaṭṭhānāni, appicchatādiariyadhammapadaṭṭhānāni. Evamettha lakkhaṇādīhi vinicchayo veditabbo. འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བརྐམ་ཆགས་འཇོམས་པའི་རོ་ཅན་དང་། བརྐམ་ཆགས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་དང་། འདོད་ཆུང་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པའི་རྒྱུ་ཅན་ནོ། །དེ་ལྟར་འདིར་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ངེས་པ་རིག་པར་བྱའོ། ། Vīriyasamādānampīti vīriyaggahaṇampi. Kāmanti ekaṃsatthe nipāto. Taco ca nhāru cāti chavi ca nhāruvalliyo ca. Aṭṭhi cāti sabbā aṭṭhiyo ca. Avasissatūti tiṭṭhatu. Upasussatu maṃsalohitanti sabbaṃ maṃsañca lohitañca sukkhatu. ‘‘Taco’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘nhārū’’ti ekaṃ, ‘‘aṭṭhī’’ti ekaṃ, ‘‘upasussatu maṃsalohita’’nti ekaṃ aṅgaṃ. Yaṃ tanti upari vattabbapadena sambandho. Purisathāmenāti purisassa kāyikena balena, balenāti ñāṇabalena. Vīriyenāti cetasikañāṇavīriyatejena. Parakkamenāti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanena ussāhappattavīriyena. Pattabbanti yaṃ taṃ pāpuṇitabbaṃ. Na taṃ apāpuṇitvāti taṃ pattabbaṃ appatvā. Vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti vuttappakārassa vīriyassa sithilattaṃ osīdanaṃ na bhavissati. ‘‘Paṭṭhāna’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Cittaṃ paggaṇhātīti cittaṃ ussāhaṃ gaṇhāpeti. Padahatīti patiṭṭhāpeti. «བརྩོན་འགྲུས་ཡང་དག་པར་བླང་བ་»ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་འཛིན་པ་ལའང་བྱའོ། །«ཅི་དགར་» (kāmaṃ) ཞེས་པ་ནི་ངེས་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །«པགས་པ་དང་ཆུ་རྒྱུས་»ཞེས་པ་ནི་ཤ་པགས་དང་ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་རྒྱུན་ནོ། །«རུས་པ་»ཞེས་པ་ནི་རུས་པ་ཐམས་ཅད་དོ། །«ལུས་པར་གྱུར་ཅིག་»ཅེས་པ་ནི་གནས་པར་གྱུར་ཅིག་པའོ། །«ཤ་དང་ཁྲག་སྐམ་པར་གྱུར་ཅིག་»ཅེས་པ་ནི་ཤ་དང་ཁྲག་ཐམས་ཅད་སྐམ་པར་གྱུར་ཅིག་པའོ། །«པགས་པ་»ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་གཅིག་དང་། «ཆུ་རྒྱུས་»ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། «རུས་པ་»ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། «ཤ་དང་ཁྲག་སྐམ་པར་གྱུར་ཅིག་»ཅེས་པ་ནི་ཡན་ལག་གཅིག་གོ །གང་དེ་ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཚིག་དང་འབྲེལ་ལོ། །«སྐྱེས་པའི་མཐུས་»ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པའི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་ཏེ། སྟོབས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་སོ། །«བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་»ཞེས་པ་ནི་སེམས་བྱུང་གི་ཤེས་རབ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་སོ། །«རྩོལ་བས་»ཞེས་པ་ནི་གནས་གོང་མ་གོང་མར་བགྲོད་པས་སྤྲོ་བ་ཐོབ་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སོ། །ཐོབ་པར་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དོ། །«དེ་མ་ཐོབ་པར་»ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་བྱ་བ་དེ་མ་ཐོབ་པར། «བརྩོན་འགྲུས་གནས་པར་འགྱུར་རོ་»ཞེས་པ་ནི་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་བརྩོན་འགྲུས་དེ་ལྷོད་པ་དང་ཞུམ་པར་མི་འགྱུར་བའོ། །«གཤེགས་པ་» (paṭṭhāna) ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དེ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ། །«སེམས་རབ་ཏུ་འཛིན་ཏོ་»ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་སྤྲོ་བ་སྐྱེད་དུ་འཇུག་པའོ། །«རབ་ཏུ་འཇོག་གོ་»ཞེས་པ་ནི་གནས་པར་བྱེད་པའོ། ། Nāsissanti [Pg.171] na khādissāmi na bhuñjissāmi. Na pivissāmīti yāgupānādīni na pivissāmi. Vihārato na nikkhameti senāsanato bahi na nikkhameyyaṃ. Napi passaṃ nipātessanti passaṃ mañce vā pīṭhe vā bhūmiyaṃ vā kaṭasantharake vā pātanaṃ ṭhapanaṃ na karissāmi. Taṇhāsalle anūhateti taṇhāsaṅkhāte kaṇḍe anuddhaṭe, avigateti attho. «མི་ཟའོ་»ཞེས་པ་ནི་མི་ཟ་ཞིང་མི་བཟའོ། །«མི་འཐུང་ངོ་»ཞེས་པ་ནི་སྐྱོ་མ་འཐུང་བ་ལ་སོགས་པ་མི་འཐུང་བའོ། །«གཙུག་ལག་ཁང་ལས་ཕྱིར་མི་འབྱུང་ངོ་»ཞེས་པ་ནི་གནས་མལ་ལས་ཕྱིར་མི་འབྱུང་བའོ། །«རྩིབ་ཀྱང་མི་གཏོགས་སོ་»ཞེས་པ་ནི་ཁྲི་འམ་སྟེགས་བུ་འམ་ས་འམ་རྩྭ་གདན་གྱི་སྟེང་དུ་རྩིབ་གཏད་དེ་ཉལ་བར་མི་བྱེད་པའོ། །«སྲེད་པའི་ཟུག་རྔུ་མ་ཕྱུང་བ་ན་»ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པར་གཏོགས་པའི་མདའ་མ་ཕྱུང་བ་ན། མ་བྲལ་བ་ན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Imaṃ pallaṅkanti samantato ābhujitaṃ ūrubaddhāsanaṃ. Na bhindissāmīti na vijahissāmi. Yāva me na anupādāyāti catūhi upādānehi gahaṇaṃ aggahetvā. Āsavehīti kāmāsavādīhi catūhi āsavehi. Vimuccissatīti samucchedavimuttiyā na muccissati. Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmīti ādiṃ katvā yāva rukkhamūlā nikkhamissāmīti okāsavasena vuttā. Imasmiññeva pubbaṇhasamayaṃ ariyadhammaṃ āharissāmīti ādiṃ katvā yāva gimheti kālavasena vuttā. Purime vayokhandhetiādayo vayavasena vuttā. Tattha āsanā na vuṭṭhahissāmīti nisinnāsanā na uṭṭhahissāmi. Aḍḍhayogāti nikuṇḍagehā. Pāsādāti dīghapāsādā. Hammiyāti muṇḍacchadanagehā. Guhāyāti paṃsuguhāya. Leṇāti mariyādachinnacchiddā pabbataleṇā. Kuṭiyāti ullittādikuṭiyā. Kūṭāgārāti kaṇṇikaṃ āropetvā katagehato. Aṭṭāti dvāraṭṭālakā. Māḷāti vaṭṭagehā. Uddaṇḍo nāma eko patissayaviseso. ‘‘Tichadanageho’’tipi eke. Upaṭṭhānasālāti sannipātasālā bhojanasālā vā. Maṇḍapādayo pākaṭāyeva. Ariyadhammanti anavajjadhammaṃ, ariyānaṃ vā buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ dhammaṃ. Āharissāmīti mama cittasamīpaṃ ānayissāmi sīlena. Samāharissāmīti visesena ānayissāmi samādhinā. Adhigacchissāmīti paṭilābhavasena gamissāmi tadaṅgena. Phassayissāmīti phusissāmi maggena. Sacchikarissāmīti paccakkhaṃ karissāmi phalena. Atha vā sotāpattimaggena āharissāmi. Sakadāgāmimaggena samāharissāmi, anāgāmimaggena adhigacchissāmi, arahattamaggena phassayissāmi, paccavekkhaṇena sacchikarissāmi. Dvīsupi nayesu phassayissāmīti nāmakāyena nibbānaṃ phusissāmīti attho. «སྐྱིལ་ཀྲུང་འདི་»ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་བསྐུམ་པའི་བརླ་བཅིངས་པའི་སྟན་ནོ། །«མི་གཞིག་གོ་»ཞེས་པ་ནི་མི་གཏོང་བའོ། །«ཇི་སྲིད་བདག་གི་ལེན་པ་མེད་པར་»ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་བཞི་པོས་འཛིན་པ་མ་བཟུང་བར། «ཟག་པ་རྣམས་ལས་»ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པ་ཟག་པ་བཞི་ལས་སོ། །«རྣམ་པར་གྲོལ་བར་འགྱུར་རོ་»ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཆད་པའི་ཐར་པས་མི་གྲོལ་བའོ། །«བདག་སྟན་འདི་ལས་རེ་ཞིག་མི་ལྡང་ངོ་»ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནས་ཇི་སྲིད་ཤིང་དྲུང་ནས་ཕྱིར་འབྱུང་གི་བར་ནི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །«སྔ་དྲོའི་དུས་འདི་ཉིད་ལ་འཕགས་པའི་ཆོས་བླང་བར་བྱའོ་»ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནས་ཇི་སྲིད་སོ་གའི་བར་ནི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །«ཚེ་སྔ་མའི་སྐབས་སུ་»ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚེའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་«སྟན་ལས་མི་ལྡང་ངོ་»ཞེས་པ་ནི་བསྡད་པའི་སྟན་ལས་མི་ལངས་པའོ། །«ཕྱེད་ཁང་»ཞེས་པ་ནི་ཁང་ཆུང་ངོ་། །«ཁང་བཟང་»ཞེས་པ་ནི་ཁང་པ་རིང་པོའོ། །«བསིལ་ཁང་»ཞེས་པ་ནི་ཐོག་ལེབ་ཅན་གྱི་ཁང་པའོ། །«ཕུག་པ་»ཞེས་པ་ནི་ས་ཕུག་གོ །«རི་ཕུག་»ཞེས་པ་ནི་མཚམས་བཅད་པའི་བྲག་ཕུག་གོ །«སྤྱིལ་བུ་»ཞེས་པ་ནི་ཞལ་ཞལ་བྱས་པའི་སྤྱིལ་བུ་ལ་སོགས་པའོ། །«ཁང་པ་བརྩེགས་པ་»ཞེས་པ་ནི་ཐོག་ཕུབ་པའི་ཁང་པ་ལས་སོ། །«སྒོ་ཁང་»ཞེས་པ་ནི་སྒོའི་སྟེང་གི་ཁང་ཆུང་ངོ་། །«ཁྱམས་»ཞེས་པ་ནི་ཁང་པ་ཟླུམ་པོའོ། །«ཨུ་དན་དྲ་» (Uddaṇḍa) ཞེས་པ་ནི་གནས་ཁང་གི་བྱེ་བྲག་ཅིག་སྟེ། “ཐོག་གསུམ་པའི་ཁང་པ་”ཞེས་ཀྱང་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །«འདུ་ཁང་»ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ཁང་ངམ་ཟས་ཁང་ངོ། །ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །«འཕགས་པའི་ཆོས་»ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་སམ། ཡང་ན་སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་སོ། །«བླང་བར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་བདག་གི་སེམས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་དྲང་བར་བྱའོ། །«ཡང་དག་པར་བླང་བར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་དྲང་བར་བྱའོ། །«ཐོབ་པར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དེས་ཐོབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲོ་བར་བྱའོ། །«རེག་པར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱིས་རེག་པར་བྱའོ། །«མངོན་སུམ་དུ་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུས་མངོན་སུམ་དུ་བྱའོ། །ཡང་ན། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་བླང་བར་བྱའོ། །ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ཡང་དག་པར་བླང་བར་བྱའོ། །ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ཐོབ་པར་བྱའོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་རེག་པར་བྱའོ། །སོ་སོར་རྟོག་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱའོ། །ཚུལ་གཉིས་ཀ་ལའང་«རེག་པར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི་མིང་གི་ལུས་ཀྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རེག་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Apuṭṭhoti mūlapadaṃ, tassa apucchitoti attho. Apucchitoti ajānāpito. Ayācitoti anāyācito. Anajjhesitoti anāṇāpito[Pg.172], ‘‘na icchito’’ti eke. Apasāditoti na pasādāpito. Pāvadatīti kathayati. Ahamasmīti ahaṃ asmi bhavāmi. Jātiyā vāti khattiyabrāhmaṇajātiyā vā. Gottena vāti gotamādigottena vā. Kolaputtiyena vāti kulaputtabhāvena vā. Vaṇṇapokkharatāya vāti sarīrasundaratāya vā. Dhanena vāti dhanasampattiyā vā. Ajjhenena vāti ajjhāyakaraṇena vā. Kammāyatanena vāti kammameva kammāyatanaṃ, tena kammāyatanena, kasigorakkhakammādinā vā. Sippāyatanena vāti dhanusippādinā vā. Vijjāṭṭhānena vāti aṭṭhārasavijjāṭṭhānena vā. Sutena vāti bahussutaguṇena vā. Paṭibhānena vāti kāraṇākāraṇapaṭibhānasaṅkhātañāṇena vā. Aññataraññatarena vā vatthunāti jātiādīnaṃ ekekena vatthunā vā. «མ་དྲིས་པ་»ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་སྟེ། དེའི་དོན་ནི་མ་བཀྲི་བའོ། །མ་བཀྲི་བ་ནི་མ་ཤེས་པར་བྱས་པའོ། །«མ་གསོལ་བ་»ཞེས་པ་ནི་མ་བསླངས་པའོ། །«མ་བསྐུལ་བ་»ཞེས་པ་ནི་མ་བསྒོ་བ་སྟེ། “མ་འདོད་པ་”ཞེས་ཀྱང་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །«མ་བསྟོད་པ་»ཞེས་པ་ནི་དང་བར་མ་བྱས་པའོ། །«རབ་ཏུ་སྨྲའོ་»ཞེས་པ་ནི་བརྗོད་པའོ། །«བདག་ཡིན་ནོ་»ཞེས་པ་ནི་བདག་ཡིན་ཞིང་གནས་པའོ། །«རིགས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་སམ་བྲམ་ཟེའི་རིགས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་བའོ། །«རུས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་གཽ་ཏ་མ་ལ་སོགས་པའི་རུས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་བའོ། །«རིགས་ཀྱི་བུ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་ས་བཟང་པོའི་བུ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །«ཁ་དོག་བཟང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་ལུས་མཛེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །«ནོར་གྱིས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་ནོར་གྱི་འབྱོར་པས་སོ། །«ཀློག་པས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཏོན་བྱེད་པས་སོ། །«ལས་ཀྱི་གནས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་ལས་ཉིད་ལས་ཀྱི་གནས་ཏེ། ལས་ཀྱི་གནས་དེས་ཏེ། ཞིང་ལས་དང་ཕྱུགས་སྐྱོང་གི་ལས་ལ་སོགས་པས་སོ། །«བཟོ་ཡི་གནས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་མདའ་རྩལ་ལ་སོགས་པས་སོ། །«རིག་པའི་གནས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་རིག་པའི་གནས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་སོ། །«ཐོས་པས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་མང་དུ་ཐོས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་སོ། །«སྤོབས་པས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པའི་སྤོབས་པར་གཏོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ། །«གཞི་གང་ཡང་རུང་བ་གཞན་དང་གཞན་གྱིས་ཀྱང་རུང་»ཞེས་པ་ནི་རིགས་ལ་སོགས་པའི་གཞི་རེ་རེས་ཀྱང་རུང་བའོ། ། Uccā kulāti khattiyabrāhmaṇakulā, etena jātigottamahattaṃ dīpeti. Mahābhogakulāti gahapatimahāsālakulā, etena aḍḍhamahattaṃ dīpeti. Uḷārabhogakulāti avasesavessādikulā, etena pahūtajātarūparajatādiṃ dīpeti. Caṇḍālāpi hi uḷārabhogā honti. Ñātoti pākaṭo. Yassassīti parivārasampanno. Suttantikoti suttante niyutto. Vinayadharoti vinayapiṭakadharo. Dhammakathikoti ābhidhammiko. Āraññikotiādayo dhutaṅgapubbaṅgamapaṭipattidassanatthaṃ vuttā. Paṭhamassa jhānassa lābhītiādayo rūpārūpaaṭṭhasamāpattiyo dassetvā paṭivedhadassanavasena vuttā. Pāvadatīti mūlapadaṃ. Kathetīti ‘‘piṭakācariyosmī’’ti kathayati. Bhaṇatīti ‘‘dhutaṅgikomhī’’ti pākaṭaṃ karoti. Dīpayatīti ‘‘rūpajjhānaṃ lābhīmhī’’ti paridīpayati. Voharatīti ‘‘arūpajjhānaṃ lābhīmhī’’ti vākyabhedaṃ karoti. རིགས་མཐོ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་དང་བྲམ་ཟེའི་རིགས་ཏེ། འདིས་ནི་སྐྱེ་བ་དང་རུས་མཐོ་བ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ལོངས་སྤྱོད་ཆེ་བའི་རིགས་ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་བདག་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་རིགས་ཏེ། འདིས་ནི་ཕྱུག་པོ་ཆེན་པོ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ལོངས་སྤྱོད་རྒྱ་ཆེན་པོའི་རིགས་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་རྗེའུ་རིགས་ལ་སོགས་པ་སྟེ། འདིས་ནི་གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པ་མང་པོ་ཡོད་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། གདོལ་པ་རྣམས་ལའང་ལོངས་སྤྱོད་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། སྙན་གྲགས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའོ། གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། མདོ་སྡེ་པ་ཞེས་པ་ནི་མདོ་སྡེ་ལ་བརྩོན་པའོ། འདུལ་བ་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་འཛིན་པའོ། ཆོས་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་མངོན་པ་སྨྲ་བའོ། དགོན་པ་པ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། བསམ་གཏན་དང་པོ་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་བསྟན་ནས། རྟོགས་པ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། རབ་ཏུ་སྨྲའོ་ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། སྨྲའོ་ཞེས་པ་ནི་“ང་ནི་སྡེ་སྣོད་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ། བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་“ང་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་“ང་ནི་གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཡོངས་སུ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། ཐ་སྙད་འདོགས་སོ་ཞེས་པ་ནི་“ང་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་བྱེད་པའོ། Khandhakusalāti pañcasu khandhesu salakkhaṇasāmaññalakkhaṇesu chekā, ñātatīraṇapahānavasena kusalāti attho. Dhātuāyatanapaṭiccasamuppādādīsupi eseva nayo. Nibbānakusalāti nibbāne chekā. Anariyānanti na ariyānaṃ. Eso dhammoti eso sabhāvo. Bālānanti apaṇḍitānaṃ. Asappurisānanti na sobhanapurisānaṃ. Attāti attānaṃ. ཕུང་པོ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་མཁས་པ་སྟེ། ཤེས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་དང་། སྤོང་བའི་དབང་གིས་མཁས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། མྱང་འདས་ལ་མཁས་པ་ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མཁས་པའོ། འཕགས་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། ཆོས་འདི་ནི་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་འདིའོ། བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་མཁས་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་བཟང་པོ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། བདག་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་ལའོ། 18. Santoti rāgādikilesūpasamena santo. Tathā abhinibbutatto. Iti’hanti sīlesu akatthamānoti ‘‘ahamasmi sīlasampanno’’tiādinā [Pg.173] nayena iti sīlesu akatthamāno, sīlanimittaṃ attupanāyikaṃ vācaṃ abhāsamānoti vuttaṃ hoti. Tamariyadhammaṃ kusalā vadantīti tassa taṃ akatthanaṃ ‘‘ariyadhammo eso’’ti buddhādayo khandhādikusalā vadanti. Yassussadā natthi kuhiñci loketi yassa khīṇāsavassa rāgādayo sattussadā kuhiñci loke natthi. Tassa taṃ akatthanaṃ ‘‘ariyadhammo eso’’ti evaṃ kusalā vadantīti sambandho. ༡༨. ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ཞི་བའོ། དེ་བཞིན་དུ་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། འདི་ལྟར་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་མི་བསྟོད་པ་སྟེ། “ང་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་མི་བསྟོད་ཅིང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་བདག་ལ་བསྟོད་པའི་ཚིག་མི་སྨྲ་བ་ལ་བྱའོ། དེ་ནི་འཕགས་པའི་ཆོས་སོ་ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་སྨྲ་སྟེ། ཁོང་གི་མི་བསྟོད་པ་དེ་ནི་“འདི་ནི་འཕགས་པའི་ཆོས་སོ་”ཞེས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཁས་པ་རྣམས་སྨྲའོ། འཇིག་རྟེན་གང་ནའང་གང་གི་ལྷག་པ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་ལ་འཇིག་རྟེན་གང་ནའང་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་པ་བདུན་པོ་མེད་པའོ། ཁོང་གི་མི་བསྟོད་པ་དེ་ནི་“འདི་ནི་འཕགས་པའི་ཆོས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་མཁས་པ་རྣམས་སྨྲ་བ་དང་སྦྱོར་རོ། Santoti mūlapadaṃ. Rāgassa samitattāti rañjanalakkhaṇassa rāgassa samitabhāvena. Dosādīsupi eseva nayo. Vijjhātattāti sabbapariḷāhānaṃ jhāpitattā. Nibbutattāti sabbasantāpānaṃ nibbāpitabhāvena. Vigatattāti sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ vigatabhāvena dūrabhāvena. Paṭipassaddhattāti sabbākārena abhabbuppattikabhāvena. Sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhūti upari vattabbānaṃ sattadhammānaṃ bhinditvā ṭhitabhāvena bhikkhu. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsoti ime tayo kilesā sotāpattimaggena bhinnā, rāgo dosoti ime dve kilesā oḷārikā sakadāgāmimaggena bhinnā, te eva aṇusahagatā anāgāmimaggena bhinnā, moho mānoti ime dve kilesā arahattamaggena bhinnā. Avasese kilese dassetuṃ ‘‘bhinnāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’ti āha. Saṃkilesikāti kilesapaccayā. Ponobhavikāti punabbhavadāyikā. Sadarāti kilesadarathā ettha santīti sadarā. ‘‘Saddarā’’tipi pāṭho, sahadarathāti attho. Dukkhavipākāti phalakāle dukkhadāyikā. Āyatiṃ jātijarāmaraṇiyāti anāgate jātijarāmaraṇassa paccayā. ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། འདོད་ཆགས་ཞི་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་འདོད་ཆགས་ཞི་བའི་ཕྱིར་རོ། ཞེ་སྡང་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ཡོངས་སུ་ཚིག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་བསྲེགས་པའི་ཕྱིར་རོ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་ཞི་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་ཞིང་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། ཆོས་བདུན་བཅོམ་པས་དགེ་སློང་ཞེས་པ་ནི་འོག་ནས་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་ཆོས་བདུན་པོ་བཅོམ་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་ངོ། འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་འདི་གསུམ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་མོ། འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་སྟེ་རགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་འདི་གཉིས་ནི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་མོ། དེ་ཉིད་ཕྲ་ལ་ཕྲ་བའི་ཚུལ་དུ་གནས་པ་རྣམས་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་མོ། གཏི་མུག་དང་ང་རྒྱལ་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་འདི་གཉིས་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་བཅོམ་མོ། ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཁོང་གི་སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བཅོམ་མོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་རྐྱེན་ཅན་ནོ། ཡང་སྲིད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡང་སྲིད་སྟེར་བར་བྱེད་པའོ། གདུང་བ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཡོད་པས་གདུང་བ་དང་བཅས་པའོ། “སདྡ་རཱ”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། གདུང་བ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་དོན་ཏོ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྡུག་བསྔལ་བ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའི་དུས་སུ་སྡུག་བསྔལ་སྟེར་བའོ། ཕྱི་མར་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་ཤི་ཅན་ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པ་ན་སྐྱེ་བ་དང་རྒ་ཤིའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའོ། Pajjena katena attanāti gāthāya ayaṃ piṇḍattho – yo attanā bhāvitena maggena parinibbānaṃ gato, kilesaparinibbānaṃ patto, parinibbānagatattā eva ca vitiṇṇakaṅkho, vipattisampattihānivuddhiucchedasassataapuññapuññappabhedaṃ bhavañca vibhavañca vippahāya maggavāsaṃ vusitavā khīṇapunabbhavoti etesaṃ thutivacanānaṃ araho so bhikkhūti. “བདག་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་འདིའི་བསྡུས་དོན་ནི། གང་ཞིག་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བསྒོམས་པའི་ལམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་ཤིང་། ཉོན་མོངས་པ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པ་དང་། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ཐེ་ཚོམས་ལས་བརྒལ་བ་དང་། རྒུད་པ་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཉམས་པ་དང་། འཕེལ་བ་དང་། ཆད་པ་དང་། རྟག་པ་དང་། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྲིད་པ་དང་འཇིག་པ་ཡོངས་སུ་སྤངས་ནས། ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་བསྟེན་ཟིན་ཅིང་ཡང་སྲིད་ཟད་པ་སྟེ། བསྟོད་པའི་ཚིག་འདི་དག་ཐོབ་པར་འོས་པ་དེ་ནི་དགེ་སློང་ཡིན་ནོ། Itihanti[Pg.174], idahantīti duvidho pāṭho. Itīti padasandhiādayo sandhāya ‘‘idaha’’nti pāṭhaṃ na rocenti. Tattha itīti yaṃ vuttaṃ. Padasandhīti padānaṃ sandhi padasandhi, padaghaṭananti attho. Padasaṃsaggoti padānaṃ ekībhāvo. Padapāripūrīti padānaṃ paripūraṇaṃ dvinnaṃ padānaṃ ekībhāvo. Akkharasamavāyoti ekībhūtopi aparipuṇṇopi hoti, ayaṃ na evaṃ. Akkharānaṃ samavāyo sannipāto hotīti dassanatthaṃ ‘‘akkharasamavāyo’’ti āha. Byañjanasiliṭṭhatāti byañjanasamuccayo padamīti vuttānaṃ byañjanānaṃ atthabyañjanānaṃ atthabyattikāraṇānaṃ vā madhurabhāvattā pāṭhassa mudubhāvo. Padānupubbatā metanti padānaṃ anupubbabhāvo padānupubbatā, padapaṭipāṭibhāvoti attho. Metanti etaṃ. Katamanti ce? Itīti idaṃ. Metanti ettha ma-kāro padasandhivasena vutto. Katthī hotīti ‘‘ahamasmi sīlasampanno’’ti attānaṃ ukkaṃsetvā kathanasīlo hoti. Katthatīti vuttanayena kathayati. Vikatthatīti vividhā kathayati. Katthanāti kathanā. Āratoti dūrato rato. Viratoti ṭhānasaṅkantivasena vigatabhāvena rato. Paṭiviratoti tato nivattitvā sabbākārena viyutto hutvā rato. Tattha pisācaṃ viya disvā palāto ārato. Hatthimhi maddante viya paridhāvitvā gato virato. Yodhasampahāraṃ viya pothetvā maddetvā gato paṭivirato. “ཨི་ཏི་ཧཾ”ཞེས་པ་དང་། “ཨི་དྷ་ཧཾ”ཞེས་པ་ནི་ཀློག་ཚུལ་གཉིས་སོ། “ཨི་ཏི་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་“ཨི་དྷ་ཧཾ”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ལ་མི་དགའ་བའོ། དེ་ལ་“ཨི་ཏི་”ཞེས་པ་ནི་གང་བཤད་པ་དེའོ། ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྟེ། ཚིག་སྦྱོར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཚིག་འདྲེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་རྣམས་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་བའོ། ཚིག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་སྟེ། ཚིག་གཉིས་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་བའོ། ཡི་གེ་འདུ་བ་ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཀྱང་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའང་ཡོད་དེ། འདི་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། ཡི་གེ་རྣམས་ཀྱི་འདུ་བ་ནི་ཚོགས་པ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཡི་གེ་འདུ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། གསལ་བྱེད་འཇམ་པ་ཞེས་པ་ནི་གསལ་བྱེད་འདུས་པ་སྟེ། ཚིག་ཅེས་བཤད་པའི་གསལ་བྱེད་དམ། དོན་གྱི་གསལ་བྱེད་དམ། དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་རྣམས་སྙན་པའི་ཕྱིར་ཀློག་པ་འཇམ་པོར་འགྱུར་བའོ། ཚིག་གི་གོ་རིམ་ནི་འདིའོ་ཞེས་པ་ལ། ཚིག་གི་གོ་རིམ་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་རྣམས་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་འབྱུང་བ་སྟེ། ཚིག་གི་རིམ་པ་ཉིད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། “མེ་ཏཾ”ཞེས་པ་ནི་འདིའོ། གང་ཞེ་ན། “ཨི་ཏི་”ཞེས་པ་འདིའོ། “མེ་ཏཾ”ཞེས་པ་འདིར་མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། བསྟོད་པ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་“ང་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བདག་ཉིད་ཆེན་པོར་བཟུང་ནས་སྨྲ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་དུ་འགྱུར་བའོ། སྨྲའོ་ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྨྲ་བའོ། རྣམ་པར་སྨྲའོ་ཞེས་པ་ནི་སྣ་ཚོགས་སུ་སྨྲ་བའོ། བསྟོད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བའོ། རིང་དུ་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་དགའ་བའོ། རྣམ་པར་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་གནས་སྤོ་བའི་དབང་གིས་བྲལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་དགའ་བའོ། ཕྱིར་ལོག་ནས་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་ལོག་སྟེ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བྲལ་ནས་དགའ་བའོ། དེ་ལ་ཤ་ཟ་མཐོང་ནས་བྲོས་པ་ལྟ་བུ་ནི་རིང་དུ་དགའ་བའོ། གླང་པོ་ཆེས་གནོན་པ་ལྟར་བྲོས་ནས་སོང་བ་ནི་རྣམ་པར་དགའ་བའོ། དམག་འཐབ་པ་ལྟར་བརྡུངས་ཤིང་བཅོམ་ནས་སོང་བ་ནི་ཕྱིར་ལོག་ནས་དགའ་བའོ། Khīṇāsavassāti khīṇakilesāsavassa. Kammussadoti puññābhisaṅkhāraapuññābhisaṅkhāraāneñjābhisaṅkhārasaṅkhātānaṃ kammānaṃ ussado ussannatā. Yassimeti yassa khīṇāsavassa ime ussadā. ཟག་པ་ཟད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ཟག་པ་ཟད་པའོ། ལས་ཀྱི་ལྷག་པ་ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་དང་། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་འདུ་བྱེད་དང་། མི་གཡོ་བའི་འདུ་བྱེད་དུ་བགྲང་བའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་པ་སྟེ་འཕེལ་བའོ། གང་ལ་འདི་དག་ཅེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་ལ་ལྷག་པ་འདི་དག་ཡོད་པའོ། 19. Evaṃ khīṇāsavapaṭipattiṃ dassetvā idāni diṭṭhigatikānaṃ titthiyānaṃ paṭipattiñca dassento āha ‘‘pakappitā saṅkhatā’’ti. Tattha pakappitāti parikappitā. Saṅkhatāti paccayābhisaṅkhatā. Yassāti yassa kassaci diṭṭhigatikassa. Dhammāti diṭṭhiyo. Purakkhatāti purato katā. Santīti saṃvijjanti. Avīvadātāti avodātā. Yadattani passati ānisaṃsaṃ, taṃ nissito kuppapaṭiccasantinti yassete diṭṭhidhammā ‘purakkhatā avodātā santi, so evaṃvidho yasmā attani tassā diṭṭhiyā diṭṭhadhammikañca sakkārādiṃ, samparāyikañca gativisesādiṃ ānisaṃsaṃ sampassati, tasmā tañca ānisaṃsaṃ, tañca kuppatāya ca paṭiccasamuppannatāya ca sammutisantitāya ca kuppapaṭiccasantisaṅkhātaṃ [Pg.175] diṭṭhiṃ nissito ca hoti. So taṃ nissitattā attānaṃ vā ukkaṃseyya, pare vā vambheyya abhūtehipi guṇadosehi. ༡༩. དེ་ལྟར་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ལྟ་བ་ཅན་གྱི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྒྲུབ་པའང་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“བརྟགས་ཤིང་འདུས་བྱས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་བརྟགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའོ། འདུས་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་གྱིས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའོ། གང་གི་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་ཅན་གྱི་སྐྱེས་བུ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིའོ། ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་རྣམས་སོ། མདུན་དུ་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བྱས་པའོ། ཡོད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པའོ། རྣམ་པར་མ་དག་པ་ཞེས་པ་ནི་མ་དག་པའོ། “གང་ཞིག་བདག་ལ་ཕན་ཡོན་མཐོང་བ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་གཡོ་ཞིང་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི། གང་ལ་ལྟ་བའི་ཆོས་འདི་དག་མདུན་དུ་བྱས་ཤིང་མ་དག་པ་ཡོད་པ་དེས། བདག་ཉིད་ལ་ལྟ་བ་དེའི་ཚེ་འདིའི་བཀུར་སྟི་ལ་སོགས་པ་དང་། ཕྱི་མའི་འགྲོ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་སོགས་པའི་ཕན་ཡོན་མཐོང་བའི་ཕྱིར། ཕན་ཡོན་དེ་དང་། གཡོ་བ་ཉིད་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཉིད་དང་། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཞི་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཡོ་ཞིང་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྟ་བ་དེ་ལ་བརྟེན་པར་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟར་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་ཁོང་གིས་བདག་ཉིད་ལ་བསྟོད་པར་བྱེད་དམ། ཡང་ན་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་སྐྱོན་གྱིས་གཞན་ལ་སྨོད་པར་བྱེད་དོ། Saṅkhatāti mūlapadaṃ. Saṅkhatāti paccayehi samāgantvā katā. Upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Abhisaṅkhatāti paccayehi abhikatā. Saṇṭhapitāti paccayavaseneva sammā ṭhapitā. Aniccāti hutvā abhāvena. Paṭiccasamuppannāti vatthārammaṇaṃ paṭicca uppannā. Khayadhammāti kamena khayasabhāvā. Vayadhammāti pavattivasena parihāyanasabhāvā. Virāgadhammāti anivattī hutvā vigacchanasabhāvā. Nirodhadhammāti nirujjhanasabhāvā, anuppattidhammā hutvā nirujjhanasabhāvāti attho. Diṭṭhigatikassāti dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo gahetvā ṭhitapuggalassa. འདུས་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། འདུས་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ནས་བྱས་པའོ། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་ཚིག་འཕེལ་བར་བྱས་པའོ། མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་མངོན་པར་བྱས་པའོ། ཀུན་ཏུ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་ཉིད་དུ་ཡང་དག་པར་བཞག་པའོ། མི་རྟག་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་བྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི་དངོས་པོ་དང་དམིགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའོ། ཟད་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་རིམ་གྱིས་ཟད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཉམས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འགྱུར་ཞིང་བྲལ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་འགག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་གྱུར་ནས་འགག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ལྟ་བ་ཅན་གྱི་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་བཟུང་ནས་གནས་པའི་གང་ཟག་གིའོ། Purekkhārāti pure katā. Taṇhādhajoti ussāpitaṭṭhena taṇhādhajo, taṇhāpaṭākā assa atthīti taṇhādhajo. Purecārikaṭṭhena taṇhā eva ketu assāti taṇhāketu. Taṇhādhipateyyoti chandādhipativasena, taṇhā adhipatito āgatāti vā taṇhādhipateyyo, taṇhādhipati vā etassa atthīti taṇhādhipateyyo. Diṭṭhidhajādīsupi eseva nayo. Avodātāti aparisuddhā. Saṃkiliṭṭhāti sayaṃ kiliṭṭhā. Saṃkilesikāti tapanīyā. མདུན་དུ་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བྱས་པའོ། སྲེད་པའི་རྒྱལ་མཚན་ཅན་ཞེས་པ་ནི་བསྒྲེངས་པའི་དོན་གྱིས་སྲེད་པའི་རྒྱལ་མཚན་ཏེ། སྲེད་པའི་བ་དན་འདི་ལ་ཡོད་པས་སྲེད་པའི་རྒྱལ་མཚན་ནོ། སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་སྲེད་པ་ཉིད་འདིའི་ཏོག་ཡིན་པས་སྲེད་པའི་ཏོག་གོ། སྲེད་པའི་བདག་དབང་ཅན་ཞེས་པ་ནི་འདུན་པའི་བདག་དབང་གི་ཚུལ་གྱིས་སམ། ཡང་ན་སྲེད་པ་བདག་པོ་ལས་བྱུང་བས་སྲེད་པའི་བདག་དབང་ཅན་ནམ། ཡང་ན་སྲེད་པའི་བདག་པོ་འདི་ལ་ཡོད་པས་སྲེད་པའི་བདག་དབང་ཅན་ནོ། ལྟ་བའི་རྒྱལ་མཚན་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། རྣམ་པར་མ་དག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་མ་དག་པའོ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཉོན་མོངས་པའོ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གདུང་བར་བྱེད་པའོ། Dve ānisaṃse passatīti dve guṇe dakkhati. Diṭṭhadhammikañca ānisaṃsanti imasmiṃyeva attabhāve paccakkhadhammānisaṃsañca. Samparāyikanti paraloke pattabbaṃ ānisaṃsañca. Yaṃdiṭṭhiko satthā hotīti satthā yathāladdhiko bhavati. Taṃdiṭṭhikā sāvakā hontīti tassa vacanaṃ suṇantā sāvakāpi tathāladdhikā honti. Sakkarontīti sakkārappattaṃ karonti. Garuṃ karontīti garukārappattaṃ karonti. Mānentīti manasā piyāyanti. Pūjentīti catupaccayābhihārapūjāya pūjenti. Apacitiṃ karontīti apacitippattaṃ karonti. Tattha yassa cattāro paccaye sakkaritvā suabhisaṅkhate paṇīte katvā denti, so sakkato. Yasmiṃ garubhāvaṃ paṭṭhapetvā denti, so garukato. Yaṃ manasā piyāyanti, so mānito. Yassa sabbampetaṃ karonti, so pūjito. Yassa abhivādanapaccupaṭṭhānaañjalikammādivasena paramanipaccakāraṃ karonti, so apacito. Keci [Pg.176] ‘‘sakkaronti kāyena, garuṃ karonti vācāya, mānenti cittena, pūjenti lābhenā’’ti vaṇṇayanti. Alaṃ nāgattāya vāti nāgabhāvāya nāgarājabhāvāya vā alaṃ pariyattaṃ. Supaṇṇattāya vāti supaṇṇarājabhāvāya. Yakkhattāya vāti yakkhasenāpatibhāvāya. Asurattāya vāti asurabhāvāya. Gandhabbattāya vāti gandhabbadevaghaṭe nibbattabhāvāya. Mahārājattāya vāti catunnaṃ mahārājānaṃ aññatarabhāvāya. Indattāya vāti sakkabhāvāya. Brahmattāya vāti brahmakāyikādīnaṃ aññatarabhāvāya. Devattāya vāti sammutidevādīnaṃ aññatarabhāvāya. Suddhiyāti parisuddhabhāvāya alaṃ pariyattaṃ. Visuddhiyāti sabbamalarahitaaccantaparisuddhabhāvāya. Parisuddhiyāti sabbākārena parisuddhabhāvāya. ཕན་ཡོན་གཉིས་ལ་ལྟའོ་ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གཉིས་མཐོང་བའོ། ཚེ་འདིའི་ཕན་ཡོན་ཞེས་པ་ནི་ལུས་རྟེན་འདི་ཉིད་ལ་མངོན་སུམ་དུ་འགྱུར་བའི་ཕན་ཡོན་ནོ། ཕྱི་མའི་ཕན་ཡོན་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕན་ཡོན་ནོ། སྟོན་པ་ལྟ་བ་གང་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བའོ། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱང་ལྟ་བ་དེ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་ཁོང་གི་གསུང་ཉན་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལྟར་རྙེད་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བའོ། བཀུར་སྟི་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་བཀུར་སྟིའི་གནས་སུ་བྱེད་པའོ། བླ་མར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་བླ་མར་འཛིན་པའི་གནས་སུ་བྱེད་པའོ། རི་མོར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱིས་གཅེས་པར་འཛིན་པའོ། མཆོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་བཞི་འབུལ་བའི་མཆོད་པས་མཆོད་པའོ། རྗེད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་རྗེད་པའི་གནས་སུ་བྱེད་པའོ། དེ་ལ་གང་ཞིག་ལ་ཡོ་བྱད་བཞི་པོ་བཀུར་སྟི་དང་བཅས་ཏེ་ལེགས་པར་བཤམས་ཤིང་གྱ་ནོམ་པར་བྱས་ནས་འབུལ་བ་ནི་བཀུར་སྟི་བྱས་པའོ། གང་ལ་བླ་མའི་དངོས་པོ་བཞག་ནས་འབུལ་བ་ནི་བླ་མར་བྱས་པའོ། གང་ཞིག་ཡིད་ཀྱིས་གཅེས་པར་འཛིན་པ་ནི་རི་མོར་བྱས་པའོ། གང་ལ་འདི་ཐམས་ཅད་བྱེད་པ་ནི་མཆོད་པའོ། གང་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་། མངོན་པར་ལྡང་བ་དང་། ཐལ་མོ་སྦྱར་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མཆོག་ཏུ་བཏུད་པར་བྱེད་པ་ནི་རྗེད་པར་བྱས་པའོ། ཁ་ཅིག་གིས་ནི་ 'ལུས་ཀྱིས་བཀུར་སྟི་བྱེད། ངག་གིས་བླ་མར་བྱེད། ཡིད་ཀྱིས་རི་མོར་བྱེད། རྙེད་པས་མཆོད་དོ་' ཞེས་འཆད་དོ། ཀླུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་ཀླུའི་དངོས་པོའམ། ཀླུའི་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བར་རུང་ཞིང་ཚད་དང་ལྡན་པའོ། མཁའ་ལྡིང་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་མཁའ་ལྡིང་གི་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོའོ། གནོད་སྦྱིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་སྡེ་དཔོན་གྱི་དངོས་པོའོ། ལྷ་མ་ཡིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་དངོས་པོའོ། དྲི་ཟ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་དྲི་ཟའི་ལྷའི་ཚོགས་སུ་སྐྱེ་བའི་དངོས་པོའོ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་ནང་གསེས་གང་རུང་གི་དངོས་པོའོ། དབང་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་དངོས་པོའོ། ཚངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་ཚངས་རིས་ལ་སོགས་པའི་ནང་གསེས་གང་རུང་གི་དངོས་པོའོ། ལྷ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ལ་སོགས་པའི་ནང་གསེས་གང་རུང་གི་དངོས་པོའོ། དག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པའི་དངོས་པོར་རུང་ཞིང་ཚད་དང་ལྡན་པའོ། རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་དྲི་མ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའི་མཐར་ཐུག་པའི་ཡོངས་སུ་དག་པའི་དངོས་པོའོ། ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་དངོས་པོའོ། Tattha tiracchānayoniyaṃ adhipaccattaṃ suddhiyā. Devaloke adhipaccattaṃ visuddhiyā. Brahmaloke adhipaccattaṃ parisuddhiyā. Caturāsītikappasahassāni atikkamitvā muccanatthaṃ muttiyā. Antarāyābhāvena muccanatthaṃ vimuttiyā. Sabbākārena muttiyā parimuttiyā. Sujjhantīti tasmiṃ samaye pabbajitabhāvena suddhiṃ pāpuṇanti. Visujjhantīti pabbajjaṃ gahetvā paṭipattiyā yuttabhāvena vividhena sujjhanti. Parisujjhantīti nipphattiṃ pāpetvā sabbākārena sujjhanti. Muccanti tesaṃ samayantaradhammena. Vimuccanti etassa satthuno ovādena. Parimuccanti etassa satthuno anusāsanena. Sujjhissāmītiādayo anāgatavasena vuttā. Āyatiṃ phalapāṭikaṅkhīti anāgate vipākaphalamākaṅkhamāno. Idaṃ diṭṭhigatikānaṃ icchāmattaṃ. Diṭṭhigatañhi ijjhamānaṃ nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā nipphādeti. དེ་ལ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་དབང་ཕྱུག་བྱེད་པ་ནི་དག་པའི་ཕྱིར་རོ། ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་དབང་ཕྱུག་བྱེད་པ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་རོ། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་དབང་ཕྱུག་བྱེད་པ་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཕྱིར་རོ། བསྐལ་པ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་འདས་ནས་ཐར་བའི་དོན་དུ་ནི་ཐར་བའི་ཕྱིར་རོ། བར་ཆད་མེད་པའི་སྒོ་ནས་ཐར་བའི་དོན་དུ་ནི་རྣམ་པར་ཐར་བའི་ཕྱིར་རོ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཐར་བའི་དོན་དུ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྣམ་པར་ཐར་བའི་ཕྱིར་རོ། དག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་སྐབས་དེར་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དངོས་པོས་དག་པ་ཐོབ་པའོ། རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་བླངས་ནས་སྒྲུབ་པ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་དག་པའོ། ཡོངས་སུ་དག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་དག་པའོ། ཐར་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཚོའི་ལུགས་གཞན་གྱི་ཆོས་ཀྱིས་སོ། རྣམ་པར་ཐར་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་འདིའི་གདམས་ངག་གིས་སོ། ཀུན་ཏུ་རྣམ་པར་ཐར་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་འདིའི་རྗེས་སུ་བསྟན་པས་སོ། བདག་དག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པའོ། ཕྱི་མའི་འབྲས་བུ་ལ་རེ་བ་ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པ་ན་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འབྲས་བུ་ལ་རེ་བའོ། འདི་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ཙམ་མོ། ལྟ་བར་སོང་བ་ནི་གྲུབ་པར་གྱུར་ན་སེམས་ཅན་དམྱལ་བའམ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། Accantasantīti atiantanissaraṇasanti. Tadaṅgasantīti paṭhamajjhānādiguṇaṅgena nīvaraṇādiaguṇaṅgaṃ sametīti jhānaṃ tadaṅgasanti. Sammutisantīti samāhāravasena diṭṭhisanti. Tā vibhāgato dassetuṃ ‘‘katamā accantasantī’’tiādimāha. Amataṃ nibbānanti evamādayo heṭṭhā vuttatthāyeva. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇā santā hontīti evamādayo anto appanāyaṃ atisayavasena vuttā. Api ca sammutisanti imasmiṃ atthe adhippetā, santīti itare dve santiyo paṭikkhipitvā sammutisantimeva dīpeti. Kuppasantinti vipākajanakavasena parivattanavasena calasantiṃ[Pg.177]. Pakuppasantinti visesena calasantiṃ. Eritasantinti kampanasantiṃ. Sameritasantinti visesena kampitasantiṃ. Calitasantinti tasseva vevacanaṃ. Ghaṭṭitasantinti pīḷitasantiṃ. Santiṃ nissitoti diṭṭhisaṅkhātaṃ santiṃ nissito. Assitoti āsito visesena nissito. Allīnoti ekībhūto. མཐར་ཐུག་པའི་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཞི་བའོ། གནས་སྐབས་ཀྱི་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཡན་ལག་གིས་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན། བསམ་གཏན་ནི་གནས་སྐབས་ཀྱི་ཞི་བའོ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་སུ་བསྡུས་པའི་དབང་གིས་ལྟ་བའི་ཞི་བའོ། དེ་དག་སོ་སོར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'མཐར་ཐུག་པའི་ཞི་བ་གང་ཞེ་ན' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། འཆི་མེད་མྱང་འདས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་ཉིད་དོ། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལ་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ཞི་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཇུག་པའི་ཁོངས་སུ་ཁྱད་པར་གྱི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའོ། གཞན་ཡང་སྐབས་འདིར་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཞི་བ་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན་པས། 'ཞི་བ་' ཞེས་གསུངས་པས་ཞི་བ་གཞན་གཉིས་པོ་བསལ་ནས་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཞི་བ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། འཁྲུག་པའི་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་སྐྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་གཡོ་བའི་ཞི་བའོ། རབ་ཏུ་འཁྲུག་པའི་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་གཡོ་བའི་ཞི་བའོ། བསྐྱོད་པའི་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་འདར་བའི་ཞི་བའོ། ཀུན་ཏུ་བསྐྱོད་པའི་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འདར་བའི་ཞི་བའོ། གཡོས་པའི་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ། བརྡེགས་པའི་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་གཙེས་པའི་ཞི་བའོ། ཞི་བ་ལ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་བགྲང་བའི་ཞི་བ་ལ་བརྟེན་པའོ། བརྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་བརྟེན་པའོ། འབྱར་བ་ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། 20. Evaṃ nissite tāva ‘‘diṭṭhīnivesā…pe… ādiyatī ca dhamma’’nti tattha diṭṭhīnivesāti idaṃsaccābhinivesasaṅkhātāni diṭṭhinivesanāni. Na hi svātivattāti sukhena ativattitabbā na honti. Dhammesu niccheyya samuggahītanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatesu taṃ taṃ samuggahitaṃ abhiniviṭṭhadhammaṃ nicchinitvā pavattā diṭṭhinivesā na hi svātivattāti vuttaṃ hoti. Tasmā naro tesu nivesanesu, nirassatī ādiyatī ca dhammanti yasmā na hi svātivattā, tasmā naro tesuyeva diṭṭhinivesanesu ajasīlagosīlakukkurasīlapañcātapamaruppapātaukkuṭikappadhānakaṇṭakāpassayādibhedaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇādibhedañca taṃ taṃ dhammaṃ nirassati ca ādiyati ca jahati ca gaṇhāti ca vanamakkaṭo viya taṃ taṃ sākhanti vuttaṃ hoti. ༢༠. དེ་ལྟར་བརྟེན་པ་ལ་རེ་ཞིག་ 'ལྟ་བར་ཞུགས་པ་...པེ་... ཆོས་ལ་ལེན་པར་བྱེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་པ་ལ། དེ་ལ་ལྟ་བར་ཞུགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ 'འདི་ཉིད་བདེན་ནོ་' ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་པར་བགྲང་བའི་ལྟ་བའི་གནས་རྣམས་སོ། ཤིན་ཏུ་འདའ་བར་དཀའ་བ་ཞེས་པ་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་བརྒལ་བར་མི་ནུས་པའོ། ཆོས་རྣམས་ལ་རྣམ་པར་ངེས་ནས་བཟུང་བ་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དག་ལས་འཛིན་པ་དང་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཆོས་དེ་དང་དེ་རྣམ་པར་ངེས་ནས་འཇུག་པའི་ལྟ་བར་ཞུགས་པ་རྣམས་ནི་ཤིན་ཏུ་འདའ་བར་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ལྟར་ན་མི་ནི་གནས་དེ་དག་ལ་ཆོས་འདོར་ཞིང་ལེན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་འདའ་བར་དཀའ་བ་དེའི་ཕྱིར། མི་ནི་ལྟ་བར་ཞུགས་པ་དེ་དག་ཉིད་ལ་ར་ཡི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། བ་ལང་གི་བརྟུལ་ཞུགས། ཁྱི་ཡི་བརྟུལ་ཞུགས། ཚ་བ་ལྔས་ཉེ་བར་གདུང་བ། གཡང་ལ་མཆོང་བ། ཙོག་པུར་འདུག་པའི་བརྩོན་འགྲུས། གཟེབ་ལ་ཉལ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་། སྟོན་པ་དང་། ཆོས་བསྟན་པ་དང་། ཚོགས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་སྟེ། ཆོས་དེ་དང་དེ་འདོར་ཞིང་ལེན་པར་བྱེད་དེ། སྤོང་ཞིང་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ནི་ནགས་ཀྱི་སྤྲེའུས་ཡལ་ག་དེ་དང་དེ་འཛིན་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། Evaṃ nirassanto ca ādiyanto ca anavaṭṭhitacittattā asantehipi guṇadosehi attano vā parassa vā yasāyasaṃ uppādeyya. Durativattāti atikkamituṃ dukkhā. Duttarāti duuttarā. Duppatarā dussamatikkamā dubbinivattāti upasaggena vaḍḍhitā. དེ་ལྟར་འདོར་ཞིང་ལེན་པ་ནི་སེམས་མ་གནས་པའི་ཕྱིར། མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་སྐྱོན་གྱིས་རང་ཉིད་དམ་གཞན་གྱི་གྲགས་པ་དང་མ་གྲགས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། བརྒལ་བར་དཀའ་བ་ཞེས་པ་ནི་འདའ་བར་དཀའ་བའོ། བརྒལ་དཀའ་བ་ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་བར་ཤིན་ཏུ་དཀའ་བའོ། བགྲོད་དཀའ་བ། བརྒལ་དཀའ་བ། བཟློག་དཀའ་བ་ཞེས་པ་རྣམས་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་སྤེལ་བའོ། Nicchinitvāti sassatavasena nicchayaṃ katvā. Vinicchinitvāti attavasena nānāvidhena vinicchayaṃ katvā. Vicinitvāti pariyesitvā. Pavicinitvāti attaniyavasena sabbākārena pariyesitvā. ‘‘Nicinitvā viccinitvā’’tipi pāṭho. Odhiggāhoti avadhiyitvā gāho. Bilaggāhoti koṭṭhāsavasena gāho ‘‘bilaso vibhajitvā’’tiādīsu (dī. ni. 2.378; ma. ni. 1.111) viya. Varaggāhoti uttamagāho. Koṭṭhāsaggāhoti avayavavasena gāho. Uccayaggāhoti rāsivasena gāho. Samuccayaggāhoti koṭṭhāsavasena rāsivasena ca gāho. Idaṃ saccanti idameva sabhāvaṃ. Tacchanti tathabhāvaṃ aviparītasabhāvaṃ. Tathanti vipariṇāmarahitaṃ. Bhūtanti vijjamānaṃ. Yāthāvanti yathāsabhāvaṃ. Aviparītanti na viparītaṃ. རྣམ་པར་ངེས་ནས་ཞེས་པ་ནི་རྟག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ངེས་པ་བྱས་ནས་སོ། རྣམ་པར་ངེས་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་ངེས་པ་བྱས་ནས་སོ། རྣམ་པར་དཔྱད་ནས་ཞེས་པ་ནི་བཙལ་ནས་སོ། རབ་ཏུ་རྣམ་པར་དཔྱད་ནས་ཞེས་པ་ནི་བདག་གིར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བཙལ་ནས་སོ། 'བསགས་ནས་རྣམ་པར་དཔྱད་ནས་' ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། མཚམས་བཟུང་ནས་འཛིན་པ་ནི་ས་མཚམས་བཅད་དེ་འཛིན་པའོ། བུག་པར་འཛིན་པ་ནི་ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཛིན་པ་སྟེ། 'བུག་པར་བགོས་ནས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ནི་དམ་པར་འཛིན་པའོ། ཆ་ཤས་སུ་འཛིན་པ་ནི་ཡན་ལག་གི་སྒོ་ནས་འཛིན་པའོ། སྤུངས་ཏེ་འཛིན་པ་ནི་ཕུང་པོའི་སྒོ་ནས་འཛིན་པའོ། ཀུན་ཏུ་སྤུངས་ཏེ་འཛིན་པ་ནི་ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་ཕུང་པོའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་འཛིན་པའོ། འདི་ནི་བདེན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་འདི་ཉིད་རང་བཞིན་ནོ། དེ་ཁོ་ན་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དེ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ནོ། དེ་བཞིན་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་འགྱུར་བ་མེད་པའོ། ཡང་དག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པའོ། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་ནོ། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་པ་མ་ཡིན་པའོ། Nirassatīti [Pg.178] niassati vikkhipati. Paravicchindanāya vāti parehi vissajjāpanena. Anabhisambhuṇanto vāti asampāpuṇanto vā asakkonto vā vissajjeti. Paro vicchindetīti añño viyogaṃ karoti. Natthetthāti natthi ettha. Sīlaṃ anabhisambhuṇantoti sīlaṃ asampādento. Sīlaṃ nirassatīti sīlaṃ vissajjeti. Ito paresupi eseva nayo. འདོར་རོ་ཞེས་པ་ནི་འཇོག་པའམ་གཏོར་བའོ། གཞན་གྱིས་གཅོད་པའི་ཕྱིར་རམ་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་གཏོང་དུ་བཅུག་པས་སོ། མི་ནུས་པས་སམ་ཞེས་པ་ནི་མ་ཐོབ་པའམ་མི་ནུས་པར་གཏོང་བའོ། གཞན་གྱིས་གཅོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བྲལ་བར་བྱེད་པའོ། འདི་ལ་མེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་མེད་པའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་མི་ནུས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་བསྒྲུབས་པའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་འདོར་རོ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་གཏོང་བའོ། འདི་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། 21. Yo panāyaṃ sabbadiṭṭhigatādidosadhunanāya paññāya samannāgatattā dhono, tassa dhonassa hi…pe… anūpayo so. Kiṃ vuttaṃ hoti? Dhonadhammasamannāgamā dhonassa dhutasabbapāpassa arahato katthaci loke tesu tesu bhavesu saṃkappanā diṭṭhi natthi. So tassā diṭṭhiyā abhāvā, yāya ca attanā kataṃ pāpakammaṃ paṭicchādentā titthiyā māyāya vā mānena vā evaṃ agatiṃ gacchanti, tampi māyañca mānañca pahāya dhono rāgādīnaṃ dosānaṃ kena gaccheyya, diṭṭhadhamme samparāye vā nirayādīsu gativisesesu kena saṅkhaṃ gaccheyya, anūpayo so, so hi taṇhādiṭṭhiupayānaṃ dvinnaṃ abhāvena anūpayoti. ༢༡. གང་ཞིག་ལྟ་བར་སོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་ཐམས་ཅད་སྤོང་བའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པས་ན་གཙང་མ་སྟེ། གཙང་མ་དེ་ལ་ནི་...པེ་... ཁོང་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་མེད་པའོ། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། གཙང་བའི་ཆོས་དང་ལྡན་པས་ན། སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་བསལ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པ་གཙང་མ་དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྲིད་པ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་ལྟ་བ་གང་ཡང་མེད་དོ། ལྟ་བ་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གིས་བྱས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་གསང་བའི་ཕྱིར་སྒྱུ་འཕྲུལ་ལམ་ང་རྒྱལ་གྱིས་དེ་ལྟར་ལོག་པར་འགྲོ་བ་གང་ཡིན་པ་དེའང་། སྒྱུ་འཕྲུལ་དང་ང་རྒྱལ་དེ་སྤངས་ནས་གཙང་མ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་གང་གིས་འགྲོ་བར་འགྱུར། ཚེ་འདིའམ་ཕྱི་མ་ལ་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པའི་འགྲོ་བའི་བྱེ་བྲག་གང་གིས་གྲངས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར། ཁོང་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་མེད་པ་སྟེ། ཁོང་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་གཉིས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་མེད་པའོ། Kiṃ kāraṇāti kena kāraṇena. Dhonā vuccati paññāti dhonā iti kiṃkāraṇā paññā kathīyati. Tāya paññāya kāyaduccaritanti tāya vuttappakārāya paññāya kāyato pavattaṃ duṭṭhu kilesapūtikattā vā caritanti kāyaduccaritaṃ. Dhūtañca dhotañcāti kampitañca dhovitañca. Sandhotañcāti sammā dhovitañca. Niddhotañcāti visesena suṭṭhu niddhotañca. Rāgo dhuto cātiādayo catunnaṃ maggānaṃ vasena yojetabbā. ཅིའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གང་གི་ཕྱིར་རོ། ཤེས་རབ་ལ་གཙང་མ་ཞེས་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ལ་གཙང་མ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ཤེས་རབ་དེས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཅེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཤེས་རབ་དེས་ལུས་ལས་བྱུང་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་རུལ་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྤྱད་པས་ན་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དོ། བསལ་བ་དང་བཀྲུས་པ་ཞེས་པ་ནི་བསྐྱོད་པ་དང་བཀྲུས་པའོ། ལེགས་པར་བཀྲུས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བཀྲུས་པའོ། ཕྱིས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ལེགས་པར་ཕྱིས་པའོ། འདོད་ཆགས་བསལ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལམ་བཞི་པོའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། Sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi dhutā cāti maggasampayuttāya sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi kampitā calitā dhovitā. Sammāsaṅkappādīsupi eseva nayo. Vuttañhetaṃ ‘‘sammādiṭṭhikassa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’ti suttaṃ (a. ni. 10.106; dī. ni. 3.360) vitthāretabbaṃ. Sammāñāṇenāti maggasampayuttañāṇena, paccavekkhaṇañāṇena vā. Micchāñāṇanti viparītañāṇaṃ ayāthāvañāṇaṃ, pāpakiriyāsu upacintāvasena pāpaṃ katvā ‘‘sukataṃ mayā’’ti paccavekkhaṇākārena ca [Pg.179] uppanno moho. Sammāvimuttiyā micchāvimuttīti samucchedavimuttiyā viparītā ayāthāvavimuttiyeva cetovimuttisaññitā. ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་ལོག་པར་ལྟ་བ་བསལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་ལོག་པར་ལྟ་བ་བསྐྱོད་ཅིང་གཡོས་ལ་བཀྲུས་པའོ། ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། འདི་སྐད་དུ་ 'དགེ་སློང་དག ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་མདོ་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡེ་ཤེས་སམ། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སོ། ལོག་པའི་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་ཤེས་པ་སྟེ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཤེས་པ་དང་། སྡིག་པའི་བྱ་བ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་བསགས་པའི་དབང་གིས་སྡིག་པ་བྱས་ནས་ 'བདག་གིས་ལེགས་པར་བྱས་སོ་' ཞེས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེས་པའི་གཏི་མུག་གོ། ཡང་དག་པའི་རྣམ་པར་ཐར་བས་ལོག་པའི་རྣམ་པར་ཐར་བ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་བས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་པའི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་པར་ཐར་བ་ཉིད་དེ་སེམས་རྣམ་པར་ཐར་བ་ཞེས་བྱ་བའོ། Arahā imehi dhoneyyehi dhammehīti rāgādīhi kilesehi dūre ṭhito arahā imehi vuttappakārehi kilesadhovanehi dhammehi upeto hoti. Dhonoti dhono puggalo, teneva ‘‘so dhutarāgo’’tiādayo āha. དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་གཙང་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་འདི་དག་དང་ལྡན་ནོ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གནས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་འཁྲུད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་འདི་དག་དང་ལྡན་པའོ། གཙང་མ་ཞེས་པ་ནི་གཙང་བའི་གང་ཟག་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཁོང་ནི་འདོད་ཆགས་བསལ་བའོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། Māyā vuccati vañcanikācariyāti vañcanakiriyaṃ vañcanakaraṇaṃ assā atthīti vañcanikācariyā. Tassa paṭicchādanahetūti tesaṃ duccaritānaṃ appakāsanakāraṇā. Pāpikaṃ icchaṃ paṇidahatīti lāmakaṃ patthanaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Mā maṃ jaññā’’ti icchatīti ‘‘mayhaṃ kataṃ pāpaṃ pare mā jāniṃsū’’ti paccāsīsati. Saṅkappetīti vitakkaṃ uppādeti. Vācaṃ bhāsatīti jānaṃyeva paṇṇattiṃ vītikkamanto bhikkhu bhāriyaṃ karoti. ‘‘Amhākaṃ vītikkamaṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti upasanto viya bhāsati. Kāyena parakkamatīti ‘‘mayā kataṃ idaṃ pāpakammaṃ mā keci jāniṃsū’’ti kāyena vattaṃ karoti. Vijjamānadosapaṭicchādanato cakkhumohanamāyā assāti māyāvī, māyāvino bhāvo māyāvitā. Katvā pāpaṃ puna paṭicchādanato aticca assarati etāya sattoti accasarā. Kāyavācākiriyāhi aññathā dassanato vañcetīti vañcanā. Etāya sattā nikarontīti nikati, micchā karontīti attho. ‘‘Nāhaṃ evaṃ karomī’’ti pāpānaṃ vikkhipanato nikiraṇā. ‘‘Nāhaṃ evaṃ karomī’’ti parivajjanato pariharaṇā. Kāyādīhi saṃharaṇato gūhanā. Samabhāgena gūhanā parigūhanā. Tiṇapaṇṇehi viya gūthaṃ kāyavacīkammehi pāpaṃ chādetīti chādanā. Sabbato bhāgena chādanā paricchādanā. Na uttāniṃ katvā dassetīti anuttānikammaṃ. Na pākaṭaṃ katvā dassetīti anāvikammaṃ. Suṭṭhu chādanā vocchādanā. Katapaṭicchādanavasena punapi pāpassa karaṇato pāpakiriyā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ katapaṭicchādanalakkhaṇā māyā nāma vuccati, yāya samannāgato puggalo bhasmapaṭicchanno viya aṅgāro, udakapaṭicchanno viya khāṇu, pilotikapaliveṭhitaṃ viya ca satthaṃ hoti. གཡོ་སྒྱུའི་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསླུ་བའི་བྱ་བའམ་བསླུ་བར་བྱེད་པ་ཡོད་པས་ན་གཡོ་སྒྱུའི་སྤྱོད་པའོ། དེ་གསང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉེས་སྤྱོད་དེ་དག་མི་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། སྡིག་པའི་འདོད་པ་ཉེ་བར་འཇོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངན་པའི་སྨོན་ལམ་འཛུགས་པའོ། བདག་ལ་མི་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་འདོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདག་གིས་བྱས་པའི་སྡིག་པ་གཞན་གྱིས་མི་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་རེ་བའོ། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྟོག་པ་སྐྱེད་པའོ། ཚིག་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤེས་བཞིན་དུ་བཅས་པ་ལས་འདས་ཏེ་དགེ་སློང་གིས་ལྕི་བར་བྱེད་པའོ། བདག་ཅག་ལ་འགལ་བར་བྱེད་པའི་གནས་མེད་དོ་ཞེས་ཞི་བ་ལྟར་སྨྲ་བའོ། ལུས་ཀྱིས་བརྩོན་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདག་གིས་བྱས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་འདི་སུས་ཀྱང་མི་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་ལུས་ཀྱིས་བྱ་བ་བྱེད་པའོ། ཡོད་པའི་སྐྱོན་གསང་བའི་ཕྱིར་མིག་འཁྲུལ་བར་བྱེད་པའི་སྒྱུ་ཡོད་པས་ན་སྒྱུ་མ་ཅན་ཏེ། སྒྱུ་མ་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་སྒྱུ་མ་ཉིད་དོ། སྡིག་པ་བྱས་ནས་སླར་གསང་བའི་ཕྱིར་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་འདས་ཏེ་རྒྱུག་པས་ན་འདས་ཏེ་རྒྱུག་པའོ། ལུས་དང་ངག་གི་བྱ་བས་གཞན་དུ་སྟོན་པས་བསླུ་བར་བྱེད་པས་ན་བསླུ་བའོ། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་གཡོ་སྒྱུ་བྱེད་པས་ན་གཡོ་བའོ། ལོག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། བདག་གིས་འདི་ལྟར་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་སྡིག་པ་རྣམས་གཏོར་བས་ན་གཏོར་བའོ། བདག་གིས་འདི་ལྟར་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་ཡོངས་སུ་སྤོང་བས་ན་ཡོངས་སུ་སྤོང་བའོ། ལུས་ལ་སོགས་པས་སྡུད་པས་ན་སྦེད་པའོ། མཉམ་པར་སྦེད་པས་ན་ཡོངས་སུ་སྦེད་པའོ། རྩྭ་དང་ལོ་མས་བཤང་བ་བཞིན་དུ་ལུས་དང་ངག་གི་ལས་ཀྱིས་སྡིག་པ་འགེབས་པས་ན་འགེབས་པའོ། ཀུན་ནས་འགེབས་པས་ན་ཡོངས་སུ་འགེབས་པའོ། གསལ་བར་མི་བྱེད་པར་སྟོན་པས་ན་གསལ་བར་མི་བྱེད་པའི་ལས་སོ། མངོན་སུམ་དུ་མི་བྱེད་པར་སྟོན་པས་ན་མངོན་པར་མི་བྱེད་པའི་ལས་སོ། ཤིན་ཏུ་འགེབས་པས་ན་རྣམ་པར་འགེབས་པའོ། བྱས་པ་གསང་བའི་དབང་གིས་སླར་ཡང་སྡིག་པ་བྱེད་པས་ན་སྡིག་པ་བྱེད་པའོ། འདི་ནི་བྱས་པ་གསང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སྒྱུ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། གང་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་ཐལ་བས་གཡོགས་པའི་མེ་མདག་བཞིན་དང་། ཆུས་གཡོགས་པའི་སྡོང་དུམ་བཞིན་དང་། རས་ཧྲུལ་གྱིས་དཀྲིས་པའི་མཚོན་ཆ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། Ekavidhena [Pg.180] mānoti ekaparicchedena ekakoṭṭhāsena māno. Yā cittassa unnatīti yā cittassa abbhussāpanā, ayaṃ mānoti attho. Ettha puggalaṃ anāmasitvā nibbattitamānova vutto. རྣམ་པ་གཅིག་གི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དབྱེ་བ་གཅིག་གམ་ཆ་ཤས་གཅིག་གི་ང་རྒྱལ་ལོ། སེམས་ཀྱི་མཐོ་བ་གང་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཀྱི་ཁེངས་པ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། འདི་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་དོན་ཏོ། འདིར་གང་ཟག་ལ་མ་གོ་བར་བྱུང་བའི་ང་རྒྱལ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། Attukkaṃsanamānoti attānaṃ upari ṭhapanamāno. Paravambhanamānoti pare lāmakakaraṇamāno. Ime dve mānā yebhuyyena tathā pavattākāravasena vuttā. བདག་ཉིད་བསྟོད་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདག་ཉིད་གོང་དུ་འཇོག་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། གཞན་ལ་བརྙས་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞན་དམན་པར་བྱེད་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། ང་རྒྱལ་འདི་གཉིས་ནི་ཕལ་ཆེར་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། ‘‘Seyyohamasmī’’ti mānoti jātiādīni nissāya ‘‘ahamasmi seyyo’’ti uppanno māno. Sadisamānādīsupi eseva nayo. Evamimepi tayo mānā puggalavisesaṃ anissāya tathā pavattākāravasena vuttā. Tesu ekeko tiṇṇampi seyyasadisahīnānaṃ uppajjati. Tattha ‘‘seyyohamasmī’’ti māno seyyasseva yāthāvamāno, sesānaṃ ayāthāvamāno. ‘‘Sadisohamasmī’’ti māno sadisasseva yāthāvamāno, sesānaṃ ayāthāvamāno. ‘‘Hīnohamasmī’’ti māno hīnasseva yāthāvamāno, sesānaṃ ayāthāvamāno. བདག་ནི་མཆོག་གོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིགས་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བདག་ནི་མཆོག་གོ་སྙམ་དུ་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། མཉམ་པ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་ང་རྒྱལ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཀྱང་གང་ཟག་གི་ཁྱད་པར་ལ་མི་བརྟེན་པར་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། དེ་དག་ལས་རེ་རེ་ནི་མཆོག་དང་མཉམ་པ་དང་དམན་པ་གསུམ་ག་ལའང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། དེ་ལ་བདག་ནི་མཆོག་གོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་མཆོག་ཉིད་ལ་ཡང་དག་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ནི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། བདག་ནི་མཉམ་མོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་མཉམ་པ་ཉིད་ལ་ཡང་དག་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ནི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། བདག་ནི་དམན་ནོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་དམན་པ་ཉིད་ལ་ཡང་དག་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ནི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། Catubbidhena māno lokadhammavasena vutto. Pañcavidhena māno pañcakāmaguṇavasena vutto. Chabbidhena māno cakkhādisampattivasena vutto. Tattha mānaṃ janetīti mānaṃ uppādeti. རྣམ་པ་བཞིའི་ང་རྒྱལ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། རྣམ་པ་ལྔའི་ང་རྒྱལ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། རྣམ་པ་དྲུག་གི་ང་རྒྱལ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ང་རྒྱལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ང་རྒྱལ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའོ། Sattavidhena mānaniddese mānoti unnamo. Atimānoti ‘‘jātiādīhi mayā sadiso natthī’’ti atikkamitvā maññanavasena uppanno māno. Mānātimānoti ‘‘ayaṃ pubbe mayā sadiso, idāni ahaṃ seṭṭho, ayaṃ hīnataro’’ti uppanno māno. Ayaṃ bhārātibhāro viya purimaṃ sadisamānaṃ upādāya mānātimāno nāmāti dassetuṃ ‘‘mānātimāno’’ti āha. Omānoti hīnamāno. Yo ‘‘hīnohamasmī’’ti māno nāma vutto, ayaṃ omāno nāma. Api cettha ‘‘tvaṃ jātimā, kākajāti viya te jāti. Tvaṃ gottavā, caṇḍālagottaṃ viya te gottaṃ. Tuyhaṃ saro atthi, kākasaro viya te saro’’ti evaṃ attānaṃ heṭṭhā katvā pavattanavasena ayaṃ ‘‘omāno’’ti veditabbo. ང་རྒྱལ་རྣམ་པ་བདུན་གྱི་བསྟན་པ་ལས། ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁེངས་པའོ། ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིགས་ལ་སོགས་པས་བདག་དང་མཉམ་པ་མེད་དོ་ཞེས་ལྷག་པར་སེམས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། ང་རྒྱལ་ལས་ཀྱང་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྔོན་ཆད་འདི་བདག་དང་མཉམ་པ་ཡིན་ལ། ད་ལྟ་ནི་བདག་མཆོག་ཡིན་ཞིང་འདི་ནི་དམན་པའོ་སྙམ་དུ་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། འདི་ནི་ཁུར་གྱི་སྟེང་དུ་ཁུར་ལྕི་བ་བཞིན་དུ་སྔོན་གྱི་མཉམ་པའི་ང་རྒྱལ་ལ་བརྟེན་ནས་ང་རྒྱལ་ལས་ཀྱང་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ང་རྒྱལ་ལས་ཀྱང་ང་རྒྱལ་ཞེས་གསུངས་སོ། དམན་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དམན་པར་འཛིན་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། བདག་ནི་དམན་ནོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་གང་གསུངས་པ་དེ་ནི་དམན་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱའོ། ཡང་འདིར་ཁྱོད་ནི་རིགས་དང་ལྡན་ཏེ། ཁྱོད་ཀྱི་རིགས་ནི་བྱ་རོག་གི་རིགས་བཞིན་ནོ། ཁྱོད་ནི་རུས་དང་ལྡན་ཏེ། ཁྱོད་ཀྱི་རུས་ནི་གདོལ་པའི་རུས་བཞིན་ནོ། ཁྱོད་ལ་སྐད་ཡོད་དེ། ཁྱོད་ཀྱི་སྐད་ནི་བྱ་རོག་གི་སྐད་བཞིན་ནོ་ཞེས་བདག་ཉིད་དམན་པར་བྱས་ནས་འཇུག་པའི་དབང་གིས་འདི་ནི་དམན་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། Adhimānoti cattāri saccāni appatvā pattasaññissa, catūhi maggehi kattabbe kicce akateyeva katasaññissa, catusaccadhamme anadhigate adhigatasaññissa[Pg.181], arahatte asacchikate sacchikatasaññissa uppanno adhigatamāno adhimāno nāma. Ayaṃ pana kassa uppajjati, kassa na uppajjatīti? Ariyasāvakassa tāva na uppajjati. So hi maggaphalanibbānapahīnakilesāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇena sañjātasomanasso ariyaguṇapaṭivedhe nikkaṅkho, tasmā sotāpannādīnaṃ ‘‘ahaṃ sakadāgāmī’’tiādivasena māno na uppajjati, dussīlassa ca na uppajjati. So hi ariyaguṇādhigame nirāsova. Sīlavatopi pariccattakammaṭṭhānassa niddārāmatādimanuyuttassa na uppajjati, parisuddhasīlassa pana kammaṭṭhāne appamattassa nāmarūpaṃ vavatthapetvā paccayapariggahena vitiṇṇakaṅkhassa tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa uppajjati, uppanne ca suddhasamathalābhī suddhavipassanālābhī vā antarā ṭhapeti. So hi dasapi vassāni vīsampi vassāni tiṃsampi vassāni asītipi vassāni kilesasamudācāraṃ apassanto ‘‘ahaṃ sotāpanno’’ti vā ‘‘sakadāgāmī’’ti vā ‘‘anāgāmī’’ti vā maññati, samathavipassanālābhī pana arahatteyeva ṭhapeti. Tassa hi samādhibalena kilesā vikkhambhitā, vipassanābalena saṅkhārā supariggahitā, tasmā saṭṭhipi vassāni asītipi vassāni vassasatampi kilesā na samudācaranti, khīṇāsavasseva cittācāro hoti. So evaṃ dīgharattaṃ kilesasamudācāraṃ apassanto antarā aṭṭhatvāva ‘‘arahā aha’’nti maññati. མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེན་པ་བཞི་མ་ཐོབ་པར་ཐོབ་པར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། ལམ་བཞིས་བྱ་བའི་བྱ་བ་མ་བྱས་པར་བྱས་པར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མ་རྟོགས་པར་རྟོགས་པར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པར་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པར་འདུ་ཤེས་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་རྟོགས་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱའོ། འདི་ནི་སུ་ལ་སྐྱེ་ཞིང་སུ་ལ་མི་སྐྱེ་ཞེ་ན། ཐོག་མར་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ལ་མི་སྐྱེའོ། ཁོང་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱང་འདས་དང་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེས་ཤིང་། འཕགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྟོགས་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པའི་ཕྱིར། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་བདག་ནི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའོ་སྙམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ང་རྒྱལ་མི་སྐྱེའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལའང་མི་སྐྱེ་སྟེ། ཁོང་ནི་འཕགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཐོབ་པ་ལ་རེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཡང་ལས་ཀྱི་གནས་བཏང་ཞིང་གཉིད་ལ་དགའ་བ་སོགས་ལ་བརྩོན་པ་ལའང་མི་སྐྱེའོ། འོན་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་ཅིང་ལས་ཀྱི་གནས་ལ་བག་ཡོད་པ་དང་། མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་རྐྱེན་བཟུང་བས་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བ་དང་། མཚན་ཉིད་གསུམ་བཀོད་དེ་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་རྟོག་པར་བྱེད་པའི་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། སྐྱེས་པ་ན་ཞི་གནས་རྐྱང་པ་ཐོབ་པའམ་ལྷག་མཐོང་རྐྱང་པ་ཐོབ་པ་ནི་བར་དུ་གནས་པར་བྱེད་དོ། ཁོང་ནི་ལོ་བཅུའམ་ལོ་ཉི་ཤུའམ་ལོ་སུམ་ཅུའམ་ལོ་བརྒྱད་ཅུའི་བར་དུའང་ཉོན་མོངས་པའི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་མ་མཐོང་བས། བདག་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའོ་སྙམ་མམ། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའོ་སྙམ་མམ། ཕྱིར་མི་འོང་བའོ་སྙམ་དུ་སེམས་སོ། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གཉིས་ཀ་ཐོབ་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་གནས་པར་བྱེད་དོ། ཁོང་གི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྟོབས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བཅོམ་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་གི་སྟོབས་ཀྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལེགས་པར་བཟུང་བའི་ཕྱིར། ལོ་དྲུག་ཅུའམ་ལོ་བརྒྱད་ཅུའམ་ལོ་བརྒྱའི་བར་དུའང་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀུན་ཏུ་མི་སྤྱོད་ལ། ཟག་པ་ཟད་པ་བཞིན་དུ་སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་འགྱུར་རོ། ཁོང་དེ་ལྟར་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཉོན་མོངས་པའི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་མ་མཐོང་བས། བར་དུ་མ་ལུས་པར་བདག་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའོ་སྙམ་དུ་སེམས་སོ། Asmimānoti rūpe asmītiādinā nayena pañcasu khandhesu ‘‘ahaṃ rūpādayo’’ti uppanno māno. Micchāmānoti pāpakehi kammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānasutapaṭibhānasīlabbatehi, pāpikāya ca diṭṭhiyā uppanno māno. Tattha pāpakaṃ kammāyatanaṃ nāma kevaṭṭamacchabandhanesādānaṃ kammaṃ. Pāpakaṃ sippāyatanaṃ nāma macchajālakhipakumīnakaraṇesu ceva pāsaoḍḍanasūlāropanādīsu ca chekatā. Pāpakaṃ vijjāṭṭhānaṃ nāma yā kāci parūpaghātavijjā. Pāpakaṃ sutaṃ nāma bhāratayuddhasītāharaṇādipaṭisaṃyuttaṃ. Pāpakaṃ paṭibhānaṃ nāma dubbhāsitayuttaṃ kappanāṭakavilappanādipaṭibhānaṃ. Pāpakaṃ sīlaṃ nāma ajasīlaṃ gosīlaṃ. Vatampi ajavatagovatameva. Pāpikā diṭṭhi pana dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu yākāci diṭṭhi. Aṭṭhavidhamāno uttānatthoyeva. ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་ལ་བདག་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་བདག་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའོ་སྙམ་དུ་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། ལོག་པའི་ང་རྒྱལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡིག་པའི་ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། བཟོ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རིག་པའི་གནས་དང་། ཐོས་པ་དང་། སྤོབས་པ་དང་། ཚུལ་防མས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། སྡིག་པའི་ལྟ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་ལོ། དེ་ལ་སྡིག་པའི་ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཉ་པ་དང་ཉ་འཛིན་པ་དང་རྔོན་པ་རྣམས་ཀྱི་ལས་སོ། སྡིག་པའི་བཟོ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཉ་རྒྱ་འདེབས་པ་དང་ཉ་ཟློག་པ་བྱེད་པ་དང་། ཞགས་པ་འཛུགས་པ་དང་གསལ་ཤིང་ལ་འཛུགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཁས་པའོ། སྡིག་པའི་རིག་པའི་གནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་རིག་པ་གང་ཡང་རུང་བའོ། སྡིག་པའི་ཐོས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྷཱ་ར་ཏའི་གཡུལ་དང་སཱི་ཏཱ་འཕྲོག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་འབྲེལ་བའོ། སྡིག་པའི་སྤོབས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་ངན་པ་དང་ལྡན་པའི་བརྩམས་པའི་ཟློས་གར་དང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤོབས་པའོ། སྡིག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ར་ཡི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བ་ལང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱང་ར་ཡི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་བ་ལང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཉིད་དོ། སྡིག་པའི་ལྟ་བ་ནི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལས་ལྟ་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ། རྣམ་པ་བརྒྱད་ཀྱི་ང་རྒྱལ་ནི་དོན་གསལ་བ་ཉིད་དོ། Navavidhena [Pg.182] mānaniddese seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādayo nava mānā puggalaṃ nissāya vuttā. Ettha pana seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’ti māno rājānañceva pabbajitānañca uppajjati. Rājā hi ‘‘raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi ‘‘sīladhutaṅgādīhi ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. ང་རྒྱལ་རྣམ་པ་དགུའི་བསྟན་པ་ལས། མཆོག་ལ་བདག་ནི་མཆོག་གོ་སྙམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ང་རྒྱལ་དགུ་ནི་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་སོ། འདིར་ནི་མཆོག་ལ་བདག་ནི་མཆོག་གོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། རྒྱལ་པོ་ནི་ཡུལ་འཁོར་རམ། ནོར་དང་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པས་བདག་དང་མཉམ་པ་སུ་ཡོད་ཅེས་ང་རྒྱལ་འདི་བྱེད་དོ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པས་བདག་དང་མཉམ་པ་སུ་ཡོད་ཅེས་ང་རྒྱལ་འདི་བྱེད་དོ། Seyyassa ‘‘sadisohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Rājā hi ‘‘raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi ‘‘sīladhutaṅgādīhi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti etaṃ mānaṃ karoti. མཆོག་ལ་བདག་ནི་མཉམ་མོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ཡང་འདི་དག་ཉིད་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། རྒྱལ་པོ་ནི་ཡུལ་འཁོར་རམ། ནོར་དང་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱལ་པོ་གཞན་དག་དང་བདག་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད་ཅེས་ང་རྒྱལ་འདི་བྱེད་དོ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པས་དགེ་སློང་གཞན་དང་བདག་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད་ཅེས་ང་རྒྱལ་འདི་བྱེད་དོ། Seyyassa ‘‘hīnohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Yassa hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanavāhanādīni vā nātisampannāni honti, so ‘‘mayhaṃ rājāti vohārasukhamattakameva, kiṃ rājā nāma aha’’nti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi appalābhasakkāro ‘‘ahaṃ dhammakathiko, bahussuto, mahātheroti kathāmattameva, kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ, kiṃ bahussuto nāmāhaṃ, kiṃ mahāthero nāmāhaṃ, yassa me lābhasakkāro natthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. མཆོག་ལ་བདག་ནི་དམན་ནོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ཡང་འདི་དག་ཉིད་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། རྒྱལ་པོ་གང་གི་ཡུལ་འཁོར་རམ། ནོར་དང་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི། བདག་ལ་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་བདེ་བ་ཙམ་ལས་མེད་ན། བདག་ནི་རྒྱལ་པོ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེས་ང་རྒྱལ་འདི་བྱེད་དོ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའང་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ชུང་བ་ནི། བདག་ནི་ཆོས་སྨྲ་བའམ། མང་དུ་ཐོས་པའམ། གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་ཙམ་ཞིག་སྟེ། བདག་ལ་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་མེད་ན། བདག་ནི་ཆོས་སྨྲ་བ་ཅི་ཞིག་ཡིན། མང་དུ་ཐོས་པ་ཅི་ཞིག་ཡིན། གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེས་ང་རྒྱལ་འདི་བྱེད་དོ། Sadisassa ‘‘seyyohamasmī’’ti mānādayo amaccādīnaṃ uppajjanti. Amacco vā hi raṭṭhiyo vā ‘‘bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthī’’ti vā, ‘‘mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti vā, ‘‘amaccoti nāmameva mayhaṃ, ghāsacchādanamattampi me natthi, kiṃ amacco nāmāha’’nti vā ete māne karoti. མཉམ་པ་ལ་བདག་ནི་མཆོག་གོ་སྙམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ང་རྒྱལ་རྣམས་ནི་བློན་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། བློན་པོའམ་ཡུལ་གྱི་དབང་ཕྱུག་ནི། ལོངས་སྤྱོད་དང་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པས་བདག་དང་མཉམ་པའི་རྒྱལ་པོའི་མི་གཞན་སུ་ཡོད་ཅེས་སམ། བདག་དང་གཞན་དག་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད་ཅེས་སམ། བདག་ལ་བློན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཙམ་ལས་མེད་དེ། བཟའ་བཏུང་དང་གོས་ཙམ་ཡང་མེད་ན། བདག་ནི་བློན་པོ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེས་ང་རྒྱལ་འདི་དག་བྱེད་དོ། Hīnassa ‘‘seyyohamasmī’’ti mānādayo dāsādīnaṃ uppajjanti. Dāso hi ‘‘mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi, aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā nāma jātā, ahaṃ pana paveṇīāgatattā seyyo’’ti vā, ‘‘paveṇīāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ ki mayhaṃ nānākaraṇa’’nti vā, ‘‘kucchivasenāhaṃ dāsabyaṃ upagato, mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi, kiṃ dāso nāma aha’’nti vā ete māne karoti. Yathā ca dāso, evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi ete māne karontiyeva. དམན་པ་ལ་བདག་ནི་མཆོག་གོ་སྙམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ང་རྒྱལ་རྣམས་ནི་བྲན་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། བྲན་ནི་མ་ལས་སམ། ཕ་ལས་བདག་དང་མཉམ་པའི་བྲན་གཞན་སུ་ཡོད་དེ། གཞན་དག་ནི་འཚོ་མ་ཐུབ་པར་ལྟོ་བའི་ཕྱིར་བྲན་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་ལ། བདག་ནི་བརྒྱུད་པ་ལས་བྱུང་བས་མཆོག་གོ་ཞེས་སམ། བརྒྱུད་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་ཕྱོགས་གཉིས་ཀ་དག་པའི་བྲན་ཉིད་ཀྱིས་བྲན་ཆེ་གེ་མོ་དང་བདག་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད་ཅེས་སམ། བདག་ནི་ལྟོ་བའི་དབང་གིས་བྲན་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་གྱི། ཕ་མའི་ཕྱོགས་ནས་བདག་ལ་བྲན་གྱི་གནས་མེད་ན། བདག་ནི་བྲན་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེས་ང་རྒྱལ་འདི་དག་བྱེད་དོ། བྲན་བཞིན་དུ་གད་ཕྱིས་པ་དང་གདོལ་པ་ལ་སོགས་པའང་ང་རྒྱལ་འདི་དག་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། Ettha [Pg.183] ca seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’ti uppannamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Tathā sadisassa ‘‘sadisohamasmī’’ti, hīnassa ‘‘hīnohamasmī’’ti uppannamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Tattha yāthāvamānā arahattamaggavajjhā, ayāthāvamānā sotāpattimaggavajjhā. འདི་ལ་ཡང་མཆོག་ལ། 'བདག་ནི་མཆོག་གོ་'ཞེས་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་ཉིད་ནི་ཡང་དག་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན་ལ། གཞན་གཉིས་ནི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན། དེ་བཞིན་དུ་མཉམ་པ་ལ། 'བདག་ནི་མཉམ་མོ་'ཞེས་དང་། དམན་པ་ལ། 'བདག་ནི་དམན་ནོ་'ཞེས་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་ཉིད་ནི་ཡང་དག་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན་ལ། གཞན་གཉིས་ནི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན། དེ་དག་ལས་ཡང་དག་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན། Ettha ca seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’ti māno uttamassa uttamaṭṭhena ‘‘ahaṃ seyyo’’ti evaṃ uppannamāno, seyyassa ‘‘sadisohamasmī’’ti māno uttamassa samaṭṭhena ‘‘ahaṃ sadiso’’ti evaṃ uppannamāno. Seyyassa ‘‘hīnohamasmī’’ti māno uttamassa lāmakaṭṭhena ‘‘ahaṃ hīno’’ti evaṃ uppannamāno. Evaṃ seyyamāno sadisamāno hīnamānoti ime tayo mānā seyyassa uppajjanti. Sadisassāpi ahaṃ seyyo, sadiso, hīnoti tayo mānā uppajjanti. Hīnassāpi ahaṃ hīno, sadiso, seyyoti tayo mānā uppajjanti. འདི་ལ་ཡང་མཆོག་ལ། 'བདག་ནི་མཆོག་གོ་'ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་ནི། མཆོག་གི་དོན་གྱིས་མཆོག་ལ། 'བདག་ནི་མཆོག་གོ་'ཞེས་དེ་ལྟར་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན། མཆོག་ལ། 'བདག་ནི་མཉམ་མོ་'ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་ནི། མཆོག་ལ་མཉམ་པའི་དོན་གྱིས་ 'བདག་ནི་མཉམ་མོ་'ཞེས་དེ་ལྟར་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན། མཆོག་ལ། 'བདག་ནི་དམན་ནོ་'ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་ནི། མཆོག་ལ་དམན་པའི་དོན་གྱིས་ 'བདག་ནི་དམན་ནོ་'ཞེས་དེ་ལྟར་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན། དེ་ལྟར་མཆོག་གི་ང་རྒྱལ། མཉམ་པའི་ང་རྒྱལ། དམན་པའི་ང་རྒྱལ་ཏེ་ང་རྒྱལ་གསུམ་པོ་འདི་དག་མཆོག་ལ་སྐྱེའོ།། མཉམ་པ་ལའང་ 'བདག་ནི་མཆོག་གོ་' 'མཉམ་མོ་' 'དམན་ནོ་'ཞེས་ང་རྒྱལ་གསུམ་སྐྱེའོ།། དམན་པ་ལའང་ 'བདག་ནི་དམན་ནོ་' 'མཉམ་མོ་' 'མཆོག་གོ་'ཞེས་ང་རྒྱལ་གསུམ་སྐྱེའོ།། Dasavidhamānaniddese idhekacco mānaṃ janetīti ekacco puggalo mānaṃ janayati. Jātiyā vāti khattiyabhāvādijātisampattiyā vā. Gottena vāti gotamagottādinā ukkaṭṭhagottena vā. Kolaputtiyena vāti mahākulabhāvena vā. Vaṇṇapokkharatāya vāti vaṇṇasampannasarīratāya vā. Sarīrañhi ‘‘pokkhara’’nti vuccati, tassa vaṇṇasampattiyā abhirūpabhāvenāti attho. Dhanena vāti dhanasampannabhāvena vā, mayhaṃ nidhānagatassa dhanassa pamāṇaṃ natthīti attho. Ajjhenena vāti ajjhāyanavasena vā. Kammāyatanena vāti ‘‘avasesā sattā chinnapakkhakākasadisā, ahaṃ pana mahiddhiko mahānubhāvo’’ti vā, ‘‘ahaṃ yaṃ yaṃ kammaṃ karomi, taṃ taṃ samijjhatī’’ti vā evamādinayappavattena kammāyatanena vā. Sippāyatanena vāti ‘‘avasesā sattā nisippā, ahaṃ sippavā’’ti evamādinayappavattena sippāyatanena vā. Vijjāṭṭhānena vāti idaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Sutena vāti ‘‘avasesā sattā appassutā, ahaṃ pana bahussuto’’ti evamādisutena vā. Paṭibhānena vāti ‘‘avasesā sattā appaṭibhānā, mayhaṃ pana paṭibhānappamāṇaṃ natthī’’ti evamādipaṭibhānena vā. Aññataraññatarena vā vatthunāti avuttena aññena vatthunā vā. Yo evarūpo mānoti mānakaraṇavasena māno. Maññanā maññitattanti ākārabhāvaniddeso. Ussitaṭṭhena unnati. Yassuppajjati, taṃ [Pg.184] puggalaṃ unnāmeti ukkhipitvā ṭhapetīti unnāmo. Samussitaṭṭhena dhajo. Ukkhipanaṭṭhena cittaṃ sampaggaṇhātīti sampaggāho. Ketu vuccati bahūsu dhajesu accuggatadhajo. Mānopi punappunaṃ uppajjamāno aparāpare upādāya accuggataṭṭhena ketu viyāti ketu, taṃ ketuṃ icchatīti ketukamyaṃ, tassa bhāvo ketukamyatā. Sā pana cittassa, na attano. Tena vuttaṃ ‘‘ketukamyatā cittassā’’ti. Mānasampayuttañhi cittaṃ ketuṃ icchati, tassa bhāvo, ketusaṅkhāto mānoti. Dhono māyañca mānañca pahāya pajahitvā yo so dhono arahā heṭṭhā vuttanayena vinodanabyantikaraṇādivasena kilese pajahitvā ṭhito, so tena rāgādinā kilesena gaccheyya. ང་རྒྱལ་རྣམ་པ་བཅུའི་བསྟན་པ་ལས། 'འདི་ན་ཁ་ཅིག་ང་རྒྱལ་སྐྱེད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་གིས་ང་རྒྱལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ།། 'རིགས་ཀྱིས་སམ'་ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་སམ། 'རུས་ཀྱིས་སམ'་ཞེས་པ་ནི་གཽ་ཏ་མའི་རུས་ལ་སོགས་པའི་རུས་མཆོག་གིས་སམ། 'རིགས་རྒྱུད་ཀྱིས་སམ'་ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཆེན་པོའི་དངོས་པོས་སམ། 'ཁ་དོག་གི་པདྨ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱིས་སམ'་ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ལུས་ཉིད་ཀྱིས་སམ། ལུས་ལ་ནི་ 'པདྨ་' ཞེས་བརྗོད་དེ། དེའི་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གཟུགས་བཟང་བའི་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། 'ནོར་གྱིས་སམ'་ཞེས་པ་ནི་ནོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དངོས་པོས་སམ། བདག་གི་གཏེར་དུ་བཅུག་པའི་ནོར་ལ་ཚད་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། 'ཀློག་པས་སམ'་ཞེས་པ་ནི་རིག་བྱེད་ཀློག་པའི་དབང་གིས་སམ། 'ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིས་སམ'་ཞེས་པ་ནི། 'སེམས་ཅན་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གཤོག་པ་ཆད་པའི་ཁྭ་ཏ་དང་འདྲ་ལ། བདག་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་ཞིང་མཐུ་ཆེའོ་'ཞེས་པའམ། 'བདག་གིས་ལས་གང་དང་གང་བྱེད་པ་དེ་དང་དེ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིས་སམ། 'བཟོའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིས་སམ'་ཞེས་པ་ནི། 'སེམས་ཅན་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཟོ་མེད་པ་ཡིན་ལ། བདག་ནི་བཟོ་དང་ལྡན་པའོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་བཟོའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིས་སམ། 'རིག་པའི་གནས་ཀྱིས་སམ'་ཞེས་པ་ནི་འདི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། 'ཐོས་པས་སམ'་ཞེས་པ་ནི། 'སེམས་ཅན་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཐོས་པ་ཆུང་ལ། བདག་ནི་མང་དུ་ཐོས་པའོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐོས་པས་སམ། 'སྤོབས་པས་སམ'་ཞེས་པ་ནི། 'སེམས་ཅན་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སྤོབས་པ་མེད་ལ། བདག་གི་སྤོབས་པ་ལ་ནི་ཚད་མེད་དོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤོབས་པས་སམ། 'གཞི་གང་ཡང་རུང་བ་གཞན་གྱིས་སམ'་ཞེས་པ་ནི་མ་གསུངས་པའི་གཞི་གཞན་གྱིས་སམ། 'འདི་ལྟ་བུའི་ང་རྒྱལ་གང་ཡིན་པ་'ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ང་རྒྱལ་ལོ།། 'རློམ་པ་དང་རློམ་པའི་ཉིད་'ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དང་དངོས་པོ་བསྟན་པའོ།། 'བསྒྲེངས་པའི་དོན་གྱིས་མཐོ་བའོ།།' གང་ལ་སྐྱེ་བ་དེའི་གང་ཟག་དེ་མཐོ་བར་བྱེད་དེ། བཏེགས་ནས་འཇོག་པས་ན་མཐོ་བར་བྱེད་པའོ།། 'ཀུན་ཏུ་བསྒྲེངས་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱལ་མཚན་ནོ།།' 'འདེགས་པའི་དོན་གྱིས་སེམས་འཛིན་པས་ན་ཀུན་ཏུ་འཛིན་པའོ།།' 'ཏོག་'ཅེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱལ་མཚན་མང་པོའི་ནང་ནས་ཤིན་ཏུ་མཐོ་བའི་རྒྱལ་མཚན་ལ་བརྗོད་དོ།། ང་རྒྱལ་ཡང་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་ནི་སྔ་མ་དང་ཕྱི་མ་ལ་བརྟེན་ནས་ཤིན་ཏུ་མཐོ་བའི་ཕྱིར་ཏོག་དང་འདྲ་བས་ན་ཏོག་ཡིན་ལ། ཏོག་དེ་འདོད་པས་ན་ཏོག་ཏུ་འདོད་པ་ཉིད་དེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཏོག་ཏུ་འདོད་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་སེམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི་བདག་གི་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'སེམས་ཀྱི་ཏོག་ཏུ་འདོད་པ་ཉིད་' ཅེས་གསུངས་སོ།། ང་རྒྱལ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ནི་ཏོག་འདོད་པར་བྱེད་ལ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཏོག་ཏུ་བགྲང་བའི་ང་རྒྱལ་ལོ།། 'གཙང་མ་ནི་སྒྱུ་དང་ང་རྒྱལ་སྤངས་ནས་'ཏེ། གང་ཟག་གཙང་མ་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་ཉིད་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསལ་བ་དང་མེད་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ་གནས་པ་དེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དེས་འགྲོ་བར་འགྱུར་རམ། Nerayikoti vāti niraye nibbattakasattoti vā. Tiracchānayonikādīsupi eseva nayo. So hetu natthīti yena janakahetunā gatiyādīsu nibbatteyya, so hetu natthi. Paccayoti tasseva vevacanaṃ. Kāraṇanti ṭhānaṃ. Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti vuccati. Tasmā yena hetunā yena paccayena gatiyādīsu nibbatteyya, taṃ kāraṇaṃ natthi. 'དམྱལ་བ་པ་ཞེས་པའམ'་ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་ནམ། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། 'རྒྱུ་དེ་མེད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་གང་གིས་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་དེ་མེད་དོ།། 'རྐྱེན་'ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། 'རྒྱུ་མཚན་'ཞེས་པ་ནི་གནས་སོ།། རྒྱུ་མཚན་ནི་དེ་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རང་གི་འབྲས་བུའི་གནས་ཞེས་བརྗོད་དོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་རྒྱུ་གང་གིས་རྐྱེན་གང་གིས་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་མཚན་དེ་མེད་དོ།། 22. Yo pana nesaṃ dvinnaṃ upayānaṃ bhāvena upayo hoti, so upayo hi…pe… diṭṭhimidheva sabbanti. Tattha upayoti taṇhādiṭṭhinissito. Dhammesu upeti vādanti ‘‘ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā evaṃ tesu tesu dhammesu upeti vādaṃ. Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyyāti taṇhādiṭṭhippahānena pana anūpayaṃ khīṇāsavaṃ kena rāgena vā dosena vā kathaṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā vadeyya. Evaṃ anupavajjo ca so kiṃ titthiyā viya katapaṭicchādako bhavissatīti adhippāyo. Attā nirattā na hi tassa atthīti tassa hi attadiṭṭhi vā ucchedadiṭṭhi vā natthi, gahaṇamuñcanaṃ vāpi attanirattasaññitaṃ natthi. Kiṃ kāraṇā natthīti ce? Adhosi so diṭṭhimidheva sabbanti. Yasmā so idheva attabhāve ñāṇambunā sabbadiṭṭhigataṃ adhosi pajahi vinodesīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Taṃ sutvā rājā attamano bhagavantaṃ abhivādetvā pakkāmīti. ༢༢. གང་ཞིག་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་གཉིས་པོ་འདི་དག་གི་དངོས་པོས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ།།... ལྟ་བ་ཐམས་ཅད་འདི་ཉིད་དུ་བསལ་ཏོ།། དེ་ལ་ 'ཉེ་བར་འགྲོ་བ་' ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་ལ་བརྟེན་པའོ།། 'ཆོས་རྣམས་ལ་སྨྲ་བར་ཉེ་བར་འགྲོའོ་'ཞེས་པ་ནི། 'ཆགས་པ་'འམ 'སྡང་བ་'ཞེས་དེ་ལྟར་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་ལ་སྨྲ་བར་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ།། 'ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བ་ལ་གང་གིས་ཇི་ལྟར་སྨྲ་བར་བྱ་'ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་སྤངས་པས་ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བའི་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ། འདོད་ཆགས་སམ། ཞེ་སྡང་གང་གིས་ཇི་ལྟར་ 'ཆགས་པ་'འམ 'སྡང་བ་'ཞེས་སྨྲ་བར་བྱ་སྟེ་སྨྲ་མི་ནུས་སོ།། དེ་ལྟར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དེ་ནི་མུ་སྟེགས་པ་བཞིན་དུ་གསང་བ་བྱེད་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། 'བདག་གམ་བདག་མེད་པ་དེ་ལ་མེད་དོ་'ཞེས་པ་ནི། དེ་ལ་བདག་ཏུ་ལྟ་བའམ། ཆད་པར་ལྟ་བ་མེད་ལ། བདག་དང་བདག་མེད་པར་འདུ་ཤེས་པའི་འཛིན་པ་དང་གཏོང་བ་ཡང་མེད་དོ།། རྒྱུ་མཚན་ཅིའི་ཕྱིར་མེད་ཅེ་ན། ལྟ་བ་ཐམས་ཅད་འདི་ཉིད་དུ་བསལ་ཏོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་གིས་འདི་ཉིད་ཀྱི་ལུས་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཆུས་ལྟ་བར་གཏོགས་པ་ཐམས་ཅད་བཀྲུས་ཤིང་སྤངས་ཏེ་བསལ་བའི་ཕིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ།། དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོ་ཡིད་རངས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་གཤེགས་སོ།། Rattoti vāti rāgena rattoti vā. Duṭṭhoti vātiādīsupi eseva nayo. Te abhisaṅkhārā appahīnāti ye puññāpuññaāneñjābhisaṅkhārā, te [Pg.185] appahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ appahīnattāti tesaṃ vuttappakārānaṃ kammābhisaṅkhārānaṃ na pahīnabhāvena. Gatiyā vādaṃ upetīti pañcannaṃ gatīnaṃ aññatarāya kathanaṃ upagacchati. Tenevāha – ‘‘nerayikoti vā…pe… vādaṃ upeti upagacchatī’’ti. Vadeyyāti katheyya. Gahitaṃ natthīti gahetabbaṃ natthi. Muñcitabbaṃ natthīti muñcitvā ṭhitattā mocetabbaṃ natthi. 'ཆགས་པ་ཞེས་པའམ'་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པའོ།། 'སྡང་བ་ཞེས་པའམ'་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། 'མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དེ་དག་མ་སྤངས་པ་'ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་དང་མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་མ་སྤངས་པའོ།། 'མངོན་པར་འདུ་བྱེད་རྣམས་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་'ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་རྣམ་པ་དེ་དག་གི་ལས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་རྣམས་མ་སྤངས་པའི་དངོས་པའི་ཕྱིར་རོ།། 'འགྲོ་བའི་སྒོ་ནས་སྨྲ་བར་ཉེ་བར་འགྲོ་'ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བ་ལྔ་པོ་གང་ཡང་རུང་བའི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པར་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'དམྱལ་བ་པ་ཞེས་པའམ།... སྨྲ་བར་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་ཉེ་བར་འགྲོའོ་'ཞེས་གསུངས་སོ།། 'སྨྲའོ་'ཞེས་པ་ནི་བརྗོད་པའོ།། 'བཟུང་བ་མེད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་གཟུང་བར་བྱ་བ་མེད་པའོ།། 'བཏང་བར་བྱ་བ་མེད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་བཏང་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར་གཏོང་བར་བྱ་བ་མེད་པའོ།། Yassatthi gahitanti yassa puggalassa ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahitaṃ atthi. Tassatthi muñcitabbanti tassa puggalassa mocetabbaṃ atthi. Upari padāni parivattetvā yojetabbāni. Gahaṇaṃ muñcanā samatikkantoti gahaṇamocanā arahā atikkanto. Buddhiparihānivītivattoti vaḍḍhiñca parihāniñca atikkamitvā pavatto. So vuṭṭhavāsotiādiṃ katvā ñāṇagginā daḍḍhānīti pariyosānaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Adhosīti kantesi. Dhuni sandhuni niddhunīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. 'གང་ལ་བཟུང་བ་ཡོད་པ་'ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གང་ལ་ 'བདག་དང་བདག་གི་'ཞེས་བཟུང་བ་ཡོད་པའོ།། 'དེ་ལ་བཏང་བར་བྱ་བ་ཡོད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེ་ལ་གཏོང་བར་བྱ་བ་ཡོད་པའོ།། གོང་གི་ཚིག་རྣམས་བསྒྱུར་ཏེ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། 'འཛིན་པ་དང་གཏོང་བ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་'ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པ་དང་གཏོང་བ་ལས་དགྲ་བཅོམ་པ་འདས་པའོ།། 'འཕེལ་བ་དང་ཉམས་པ་ལས་འདས་པ་'ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བ་དང་ཉམས་པ་ལས་འདས་ཏེ་འཇུག་པའོ།། 'ཁོང་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་པ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནས་ 'ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མེས་བསྲེགས་སོ་'ཞེས་པའི་མཐར་ཐུག་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། 'བཀྲུས་སོ་'ཞེས་པ་ནི་བསལ་བའོ།། 'སྤྲུགས་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་སྤྲུགས་པ་དང་། ངེས་པར་སྤྲུགས་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཚིག་སྤེལ་བའོ།། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་མདོ་ཆེན་པོའི་བཤད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. སྡང་བའི་བརྒྱད་པའི་མདོའི་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 4. Suddhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā ༤. དག་པའི་བརྒྱད་པའི་མདོའི་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 23. Catutthe suddhaṭṭhake paṭhamagāthāya tāvattho – na, bhikkhave, evarūpena dassanena suddhi hoti, api ca kho kilesamalīnattā asuddhaṃ, kilesarogānaṃ adhigamā sarogameva candābhaṃ brāhmaṇaṃ, aññaṃ vā evarūpaṃ disvā diṭṭhigatiko bālo abhijānāti ‘‘passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ, tena ca diṭṭhisaṅkhātena dassanena saṃsuddhi narassa hotī’’ti, so evaṃ abhijānanto taṃ dassanaṃ ‘‘parama’’nti ñatvā tasmiṃ dassane suddhānupassī samāno taṃ dassanaṃ ‘‘maggañāṇa’’nti pacceti. Taṃ pana maggañāṇaṃ na hoti. ༢༣. བཞི་པ་དག་པའི་བརྒྱད་པ་ལས། རེ་ཞིག་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་དོན་ནི། དགེ་སློང་དག འདི་ལྟ་བུའི་ལྟ་བས་དག་པར་མི་འགྱུར་གྱི། འོན་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པས་དྲི་མ་ཅན་དུ་བྱས་པས་མ་དག་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་ནད་ཐོབ་པས་ནད་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་བྲམ་ཟེ་ཟླ་བའི་འོད་ལྟ་བུའམ། ཡང་ན་འདི་ལྟ་བུ་གཞན་མཐོང་ནས། ལྟ་བར་སོང་བའི་བྱིས་པས་ 'བདག་གིས་དག་པ་མཆོག་ཏུ་ནད་མེད་པ་མཐོང་ངོ་།། ལྟ་བར་བགྲང་བའི་མཐོང་བ་དེས་མི་རྣམས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་མངོན་པར་ཤེས་ཏེ། ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་མངོན་པར་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བ་དེ་ 'མཆོག་' ཏུ་ཤེས་ནས། མཐོང་བ་དེ་ལ་དག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བཞིན་དུ། མཐོང་བ་དེ་ 'ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་' སོ་ཞེས་ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་དོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་མ་ཡིན་ནོ།། Paramaṃ ārogyappattanti uttamaṃ nibyādhiṃ pāpuṇitvā ṭhitaṃ. Tāṇappattanti tathā pālanappattaṃ. Leṇappattanti nilīyanappattaṃ.Saraṇappattanti patiṭṭhāpattaṃ, dukkhanāsanaṃ vā pattaṃ. Abhayappattanti nibbhayabhāvappattaṃ. Accutappattanti niccalabhāvaṃ pattaṃ. Amatappattanti amataṃ mahānibbānaṃ pattaṃ. Nibbānappattanti vānavirahitaṃ pattaṃ. 'མཆོག་ཏུ་ནད་མེད་པ་ཐོབ་པ་'ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་ནད་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པའོ།། 'སྐྱོབ་པ་ཐོབ་པ་'ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་སྲུང་བ་ཐོབ་པའོ།། 'གནས་ཐོབ་པ་'ཞེས་པ་ནི་སྐྱབས་གནས་ཐོབ་པའོ།། 'སྐྱབས་ཐོབ་པ་'ཞེས་པ་ནི་གཞི་ཐོབ་པའམ། སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པ་ཐོབ་པའོ།། 'འཇིགས་པ་མེད་པ་ཐོབ་པ་'ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པའོ།། 'མི་འགྱུར་བ་ཐོབ་པ་'ཞེས་པ་ནི་མི་གཡོ་བའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པའོ།། 'བདུད་རྩི་ཐོབ་པ་'ཞེས་པ་ནི་བདུད་རྩི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པའོ།། 'མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པ་'ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་བྲལ་བ་ཐོབ་པའོ།། Abhijānantoti [Pg.186] visesena jānanto. Ājānantoti ājānamāno. Vijānantoti anekavidhena jānamāno. Paṭivijānantoti taṃ taṃ paṭicca vijānamāno. Paṭivijjhantoti hadaye kurumāno. 'མངོན་པར་ཤེས་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཤེས་པའོ།། 'ཀུན་ཏུ་ཤེས་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་ཤེས་བཞིན་པའོ།། 'རྣམ་པར་ཤེས་པ་'ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དུ་མས་ཤེས་པའོ།། 'སོ་སོར་རྣམ་པར་ཤེས་པ་'ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ།། 'རྟོགས་པ་'ཞེས་པ་ནི་སྙིང་ལ་བྱེད་པའོ།། Cakkhuviññāṇaṃ rūpadassanenāti cakkhuviññāṇena rūpadassanaṃ. Ñāṇanti paccetīti paññā iti saddahati. Maggoti paccetīti ‘‘upāyo’’ti saddahati. Pathoti sañcāro. Nīyānanti gahetvā yātīti nīyānaṃ. ‘‘Niyyāna’’nti vā pāṭho. 'མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུགས་མཐོང་བ་'ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུགས་མཐོང་བའོ།། 'ཡེ་ཤེས་སོ་ཞེས་ཡིད་ཆེས་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་བོ་ཞེས་དད་པའོ།། 'ལམ་མོ་ཞེས་ཡིད་ཆེས་པ་'ཞེས་པ་ནི་ 'ཐབས་སོ་'ཞེས་དད་པའོ།། 'ལམ་'ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་བའོ།། 'ངེས་པར་འབྱུང་བ་'ཞེས་པ་ནི་བཟུང་ནས་འགྲོ་བས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བའོ།། 'Niyyāna' ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ།། 24. ‘‘Diṭṭhena ce suddhī’’ti dutiyagāthā. Tassattho – tena rūpadassanasaṅkhātena diṭṭhena yadi kilesasuddhi narassa hoti, tena vā ñāṇena so yadi jātiādidukkhaṃ pajahāti, evaṃ sante ariyamaggato aññena asuddhimaggeneva so sujjhati, rāgādīhi upadhīhi saupadhiko eva samāno sujjhatīti vattabbataṃ āpanno hoti, na ca evaṃvidho sujjhati. Tasmā diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānaṃ, sā naṃ diṭṭhiyeva ‘‘micchādiṭṭhiko aya’’nti katheti, diṭṭhianurūpaṃ ‘‘sassato loko’’tiādinā nayena tathā tathā vadatīti. ༢༤. 'གལ་ཏེ་མཐོང་བས་དག་པར་འགྱུར་ན་'ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའོ།། དེའི་དོན་ནི། གཟུགས་མཐོང་བར་བགྲང་བའི་མཐོང་བ་དེས་གལ་ཏེ་མི་ལ་ཉོན་མོངས་པ་དག་པར་འགྱུར་ན། ཡང་ན་ཡེ་ཤེས་དེས་གལ་ཏེ་ཁོང་གིས་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་སྤོང་ན། དེ་ལྟ་ན་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ལས་གཞན་པའི་མ་དག་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་དག་པར་འགྱུར་ལ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་བཞིན་དུ་དག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བར་འགྱུར་ན། འདི་ལྟ་བུ་ནི་དག་པར་མི་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕིར་ལྟ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་ལ་ 'འདི་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་ནོ་'ཞེས་སྨྲ་ལ། ལྟ་བ་དང་མཐུན་པར་ 'འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དང་དེ་ལྟར་སྨྲའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། Rāgena saha vattatīti sarāgo, rāgavāti attho. Sadosotiādīsupi eseva nayo. 'འདོད་ཆགས་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པས་ན་ཆགས་པ་དང་བཅས་པ་'ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། 'ཞེ་སྡང་དང་བཅས་པ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། 25. Na brāhmaṇoti tatiyagāthā. Tassattho – yo pana bāhitapāpattā brāhmaṇo hoti, so maggena adhigatāsavakkhayo khīṇāsavabrāhmaṇo ariyamaggañāṇato aññena abhimaṅgalasammatarūpasaṅkhāte diṭṭhe, tathāvidhasaddasaṅkhāte sute, avītikkamasaṅkhāte sīle, hatthivatādibhede vate, pathaviādibhede mute ca uppannena micchāñāṇena suddhiṃ na āhāti. Sesamassa brāhmaṇassa vaṇṇabhaṇanāya vuttaṃ. So hi tedhātukapuññe sabbasmiñca pāpe anūpalitto, kasmā? Tassa pahīnattā tassa attadiṭṭhiyā, yassa kassaci vā gahaṇassa pahīnattā attañjaho, puññābhisaṅkhārādīnaṃ akaraṇato ‘‘nayidha pakubbamāno’’ti vuccati. Tasmā naṃ evaṃ pasaṃsanto āha. Sabbasseva cassa purimapādena sambandho veditabbo – puññe ca pāpe ca anūpalitto attañjaho [Pg.187] nayidha pakubbamāno na brāhmaṇo aññato suddhimāhāti. Nāti paṭikkhepoti na iti paṭisedho. ༢༥. "བྲམ་ཟེ་མིན་"ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་སྟེ། དེའི་དོན་ནི། གང་ཞིག་སྡིག་པ་བསལ་བས་ན་བྲམ་ཟེ་ཡིན་ལ། ཁོང་ནི་ལམ་གྱིས་ཟག་པ་ཟད་པ་ཐོབ་པའི་ཟག་ཟད་ཀྱི་བྲམ་ཟེ་ཡིན་པས། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལས་གཞན་པའི། ཤིན་ཏུ་བཀྲ་ཤིས་པར་གྲགས་པའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་མཐོང་བ་དང་། དེ་བཞིན་གྱི་སྒྲར་གཏོགས་པའི་ཐོས་པ་དང་། འགལ་བར་མི་བྱེད་པར་གཏོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། གླང་པོའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། ས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་རེག་པ་རྣམས་ལས་སྐྱེས་པའི་ལོག་ཤེས་ཀྱིས་དག་པ་མི་འདྲེན་ནོ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བྲམ་ཟེ་དེའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། ཁོང་ནི་ཁམས་གསུམ་གྱི་བསོད་ནམས་དང་སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མ་གོས་པ་ཡིན་ཏེ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་ཉིད་སྤངས་པའི་ཕྱིར་དང་། བདག་ཏུ་ལྟ་བ་དང་འཛིན་པ་གང་ཅི་ཡང་སྤངས་པའི་ཕྱིར་བདག་སྤངས་པ་ཡིན་ལ། བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པ་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ "འདི་ན་མི་བྱེད་པ་" ཞེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་འདི་ལྟར་བསྔགས་ཤིང་གསུངས་སོ། འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྔ་མའི་རྐང་པ་དང་སྦྱར་བར་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། "བསོད་ནམས་དང་སྡིག་པས་མ་གོས་ཤིང་བདག་སྤངས་པ་འདི་ན་མི་བྱེད་པའི་བྲམ་ཟེ་ནི་གཞན་ལས་དག་པ་མི་འདྲེན་ནོ།" ཞེས་པའོ། "མིན་" ཞེས་པ་ནི་དགག་པ་སྟེ། "མིན་" ཞེས་པ་ནི་བཀག་པའོ། Bāhitvā sabbapāpakānīti gāthāyattho – yo catutthamaggena bāhitvā sabbapāpakāni ṭhitatto ṭhitoicceva vuttaṃ hoti. Bāhitapāpattā eva ca vimalo vimalabhāvaṃ brahmabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ patto, paṭinissaṭṭhasamādhivikkhepakarakilesamalena aggamaggaphalasamādhinā sādhusamāhito, saṃsārahetusamatikkamena saṃsāramaticca pariniṭṭhitakiccatāya kevalīti ca, taṇhādiṭṭhīhi anissitattā anissitoti ca, lokadhammehi nibbikārattā tādīti ca pavuccati. Evaṃ thutiraho sa brahmā so brāhmaṇoti. "སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་བསལ་ནས་" ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དོན་ནི། གང་ཞིག་ལམ་བཞི་པས་སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་བསལ་ནས་བདག་གནས་པ་ནི་ "གནས་པ་" ཞེས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། སྡིག་པ་བསལ་བས་ན་དྲི་མ་མེད་པ་དང་། དྲི་མ་མེད་པའི་ཉིད་དང་། ཚངས་པའི་ཉིད་དང་། མཆོག་གི་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམ་པར་གཡེང་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་སྤངས་པའི་ལམ་མཆོག་གི་འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ལེགས་པར་མཉམ་པར་བཞག་པ་དང་། འཁོར་བའི་རྒྱུ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པས་འཁོར་བ་ལས་བརྒལ་ཞིང་བྱ་བ་བྱས་པས་ན་ "མ་འདྲེས་པ་" ཞེས་ཀྱང་བྱ་ལ། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་མ་བརྟེན་པས་ན་ "མི་བརྟེན་པ་" ཞེས་ཀྱང་བྱ་ལ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་འགྱུར་བ་མེད་པས་ན་ "དེ་ལྟ་བུ་" ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། དེ་ལྟར་བསྟོད་པར་འོས་པ་དེ་ནི་ཚངས་པ་ཡིན་ལ། དེ་ནི་བྲམ་ཟེ་ཡིན་ནོ། Aññatra satipaṭṭhānehīti cattāro satipaṭṭhāne muñcitvā. Sammappadhānādīsupi eseva nayo. "དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་ལས་གཞན་དུ་" ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་བོར་ནས་སོ། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། Santeke samaṇabrāhmaṇāti ekacce lokasaṅketena ‘‘samaṇabrāhmaṇā’’ti laddhavohārā saṃvijjanti. Diṭṭhasuddhikāti diṭṭhena suddhiṃ icchamānā. Te ekaccānaṃ rūpānaṃ dassananti ete diṭṭhasuddhikā etesaṃ rūpārammaṇānaṃ olokanaṃ. Maṅgalaṃ paccentīti iddhikāraṇaṃ buddhikāraṇaṃ sabbasampattikāraṇaṃ patiṭṭhāpenti. Amaṅgalaṃ paccentīti aniddhikāraṇaṃ na buddhikāraṇaṃ na sampattikāraṇaṃ patiṭṭhāpenti. Te kālato vuṭṭhahitvāti ete diṭṭhādimaṅgalikā puretarameva uṭṭhahitvā. Abhimaṅgalagatānīti visesena vuḍḍhikāraṇagatāni. Rūpāni passantīti nānāvidhāni rūpārammaṇāni dakkhanti. Cāṭakasakuṇanti evaṃnāmakaṃ. Phussaveḷuvalaṭṭhinti phussanakkhattena uppannaṃ taruṇabeḷuvalaṭṭhiṃ. Gabbhinitthinti sagabbhaṃ itthiṃ. Kumārakaṃ khandhe āropetvā gacchantanti taruṇadārakaṃ aṃse ussāpetvā gacchamānaṃ. Puṇṇaghaṭanti udakapuṇṇaghaṭaṃ. Rohitamacchanti rattarohitamacchaṃ. Ājaññarathanti sindhavayuttarathaṃ. Usabhanti maṅgalausabhaṃ. Gokapilanti kapilagāviṃ. "དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་ཁ་ཅིག་ཡོད་དོ་" ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་དུ་ "དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་" ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པ་ཁ་ཅིག་ཡོད་དོ། "མཐོང་བས་དག་པར་སྨྲ་བ་" ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བས་དག་པ་འདོད་པ་རྣམས་སོ། ཁོང་ཚོ་ནི་གཟུགས་ཁ་ཅིག་མཐོང་བ་སཏེ། མཐོང་བས་དག་པར་སྨྲ་བ་འདི་དག་གིས་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་འདི་དག་ལ་བལྟ་བའོ། "བཀྲ་ཤིས་པར་འཛིན་པ་" ཞེས་པ་ནི། གྲུབ་པའི་རྒྱུ་དང་། བློའི་རྒྱུ་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱུར་འཇོག་པའོ། "བཀྲ་མི་ཤིས་པར་འཛིན་པ་" ཞེས་པ་ནི། གྲུབ་པའི་རྒྱུ་མིན་པ་དང་། བློའི་རྒྱུ་མིན་པ་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་མིན་པར་འཇོག་པའོ། "ཁོང་ཚོ་དུས་སུ་ལངས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་བཀྲ་ཤིས་པར་འཛིན་པ་འདི་དག་སྔ་མོ་ནས་ལངས་ཏེ། "ཤིན་ཏུ་བཀྲ་ཤིས་པར་གྱུར་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་འཕེལ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། "གཟུགས་རྣམས་མཐོང་བ་" ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་སྣ་ཚོགས་པ་མཐོང་བའོ། "བྱ་ཙཱ་ཏ་ཀ་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་མིང་ཅན་ནོ། "སྐར་མ་རྒྱལ་གྱི་སྨྱུག་གསར་" ཞེས་པ་ནི། སྐར་མ་རྒྱལ་གྱི་དུས་སུ་སྐྱེས་པའི་སྨྱུག་གསར་རོ། "བུད་མེད་སྦྲུམ་མ་" ཞེས་པ་ནི། མངལ་དང་བཅས་པའི་བུད་མེད་དོ། "བྱིས་པ་ཕྲག་པར་ཁུར་ནས་འགྲོ་བ་" ཞེས་པ་ནི། བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་ཕྲག་པར་བཀལ་ནས་འགྲོ་བའོ། "བུམ་པ་གང་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཆུས་གང་བའི་བུམ་པའོ། "ཉ་དམར་པོ་" ཞེས་པ་ནི། ཉ་དམར་པོ་རོ་ཧི་ཏའོ། "ཤིང་རྟ་མཆོག་" ཞེས་པ་ནི། རྟ་སིནྡྷུ་སྐྱེས་སྦྱར་བའི་ཤིང་རྟའོ། "ཁྱུ་མཆོག་" ཞེས་པ་ནི། བཀྲ་ཤིས་པའི་ཁྱུ་མཆོག་གོ། "བ་དམར་སེར་" ཞེས་པ་ནི། བ་མོ་དམར་སེར་རོ། Palālapuñjanti thusarāsiṃ. Takkaghaṭanti gotakkādipūritacāṭiṃ. Rittaghaṭanti tucchaghaṭaṃ. Naṭanti naṭakādiṃ. ‘‘Dhuttakiriya’’nti eke. Naggasamaṇakanti niccoḷasamaṇaṃ[Pg.188]. Kharanti gadrabhaṃ. Kharayānanti gadrabhayuttaṃ vayhādikaṃ. Ekayuttayānanti ekena vāhanena saṃyuttaṃ yānaṃ. Kāṇanti ekakkhiubhayakkhikāṇaṃ. Kuṇinti hatthakuṇiṃ. Khañjanti khañjapādaṃ tiriyagatapādaṃ. Pakkhahatanti pīṭhasappiṃ. Jiṇṇakanti jarājiṇṇaṃ. Byādhikanti byādhipīḷitaṃ. Matanti kālaṅkataṃ. "སོག་མའི་ཕུང་པོ་" ཞེས་པ་ནི། ཕུབ་མའི་ཕུང་པོའོ། "དར་བའི་བུམ་པ་" ཞེས་པ་ནི། བའི་དར་བ་ལ་སོགས་པས་གང་བའི་རྫ་མའོ། "བུམ་པ་སྟོང་པ་" ཞེས་པ་ནི། བུམ་པ་སྟོང་པའོ། "ཟློས་གར་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཟློས་གར་མཁན་ལ་སོགས་པའོ། "རྒྱན་པོའི་བྱ་བ་" ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། "གཅེར་བུ་པ་" ཞེས་པ་ནི། གོས་མེད་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངོ། "བོང་བུ་" ཞེས་པ་ནི། བོང་བུའོ། "བོང་བུའི་ཤིང་རྟ་" ཞེས་པ་ནི། བོང་བུ་སྦྱར་བའི་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པའོ། "གཅིག་སྦྱར་བའི་ཤིང་རྟ་" ཞེས་པ་ནི། བཞོན་པ་གཅིག་ཁོ་ན་སྦྱར་བའི་ཤིང་རྟའོ། "ཞར་བ་" ཞེས་པ་ནི། མིག་གཅིག་གམ་མིག་གཉིས་ཀ་ཞར་བའོ། "ལག་ཞ་" ཞེས་པ་ནི། ལག་པ་ཞ་བའོ། "རྐང་ཀྱོག་" ཞེས་པ་ནི། རྐང་པ་ཀྱོག་པའམ་རྐང་པ་འཁྱོག་པོའོ། "གཞོགས་ཕྱེད་ཤི་བ་" ཞེས་པ་ནི། པང་ལེབ་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲོ་བའོ། "རྒས་པ་" ཞེས་པ་ནི། རྒས་ཤིང་འཁོགས་པའོ། "ན་བ་" ཞེས་པ་ནི། ནད་ཀྱིས་གཟིར་བའོ། "ཤི་བ་" ཞེས་པ་ནི། དུས་ལས་འདས་པའོ། Sutasuddhikāti sotaviññāṇena sutena suddhiṃ icchamānā. Saddānaṃ savananti saddārammaṇānaṃ savanaṃ. Vaḍḍhāti vātiādayo loke pavattasaddamattāni gahetvā vuttā. Amaṅgalaṃ pana ‘‘kāṇo’’tiādinā tena tena nāmena vuttasaddāyeva. ‘‘Chinda’’nti vāti hatthapādādicchinnanti vā. ‘‘Bhinda’’nti vāti sīsādibhinnanti vā. ‘‘Daḍḍha’’nti vāti agginā jhāpitanti vā. ‘‘Naṭṭha’’nti vāti corādīhi vināsitanti vā. ‘‘Natthī’’ti vāti na vijjatīti vā. "ཐོས་པས་དག་པར་སྨྲ་བ་" ཞེས་པ་ནི། རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཐོས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དག་པ་འདོད་པ་རྣམས་སོ། "སྒྲ་ཐོས་པ་" ཞེས་པ་ནི། སྒྲའི་དམིགས་པ་ཐོས་པའོ། "འཕེལ་ལོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་གྲགས་པའི་སྒྲ་ཙམ་བཟུང་ནས་གསུངས་སོ། བཀྲ་མི་ཤིས་པ་ནི་ "ཞར་བ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མིང་དེ་དང་དེས་བརྗོད་པའི་སྒྲ་ཉིད་དོ། "ཆོད་ཅིག་" ཅེས་པ་ནི། ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པ་བཅད་པ་ལྟ་བུའོ། "ཆོགས་ཤིག་" ཅེས་པ་ནི། མགོ་ལ་སོགས་པ་བཅག་པ་ལྟ་བུའོ། "ཚིགས་ཤིག་" ཅེས་པ་ནི། མེས་བསྲེགས་པ་ལྟ་བུའོ། "བརླག་གོ་" ཞེས་པ་ནི། རྐུན་པོ་ལ་སོགས་པས་བཅོམ་པ་ལྟ་བུའོ། "མེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི། མི་གནས་པ་ལྟ་བུའོ། Sīlasuddhikāti sīlena visuddhiṃ icchanakā. Sīlamattenāti saṃvaraṇamattena. Saṃyamamattenāti uparamamattena. Saṃvaramattenāti dvārathakanamattena. Avītikkamamattenāti na atikkamitamattena. Samaṇo muṇḍikāputtoti mātito laddhanāmaṃ. Sampannakusalanti paripuṇṇakusalaṃ. Paramakusalanti uttamakusalaṃ. Uttamapattippattanti uttamaṃ arahattaṃ pāpuṇitabbataṃ patvā ṭhitaṃ. Ayojjanti parājetuṃ asakkuṇeyyaṃ samaṇaṃ. "ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་དག་པར་སྨྲ་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཙམ་གྱིས་རྣམ་པར་དག་པ་འདོད་པ་རྣམས་སོ། "ཚུལ་ཁྲིམས་ཙམ་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི། སྡོམ་པ་ཙམ་གྱིས་སོ། "གཅུན་པ་ཙམ་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི། ལོག་པ་ལས་ལྡོག་པ་ཙམ་གྱིས་སོ། "སྡོམ་པ་ཙམ་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི། དབང་པོའི་སྒོ་བསྡམས་པ་ཙམ་གྱིས་སོ། "འགལ་བར་མི་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི། མི་འདས་པ་ཙམ་གྱིས་སོ། "དགེ་སྦྱོང་མུཎྜི་ཀཱའི་བུ་" ཞེས་པ་ནི། མ་ལས་ཐོབ་པའི་མིང་ངོ། "དགེ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། "དགེ་བ་མཆོག་" ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་བླ་ན་མེད་པའོ། "ཐོབ་བྱ་མཆོག་ཏུ་ཐོབ་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་མཆོག་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་ཐོབ་ནས་གནས་པའོ། "མི་ཐུབ་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཕམ་པར་བྱེད་མི་ནུས་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངོ། Vatasuddhikāti samādānena vatena suddhiṃ icchanakā. Hatthivatikā vāti samādinnaṃ hatthivataṃ etesaṃ atthīti hatthivatikā, sabbahatthikiriyaṃ karontīti attho. Kathaṃ? ‘‘Ajja paṭṭhāya hatthīhi kātabbaṃ karissāmī’’ti evaṃ uppannacittā hatthīnaṃ gamanākāraṃ tiṭṭhanākāraṃ nisīdanākāraṃ sayanākāraṃ uccārapassāvakaraṇākāraṃ, aññe hatthī disvā soṇḍaṃ ussāpetvā gamanākārañca sabbaṃ karontīti hatthivatikā. Assavatikādīsupi labbhamānavasena yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Tesu avasāne disāvatikā vāti puratthimādidisānaṃ namassanavasena samādinnadisāvatikā, etesaṃ vuttappakārānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vatasamādānaṃ sampajjamānaṃ hatthiādīnaṃ sahabyataṃ upaneti. Sace kho panassa micchādiṭṭhi hoti ‘‘imināhaṃ sīlavatasamādānabrahmacariyena devo vā devaññataro vā homī’’ti cintayantassa nirayatiracchānayonīnaṃ aññataro hotīti ñātabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā (ma. ni. 2.79) – "བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་དག་པར་སྨྲ་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་དག་པ་འདོད་པ་རྣམས་སོ། "གླང་པོའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཅན་" ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་གླང་པོའི་བརྟུལ་ཞུགས་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་གླང་པོའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཅན་ཏེ། གླང་པོའི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་གླང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བ་བྱའོ་" ཞེས་དེ་ལྟར་སེམས་སྐྱེས་ནས། གླང་པོའི་འགྲོ་བའི་རྣམ་པ་དང་། འགྲེང་བའི་རྣམ་པ་དང་། འདུག་པའི་རྣམ་པ་དང་། ཉལ་བའི་རྣམ་པ་དང་། བཤང་གཅི་འདོར་བའི་རྣམ་པ་དང་། གླང་པོ་གཞན་མཐོང་ཚེ་སྣ་ཞགས་བཏེགས་ནས་འགྲོ་བའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པས་ན་གླང་པོའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཅན་ནོ། རྟའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཅན་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན་སྦྱར་བར་བྱའོ། དེ་དག་གི་མཐར་ "ཕྱོགས་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་ཅན་" ཞེས་པ་ནི། ཤར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་ཅན་ཏེ། གོང་དུ་བཤད་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་འདི་དག་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་དེ་གྲུབ་པར་གྱུར་ན་གླང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྐལ་བ་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་འཁྲིད་པར་བྱེད་དོ། གལ་ཏེ་ཁོང་ལ་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཡོད་དེ། "བདག་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་དང་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདིས་ལྷའམ་ལྷ་གང་ཡང་རུང་བར་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་སེམས་པ་ནི། དམྱལ་བའམ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་གང་རུང་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Idha[Pg.189], puṇṇa, ekacco kukkuravataṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkurasīlaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkuracittaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkurākappaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ. So kukkuravataṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkurasīlaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkuracittaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ, kukkurākappaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā kukkurānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Sace kho panassa evaṃdiṭṭhi hoti ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti, sāssa hoti micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, puṇṇa, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā. Iti kho, puṇṇa, sampajjamānaṃ kukkuravataṃ kukkurānaṃ sahabyataṃ upaneti, vipajjamānaṃ niraya’’nti. "གང་པོ་, འདི་ན་ཁ་ཅིག་གིས་ཁྱིའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་མ་འདྲེས་པར་སྒོམ་ལ། ཁྱིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་མ་འདྲེས་པར་སྒོམ་ལ། ཁྱིའི་སེམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་མ་འདྲེས་པར་སྒོམ་ལ། ཁྱིའི་སྤྱོད་ལམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་མ་འདྲེས་པར་སྒོམ་མོ། ཁོས་ཁྱིའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་མ་འདྲེས་པར་བསྒོམས་ཤིང་། ཁྱིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་མ་འདྲེས་པར་བསྒོམས་ཤིང་། ཁྱིའི་སེམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་མ་འདྲེས་པར་བསྒོམས་ཤིང་། ཁྱིའི་སྤྱོད་ལམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་མ་འདྲེས་པར་བསྒོམས་ནས། ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ཁྱི་རྣམས་ཀྱི་སྐལ་བ་མཉམ་པར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། གལ་ཏེ་ཁོང་ལ་འདི་ལྟར་ལྟ་བ་ཡོད་དེ། 'བདག་ཚུལ་ཁྲིམས་འདིའམ་བརྟུལ་ཞུགས་འདིའམ་དཀའ་ཐུབ་འདིའམ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདིས་ལྷའམ་ལྷ་གང་ཡང་རུང་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ནི་ཁོང་གི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཡིན་ནོ། གང་པོ་, ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་ལ་ནི་ངས་འགྲོ་བ་གཉིས་པོ་ལས་འགྲོ་བ་གང་རུང་གཅིག་ཏུ་བཤད་དེ། དམྱལ་བའམ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སོ། གང་པོ་, དེ་ལྟར་ཁྱིའི་བརྟུལ་ཞུགས་གྲུབ་པར་གྱུར་ན་ཁྱི་རྣམས་ཀྱི་སྐལ་བ་མཉམ་པར་འཁྲིད་ལ། མ་གྲུབ་ན་དམྱལ་བར་འཁྲིད་དོ།" ཞེས་སོ། Gandhabbavatikādayo gandhabbādīnaṃ sahabyataṃ upagacchantīti attho na gahetabbo, micchādiṭṭhiyā gahitattā nirayatiracchānayonimeva upagacchantīti gahetabbo. "དྲི་ཟའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཅན་ལ་སོགས་པ་ནི་དྲི་ཟ་ལ་སོགས་པའི་སྐལ་བ་མཉམ་པར་འགྲོ་བའོ་" ཞེས་པའི་དོན་དུ་མི་གཟུང་སཏེ། ལོག་པར་ལྟ་བ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་དམྱལ་བའམ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་ཉིད་དུ་འགྲོ་བར་གཟུང་བར་བྱའོ། Mutasuddhikāti phusitena suddhikā. Pathaviṃ āmasantīti sasambhārikaṃ mahāpathaviṃ kāyena phusanti. Haritanti allanīlasaddalaṃ. Gomayanti gavādigomayaṃ. Kacchapanti aṭṭhikacchapādianekavidhaṃ. Phālaṃ akkamantīti ayaphālaṃ maddanti. Tilavāhanti tilasakaṭaṃ tilarāsiṃ vā. Phussatilaṃ khādantīti maṅgalapaṭisaṃyuttaṃ tilaṃ khādanti. Phussatelaṃ makkhentīti tathārūpaṃ tilatelaṃ sarīrabbhañjanaṃ karonti. Dantakaṭṭhanti dantapoṇaṃ. Mattikāya nhāyantīti kuṅkuṭṭhādikāya saṇhamattikāya sarīraṃ ubbaṭṭetvā nhāyanti. Sāṭakaṃ nivāsentīti maṅgalapaṭisaṃyuttaṃ vatthaṃ paridahanti. Veṭhanaṃ veṭhentīti sīsaveṭhanaṃ pattuṇṇādipaṭaṃ sīse ṭhapenti paṭimuccanti. "རེག་པས་དག་པར་སྨྲ་བ་" ཞེས་པ་ནི། རེག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དག་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ། "ས་ལ་རེག་པ་" ཞེས་པ་ནི། འབྱུང་བ་དང་བཅས་པའི་ས་ཆེན་པོ་ལ་ལུས་ཀྱིས་རེག་པའོ། "རྩྭ་སྔོན་པོ་" ཞེས་པ་ནི། རློན་ཞིང་སྔོ་བའི་རྩྭ་སྔོན་ནོ། "བ་ལང་གི་ལྕི་བ་" ཞེས་པ་ནི། བ་ལང་ལ་སོགས་པའི་ལྕི་བའོ། "རུས་སྦལ་" ཞེས་པ་ནི། རུས་པའི་རུས་སྦལ་ལ་སོགས་པ་སྣ་ཚོགས་པའོ། "ཐོང་གཤོལ་ལ་རྡོག་པས་གནོན་པ་" ཞེས་པ་ནི། ལྕགས་ཀྱི་ཐོང་གཤོལ་ལ་རྡོག་པས་གནོན་པའོ། "ཏིལ་གྱི་ཤིང་རྟ་" ཞེས་པ་ནི། ཏིལ་གྱི་ཤིང་རྟའམ་ཏིལ་གྱི་ཕུང་པོའོ། "སྐར་མ་རྒྱལ་གྱི་ཏིལ་ཟ་བ་" ཞེས་པ་ནི། བཀྲ་ཤིས་པ་དང་འབྲེལ་བའི་ཏིལ་ཟ་བའོ། "སྐར་མ་རྒྱལ་གྱི་ཏིལ་མར་བྱུག་པ་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་ཏིལ་མར་ལུས་ལ་བྱུག་པར་བྱེད་པའོ། "སོ་ཤིང་" ཞེས་པ་ནི། སོ་འཁྲུ་བའི་ཤིང་ངོ། "ས་དཀར་གྱིས་ཁྲུས་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། ས་དཀར་ལ་སོགས་པའི་ས་ཞིབ་མོས་ལུས་ལ་བྱུགས་ཏེ་ཁྲུས་བྱེད་པའོ། "གོས་གྱོན་པ་" ཞེས་པ་ནི། བཀྲ་ཤིས་པ་དང་འབྲེལ་བའི་གོས་གྱོན་པའོ། "ཐོད་འཆིང་བ་" ཞེས་པ་ནི། མགོ་ཐོད་དམ་དར་ལ་སོགས་པའི་རས་མགོ་ལ་འཆིང་ཞིང་གྱོན་པའོ། Tedhātukaṃ kusalābhisaṅkhāranti kāmadhāturūpadhātuarūpadhātūsu paṭisandhidāyakaṃ kosallasambhūtaṃ paccayābhisaṅkhāraṃ. Sabbaṃ akusalanti dvādasavidhaṃ akosallasambhūtaṃ akusalaṃ. Yatoti yadā. Te dasavidho [Pg.190] puññābhisaṅkhāro ca, dvādasavidho apuññābhisaṅkhāro ca, catubbidho āneñjābhisaṅkhāro ca yathānurūpaṃ samucchedappahānena pahīnā honti. Attadiṭṭhijahoti ‘‘eso me attā’’ti gahitadiṭṭhiṃ jaho. Gāhaṃ jahoti ‘‘esohamasmī’’ti mānasampayuttagahaṇaṃ jaho. Puna attañjahoti ‘‘etaṃ mamā’’ti taṇhāgahaṇavasena ca diṭṭhigahaṇavasena ca parāmasitvā gahitaṃ, parato āmaṭṭhañca, tasmiṃ abhiniviṭṭhañca, balavataṇhāvasena gilitvā ajjhositañca, balavamucchitañca. Sabbaṃ taṃ cattaṃ hotītiādayo vuttanayāyeva. "ཁམས་གསུམ་གྱི་དགེ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་" ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཁམས་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སཏེར་བར་བྱེད་པའི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྐྱེན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ། "མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་" ཞེས་པ་ནི། མི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་མི་དགེ་བ་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་སོ། "གང་ལས་" ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཚེའོ། བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་རྣམ་པ་བཅུ་དང་། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་དང་། མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་རྣམ་པ་བཞི་པོ་དེ་དག་ཅི་རིགས་པར་ཀུན་བཅད་ཀྱི་སྤངས་པས་སྤངས་པར་གྱུར་པའོ། "བདག་ཏུ་ལྟ་བ་སྤངས་པ་" ཞེས་པ་ནི། "འདི་ནི་བདག་གི་བདག་གོ་" ཞེས་བཟུང་བའི་ལྟ་བ་སྤངས་པའོ། "འཛིན་པ་སྤངས་པ་" ཞེས་པ་ནི། "འདི་ནི་ང་ཡིན་ནོ་" ཞེས་ང་རྒྱལ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འཛིན་པ་སྤངས་པའོ། "ཡང་བདག་སྤངས་པ་" ཞེས་པ་ནི། "འདི་ནི་བདག་གིའོ་" ཞེས་སྲེད་པའི་འཛིན་པ་དང་ལྟ་བའི་འཛིན་པའི་དབང་གིས་མཆོག་ཏུ་བཟུང་ནས་བཟུང་བ་དང་། གཞན་ལས་རེག་པ་དང་། དེ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་། སྲེད་པ་སཏོབས་ཅན་གྱི་དབང་གིས་མིད་ཅིང་ལྷག་པར་ཆགས་པ་དང་། སཏོབས་ཅན་དུ་བརྒྱལ་བ་རྣམས་སོ། "དེ་ཐམས་ཅད་བཏང་བར་གྱུར་ཏོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། 26. Evaṃ ‘‘na brāhmaṇo aññato suddhimāhā’’ti vatvā idāni ye diṭṭhigatikā aññato suddhiṃ bruvanti, tesaṃ tassā diṭṭhiyā anibbāhakabhāvaṃ dassento ‘‘purimaṃ pahāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – tehi aññato suddhivādā samānāpi yassā diṭṭhiyā appahīnattā gahaṇamuñcanaṃ hoti, tāya purimaṃ satthārādiṃ pahāya aparaṃ nissitā, ejāsaṅkhātāya taṇhāya anugatā abhibhūtā rāgādibhedaṃ na taranti saṅgaṃ, tañca atarantā taṃ taṃ dhammaṃ uggaṇhanti ca nirassajanti ca makkaṭova sākhanti. ༢༦. དེ་ལྟར་ “བྲམ་ཟེ་ནི་གཞན་ལས་རྣམ་པར་དག་པ་མི་སྨྲའོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། ད་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་གང་དག་གཞན་ལས་རྣམ་པར་དག་པ་སྨྲ་བ་དེ་དག་ལ། ལྟ་བ་དེས་ཐར་པར་མི་ནུས་པའི་ཉེས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྔ་མ་སྤངས་ནས་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས། དེའི་དོན་ནི། དེ་དག་གཞན་ལས་རྣམ་པར་དག་པར་སྨྲ་བ་མཚུངས་པ་ཡིན་ནའང་། ལྟ་བ་གང་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་འཛིན་པ་དང་གཏོང་བ་འབྱུང་བ་དེས། སྔོན་གྱི་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་སྤངས་ནས་གཞན་ལ་བརྟེན་ཅིང་། གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་སྲེད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཤིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆགས་པ་ལས་མི་ཐར་ལ། དེ་ལས་མ་ཐར་བར་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་འཛིན་པ་དང་གཏོང་བར་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་སྤྲེའུས་ཤིང་ཡལ་ག་འཛིན་ཅིང་གཏོང་བ་བཞིན་ནོ།། Purimaṃ satthāraṃ pahāyāti purimagahitaṃ satthupaṭiññaṃ vajjetvā. Paraṃ satthāraṃ nissitāti aññaṃ satthupaṭiññaṃ nissitā allīnā. Purimaṃ dhammakkhānaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo. “སྔ་མའི་སྟོན་པ་སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་དུ་བཟུང་བའི་སྟོན་པའི་ཁས་ལེན་པ་སྤངས་པའོ།། “སྟོན་པ་གཞན་ལ་བརྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྟོན་པ་གཞན་གྱི་ཁས་ལེན་པ་ལ་བརྟེན་ཅིང་ཞུགས་པའོ།། “སྔོན་གྱི་ཆོས་བསྟན་པ་སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། Ejānugāti taṇhāya anugā. Ejānugatāti taṇhāya anugatā. Ejānusaṭāti taṇhāya anusaṭā pakkhandā vā. Ejāya pannā patitāti taṇhāya nimuggā ca nikkhipitā ca. “གཡོ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ།། “གཡོ་བའི་རྗེས་སུ་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་རྗེས་སུ་སོང་བའོ།། “གཡོ་བས་ཁྱབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པས་ཁྱབ་པ་འམ་ཞུགས་པའོ།། “གཡོ་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་ལྷུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པས་བྱིང་བ་དང་བོར་བའོ།། Makkaṭoti vānaro. Araññeti vipine. Pavaneti mahāvane. Caramānoti gacchamāno. Evamevāti opammasaṃsandanaṃ. Puthūti nānā. Puthudiṭṭhigatānīti nānāvidhāni diṭṭhigatāni. Gaṇhanti ca muñcanti cāti gahaṇavasena gaṇhanti ca cajanavasena muñcanti ca. Ādiyanti ca nirassajanti cāti palibodhaṃ karonti ca vissajjenti ca khipanti ca. “སྤྲེའུ་”ཞེས་པ་ནི། སྤྲེའུའོ།། “དགོན་པར་”ཞེས་པ་ནི། ནགས་ཁྲོད་དུའོ།། “ནགས་ཚལ་དུ་”ཞེས་པ་ནི། ནགས་ཚལ་ཆེན་པོའོ།། “རྒྱུ་བ་”ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བའོ།། “དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། དཔེ་སྦྱོར་བོ།། “མང་པོ་”ཞེས་པ་ནི། སྣ་ཚོགས་པའོ།། “མང་པོའི་ལྟ་བར་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ལྟ་བར་སོང་བའོ།། “འཛིན་ཅིང་གཏོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ལེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་པ་དང་། འདོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་གཏོང་བའོ།། “ལེན་པ་དང་འདོར་བ་”ཞེས་པ་ནི། འཆིང་བར་བྱེད་པ་དང་། གཏོང་བ་དང་། སྐྱུར་བའོ།། 27. Pañcamagāthāya ca sambandho – yo ca so ‘‘diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadāna’’nti vutto, so sayaṃ samādāyāti. Tattha sayanti sāmaṃ[Pg.191]. Samādāyāti gahetvā. Vatānīti hatthivatādīni. Uccāvacanti aparāparaṃ, hīnapaṇītaṃ vā satthārato satthārādiṃ. Saññasattoti kāmasaññādīsu laggo. Vidvā ca vedehi samecca dhammanti paramatthavidvā ca arahā catūhi maggañāṇavedehi catusaccadhammaṃ abhisameccāti. Sesaṃ pākaṭameva. ༢༧. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པའི་འབྲེལ་ནི། གང་ཞིག་ “ལྟ་བས་ཁྲིད་དེ་དེ་ལྟར་སྨྲ་བ་”ཞེས་གསུངས་པ་དེ། “བདག་ཉིད་ཀྱིས་བླངས་ནས་”ཞེས་པའོ།། དེ་ལ་ “བདག་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི། རང་ཉིད་དོ།། “བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། བཟུང་ནས་སོ།། “བརྟུལ་ཞུགས་དག་”ཅེས་པ་ནི། གླང་པོ་ཆེའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པའོ།། “མཐོ་དམན་”ཞེས་པ་ནི། གོང་འོག་གམ། མཆོག་དམན་ནམ། སྟོན་པ་ལས་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པའོ།། “འདུ་ཤེས་ལ་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་པའོ།། “མཁས་པ་རིག་པས་ཆོས་རྟོགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། དོན་དམ་པ་མཁས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་བཞིའི་རིག་པ་དག་གིས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་ཞེས་པའོ།། ལྷག་མ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། Sāmaṃ samādāyāti sayameva gahetvā. Ādāyāti ādiyitvā gaṇhitvā. Samādāyāti sammā ādāya. Ādiyitvāti palibodhaṃ katvā. Samādiyitvāti sammā palibodhaṃ katvā. Gaṇhitvāti avissajjetvā. Parāmasitvāti dassitvā. Abhinivisitvāti patiṭṭhahitvā. Kāmasaññādayo vuttanayā eva. “རང་ཉིད་ཀྱིས་བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་ནས་སོ།། “བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་བླངས་ཏེ་བཟུང་ནས་སོ།། “ཡང་དག་པར་བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་བཟུང་ནས་སོ།། “ཉེ་བར་བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། འཆིང་བར་བྱས་ནས་སོ།། “ཡང་དག་པར་ཉེ་བར་བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་འཆིང་བར་བྱས་ནས་སོ།། “བཟུང་ནས་”ཞེས་པ་ནི། མ་བཏང་བར་རོ།། “མཆོག་ཏུ་འཛིན་ནས་”ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་ཞེན་ནས་སོ།། “མངོན་པར་ཞེན་ནས་”ཞེས་པ་ནི། གནས་ནས་སོ།། འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། Vidvāti medhāvī. Vijjāgatoti vijānanabhāvaṃ gato. Ñāṇīti paññāsampanno. Vibhāvīti ñāṇena vīmaṃsako. Medhāvīti aniccādīhi tulitañāṇo. Paññātiādayo heṭṭhā vuttanayāyeva. Catusaccadhammaṃ vicinātīti dhammavicayasambojjhaṅgo. Bojjhaṅgattho heṭṭhā vuttova. Vīmaṃsāti catusaccadhammavicinanā paññāva. ‘‘Vīmaṃsā dhammacintanā’’ti hi vuttā. Vipassanāti maggasampayuttā vividhākārena passanā paññāva. Sammādiṭṭhīti sobhanā pasaṭṭhā sundarā maggasampayuttā sammādiṭṭhi. Tehi vedehīti eteheva catūhi maggañāṇehi. Antagatoti jātijarāmaraṇassa pariyosānaṃ gato. Koṭigatotiādayo heṭṭhā vuttanayāva. Vedānaṃ vā antagatoti jānitabbānaṃ avasānappatto. Vedehi vā antagatoti catūhi maggañāṇavedehi vaṭṭadukkhassa pariyantabhāvena antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gato. Viditattāti viditabhāvena jānitabhāvena. “མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའོ།། “རིག་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དངོས་པོར་སོང་བའོ།། “ཡེ་ཤེས་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ།། “རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོག་པར་བྱེད་པའོ།། “བློ་གྲོས་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་གཞལ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཅན་ནོ།། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། “བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ལ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། “དཔྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ལ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ཉིད་དེ། “དཔྱོད་པ་ནི་ཆོས་ལ་བསམ་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ལྷག་མཐོང་”ཞེས་པ་ནི། ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པར་ལྟ་བའི་ཤེས་རབ་ཉིད་དོ།། “ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མཛེས་ཤིང་བསྔགས་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ།། “རིག་པ་དེ་དག་གིས་”ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་བཞི་པོ་འདི་དག་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། “མཐར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་དང་འཆི་བའི་མཐར་ཕྱིན་པའོ།། “རྩེ་མོར་ཕྱིན་པ་”ལ་སོགས་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན། “རིག་བྱེད་ཀྱི་མཐར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་བྱ་རྣམས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པར་ཕྱིན་པའོ།། ཡང་ན། “རིག་པས་མཐར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་བཞིའི་རིག་པ་དག་གིས། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐའ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཐར་ཕྱིན་པའོ།། “རིག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། རིག་པའི་དངོས་པོ་འམ་ཤེས་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་རོ།། Vedāni viceyya kevalānīti gāthāya ayamattho – yo catūhi maggañāṇavedehi kilesakkhayaṃ karonto gato, so paramatthato vedagū nāma hoti. Sova sabbasamaṇabrāhmaṇānaṃ satthasaññitāni vedāni tāyeva maggabhāvanāya kiccato aniccādivasena viceyya. Tattha chandarāgappahānena tameva sabbaṃ vedamaticca yāpi vedapaccayā, aññathā vā uppajjanti vedanā, tāsu sabbavedanāsu vītarāgo hoti. Tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘kiṃ pattinamāhu vedagu’’nti (su. ni. 533) puṭṭho ‘‘idaṃ pattina’’nti avatvā [Pg.192] ‘‘vedāni viceyya…pe… vedagū so’’ti āha. Yasmā vā yo pavicayapaññāya vedāni viceyya, tattha chandarāgappahānena sabbaṃ vedamaticca vattati. So satthasaññitāni vedāni gato ñāto atikkantova hoti. Yo vedanāsu vītarāgo, sopi vedanāsaññitāni vedāni gato atikkanto, ativedanaṃ gatotipi vedagū. Tasmā tampi atthaṃ dassento ‘‘idaṃ pattina’’nti avatvā ‘‘vedāni viceyya…pe… vedagū so’’ti āha. “རིག་བྱེད་མཐའ་དག་རྣམ་པར་དཔྱད་ནས་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དོན་ནི། གང་ཞིག་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་བཞི་པོ་དག་གིས་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་སོང་བ་དེ། དོན་དམ་པར་ “རིག་བྱེད་མཐར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་སུ་གྲགས་པའི་རིག་བྱེད་རྣམས། ལམ་བསྒོམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་བྱེད་ལས་ཀྱིས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པར་དཔྱད་ནས། དེ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤངས་པས་རིག་བྱེད་དེ་ཐམས་ཅད་ལས་འདས་ཤིང་། རིག་བྱེད་ཀྱི་རྐྱེན་ལས་སམ། ཡང་ན་ཚུལ་གཞན་ལས་སྐྱེས་པའི་ཚོར་བ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ། ཚོར་བ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དོན་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། “ཐོབ་པ་གང་ལ་རིག་བྱེད་མཐར་ཕྱིན་པར་བརྗོད་དམ་”ཞེས་དྲིས་པ་ལ། “འདི་ཐོབ་པའོ་”ཞེས་མ་གསུངས་པར། “རིག་བྱེད་རྣམས་རྣམ་པར་དཔྱད་ནས་... དེ་ནི་རིག་བྱེད་མཐར་ཕྱིན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། གང་ཞིག་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རིག་བྱེད་རྣམས་རྣམ་པར་དཔྱད་ནས། དེ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤངས་པས་རིག་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་འདས་ཏེ་གནས་པ་དེ། བསྟན་བཅོས་སུ་གྲགས་པའི་རིག་བྱེད་རྣམས་ལས་འདས་ཤིང་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། གང་ཞིག་ཚོར་བ་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དེའང་། ཚོར་བར་གྲགས་པའི་རིག་བྱེད་རྣམས་ལས་འདས་ཤིང་སོང་བ་སྟེ། ཚོར་བ་ལས་འདས་པར་སོང་བའི་ཕྱིར་ཡང་རིག་བྱེད་མཐར་ཕྱིན་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་དོན་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། “འདི་ཐོབ་པའོ་”ཞེས་མ་གསུངས་པར། “རིག་བྱེད་རྣམས་རྣམ་པར་དཔྱད་ནས་... དེ་ནི་རིག་བྱེད་མཐར་ཕྱིན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Sameccāti ñāṇena samāgantvā. Abhisameccāti ñāṇena paṭivijjhitvā. Dhammanti catusaccadhammaṃ. Sabbe saṅkhārāti sabbe sappaccayā dhammā. Te hi saṅkhatasaṅkhārā nāma. Paccayehi saṅgamma karīyantīti saṅkhārā, te evaṃ paccayehi saṅgamma katattā ‘‘saṅkhatā’’ti visesetvā vuttā. ‘‘Kammanibbattā tebhūmakarūpārūpadhammā abhisaṅkhatasaṅkhārā’’ti (visuddhi. 2.587) aṭṭhakathāsu vuttā. Tepi ‘‘aniccā vata saṅkhārā’’tiādīsu (dī. ni. 2.221, 272; saṃ. ni. 1.186) saṅkhatasaṅkhāresu saṅgahaṃ gacchanti. ‘‘Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) avijjāpaccayā saṅkhārāva āgatā. Tebhūmikakusalākusalacetanā abhisaṅkharaṇakasaṅkhārā nāma. ‘‘Yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī’’tiādīsu (a. ni. 3.15) āgataṃ kāyikacetasikavīriyaṃ payogābhisaṅkhāro nāma. ‘‘Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro, tato kāyasaṅkhāro, tato cittasaṅkhāro’’tiādīsu (ma. ni. 1.464) āgatā vitakkavicārā vācaṃ saṅkharontīti vacīsaṅkhārā, assāsapassāsā kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā, saññā ca vedanā ca cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā. Idha pana saṅkhatasaṅkhārā adhippetā. Aniccā hutvā abhāvaṭṭhena. Dukkhā paṭipīḷanaṭṭhena. Sabbe dhammāti nibbānampi antokatvā vuttā. Anattā avasavattanaṭṭhena. Avijjāpaccayā saṅkhārāti ettha yaṃ paṭicca phalameti, so paccayo. Paṭiccāti na vinā, apaccakkhitvāti attho. Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho. Apica upakārakaṭṭho paccayaṭṭho. Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo, tasmā [Pg.193] avijjāpaccayā. Saṅkhārā sambhavantīti nibbattanti, evaṃ sambhavantisaddassa sesapadehipi yojanā kātabbā. “རྟོགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཕྲད་ནས་སོ།། “མངོན་པར་རྟོགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་ཤིང་རྟོགས་པར་བྱས་ནས་སོ།། “ཆོས་”ཞེས་པ་ནི། བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་སོ།། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་”ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དེ། དེ་དག་ནི་འདུས་བྱས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཅེས་བྱའོ།། རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ནས་བྱེད་པས་ན་འདུ་བྱེད་དེ། དེ་ལྟར་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ནས་བྱས་པའི་ཕྱིར་ “འདུས་བྱས་”ཞེས་བྱེ་བྲག་ཏུ་གསུངས་སོ།། “ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཁམས་གསུམ་གྱི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་འདུ་བྱེད་དོ་”ཞེས་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་གསུངས་སོ།། དེ་དག་ཀྱང་ “ཀྱེ་མ་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་མི་རྟག་གོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འདུས་བྱས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུ་བར་འགྱུར་རོ།། “དགེ་སློང་དག་ མི་ཤེས་པར་སོང་བའི་སྐྱེས་བུ་གང་ཟག་འདིས་གལ་ཏེ་བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ནའང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར། མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཉིད་འབྱུང་བར་གསུངས་སོ།། ཁམས་གསུམ་གྱི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་འདུ་བྱེད་ཅེས་བྱའོ།། “མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་འགྲོས་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་སོང་ནས། ཤིང་རྟའི་སྲོག་ཤིང་ཆག་པ་བཞིན་དུ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར། འབྱུང་བའི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་ནི་སྦྱོར་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཅེས་བྱའོ།། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་བི་ཤཱ་ཁ། འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་དགེ་སློང་གི་ཐོག་མར་ངག་གི་འདུ་བྱེད་འགག དེ་ནས་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད། དེ་ནས་སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འགག་གོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར། འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ནི་ངག་འདུ་བྱེད་པས་ན་ངག་གི་འདུ་བྱེད་དོ།། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་ནི་ལུས་ཀྱིས་འདུ་བྱེད་པས་ན་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་དོ།། འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་ནི་སེམས་ཀྱིས་འདུ་བྱེད་པས་ན་སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་དོ།། འདིར་ནི་འདུས་བྱས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་བྱའོ།། “མི་རྟག་པ་”ནི་བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས་སོ།། “སྡུག་བསྔལ་བ་”ནི་གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། “ཆོས་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའང་ནང་དུ་བསྡུས་ནས་གསུངས་སོ།། “བདག་མེད་པ་”ནི་རང་དབང་མེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། “མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་”ཞེས་པ་འདི་ལ། གང་ལ་བརྟེན་ནས་འབྲས་བུ་འབྱུང་བ་དེ་ནི་རྐྱེན་ནོ།། “བརྟེན་ནས་”ཞེས་པ་ནི་དེ་མེད་པར་མ་ཡིན་པའམ་མ་བོར་བའི་དོན་ནོ།། “འབྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་དང་འཇུག་པའི་དོན་ནོ།། གཞན་ཡང་ཕན་འདོགས་པའི་དོན་ནི་རྐྱེན་གྱི་དོན་ནོ།། མ་རིག་པ་དེ་ཉིད་རྐྱེན་ཡིན་པས་ན་མ་རིག་པའི་རྐྱེན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སོ།། “འདུ་བྱེད་རྣམས་འབྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། དེ་ལྟར་ “འབྱུང་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Tattha katamā avijjā? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ. Katame saṅkhārā? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro, kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro cittasaṅkhāro, aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, pañca rūpāvacarakusalacetanā puññābhisaṅkhāro, dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro, catasso arūpāvacarakusalacetanā āneñjābhisaṅkhāro, kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro, vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro, manosañcetanā cittasaṅkhāro. དེ་ལ་མ་རིག་པ་གང་ཞེ་ན། སྡུག་བསྔལ་ལ་མི་ཤེས་པ། སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་ལ་མི་ཤེས་པ། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་ལ་མི་ཤེས་པ། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ལ་མི་ཤེས་པ། སྔོན་གྱི་མཐའ་ལ་མི་ཤེས་པ། ཕྱི་མའི་མཐའ་ལ་མི་ཤེས་པ། སྔོན་དང་ཕྱི་མའི་མཐའ་ལ་མི་ཤེས་པ། འདི་རྐྱེན་ཉིད་དང་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མི་ཤེས་པའོ།། འདུ་བྱེད་རྣམས་གང་ཞེ་ན། བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་དང་། ངག་གི་འདུ་བྱེད་དང་། སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་དོ།། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་སེམས་པ་བརྒྱད་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ལྔ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ།། མི་དགེ་བའི་སེམས་པ་བཅུ་གཉིས་ནི་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ།། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་སེམས་པ་བཞི་ནི་མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ།། ལུས་ཀྱི་སེམས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་དོ།། ངག་གི་སེམས་པ་ནི་ངག་གི་འདུ་བྱེད་དོ།། ཡིད་ཀྱི་སེམས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་དོ།། Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī’’ti? Avijjābhāve bhāvato. Yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti, so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tasseva hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhati. Samudaye aññāṇena dukkhahetubhūtepi taṇhāparikkhāre saṅkhāre sukhahetuto maññamāno ārabhati. Nirodhe pana magge ca aññāṇena dukkhassa anirodhabhūtepi gativisese dukkhanirodhasaññī hutvā nirodhassa ca amaggabhūtesupi yaññāmaratapādīsu nirodhamaggasaññī hutvā dukkhanirodhaṃ patthayamāno yaññāmaratapādimukhena tividhepi saṅkhāre ārabhati. དེ་ལ་འདི་སྙམ་དུ་འགྱུར་ཏེ། “འདུ་བྱེད་འདི་དག་མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་བྱ་བ་དེ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། མ་རིག་པ་ཡོད་པས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་རིག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མི་ཤེས་པ་མ་སྤངས་པ་དེས། ཐོག་མར་སྡུག་བསྔལ་དང་སྔོན་གྱི་མཐའ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་ཤེས་པས། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་སུ་བཟུང་ནས། དེ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་དག་རྩོམ་པར་བྱེད་དོ།། ཀུན་འབྱུང་ལ་མི་ཤེས་པས། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་ཅིང་སྲེད་པས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལའང་བདེ་བའི་རྒྱུར་མངོན་པར་རློམ་ཞིང་རྩོམ་པར་བྱེད་དོ།། འགོག་པ་དང་ལམ་ལ་མི་ཤེས་པས། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་མ་ཡིན་པའི་འགྲོ་བའི་བྱེ་བྲག་དག་ལ་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་གྱུར་པ་དང་། འགོག་པའི་ལམ་མ་ཡིན་པའི་མཆོད་སྦྱིན་དང་དཀའ་ཐུབ་ལ་སོགས་པ་ལ་འགོག་པའི་ལམ་གྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་གྱུར་ནས། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་དོན་དུ་གཉེར་བཞིན་དུ། མཆོད་སྦྱིན་དང་དཀའ་ཐུབ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་དག་རྩོམ་པར་བྱེད་དོ།། Api ca so tāya catūsu saccesu appahīnāvijjatāya visesato jātijarārogamaraṇādianekādīnavavokiṇṇampi puññaphalasaṅkhātaṃ dukkhaṃ dukkhato ajānanto tassa adhigamāya kāyavacīcittasaṅkhārabhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati devaccharakāmako viya maruppapātaṃ. Sukhasammatassāpi ca tassa puññaphalassa ante mahāpariḷāhajanikaṃ vipariṇāmadukkhataṃ appassādatañca apassantopi tappaccayaṃ vuttappakārameva puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati salabho viya dīpasikhābhinipātaṃ, madhubindugiddho viya ca madhulittasatthadhārālehanaṃ. གཞན་ཡང་། བདེན་པ་བཞི་ལ་མ་རིག་པ་མ་སྤངས་པ་དེས། ཁྱད་པར་དུ་སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ། ན་བ། འཆི་བ་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་དམིགས་དུ་མས་འདྲེས་པ་ཡིན་ནའང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུར་གཏོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དེ་སྡུག་བསྔལ་དུ་མི་ཤེས་པར། དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ལུས་དང་ངག་དང་སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་རྩོམ་པར་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་ལྷའི་བུ་མོ་ལ་འདོད་ཆགས་ཅན་གྱིས་གཡང་ས་ལས་མཆོང་བ་བཞིན་ནོ།། བདེ་བར་གྲགས་པ་ཡིན་ནའང་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་དེའི་མཐར། ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཆེན་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དང་། རོ་མྱང་བ་ཆུང་བ་ཉིད་མ་མཐོང་བར། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཉིད་རྩོམ་པར་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་ཕྱེ་མ་ལེབ་མར་མེའི་ལྕེ་ལ་ལྷུང་བ་བཞིན་དང་། སྦྲང་རྩིའི་ཐིགས་པ་ལ་ཆགས་པས་སྦྲང་རྩི་བྱུགས་པའི་མཚོན་ཆའི་སོ་ལ་ལྡག་པ་བཞིན་ནོ།། Kāmupasevanādīsu [Pg.194] ca savipākesu ādīnavaṃ apassanto sukhasaññāya ceva kilesābhibhūtatāya ca dvārattayappavattampi apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati bālo viya gūthakīḷanaṃ, maritukāmo viya ca visakhādanaṃ. Āruppavipākesu cāpi saṅkhāravipariṇāmadukkhataṃ anavabujjhamāno sassatādivipallāsena cittasaṅkhārabhūtaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ ārabhati disāmūḷho viya pisācanagarābhimukhamaggagamanaṃ. Evaṃ yasmā avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo, na abhāvato. Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī’’ti. འདོད་པ་བསྟེན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་བཅས་པ་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་མ་མཐོང་བར། བདེ་བར་འདུ་ཤེས་པ་དང་ཉོན་མོངས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར། སྒོ་གསུམ་དུ་འཇུག་པའི་མི་དགེ་བའི་འདུ་བྱེད་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དེ། བྱིས་པ་མི་གཙང་བས་རྩེ་བ་བཞིན་དང་། ཤི་བར་འདོད་པས་དུག་ཟ་བ་བཞིན་ནོ། གཟུགས་མེད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་ལ་ཡང་འདུ་བྱེད་དང་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་མ་རྟོགས་པར། རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གིས། སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་དུ་གྱུར་པའི་མི་གཡོ་བའི་འདུ་བྱེད་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དེ། ཕྱོགས་ནོར་བས་ཤ་ཟའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱོགས་སུ་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་བཞིན་ནོ། དེ་ལྟར་མ་རིག་པ་ཡོད་པ་ཉིད་ལས་འདུ་བྱེད་ཡོད་པ་ཡིན་གྱི། མེད་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ ‘འདུ་བྱེད་འདི་དག་ནི་མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། Etthāha – gaṇhāma tāva etaṃ ‘‘avijjā saṅkhārānaṃ paccayo’’ti, kiṃ panāyamekāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, udāhu aññepi paccayā santīti? Kiṃ panettha yadi tāva ekāva, ekakāraṇavādo āpajjati. Atha aññepi santi, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ekakāraṇaniddeso nupapajjatīti? Na nupapajjati. Kasmā? Yasmā – འདིར་སྨྲས་པ། རེ་ཞིག་ ‘མ་རིག་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་བྱ་བ་འདི་དང་ལེན་པར་བྱའོ། འོན་ཀྱང་མ་རིག་པ་གཅིག་པུ་འདི་ཉིད་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་རྐྱེན་གཞན་དག་ཀྱང་ཡོད། འདི་ལ་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། གལ་ཏེ་རེ་ཞིག་གཅིག་པུ་ཡིན་ན། རྒྱུ་གཅིག་པུར་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ། ཅི་སྟེ་གཞན་དག་ཀྱང་ཡོད་ན། ‘མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་’ ཞེས་རྒྱུ་གཅིག་པུར་བསྟན་པ་མི་འཐད་དོ་ཞེ་ན། མི་འཐད་པ་མ་ཡིན་ནོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར། ‘‘Ekaṃ na ekato idha, nānekamanekatopi no ekaṃ; Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho’’. (vibha. aṭṭha. 226, saṅkhārapadaniddesa; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.105; visuddhi. 2.617); ‘འདིར་ནི་གཅིག་ལས་གཅིག་མི་འབྱུང་། དུ་མ་ལས་ཀྱང་དུ་མ་མིན། དུ་མ་ལས་ཀྱང་གཅིག་མིན་ལ། རྒྱུ་གཅིག་འབྲས་བུ་བསྟན་པ་ལ། དགོས་པ་ཡོད་པ་ཉིད་ཡིན་ནོ།’ Bhagavā hi katthaci padhānattā, katthaci pākaṭattā, katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuṃ vā phalaṃ vā dīpeti. Tasmā ayamidha avijjā vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52) ca, ‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayo’’ti (ma. ni. 1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā, ‘‘avidvā, bhikkhave, avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī’’ti pākaṭattā, asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti veditabbā. Eteneva ca ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ekekahetuphaladīpane payojanaṃ veditabbanti. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་ལ་ལར་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ལ་ལར་གསལ་བར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ལ་ལར་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ཆོས་སྟོན་པའི་སྒེག་རྩལ་དང་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་མཐུན་འགྱུར་གྱི་སྒོ་ནས་རྒྱུ་གཅིག་པུ་འམ་འབྲས་བུ་གཅིག་པུ་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དོ། དེའི་ཕྱིར་འདིར་གཞི་དང་དམིགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ལ་སོགས་པ་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་གཞན་དག་ཡོད་བཞིན་དུའང་། ‘རོ་མྱོང་བར་ལྟ་བ་ལ་སྲེད་པ་འཕེལ་ལོ་’ ཞེས་བྱ་བ་དང་། ‘མ་རིག་པ་ཀུན་འབྱུང་བས་ཟག་པ་ཀུན་འབྱུང་ངོ་’ ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་གཞན་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ཡང་ཡིན་པས་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ‘དགེ་སློང་དག མི་ཤེས་ཤིང་མ་རིག་པར་གྱུར་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ་’ ཞེས་གསུངས་པས་གསལ་བར་གྱུར་པ་ཉིད་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མ་རིག་པ་འདི་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་བསྟན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱུ་རེ་རེ་དང་འབྲས་བུ་རེ་རེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ལན་གྱི་ཚིག་གིས། ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱུ་རེ་རེ་དང་འབྲས་བུ་རེ་རེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དགོས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། Etthāha – evaṃ santepi ekantāniṭṭhaphalāya sāvajjāya avijjāya kathaṃ puññāneñjābhisaṅkhārapaccayattaṃ yujjati? Na hi nimbabījato ucchu uppajjatīti. Kathaṃ na yujjissati? Lokasmiñhi – འདིར་སྨྲས་པ། འདི་ལྟར་ཡིན་ནའང་། གཏན་དུ་མི་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་ཅན་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་མ་རིག་པ་ལས། ཇི་ལྟར་བསོད་ནམས་དང་མི་གཡོ་བའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་འཐད་པར་འགྱུར། ནིམ་པའི་ས་བོན་ལས་བུ་རམ་ཤིང་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་ནོ། ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་མི་འཐད་དེ། འཇིག་རྟེན་ན་ནི། ‘‘Viruddho [Pg.195] cā viruddho ca, sadisāsadiso tathā; Dhammānaṃ paccayo siddho, vipākā eva te ca na’’. ‘མི་མཐུན་པ་དང་མཐུན་པ་དང་། དེ་བཞིན་འདྲ་དང་མི་འདྲ་བ། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནི་རྐྱེན་དུ་གྲུབ། དེ་དག་རྣམ་སྨིན་ཁོ་ནའང་མིན།’ Iti ayaṃ avijjā vipākavasena ekantāniṭṭhaphalā, sabhāvavasena ca sāvajjāpi samānā sabbesampi etesaṃ puññābhisaṅkhārādīnaṃ yathānurūpaṃ ṭhānakiccasabhāvaviruddhāviruddhapaccayavasena, sadisāsadisapaccayavasena ca paccayo hotīti veditabbā. Api ca ayaṃ aññopi pariyāyo – དེ་ལྟར་མ་རིག་པ་འདི་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དབང་གིས་གཏན་དུ་མི་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་ཅན་དང་། རང་བཞིན་གྱི་དབང་གིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ཡང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ཏེ། ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་གནས་དང་བྱ་བ་དང་རང་བཞིན་གྱི་མི་མཐུན་པ་དང་མཐུན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་དང་། འདྲ་བ་དང་མི་འདྲ་བའི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། གཞན་ཡང་རྣམ་གྲངས་འདི་ཡང་ཡོད་དེ། ‘‘Cutūpapāte saṃsāre, saṅkhārānañca lakkhaṇe; Yo paṭiccasamuppanna-dhammesu ca vimuyhati. ‘འཆི་འཕོ་སྐྱེ་བ་འཁོར་བ་དང་། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་། རྟེན་འབྲེལ་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ། གང་ཞིག་རྨོངས་པར་གྱུར་པ་ནི།’ ‘‘Abhisaṅkharoti so ete, saṅkhāre tividhe yato; Avijjā paccayo tesaṃ, tividhānampayaṃ tato. ‘གང་གི་ཕྱིར་ན་དེ་དག་གིས། འདུ་བྱེད་རྣམ་གསུམ་མངོན་འདུ་བྱེད། དེའི་ཕྱིར་མ་རིག་འདི་ཉིད་ནི། རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ།’ ‘‘Yathāpi nāma jaccandho, naro apariṇāyako; Ekadā yāti maggena, ummaggenāpi ekadā. ‘དཔེར་ན་དམིགས་བུ་མེད་པ་ཡི། དམུས་ལོང་སྐྱེས་བུ་ཇི་བཞིན་དུ། རེས་གཅིག་ལམ་དུ་འགྲོ་བྱེད་ཅིང་། རེས་གཅིག་ལམ་མིན་འགྲོ་བའང་བཞིན།’ ‘‘Saṃsāre saṃsaraṃ bālo, tathā apariṇāyako; Karoti ekadā puññaṃ, apuññamapi ekadā. ‘དེ་བཞིན་འཁོར་བར་འཁྱམ་པ་ཡི། བྱིས་པ་དམིགས་བུ་མེད་པ་དེས། རེས་གཅིག་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་དང་། རེས་གཅིག་བསོད་ནམས་མིན་པའང་བྱེད།’ ‘‘Yadā ca ñatvā so dhammaṃ, saccāni abhisamessati; Tadā avijjūpasamā, upasanto carissatī’’ti. ‘གང་ཚེ་ཆོས་ནི་ཤེས་གྱུར་ནས། བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཚེ། དེ་ཚེ་མ་རིག་ཉེར་ཞི་བས། ཉེ་བར་ཞི་བར་སྤྱོད་པར་འགྱུར།’ ཞེས་སོ། Saṅkhārapaccayā viññāṇanti chaviññāṇakāyā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ. Tattha cakkhuviññāṇaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti duvidhaṃ. Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇāni. Manoviññāṇaṃ pana dve vipākamanodhātuyo, tisso ahetukavipākamanoviññāṇadhātuyo, aṭṭha sahetukavipākacittāni, pañca rūpāvacaravipākacittāni, cattāri arūpāvacaravipākacittānīti bāvīsatividhaṃ. Iti sabbāni bāttiṃsalokiyavipākaviññāṇāni. ‘འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་དྲུག་སྟེ། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། སྣའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། ལྕེའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། དེ་ལ་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་མི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཞེས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་རྣ་བ་དང་སྣ་དང་ལྕེ་དང་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱང་ངོ་། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་གཉིས་དང་། རྒྱུ་མེད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་གསུམ་དང་། རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་བརྒྱད་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་ལྔ་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་བཞི་སྟེ་ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས་སོ། དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་བསྡོམས་པས་འཇིག་རྟེན་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ། Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘idaṃ vuttappakāraṃ viññāṇaṃ saṅkhārapaccayā hotī’’ti? Upacitakammābhāve vipākābhāvato. Vipākañhetaṃ, vipākañca na upacitakammābhāve uppajjati, yadi uppajjeyya, sabbesaṃ [Pg.196] sabbavipākāni uppajjeyyuṃ, na ca uppajjantīti jānitabbametaṃ ‘‘saṅkhārapaccayā idaṃ viññāṇaṃ hotī’’ti. Sabbameva hi idaṃ pavattipaṭisandhivasena dvedhā pavattati. Tattha dve pañcaviññāṇāni, dve manodhātuyo, somanassasahagatā ahetukamanoviññāṇadhātūti imāni terasa pañcavokārabhave pavattiyaṃyeva pavattanti. Sesāni ekūnavīsati tīsu bhavesu yathānurūpaṃ pavattiyampi paṭisandhiyampi pavattanti. འདིར་དྲི་བ་ཡོད་དེ། ཇི་ལྟར་ན་ ‘བཤད་མ་ཐག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདི་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། བསགས་པའི་ལས་མེད་ན་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡིན་ལ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་བསགས་པའི་ལས་མེད་པར་མི་སྐྱེའོ། གལ་ཏེ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ན། ཐམས་ཅད་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཐམས་ཅད་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ནའང་། དེ་ལྟར་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། ‘རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདི་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། འདི་ཐམས་ཅད་ནི་འཇུག་པ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འཇུག་གོ། དེ་ལ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་ཚན་གཉིས་དང་། ཡིད་ཀྱི་ཁམས་གཉིས་དང་། དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཏེ་བཅུ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི། ཕུང་པོ་ལྔ་ཡོད་པའི་སྲིད་པར་འཇུག་པའི་དུས་ཁོ་ནར་འབྱུང་ངོ་། ལྷག་མ་བཅུ་དགུ་པོ་རྣམས་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་འཇུག་པའི་དུས་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དུས་གཉིས་ཀར་འབྱུང་ངོ་། ‘‘Laddhappaccayamiti dhamma-mattametaṃ bhavantaramupeti; Nāssa tato saṅkanti, na tato hetuṃ vinā hoti’’. ‘རྐྱེན་རྣམས་ཐོབ་པས་ཆོས་ཙམ་འདི། སྲིད་པ་གཞན་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར། དེ་ལས་འཕོ་བ་མེད་པ་དང་། རྒྱུ་མེད་པར་ཡང་འབྱུང་མི་འགྱུར།’ Iti hetaṃ laddhappaccayaṃ rūpārūpadhammamattaṃ uppajjamānaṃ ‘‘bhavantaramupetī’’ti vuccati, na satto na jīvo. Tassa ca nāpi atītabhavato idha saṅkanti atthi, nāpi tato hetuṃ vinā idha pātubhāvo. Ettha ca purimaṃ cavanato cuti, pacchimaṃ bhavantarādipaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati. དེ་ལྟར་རྐྱེན་ཐོབ་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཙམ་འདི་སྐྱེ་བཞིན་པ་ལ། ‘སྲིད་པ་གཞན་དུ་འགྲོ་བོ་’ ཞེས་བརྗོད་ཀྱི། སེམས་ཅན་ནམ་སྲོག་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེ་ལ་འདས་པའི་སྲིད་པ་ལས་འདིར་འཕོ་བ་ཡང་མེད་ལ། དེ་ལས་རྒྱུ་མེད་པར་འདིར་མངོན་པར་གྲུབ་པའང་མེད་དོ། འདི་ལ་སྔ་མ་འཆི་འཕོ་བའི་ཕྱིར་ ‘འཆི་འཕོ་’ ཞེས་བྱ་ལ། ཕྱི་མ་སྲིད་པ་གཞན་གྱི་འགོ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་ ‘ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་’ ཞེས་བྱའོ། Etthāha – nanu evaṃ asaṅkantipātubhāve sati ye imasmiṃ manussattabhāve khandhā, tesaṃ niruddhattā, phalapaccayassa ca kammassa tattha agamanato, aññassa aññato ca taṃ phalaṃ siyā, upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā, tasmā na sundaramidaṃ vidhānanti? Tatridaṃ vuccati – འདིར་སྨྲས་པ། འོ་ན། དེ་ལྟར་འཕོ་བ་མེད་པར་མངོན་པར་གྲུབ་པ་ཡོད་ན། མིའི་སྐྱེ་བ་འདིའི་ཕུང་པོ་རྣམས་འགགས་པའི་ཕྱིར་དང་། འབྲས་བུའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ལས་དེར་མ་སོང་བའི་ཕྱིར། གཞན་གྱི་འབྲས་བུ་གཞན་ལས་བྱུང་བར་མི་འགྱུར་རམ། ལོངས་སྤྱོད་པ་པོ་ཡང་མེད་ན། འབྲས་བུ་དེ་སུ་ཞིག་གི་ཡིན་པར་འགྱུར། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གཞག་པ་འདི་ནི་ལེགས་པོ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེ་ན། དེ་ལ་འདི་སྐད་བརྗོད་དེ། ‘‘Santāne yaṃ phalaṃ etaṃ, nāññassa na ca aññato; Bījānaṃ abhisaṅkhāro, etassatthassa sādhako. ‘རྒྱུད་ལ་འབྲས་བུ་གང་བྱུང་འདི། གཞན་གྱི་མིན་ཞིང་གཞན་ལས་མིན། ས་བོན་རྣམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ནི། དོན་འདི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན།’ ‘‘Phalassuppattiyā eva, siddhā bhuñjakasammuti; Phaluppādena rukkhassa, yathā phalati sammutī’’ti. ‘འབྲས་བུ་སྐྱེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནི། ཟ་བ་པོ་ཡི་ཐ་སྙད་གྲུབ། ཤིང་ལ་འབྲས་བུ་སྐྱེས་པ་ན། ཤིང་ལ་འབྲས་བུ་ཆགས་ཞེས་བཞིན།’ Yopi vadeyya ‘‘evaṃ santepi ete saṅkhārā vijjamānā vā phalassa paccayā siyuṃ, avijjamānā vā. Yadi ca vijjamānā, pavattikkhaṇeyeva nesaṃ vipākena bhavitabbaṃ. Atha avijjamānā, pavattito pubbe pacchā ca niccaṃ phalāvahā siyu’’nti. So evaṃ vattabbo – གང་ཞིག་གིས་འདི་སྐད་སྨྲ་སྟེ། ‘འདི་ལྟར་ཡིན་ནའང་། འདུ་བྱེད་འདི་དག་ཡོད་བཞིན་དུ་འབྲས་བུའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་རམ། འོན་ཏེ་མེད་པར་འགྱུར། གལ་ཏེ་ཡོད་བཞིན་དུ་ཡིན་ན། དེ་དག་འབྱུང་བའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། ཅི་སྟེ་མེད་པར་ཡིན་ན། མ་བྱུང་བའི་སྔོན་དང་འགགས་པའི་རྗེས་སུ་ཡང་རྟག་ཏུ་འབྲས་བུ་འབྱིན་པར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་ཟེར་ན། དེ་ལ་འདི་སྐད་བརྗོད་པར་བྱའོ། ‘‘Katattā paccayā ete, na ca niccaṃ phalāvahā; Pāṭibhogādikaṃ tattha, veditabbaṃ nidassana’’nti. ‘བྱས་པའི་ཕྱིར་ན་རྐྱེན་ཡིན་ལ། རྟག་ཏུ་འབྲས་བུ་འབྱིན་པའང་མིན། འདི་ལ་གཏའ་མ་ལ་སོགས་པ། དཔེ་རུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན།’ Viññāṇapaccayā [Pg.197] nāmarūpanti idha vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā nāmaṃ, cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpaṃ. Abhāvakagabbhaseyyakānaṃ aṇḍajānañca paṭisandhikkhaṇe vatthudasakaṃ kāyadasakanti vīsati rūparūpāni, tayo ca arūpino khandhāti ete tevīsati dhammā ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti veditabbā. Sabhāvakānaṃ bhāvadasakaṃ pakkhipitvā tettiṃsa, opapātikasattesu brahmakāyikādīnaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotavatthudasakāni jīvitindriyanavakañcāti ekūnacattālīsa rūparūpāni, tayo ca arūpino khandhāti ete bācattālīsa dhammā ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti veditabbā. Kāmabhave pana sesaopapātikānaṃ, saṃsedajānaṃ vā sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotaghānajivhākāyavatthubhāvadasakānīti sattati rūparūpāni, tayo ca arūpino khandhāti ete tesattati dhammā ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti veditabbā. Esa ukkaṃso, avakaṃsena pana taṃtaṃdasakavikalānaṃ tassa tassa vasena hāpetvā hāpetvā paṭisandhiyaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpasaṅkhā veditabbā. Arūpīnaṃ pana tayova arūpino khandhā. Asaññīnaṃ rūpato jīvitindriyanavakamevāti. Esa tāva paṭisandhiyaṃ nayo. ‘རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མིང་དང་གཟུགས་’ ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདིར་ཚོར་བ་དང་འདུ་ཤེས་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་མིང་ཡིན་ལ། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་དང་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ལ་བརྟེན་པའི་གཟུགས་ནི་གཟུགས་སོ། མཚན་མེད་པའི་མངལ་སྐྱེས་དང་སྒོང་སྐྱེས་རྣམས་ཀྱི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་ལ། གཞིའི་དབང་པོ་བཅུ་ཚན་དང་ལུས་ཀྱི་དབང་པོ་བཅུ་ཚན་ཏེ་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཉི་ཤུ་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་སྟེ། ཆོས་ཉི་ཤུ་རྩ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་ ‘རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མིང་དང་གཟུགས་’ ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། མཚན་དང་བཅས་པ་རྣམས་ལ་ནི་མཚན་གྱི་བཅུ་ཚན་བསྣན་པས་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་མོ། རྫུས་སྐྱེས་ཀྱི་སེམས་ཅན་ཚངས་རིས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་ལ། མིག་དང་རྣ་བ་དང་གཞིའི་བཅུ་ཚན་རྣམས་དང་སྲོག་གི་དབང་པོའི་དགུ་ཚན་ཏེ་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་དགུ་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་སྟེ། ཆོས་བཞི་བཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ནི་ ‘རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མིང་དང་གཟུགས་’ ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། འདོད་པའི་ཁམས་སུ་ནི་རྫུས་སྐྱེས་ལྷག་མ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་སྐྱེ་མཆེད་དང་མཚན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དྲོད་གཤེར་སྐྱེས་རྣམས་ཀྱི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་ལ། མིག་དང་རྣ་བ་དང་སྣ་དང་ལྕེ་དང་ལུས་དང་གཞི་དང་མཚན་གྱི་བཅུ་ཚན་ཏེ་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་བདུན་ཅུ་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་སྟེ། ཆོས་བདུན་ཅུ་རྩ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་ ‘རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མིང་དང་གཟུགས་’ ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། འདི་ནི་མང་ཤོས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་པ་ཡིན་ལ། ཉུང་ཤོས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་བཅུ་ཚན་དེ་དང་དེ་དག་མ་ཚང་བ་རྣམས་ལ་དེ་དང་དེའི་སྒོ་ནས་དབྲི་བར་བྱས་ཏེ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དུས་སུ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་གྲངས་ཤེས་པར་བྱའོ། གཟུགས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་ཁོ་ནའོ། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ལས་སྲོག་གི་དབང་པོའི་དགུ་ཚན་ཁོ་ནའོ། འདི་ནི་རེ་ཞིག་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐབས་ཀྱི་ཚུལ་ལོ། Pavatte pana sabbattha rūpapavattidese paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe paṭisandhicittena saha pavattaututo utusamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ pātubhavati. Paṭhamabhavaṅgato pabhuti cittasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ, saddapātubhāvakāle ututo ceva cittato ca saddanavakaṃ, kabaḷīkārāhārūpajīvīnaṃ āhārasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakanti evaṃ āhārasamuṭṭhānassa, suddhaṭṭhakassa, utucittasamuṭṭhānānañca dvinnaṃ navakānaṃ vasena chabbīsatividhaṃ, ekekacitte tikkhattuṃ uppajjamānaṃ vuttakammasamuṭṭhānañca sattatividhanti channavutividhaṃ rūpaṃ, tayo ca arūpino khandhāti navanavutidhammā yathāsambhavaṃ ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti veditabbā. འཇུག་པའི་དུས་སུ་ནི་གཟུགས་འབྱུང་བའི་གནས་ཐམས་ཅད་དུ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་ཀྱི་གནས་པའི་སྐད་ཅིག་ལ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བའི་དྲོད་ལས་དྲོད་ལས་བྱུང་བའི་དག་པའི་བརྒྱད་ཚན་མངོན་པར་འགྲུབ་བོ། སེམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་པོ་ནས་བཟུང་སྟེ་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་དག་པའི་བརྒྱད་ཚན་དང་། སྒྲ་མངོན་པར་འབྱུང་བའི་ཚེ་དྲོད་དང་སེམས་གཉིས་ཀ་ལས་སྒྲའི་དགུ་ཚན་དང་། ཟས་གོང་བུ་ཟ་ཞིང་འཚོ་བ་རྣམས་ལ་ཟས་ལས་བྱུང་བའི་དག་པའི་བརྒྱད་ཚན་ཏེ། དེ་ལྟར་ཟས་ལས་བྱུང་བའི་དག་པའི་བརྒྱད་ཚན་དང་། དྲོད་དང་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་དགུ་ཚན་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་ཉི་ཤུ་རྩ་དྲུག་དང་། སེམས་རེ་རེ་ལ་ཐེངས་གསུམ་སྐྱེ་བའི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ལས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་བདུན་ཅུ་སྟེ། བསྡོམས་པས་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་སྟེ། ཆོས་དགུ་བཅུ་རྩ་དགུ་པོ་འདི་དག་ནི་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་ ‘རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མིང་དང་གཟུགས་’ ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato yuttito ca. Sutte hi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā siddhā. Yuttito pana – འདིར་དྲི་བ་ཡོད་དེ། ཇི་ལྟར་ན་ ‘ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་མིང་དང་གཟུགས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། མདོ་དང་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ། མདོ་ལས་ནི་ ‘སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཆོས་རྣམས་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དུ་རྣམ་པ་མང་པོའི་སྒོ་ནས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། རིགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི། ‘‘Cittajena [Pg.198] hi rūpena, idha diṭṭhena sijjhati; Adiṭṭhassāpi rūpassa, viññāṇaṃ paccayo itī’’ti. ‘སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་ཉིད་ནི། འདིར་ནི་མཐོང་བས་གྲུབ་པ་ལྟར། མ་མཐོང་བ་ཡི་གཟུགས་ལ་ཡང་། རྣམ་ཤེས་རྐྱེན་ཡིན་དེ་བཞིན་ནོ།’ ཞེས་སོ། Nāmarūpapaccayā saḷāyatananti nāmaṃ vuttameva. Idha pana rūpaṃ niyamato cattāri mahābhūtāni, cha vatthūni, jīvitindriyanti ekādasavidhaṃ. Saḷāyatanaṃ pana cakkhāyatanaṃ sotaghānajivhākāyamanāyatanaṃ. མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་ཅེས་པ་ལ། མིང་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། འདིར་ནི་གཟུགས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི། གཞི་དྲུག སྲོག་གི་དབང་པོ་སྟེ་རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་གོ། སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་ནི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད། རྣ་བའི་སྐྱེ་མཆེད། སྣའི་སྐྱེ་མཆེད། ལྕེའི་སྐྱེ་མཆེད། ལུས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད། ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘nāmarūpaṃ saḷāyatanassa paccayo’’ti? Nāmarūpabhāve bhāvato. Tassa tassa hi nāmassa rūpassa ca bhāve taṃ taṃ āyatanaṃ hoti, na aññathāti. འདི་ལ་དོགས་པ་ཡོད་དེ། ཇི་ལྟར་ན་“མིང་དང་གཟུགས་ནི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། མིང་དང་གཟུགས་ཡོད་པས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་མིང་དང་གཟུགས་དེ་དང་དེ་དག་ཡོད་ན་སྐྱེ་མཆེད་དེ་དང་དེ་དག་འབྱུང་གི། གཞན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། Saḷāyatanapaccayā phassoti – སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་རྐྱེན་གྱིས་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི། ‘‘Chaḷeva phassā saṅkhepā, cakkhusamphassaādayo; Viññāṇamiva bāttiṃsa, vitthārena bhavanti te’’. “མིག་གི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ། །མདོར་བསྡུས་རེག་པ་དྲུག་ཉིད་དེ། །རྣམ་ཤེས་བཞིན་དུ་རྒྱས་པར་ནི། །དེ་དག་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་འགྱུར། །” Phassapaccayā vedanāti – རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཚོར་བ་ཞེས་པ་ནི། ‘‘Dvārato vedanā vuttā, cakkhusamphassajādikā; Chaḷeva tā pabhedena, idha bāttiṃsa vedanā’’. “མིག་གི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་སོགས། །སྒོ་ཡི་སྒོ་ནས་ཚོར་བ་གསུངས། །དབྱེ་བས་དེ་དག་དྲུག་ཉིད་དེ། །འདིར་ནི་ཚོར་བ་སུམ་ཅུ་གཉིས། །” Vedanāpaccayā taṇhāti – ཚོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་སྲེད་པ་ཞེས་པ་ནི། ‘‘Rūpataṇhādibhedena, cha taṇhā idha dīpitā; Ekekā tividhā tattha, pavattākārato matā. “གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་སོགས་དབྱེ་བ་ཡིས། །འདིར་ནི་སྲེད་པ་དྲུག་བཤད་དེ། །དེ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པ་ལས། །རེ་རེ་ལའང་གསུམ་དུ་འདོད། ། ‘‘Dukkhī sukhaṃ patthayati, sukhī bhiyyopi icchati; Upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā. “སྡུག་བསྔལ་ལྡན་པ་བདེ་བ་འདོད། །བདེ་ལྡན་ཕྱིར་ཞིང་འདོད་པ་སྟེ། །བཏང་སྙོམས་ཞི་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། །བདེ་བ་ཉིད་དུ་བཤད་པ་ཡིན། ། ‘‘Taṇhāya paccayā tasmā, honti tissopi vedanā; Vedanāpaccayā taṇhā, iti vuttā mahesinā’’ti. “དེ་ཕྱིར་ཚོར་བ་གསུམ་པོ་ནི། །སྲེད་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བ་སྟེ། །ཚོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་སྲེད་པ་ཞེས། །ཐུབ་པ་ཆེན་པོས་གསུངས་པ་ཡིན། །” Taṇhāpaccayā upādānanti cattāri upādānāni kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānaṃ. Upādānapaccayā bhavoti idha kammabhavo adhippeto, upapattibhavo pana paduddhāravasena vutto. Bhavapaccayā jātīti kammabhavapaccayā jāti paṭisandhikhandhānaṃ pātubhavo. སྲེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་བཞི་སྟེ། འདོད་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ། ལྟ་བ་ཉེ་བར་ལེན་པ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཉེ་བར་ལེན་པ། བདག་ཏུ་སྨྲ་བ་ཉེ་བར་ལེན་པའོ། ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྲིད་པ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ལ། སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ནི་ཚིག་གི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། སྲིད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི། ལས་ཀྱི་སྲིད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་སྐྱེ་བའོ། Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘bhavo jātiyā paccayo’’ti ce? Bāhirapaccayasamattepi hīnapaṇītatādivisesadassanato. Bāhirānañhi janakajananisukkasoṇitāhārādīnaṃ paccayānaṃ samattepi sattānaṃ yamakānampi [Pg.199] sataṃ hīnapaṇītatādiviseso dissati. So ca na ahetuko sabbadā ca sabbesañca abhāvato, na kammabhavato aññahetuko tadabhinibbattakasattānaṃ ajjhattasantāne aññassa kāraṇassa abhāvatoti kammabhavahetukova. Kammañhi sattānaṃ hīnapaṇītatādivisesassa hetu. Tenāha bhagavā – ‘‘kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnapaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289). Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘bhavo jātiyā paccayo’’ti. འདི་ལ་དོགས་པ་ཡོད་དེ། གལ་ཏེ་“སྲིད་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། ཕྱི་རོལ་གྱི་རྐྱེན་མཚུངས་པ་ཉིད་དུའང་དམན་མཆོག་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྐྱེད་བྱེད་ཕ་མ་དང་། ཁུ་ཁྲག ཟས་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་རྣམས་མཚུངས་པ་ཉིད་དུའང་། སེམས་ཅན་མཚེ་མ་རྣམས་ལའང་དམན་མཆོག་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། ཁྱད་པར་དེ་ཡང་རྒྱུ་མེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། རྟག་ཏུ་དང་ཐམས་ཅད་ལ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལས་གཞན་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའང་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལས་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནང་གི་རྒྱུད་ལ་རྒྱུ་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་ན། ལས་ཀྱི་སྲིད་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། ལས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དམན་མཆོག་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། དེ་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“ལས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་དམན་པ་དང་མཆོག་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ཕྱིར་“སྲིད་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། Jātipaccayā jarāmaraṇantiādīsu yasmā asati jātiyā jarāmaraṇañceva sokādayo ca dhammā na honti, jātiyā pana sati jarāmaraṇañceva jarāmaraṇasaṅkhātadukkhadhammaphuṭṭhassa bālassa jarāmaraṇādisambandhā vā tena tena dukkhadhammena phuṭṭhassa anabhisambandhā vā sokādayo ca dhammā honti. Tasmā jātipaccayā jarāmaraṇanti. Samecca abhisamecca dhammanti ñāṇena samāgantvā catusaccadhammaṃ paṭivijjhitvā. “སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་མེད་ན་རྒ་ཤི་དང་མྱ་ངན་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་མི་འབྱུང་ལ། སྐྱེ་བ་ཡོད་ན་ནི་རྒ་ཤི་དང་། རྒ་ཤི་ཞེས་བྱ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆོས་ཀྱིས་རེག་པའི་བྱིས་པ་རྣམས་ལ། རྒ་ཤི་ལ་སོགས་པ་དང་འབྲེལ་བའམ། ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆོས་དེ་དང་དེས་རེག་ཀྱང་འབྲེལ་བ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ཕྱིར་“སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤི་”ཞེས་བྱའོ། ཆོས་རྣམས་ཀུན་ཏུ་བསྡུས་ཤིང་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་དང་འཕྲད་དེ་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པའོ། Evaṃ dvādasapadikaṃ paccayākārappavattiṃ dassetvā idāni vivaṭṭavasena avijjādīnaṃ nirodhadassanatthaṃ ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti samecca abhisamecca dhamma’’ntiādimāha. Tattha avijjānirodhāti avijjāya anuppādanirodhā puna appavattinirodhena. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti. Evaṃ sesapadesupi. Idaṃ dukkhantiādayo pubbe vuttanayā eva. Ime dhammā abhiññeyyāti ime tebhūmakā dhammā sabhāvalakkhaṇāvabodhavasena sobhanākārena, adhikena ñāṇena vā sabhāvato jānitabbā. Pariññeyyāti sāmaññalakkhaṇāvabodhavasena, kiccasamāpanavasena ca byāpitvā jānitabbā. Ime dhammā pahātabbāti ime samudayapakkhikā dhammā tena tena guṇaṅgena pahātabbā. Bhāvetabbāti vaḍḍhetabbā. Sacchikātabbāti paccakkhaṃ kātabbā. Duvidhā sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ca ārammaṇasacchikiriyā ca. Channaṃ phassāyatanānanti cakkhādīnaṃ channaṃ āyatanānaṃ. Samudayañca atthaṅgamañcāti uppādañca nirodhañca. དེ་ལྟར་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་འཇུག་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ལྡོག་པའི་དབང་གིས་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་འགག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མ་རིག་པ་འགག་པས་འདུ་བྱེད་འགག་པ་ཞེས་ཆོས་རྣམས་ཀུན་ཏུ་བསྡུས་ཤིང་མངོན་པར་རྟོགས་ནས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“མ་རིག་པ་འགག་པ་”ཞེས་པ་ནི། མ་རིག་པ་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགག་པ་དང་། ཡང་མི་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགག་པའོ། “འདུ་བྱེད་འགག་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགག་པའོ། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། “ཆོས་འདི་དག་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་འདི་དག་རང་གི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་མཛེས་པའི་རྣམ་པའམ། ཡང་ན་ལྷག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རང་བཞིན་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའོ། “ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། བྱ་བ་མཐར་ཕྱིན་པའི་དབང་གིས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་ཤེས་པར་བྱ་བའོ། “ཆོས་འདི་དག་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་འབྱུང་གི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་འདི་དག་ཡོན་ཏན་གྱི་ཡན་ལག་དེ་དང་དེས་སྤང་བར་བྱ་བའོ། “བསྒོམ་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྤེལ་བར་བྱ་བའོ། “མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའོ། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། ཐོབ་པའི་མངོན་སུམ་དང་། དམིགས་པའི་མངོན་སུམ་མོ། “རེག་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་”ཅེས་པ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གོ། “ཀུན་འབྱུང་བ་དང་ནུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་དང་འགག་པའོ། Bhūripaññoti bhūri viyāti bhūri, tāya bhūripaññāya samannāgato bhūripañño. Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho. “ས་ལྟ་བུའི་ཤེས་རབ་”ཅེས་པ་ནི། ས་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་ནི་ས་སྟེ། ས་ལྟ་བུའི་ཤེས་རབ་དེ་དང་ལྡན་པས་ན་ས་ལྟ་བུའི་ཤེས་རབ་ཅན་ནོ། “ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་”ལ་སོགས་པ་ལ། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། Tatridaṃ [Pg.200] mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ – katamā mahāpaññā? Mahante atthe pariggaṇhātīti mahāpaññā. Mahante dhamme…pe… mahantā niruttiyo… mahantāni paṭibhānāni pariggaṇhātīti mahāpaññā. Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā. Mahante samādhikkhandhe…pe… paññākkhandhe… vimuttikkhandhe… vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā. Mahantāni ṭhānāṭhānāni…pe… mahāvihārasamāpattiyo… mahantāni ariyasaccāni… mahante satipaṭṭhāne… sammappadhāne… iddhipāde… mahantāni indriyāni … balāni… bojjhaṅgāni… mahante ariyamagge… mahantāni sāmaññaphalāni… mahāabhiññāyo… mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā. དེ་ལ་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་འདི་ཡོད་དེ། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་གང་ཞེ་ན། དོན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་ན་ཤེས་རབ་ཆེན་པོའོ། ཆོས་ཆེན་པོ་རྣམས་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... ངེས་པའི་ཚིག་ཆེན་པོ་རྣམས་... སྤོབས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་ན་ཤེས་རབ་ཆེན་པོའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་ན་ཤེས་རབ་ཆེན་པོའོ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕུང་པོ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་ན་ཤེས་རབ་ཆེན་པོའོ། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... གནས་པ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཆེན་པོ་རྣམས། འཕགས་པའི་བདེན་པ་ཆེན་པོ་རྣམས། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཆེན་པོ་རྣམས། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཆེན་པོ་རྣམས། དབང་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས། སྟོབས་ཆེན་པོ་རྣམས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཆེན་པོ་རྣམས། འཕགས་པའི་ལམ་ཆེན་པོ་རྣམས། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས། མངོན་པར་ཤེས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས། དོན་དམ་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་ན་ཤེས་རབ་ཆེན་པོའོ། Katamā puthupaññā? Puthunānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthunānādhātūsu…pe… puthunānāāyatanesu… puthunānāpaṭiccasamuppādesu… puthunānāsuññatamanupalabbhesu… puthunānāatthesu… dhammesu… niruttīsu… paṭibhānesu… puthunānāsīlakkhandhesu… puthunānāsamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanakkhandhesu… puthunānāṭhānāṭhānesu… puthunānāvihārasamāpattīsu… puthunānāariyasaccesu… puthunānāsatipaṭṭhānesu… sammappadhānesu… iddhipādesu… indriyesu… balesu… bojjhaṅgesu… puthunānāariyamaggesu… sāmaññaphalesu… abhiññāsu… puthunānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. ཤེས་རབ་ཡངས་པ་གང་ཞེ་ན། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པས་ན་ཤེས་རབ་ཡངས་པའོ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་ཁམས་རྣམས་ལ་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་དང་མི་དམིགས་པ་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་དོན་རྣམས་ལ། ཆོས་རྣམས་ལ། ངེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ། སྤོབས་པ་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་གནས་པ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་ལ། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་རྣམས་ལ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་རྣམས་ལ། དབང་པོ་རྣམས་ལ། སྟོབས་རྣམས་ལ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་རྣམས་ལ། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་ལ། མངོན་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ལ། ཡངས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པ་དང་ཐུན་མོང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་འདས་ཏེ། དོན་དམ་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པས་ན་ཤེས་རབ་ཡངས་པའོ། Katamā hāsapaññā? Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti. Indriyasaṃvaraṃ paripūreti. Bhojane mattaññutaṃ…pe… jāgariyānuyogaṃ… sīlakkhandhaṃ… samādhikkhandhaṃ… paññākkhandhaṃ… vimuttikkhandhaṃ… vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo…pe… pāmojjabahulo ṭhānāṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhatīti hāsapaññā. Satipaṭṭhāne bhāveti sammappadhāne… iddhipāde… indriyāni… balāni… bojjhaṅge… ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā, hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikarotīti hāsapaññā, abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā, hāsabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā. ཤེས་རབ་རངས་པ་གང་ཞེ་ན། འདིར་ལ་ལ་ཞིག་རངས་པ་མང་བ། དགའ་བ་མང་བ། ཚིམ་པ་མང་བ། མགུ་བ་མང་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། དབང་པོ་སྡོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་དང་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕུང་པོ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཕུང་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཤེས་རབ་རངས་པའོ། རངས་པ་མང་བ་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... མགུ་བ་མང་བཞིན་དུ་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པས་ན་ཤེས་རབ་རངས་པའོ། རངས་པ་མང་བཞིན་དུ་གནས་པ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཤེས་རབ་རངས་པའོ། རངས་པ་མང་བཞིན་དུ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྟོགས་པས་ན་ཤེས་རབ་རངས་པའོ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་སྒོམ་པ། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་རྣམས་... རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་རྣམས། དབང་པོ་རྣམས། སྟོབས་རྣམས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས། འཕགས་པའི་ལམ་སྒོམ་པས་ན་ཤེས་རབ་རངས་པའོ། རངས་པ་མང་བཞིན་དུ་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་ན་ཤེས་རབ་རངས་པའོ། མངོན་པར་ཤེས་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྟོགས་པས་ན་ཤེས་རབ་རངས་པའོ། རངས་པ་མང་བཞིན་དུ་དོན་དམ་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་ན་ཤེས་རབ་རངས་པའོ། Katamā [Pg.201] javanapaññā? Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato… dukkhato… anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato… dukkhato… anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. ཤེས་རབ་མྱུར་བ་གང་ཞེ་ན། གཟུགས་འདས་པ་དང་། མ་བྱོན་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ་དང་། ནང་དང་། ཕྱི་དང་། རགས་པ་དང་། ཕྲ་བ་དང་། དམན་པ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་དང་། ཐག་རིང་བ་དང་། ཉེ་བར་གཏོགས་པ་གང་ཅི་ཡང་རུང་སྟེ། གཟུགས་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་ཤེས་རབ་མྱུར་བའོ། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པ་ཉིད་དུ་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་ཤེས་རབ་མྱུར་བའོ། ཚོར་བ་གང་ཅི་ཡང་རུང་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... འདུ་ཤེས་གང་ཅི་ཡང་རུང་། འདུ་བྱེད་གང་ཅི་ཡང་རུང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་འདས་པ་དང་། མ་བྱོན་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... ཐག་རིང་བ་དང་ཉེ་བར་གཏོགས་པ་གང་ཅི་ཡང་རུང་སྟེ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པ་ཉིད་དུ་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་ཤེས་རབ་མྱུར་བའོ། མིག་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... རྒ་ཤི་འདས་པ་དང་། མ་བྱོན་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པ་ཉིད་དུ་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་ཤེས་རབ་མྱུར་བའོ། Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. གཟུགས་འདས་པ་དང་། མ་བྱོན་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་ཟད་པའི་དོན་གྱིས་མི་རྟག་པ་དང་། འཇིགས་པའི་དོན་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། སྙིང་པོ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་བདག་མེད་པ་ཉིད་དུ་གཞལ་ཞིང་། རྟོག་པར་བྱས་ལ། རྣམ་པར་ཕྱེ་ཞིང་གསལ་བར་བྱས་ནས། གཟུགས་འགག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་ཤེས་རབ་མྱུར་བའོ། ཚོར་བ་དང་། འདུ་ཤེས་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། མིག་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... རྒ་ཤི་འདས་པ་དང་། མ་བྱོན་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་ཟད་པའི་དོན་གྱིས་མི་རྟག་པ་དང་། འཇིགས་པའི་དོན་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། སྙིང་པོ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་བདག་མེད་པ་ཉིད་དུ་གཞལ་ཞིང་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... གསལ་བར་བྱས་ནས། རྒ་ཤི་འགག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་ཤེས་རབ་མྱུར་བའོ། Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā…pe… vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ…pe… nirodhadhammanti tulayitvā…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. གཟུགས་འདས་པ་དང་། མ་བྱོན་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་མི་རྟག་པ། འདུས་བྱས། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ། ཟད་པའི་ཆོས་ཅན། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན། འགག་པའི་ཆོས་ཅན་ཉིད་དུ་གཞལ་ཞིང་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... གསལ་བར་བྱས་ནས། གཟུགས་འགག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་ཤེས་རབ་མྱུར་བའོ། ཚོར་བ་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... འདུ་ཤེས་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། མིག་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... རྒ་ཤི་འདས་པ་དང་། མ་བྱོན་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་མི་རྟག་པ་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... འགག་པའི་ཆོས་ཅན་ཉིད་དུ་གཞལ་ཞིང་... བྱེ་བྲག་ཏུ་... གསལ་བར་བྱས་ནས། རྒ་ཤི་འགག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མྱུར་དུ་འཇུག་པས་ན་ཤེས་རབ་མྱུར་བའོ། Katamā tikkhapaññā? Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti. Uppannaṃ byāpādavitakkaṃ… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ… uppannuppanne pāpake akusale dhamme… uppannaṃ rāgaṃ… uppannaṃ dosaṃ… mohaṃ… kodhaṃ… upanāhaṃ… makkhaṃ… paḷāsaṃ… issaṃ… macchariyaṃ… māyaṃ… sāṭheyyaṃ… thambhaṃ… sārambhaṃ… mānaṃ… atimānaṃ… madaṃ… pamādaṃ… sabbe kilese… sabbe duccarite… sabbe abhisaṅkhāre… sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekamhi āsane cattāro ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, catasso ca paṭisambhidāyo, cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā. རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་གང་ཞེ་ན། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མྱུར་དུ་གཅོད་པས་ན་རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་བོ། སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་མི་གནས་ཤིང་། སྐྱེས་པའི་གནོད་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། སྐྱེས་ཤིང་སྐྱེས་པའི་སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་དང་། ཁྲོ་བ་དང་། ཁོན་དུ་འཛིན་པ་དང་། འཆབ་པ་དང་། འཚིག་པ་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། སེར་སྣ་དང་། སྒྱུ་དང་། གཡོ་དང་། གྱོང་པོ་དང་། ཚིག་པ་ཟ་བ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། རྒྱགས་པ་དང་། བག་མེད་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་། ཉེས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཐམས་ཅད་དང་། འཁོར་བར་འགྲོ་བའི་ལས་ཐམས་ཅད་ལ་མི་གནས་ཤིང་། སྤོང་བ་དང་། སེལ་བ་དང་། མཐར་བྱེད་པ་དང་། མེད་པར་བྱེད་པས་ན་རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་བོ། སྟན་གཅིག་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་དང་། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞི་དང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་དང་། མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་རྣམས་ཐོབ་པར་བྱས་ཤིང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་རེག་པར་བྱས་པས་ན་རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་བོ། Katamā [Pg.202] nibbedhikapaññā? Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ…pe… mohakkhandhaṃ… kodhaṃ… upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་གང་ཞེ་ན། འདི་ན་ལ་ལ་ཞིག་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྲག་པ་མང་བ་དང་། དངངས་པ་མང་བ་དང་། ཡིད་བྱུང་བ་མང་བ་དང་། མི་དགའ་བ་མང་བ་དང་། མངོན་པར་མི་དགའ་བ་མང་བ་དང་། ཕྱིར་ཕྱོགས་པ་དང་། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་མི་རྩེ་ཞིང་། སྔོན་མ་ཕིགས་པ་དང་། སྔོན་མ་བཅོམ་པའི་ཆགས་པའི་ཕུང་པོ་འབིགས་ཤིང་འཇོམས་པས་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་བོ། སྔོན་མ་ཕིགས་པ་དང་། སྔོན་མ་བཅོམ་པའི་ཞེ་སྡང་གི་ཕུང་པོ་དང་། ལ་སོགས་པ། གཏི་མུག་གི་ཕུང་པོ་དང་། ཁྲོ་བ་དང་། ཁོན་དུ་འཛིན་པ་དང་། ལ་སོགས་པ། འཁོར་བར་འགྲོ་བའི་ལས་ཐམས་ཅད་འབིགས་ཤིང་འཇོམས་པས་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་བོ། 28. Sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vāti so bhūripañño khīṇāsavo yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā mutaṃ vā tesu sabbadhammesu mārasenaṃ vināsetvā ṭhitabhāvena visenibhūto. Tameva dassinti taṃ eva visuddhadassiṃ. Vivaṭaṃ carantanti taṇhāchadanādivigamena vivaṭaṃ hutvā carantaṃ. Kenīdha lokasmi vikappayeyyāti kena idha loke taṇhākappena vā diṭṭhikappena vā koci vikappeyya, tesaṃ vā pahīnattā rāgādinā pubbe vuttenāti. ༢༨. “ཁོང་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་དམག་ལས་གྲོལ་བར་གྱུར་ཏེ། མཐོང་བ་དང་ཐོས་པ་དང་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་གང་ཅི་ཡང་རུང་”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས། མཐོང་བ་དང་ཐོས་པ་དང་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དེ་དག་ལ། བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་ཤིང་གནས་པའི་ཕྱིར་དམག་ལས་གྲོལ་བར་གྱུར་པའོ། “དེ་ཉིད་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་མཐོང་བའོ། “ཕྱེ་སྟེ་སྤྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བས་ཕྱེ་བར་གྱུར་ཏེ་སྤྱོད་པའོ། “འཇིག་རྟེན་འདིར་གང་གིས་རྣམ་པར་རྟོག་པར་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདིར་སྲེད་པའི་རྣམ་རྟོག་གམ། ལྟ་བའི་རྣམ་རྟོག་གང་གིས་སུ་ཞིག་རྣམ་པར་རྟོག་པར་བྱེད། སྔར་བཤད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། Kāmā te paṭhamā senātiādīsu catūsu gāthāsu ayamattho – yasmā āditova agāriyabhūte satte vatthukāmesu kilesakāmā mohayanti, te abhibhuyya anagāriyabhāvaṃ upagatānaṃ pantesu vā senāsanesu, aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati uppajjati. Vuttañcetaṃ – ‘‘pabbajitena kho, āvuso, abhirati dukkarā’’ti (saṃ. ni. 4.331). Tato te parapaṭibaddhajīvikattā khuppipāsā bādheti, tāya bādhitānaṃ pariyesanataṇhā cittaṃ kilamayati, atha nesaṃ kilantacittānaṃ thinamiddhaṃ okkamati tato visesamanadhigacchantānaṃ durabhisambhavesu araññavanapatthesu senāsanesu viharataṃ utrāsasaññitā bhīru jāyati, tesaṃ ussaṅkitaparisaṅkitānaṃ dīgharattaṃ vivekarasamanassādayamānānaṃ viharataṃ ‘‘na siyā nu kho esa maggo’’ti paṭipattiyaṃ vicikicchā uppajjati, taṃ vinodetvā viharataṃ appamattakena visesādhigamena mānamakkhathambhā jāyanti, tepi vinodetvā viharataṃ tato adhikataraṃ visesādhigamaṃ nissāya lābhasakkārasilokā uppajjanti, lābhādimucchitā dhammapaṭirūpakāni pakāsentā micchāyasaṃ adhigantvā tattha ṭhitā jātiādīhi attānaṃ ukkaṃsenti, paraṃ vambhenti. Tasmā kāmādīnaṃ paṭhamasenādibhāvo veditabbo. “འདོད་པ་རྣམས་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་དམག་དང་པོའོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་དོན་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་ཁྱིམ་པར་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པས་རྨོངས་པར་བྱེད་ལ། དེ་དག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་ཁྱིམ་མེད་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་རྣམས་ལ། དབེན་པའི་གནས་མལ་ལམ། ཡང་ན་ལྷག་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་མི་དགའ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་བས་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱ་བ་ནི་དཀའ་འོ”ཞེས་སོ། དེ་ནས་ཁོང་ཚོའི་འཚོ་བ་གཞན་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར་བཀྲེས་སྐོམ་གྱིས་གནོད་པར་བྱེད། དེས་གནོད་པ་རྣམས་ལ་ཚོལ་བའི་སྲེད་པས་སེམས་ངལ་བར་བྱེད། དེ་ནས་སེམས་ངལ་བར་གྱུར་པ་དེ་དག་ལ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་འཇུག་པར་འགྱུར། དེ་ནས་ཁྱད་པར་མ་ཐོབ་པར་བགྲོད་དཀའ་བའི་དགོན་པ་དང་ནགས་ཁྲོད་ཀྱི་གནས་མལ་དུ་གནས་པ་རྣམས་ལ། སྐྲག་པའི་འདུ་ཤེས་དང་འཇིགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར། དེ་དག་དོགས་པ་དང་ཡིད་གཉིས་ཟ་ཞིང་དུས་ཡུན་རིང་པོར་དབེན་པའི་རོ་ལ་མི་མྱོང་བར་གནས་པ་དེ་དག་ལ། “འདི་ནི་ལམ་མ་ཡིན་ནམ་སྙམ་དུ་”སྒྲུབ་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་བར་འགྱུར། དེ་བསལ་ཏེ་གནས་པ་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་ཅུང་ཟད་ཐོབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ང་རྒྱལ་དང་། འཆབ་པ་དང་། གྱོང་པོ་ཉིད་སྐྱེ་བར་འགྱུར། དེ་དག་ཀྱང་བསལ་ཏེ་གནས་པ་རྣམས་ལ། དེ་ལས་ལྷག་པའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྙེད་པ་དང་། བཀུར་སྟི། གྲགས་པ་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར། རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྒྱལ་ཞིང་ཆོས་ལྟར་སྣང་བ་སྟོན་པར་བྱེད་ལ། ལོག་པའི་གྲགས་པ་ཐོབ་ནས་དེ་ལ་གནས་ཏེ། རིགས་ལ་སོགས་པས་བདག་ཉིད་བསྟོད་ཅིང་གཞན་ལ་སྨོད་པར་བྱེད། དེའི་ཕྱིར་འདོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་དམག་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་ཤེས་པར་བྱའོ། Evametaṃ [Pg.203] dasavidhaṃ senaṃ uddisitvā yasmā sā kaṇhadhammasamannāgatattā kaṇhassa namucino upakārāya saṃvattati, tasmā naṃ ‘‘tava senā’’ti niddisanto āha – ‘‘esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī’’ti. Tattha abhippahārinīti samaṇabrāhmaṇānaṃ ghātinī nippothinī, antarāyakarīti attho. Na naṃ asūro jināti, jetvāva labhate sukhanti evaṃ tava senaṃ asūro kāye ca jīvite ca sāpekkho puriso na jināti, sūro pana jināti, jetvāva maggasukhaṃ phalasukhañca adhigacchati. དེ་ལྟར་དམག་རྣམ་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་བསྟན་ནས། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ནི་ཆོས་ནག་པོ་དང་ལྡན་པས་ནག་པོ་བདུད་ཀྱི་གྲོགས་སུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ “ཁྱོད་ཀྱི་དམག་”ཅེས་ཉེ་བར་བསྟན་ནས་གསུངས་པ། “བདུད་ཁྱོད་ཀྱི་དམག་འདི་ནི། ནག་པོ་ཀུན་ཏུ་འཇོམས་པར་བྱེད་པའོ”ཞེས་སོ། དེ་ལ་ “ཀུན་ཏུ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་གསོད་པ་དང་། འཇོམས་པ་དང་། བར་ཆད་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “དཔའ་བོ་མ་ཡིན་པས་འདི་མི་ཐུབ། རྒྱལ་ནས་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱི་དམག་འདི་ནི། ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟ་བ་དང་བཅས་པའི་སྐྱེས་བུ་དཔའ་བོ་མ་ཡིན་པས་མི་ཐུབ་ལ། དཔའ་བོས་ནི་ཐུབ་ཅིང་། རྒྱལ་ནས་ལམ་གྱི་བདེ་བ་དང་འབྲས་བུའི་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། Yato catūhi ariyamaggehīti yadā catūhi niddosanibbānamagganasaṅkhātehi maggehi. Mārasenāti mārassa senā vacanakarā kilesā. Paṭisenikarāti paṭipakkhakarā. Jitā cāti parājayamānā hanitā ca. Parājitā cāti niggahitā ca. Bhaggāti bhinnā. Vippaluggāti cuṇṇavicuṇṇā. Parammukhāti vimukhabhāvaṃ pāpitā. Visenibhūtoti nikkileso hutvā ṭhito. “གང་གི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་ལམ་བཞིས”ཞེས་པ་ནི། སྐྱོན་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་ལམ་དུ་བགྲང་བའི་ལམ་བཞི་པོ་དག་གིས་སོ། “བདུད་ཀྱི་དམག”ཅེས་པ་ནི། བདུད་ཀྱི་བཀའ་ཉན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ། “གཉེན་པོར་བྱེད་པ”ཞེས་པ་ནི། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་བྱེད་པའོ། “རྒྱལ་བ”ཞེས་པ་ནི། ཕམ་པར་བྱས་པ་དང་བཅོམ་པའོ། “ཕམ་པར་བྱས་པ”ཞེས་པ་ནི། ཚར་བཅད་པའོ། “བཅག་པ”ཞེས་པ་ནི། བཤིག་པའོ། “རྣམ་པར་ཞིག་པ”ཞེས་པ་ནི། ཕྱེ་མར་བརླག་པའོ། “རྒྱབ་ཏུ་ཕྱོགས་པ”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ཕྱོགས་པའི་དངོས་པོར་བྱས་པའོ། “དམག་ལས་གྲོལ་བ”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པའོ། Vodātadassinti byavadātadassiṃ. Tāni chadanānīti etāni taṇhādikilesachadanāni. Vivaṭānīti pākaṭīkatāni. Viddhaṃsitānīti ṭhitaṭṭhānato apahatāni. Ugghāṭitānīti uppāṭitāni. Samugghāṭitānīti visesena uppāṭitāni. “རྣམ་པར་དག་པ་མཐོང་བ”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་བྱང་བ་མཐོང་བའོ། “སྒྲིབ་པ་དེ་དག”ཅེས་པ་ནི། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་སྒྲིབ་པ་འདི་དག་གོ། “ཕྱེ་བ”ཞེས་པ་ནི། གསལ་བར་བྱས་པའོ། “བཅོམ་པ”ཞེས་པ་ནི། གནས་པའི་ས་ནས་བསལ་བའོ། “ཕྱུང་བ”ཞེས་པ་ནི། རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བའོ། “ཡང་དག་པར་ཕྱུང་བ”ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བའོ། 29. Na kappayantīti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo? Te hi tādisā santo dvinnaṃ kappānaṃ purekkhārānañca kenaci na kappayanti, na purekkharonti. Paramatthaṃ accantasuddhiṃ adhigatattā anaccantasuddhiṃyeva akiriyasassatadiṭṭhiṃ ‘‘accantasuddhī’’ti na te vadanti. Ādānaganthaṃ gatitaṃ visajjāti catubbidhampi rūpādīnaṃ ādāyakattā ādānaganthaṃ attano cittasantāne gathitaṃ baddhaṃ ariyamaggasatthena vissajja chinditvā. Sesaṃ pākaṭameva. ༢༩. “རྣམ་པར་མི་རྟོག”ཅེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འབྲེལ་བ་དང་དོན་ནི། གཞན་ཡང་ཅི་ཞེ་ན། དེ་དག་ནི་དེ་ལྟ་བུར་གྱུར་པས་རྣམ་པར་རྟོག་པ་གཉིས་དང་མངོན་དུ་བྱེད་པ་གང་གིས་ཀྱང་རྣམ་པར་མི་རྟོག་ཅིང་མངོན་དུ་མི་བྱེད་དོ། དོན་དམ་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་དག་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། མཐར་ཐུག་པའི་དག་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དེ་བྱ་བ་མེད་པ་དང་རྟག་པར་ལྟ་བ་ལ་ “མཐར་ཐུག་པའི་དག་པའོ”ཞེས་དེ་དག་མི་སྨྲའོ། “ལེན་པའི་མདུད་པ་བཅིངས་པ་བཀྲོལ”ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལེན་པར་བྱེད་པ་རྣམ་པ་བཞི་པོ་ཉིད་ལེན་པའི་མདུད་པ་རང་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་བཅིངས་ཤིང་བསྡམས་པ་དེ། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་མཚོན་ཆས་བཀྲོལ་ཞིང་བཅད་ནས་སོ། ལྷག་མ་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ། Accantasuddhinti accantaṃ paramatthaṃ suddhiṃ. Saṃsārasuddhinti saṃsārato suddhiṃ. Akiriyadiṭṭhinti karoto na karīyati pāpanti akiriyadiṭṭhiṃ. Sassatavādanti ‘‘nicco dhuvo sassato’’ti vacanaṃ. Na vadanti na kathenti. “མཐར་ཐུག་པའི་དག་པ”ཞེས་པ་ནི། མཐར་ཐུག་པའི་དོན་དམ་པའི་དག་པའོ། “འཁོར་བའི་དག་པ”ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བ་ལས་རྣམ་པར་ཐར་པའོ། “བྱ་བ་མེད་པར་<ལྟ་བ>”ཞེས་པ་ནི། བྱེད་པ་པོས་བྱས་ཀྱང་སྡིག་པ་མི་འགྱུར་རོ་སྙམ་དུ་བྱ་བ་མེད་པར་ལྟ་བའོ། “རྟག་པར་སྨྲ་བ”ཞེས་པ་ནི། “རྟག་པ་བརྟན་པ་མི་འགྱུར་བའོ”ཞེས་སྨྲ་བའོ། “མི་སྨྲ”ཞེས་པ་ནི། མི་བརྗོད་པའོ། Ganthāti [Pg.204] nāmakāyaṃ ganthenti, cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ghaṭentīti ganthā. Abhijjhā ca sā nāmakāyaghaṭanavasena gantho cāti abhijjhākāyagantho. Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo. Byāpādo ca so vuttanayena gantho cāti byāpādo kāyagantho. Sīlabbataparāmāsoti ‘‘ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhī’’ti (dha. sa. 1143, 1222) parato āmāso. Idaṃsaccābhinivesoti sabbaññubhāsitampi paṭikkhipitvā ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (dha. sa. 1144) iminā ākārena abhiniveso idaṃsaccābhiniveso. Attano diṭṭhiyā rāgoti attanā abhinivisitvā gahitāya diṭṭhiyā chandarāgo. Paravādesu āghātoti parassa vacanesu kopo. Appaccayoti atuṭṭhākāro. Attano sīlaṃ vāti attanā samādinnaṃ gosīlādisīlaṃ vā. Attano diṭṭhīti attanā gahitā parāmaṭṭhā diṭṭhi. Tehi ganthehīti etehi vuttehi nāmakāyaghaṭanehi. Rūpaṃ ādiyantīti catusamuṭṭhānikaṃ rūpārammaṇaṃ ādiyanti gaṇhanti. Upādiyantīti upagantvā gaṇhanti taṇhāgahaṇena. Parāmasanti diṭṭhigahaṇena. Abhinivisanti mānagahaṇena. Vaṭṭanti tebhūmakavaṭṭaṃ. Gantheti bandhane. “མདུད་པ་རྣམས”ཞེས་པ་ནི། མིང་གི་ཚོགས་ལ་མདུད་པར་བྱེད་ཅིང་། འཆི་བ་དང་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་འཁོར་བ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་མདུད་པ་རྣམས་སོ། བརྣབ་སེམས་དེ་ཉིད་མིང་གི་ཚོགས་ལ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་མདུད་པ་ཡིན་པས་ན་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པའོ། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་གནོད་སེམས་སོ། གནོད་སེམས་དེ་ཉིད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མདུད་པ་ཡིན་པས་ན་གནོད་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པའོ། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ལས་ཕྱི་རོལ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་དག་པ་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་དག་པའོ”ཞེས་གཞན་ལ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའོ། “འདི་ཉིད་བདེན་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ”ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་གསུངས་པ་ལའང་སྤངས་ཏེ། “འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པ་སྟེ། འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ”ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པས་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་འདི་ཉིད་བདེན་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའོ། “རང་གི་ལྟ་བ་ལ་ཆགས་པ”ཞེས་པ་ནི། བདག་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་ཞེན་ཏེ་བཟུང་བའི་ལྟ་བ་ལ་འདོད་ཆགས་སོ། “གཞན་གྱི་སྨྲ་བ་ལ་ཀུན་ནས་མནར་སེམས”ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་ཚིག་ལ་ཁྲོ་བའོ། “མི་མཐུན་པ”ཞེས་པ་ནི། མི་ཚིམ་པའི་རྣམ་པའོ། “རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ”ཞེས་པ་ནི། བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་བ་ལང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། “རང་གི་ལྟ་བ”ཞེས་པ་ནི། བདག་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་ཞིང་མཆོག་ཏུ་བཟུང་བའི་ལྟ་བའོ། “མདུད་པ་དེ་དག་གིས”ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་མིང་གི་ཚོགས་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་འདི་དག་གིས་སོ། “གཟུགས་ལེན་པ”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་བཞི་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལེན་ཅིང་འཛིན་པའོ། “ཉེ་བར་ལེན་པ”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་སོང་སྟེ་སྲེད་པས་འཛིན་པའོ། “མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ”ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བས་འཛིན་པའོ། “མངོན་པར་ཞེན་པ”ཞེས་པ་ནི། ང་རྒྱལ་གྱིས་འཛིན་པའོ། “འཁོར་བ”ཞེས་པ་ནི། ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བའོ། “མདུད་པར་བྱེད”ཅེས་པ་ནི། འཆིང་བར་བྱེད་པའོ། Vosajjitvā vāti sammā vissajjitvā vā. Gathiteti bandhane. Ganthiteti ganthanena ganthite. Vibandheti visesena bandhe. Ābandheti anekavidhena bandhe. Palibuddheti amuñcite. Bandhane poṭayitvāti taṇhāmānadiṭṭhibandhanāni pappoṭayitvā. Visajjāti cajitvā. “རྣམ་པར་བཏང་ནས”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་བཏང་ནས་སམ། “བཅིངས་པ”ཞེས་པ་ནི། འཆིང་བ་ལའོ། “མདུད་པ་བྱས་པ”ཞེས་པ་ནི། མདུད་པར་བྱེད་པས་མདུད་པ་བྱས་པའོ། “རྣམ་པར་བཅིངས་པ”ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་བཅིངས་པའོ། “ཀུན་ཏུ་བཅིངས་པ”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་དུ་མས་བཅིངས་པའོ། “ཀུན་ནས་བསྡམས་པ”ཞེས་པ་ནི། མ་བཏང་བའོ། “འཆིང་བ་རྣམས་བཅད་ནས”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བའི་འཆིང་བ་རྣམས་བཅད་ནས་སོ། “བཏང་ནས”ཞེས་པ་ནི། སྤངས་ནས་སོ། Ime pana cattāro ganthe kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati, maggapaṭipāṭiyāpi – kilesapaṭipāṭiyā abhijjhākāyagantho arahattamaggena pahīyati, byāpādo kāyagantho anāgāmimaggena, sīlabbataparāmāso kāyagantho idaṃsaccābhiniveso kāyagantho sotāpattimaggena. Maggapaṭipāṭiyā sīlabbataparāmāso kāyagantho idaṃsaccābhiniveso kāyagantho sotāpattimaggena, byāpādo kāyagantho anāgāmimaggena, abhijjhākāyagantho arahattamaggenāti. Ete cattāro ganthā yassa saṃvijjanti, taṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ganthenti ghaṭentīti ganthā. Te catuppabhedā abhijjhāyanti etāya, sayaṃ vā abhijjhāyati, abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā. Lobhoyeva [Pg.205] nāmakāyaṃ gantheti cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ghaṭetīti kāyagantho. Byāpajjati tena cittaṃ pūtibhāvaṃ gacchati, byāpādayati vā vinayācārarūpasampattihitasukhādīnīti byāpādo. ‘‘Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhī’’ti parāmasanaṃ sīlabbataparāmāso, sabbaññubhāsitampi paṭikkhipitvā ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ, moghamañña’’ntiādinā ākārena abhinivisatīti idaṃsaccābhiniveso. Yathā vayhaṃ vātiādiṃ vayhādivisaṅkharaṇaṃ ganthānaṃ viyogakaraṇe upamaṃ dassento āha. མདུད་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གོ་རིམ་གྱིས་ཀྱང་བསྟན་དུ་རུང་ལ། ལམ་གྱི་གོ་རིམ་གྱིས་ཀྱང་རུང་སྟེ། ཉོན་མོངས་པའི་གོ་རིམ་གྱིས་ནི། བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ལ། གནོད་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་གྱི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པ་དང་། འདི་ཉིད་བདེན་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ངོ་། ལམ་གྱི་གོ་རིམ་གྱིས་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་གྱི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པ་དང་། འདི་ཉིད་བདེན་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་དང་། གནོད་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་དང་། བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་མདུད་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ངོ་ཞེས་པའོ། མདུད་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ། འཆི་བ་དང་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་འཁོར་བ་ལ་མདུད་ཅིང་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་མདུད་པ་རྣམས་སོ། དེ་དག་ནི་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། འདིས་བརྣབ་པར་བྱེད་པའམ། བདག་ཉིད་ཀྱིས་བརྣབ་པར་བྱེད་པའམ། བརྣབ་པ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་བརྣབ་སེམས་སོ། ཆགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་མིང་གི་ཚོགས་ལ་མདུད་ཅིང་། འཆི་བ་དང་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་འཁོར་བ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་ལུས་ཀྱི་མདུད་པའོ། དེས་སེམས་རྣམ་པར་འགྱུར་ཞིང་རུལ་བར་འགྱུར་བའམ། ཡང་ན་འདུལ་བ་དང་། སྤྱོད་ལམ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་གནོད་སེམས་སོ། “འདི་ལས་ཕྱི་རོལ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་དག་པ་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་དག་པའོ”ཞེས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་མཆོག་འཛིན་ནོ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་གསུངས་པ་ལའང་སྤངས་ཏེ། “འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པ་སྟེ། འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་འདི་ཉིད་བདེན་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའོ། “ཤིང་རྟ་བཞིན་ནོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། ཤིང་རྟ་ལ་སོགས་པ་བཤིག་པ་ལྟར། མདུད་པ་རྣམས་དང་བྲལ་བར་བྱེད་པ་ལ་དཔེ་བསྟན་ནས་གསུངས་པའོ། Na janentīti na uppādenti. Na sañjanentīti na nibbattenti. Nābhinibbattentīti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Na sañjanentīti uppādakkhaṇaṃ. Na nibbattenti nābhinibbattentīti pavattikkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. “མི་སྐྱེད”ཞེས་པ་ནི། མི་བསྐྲུན་པའོ། “ཡང་དག་པར་མི་སྐྱེད”ཞེས་པ་ནི། མི་འགྲུབ་པའོ། “མངོན་པར་མི་འགྲུབ་པ”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་སྒྱུར་བའི་དབང་གིས་ཚིག་འཕེལ་བའོ། “ཡང་དག་པར་མི་སྐྱེད”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ལ། “མི་འགྲུབ་པ་དང་མངོན་པར་མི་འགྲུབ་པ”ཞེས་པ་ནི། འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པའོ། 30. Sīmātigoti gāthā ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya vuttā. Pubbasadiso eva panassā sambandho, so evaṃ atthavaṇṇanāya saddhiṃ veditabbo – kiñca bhiyyo? So īdiso bhūripañño catunnaṃ kilesasīmānaṃ atītattā sīmātigo, bāhitapāpattā ca brāhmaṇo, itthambhūtassa ca tassa natthi, paracittapubbenivāsañāṇehi ñatvā vā maṃsadibbacakkhūhi disvā vā kiñci samuggahītaṃ, abhiniviṭṭhanti vuttaṃ hoti. So ca kāmarāgābhāvato na rāgarāgī rūpārūparāgābhāvato na virāgaratto, yato evaṃvidhassa tassa ‘‘idaṃ parama’’nti kiñci idha uggahītaṃ natthīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. ༣༠. “མཚམས་ལས་འདས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ནི་གང་ཟག་གཅིག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །འདིའི་འབྲེལ་བ་ནི་སྔ་མ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་དོན་འགྲེལ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། གཞན་ཡང་ཅི་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་བུའི་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་མཚམས་བཞི་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་“མཚམས་ལས་འདས་པ་”དང་། སྡིག་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་“བྲམ་ཟེ་”ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེ་ལ་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་དང་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་སམ། ཤའི་སྤྱན་དང་ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་མཐོང་ནས་ཀྱང་། ཅུང་ཟད་ཉེ་བར་བཟུང་བ་འམ། མངོན་པར་ཞེན་པ་མེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་མེད་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཆགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ལ། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་འདོད་ཆགས་མེད་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་ཆགས་པ་མ་ཡིན་པས། དེ་ལྟ་བུ་དེ་ལ་“འདི་ནི་མཆོག་གོ་”ཞེས་འདིར་ཉེ་བར་བཟུང་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ་ཞེས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་གི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ། ། Catasso sīmāyoti cattāro paricchedā. Diṭṭhānusayoti diṭṭhi ca sā appahīnaṭṭhena anusayo cāti diṭṭhānusayo. Vicikicchānusayādīsupi eseva nayo. Kenaṭṭhena anusayā? Anusayanaṭṭhena. Ko esa anusayaṭṭho nāmāti? Appahīnaṭṭho. Ete hi appahīnaṭṭhena tassa tassa santāne anusenti nāma, tasmā ‘‘anusayā’’ti vuccanti. Anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Athāpi siyā – anusayaṭṭho nāma appahīnākāro, appahīnākāro ca ‘‘uppajjatī’’ti vattuṃ na yujjati, tasmā na anusayā uppajjantīti. Tatridaṃ paṭivacanaṃ – appahīnākāro anusayo, anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatā kilesā vuccanti. So cittasampayutto sārammaṇo sappaccayaṭṭhena [Pg.206] sahetuko ekantākusalo atītopi hoti anāgatopi paccuppannopi, tasmā ‘‘uppajjatī’’ti vattuṃ yujjati. “མཚམས་བཞི་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་བཞིའོ། །“ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་ཉིད་དང་། དེ་ཉིད་མ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་བག་ལ་ཉལ་བ་ཡིན་པས་ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་ལོ། །ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དོན་ཅིའི་ཕྱིར་བག་ལ་ཉལ་བ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། བག་ལ་ཉལ་བའི་དོན་གྱིས་སོ། །བག་ལ་ཉལ་བའི་དོན་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཅི་ཞེ་ན། མ་སྤངས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་དག་ནི་མ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་གང་ཟག་དེ་དང་དེའི་རྒྱུད་ལ་བག་ལ་ཉལ་བའི་ཕྱིར་“བག་ལ་ཉལ་བ་”ཞེས་བྱའོ། །བག་ལ་ཉལ་ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པའི་རྒྱུ་རྙེད་ནས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་འདི་ལྟར་ཡིན་ཏེ། བག་ལ་ཉལ་བའི་དོན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་སྤངས་པའི་རྣམ་པ་ཡིན་ལ། མ་སྤངས་པའི་རྣམ་པ་ནི་“སྐྱེའོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་མི་རིགས་པས། དེའི་ཕྱིར་བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་མི་སྐྱེའོ་ཞེ་ན། དེ་ལ་ལན་འདི་ཡོད་དེ། མ་སྤངས་པའི་རྣམ་པ་ནི་བག་ལ་ཉལ་བ་ཡིན་ལ། བག་ལ་ཉལ་བ་ཞེས་པ་ནི་མ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་མཐུ་བརྟན་པོར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ནི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། དམིགས་པ་དང་བཅས་པ་དང་། རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་དང་། གཅིག་ཏུ་མི་དགེ་བ་ཡིན་ཞིང་། འདས་པ་ཡང་ཡིན། མ་འོངས་པ་ཡང་ཡིན། ད་ལྟར་བྱུང་བ་ཡང་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“སྐྱེའོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས་སོ། ། Tatridaṃ pamāṇaṃ – paṭisambhidāyaṃ tāva abhisamayakathāyaṃ (paṭi. ma. 3.21) ‘‘paccuppanne kilese pajahatī’’ti pucchitvā anusayānaṃ paccuppannabhāvassa atthitāya ‘‘thāmagato anusayaṃ pajahatī’’ti vuttaṃ. Dhammasaṅgaṇiyaṃ mohassa padabhājane (dha. sa. 390) ‘‘avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ, avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ, ayaṃ tasmiṃ samaye moho hotī’’ti akusalacittena saddhiṃ avijjānusayassa uppannabhāvo vutto. Kathāvatthusmiṃ ‘‘anusayā abyākatā anusayā ahetukā anusayā cittavippayuttā’’ti (kathā. 605) sabbe vādā paṭisedhitā. Anusayayamake sattannaṃ mahāvārānaṃ aññatarasmiṃ uppajjanavāre ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati tassa paṭighānusayo uppajjatī’’tiādi vuttaṃ. Tasmā ‘‘anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ iminā tantippamāṇena suvuttanti veditabbaṃ. Yampi ‘‘cittasampayutto sārammaṇo’’tiādi vuttaṃ, tampi suvuttameva. Anusayo hi nāmesa parinipphanno cittasampayutto akusaladhammoti niṭṭhamettha gantabbaṃ. དེ་ལ་ཚད་མ་འདི་ཡོད་དེ། ཐོག་མར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལས་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་གཏམ་དུ། “ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤོང་ངམ་”ཞེས་དྲིས་ནས། བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “མཐུ་བརྟན་པོར་གྱུར་པའི་བག་ལ་ཉལ་བ་སྤོང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆོས་བསྡུ་བ་ལས་གཏི་མུག་གི་ཚིག་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་རུ། “མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་མ་རིག་པའི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་དང་། མ་རིག་པའི་འཆིང་བ་དང་། གཏི་མུག་དང་། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་དུས་དེ་ལ་གཏི་མུག་ཡིན་ནོ་”ཞེས་མི་དགེ་བའི་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་བ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་སོ། །གཏམ་གྱི་གཞི་ལས། “བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་ནི་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་དང་། བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་ནི་རྒྱུ་མེད་པ་དང་། བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་ནི་སེམས་དང་མི་ལྡན་པའོ་”ཞེས་པའི་སྨྲ་བ་ཐམས་ཅད་བཀག་གོ། །བག་ལ་ཉལ་བའི་ཟུང་གི་སྐབས་སུ་ཆེན་པོའི་ཐེངས་བདུན་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་སྐྱེ་བའི་ཐེངས་ལས། “གང་ལ་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་སྐྱེ་བ་དེ་ལ་ཀུན་ནས་ཁོང་ཁྲོ་བའི་བག་ལ་ཉལ་བ་སྐྱེ་འོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“བག་ལ་ཉལ་ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པའི་རྒྱུ་རྙེད་ནས་སྐྱེ་བའོ་”ཞེས་གང་གསུངས་པ་དེ་ནི། ལུང་གི་ཚད་མ་འདིས་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །གང་ཡང་“སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་དམིགས་པ་དང་བཅས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ཡང་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། །བག་ལ་ཉལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པ་དང་། སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཡིན་ནོ་ཞེས་འདིར་ངེས་པར་བྱའོ། ། Tattha diṭṭhānusayo catūsu diṭṭhisampayuttesu, vicikicchānusayo vicikicchāsahagate, avijjānusayo dvādasasu akusalacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca; tayopi avasesatebhūmakadhammesu ārammaṇavasena diṭṭhivicikicchāmohā. Kāmarāgānusayo cettha lobhasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca, manāpesu avasesakāmāvacaradhammesu ārammaṇavasena uppajjamāno lobho. Paṭighānusayo domanassasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca, amanāpesu avasesakāmāvacaradhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamāno doso. Mānānusayo diṭṭhivippayuttalobhasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca, dukkhavedanāvajjesu avasesakāmāvacaradhammesu rūpārūpāvacaradhammesu ca ārammaṇavaseneva uppajjamāno māno. Bhavarāgānusayo catūsu diṭṭhivippayuttesu uppajjamānopi [Pg.207] sahajātavasena vutto. Ārammaṇavaseneva pana rūpārūpāvacaradhammesu uppajjamāno lobho vutto. དེ་ལ་ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་བཞི་ལའོ། །ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་ཐེ་ཚོམ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལའོ། །མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་མི་དགེ་བའི་སེམས་བཅུ་གཉིས་ལ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་དང་དམིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། གཏི་མུག་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་ལྷག་མ་ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་དམིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་ངོ་། །འདིར་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་བརྣབ་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་རྣམས་ལ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་དང་དམིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ལྷག་མ་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་དམིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྱེ་བའི་བརྣབ་སེམས་སོ། །ཀུན་ནས་ཁོང་ཁྲོ་བའི་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་རྣམས་ལ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་དང་དམིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ལྷག་མ་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་དམིགས་པའི་ཚུལ་ཁོ་ནས་སྐྱེ་བའི་ཞེ་སྡང་ངོ་། །ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པའི་བརྣབ་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་རྣམས་ལ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་དང་དམིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་དམིགས་པའི་ཚུལ་ཁོ་ནས་སྐྱེ་བའི་ང་རྒྱལ་ལོ། །སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པ་བཞི་ལ་སྐྱེ་བ་ཡང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་སོ། །དམིགས་པའི་ཚུལ་ཁོ་ནས་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བའི་བརྣབ་སེམས་གསུངས་སོ། ། Tattha diṭṭhānusayoti dvāsaṭṭhividhā diṭṭhi. Vicikicchānusayoti aṭṭhavatthukā vicikicchā. Tadekaṭṭhā ca kilesāti sahajekaṭṭhavasena diṭṭhiyā vicikicchāya, sahajekaṭṭhavasena ekato ṭhitā. Mānānusayoti navavidhamāno. Paramatthañāṇena vā ñatvāti paresaṃ cittācārajānanapaññāya jānitvā, cetopariyañāṇena jānitvāti vuttaṃ hoti. Pubbenivāsānussatiñāṇena vāti atīte nivuṭṭhakkhandhānussaraṇañāṇena jānitvā. Maṃsacakkhunā vāti pakaticakkhunā. Dibbacakkhunā vāti dibbasadisena dibbavihārasannissitena vā dibbacakkhunā passitvā. Rāgarattāti rāgena rañjitā. Ye pañcasu kāmaguṇesūti ye pañcasu rūpādivatthukāmakoṭṭhāsesu. Virāgarattāti virāgasaṅkhātāsu rūpārūpasamāpattīsu atirattā allīnā. Yato kāmarāgo cāti yadā kāmabhave rāgo ca. Rūpārūparāgesupi eseva nayo. དེ་ལ་“ལྟ་བའི་བག་ལ་ཉལ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་རྣམ་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ། །“ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་”ཞེས་པ་ནི་གཞི་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཐེ་ཚོམ་མོ། །“དེ་དང་གནས་གཅིག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་ཤིང་གནས་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྟ་བ་དང་ཐེ་ཚོམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་པའོ། །“ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་”ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་རྣམ་པ་དགུའོ། །“དོན་དམ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་སམ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་ནས་ཏེ། སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སམ་”ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་དུས་སུ་གནས་པའི་ཕུང་པོ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་སོ། །“ཤའི་སྤྱན་གྱིས་སམ་”ཞེས་པ་ནི་ཕལ་པའི་སྤྱན་གྱིས་སོ། །“ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་སམ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མཚུངས་པ་འམ། ལྷའི་གནས་ལ་བརྟེན་པའི་ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་མཐོང་ནས་སོ། །“འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་བསྒོས་པའོ། །“གང་དག་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་གང་དག་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་གཞི་ཅན་གྱི་འདོད་པའི་ཆ་ལྔ་ལའོ། །“འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བགྲང་བའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་ལྷག་པར་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པའོ། །“གང་གི་ཕྱིར་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཚེ་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་འདོད་ཆགས་སྐྱེ་བ་ཉིད་དོ། །གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་འདོད་ཆགས་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་བཤད་པ་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Suddhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. དག་པ་བརྒྱད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 5. Paramaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā ༥. མཆོག་བརྒྱད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 31. Pañcame paramaṭṭhakasutte paramanti diṭṭhīsu paribbasānoti idaṃ paramanti gahetvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasamāno. Yaduttariṃ kuruteti yaṃ attano satthārādiṃ seṭṭhaṃ karoti. Hīnāti aññe tato sabbamāhāti taṃ attano satthārādiṃ ṭhapetvā tato aññe sabbe ‘‘hīnā ime’’ti āha. Tasmā vivādāni avītivattoti tena kāraṇena so diṭṭhikalahe avītivattova hoti. ༣༡. མཆོག་བརྒྱད་པའི་མདོ་ལྔ་པ་ལས། “མཆོག་ཅེས་ལྟ་བ་རྣམས་ལ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་མཆོག་གོ་ཞེས་བཟུང་ནས་རང་རང་གི་ལྟ་བ་ལ་གནས་པའོ། །“གང་ཞིག་གོང་ན་མེད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྟོན་པ་ལ་ Vasantīti paṭhamuppannadiṭṭhivasena vasanti. Pavasantīti pavisitvā vasanti. Āvasantīti visesena vasanti. Parivasantīti sabbabhāgena vasanti. Taṃ upamāya sādhento ‘‘yathā āgārikā vā’’tiādimāha. Āgārikā vāti gharasāmikā. Gharesu vasantīti attano gharesu āsaṅkavirahitā hutvā nivasanti. Sāpattikā vāti āpattibahulā. Sakilesā vāti [Pg.208] rāgādikilesabahulā. Uttariṃ karotīti atirekaṃ karoti. Ayaṃ satthā sabbaññūti ‘ayaṃ amhākaṃ satthā sabbaṃ jānāti’. “གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མར་སྐྱེས་པའི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་གནས་པའོ། །“རབ་ཏུ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཞུགས་ནས་གནས་པའོ། །“ཀུན་ཏུ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་གནས་པའོ། །“ཡོངས་སུ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཐམས་ཅད་ནས་གནས་པའོ། །དེ་ཉིད་དཔེས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ནི་“དཔེར་ན་ཁྱིམ་པ་རྣམས་སམ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཁྱིམ་པ་རྣམས་སམ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་བདག་པོ་རྣམས་སོ། །“ཁྱིམ་རྣམས་སུ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཁྱིམ་རྣམས་སུ་དོགས་པ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་ཏེ་གནས་པའོ། །“ལྟུང་བ་དང་བཅས་པའམ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟུང་བ་མང་བའོ། །“ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའམ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མང་བའོ། །“གོང་ན་མེད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པར་བྱེད་པའོ། །“སྟོན་པ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ་”ཞེས་པ་ནི་‘ངེད་ཀྱི་སྟོན་པ་འདིས་ཐམས་ཅད་ཤེས་སོ་’ཞེས་པའོ། ། Sabbe parappavāde khipatīti sabbā paraladdhiyo chaḍḍeti. Ukkhipatīti nīharati. Parikkhipatīti parammukhe karoti. Diṭṭhimedhagānīti diṭṭhivihesakāni. “ཕ་རོལ་གྱི་སྨྲ་བ་ཐམས་ཅད་འདོར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་གྲུབ་མཐའ་ཐམས་ཅད་འདོར་བའོ། །“སྤོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་འབྱིན་པའོ། །“ཡོངས་སུ་འདོར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱབ་ཏུ་ཕྱོགས་པར་བྱེད་པའོ། །“ལྟ་བའི་འཁྲུག་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་གནོད་པ་རྣམས་སོ། ། 32. Dutiyagāthāyattho – evaṃ avītivatto ca yaṃ diṭṭhe sute sīlavate muteti etesu catūsu vatthūsu uppannadiṭṭhisaṅkhāte attani pubbe vuttappakāraṃ ānisaṃsaṃ passati, tadeva so tattha sakāya diṭṭhiyā ānisaṃsaṃ ‘‘idaṃ seṭṭha’’nti abhinivisitvā aññaṃ sabbaṃ parasatthārādikaṃ nihīnato passati. ༣༢. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་དོན་ནི། དེ་ལྟར་མ་འདས་པ་དེས་“མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་རྟོགས་པ་ལ་”ཞེས་པའི་གཞི་བཞི་པོ་འདི་དག་ལ་སྐྱེས་པའི་ལྟ་བར་བགྲང་བའི་བདག་ཉིད་ལ། སྔོན་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་པའི་ཕན་ཡོན་མཐོང་ཞིང་། དེ་ཉིད་ལ་ཁོ་པས་རང་གི་ལྟ་བའི་ཕན་ཡོན་དུ་“འདི་ནི་གཙོ་བོའོ་”ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་ནས། གཞན་པའི་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་དམན་པའི་ཚུལ་དུ་མཐོང་བའོ། ། Dve ānisaṃse passatīti dve guṇe oloketi. Diṭṭhadhammikañcāti diṭṭhe paccakkhe attabhāve vipaccanakaraṇaṃ. Samparāyikañcāti paraloke paṭilabhitabbaguṇañca. Yaṃdiṭṭhiko satthāti yaṃladdhiko titthāyatanasāmiko. Alaṃ nāgattāya vāti nāgarājabhāvāya vā pariyattaṃ. Supaṇṇattādīsupi eseva nayo. Devattāya vāti sammutidevādibhāvāya. Āyatiṃ phalapāṭikaṅkhī hotīti anāgate vipākaphalaṃ patthayāno hoti. Diṭṭhasuddhiyāpi dve ānisaṃse passatīti cakkhuviññāṇena diṭṭharūpāyatanassa vasena suddhiyā hetuttāpi attano gahitagahaṇena dve guṇe oloketi. Sutasuddhiyādīsupi eseva nayo. “ཕན་ཡོན་གཉིས་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གཉིས་ལ་ལྟ་བའོ། །“ཚེ་འདི་ཉིད་ཀྱི་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བའི་མངོན་སུམ་གྱི་ལུས་འདི་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པར་བྱེད་པ་དང་། “ཕྱི་མའི་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཡོན་ཏན་ཡང་ངོ་། །“གང་ལྟ་བུ་ཅན་གྱི་སྟོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་མཐའི་གནས་ཀྱི་བདག་པོ་གང་ལྟ་བུའི་ལུགས་ཅན་ནོ། །“ཀླུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་འོས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བར་འོས་པའོ། །མཁའ་ལྡིང་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“ལྷ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ལྷ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་རོ། །“ཕྱི་མར་འབྲས་བུ་ལ་རེ་བ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འབྲས་བུ་ལ་རེ་ཞིང་སྨོན་པའོ། །“མཐོང་བས་དག་པ་ལའང་ཕན་ཡོན་གཉིས་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མཐོང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དབང་གིས་དག་པའི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་། རང་གིས་བཟུང་བའི་འཛིན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡོན་ཏན་གཉིས་ལ་ལྟ་བའོ། །ཐོས་པས་དག་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། 33. Tatiyagāthāyattho – evaṃ passato ca yaṃ attano satthārādiṃ nissito aññaṃ parasatthārādiṃ hīnaṃ passati, taṃ pana dassanaṃ ganthameva kusalā vadanti, bandhananti vuttaṃ hoti. Yasmā etadeva, tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya, nābhiniveseyyāti vuttaṃ hoti. ༣༣. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པའི་དོན་ནི། དེ་ལྟར་མཐོང་ཞིང་རང་གི་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས། གཞན་པའི་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་དམན་པར་མཐོང་བ་གང་ཡིན་པ་དེའི་ལྟ་བ་ནི་“མདུད་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་སྨྲ་སྟེ། འཆིང་བ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་འདི་ཉིད་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“མཐོང་བའམ་ཐོས་པའམ་བྱེ་བྲག་ཏུ་རྟོགས་པའམ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརུལ་ཞུགས་ལ་དགེ་སློང་གིས་མི་བརྟེན་ཅིང་། མངོན་པར་མི་ཞེན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Kusalāti khandhādijānane chekā. Khandhakusalāti rūpādīsu pañcasu khandhesu kusalā. Dhātuāyatanapaṭiccasamuppādasatipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaphalanibbānesupi eseva nayo. Tattha maggakusalāti catūsu maggesu. Phalakusalāti catūsu phalesu. Nibbānakusalāti duvidhe nibbāne chekā. Te kusalāti te etesu vuttappakāresu [Pg.209] chekā. Evaṃ vadantīti evaṃ kathenti. Gantho esoti passato ca attano satthārādinissitañca aññaṃ parasatthārādiṃ hīnato dassanañca gantho bandhano esoti vadanti. Lagganaṃ etanti etaṃ vuttappakāraṃ nāgadante laggitaṃ viya adholambanaṃ. Bandhanaṃ etanti nicchindituṃ dukkhaṭṭhena saṅkhalikādibandhanaṃ viya etaṃ bandhanaṃ. Palibodho esoti saṃsārato nikkhamituṃ appadānaṭṭhena eso palibodho. “མཁས་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཤེས་པ་ལ་མཁས་པའོ། །“ཕུང་པོ་ལ་མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་མཁས་པའོ། །ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་དང་། དབང་པོ་དང་། སྟོབས་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་“ལམ་ལ་མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་བཞི་ལའོ། །“འབྲས་བུ་ལ་མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་བཞི་ལའོ། །“མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་རྣམ་པ་གཉིས་ལ་མཁས་པའོ། །“མཁས་པ་དེ་དག་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གོང་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་འདི་དག་ལ་མཁས་པའོ། །“དེ་ལྟར་སྨྲའོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་བརྗོད་པའོ། །“འདི་ནི་མདུད་པའོ་”ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་དང་རང་གི་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གཞན་པའི་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་དམན་པར་མཐོང་བ་འདི་ནི་མདུད་པ་སྟེ་འཆིང་བའོ་ཞེས་སྨྲའོ། །“འདི་ནི་ཐོགས་པའོ་”ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་འདི་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་མཆེ་བ་ལ་ཐོགས་པ་བཞིན་དུ་ཐུར་དུ་འཕྱང་བའོ། །“འདི་ནི་འཆིང་བའོ་”ཞེས་པ་ནི་གཅོད་པར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་ལྕགས་སྒྲོག་ལ་སོགས་པའི་འཆིང་བ་བཞིན་དུ་འདི་ནི་འཆིང་བའོ། །“འདི་ནི་བར་ཆད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་ལས་ཐར་བར་མི་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འདི་ནི་བར་ཆད་དོ། ། 34. Catutthagāthāyattho – na kevalaṃ diṭṭhasutādīsu na nissayeyya, apica kho pana asañjātaṃ uparūpari diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya, na janeyyāti vuttaṃ hoti. Kīdisaṃ? Ñāṇena vā sīlavatena vāpi, samāpattiñāṇādiñāṇena vā sīlavatena vā yā kappiyati, etaṃ diṭṭhiṃ na kappeyya. Na kevalañca diṭṭhiṃ na kappayeyya, apica kho pana mānenapi jātiādīhi vatthūhi samoti attānamanūpaneyya, hīno na maññetha visesi vāpīti. ༣༤. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པའི་དོན་ནི། མཐོང་ཐོས་ལ་སོགས་པ་ལ་གནས་པར་མི་བྱེད་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་ན་མ་སྐྱེས་པའི་ལྟ་བ་གོང་ནས་གོང་དུ་ཡང་མི་བརྟག་ཅིང་མི་བསྐྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ཅི་འདྲ་ཞིག་ཅེ་ན། ཡེ་ཤེས་སམ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་སམ། སྙོམས་འཇུག་གི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སམ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་གང་ཞིག་བརྟག་པར་བྱ་བ་དེའི་ལྟ་བ་དེ་མི་བརྟག་གོ། ལྟ་བ་མི་བརྟག་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ང་རྒྱལ་གྱིས་ཀྱང་རིགས་ལ་སོགས་པའི་གཞི་རྣམས་ཀྱིས་བདག་ཉིད་མཉམ་པའོ་ཞེས་ཉེ་བར་མི་གཞག་ཅིང་། དམན་པའམ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ་ཞེས་ཀྱང་མི་སེམས་སོ་ཞེས་བྱའོ།། Aṭṭhasamāpattiñāṇena vāti paṭhamajjhānādīnaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ sampayuttapaññāya vā. Pañcābhiññāñāṇena vāti lokiyānaṃ pañcannaṃ abhiññānaṃ sampayuttapaññāya vā. Micchāñāṇena vāti viparītasabhāvena pavattāya paññāya amutte muttaṃ passāti evaṃ uppannena micchāñāṇena vā. «སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བརྒྱད་ཀྱི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སམ། «མངོན་ཤེས་ལྔའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་པར་ཤེས་པ་ལྔའི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སམ། «ལོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་རང་བཞིན་གྱིས་ཞུགས་པའི་ཤེས་རབ་སྟེ། མ་གྲོལ་བ་ལ་གྲོལ་བར་ལྟ་བ་ལྟ་བུ་འདི་ལྟར་སྐྱེས་པའི་ལོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སམ། 35. Pañcamagāthāyattho – evañhi diṭṭhiṃ akappento amaññamāno ca attaṃ pahāya anupādiyāno yaṃ pubbe gahitaṃ, taṃ pahāya paraṃ aggaṇhanto tasmimpi vuttappakāre ñāṇe duvidhaṃ nissayaṃ no karoti, akaronto ca sa ve viyattesu nānādiṭṭhivasena bhinnesu sattesu na vaggasārī chandādivasena agacchanadhammo hutvā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu kiñci diṭṭhiṃ na pacceti, na paccāgacchatīti vuttaṃ hoti. ༣༥. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པའི་དོན་ནི། འདི་ལྟར་ལྟ་བ་མི་བརྟག་ཅིང་ང་རྒྱལ་གྱིས་མི་སེམས་ལ། བདག་ཏུ་འཛིན་པ་སྤངས་ཤིང་ཉེ་བར་མི་ལེན་ལ། སྔོན་བཟུང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་སྤངས་ནས་གཞན་མི་འཛིན་པར། བཤད་མ་ཐག་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཡེ་ཤེས་དེ་ལ་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་གནས་པར་མི་བྱེད་དོ། དེ་ལྟར་མི་བྱེད་པ་དེ་ནི། ལྟ་བ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཐ་དད་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཕྱོགས་སུ་མི་འཛིན་ཞིང་། འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་འགྲོ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ། ལྟ་བའི་རྣམ་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་ནང་ནས་ལྟ་བ་གང་ལ་ཡང་མི་བརྟེན་ཞིང་ཕྱིར་མི་ལྡོག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། Catūhi upādānehīti kāmupādānādīhi catūhi bhusaṃ gahaṇehi sa ve viyattesūti so puggalo nicchitesu. Bhinnesūti dvidhā bhinnesu. «ཉེ་བར་ལེན་པ་བཞི་ཡིས་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདོད་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ་བཞི་པོ་དག་གིས་དྲག་ཏུ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། «དེ་ནི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་ཟག་དེ་ཉིད་ངེས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུའོ། «ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྣམ་པ་གཉིས་སུ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལའོ།། 36. Idāni yo so imāya gāthāya vutto khīṇāsavo, tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ‘‘yassūbhayante’’tiādikā tisso gāthāyo āha. Tattha paṭhamagāthāya yassūbhayanteti pubbe vutte phassādibhede. Paṇidhīti [Pg.210] taṇhā. Bhavābhavāyāti punappunabhavāya. Idha vā huraṃ vāti sakattabhāvādibhede idha vā parattabhāvādibhede parattha vā. ༣༦. ད་ནི་གང་ཞིག་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་བསྟན་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། «གང་ཞིག་མཐའ་གཉིས་ལ་»ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལ། «གང་ཞིག་མཐའ་གཉིས་ལ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྔོན་བཤད་པའི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ལའོ། «སྨོན་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྲེད་པའོ། «སྲིད་པ་དང་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། «འདི་ནའམ་གཞན་ན་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། བདག་གི་ལུས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་འདི་ནའམ། གཞན་གྱི་ལུས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་གཞན་ནའོ།། Phasso eko antoti cakkhusamphassādiko eko koṭṭhāso. Phassasamudayoti vatthārammaṇo. Yato samudeti uppajjati, so samudayo. Dutiyo antoti dutiyo koṭṭhāso. Atītanti ati itaṃ atītaṃ, atikkantanti vuttaṃ hoti. Anāgatanti na āgataṃ, anuppannanti vuttaṃ hoti. Sukhā vedanādayo visabhāgavasena. Nāmarūpadukaṃ namanaruppanavasena. Ajjhattikādayo ajjhattabāhiravasena. Sakkāyādayo khandhapañcakānaṃ pavattisamudayavasena vuttāti veditabbā. «རེག་པ་ནི་མཐའ་གཅིག་»ཅེས་བྱ་བ་ནི། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་ཆ་ཤས་གཅིག་གོ། «རེག་པ་ཀུན་འབྱུང་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཞི་དང་དམིགས་པའོ། གང་ལས་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་ཞིང་སྐྱེ་བ་དེ་ནི་ཀུན་འབྱུང་བའོ། «མཐའ་གཉིས་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཆ་ཤས་གཉིས་པའོ། «འདས་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདས་ཤིང་སོང་བ་སྟེ། འདས་ཟིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། «མ་འོངས་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། མ་འོངས་པ་སྟེ། མ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཟུང་ནི་གཞོལ་བ་དང་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་དབང་གིས་སོ། ནང་གི་ལ་སོགས་པ་ནི་ནང་དང་ཕྱིའི་དབང་གིས་སོ། འཇིག་ཚོགས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དག་འཇུག་ཅིང་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། Sakattabhāvoti attano attabhāvo. Parattabhāvoti parassa attabhāvo. «བདག་གི་ལུས་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། རང་གི་ལུས་སོ། «གཞན་གྱི་ལུས་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཞན་གྱི་ལུས་སོ།། 37. Dutiyagāthāya diṭṭhe vāti diṭṭhasuddhiyā vā. Esa nayo sutādīsu. Saññāti saññāsamuṭṭhāpikā diṭṭhi. ༣༧. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལ། «མཐོང་བ་ལ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། མཐོང་བས་དག་པ་ལ་འམ། ཚུལ་འདི་ནི་ཐོས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་སྦྱར་རོ། «འདུ་ཤེས་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདུ་ཤེས་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པའི་ལྟ་བའོ།། Aparāmasantanti taṇhāmānadiṭṭhīhi na parāmasantaṃ. Anabhinivesantanti teheva anabhinivisantaṃ. «མཆོག་ཏུ་མི་འཛིན་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྲེད་པ་དང་ང་རྒྱལ་དང་ལྟ་བ་དག་གིས་མཆོག་ཏུ་མི་འཛིན་པའོ། «མངོན་པར་མི་ཞེན་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་མི་ཞེན་པའོ།། ‘‘Vinibaddho’’ti vāti mānena vinibaddhoti vā. ‘‘Parāmaṭṭho’’ti vāti parato niccasukhasubhādīhi parāmaṭṭhoti vā. Vikkhepagatoti uddhaccavasena. Aniṭṭhaṅgatoti vicikicchāvasena. Thāmagatoti anusayavasena. Gatiyāti gantabbavasena. «རྣམ་པར་བཅིངས་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ང་རྒྱལ་གྱིས་རྣམ་པར་བཅིངས་པ་ཞེས་བྱ་བའམ། «མཆོག་ཏུ་བཟུང་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་རྟག་པ་དང་བདེ་བ་དང་གཙང་བ་ལ་སོགས་པས་མཆོག་ཏུ་བཟུང་བ་ཞེས་བྱ་བའམ། «རྣམ་པར་གཡེང་བར་སོང་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྒོད་པའི་དབང་གིས་སོ། «ཐེ་ཚོམ་དུ་སོང་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཐེ་ཚོམ་གྱི་དབང་གིས་སོ། «མཐུ་སྟོབས་སུ་སོང་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། བག་ལ་ཉལ་གྱི་དབང་གིས་སོ། «འགྲོ་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འགྲོ་བར་བྱ་བའི་དབང་གིས་སོ།། 38. Tatiyagāthāya dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāseti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatadhammāpi tesaṃ ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (udā. 54) evaṃ na paṭicchitā. Pāraṅgato na pacceti tādīti nibbānapāraṃ gato tena tena maggena pahīne kilese puna nāgacchati pañcahi ca ākārehi tādī hotīti. Sesaṃ pākaṭameva. ༣༨. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ལ། «ཆོས་རྣམས་ཀྱང་དེ་དག་གིས་མ་བཟུང་ངོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལྟ་བར་སོང་བའི་ཆོས་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དག་ཀྱང་དེ་དག་གིས་ «འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གཏི་མུག་གོ་»ཞེས་འདི་ལྟར་མ་བཟུང་བའོ། «ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་དེ་ལྟ་བུ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། ལམ་དེ་དང་དེས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤངས་པས་ཕྱིར་མི་འོང་ཞིང་། རྣམ་པ་ལྔས་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱའོ། ལྷག་མ་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.132) nayena ekekasmiṃ khandhe catūhi catūhi ākārehi pañcakkhandhe patiṭṭhaṃ katvā pavattā vijjamāne kāye diṭṭhi. Dasavatthukā micchādiṭṭhīti ‘‘natthi [Pg.211] dinna’’ntiādinayappavattā (dha. sa. 1221) diṭṭhi. Antaggāhikādiṭṭhīti ‘‘sassato loko idameva saccaṃ, moghamañña’’ntiādinayappavattā (ma. ni. 3.27) ekekaṃ antaṃ atthīti gahetvā pavattā diṭṭhi. Yā evarūpā diṭṭhīti idāni vuccamānānaṃ ekūnavīsapadānaṃ sādhāraṇaṃ mūlapadaṃ. Yā diṭṭhi, tadeva diṭṭhigataṃ; yā diṭṭhi, tadeva diṭṭhigahananti sabbesaṃ sambandho kātabbo. Yā ayāthāvadassanaṭṭhena diṭṭhi, tadeva diṭṭhīsu gataṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiyā antogatattāti diṭṭhigataṃ. Heṭṭhāpissa attho vuttoyeva. «གཞི་ཉི་ཤུ་པ་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། «གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟའོ་»ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས། ཕུང་པོ་རེ་རེ་ལ་རྣམ་པ་བཞི་བཞིའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་གཞི་བཅས་ཏེ་ཞུགས་པའི་ཡོད་པའི་ལུས་ལ་ལྟ་བའོ། «གཞི་བཅུ་པ་ལོག་པར་ལྟ་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། «སྦྱིན་པ་མེད་དོ་»ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པའི་ལྟ་བའོ། «མཐར་འཛིན་པར་ལྟ་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། «འཇིག་རྟེན་རྟག་པ་སྟེ། འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གཏི་མུག་གོ་»ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པ། མཐའ་རེ་རེ་ཡོད་དོ་ཞེས་བཟུང་ནས་ཞུགས་པའི་ལྟ་བའོ། «འདི་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བའི་ཚིག་བཅུ་དགུ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ལྟ་བར་སོང་བའོ། ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ལྟ་བའི་ཚལ་ལོ་ཞེས་ཐམས་ཅད་ལ་སྦྱར་བར་བྱའོ། ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པར་ལྟ་བའི་དོན་གྱིས་ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་སོང་བའི་ལྟ་བ་སྟེ། ལྟ་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་ «ལྟ་བར་སོང་བ་»ཞེས་བྱའོ། འདིའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་ཡང་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། Dvinnaṃ antānaṃ ekantagatattātipi diṭṭhigataṃ. Tattha sassatoti nicco. Lokoti attā. ‘‘Idha sarīraṃyeva nassati, attā pana idha parattha ca soyevā’’ti maññanti. So hi sāmaññeva āloketīti katvā lokoti maññati. Asassatoti anicco. Attā sarīreneva saha nassatīti maññanti. Antavāti paritte kasiṇe jhānaṃ uppādetvā taṃ parittakasiṇārammaṇaṃ cetanaṃ ‘‘sapariyanto attā’’ti maññanti. Ananta vāti na antavā appamāṇe kasiṇe jhānaṃ uppādetvā taṃ appamāṇakasiṇārammaṇaṃ cetanaṃ ‘‘apariyanto attā’’ti maññanti. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti jīvo ca sarīrañca taṃyeva. Jīvoti attā, liṅgavipallāsena napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Sarīranti rāsaṭṭhena khandhapañcakaṃ. Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti añño jīvo aññaṃ khandhapañcakaṃ. Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti khandhā idheva vinassanti, satto maraṇato paraṃ hoti vijjati na nassati, tathāgatoti cetaṃ sattādhivacananti. Keci pana ‘‘tathāgatoti arahā’’ti vadanti. Ime na hotīti pakkhe dosaṃ disvā evaṃ gaṇhanti. Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti khandhāpi idheva nassanti, tathāgato ca maraṇato paraṃ na hoti ucchijjati. Ime hotīti pakkhe dosaṃ disvā evaṃ gaṇhanti. Hoti ca na ca hotīti ime ekekapakkhapariggahe dosaṃ disvā ubhayapakkhaṃ gaṇhanti. Neva hoti na na hotīti ime ubhayapakkhapariggahe ubhayadosāpattiṃ disvā ‘‘hoti ca na hotī’’ti ca ‘‘neva hoti na na hotī’’ti ca amarāvikkhepapakkhaṃ gaṇhanti. མཐའ་གཉིས་པོ་གཅིག་ཏུ་སོང་བའི་ཕྱིར་ཡང་ «ལྟ་བར་སོང་བ་»ཞེས་བྱའོ། དེ་ལ་ «རྟག་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྟག་པའོ། «འཇིག་རྟེན་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། བདག་གོ། «འདི་ན་ལུས་ཁོ་ན་འཇིག་ལ། བདག་ནི་འདི་དང་ཕ་རོལ་ཏུ་དེ་ཉིད་དོ་»ཞེས་སེམས་སོ། དེ་ནི་སྤྱིར་ལྟ་བར་བྱེད་པས་ན་ «འཇིག་རྟེན་»ཞེས་སེམས་སོ། «མི་རྟག་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། མི་རྟག་པའོ། བདག་ནི་ལུས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇིག་གོ་ཞེས་སེམས་སོ། «མཐའ་དང་ལྡན་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཟད་པར་ཆུང་ངུ་ལ་བསམ་གཏན་བསྐྱེད་དེ། ཟད་པར་ཆུང་ངུའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་སེམས་དེ་ «བདག་ནི་མཐའ་དང་བཅས་པའོ་»ཞེས་སེམས་སོ། «མཐའ་མེད་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། མཐའ་དང་མི་ལྡན་པ་སྟེ། ཚད་མེད་པའི་ཟད་པར་ལ་བསམ་གཏན་བསྐྱེད་དེ། ཚད་མེད་པའི་ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་སེམས་དེ་ «བདག་ནི་མཐའ་མེད་པའོ་»ཞེས་སེམས་སོ། «སྲོག་དེ་ཉིད་ལུས་དེའོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྲོག་དང་ལུས་གཉིས་པོ་དེ་ཉིད་གཅིག་གོ། «སྲོག་»ཅེས་བྱ་བ་ནི། བདག་སྟེ། རྟགས་ནོར་བའི་སྒོ་ནས་མ་ནིང་གི་ཚིག་ཏུ་བྱས་སོ། «ལུས་»ཅེས་བྱ་བ་ནི། སྤུངས་པའི་དོན་གྱིས་ཕུང་པོ་ལྔའོ། «སྲོག་ཀྱང་གཞན་ལ་ལུས་ཀྱང་གཞན་ནོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྲོག་ཀྱང་གཞན་ལ་ཕུང་པོ་ལྔ་ཡང་གཞན་ནོ། «དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་འགྱུར་རོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་འདི་ཉིད་དུ་འཇིག་ལ། སེམས་ཅན་ནི་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ཡང་ཡོད་ཅིང་གནས་ལ་མི་འཇིག་གོ་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། «དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་»ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ། ཁ་ཅིག་ནི་ «དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའོ་»ཞེས་སྨྲའོ། འདི་དག་ནི་ «མི་འགྱུར་རོ་»ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱོགས་ལ་སྐྱོན་မཐོང་ནས་འདི་ལྟར་འཛིན་ཏོ། «དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་མི་འགྱུར་རོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱང་འདི་ཉིད་དུ་འཇིག་ལ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡང་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་མི་འགྱུར་ཞིང་ཆད་པར་འགྱུར་རོ། འདི་དག་ནི་ «འགྱུར་རོ་»ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱོགས་ལ་སྐྱོན་မཐོང་ནས་འདི་ལྟར་འཛིན་ཏོ། «འགྱུར་བ་ཡང་ཡིན་ལ་མི་འགྱུར་བ་ཡང་ཡིན་ནོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདི་དག་ཕྱོགས་རེ་རེ་འཛིན་པ་ལ་སྐྱོན་မཐོང་ནས་ཕྱོགས་གཉིས་ཀ་འཛིན་ཏོ། «འགྱུར་བ་ཡང་མ་ཡིན་ལ་མི་འགྱུར་བ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདི་དག་ཕྱོགས་གཉིས་ཀ་འཛིན་པ་ལ་སྐྱོན་གཉིས་ཀ་འབབ་པར་མཐོང་ནས། «འགྱུར་བ་ཡང་ཡིན་ལ་མི་འགྱུར་བ་ཡང་ཡིན་ནོ་»ཞེས་བྱ་བ་དང་། «འགྱུར་བ་ཡང་མ་ཡིན་ལ་མི་འགྱུར་བ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་»ཞེས་བྱ་བའི་ལྕེ་གཉིས་པའི་ལྟ་བའི་ཕྱོགས་འཛིན་ཏོ།། Ayaṃ panettha aṭṭhakathānayo (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.113) – ‘‘sassato loko’’ti vātiādīhi dasahākārehi diṭṭhipabhedova vutto. Tattha sassato lokoti [Pg.212] ca khandhapañcakaṃ lokoti gahetvā ‘‘ayaṃ loko nicco dhuvo sabbakāliko’’ti gaṇhantassa sassatanti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Asassatoti tameva lokaṃ ‘‘ucchijjati vinassatī’’ti gaṇhantassa ucchedaggahaṇākārappavattā diṭṭhi. Antavāti parittakasiṇalābhino suppamatte vā sarāvamatte vā kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme ‘‘loko’’ti ca kasiṇaparicchedantena ‘‘antavā’’ti ca gaṇhantassa ‘‘antavā loko’’ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Sā sassatadiṭṭhipi hoti ucchedadiṭṭhipi. Vipulakasiṇalābhino pana tasmiṃ kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme ‘‘loko’’ti ca kasiṇaparicchedantena ca ‘‘ananto’’ti gaṇhantassa ‘‘anantavā loko’’ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Sā sassatadiṭṭhi hoti, ucchedadiṭṭhipi. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti bhedanadhammassa sarīrasseva ‘‘jīva’’nti gahitattā ‘‘sarīre ucchijjamāne jīvampi ucchijjatī’’ti ucchedaggahaṇākārappavattā diṭṭhi. Dutiyapadena sarīrato aññassa jīvassa gahitattā ‘‘sarīre ca ucchijjamānepi jīvaṃ na ucchijjatī’’ti sassatagahaṇākārappavattā diṭṭhi. Hoti tathāgatotiādīsu ‘‘satto tathāgato nāma, so paraṃ maraṇā hotī’’ti gaṇhato paṭhamā sassatadiṭṭhi. ‘‘Na hotī’’ti gaṇhato dutiyā ucchedadiṭṭhi. ‘‘Hoti ca na ca hotī’’ti gaṇhato tatiyā ekaccasassatadiṭṭhi. ‘‘Neva hoti na na hotī’’ti gaṇhato catutthā amarāvikkhepadiṭṭhīti vuttappakārā dasavidhā diṭṭhi. Yathāyogaṃ bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi cāti dvidhā hoti. Tāsu ekāpi tesaṃ khīṇāsavānaṃ na paṭicchitāti attho. འདི་ལ་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚུལ་ནི། «འཇིག་རྟེན་རྟག་པའོ་»ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་བཅུ་པོ་དག་གིས་ལྟ་བའི་དབྱེ་བ་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ «འཇིག་རྟེན་རྟག་པའོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་འཇིག་རྟེན་དུ་བཟུང་ནས། «འཇིག་རྟེན་འདི་ནི་རྟག་པ་བརྟན་པ་དུས་ཐམས་ཅད་པའོ་»ཞེས་འཛིན་པ་དེའི་རྟག་པར་འཛིན་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་ལྟ་བའོ། «མི་རྟག་པའོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འཇིག་རྟེན་དེ་ཉིད་ «ཆད་ཅིང་འཇིག་གོ་»ཞེས་འཛིན་པ་དེའི་ཆད་པར་འཛིན་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་ལྟ་བའོ། «མཐའ་དང་ལྡན་པའོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཟད་པར་ཆུང་ངུ་ཐོབ་པ་སྟེ། ཕོར་པ་ཙམ་མམ་ཤར་བུ་ཙམ་གྱི་ཟད་པར་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་དེས། སྙོམས་འཇུག་གི་ནང་དུ་ཞུགས་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ «འཇིག་རྟེན་»ཞེས་བྱ་བ་དང་། ཟད་པར་གྱི་མཐས་བཅད་པས་ «མཐའ་དང་ལྡན་པའོ་»ཞེས་འཛིན་པ་དེའི་ «འཇིག་རྟེན་མཐའ་དང་ལྡན་པའོ་»ཞེས་འཛིན་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་ལྟ་བའོ། དེ་ནི་རྟག་པར་ལྟ་བ་ཡང་ཡིན་ལ་ཆད་པར་ལྟ་བ་ཡང་ཡིན་ནོ། ཟད་པར་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པ་དེས་ནི། ཟད་པར་དེ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ན། སྙོམས་འཇུག་གི་ནང་དུ་ཞུགས་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ «འཇིག་རྟེན་»ཞེས་བྱ་བ་དང་། ཟད་པར་གྱི་མཐས་མ་བཅད་པས་ «མཐའ་མེད་པའོ་»ཞེས་འཛིན་པ་དེའི་ «འཇིག་རྟེན་མཐའ་མེད་པའོ་»ཞེས་འཛིན་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་ལྟ་བའོ། དེ་ནི་རྟག་པར་ལྟ་བ་ཡིན་ལ་ཆད་པར་ལྟ་བ་ཡང་ཡིན་ནོ། «སྲོག་དེ་ཉིད་ལུས་དེའོ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ལུས་ཉིད་ལ་ «སྲོག་»ཅེས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། «ལུས་འཇིག་པ་ན་སྲོག་ཀྱང་འཇིག་གོ་»ཞེས་ཆད་པར་འཛིན་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་ལྟ་བའོ། ཚིག་གཉིས་པས་ལུས་ལས་གཞན་པའི་སྲོག་བཟུང་བའི་ཕྱིར། «ལུས་འཇིག་ཀྱང་སྲོག་ནི་མི་འཇིག་གོ་»ཞེས་རྟག་པར་འཛིན་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་ལྟ་བའོ། «དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་འགྱུར་རོ་»ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། «སེམས་ཅན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ནི་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ཡང་འགྱུར་རོ་»ཞེས་འཛིན་པ་ནི་དང་པོ་རྟག་པར་ལྟ་བའོ། «མི་འགྱུར་རོ་»ཞེས་འཛིན་པ་ནི་གཉིས་པ་ཆད་པར་ལྟ་བའོ། «འགྱུར་བ་ཡང་ཡིན་ལ་མི་འགྱུར་བ་ཡང་ཡིན་ནོ་»ཞེས་འཛིན་པ་ནི་གསུམ་པ་རྟག་པ་ཕྱོགས་གཅིག་པར་ལྟ་བའོ། «འགྱུར་བ་ཡང་མ་ཡིན་ལ་མི་འགྱུར་བ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་»ཞེས་འཛིན་པ་ནི་བཞི་པ་ལྕེ་གཉིས་པའི་ལྟ་བ་སྟེ། བཤད་མ་ཐག་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ལྟ་བ་རྣམ་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་གོ། འདི་དག་ནི་ཅི་རིགས་པར་སྲིད་པར་ལྟ་བ་དང་འཇིག་པར་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། དེ་དག་གི་ནང་ནས་གཅིག་ཀྱང་ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་དག་གིས་མ་བཟུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། Ye kilesāti ye kilesā sotāpattimaggena pahīnā, te kilese. Na punetīti na puna eti. Na paccetīti puna nibbattetvā na paṭieti, na paccāgacchatīti paccabhave nāgacchati. Pañcahākārehi tādīti pañcahi kāraṇehi koṭṭhāsehi vā sadiso. Iṭṭhāniṭṭhe tādīti iṭṭhārammaṇe ca aniṭṭhārammaṇe ca anunayapaṭighaṃ muñcitvā ṭhitattā dvīsu sadiso. Cattāvīti kilese cajitavā. Tiṇṇāvīti saṃsāraṃ atikkamitavā. Muttāvīti rāgādito muttavā. Taṃniddesā tādīti tena tena sīlasaddhādinā niddisitvā niddisitvā kathetabbato sadiso. «ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་»ཅེས་བྱ་བ་ནི། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ལའོ། «ཕྱིར་མི་འོང་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། སླར་མི་འོང་བའོ། «ཕྱིར་མི་ལྡོག་»ཅེས་བྱ་བ་ནི། ཡང་སྐྱེས་ནས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་སྟེ། ཕྱིར་མི་འོང་བས་ཕྱི་མའི་སྲིད་པ་ལ་མི་འོང་བའོ། «རྣམ་པ་ལྔས་དེ་ལྟ་བུ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྒྱུ་མཚན་ནམ་ཆ་ཤས་ལྔས་མཚུངས་པའོ། «ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་དེ་ལྟ་བུ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་གཉིས་ཀ་ལ་རྗེས་སུ་ชགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་བ་སྤངས་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀ་ལ་མཚུངས་པའོ། «སྤངས་པ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བཏང་བའོ། «བརྒལ་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འཁོར་བ་ལས་བརྒལ་བའོ། «གྲོལ་བ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲོལ་བའོ། «དེས་བསྟན་པས་དེ་ལྟ་བུ་»ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་དད་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་དང་དེས་བསྟན་ཅིང་བསྟན་ནས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཚུངས་པའོ།། Taṃ [Pg.213] pañcavidhaṃ vitthāretvā kathetukāmo ‘‘kathaṃ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādī’’tiādimāha. Tattha lābhepīti catunnaṃ paccayānaṃ lābhepi. Alābhepīti tesaṃ alābhepi. Yasepīti parivārepi. Ayasepīti parivāravipattiyāpi. Pasaṃsāyapīti vaṇṇabhaṇanāyapi. Nindāyapīti garahāyapi. Sukhepīti kāyikasukhepi. Dukkhepīti kāyikadukkhepi. Ekañce bāhaṃ gandhena limpeyyunti sace ekaṃ bāhaṃ catujātiyagandhena lepaṃ uparūpari dadeyyuṃ. Vāsiyā taccheyyunti yadi ekaṃ bāhaṃ vaḍḍhakī vāsiyā tacchetvā tacchetvā tanuṃ kareyyuṃ. Amusmiṃ natthi rāgoti amusmiṃ gandhalepane sineho natthi na saṃvijjati. Amusmiṃ natthi paṭighanti amusmiṃ vāsiyā tacchane paṭihananasaṅkhātaṃ paṭighaṃ kopaṃ natthi na saṃvijjati. Anunayapaṭighavippahīnoti sinehañca kopañca pajahitvā ṭhito. Ugghātinighātivītivattoti anunayavasena anuggahañca paṭighavasena niggahañca atikkamitvā ṭhito. Anurodhavirodhasamatikkantoti anunayañca paṭighañca sammā atikkanto. དེ་ཉིད་རྣམ་པ་ལྔའི་སྒོ་ནས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་འདོད་པས། “ཇི་ལྟར་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་འདོད་མི་འདོད་ལ་དེ་བཞིན་ཉིད་དམ།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ “རྙེད་པ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་ཉེར་སྤྱོད་བཞི་པོ་རྙེད་པ་ལའང་ངོ་། “མ་རྙེད་པ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་མ་རྙེད་པ་ལའང་ངོ་། “སྙན་གྲགས་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་དང་ལྡན་པ་ལའང་ངོ་། “མི་སྙན་པ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཉམས་པ་ལའང་ངོ་། “བསྟོད་པ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ལའང་ངོ་། “སྨད་པ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་བརྗོད་པ་ལའང་ངོ་། “བདེ་བ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་ལའང་ངོ་། “སྡུག་བསྔལ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལའང་ངོ་། “གལ་ཏེ་ལག་པ་གཅིག་ལ་དྲི་ཞིམ་པོས་བྱུགས་ན།” ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་ལག་པ་གཅིག་ལ་རྣམ་པ་བཞིའི་དྲི་བཟང་གི་བྱུག་པ་ཡང་དང་ཡང་དུ་བྱུགས་ནའོ། “སྟ་རེས་གཤགས་ན།” ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་ཤིང་མཁན་གྱིས་ལག་པ་གཅིག་སྟ་རེས་ཡང་དང་ཡང་དུ་གཤགས་ཤིང་ཕྲ་མོར་བྱེད་ནའོ། “འདི་ལ་ཆགས་པ་མེད།” ཞེས་པ་ནི་དྲི་བཟང་བྱུགས་པ་དེ་ལ་ཆགས་པ་མེད་ཅིང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ། “འདི་ལ་ཁོང་ཁྲོ་མེད།” ཞེས་པ་ནི་སྟ་རེས་གཤགས་པ་དེ་ལ་གནོད་སེམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་མེད་ཅིང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ། “རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་རབ་ཏུ་སྤངས་པ།” ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་སྤངས་ནས་གནས་པའོ། “བསྟོད་སྨད་ལས་འདས་པ།” ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་དང་། ཁོང་ཁྲོའི་དབང་གིས་ཚར་གཅོད་པ་ལས་འདས་ནས་གནས་པའོ། “མཐུན་སྡང་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་པ།” ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་པའོ། Sīle satīti sīle saṃvijjamāne. Sīlavāti sīlasampanno. Tena niddesaṃ kathanaṃ labhatīti tādī. Saddhāya sati saddhoti evamādīsupi eseva nayo. “ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོད་ན།” ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོད་པའོ། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ།” ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། “དེས་ན་ངེས་པར་བརྗོད་པར་འགྱུར་བ།” ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དོ། “དད་པ་ཡོད་ན་དད་པ་དང་ལྡན་པ།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་མཧཱ་ནིདྡེ་སའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Paramaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. མཆོག་གི་བརྒྱད་པའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 6. Jarāsuttaniddesavaṇṇanā ༦. རྒ་བའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 39. Chaṭṭhe jarāsutte appaṃ vata jīvitaṃ idanti idaṃ vata manussānaṃ jīvitaṃ appakaṃ parittaṃ ṭhitiparittatāya sarasaparittatāyāti guhaṭṭhakasuttepi vuttanayametaṃ. Oraṃ vassasatāpi miyyatīti vassasatā oraṃ kalalādikālepi miyyati. Aticcāti vassasataṃ atikkamitvā. Jarasāpi miyyatīti jarāya miyyati. Ito paraṃ guhaṭṭhakasuttavaṇṇanāya vuttanayeneva gahetabbaṃ. ༣༩. རྒ་བའི་མདོ་དྲུག་པ་ལས། “ཀྱེ་མ་ཚེ་འདི་ནི་ཉུང་ངོ་།” ཞེས་པ་ནི་ཀྱེ་མ་མི་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་འདི་ནི་ཉུང་ཞིང་ཐུང་བ་སྟེ། གནས་པའི་དུས་ཐུང་བའི་ཕྱིར་དང་རང་བཞིན་གྱིས་ཐུང་བའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ནི་ཕུག་པའི་བརྒྱད་པའི་མདོ་ལས་ཀྱང་བཤད་པའི་ཚུལ་ལོ། “ལོ་བརྒྱ་མ་ལོན་པར་ཡང་འཆི་བར་འགྱུར།” ཞེས་པ་ནི་ལོ་བརྒྱ་མ་ལོན་པར་ནུར་ནུར་པོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་ཡང་འཆི་བར་འགྱུར་བའོ། “བརྒལ་ནས།” ཞེས་པ་ནི་ལོ་བརྒྱ་ལས་བརྒལ་ནས་སོ། “རྒས་ནས་ཀྱང་འཆི་བར་འགྱུར།” ཞེས་པ་ནི་རྒ་བས་འཆི་བར་འགྱུར་བའོ། འདི་ལས་གཞན་ནི་ཕུག་པའི་བརྒྱད་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། Appanti [Pg.214] mandaṃ. Gamanīyo samparāyoti paraloko gantabbo. Kalalakālepīti ettha kalalakālaṃ nāma paṭisandhikkhaṇe tīhi jātiuṇṇaṃsūhi katasuttagge ṭhitatelabinduppamāṇaṃ acchaṃ vippasannakalalaṃ hoti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – “ཉུང་ངོ་།” ཞེས་པ་ནི་ཆུང་ངོ་། “ཕྱི་མ་ལ་འགྲོ་བར་བྱའོ།” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕྱི་མ་ལ་འགྲོ་བར་བྱའོ། “ནུར་ནུར་པོའི་དུས་སུ་ཡང་།” ཞེས་པ་འདི་ལ། ནུར་ནུར་པོའི་དུས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ། བལ་གྱི་སྐུད་པ་ཕྲ་མོ་གསུམ་གྱིས་བྱས་པའི་སྐུད་པའི་རྩེ་མོ་ལ་གནས་པའི་ཏིལ་མར་གྱི་ཐིགས་པ་ཙམ་གྱི་དྭངས་ཤིང་གསལ་བའི་ནུར་ནུར་པོ་ཡོད་དོ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo; Evaṃ vaṇṇappaṭibhāgaṃ, kalalaṃ sampavuccatī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235; vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā); “ཇི་ལྟར་ཏིལ་གྱི་མར་གྱི་ཐིགས་པ་དང་། །མར་གྱི་སྙིང་པོ་རྙོག་པ་མེད་པ་བཞིན། །དེ་བཞིན་མདོག་དང་མཚུངས་པ་ཡི། །ནུར་ནུར་པོ་ཞེས་བྱ་བར་བཤད། །” ཅེས་སོ། Tasmiṃ kalalakālepi. Cavatīti jīvitaṃ gaḷati. Maratīti jīvitaviyogaṃ āpajjati. Antaradhāyatīti adassanaṃ pāpuṇāti. Vippalujjatīti chijjati. ‘‘Aṇḍajayoniyā cavati. Jalābujayoniyā marati. Saṃsedajayoniyā antaradhāyati. Opapātikayoniyā vippalujjatī’’ti evameke vaṇṇayanti. Abbudakālepīti abbudaṃ nāma kalalato sattāhaccayena maṃsadhovanaudakavaṇṇaṃ hoti, kalalanti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ – ནུར་ནུར་པོའི་དུས་དེ་ལའང་ངོ་། “འཕོ་བ།” ཞེས་པ་ནི་སྲོག་འཛག་པའོ། “འཆི་བ།” ཞེས་པ་ནི་སྲོག་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བའོ། “མི་སྣང་བར་འགྱུར་བ།” ཞེས་པ་ནི་མི་མཐོང་བར་འགྱུར་བའོ། “འཇིག་པ།” ཞེས་པ་ནི་ཆད་པའོ། “སྒོང་སྐྱེས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་ལས་འཕོའོ། མངལ་སྐྱེས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་ལས་འཆིའོ། དྲོད་གཤེར་སྐྱེས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་ལས་མི་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། བརྫུས་སྐྱེས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་ལས་འཇིག་གོ།” ཞེས་ཁ་ཅིག་དེ་ལྟར་འཆད་དོ། “མེར་མེར་པོའི་དུས་སུ་ཡང་།” ཞེས་པ་ནི། མེར་མེར་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ནུར་ནུར་པོ་ལས་ཞག་བདུན་འདས་པ་ན་ཤ་བཀྲུས་པའི་ཆུ་ལྟ་བུའི་མདོག་ཏུ་འགྱུར་ཞིང་། ནུར་ནུར་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་དེ་མི་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Sattāhaṃ kalalaṃ hoti, paripakkaṃ samūhataṃ; Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, abbudaṃ nāma jāyatī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235); “ཞག་བདུན་དུ་ནི་ནུར་ནུར་པོ། །ཡོངས་སུ་སྨིན་ཅིང་འདུས་པ་ལས། །དེ་ལས་གནས་སྐབས་གཞན་འགྱུར་བ། །མེར་མེར་པོ་ཞེས་བྱ་བར་སྐྱེ། །” ཅེས་སོ། Tasmiṃ abbudakālepi. Pesikālepīti tasmāpi abbudā sattāhaccayena vilīnatipusadisā pesi nāma sañjāyati. Sā maricaphāṇitena dīpetabbā. Gāmadārikā hi supakkāni maricāni gahetvā sāṭakante bhaṇḍikaṃ katvā pīḷetvā maṇḍaṃ ādāya kapāle pakkhipitvā ātape ṭhapenti, taṃ sukkhamānaṃ sabbabhāgehi muccati. Evarūpā pesi hoti, abbudanti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ – མེར་མེར་པོའི་དུས་དེ་ལའང་ངོ་། “ནར་ནར་པོའི་དུས་སུ་ཡང་།” ཞེས་པ་ནི། མེར་མེར་པོ་དེ་ལས་ཀྱང་ཞག་བདུན་འདས་པ་ན་ཞུན་མའི་ཞ་ཉེ་ལྟ་བུའི་ནར་ནར་པོ་ཞེས་བྱ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། དེ་ནི་ཕོ་བ་རིལ་གྱི་བུར་ཤིང་གི་སྒོ་ནས་མཚོན་པར་བྱའོ། གྲོང་གསེབ་ཀྱི་བུ་མོ་རྣམས་ཀྱིས་ཕོ་བ་རིལ་ལེགས་པར་སྨིན་པ་རྣམས་བླངས་ཏེ། གོས་ཀྱི་མཐར་ཐུམ་པོ་བྱས་ནས་བཙིར་ཏེ། དེའི་ཁུ་བ་བླངས་ནས་གྱོ་དུམ་དུ་བླུགས་ཏེ་ཉི་མ་ལ་བཞག་ན། དེ་བསྐམས་པ་ན་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་འགྲོལ་བར་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་ནི་ནར་ནར་པོ་ཡིན་ལ། མེར་མེར་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་དེ་མི་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Sattāhaṃ abbudaṃ hoti, paripakkaṃ samūhataṃ; Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, pesi nāma pajāyatī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235); “ཞག་བདུན་དུ་ནི་མེར་མེར་པོ། །ཡོངས་སུ་སྨིན་ཅིང་འདུས་པ་ལས། །དེ་ལས་གནས་སྐབས་གཞན་འགྱུར་བ། །ནར་ནར་པོ་ཞེས་བྱ་བར་སྐྱེ། །” ཅེས་སོ། Tasmiṃ pesikālepi. Ghanakālepīti tatopi pesito sattāhaccayena kukkuṭaṇḍasaṇṭhāno ghano nāma maṃsapiṇḍo nibbattati, pesīti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ – ནར་ནར་པོའི་དུས་དེ་ལའང་ངོ་། “གོང་བུ་ཆགས་པའི་དུས་སུ་ཡང་།” ཞེས་པ་ནི། ནར་ནར་པོ་དེ་ལས་ཀྱང་ཞག་བདུན་འདས་པ་ན་བྱ་མོའི་སྒོ་ང་ལྟ་བུའི་དབྱིབས་ཅན་གྱི་གོང་བུ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤ་གོང་ཞིག་འགྲུབ་པར་འགྱུར་ལ། ནར་ནར་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་དེ་མི་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Sattāhaṃ [Pg.215] pesi bhavati, paripakkaṃ samūhataṃ; Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, ghanoti nāma jāyati. “ཞག་བདུན་དུ་ནི་ནར་ནར་པོ། །ཡོངས་སུ་སྨིན་ཅིང་འདུས་པ་ལས། །དེ་ལས་གནས་སྐབས་གཞན་འགྱུར་བ། །གོང་བུ་ཞེས་བྱ་ཉིད་དུ་སྐྱེ། །” ‘‘Yathā kukkuṭiyā aṇḍaṃ, samantā parimaṇḍalaṃ; Evaṃ ghanassa saṇṭhānaṃ, nibbattaṃ kammapaccayā’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235); “ཇི་ལྟར་བྱ་མོའི་སྒོ་ང་ནི། །ཀུན་ནས་ཟླུམ་པོར་གནས་པ་བཞིན། །དེ་བཞིན་གོང་བུའི་དབྱིབས་ཉིད་ནི། །ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་འགྲུབ་པར་འགྱུར། །” ཅེས་སོ། Tasmiṃ ghanakālepi. Pasākhakālepīti pañcame sattāhe dvinnaṃ dvinnaṃ hatthapādānaṃ sīsassa catthāya pañca pīḷakā jāyanti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘pañcame, bhikkhave, sattāhe pañca pīḷakā saṇṭhahanti kammato’’ti. Tasmiṃ pasākhakālepi. Tato paraṃ chaṭṭhasattamādīni sattāhāni atikkamma desanaṃ saṅkhipitvā dvācattālīsasattāhe pariṇatakāle kesalomanakhādīnaṃ uppattikālañca. Tassa ca nābhito uṭṭhito nāḷo mātu udarapaṭalena ekābaddho hoti, so uppaladaṇḍako viya chiddo, tena āhāraraso saṃsaritvā āhārasamuṭṭhānarūpaṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ so dasamāse yāpeti, taṃ sabbaṃ avatvā ‘‘sūtighare’’ti āha. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – གོང་བུ་ཆགས་པའི་དུས་དེ་ལའང་ངོ་། “རྐང་ལག་གི་དབང་པོ་ཆགས་པའི་དུས་སུ་ཡང་།” ཞེས་པ་ནི། ཞག་བདུན་ཕྲག་ལྔ་པ་ལ། ལག་པ་གཉིས་དང་རྐང་པ་གཉིས་དང་མགོ་བོ་སྟེ་ལྔའི་ཆེད་དུ་འབུར་པོ་ལྔ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ “དགེ་སློང་དག ཞག་བདུན་ཕྲག་ལྔ་པ་ལ་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་འབུར་པོ་ལྔ་ཆགས་པར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། རྐང་ལག་གི་དབང་པོ་ཆགས་པའི་དུས་དེ་ལའང་ངོ་། དེ་ལས་གཞན་དུ་ཞག་བདུན་ཕྲག་དྲུག་པ་དང་བདུན་པ་ལ་སོགས་པ་བརྒལ་ནས། ཆོས་བསྟན་པ་བསྡུས་ཏེ་ཞག་བདུན་ཕྲག་ཞེ་གཉིས་པ་སྨིན་པའི་དུས་སུ་སྐྲ་དང་སྤུ་དང་སེན་མོ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བའི་དུས་ཀྱང་ངོ་། དེའི་ལྟེ་བ་ལས་བྱུང་བའི་རྩ་ནི་མའི་མངལ་གྱི་སྐྱི་པགས་དང་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་བར་གནས་ཏེ། དེ་ནི་པད་མའི་སྡོང་བུ་བཞིན་དུ་བུ་ག་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ལ། དེས་ཟས་ཀྱི་བཅུད་རྒྱུ་ཞིང་ཟས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་དོ། དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་ཟླ་བ་བཅུའི་བར་དུ་འཚོ་བར་བྱེད་དེ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་མ་གསུངས་པར་ “བཙས་པའི་ཁང་པར།” ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘Kesā lomā nakhāni ca’’; ‘‘Yañcassa bhuñjatī mātā, annaṃ pānañca bhojanaṃ; Tena so tattha yāpeti, mātukucchigato naro’’ti. (saṃ. ni. 1.235; kathā. 692); “སྐྲ་དང་སྤུ་དང་སེན་མོ་རྣམས། །” དང་། “མས་ནི་བཟའ་དང་བཏུང་བ་དང་། །ཟས་གང་ཟ་བར་བྱེད་པ་དེས། །མངལ་དུ་གནས་པའི་སྐྱེས་བུ་དེ། །དེ་རུ་འཚོ་བར་བྱེད་པ་ཡིན། །” ཞེས་སོ། Tattha sūtighareti sūtikaghare, vijāyanaghareti attho. ‘‘Sūtikāghare’’ti vā pāṭho, sūtikāyāti padacchedo. Addhamāsikopīti jātadivasato paṭṭhāya addhamāso etassa atthīti addhamāsiko. Dvemāsikādīsupi eseva nayo. Jātadivasato paṭṭhāya ekaṃ saṃvaccharaṃ etassa atthīti saṃvacchariko. Upari dvevassikādīsupi eseva nayo. དེ་ལ་ “བཙས་པའི་ཁང་པར་” ཞེས་པ་ནི་བཙས་མའི་ཁང་པར་ཏེ། བུ་བཙའ་བའི་ཁང་པར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན་ “སཱུ་ཏི་ཀཱ་གྷ་རེ” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། བཙས་མའི་ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། “ཟླ་ཕྱེད་ལོན་པ་ཡང་།” ཞེས་པ་ནི་བཙས་པའི་ཉིན་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཟླ་བ་ཕྱེད་པ་ལོན་པའི་ཕྱིར་ཟླ་ཕྱེད་ལོན་པའོ། ཟླ་བ་གཉིས་ལོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། བཙས་པའི་ཉིན་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལོ་གཅིག་ལོན་པའི་ཕྱིར་ལོ་གཅིག་ལོན་པའོ། དེ་ལས་ཡན་ཆད་དུ་ལོ་གཉིས་ལོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། Yadā jiṇṇo hotīti yasmiṃ kāle jarājiṇṇo bhavati jajjarībhūto. Vuddhoti vayovuddho. Mahallakoti jātimahallako. Addhagatoti tayo addhe atikkanto. Vayoanuppattoti tatiyaṃ vayaṃ anuppatto. Khaṇḍadantoti antarantarā patitā dantā phālitā ca jarānubhāvena khaṇḍā dantā jātā assāti khaṇḍadanto. Palitakesoti paṇḍarakeso. Vilūnanti luñcitvā gahitakesā viya khallāṭasīso[Pg.216]. Khalitasiroti mahākhallāṭasīso. Valinanti sañjātavali. Tilakāhatagattoti setatilakakāḷatilakehi vikiṇṇasarīro. Bhoggoti bhaggo, imināpissa vaṅkabhāvaṃ dīpeti. Daṇḍaparāyaṇoti daṇḍapaṭissaraṇo daṇḍadutiyo. So jarāyapīti so puggalo jarāyapi abhibhūto marati. Natthi maraṇamhā mokkhoti maraṇato muñcanupāyo natthi nupalabbhati. “གང་གི་ཚེ་རྒས་པར་གྱུར་ན།” ཞེས་པ་ནི་དུས་གང་གི་ཚེ་རྒས་ཤིང་འཁོགས་པར་གྱུར་ཏེ་ཉམས་པར་གྱུར་པའོ། “ལོ་ཆེན་པོ།” ཞེས་པ་ནི་ན་ཚོད་རྒས་པའོ། “རྒན་པོ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བས་རྒན་པའོ། “དུས་ལས་འདས་པ།” ཞེས་པ་ནི་དུས་གསུམ་ལས་འདས་པའོ། “ན་ཚོད་ལ་བབས་པ།” ཞེས་པ་ནི་ན་ཚོད་གསུམ་པ་ལ་བབས་པའོ། “སོ་བུད་པ།” ཞེས་པ་ནི་རྒ་བའི་མཐུས་སོ་བར་བར་ནས་ལྷུང་ཞིང་གས་ཏེ་སོ་ཆག་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སོ་བུད་པའོ། “སྐྲ་དཀར་བ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྲ་དཀར་པོར་གྱུར་པའོ། “སྐྲ་བྱི་བ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྲ་བལ་བ་བཞིན་དུ་མགོ་དམར་པོར་གྱུར་པའོ། “མགོ་བྱི་བ།” ཞེས་པ་ནི་མགོ་བོ་ཆེར་བྱི་བའོ། “གཉེར་མ་འདུས་པ།” ཞེས་པ་ནི་གཉེར་མ་ཆགས་པའོ། “ཤ་བཀྲ་ཆགས་པའི་ལུས་ཅན།” ཞེས་པ་ནི་ཤ་བཀྲ་དཀར་པོ་དང་ནག་པོས་ཁྱབ་པའི་ལུས་སོ། “སྒུར་པོ།” ཞེས་པ་ནི་ལུས་བཀུག་པ་སྟེ། འདིས་ནི་ཁོའི་ལུས་སྒུར་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་སྟོན་ཏོ། “འཁར་བ་ལ་བརྟེན་པ།” ཞེས་པ་ནི་འཁར་བར་བརྟེན་པ་སྟེ་འཁར་བ་གཉིས་པ་དང་ལྡན་པའོ། “ཁོ་ནི་རྒ་བས་ཀྱང་།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དེ་རྒ་བས་ཀྱང་ཟིལ་གྱིས་ནོན་ཏེ་འཆི་བའོ། “འཆི་བ་ལས་ཐར་པ་མེད།” ཞེས་པ་ནི་འཆི་བ་ལས་ཐར་བའི་ཐབས་མེད་ཅིང་མི་དམིགས་པའོ། Phalānamiva pakkānaṃ, pāto patanato bhayanti paripākagatānaṃ sithilavaṇṭānaṃ panasaphalādipakkānaṃ paccūsakāle avassaṃ patissantīti phalasāmikānaṃ bhāyamānānaṃ viya. Evaṃ jātāna maccānaṃ, niccaṃ maraṇato bhayanti evameva uppannānaṃ sattānaṃ maccusaṅkhātamaraṇato satataṃ kālaṃ bhayaṃ. “ཇི་ལྟར་ཤིང་ཏོག་སྨིན་པ་རྣམས། །སྔ་དྲོ་ལྷུང་བའི་འཇིགས་པ་ཡོད། །” ཅེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་སྨིན་ཅིང་ཡུ་བ་ལྷོད་པར་གྱུར་པའི་ཤིང་ཏོག་སྨིན་པ་རྣམས་ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་ངེས་པར་ལྷུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤིང་ཏོག་གི་བདག་པོ་རྣམས་འཇིགས་པ་བཞིན་ནོ། “དེ་བཞིན་སྐྱེས་པའི་མི་རྣམས་ལའང་། །རྟག་ཏུ་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་ཡོད། །” ཅེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འཆི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འཆི་བ་ལས་རྟག་པར་འཇིགས་པ་ཡོད་དོ། Yathāpi kumbhakārassāti yathā nāma mattikābhājanaṃ karontassa. Kataṃ mattikabhājananti (su. ni. 582) tena niṭṭhāpitabhājanaṃ. Sabbaṃ bhedanapariyantanti pakkāpakkaṃ sabbaṃ bhedanaṃ bhijjapariyantaṃ avasānaṃ assāti bhedanapariyantaṃ. Evaṃ maccāna jīvitanti evameva sattānaṃ āyusaṅkhāraṃ. “ཇི་ལྟར་རྫ་མཁན་གྱིས་བྱས་པའི། །” ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རྫ་མཁན་གྱིས་འཇིམ་པའི་སྣོད་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། “འཇིམ་པའི་སྣོད་ནི་བྱས་པ་རྣམས། །” ཞེས་པ་ནི་དེས་གྲུབ་པར་བྱས་པའི་སྣོད་དོ། “ཐམས་ཅད་འཇིག་པའི་མཐའ་ཅན་ཡིན། །” ཞེས་པ་ནི་སྨིན་པ་དང་མ་སྨིན་པ་ཐམས་ཅད་འཇིག་པ་སྟེ་ཞིག་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་མཐའ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཇིག་པའི་མཐའ་ཅན་ནོ། “དེ་བཞིན་མི་རྣམས་ཚེ་ཡང་ཡིན། །” ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚེའི་འདུ་བྱེད་ཀྱང་ངོ་། Daharā ca mahantā cāti taruṇā ca mahallakā ca. Ye bālā ye ca paṇḍitāti ye ca assāsapassāsāyattā jīvitā bālā ye ca paṇḍiccena samannāgatā buddhādayo. Sabbe maccuvasaṃ yantīti ete vuttappakārā daharādayo sabbe maccuno issariyaṃ upagacchanti. “བྱིས་པ་དང་ནི་ཆེན་པོ་དང་། །” ཞེས་པ་ནི་གཞོན་ནུ་དང་རྒན་པོའོ། “གང་དག་བྱིས་པ་མཁས་པ་རྣམས། །” ཞེས་པ་ནི་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཚེ་ཅན་གྱི་བྱིས་པ་རྣམས་དང་། མཁས་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའོ། “ཐམས་ཅད་འཆི་བའི་དབང་དུ་འགྲོ། །” ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་བྱིས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་འཆི་བའི་དབང་ཕྱུག་གི་འོག་ཏུ་འགྲོ་བའོ། Tesaṃ maccuparetānanti etesaṃ maccunā parivāritānaṃ. Gacchataṃ paralokatoti ito manussalokato paralokaṃ gacchantānaṃ. Na pitā tāyate puttanti pitā puttaṃ na rakkhati. Ñātī vā pana ñātaketi mātāpitipakkhikā ñātī vā teyeva ñātake rakkhituṃ na sakkonti. “དེ་དག་འཆི་བས་ཟིལ་གནོན་ཅིང་། །” ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་འཆི་བས་བསྐོར་བ་རྣམས་སོ། “འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་འགྲོ་བ་ལ། །” ཞེས་པ་ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་འདི་ལས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བ་རྣམས་ལའོ། “ཕས་ཀྱང་བུ་ནི་སྐྱོབ་མི་འགྱུར། །” ཞེས་པ་ནི་ཕས་བུ་མི་སྐྱོབ་པའོ། “གཉེན་གྱིས་གཉེན་རྣམས་སྐྱོབ་མི་འགྱུར། །” ཞེས་པ་ནི་ཕ་མའི་ཕྱོགས་ཀྱི་གཉེན་ཚན་ནམ། ཡང་ན་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་གཉེན་རྣམས་སྐྱོབ་པར་མི་ནུས་པའོ། Pekkhataññeva ñātīnanti vuttavidhānaṃyeva ñātīnaṃ pekkhantānaṃyeva olokentānaṃyeva. Passa lālappataṃ puthūti passāti ālapanaṃ. Lālapantānaṃ vilapantānaṃ puthūnaṃ nānappakārānaṃ. Ekamekova maccānaṃ, govajjho viya niyyatīti sattānaṃ ekameko vadhāya niyyamānagoṇo viya maraṇāya niyyati pāpuṇīyati. Evamabbhāhato lokoti [Pg.217] evameva sattaloko bhusaṃ āhato. Maccunā ca jarāya cāti maraṇena ca jarāya ca abhibhūto. “གཉེན་རྣམས་ཀྱིས་ནི་བལྟས་བཞིན་དུ། །” ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་གཉེན་རྣམས་ཀྱིས་བལྟས་བཞིན་པ་ཉིད་དུ་ལྟ་བཞིན་པ་ཉིད་དུའོ། “མང་པོ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ལྟོས། །” ཞེས་པ་ལས། “ལྟོས་” ཞེས་པ་ནི་བོས་པའོ། སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་སྟེ་ཆོ་ངེ་འདེབས་པའི་མང་པོ་སྟེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའོ། “མི་རྣམས་རེ་རེ་བྱས་ནས་ནི། །གསོད་པའི་གླང་བཞིན་ཁེར་བར་འགྱུར། །” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་རེ་རེ་བཞིན་གསོད་པར་འཁྲིད་པའི་གླང་གི་རྭ་བཞིན་དུ་འཆི་བར་འཁྲིད་ཅིང་འགྱུར་བའོ། “དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་གནོད་པ་སྟེ། །” ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ཤིན་ཏུ་གནོད་པར་གྱུར་པའོ། “རྒ་དང་འཆི་བས་ཟིལ་གྱིས་ནོན། །” ཞེས་པ་ནི་རྒ་བ་དང་འཆི་བས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པའོ། 40. Mamāyiteti mamāyitavatthukāraṇā. Vinābhāvaṃ santamevidanti santaṃ vijjamānaṃ vinābhāvameva idaṃ, na sakkā avinābhāvena bhavitunti vuttaṃ hoti. ༤༠. “བདག་གིར་འཛིན་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་བདག་གིར་འཛིན་པའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ལས་སོ། “བྲལ་བར་འགྱུར་བ་འདི་ནི་ཡོད།” ཞེས་པ་ནི་ཡོད་ཅིང་གྲུབ་པའི་བྲལ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་འདི་ཡིན་ལ། བྲལ་བར་མི་འགྱུར་བར་གནས་མི་སྲིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། Socantīti cittena socanaṃ karonti. Kilamantīti kāyena kilamathaṃ pāpuṇanti. Paridevantīti nānāvidhaṃ vācāvilāpaṃ bhaṇanti. Urattāḷiṃ kandantīti uraṃ tāḷetvā tāḷetvā kandanti. Sammohaṃ āpajjantīti sammohabhāvaṃ pāpuṇanti. “མྱ་ངན་བྱེད།” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་མྱ་ངན་བྱེད་པའོ། “ངལ་བར་འགྱུར།” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་ངལ་བར་འགྱུར་བའོ། “སྨྲེ་སྔགས་འདོན།” ཞེས་པ་ནི་ངག་གི་སྨྲེ་སྔགས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སྨྲ་བའོ། “བྲང་བརྡུངས་ཏེ་ཆོ་ངེ་འདེབས།” ཞེས་པ་ནི་བྲང་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་བརྡུངས་ཏེ་ཆོ་ངེ་འདེབས་པའོ། “རྨོངས་པར་འགྱུར།” ཞེས་པ་ནི་རྨོངས་པའི་གནས་སྐབས་སུ་འགྱུར་བའོ། Aniccoti hutvā abhāvaṭṭhena. Saṅkhatoti paccayehi saṅgamma kato. Paṭiccasamuppannoti paccayasāmaggiṃ paṭicca na paccakkhāya saha sammā ca uppanno. Khayadhammoti khayaṃ gamanasabhāvo. Vayadhammoti vayaṃ gamanasabhāvo, bhaṅgavasena bhaṅgagamanasabhāvoti attho. Virāgadhammoti virajjanasabhāvo. Nirodhadhammoti nirujjhanasabhāvo. Yvāyaṃ pariggahoti yo ayaṃ pariggaho. ‘‘Yāya pariggaho’’tipi pāṭho, ayameva padacchedo. Niccoti satatakāliko. Dhuvoti thiro. Sassatoti acavano. Avipariṇāmadhammoti pakatiajahanasabhāvo. Sassati samaṃ tatheva ṭhassatīti candasūriyasinerumahāsamuddapathavīpabbatādayo viya tiṭṭheyya. མི་རྟག་པ་ཞེས་པ་ནི། བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས། འདུས་བྱས་ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ནས་བྱས་པའོ། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་མི་སྤོང་བར་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡང་དག་པར་སྐྱེས་པའོ། ཟད་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི། ཟད་པར་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་པར་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། ཞིག་པའི་དབང་གིས་འཇིག་པར་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི། འགག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། གང་འདི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་འདི་ཉིད་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའོ། ཡང་ན་ "ཡཱ་ཡ་ པ་རིགྒ་ཧོ་" ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དེ། འདི་ཉིད་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། རྟག་པ་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་དུ་དུས་ཐམས་ཅད་པའོ། བརྟན་པ་ཞེས་པ་ནི། མི་འགྱུར་བའོ། རྟག་པ་ཞེས་པ་ནི། འཕོ་བ་མེད་པའོ། མི་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི། རང་བཞིན་མི་གཏོང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། རྟག་པར་མཚུངས་པར་དེ་བཞིན་དུ་གནས་སོ་ཞེས་པ་ནི། ཟླ་བ་དང་། ཉི་མ། ལྷུན་པོ། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ། ས་གཞི། རི་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་གནས་པར་འགྱུར་བའོ། Nānābhāvoti jātiyā nānābhāvo. Vinābhāvoti maraṇena viyogabhāvo. Aññathābhāvoti sabbhāvato aññathābhāvo. Purimānaṃ purimānaṃ khandhānanti anantare pure uppannānaṃ khandhānaṃ. Vipariṇāmaññathābhāvāti pakatibhāvaṃ jahitvā aññathābhāvena. Pacchimā pacchimā khandhādayo pavattanti uppajjantīti sambandho. སོ་སོ་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བས་སོ་སོ་བར་འགྱུར་བའོ། བྲལ་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི། འཆི་བས་བྲལ་བའི་རང་བཞིན་ནོ། གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི། ཡོད་པའི་དངོས་པོ་ལས་གཞན་དུ་འགྱུར་བའོ། སྔ་མ་སྔ་མའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། མཚམས་མེད་པར་སྔོན་དུ་སྐྱེས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ། འགྱུར་བ་དང་གཞན་དུ་འགྱུར་བས་ཞེས་པ་ནི། རང་བཞིན་གྱི་གནས་སྐབས་བཏང་ནས་གཞན་དུ་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འཇུག་གོ་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེའོ་ཞེས་པ་དང་སྦྱོར་བའོ། Sabbaṃ gharāvāsapalibodhanti sakalaṃ gihibhāvajaṭaṃ. Ñātimittāmaccapalibodhanti mātāpitupakkhikā ñātī, mittā sahāyā, amaccā bhaccā. Sannidhipalibodhanti nidhānajaṭaṃ chinditvā. Kesamassuṃ ohāretvāti kese ca massūni ca oropayitvā. Kāsāyāni vatthānīti kasāyarasapītāni vatthāni. ཁྱིམ་གྱི་གནས་ཀྱི་བར་ཆད་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི། ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོའི་རྙོག་འཛིང་མཐའ་དག་གོ། གཉེན་དང་གྲོགས་དང་བློན་པོའི་བར་ཆད་ཅེས་པ་ནི། ཕ་མའི་ཕྱོགས་ཀྱི་གཉེན་རྣམས་དང་། མཛའ་བཤེས་དང་རོགས་ཟླ་རྣམས་དང་། བློན་པོ་དང་གཡོག་འཁོར་རྣམས་སོ། གསོག་འཇོག་གི་བར་ཆད་ཅེས་པ་ནི། གཏེར་གྱི་རྙོག་འཛིང་བཅད་ནས་སོ། སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་ནས་ཞེས་པ་ནི། སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་རྣམས་བཅད་ནས་སོ། ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། ཚོས་ཀྱི་རོ་བསྒྲུབས་པའི་གོས་སེར་པོ་རྣམས་སོ། 41. Māmakoti [Pg.218] mama upāsako bhikkhu vāti saṅkhaṃ gato, buddhādīni vā vatthūni mamāyamāno. ༤༡. བདག་གི་བ་ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་དགེ་བསྙེན་ནམ་དགེ་སློང་ཞེས་གྲགས་པར་གྱུར་པའམ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་བདག་གིར་འཛིན་པའོ། Tesaṃ tesaṃ sattānanti anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso. ‘‘Yaññadattassa maraṇaṃ, somadattassa maraṇa’’nti evañhi divasampi kathiyamāne neva sattā pariyādānaṃ gacchanti, na sabbaṃ aparattadīpanaṃ sijjhati. Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti, na kiñci aparattādīpanaṃ na sijjhati. Tamhā tamhāti ayaṃ gativasena anekesaṃ nikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso. Sattanikāyāti sattānaṃ nikāyā, sattaghaṭā sattasamūhāti attho. Cutīti cavanavasena vuttaṃ. Ekacatupañcakkhandhāya cutiyā sāmaññavacanametaṃ. Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ. Bhedoti cutikhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ. Antaradhānanti ghaṭassa viya bhinnassa bhinnānaṃ khandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ. Maccumaraṇanti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ, na khaṇikamaraṇaṃ. Kālo nāma antako, tassa kiriyāti kālaṃkiriyā. Ettāvatā sammutimaraṇaṃ dīpitaṃ. Idāni paramatthena dīpetuṃ ‘‘khandhānaṃ bhedo’’tiādimāha. Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti, na satto nāma koci marati. Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati, bhinnesu ‘‘mato’’ti vohāro hoti. སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་གི་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་དུ་མ་ལ་ཐུན་མོང་དུ་བསྟན་པའོ། "ཡཛྙ་དཏྟ་ཤི་བའོ། སོ་མ་དཏྟ་ཤི་བའོ།" ཞེས་འདི་ལྟར་ཉིན་གང་བཤད་ཀྱང་སེམས་ཅན་རྣམས་ཟད་མཐར་མི་འགྱུར་ལ། ཕྱི་མའི་གསལ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མི་འགྲུབ་བོ། ཚིག་འདི་གཉིས་ཀྱིས་ནི་སེམས་ཅན་གང་ཡང་མ་འདུས་པ་མེད་ལ། ཕྱི་མའི་གསལ་བྱེད་གང་ཡང་མི་འགྲུབ་པ་མེད་དོ། དེ་དང་དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་འགྲོ་བའི་དབང་གིས་རིགས་མི་འདྲ་བ་དུ་མ་ལ་ཐུན་མོང་དུ་བསྟན་པའོ། སེམས་ཅན་གྱི་རིགས་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་པའམ། སེམས་ཅན་གྱི་ཕུང་པོའམ། སེམས་ཅན་གྱི་འདུ་ཚོགས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། འཆི་འཕོ་ཞེས་པ་ནི། འཕོ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ། འདི་ནི་ཕུང་པོ་གཅིག་དང་། བཞི་དང་། ལྔ་པ་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་ལ་ཐུན་མོང་གི་ཚིག་གོ། འཆི་འཕོ་བའི་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། དངོས་པོའི་ཚིག་གིས་མཚན་ཉིད་བསྟན་པའོ། ཞིག་པ་ཞེས་པ་ནི། འཆི་འཕོའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་པ་སྐྱེ་བར་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། མི་སྣང་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི། བུམ་པ་ཞིག་པ་བཞིན་དུ་ཞིག་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་རྣམ་གྲངས་གང་ཡང་རུང་བས་གནས་པ་མེད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། འཆི་བདག་གི་འཆི་བ་ཞེས་པ་ནི། འཆི་བདག་ཏུ་བགྲང་བའི་འཆི་བ་སྟེ། སྐད་ཅིག་མའི་འཆི་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དུས་ནི་མཐར་བྱེད་པ་སྟེ། དེའི་བྱ་བ་ནི་དུས་བྱེད་པའོ། འདི་ཙམ་གྱིས་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་འཆི་བ་གསལ་བར་བྱས་སོ། ད་ནི་དོན་དམ་པའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། "ཕུང་པོ་ཞིག་པ་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དོན་དམ་པར་ནི་ཕུང་པོ་ཉིད་འཇིག་གི། སེམས་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་འཆི་བ་མེད་དོ། འོན་ཀྱང་ཕུང་པོ་རྣམས་འཇིག་པ་ན། སེམས་ཅན་འཆི་ཞེས་བྱ་ལ། ཞིག་པ་ན་ "ཤི་བའོ་" ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ། Ettha ca catuvokārapañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo, ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo. Catuvokāravasena vā khandhānaṃ bhedo, sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo. Kasmā? Kāmarūpabhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sabbhāvato. Yasmā vā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva, na kiñci nikkhipanti, tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo, manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo. Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakaraṇato maraṇaṃ ‘‘kaḷevarassa nikkhepo’’ti vuttaṃ. Jīvitindriyassupacchedoti iminā indriyabaddhasseva maraṇaṃ nāma hoti, anindriyabaddhassa maraṇaṃ nāma natthīti dasseti. ‘‘Sassaṃ mataṃ, rukkho mato’’ti idaṃ pana vohāramattameva. Atthato pana evarūpāni vacanāni sassādīnaṃ khayavayabhāvameva dīpenti. Rūpagatanti rūpameva rūpagataṃ. Vedanāgatantiādīsupi eseva nayo. འདིར་ཡང་ཕུང་པོ་བཞི་པ་དང་ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་དབང་གིས་ཕུང་པོ་ཞིག་པ་དང་། ཕུང་པོ་གཅིག་པའི་དབང་གིས་རོ་འཇོག་པའོ། ཡང་ན་ཕུང་པོ་བཞི་པའི་དབང་གིས་ཕུང་པོ་ཞིག་པ་དང་། ལྷག་མ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་རོ་འཇོག་པར་རིག་པར་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདོད་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་གཉིས་ཀར་ཡང་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་སུ་བགྲང་བའི་རོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་ན་རྒྱལ་ཆེན་བཞི་རིས་ལ་སོགས་པར་ཕུང་པོ་རྣམས་འཇིག་པ་ཁོ་ན་ལས་གང་ཡང་མི་འཇོག་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་དབང་གིས་ཕུང་པོ་ཞིག་པ་དང་། མི་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་རོ་འཇོག་པའོ། འདིར་ཡང་རོ་འཇོག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། འཆི་བ་ལ་ "རོ་འཇོག་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། སྲོག་གི་དབང་པོ་ཆད་པ་ཞེས་པས་ནི། དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བ་ཉིད་ལ་འཆི་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་ཀྱི། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བ་ལ་འཆི་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། "ལོ་ཏོག་ཤིའོ། ཤིང་སྡོང་ཤིའོ།" ཞེས་པ་འདི་ནི་ཐ་སྙད་ཙམ་ཞིག་གོ། དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་ལོ་ཏོག་ལ་སོགས་པའི་ཟད་པ་དང་འཇིག་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཉིད་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའོ། ཚོར་བར་གཏོགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། Tattha [Pg.219] pubbeva maccanti maccaṃ vā bhogā pubbeva paṭhamataraññeva vijahanti. Macco vā te bhoge pubbataraṃ jahati. Kāmakāmīti corarājānaṃ ālapati. Ambho kāme kāmayamāna kāmakāmi bhogino nāma loke asassatā, bhogesu vā naṭṭhesu jīvamānā ca abhogino honti. Bhoge vā pahāya sayaṃ nassanti, tasmā ahaṃ mahājanassa sokakālepi na socāmīti attho. དེ་ལ་ "འཆི་བའི་སྔོན་ཉིད་དུ་" ཞེས་པ་ནི། འཆི་བ་པོའམ། ཡང་ན་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཀྱིས་སྔོན་ཉིད་དུ་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་སྤོང་བའོ། ཡང་ན་འཆི་བ་པོས་ལོངས་སྤྱོད་དེ་དག་སྔོན་དུ་སྤོང་བའོ། "འདོད་པ་འདོད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཇག་པའི་རྒྱལ་པོ་ལ་བོས་པའོ། ཀྱེ་འདོད་པ་ལ་ཆགས་པའི་འདོད་ཆགས་ཅན། འཇིག་རྟེན་འདིར་ལོངས་སྤྱོད་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་རྟག་པ་སྟེ། ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཞིག་པ་ན་གསོན་པོར་གནས་ཀྱང་ལོངས་སྤྱོད་མེད་པར་འགྱུར་རོ། ཡང་ན་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་བཏང་ནས་རང་ཉིད་འཇིག་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་བདག་ནི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་མྱ་ངན་བྱེད་པའི་དུས་སུ་ཡང་མྱ་ངན་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། Viditā mayā sattuka lokadhammāti corarājānaṃ ālapanto āha. Ambho sattuka mayā lābho alābho yaso ayasotiādayo lokadhammā viditā. Yatheva hi cando udeti ca pūrati ca puna ca khīyati, yathā ca sūriyo andhakāraṃ vidhamento mahantaṃ lokappadesaṃ tapitvāna puna sāyaṃ atthaṃ paleti atthaṃ gacchati na dissati, evameva bhogā uppajjanti ca vinassanti ca, tattha kiṃ sokena, tasmā na socāmīti attho. ཀྱེ་དགྲ་བོ་བདག་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཤེས་སོ་ཞེས་པ་ནི། ཇག་པའི་རྒྱལ་པོ་ལ་བོས་ནས་གསུངས་པའོ། ཀྱེ་དགྲ་བོ། བདག་གིས་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ། གྲགས་པ་དང་མ་གྲགས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཤེས་སོ། འདི་ལྟར་ཟླ་བ་ནི་ཤར་ཞིང་གང་བར་འགྱུར་ལ། ཡང་ཟད་པར་འགྱུར་བ་དང་། ཉི་མས་ཀྱང་མུན་པ་བསལ་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཡུལ་ཆེན་པོ་བསྲོས་ཏེ། ཡང་ཕྱི་དྲོ་ནུབ་པར་འགྱུར་ཞིང་མི་སྣང་བར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཀྱང་སྐྱེ་ཞིང་འཇིག་པར་འགྱུར་ན། དེ་ལ་མྱ་ངན་བྱས་པས་ཅི་ཕན། དེའི་ཕྱིར་མྱ་ངན་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། Taṇhāmaññanāya maññatīti taṇhāya janitamānamaññanāya maññati. Mānaṃ karoti diṭṭhimaññanāyāti diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannāya maññanāya. Mānamaññanāyāti sahajātamānamaññanāya. Kilesamaññanāyāti vuttappakārāya upatāpanaṭṭhena kilesamaññanāya maññati. སྲེད་པའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་རློམ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པས་བསྐྱེད་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་རློམ་པར་བྱེད་པའོ། ལྟ་བའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་ང་རྒྱལ་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་སོ། ང་རྒྱལ་གྱི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། ལྷན་སྐྱེས་ཀྱི་ང་རྒྱལ་གྱི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་སོ། ཉོན་མོངས་པའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་རློམ་པར་བྱེད་པའོ། Kuhāti vimhāpakā. Thaddhāti khāṇu viya thaddhā. Lapāti paccayanimittena lapanakā. གྱ་གྱུ་ཅན་ཞེས་པ་ནི། ངོ་མཚར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། རེངས་པ་ཞེས་པ་ནི། སྡོང་དུམ་བཞིན་དུ་རེངས་པའོ། ཁ་གསག་ཅན་ཞེས་པ་ནི། རྙེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། 42. Saṅgatanti samāgataṃ, diṭṭhaṃ phuṭṭhaṃ vā. Piyāyitanti piyakataṃ. ༤༢. འདུས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཕྲད་པའམ། མཐོང་བའམ། རེག་པའོ། གཅེས་པར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱས་པའོ། Saṅgatanti sammukhībhūtaṃ. Samāgatanti samīpaṃ āgataṃ. Samāhitanti ekībhūtaṃ. Sannipatitanti piṇḍitaṃ. Supinagatoti supinaṃ paviṭṭho. Senābyūhaṃ passatīti senāsannivesaṃ dakkhati. Ārāmarāmaṇeyyakanti pupphārāmādīnaṃ ramaṇīyabhāvaṃ. Vanarāmaṇeyyakādīsupi eseva nayo. Petanti ito paralokaṃ gataṃ. Kālaṅkatanti mataṃ. འདུས་པ་ཞེས་པ་ནི། མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའོ། ཕྲད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་འོངས་པའོ། མཉམ་པར་བཞག་པ་ཞེས་པ་ནི། གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། འདུས་པ་ཞེས་པ་ནི། བསྡུས་པའོ། རྨི་ལམ་དུ་སོང་བ་ཞེས་པ་ནི། རྨི་ལམ་དུ་ཞུགས་པའོ། དམག་གི་བཀོད་པ་མཐོང་ངོ་ཞེས་པ་ནི། དམག་གི་སྒར་ས་མཐོང་བའོ། ཀུན་དགའ་ར་བའི་ཉམས་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི། མེ་ཏོག་གི་ཚལ་ལ་སོགས་པའི་ཉམས་དགའ་བའི་རང་བཞིན་ནོ། ནགས་ཚལ་གྱི་ཉམས་དགའ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ཤི་གཤེགས་པ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ནས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་སོང་བའོ། དུས་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཤི་བའོ། 43. Nāmaṃyevāvasissati, akkheyyanti sabbaṃ rūpādidhammajātaṃ pahīyati, nāmamattameva tu avasissati ‘‘buddharakkhito dhammarakkhito’’ti evaṃ akkhātuṃ kathetuṃ. ༤༣. མིང་ཉིད་ལྷག་མར་ལུས་པར་འགྱུར་ཏེ་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་སྤངས་ནས། "སངས་རྒྱས་སྐྱབས་" སམ། "ཆོས་སྐྱབས་" ཞེས་པ་ལྟར་བརྗོད་ཅིང་བཤད་པའི་ཕྱིར་མིང་ཙམ་ཞིག་ལྷག་མར་ལུས་པའོ། Ye [Pg.220] cakkhuviññāṇābhisambhūtāti ye sayaṃ cakkhuviññāṇena abhisambhūtā rāsikatā diṭṭhā catusamuṭṭhānikā rūpā. Sotaviññāṇābhisambhūtāti paratoghosena sotaviññāṇena rāsikatā sutā dvisamuṭṭhānikā saddā. གང་དག་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མངོན་པར་གྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་དག་རང་ཉིད་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མངོན་པར་གྲུབ་ཅིང་། ཕུང་པོར་བྱས་པ། མཐོང་བ། ཀུན་འབྱུང་བཞི་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མངོན་པར་གྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་དག་གཞན་གྱི་སྒྲ་ལས་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཕུང་པོར་བྱས་པ། ཐོས་པ། ཀུན་འབྱུང་གཉིས་ལས་བྱུང་བའི་སྒྲ་རྣམས་སོ། 44. Munayoti khīṇāsavamunayo. Khemadassinoti nibbānadassino. ༤༤. ཐུབ་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པ་རྣམས་སོ། བདེ་བ་མཐོང་བ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་རྣམས་སོ། Sokoti sokaniddese – byasatīti byasanaṃ, hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, corarogabhayādīhi ñātikkhayo ñātivināsoti attho. Tena ñātibyasanena. Phuṭṭhassāti ajjhotthaṭassa, abhibhūtassa samannāgatassāti attho. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ, rājacorādivasena bhogakkhayo bhogavināsoti attho. Rogoyeva byasanaṃ rogabyasanaṃ. Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ. Sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ, dussilyassetaṃ nāmaṃ. Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhiyeva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ. Ettha ca purimāni dve anipphannāni, pacchimāni tīṇi nipphannāni tilakkhaṇabbhāhatāni. Purimāni ca tīṇi neva kusalāni nākusalāni, sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ. མྱ་ངན་ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་བསྟན་པ་ལས་སོ། འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་ཕུང་བའམ་རྒུད་པ་སྟེ། ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྐྱུར་ཞིང་འཇིག་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གཉེན་རྣམས་ཀྱི་རྒུད་པ་ནི་གཉེན་གྱི་རྒུད་པ་སྟེ། ཇག་པ་དང་ནད་དང་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པས་གཉེན་ཟད་པ་དང་གཉེན་ཞིག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གཉེན་གྱི་རྒུད་པ་དེས་སོ། རེག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། གནོན་པའམ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའམ། ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། འདི་ནི་ཁྱད་པར་ཏེ། ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཀྱི་རྒུད་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་རྒུད་པ་སྟེ། རྒྱལ་པོ་དང་ཇག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ལོངས་སྤྱོད་ཟད་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཞིག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ནད་ཉིད་རྒུད་པ་ནི་ནད་ཀྱི་རྒུད་པའོ། ནད་ཀྱིས་ནི་ནད་མེད་པ་འཇིག་ཅིང་མེད་པར་བྱེད་པས་ན་རྒུད་པའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒུད་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒུད་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་མིང་འདིའོ། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་འཇིག་པར་བྱེད་ཅིང་སྐྱེས་པའི་ལྟ་བ་ཉིད་རྒུད་པ་ནི་ལྟ་བའི་རྒུད་པའོ། འདིར་ཡང་སྔ་མ་གཉིས་ནི་མ་གྲུབ་པ་དང་། ཕྱི་མ་གསུམ་ནི་གྲུབ་པ་སྟེ་མཚན་ཉིད་གསུམ་གྱིས་གནོད་པའོ། སྔ་མ་གསུམ་ནི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་མི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྟ་བའི་རྒུད་པ་གཉིས་ནི་མི་དགེ་བའོ། Aññataraññatarenāti gahitesu vā yena kenaci aggahitesu vā mittāmaccabyasanādīsu yena kenaci. Samannāgatassāti samanubandhassa aparimuccamānassa. Aññataraññatarena dukkhadhammenāti yena kenaci sokadukkhassa uppattihetunā. Sokoti socanakavasena soko. Idaṃ tehi kāraṇehi uppajjanakasokassa sabhāvapaccattaṃ. Socanāti socanākāro. Socitattanti socitabhāvo. Antosokoti abbhantarasoko. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. So hi abbhantaraṃ sukkhāpento viya parisukkhāpento viya uppajjatīti ‘‘antosoko antoparisoko’’ti vuccati. Antodāhoti abbhantaradāho. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. Cetaso parijjhāyanāti cittassa jhānanākāro. Soko hi uppajjamāno aggi viya cittaṃ jhāpeti [Pg.221] dahati, ‘‘cittaṃ me jhāmaṃ, na me kiñci paṭibhātī’’ti vadāpeti. Dukkhito mano dummano, tassa bhāvo domanassaṃ. Anupaviṭṭhaṭṭhena sokova sallanti sokasallaṃ. གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་ཞེས་པ་ནི། བཟུང་བ་རྣམས་ལས་གང་ཡང་རུང་བའམ། མ་བཟུང་བའི་མཛའ་བཤེས་དང་བློན་པོའི་རྒུད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གང་ཡང་རུང་བས་སོ། ལྡན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་འབྲེལ་ཞིང་ཐར་བར་མི་འགྱུར་བའོ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་གང་ཡང་རུང་བས་སོ། མྱ་ངན་ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་བྱེད་པའི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ནོ། འདི་ནི་རྒྱུ་དེ་དག་གིས་སྐྱེ་བའི་མྱ་ངན་གྱི་རང་གི་ངོ་བོའོ། མྱ་ངན་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་བྱེད་པའི་རྣམ་པའོ། མྱ་ངན་བྱས་པའི་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། མྱ་ངན་བྱས་པའི་རང་བཞིན་ནོ། ནང་གི་མྱ་ངན་ཞེས་པ་ནི། ནང་གི་མྱ་ངན་ནོ། ཚིག་གཉིས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་སྤེལ་བའོ། དེ་ནི་ནང་ནས་སྐེམ་པ་བཞིན་དང་ཀུན་ཏུ་སྐེམ་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བས་ན། "ནང་གི་མྱ་ངན་དང་ནང་གི་ཀུན་ཏུ་སྐེམ་པ་" ཞེས་བྱའོ། ནང་གི་ཚ་སྒོ་ཞེས་པ་ནི། ནང་གི་ཚ་སྒོའོ། ཚིག་གཉིས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་སྤེལ་བའོ། སེམས་ཡོངས་སུ་སྲེག་པ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་སྲེག་པའི་རྣམ་པའོ། མྱ་ངན་ནི་སྐྱེ་བ་ན་མེ་བཞིན་དུ་སེམས་སྲེག་ཅིང་གདུང་བར་བྱེད་དེ། "བདག་གི་སེམས་ནི་ཚིག་གོ། བདག་ལ་ཅིའང་མི་གསལ་ལོ་" ཞེས་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ། སྡུག་བསྔལ་བའི་ཡིད་ནི་ཡིད་མི་བདེ་བ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཡིད་མི་བདེ་བའོ། ཞུགས་པའི་དོན་གྱིས་མྱ་ངན་ཉིད་ཟུག་རྔུ་ཡིན་པས་ན་མྱ་ངན་གྱི་ཟུག་རྔུའོ། Paridevaniddese – ‘‘mayhaṃ dhītā, mayhaṃ putto’’ti evaṃ ādissa ādissa devanti rodanti etenāti ādevo. Taṃ taṃ vaṇṇaṃ parikittetvā parikittetvā devanti etenāti paridevo. Tato parāni dve dve padāni purimadvayasseva ākārabhāvaniddesavasena vuttāni. Vācāti vacanaṃ. Palāpoti tucchaṃ niratthakavacanaṃ. Uppaḍḍhabhaṇitaaññabhaṇitādivasena virūpo palāpo vippalāpo. Lālappoti punappunaṃ lapanaṃ. Lālappanākāro lālappanā. Lālappitassa bhāvo lālappitattaṃ. Macchariyādīni vuttatthāneva. སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་བསྟན་པ་ལས་ནི། – "བདག་གི་བུ་མོའོ། བདག་གི་བུའོ།" ཞེས་འདི་ལྟར་མཚོན་ཞིང་མཚོན་ནས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་ཅིང་ངུ་བར་བྱེད་པས་ན་སྨྲེ་སྔགས་སོ། ཡོན་ཏན་དེ་དང་དེ་ཡོངས་སུ་བརྗོད་ཅིང་བརྗོད་ནས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པས་ན་ཀུན་ཏུ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པའོ། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཚིག་གཉིས་གཉིས་ནི་སྔ་མ་གཉིས་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པ་དང་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ། ཚིག་ཅེས་པ་ནི། སྨྲ་བའོ། འཆལ་ཚིག་ཅེས་པ་ནི། གསོབ་དང་དོན་མེད་པའི་ཚིག་གོ། ཕྱེད་སྨྲས་པ་དང་གཞན་སྨྲས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་སྡུག་པའི་འཆལ་ཚིག་ནི་རྣམ་པར་འཆལ་ཚིག་གོ། ཡང་ཡང་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྨྲ་བའོ། ཡང་ཡང་སྨྲ་བའི་རྣམ་པ་ནི་ཡང་ཡང་སྨྲ་བའོ། ཡང་ཡང་སྨྲས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཡང་ཡང་སྨྲས་པའི་ཉིད་དོ། སེར་སྣ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཅན་ཉིད་དོ། 45. Sattamagāthā evaṃ maraṇabbhāhate loke anurūpapaṭipattidassanatthaṃ vuttā. Tattha patilīnacarassāti tato tato patilīnaṃ cittaṃ katvā carantassa. Bhikkhunoti kalyāṇaputhujjanassa vā sekkhassa vā. Sāmaggiyamāhu tassa taṃ, yo attānaṃ bhavane na dassayeti tassetaṃ patirūpamāhu, yo evaṃpaṭipanno nirayādibhede bhavane attānaṃ na dassaye. Evañhi so imamhā maraṇā mucceyyāti adhippāyo. ༤༥. “ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བདུན་པ་ནི་འདི་ལྟར་འཆི་བས་གཙེས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་‘དབེན་པར་སྤྱོད་པ་’ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་དེ་ལས་སེམས་དབེན་པར་བྱས་ཏེ་སྤྱོད་པ་ལའོ། །‘དགེ་སློང་གི་’ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་འམ་སློབ་པ་ལའོ། །‘གང་ཞིག་བདག་ཉིད་སྲིད་པར་མི་སྟོན་པ་དེ་ནི་དེའི་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་’ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་སྒྲུབ་པ་པོ་གང་ཞིག་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་བདག་ཉིད་མི་སྟོན་པ་དེ་ལ་འདི་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ན་ཁོ་ན་དེ་ཉིད་འཆི་བ་འདི་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།” Patilīnacarā vuccantīti tato tato līnacittācārā kathīyanti. Satta sekkhāti adhisīlādīsu tīsu sikkhāsu sikkhantīti sotāpattimaggaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā satta sekkhā. Arahāti phalaṭṭho. So niṭṭhitacittattā patilīno. Sekkhānaṃ patilīnacaraṇabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘kiṃ kāraṇā’’tiādimāha. Te tato tatoti te satta sekkhā tehi tehi ārammaṇehi cittaṃ patilīnentāti attano cittaṃ nilīnentā. Patikuṭentāti saṅkocentā. Pativaṭṭentāti kaṭasārakaṃ viya ābhujentā. Sanniruddhantāti sannirujjhantā. Sannigaṇhantāti niggahaṃ kurumānā. Sannivārentāti vārayamānā. Rakkhantāti rakkhaṃ kurumānā. Gopentāti cittamañjūsāya gopayamānā. “‘དབེན་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་’ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་དེ་ལས་སེམས་དབེན་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ། །‘སློབ་པ་བདུན་’ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་སློབ་པས་ན། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ལ་གནས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ལ་གནས་པའི་བར་གྱི་སློབ་པ་བདུན་ནོ། །‘དགྲ་བཅོམ་པ་’ནི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པའོ། །ཁོང་ནི་སེམས་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཕྱིར་དབེན་པའོ། །སློབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དབེན་པར་སྤྱོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པར། ‘ཅིའི་ཕྱིར་’ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །‘དེ་དག་དེ་དང་དེ་ལས་’ཞེས་པ་ནི་སློབ་པ་བདུན་པོ་དེ་དག་དམིགས་པ་དེ་དང་དེ་དག་ལས་སེམས་དབེན་པར་བྱེད་དེ་རང་གི་སེམས་སྦེད་པའོ། །‘ཕྱིར་ལྡོག་པ་’ཞེས་པ་ནི་སྐུམ་པའོ། །‘ཕྱིར་བཟློག་པ་’ཞེས་པ་ནི་རྩྭ་གདན་ལྟར་ལྟེབ་པའོ། །‘འགོག་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་འགོག་པའོ། །‘ཚར་གཅོད་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཚར་གཅོད་པར་བྱེད་པའོ། །‘ཟློག་པ་’ཞེས་པ་ནི་འགོག་པར་བྱེད་པའོ། །‘སྲུང་བ་’ཞེས་པ་ནི་སྲུང་བར་བྱེད་པའོ། །‘སྐྱོབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་སྒྲོམ་བུར་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པའོ།” Idāni [Pg.222] dvāravasena dassento ‘‘cakkhudvāre’’tiādimāha. Tattha cakkhudvāreti cakkhuviññāṇadvāre. Sotadvārādīsupi eseva nayo. Bhikkhunoti puthujjanakalyāṇakassa vā bhikkhuno, sekkhassa vā bhikkhunoti bhikkhusaddassa vacanatthaṃ avatvā idhādhippetabhikkhuyeva dassito. Tattha puthujjano ca so kilesānaṃ asamucchinnattā, kalyāṇo ca sīlādipaṭipattiyuttattāti puthujjanakalyāṇova puthujjanakalyāṇako, tassa puthujjanakalyāṇakassa. Adhisīlādīni sikkhatīti sekkho, tassa sekkhassa vā sotāpannassa vā sakadāgāmino vā anāgāmino vā. “ད་ནི་དབང་པོའི་སྒོའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར། ‘མིག་གི་སྒོ་ལ་’ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་‘མིག་གི་སྒོ་ལ་’ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་སྒོ་ལའོ། །རྣ་བའི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །‘དགེ་སློང་གི་’ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་ཅན་གྱི་དགེ་སློང་གི་འམ། སློབ་པའི་དགེ་སློང་གི་ཞེས་དགེ་སློང་གི་སྒྲའི་ངེས་ཚིག་མ་བཤད་པར་འདིར་འདོད་པའི་དགེ་སློང་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་‘སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་’ཡིན་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་‘དགེ་བ་’ཡིན་པས། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་ཉིད་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་ཅན་ཏེ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་ཅན་དེ་ལའོ། །ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ལ་སློབ་པས་ན་‘སློབ་པ་’སྟེ། སློབ་པ་དེ་འམ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་འམ་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་འམ་ཕྱིར་མི་འོང་བ་དེ་ལའོ།” Āsanti nisīdanti etthāti āsanaṃ. Yatthāti yesu mañcapīṭhādīsu. Mañcotiādīni āsanassa pabhedavacanāni. Mañcopi hi nisajjāyapi okāsattā idha āsanesu vutto, so pana masārakabundikābaddhakuḷīrapādakaāhaccapādakānaṃ aññataro. Pīṭhampi tesaṃ aññatarameva. Bhisīti uṇṇabhisi coḷabhisi vākabhisi tiṇabhisi paṇṇabhisīnaṃ aññatarā. Taṭṭikāti tālapaṇṇādīhi vinitvā katā. Cammakhaṇḍoti nisajjāraho yo koci cammakhaṇḍo. Tiṇasanthārādayo tiṇādīni gumbetvā katā. Asappāyarūpadassanenāti asappāyānaṃ iṭṭharūpānaṃ olokanena. Rittanti abbhantarato tucchaṃ. Vivittanti bahiddhāpavesanena suññaṃ. Pavivittanti koci gahaṭṭho tattha natthīti atirekena suññaṃ. Asappāyasaddassavanepi eseva nayo. Pañcahi kāmaguṇehīti itthirūpasaddagandharasaphoṭṭhabbehi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi. Vuttampi cetaṃ – “‘འདི་ལ་འདུག་པས་ན་གདན་’ནོ། །‘གང་དུ་’ཞེས་པ་ནི་ཁྲི་དང་སྟེགས་བུ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་ལའོ། །‘ཁྲི་’ལ་སོགས་པ་ནི་གདན་གྱི་དབྱེ་བ་བརྗོད་པའི་སྒྲ་རྣམས་སོ། །ཁྲི་ཡང་འདུག་པའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདིར་གདན་གྱི་ཁོངས་སུ་གསུངས་ལ། དེ་ནི་རྐང་པ་བརྐྱངས་པ་དང་། རྐང་པ་ཟླུམ་པོ་དང་། སྡིག་པའི་རྐང་པ་ཅན་དང་། རྐང་པ་ཟུག་པ་རྣམས་ལས་གང་རུང་གཅིག་གོ། །སྟེགས་བུ་ཡང་དེ་དག་ལས་གང་རུང་གཅིག་ཉིད་དོ། །‘སྟན་’ཞེས་པ་ནི་བལ་གྱི་སྟན་དང་། རས་ཀྱི་སྟན་དང་། ཤིང་པགས་ཀྱི་སྟན་དང་། རྩྭ་སྟན་དང་། ལོ་མའི་སྟན་རྣམས་ལས་གང་རུང་གཅིག་གོ། །‘གདན་ལྷས་མ་’ཞེས་པ་ནི་ཏཱ་ལའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པ་བསླས་ཏེ་བྱས་པའོ། །‘པགས་པའི་དུམ་བུ་’ཞེས་པ་ནི་འདུག་པར་འོས་པའི་པགས་པའི་དུམ་བུ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །‘རྩྭ་གདན་ལ་སོགས་པ་’ནི་རྩྭ་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་ཏེ་བྱས་པའོ། །‘མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་མཐོང་བས་’ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ལ་བལྟ་བས་སོ། །‘གསོག་’ཞེས་པ་ནི་ནང་སྟོང་པའོ། །‘དབེན་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་འཇུག་པ་མེད་པས་སྟོང་པའོ། །‘རབ་ཏུ་དབེན་པ་’ཞེས་པ་ནི་དེར་ཁྱིམ་པ་གང་ཡང་མེད་པས་ལྷག་པར་སྟོང་པའོ། །མི་མཐུན་པའི་སྒྲ་ཐོས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །‘འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་རྣམས་ཀྱིས་’ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་དང་། སྒྲ་དང་། དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱ་སྟེ་འདོད་པའི་ཆ་ཤས་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ།” ‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā; Pañca kāmaguṇā loke, itthirūpasmiṃ dissare’’ti. (a. ni. 5.55); “‘གཟུགས་དང་སྒྲ་དང་རོ་དང་དྲི། །ཡིད་དུ་འོང་བའི་རེག་བྱ་རྣམས། །འཇིག་རྟེན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ། །བུད་མེད་གཟུགས་ལ་སྣང་བར་འགྱུར། །’ཞེས་སོ།” Bhajatoti cittena sevanaṃ karontassa. Sambhajatoti sammā sevantassa. Sevatoti upasaṅkamantassa. Nisevatoti nissayaṃ katvā sevantassa. Saṃsevatoti suṭṭhu sevantassa. Paṭisevatoti punappunaṃ upasaṅkamantassa. “‘བསྟེན་པ་’ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །‘ཀུན་ཏུ་བསྟེན་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བསྟེན་པ་ལའོ། །‘གཤེགས་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལའོ། །‘ངེས་པར་བསྟེན་པ་’ཞེས་པ་ནི་གནས་བཅས་ཏེ་བསྟེན་པ་ལའོ། །‘ཡང་དག་པར་བསྟེན་པ་’ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་བསྟེན་པ་ལའོ། །‘སོ་སོར་བསྟེན་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལའོ།” Gaṇasāmaggīti samaṇānaṃ ekībhāvo samaggabhāvo. Dhammasāmaggīti sattatiṃsabodhipakkhiyadhammānaṃ samūhabhāvo. Anabhinibbattisāmaggīti anibbattamānānaṃ [Pg.223] anuppajjamānānaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutānaṃ arahantānaṃ samūho. Samaggāti kāyena aviyogā. Sammodamānāti cittena suṭṭhu modamānā tussamānā. Avivadamānāti vācāya vivādaṃ akurumānā. Khīrodakībhūtāti khīrena saṃsaṭṭhaudakasadisā. “‘ཚོགས་ཀྱི་མཐུན་པ་’ཞེས་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་རྣམས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་མཐུན་པའི་དངོས་པོའོ། །‘ཆོས་ཀྱི་མཐུན་པ་’ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་པོ་རྣམས་འདུས་པའི་དངོས་པོའོ། །‘མི་སྐྱེ་བའི་མཐུན་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བ་དང་མི་འབྱུང་བ། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་སོ། །‘མཐུན་པ་’ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་མི་འབྲལ་བའོ། །‘ཀུན་ཏུ་དགའ་བ་’ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་ལེགས་པར་དགའ་ཞིང་ཚིམ་པའོ། །‘མི་རྩོད་པ་’ཞེས་པ་ནི་ངག་གིས་རྩོད་པ་མི་བྱེད་པའོ། །‘འོ་མ་དང་ཆུ་ལྟར་འདྲེས་པར་གྱུར་པ་’ཞེས་པ་ནི་འོ་མ་དང་འདྲེས་པའི་ཆུ་དང་མཚུངས་པའོ།” Te ekato pakkhandantīti te bodhipakkhiyadhammā ekaṃ ārammaṇaṃ pavisanti. Pasīdantīti tasmiṃyeva ārammaṇe pasādamāpajjanti. Anupādisesāyāti upādivirahitāya. “‘དེ་དག་གཅིག་ཏུ་འཇུག་པ་’ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་དེ་དག་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཇུག་པའོ། །‘དྭངས་པ་’ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ལ་དྭངས་ཤིང་དད་པར་འགྱུར་བའོ། །‘ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བྲལ་བའོ།” Nibbānadhātuyāti amatamahānibbānadhātuyā. Ūnattaṃ vāti ettha unabhāvo ūnattaṃ, aparipuṇṇabhāvoti attho. Puṇṇattaṃ vāti paripuṇṇabhāvo puṇṇattaṃ, puṇṇabhāvo vā na paññāyati natthīti attho. “‘མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་’ཞེས་པ་ནི་འཆི་བ་མེད་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཆེན་པོ་ལའོ། །‘བྲི་བ་འམ།’ཞེས་པ་འདིར་བྲི་བའི་དངོས་པོ་ནི་བྲི་བ་སྟེ། ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །‘གང་བ་འམ།’ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་གང་བ་སྟེ། གང་བའི་དངོས་པོ་མི་དམིགས་ཏེ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།” Nerayikānanti niraye nibbattanakakammānaṃ atthibhāvena. Nirayaṃ arahantīti nerayikā, tesaṃ nerayikānaṃ. Nirayo bhavananti nirayo eva tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ gharaṃ. Tiracchānayonikānantiādīsupi eseva nayo. Tassesā sāmaggīti tassa khīṇāsavassa esā nibbānasāmaggī. Etaṃ channanti etaṃ anucchavikaṃ. Patirūpanti sadisaṃ paṭibhāgaṃ, asadisaṃ appaṭibhāgaṃ na hoti. Anucchavikanti etaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vā dhammānaṃ, maggaphalanibbānasāsanadhammānaṃ vā anucchavikaṃ. Tesaṃ chaviṃ chāyaṃ sundarabhāvaṃ anveti anugacchati, atha kho santikāva tehi dhammehi anucchavikattā eva ca anulomaṃ. Tesañca anulometi, atha kho na vilomaṃ na paccanīkabhāve ṭhitaṃ. “‘དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ཀྱི་’ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ལས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དམྱལ་བ་དང་འོས་པས་ན་དམྱལ་བ་པ་སྟེ། དམྱལ་བ་པ་དེ་དག་གིའོ། །‘དམྱལ་བ་ནི་གནས་’ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བ་ཉིད་དེ་དག་གི་གནས་སམ་ཁྱིམ་མོ། །‘དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་’ཞེས་སོགས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །‘དེའི་མཐུན་པ་འདི་’ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་དེའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཐུན་པ་འདིའོ། །‘འདི་ནི་འོས་པ་’ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའོ། །‘རིགས་པ་’ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པ་དང་ཆ་འདྲ་བ་སྟེ། མི་མཚུངས་པ་དང་ཆ་མི་འདྲ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །‘རྗེས་སུ་མཐུན་པ་’ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་སམ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བསྟན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའོ། །དེ་དག་གི་མདོག་དང་། གྲིབ་མ་དང་། བཟང་པོའི་དངོས་པོའི་རྗེས་སུ་འབྲང་ཞིང་འགྲོ་བའོ། །འོན་ཀྱང་ཆོས་དེ་དག་དང་ཉེ་བའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་ཉིད་དང་མཐུན་པའོ། །‘དེ་དག་དང་མཐུན་པ་’ཞེས་པ་ནི་འོན་ཀྱང་མི་མཐུན་པ་དང་འགལ་བའི་དངོས་པོར་གནས་པ་མ་ཡིན་ནོ།” 46. Idāni ‘‘yo attānaṃ bhavane na dassaye’’ti evaṃ khīṇāsavo vibhāvito, tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ito parā tisso gāthāyo āha. Tattha paṭhamagāthāya sabbatthāti dvādasasu āyatanesu. Na piyaṃ kubbati nopi appiyanti niddese piyāti citte pītikarā. Te vibhāgato dassento ‘‘katame sattā piyā, idha yassa te hontī’’ti āha. Tattha yassa teti ye assa te. Hontīti bhavanti. Atthakāmāti vaḍḍhikāmā. Hitakāmāti sukhakāmā. Phāsukāmāti sukhavihārakāmā. Yogakkhemakāmāti catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṃ kāmā. Mamāyatīti mātā. Piyāyatīti pitā. Bhajatīti bhātā. Bhaginīti [Pg.224] etthāpi eseva nayo. Puṃ tāyati rakkhatīti putto. Kulavaṃsaṃ dhāretīti dhītā. Mittā sahāyā. Amaccā bhaccā. Ñātī pitupakkhikā. Sālohitā mātipakkhikā. Ime sattā piyāti ime sattā pītijanakā. Vuttavipariyāyena appiyā veditabbā. ༤༦. “ད་ནི་‘གང་ཞིག་བདག་ཉིད་སྲིད་པར་མི་སྟོན་པ་’ཞེས་འདི་ལྟར་ཟག་པ་ཟད་པ་གསལ་བར་བྱས་ནས། དེའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་འདི་ལས་གཞན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ལས། ‘ཐམས་ཅད་དུ་’ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་པོ་རྣམས་ལའོ། །‘སྡུག་པར་མི་བྱེད་ཅིང་མི་སྡུག་པར་ཡང་མི་བྱེད་’ཅེས་པའི་བཤད་པ་ལས། ‘སྡུག་པ་’ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་དགའ་བ་སྐྱེད་པའོ། །དེ་དག་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་སྟོན་པར། ‘སེམས་ཅན་སྡུག་པ་གང་དག་ཡིན། འདིར་གང་དག་དེའི་ཡིན་པ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་‘གང་དག་དེའི་’ཞེས་པ་ནི་གང་དག་ཁོང་གི་ཡིན་པའོ། །‘ཡིན་པ་’ཞེས་པ་ནི་འགྱུར་བའོ། །‘དོན་འདོད་པ་’ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བར་འདོད་པའོ། །‘ཕན་པ་འདོད་པ་’ཞེས་པ་ནི་བདེ་བར་འདོད་པའོ། །‘རེག་པར་འདོད་པ་’ཞེས་པ་ནི་བདེ་བར་གནས་པར་འདོད་པའོ། །‘སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་’ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་བཞི་ལས་ཐར་བ་འཇིགས་པ་མེད་པར་འདོད་པའོ། །‘བདག་གིར་བྱེད་པ་’ནི་མ་འོ། །‘སྡུག་པར་བྱེད་པ་’ནི་ཕའོ། །‘བསྟེན་པ་’ནི་སྤུན་ཟླའོ། །‘སྲིང་མོ་’ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །‘སྐྱེས་པ་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་’ན་བུའོ། །‘རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་འཛིན་པས་’ན་བུ་མོའོ། །‘མཛའ་བཤེས་’ནི་གྲོགས་པོའོ། །‘བློན་པོ་’ནི་གཡོག་འཁོར་རོ། །‘གཉེན་འདུན་’ནི་ཕ་ཕྱོགས་ཀྱི་གཉེན་ནོ། །‘རུས་གཅིག་པ་’ནི་མ་ཕྱོགས་ཀྱི་གཉེན་ནོ། །‘སེམས་ཅན་འདི་དག་ནི་སྡུག་པ་’ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་འདི་དག་ནི་དགའ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །བཤད་པ་ལས་བཟློག་པས་མི་སྡུག་པ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ།” 47. Yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vāti ettha pana yadidaṃ diṭṭhasutaṃ, ettha vā mutesu vā dhammesu; evaṃ muni na upalimpatīti evaṃ sambandho veditabbo. ༤༧. “‘འདི་ལྟར་མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་རྣམས་ལ་འམ།’ཞེས་པ་འདིར་ནི་འདི་ལྟར་མཐོང་བ་དང་ཐོས་པ་འམ། ཡང་ན་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །‘འདི་ལྟར་ཐུབ་པ་གོས་པར་མི་འགྱུར་’ཞེས་འདི་ལྟར་འབྲེལ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།” Udakathevoti udakassa thevo. ‘‘Udakatthevako’’tipi pāṭho. Padumapatteti paduminipatte. “‘ཆུ་ཐིགས་’ཞེས་པ་ནི་ཆུའི་ཐིགས་པའོ། །‘ཆུ་ཐིགས་ཆུང་ངུ་’ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དོ། །‘པད་མའི་防ལོ་མ་ལ་’ཞེས་པ་ནི་པད་མའི་འདབ་མ་ལའོ།” 48. Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vāti atrāpi yadidaṃ diṭṭhasutaṃ, tena vatthunā na maññati, mutesu vā dhammesu na maññatīti evameva sambandho veditabbo. Na hi so rajjati, no virajjatīti bālaputhujjano viya na rajjati, kalyāṇaputhujjanasekkhā viya na virajjati, rāgassa khīṇattā ‘‘viratto’’tveva saṅkhaṃ gacchati. Sesaṃ pākaṭamevāti. ༤༨. “‘གཙང་མ་ནི་འདི་ལྟར་མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དེས་མི་སེམས་’ཞེས་པ་འདིར་ཡང་འདི་ལྟར་མཐོང་བ་དང་ཐོས་པའི་དངོས་པོ་དེས་མི་སེམས་ལ། བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལའང་མི་སེམས་སོ་ཞེས་འདི་ལྟར་ཁོ་ན་འབྲེལ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །‘ཁོང་ནི་ཆགས་པར་མི་འགྱུར་ཞིང་འདོད་པ་དང་བྲལ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་’ཞེས་པ་ནི་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལྟར་ཆགས་པར་མི་འགྱུར་ལ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་དང་སློབ་པ་ལྟར་འདོད་པ་དང་བྲལ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་ཏེ། འདོད་ཆགས་ཟད་པའི་ཕྱིར་‘འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་’ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོ་བའོ། །ལྷག་མ་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ།” Tāya paññāya kāyaduccaritanti sampayuttāya pubbabhāgāyeva vā paññāya pariggahetabbe pariggaṇhanto yogī tividhaṃ kāyaduccaritaṃ samucchedavasena dhunāti. Ayañca puggalo vipannadhammaṃ desanādhammesu dhunantesu taṃdhammasamaṅgīpuggalopi dhunāti nāma. Te ca dhamme paññāya attano pavattikkhaṇe dhunitumāraddho dhutāti vuccati, yathā bhuñjitumāraddho bhuttoti vuccati. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbaṃ. Dhutanti kattusādhanaṃ. Dhutaṃ paṭhamamaggena. Dhotaṃ dutiyamaggena. Sandhotaṃ tatiyamaggena. Niddhotaṃ catutthamaggena. “‘ཤེས་རབ་དེས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་’ཅེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་བམ། ཡང་ན་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཟུང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་བཞིན་དུ། རྣལ་འབྱོར་པས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་རམ་པ་གསུམ་པོ་ཀུན་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤྲུགས་པར་བྱེད་དོ། །གང་ཟག་འདི་ཡང་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་ཉམས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྤྲུགས་པར་བྱེད་པ་ན། ཆོས་དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིས་ཀྱང་སྤྲུགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་དེ་དག་རང་གི་འབྱུང་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྤྲུགས་པར་བརྩམས་པ་ནི་‘སྤྲུགས་པ་’ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་ཟ་བར་བརྩམས་པ་ལ་ཟོས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར་རོ། །འདིའི་མཚན་ཉིད་ནི་སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །‘སྤྲུགས་པ་’ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲུབ་པའོ། །ལམ་དང་པོས་སྤྲུགས་པའོ། །ལམ་གཉིས་པས་བཀྲུས་པའོ། །ལམ་གསུམ་པས་ལེགས་པར་བཀྲུས་པའོ། །ལམ་བཞི་པས་ངེས་པར་བཀྲུས་པའོ།” Dhono diṭṭhaṃ na maññatīti arahā maṃsacakkhunā diṭṭhaṃ dibbacakkhunā diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ na maññati tīhi maññanāhi, kathaṃ? Rūpāyatanaṃ subhasaññāya sukhasaññāya ca passanto na tattha chandarāgaṃ janeti na taṃ assādeti nābhinandati, evaṃ diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya na maññati. ‘‘Iti me rūpaṃ siyā anāgatamaddhāna’’nti vā panettha nandiṃ na samannāneti. Rūpasampadaṃ vā ākaṅkhamāno dānaṃ na deti, sīlaṃ na samādiyati, uposathakammaṃ na karoti. Evampi [Pg.225] diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya na maññati, attano pana parassa ca rūpasampattivipattiṃ nissāya mānaṃ na janeti. ‘‘Imināhaṃ seyyosmīti vā, sadisosmīti vā, hīnosmīti vā’’ti evaṃ diṭṭhaṃ mānamaññanāya na maññati. Rūpāyatanaṃ pana ‘‘niccaṃ dhuvaṃ sassata’’nti na maññati. Attānaṃ ‘‘attaniya’’nti na maññati. Maṅgalaṃ ‘‘amaṅgala’’nti na maññati. Evaṃ diṭṭhaṃ diṭṭhimaññanāya na maññati. Diṭṭhasmiṃ na maññatīti rūpasmiṃ attānaṃ samanupassananayena amaññanto diṭṭhasmiṃ na maññati. Yathā vā thane thaññaṃ, evaṃ rūpasmiṃ rāgādayoti amaññantopi diṭṭhasmiṃ na maññati. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya amaññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca na uppādayato taṇhāmānamaññanāpi natthīti veditabbā. Evaṃ diṭṭhasmiṃ na maññati. Diṭṭhato na maññatīti ettha pana diṭṭhatoti nissakkavacanaṃ. Tasmā saupakāraṇassa attano vā parassa vā yathāvuttappabhedato diṭṭhato upapatti vā niggamanaṃ vā diṭṭhato vā añño attāti amaññamāno diṭṭhato na maññatīti veditabbo. Ayamassa na diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya amaññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca na uppādayato na taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. «རྡོ་ནོ་དིཊྛཾ་ན་མཉྙཏཱི» (རྡུལ་མེད་པས་མཐོང་བ་ལ་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་) ཅེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་ཤའི་སྤྱན་ནམ་ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་མཐོང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་རློམ་སེམས་གསུམ་གྱིས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་དང་བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ལྟ་བཞིན་དུ། དེ་ལ་འདོད་ཆགས་མི་སྐྱེད་ཅིང་། དེ་ལ་མི་རོ་མྱོང་ལ། མངོན་པར་མི་དགའ་བས། འདི་ལྟར་མཐོང་བ་ལ་སྲེད་པའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །ཡང་ན། “མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་བདག་གི་གཟུགས་འདི་ལྟ་བུར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་དེ་ལ་དགའ་བ་མི་བསྐྱེད་དོ། །ཡང་ན། གཟུགས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་རེ་བས་སྦྱིན་པ་མི་གཏོང་། ཚུལ་ཁྲིམས་མི་སྲུང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་མི་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་ཡང་མཐོང་བ་ལ་སྲེད་པའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །བདག་གམ་གཞན་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་རྒུད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ང་རྒྱལ་མི་སྐྱེད་དོ། །“འདིས་བདག་ནི་མཆོག་གོ” འམ། “མཉམ་པའོ” འམ། “དམན་པའོ” ཞེས་འདི་ལྟར་མཐོང་བ་ལ་ང་རྒྱལ་གྱི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་ “རྟག་པ། བརྟན་པ། མི་འགྱུར་བའོ” ཞེས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །བདག་ལ་ “བདག་གིའོ” ཞེས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །བཀྲ་ཤིས་པ་ལ་ “བཀྲ་མི་ཤིས་པའོ” ཞེས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་མཐོང་བ་ལ་ལྟ་བའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །«དིཊྛསྨིཾ་ན་མཉྙཏཱི» (མཐོང་བ་ལ་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་) ཅེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་པས། མཐོང་བ་ལ་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །ཡང་ན། ཇི་ལྟར་ནུ་མ་ལ་ནུ་ཞོ་བཞིན་དུ། གཟུགས་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་པས་ཀྱང་མཐོང་བ་ལ་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །ལྟ་བའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་རློམ་སེམས་མ་བྱས་པའི་དངོས་པོ་དེ་ཉིད་ལ་ཆགས་པ་དང་ང་རྒྱལ་མི་སྐྱེད་པས། སྲེད་པ་དང་ང་རྒྱལ་གྱི་རློམ་སེམས་ཀྱང་མེད་པར་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་མཐོང་བ་ལ་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །«དིཊྛཏོ་ན་མཉྙཏཱི» (མཐོང་བ་ལས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་) ཅེས་པ་འདི་ལ་ནི། “མཐོང་བ་ལས་” ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་ནོ། །དེས་ན། བདག་གམ་གཞན་གྱི་ཡོ་བྱད་དང་བཅས་པ་སྔར་བཤད་པའི་དབྱེ་བ་ལྟར། མཐོང་བ་ལས་སྐྱེ་བའམ། མཐོང་བ་ལས་འབྱུང་བའམ། ཡང་ན་མཐོང་བ་ལས་གཞན་པའི་བདག་གོ་ཞེས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་པས། མཐོང་བ་ལས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་པར་རིག་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་ཁོང་གི་ལྟ་བའི་རློམ་སེམས་མེད་པ་ཉིད་དོ། །ལྟ་བའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་རློམ་སེམས་མ་བྱས་པའི་དངོས་པོ་དེ་ཉིད་ལ་ཆགས་པ་དང་ང་རྒྱལ་མི་སྐྱེད་པས། སྲེད་པ་དང་ང་རྒྱལ་གྱི་རློམ་སེམས་ཀྱང་མེད་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། Diṭṭhā meti na maññatīti ettha pana ‘‘etaṃ mamā’’ti taṇhāvasena amamāyamāno diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya na maññati. Sutanti maṃsasotenapi sutaṃ, dibbasotenapi sutaṃ, saddāyatanassetaṃ adhivacanaṃ. Mutanti mutvā munitvā ca gahitaṃ āhacca upagantvāti attho. Indriyānaṃ ārammaṇānañca aññamaññaṃ saṃkilese viññātanti vuttaṃ hoti. Gandharasaphoṭṭhabbāyatanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Viññātanti manasā viññātaṃ, sesānaṃ sattānaṃ āyatanānametaṃ adhivacanaṃ, dhammārammaṇassa vā, idha pana sakkāyapariyāpannameva labbhati. Vitthāro panettha diṭṭhavāre vuttanayena veditabbo. «དིཊྛཱ་མེ་ཏི་ན་མཉྙཏཱི» (མཐོང་བ་འདི་ནི་བདག་གིའོ་ཞེས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་) ཅེས་པ་འདི་ལ་ནི། “འདི་ནི་བདག་གིའོ་” ཞེས་སྲེད་པའི་དབང་གིས་བདག་གིར་མི་འཛིན་པས། མཐོང་བ་ལ་སྲེད་པའི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །«སུཏཾ» (ཐོས་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཤའི་རྣ་བས་ཐོས་པའམ། ལྷའི་རྣ་བས་ཐོས་པ་སྟེ། འདི་ནི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །«མུཏཾ» (བྱེ་བྲག་ཏུ་རྟོགས་པ་) ཞེས་པ་ནི། སྣོམ་པ་དང་། མྱོང་བ་དང་། རེག་པས་བཟུང་བ་སྟེ། ཕྲད་ཅིང་ཉེ་བར་སོང་ནས་བཟུང་བའི་དོན་ཏོ། །དབང་པོ་དང་ཡུལ་རྣམས་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པ་ལས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །འདི་ནི་དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །«ཝིཉྙཱཏཾ» (རྣམ་པར་ཤེས་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྟེ། འདི་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་མ་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་སམ། ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་འཇིག་ཚོགས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་ཐོབ་བོ། །འདིའི་རྒྱས་བཤད་ནི་མཐོང་བའི་སྐབས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Idāni bhagavatā vuttasuttavasena dassento ‘‘asmīti bhikkhave’’tiādimāha. Tattha asmīti bhavāmi, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Maññitametanti diṭṭhikappanaṃ etaṃ. Ayamahamasmīti ayaṃ ahaṃ asmi bhavāmi. ད་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་མདོའི་དབང་གིས་སྟོན་པར། “དགེ་སློང་དག །ང་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་” ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ «ཨསྨཱི» (ང་ཡིན་ནོ་) ཞེས་པ་ནི། བདག་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་སྟེ། འདི་ནི་རྟག་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །«མཉྙིཏམེཏཾ» (འདི་ནི་རློམ་སེམས་སོ་) ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་ལྟ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཉིད་དོ། །«ཨཡམཧམསྨཱི» (འདི་ནི་བདག་ཡིན་ནོ་) ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་བདག་ཡིན། བདག་ཡོད་དོ་ཞེས་པའོ། ། Aññatra satipaṭṭhānehīti ṭhapetvā catusatipaṭṭhāne. «ཨཉྙཏྲ་སཏིཔཊྛཱནེཧཱི» (དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་མ་གཏོགས་པར་) ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་མ་གཏོགས་པའོ། ། Sabbe bālaputhujjanā rajjantīti sakalā andhabālā nānājanā lagganti. Satta sekkhā virajjantīti sotāpannādayo satta ariyajanā virāgaṃ āpajjanti[Pg.226]. Arahā neva rajjati no virajjatīti kilesānaṃ parinibbāpitattā ubhayampi na karoti. Khayā rāgassātiādayo tividhāpi nibbānameva. «སབྦེ་བཱལཔུཐུཛྫནཱ་རཛྫནྟཱི» (བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ཆགས་པར་འགྱུར་རོ་) ཅེས་པ་ནི། ལོང་བའི་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་མཐའ་དག་ཆགས་པར་བྱེད་དོ། །«སཏྟ་སེཀྑཱ་ཝིརཛྫནྟཱི» (སློབ་པ་བདུན་པོ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ་) ཅེས་པ་ནི། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་བདུན་པོ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ། །«ཨརཧཱ་ནེཝ་རཛྫཏི་ནོ་ཝིརཛྫཏཱི» (དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་ཆགས་པར་ཡང་མི་འགྱུར་ལ། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་རོ་) ཅེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་ན། གཉིས་ཀ་མི་བྱེད་དོ། །«ཁཡཱ་རཱགས྿» (འདོད་ཆགས་ཟད་པ་ལས་) ལ་སོགས་པ་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ། ། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མེ་ཞེས་བྱ་བའི་མདོ་འགྲེལ་ཆེན་མོའི་བཤད་པ་ལས། Jarāsuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. རྒ་བའི་མདོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 7. Tissametteyyasuttaniddesavaṇṇanā ༧. ཏིསྶ་མེཏྟེཡྻའི་མདོའི་བཤད་པ། 49. Sattame tissametteyyasutte methunamanuyuttassāti methunadhammaṃ samāyuttassa. Itīti evamāha. Āyasmāti piyavacanametaṃ. Tissoti nāmaṃ tassa therassa. Sopi hi tissoti nāmena. Metteyyoti gottaṃ, gottavaseneva esa pākaṭo ahosi. Tasmā aṭṭhuppattiyaṃ (su. ni. aṭṭha. 2.821) vuttaṃ – ‘‘tissametteyyā nāma dve sahāyā’’ti. Vighātanti upaghātaṃ. Brūhīti ācikkha. Mārisāti piyavacanametaṃ, niddukkhāti vuttaṃ hoti. Sutvāna tava sāsananti tava vacanaṃ sutvā. Viveke sikkhissāmaseti sahāyaṃ ārabbha dhammadesanaṃ yācanto bhaṇati, so pana sikkhitasikkhoyeva. ༤༩. མདོ་བདུན་པ་ཏིསྶ་མེཏྟེཡྻའི་མདོ་ལས། «མེཐུནམནུཡུཏྟས྿» (མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་) ཅེས་པ་ནི། མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ལ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའོ། །«ཨིཏི» (འདི་ལྟར་) ཅེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། །«ཨཱཡསྨཱ» (ཚེ་དང་ལྡན་པ་) ཅེས་པ་ནི་གཅེས་པའི་ཚིག་གོ། །«ཏིསྶ» ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་དེའི་མིང་ངོ་། །ཁོང་ནི་མིང་ལ་ཏིསྶ་ཞེས་བྱའོ། །«མེཏྟེཡྻ» ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་མིང་སྟེ། རིགས་ཀྱི་མིང་གི་སྒོ་ནས་ཁོང་ཡོངས་སུ་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གླེང་གཞི་ལས། “ཏིསྶ་དང་མེཏྟེཡྻ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོགས་པོ་གཉིས་ཡོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །«ཝིགྷཱཏཾ» (གནོད་པ་) ཅེས་པ་ནི། ཉེ་བར་གནོད་པའོ། །«བྲཱུཧི» (སྨྲོས་ཤིག་) ཅེས་པ་ནི། ཤོགས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །«མཱརིས» (གྲོགས་པོ་དག་) ཅེས་པ་ནི་གཅེས་པའི་ཚིག་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །«སུཏྭཱནཱ་ཏཝ་སཱསནཾ» (ཁྱོད་ཀྱི་བསྟན་པ་ཐོས་ནས་) ཅེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱི་གསུང་ཐོས་ནས་སོ། །«ཝིཝེཀེ་སིཀྑིས྿ཱམསེ» (དབེན་པ་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ་) ཅེས་པ་ནི། རང་གི་གྲོགས་པོ་ལ་དམིགས་ནས་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་ཞུ་བཞིན་དུ་སྨྲས་པ་སྟེ། ཁོང་ཉིད་ནི་བསླབ་པ་ལ་བསླབས་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། Methunadhammo nāmāti idaṃ niddisitabbassa methunadhammassa upadesapadaṃ. Asaddhammoti asataṃ nīcajanānaṃ dhammo. Gāmadhammoti gāmavāsīnaṃ sevanadhammo. Vasaladhammoti vasalānaṃ dhammo, kilesavassanato vā sayameva vasalo dhammoti vasaladhammo. Duṭṭhulloti duṭṭho ca kilesehi duṭṭhattā, thūlo ca anipuṇabhāvatoti duṭṭhullo. Yasmā ca tassa dhammassa parivārabhūtaṃ dassanampi gahaṇampi āmasanampi phusanampi ghaṭṭanampi duṭṭhullaṃ, tasmāpi duṭṭhullo so methunadhammo. Odakantikoti udakaṃ assa ante suddhatthaṃ ādiyatīti udakanto, udakantoyeva odakantiko. Raho paṭicchanne okāse kattabbatāya rahasso. Vinaye pana ‘‘duṭṭhullaṃ odakantikaṃ rahassa’’nti (pārā. 39) pāṭho. Tattha tīsu padesu yo soti padaṃ parivattetvā yaṃ tanti katvā yojetabbaṃ ‘‘yaṃ taṃ duṭṭhullaṃ, so methunadhammo, yaṃ taṃ odakantikaṃ so methunadhammo, yaṃ taṃ rahassaṃ[Pg.227], so methunadhammo’’ti. Idha pana ‘‘yo so asaddhammo, so methunadhammo…pe… yo so rahasso, so methunadhammo’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Dvayena dvayena samāpajjitabbato dvayaṃdvayasamāpatti. Tattha yojanā – yā sā dvayaṃdvayasamāpatti, so methunadhammo nāmāti. Kiṃkāraṇā vuccati methunadhammoti kena kāraṇena kena pariyāyena methunadhammoti kathīyati. Taṃ kāraṇaṃ dassento ‘‘ubhinnaṃ rattāna’’ntiādimāha. Tattha ubhinnaṃ rattānanti dvinnaṃ itthipurisānaṃ rāgena rañjitānaṃ. Sārattānanti visesena suṭṭhu rañjitānaṃ. Avassutānanti kilesena tintānaṃ. Pariyuṭṭhitānanti kusalācāraṃ pariyādiyitvā madditvā ṭhitānaṃ ‘‘magge corā pariyuṭṭhitā’’tiādīsu viya. Pariyādinnacittānanti kusalacittaṃ pariyādiyitvā khepetvā ṭhitacittānaṃ. Ubhinnaṃ sadisānanti dvinnaṃ kilesena sadisānaṃ. Dhammoti sabhāvo. Taṃ kāraṇāti tena kāraṇena. Taṃ upamāya sādhento ‘‘ubho kalahakārakā’’tiādimāha. Tattha ubho kalahakārakāti pubbabhāge kalahakārakā dve. Methunakāti vuccantīti sadisāti vuccanti. Bhaṇḍanakārakāti tattha tattha gantvā bhaṇḍanaṃ karontā. Bhassakārakāti vācākalahaṃ karontā. Vivādakārakāti nānāvacanaṃ karontā. Adhikaraṇakārakāti vinicchayapāpuṇanavisesakāraṇaṃ karontā. Vādinoti vādapaṭivādino. Sallāpakāti vācaṃ kathentā evamevanti upamāsaṃsandanaṃ. «མེཐུནདྷམྨོ» (མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་) ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདིར་བསྟན་པར་བྱ་བའི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པའི་ཚིག་གོ། །«ཨསདྡྷམྨོ» (དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་) ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བོ་དམན་པ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་སོ། །«གཱམདྷམྨོ» (གྲོང་གི་ཆོས་) ཞེས་པ་ནི། གྲོང་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པའི་ཆོས་སོ། །«ཝསལདྷམྨོ» (གདོལ་པའི་ཆོས་) ཞེས་པ་ནི། གདོལ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་སམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་འབབ་པའི་ཕྱིར་རང་ཉིད་དམན་པའི་ཆོས་ཡིན་པས་གདོལ་པའི་ཆོས་སོ། །«དུཊྛུལློ» (གནས་ངན་ལེན་) ཅེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པས་སྦགས་པས་ན་ངན་པ་དང་། མི་མཁས་པའི་ཕྱིར་རགས་པ་སྟེ། དེས་ན་གནས་ངན་ལེན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཆོས་དེའི་འཁོར་དུ་གྱུར་པའི་ལྟ་བ་དང་། འཛིན་པ་དང་། བྱུག་པ་དང་། རེག་པ་དང་། བརྡར་བ་རྣམས་ཀྱང་གནས་ངན་ལེན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་དེ་ཡང་གནས་ངན་ལེན་ནོ། །«ཨོདཀནྟིཀོ» (ཆུའི་མཐར་ཐུག་པ་) ཅེས་པ་ནི། དེའི་མཐར་གཙང་མར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཆུ་ལེན་པས་ན་ཆུའི་མཐའ་སྟེ། ཆུའི་མཐའ་ཉིད་ཆུའི་མཐར་ཐུག་པའོ། །«རཧས྿ོ» (གསང་བ་) ཅེས་པ་ནི། དབེན་ཞིང་བསྒྲིབས་པའི་གནས་སུ་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །འདུལ་བ་ལས་ནི་ “གནས་ངན་ལེན། ཆུའི་མཐར་ཐུག་པ། གསང་བའོ” ཞེས་འབྱུང་ངོ་། །དེ་ལ་ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལས། “གང་དེ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་བསྒྱུར་ནས་ “གང་གང་” ཞེས་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། “གང་གནས་ངན་ལེན་པ་དེ་ནི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་སོ། །གང་ཆུའི་མཐར་ཐུག་པ་དེ་ནི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་སོ། །གང་གསང་བ་དེ་ནི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་སོ། །” ཞེས་སོ། །འདིར་ནི་ “གང་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་དེ་ནི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་སྦྱར་ཏེ། གང་གསང་བ་དེ་ནི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་སོ། །” ཞེས་འདི་ལྟར་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཉིས་གཉིས་ཀྱིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ «དྭཡཾདྭཡསམཱཔཏྟི» (གཉིས་གཉིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་) ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་སྦྱོར་བ་ནི། གང་གཉིས་གཉིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དེ་ནི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། རྒྱུ་གང་གིས་སམ། རྣམ་གྲངས་གང་གིས་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ཞེས་བརྗོད་ཅེ་ན། རྒྱུ་དེ་སྟོན་པར། “གཉིས་པོ་ཆགས་པ་” ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ «ཨུབྷིནྣཾ་རཏྟཱནཾ» (གཉིས་པོ་ཆགས་པ་) ཅེས་པ་ནི། བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་གཉིས་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པའོ། །«སཱརཏྟཱནཾ» (ལྷག་པར་ཆགས་པ་) ཅེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་ལེགས་པར་ཆགས་པའོ། །«ཨཝས྿ུཏཱནཾ» (བརླན་པ་) ཅེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པས་བརླན་པའོ། །«པརིཡུཊྛིཏཱནཾ» (ཀུན་ནས་ལངས་པ་) ཅེས་པ་ནི། དགེ་བའི་སྤྱོད་པ་འཕྲོག་ཅིང་བཅོམ་ནས་གནས་པ་སྟེ། “ལམ་ལ་ཇག་པ་ཀུན་ནས་ལངས་པ་” ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །«པརིཡཱདིནྣཙིཏྟཱནཾ» (སེམས་འཕྲོག་པ་) ཅེས་པ་ནི། དགེ་བའི་སེམས་འཕྲོག་ཅིང་ཟད་པར་བྱས་ནས་གནས་པའི་སེམས་སོ། །«ཨུབྷིནྣཾ་སདིསཱནཾ» (གཉིས་པོ་མཚུངས་པ་) ཅེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་སྒོ་ནས་གཉིས་པོ་མཚུངས་པའོ། །«དྷམྨོ» ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་ནོ། །«ཏཾ་ཀཱརཎཱ» ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དེའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ཉིད་དཔེས་སྒྲུབ་པར། “གཉིས་པོ་འཐབ་མོ་བྱེད་པ་” ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ «ཨུབྷོ་ཀལཧཀཱརཀཱ» (གཉིས་པོ་འཐབ་མོ་བྱེད་པ་) ཅེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་འཐབ་མོ་བྱེད་པ་གཉིས་སོ། །«མེཐུནཀཱ» (ཟུང་) ཞེས་བརྗོད་པ་ནི། མཚུངས་པ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ། །«བྷཎྜནཀཱརཀཱ» (མཚང་འབྲུ་བར་བྱེད་པ་) ཅེས་པ་ནི། དེ་དང་དེར་སོང་ནས་མཚང་འབྲུ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །«བྷས྿ཀཱརཀཱ» (ཚིག་གི་འཐབ་མོ་བྱེད་པ་) ཅེས་པ་ནི། ངག་གི་འཐབ་མོ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །«ཝིཝཱདཀཱརཀཱ» (རྩོད་པ་བྱེད་པ་) ཅེས་པ་ནི། སྣ་ཚོགས་པའི་ཚིག་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །«ཨདྷིཀརཎཀཱརཀཱ» (རྩོད་གཞི་བྱེད་པ་) ཅེས་པ་ནི། གཏན་ལ་འབེབས་པར་བྱེད་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །«ཝཱདིནོ» (སྨྲ་བ་པོ་) ཅེས་པ་ནི། རྩོད་པ་དང་ཕྱིར་རྩོད་པ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །«སལླཱཔཀཱ» (གླེང་མོ་བྱེད་པ་) ཅེས་པ་ནི། གཏམ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཏེ། “དེ་བཞིན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་དཔེ་སྦྱོར་བའོ། ། Yuttassāti saññuttassa. Payuttassāti ādarena yuttassa. Āyuttassāti visesena yuttassa. Samāyuttassāti ekato yuttassa. Taccaritassāti taṃcaritaṃ karontassa. Tabbahulassāti taṃbahulaṃ karontassa. Taggarukassāti taṃgaruṃ karontassa. Tanninnassāti tasmiṃ natacittassa. Tappoṇassāti tasmiṃ natakāyassa. Tappabbhārassāti tasmiṃ abhimukhakāyassa. Tadadhimuttassāti tasmiṃ adhiharitassa. Tadadhipateyyassāti taṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattassa. «ཡུཏྟས྿» (སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པའི་) ཅེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའོ། །«པཡུཏྟས྿» (མངོན་པར་སྦྱོར་བའི་) ཅེས་པ་ནི། གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་སྦྱོར་བའོ། །«ཨཱཡུཏྟས྿» (རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་) ཅེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་སྦྱོར་བའོ། །«སམཱཡུཏྟས྿» (ཡང་དག་པར་སྦྱོར་བའི་) ཅེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྦྱོར་བའོ། །«ཏཙྩརིཏས྿» (དེ་སྤྱོད་པའི་) ཅེས་པ་ནི། སྤྱོད་པ་དེ་བྱེད་པའོ། །«ཏབྦཧུལས྿» (དེ་མང་དུ་བྱེད་པའི་) ཅེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་མང་དུ་བྱེད་པའོ། །«ཏགྒརུཀས྿» (དེ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་) ཅེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་ལྕི་བར་བྱེད་པའོ། །«ཏནྣིནྣས྿» (དེ་ལ་གཞོལ་བའི་) ཅེས་པ་ནི། དེ་ལ་སེམས་བསྟན་པའོ། །«ཏཔྤོཎས྿» (དེ་ལ་འབབ་པའི་) ཅེས་པ་ནི། དེ་ལ་ལུས་བསྟན་པའོ། །«ཏཔྤབྦྷཱརས྿» (དེ་ལ་བབ་པའི་) ཅེས་པ་ནི། དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ལུས་སོ། །«ཏདདྷིམུཏྟས྿» (དེ་ལ་མོས་པའི་) ཅེས་པ་ནི། དེ་ལ་ལྷག་པར་ཞེན་པའོ། །«ཏདདྷིཔཏེཡྻས྿» (དེ་བདག་པོར་བྱེད་པའི་) ཅེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་བདག་པོའམ་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་འཇུག་པའོ། ། Vighātanti niddesassa uddesavacanaṃ. Vighātanti pīḷanaṃ. Upaghātanti samīpaṃ katvā pīḷanaṃ. Pīḷananti ghaṭṭanaṃ. Ghaṭṭananti pīḷanaṃ. Sabbaṃ aññamaññavevacanaṃ. Upaddavanti hiṃsanaṃ. Upasagganti tattha tattha upagantvā pīḷanākāraṃ. Brūhīti kathehi. Ācikkhāti [Pg.228] vissajjehi. Desehīti dassehi. Paññapehīti ñāpehi. Paṭṭhapehīti ṭhapehi. Vivarāti pākaṭaṃ karohi. Vibhajāti bhājehi. Uttānīkarohīti tīraṃ pāpehi. Pakāsehīti pākaṭaṃ karohi. «ཝིགྷཱཏཾ» (གནོད་པ་) ཅེས་པ་ནི། བཤད་པའི་མདོར་བསྟན་གྱི་ཚིག་གོ། །«ཝིགྷཱཏཾ» ཅེས་པ་ནི་གཙེས་པའོ། །«ཨུཔགྷཱཏཾ» (ཉེ་བར་གནོད་པ་) ཅེས་པ་ནི། ཉེ་བར་བྱས་ནས་གཙེས་པའོ། །«པཱིལནཾ» (གཙེས་པ་) ཅེས་པ་ནི་བརྡེག་པའོ། །«གྷཊྛནཾ» (བརྡེག་པ་) ཅེས་པ་ནི་གཙེས་པའོ། །འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ཕན་ཚུན་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲའོ། །«ཨུཔདྡཝཾ» (ཉེ་བར་འཚེ་བ་) ཅེས་པ་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའོ། །«ཨུཔསགྒཾ» (ཉེ་བར་འགོ་བ་) ཅེས་པ་ནི། དེ་དང་དེར་ཉེ་བར་སོང་ནས་གཙེས་པའི་རྣམ་པའོ། །«བྲཱུཧི» (སྨྲོས་ཤིག་) ཅེས་པ་ནི་ཤོགས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །«ཨཱཙིཀྑ» (བཤད་པར་བྱ་) ཅེས་པ་ནི་ལན་ཐོབ་ཅིག་ཅེས་པའོ། །«དེསེཧི» (སྟོན་ཅིག་) ཅེས་པ་ནི་སྟོན་ཅིག་ཅེས་པའོ། །«པཉྙཔེཧི» (གདགས་པར་བྱ་) ཅེས་པ་ནི་ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །«པཊྛཔེཧི» (གཞག་པར་བྱ་) ཅེས་པ་ནི་ཞོག་ཅིག་ཅེས་པའོ། །«ཝིཝར» (ཕྱེ་ཞིག་) ཅེས་པ་ནི་གསལ་བར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །«ཝིབྷཛ» (བགོ་བར་བྱ་) ཅེས་པ་ནི་ཕྱེ་ཞིག་ཅེས་པའོ། །«ཨུཏཏཱནཱིཀརོཧི» (གསལ་བར་གྱིས་ཤིག་) ཅེས་པ་ནི་འགྲམ་དུ་སྐྱོལ་ཅིག་ཅེས་པའོ། །«པཀཱསེཧི» (བསྒྲག་པར་བྱ་) ཅེས་པ་ནི་གསལ་བར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ། ། Tuyhaṃ vacananti tava vācaṃ. Byappathanti vacanaṃ. Desananti ācikkhanaṃ. Anusāsananti ovādaṃ. Anusiṭṭhanti anusāsanaṃ. Sutvāti sotena sutvā. Suṇitvāti tasseva vevacanaṃ. Uggahetvāti sammā gahetvā. Upadhārayitvāti anāsetvā. Upalakkhayitvāti sallakkhetvā. «ཏུཡྷཾ་ཝཙནཾ» (ཁྱོད་ཀྱི་ཚིག་) ཅེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱི་ངག་གོ། །«བྱཔྤཐཾ» (སྨྲ་བ་) ཅེས་པ་ནི་ངག་གོ། །«དེསནཾ» (བསྟན་པ་) ཅེས་པ་ནི་བཤད་པའོ། །«ཨནུསཱསནཾ» (རྗེས་སུ་བསྟན་པ་) ཅེས་པ་ནི་གདམས་ངག་གོ། །«ཨནུསིཊྛིཾ» (རྗེས་སུ་བསླབས་པ་) ཅེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པའོ། །«སུཏྭཱ» (ཐོས་ནས་) ཅེས་པ་ནི་རྣ་བས་ཐོས་ནས་སོ། །«སུཎིཏྭཱ» (ཉན་ནས་) ཅེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲའོ། །«ཨུགྒཧེཏྭཱ» (བཟུང་ནས་) ཅེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བཟུང་ནས་སོ། །«ཨུཔདྷཱརཡིཏྭཱ» (ཡིད་ལ་བཟུང་ནས་) ཅེས་པ་ནི་མ་ཉམས་པར་བྱས་ནས་སོ། །«ཨུཔལཀྑཡིཏྭཱ» (མཚོན་པར་བྱས་ནས་) ཅེས་པ་ནི་མཚན་མར་བཟུང་ནས་སོ། ། 50. Mussate vāpi sāsananti pariyattipaṭipattito duvidhampi sāsanaṃ nassati. Vāpīti padapūraṇamattaṃ. Etaṃ tasmiṃ anariyanti tasmiṃ puggale etaṃ anariyaṃ, yadidaṃ micchāpaṭipadā. Gāravādhivacananti guṇavisiṭṭhasabbasattuttamagarugāravādhivacanaṃ. Tenāhu porāṇā – ༥༠. «མུས྿ཏེ་ཝཱཔི་སཱསནཾ» (བསྟན་པ་ཡང་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ་) ཅེས་པ་ནི། ལུང་དང་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་གཉིས་སུ་གྱུར་པའི་བསྟན་པ་ཉམས་པར་འགྱུར་བའོ། །«ཝཱཔི» ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཚོགས་པ་སྐོང་བ་ཙམ་མོ། །«ཨེཏཾ་ཏསྨིཾ་ཨནརིཡཾ» (འདི་ནི་ཁོང་ལ་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའོ) ཅེས་པ་ནི། གང་ཟག་དེ་ལ་འདི་ནི་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ་ལོག་པར་སྒྲུབ་པའོ། །«གཱརཝཱདྷིཝཙནཾ» (བཀུར་སྟིའི་ཚིག་བླ་དྭགས་) ཅེས་པ་ནི། ཡོན་ཏན་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ལ་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོ་བྱེད་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ; Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti. (visuddhi. 1.142); “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་མཆོག་ཡིན་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་བླ་ན་མེད་པའོ། །ཁོང་ནི་བཀུར་སྟི་དང་ལྡན་པའི་བླ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བརྗོད་དོ། །” Catubbidhaṃ vā nāmaṃ āvatthikaṃ, liṅgikaṃ, nemittikaṃ, adhiccasamuppannanti. Adhiccasamuppannaṃ nāma lokiyavohārena ‘‘yadicchaka’’nti vuttaṃ hoti. Tattha vaccho, dammo, balībaddhoti evamādi āvatthikaṃ, daṇḍī, chattī, sikhī, karīti evamādi liṅgikaṃ, tevijjo, chaḷabhiññoti evamādi nemittikaṃ, sirivaḍḍhako, dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthaṃ anapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ. Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ nemittikaṃ, na mahāmāyāya, na suddhodanamahārājena, na asītiyā ñātisahassehi kataṃ, na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ. Vakkhati ca ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ…pe… paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 84). མིང་ནི་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། གནས་སྐབས་པ་དང་། རྟགས་ལས་བྱུང་བ་དང་། རྒྱུ་མཚན་ཅན་དང་། འདོད་རྒྱལ་བའོ། །འདོད་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་དུ་“ཇི་ལྟར་འདོད་པ་”ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་བེའུ་དང་། འདུལ་བྱའི་ཕྱུགས་དང་། ཁྱུ་མཆོག་ལ་སོགས་པ་ནི་གནས་སྐབས་པའོ། །འཁར་བ་ཐོགས་པ་དང་། གདུགས་ཐོགས་པ་དང་། གཙུག་ཕུད་ཅན་དང་། ལག་ལྡན་ལ་སོགས་པ་ནི་རྟགས་ལས་བྱུང་བའོ། །རིག་པ་གསུམ་ལྡན་དང་། མངོན་ཤེས་དྲུག་ལྡན་ལ་སོགས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནོ། །དཔལ་འཕེལ་དང་། ནོར་འཕེལ་ལ་སོགས་པ་ཚིག་གི་དོན་ལ་མ་ལྟོས་པར་འཇུག་པ་ནི་འདོད་རྒྱལ་བའོ། །འོན་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་འདི་ནི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ཡིན་གྱི། ལྷ་མོ་སྒྱུ་མ་ཆེན་མོས་མ་བྱས། རྒྱལ་པོ་ཟས་གཙང་མས་མ་བྱས། གཉེན་ཚན་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུས་མ་བྱས། བརྒྱ་བྱིན་དང་ཡོངས་སུ་དགའ་ལྡན་ལ་སོགས་པའི་ལྷ་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་མ་བྱས་སོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་འདི་ནི་མ་ཡིས་མ་བྱས། །... ཐོབ་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་བཏགས་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །” ཞེས་སོ། ། ‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā; Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. (visuddhi. 1.144); “སྐལ་བ་དང་ལྡན་ཞིང་བཅོམ་པ་དང་ལྡན། །སྐལ་བ་རྣམས་དང་ལྡན་ཞིང་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་ལྡན། །བསྟེན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་འགྲོ་བ་སྐྱུགས་པས། །དེ་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱའོ། །” ཞེས་སོ། ། Tattha – དེ་ལ། ‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo, dve cāpare vaṇṇavikāranāsā; Dhātūnamatthātisayena yogo, taduccate pañcavidhaṃ nirutti’’nti. – “ཡི་གེ་སྣོན་དང་ཡི་གེ་བརྗེ་བ་དང་། །གཞན་གཉིས་ཡི་གེ་འགྱུར་དང་འཇིག་པ་དང་། །བྱིངས་ཀྱི་དོན་ལྷག་པ་དང་སྦྱོར་བ་སྟེ། །དེ་ནི་ངེས་ཚིག་རྣམ་པ་ལྔ་རུ་བཤད། །” ཅེས་སོ། ། Evaṃ [Pg.229] vuttaniruttilakkhaṇaṃ gahetvā padasiddhi veditabbā. Tattha ‘‘nakkhattarājāriva tārakāna’’nti ettha rakārāgamo viya avijjamānassa akkharassa āgamo vaṇṇāgamo nāma. ‘‘Hiṃsanā, hiṃso’’ti vattabbe ‘‘sīho’’ti viya vijjamānakkharānaṃ heṭṭhupariyavasena parivattanaṃ vaṇṇavipariyāyo nāma. ‘‘Nave channake dānaṃ diyyatī’’ti ettha akārassa ekārāpajjanatā viya aññakkharassa aññakkharāpajjanatā vaṇṇavikāro nāma. ‘‘Jīvanassa mūto jīvanamūto’’ti vattabbe ‘‘jīmūto’’ti vakāranakārānaṃ vināso viya vijjamānakkharavināso vaṇṇavināso nāma. ‘‘Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno āsajja maṃ tvaṃ vadasi kumārā’’ti ettha pakrubbamānoti padassa abhibhavamānoti atthapaṭipādanaṃ viya tattha tattha yathāyogaṃ visesatthayogo dhātūnaṃ atthātisayena yogo nāma. དེ་ལྟར་བཤད་པའི་ངེས་ཚིག་གི་མཚན་ཉིད་བཟུང་ནས་ཚིག་གྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་ “nakkhattarājāriva tārakānaṃ” (རྒྱུ་སྐར་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སྐར་མའི་རྒྱལ་པོ་བཞིན།) ཞེས་པ་འདིར་ཡི་གེ་ “ra” བསྣན་པ་བཞིན། མེད་པའི་ཡི་གེ་གསར་དུ་སྣོན་པ་ནི་ “ཡི་གེ་སྣོན་པ་” ཞེས་བྱའོ། །“hiṃsanā” (འཚེ་བ།) འམ་ “hiṃso” (འཚེ་བྱེད།) ཅེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “sīho” (སེང་གེ།) ཞེས་པ་བཞིན། ཡོད་པའི་ཡི་གེ་རྣམས་གོང་འོག་བརྗེས་ནས་འགྱུར་བ་ནི་ “ཡི་གེ་བརྗེ་བ་” ཞེས་བྱའོ། །“nave channake dānaṃ diyyati” (གསར་དུ་བཀབ་པའི་གནས་སུ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ནོ།) ཞེས་པ་འདིར་ཡི་གེ་ “a” ཉིད་ “e” རུ་གྱུར་པ་བཞིན། ཡི་གེ་གཞན་ཞིག་ཡི་གེ་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་ “ཡི་གེ་འགྱུར་བ་” ཞེས་བྱའོ། །“jīvanassa mūto jīvanamūto” (འཚོ་བའི་ཐུམ་པ།) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “jīmūto” (སྤྲིན་པ།) ཞེས་པ་བཞིན། ཡི་གེ་ “va” དང་ “na” གཉིས་མེད་པར་གྱུར་པ་ལྟར། ཡོད་པའི་ཡི་གེ་མེད་པར་འགྱུར་བ་ནི་ “ཡི་གེ་འཇིག་པ་” ཞེས་བྱའོ། །“Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno āsajja maṃ tvaṃ vadasi kumārā” (གཞོན་ནུ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཚིག་རྩུབ་པོས་ང་ལ་བརྙས་ཤིང་གཤེ་བར་བྱེད་དོ།) ཞེས་པ་འདིར་ “pakrubbamāno” ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ “abhibhavamāno” (ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ།) ཞེས་པའི་དོན་སྟོན་པ་བཞིན། སྐབས་ཐོབ་སོ་སོར་དོན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་སྦྱོར་བ་ནི་ “བྱིངས་ཀྱི་དོན་ལྷག་པ་དང་སྦྱོར་བ་” ཞེས་བྱའོ། ། Evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādinissito patiṭṭhānīti pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃ dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi, tasmā ‘‘bhāgyavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccatīti ñātabbaṃ. དེ་ལྟར་ངེས་ཚིག་གི་མཚན་ཉིད་བཟུང་ནས། སྒྲའི་ཚུལ་ལམ་ཡང་ན་ “pisodara” (ལྟོ་བ་ཁྲ་བོ།) ལ་སོགས་པའི་ནང་གསེས་སུ་གཏོགས་པའི་མཚན་ཉིད་བཟུང་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གྲུབ་པའི་སྐལ་བ་ (bhāgya) ཁོང་ལ་མངའ་བས། དེའི་ཕྱིར་ “bhāgyavā” (སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ།) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “bhagavā” (བཅོམ་ལྡན་འདས་) ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapaḷāsaissā- macchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāavijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagati- taṇhuppādupādānapañcacetokhīlavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigataaṭṭhasatataṇhāvicaritappabhesabbadaratha- pariḷāhakilesasatasahassāni, saṅkhepato vā pañca kilesakhandhaabhisaṅkhāradevaputtamaccumāre abhañji, tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ ‘‘bhaggavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati. Āha cettha – གང་གི་ཕྱིར་ན། ཆགས་པ་དང་། སྡང་བ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་དང་། ཁྲོ་བ་དང་། འཁོན་དུ་འཛིན་པ་དང་། འཆབ་པ་དང་། འགྲན་པ་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། སེར་སྣ་དང་། སྒྱུ་དང་། གཡོ་དང་། གྱོང་པོ་ཉིད་དང་། ཚིག་རྩུབ་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། རྒྱགས་པ་དང་། བག་མེད་པ་དང་། སྲེད་པ་དང་། མ་རིག་པ་དང་། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་དང་། ཉེས་སྤྱོད་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་། དྲི་མ་དང་། མི་མཐུན་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། སྤྲོས་པ་དང་། ཕྱིན་ཅི་ལོག་བཞི་དང་། ཟག་པ་དང་། ཀུན་སྦྱོར་དང་། ཆུ་བོ་དང་། སྦྱོར་བ་དང་། ལོག་པར་འགྲོ་བ་དང་། སྲེད་པ་སྐྱེ་བ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་ཕུར་པ་ལྔ་དང་། ཀུན་ཏུ་འཆིང་བ་དང་། སྒྲིབ་པ་དང་། མངོན་པར་དགའ་བ་དང་། རྩོད་པའི་རྩ་བ་དྲུག་དང་། སྲེད་པའི་ལུས་དང་། བག་ལ་ཉལ་བདུན་དང་། ལོག་པ་ཉིད་བརྒྱད་དང་། སྲེད་པའི་རྩ་བ་དགུ་དང་། མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་དང་། ལྟ་བར་སོང་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། སྲེད་པའི་རྒྱུ་བ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་གདུང་བ་དང་། ཚ་སྒོ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་འབུམ་ཕྲག་མང་པོ་རྣམས་དང་། བསྡུས་ན་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དང་། ཕུང་པོའི་བདུད་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བདུད་དང་། ལྷའི་བུའི་བདུད་དང་། འཆི་བདག་གི་བདུད་དེ་བདུད་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། ཉེན་ཁ་འདི་དག་བཅོམ་པས་ན། “bhaggavā” (བཅོམ་པ་དང་ལྡན་པ།) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “bhagavā” (བཅོམ་ལྡན་འདས་) ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདི་ལ་ཡང་འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘Bhaggarāgo bhaggadoso, bhaggamoho anāsavo; Bhaggāssa pāpakā dhammā, bhagavā tena vuccatī’’ti. (pārā. aṭṭha. 1.96; visuddhi. 1.144); “འདོད་ཆགས་བཅོམ་ཞིང་ཞེ་སྡང་བཅོམ། །གཏི་མུག་བཅོམ་ཞིང་ཟག་པ་མེད། །ཁོང་གི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་བཅོམ། །དེ་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱའོ། །” ཞེས་སོ། ། Bhāgyavantatāya cassa satapuññajalakkhaṇavarassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti. Bhaggadosatāya dhammakāyasampatti. Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumatabhāvo[Pg.230], gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā, abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakāritā, lokiyalokuttarasukhehi ca saññojanasamatthatā dīpitā hoti. སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནི། བསོད་ནམས་བརྒྱ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་མཆོག་གིས་བརྒྱན་པའི་ཁོང་གི་གཟུགས་སྐུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །ཉེས་པ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་ཆོས་སྐུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་བར་འོས་པ་ཉིད་དང་། ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་། བསྟེན་པར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བོ་དེ་དག་གི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་ནུས་པ་ཉིད་དང་། ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པས་ཕན་འདོགས་པ་ཉིད་དང་། འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་ལ་སྦྱོར་བར་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱང་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ། Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo pavattati, paramañcassa sakacitte issariyaṃ, aṇimālaṅghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃ atthi, tathā lokuttaro dhammo, lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso, rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī, yaṃ yaṃ etena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā, tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchiticchitatthanipphattisaññito kāmo, sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi, tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘bhagavā’’ti vuccati. གང་གི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་ན་དབང་ཕྱུག་དང་། ཆོས་དང་། གྲགས་པ་དང་། དཔལ་དང་། འདོད་པ་དང་། རྩོལ་བ་སྟེ་ཆོས་དྲུག་པོ་འདི་དག་ལ་ “bhaga” (སྐལ་བའམ་དཔལ་) ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འཇུག་ལ། ཁོང་ལ་རང་གི་སེམས་ལ་དབང་འབྱོར་བ་མཆོག་གམ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་གྱིས་བཀུར་བའི་ཕྲ་མོ་ཉིད་དང་ཡང་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་ཕྱུག་མངའ་བ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངའ་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་གསུམ་དུ་ཁྱབ་ཅིང་ཡང་དག་པའི་ཡོན་ཏན་ཐོབ་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་གྲགས་པ་མངའ་བ་དང་། གཟུགས་སྐུ་བལྟ་བར་བརྩོན་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་མིག་ལ་དྭངས་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་ནུས་པ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་གི་དཔལ་མངའ་བ་དང་། ཁོང་གིས་རང་གི་དོན་ནམ་གཞན་གྱི་དོན་གང་དང་གང་འདོད་ཅིང་གསོལ་བ་བཏབ་པ་དེ་དང་དེ་ཉིད་དེ་བཞིན་དུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་གྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འདོད་པ་མངའ་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཀུར་བའི་གནས་སུ་འགྱུར་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་བརྩོན་འགྲུས་མངའ་བས། དེའི་ཕྱིར་སྐལ་བ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་ཁོང་ལ་སྐལ་བ་འདི་དག་མངའ་བའི་དོན་གྱིས་ “bhagavā” (བཅོམ་ལྡན་འདས་) ཞེས་བྱའོ། ། Yasmā pana kusalādīhi bhedehi sabbadhamme, khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme, pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ, āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ, nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ, niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā, vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti, tasmā ‘‘vibhattavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati. གང་གི་ཕྱིར་ན། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཆོས་ཐམས་ཅད་དམ། ཡང་ན་ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། ཁམས་དང་། བདེན་པ་དང་། དབང་པོ་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དགེ་བའི་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དང་། ཡང་ན་གནོད་པ་དང་། འདུས་བྱས་དང་། ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་། འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། རྒྱུ་དང་། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་། བར་དུ་གཅོད་པའི་དོན་གྱིས་ཀུན་འབྱུང་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་། དབེན་པ་དང་། འདུས་མ་བྱས་པ་དང་། འཆི་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་འགོག་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་། རྒྱུ་དང་། མཐོང་བ་དང་། བདག་པོའི་དོན་གྱིས་ལམ་གྱི་བདེན་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཞིང་། རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་གསལ་བར་མཛད་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “vibhattavā” (རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་ལྡན་པ།) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “bhagavā” (བཅོམ་ལྡན་འདས་) ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatappaṇihitānimittavimokkhe aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi, tasmā ‘‘bhattavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vuccati. གང་གི་ཕྱིར་ཁོང་གིས་ལྷ་དང་། ཚངས་པ་དང་། འཕགས་པའི་གནས་པ་རྣམས་དང་། ལུས་དང་། སེམས་དང་། ཕུང་པོ་དབེན་པ་རྣམས་དང་། སྟོང་པ་ཉིད་དང་། སྨོན་པ་མེད་པ་དང་། མཚན་མ་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་རྣམས་དང་། གཞན་ཡང་འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་མིའི་ཆོས་བླ་མ་རྣམས་བསྟེན་ཅིང་། བསྟེན་པར་མཛད་དེ་མང་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། “bhattavā” (བསྟེན་པ་དང་ལྡན་པ།) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “bhagavā” (བཅོམ་ལྡན་འདས་) ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ, tasmā ‘‘bhavesu vantagamano’’ti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘bhagavā’’ti vuccati, yathā loke ‘‘mehanassa khassa mālā’’ti vattabbe ‘‘mekhalā’’ti vuccati. གང་གི་ཕྱིར་ན། ཁོང་གིས་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་སྲེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འགྲོ་བ་ (gamana) སྐྱུགས་པས། (vanta) དེའི་ཕྱིར་ “bhavesu vantagamano” (སྲིད་པ་རྣམས་སུ་འགྲོ་བ་སྐྱུགས་པ།) ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “bhava” ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་ཡི་གེ་ “bha” དང་། “gamana” ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་ཡི་གེ་ “ga” དང་། “vanta” ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་ཡི་གེ་ “va” རིང་པོར་བྱས་ཏེ་བཟུང་ནས། “bhagavā” (བཅོམ་ལྡན་འདས་) ཞེས་བརྗོད་དེ། དཔེར་ན་འཇིག་རྟེན་ན་ “mehanassa khassa mālā” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “mekhalā” (གསེར་གྱི་འོག་པག) ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་ནོ། ། Puna [Pg.231] aparampi pariyāyaṃ niddisanto ‘‘api ca bhaggarāgoti bhagavā’’tiādimāha. Tattha bhaggo rāgo assāti bhaggarāgo. Bhaggadosādīsupi eseva nayo. Kaṇḍakoti vinivijjhanaṭṭhena kilesā eva. Bhajīti uddesavasena vibhāgaṃ katvā bhājesi. Vibhajīti niddesavasena vividhā bhājesi. Pavibhajīti paṭiniddesavasena pakārena vibhaji. Ugghaṭitaññūnaṃ vasena bhaji. Vipañcitaññūnaṃ vasena vibhaji. Neyyānaṃ vasena pavibhaji. ཡང་རྣམ་གྲངས་གཞན་ཞིག་སྟོན་པར། “གཞན་ཡང་འདོད་ཆགས་བཅོམ་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །” ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འདོད་ཆགས་བཅོམ་པ་ཁོང་ལ་མངའ་བས་ “འདོད་ཆགས་བཅོམ་པའོ། །” ཞེ་སྡང་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“ཚེར་མ་” (kaṇḍako) ཞེས་པ་ནི་འབིགས་པའི་དོན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་དོ། །“བགོས་སོ་” (bhaji) ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་མཛད་དེ་བགོས་པའོ། །“རྣམ་པར་བགོས་སོ་” (vibhaji) ཞེས་པ་ནི་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་མང་པོར་བགོས་པའོ། །“རབ་ཏུ་བགོས་སོ་” (pavibhaji) ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་བགོས་པའོ། །ཅིག་ཅར་རྟོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་བགོས་སོ། །སྤྲོས་པས་རྟོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་རྣམ་པར་བགོས་སོ། །གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་རབ་ཏུ་བགོས་སོ། ། Dhammaratananti – ཆོས་ཀྱི་དཀོན་མཆོག་ཅེས་པ་ནི། ‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ; Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33) – “བཀུར་སྟི་བྱས་ཤིང་རིན་ཐང་ཆེ། །མཚུངས་མེད་མཐོང་བར་དཀོན་པ་དང་། །སྐྱེས་བུ་མཆོག་གིས་སྤྱད་བྱ་བ། །དེ་ཕྱིར་དཀོན་མཆོག་ཅེས་བྱའོ། །” ཞེས་སོ། ། Evaṃ vaṇṇitaṃ dhammaratanaṃ tividhena bhājesi. Bhavānaṃ antakaroti kāmabhavādīnaṃ navannaṃ bhavānaṃ paricchedaṃ pariyantaṃ parivaṭumaṃ kārako. Bhāvitakāyoti vaḍḍhitakāyo. Tathā itaresupi. Bhajīti sevi. Araññavanapatthānīti gāmassa vā nagarassa vā indakhīlato bahi araññaṃ. Vanapatthāni manussūpacārātikkantāni vanasaṇḍāni. Pantānīti yattha manussā na kasanti na vapanti dūrāni senāsanāni. Keci pana ‘‘vanapattānīti yasmā yattha byagghādayo atthi, taṃ vanaṃ te pālayanti rakkhanti, tasmā tehi rakkhitattā vanapattānī’’ti vadanti. Senāsanānīti seti ceva āsati ca etthāti senāsanāni. Appasaddānīti vacanasaddena appasaddāni. Appanigghosānīti gāmanagaranigghosasaddena appanigghosāni. Vijanavātānīti antosañcaraṇajanassa sarīravātena virahitāni. ‘‘Vijanavādānī’’tipi pāṭho, ‘‘antojanavādena virahitānī’’ti attho. ‘‘Vijanapātānī’’tipi pāṭho, ‘‘janasañcāravirahitānī’’ti attho. Manussarāhasseyyakānīti manussānaṃ rahassakaraṇaṭṭhānāni. Paṭisallānasāruppānīti vivekānurūpāni. Bhāgī vāti ‘‘bhāgo cīvarādikoṭṭhāso assa atthī’’ti bhāgī. ‘‘Paṭilābhavasena attharasādibhāgo assa atthī’’ti bhāgī. Attharasassāti hetuphalasampattisaṅkhātassa attharasassa. Dhammarasassāti hetusampattisaṅkhātassa dhammarasassa. Vuttañhetaṃ ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Vimuttirasassāti phalasampattisaṅkhātassa vimuttirasassa. Vuttampi cetaṃ ‘‘kiccasampattiatthena, raso nāma pavuccatī’’ti (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.2 mātikāvaṇṇanā; visuddhi. 1.8). དེ་ལྟར་བསྔགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དཀོན་མཆོག་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་བགོས་སོ། །“སྲིད་པའི་མཐར་བྱེད་པ་” (bhavānaṃ antakaro) ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་སྲིད་པ་དགུ་པོ་རྣམས་ཀྱི་མཚམས་དང་། མཐའ་དང་། མཐའ་མར་བྱེད་པ་པོའོ། །“ལུས་བསྒོམས་པ་” (bhāvitakāyo) ཞེས་པ་ནི་ལུས་འཕེལ་བར་བྱས་པའོ། །གཞན་དག་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །“བསྟེན་ཏོ་” (bhaji) ཞེས་པ་ནི་བསྟེན་པར་མཛད་པའོ། །“དགོན་པ་དང་ནགས་ཁྲོད་” (araññavanapatthāni) ཅེས་པ་ལ། “དགོན་པ་” (arañña) ནི་གྲོང་ངམ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་འཁོར་གྱི་ཕྱི་རོལ་གྱི་ནགས་ཚལ་ལོ། །“ནགས་ཁྲོད་” (vanapatthāni) ནི་མིའི་རྒྱུ་འགྲུལ་ལས་འདས་པའི་ནགས་གསེབ་བོ། །“དབེན་པ་” (pantāni) ཞེས་པ་ནི་མི་རྣམས་ཀྱིས་རྨོ་བ་དང་འདེབས་པ་མི་བྱེད་པའི་རྒྱང་རིང་གི་གནས་མལ་ལོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “vanapattāni” ཞེས་པ་ནི། གང་ན་སྟག་ལ་སོགས་པ་ཡོད་པའི་ནགས་ཚལ་དེ་དག་གིས་སྲུང་ཞིང་སྐྱོབ་པས། དེ་དག་གིས་བསྲུངས་པའི་ཕྱིར་ “vanapattāni” ཞེས་བརྗོད་དོ་ཞེས་ཟེར་རོ། །“གནས་མལ་” (senāsanāni) ཞེས་པ་ནི་འདི་ན་ཉལ་བ་ (seti) དང་འདུག་པ་ (āsati) བྱེད་པས་གནས་མལ་ལོ། །“སྒྲ་ཉུང་བ་” (appasaddāni) ཞེས་པ་ནི་མིའི་ངག་གི་སྒྲ་ཉུང་བའོ། །“ཅ་ཅོ་མེད་པ་” (appanigghosāni) ཞེས་པ་ནི་གྲོང་དང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཅ་ཅོའི་སྒྲ་མེད་པའོ། །“མི་མེད་པའི་རླུང་ཅན་” (vijanavātāni) ཞེས་པ་ནི་ནང་དུ་རྒྱུ་བའི་སྐྱེ་བོའི་ལུས་ཀྱི་རླུང་དང་བྲལ་བའོ། །“vijanavādāni” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། “ནང་གི་སྐྱེ་བོའི་སྨྲ་བ་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“vijanapātāni” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། “སྐྱེ་བོའི་རྒྱུ་འགྲུལ་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“མིའི་གསང་བའི་ཉལ་ས་” (manussarāhasseyyakāni) ཞེས་པ་ནི་མི་རྣམས་ཀྱིས་གསང་བའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་གནས་སོ། །“དབེན་པར་འཚམ་པ་” (paṭisallānasāruppāni) ཞེས་པ་ནི་དབེན་པ་དང་མཐུན་པའོ། །“སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་” (bhāgī) ཞེས་པ་ནི། “ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་སྐལ་བ་ཁོང་ལ་མངའ་བས་” སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་ “ཐོབ་པའི་དབང་གིས་དོན་གྱི་རོ་ལ་སོགས་པའི་སྐལ་བ་ཁོང་ལ་མངའ་བས་” སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའོ། །“དོན་གྱི་རོ་” (attharasassa) ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བཤད་པའི་དོན་གྱི་རོའོ། །“ཆོས་གྱི་རོ་” (dhammarasassa) ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བཤད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རོའོ། །འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། “རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་ལ་ཤེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །རྒྱུ་ལ་ཤེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ། །” “རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རོ་” (vimuttirasassa) ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བཤད་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རོའོ། །འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། “བྱ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དོན་གྱིས་རོ་ཞེས་བྱའོ། །” Catunnaṃ [Pg.232] jhānānanti paṭhamajjhānādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ. Catunnaṃ appamaññānanti mettādīnaṃ pharaṇappamāṇavirahitānaṃ catunnaṃ brahmavihārānaṃ. Catunnaṃ arūpasamāpattīnanti ākāsānañcāyatanādīnaṃ catunnaṃ arūpajjhānānaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādinā (dha. sa. 248) nayena vuttānaṃ ārammaṇavimuttānaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ. Abhibhāyatanānanti ettha abhibhūtāni āyatanāni etesaṃ jhānānanti abhibhāyatanāni, jhānāni. Āyatanānīti adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanasaṅkhātāni kasiṇārammaṇāni. Ñāṇuttariko hi puggalo visadañāṇoti kiṃ ettha ārammaṇe samāpajjitabbaṃ, na mayi cittekaggatākaraṇe bhāro atthīti tāni ārammaṇāni abhibhavitvā samāpajjati. Saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho. Evaṃ uppāditāni jhānāni abhibhāyatanānīti vuccanti, tesaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ. Navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti pubbaṃ pubbaṃ anu anupubbaṃ, anupubbaṃ viharitabbato samāpajjitabbato anupubbavihārasamāpatti, anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbāti attho, tāsaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnaṃ. Dasannaṃ saññābhāvanānanti girimānandasutte (a. ni. 10.60) āgatānaṃ aniccasaññādīnaṃ dasannaṃ saññābhāvanānaṃ. Dasannaṃ kasiṇasamāpattīnanti sakalaṭṭhena kasiṇasaṅkhātānaṃ pathavīkasiṇajjhānādīnaṃ dasannaṃ jhānānaṃ. Ānāpānassatisamādhissāti ānāpānassatisampayuttasamādhissa. Asubhasamāpattiyāti asubhajjhānasamāpattiyā. Dasannaṃ tathāgatabalānanti dasabalabalānaṃ dasannaṃ. Catunnaṃ vesārajjānanti visāradabhāvānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ. Catunnaṃ paṭisambhidānanti paṭisambhidāñāṇānaṃ catunnaṃ. Channaṃ abhiññāṇānanti iddhividhādīnaṃ channaṃ abhiññāṇānaṃ. Channaṃ buddhadhammānanti ‘‘sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇānuparivattī’’tiādinā (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; netti. 15) nayena upari āgatānaṃ channaṃ buddhadhammānaṃ. “བསམ་གཏན་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་བསམ་གཏན་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “ཚད་མེད་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པ་ཁྱབ་པའི་ཚད་དང་བྲལ་བའི་ཚངས་པའི་གནས་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “རྣམ་པར་ཐར་པ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ “གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་དམིགས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་བསམ་གཏན་འདི་དག་གིས་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དེ་བསམ་གཏན་རྣམས་སོ།། “སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་དུ་བགྲང་བའི་ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པ་རྣམས་སོ།། ཤེས་རབ་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་ཤེས་པ་གསལ་པོ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས། “འདིར་དམིགས་པ་འདི་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱ་བ་ཅི་ཞིག་ཡོད། བདག་གི་སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་བྱེད་པ་ལ་ཁུར་གང་ཡང་མེད་དོ་” ཞེས་དམིགས་པ་དེ་དག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ། འདིར་མཚན་མ་སྐྱེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་བསྐྱེད་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་ལ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་བརྒྱད་པོ་དེ་དག་གིའོ།། “མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དགུ་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་སྔ་མ་སྔ་མའི་རྗེས་སུ་མཐར་གྱིས་སོ།། མཐར་གྱིས་གནས་པར་བྱ་བ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་སྟེ། གོ་རིམ་བཞིན་དུ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ།། མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དགུ་པོ་དེ་དག་གིའོ།། “འདུ་ཤེས་བསྒོམ་པ་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་གི་རི་མ་ནནྡའི་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་འདུ་ཤེས་བསྒོམ་པ་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “ཟད་པར་གྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པའི་དོན་གྱིས་ཟད་པར་དུ་བགྲང་བའི་ས་ཟད་པར་གྱི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་བསམ་གཏན་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་གཏོང་བའི་དྲན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་གཏོང་བའི་དྲན་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིའོ།། “མི་སྡུག་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་”ཞེས་པ་ནི་མི་སྡུག་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའིའོ།། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པའི་སྟོབས་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “མི་འཇིགས་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་མི་འཇིགས་པའི་དངོས་པོ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་དྲུག་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ “ལུས་ཀྱི་ལས་ཐམས་ཅད་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གོང་དུ་འབྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་དྲུག་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། Tattha cīvarādayo bhāgyasampattivasena vuttā. Attharasatiko paṭivedhavasena vutto. Adhisīlatiko paṭipattivasena. Jhānattiko rūpārūpajjhānavasena. Vimokkhattiko samāpattivasena. Saññācatukko upacārappanāvasena. Satipaṭṭhānādayo sattatiṃsabodhipakkhiyadhammavasena. Tathāgatabalānantiādayo āveṇikadhammavasena vuttāti veditabbā. དེ་ལ་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་ནི་སྐལ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། རོ་གསུམ་པོ་ནི་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་བསླབ་པ་གསུམ་ནི་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་སོ།། བསམ་གཏན་གསུམ་པོ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་སོ།། རྣམ་པར་ཐར་པ་གསུམ་པོ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སོ།། འདུ་ཤེས་བཞི་པོ་ནི་ཉེར་བསྡོགས་དང་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སོ།། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་གྱི་དབང་གིས་སོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་ལ་སོགས་པ་ནི་མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Ito [Pg.233] paraṃ bhagavāti netaṃ nāmantiādi ‘‘atthamanugatā ayaṃ paññattī’’ti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tattha samaṇā pabbajjupagatā. Brāhmaṇā bhovādino samitapāpabāhitapāpā vā. Devatā sakkādayo brahmāno ca. Vimokkhantikanti vimokkho arahattamaggo, vimokkhassa anto arahattaphalaṃ, tasmiṃ vimokkhante bhavaṃ vimokkhantikaṃ nāmaṃ. Sabbaññubhāvo hi arahattamaggena sijjhati, arahattaphalādhigamena siddho hoti. Tasmā sabbaññubhāvo vimokkhante bhavo hoti. Taṃ nemittikampi nāmaṃ vimokkhante bhavaṃ nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantāna’’nti. Bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhāti mahābodhirukkhamūle yathāvuttakkhaṇe sabbaññutaññāṇassa paṭilābhena saha. Sacchikā paññattīti arahattaphalasacchikiriyāya sabbadhammasacchikiriyāya vā jātā paññatti. Yadidaṃ bhagavāti yā ayaṃ bhagavāti paññatti. འདི་ལས་གཞན་དུ་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་” ཞེས་པ་ནི་མིང་འདི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ “བཏགས་པ་འདི་ནི་དོན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའོ་” ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་ཞུགས་པ་རྣམས་སོ།། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ནི་ “བྷོ་” ཞེས་སྨྲ་བ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་སྡིག་པ་ཞི་བར་བྱས་ཤིང་སྡིག་པ་བསལ་བ་རྣམས་སོ།། ལྷ་རྣམས་ནི་བརྒྱ་བྱིན་ལ་སོགས་པ་དང་ཚངས་པ་རྣམས་སོ།། “ཐར་པའི་མཐར་གཏོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཐར་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཡིན་ལ། ཐར་པའི་མཐའ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཡིན་པས། ཐར་པའི་མཐའ་དེ་ལ་གནས་པ་ནི་ཐར་པའི་མཐར་གཏོགས་པའི་མིང་ངོ།། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་དངོས་པོ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་འགྲུབ་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པས་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཐར་པའི་མཐའ་ལ་གནས་པ་ཡིན་ནོ།། རྒྱུ་མཚན་ལས་བྱུང་བའི་མིང་དེ་ཡང་ཐར་པའི་མཐའ་ལ་གནས་པའི་མིང་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་ཐར་པའི་མཐར་གཏོགས་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དབང་གི་དྲུང་དུ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའོ།། “མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་བཏགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའམ། ཡང་ན་ཆོས་ཐམས་ཅད་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་ལས་བྱུང་བའི་བཏགས་པའོ།། “འདི་ལྟ་སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་”ཞེས་པ་ནི་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་” ཞེས་པའི་བཏགས་པ་གང་ཡིན་པ་འདིའོ།། Dvīhi kāraṇehīti dvīhi koṭṭhāsehi. Pariyattisāsananti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Paṭipattīti paṭipajjati etāyāti paṭipatti. Yaṃ tassa pariyāpuṭanti tena puggalena yaṃ pariyāpuṭaṃ sajjhāyitaṃ karaṇatthe sāmivacanaṃ. ‘‘Pariyāpuṭṭa’’ntipi pāṭho. Suttanti ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte maṅgalasutta- (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. 261 ādayo) ratanasutta- (khu. pā. 6.1 ādayo) tuvaṭakasuttāni (su. ni. 921 ādayo), aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ suttanti veditabbaṃ. Geyyanti sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ, visesena saṃyuttake sakalopi sagāthāvaggo. Veyyākaraṇanti sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ, taṃ ‘‘veyyākaraṇa’’nti veditabbaṃ. Gāthāti dhammapadaṃ, theragāthā, therīgāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca ‘‘gāthā’’ti veditabbā. Udānanti somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā dveasīti suttantā ‘‘udāna’’nti veditabbaṃ. Itivuttakanti ‘‘vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā (itivu. 1 ādayo) dasuttarasatasuttantā ‘‘itivuttaka’’nti veditabbaṃ. Jātakanti apaṇṇakajātakādīni (jā. 1.1.1) paṇṇāsādhikāni pañcajātakasatāni ‘‘jātaka’’nti veditabbaṃ. Abbhutadhammanti ‘‘cattārome[Pg.234], bhikkhave, acchariyā abbhutadhammā ānande’’tiādinayappavattā (dī. ni. 2.209; a. ni. 4.129) sabbepi acchariyaabbhutadhammapaṭisaṃyuttā suttantā ‘‘abbhutadhamma’’nti veditabbaṃ. Vedallanti cūḷavedalla- (ma. ni. 1.460 ādayo) mahāvedalla- (ma. ni. 1.449 ādayo) sammādiṭṭhi- (ma. ni. 1.89 ādayo) sakkapañha- (dī. ni. 2.344 ādayo) saṅkhārabhājaniyamahāpuṇṇamasuttādayo (ma. ni. 3.85 ādayo) sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā ‘‘vedalla’’nti veditabbaṃ. Idaṃ pariyattisāsananti idaṃ vuttappakāraṃ tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ pariyāpuṇitabbaṭṭhena pariyatti, anusāsanaṭṭhena sāsananti katvā pariyattisāsanaṃ. Tampi mussatīti tampi pariyattisāsanaṃ nassati. Sammussatīti ādito nassati. Paribāhiro hotīti parammukho hoti. “རྒྱུ་གཉིས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཤས་གཉིས་ཀྱིས་སོ།། “ལུང་གི་བསྟན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའོ།། “སྒྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲུབ་པའོ།། “གང་ཞིག་ཁོང་གིས་ཀུན་ཆུབ་པར་བྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེས་གང་ཞིག་ཀུན་ཆུབ་པར་བྱས་ཤིང་ཁ་ཏོན་བྱས་པ་སྟེ། བྱེད་པ་པོའི་དོན་དུ་འབྲེལ་སྒྲ་སྦྱར་བའོ།། “པརི་ཡཱ་པུཊྛ་” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ།། “མདོ་སྡེ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་འབྱེད་གཉིས་དང་། ནིདྡེས། ཁནྡྷཀ་དང་། པརིཝཱར། མདོ་བཏུས་ལས་བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོ་དང་། དཀོན་མཆོག་གི་མདོ་དང་། ཏུ་ཝཊཀའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་དང་། གཞན་ཡང་མདོ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་གྱི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བཀའ་ཐམས་ཅད་མདོ་སྡེ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་སྡེ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པའི་མདོ་ཐམས་ཅད་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་སྡེ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱ་ལ། ཁྱད་པར་དུ་ཀུན་ལྡན་ལས་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ཡོངས་རྫོགས་སོ།། “ལུང་བསྟན་པའི་སྡེ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་ཡོངས་རྫོགས་དང་། ཚིགས་བཅད་མེད་པའི་མདོ་དང་། གཞན་ཡང་ཡན་ལག་བརྒྱད་པོ་གཞན་དག་གིས་མ་བསྡུས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ “ལུང་བསྟན་པའི་སྡེ་” ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་། གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད་དང་། གནས་བརྟན་མའི་ཚིགས་བཅད་དང་། མདོ་བཏུས་ལས་མདོའི་མིང་མེད་པའི་ཚིགས་བཅད་རྐྱང་པ་རྣམས་ནི་ “ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེ་” ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་སྡེ་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་བདེ་བ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱི་ཚིགས་བཅད་དང་འབྲེལ་བའི་མདོ་སྡེ་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་རྣམས་ནི་ “ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་སྡེ་” ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བའི་སྡེ་”ཞེས་པ་ནི་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་གསུངས་སོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་མདོ་སྡེ་བརྒྱ་དང་བཅུ་པོ་རྣམས་ནི་ “དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བའི་སྡེ་” ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “སྐྱེས་པའི་རབས་ཀྱི་སྡེ་”ཞེས་པ་ནི་ཨ་པཎྞ་ཀའི་སྐྱེས་རབས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་རབས་ལྔ་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་པོ་རྣམས་ནི་ “སྐྱེས་པའི་རབས་ཀྱི་སྡེ་” ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་”ཞེས་པ་ནི་ “དགེ་སློང་དག་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་ངོ་མཚར་ཞིང་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་འདི་བཞི་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ངོ་མཚར་ཞིང་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་དང་འབྲེལ་བའི་མདོ་སྡེ་ཐམས་ཅད་ནི་ “རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་” ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་སྡེ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུང་བའི་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་མདོ་དང་། ཆེན་པོའི་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་མདོ་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་མདོ་དང་། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཞུས་པའི་མདོ་དང་། འདུ་བྱེད་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོ་དང་། ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་རིག་པ་དང་དགའ་བ་ཐོབ་ནས་དྲི་བ་དྲིས་པའི་མདོ་སྡེ་ཐམས་ཅད་ནི་ “ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་སྡེ་” ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “འདི་ནི་ལུང་གི་བསྟན་པའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་འདི་ཉིད་ཀུན་ཆུབ་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ལུང་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་དོན་གྱིས་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་བས་ན་ལུང་གི་བསྟན་པའོ།། “དེ་ཡང་བརྗེད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་བསྟན་པ་དེ་ཡང་ཉམས་པར་འགྱུར་བའོ།། “ཀུན་ཏུ་བརྗེད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མ་ནས་ཉམས་པར་འགྱུར་བའོ།། “ཕྱི་རོལ་ཏུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་པར་འགྱུར་བའོ།། Katamaṃ paṭipattisāsananti lokuttaradhammato pubbabhāgo tadatthaṃ paṭipajjīyatīti paṭipatti. Sāsīyanti ettha veneyyāti sāsanaṃ. Sammāpaṭipadātiādayo vuttanayā eva. “སྒྲུབ་པའི་བསྟན་པ་གང་ཞེ་ན།” འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཏེ། དེའི་དོན་དུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་སྒྲུབ་པའོ།། འདིར་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་སྟོན་པར་བྱེད་པས་ན་བསྟན་པའོ།། “ཡང་དག་པའི་ལམ་”ལ་སོགས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། Pāṇampi hanatīti jīvitindriyampi ghāteti. Adinnampi ādiyatīti parapariggahitampi vatthuṃ gaṇhāti. Sandhimpi chindatīti gharasandhimpi chindati. Nillopampi haratīti gāme paharitvā mahāvilopampi karoti. Ekāgārikampi karotīti paṇṇāsamattehipi saṭṭhimattehipi parivāretvā jīvaggāhaṃ gahetvāpi dhanaṃ āharāpeti. Paripanthepi tiṭṭhatīti panthadūhanakammaṃ karoti. Paradārampi gacchatīti paradāresu cārittaṃ āpajjati. Musāpi bhaṇatīti atthabhañjanakaṃ musāpi vadati. Anariyadhammoti anariyasabhāvo. “སྲོག་ཀྱང་གཅོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོའང་འཇོམས་པར་བྱེད་པའོ།། “མ་བྱིན་པར་ཡང་ལེན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་དངོས་པོའང་ལེན་པའོ།། “ཁྱིམ་མཚམས་ཀྱང་འབིགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་རྩིག་མཚམས་ཀྱང་འབིགས་པར་བྱེད་པའོ།། “བཅོམ་སྐྱེལ་ཡང་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་གྲོང་གསེབ་བཅོམ་ནས་འཕྲོག་བཅོམ་ཆེན་པོའང་བྱེད་པའོ།། “ཁྱིམ་གཅིག་བཅོམ་པའང་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་ལྔ་བཅུ་ཙམ་མམ་དྲུག་ཅུ་ཙམ་གྱིས་བསྐོར་ནས་གསོན་བཟུང་བྱས་ཏེ་ནོར་རྣམས་འཕྲོག་པར་བྱེད་པའོ།། “ལམ་འགོག་པའང་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་བར་དུ་འཕྲོག་བཅོམ་གྱི་ལས་བྱེད་པའོ།། “གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལའང་འགྲོའོ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་ལོག་པར་གཡེམ་པའོ།། “རྫུན་ཀྱང་སྨྲའོ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་རྫུན་ཡང་སྨྲ་བའོ།། “འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། 51. Eko pubbe caritvānāti pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇāvavassaggaṭṭhena vā pubbe loke viharitvā. Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke, hīnamāhu puthujjananti taṃ vibbhantakaṃ puggalaṃ yathā hatthiyānādiyānaṃ adantaṃ visamampi ārohati, ārohanakampi bhañjati, papātepi papatati, evaṃ kāyaduccaritādivisamārohanena nirayādīsu, atthabhañjanena jātipapātādīsu papatanena ca yānaṃ bhantaṃva hīnaṃ puthujjanañca āhūti. ༥༡. “སྔོན་ཆད་གཅིག་པུར་སྤྱད་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བགྲང་བས་སམ། ཡང་ན་ཚོགས་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་སྔོན་ཆད་འཇིག་རྟེན་ན་གནས་པར་བྱས་ནས་སོ།། “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཤིང་རྟ་འཁྱར་བ་བཞིན། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དམན་པ་དེ་ལ་སྨྲ།” ཞེས་པ་ནི་འཁྱར་བར་གྱུར་པའི་གང་ཟག་དེ་ནི། དཔེར་ན་གླང་པོ་ཆེའི་ཤིང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་བཞོན་པ་མ་དུལ་བ་ནི་མི་མཉམ་པའི་ས་ལའང་འཛེགས་ཤིང་། བཞོན་པ་པོའང་གཅོག་ལ། གཡང་ས་ལའང་ལྷུང་བར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་མི་མཉམ་པ་ལ་འཛེགས་པས་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། དོན་འཇིག་པས་སྐྱེ་བའི་གཡང་ས་ལ་སོགས་པར་ལྷུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཤིང་རྟ་འཁྱར་བ་བཞིན་དུ་དམན་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞས་སྨྲའོ།། Pabbajjāsaṅkhātena vāti pabbajjākoṭṭhāsena vā ‘‘pabbajito samaṇo’’ti gaṇanāropanena vā. Gaṇāvavassaggaṭṭhena vāti gaṇasaṅgaṇikārāmataṃ vissajjetvā vassaggaṭṭhena vā. “རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བགྲང་བས་”ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་སམ། ཡང་ན་ “རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དགེ་སྦྱོང་” ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་བཅུག་པས་སོ།། “ཚོགས་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་སྤངས་ཏེ་དབེན་པར་གནས་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། Eko [Pg.235] paṭikkamatīti ekakova gāmato nivattati. Yo nisevatīti niddesassa uddesapadaṃ. Aparena samayenāti aññasmiṃ kāle aparabhāge. Buddhanti sabbaññubuddhaṃ. Dhammanti svākkhātatādiguṇayuttaṃ dhammaṃ. Saṅghanti suppaṭipannatādiguṇayuttaṃ saṅghaṃ. Sikkhanti adhisīlādisikkhitabbaṃ sikkhaṃ. Paccakkhāyāti buddhādiṃ paṭikkhipitvā. Hīnāyāti hīnatthāya gihibhāvāya. Āvattitvāti nivattitvā. Sevati ekavāraṃ sevati. Nisevati anekavidhena sevati. Saṃsevati allīyitvā sevati. Paṭisevati punappunaṃ sevati. “གཅིག་པུར་ཕྱིར་ལྡོག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་པུ་ཉིད་གྲོང་གསེབ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ།། “གང་ཞིག་བསྟེན་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་བསྟན་ཚིག་གོ། “དུས་གཞན་ཞིག་ན་”ཞེས་པ་ནི་དུས་གཞན་ནམ་ཕྱིས་ཀྱི་ཆ་ལའོ།། “སངས་རྒྱས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། “ཆོས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་ལའོ།། “དགེ་འདུན་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་འདུན་ལའོ།། “བསླབ་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བསླབ་པར་བྱ་བའི་བསླབ་པ་ལའོ།། “སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་སྤངས་ནས་སོ།། “དམན་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དམན་པའི་དོན་ཏེ་ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོ་ལའོ།། “ལོག་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་ལོག་ནས་སོ།། “བསྟེན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ལན་གཅིག་བསྟེན་པའོ།། “ངེས་པར་བསྟེན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དུ་མས་བསྟེན་པའོ།། “ཡང་དག་པར་བསྟེན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་གཏུགས་ཏེ་བསྟེན་པའོ།། “ཀུན་ཏུ་བསྟེན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྟེན་པའོ།། Bhantanti vibbhantaṃ. Adantanti dantabhāvaṃ anupanītaṃ. Akāritanti susikkhitakiriyaṃ asikkhāpitaṃ. Avinītanti na vinītaṃ ācārasampattiyā asikkhitaṃ. Uppathaṃ gaṇhātīti vuttappakāraṃ yānaṃ adantātiyuttaṃ bhantaṃ visamamaggaṃ upeti. Visamaṃ khāṇumpi pāsāṇampi abhiruhatīti visamaṃ hutvā ṭhitaṃ kharakhāṇumpi tathā pabbatapāsāṇampi ārohati. Yānampi ārohanakampi bhañjatīti vayhādiyānaṃ ārohantassa pājentassa hatthapādādimpi bhindati. Papātepi papatatīti ekatocchinnapabbhārapapātepi pāteti. So vibbhantakoti so paṭikkantako. Bhantayānapaṭibhāgoti anavaṭṭhitayānasadiso. Uppathaṃ gaṇhātīti kusalakammapathato paṭikkamitvā apāyapathabhūtaṃ uppathaṃ micchāmaggaṃ upeti. Visamaṃ kāyakammaṃ abhiruhatīti samassa paṭipakkhaṃ kāyaduccaritasaṅkhātaṃ visamaṃ kāyakammaṃ ārohati. Sesesupi eseva nayo. Niraye attānaṃ bhañjatīti nirassādasaṅkhāte niraye attabhāvaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti. Manussaloke attānaṃ bhañjatīti vividhakammakāraṇavasena bhañjati. Devaloke attānaṃ bhañjatīti piyavippayogādidukkhavasena. Jātipapātampi papatatīti jātipapātepi pāteti. Jarāpapātādīsupi eseva nayo. Manussaloketi idha adhippetalokameva dasseti. “འཁྱམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འཁྱམས་པའོ། “མ་དུལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དུལ་བའི་དངོས་པོར་མ་བཀོད་པའོ། “མ་བསླབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་བསླབས་པའི་བྱ་བ་ལ་མ་སྦྱངས་པའོ། “མ་བཏུལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མ་བཏུལ་བ་སྟེ་ཆོ་གའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་མ་བསླབས་པའོ། “ལམ་གོལ་བར་འཇུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཤིང་རྟ་མ་དུལ་བ་དང་སྦྱར་བ་འཁྱམས་ཤིང་ལམ་མི་མཉམ་པར་འཇུག་པའོ། “མི་མཉམ་པའི་སྡོང་དུམ་དང་རྡོ་ལ་ཡང་འཛེག་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་མཉམ་པར་གནས་པའི་སྡོང་དུམ་རྩུབ་མོ་དང་དེ་བཞིན་རིའི་རྡོ་ལ་ཡང་འཛེག་པའོ། “བཞོན་པ་དང་བཞོན་མཁན་ཡང་གཅོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པར་ཞོན་པ་དང་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བ་པོའི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་གཅོག་པའོ། “གཡང་ས་ལ་ཡང་ལྷུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ནས་ཆད་པའི་གཡང་ས་ལ་ཡང་ལྷུང་བར་བྱེད་པའོ། “འཁྱམས་པ་དེ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་ལོག་པ་དེའོ། “འཁྱམས་པའི་ཤིང་རྟ་དང་འདྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མི་བརྟན་པའི་ཤིང་རྟ་དང་མཚུངས་པའོ། “ལམ་གོལ་བར་འཇུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་ལས་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་ངན་འགྲོའི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་ལམ་གོལ་བ་ལོག་པའི་ལམ་དུ་འཇུག་པའོ། “མི་མཉམ་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་འཇུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པའི་གཉེན་པོ་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དུ་བགྲང་བའི་མི་མཉམ་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་འཇུག་པའོ། ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། “དམྱལ་བར་བདག་ཉིད་གཅོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་རོ་མྱོང་བ་མེད་པར་བགྲང་བའི་དམྱལ་བར་ལུས་རྡུལ་ཕྲན་དུ་བྱེད་པའོ། “མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བདག་ཉིད་གཅོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་བྱེད་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་དབང་གིས་གཅོག་པའོ། “ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བདག་ཉིད་གཅོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྡུག་པ་དང་བྲལ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དབང་གིས་སོ། “སྐྱེ་བའི་གཡང་ས་ལ་ཡང་ལྷུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་གཡང་ས་ལ་ཡང་ལྷུང་བར་བྱེད་པའོ། རྒ་བའི་གཡང་ས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། “མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་སྐབས་སུ་བབ་པའི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་སྟོན་པའོ། Puthujjanāti niddesassa uddesapadaṃ. Tattha puthujjanāti – “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པའི་ཚིག་གི་བཤད་པའོ། དེ་ལ་“སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་”ཞེས་པ་ནི། Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano; Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti. “སྐྱེ་བོ་མང་པོ་སྐྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱ་ལ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་ན་སྐྱེ་བོ་འདི་ནི་སོ་སོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།” So [Pg.236] hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhipi kāraṇehi puthujjano. Taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘puthu kilese janentī’’tiādimāha. Tattha bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhīnaṃ avihatattā vā tā janenti, tāhi janitāti vā puthujjanā. Avihatamevatthaṃ janasaddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū nānājanā satthupaṭiññā etesanti puthujjanāti vacanattho. Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti ettha janetabbā janayanti etthāti janā, gatiyo. Puthū janā etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo. Te etesaṃ vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkharaṇādiattho eva vā janasaddo daṭṭhabbo. Nānāsantāpehi santapantīti rāgaggiādayo santāpā. Te eva vā sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu kāmaguṇesūti ettha jāyatīti jano, rāgo gedhoti evamādiko, puthu jano etesanti puthujjanā. Puthu jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā janasaddo daṭṭhabbo. Palibuddhāti sambaddhā. Āvutāti āvaritā. Nivutāti vāritā. Ovutāti uparito pihitā. Pihitāti heṭṭhābhāgena pihitā. Paṭicchannāti apākaṭā. Paṭikujjitāti adhomukhagatā. “འདི་ལྟར་ཁོང་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་མང་པོ་སྐྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཀྱང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱའོ། དེ་ཉིད་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་‘ཉོན་མོངས་པ་མང་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་རྣམ་པ་མང་པོ་སྣ་ཚོགས་པའི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་མ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་གིས་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱའོ། འདིར་‘སྐྱེད་པ་’ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་བཅོམ་པའི་དོན་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ། ‘སྟོན་པ་མང་པོའི་གདོང་ལ་བལྟ་བ་’ཞེས་པ་འདིར་ནི། སྟོན་པར་ཁས་ལེན་པའི་སྐྱེ་བོ་སྣ་ཚོགས་པ་མང་པོ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་དོན་ཏོ། ‘འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་ལས་མ་ཐར་བ་’ཞེས་པ་འདིར་ནི། སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་གནས་སམ་འདིར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེ་བ་སྟེ་འགྲོ་བ་རྣམས་སོ། འགྲོ་བ་མང་པོ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱའོ། འདི་ལས་གཞན་པ་རྣམས་འདི་དག་གིས་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེ་བ་སྟེ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའོ། དེ་དག་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཉིད་ལ་‘སྐྱེ་བ་’ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ‘གདུང་བ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གདུང་བ་’ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པའི་གདུང་བ་རྣམས་སོ། ཡང་ན་དེ་དག་ཉིད་དམ་ཉོན་མོངས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་དོ། ‘འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་མང་དུ་’ཞེས་པ་འདིར་ནི། སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་སྐྱེ་བ་སྟེ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ལ། སྐྱེ་བ་མང་པོ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱའོ། ‘མང་དུ་སྐྱེས་ཤིང་ཆགས་པ་’ཞེས་པ་ལྟར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཉིད་ལ་‘སྐྱེ་བ་’ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ‘བཅིངས་པ་’ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། ‘བསྒྲིབས་པ་’ཞེས་པ་ནི་བཀག་པའོ། ‘བཀག་པ་’ཞེས་པ་ནི་བཟློག་པའོ། ‘སྟེང་ནས་བཀབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་སྟེང་གི་ཆ་ནས་བཀབ་པའོ། ‘བཀབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་འོག་གི་ཆ་ནས་བཀབ་པའོ། ‘གསང་བ་’ཞེས་པ་ནི་མི་གསལ་བའོ། ‘ཁ་སྦུབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཐུར་དུ་བལྟས་པའོ། Atha vā puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā. Puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. “ཡང་ན། གྲངས་ཀྱི་ལམ་ལས་འདས་ཤིང་འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་པ། དམན་པའི་ཆོས་ལ་སྤྱོད་པའི་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ཡང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཐོས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དང་མ་འདྲེས་པར་སོ་སོ་ཁོ་ནར་གྲངས་སུ་སོང་བའི་ཕྱིར་ཡང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཞེས་བྱའོ།” Evaṃ ye te – “དེ་ལྟར་གང་དག་ནི།” ‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā; Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. – “‘ཉི་མའི་གཉེན་གྱུར་སངས་རྒྱས་ཀྱིས། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་གཉིས་སུ་གསུངས། གཅིག་ནི་ལོང་བའི་སྐྱེ་བོ་སྟེ། གཅིག་ནི་དགེ་བའི་སྐྱེ་བོའོ།’ཞེས་པའོ།” Dveva puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo. “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་གཉིས་པོ་དེ་དག་ལས། འདིར་ནི་ལོང་བའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་བསྟན་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།” 52. Yaso kitti cāti lābhasakkāro pasaṃsā ca. Pubbeti pabbajitabhāve. Hāyate vāpi tassa sāti tassa vibbhantakassa sato so [Pg.237] ca yaso sā ca kitti hāyati. Etampi disvāti etampi pubbe yasakittīnaṃ lābhaṃ pacchā ca hāniṃ disvā. Sikkhetha methunaṃ vippahātaveti tisso sikkhāyo sikkhetha. Kiṃ kāraṇā? Methunaṃ vippahātave, methunappahānatthāyāti vuttaṃ hoti. ༥༢. “‘གྲགས་པ་དང་སྙན་པ་’ཞེས་པ་ནི་རྙེད་བཀུར་དང་བསྔགས་པའོ། ‘སྔོན་’ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་གནས་སྐབས་སུའོ། ‘ཁོང་གི་དེ་ཡང་ཉམས་པར་འགྱུར་’ཞེས་པ་ནི་འཁྱམས་པར་གྱུར་པ་དེའི་གྲགས་པ་དེ་དང་སྙན་པ་དེ་ཡང་ཉམས་པར་འགྱུར་བའོ། ‘དེ་ཡང་མཐོང་ནས་’ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་གྲགས་པ་དང་སྙན་པ་རྙེད་པ་དང་། ཕྱིས་སུ་ཉམས་པ་དེ་ཡང་མཐོང་ནས་སོ། ‘མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤོང་བའི་ཕྱིར་བསླབ་པར་བྱ་’ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཡོངས་སུ་སྤོང་བའི་ཆེད་དུ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ།” Kittivaṇṇagatoti bhagavā kittivaṇṇo, kittisaddañceva guṇañca ukkhipitvā vadanto hotīti attho. Cittaṃ nānānayena kathanaṃ assa atthīti cittakathī. Kalyāṇapaṭibhānoti sundarapañño. “‘སྙན་གྲགས་ཀྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་’ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྙན་གྲགས་ཀྱི་བསྔགས་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྙན་པའི་སྒྲ་དང་ཡོན་ཏན་རྣམས་མཐོན་པོར་བཏེགས་ཏེ་གསུང་བར་མཛད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ‘སྣ་ཚོགས་སུ་སྨྲ་བ་’ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུང་བ་ཡོད་པས་ན་སྣ་ཚོགས་སུ་སྨྲ་བའོ། ‘སྤོབས་པ་བཟང་པོ་’ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་བཟང་པོའོ།” Hāyatīti niddesassa uddesapadaṃ. Parihāyatīti samantato hāyati. Paridhaṃsatīti adhopathaviṃ patati. Paripatatīti samantato apagacchati. Antaradhāyatīti adassanaṃ yāti. Vippalujjatīti ucchijjati. “‘ཉམས་པ་’ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། ‘ཡོངས་སུ་ཉམས་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉམས་པའོ། ‘ཉམས་ཤིང་ལྷུང་བ་’ཞེས་པ་ནི་ས་འོག་ཏུ་ལྷུང་བའོ། ‘ཡོངས་སུ་ལྷུང་བ་’ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་འབྲལ་བའོ། ‘ནུབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་མི་སྣང་བར་འགྱུར་བའོ། ‘རྣམ་པར་འཇིག་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཆད་པའོ། Khuddako sīlakkhandhoti thullaccayādi. Mahanto sīlakkhandhoti pārājikasaṃṅghādiseso. “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆུང་ངུ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེས་དམིགས་སྦོམ་པོ་ལ་སོགས་པའོ། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕམ་པ་དང་དགེ་འདུན་ལྷག་མ་ལ་སོགས་པའོ། Methunadhammassa pahānāyāti tadaṅgādipahānena pajahanatthāya. Vūpasamāyāti malānaṃ vūpasamanatthāya. Paṭinissaggāyāti pakkhandanapariccāgapaṭinissaggatthāya. Paṭipassaddhiyāti paṭipassaddhisaṅkhātassa phalassa atthāya. “མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་སྤོང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་སྤོང་བའི་ཆེད་དོ། “ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་དྲི་མ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཆེད་དོ། “ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་མཆོང་བ་དང་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་སྤོང་བའི་ཆེད་དོ། “ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འབྲས་བུའི་ཆེད་དོ། 53. Yo hi methunaṃ na vippajahati saṅkappehi…pe… tathāvidho. Tattha paretoti samannāgato. Paresaṃ nigghosanti upajjhāyādīnaṃ nindāvacanaṃ. Maṅku hotīti dummano hoti. ༥༣. “གང་ཞིག་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཡོངས་སུ་མི་སྤོང་བ་ནི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱིས་...བྱས་པ་དེ་ལྟ་བུའོ། དེ་ལ་‘ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་’ཞེས་པ་ནི་ལྡན་པའོ། ‘གཞན་གྱི་སྒྲ་’ཞེས་པ་ནི་མཁན་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྨད་པའི་ཚིག་གོ། ‘ཡིད་མི་བདེ་བར་འགྱུར་’ཞེས་པ་ནི་ཡིད་མི་དགའ་བར་འགྱུར་བའོ།” Kāmasaṅkappenāti kāmapaṭisaṃyuttena vitakkena. Upariṭṭhepi eseva nayo. Phuṭṭhoti vitakkehi phusito. Paretoti aparihīno. Samohitoti sammā ohito anto paviṭṭho. Kapaṇo viyāti duggatamanusso viya. Mando viyāti aññāṇī viya. Momūho viyāti sammohabhūto viya. Jhāyatīti cinteti. Pajjhāyatīti bhusaṃ cinteti. Nijjhāyatīti anekavidhena cinteti. Apajjhāyatīti tato apagantvā cinteti. Ulūkoti ulūkasakuṇo. Rukkhasākhāyanti rukkhe uṭṭhitasākhāya, viṭape vā. Mūsikaṃ magayamānoti mūsikaṃ gavesamāno, ‘‘maggayamāno’’tipi paṭhanti. Kotthūti siṅgālo. Biḷāroti babbu. Sandhisamalasaṅkaṭireti [Pg.238] dvinnaṃ gharānaṃ antare ca udakaniddhamanacikkhallakacavaranikkhipanaṭṭhāne ca thaṇḍile ca. Vahacchinnoti piṭṭhigīvamaṃsacchinno. Ito parā gāthā pākaṭasambandhā eva. “‘འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པས་’ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྟོག་པས་སོ། སྟེང་གི་ཆ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ‘རེག་པ་’ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱིས་རེག་པའོ། ‘ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་’ཞེས་པ་ནི་མ་ཉམས་པའོ། ‘ཞུགས་པ་’ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་སྟེ་ནང་དུ་ཞུགས་པའོ། ‘ཉམ་ཐག་པ་བཞིན་’ཞེས་པ་ནི་མི་དབུལ་པོ་བཞིན་ནོ། ‘བླུན་པོ་བཞིན་’ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པ་བཞིན་ནོ། ‘ཀུན་ཏུ་རྨོངས་པ་བཞིན་’ཞེས་པ་ནི་རྨོངས་པར་གྱུར་པ་བཞིན་ནོ། ‘སེམས་པ་’ཞེས་པ་ནི་བསམ་པའོ། ‘ཀུན་ཏུ་སེམས་པ་’ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བསམ་པའོ། ‘ངེས་པར་སེམས་པ་’ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་མང་པོའི་སྒོ་ནས་བསམ་པའོ། ‘ངན་པར་སེམས་པ་’ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་ཕྱིར་ཕྱོགས་ཏེ་བསམ་པའོ། ‘འུག་པ་’ཞེས་པ་ནི་འུག་པའི་བྱའོ། ‘ཤིང་གི་ཡལ་ག་ལ་’ཞེས་པ་ནི་ཤིང་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡལ་གའམ་ལྕུག་མ་ལའོ། ‘རྩི་གུ་འཚོལ་བ་’ཞེས་པ་ནི་རྩི་གུ་འཚོལ་བ་སྟེ། ‘maggayamāno’ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། ‘ཅེ་སྤྱང་’ཞེས་པ་ནི་ཅེ་སྤྱང་ངོ། ‘བྱི་ལ་’ཞེས་པ་ནི་བྱི་ལའོ། ‘ཁང་པའི་མཚམས་དང་ཕྱག་དར་ཁྲོད་’ཞེས་པ་ནི་ཁང་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དང་། ཆུ་འབབ་པའི་འདམ་རྫབ་དང་ཕྱག་དར་གཏོར་བའི་གནས་དང་ཐང་སྟོང་ལའོ། ‘སྒལ་ཚིགས་ཆད་པ་’ཞེས་པ་ནི་རྒྱབ་དང་སྐེ་ཡི་ཤ་ཆད་པའོ། འདི་ལས་གཞན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ནི་འབྲེལ་བ་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།” 54. Tāsu satthānīti kāyaduccaritādīni. Tāni hi attano paresañca chedanaṭṭhena ‘‘satthānī’’ti vuccanti. Tesu vāyaṃ visesena tāva ādito musāvacanasatthāneva karoti, ‘‘iminā kāraṇenāhaṃ vibbhanto’’ti bhaṇanto. Tenevāha – ‘‘esa khvassa mahāgedho, mosavajjaṃ pagāhatī’’ti. Tattha esa khvassāti esa kho assa. Mahāgedhoti mahābandhanaṃ. Katamoti ce? Yadidaṃ mosavajjaṃ pagāhati, svāyaṃ musāvādajjhogāho ‘‘mahāgedho’’ti veditabbo. ༥༤. “དེ་དག་ལས་‘མཚོན་ཆ་རྣམས་’ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའོ། དེ་དག་ནི་བདག་དང་གཞན་གཅོད་པའི་དོན་གྱིས་‘མཚོན་ཆ་རྣམས་’ཞེས་བྱའོ། དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཁོང་ནི་ཐོག་མར་ཁྱད་པར་དུ་‘རྒྱུ་མཚན་འདིས་ང་ནི་འཁྱམས་སོ་’ཞེས་སྨྲ་བཞིན་དུ་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའི་མཚོན་ཆ་ཉིད་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ‘འདི་ནི་ཁོང་གི་ཞེན་ཆེན་ཏེ། རྫུན་གྱི་ཚིག་ལ་འཇུག་པའོ།’ཞེས་པའོ། དེ་ལ་‘esa khvassa’ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་ཁོང་གིའོ། ‘ཞེན་ཆེན་’ཞེས་པ་ནི་འཆིང་བ་ཆེན་པོའོ། གང་ཞེ་ན། གང་འདི་རྫུན་གྱི་ཚིག་ལ་འཇུག་པ་སྟེ། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་ཞུགས་པ་འདི་ཉིད་‘ཞེན་ཆེན་’ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།” Tīṇi satthānīti tayo chedakā. Kāyaduccaritaṃ kāyasatthaṃ. Vacīsatthādīsupi eseva nayo. Taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyasattha’’nti āha. Sampajānamusā bhāsatīti jānanto tucchaṃ vācaṃ bhāsati. Abhirato ahaṃ bhante ahosiṃ pabbajjāyāti sāsane pabbajjāya anabhirativirahito ahaṃ āsiṃ. Mātā me posetabbāti mātā mayā posetabbā. Tenamhi vibbhantoti bhaṇatīti tena kāraṇena paṭikkanto asmītipi katheti. Pitā me posetabbotiādīsupi eseva nayo. “‘མཚོན་ཆ་གསུམ་’ཞེས་པ་ནི་གཅོད་བྱེད་གསུམ་མོ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ནི་ལུས་ཀྱི་མཚོན་ཆའོ། ངག་གི་མཚོན་ཆ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། དེ་ཉིད་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་‘རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ནི་ལུས་ཀྱི་མཚོན་ཆའོ།’ཞེས་གསུངས་སོ། ‘ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བ་’ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བཞིན་དུ་གསོབ་ཀྱི་ཚིག་སྨྲ་བའོ། ‘བཙུན་པ་བདག་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བར་གྱུར་ཏོ་’ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་མི་དགའ་བ་དང་བྲལ་བར་བདག་གྱུར་ཏོ། ‘བདག་གི་མ་ནི་གསོ་བར་བྱ་བའོ་’ཞེས་པ་ནི་མ་ནི་བདག་གིས་གསོ་བར་བྱའོ། ‘དེའི་ཕྱིར་བདག་ནི་འཁྱམས་སོ་ཞེས་སྨྲ་བ་’ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་དེས་བདག་ནི་ཕྱིར་ལོག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཀྱང་སྨྲ་བའོ། ‘བདག་གི་ཕ་ནི་གསོ་བར་བྱ་བའོ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།” Eso tassa mahāgedhoti tassa puggalassa eso mahābandho. Mahāvananti mahantaṃ duṭṭhavanaṃ. Gahananti duratikkamaṃ. Kantāroti corakantārādisadiso. Visamoti kaṇṭakavisamo. Kuṭiloti vaṅkakaṭakasadiso. Paṅkoti pallalasadiso. Palipoti kaddamasadiso. Palibodhoti mahādukkho. Mahābandhananti mahantaṃ dumocayabandhanaṃ. Yadidaṃ sampajānamusāvādoti yo ayaṃ sampajānamusāvādo. “‘འདི་ནི་ཁོང་གི་ཞེན་ཆེན་ཏེ་’ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེའི་འཆིང་བ་ཆེན་པོ་འདིའོ། ‘ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་’ཞེས་པ་ནི་ནགས་ཚལ་ངན་པ་ཆེན་པོའོ། ‘འཐུག་པོ་’ཞེས་པ་ནི་བགྲོད་པར་དཀའ་བའོ། ‘མྱ་ངམ་གྱི་ལམ་’ཞེས་པ་ནི་ཇག་པའི་མྱ་ངམ་གྱི་ལམ་ལ་སོགས་པ་དང་འདྲ་བའོ། ‘མི་མཉམ་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཚེར་མ་ཅན་གྱི་མི་མཉམ་པའོ། ‘གྱ་གྱུ་ཅན་’ཞེས་པ་ནི་གྱ་གྱུའི་གཟེབ་དང་འདྲ་བའོ། ‘འདམ་རྫབ་’ཞེས་པ་ནི་མཚོ་འདམ་དང་འདྲ་བའོ། ‘འདམ་ཉིད་’ཞེས་པ་ནི་འདམ་རྫབ་དང་འདྲ་བའོ། ‘ཀུན་ནས་འཆིང་བ་’ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོའོ། ‘འཆིང་བ་ཆེན་པོ་’ཞེས་པ་ནི་གྲོལ་བར་དཀའ་བའི་འཆིང་བ་ཆེན་པོའོ། ‘གང་འདི་ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བ་’ཞེས་པ་ནི་གང་འདི་ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ཉིད་དོ།” Sabhaggato vāti sabhāyaṃ ṭhito vā. Parisaggato vāti gāmaparisāyaṃ ṭhito vā. Ñātimajjhagato vāti dāyādānaṃ majjhe ṭhito vā. Pūgamajjhagato vāti senīnaṃ majjhe ṭhito vā. Rājakulamajjhagato vāti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito vā. Abhinītoti pucchanatthāya nīto. Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṃ katvā pucchito. Ehambho purisāti [Pg.239] ālapanametaṃ. Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā. Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisanti lābho adhippeto. Kiñcikkhanti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ, antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādimattakassapi lābhassa hetūti attho. Sampajānamusā bhāsatīti jānantoyeva musāvādaṃ karoti. “‘ལྷན་ཁང་དུ་སོང་བའམ’ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ཁང་དུ་གནས་པའམ། ‘འདུས་པར་སོང་བའམ’ཞེས་པ་ནི་གྲོང་གི་འདུས་པའི་ནང་དུ་གནས་པའམ། ‘གཉེན་གྱི་དབུས་སུ་སོང་བའམ’ཞེས་པ་ནི་སྐལ་བ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱི་དབུས་སུ་གནས་པའམ། ‘ཚོགས་པའི་དབུས་སུ་སོང་བའམ’ཞེས་པ་ནི་ཚོང་པའི་ཚོགས་པའི་དབུས་སུ་གནས་པའམ། ‘རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་དབུས་སུ་སོང་བའམ’ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་དབུས་ཀྱི་ཁྲིམས་ཁང་ཆེན་པོར་གནས་པའོ། ‘ཁྲིད་པ་’ཞེས་པ་ནི་དྲི་བའི་ཆེད་དུ་ཁྲིད་པའོ། ‘དཔང་པོར་དྲིས་པ་’ཞེས་པ་ནི་དཔང་པོར་བྱས་ཏེ་དྲིས་པའོ། ‘ཀྱེ་སྐྱེས་བུ་ཚུར་ཤོག་’ཞེས་པ་ནི་བོས་པའི་ཚིག་གོ། ‘བདག་གི་ཕྱིར་རམ། གཞན་གྱི་ཕྱིར་རམ’ཞེས་པ་ནི་བདག་གམ། གཞན་གྱི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནམ། ནོར་གྱི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། ‘ཟང་ཟིང་ཅུང་ཟད་ཀྱི་ཕྱིར་རམ’ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཟང་ཟིང་ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པ་ལ་བྱའོ། ཅུང་ཟད་ཞེས་པ་ནི་གང་ཡང་རུང་བའི་ཉུང་ངུ་སྟེ། ཐ་ན་སྲེག་པ་དང་ནེ་ཙོའི་ཤ་དང་། མར་ཁུ་དང་མར་གསར་གྱི་གོང་བུ་ཙམ་གྱི་རྙེད་པའི་ཕྱིར་ཡང་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ‘ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བ་’ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་དུ་སྨྲ་བར་བྱེད་པའོ།” Puna aññaṃ pariyāyaṃ dassento ‘‘api ca tīhākārehi musāvādo hoti, pubbevassa hotī’’tiādimāha. Tattha tīhākārehīti sampajānamusāvādassa aṅgabhūtehi tīhi kāraṇehi. Pubbevassa hotīti pubbabhāgeyeva assa puggalassa evaṃ hoti ‘‘musā bhaṇissa’’nti. Bhaṇantassa hotīti bhaṇamānassa hoti. Bhaṇitassa hotīti bhaṇite assa hoti. Yaṃ vattabbaṃ tasmiṃ vutte hotīti attho. Atha vā bhaṇitassāti vuttavato niṭṭhitavacanassa hotīti. Yo evaṃ pubbabhāgepi jānāti, bhaṇantopi jānāti, pacchāpi jānāti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, so evaṃ vadanto musāvādakammunā bajjhatīti ayamettha attho dassito. Kiñcāpi dassito, atha kho ayamettha viseso – pucchā tāva hoti, ‘‘musā bhaṇissa’’nti pubbabhāgo atthi, ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti pacchābhāgo natthi. Vuttamattameva hi koci pamussati kiṃ tassa musāvādo hoti, na hotīti? Sā evaṃ aṭṭhakathāsu vissajjitā – pubbabhāge ‘‘musā bhaṇissa’’nti ca, bhaṇantassa ‘‘musā bhaṇāmī’’ti ca jānato pacchābhāge ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti na sakkā na bhavituṃ, sacepi na hoti, musāvādoyeva. Purimameva hi aṅgadvayaṃ pamāṇaṃ. Yassāpi pubbabhāge ‘‘musā bhaṇissa’’nti ābhogo natthi, bhaṇanto pana ‘‘musā bhaṇāmī’’ti jānāti. Bhaṇitepi ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti jānāti. So musāvādena na kāretabbo. Pubbabhāgo hi pamāṇataro. Tasmiṃ asati davā bhaṇitaṃ vā, ravā bhaṇitaṃ vā hotīti. ཡང་རྣམ་གྲངས་གཞན་ཞིག་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། "གཞན་ཡང་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། སྔོན་ཉིད་ནས་ཁོ་ལ་ཡོད་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་"རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བའི་ཡན་ལག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྒྱུ་གསུམ་གྱིས་སོ།། "སྔོན་ཉིད་ནས་ཁོ་ལ་ཡོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཉིད་དུ་གང་ཟག་དེ་ལ་"ངས་རྫུན་སྨྲ་བར་བྱའོ་"སྙམ་དུ་འགྱུར་བའོ།། "སྨྲ་བཞིན་པ་ལ་ཡོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བའི་ཚེ་ཡོད་པའོ།། "སྨྲས་ཟིན་པ་ལ་ཡོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྨྲས་ཟིན་པའི་ཚེ་ཁོ་ལ་ཡོད་པའོ།། གང་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་བརྗོད་ཟིན་པའི་ཚེ་ཡོད་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་"སྨྲས་ཟིན་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་སྨྲས་ཟིན་ཅིང་ཚིག་མཐར་ཕྱིན་པ་ལ་ཡོད་པའོ།། གང་ཞིག་འདི་ལྟར་སྔོན་གྱི་ཆ་ལའང་ཤེས་ཤིང་། སྨྲ་བཞིན་པའི་ཚེའང་ཤེས་ལ། ཕྱིས་ཀྱང་"ངས་རྫུན་སྨྲས་སོ་"ཞེས་ཤེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་སྨྲ་བས་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའི་ལས་ཀྱིས་འཆིང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་བསྟན་པའི་དོན་ཏོ།། ཅི་སྟེ་བསྟན་པ་ཡིན་ནའང་། འོན་ཀྱང་འདིར་ཁྱད་པར་འདི་ཡོད་དེ། རེ་ཞིག་དྲི་བ་ནི། "ངས་རྫུན་སྨྲ་བར་བྱའོ་"ཞེས་པའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ནི་ཡོད་ལ། "ངས་རྫུན་སྨྲས་སོ་"ཞེས་པའི་ཕྱིས་ཀྱི་ཆ་ནི་མེད་དེ། སྨྲས་མ་ཐག་ཏུ་གང་ཟག་འགའ་ཞིག་གིས་བརྗེད་པར་འགྱུར་ན། དེ་ལ་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར་ཞེ་ན། དེའི་ལན་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་འདི་ལྟར་བཏབ་སྟེ། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་"ངས་རྫུན་སྨྲ་བར་བྱའོ་"ཞེས་དང་། སྨྲ་བཞིན་པའི་ཚེ་"ངས་རྫུན་སྨྲའོ་"ཞེས་ཤེས་པ་ལ་ནི། ཕྱིས་ཀྱི་ཆ་ལ་"ངས་རྫུན་སྨྲས་སོ་"ཞེས་མི་འབྱུང་བར་མི་སྲིད་དེ། གལ་ཏེ་མི་འབྱུང་ནའང་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ཉིད་དོ།། སྔ་མའི་ཡན་ལག་གཉིས་ཉིད་ཚད་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་ཞིག་ལ་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་"ངས་རྫུན་སྨྲ་བར་བྱའོ་"ཞེས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་ཀྱང་། སྨྲ་བཞིན་པའི་ཚེ་ནི་"ངས་རྫུན་སྨྲའོ་"ཞེས་ཤེས་ལ། སྨྲས་ཟིན་པའི་ཚེའང་"ངས་རྫུན་སྨྲས་སོ་"ཞེས་ཤེས་པ་ནི། དེ་རྫུན་དུ་སྨྲ་བས་བཅོས་པར་མི་བྱའོ།། སྔོན་གྱི་ཆ་ཉིད་ཚད་མ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་མེད་པའི་ཚེ་ནི་རྩེད་མོའི་ཚིག་གམ། བྲེལ་བའི་ཚིག་ཏུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། Ettha ca taṃñāṇatā ca ñāṇasamodhānañca pariccajitabbaṃ. Taṃñāṇatā pariccajitabbāti yena cittena ‘‘musā bhaṇissa’’nti jānāti, teneva ‘‘musā bhaṇāmī’’ti ca, ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti ca jānātīti evaṃ ekacitteneva tīsu khaṇesu jānātīti ayaṃ taṃñāṇatā pariccajitabbā. Na [Pg.240] hi sakkā teneva cittena taṃ cittaṃ jānituṃ, yathā na sakkā teneva asinā so asi chinditunti. Purimaṃ purimaṃ pana cittaṃ pacchimassa pacchimassa cittassa tathā uppattiyā paccayo hutvā nirujjhati. Tenetaṃ vuccati – འདིར་ནི་དེ་ཤེས་པ་ཉིད་དང་ཤེས་པ་འདུ་བ་གཉིས་སྤང་བར་བྱའོ།། "དེ་ཤེས་པ་ཉིད་སྤང་བར་བྱ་བ་"ཞེས་པ་ནི། སེམས་གང་གིས་"ངས་རྫུན་སྨྲ་བར་བྱའོ་"ཞེས་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་"ངས་རྫུན་སྨྲའོ་"ཞེས་པ་དང་། "ངས་རྫུན་སྨྲས་སོ་"ཞེས་པའང་ཤེས་ཏེ། འདི་ལྟར་སེམས་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་ལ་ཤེས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་"དེ་ཤེས་པ་ཉིད་"དེ་སྤང་བར་བྱའོ།། སེམས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་དེ་ཉིད་ཤེས་པར་མི་ནུས་ཏེ། དཔེར་ན་རལ་གྲི་དེ་ཉིད་ཀྱིས་རལ་གྲི་དེ་ཉིད་གཅོད་མི་ནུས་པ་བཞིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་སྔ་མ་སྔ་མའི་སེམས་ནི་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་སེམས་དེ་ལྟར་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ནས་འགག་པར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘Pamāṇaṃ pubbabhāgova, tasmiṃ sati na hessati; Sesadvayanti nattheta, miti vācā tivaṅgikā’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.200); "སྔོན་གྱི་ཆ་ཉིད་ཚད་མ་ཡིན། །དེ་ཡོད་ན་ནི་མི་འབྱུང་བ། །ལྷག་མ་གཉིས་པོ་ཡོད་མིན་ཏེ། །འདི་ལྟར་ཚིག་ནི་ཡན་ལག་གསུམ།།" (པཱ་རཱ་ཛི་ཀའི་འགྲེལ་བཤད། ༢.༢༠༠) Ñāṇasamodhānaṃ pariccajitabbanti etāni tīṇi cittāni ekakkhaṇe uppajjantīti na gahetabbāni. Idañhi cittaṃ nāma – "ཤེས་པ་འདུ་བ་སྤང་བར་བྱ་བ་"ཞེས་པ་ནི། སེམས་གསུམ་པོ་འདི་དག་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་སྐྱེའོ་ཞེས་གཟུང་བར་མི་བྱའོ།། འདི་ལྟར་སེམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ‘‘Aniruddhamhi paṭhame, na uppajjati pacchimaṃ; Nirantaruppajjanato, ekaṃ viya pakāsatī’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.200); "སྔ་མ་མ་འགགས་པར་ནི་ཕྱི་མ་མི་སྐྱེ་སྟེ། །བར་མེད་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་གཅིག་བཞིན་དུ་སྣང་བའོ།།" (པཱ་རཱ་ཛི་ཀའི་འགྲེལ་བཤད། ༢.༢༠༠) Ito paraṃ pana yvāyaṃ ajānaṃyeva ‘‘jānāmī’’tiādinā nayena sampajānamusā bhaṇati, yasmā so ‘‘idaṃ abhūta’’nti evaṃdiṭṭhiko hoti, tassa hi attheva ayaṃ laddhi. Tathā ‘‘idaṃ abhūta’’nti evamassa khamati ceva ruccati ca. Evamassa saññā, evaṃsabhāvameva cassa cittaṃ ‘‘idaṃ abhūta’’nti. Yadā pana musā vattukāmo hoti, tadā taṃ diṭṭhiṃ vā diṭṭhiyā saha khantiṃ vā diṭṭhikhantīhi saddhiṃ ruciṃ vā diṭṭhikhantirucīhi saddhiṃ saññaṃ vā diṭṭhikhantirucisaññāhi saddhiṃ bhāvaṃ vā vinidhāya nikkhipitvā paṭicchādetvā abhūtaṃ katvā bhaṇati. Tasmā tesampivasena aṅgabhedaṃ dassetuṃ ‘‘api ca catūhākārehī’’tiādi vuttaṃ. འདི་ལས་གཞན་དུ་ནི་གང་ཞིག་མི་ཤེས་བཞིན་དུ་"ཤེས་སོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ཁོ་"འདི་ནི་མ་བྱུང་བའོ་"ཞེས་དེ་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་ཅན་དུ་གྱུར་པས་ན། ཁོ་ལ་ནི་གྲུབ་པའི་མཐའ་འདི་ཡོད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་"འདི་ནི་མ་བྱུང་བའོ་"ཞེས་པ་འདི་ཁོ་ལ་བཟོད་པ་དང་མོས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་ཁོ་ལ་འདུ་ཤེས་ཡོད་ལ། ཁོའི་སེམས་ཀྱང་"འདི་ནི་མ་བྱུང་བའོ་"ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ཉིད་དོ།། གང་གི་ཚེ་རྫུན་སྨྲ་བར་འདོད་པ་དེའི་ཚེ། ལྟ་བ་དེའམ། ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་བཟོད་པའམ། ལྟ་བ་དང་བཟོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་མོས་པའམ། ལྟ་བ་དང་བཟོད་པ་མོས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་འདུ་ཤེས་སམ། ལྟ་བ་བཟོད་པ་མོས་པ་འདུ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་རང་བཞིན་ནི་བསྒྱུར་ཏེ། བཞག་ནས་གསང་སྟེ་མ་བྱུང་བ་བྱས་ནས་སྨྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་དབང་གིས་ཡན་ལག་གི་དབྱེ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གཞན་ཡང་རྣམ་པ་བཞིས་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། Ettha ca vinidhāya diṭṭhinti balavadhammavinidhānavasenetaṃ vuttaṃ. Vinidhāya khantintiādīni tato dubbaladubbalānaṃ vinidhānavasena. Vinidhāya saññanti idaṃ panettha sabbadubbaladhammavinidhānavasena. Saññāmattampi nāma avinidhāya sampajānamusā bhāsissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. འདིར་"ལྟ་བ་བསྒྱུར་ཏེ་"ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་འདི་གསུངས་སོ།། "བཟོད་པ་བསྒྱུར་ཏེ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་ལས་ཉམ་ཆུང་བ་དང་ཉམ་ཆུང་བ་རྣམས་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་སོ།། "འདུ་ཤེས་བསྒྱུར་ཏེ་"ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་ཉམ་ཆུང་ཤོས་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་སོ།། འདུ་ཤེས་ཙམ་ཡང་མ་བསྒྱུར་བར་ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གནས་མ་ཡིན་ནོ།། 55. Mandova parikissatīti pāṇavadhādīni karonto tatonidānañca dukkhamanubhonto bhogapariyesanārakkhaṇāni ca karonto momūho viya parikilissati. ༥༥. "བྱིས་པ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར་"ཞེས་པ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་ཅིང་། དེའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་བྱེད་ལ། ལོངས་སྤྱོད་འཚོལ་བ་དང་བསྲུང་བ་བྱེད་བཞིན་དུ་གཏི་མུག་ཅན་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར་བའོ།། Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārentīti na rājāno karonti, rājādhīnapurisā nānāvidhāni kammakāraṇāni karonti. Kasāhipi [Pg.241] tāḷentīti kasādaṇḍakehipi vitajjenti. Vettehīti vettalatāhi. Addhadaṇḍakehīti muggarehi, pahārasādhanatthaṃ vā catuhatthadaṇḍaṃ dvedhā chetvā gahitadaṇḍakehi. Bilaṅgathālikanti kañjiyaukkhalikakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā sīsakapālaṃ uppāṭetvā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti, tena matthaluṅgaṃ pakkuṭṭhitvā upari uttarati. Saṅkhamuṇḍikanti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedena cammaṃ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ katvā daṇḍakena veṭhetvā uppāṭenti, saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati. Tato sīsakaṭāhaṃ thūlasakkharāhi ghaṃsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti. Rāhumukhanti rāhumukhakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā saṅkunā mukhaṃ vivaritvā antomukhe dīpaṃ jālenti, kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khananti, lohitaṃ paggharitvā mukhaṃ pūreti. "དེ་ལ་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་ནས་བྱ་བ་སྣ་ཚོགས་བྱེད་དུ་འཇུག་"ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བྱེད་པ་མ་ཡིན་གྱི། རྒྱལ་པོའི་འོག་ཏུ་གཏོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བ་སྣ་ཚོགས་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། "རྟ་ལྕག་གིས་ཀྱང་བརྡེག་"ཞེས་པ་ནི་རྟ་ལྕག་གི་དབྱུག་པས་ཀྱང་འཚེ་བར་བྱེད་པའོ།། "སྨྱུག་མས་"ཞེས་པ་ནི་སྨྱུག་མའི་ལྕུག་མས་སོ།། "དབྱུག་པ་ཕྱེད་པས་"ཞེས་པ་ནི་ཐོ་བས་སམ། ཡང་ན་བརྡེག་པའི་ཆེད་དུ་ཁྲུ་བཞི་ཡོད་པའི་དབྱུག་པ་གཉིས་སུ་བཤགས་ནས་བཟུང་བའི་དབྱུག་པ་ཆུང་ངུ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། "སྐྱུར་མོའི་རྫ་མ་"ཞེས་པ་ནི་སྐྱུར་མོའི་རྫ་མའི་ཆད་པ་སྟེ། དེ་བྱེད་པའི་ཚེ་ཀླད་པའི་ཐོད་པ་བཤགས་ནས། ལྕགས་གོང་ཚ་པོ་སྐམ་པས་བཟུང་སྟེ་དེར་བླུགས་པས། དེས་ཀླད་པ་ཁོལ་ནས་སྟེང་དུ་ལུད་པར་འགྱུར་རོ།། "དུང་གི་མགོ་བོ་"ཞེས་པ་ནི་དུང་གི་མགོ་བོའི་ཆད་པ་སྟེ། དེ་བྱེད་པའི་ཚེ་ཡ་མཆུ་དང་རྣ་བའི་རྩེ་མོ་གཉིས་དང་མགྲིན་པའི་མཚམས་ནས་པགས་པ་བཤགས་ཏེ། སྐྲ་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བསྡམས་ནས་དབྱུག་པས་བསྒྲིལ་ཏེ་བཀོག་པས། སྐྲ་དང་ལྷན་ཅིག་པགས་པ་བཀོག་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ནས་མགོའི་ཐོད་པ་བྱེ་མ་རགས་པས་བརྡར་ཏེ་བཀྲུས་པས་དུང་གི་མདོག་ལྟར་བྱེད་པའོ།། "སྒྲ་གཅན་གྱི་ཁ་"ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་གཅན་གྱི་ཁའི་ཆད་པ་སྟེ། དེ་བྱེད་པའི་ཚེ་གཟེར་གྱིས་ཁ་བགྲད་ནས་ཁའི་ནང་དུ་སྒྲོན་མེ་སྦར་བའམ། ཡང་ན་རྣ་བའི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཁ་གཟོང་གིས་བརྐོས་པས། ཁྲག་ཟགས་ནས་ཁ་གང་བར་འགྱུར་རོ།། Jotimālikanti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhetvā ālimpenti. Hatthapajjotikanti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṃ viya pajjālenti. Erakavattikanti erakavattakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā heṭṭhāgīvato paṭṭhāya cammavaṭṭe kantitvā gopphake pātenti. Atha naṃ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti. So attano cammavaṭṭe akkamitvā akkamitvā patati. Cirakavāsikanti cirakavāsikakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantitvā kaṭiyaṃ ṭhapenti, kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti, uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cirakanivāsananivatthaṃ viya hoti. Eṇeyyakanti eṇeyyakakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā ubhosu kapparesu ca ubhosu jaṇṇukesu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti, so catūhi ayasūlehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahati. Atha naṃ parivāretvā aggiṃ karonti. ‘‘Eṇeyyako jotipariggaho yathā’’ti āgataṭṭhānepi idameva vuttaṃ. Taṃ sandhito sandhito sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti. Evarūpā kammakāraṇā nāma natthi. "མེ་ཏོག་ཕྲེང་བ་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཡོངས་རྫོགས་ཏིལ་མར་གྱིས་སྦངས་པའི་རས་ཀྱིས་དཀྲིས་ནས་མེ་སྦར་བའོ།། "ལག་པའི་སྒྲོན་མེ་"ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་གཉིས་ཏིལ་མར་གྱིས་སྦངས་པའི་རས་ཀྱིས་དཀྲིས་ནས་སྒྲོན་མེ་བཞིན་དུ་སྦར་བའོ།། "རྩྭ་ཨེ་ར་ཀའི་བསྐོར་བ་"ཞེས་པ་ནི་རྩྭ་ཨེ་ར་ཀའི་བསྐོར་བའི་ཆད་པ་སྟེ། དེ་བྱེད་པའི་ཚེ་སྐེའི་འོག་ནས་བཟུང་སྟེ་པགས་པ་རིལ་པོར་བཤགས་ནས་ལོང་བུའི་བར་དུ་ཕབ་པའོ།། དེ་ནས་དེ་ཐག་པས་བཅིངས་ཏེ་འཐེན་པས། ཁོ་རང་ཉིད་ཀྱི་པགས་པའི་རིལ་པོ་ལ་རྐང་པས་བརྫིས་ཤིང་བརྫིས་ནས་འགྱེལ་བར་འགྱུར་རོ།། "ཤིང་པགས་ཀྱི་གོས་"ཞེས་པ་ནི་ཤིང་པགས་ཀྱི་གོས་ཀྱི་ཆད་པ་སྟེ། དེ་བྱེད་པའི་ཚེ་དེ་བཞིན་དུ་པགས་པ་རིལ་པོར་བཤགས་ནས་རྐེད་པར་བཞག་ལ། རྐེད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་བཤགས་ནས་ལོང་བུའི་བར་དུ་བཞག་པས། སྟོད་དང་སྨད་ཀྱི་ལུས་ནི་ཤིང་པགས་ཀྱི་གོས་གྱོན་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ།། "ཤྭ་བ་ཨེ་ཎེ་ཡ་"ཞེས་པ་ནི་ཤྭ་བ་ཨེ་ཎེ་ཡའི་ཆད་པ་སྟེ། དེ་བྱེད་པའི་ཚེ་གྲུ་མོ་གཉིས་དང་པུས་མོ་གཉིས་ལ་ལྕགས་ཀྱི་གདུ་བུ་བཅུག་ནས་ལྕགས་ཀྱི་གཟེར་བརྡེག་པས། ཁོ་ལྕགས་ཀྱི་གཟེར་བཞི་པོས་ས་ལ་གནས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ནས་དེ་ལ་མཐའ་བསྐོར་ནས་མེ་གཏོང་བའོ།། "ཤྭ་བ་ཨེ་ཎེ་ཡ་མེས་བསྐོར་བ་བཞིན་"ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུའང་འདི་ཉིད་གསུངས་སོ།། དེ་ཚིགས་དང་ཚིགས་ནས་གཟེར་རྣམས་བཀོག་སྟེ་རུས་པའི་རྩེ་མོ་བཞི་ཉིད་ལ་འཇོག་པའོ།། འདི་ལྟ་བུའི་ཆད་པ་ནི་མེད་དོ།། Baḷisamaṃsikanti ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṃsanhārūni uppāṭenti. Kahāpaṇikanti sakalasarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṃ kahāpaṇamattaṃ pātentā koṭṭenti. Khārāpatacchikanti sarīraṃ [Pg.242] tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṃ ghaṃsenti, cammamaṃsanhārūni paggharitvā pasavanti, aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati. Palighaparivattikanti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇacchiddena ayasūlaṃ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṃ karonti. Atha naṃ pāde gahetvā āviñchanti. Palālapīṭhakanti chekā kāraṇikā chavicammaṃ acchinditvā nisadapotakāhi aṭṭhīni chinditvā kesesu gahetvā ukkhipanti, maṃsarāsiyeva hoti. Atha naṃ keseheva pariyonandhitvā gaṇhanti, palālapīṭhaṃ viya katvā paliveṭhenti. Sunakhehipīti katipayāni divasāni āhāraṃ adatvā chātasunakhehi khādāpenti. Te muhuttena aṭṭhisaṅkhalikameva karonti. Evampi kissatīti evampi vighātaṃ pāpuṇāti. Parikissatīti sabbabhāgena vighātaṃ pāpuṇāti. Parikilissatīti upatāpaṃ pāpuṇāti. "ཉ་ཀྱུའི་ཤ་"ཞེས་པ་ནི་ཁ་གཉིས་ཡོད་པའི་ཉ་ཀྱུ་རྣམས་ཀྱིས་བརྡེགས་ནས་པགས་པ་དང་ཤ་དང་ཆུ་རྒྱུས་རྣམས་བཀོག་པའོ།། "ཀཱརྵཱ་པ་ཎ་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཡོངས་རྫོགས་རྣོ་བའི་སྟ་རེས་རྐེད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཀཱརྵཱ་པ་ཎ་ཙམ་ཀཱརྵཱ་པ་ཎ་ཙམ་དུ་ཕབ་ནས་གཏུབ་པའོ།། "ལན་ཚྭའི་ཆུ་གཏོར་བ་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་གནས་དེ་དང་དེར་མཚོན་ཆས་བརྡེགས་ནས་ཕྱགས་མས་ལན་ཚྭའི་ཆུ་བྱུག་པས། པགས་པ་དང་ཤ་དང་ཆུ་རྒྱུས་རྣམས་ཟགས་ནས་འཛག་པར་འགྱུར་ལ། རུས་ཀྲང་ཁོ་ན་ལུས་པར་འགྱུར་བའོ།། "གཏན་པ་བསྐོར་བ་"ཞེས་པ་ནི་གློ་གཅིག་ལ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས་རྣ་བའི་བུ་ག་ནས་ལྕགས་ཀྱི་གཟེར་བརྡེག་པས་ས་དང་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ནས་དེའི་རྐང་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་བསྐོར་བའོ།། "སོག་མའི་ཁྲི་"ཞེས་པ་ནི་མཁས་པའི་གཤེད་མ་རྣམས་ཀྱིས་པགས་པ་མ་བཤགས་པར་གཏན་གྱི་བུ་གུས་རུས་པ་རྣམས་བཅག་སྟེ་སྐྲ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཡར་འཐེན་པས། ཤའི་ཕུང་པོ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ།། དེ་ནས་དེ་སྐྲ་ཉིད་ཀྱིས་བསྐོར་ནས་འཛིན་ཏེ། སོག་མའི་ཁྲི་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་དཀྲི་བའོ།། "ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་"ཞེས་པ་ནི་ཉིན་ཤས་ལ་ཟས་མ་བྱིན་པར་བཀྲེས་པའི་ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་ཟ་བར་འཇུག་པའོ།། དེ་དག་གིས་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་རུས་ཀྲང་ཁོ་ནར་བྱེད་དོ།། "འདི་ལྟར་ཡང་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར་"ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཡང་གནོད་པ་ཐོབ་པའོ།། "ཡོངས་སུ་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར་"ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཐམས་ཅད་ནས་གནོད་པ་ཐོབ་པའོ།། "ཡོངས་སུ་གདུང་བར་འགྱུར་"ཞེས་པ་ནི་གདུང་བ་ཐོབ་པའོ།། Puna aññaṃ kāraṇaṃ dassento ‘‘atha vā kāmataṇhāya abhibhūto’’tiādimāha. Tattha kāmataṇhāyāti pañcakāmaguṇikalobhena. Abhibhūtoti tena maddito. Pariyādinnacittoti kusalācāraṃ khepetvā gahitacitto. Bhoge pariyesantoti dhanaṃ gavesamāno. Nāvāya mahāsamuddaṃ pakkhandatīti taraṇīsaṅkhātāya nāvāya mahantaṃ loṇasāgaraṃ pavisati. Sītassa purakkhatoti sītaṃ purato katvā. Uṇhassa purakkhatoti uṇhaṃ purato katvā. Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Makasāti makasā eva. Pīḷiyamānoti ḍaṃsādisamphassehi vihesiyamāno. Khuppipāsāya miyyamānoti khuddāpipāsāya maramāno. Tigumbaṃ gacchatītiādīni mūlapadaṃ gacchatītipariyosānāni catuvīsati padāni raṭṭhanāmena vuttāni. Marukantāraṃ gacchatīti vālukakantāraṃ tārakasaññāya gacchati. Jaṇṇupathanti jāṇūhi gantabbamaggaṃ. Ajapathanti ajehi gantabbamaggaṃ. Meṇḍapathepi eseva nayo. ཡང་རྒྱུ་གཞན་ཞིག་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། "ཡང་ན་འདོད་པའི་སྲེད་པས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་"འདོད་པའི་སྲེད་པས་"ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་ཆགས་པས་སོ།། "ཟིལ་གྱིས་ནོན་པ་"ཞེས་པ་ནི་དེས་མནན་པའོ།། "སེམས་ཀུན་ནས་བཟུང་བ་"ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་སྤྱོད་པ་ཟད་པར་བྱས་ནས་བཟུང་བའི་སེམས་སོ།། "ལོངས་སྤྱོད་འཚོལ་བ་"ཞེས་པ་ནི་ནོར་གཉེར་བའོ།། "གྲུས་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་འཇུག་པ་"ཞེས་པ་ནི་གྲུ་ཞེས་བྱ་བས་ཚྭ་ཡི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་འཇུག་པའོ།། "གྲང་བས་མདུན་དུ་བྱས་པ་"ཞེས་པ་ནི་གྲང་བ་མདུན་དུ་བཞག་པའོ།། "ཚ་བས་མདུན་དུ་བྱས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཚ་བ་མདུན་དུ་བཞག་པའོ།། "ཤ་སྦྲང་"ཞེས་པ་ནི་སྦྲང་བུ་སེར་པོའོ།། "དུག་སྦྲང་"ཞེས་པ་ནི་དུག་སྦྲང་ཉིད་དོ།། "གནོད་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཤ་སྦྲང་ལ་སོགས་པའི་རེག་པས་གནོད་པར་བྱེད་པའོ།། "བཀྲེས་སྐོམ་གྱིས་ཤི་བ་"ཞེས་པ་ནི་བཀྲེས་པ་དང་སྐོམ་པས་འཆི་བའོ།། "ཏི་གུམྦར་འགྲོ་བ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནས་"མཱུ་ལ་པ་དར་འགྲོ་བ་"ཞེས་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་ཚིག་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་པོ་ནི་ཡུལ་གྱི་མིང་གིས་གསུངས་སོ།། "མྱ་ངམ་གྱི་དགོན་པར་འགྲོ་བ་"ཞེས་པ་ནི་བྱེ་མའི་དགོན་པར་སྐར་མའི་མཚན་མས་འགྲོ་བའོ།། "པུས་མོའི་ལམ་"ཞེས་པ་ནི་པུས་མོས་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ལམ་མོ།། "ར་ཡི་ལམ་"ཞེས་པ་ནི་ར་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ལམ་མོ།། "ལུག་གི་ལམ་"ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། Saṅkupathanti khāṇuke koṭṭetvā tehi uggamitabbaṃ khāṇumaggaṃ, taṃ gacchanto pabbatapāde ṭhatvā ayasiṅghāṭakaṃ yottena bandhitvā uddhaṃ khipitvā pabbate laggāpetvā yottenāruyha vajiraggena lohadaṇḍena pabbataṃ vijjhitvā khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha ṭhatvā siṅghāṭakaṃ ākaḍḍhitvā puna upari laggāpetvā tattha ṭhito cammayottaṃ olambetvā taṃ ādāya otaritvā heṭṭhimakhāṇuke bandhitvā vāmahatthena yottaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena muggaraṃ ādāya yottaṃ paharitvā khāṇukaṃ nīharitvā puna [Pg.243] abhiruhati. Etenupāyena pabbatamatthakaṃ abhiruyha parato otaranto purimanayeneva paṭhamaṃ pabbatamatthake khāṇukaṃ koṭṭetvā cammapasibbake yottaṃ bandhitvā khāṇuke veṭhetvā sayaṃ antopasibbake nisīditvā makkaṭakānaṃ suttavissajjanākārena yottaṃ viniveṭhetvā otarati. Tena vuttaṃ – ‘‘khāṇuke koṭṭetvā tehi uggamitabbaṃ khāṇumagga’’nti. Chattapathanti cammachattena vātaṃ gāhāpetvā sakuṇehi viya otaritabbaṃ maggaṃ. Vaṃsapathanti veṇugumbachedanasatthena chinditvā rukkhaṃ pharasunā koṭṭetvā maggaṃ karonto veḷuvane nisseṇiṃ katvā veḷugumbe āruyha veḷuṃ chinditvā aparassa veḷugumbassa upari pātetvā veḷugumbamatthakeneva gantabbaṃ maggaṃ sandhāya ‘‘vaṃsapathaṃ gacchatī’’ti vuttanti veditabbaṃ. ཕུར་བུའི་ལམ་ (Saṅkupatha) ཞེས་པ་ནི། ཕུར་བུ་བཏབ་སྟེ་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་ཡར་འཛེག་དགོས་པའི་ཕུར་བུའི་ལམ་སྟེ། དེར་འགྲོ་བ་ན་རིའི་ཞབས་སུ་གནས་ནས་ལྕགས་ཀྱི་ཁབ་གསུམ་པ་ (ayasiṅghāṭaka) ཐག་པས་བཅིངས་ཏེ་ཡར་འཕངས་ནས་རི་ལ་ཆགས་སུ་བཅུག་སྟེ། ཐག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡར་འཛེགས་ཏེ། རྡོ་རྗེའི་རྩེ་མོ་ཅན་གྱི་ལྕགས་ཀྱི་དབྱུག་པས་རི་ལ་ཕུག་ནས་ཕུར་བུ་བཏབ། དེར་གནས་ནས་ཁབ་གསུམ་པ་ཡར་བཀྲུས་ཏེ་ཡང་བསྐྱར་གོང་དུ་ཆགས་སུ་བཅུག དེར་གནས་ནས་ཀོ་ཐག་བཀལ་ཏེ་དེ་བཟུང་ནས་མར་བབས། འོག་གི་ཕུར་བུ་ལ་བཅིངས་ཏེ་ལག་པ་གཡོན་པས་ཐག་པ་བཟུང་། ལག་པ་གཡས་པས་ཐོ་བ་བཟུང་ནས་ཐག་པ་ལ་བརྡེག་ཅིང་ཕུར་བུ་ཕྱུང་སྟེ་ཡང་བསྐྱར་ཡར་འཛེགས། ཐབས་འདིས་རིའི་རྩེ་མོར་འཛེགས་ནས་ཕ་རོལ་ཏུ་བབས་པ་ན། སྔ་མའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཐོག་མར་རིའི་རྩེ་མོར་ཕུར་བུ་བཏབ། ཀོ་བའི་ཁུག་མ་ལ་ཐག་པ་བཅིངས་ཏེ་ཕུར་བུ་ལ་དཀྲིས། རང་ཉིད་ཁུག་མའི་ནང་དུ་བསྡད་དེ་སྡོམ་གྱིས་སྐུད་པ་གློད་པ་ལྟར་ཐག་པ་བཀྲོལ་ནས་མར་བབས། དེའི་ཕྱིར་“ཕུར་བུ་བཏབ་སྟེ་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་ཡར་འཛེག་དགོས་པའི་ཕུར་བུའི་ལམ་”ཞེས་གསུངས། གདུགས་ཀྱི་ལམ་ (Chattapatha) ཞེས་པ་ནི། ཀོ་བའི་གདུགས་ཀྱིས་རླུང་བཟུང་སྟེ་བྱ་བཞིན་དུ་མར་བབས་དགོས་པའི་ལམ་མོ། །སྨྱུག་མའི་ལམ་ (Vaṃsapatha) ཞེས་པ་ནི། སྨྱུག་ཚལ་གཅོད་པའི་མཚོན་ཆས་བཅད་དེ། སྟ་རེས་ཤིང་ལ་བརྡེག་ཅིང་ལམ་བཟོ་བཞིན། སྨྱུག་ཚལ་དུ་སྐས་བཙུགས་ཏེ་སྨྱུག་ཚལ་ལ་འཛེགས། སྨྱུག་མ་བཅད་དེ་སྨྱུག་ཚལ་གཞན་གྱི་སྟེང་དུ་བསྒྱེལ་ནས། སྨྱུག་ཚལ་གྱི་རྩེ་མོ་ཁོ་ན་ལས་འགྲོ་དགོས་པའི་ལམ་ལ་དགོངས་ནས་“སྨྱུག་མའི་ལམ་དུ་འགྲོ་འོ་”ཞེས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། Gavesanto na vindati, alābhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti avindanamūlakampi kāyikacetasikaṃ dukkhaṃ paṭilabhati. “བཙལ་ཀྱང་མི་རྙེད་པ་”ནི། མ་རྙེད་པ་ལས་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བས་ན། མ་རྙེད་པ་ལས་གྱུར་པའི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཐོབ་པའོ། ། Laddhāti labhitvā. Ārakkhamūlakanti rakkhaṇamūlakampi. Kinti me bhogeti kena upāyena mama bhoge. Neva rājāno hareyyuṃ…pe… na appiyā dāyādā hareyyunti. Gopayatoti mañjūsādīhi gopayantassa. Vippalujjantīti vinassanti. “ཐོབ་ནས་” (Laddhā) ཞེས་པ་ནི། རྙེད་ནས་སོ། །“སྲུང་བའི་རྒྱུ་ལས་” (Ārakkhamūlaka) ཞེས་པ་ནི། བསྲུང་བར་བྱ་བའི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་ངོ་། །“བདག་གི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཇི་ལྟར་” (Kinti me bhoge) ཞེས་པ་ནི། ཐབས་གང་གིས་བདག་གི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས། རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མི་འཕྲོག་པ་དང་། །མི་དགའ་བའི་ཤུལ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མི་འཕྲོག་པར་བྱ་སྙམ་པའོ། །“སྦེད་པ་” (Gopayato) ཞེས་པ་ནི། སྒམ་ལ་སོགས་པར་སྦེད་པའོ། །“འཇིག་པར་འགྱུར་” (Vippalujjanti) ཞེས་པ་ནི། ཉམས་པར་འགྱུར་བའོ། ། 56. Etamādīnavaṃ ñatvā, muni pubbāpare idhāti etaṃ ‘‘yaso kitti ca yā pubbe, hāyate vāpi tassa sā’’ti ito pabhuti vutte pubbāpare idha imasmiṃ sāsane pubbato apare samaṇabhāvato vibbhantakabhāve ādīnavaṃ muni ñatvā. ༥༦. “ཐུབ་པས་འདི་ཡི་ཉེས་དམིགས་ཤེས་ནས་ནི། །འདི་ན་སྔ་དང་ཕྱི་མ་དག་”ཅེས་པ་ནི། “སྔོན་གྱི་གྲགས་པ་དང་སྙན་པ་གང་ཡིན་པ་དེའང་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་གསུངས་པའི་སྔ་ཕྱི་སྟེ། འདི་ནི་བསྟན་པ་འདི་ལའོ། །སྔོན་གྱི་དགེ་སྦྱོང་གི་དངོས་པོ་ལས་ཕྱིས་སུ་ཉམས་པའི་དངོས་པོའི་ཉེས་དམིགས་ཐུབ་པས་ཤེས་ནས་སོ། ། Daḷhaṃ kareyyāti niddesapadassa uddesapadaṃ. Thiraṃ kareyyāti asithilaṃ kareyya. Daḷhaṃ samādāno assāti thirapaṭiñño bhaveyya. Avaṭṭhitasamādānoti sanniṭṭhānapaṭiñño. “བརྟན་པར་བྱའོ་” (Daḷhaṃ kareyya) ཞེས་པ་ནི། ངེས་ཚིག་གི་ཚིག་གི་བསྟན་བྱའི་ཚིག་གོ །“བརྟན་པར་བྱའོ་” (Thiraṃ kareyya) ཞེས་པ་ནི། ལྷོད་པར་མི་བྱའོ། །“བརྟན་པར་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ཅིག་” (Daḷhaṃ samādāno assa) ཞེས་པ་ནི། དམ་བཅའ་བརྟན་པོ་ཅན་དུ་གྱུར་ཅིག་པའོ། །“གནས་པའི་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ཅན་” (Avaṭṭhitasamādāno) ཞེས་པ་ནི། ཐག་བཅད་པའི་དམ་བཅའ་ཅན་ནོ། ། 57. Etaṃ ariyānamuttamanti yadidaṃ vivekacariyā, etaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ uttamaṃ. Tasmā vivekaṃyeva sikkhethāti adhippāyo. Na tena seṭṭho maññethāti tena ca vivekena attānaṃ ‘‘seṭṭho aha’’nti na maññeyya, tena mānathaddho na bhaveyyāti vuttaṃ hoti. ༥༧. “འདི་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། དབེན་པའི་སྤྱོད་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གོ །དེའི་ཕྱིར་དབེན་པ་ཉིད་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །“དེས་བདག་ཉིད་མཆོག་ཏུ་མི་རློམ་མོ་”ཞེས་པ་ནི། དབེན་པ་དེས་བདག་ཉིད་“ང་ནི་མཆོག་གོ་”ཞེས་མི་སེམས་ཤིང་། དེས་ང་རྒྱལ་གྱིས་རེངས་པར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། Unnatinti [Pg.244] ussāpanaṃ. Unnamanti uggantvā paṭṭhapanaṃ. Mānanti ahaṃkāraṃ. Thāmanti balakkāraṃ. Thambhanti thaddhakaraṇaṃ. Thaddhoti amaddavo. Patthaddhoti visesena amaddavo. Paggahitasiroti uṭṭhitasīso. Sāmantāti na ārakā. Āsanneti na dūre. Avidūreti samīpe. Upakaṭṭheti santike. “མཐོ་བ་” (Unnati) ཞེས་པ་ནི། འདེགས་པའོ། །“ཡར་འཕར་བ་” (Unnama) ཞེས་པ་ནི། གྱེན་དུ་འཕར་ནས་གནས་པའོ། །“ང་རྒྱལ་” (Māna) ཞེས་པ་ནི། ངར་འཛིན་པའོ། །“མཐུ་” (Thāma) ཞེས་པ་ནི། སྟོབས་ཀྱིས་གནོན་པའོ། །“རེངས་པ་” (Thambha) ཞེས་པ་ནི། མཁྲེགས་པར་བྱེད་པའོ། །“རེངས་པོ་” (Thaddho) ཞེས་པ་ནི། མི་མཉེན་པའོ། །“ཀུན་ཏུ་རེངས་པ་” (Patthaddho) ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་མི་མཉེན་པའོ། །“མགོ་བོ་བཏེགས་པ་” (Paggahitasiro) ཞེས་པ་ནི། མགོ་བོ་གྱེན་དུ་བསྒྲེངས་པའོ། །“ཉེ་འཁོར་” (Sāmanta) ཞེས་པ་ནི། ཐག་མི་རིང་བའོ། །“ཉེ་བ་” (Āsanne) ཞེས་པ་ནི། རྒྱང་མི་རིང་བའོ། །“མི་རིང་བ་” (Avidūre) ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བའོ། །“ཉེ་བར་གནས་པ་” (Upakaṭṭhe) ཞེས་པ་ནི། དྲུང་དུའོ། ། 58. Rittassāti vivittassa, kāyaduccaritādīhi virahitassa. Oghatiṇṇassa pihayanti, kāmesu gadhitā pajāti vatthukāmesu laggā sattā tassa caturoghatiṇṇassa pihayanti iṇāyikā viya āṇaṇyassāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. ༥༨. “དབེན་པ་ལ་” (Rittassa) ཞེས་པ་ནི། དབེན་པར་གྱུར་པ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། །“ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་ལ་འདོད་ཆགས་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་སྨོན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་ཆགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི། ཆུ་བོ་བཞི་ལས་བརྒལ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་ལ་སྨོན་ཏེ། བུ་ལོན་ཅན་གྱིས་བུ་ལོན་མེད་པ་ལ་སྨོན་པ་བཞིན་ནོ། །ཞེས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་གི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ། ། Rittassāti sabbakilesehi tucchassa. Vivittassāti suññassa. Pavivittassāti ekakassa. Idāni yehi ritto hoti, te dassento ‘‘kāyaduccaritena rittassā’’tiādimāha. Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyāti dvidhā rittatā veditabbā. Kilesapaṭipāṭiyā tāva rāgo moho thambho sārambho māno madoti, imehi chahi kilesehi arahattamaggena ritto hoti; doso kodho upanāho pamādoti, imehi catūhi kilesehi anāgāmimaggena ritto hoti; atimāno makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyanti, imehi sattahi sotāpattimaggena ritto hoti. “དབེན་པ་ལ་” (Rittassa) ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སྟོང་པའོ། །“དབེན་པ་” (Vivittassa) ཞེས་པ་ནི། སྟོང་པའོ། །“རབ་ཏུ་དབེན་པ་” (Pavivittassa) ཞེས་པ་ནི། གཅིག་པུའོ། །ད་ནི་གང་དག་ལས་དབེན་པར་གྱུར་པ་དེ་དག་སྟོན་པར། “ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལས་དབེན་པ་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་རིམ་པ་དང་ལམ་གྱི་རིམ་པ་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་དབེན་པ་ཉིད་རིག་པར་བྱའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་རིམ་པས་ནི། འདོད་ཆགས་དང་། གཏི་མུག་དང་། རེངས་པ་དང་། འཁྲུག་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྒྱགས་པ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་དྲུག་པོ་འདི་དག་ལས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་དབེན་པར་འགྱུར་རོ། །ཞེ་སྡང་དང་། ཁྲོ་བ་དང་། འཁོན་དུ་འཛིན་པ་དང་། བག་མེད་པ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་དབེན་པར་འགྱུར་རོ། །ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། འཆབ་པ་དང་། འཁོན་སེམས་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། སེར་སྣ་དང་། སྒྱུ་དང་། གཡོ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་བདུན་པོ་འདི་དག་ལས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་དབེན་པར་འགྱུར་རོ། ། Maggapaṭipāṭiyā pana sotāpattimaggena atimāno makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyanti; imehi sattahi ritto hoti, anāgāmimaggena doso kodho upanāho pamādoti, imehi catūhi ritto hoti; arahattamaggena rāgo moho thambho sārambho māno madoti, imehi chahi ritto hoti. Tīṇi duccaritāni sabbakilesehītiādinā nayena avasesāpi yathāyogaṃ yojetabbā. ལམ་གྱི་རིམ་པས་ནི། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། འཆབ་པ་དང་། འཁོན་སེམས་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། སེར་སྣ་དང་། སྒྱུ་དང་། གཡོ་སྟེ། འདི་བདུན་ལས་དབེན་པར་འགྱུར་རོ། །ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ཞེ་སྡང་དང་། ཁྲོ་བ་དང་། འཁོན་དུ་འཛིན་པ་དང་། བག་མེད་པ་སྟེ། འདི་བཞི་ལས་དབེན་པར་འགྱུར་རོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་འདོད་ཆགས་དང་། གཏི་མུག་དང་། རེངས་པ་དང་། འཁྲུག་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྒྱགས་པ་སྟེ། འདི་དྲུག་ལས་དབེན་པར་འགྱུར་རོ། །ཉེས་སྤྱོད་གསུམ་དང་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Vatthukāme [Pg.245] parijānitvāti tebhūmake vatthukāme ñātatīraṇapariññāhi samāpanavasena jānitvā. Kilesakāme pahāyāti chandādayo kilesakāme pahānapariññāya jahitvā. Byantiṃ karitvāti vigatantaṃ vigatakoṭiṃ karitvā. “འདོད་པའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་” (Vatthukāme parijānitvā) ཞེས་པ་ནི། ཁམས་གསུམ་པའི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པའོ། །“ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་སྤངས་ནས་” (Kilesakāme pahāya) ཞེས་པ་ནི། འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་སྤངས་ནས་སོ། །“མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་” (Byantiṃ karitvā) ཞེས་པ་ནི། མཐའ་མེད་པར་བྱས་ཤིང་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ནས་སོ། ། Kāmoghaṃ tiṇṇassāti anāgāmimaggena avasānasaṅkhātaṃ kāmoghaṃ taritvā ṭhitassa. Bhavoghanti arahattamaggena. Diṭṭhoghanti sotāpattimaggena. Avijjoghanti arahattamaggena. Sabbaṃ saṃsārapathanti sabbakhandhadhātuāyatanapaṭipāṭisaṅkhātaṃ pathaṃ arahattamaggeneva taritvā ṭhitassa. Sotāpattimaggena uttiṇṇassa. Sakadāgāmimaggena nittiṇṇassa. Anāgāmimaggena kāmadhātuṃ atikkantassa. Arahattamaggena sabbabhavaṃ samatikkantassa. Phalasamāpattivasena vītivattassa. Pāraṃgatassātiādīni nibbānavasena vuttāni. Yathā iṇāyikā āṇaṇyanti pavaḍḍhakaiṇaṃ ādāya vicarantā āṇaṇyaṃ. Patthentīti patthanaṃ uppādenti. Ābādhikā ārogyanti pittādirogāturo bhesajjakiriyāya taṃrogavūpasamanatthaṃ ārogyaṃ. Yathā bandhanabaddhāti nakkhattadivase bandhanāgāre baddhapurisā. Yathā dāsā bhujissanti yasmā bhujissā purisā yaṃ icchanti, taṃ karonti, na naṃ koci balakkārena tato nivatteti, tasmā dāsā bhujissabhāvaṃ patthenti. Yathā kantāraddhānapakkhandāti yasmā balavanto purisā hatthabhāraṃ gahetvā sajjāvudhā saparivārā kantāraṃ paṭipajjanti, te corā dūratova disvā palāyanti. Te sotthinā kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patvā haṭṭhatuṭṭhā honti. Tasmā kantārapakkhandā khemantabhūmiṃ patthenti. Desanāpariyosāne tisso sotāpattiphalaṃ patvā pacchā pabbajitvā arahattaṃ sacchākāsi. “འདོད་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བ་ལ་” (Kāmoghaṃ tiṇṇassa) ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་མཐར་ཐུག་པར་བསྡུས་པའི་འདོད་པའི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཏེ་གནས་པའོ། །“སྲིད་པའི་ཆུ་བོ་”ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སོ། །“ལྟ་བའི་ཆུ་བོ་”ནི། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་སོ། །“མ་རིག་པའི་ཆུ་བོ་”ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སོ། །“འཁོར་བའི་ལམ་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རིམ་པར་བསྡུས་པའི་ལམ་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་བརྒལ་ཏེ་གནས་པའོ། །རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་བརྒལ་བའོ། །ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ངེས་པར་བརྒལ་བའོ། །ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་འདོད་པའི་ཁམས་ལས་འདས་པའོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའོ། །འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གི་དབང་གིས་བརྒལ་བའོ། །“ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་”ལ་སོགས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །“བུ་ལོན་ཅན་གྱིས་བུ་ལོན་མེད་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེད་ཀ་དང་བཅས་པའི་བུ་ལོན་བླངས་ཏེ་འཁྱམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བུ་ལོན་མེད་པར་འགྱུར་བར་སྨོན་པའོ། །“སྨོན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། སྨོན་ལམ་སྐྱེད་པའོ། །“ནད་པ་ནད་མེད་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། མཁྲིས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནད་ཀྱིས་གཟིར་བ་རྣམས་ཀྱིས་སྨན་གྱི་བྱ་བས་ནད་དེ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ནད་མེད་པར་སྨོན་པའོ། །“བཙོན་རར་བཅིངས་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། སྐར་མའི་དུས་སྟོན་གྱི་ཉིན་མོར་བཙོན་རར་བཅིངས་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་སོ། །“བྲན་གཡོག་རང་དབང་ཐོབ་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། རང་དབང་གི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ནི་རང་ཉིད་གང་འདོད་པ་དེ་བྱེད་ཅིང་། སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་དེ་ལས་དབང་ཤེད་ཀྱིས་བཟློག་པར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར། བྲན་གཡོག་རྣམས་ཀྱིས་རང་དབང་གི་དངོས་པོ་ལ་སྨོན་པའོ། །“མྱ་ངམ་གྱི་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་སྟོབས་ཅན་རྣམས་ལག་ཏུ་ཁུར་བཟུང་། མཚོན་ཆ་བསྒྲིགས། འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་མྱ་ངམ་གྱི་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་ན། ཇག་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་མཐོང་སྟེ་བྲོས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་བདེ་བར་མྱ་ངམ་གྱི་ལམ་ལས་བརྒལ་ཏེ་བདེ་འཇགས་ཀྱི་མཐར་ཕྱིན་ནས་དགའ་ཞིང་མགུ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མྱ་ངམ་གྱི་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བདེ་འཇགས་ཀྱི་ས་ལ་སྨོན་པའོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ཏི་སས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ཅིང་། ཕྱིས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་སོ། ། Saddhammapajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་བཤད་པ་ཉེ་བར་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Tissametteyyasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. ཏི་ས་མ་ཏེ་ཡའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 8. Pasūrasuttaniddesavaṇṇanā ༨. པ་སཱུ་རའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 59. Aṭṭhame pasūrasuttaniddese paṭhamagāthāya tāva saṅkhepo – ime diṭṭhigatikā attano diṭṭhiṃ sandhāya ‘‘idheva suddhī’’ti vadanti. Aññesu pana dhammesu visuddhiṃ nāhu, evaṃ yaṃ attano satthārādiṃ nissitā, tattheva ‘‘esa vādo subho’’ti evaṃ subhavādā hutvā puthū samaṇabrāhmaṇā ‘‘sassato loko’’tiādīsu paccekasaccesu niviṭṭhā. ༥༩. བརྒྱད་པ་པ་སཱུ་རའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས། ཐོག་མར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་བསྡུས་དོན་ནི། ལྟ་བ་ཅན་འདི་དག་ནི་རང་གི་ལྟ་བ་ལ་དགོངས་ནས་“འདི་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་དག་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །ཆོས་གཞན་དག་ལ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་མེད་དོ་ཞེས་སྨྲ་ཞིང་། དེ་ལྟར་རང་གི་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས། དེ་ཉིད་ལ་“སྨྲ་བ་འདི་ནི་བཟང་པོའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་བཟང་པོར་སྨྲ་བ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་མང་པོ་དག་“འཇིག་རྟེན་རྟག་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སོ་སོའི་བདེན་པ་རྣམས་ལ་ཞུགས་སོ། ། Sabbe [Pg.246] paravāde khipantīti sabbā paraladdhiyo chaḍḍenti. Ukkhipantīti dūrato khipanti. Parikkhipantīti samantato khipanti. Subhavādāti niddesassa uddesapadaṃ. Sobhanavādāti ‘‘etaṃ sundara’’nti kathentā. Paṇḍitavādāti ‘‘paṇḍitā maya’’nti evaṃ kathentā. Thiravādāti ‘‘niddosavādaṃ vadāmā’’ti kathentā. Ñāyavādāti ‘‘yuttavādaṃ vadāmā’’ti kathentā. Hetuvādāti ‘‘kāraṇasahitaṃ vadāmā’’ti kathentā. Lakkhaṇavādāti ‘‘sallakkhetabbaṃ vadāmā’’ti vadantā. Kāraṇavādāti ‘‘udāharaṇayuttavādaṃ vadāmā’’ti kathentā. Ṭhānavādāti ‘‘pakkamituṃ asakkuṇeyyavādaṃ vadāmā’’ti vadantā. “ཕ་རོལ་གྱི་སྨྲ་བ་ཐམས་ཅད་འདོར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། ཕ་རོལ་གྱི་གྲུབ་མཐའ་ཐམས་ཅད་འདོར་བའོ། །“སྐྱུར་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱང་རིང་དུ་སྐྱུར་བའོ། །“ཡོངས་སུ་སྐྱུར་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ནས་སྐྱུར་བའོ། །“བཟང་པོར་སྨྲ་བ་རྣམས་” (Subhavādā) ཞེས་པ་ནི། ངེས་ཚིག་གི་ཚིག་གི་བསྟན་བྱའི་ཚིག་གོ །“མཛེས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་ལེགས་པའོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ། །“མཁས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་ཅག་ནི་མཁས་པའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་སྨྲ་བའོ། །“བརྟན་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་ཅག་ནི་སྐྱོན་མེད་པའི་སྨྲ་བ་སྨྲའོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ། །“རིགས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་ཅག་ནི་རིགས་པ་དང་མཐུན་པར་སྨྲའོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ། །“གཏན་ཚིགས་སྨྲ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་ཅག་ནི་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་པར་སྨྲའོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ། །“མཚན་ཉིད་སྨྲ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་ཅག་ནི་མཚོན་པར་བྱ་བ་སྨྲའོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ། །“རྒྱུ་སྨྲ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་ཅག་ནི་དཔེ་དང་སྦྱར་བའི་སྨྲ་བ་སྨྲའོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ། །“གནས་སྨྲ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་ཅག་ནི་གཞིག་པར་མི་ནུས་པའི་སྨྲ་བ་སྨྲའོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ། ། Niviṭṭhāti antopaviṭṭhā. Patiṭṭhitāti tattheva ṭhitā. “ཞུགས་པ་” (Niviṭṭhā) ཞེས་པ་ནི། ནང་དུ་ཞུགས་པའོ། །“གནས་པ་” (Patiṭṭhitā) ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་ལ་གནས་པའོ། ། 60. Evaṃ niviṭṭhā ca ‘‘te vādakāmā’’ti dutiyagāthā. Tattha bālaṃ dahantī mithu aññamaññanti ‘‘ayaṃ bālo, ayaṃ bālo’’ti evaṃ dvepi janā aññamaññaṃ bālaṃ dahanti, bālato passanti. Vadanti te aññasitā kathojjanti te aññamaññasatthārādinissitā kalahaṃ vadanti. Pasaṃsakāmā kusalāvadānāti pasaṃsatthikā ubhopi ‘‘mayaṃ kusalāvadānā paṇḍitavādā’’ti evaṃ saññino hutvā. ༦༠. དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་རྣམས་ནི་“དེ་དག་རྩོད་པར་འདོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའོ། །དེ་ལ་“ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་བླུན་པོར་འཛིན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་བླུན་པོའོ། །འདི་ནི་བླུན་པོའོ། །”ཞེས་དེ་ལྟར་སྐྱེ་བོ་གཉིས་ཀ་ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་བླུན་པོར་འཛིན་ཅིང་། བླུན་པོའི་ཚུལ་དུ་ལྟའོ། །“གཞན་ལ་བརྟེན་ནས་རྩོད་པའི་གཏམ་སྨྲའོ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་ཕན་ཚུན་གྱི་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འཁྲུག་པའི་གཏམ་སྨྲའོ། །“བསྟོད་པ་འདོད་ཅིང་མཁས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། གཉིས་ཀ་བསྟོད་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་སྟེ། “བདག་ཅག་ནི་མཁས་པར་སྨྲ་བ་དང་མཁས་པའི་སྨྲ་བ་ཅན་ནོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་འདུ་ཤེས་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ནས་སོ། ། Vādatthikāti vādena atthikā. Vādādhippāyāti vādajjhāsayā. Vādapurekkhārāti vādameva purato katvā caramānā. Vādapariyesanaṃ carantāti vādameva gavesanaṃ caramānā. Vigayhāti pavisitvā. Ogayhāti otaritvā. Ajjhogāhetvāti nimujjitvā. Pavisitvāti antokatvā. “རྩོད་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་” (Vādatthikā) ཞེས་པ་ནི། རྩོད་པས་དོན་དུ་གཉེར་བའོ། །“རྩོད་པའི་བསམ་པ་ཅན་” (Vādādhippāyā) ཞེས་པ་ནི། རྩོད་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཅན་ནོ། །“རྩོད་པ་སྔོན་དུ་གཏོང་བ་” (Vādapurekkhārā) ཞེས་པ་ནི། རྩོད་པ་ཉིད་སྔོན་དུ་བྱས་ཏེ་རྒྱུ་བའོ། །“རྩོད་པ་འཚོལ་ཞིང་རྒྱུ་བ་” (Vādapariyesanaṃ carantā) ཞེས་པ་ནི། རྩོད་པ་ཉིད་འཚོལ་ཞིང་རྒྱུ་བའོ། །“ཞུགས་ནས་” (Vigayha) ཞེས་པ་ནི། ནང་དུ་སོང་ནས་སོ། །“བབས་ནས་” (Ogayha) ཞེས་པ་ནི། མར་བབས་ནས་སོ། །“བྱིང་ནས་” (Ajjhogāhetvā) ཞེས་པ་ནི། ནང་དུ་བྱིང་ནས་སོ། །“ཞུགས་ནས་” (Pavisitvā) ཞེས་པ་ནི། ནང་དུ་བྱས་ནས་སོ། ། Anojavantīti nihīnaojavatī, tejavirahitāti attho. Sā kathāti esā vācā. Kathojjaṃ vadantīti nittejaṃ bhaṇanti. Evaṃ vadānesu ca tesu eko niyamato eva. “བཅུད་མེད་པ་” (Anojavantī) ཞེས་པ་ནི། བཅུད་དམན་པ་སྟེ། གཟི་བརྗིད་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“གཏམ་དེ་”ཞེས་པ་ནི། ཚིག་འདིའོ། །“རྩོད་པའི་གཏམ་སྨྲའོ་”ཞེས་པ་ནི། གཟི་བརྗིད་མེད་པར་སྨྲའོ། །དེ་ལྟར་སྨྲ་བ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གཅིག་ནི་ངེས་པ་ཁོ་ནའོ། ། 61. Yutto kathāyanti gāthā. Tattha yutto kathāyanti vādakathāya ussukko. Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hotīti attano pasaṃsaṃ icchanto ‘‘kathaṃ nu kho niggahessāmī’’tiādinā nayena pubbeva vādā kathaṃkathī vinighātī hoti. Apāhatasminti pañhavīmaṃsakehi ‘‘atthāpagataṃ te bhaṇitaṃ, byañjanāpagataṃ te bhaṇita’’ntiādinā nayena apaharite [Pg.247] vāde. Nindāya so kuppatīti evaṃ apāhatasmiñca vāde uppannāya nindāya so kuppati. Randhamesīti yassa randhameva gavesanto. ༦༡. “སྨྲ་བ་ལ་བརྩོན་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། དེ་ལ་“སྨྲ་བ་ལ་བརྩོན་པ།”ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པའི་གཏམ་ལ་བརྩོན་པའོ།། “བསྟོད་པ་འདོད་ཅིང་ཡིད་མུག་པར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་རང་ལ་བསྟོད་པ་འདོད་བཞིན་དུ། “ཅི་འདྲ་ཞིག་གིས་ཚར་གཅོད་པར་བྱའམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྩོད་པའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་ནས་ཐེ་ཚོམ་ཟ་ཞིང་ཡིད་མུག་པར་འགྱུར་བའོ།། “བསལ་བར་གྱུར་པ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་དྲི་བ་རྟོག་དཔྱོད་པ་རྣམས་ཀྱིས། “ཁྱོད་ཀྱིས་སྨྲས་པ་ནི་དོན་དང་བྲལ་བའོ། ཁྱོད་ཀྱིས་སྨྲས་པ་ནི་ཚིག་འབྲུ་དང་བྲལ་བའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྩོད་པ་བསལ་བར་གྱུར་པ་ལའོ།། “སྨོད་པ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་ཟ།”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་རྩོད་པ་བསལ་བར་གྱུར་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་སྨོད་པ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་ཟ་བའོ།། “སྐྱོན་འཚོལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་སྐྱོན་ཁོ་ན་འཚོལ་བའོ།། Thomananti vaṇṇabhaṇanaṃ. Kittinti pākaṭakaraṇaṃ. Vaṇṇahāriyanti guṇavaḍḍhanaṃ. Pubbeva sallāpāti sallāpato puretarameva. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti kathaṃkathā assa atthīti kathaṃkathī. Jayo nu kho meti mama jayo. Kathaṃ niggahanti kena pakārena niggaṇhanaṃ. Paṭikammaṃ karissāmīti mama laddhiṃ parisuddhiṃ karissāmi. Visesanti atirekaṃ. Paṭivisesanti punappunaṃ visesaṃ. Āveṭhiyaṃ karissāmīti pariveṭhanaṃ karissāmi. Nibbeṭhiyanti mama nibbeṭhanaṃ mocanaṃ nikkhamanaṃ. Chedanti vādachindanaṃ. Maṇḍalanti vādasaṅghātaṃ. Pārisajjāti paricārikā. Pāsārikāti kāraṇitā. Apaharantīti paṭibāhanti. “བསྟོད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའོ།། “གྲགས་པ།”ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། “བསྔགས་པ་བརྗོད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་སྤེལ་བའོ།། “གླེང་མོལ་གྱི་སྔོན་རོལ་ཉིད་ནས།”ཞེས་པ་ནི་གླེང་མོལ་མ་བྱས་པའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་ནས་སོ།། “འདི་ཅི་འདྲ་ཞིག་རེད། འདི་ཅི་འདྲ་ཞིག་རེད།” ཅེས་ཐེ་ཚོམ་ཡོད་པས་ན། “ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ།”ཞེས་བྱའོ།། “བདག་ལ་རྒྱལ་ཁ་ཐོབ་བམ།”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་རྒྱལ་ཁའོ།། “ཅི་ལྟར་ཚར་གཅོད།”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གང་གིས་ཚར་གཅོད་པའོ།། “ཕྱིར་བཅོས་བྱའོ།”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་གྲུབ་མཐའ་རྣམ་པར་དག་པར་བྱའོ།། “ཁྱད་པར།”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའོ།། “བྱེ་བྲག་གི་ཁྱད་པར།”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་པའོ།། “དཀྲི་བར་བྱའོ།”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་དཀྲི་བར་བྱའོ།། “བཀྲོལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་བཀྲོལ་བ་དང་། ཐར་བར་བྱེད་པ་དང་། ཕྱིར་འབྱུང་བའོ།། “གཅོད་པ།”ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པ་གཅོད་པའོ།། “དཀྱིལ་འཁོར།”ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པའི་ཚོགས་སོ།། “འཁོར་གྱི་ནང་དུ་གཏོགས་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཞབས་ཕྱི་བའོ།། “གསལ་བྱེད།”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པའོ།། “སེལ་བར་བྱེད།”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་ཟློག་པའོ།། Atthāpagatanti atthato apagataṃ, attho natthīti. Atthato apaharantīti atthamhā paṭibāhanti. Attho te dunnitoti tava attho na sammā upanīto. Byañjanaṃ te duropitanti tava byañjanaṃ duppatiṭṭhāpitaṃ. Niggaho te akatoti tayā niggaho na kato. Paṭikammaṃ te dukkaṭanti tayā attano laddhipatiṭṭhāpanaṃ duṭṭhu kataṃ. Visamakathaṃ dukkathitanti na sammā kathitaṃ. Dubbhaṇitanti bhaṇantenapi duṭṭhu bhaṇitaṃ. Dullapitanti na sammā vissajjitaṃ. Duruttanti aññathā bhaṇitaṃ. Dubbhāsitanti virūpaṃ bhāsitaṃ. “དོན་དང་བྲལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་ཆ་ནས་བྲལ་བའམ། དོན་མེད་པ་ཉིད་དོ།། “དོན་ལས་སེལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་དོན་ལས་ཕྱིར་ཟློག་པའོ།། “ཁྱོད་ཀྱི་དོན་ནི་ཉེས་པར་བཀྲལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་དོན་ནི་ཡང་དག་པར་མ་དྲངས་པའོ།། “ཁྱོད་ཀྱི་ཚིག་འབྲུ་ནི་ཉེས་པར་བཀོད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཚིག་འབྲུ་ནི་ལེགས་པར་མ་བཞག་པའོ།། “ཁྱོད་ལ་ཚར་གཅོད་པ་མ་བྱས་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་ཚར་གཅོད་པ་མ་བྱས་པའོ།། “ཁྱོད་ཀྱི་ཕྱིར་བཅོས་ནི་ཉེས་པར་བྱས་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་རང་གི་གྲུབ་མཐའ་འཇོག་པ་ནི་ངན་པར་བྱས་པའོ།། “མི་མཐུན་པའི་གཏམ་ནི་ཉེས་པར་སྨྲས་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་མ་སྨྲས་པའོ།། “ཉེས་པར་བརྗོད་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བཞིན་དུ་ཡང་ངན་པར་སྨྲས་པའོ།། “ཉེས་པར་བཤད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ལན་ཡང་དག་པར་མ་བཏབ་པའོ།། “ཉེས་པར་སྨྲས་པ།”ཞེས་པ་ནི་གཞན་དུ་སྨྲས་པའོ།། “ཉེས་པར་བཤད་པ།”ཞེས་པ་ནི་མི་སྡུག་པར་སྨྲས་པའོ།། Nindāyāti garahaṇena. Garahāyāti dosakathanena. Akittiyāti aguṇakathanena. Avaṇṇahārikāyāti aguṇavaḍḍhanena. “སྨོད་པས།”ཞེས་པ་ནི་སྨད་པས་སོ།། “སྐྱོན་བརྗོད་པས།”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་བརྗོད་པས་སོ།། “མི་སྙན་པས།”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་མེད་པ་བརྗོད་པས་སོ།། “མི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པས།”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་སྤེལ་བས་སོ།། Kuppatīti pakatibhāvaṃ jahetvā calati. Byāpajjatīti dosavasena pūtibhāvaṃ āpajjati. Patiṭṭhīyatīti kodhavasena gaṇabhāvaṃ gacchati. Kopañcāti kupitabhāvaṃ. Dosañcāti dūsanaṃ. Apaccayañcāti atuṭṭhākārañca. Pātukarotīti pākaṭaṃ karoti. Randhamesīti antaragavesī. Virandhamesīti chiddagavesī. Aparaddhamesīti guṇaṃ apanetvā dosameva gavesī. Khalitamesīti pakkhalanagavesī. Gaḷitamesīti patanagavesī. ‘‘Ghaṭṭitamesī’’tipi pāṭho, tassa pīḷanagavesīti attho. Vivaramesīti dosagavesī. “ཁྲོ་བར་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་གནས་སྐབས་དོར་ནས་གཡོ་བའོ།། “གནོད་སེམས་སྐྱེ།”ཞེས་པ་ནི་ཞེ་སྡང་གི་དབང་གིས་རུལ་བའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའོ།། “ཀུན་ནས་ལྡང་།”ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོའི་དབང་གིས་ཚོགས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའོ།། “ཁྲོ་བ་དང་།”ཞེས་པ་ནི་ཁྲོ་བའི་རང་བཞིན་ནོ།། “ཞེ་སྡང་དང་།”ཞེས་པ་ནི་སྡང་བའོ།། “མི་དགའ་བ་དང་།”ཞེས་པ་ནི་མི་ཚིམ་པའི་རྣམ་པའོ།། “མངོན་སུམ་དུ་བྱེད།”ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། “གླགས་འཚོལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་བར་སྐབས་འཚོལ་བའོ།། “སྐྱོན་འཚོལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་བུ་ག་འཚོལ་བའོ།། “ཉེས་པ་འཚོལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་བསལ་ནས་སྐྱོན་ཁོ་ན་འཚོལ་བའོ།། “འཁྲུལ་བ་འཚོལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་འཁྲུལ་བ་འཚོལ་བའོ།། “ལྷུང་བ་འཚོལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་ལྷུང་བ་འཚོལ་བའོ།། “གནོད་པ་འཚོལ་བ།”ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དེ། དེའི་དོན་ནི་གཙེས་པ་འཚོལ་བ་ཞེས་པའོ།། “གླགས་འཚོལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་འཚོལ་བའོ།། 62. Na [Pg.248] kevalañca so kuppati, apica kho pana ‘‘yamassa vāda’’nti gāthā. Tattha parihīnamāhu, apāhatanti atthabyañjanādito apāhataṃ parihīnaṃ vadanti. Paridevatīti tatonimittaṃ so ‘‘aññaṃ mayā āvajjita’’ntiādīhi vippalapati. Socatīti ‘‘tassa jayo’’tiādīni ārabbha socati. ‘‘Upaccagā ma’’nti anutthunātīti ‘‘so maṃ vādena vādaṃ atikkanto’’tiādinā nayena suṭṭhutaraṃ vippalapati. ༦༢. ཁོ་ན་རེ་ཁྲོ་བར་འགྱུར་བ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་“གང་གི་རྩོད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། དེ་ལ་“ཉམས་པར་སྨྲ།”ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཉམས་ཤིང་བསལ་བར་སྨྲའོ།། “མྱ་ངན་བྱེད།”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཁོ་“བདག་གིས་གཞན་ཞིག་བསམས་པ་ཡིན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འོ་དོད་འབོད་པའོ།། “ཡིད་མུག་པར་བྱེད།”ཞེས་པ་ནི་“ཁོ་ལ་རྒྱལ་ཁ་ཐོབ་བོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་མྱ་ངན་བྱེད་པའོ།། ““བདག་ལས་འདས་སོ།” ཞེས་འགྱོད་པ་སྐྱེ།”ཞེས་པ་ནི་“ཁོས་བདག་གི་རྩོད་པ་ལས་བརྒལ་ཏོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་པར་འོ་དོད་འབོད་པའོ།། Parihāpitanti na vaḍḍhitaṃ. Aññaṃ mayā āvajjitanti aññaṃ kāraṇaṃ mayā avanamitaṃ. Cintitanti vīmaṃsitaṃ. Mahāpakkhoti mahanto ñātipakkho etassāti mahāpakkho. Mahāparisoti mahāparicārikapariso. Mahāparivāroti mahādāsadāsiparivāro. Parisā cāyaṃ vaggāti ayañca parisā vaggā, na ekā. Puna bhañjissāmīti puna bhindissāmi. “ཉམས་པར་བྱས།”ཞེས་པ་ནི་མ་སྤེལ་བའོ།། “བདག་གིས་གཞན་ཞིག་བསམས།”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་རྒྱུ་མཚན་གཞན་ཞིག་བསམས་པའོ།། “བསམས་པ།”ཞེས་པ་ནི་བརྟགས་པའོ།། “ཕྱོགས་ཆེན་པོ།”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་གཉེན་འབྲེལ་གྱི་ཕྱོགས་ཆེན་པོ་ཡོད་པས་ན་ཕྱོགས་ཆེན་པོའོ།། “འཁོར་ཆེན་པོ།”ཞེས་པ་ནི་ཞབས་ཕྱིའི་འཁོར་ཆེན་པོའོ།། “གཡོག་འཁོར་ཆེན་པོ།”ཞེས་པ་ནི་བྲན་ཕོ་བྲན་མོའི་གཡོག་འཁོར་ཆེན་པོའོ།། “འཁོར་འདི་ནི་སྡེ་ཚན་ནོ།”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་འདི་ནི་སྡེ་ཚན་ཁག་ཡིན་གྱི་གཅིག་པུ་མ་ཡིན་ནོ།། “ཡང་བཅག་པར་བྱའོ།”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དབྱེ་བར་བྱའོ།། 63. Ete vivādā samaṇesūti ettha pana samaṇā vuccanti bāhiraparibbājakā. Etesu ugghātinighāti hotīti etesu vādesu jayaparājayādivasena cittaugghātanighātaṃ vā pāpuṇanto ugghāti ca nighāti ca hoti. Virame kathojjanti pajaheyya kalahaṃ. Na haññadatthatthi pasaṃsalābhāti na hi ettha pasaṃsalābhato añño attho atthi. Uttāno vāti na gambhīroti attho ‘‘pañcime kāmaguṇā’’tiādīsu (a. ni. 6.63) viya. ༦༣. “དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱི་རྩོད་པ་འདི་དག”ཅེས་པ་ལ། འདིར་དགེ་སྦྱོང་ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་པའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ།། “དེ་དག་ལ་མཐོ་དམན་དུ་འགྱུར།”ཞེས་པ་ནི། རྩོད་པ་འདི་དག་ལ་རྒྱལ་ཕམ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སེམས་མཐོ་བ་དང་དམའ་བར་འགྱུར་བས་ན། མཐོ་བ་དང་དམའ་བར་འགྱུར་བའོ།། “གཏམ་གྱི་རྩོད་པ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པར་བྱ།”ཞེས་པ་ནི་འཐབ་རྩོད་སྤང་བར་བྱའོ།། “བསྟོད་པ་དང་རྙེད་པ་ལས་གཞན་པའི་དོན་མེད།”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལ་བསྟོད་པ་དང་རྙེད་པ་ཐོབ་པ་ལས་གཞན་པའི་དོན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “གསལ་བ་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་མི་ཟབ་པའི་དོན་ཏེ། “འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་ལྔ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། Gambhīro vāti duppaveso appatiṭṭho paṭiccasamuppādo viya. Gūḷho vāti paṭicchanno hutvā ṭhito ‘‘abhirama nanda ahaṃ te pāṭibhogo’’tiādīsu (udā. 22) viya. Paṭicchanno vāti apākaṭo ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’tiādīsu (dha. pa. 294; netti. 113) viya. Neyyo vāti nīharitvā kathetabbo ‘‘asaddho akataññū cā’’tiādīsu (dha. pa. 97) viya. Nīto vāti pāḷiyā ṭhitaniyāmena kathetabbo ‘‘cattārome, bhikkhave, ariyavaṃsā’’tiādīsu (a. ni. 4.28) viya. Anavajjo vāti niddosattho ‘‘kusalā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 1) viya. Nikkileso vāti kilesavirahito vipassanā viya. Vodāno vāti [Pg.249] parisuddho lokuttaraṃ viya. Paramattho vāti uttamattho uttamatthabhūto attho khandhadhātuāyatananibbānāni viya. “ཟབ་མོ་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ་གཞུག་པར་དཀའ་ཞིང་གནས་མེད་པའོ།། “གསང་བ་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་སྦས་ཏེ་གནས་པ་སྟེ། “དགའ་བོ་ཁྱོད་རྩེ་བར་གྱིས་ཤིག བདག་གིས་ཁྱོད་ལ་ཁས་ལེན་ནོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “སྦས་པ་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་མི་གསལ་བ་སྟེ། “མ་དང་ཕ་བསད་ནས།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “དྲང་དོན་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་ཕྱུང་སྟེ་བཤད་པར་བྱ་བ་སྟེ། “དད་པ་མེད་ཅིང་བྱས་པ་མི་གཟོ་བ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “ངེས་དོན་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་གཞུང་གི་གནས་ལུགས་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱ་བ་སྟེ། “དགེ་སློང་དག འཕགས་པའི་རིགས་འདི་བཞི་པོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་མེད་པའི་དོན་ཏེ། “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བ་སྟེ་ལྷག་མཐོང་བཞིན་ནོ།། “རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པ་སྟེ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་བཞིན་ནོ།། “དོན་དམ་པ་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་དོན་མཆོག་སྟེ། ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལྟ་བུའི་དོན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ།། 64. Chaṭṭhagāthāyattho – yasmā ca na haññadatthatthi pasaṃsalābhā, tasmā paramaṃ lābhaṃ labhantopi ‘‘sundaro aya’’nti tattha diṭṭhiyā pasaṃsito vā pana hotīti taṃ vādaṃ parisāya majjhe dīpetvā tato so tena jayatthena tuṭṭhiṃ vā dantavidaṃsakaṃ vā āpajjanto hassati, mānena ca unnamati. Kiṃ kāraṇaṃ? Yasmā taṃ jayatthaṃ pappuyya yathāmano jāto. ༦༤. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པའི་དོན་ནི། གང་གི་ཕྱིར་བསྟོད་པ་དང་རྙེད་པ་ལས་གཞན་པའི་དོན་མེད་པས། དེའི་ཕྱིར་རྙེད་པ་མཆོག་ཐོབ་པར་གྱུར་ཀྱང་། “འདི་ནི་བཟང་པོའོ།” ཞེས་དེ་ལ་ལྟ་བས་བསྟོད་པར་གྱུར་པ་འམ། ཡང་ན་རྩོད་པ་དེ་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་གསལ་བར་བྱས་ནས། དེ་ནས་ཁོ་རྒྱལ་བའི་དོན་དེས་ཚིམ་པ་འམ། སོ་བསྟན་ནས་དགོད་པ་འམ། ང་རྒྱལ་གྱིས་མཐོ་བར་བྱེད་དོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་རྒྱལ་བའི་དོན་དེ་ཐོབ་ནས་རང་གི་ཡིད་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། Thambhayitvāti pūretvā. Brūhayitvāti vaḍḍhetvā. Imissā gāthāya niddeso uttānattho. “བརྟན་པར་བྱས་ནས།”ཞེས་པ་ནི་གང་བར་བྱས་ནས་སོ།། “སྤེལ་ནས།”ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བར་བྱས་ནས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ནི་དོན་གསལ་པོའོ།། 65. Evaṃ unnamato ca ‘‘yā unnatī’’ti gāthā. Tattha mānātimānaṃ vadate panesoti eso pana taṃ unnatiṃ ‘‘vighātabhūmī’’ti abujjhamāno mānañca atimānañca vadati. Evaṃ imissāpi gāthāya niddeso uttānattho. ༦༥. དེ་ལྟར་མཐོ་བར་བྱེད་པ་ལ། “གང་ཞིག་མཐོ་བ།”ཞེས་པ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། དེ་ལ་“ང་རྒྱལ་དང་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་སྨྲ།”ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་མཐོ་བ་དེ་ “ཉམས་པའི་གནས་སོ།” ཞེས་མ་རྟོགས་པར་ང་རྒྱལ་དང་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་སྨྲ་བའོ།། དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པའང་དོན་གསལ་པོའོ།། 66. Evaṃ vāde dosaṃ dassetvā idāni tassa vādaṃ asampaṭicchanto ‘‘sūro’’ti gāthamāha. Tattha rājakhādāyāti rājakhādanīyena, bhattavetanenāti vuttaṃ hoti. Abhigajjameti paṭisūramicchanti yathā so paṭisūraṃ icchanto abhigajjanto eti, evaṃ diṭṭhigatiko diṭṭhigatikanti dasseti. Yeneva so tena palehīti yena so tuyhaṃ paṭisūro, tena gaccha. Pubbeva natthi yadidaṃ yudhāyāti yaṃ pana kilesajātaṃ yuddhāya siyā, taṃ idha pubbeva natthi, bodhimūleyevassa pahīnanti dasseti. ༦༦. དེ་ལྟར་རྩོད་པ་ལ་ཉེས་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེའི་རྩོད་པ་ཁས་མི་ལེན་པར། “དཔའ་བོ།”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“རྒྱལ་པོའི་ཟས།”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་བཟའ་བཅའ་སྟེ། ཟས་དང་གླ་ཆས་སོ།། “མངོན་པར་ང་རོ་སྒྲོག”ཅེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་དཔའ་བོ་འདོད་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ཁོ་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་དཔའ་བོ་འདོད་བཞིན་དུ་མངོན་པར་ང་རོ་སྒྲོག་ཅིང་འོང་བ་ལྟར། ལྟ་བར་སོང་བ་དེས་ལྟ་བར་སོང་བ་ལ་སྟོན་པའོ།། “གང་གིས་ཁོ་དེར་བྲོས།”ཞེས་པ་ནི། གང་གིས་ཁོ་ཁྱོད་ཀྱི་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་དཔའ་བོ་ཡིན་པ་དེར་སོང་ཞིག “གཡུལ་འགྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་སྔོན་ནས་མེད།”ཞེས་པ་ནི། གཡུལ་འགྱེད་པར་འགྱུར་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་གང་ཡིན་པ་དེ། འདིར་སྔོན་ནས་མེད་དེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ་སྤངས་ཟིན་ཏོ་ཞེས་སྟོན་པའོ།། Sūroti niddesassa uddesapadaṃ. Suṭṭhu uro sūro, vissaṭṭhauro ninnauroti attho. Vīroti parakkamavanto. Vikkantoti saṅgāmaṃ pavisanto. Abhīrūtiādayo vuttanayā eva. Puṭṭhoti niddesassa uddesapadaṃ. Positoti thūlakato. Āpāditoti upaḍḍhabalito paṭipādito. Vaḍḍhitoti tato tato bhāvito. “དཔའ་བོ།”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་བསྡུས་ཚིག་གོ། བྲང་ལེགས་པར་གཤེགས་པ་ནི་དཔའ་བོ་སྟེ། བྲང་བརྐྱངས་པ་དང་བྲང་མ་ཞུམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ།། “བརྟུལ་ཕོད་པ།”ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ།། “རྣམ་པར་གནོན་པ།”ཞེས་པ་ནི་གཡུལ་སྤྲོད་པར་འཇུག་པའོ།། “མི་འཇིགས་པ།”ལ་སོགས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། “གསོས་པ།”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་བསྡུས་ཚིག་གོ། “གསོས་པ།”ཞེས་པ་ནི་རྒྱགས་པར་བྱས་པའོ།། “བསྐྱེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་ཕྱེད་དུ་བསྐྱེད་པའོ།། “འཕེལ་བར་བྱས་པ།”ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་དེ་ལས་བསྒོམས་པའོ།། Gajjantoti [Pg.250] abyattasarena gajjanto. Uggajjantoti ukkuṭṭhiṃ karonto. Abhigajjantoti sīhanādaṃ karonto. Etīti āgacchati. Upetīti tato samīpaṃ gacchati. Upagacchatīti tato samīpaṃ gantvā na nivattati. Paṭisūranti nibbhayaṃ. Paṭipurisanti sattupurisaṃ. Paṭisattunti sattu hutvā abhimukhe ṭhitaṃ. Paṭimallanti paṭisedhaṃ hutvā yujjhantaṃ. Icchantoti ākaṅkhamāno. “ང་རོ་སྒྲོག་པ།”ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་གསལ་པོས་ང་རོ་སྒྲོག་པའོ།། “ང་རོ་ཆེར་སྒྲོག་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཀུ་ཅོ་འདོན་པའོ།། “མངོན་པར་ང་རོ་སྒྲོག་པ།”ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་ང་རོ་སྒྲོག་པའོ།། “འོང་།”ཞེས་པ་ནི་འོང་བའོ།། “ཉེ་བར་འགྲོ།”ཞེས་པ་ནི་དེའི་དྲུང་དུ་འགྲོ་བའོ།། “ཉེ་བར་འགྲོ།”ཞེས་པ་ནི་དེའི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའོ།། “ཕྱིར་རྒོལ་བའི་དཔའ་བོ།”ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ།། “ཕྱིར་རྒོལ་བའི་སྐྱེས་བུ།”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བོའི་སྐྱེས་བུའོ།། “ཕྱིར་རྒོལ་བའི་དགྲ།”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བོར་གྱུར་ནས་མདུན་དུ་ལངས་པའོ།། “གཤེད་མ།”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བར་གྱུར་ནས་འཐབ་པའོ།། “འདོད་པ།”ཞེས་པ་ནི་རེ་བའོ།། Palehīti gaccha. Vajāti mā tiṭṭha. Gacchāti samīpaṃ upasaṅkama. Abhikkamāti parakkamaṃ karohi. “བྲོས་ཤིག”ཞེས་པ་ནི་སོང་ཞིག “སོང་ཞིག”ཞེས་པ་ནི་མ་སྡོད་ཅིག “སོང་ཞིག”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་ཞིག “མངོན་པར་སོང་ཞིག”ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམས་ཤིག Bodhiyā mūleti mahābodhirukkhassa samīpe. Ye paṭisenikarā kilesāti ye kilesā paṭipakkhakarā. Paṭilomakarāti paṭāṇīkarā. Paṭikaṇṭakakarāti vinivijjhanakarā. Paṭipakkhakarāti sattukarā. “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ།”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ཆེན་པོའི་དྲུང་དུའོ།། “གང་དག་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་ཉོན་མོངས་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་གཉེན་པོར་གྱུར་པའོ།། “མི་མཐུན་པར་བྱེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བར་བྱེད་པའོ།། “ཚེར་མ་ལྟར་བྱེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཟུག་རྔུར་བྱེད་པའོ།། “གཉེན་པོར་བྱེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་དགྲར་བྱེད་པའོ།། 67. Ito paraṃ sesagāthā pākaṭasambandhā eva. Tattha vivādayantīti vivadanti. Paṭisenikattāti paṭilomakārakā. ‘‘Na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinā nayena viruddhavacanaṃ vivādo. ༦༧. འདི་ལས་གཞན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་འབྲེལ་བ་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་“རྩོད་པར་བྱེད།”ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པའོ།། “ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རང་བཞིན།”ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པར་བྱེད་པའོ།། “ཁྱོད་ཀྱིས་ཆོས་དང་འདུལ་བ་འདི་མི་ཤེས་སོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་མཐུན་པའི་ཚིག་ནི་རྩོད་པའོ།། Sahitaṃ meti mama vacanaṃ atthasaṃhitaṃ. Asahitaṃ teti tava vacanaṃ anatthasaṃhitaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ taṃ adhiciṇṇaṃ cirakālasevanavasena paguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ upari mayā doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti bhattapuṭaṃ ādāya taṃ taṃ upasaṅkamitvā vādā pamokkhatthāya uttaraṃ pariyesamāno vicara. Nibbeṭhehi vāti atha vā mayā āropitadosato attānaṃ mocehi. Sace pahosīti sace sakkosi. “བདག་གི་ནི་འབྲེལ་བའོ།”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་ཚིག་ནི་དོན་དང་ལྡན་པའོ།། “ཁྱོད་ཀྱི་ནི་མ་འབྲེལ་བའོ།”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཚིག་ནི་དོན་མེད་པ་དང་ལྡན་པའོ།། “ཁྱོད་ཀྱིས་གོམས་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག”ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ཡུན་རིང་པོར་བསྟེན་པའི་དབང་གིས་བྱང་བར་གྱུར་པ་དེ། བདག་གི་རྩོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ།། “ཁྱོད་ལ་རྩོད་པ་བཙུགས།”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྟེང་དུ་བདག་གིས་སྐྱོན་བཙུགས་པའོ།། “རྩོད་པ་ལས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྒྱུགས་ཤིག”ཞེས་པ་ནི། ཟས་ཀྱི་སྣོད་བཟུང་ནས་དེ་དང་དེར་ཉེ་བར་སོང་སྟེ། རྩོད་པ་ལས་ཐར་བའི་ཕྱིར་ལན་ཚོལ་བཞིན་དུ་རྒྱུགས་ཤིག “བཀྲོལ་བར་གྱིས་ཤིག”ཞེས་པ་ནི། ཡང་ན་བདག་གིས་བཙུགས་པའི་སྐྱོན་ལས་རང་ཉིད་ཐར་བར་གྱིས་ཤིག “གལ་ཏེ་ནུས་ན།”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་ཐུབ་ནའོ།། Āveṭhiyāya āveṭhiyanti āveṭhetvā nivattanena nivattanaṃ. Nibbeṭhiyāya nibbeṭhiyanti dosato mocanena mocanaṃ. Chedena chedanti evamādi heṭṭhā vuttanayattā yathāyogaṃ yojetabbaṃ. “དཀྲི་བ་ལས་དཀྲི་བ།”ཞེས་པ་ནི་དཀྲིས་ནས་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ།། “བཀྲོལ་བ་ལས་བཀྲོལ་བ།”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་ལས་ཐར་བ་ལས་ཐར་བའོ།། “གཅོད་པ་ལས་གཅོད་པ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་པས། ཇི་ལྟར་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། 68. Visenikatvāti kilesasenaṃ vināsetvā. Kiṃ labhethāti paṭimallaṃ kiṃ labhissasi. Pasūrāti taṃ paribbājakaṃ ālapati. Yesīdha natthīti yesaṃ idha natthi. Imāyapi gāthāya niddeso uttānatthoyeva. ༦༨. “དམག་མེད་པར་བྱས་ནས།”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་དམག་ཚོགས་བཅོམ་ནས་སོ།། “ཅི་ཞིག་ཐོབ།”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་ཅི་ཞིག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རམ། “པ་སུ་ར།”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་དེ་ལ་བོས་པའོ།། “གང་དག་ལ་འདིར་མེད་པ།”ཞེས་པ་ནི་གང་དག་ལ་འདིར་མེད་པའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པའང་དོན་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། 69. Pavitakkanti [Pg.251] ‘‘jayo nu kho me bhavissatī’’tiādīni vitakkento. Dhonena yugaṃ samāgamāti dhutakilesena buddhena saddhiṃ yugaggāhaṃ samāpanno. Na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti kotthuādayo viya sīhādīhi dhonena saha yugaṃ gahetvā ekapadampi sampayātuṃ yugaggāhameva vā sampādetuṃ na sakkhissasīti. ༦༩. རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི། “བདག་ལ་རྒྱལ་ཁ་འཐོབ་བམ་མི་འཐོབ་ཅེས་པ་”ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་རྟོག་པའོ།། དག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གཉའ་ཤིང་མཉམ་དུ་སྦྲེལ་བ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་སྤྲུགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་ལྷན་ཅིག་གཉའ་ཤིང་མཉམ་དུ་འཛིན་པ་ལ་ཞུགས་པའོ།། ཁྱོད་ཀྱིས་མཉམ་དུ་འགྲོ་མི་ནུས་སོ་ཞེས་པ་ནི། ཅེ་སྤྱང་ལ་སོགས་པས་སེང་གེ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གཉའ་ཤིང་བཟུང་ནས་གོམ་པ་གཅིག་ཀྱང་མཉམ་དུ་འགྲོ་མི་ནུས་པ་བཞིན། དག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གཉའ་ཤིང་བཟུང་ནས་གོམ་པ་གཅིག་ཀྱང་མཉམ་དུ་འགྲོ་བའམ། ཡང་ན་གཉའ་ཤིང་མཉམ་དུ་འཛིན་པ་ཉིད་ཀྱང་སྒྲུབ་པར་མི་ནུས་སོ་ཞེས་པའོ།། Manoti niddesassa uddesapadaṃ. Cittanti cittatāya cittaṃ. ‘‘Ārammaṇaṃ minamānaṃ jānātī’’ti mano. Mānasanti mano eva. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (mahāva. 33; saṃ. ni. 1.151) hi ettha pana sampayuttakadhammo mānasoti vutto. ཡིད་ཅེས་པ་ནི་ངེས་ཚིག་གི་བསྟན་པའི་ཚིག་གོ། སེམས་ཅེས་པ་ནི་སྣ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་སེམས་སོ།། “དམིགས་པ་འཇལ་ཞིང་ཤེས་པས་”ཡིད་དོ།། ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཉིད་དོ།། “གང་འདི་བར་སྣང་ལ་རྒྱུ་བའི་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱི་ཞགས་པ་ནི་རྒྱུ་བའོ།།” ཞེས་པ་ལྟར། འདིར་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ལ་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཞེས་གསུངས་སོ།། ‘‘Kathañhi bhagavā tuyhaṃ, sāvako sāsane rato; Appattamānaso sekkho, kālaṃkayirā janesutā’’ti. (saṃ. ni. 1.159) – “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི། ཁྱོད་ཀྱི་ཉན་ཐོས་སློབ་པ་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ (དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་) མ་ཐོབ་པ་ཞིག་གིས། སྐྱེ་བོའི་ནང་དུ་ཇི་ལྟར་དུས་བྱེད་པར་འགྱུར།” ཞེས་པ་ལྟར་རོ།། Ettha arahattaṃ mānasanti vuttaṃ. Idha pana manova mānasaṃ, byañjanavasena hetaṃ padaṃ vaḍḍhitaṃ. འདིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་ལ་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཞེས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ཡིད་ཉིད་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་ལ། ཚིག་གི་དབང་གིས་ཚིག་འདི་སྤེལ་བའོ།། Hadayanti cittaṃ. ‘‘Cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmī’’ti (su. ni. āḷavakasutta; saṃ. ni. 1.237) ettha uro hadayanti vuttaṃ. ‘‘Hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī’’ti (ma. ni. 1.63) ettha cittaṃ. ‘‘Vakkaṃ hadaya’’nti (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra) ettha hadayavatthu. Idha pana cittameva abbhantaraṭṭhena ‘‘hadaya’’nti vuttaṃ. Tameva parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃ, bhavaṅgaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yathāha ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49). Tato nikkhantattā pana akusalampi gaṅgāya nikkhantā nadī gaṅgā viya godhāvarito nikkhantā godhāvari viya ca ‘‘paṇḍara’’ntveva vuttaṃ. སྙིང་ཞེས་པ་ནི་སེམས་སོ།། “ཁྱོད་ཀྱི་སེམས་སམ་ནི་གཏོར་བར་བྱ། ཡང་ན་ཁྱོད་ཀྱི་སྙིང་ནི་དབྲལ་བར་བྱའོ།།” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་བྲང་གི་སྙིང་ལ་སྙིང་ཞེས་གསུངས་སོ།། “སྙིང་ནས་སྙིང་དུ་ཤེས་ནས་གཞོག་པར་སེམས་སོ།།” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སེམས་སོ།། “མཁལ་མ་དང་སྙིང་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྙིང་གི་གཞིའོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་ནང་གི་དོན་གྱིས་སེམས་ཉིད་ལ་“སྙིང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ཉིད་ཡོངས་སུ་དག་པའི་དོན་གྱིས་དཀར་པོ་ཞེས་བྱ་ལ། འདི་ནི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་ (ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་) ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག སེམས་འདི་ནི་འོད་གསལ་བ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་གློ་བུར་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཉོན་མོངས་པར་བྱས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།། དེ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་མི་དགེ་བའི་སེམས་ཀྱང་། གངྒཱ་ལས་འབབ་པའི་ཆུ་བོ་ལ་གངྒཱ་ཞེས་པ་དང་། གོ་དྷཱ་ཝ་རཱི་ལས་འབབ་པའི་ཆུ་བོ་ལ་གོ་དྷཱ་ཝ་རཱི་ཞེས་པ་བཞིན། “དཀར་པོ་”ཞེས་བྱའོ།། Mano manāyatananti idha pana manogahaṇaṃ manasseva āyatanabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti ‘‘nayidaṃ devāyatanaṃ viya manassa āyatanattā manāyatanaṃ, atha kho mano eva āyatanaṃ manāyatana’’nti. Tattha nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati[Pg.252]. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102; ma. ni. 3.158) kāraṇaṃ. Idha pana sañjātidesaṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti tidhāpi vaṭṭati. ཡིད་དང་ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་པ་འདིར་ནི། ཡིད་བཟུང་བ་ནི་ཡིད་ཉིད་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པར་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེས་ན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་དེ། “འདི་ནི་ལྷའི་གནས་བཞིན་དུ་ཡིད་ཀྱི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཡིད་ཉིད་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པས་ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ།།” ཞེས་པའོ།། དེ་ལ་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་དོན་དང་། འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འཇིག་རྟེན་ན་“དབང་ཕྱུག་གི་གནས་དང་། ཁྱབ་འཇུག་གི་གནས་”ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་གནས་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བརྗོད་པ་ལྟར་རོ།། “གསེར་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་། དངུལ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་”ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་འབྱུང་ཁུངས་སོ།། བསྟན་པ་ལ་ནི་“ཡིད་དུ་འོང་བའི་གནས་སུ། བྱ་རྣམས་དེ་ལ་བསྟེན་ཏོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་འདུ་བའི་གནས་སོ།། “ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ལམ་ནི་བ་ལང་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་ཡུལ་ལོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལོ།། “རྒྱུ་ཡོད་པ་ན་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བར་འོས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་རྒྱུའོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དང་། འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་དང་། རྒྱུའི་དོན་ཏེ་གསུམ་ཆར་དུ་རུང་ངོ།། Phassādayo hi dhammā ettha sañjāyantīti sañjātidesaṭṭhenapi etaṃ āyatanaṃ. Bahiddhā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā ārammaṇabhāvenettha osarantīti samosaraṇaṭṭhānaṭṭhenapi āyatanaṃ. Phassādīnaṃ pana sahajātādipaccayaṭṭhena kāraṇattā kāraṇaṭṭhenāpi āyatananti veditabbaṃ. Manindriyaṃ vuttatthameva. རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འདིར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་གྱིས་ཀྱང་འདི་ནི་སྐྱེ་མཆེད་དོ།། ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་དང་། སྒྲ་དང་། དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱ་རྣམས་དམིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་འདུ་བའི་ཕྱིར། འདུ་བའི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་ཀྱང་སྐྱེ་མཆེད་དོ།། རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དོན་གྱིས་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྒྱུའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡིད་ཀྱི་དབང་པོ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ།། Vijānātīti viññāṇaṃ. Viññāṇameva khandho viññāṇakkhandho. Tassa rāsiādivasena attho veditabbo. ‘‘Mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (a. ni. 4.51) ettha hi rāsaṭṭhena khandho vutto. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu (dī. ni. 3.355) guṇaṭṭhena. ‘‘Addasa kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandha’’nti (saṃ. ni. 4.241) ettha paṇṇattimattaṭṭhena. Idha pana rūḷhito khandho vutto. Rāsaṭṭhena hi viññāṇakkhandhassa ekadeso ekaṃ viññāṇaṃ. Tasmā yathā rukkhassa ekadesaṃ chindanto rukkhaṃ chindatīti vuccati, evameva viññāṇakkhandhassa ekadesabhūtaṃ ekampi viññāṇaṃ rūḷhito viññāṇakkhandhoti vuttaṃ. རྣམ་པར་ཤེས་པས་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ།། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་ཕུང་པོ་ཡིན་པས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའོ།། དེའི་དོན་ནི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ཆུའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ།།” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་སྤུངས་པའི་དོན་གྱིས་ཕུང་པོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་”ལ་སོགས་པའི་སྐབས་སུ་ཡོན་ཏན་གྱི་དོན་གྱིས་སོ།། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཤིང་གི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞིག་གཟིགས་སོ།།” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་བཏགས་པ་ཙམ་གྱི་དོན་གྱིས་སོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། སྤུངས་པའི་དོན་གྱིས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་གཅིག་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཅིག་གོ། དེ་ལྟ་བས་ན། དཔེར་ན་ཤིང་གི་ཆ་ཤས་ཤིག་གཅོད་པ་ལ་ཤིང་གཅོད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཅིག་ལའང་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། Tajjā manoviññāṇadhātūti tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ anucchavikā manoviññāṇadhātu. Imasmiñhi pade ekameva cittaṃ minanaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ, sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena vā dhātūti tīhi nāmehi vuttaṃ. དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི། རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དེ་དག་དང་མཐུན་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་སོ།། ཚིག་འདིར་ནི་སེམས་གཅིག་ཉིད་ལ། འཇལ་བའི་དོན་གྱིས་ཡིད་ཅེས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དོན་གྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། རང་བཞིན་གྱི་དོན་ནམ་སེམས་ཅན་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ཁམས་ཞེས་མིང་གསུམ་གྱིས་གསུངས་སོ།། Saddhiṃ yugaṃ samāgamanti ekappahārena saddhiṃ. Sammāgantvāti pāpuṇitvā. Yugaggāhaṃ gaṇhitvāti yugapaṭibhāgaṃ gahetvā. Sākacchetunti saddhiṃ kathetuṃ. Sallapitunti allāpasallāpaṃ kātuṃ. Sākacchaṃ samāpajjitunti saddhiṃ kathanaṃ paṭipajjituṃ. Na paṭibalabhāve kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘taṃ kissahetu, pasūro paribbājako hīno’’tiādimāha. So hi bhagavā aggo [Pg.253] cāti asadisadānaaggattā asamānapaññattā aggo ca. Seṭṭho cāti sabbaguṇehi appaṭisamaṭṭhena seṭṭho ca. Mokkho cāti savāsanehi kilesehi muttattā mokkho ca. Uttamo cāti attano uttaritaravirahitattā uttamo ca. Pavaro cāti sabbalokena abhipatthanīyattā pavaro ca. Mattena mātaṅgenāti pabhinnamadena hatthinā. ལྷན་ཅིག་གཉའ་ཤིང་མཉམ་དུ་སྦྲེལ་བ་ནི་དུས་གཅིག་ཏུ་ལྷན་ཅིག་གོ། མཉམ་དུ་འདུས་ནས་ནི་ཕྱིན་ནས་སོ།། གཉའ་ཤིང་མཉམ་དུ་བཟུང་ནས་ནི་གཉའ་ཤིང་གི་ཟླ་བཟུང་ནས་སོ།། གླེང་མོ་བྱ་བའི་ཕྱིར་ནི་ལྷན་ཅིག་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་རོ།། གླེང་བརྗོད་བྱ་བའི་ཕྱིར་ནི་ཕན་ཚུན་གླེང་མོ་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། གླེང་མོ་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་ནི་ལྷན་ཅིག་སྨྲ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། མི་ནུས་པའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་པ་པ་སཱུ་ར་ནི་དམན་པའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མཆོག་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྦྱིན་པའི་མཆོག་ཉིད་དང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་བཅས་པའི་ཕྱིར་མཆོག་གོ། གཙོ་བོ་ཡང་ཡིན་ཏེ། ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཟླ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་གཙོ་བོའོ།། ཐར་པ་ཡང་ཡིན་ཏེ། བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་ཐར་པའོ།། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་ཡིན་ཏེ། རང་ལས་ལྷག་པ་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་བླ་ན་མེད་པའོ།། རབ་མཆོག་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མངོན་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རབ་མཆོག་གོ། མྱོས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཅེས་པ་ནི་མྱོས་ཆུ་འབབ་པའི་གླང་པོ་ཆེ་དང་ལྷན་ཅིག་གོ། Kotthukoti jiraṇasiṅgālo. Sīhena migaraññā saddhinti kesarasīhena migarājena saha. Taruṇakoti chāpako. Dhenupakoti khīrapako. Usabhenāti maṅgalasammatena usabhena. Calakakunā saddhinti calamānakakunā saddhiṃ. Dhaṅkoti kāko. Garuḷena venateyyena saddhinti ettha garuḷenāti jātivasena nāmaṃ. Venateyyenāti gottavasena. Caṇḍāloti chavacaṇḍālo. Raññā cakkavattināti cātuddīpikacakkavattinā. Paṃsupisācakoti kacavarachaḍḍanaṭṭhāne nibbattako yakkho. Indena devaraññā saddhinti sakkena devarājena saha. So hi bhagavā mahāpaññotiādīni chappadāni heṭṭhā vitthāritāni. Tattha paññāpabhedakusaloti attano anantavikappe paññābhede cheko. Pabhinnañāṇoti anantappabhedapattañāṇo. Etena paññāpabhedakusalattepi sati tāsaṃ paññānaṃ anantabhedattaṃ dasseti. Adhigatapaṭisambhidoti paṭiladdhaaggacatupaṭisambhidañāṇo. Catuvesārajjappattoti cattāri visāradabhāvasaṅkhātāni ñāṇāni patto. Yathāha – ཅེ་སྤྱང་ཞེས་པ་ནི་ཝ་རྒན་ནོ།། རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཅེས་པ་ནི་རལ་པ་ཅན་གྱི་སེང་གེ་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་གོ། གཞོན་ནུ་ཞེས་པ་ནི་ཕྲུ་གུའོ།། བཞོན་མ་ལས་འོ་མ་འཐུང་བ་ཞེས་པ་ནི་འོ་མ་འཐུང་བའོ།། ཁྱུ་མཆོག་དང་ལྷན་ཅིག་ཅེས་པ་ནི་བཀྲ་ཤིས་པར་གྲགས་པའི་ཁྱུ་མཆོག་དང་ལྷན་ཅིག་གོ། བྱ་ཙ་ལ་ཀ་དང་ལྷན་ཅིག་ཅེས་པ་ནི་འཕུར་ལྡིང་བྱེད་པའི་བྱ་ཙ་ལ་ཀ་དང་ལྷན་ཅིག་གོ། བྱ་རོག་ཅེས་པ་ནི་ཁྭ་ཏའོ།། མཁའ་ལྡིང་ནམ་མཁའི་བུ་དང་ལྷན་ཅིག་ཅེས་པའི་སྐབས་འདིར། མཁའ་ལྡིང་ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་དབང་གིས་བཏགས་པའི་མིང་དང་། ནམ་མཁའི་བུ་ཞེས་པ་ནི་རུས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ།། གདོལ་པ་ཞེས་པ་ནི་རོ་སྐྱེལ་བའི་གདོལ་པའོ།། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཅེས་པ་ནི་གླིང་བཞིའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་གོ། ཕྱག་དར་གྱི་ཤ་ཟ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་དར་གཏོར་བའི་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་གནོད་སྦྱིན་ནོ།། ལྷའི་རྒྱལ་པོ་དབང་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཅེས་པ་ནི་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་དང་ལྷན་ཅིག་གོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་འོག་ཏུ་རྒྱས་པར་བཤད་ཟིན་ཏོ།། དེ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་མཐའ་ཡས་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་མཁས་པའོ།། རབ་ཏུ་ཕྱེ་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། མཐའ་ཡས་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ།། འདིས་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། ཤེས་རབ་དེ་དག་གི་མཐའ་ཡས་པའི་དབྱེ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའོ།། མི་འཇིགས་པ་བཞི་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་འཇིགས་པའི་དངོས་པོར་བགྲང་བའི་ཡེ་ཤེས་བཞི་ཐོབ་པའོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ‘ime dhammā anabhisambuddhā’ti, tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi, etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. “དགེ་སློང་དག ཁྱོད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་ཞལ་གྱིས་བཞེས་པ་ལ། ‘ཆོས་འདི་དག་ནི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་མ་ཡིན་ནོ།།’ ཞེས་དགེ་སྦྱོང་ངམ། བྲམ་ཟེའམ། ལྷའམ། བདུད་དམ། ཚངས་པའམ། འཇིག་རྟེན་ན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་ཆོས་དང་མཐུན་པར་བདག་ལ་རྒོལ་བར་འགྱུར་བའི་མཚན་མ་དེ་ནི། དགེ་སློང་དག བདག་གིས་མི་མཐོང་ངོ་།། དགེ་སློང་དག བདག་གིས་མཚན་མ་དེ་མ་མཐོང་བས། བདེ་འབྱུང་ཐོབ་པ་དང་། འཇིགས་པ་མེད་པ་ཐོབ་པ་དང་། མི་འཇིགས་པ་ཐོབ་པར་གནས་སོ།།” ‘‘Khīṇāsavassa te paṭijānato ‘ime āsavā aparikkhīṇā’ti…pe… ‘ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti…pe… yassa kho pana [Pg.254] te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti, tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi, etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmī’’ti (a. ni. 4.8; ma. ni. 1.150). “ཁྱོད་ཀྱིས་ཟག་པ་ཟད་པར་ཞལ་གྱིས་བཞེས་པ་ལ། ‘ཟག་པ་འདི་དག་ནི་མ་ཟད་དོ།།’ ཞེས་པ་དང་། །པེ། གང་ཡང་བར་དུ་གཅོད་པའི་ཆོས་སུ་གསུངས་པ་དེ་དག་བསྟེན་པ་ལ་བར་དུ་གཅོད་པར་མི་འགྱུར་རོ།། ཞེས་པ་དང་། །པེ། ཁྱོད་ཀྱིས་གང་གི་དོན་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་དེ་ནི། དེ་ལྟར་བྱེད་པ་པོ་ལ་ཡང་དག་པར་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བར་མི་འགྱུར་རོ།། ཞེས་དགེ་སྦྱོང་ངམ། བྲམ་ཟེའམ། ལྷའམ། བདུད་དམ། ཚངས་པའམ། འཇིག་རྟེན་ན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་ཆོས་དང་མཐུན་པར་བདག་ལ་རྒོལ་བར་འགྱུར་བའི་མཚན་མ་དེ་ནི། དགེ་སློང་དག བདག་གིས་མི་མཐོང་ངོ་།། དགེ་སློང་དག བདག་གིས་མཚན་མ་དེ་མ་མཐོང་བས། བདེ་འབྱུང་ཐོབ་པ་དང་། འཇིགས་པ་མེད་པ་ཐོབ་པ་དང་། མི་འཇིགས་པ་ཐོབ་པར་གནས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།། Dasabalabaladhārīti dasa balāni etesanti dasabalā, dasabalānaṃ balāni dasabalabalāni, tāni dasabalabalāni dhārayatīti dasabalabaladhārī, dasabalañāṇabaladhārīti attho. Etehi tīhi vacanehi anantappabhedānaṃ neyyānaṃ pabhedamukhamattaṃ dassitaṃ. Soyeva paññāpayogavasena abhimaṅgalasammataṭṭhena purisāsabho. Asantāsaṭṭhena purisasīho. Mahantaṭṭhena purisanāgo. Pajānanaṭṭhena purisājañño. Lokakiccadhuravahanaṭṭhena purisadhorayho. སྟོབས་བཅུའི་སྟོབས་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི། སྟོབས་བཅུ་པོ་འདི་དག་ཡོད་པས་སྟོབས་བཅུ་པོའོ།། སྟོབས་བཅུ་པོའི་སྟོབས་རྣམས་ནི་སྟོབས་བཅུའི་སྟོབས་སོ།། སྟོབས་བཅུའི་སྟོབས་དེ་དག་འཛིན་པས་སྟོབས་བཅུའི་སྟོབས་འཛིན་པ་སྟེ། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་མཐའ་ཡས་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཤེས་བྱ་རྣམས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ཙམ་ཞིག་བསྟན་ཏོ།། དེ་ཉིད་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་མངོན་པར་བཀྲ་ཤིས་པར་གྲགས་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་ཁྱུ་མཆོག་གོ། མི་སྐྲག་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་སེང་གེའོ།། ཆེན་པོའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་གླང་པོའོ།། རབ་ཏུ་ཤེས་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་ཅང་ཤེས་སོ།། འཇིག་རྟེན་གྱི་བྱ་བའི་ཁུར་འཁུར་བའི་དོན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་ཁུར་འཁུར་བའོ།། Atha tejādikaṃ anantañāṇato laddhaṃ guṇavisesaṃ dassetukāmo tesaṃ tejādīnaṃ anantañāṇamūlabhāvaṃ dassento ‘‘anantañāṇo’’ti vatvā ‘‘anantatejo’’tiādimāha. Tattha anantañāṇoti gaṇanavasena ca pabhāvavasena ca antavirahitañāṇo. Anantatejoti veneyyasantāne mohatamavidhamanena anantañāṇatejo. Anantayasoti paññāguṇeheva lokattayavitthatānantakittighoso. Aḍḍhoti paññādhanasamiddhiyā samiddho. Mahaddhanoti paññādhanavaḍḍhattepi pabhāvamahattena mahantaṃ pavattapaññādhanamassāti mahaddhano. ‘‘Mahādhano’’ti vā pāṭho. Dhanavāti pasaṃsitabbapaññādhanavattā niccayuttapaññādhanavattā atisayabhāvena paññādhanavattā dhanavā. Etesupi hi tīsu atthesu idaṃ vacanaṃ saddavidū icchanti. དེ་ནས་གཟི་བརྗིད་ལ་སོགས་པ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལས་ཐོབ་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་བསྟན་པར་འདོད་ནས། གཟི་བརྗིད་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་རྩ་བ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་གསུངས་ནས། “མཐའ་ཡས་པའི་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི། གྲངས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་མཐུའི་དབང་གིས་མཐའ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། མཐའ་ཡས་པའི་གཟི་བརྗིད་ཅེས་པ་ནི། གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་སེལ་བར་བྱེད་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དོ།། མཐའ་ཡས་པའི་གྲགས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་གསུམ་དུ་ཁྱབ་པའི་མཐའ་ཡས་པའི་སྙན་པའི་སྒྲ་སྒྲོག་པའོ།། ཕྱུག་པོ་ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཀྱི་ནོར་གྱི་འབྱོར་པ་དང་ལྡན་པའོ།། ནོར་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཀྱི་ནོར་འཕེལ་བར་གྱུར་ཀྱང་། མཐུའི་ཆེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཆེན་པོར་གནས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ནོར་འདི་ལ་ཡོད་པས་ནོར་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན་“ནོར་མང་པོ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། ནོར་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། བསྔགས་པར་འོས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ནོར་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་། རྟག་ཏུ་སྦྱོར་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ནོར་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་། ལྷག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ནོར་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནོར་དང་ལྡན་པའོ།། དོན་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལའང་སྒྲ་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཚིག་འདི་འདོད་དོ།། Evaṃ paññāguṇena bhagavato attasampattisiddhiṃ dassetvā puna paññāguṇeneva lokahitasampattisiddhiṃ dassento ‘‘netā’’tiādimāha. Tattha veneyye saṃsārasaṅkhātabhayaṭṭhānato nibbānasaṅkhātaṃ khemaṭṭhānaṃ netā[Pg.255]. Tattha nayanakāle eva saṃvaravinayapahānavinayavasena veneyye vinetā. Dhammadesanākāle eva saṃsayacchedanena anunetā. Saṃsayaṃ chinditvā saññāpetabbaṃ atthaṃ paññāpetā. Tathā paññāpitānaṃ nicchayakaraṇena nijjhāpetā. Tathā nijjhāpitassa atthassa paṭipattipayojanavasena pekkhetā. Tathāpaṭipanne paṭipattibalena pasādetā. So hi bhagavāti ettha hi-kāro anantaraṃ vuttassa atthassa kāraṇopadese nipāto. དེ་ལྟར་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བདག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གྲུབ་པ་བསྟན་ནས། ཡང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གྲུབ་པ་སྟོན་པར། "འདྲེན་པ་པོའོ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་གདུལ་བྱ་རྣམས་འཁོར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་འཇིགས་པའི་གནས་ནས་མྱང་འདས་ཞེས་བྱ་བའི་བདེ་འཇགས་ཀྱི་གནས་སུ་འདྲེན་པས་ན་འདྲེན་པ་པོའོ།། དེར་འདྲེན་པའི་དུས་ཉིད་དུ་སྡོམ་པའི་འདུལ་བ་དང་སྤོང་བའི་འདུལ་བའི་དབང་གིས་གདུལ་བྱ་རྣམས་འདུལ་བར་མཛད་པས་ན་འདུལ་བ་པོའོ།། ཆོས་སྟོན་པའི་དུས་ཉིད་དུ་ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པས་རྗེས་སུ་འདྲེན་པར་མཛད་པས་ན་རྗེས་སུ་འདྲེན་པ་པོའོ།། ཐེ་ཚོམ་བཅད་ནས་གོ་བར་བྱ་བའི་དོན་རྣམས་རབ་ཏུ་ཤེས་པར་མཛད་པས་ན་རབ་ཏུ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་པོའོ།། དེ་ལྟར་རབ་ཏུ་ཤེས་པར་བྱས་པ་རྣམས་ལ་ངེས་པ་བསྐྱེད་པས་ངེས་པར་རྟོགས་པར་མཛད་པས་ན་ངེས་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་པོའོ།། དེ་ལྟར་ངེས་པར་རྟོགས་པའི་དོན་ལ་སྒྲུབ་པའི་དགོས་པའི་དབང་གིས་གཟིགས་པར་མཛད་པས་ན་གཟིགས་པ་པོའོ།། དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་རྣམས་ལ་སྒྲུབ་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་དང་བ་སྐྱེ་བར་མཛད་པས་ན་དང་བ་བསྐྱེད་པ་པོའོ།། "འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་" ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ "ཧི" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་བཤད་པའི་དོན་གྱི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། Anuppannassa maggassa uppādetāti sakasantāne nauppannapubbassa chaasādhāraṇañāṇahetubhūtassa ariyamaggassa bodhimūle lokahitatthaṃ sakasantāne uppādetā. Asañjātassa maggassa sañjanetāti veneyyasantāne asañjātapubbassa sāvakapāramīñāṇahetubhūtassa ariyamaggassa dhammacakkappavattanato pabhuti yāvajjakālā veneyyasantāne sañjanetā. Sāvakaveneyyānampi hi santāne bhagavatā vuttavacaneneva ariyamaggassa sañjananato bhagavā sañjanetā nāma hoti. Anakkhātassa maggassa akkhātāti aṭṭhadhammasamannāgatānaṃ buddhabhāvāya kathābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ buddhabhāvāya byākaraṇaṃ datvā anakkhātapubbassa pāramitāmaggassa ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākaraṇamatteneva bodhimūle uppajjitabbassa ariyamaggassa akkhātā. Ayaṃ nayo paccekabodhisattabyākaraṇepi labbhatiyeva. Maggaññūti paccavekkhaṇāvasena attano uppāditassa ariyamaggassa ñātā. Maggavidūti veneyyasantāne janetabbassa ariyamaggassa kusalo. Maggakovidoti bodhisattānaṃ akkhātabbamagge vicakkhaṇo. Atha vā abhisambodhipaṭipatti maggaññū, paccekabodhipaṭipatti maggavidū, sāvakabodhipaṭipatti maggakovido. Atha vā – "མ་སྐྱེས་པའི་ལམ་སྐྱེད་པར་མཛད་པ་པོ་" ཞེས་པ་ནི། རང་གི་རྒྱུད་ལ་སྔར་མ་སྐྱེས་པ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་གི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་དེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཆེད་དུ་རང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེད་པར་མཛད་པ་པོའོ།། "མ་བྱུང་བའི་ལམ་ཀུན་ཏུ་སྐྱེད་པར་མཛད་པ་པོ་" ཞེས་པ་ནི། གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་སྔར་མ་བྱུང་བའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་དེ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་ནས་བཟུང་ད་ལྟའི་དུས་ཀྱི་བར་དུ་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་ཀུན་ཏུ་སྐྱེད་པར་མཛད་པ་པོའོ།། འདི་ལྟར་ཉན་ཐོས་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལའང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་བཀའ་ཉིད་ཀྱིས་འཕགས་པའི་ལམ་སྐྱེ་བར་མཛད་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ "ཀུན་ཏུ་སྐྱེད་པ་པོ་" ཞེས་བྱའོ།། "མ་བསྟན་པའི་ལམ་སྟོན་པར་མཛད་པ་པོ་" ཞེས་པ་ནི། ཆོས་བརྒྱད་དང་ལྡན་ཞིང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གི་ཕྱིར་ལུང་བསྟན་པ་གནང་ནས། སྔར་མ་བསྟན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ལམ་དེ། "སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་ལུང་བསྟན་པ་ཙམ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་དེ་སྟོན་པར་མཛད་པ་པོའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ལུང་བསྟན་ལའང་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། "ལམ་མཁྱེན་པ་" ཞེས་པ་ནི། སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་རང་གིས་བསྐྱེད་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་མཁྱེན་པ་པོའོ།། "ལམ་རིག་པ་" ཞེས་པ་ནི། གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་བསྐྱེད་པར་བྱ་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་མཁས་པ་པོའོ།། "ལམ་ལ་མཁས་པ་" ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ལ་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ལམ་ལ་མཁས་ཤིང་མཁྱེན་པ་པོའོ།། ཡང་ན། རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ནི་ལམ་མཁྱེན་པ་ཡིན། རང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ནི་ལམ་རིག་པ་ཡིན། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ནི་ལམ་ལ་མཁས་པ་ཡིན། ཡང་ན། ‘‘Etena maggena tariṃsu pubbe,Tarissanti ye ca taranti ogha’’nti. (saṃ. ni. 5.409) – "སྔོན་ཆད་ལམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་བརྒལ་བར་གྱུར་ཏོ།། གང་དག་བརྒལ་བར་འགྱུར་བ་དང་ད་ལྟ་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བཞིན་པ་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།།" (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༥.༤༠༩) — Vacanato yathāyogaṃ atītānāgatapaccuppannabuddhapaccekabuddhasāvakānaṃ maggavasena ca suññatānimittaappaṇihitamaggavasena ca ugghaṭitaññūvipañcitaññūneyyapuggalānaṃ maggavasena ca yathākkamenettha yojanaṃ karonti[Pg.256]. Maggānugā ca panassāti bhagavato gatamaggānugāmino hutvā. Ettha ca-saddo hetuatthe nipāto, etena ca bhagavatā magguppādanādiguṇādhigamāya hetu vutto hoti. Pana-saddo katatthe nipāto, tena bhagavatā katamaggakaraṇaṃ vuttaṃ hoti. Pacchā samannāgatāti paṭhamaṃ gatassa bhagavato pacchā sīlādiguṇena samannāgatā. Iti thero ‘‘anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādīhi yasmā sabbepi bhagavato sīlādayo guṇā arahattamaggameva nissāya āgatā, tasmā arahattamaggameva nissāya guṇaṃ kathesi. ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་ཇི་ལྟར་འོས་པར། འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ། ད་ལྟར་བྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་དང་། སྟོང་པ་ཉིད་དང་། མཚན་མ་མེད་པ་དང་། སྨོན་པ་མེད་པའི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་དང་། མགོ་སྨོས་པས་གོ་བ་དང་། སྤྲོས་པས་གོ་བ་དང་། གདུལ་བྱའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་གོ་རིམ་བཞིན་འདིར་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ།། "ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་རྣམས་སོ།།" ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གཤེགས་པའི་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་རྣམས་སུ་གྱུར་ཏོ།། འདིར་ "ཅ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དེ། འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལམ་བསྐྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། "པ་ན་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དེ། དེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལམ་མཛད་པ་ཉིད་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། "ཕྱིས་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ།།" ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མར་གཤེགས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ཕྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའོ།། དེ་ལྟར་གནས་བརྟན་གྱིས་ "མ་སྐྱེས་པའི་ལམ་སྐྱེད་པར་མཛད་པ་པོ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡོན་ཏན་བཤད་དོ།། Jānaṃ jānātīti jānitabbaṃ jānāti, sabbaññutāya yaṃkiñci paññāya jānitabbaṃ nāma atthi, taṃ sabbaṃ pañcaneyyapathabhūtaṃ paññāya jānātīti attho. Passaṃ passatīti passitabbaṃ passati, sabbadassāvitāya taṃyeva neyyapathaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ viya karonto paññācakkhunā passatīti attho. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana yathāsabhāvaṃ gaṇhanto jānanto jānātiyeva, passanto passatiyeva. Svāyaṃ nayana pariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Viditatādiatthena ñāṇabhūto. Aviparītasabhāvaṭṭhena vā pariyattidhammapavattanato hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti vā dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūto. Ñāṇaṃ viya bhūtoti ñāṇabhūto. Aviparītadhammo viya bhūtoti dhammabhūto. Brahmā viya bhūtoti brahmabhūto. Yvāyaṃ dhammassa vacanato vattanato vā vattā. Nānappakārehi vacanato vattanato vā pavattā. Atthaṃ nīharitvā dassanato atthassa ninnetā. Amatādhigamāya paṭipattidesanato, amatappakāsanāya vā dhammadesanāya amatassa adhigamāpanato amatassa dātā. Lokuttarassa dhammassa uppāditattā veneyyānurūpena yathāsukhaṃ lokuttaradhammassa dānena ca dhammesu issaroti dhammassāmī. Tathāgatapadaṃ heṭṭhā vuttatthaṃ. "མཁྱེན་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ཏོ།།" ཞེས་པ་ནི། ཤེས་བྱ་རྣམས་མཁྱེན་པ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་གང་ཅི་ཡོད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ཤེས་བྱའི་ལམ་ལྔར་གྱུར་པ་རྣམས་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཁྱེན་པར་མཛད་པའི་དོན་ཏོ།། "གཟིགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་སོ།།" ཞེས་པ་ནི། གཟིགས་པར་བྱ་བ་རྣམས་གཟིགས་པ་སྟེ། ཐམས་ཅད་གཟིགས་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་བྱའི་ལམ་དེ་ཉིད་མིག་གིས་མཐོང་བ་བཞིན་དུ་མཛད་ནས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་གཟིགས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། ཇི་ལྟར་སྐྱེ་བོ་ཁ་ཅིག་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པས་ཤེས་བཞིན་དུའང་མི་ཤེས་ལ། མཐོང་བཞིན་དུའང་མི་མཐོང་བ་ལྟར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་གཤིས་ལུགས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འཛིན་པས་མཁྱེན་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པ་ཉིད་དང་། གཟིགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་པ་ཉིད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཉིད་ནི་འདྲེན་པ་དང་སྣ་ཁྲིད་པའི་དོན་གྱིས་སྤྱན་དུ་གྱུར་པའོ།། རྟོགས་པར་བྱས་པའི་དོན་གྱིས་ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པའོ།། ཡང་ན་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་གྱིས་སམ། ལུང་གི་ཆོས་བསྐོར་བའི་ཕྱིར་ཐུགས་ཀྱིས་བསམས་ནས་གསུང་གིས་ཕྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་ཆོས་སུ་གྱུར་པའོ།། མཆོག་གི་དོན་གྱིས་ཚངས་པར་གྱུར་པའོ།། ཡང་ན། སྤྱན་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་པས་སྤྱན་དུ་གྱུར་པའོ།། ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་པས་ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པའོ།། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཆོས་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་པས་ཆོས་སུ་གྱུར་པའོ།། ཚངས་པ་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་པས་ཚངས་པར་གྱུར་པའོ།། གང་འདི་ཆོས་གསུང་བ་དང་སྟོན་པའི་ཕྱིར་གསུང་བ་པོའོ།། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུང་བ་དང་སྟོན་པའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་སྟོན་པ་པོའོ།། དོན་ཕྱུང་ནས་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དོན་འདྲེན་པ་པོའོ།། འཆི་མེད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་རམ། འཆི་མེད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་སྟོན་པས་འཆི་མེད་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་འཆི་མེད་སྦྱིན་པ་པོའོ།། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། གདུལ་བྱ་དང་མཐུན་པར་ཇི་ལྟར་བདེ་བར་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་སྦྱིན་པས་ཆོས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་བའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་བདག་པོའོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། Idāni ‘‘jānaṃ jānātī’’tiādīhi vuttaguṇaṃ sabbaññutāya visesetvā dassetukāmo sabbaññutaṃ sādhento ‘‘natthī’’tiādimāha. Evaṃbhūtassa hi [Pg.257] tassa bhagavato pāramitāpuññaphalappabhāvanipphannena arahattamaggañāṇena sabbadhammesu savāsanassa sammohassa vihatattā asammohato sabbadhammānaṃ ñātattā aññātaṃ nāma natthi. Tatheva ca sabbadhammānaṃ cakkhunā viya ñāṇacakkhunā diṭṭhattā adiṭṭhaṃ nāma natthi. Ñāṇena pattattā aviditaṃ nāma natthi. Asammohasacchikiriyāya sacchikatattā asacchikataṃ nāma natthi. Asammohapaññāya phuṭṭhattā paññāya aphassitaṃ nāma natthi. ད་ནི་ "མཁྱེན་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ཏོ།།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ་བསྟན་པར་བཞེད་ནས། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པར། "མེད་དོ།།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ལ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུའི་མཐུ་ལས་གྲུབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས། ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་གཏི་མུག་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། མ་རྨོངས་པར་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ན་མ་མཁྱེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཐམས་ཅད་མིག་གིས་མཐོང་བ་བཞིན་དུ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་གཟིགས་པའི་ཕིར་མ་གཟིགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་དོ།། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་མ་རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་དོ།། མ་རྨོངས་པར་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་པས་མངོན་སུམ་དུ་མ་མཛད་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་དོ།། མ་རྨོངས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རེག་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མ་རེག་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་དོ།། Paccuppannanti paccuppannaṃ kālaṃ vā dhammaṃ vā. Upādāyāti ādāya, antokatvāti attho. Upādāyavacaneneva kālavinimuttaṃ nibbānampi gahitameva hoti. ‘‘Atītā’’divacanāni ca ‘‘natthī’’tiādivacaneneva ghaṭiyanti, ‘‘sabbe’’tiādivacanena vā. Sabbe dhammāti sabbasaṅkhatāsaṅkhatadhammapariyādānaṃ. Sabbākārenāti sabbadhammesu ekekasseva dhammassa aniccākārādisabbākārapariyādānaṃ. Ñāṇamukheti ñāṇābhimukhe. Āpāthaṃ āgacchantīti osaraṇaṃ upenti. Jānitabbanti padaṃ neyyanti padassa atthavivaraṇatthaṃ vuttaṃ. "ད་ལྟར་བྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་དུས་སམ་ཆོས་སོ།། "བཟུང་ནས་" ཞེས་པ་ནི་བླངས་ནས། ནང་དུ་བཅུག་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "བཟུང་ནས་" ཞེས་པའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་དུས་ལས་འདས་པའི་མྱང་འདས་ཀྱང་བཟུང་བ་ཉིད་དོ།། "འདས་པ་" ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་ "མེད་དོ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ནི་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ།། ཡང་ན་ "ཐམས་ཅད་" ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིས་སོ།། "ཆོས་ཐམས་ཅད་" ཞེས་པ་ནི་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པ་བསྡུས་པའོ།། "རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་" ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལས་ཆོས་རེ་རེ་ཉིད་ཀྱི་མི་རྟག་པའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པ་བསྡུས་པའོ།། "ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་རུ་" ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མངོན་དུ་འོ།། "སྣང་བའི་ལམ་དུ་འོང་བ་" ཞེས་པ་ནི་འདུ་བར་འགྱུར་བའོ།། "ཤེས་པར་བྱ་བ་" ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ "ཤེས་བྱ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། Attattho vātiādīsu vā-saddo samuccayattho. Attatthoti attano attho. Paratthoti paresaṃ tiṇṇaṃ lokānaṃ attho. Ubhayatthoti attano ca paresañcāti sakiṃyeva ubhinnaṃ attho. Diṭṭhadhammikoti diṭṭhadhamme niyutto, diṭṭhadhammappayojano vā attho. Samparāye niyutto, samparāyappayojano vā samparāyiko. Uttānotiādīsu vohāravasena vattabbo sukhapatiṭṭhattā uttāno. Vohāraṃ atikkamitvā vattabbo suññatāpaṭisaṃyutto dukkhapatiṭṭhattā gambhīro. Lokuttaro accantatirokkhattā gūḷho. Aniccatādiko ghanādīhi paṭicchannattā paṭicchanno. Apacuravohārena vattabbo yathārutaṃ aggahetvā adhippāyassa netabbato neyyo. Pacuravohārena vattabbo vacanamatteneva adhippāyassa nītattā nīto. Suparisuddhasīlasamādhivipassanattho tadaṅgavikkhambhanavasena vajjavirahitattā anavajjo. Kilesasamucchedanato ariyamaggattho nakkileso. Kilesapaṭippassaddhattā ariyaphalattho vodāno. Saṅkhatāsaṅkhatesu aggadhammattā nibbānaṃ paramattho. Parivattatīti buddhañāṇassa visayabhāvato abahibhūtattā antobuddhañāṇe byāpitvā vā samantā vā alaṅkaritvā vā visesena vā vattati. "རང་གི་དོན་ནམ།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། "ཝཱ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ།། "རང་གི་དོན་" ཞེས་པ་ནི་རང་གི་དོན་ནོ།། "གཞན་གྱི་དོན་" ཞེས་པ་ནི་གཞན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱི་དོན་ནོ།། "གཉིས་ཀའི་དོན་" ཞེས་པ་ནི་རང་དང་གཞན་གཉིས་ཀའི་དོན་ཅིག་ཅར་དུ་འགྲུབ་པའོ།། "ཚེ་འདིའི་དོན་" ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདི་ལ་གནས་པའམ། ཚེ་འདིའི་དགོས་པ་དང་ལྡན་པའི་དོན་ནོ།། "ཕྱི་མའི་དོན་" ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་མ་ལ་གནས་པའམ། ཕྱི་མའི་དགོས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། "གསལ་བ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། བདེ་བླག་ཏུ་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་གསལ་བའོ།། ཐ་སྙད་ལས་འདས་ཏེ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། སྟོང་པ་ཉིད་དང་འབྲེལ་ཞིང་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཟབ་མོའོ།། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ལྐོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གསང་བའོ།། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཐུག་པོ་ལ་སོགས་པས་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་བསྒྲིབས་པའོ།། ཐ་སྙད་ཉུང་ངུས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། སྒྲ་ཇི་བཞིན་པ་མ་ཡིན་པར་དགོངས་པ་དྲང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དྲང་དོན་ནོ།། ཐ་སྙད་མང་པོས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། ཚིག་ཙམ་གྱིས་དགོངས་པ་ངེས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར་ངེས་དོན་ནོ།། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་དོན་ཏེ། རེ་ཞིག་པ་དང་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ།། ཉོན་མོངས་པ་རྩད་ནས་གཅོད་པའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་དོན་ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའོ།། ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་འབྲས་བུའི་དོན་ཏེ། རྣམ་པར་བྱང་བའོ།། འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་གི་ཆོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མྱང་འདས་ནི་དོན་དམ་པའོ།། "འཁོར་རོ་" ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་མ་གྱུར་པར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ནང་དུ་ཁྱབ་པར་རམ། ཀུན་ནས་སམ། བརྒྱན་ནས་སམ། ཁྱད་པར་དུ་འཇུག་པའོ།། ‘‘Sabbaṃ [Pg.258] kāyakamma’’ntiādīhi bhagavato ñāṇavisayataṃ dasseti. Ñāṇānuparivattīti ñāṇaṃ anuparivatti, ñāṇavirahitaṃ na hotīti attho. Appaṭihatanti nirāvaraṇataṃ dasseti. Puna sabbaññutaṃ upamāya sādhetukāmo ‘‘yāvataka’’ntiādimāha. Tattha jānitabbanti neyyaṃ. Neyyapariyanto neyyāvasānamassa atthīti neyyapariyantikaṃ. Asabbaññūnaṃ pana neyyāvasānameva natthi. Ñāṇapariyantikepi eseva nayo. Purimayamake vuttatthameva iminā yamakena visesetvā dasseti, tatiyayamakena paṭisedhavasena niyametvā dasseti. Ettha ca neyyaṃ ñāṇassa pathattā neyyapatho. Aññamaññapariyantaṭṭhāyinoti neyyañca ñāṇañca khepetvā ṭhānato aññamaññassa pariyante ṭhānasīlā. "ལུས་ཀྱི་ལས་ཐམས་ཅད་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། "ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འཇུག་པ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་དང་བྲལ་བ་མ་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ།། "ཐོགས་པ་མེད་པ་" ཞེས་པས་ནི་སྒྲིབ་པ་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། ཡང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དཔེའི་སྒོ་ནས་སྒྲུབ་པར་བཞེད་ནས། "ཇི་ཙམ་པ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "ཤེས་པར་བྱ་བ་" ནི་ཤེས་བྱའོ།། "ཤེས་བྱའི་མཐའ་" ཞེས་པ་ནི། ཤེས་བྱའི་མཐའ་མ་དེ་ལ་ཡོད་པས་ན་ཤེས་བྱའི་མཐའ་དང་ལྡན་པའོ།། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལ་ནི་ཤེས་བྱའི་མཐའ་ཉིད་མེད་དོ།། "ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐའ་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། སྔ་མའི་ཟུང་གཉིས་སུ་བཤད་པའི་དོན་ཉིད་ཟུང་འདིས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ་སྟོན་ལ། ཟུང་གསུམ་པས་ནི་དགག་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་བྱས་ཏེ་སྟོན་ཏོ།། འདིར་ཤེས་བྱ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཤེས་བྱའི་ལམ་མོ།། "ཕན་ཚུན་གྱི་མཐར་གནས་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཤེས་བྱ་དང་ཡེ་ཤེས་གཉིས་ཟད་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར། ཕན་ཚུན་གྱི་མཐར་གནས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ།། Āvajjanapaṭibaddhāti manodvārāvajjanāyattā, āvajjitānantarameva jānātīti attho. Ākaṅkhapaṭibaddhāti ruciāyattā, āvajjanānantaraṃ javanañāṇena jānātīti attho. Itarāni dve padāni imesaṃ dvinnaṃ padānaṃ yathākkamena atthappakāsanatthaṃ vuttāni. Āsayaṃ jānātīti ettha āsayanti nissayanti etthāti āsayo, micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā kāmādīhi nekkhammādīhi vā paribhāvitassa santānassetaṃ adhivacanaṃ. Sattasantānaṃ anusenti anupavattentīti anusayā, thāmagatānaṃ kāmarāgādīnaṃva etaṃ adhivacanaṃ. Anusayaṃ jānātīti anusayakathā heṭṭhā vuttāyeva. "ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པ་སྟེ། ཡིད་ལ་བྱས་མ་ཐག་ཏུ་མཁྱེན་པའི་དོན་ཏོ།། "འདོད་པ་ལ་རག་ལས་པ་" ཞེས་པ་ནི། མོས་པ་ལ་རག་ལས་པ་སྟེ། ཡིད་ལ་བྱས་པའི་མཇུག་ཏུ་མྱུར་བར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཁྱེན་པའི་དོན་ཏོ།། ཚིག་གཞན་གཉིས་ནི་ཚིག་འདི་གཉིས་ཀྱི་དོན་གོ་རིམ་བཞིན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། "བསམ་པ་མཁྱེན་པ་" ཞེས་པ་འདིར་ "བསམ་པ་" ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་བརྟེན་པར་བྱེད་པས་ན་བསམ་པ་སྟེ། ལྟ་བ་ལོག་པའམ། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའམ། འདོད་པ་ལ་སོགས་པའམ། ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཕྲ་རྒྱས་སུ་གནས་ཤིང་རྗེས་སུ་འབྲང་བས་ན་ "ཕྲ་རྒྱས་" ཞེས་བྱ་སྟེ། མཐུ་བརྟས་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། "ཕྲ་རྒྱས་མཁྱེན་པ་" ཞེས་པའི་ཕྲ་རྒྱས་ཀྱི་གཏམ་ནི་གོང་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། Caritanti pubbe katakusalākusalakammaṃ. Adhimuttinti sampati kusale akusale vā cittavosaggo. Apparajakkheti paññāmaye akkhimhi appaṃ rāgādirajo etesanti apparajakkhā. Appaṃ rāgādirajo etesanti vā apparajakkhā, te apparajakkhe. Mahārajakkheti ñāṇamaye akkhimhi mahantaṃ rāgādirajo etesanti mahārajakkhā. Mahantaṃ rāgādirajo etesanti vā mahārajakkhā, te mahārajakkhe. Tikkhindriye mudindriyeti tikkhāni saddhādīni indriyāni etesanti tikkhindriyā. Mudūni saddhādīni indriyāni etesanti mudindriyā. Svākāre dvākāreti sundarā saddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti svākārā. Kucchitā garahitā asaddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti dvākārā. Suviññāpaye duviññāpayeti ye kathitaṃ kāraṇaṃ sallakkhenti [Pg.259] sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā. Tabbiparītā duviññāpayā. Bhabbābhabbeti bhabbe ca abhabbe ca. Ariyāya jātiyā bhavanti jāyantīti bhabbā. Vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ. Bhavissanti jāyissanti vāti bhabbā, bhājanabhūtāti attho. Ye ariyamaggapaṭivedhassa anucchavikā upanissayasampannā, te bhabbā. Vuttapaṭipakkhā abhabbā. སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་བྱས་པའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་སོ། མོས་པ་ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་དགེ་བ་འམ་མི་དགེ་བ་ལ་སེམས་གཏོད་པའོ། རྡུལ་ཆུང་བ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་ཆུང་བ་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་རྡུལ་ཆུང་བའོ། ཡང་ན་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་ཆུང་བ་ཡོད་པས་རྡུལ་ཆུང་བ་སྟེ། དེ་དག་ནི་རྡུལ་ཆུང་བ་རྣམས་སོ། རྡུལ་ཆེ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་རྣམས་ནི་རྡུལ་ཆེ་བའོ། ཡང་ན་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་ཆེན་པོ་ཡོད་པས་རྡུལ་ཆེ་བ་སྟེ། དེ་དག་ནི་རྡུལ་ཆེ་བ་རྣམས་སོ། དབང་པོ་རྣོན་པོ་དང་དབང་པོ་རྟུལ་པོ་ཞེས་པ་ལ། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་རྣོན་པོ་ཡོད་པ་ནི་དབང་པོ་རྣོན་པོའོ། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་རྟུལ་པོ་ཡོད་པ་ནི་དབང་པོ་རྟུལ་པོའོ། རྣམ་པ་བཟང་པོ་དང་རྣམ་པ་ངན་པ་ཞེས་པ་ལ། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་འམ་ཆ་ཤས་བཟང་པོ་ཡོད་པ་ནི་རྣམ་པ་བཟང་པོའོ། མ་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་འམ་ཆ་ཤས་ངན་པ་དང་སྨད་པར་བྱ་བ་ཡོད་པ་ནི་རྣམ་པ་ངན་པོའོ། རྟོགས་པར་སླ་བ་དང་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་ཞེས་པ་ལ། གང་དག་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་རྟོགས་ཤིང་བདེ་བླག་ཏུ་གོ་བར་བྱེད་ནུས་པ་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བའོ། དེ་ལས་བཟློག་པ་ནི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའོ། སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་སྐལ་བ་མི་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་སྐལ་བ་མི་ལྡན་པའོ། འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའོ། ད་ལྟ་བའི་ཉེ་འཁོར་ལ་ད་ལྟ་བའི་ཚིག་གོ། ཡང་ན་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྣོད་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གང་དག་འཕགས་པའི་ལམ་རྟོགས་པ་ལ་མཐུན་ཞིང་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་དང་ལྡན་པ་དེ་དག་ནི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའོ། བཤད་མ་ཐག་པ་ལས་བཟློག་པ་ནི་སྐལ་བ་མི་ལྡན་པའོ། Satte pajānātīti rūpādike ārammaṇe lagge laggite satte pajānāti. Sadevako lokoti saha devehi sadevako. Saha mārena samārako. Saha brahmunā sabrahmako. Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇī. Pajātattā pajā. Saha devamanussehi sadevamanussā. ‘‘Pajā’’ti sattalokassa pariyāyavacanametaṃ. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsaloko. Dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo. སེམས་ཅན་རྣམས་ཤེས་སོ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ལ་ཆགས་ཤིང་ཐོགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཤེས་པའོ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ལྷ་དང་བཅས་པའོ། བདུད་དང་ལྷན་ཅིག་པས་བདུད་དང་བཅས་པའོ། ཚངས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ཚངས་པ་དང་བཅས་པའོ། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པས་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེར་བཅས་པའོ། སྐྱེ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་ན་སྐྱེ་དགུའོ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ལྷ་དང་མིར་བཅས་པའོ། “སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། དེ་ལ་ལྷ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་གིས་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་ལྔ་བསྡུས་པ་དང་། བདུད་དང་བཅས་པའི་ཚིག་གིས་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག་པ་བསྡུས་པའོ། ཚངས་པ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་གིས་ཚངས་རིས་ལ་སོགས་པའི་ཚངས་པ་རྣམས་བསྡུས་པའོ། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེར་བཅས་པའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རྒོལ་དང་དགྲ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་དང་། སྡིག་པ་ཞི་བར་བྱས་ཤིང་སྡིག་པ་བསལ་བའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་པའོ། སྐྱེ་དགུའི་ཚིག་གིས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་བསྡུས་པའོ། ལྷ་དང་མིར་བཅས་པའི་ཚིག་གིས་མིང་གི་ལྷ་དང་ལྷག་མ་མི་རྣམས་བསྡུས་པའོ། དེ་ལྟར་འདིར་ཚིག་གསུམ་གྱིས་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་སྐྱེ་དགུའི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་བཟུང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito, samārakaggahaṇena chakāmāvacaraloko, sabrahmakaggahaṇena rūpāvacarabrahmaloko, sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasabbasattaloko vā. Api cettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassapi lokassa antobuddhañāṇe parivattanabhāvaṃ sādheti. Tato yesaṃ siyā ‘‘māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī, kiṃ sopi antobuddhañāṇe parivattatī’’ti. Tesaṃ vimatiṃ vidhamento ‘‘samārako’’ti āha. Yesaṃ pana siyā ‘‘brahmā mahānubhāvo, ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati. Dvīhi…pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ sopi antobuddhañāṇe parivattatī’’ti. Tesaṃ vimatiṃ vidhamento ‘‘sabrahmako’’ti āha. Tato yesaṃ [Pg.260] siyā ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanapaccatthikā, kiṃ tepi antobuddhañāṇe parivattantī’’ti. Tesaṃ vimatiṃ vidhamento ‘‘sassamaṇabrāhmaṇī pajā’’ti āha. ཚུལ་གཞན་ནི། ལྷ་དང་བཅས་པ་བཟུང་བས་གཟུགས་མེད་ཁམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་བཟུང་ལ། བདུད་དང་བཅས་པ་བཟུང་བས་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག་གི་འཇིག་རྟེན་དང་། ཚངས་པ་དང་བཅས་པ་བཟུང་བས་གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བས་འཁོར་བཞིའི་དབང་གིས་མིང་གི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་མིའི་འཇིག་རྟེན་ནམ། ཡང་ན་ལྷག་མ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་བཟུང་བའོ། གཞན་ཡང་འདིར་ལྷ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་གིས་མཆོག་གི་མཚམས་བཟུང་ནས་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་འདུ་བར་སྒྲུབ་པའོ། དེ་ནས་གང་དག་ལ་“བདུད་ནི་མཐུ་རྩལ་ཆེ་ཞིང་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག་གི་དབང་ཕྱུག་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་པ་ཡིན་ན། ཅི་དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་འདུ་འམ་”སྙམ་པའི་ཐེ་ཚོམ་ཡོད་པ་ལ། དེ་དག་གི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར་“བདུད་དང་བཅས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་གང་དག་ལ་“ཚངས་པ་ནི་མཐུ་རྩལ་ཆེ་སྟེ། མཛུབ་མོ་གཅིག་གིས་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ལ་འོད་ཟེར་འགྱེད་པར་བྱེད། མཛུབ་མོ་གཉིས་ནས་...པེ་...བཅུའི་བར་གྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ལ་འོད་ཟེར་འགྱེད་པར་བྱེད། བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བ་བླ་ན་མེད་པ་མྱོང་བར་བྱེད་ན། ཅི་དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་འདུ་འམ་”སྙམ་པའི་ཐེ་ཚོམ་ཡོད་པ་ལ། དེ་དག་གི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར་“ཚངས་པ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ནས་གང་དག་ལ་“བསྟན་པའི་ཕྱིར་རྒོལ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་མང་པོ་ཡོད་པ་དེ་དག་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་འདུ་འམ་”སྙམ་པའི་ཐེ་ཚོམ་ཡོད་པ་ལ། དེ་དག་གི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་བའི་ཕྱིར་“དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེར་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། Evaṃ ukkaṭṭhānaṃ antobuddhañāṇe parivattanabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa antobuddhañāṇe parivattanabhāvaṃ pakāsento ‘‘sadevamanussā’’ti āha. Ayamettha anusandhikkamo. Porāṇā panāhu ‘‘sadevakoti devatāhi saddhiṃ avasesaloko. Samārakoti mārena saddhiṃ avasesaloko. Sabrahmakoti brahmehi saddhiṃ avasesaloko. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhākārehi pariyādātuṃ ‘sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā’ti vuttaṃ. Evaṃ pañcahi padehi tena tena ākārena tedhātukameva pariyādinnaṃ hotī’’ti. དེ་ལྟར་མཆོག་རྣམས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་འདུ་བའི་ཚུལ་བསྟན་ནས། དེ་ནས་མིང་གི་ལྷ་དང་ལྷག་མ་མི་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་མཆོག་གི་མཚམས་ཀྱི་དབང་གིས་ལྷག་མའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་འདུ་བའི་ཚུལ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་“ལྷ་དང་མིར་བཅས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདི་ནི་འདིར་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རིམ་པའོ། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་ནི་“ལྷ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་མའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། བདུད་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་བདུད་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་མའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། ཚངས་པ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་མའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། དེ་ལྟར་ཁམས་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་ཚིག་གསུམ་གྱི་ནང་དུ་བཅུག་ནས། ཡང་བསྐྱར་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་མཐའ་དག་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་‘དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེར་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུ་ལྷ་དང་མིར་བཅས་པ་’ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་ཚིག་ལྔ་པོ་འདི་དག་གིས་རྣམ་པ་དེ་དང་དེས་ཁམས་གསུམ་པོ་ཉིད་མཐའ་དག་བསྡུས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། Antamasoti uparimantena. Timitimiṅgalanti ettha timi nāma ekā macchajāti, timiṃ gilituṃ samatthā tato mahantasarīrā timiṅgalā nāma ekā macchajāti, timiṅgalampi gilituṃ samatthā pañcayojanasatikasarīrā timitimiṅgalā nāma ekā macchajāti. Idha jātiggahaṇena ekavacanaṃ katanti veditabbaṃ. Garuḷaṃ venateyyanti ettha garuḷoti jātivasena nāmaṃ. Venateyyoti gottavasena. Padeseti ekadese. Sāriputtasamāti sabbabuddhānaṃ dhammasenāpatitthere gahetvā vuttanti veditabbaṃ. Sesasāvakā hi paññāya dhammasenāpatittherena samā nāma natthi. Yathāha – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189). Aṭṭhakathāyañca (visuddhi. 1.171; paṭi. ma. aṭṭha. 2.3.5) vuttaṃ – ཐ་ནའང་ཞེས་པ་ནི་མཐར་གཏུགས་པའི་མཚམས་ཀྱིས་སོ། ཉ་ཏི་མི་དང་ཏི་མིང་གྷ་ལ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཏི་མི་ཞེས་པ་ནི་ཉའི་རིགས་གཅིག་གོ། ཏི་མི་མིད་པར་ནུས་ཤིང་དེ་ལས་ལུས་ཆེ་བ་ནི་ཏི་མིང་གྷ་ལ་ཞེས་པའི་ཉའི་རིགས་གཅིག་གོ། ཏི་མིང་གྷ་ལའང་མིད་པར་ནུས་ཤིང་ལུས་ལ་དཔག་ཚད་ལྔ་བརྒྱ་ཡོད་པ་ནི་ཏི་མི་ཏི་མིང་གྷ་ལ་ཞེས་པའི་ཉའི་རིགས་གཅིག་གོ། འདིར་རིགས་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས་ཚིག་གཅིག་གི་ཚིག་ཏུ་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། མགོན་པོ་བྱ་ཁྱུང་བྷེ་ན་ཏེ་ཡ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་བྱ་ཁྱུང་ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་དབང་གིས་མིང་ཡིན་ལ། བྷེ་ན་ཏེ་ཡ་ཞེས་པ་ནི་རིགས་རྒྱུད་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཤས་གཅིག་ལའོ། ཤཱ་རིའི་བུ་དང་མཚུངས་པ་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བཟུང་ནས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ཉན་ཐོས་ལྷག་མ་རྣམས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་དང་མཚུངས་པ་ནི་མེད་དོ། ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག ངའི་ཉན་ཐོས་དགེ་སློང་ཤེས་རབ་ཆེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ་ཤཱ་རིའི་བུའོ།” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Lokanāthaṃ ṭhapetvāna, ye caññe santi pāṇino; Paññāya sāriputtassa, kalaṃ nāgghanti soḷasi’’nti. “འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་མ་གཏོགས་པ། སེམས་ཅན་གཞན་དག་གང་ཡོད་པ། ཤཱ་རིའི་བུ་ཡི་ཤེས་རབ་ཀྱི། བཅུ་དྲུག་ཆར་ཡང་མི་ཕོད་དོ།” ཞེས་སོ། Pharitvāti buddhañāṇaṃ sabbadevamanussānampi paññaṃ pāpuṇitvā ṭhānato tesaṃ paññaṃ pharitvā byāpitvā tiṭṭhati. Abhibhavitvāti sabbadevamanussānampi paññaṃ atikkamitvā, tesaṃ avisayabhūtampi sabbaṃ neyyaṃ abhibhavitvā tiṭṭhatīti attho. ཁྱབ་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཤེས་རབ་ལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་གནས་ནས་དེ་དག་གི་ཤེས་རབ་ལ་ཁྱབ་ཅིང་གནས་པའོ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནས་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཤེས་རབ་ལས་འདས་ཏེ། དེ་དག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་གྱུར་པའི་ཤེས་བྱ་མཐའ་དག་ལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནས་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། Paṭisambhidāyaṃ [Pg.261] (paṭi. ma. 3.5) pana ‘‘atighaṃsitvā’’ti pāṭho, ghaṃsitvā tuditvāti attho. Yepi tetiādīhi evaṃ pharitvā abhibhavitvā ṭhānassa paccakkhakāraṇaṃ dasseti. Tattha paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā. Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhume atthantare paṭivijjhanasamatthā. Kataparappavādāti viññātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca. Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā. Vo bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatānīti vālavedhī viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigamanāni attano paññāgamanena bhindantā viya carantīti attho. Atha vā ‘‘gūthagataṃ muttagata’’ntiādīsu (a. ni. 9.11) viya paññā eva paññāgataṃ. Diṭṭhiyo eva diṭṭhigatāni. Pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvāti dvipadampi tipadampi catupadampi pucchaṃ racayitvā tesaṃ pañhānaṃ atibahukattā sabbasaṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ. Gūḷhāni ca paṭicchannāni ca atthajātānīti pāṭhaseso. Tesaṃ tathā vinayaṃ disvā attanā abhisaṅkhataṃ pañhaṃ pucchantīti evaṃ bhagavatā adhippetattā pañhaṃ pucchanti. Aññesaṃ pana pucchāya okāsameva adatvā bhagavā upasaṅkamantānaṃ dhammaṃ deseti. Yathāha – སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས་ནི་ “བརྡར་ནས་” ཞེས་འབྱུང་སྟེ། བརྡར་བ་དང་གཙེས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གང་དག་ཀྱང་དེ་དག་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེ་ལྟར་ཁྱབ་ཅིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་གནས་ཀྱི་མངོན་སུམ་གྱི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་ཏོ། དེ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་པ་ནི་མཁས་པའི་རང་བཞིན་དང་ལྡན་པའོ། ཞིབ་མོ་ཞེས་པ་ནི་བློ་གྲོས་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ་སྟེ། དོན་ཕྲ་མོ་རྣམས་རྟོགས་པར་ནུས་པའོ། ཕ་རོལ་གྱི་སྨྲ་བ་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་གྲུབ་མཐའ་ཤེས་ཤིང་གཞན་དང་ལྷན་ཅིག་རྩོད་པ་ལ་གོམས་པའོ། སྐྲ་གཤགས་པར་ནུས་པ་ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི་སྐྲ་གཤགས་པའི་འཕོང་སྐྱེན་པ་དང་མཚུངས་པའོ། ཁྱོད་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ལྟ་བར་གྱུར་པ་རྣམས་གཅོད་ཅིང་རྒྱུ་བར་སེམས་སོ་ཞེས་པ་ནི། སྐྲ་གཤགས་པའི་འཕོང་སྐྱེན་པས་སྐྲ་གཤགས་པ་ལྟར། གཞན་གྱི་ལྟ་བའི་བགྲོད་པ་ཕྲ་མོ་རྣམས་ཀྱང་རང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བགྲོད་པས་གཅོད་ཅིང་རྒྱུ་བ་ལྟ་བུའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། “བཤང་བར་གྱུར་པ་དང་གཅིན་དུ་གྱུར་པ་”ལ་སོགས་པ་ལྟར། ཤེས་རབ་ཉིད་ནི་ཤེས་རབ་ཏུ་གྱུར་པའོ། ལྟ་བ་ཉིད་ནི་ལྟ་བར་གྱུར་པའོ། དྲི་བ་མངོན་པར་འདུ་བྱས་ཤིང་མངོན་པར་འདུ་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི། རྐང་པ་གཉིས་པ་དང་། གསུམ་པ་དང་། བཞི་པའི་དྲི་བ་བརྩམས་ནས། དྲི་བ་དེ་དག་ཤིན་ཏུ་མང་བའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་བསྡུ་བའི་དོན་དུ་ལན་གཉིས་གསུངས་སོ། གསང་བ་དང་སྦས་པའི་དོན་གྱི་རྣམ་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ལྷག་མའོ། དེ་དག་གི་དེ་ལྟ་བུའི་འདུལ་བ་གཟིགས་ནས། རང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱས་པའི་དྲི་བ་འདྲི་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགོངས་པའི་ཕྱིར་དྲི་བ་འདྲི་བའོ། གཞན་དག་ལ་ནི་དྲི་བའི་གོ་སྐབས་མི་སྟེར་བར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཉེ་བར་འོང་བ་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་ཏོ། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Te pañhaṃ abhisaṅkharonti ‘imaṃ mayaṃ pañhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma, sace no samaṇo gotamo evaṃ puṭṭho evaṃ byākarissati, evamassa mayaṃ vādaṃ āropessāma, evaṃ cepi no puṭṭho evaṃ byākarissati, evampissa mayaṃ vādaṃ āropessāmā’ti. Te suṇanti ‘samaṇo khalu bho gotamo amukaṃ nāma gāmaṃ vā nigamaṃ vā osaṭo’ti. Te yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamanti. Te samaṇo gotamo dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te samaṇena gotamena dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchanti, kutossa vādaṃ āropessanti, aññadatthu samaṇasseva gotamassa sāvakā sampajjantī’’ti (ma. ni. 1.289). “དེ་དག་གིས་དྲི་བ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དེ། ‘བདག་ཅག་གིས་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ལ་ཉེ་བར་སོང་ནས་དྲི་བ་འདི་འདྲི་བར་བྱའོ། གལ་ཏེ་བདག་ཅག་གིས་དེ་ལྟར་དྲིས་པ་ལ་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་འདི་ལྟར་ལུང་བསྟན་ན། བདག་ཅག་གིས་ཁོང་ལ་རྩོད་པ་འདི་ལྟར་འགོད་པར་བྱའོ། གལ་ཏེ་ཡང་བདག་ཅག་གིས་འདི་ལྟར་དྲིས་པ་ལ་འདི་ལྟར་ལུང་བསྟན་ན། བདག་ཅག་གིས་ཁོང་ལ་རྩོད་པ་འདི་ལྟར་ཡང་འགོད་པར་བྱའོ།’ ཞེས་སོ། དེ་དག་གིས་‘ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ནི་གྲོང་འམ་གྲོང་རྡལ་ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ཏུ་གཤེགས་སོ་’ཞེས་ཐོས་སོ། དེ་དག་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་གང་ན་བ་དེར་ཉེ་བར་སོང་ངོ། དེ་དག་ལ་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱིས་ཡང་དག་པར་སྟོན། ཡང་དག་པར་འཛུད་པར་བྱེད། ཡང་དག་པར་གཟེངས་སྟོད། ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱེད་དོ། དེ་དག་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱིས་ཡང་དག་པར་བསྟན། ཡང་དག་པར་བཙུད། ཡང་དག་པར་གཟེངས་བསྟོད། ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱས་པ་ན། དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ལ་དྲི་བ་མི་འདྲི་ན། རྩོད་པ་འགོད་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། གཞན་དུ་ན་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ཉིད་ཀྱི་ཉན་ཐོས་སུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སོ། Kasmā pañhe na pucchantīti ce? Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṃ desento parisāya ajjhāsayaṃ oloketi, tato passati ‘‘ime paṇḍitā gūḷhaṃ rahassaṃ pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgatā’’ti. So tehi apuṭṭhoyeva [Pg.262] ‘‘pañhapucchāya ettakā dosā, vissajjane ettakā, atthe, pade, akkhare ettakāti; imaṃ pañhaṃ pucchanto evaṃ puccheyya, vissajjento evaṃ vissajjeyyā’’ti; iti ovaṭṭikasāraṃ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā dasseti. Te paṇḍitā ‘‘seyyā vata no, ye mayaṃ ime pañhe na pucchimhā. Sacepi mayaṃ puccheyyāma, appatiṭṭhite no katvā samaṇo gotamo khipeyyā’’ti attamanā bhavanti. ཅིའི་ཕྱིར་དྲི་བ་མི་འདྲི་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་ཆོས་སྟོན་པའི་ཚེ་འཁོར་གྱི་བསམ་པ་ལ་གཟིགས་ཏེ། དེ་ནས་“མཁས་པ་འདི་དག་གིས་གསང་བ་དང་གསང་ཆེན་གྱི་དྲི་བ་རྣམས་སྐེད་རགས་ཀྱི་ནང་དུ་བཅུག་ནས་འོངས་སོ་”ཞེས་གཟིགས་སོ། ཁོང་གིས་དེ་དག་གིས་མ་དྲིས་པར། “དྲི་བ་འདྲི་བ་ལ་སྐྱོན་འདི་ཙམ་ཡོད། ལན་འདེབས་པ་ལ་འདི་ཙམ་ཡོད། དོན་དང་། ཚིག་དང་། ཡི་གེ་ལ་འདི་ཙམ་ཡོད་དོ། དྲི་བ་འདི་འདྲི་བར་བྱེད་ན་འདི་ལྟར་འདྲི་བར་བྱའོ། ལན་འདེབས་པར་བྱེད་ན་འདི་ལྟར་ལན་གདབ་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། དེ་ལྟར་སྐེད་རགས་ཀྱི་ནང་དུ་བཅུག་ནས་ཁྱེར་འོངས་པའི་དྲི་བ་རྣམས་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་བར་དུ་བཅུག་ནས་སྟོན་ཏོ། མཁས་པ་དེ་དག་གིས་“བདག་ཅག་གིས་དྲི་བ་འདི་དག་མ་དྲིས་པ་ནི་བདག་ཅག་ལ་ལེགས་སོ། གལ་ཏེ་བདག་ཅག་གིས་དྲིས་ན་ཡང་། དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་བདག་ཅག་གཞི་མེད་པར་བྱས་ནས་སྐྲོད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་དགའ་མགུ་ཡི་རངས་པར་འགྱུར་རོ། Api ca buddhā nāma dhammaṃ desentā parisaṃ mettāya pharanti. Mettāpharaṇena dasabalesu mahājanassa cittaṃ pasīdati. Buddhā nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇā, amatena hadayaṃ siñcantā viya dhammaṃ kathenti. Tatra nesaṃ mettāpharaṇena pasannacittānaṃ evaṃ hoti – ‘‘evarūpaṃ advejjhakathaṃ amoghakathaṃ niyyānikakathaṃ kathentena bhagavatā saddhiṃ na sakkhissāma paccanīkaggāhaṃ gaṇhitu’’nti attano pasannabhāveneva pañhe na pucchantīti. གཞན་ཡང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་ཚེ་བྱམས་པས་འཁོར་ལ་ཁྱབ་པར་མཛད་དོ། །བྱམས་པས་ཁྱབ་པར་མཛད་པ་དེས་སྟོབས་བཅུ་མངའ་བ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་སེམས་དད་པར་འགྱུར་རོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དང་། མཐོང་ན་ཉམས་དགའ་བ་དང་། གསུང་སྙན་པ་དང་། ལྗགས་འཇམ་པ་དང་། ཚེམས་ཀྱི་སོ་སྐྱོབ་ལེགས་པར་མཚམས་སྦྱར་བ་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཏེ། བདུད་རྩིས་སྙིང་ལ་བྲན་པ་བཞིན་དུ་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལ་དེ་དག་གི་བྱམས་པས་ཁྱབ་པར་མཛད་པས་སེམས་དད་པ་རྣམས་ལ་འདི་ལྟར་འགྱུར་ཏེ། ‘འདི་འདྲ་བའི་གཉིས་སུ་མེད་པའི་གཏམ་དང་། དོན་ཡོད་པའི་གཏམ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་གཏམ་གསུང་བར་མཛད་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བདག་ཅག་གིས་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་འཛིན་པ་བཟུང་བར་མི་ནུས་སོ་’ཞེས་རང་ཉིད་དད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དྲི་བ་མི་འདྲི་བའོ།། Kathitā vissajjitā vāti ‘‘evaṃ tumhe pucchathā’’ti apucchitapañhānaṃ uccāraṇena te pañhā bhagavatā kathitā eva honti. Yathā ca te vissajjetabbā, tathā vissajjitā eva honti. Niddiṭṭhakāraṇāti iminā kāraṇena iminā hetunā evaṃ hontīti evaṃ sahetukaṃ katvā vissajjanena bhagavatā niddiṭṭhakāraṇā eva honti te pañhā. Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjantīti khattiyapaṇḍitādayo bhagavato pañhavissajjaneneva bhagavato samīpe khittakā pakkhittakā sampajjanti; sāvakā vā sampajjanti, upāsakā vāti attho; sāvakasampattiṃ vā pāpuṇanti, upāsakasampattiṃ vāti vuttaṃ hoti. Athāti anantaratthe, tesaṃ upakkhittakasampattisamanantaramevāti attho. Tatthāti tasmiṃ ṭhāne, tasmiṃ adhikāre vā. Atirocatīti ativiya jotati pakāsati. Yadidaṃ paññāyāti yāyaṃ bhagavato paññā, tāya paññāya bhagavāva atirocatīti attho. Iti-saddo kāraṇattho, iminā kāraṇenāti attho. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti. ‘བཤད་པ་འམ་ལན་བཏབ་པ་’ཞེས་པ་ནི། ‘ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་དྲིས་ཤིག་’ཅེས་མ་དྲིས་པའི་དྲི་བ་རྣམས་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་དྲི་བ་དེ་དག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཤད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཇི་ལྟར་དེ་དག་གི་ལན་གདབ་པར་བྱ་བ་དེ་བཞིན་དུ་ལན་བཏབ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །‘བསྟན་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་’ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་འདི་དང་རྐྱེན་འདིས་འདི་ལྟར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འདི་ལྟར་རྒྱུ་དང་བཅས་པར་མཛད་ནས་ལན་གནང་བས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ཉིད་དུ་དྲི་བ་དེ་དག་འགྱུར་རོ། །‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་མཁས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དྲི་བའི་ལན་གནང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་གནས་པ་དང་བཅུག་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན་ཉན་ཐོས་སུ་འགྱུར་རམ། དགེ་བསྙེན་དུ་འགྱུར་བའི་དོན་ཏེ། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་འགྱུར་རམ། དགེ་བསྙེན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། །‘དེ་ནས་’ཞེས་པ་ནི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དོན་ཏེ། དེ་དག་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའི་མཇུག་ཐོག་ཉིད་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །‘དེ་ལ་’ཞེས་པ་ནི་གནས་དེ་ལའམ། སྐབས་དེ་ལའོ། །‘ལྷག་པར་མཛེས་སོ་’ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྣང་བར་བྱེད་པའོ། །‘འདི་ལྟ་སྟེ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་’ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཤེས་རབ་གང་ཡིན་པ་དེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ལྷག་པར་མཛེས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །‘ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་’ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་ཏེ། རྒྱུ་མཚན་འདིས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་སྤྱི་བཤད་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Pasūrasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. པ་སཱུ་རའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 9. Māgaṇḍiyasuttaniddesavaṇṇanā ༩. མཱ་གནྡི་ཡའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 70. Navame [Pg.263] māgaṇḍiyasuttaniddese paṭhamagāthāya tāva ajapālanigrodhamūle nānārūpāni nimminitvā abhikāmaṃ āgataṃ māradhītaraṃ disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca chandamattampi methunasmiṃ nāhosi, kimevidaṃ imissā dārikāya muttakarīsapuṇṇaṃ rūpaṃ disvā bhavissati, sabbathā pādāpi naṃ samphusituṃ na icche, kutonena saṃvasitunti. ༧༠. དགུ་པ་མཱ་གནྡི་ཡའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས། རེ་ཞིག་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ནི། རྫི་བོའི་བྱ་རྒོད་ཀྱི་ཤིང་ནྱ་གྲོ་དྷའི་དྲུང་དུ་གཟུགས་སྣ་ཚོགས་སྤྲུལ་ནས་འདོད་ཆགས་དང་བཅས་ཏེ་ལྷགས་པའི་བདུད་ཀྱི་བུ་མོ་སྲེད་པ་དང་། དགའ་བྲལ་དང་། ཆགས་པ་རྣམས་མཐོང་ནས་ཀྱང་། འཁྲིག་པ་ལ་འདོད་པ་ཙམ་ཡང་མ་བྱུང་ན། བུ་མོ་གཅིན་དང་བཤང་བས་གང་བའི་གཟུགས་འདི་མཐོང་ནས་ལྟ་ཅི་སྨོས། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞབས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་ལ་རེག་པར་མི་འདོད་ན། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ལྟ་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེས་པའོ།། Muttapuṇṇanti āhārautuvasena vatthipuṭantaraṃ pūretvā ṭhitamuttena pūritaṃ. Karīsapuṇṇanti pakkāsayasaṅkhāte heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare ubbedhena aṭṭhaṅgulamatte antāvasāne ṭhitavaccena puṇṇaṃ. Semhapuṇṇanti udarapaṭale ṭhitaekapattappamāṇena semhena pūritaṃ. Ruhirapuṇṇanti yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantena vakkahadayayakanapapphāse temayamānena ṭhitena ekapattassa pūraṇamattena sannicitalohitasaṅkhātena ca kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā dhamanījālānusārena sabbaṃ upādiṇṇakasarīraṃ pharitvā ṭhitasaṃsaraṇalohitasaṅkhātena ca duvidhena ruhirena puṇṇaṃ. ‘གཅིན་གྱིས་གང་བ་’ཞེས་པ་ནི། ཟས་དང་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ལྒང་པའི་ནང་དུ་གཅིན་གྱིས་གང་ཞིང་གནས་པའོ། །‘བཤང་བས་གང་བ་’ཞེས་པ་ནི། ལོང་ག་ཞེས་བྱ་བ་ལྟེ་བའི་འོག་དང་སྒལ་ཚིགས་ཀྱི་རྩ་བའི་བར་དུ་དཔངས་སུ་སོར་བརྒྱད་ཙམ་གྱི་རྒྱུ་མའི་མཐར་གནས་པའི་བཤང་བས་གང་བའོ། །‘བད་ཀན་གྱིས་གང་བ་’ཞེས་པ་ནི། ལྟོ་བའི་ཤ་ལྤགས་ཀྱི་སྟེང་དུ་གནས་པའི་ལོ་མ་གཅིག་གི་ཚད་ཙམ་གྱི་བད་ཀན་གྱིས་གང་བའོ། །‘ཁྲག་གིས་གང་བ་’ཞེས་པ་ནི། མཆིན་པའི་འོག་གི་ཆ་གང་བར་བྱས་ནས། སྙིང་དང་མཁལ་མ་དང་གློ་བའི་སྟེང་དུ་ཅུང་ཟད་ཅུང་ཟད་འཛག་ཅིང་། མཁལ་མ་དང་སྙིང་དང་མཆིན་པ་དང་གློ་བ་རྣམས་བརླན་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་གནས་པའི་ལོ་མ་གཅིག་གང་བའི་ཚད་ཙམ་གྱི་བསགས་པའི་ཁྲག་ཅེས་བྱ་བ་དང་། སྐྲ་དང་སྤུ་དང་སེན་མོ་དང་སོ་རྣམས་ཀྱི་ཤ་དང་བྲལ་བའི་གནས་དང་། མཁྲེགས་ཤིང་སྐམ་པའི་པགས་པ་མ་གཏོགས་པར། རྩ་སྦུབས་ཀྱི་དྲ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཉེ་བར་བཟུང་བའི་ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་པར་གནས་པའི་འཁོར་བའི་ཁྲག་ཅེས་བྱ་བ་སྟེ། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་ཁྲག་གིས་གང་བའོ།། Aṭṭhisaṅghātanti sakalasarīre heṭṭhā aṭṭhīnaṃ upariṭṭhitāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni, tehi aṭṭhīhi ghaṭitaṃ. Nhārusambandhanti sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitāni nava nhārusatāni, tehi nhārūhi sambandhaṃ ābandhaṃ. Rudhiramaṃsāvalepananti saṃsaraṇalohitena ca sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpetvā ṭhitena navamaṃsapesisatena ca anulittaṃ sarīraṃ. Cammavinaddhanti sakalasarīraṃ pariyonandhitvā pākaṭakilomakassa upari chaviyā heṭṭhā ṭhitaṃ cammaṃ, tena cammena vinaddhaṃ pariyonaddhaṃ. ‘‘Cammāvanaddha’’ntipi pāḷi. Chaviyā paṭicchannanti atisukhumachaviyā paṭicchannaṃ chādetvā ṭhitaṃ. Chiddāvachiddanti anekachiddaṃ. Uggharantanti akkhimukhādīhi uggharantaṃ. Paggharantanti adhobhāgena paggharantaṃ. Kimisaṅghanisevitanti sūcimukhādīhi nānāpāṇakulasamūhehi āsevitaṃ. Nānākalimalaparipūranti anekavidhehi asucikoṭṭhāsehi pūritaṃ. ‘རུས་པའི་ཚོགས་’ཞེས་པ་ནི། ལུས་མཐའ་དག་གི་འོག་གི་རུས་པའི་སྟེང་དུ་གནས་པའི་རུས་པ་སུམ་བརྒྱ་ལྷག་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་གིས་སྦྱར་བའོ། །‘ཆུ་རྒྱུས་ཀྱིས་འབྲེལ་བ་’ཞེས་པ་ནི། ལུས་མཐའ་དག་གི་རུས་པ་རྣམས་སྦྲེལ་ནས་གནས་པའི་ཆུ་རྒྱུས་དགུ་བརྒྱ་ཡོད་པ་དེ་དག་གིས་འབྲེལ་ཞིང་བཅིངས་པའོ། །‘ཁྲག་དང་ཤས་བྱུགས་པ་’ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བའི་ཁྲག་དང་། རུས་པ་སུམ་བརྒྱ་ལྷག་ཙམ་ལ་བྱུགས་ནས་གནས་པའི་ཤ་རྡོག་དགུ་བརྒྱས་བྱུགས་པའི་ལུས་སོ། །‘པགས་པས་གཡོགས་པ་’ཞེས་པ་ནི། ལུས་མཐའ་དག་ཀུན་ནས་བཏུམས་ཏེ། གསལ་བའི་ཚིལ་བུའི་སྟེང་དང་། ཤ་ལྤགས་ཀྱི་འོག་ཏུ་གནས་པའི་པགས་པ་དེས་གཡོགས་ཤིང་ཀུན་ནས་བཏུམས་པའོ། །‘པགས་པས་བཏུམས་པ་’ཞེས་ཀྱང་ལུང་ལས་འབྱུང་ངོ་། །‘ཤ་ལྤགས་ཀྱིས་བཀབ་པ་’ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་ཤ་ལྤགས་ཀྱིས་བཀབ་ཅིང་གཡོགས་ནས་གནས་པའོ། །‘བུ་ག་དང་བཅས་པ་’ཞེས་པ་ནི། བུ་ག་དུ་མ་དང་ལྡན་པའོ། །‘འཛག་པ་’ཞེས་པ་ནི། མིག་དང་ཁ་ལ་སོགས་པ་ནས་འཛག་པའོ། །‘འབྱིན་པ་’ཞེས་པ་ནི། འོག་གི་ཆ་ནས་འབྱིན་པའོ། །‘སྲིན་བུའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྟེན་པ་’ཞེས་པ་ནི། ཁབ་ཀྱི་མཆུ་ཅན་ལ་སོགས་པའི་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྟེན་པའོ། །‘མི་གཙང་བའི་དྲི་མ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བ་’ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་དུ་མའི་མི་གཙང་བའི་ཆ་ཤས་རྣམས་ཀྱིས་གང་བའོ།། 71. Tato [Pg.264] māgaṇḍiyo ‘‘pabbajitā nāma mānusake kāme pahāya dibbakāmatthāya pabbajanti, ayañca dibbepi kāme na icchati, idampi itthiratanaṃ, kā nu assa diṭṭhī’’ti pucchituṃ dutiyaṃ gāthamāha. Tattha etādisaṃ ce ratananti dibbitthiratanaṃ sandhāya bhaṇati. Nārinti attano dhītaraṃ sandhāya. Diṭṭhigataṃ sīlavataṃ nu jīvitanti diṭṭhiñca sīlañca vatañca jīvitañca. Bhavūpapattiñca vadesi kīdisanti attano bhavūpapattiṃ vā tuvaṃ kīdisaṃ vadesi. ༧༡. དེ་ནས་མཱ་གནྡི་ཡས། ‘རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་མིའི་འདོད་པ་རྣམས་སྤངས་ནས་ལྷའི་འདོད་པའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་འབྱུང་ན། འདི་ནི་ལྷའི་འདོད་པ་ལའང་མི་འདོད་ཅིང་། འདི་ལྟ་བུའི་བུད་མེད་ཀྱི་རིན་ཆེན་ལའང་མི་འདོད་ན། ཁོང་གི་ལྟ་བ་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་’ཞེས་དྲི་བའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་‘འདི་འདྲ་བའི་རིན་ཆེན་’ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་བུད་མེད་ཀྱི་རིན་ཆེན་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །‘བུད་མེད་’ཞེས་པ་ནི་རང་གི་བུ་མོ་ལ་དགོངས་པའོ། །‘ལྟ་བར་གྱུར་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་དང་འཚོ་བ་’ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། བརྟུལ་ཞུགས་དང་། འཚོ་བ་ཉིད་དོ། །‘སྐྱེ་བ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་གསུངས་’ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྐྱེ་བ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་གསུངས་ཞེས་པའོ།། 72. Ito parā dve gāthā vissajjanapucchānayena pavattattā pākaṭasambandhāyeva. Tāsu paṭhamagāthāya saṅkhepattho – tassa mayhaṃ māgaṇḍiya dvāsaṭṭhidiṭṭhigatadhammesu nicchinitvā ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 3.27, 301) evaṃ idaṃ vadāmīti samuggahītaṃ na hoti natthi na vijjati, kiṃ kāraṇā? Ahañhi passanto diṭṭhīsu ādīnavaṃ kañci diṭṭhiṃ aggahetvā saccāni pavicinanto ajjhattaṃ rāgādīnaṃ santibhāvena ajjhattasantisaṅkhātaṃ nibbānameva addasanti. ༧༢. འདི་ལས་གཞན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ནི་ལན་དང་དྲི་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་འབྲེལ་བ་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །དེ་དག་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་བསྡུས་དོན་ནི། མཱ་གནྡི་ཡ། ང་ལ་ལྟ་བར་གྱུར་པའི་ཆོས་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དག་ལས་རྣམ་པར་ངེས་ཏེ། ‘འདི་ཉིད་བདེན་པ་ཡིན་གྱི་གཞན་ནི་གཏི་མུག་གོ་’ཞེས་འདི་ལྟར་སྨྲའོ་ཞེས་ཀུན་ཏུ་འཛིན་པ་མེད་དོ། །མི་མངའོ། །མི་དམིགས་སོ། །རྒྱུ་མཚན་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ངས་ནི་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས། ལྟ་བ་གང་ཡང་མ་བཟུང་བར་བདེན་པ་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་། ནང་གི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཞི་བའི་དངོས་པོས་ནང་གི་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། Ādīnavanti upaddavaṃ. Sadukkhanti kāyikadukkhena sadukkhaṃ. Savighātanti cetasikadukkhena sahitaṃ. Saupāyāsanti upāyāsasahitaṃ. Sapariḷāhanti sadarathaṃ. Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya. Na virāgāyāti na vaṭṭe virāgatthāya. Na nirodhāyāti na vaṭṭassa nirodhatthāya. Na upasamāyāti na vaṭṭassa upasamatthāya. Na abhiññāyāti na vaṭṭassa abhijānanatthāya. Na sambodhāyāti na kilesaniddāvigamena vaṭṭato sambujjhanatthāya. Na nibbānāyāti na amatanibbānatthāya. Ettha pana ‘‘nibbidāyā’’ti vipassanā. ‘‘Virāgāyā’’ti maggo. ‘‘Nirodhāya upasamāyā’’ti nibbānaṃ. ‘‘Abhiññāya sambodhāyā’’ti maggo. ‘‘Nibbānāyā’’ti nibbānameva. Evaṃ ekasmiṃ ṭhāne vipassanā, tīsu maggo, tīsu nibbānaṃ vuttanti evaṃ vavatthānakathā veditabbā. Pariyāyena pana sabbānipetāni maggavevacanānipi nibbānavevacanānipi hontiyeva. ‘ཉེས་དམིགས་’ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བའོ། །‘སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པ་’ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པའོ། །‘འཚིག་པ་དང་བཅས་པ་’ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པའོ། །‘ཡིད་གདུང་བ་དང་བཅས་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཡིད་གདུང་བ་དང་བཅས་པའོ། །‘ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་བཅས་པ་’ཞེས་པ་ནི་ངལ་བ་དང་བཅས་པའོ། །‘སྐྱོ་བར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་ལ་སྐྱོ་བའི་དོན་དུ་མ་ཡིན་པའོ། །‘ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་དོན་དུ་མ་ཡིན་པའོ། །‘འགོག་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་འགོག་པའི་དོན་དུ་མ་ཡིན་པའོ། །‘ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དོན་དུ་མ་ཡིན་པའོ། །‘མངོན་པར་ཤེས་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་མངོན་པར་ཤེས་པའི་དོན་དུ་མ་ཡིན་པའོ། །‘རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གཉིད་ལས་སད་པས་འཁོར་བ་ལས་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པའི་དོན་དུ་མ་ཡིན་པའོ། །‘མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་འཆི་བ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དོན་དུ་མ་ཡིན་པའོ། །འདིར་ནི་‘སྐྱོ་བར་འགྱུར་བ་’ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་ངོ་། །‘ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བ་’ཞེས་པ་ནི་ལམ་མོ། །‘འགོག་པ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་བ་’ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །‘མངོན་པར་ཤེས་པ་དང་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་ལམ་མོ། །‘མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་’ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་གནས་གཅིག་ཏུ་ལྷག་མཐོང་དང་། གསུམ་དུ་ལམ་དང་། གསུམ་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གསུངས་སོ་ཞེས་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་གཞག་པའི་བཤད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ན་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ལམ་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱང་ཡིན་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱང་ཡིན་ནོ།། Ajjhattaṃ rāgassa santinti ajjhattarāgassa santabhāvena nibbutabhāvena ajjhattasantisaṅkhātaṃ nibbānaṃ olokesiṃ. Dosassa santintiādīsupi eseva nayo. Pacinanti niddesassa uddesapadaṃ. Vicinantoti saccāni vaḍḍhento vibhāvento. Pavicinantoti tāneva paccekaṃ vibhāvento. Keci [Pg.265] ‘‘gavesanto’’ti vaṇṇayanti. Adassanti olokesiṃ. Adakkhinti vinivijjhiṃ. Aphassinti paññāya phusiṃ. Paṭivijjhinti ñāṇena paccakkhaṃ akāsiṃ. ‘ནང་གི་འདོད་ཆགས་ཞི་བ་’ཞེས་པ་ནི། ནང་གི་འདོད་ཆགས་ཞི་བའི་དངོས་པོ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དངོས་པོས་ནང་གི་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བལྟས་སོ། །‘ཞེ་སྡང་ཞི་བ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །‘འཚོལ་བ་’ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་མདོར་བསྟན་གྱི་ཚིག་གོ། །‘རྣམ་པར་འབྱེད་པ་’ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་རྣམས་སྤེལ་ཞིང་རྣམ་པར་འབྱེད་པའོ། །‘སོ་སོར་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་’ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ཉིད་སོ་སོར་རྣམ་པར་འབྱེད་པའོ། །ཁ་ཅིག་གིས་ནི་‘འཚོལ་བ་’ཞེས་རྣམ་པར་འགྲེལ་ལོ། །‘མཐོང་བ་’ཞེས་པ་ནི་བལྟས་པའོ། །‘རྟོགས་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཁོང་དུ་ཆུད་པའོ། །‘རེག་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རེག་པའོ། །‘མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའོ།། 73. Dutiyagāthāya saṅkhepattho – yānimāni diṭṭhigatāni tehi tehi sattehi vinicchinitvā gahitattā ‘‘vinicchayā’’ti ca attano paccayehi abhisaṅkhatabhāvādinā nayena ‘‘pakappitānī’’ti ca vuccanti, te ve munī diṭṭhigatadhamme aggahetvā ajjhattasantīti yametamatthaṃ brūsi, ācikkha me, kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ taṃ kathaṃ pakāsitaṃ dhīrehīti vadati. ༧༣. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་བསྡུས་དོན་ནི། ལྟ་བར་གྱུར་པ་གང་དག་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་གིས་རྣམ་པར་ངེས་ནས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་‘རྣམ་པར་ངེས་པ་’ཞེས་ཀྱང་། རང་གི་རྐྱེན་གྱིས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་‘ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པ་’ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པ་དེ་དག་ཉིད་དོ། །ཐུབ་པ་ཁྱོད་ཀྱིས་ལྟ་བར་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་མ་བཟུང་བར་‘ནང་གི་ཞི་བ་’ཞེས་དོན་གང་ཞིག་གསུངས་པ་དེ། བདག་ལ་བཤད་དུ་གསོལ། ཇི་ལྟར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ཉིད་རྟོགས་པར་མཛད་ཅིང་། ཇི་ལྟར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་བསྟན་པ་ལགས་ཞེས་སྨྲས་པའོ།། Imissā gāthāya niddeso uttānattho ṭhapetvā paramatthapadaṃ. Tattha yaṃ paramatthanti yaṃ uttamaṃ nibbānaṃ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ནི་དོན་དམ་པའི་ཚིག་མ་གཏོགས་པ་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་‘དོན་དམ་པ་གང་ཡིན་པ་’ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གང་ཡིན་པའོ།། 74. Athassa bhagavā yathā yena upāyena taṃ padaṃ dhīrehi pakāsitaṃ, taṃ upāyaṃ sapaṭipakkhaṃ dassento ‘‘na diṭṭhiyā’’ti gāthamāha. Tattha na diṭṭhiyātiādīhi diṭṭhisutiaṭṭhasamāpattiñāṇabāhirasīlabbatāni paṭikkhipati. ‘‘Suddhimāhā’’ti ettha vuttaṃ āha-saddaṃ sabbattha nakārena saddhiṃ yojetvā purimapadattayaṃ netvā ‘‘diṭṭhiyā suddhiṃ nāha na kathemī’’ti evamattho veditabbo. Yathā cettha, evaṃ uttarapadesupi. Tattha ca adiṭṭhiyā nāhāti dasavatthukaṃ sammādiṭṭhiṃ vinā na kathemi. Tathā assutiyāti navaṅgaṃ savanaṃ vinā. Añāṇāti kammassakatasaccānulomikañāṇaṃ vinā. Asīlatāti pātimokkhasaṃvaraṃ vinā. Abbatāti dhutaṅgavataṃ vinā. Nopi tenāti tesu ekamekena diṭṭhiādimattenāpi na kathemīti evamattho veditabbo. Ete ca nissajja anuggahāyāti ete ca purimadiṭṭhiādibhede kaṇhapakkhike dhamme samugghātakaraṇena nissajja, pacchime adiṭṭhiādibhede sukkapakkhikepi atammayatāpajjanena anuggahāya. Santo anissāya bhavaṃ na jappeti imāya paṭipattiyā rāgādivūpasamena santo cakkhādīsu kañci dhammaṃ anissāya ekampi bhavaṃ na jappe, apihetuṃ apatthetuṃ samattho siyā, ayamassa ajjhattasantīti adhippāyo. ༧༤. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་ཐབས་གང་གིས་གནས་དེ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་བསྟན་པ་དེ། ཐབས་དེ་ཉིད་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་བཅས་པ་སྟོན་པར་མཛད་དེ། ‘ལྟ་བས་མ་ཡིན་’ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་ོ། །དེ་ལ་‘ལྟ་བས་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ལྟ་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཀྱི་ཤེས་པ་དང་། ཕྱི་རོལ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་རྣམས་སེལ་བར་མཛད་དོ། །‘དག་པ་གསུངས་སོ་’ཞེས་པ་འདིར་གསུངས་པའི་‘གསུངས་སོ་’ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་‘མ་ཡིན་’ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་ལྷན་ཅིག་སྦྱར་ནས་སྔ་མའི་ཚིག་གསུམ་ལ་བཀྲི་བར་བྱས་ཏེ། ‘ལྟ་བས་དག་པ་ནི་ངས་མི་སྨྲའོ་’ཞེས་འདི་ལྟར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་འདིར་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ་འོག་གི་ཚིག་རྣམས་ལའང་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་‘ལྟ་བ་མེད་པས་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་གཞི་བཅུ་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་མ་གཏོགས་པར་མི་སྨྲའོ། །དེ་བཞིན་དུ་‘ཐོས་པ་མེད་པས་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་དགུའི་ཐོས་པ་མ་གཏོགས་པའོ། །‘ཤེས་པ་མེད་པས་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་དང་བདེན་པའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཤེས་པ་མ་གཏོགས་པའོ། །‘ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པས་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་མ་གཏོགས་པའོ། །‘བརྟུལ་ཞུགས་མེད་པས་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་བརྟུལ་ཞུགས་མ་གཏོགས་པའོ། །‘དེས་ཀྱང་མ་ཡིན་’ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ལས་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་རེ་རེ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་མི་སྨྲའོ་ཞེས་འདི་ལྟར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །‘དེ་དག་ཀྱང་བཏང་ནས་མི་འཛིན་པར་’ཞེས་པ་ནི་སྔ་མའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ནག་པོའི་ཕྱོགས་རྣམས་རྩད་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་པས་བཏང་ནས་དང་། ཕྱི་མའི་ལྟ་བ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ལའང་དེ་ཉིད་དུ་མི་ཞེན་པར་བྱེད་པས་མི་འཛིན་པར་རོ། །‘ཞི་བ་མི་གནས་པར་སྲིད་པ་ལ་མི་རེ་འོ་’ཞེས་པ་ནི། ལམ་འདིས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ཞི་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། མིག་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གང་ལའང་མི་གནས་པར་སྲིད་པ་གཅིག་ལའང་མི་རེ་ཞིང་། སྨོན་པ་མེད་པ་དང་མངོན་པར་མི་འདོད་པར་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་ཁོང་གི་ནང་གི་ཞི་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། Savanampi icchitabbanti suttādivasena suṇanampi ākaṅkhitabbaṃ. Sambhārā ime dhammāti sammādiṭṭhiādikā ime dhammā upakāraṭṭhena sambhārā honti[Pg.266]. Kaṇhapakkhikānanti akusalapakkhe bhavānaṃ. Samugghātato pahānaṃ icchitabbanti sammā hananato samucchedato pahānaṃ ākaṅkhitabbaṃ. Tedhātukesu kusalesu dhammesūti kāmarūpārūpasaṅkhātesu tebhūmakesu kosallasambhūtesu. Atammayatāti nittaṇhabhāvo. “ཐོས་པ་ཡང་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉན་པ་ཡང་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།། “ཆོས་འདི་དག་ནི་ཚོགས་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་འདི་དག་ཕན་འདོགས་པའི་དོན་གྱིས་ཚོགས་སུ་འགྱུར་རོ།། “ནག་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “རྩ་བ་ནས་བཅོམ་སྟེ་སྤོང་བ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བཅོམ་པ་སྟེ་ཀུན་ནས་བཅད་དེ་སྤོང་བ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།། “ཁམས་གསུམ་གྱི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ས་གསུམ་པ་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ལའོ།། “དེ་ལས་མ་གྲུབ་པ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་སྲེད་པ་མེད་པའི་དངོས་པོའོ།། 75. Evaṃ vutte vacanatthaṃ asallakkhento māgaṇḍiyo ‘‘no ce kirā’’ti gāthamāha. Tattha diṭṭhādīni vuttanayāneva. Kaṇhapakkhikāniyeva pana sandhāya ubhayatrāpi āha. Āha-saddaṃ pana ‘‘no ce’’ti saddena yojetvā no ce kira āha no ce kira kathesīti evaṃ attho daṭṭhabbo. Momūhanti atimūḷhaṃ, mohanaṃ vā. Paccentīti jānanti. Imissāpi gāthāya niddeso uttāno. ༧༥. དེ་སྐད་ཅེས་གསུངས་པ་ན། ཚིག་གི་དོན་ལ་མ་བརྟག་པར་མ་གན་དི་ཡས་“གལ་ཏེ་མིན་ནམ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྨྲས་སོ།། དེ་ལ་“ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་”ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། འོན་ཀྱང་ནག་པོའི་ཕྱོགས་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་ནས་གཉིས་ཀར་གསུངས་སོ།། “གསུངས་སོ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་“གལ་ཏེ་མིན་ན་”ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་སྦྱར་ཏེ། གལ་ཏེ་མ་གསུངས་པ་མིན་ནམ། གལ་ཏེ་མ་བཤད་པ་མིན་ནམ་ཞེས་བྱ་བར་དོན་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། “རྨོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྨོངས་པའམ། རྨོངས་པར་བྱེད་པའོ།། “ཤེས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ཡང་གསལ་བའོ།། 76. Athassa bhagavā taṃ diṭṭhiṃ nissāya pucchaṃ paṭikkhipanto ‘‘diṭṭhiñca nissāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – tvaṃ māgaṇḍiya diṭṭhiṃ nissāya punappunaṃ pucchamāno yāni te diṭṭhigatāni samuggahitāni, tesveva samuggahītesu pamohaṃ āgato tvaṃ ito ca mayā vuttaajjhattasantito paṭipattito dhammadesanato vā aṇumpi yuttasaññaṃ na passasi, tena kāraṇena tvaṃ imaṃ dhammaṃ momūhato passasīti. ༧༦. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོའི་ལྟ་བ་དེ་ལ་བརྟེན་པའི་དྲི་བ་ལ་བཟློག་པར་མཛད་བཞིན། “ལྟ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། མ་གན་དི་ཡ། ཁྱོད་ནི་ལྟ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་འདྲི་ཞིང་། ཁྱོད་ཀྱིས་ལྟ་བར་གྱུར་པ་གང་དག་བཟུང་བ་དེ་དག་ཉིད་ལ་བཟུང་བས་རྨོངས་པར་གྱུར་ཏེ། ངས་འདི་ནས་བཤད་པའི་ནང་གི་ཞི་བ་དང་། སྒྲུབ་པ་དང་། ཆོས་བསྟན་པ་ལས་རིགས་པའི་འདུ་ཤེས་ཕྲ་མོ་ཙམ་ཡང་མི་མཐོང་བས། རྒྱུ་མཚན་དེས་ཁྱོད་ཀྱིས་ཆོས་འདི་ལ་རྨོངས་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་ངོ་ཞེས་བྱའོ།། Lagganaṃ nissāya laggananti diṭṭhilagganaṃ allīyitvā diṭṭhilagganaṃ. Bandhananti diṭṭhibandhanaṃ. Palibodhanti diṭṭhipalibodhaṃ. “ཆགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་ཆགས་པ་ལ་ཞེན་ནས་ལྟ་བའི་ཆགས་པའོ།། “འཆིང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་འཆིང་བའོ།། “ཀུན་ནས་དཀྲི་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་ཀུན་ནས་དཀྲི་བའོ།། Andhakāraṃ pakkhandosīti bahalandhakāraṃ paviṭṭhosi. Yuttasaññanti samaṇadhamme yuttasaññaṃ. Pattasaññanti samaṇadhamme paṭiladdhasaññaṃ. Lagganasaññanti sañjānitasaññaṃ. Kāraṇasaññanti hetusaññaṃ. Ṭhānasaññanti kāraṇasaññaṃ. Na paṭilabhasīti na vindasi. Kuto ñāṇanti maggañāṇaṃ pana kena kāraṇena labhissasi. Aniccaṃ vāti hutvā abhāvaṭṭhena pañcakkhandhā aniccaṃ. Aniccasaññānulomaṃ vāti ‘‘pañcakkhandhā aniccā’’ti uppannā saññā aniccasaññā, tāya saññāya anulomaṃ appaṭikkūlaṃ aniccasaññānulomaṃ. Kiṃ taṃ? Vipassanāñāṇaṃ. Dvinnaṃ vipassanāñāṇānaṃ dukkhānattasaññānulomānampi eseva nayo. “མུན་ནག་ཏུ་ཞུགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་མུན་ནག་མཐུག་པོར་ཞུགས་པའོ།། “རིགས་པའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ལ་རིགས་པའི་འདུ་ཤེས་སོ།། “ཐོབ་པའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ལ་ཐོབ་པའི་འདུ་ཤེས་སོ།། “ཆགས་པའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པའི་འདུ་ཤེས་སོ།། “རྒྱུའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་འདུ་ཤེས་སོ།། “གནས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་འདུ་ཤེས་སོ།། “མི་ཐོབ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་རྙེད་པའོ།། “ཡེ་ཤེས་གང་ལས་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་རྒྱུ་གང་གིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རམ། “མི་རྟག་པ་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས་ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་མི་རྟག་པའོ།། “མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དམ།”ཞེས་པ་ནི་“ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་མི་རྟག་པའོ་”ཞེས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ཡིན་ལ། འདུ་ཤེས་དེ་དང་མཐུན་ཞིང་མི་འགལ་བ་ནི་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་དང་མཐུན་པའོ།། དེ་གང་ཞེ་ན། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་སོ།། ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་གཉིས་པོ་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་བདག་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་དང་མཐུན་པ་དག་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། 77. Evaṃ samuggahitesu pamohena māgaṇḍiyassa vivādāpattiṃ dassetvā idāni tesu aññesu ca dhammesu vigatappamohassa attano nibbivādataṃ [Pg.267] dassento ‘‘samo visesī’’ti gāthamāha. Tassattho – yo evaṃ tidhā mānena vā diṭṭhiyā vā puggalena vā maññati, so tena mānena tāya vā diṭṭhiyā tena vā puggalena vivadeyya. Yo pana amhādiso imāsu tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti na tassa hoti, na ca hīnoti pāṭhaseso. Imissāpi gāthāya niddeso uttānova. ༧༧. དེ་ལྟར་བཟུང་བ་རྣམས་ལ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་མ་གན་དི་ཡ་རྩོད་པར་འཇུག་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་དག་དང་ཆོས་གཞན་རྣམས་ལ་རྨོངས་པ་དང་བྲལ་བའི་བདག་ཉིད་རྩོད་པ་མེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར། “མཉམ་པའམ་ཁྱད་པར་འཕགས་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། གང་ཞིག་དེ་ལྟར་ང་རྒྱལ་ལམ། ལྟ་བའམ། གང་ཟག་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་རློམ་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི། ང་རྒྱལ་དེའམ། ལྟ་བ་དེའམ། གང་ཟག་དེས་རྩོད་པར་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་བདག་ཅག་ལྟ་བུ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་མི་གཡོ་བ་ནི། “མཉམ་པའམ་ཁྱད་པར་འཕགས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་དེ་ལ་མེད་དོ། “དམན་པའང་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ལྷག་མའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ཡང་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། 78. Kiñca bhiyyo – ‘‘saccanti so’’ti gāthā. Tassattho – so evarūpo pahīnamānadiṭṭhiko ‘‘mādiso ‘bāhitapāpattā’dinā nayena brāhmaṇo, idameva sacca’’nti kiṃ vadeyya kiṃ vatthuṃ bhaṇeyya, kena vā kāraṇena bhaṇeyya, ‘‘mayhaṃ saccaṃ, tuyhaṃ musā’’ti vā kena mānena diṭṭhiyā puggalena vā vivadeyya. Yasmiṃ mādise khīṇāsave ‘‘sadisohamasmī’’ti pavattiyā samaṃ vā, itaradvayabhāvena pavattiyā visamaṃ vā maññitaṃ natthi, samānādīsu kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya paṭipphareyyāti. Imissāpi gāthāya niddeso uttāno. ༧༨. གཞན་ཡང་། “དེ་ནི་བདེན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། དེའི་དོན་ནི། ང་རྒྱལ་དང་ལྟ་བ་སྤངས་པ་དེ་ལྟ་བུ་དེས་“བདག་ལྟ་བུ་ནི་སྡིག་པ་བསལ་བའི་ཚུལ་ལ་སོགས་པས་བྲམ་ཟེ་ཡིན་ལ། འདི་ཉིད་བདེན་ནོ་”ཞེས་ཅི་ཞིག་སྨྲ་བར་འགྱུར། དངོས་པོ་གང་ཞིག་བརྗོད་པར་འགྱུར། ཡང་ན་རྒྱུ་གང་གིས་བརྗོད་པར་འགྱུར། “བདག་གི་ནི་བདེན་ལ། ཁྱོད་ཀྱི་ནི་རྫུན་ནོ་”ཞེས་ང་རྒྱལ་ལམ། ལྟ་བའམ། གང་ཟག་གང་གིས་རྩོད་པར་འགྱུར། བདག་ལྟ་བུའི་ཟག་པ་ཟད་པ་གང་ལ་“བདག་ནི་མཚུངས་པའོ་”ཞེས་འཇུག་པས་མཉམ་པའམ། གཞན་གཉིས་ཀྱི་དངོས་པོས་འཇུག་པས་མི་མཉམ་པར་རློམ་པ་མེད་ན། མཚུངས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྨྲ་བ་གང་གིས་སྦྱོར་བར་བྱེད། ལན་ལྡོན་པར་བྱེད་ཅེས་བྱའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ཡང་གསལ་བའོ།། 79. Nanu ekaṃseneva evarūpo puggalo? ‘‘Okaṃ pahāyā’’ti gāthā. Tattha okaṃ pahāyāti rūpadhātvādiviññāṇassokāsaṃ tatra chandarāgappahānena chaḍḍetvā. Aniketasārīti rūpanimittaniketādīni taṇhāvasena asaranto. Gāme akubbaṃ muni santhavānīti gāme gihisanthavāni akaronto. Kāmehi rittoti kāmesu chandarāgābhāvena sabbakāmehi puthubhūto. Apurakkharānoti āyatiṃ attabhāvaṃ anabhinibbattento. Kathaṃ na viggayha janena kayirāti janena saddhiṃ viggāhikakathaṃ na katheyya. ༧༩. གང་ཟག་འདི་ལྟ་བུ་ནི་ངེས་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནམ། “གནས་སྤངས་ནས་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། དེ་ལ་“གནས་སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གནས་དེ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱས་ཏེ་བོར་བའོ།། “གནས་མེད་པར་རྒྱུ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའི་གནས་ལ་སོགས་པ་ལ་སྲེད་པའི་དབང་གིས་མི་གནས་པའོ།། “ཐུབ་པས་གྲོང་དུ་འདྲིས་པར་མི་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་གྲོང་དུ་ཁྱིམ་པ་རྣམས་དང་འདྲིས་པར་མི་བྱེད་པའོ།། “འདོད་པ་དག་ལས་དབེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་མེད་པའི་ཕྱིར་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་ལས་སོ་སོར་གྱུར་པའོ།། “མདུན་དུ་མི་བདར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་མའི་ལུས་མངོན་པར་མི་སྒྲུབ་པའོ།། “སྐྱེ་བོ་དང་ལྷན་ཅིག་རྩོད་པར་མི་བྱེད་པ་ཅི་ལྟར་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་དང་ལྷན་ཅིག་རྩོད་པའི་གཏམ་མི་སྨྲ་བའོ།། Hāliddakānīti evaṃnāmako gahapati. Yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkamīti yenāti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Tasmā yattha mahākaccāno, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena mahākaccāno devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena [Pg.268] mahākaccāno upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ mahākaccānassa samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti. “ཧ་ལིདྡ་ཀཱ་ནི་”ཞེས་པ་ནི་མིང་འདི་ལྟ་བུ་ཡོད་པའི་ཁྱིམ་བདག་གོ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་མ་ཧཱ་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན་གང་ན་བ་དེར་ཉེ་བར་སོང་ངོ་”ཞེས་པའི་“གང་ན་བ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲའོ།། དེ་ལྟ་བས་ན། མ་ཧཱ་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན་གང་དུ་བཞུགས་པའི་གནས་དེར་ཉེ་བར་སོང་ངོ་ཞེས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཡང་ན། རྒྱུ་གང་གི་ཕྱིར་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཧཱ་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན་ལ་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་སོང་ངོ་ཞེས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། རྒྱུ་གང་གི་ཕྱིར་མ་ཧཱ་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན་ལ་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་ཞེ་ན། བྱ་ཚོགས་རྣམས་ཀྱིས་རྟག་ཏུ་འབྲས་བུ་ཆགས་པའི་ཤིང་ཆེན་པོ་ལ་ཞིམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་སྤྱོད་པར་འདོད་པ་བཞིན། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཐོབ་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཉེ་བར་སོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་སོང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ།། “ཉེ་བར་སོང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་མཐར་ཕྱིན་པ་སྟོན་པའོ།། ཡང་ན། དེ་ལྟར་སོང་ནས་དེ་ལས་ཀྱང་ཉེ་བའི་གནས་ཏེ་མ་ཧཱ་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ནའི་ཉེ་འཁོར་དུ་སོང་ངོ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བྱའོ།། Abhivādetvāti pañcapatiṭṭhitena vanditvā. Idāni yenatthena mahākaccānassa upaṭṭhānaṃ āgato, taṃ pucchitukāmo dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi patiṭṭhāpetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.7) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, evaṃ nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. Nisīdīti nisajjaṃ kappesi. Paṇḍitā hi devamanussā garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti. Ayañca gahapati tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi. “ཕྱག་འཚལ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་ལྔ་ས་ལ་བཙུགས་ཏེ་ཕྱག་བྱས་ནས་སོ།། ད་ནི་དོན་གང་གི་ཕྱིར་མ་ཧཱ་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན་ལ་བསྙེན་བཀུར་དུ་འོངས་པ་དེ་འདྲི་བར་འདོད་པས། སེན་མོ་བཅུ་འདུས་པའི་འོད་ཟེར་འབར་བའི་ཐལ་མོ་སྤྱི་བོར་བཞག་སྟེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འདུག་གོ། “ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་“ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་མི་མཉམ་པར་འཁོར་རོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་མ་ནིང་གི་ཚིག་གོ། དེ་ལྟ་བས་ན། ཇི་ལྟར་འདུག་པ་ན་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འདུག་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་འདུག་གོ་ཞེས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཡང་ན་འདི་ནི་གནས་ཀྱི་དོན་ལ་ལས་སུ་བྱ་བའི་སྒྲའོ།། “འདུག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་སྟན་ལ་འཁོད་པའོ།། ལྷ་དང་མི་མཁས་པ་རྣམས་ནི་བླ་མའི་གནས་སུ་ཉེ་བར་སོང་ནས། སྟན་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འདུག་གོ། ཁྱིམ་བདག་འདི་ཡང་དེ་དག་གི་ནང་གི་གཅིག་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འདུག་གོ། Kathaṃ nisinno ca pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ? Atidūraṃ accāsannaṃ uparivātaṃ unnatappadesaṃ atisammukhaṃ atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti. ཇི་ལྟར་འདུག་པ་ན་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འདུག་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། འདུག་པའི་སྐྱོན་དྲུག་སྤངས་ནས་སོ།། འདི་ལྟ་སྟེ། ཐག་རིང་ཆེས་པ་དང་། ཉེ་ཆེས་པ་དང་། རླུང་ཕྱོགས་གོང་མ་དང་། ས་ཕྱོགས་མཐོ་བ་དང་། མངོན་སུམ་དྲང་པོ་དང་། རྒྱབ་ཕྱོགས་ཆེས་པའོ།། ཐག་རིང་ཆེས་པར་འདུག་ན་ནི། གལ་ཏེ་སྨྲ་བར་འདོད་ན་སྐད་ཆེན་པོས་སྨྲ་དགོས་སོ།། ཉེ་ཆེས་པར་འདུག་ན་ནི་རེག་པར་བྱེད་དོ།། རླུང་ཕྱོགས་གོང་མར་འདུག་ན་ནི་ལུས་ཀྱི་དྲི་མས་གནོད་པར་བྱེད་དོ།། ས་ཕྱོགས་མཐོ་བར་འདུག་ན་ནི་མ་གུས་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། མངོན་སུམ་དྲང་པོར་འདུག་ན་ནི། གལ་ཏེ་བལྟ་བར་འདོད་ན་མིག་དང་མིག་གཏད་དེ་བལྟ་དགོས་སོ།། རྒྱབ་ཕྱོགས་ཆེས་པར་འདུག་ན་ནི། གལ་ཏེ་བལྟ་བར་འདོད་ན་མཇིང་པ་བསྲིངས་ཏེ་བལྟ་དགོས་སོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་འདི་ཡང་འདུག་པའི་སྐྱོན་དྲུག་པོ་འདི་དག་སྤངས་ཏེ་འདུག་གོ། དེའི་ཕྱིར་“ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འདུག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Etadavocāti etaṃ avoca. Vuttamidaṃ bhante kaccāna bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañheti aṭṭhakavaggiyamhi māgaṇḍiyapañho nāma atthi, tasmiṃ pañhe. “འདི་སྐད་ཅེས་གསོལ་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་འདི་སྐད་ཅེས་གསོལ་བའོ།། “བཙུན་པ་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚོམས་བརྒྱད་པའི་མ་གན་དི་ཡའི་དྲི་བ་ལས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། ཚོམས་བརྒྱད་པའི་ནང་དུ་མ་གན་དི་ཡའི་དྲི་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དེ། དྲི་བ་དེ་ཉིད་ལའོ།། Rūpadhātūti rūpakkhandho adhippeto. Rūpadhāturāgavinibandhanti rūpadhātumhi rāgena vinibaddhaṃ. Viññāṇanti kammaviññāṇaṃ. Okasārīti gehasārī ālayasārī. Kasmā panettha ‘‘viññāṇadhātu kho gahapatī’’ti na vuttanti? Sammohavighātatthaṃ. ‘‘Oko’’ti hi atthato paccayo vuccati, purejātañca [Pg.269] kammaviññāṇaṃ pacchājātassa kammaviññāṇassapi vipākaviññāṇassapi, vipākaviññāṇañca vipākaviññāṇassapi kammaviññāṇassapi paccayo hoti, tasmā ‘‘kataraṃ nu kho idha viññāṇa’’nti sammoho bhaveyya. Tassa vighātatthaṃ taṃ aggahetvā asambhinnāva desanā katāti. Apica vipākaārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyoti vuttāti tā dassetumpi idha viññāṇaṃ na gahitaṃ. “གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་དགོངས་པའོ།། “གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་བཅིངས་པའོ།། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ།། “གནས་ལ་རྒྱུ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་ལ་རྒྱུ་བའམ་གནས་ལ་རྒྱུ་བའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་“ཁྱིམ་བདག་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ནི་”ཞེས་མ་གསུངས་ཞེ་ན། རྨོངས་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་རོ།། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་“གནས་”ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་ལ་བརྗོད་ལ། སྔོན་དུ་སྐྱེས་པའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་ཕྱིས་སྐྱེས་པའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཉིས་ཀའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་ཞིང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཉིས་ཀའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་“འདིར་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་རྨོངས་པར་འགྱུར་རོ།། རྨོངས་པ་དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་དེ་མ་བཟུང་བར་མ་འདྲེས་པར་ཆོས་བསྟན་པ་མཛད་དོ།། གཞན་ཡང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གནས་བཞི་ཞེས་གསུངས་པས། དེ་དག་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་འདིར་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མ་བཟུང་ངོ་།། Upayupādānāti taṇhūpayadiṭṭhūpayavasena dve upayā, kāmupādānādīni cattāri upādānāni ca. Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayāti akusalacittassa adhiṭṭhānabhūtā ceva abhinivesabhūtā ca anusayabhūtā ca. Tathāgatassāti sammāsambuddhassa. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ ete pahīnāva, satthu pana khīṇāsavabhāvo loke atipākaṭoti uparimakoṭiyā evaṃ vuttaṃ. Viññāṇadhātuyāti idha viññāṇaṃ kasmā gahitaṃ? Kilesappahānadassanatthaṃ. Kilesā hi na kevalaṃ catūsuyeva khandhesu pahīnā pahīyanti, pañcasupi pahīyantiyevāti kilesappahānadassanatthaṃ gahitaṃ. Evaṃ kho gahapati anokasārī hotīti evaṃ kammaviññāṇena okaṃ asarantena anokasārī nāma hoti. “ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དང་ཉེ་བར་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དང་ལྟ་བའི་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་གཉིས་དང་། འདོད་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ་བཞིའོ།། “སེམས་ཀྱི་གནས་དང་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་སེམས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་པ་དང་། མངོན་པར་ཞེན་པར་གྱུར་པ་དང་། བག་ལ་ཉལ་བར་གྱུར་པ་རྣམས་སོ།། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིའོ།། ཟག་པ་ཟད་པ་ཐམས་ཅད་ལའང་འདི་དག་སྤངས་ཟིན་པ་ཉིད་ཡིན་མོད་ཀྱི། སྟོན་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་ཉིད་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་ཕྱིར། མཐར་ཐུག་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། “རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལ་”ཞེས་པར་འདིར་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཅིའི་ཕྱིར་བཟུང་ཞེ་ན། ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་ཕུང་པོ་བཞི་པོ་ཁོ་ན་ལ་སྤངས་ཤིང་སྤོང་བར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་གྱི། ལྔ་ཆར་ལའང་སྤོང་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བཟུང་ངོ་།། “ཁྱིམ་བདག་དེ་ལྟར་ན་གནས་མེད་པར་རྒྱུ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གནས་ལ་མི་གནས་པས་གནས་མེད་པར་རྒྱུ་བ་ཞེས་བྱའོ།། Rūpanimittaniketavisāravinibandhāti rūpameva kilesānaṃ paccayaṭṭhena nimittaṃ, ārammaṇakiriyasaṅkhātena nivāsaṭṭhena niketanti rūpanimittaniketaṃ. Visāro ca vinibandho ca visāravinibandhā. Ubhayenapi hi kilesānaṃ patthaṭabhāvo ca vinibandhanabhāvo ca vutto, rūpanimittanikete visāravinibandhāti rūpanimittaniketavisāravinibandhā, tasmā rūpanimittaniketamhi uppannena kilesavisārena ceva kilesavinibandhanena cāti attho. Niketasārīti vuccatīti ārammaṇakaraṇavasena nivāsaṭṭhānaṭṭhena niketasārīti vuccati. Pahīnāti te rūpanimittanikete kilesavisāravinibandhā pahīnā. “གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་དང་གནས་ལ་རྒྱས་པ་དང་ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཉིད་ཉོན་མོངས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དོན་གྱིས་མཚན་མ་ཡིན་ལ། དམིགས་པར་བྱེད་པར་བགྲང་བའི་གནས་པའི་དོན་གྱིས་གནས་ཡིན་པས། གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའི་གནས་སོ།། རྒྱས་པ་དང་ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་ནི་རྒྱས་པ་དང་ཀུན་ནས་བཅིངས་པའོ།། གཉིས་ཀས་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱས་པའི་དངོས་པོ་དང་ཀུན་ནས་བཅིངས་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་པས། གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའི་གནས་ལ་རྒྱས་པ་དང་ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའི་གནས་ལ་རྒྱས་པ་དང་ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་ཡིན་ལ། དེའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའི་གནས་ལ་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྒྱས་པ་དང་ཉོན་མོངས་པས་ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “གནས་ལ་རྒྱུ་བ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གནས་པའི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་གནས་ལ་རྒྱུ་བ་ཞེས་བྱའོ།། “སྤངས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའི་གནས་ལ་ཉོན་མོངས་པ་རྒྱས་པ་དང་ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་དེ་དག་སྤངས་པའོ།། Kasmā panettha pañcakkhandhā ca ‘‘okā’’ti vuttā, cha ārammaṇāni ‘‘niketa’’nti? Chandarāgassa balavadubbalatāya. Samānepi hi etesaṃ ālayaṭṭhena visayabhāve okoti nippariyāyena suddhaṃ gehameva vuccati, niketanti [Pg.270] ‘‘ajja asukaṭṭhāne kīḷissāmā’’ti katasaṅketānaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ uyyānādi. Tattha yathā puttadāradhanadhaññapuṇṇagehe chandarāgo balavā hoti, evaṃ ajjhattikesu khandhesu. Yathā pana uyyānaṭṭhānādīsu tato dubbalataro hoti, evaṃ bāhiresu chasu ārammaṇesūti chandarāgassa balavadubbalatāya evaṃ desanā katāti veditabbā. འདིར་ཅིའི་ཕྱིར་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་ 'གནས་' (oka) ཞེས་བྱ་ཞིང་། དམིགས་པ་དྲུག་ལ་ 'གནས་གཞི་' (niketa) ཞེས་བརྗོད་ཅེ་ན། འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྟོབས་ཆེ་ཆུང་གི་དབང་གིས་སོ། །འདི་དག་གནས་ཀྱི་དོན་དུ་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡིན་ནའང་། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ 'གནས་' ཞེས་པ་ནི་ཁང་ཁྱིམ་རྐྱང་པ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། 'གནས་གཞི་' ཞེས་པ་ནི་ 'དེ་རིང་ཡུལ་འདི་དང་འདིར་རྩེད་མོ་རྩེའོ་' ཞེས་བརྡ་སྦྱར་བའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་སྡོད་གནས་སྐྱེད་ཚལ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ནོར་དང་འབྲུ་གཉེར་བའི་ཁང་ཁྱིམ་ལ་འདོད་ཆགས་སྟོབས་ཆེ་བ་དེ་བཞིན་དུ་ནང་གི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལའང་ཡིན། ཇི་ལྟར་སྐྱེད་ཚལ་གྱི་གནས་ལ་སོགས་པ་ལ་དེ་ལས་སྟོབས་ชུང་བ་དེ་བཞིན་དུ་ཕྱིའི་དམིགས་པ་དྲུག་ལའང་ཡིན་པས། འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྟོབས་ཆེ་ཆུང་གི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ལྟར་མཛད་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། Sukhitesu sukhitoti upaṭṭhākesu dhanadhaññalābhādivasena sukhitesu ‘‘idānāhaṃ manāpaṃ cīvaraṃ manāpaṃ bhojanaṃ labhissāmī’’ti gehassitasukhena sukhito hoti, tehi pattasampattiṃ attanā anubhavamāno viya carati. Dukkhitesu dukkhitoti tesaṃ kenacideva kāraṇena dukkhe uppanne sayaṃ dviguṇena dukkhena dukkhito hoti. Kiccakaraṇīyesūti kiccasaṅkhātesu karaṇīyesu. Voyogaṃ āpajjatīti upayogaṃ sayaṃ tesaṃ kiccānaṃ kattabbataṃ āpajjati. ‘བདེ་བ་རྣམས་ལ་བདེ་བར་འགྱུར་བ་’ ཞེས་པ་ནི། རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་རྣམས་ནོར་དང་འབྲུ་ཐོབ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བདེ་བར་གྱུར་པ་ན། ‘ད་ནི་ངས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཆོས་གོས་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཟས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་བདེ་བས་བདེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། ཁོང་ཚོས་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་ཉིད་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པའོ། །‘སྡུག་བསྔལ་བ་རྣམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར་བ་’ ཞེས་པ་ནི། ཁོང་ཚོ་ལ་རྒྱུ་རྐྱེན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེས་པ་ན། རང་ཉིད་ཉིས་འགྱུར་གྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར་བའོ། །‘བྱ་བ་དང་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་’ ཞེས་པ་ནི། བྱ་བར་བགྲང་བའི་བྱེད་པ་རྣམས་ལའོ། །‘སྦྱོར་བ་ལ་འཇུག་པ་’ ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་ཀྱིས་བྱ་བ་དེ་དག་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་སྦྱོར་བ་ལ་འཇུག་པའོ། ། Kāmesūti vatthukāmesu. Evaṃ kho gahapati kāmehi aritto hotīti evaṃ kilesakāmehi aritto hoti. ‘འདོད་པ་རྣམས་ལ་’ ཞེས་པ་ནི་དངོས་པོའི་འདོད་པ་རྣམས་ལའོ། །‘ཁྱིམ་བདག་འདི་ལྟར་འདོད་པ་རྣམས་ལས་མ་དབེན་པ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ལས་མ་དབེན་པ་ཉིད་དོ། ། Anto kāmānaṃ bhāvena atuccho. Sukkapakkho tesaṃ abhāvena ritto tucchoti veditabbo. ནང་དུ་འདོད་པ་རྣམས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མི་སྟོང་པའོ། །དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ནི་དེ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་དབེན་པ་དང་སྟོང་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། Purakkharānoti vaṭṭaṃ purato kurumāno. Evaṃrūpo siyantiādīsu dīgharassakāḷodātādīsu rūpesu evaṃrūpo nāma bhaveyyanti pattheti. Sukhādīsu vedanāsu evaṃvedano nāma. Nīlasaññādīsu saññāsu evaṃsañño nāma. Puññābhisaṅkhārādīsu saṅkhāresu evaṃsaṅkhāro nāma. Cakkhuviññāṇādīsu viññāṇesu evaṃviññāṇo nāma bhaveyyanti pattheti. ‘མདུན་དུ་བདར་བ་’ ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་མདུན་དུ་བྱེད་པའོ། །‘འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་སུ་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། རིང་པོ་དང་ཐུང་ངུ་། ནག་པོ་དང་དཀར་པོ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ལས། བདག་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་པའོ། །བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚོར་བ་རྣམས་ལའང་འདི་ལྟ་བུའི་ཚོར་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་དང་། སྔོན་པོའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ལའང་འདི་ལྟ་བུའི་འདུ་ཤེས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལའང་འདི་ལྟ་བུའི་འདུ་བྱེད་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ལའང་འདི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྨོན་པའོ། ། Apurakkharānoti vaṭṭaṃ purato akurumāno. Sahitaṃ me, asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ, mayhaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ madhuraṃ madhurapānasadisaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīghena kālena paricitaṃ suppaguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma sabbaṃ khaṇena viparāvattaṃ nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ doso mayā āropito. Cara vādappamokkhāyāti taṃ taṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā uttaraṃ pariyesanto imassa vādassa mokkhāya cara āhiṇḍa. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayameva pahosi, idheva nibbeṭhehīti. ‘མདུན་དུ་མི་བདར་བ་’ ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་མདུན་དུ་མི་བྱེད་པའོ། །‘བདག་གི་ནི་འབྲེལ་ལོ་ཁྱོད་ཀྱི་ནི་མ་འབྲེལ་ལོ་’ ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱི་ཚིག་ནི་མ་འབྲེལ་ཞིང་མ་འཚམས་པ་ཡིན། བདག་གི་ནི་འབྲེལ་ཞིང་འཚམས་ལ་མངར་བ་སྟེ་བཏུང་བ་མངར་མོ་དང་འདྲའོ། །‘ཁྱོད་ཀྱིས་ཡུན་རིང་དུ་གོམས་པ་ནི་ལོག་པར་གྱུར་ཏོ་’ ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱིས་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གོམས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་བྱང་བར་བྱས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། བདག་གི་སྨྲ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཐམས་ཅད་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ལོག་ཅིང་བཟློག་པར་གྱུར་ཏོ། །‘ཁྱོད་ལ་རྩོད་པ་བཙུགས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱི་སྐྱོན་ནི་བདག་གིས་བཙུགས་སོ། །‘རྩོད་པ་ལས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྒྱུག་ཅིག་’ ཅེས་པ་ནི། སློབ་དཔོན་དེ་དང་དེ་དག་གི་གམ་དུ་སོང་སྟེ་ལན་ཚོལ་བཞིན་དུ་རྩོད་པ་འདི་ལས་ཐར་བའི་ཕྱིར་རྒྱུག་ཅིང་འཁྱམ་པར་གྱིས། །‘ཡང་ན་གལ་ཏེ་ནུས་ན་འགྲོལ་བར་གྱིས་ཤིག་’ ཅེས་པ་ནི། ཡང་ན་རང་ཉིད་ཀྱིས་ནུས་ན་འདི་ཉིད་དུ་འགྲོལ་བར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ། ། 80. So [Pg.271] evarūpo ‘‘yehi vivitto’’ti gāthā. Tattha yehīti yehi diṭṭhigatādīhi. Vivitto vicareyyāti ritto careyya. Na tāni uggayha vadeyya nāgoti ‘‘āguṃ na karotī’’tiādinā (cūḷani. bhadrāvudhamāṇavapucchāniddesa 70; pārāyanānugītiniddesa 102) nayena nāgo tāni diṭṭhigatāni uggahetvā na careyya. Elambujanti elasaññite ambumhi jātaṃ kaṇṭakanāḷaṃ vārijaṃ, padumanti vuttaṃ hoti. Yathā jalena paṅkena canūpalittanti taṃ padumaṃ yathā jalena ca paṅkena ca anupalittaṃ hoti. Evaṃ muni santivādo agiddhoti evaṃ ajjhattasantivādo muni gedhābhāvena agiddho. Kāme ca loke ca anūpalittoti duvidhepi kāme apāyādike ca loke dvīhi silesehi anupalitto hoti. ༨༠. དེ་ལྟ་བུ་དེ་ནི་ ‘གང་དག་ལས་དབེན་པར་’ ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེ་ལ་ ‘གང་དག་ལས་’ ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་ལས་སོ། །‘དབེན་པར་སྤྱོད་ཅིང་’ ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པར་སྤྱོད་པའོ། །‘ཀླུ་ནི་དེ་དག་བཟུང་ནས་མི་སྨྲའོ་’ ཞེས་པ་ནི། ‘སྡིག་པ་མི་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀླུ་ནི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་དེ་དག་བཟུང་ནས་མི་སྤྱོད་དོ། །‘ཨེ་ལམ་བུ་ཛ་’ ཞེས་པ་ནི་ཨེ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཚེར་མ་ཅན་གྱི་སྡོང་པོ་སྟེ། པདྨ་ལ་བརྗོད་དོ། །‘ཇི་ལྟར་ཆུ་དང་འདམ་གྱིས་མི་གོས་པ་’ ཞེས་པ་ནི། པདྨ་དེ་ཇི་ལྟར་ཆུ་དང་འདམ་གྱིས་མི་གོས་པ་བཞིན་ནོ། །‘དེ་བཞིན་ཐུབ་པ་ཞི་བར་སྨྲ་བ་ཆགས་པ་མེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི། དེ་བཞིན་དུ་ནང་གི་ཞི་བར་སྨྲ་བའི་ཐུབ་པ་ནི་བརྐམ་ཆགས་མེད་པའི་ཕྱིར་ཆགས་པ་མེད་པའོ། །‘འདོད་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལ་མི་གོས་པ་’ ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་རྣམ་པ་གཉིས་དང་ངན་སོང་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལ་ཆགས་པ་གཉིས་ཀྱིས་མི་གོས་པའོ། ། Āguṃ na karotīti akusalādidosaṃ na karoti. Na gacchatīti agativasena na gacchati. Nāgacchatīti pahīnakilese na upeti. Pāpakāti lāmakā. Akusalāti akosallasambhūtā. Te kilese na punetīti ye kilesā pahīnā, te kilese puna na eti. Na paccetīti paṭi na upeti. Na paccāgacchatīti puna na nivattati. ‘སྡིག་པ་མི་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་མི་བྱེད་པའོ། །‘མི་འགྲོའོ་’ ཞེས་པ་ནི་མི་འགྲོ་བའི་དབང་གིས་མི་འགྲོ་བའོ། །‘ཕྱིར་མི་འོང་ངོ་’ ཞེས་པ་ནི་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་ཕྱིར་མི་འགྲོ་བའོ། །‘སྡིག་པ་’ ཞེས་པ་ནི་དམན་པའོ། །‘མི་དགེ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་མི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའོ། །‘ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་ལ་ཕྱིར་མི་འོང་ངོ་’ ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་སྤངས་པ་དེ་དག་ལ་ཡང་བསྐྱར་མི་འོང་བའོ། །‘ཕྱིར་མི་ལྡོག་གོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འགྲོ་བའོ། །‘ཕྱིར་མི་འོང་ངོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཡང་བསྐྱར་མི་ལྡོག་པའོ། ། Kharadaṇḍoti kharapattadaṇḍo pharusadaṇḍo. Cattagedhoti vissaṭṭhagedho. Vantagedhoti vamitagedho. Muttagedhoti chinnabandhanagedho. Pahīnagedhoti pajahitagedho. Paṭinissaṭṭhagedhoti yathā na puna cittaṃ āruhati, evaṃ paṭivissajjitagedho. Upari vītarāgādīsupi eseva nayo. Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni. ‘ཆད་པ་རྩུབ་པོ་’ ཞེས་པ་ནི་ལོ་མ་རྩུབ་པའི་དབྱུག་པ་སྟེ་ཆད་པ་དྲག་པོའོ། །‘ཆགས་པ་བཏང་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་སྤངས་པའོ། །‘ཆགས་པ་སྐྱུགས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་ཕྱིར་སྐྱུགས་པའོ། །‘ཆགས་པ་ལས་གྲོལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་འཆིང་བ་བཅད་པའི་ཆགས་པའོ། །‘ཆགས་པ་སྤངས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བཏང་བའི་ཆགས་པའོ། །‘ཆགས་པ་སོ་སོར་བཏང་བ་’ ཞེས་པ་ནི། ཡང་བསྐྱར་སེམས་ལ་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ་སོར་བཏང་བའི་ཆགས་པའོ། །གོང་གི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་བཟུང་བ་ལས་གྲོལ་བའི་རྣམ་གྲངས་ཤ་སྟག་གོ ། 81. Kiñca bhiyyo – ‘‘na vedagū’’ti gāthā. Tattha na vedagū diṭṭhiyāyakoti catumaggavedagū mādiso diṭṭhiyāyako na hoti, diṭṭhiyā gacchanto vā, taṃ sārato paccento vā na hoti. Tattha vacanattho – yāyatīti yāyako. Karaṇavacanena diṭṭhiyā yāyatīti diṭṭhiyāyako. Upayogatthe sāmivacanenapi diṭṭhiyā yātītipi diṭṭhiyāyako. Na mutiyā sa mānametīti mutarūpādibhedāya mutiyāpi so mānaṃ na eti. Na hi tammayo soti taṇhādiṭṭhivasena tammayo hoti tapparāyaṇo, ayaṃ pana na tādiso. Na kammunā nopi sutena neyyoti puññābhisaṅkhārādinā kammunā vā, sutasuddhiādinā sutena vā [Pg.272] so netabbo na hoti. Anūpanīto sa nivesanesūti so dvinnampi upayānaṃ pahīnattā sabbesu taṇhādiṭṭhinivesanesu anupanīto. ༨༡. གཞན་ཡང་། ‘རིག་པ་ཅན་མ་ཡིན་’ ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེ་ལ་ ‘རིག་པ་ཅན་ལྟ་བས་འགྲོ་བ་མ་ཡིན་’ ཞེས་པ་ནི། ལམ་བཞིའི་རིག་པ་ཅན་བདག་འདྲ་བ་ནི་ལྟ་བས་འགྲོ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། ལྟ་བས་འགྲོ་བའམ། དེ་ལ་སྙིང་པོར་འཛིན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་ནི། འགྲོ་བས་ན་འགྲོ་བ་པོའོ། །བྱེད་པའི་སྒྲས་ལྟ་བས་འགྲོ་བས་ན་ལྟ་བས་འགྲོ་བ་པོའོ། །ལས་ཀྱི་དོན་དུ་འབྲེལ་བའི་སྒྲས་ཀྱང་ལྟ་བ་ལ་འགྲོ་བས་ན་ལྟ་བས་འགྲོ་བ་པོའོ། །‘ཐོས་པས་ཁོང་ནི་ང་རྒྱལ་ལ་མི་འཇུག་གོ་’ ཞེས་པ་ནི། དྲི་དང་རོ་དང་རེག་བྱ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཐོས་པ་ལའང་ཁོང་ནི་ང་རྒྱལ་ལ་མི་འཇུག་གོ །‘འདི་ལྟར་ཁོང་ནི་དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་དེའི་རང་བཞིན་ནམ་དེ་ལ་གཞོལ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །‘ལས་ཀྱིས་མ་ཡིན་ཐོས་པས་ཀྱང་བཀྲི་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་’ ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཀྱིས་སམ། ཐོས་པས་དག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐོས་པས་ཁོང་ནི་བཀྲི་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །‘གནས་རྣམས་སུ་ཁོང་ནི་མ་བཀྲིའོ་’ ཞེས་པ་ནི། ཁོང་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་གཉིས་ཀ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་མ་བཀྲི་བའོ། ། Mutarūpena vāti ettha mutarūpaṃ nāma gandharasaphoṭṭhabbāni. Mānaṃ netīti asmimānaṃ na eti. Na upetīti samīpaṃ na eti. Na upagacchatīti upagantvā na tiṭṭhati. Tammayoti tappakato. ‘ཐོས་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་སམ་’ ཞེས་པ་འདིར་ཐོས་པའི་གཟུགས་ནི་དྲི་དང་རོ་དང་རེག་བྱ་རྣམས་སོ། །‘ང་རྒྱལ་ལ་མི་འཇུག་གོ་’ ཞེས་པ་ནི་ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ལ་མི་འཇུག་པའོ། །‘ཉེ་བར་མི་འགྲོའོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཉེ་འཁོར་དུ་མི་འགྲོ་བའོ། །‘ཉེ་བར་མི་སོང་ངོ་’ ཞེས་པ་ནི་སོང་ནས་མི་གནས་པའོ། །‘དེའི་རང་བཞིན་’ ཞེས་པ་ནི་དེས་བྱས་པའོ། ། 82. Tassa ca evaṃvidhassa ‘‘saññāvirattassā’’ti gāthā. Tattha saññāvirattassāti nekkhammasaññāpubbaṅgamāya bhāvanāya pahīnakāmādisaññassa. Iminā padena ubhatobhāgavimutto samathayāniko adhippeto. Paññāvimuttassāti vipassanāpubbaṅgamāya bhāvanāya sabbakilesehi vimuttassa. Iminā sukkhavipassako adhippeto. Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ, te ghaṭṭamānā vicaranti loketi ye pana kāmasaññādikaṃ saññaṃ aggahesuṃ, te visesato gahaṭṭhā kāmādhikaraṇaṃ, ye ca diṭṭhiṃ aggahesuṃ, te visesato pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ aññamaññaṃ ghaṭṭentā vicarantīti. ༨༢. དེ་ལྟ་བུ་དེ་ལ་ ‘འདུ་ཤེས་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་’ ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེ་ལ་ ‘འདུ་ཤེས་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་འདུ་ཤེས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྒོམ་པས་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་སྤངས་པའོ། །ཚིག་འདིས་ནི་གཉིས་ཀའི་ཆ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཞི་གནས་ཀྱི་ཐེག་པ་ཅན་བསྟན་ཏོ། །‘ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྒོམ་པས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །ཚིག་འདིས་ནི་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་ཅན་བསྟན་ཏོ། །‘གང་དག་གིས་འདུ་ཤེས་དང་ལྟ་བ་བཟུང་བ་དེ་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་གནོད་པ་བྱེད་བཞིན་དུ་སྤྱོད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི། གང་དག་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་བཟུང་བ་དེ་དག་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཁྱིམ་པ་རྣམས་འདོད་པའི་གཞི་ལས་དང་། གང་དག་ལྟ་བ་བཟུང་བ་དེ་དག་ནི་ཁྱད་པར་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཆོས་ཀྱི་གཞི་ལས་ཕན་ཚུན་གནོད་པ་བྱེད་བཞིན་དུ་སྤྱོད་དོ། ། Yo samathapubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetīti yo puggalo samathapubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ bhāveti, paṭhamaṃ samādhiṃ uppādetvā pacchā sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ uppādetīti attho. Tassa āditoti tassa puggalassa paṭhamajjhānādito. Upādāyāti paṭicca āgamma. Ganthā vikkhambhītā hontīti ganthā dūrīkatā bhavanti. Arahatte patteti arahattaphalaṃ patte. Arahatoti arahattaphale ṭhitassa. Ganthā ca mohā cātiādayo sabbe kilesā pahīnā honti. ‘གང་ཞིག་ཞི་གནས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་སྒོམ་པ་’ ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་ཞི་གནས་སྔོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་སྔོན་དུ་གཏོང་བར་བྱས་ནས་ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་སྒོམ་པ་སྟེ། ཐོག་མར་ཏིང་ངེ་འཛིན་བསྐྱེད་ནས་ཕྱིས་ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །‘དེའི་ཐོག་མ་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ནས་སོ། །‘བརྟེན་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་བྱས་ནས་སམ། དམིགས་ནས་སོ། །‘མདུད་པ་རྣམས་རྣམ་པར་བསལ་བར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་པ་ནི། མདུད་པ་རྣམས་རྒྱང་རིང་དུ་བྱས་པར་འགྱུར་བའོ། །‘དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་ན་’ ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་ནའོ། །‘དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་’ ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་ལའོ། །‘མདུད་པ་དང་གཏི་མུག་ལ་སོགས་པ་’ ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པར་འགྱུར་རོ། ། Yo vipassanāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetīti yo puggalo vipassanaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā ariyamaggaṃ bhāveti, paṭhamaṃ vipassanaṃ uppādetvā pacchā ariyamaggasampayuttaṃ samādhiṃ bhāvetīti attho. Tassa ādito upādāyāti tassa puggalassa vipassanato paṭṭhāya vipassanaṃ paṭicca. Mohā vikkhambhitā hontīti ettha vikkhambhitāti dūraṃ pāpitā saññāvasena. Ghaṭṭentīti ye kāmasaññādiṃ gaṇhanti, te saññāvasena pīḷenti. Saṅghaṭṭentīti tato tato pīḷenti. Idāni ghaṭṭente dassetuṃ ‘‘rājānopi [Pg.273] rājūhi vivadantī’’tiādinā nayena vitthāro vutto. Aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamantīti ettha aññamaññaṃ hatthehi paharanti. Leḍḍūhīti kapālakhaṇḍehi. Daṇḍehīti aḍḍhadaṇḍakehi. Satthehīti ubhatodhārehi satthehi. ‘གང་ཞིག་ལྷག་མཐོང་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་སྒོམ་པ་’ ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་ལྷག་མཐོང་སྔོན་དུ་འགྲོ་ཞིང་སྔོན་དུ་གཏོང་བར་བྱས་ནས་འཕགས་པའི་ལམ་སྒོམ་པ་སྟེ། ཐོག་མར་ལྷག་མཐོང་བསྐྱེད་ནས་ཕྱིས་འཕགས་པའི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །‘དེའི་ཐོག་མ་ནས་བརྟེན་ནས་’ ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་དེའི་ལྷག་མཐོང་ནས་བཟུང་སྟེ་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། །‘གཏི་མུག་རྣམས་རྣམ་པར་བསལ་བར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་པ་འདིར་ ‘རྣམ་པར་བསལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་རྒྱང་རིང་དུ་བྱས་པའོ། །‘གནོད་པ་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི། གང་དག་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་དེ་དག་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་གནོད་པ་བྱེད་པའོ། །‘ཀུན་ཏུ་གནོད་པ་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་ནས་གནོད་པ་བྱེད་པའོ། །ད་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། ‘རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱང་རྒྱལ་པོ་རྣམས་དང་རྩོད་དོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། །‘ཕན་ཚུན་ལག་པས་ཀྱང་གནོད་པ་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པ་འདིར་ཕན་ཚུན་ལག་པས་རྡེག་པའོ། །‘གྱོ་དུམ་གྱིས་’ ཞེས་པ་ནི་རྫ་མའི་དུམ་བུས་སོ། །‘དབྱུག་པས་’ ཞེས་པ་ནི་དབྱུག་པ་ཐུང་ངུས་སོ། །‘མཚོན་ཆས་’ ཞེས་པ་ནི་སོ་གཉིས་པའི་མཚོན་ཆས་སོ། ། Abhisaṅkhārānaṃ appahīnattāti puññādiabhisaṅkhārānaṃ appahīnabhāvena. Gatiyā ghaṭṭentīti gantabbāya patiṭṭhābhūtāya gatiyā pīḷenti ghaṭṭanaṃ āpajjanti. Nirayādīsupi eseva nayo. Sesamettha vuttanayattā uttānameva. ‘མངོན་པར་འདུ་བྱེད་རྣམས་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་’ ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་རྣམས་མ་སྤངས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །‘འགྲོ་བས་གནོད་པ་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བར་བྱ་བའི་གཞི་རུ་གྱུར་པའི་འགྲོ་བས་གནོད་པ་བྱེད་ཅིང་གནོད་པ་ལ་འཇུག་པའོ། །དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཡིན་པས་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་མདོ་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Māgaṇḍiyasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. མ་གན་དྲི་ཡའི་མདོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 10. Purābhedasuttaniddesavaṇṇanā ༡༠. ལུས་མ་ཞིག་པའི་སྔོན་གྱི་མདོའི་བཤད་པ། 83. Dasame purābhedasuttaniddese kathaṃdassīti imassa suttassa ito paresañca pañcannaṃ kalahavivādacūḷabyūhamahābyūhatuvaṭakaattadaṇḍasuttānaṃ sammāparibbājanīyasuttavaṇṇanāyaṃ (su. ni. aṭṭha. 2.362 ādayo) vuttanayeneva sāmaññato uppatti veditabbā. Visesato pana yatheva tasmiṃ mahāsamaye rāgacaritadevatānaṃ sappāyavasena dhammaṃ desetuṃ nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā sammāparibbājanīyasuttanta- (su. ni. 361 ādayo) mabhāsi, evaṃ tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kiṃ nu kho purā sarīrabhedā kattabba’’nti uppannacittānaṃ devatānaṃ cittaṃ ñatvā tāsaṃ anuggahatthaṃ aḍḍhateḷasabhikkhusataparivāraṃ nimmitabuddhaṃ ākāsena ānetvā tena attānaṃ pucchāpetvā imaṃ suttamabhāsi. ༨༣. བཅུ་པ་ལུས་མ་ཞིག་པའི་སྔོན་གྱི་མདོའི་བཤད་པ་ལས། ‘ཇི་ལྟར་ལྟ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདི་དང་འདི་ལས་གཞན་པའི་མདོ་ལྔ་སྟེ། འཐབ་པ་དང་རྩོད་པའི་མདོ། བཀོད་པ་ཆུང་ངུའི་མདོ། བཀོད་པ་ཆེན་པོའི་མདོ། མྱུར་བའི་མདོ། ཆད་པ་བཟུང་བའི་མདོ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་དག་པར་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སྤྱིར་འབྱུང་བའི་རྒྱུ་རིག་པར་བྱའོ། །བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི་ཇི་ལྟར་འདུ་འཛི་ཆེན་པོ་དེའི་ཚེ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་གྱི་ལྷ་རྣམས་ལ་འཚམས་པའི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ལ་དྲི་བ་འདྲི་རུ་བཅུག་ནས་ཡང་དག་པར་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་མདོ་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་དུ། འདུ་འཛི་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཚེ་ ‘ལུས་མ་ཞིག་པའི་སྔོན་ལ་ཅི་ཞིག་བྱ་དགོས་སམ་’ ཞེས་སེམས་སྐྱེས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཤེས་ནས། དེ་དག་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་བརྒྱ་ཕྲག་བཅུ་གཉིས་དང་ཕྱེད་ཀྱིས་བསྐོར་བའི་སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་ནམ་མཁའ་ལས་སྤྱན་དྲངས་ཏེ། དེས་རང་ཉིད་ལ་དྲི་བ་འདྲི་རུ་བཅུག་ནས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། ། Kathaṃ? Buddhā nāma mahantā ete sattavisesā, yaṃ sadevakassa lokassa diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā na kiñci katthaci nīlādivasena vibhattarūpārammaṇesu vibhattarūpārammaṇaṃ vā, bherisaddādivasena vibhattasaddārammaṇādīsu saddādiārammaṇaṃ vā atthi, yaṃ etesaṃ ñāṇamukhe āpāthaṃ nāgacchati. Yathāha – ‘‘yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ [Pg.274] manasā, tamahaṃ jānāmi tamahaṃ abbhaññāsi’’nti (a. ni. 4.24). Evaṃ sabbattha appaṭihatañāṇo bhagavā sabbāpi tā devatā bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi. ‘‘Kammāvaraṇena vā samannāgatā’’tiādinā (pu. pa. 12) hi nayena vuttā sattā abhabbā nāma. Te ekavihāre vasantepi buddhā na olokenti. Viparītā pana bhabbā nāma. Te dūre vasantepi gantvā saṅgaṇhanti. Tasmiṃ devatāsannipāte ye abhabbā, te pahāya bhabbe pariggahesi. Pariggahetvā ‘‘ettakā ettha rāgacaritā, ettakā dosādicaritā’’ti cariyavasena cha koṭṭhāse akāsi. Atha nesaṃ sappāyadhammadesanaṃ upadhārento ‘‘rāgacaritānaṃ devānaṃ sammāparibbājanīyasuttaṃ (su. ni. 361 ādayo) kathessāmi, dosacaritānaṃ kalahavivādasuttaṃ (su. ni. 868 ādayo), mohacaritānaṃ mahābyūhasuttaṃ (su. ni. 901 ādayo), vitakkacaritānaṃ cūḷabyūhasuttaṃ (su. ni. 884 ādayo), saddhācaritānaṃ tuvaṭakasuttaṃ (su. ni. 921 ādayo), buddhicaritānaṃ purābhedasuttaṃ (su. ni. 854 ādayo) kathessāmī’’ti desanaṃ vavatthāpetvā puna taṃ parisaṃ manasākāsi ‘‘attajjhāsayena nu kho jāneyya, parajjhāsayena, aṭṭhuppattikena, pucchāvasenā’’ti. Tato ‘‘pucchāvasena jāneyyā’’ti ñatvā ‘‘atthi nu kho koci devatānaṃ ajjhāsayaṃ gahetvā cariyavasena pañhaṃ pucchituṃ samattho’’ti ‘‘tesu pañcasatesu bhikkhūsu ekopi na sakkotī’’ti addasa. Tato asītimahāsāvake, dve aggasāvake ca samannāharitvā ‘‘tepi na sakkontī’’ti disvā cintesi – ‘‘sace paccekabuddho bhaveyya, sakkuṇeyya nu kho’’ti. ‘‘Sopi na sakkuṇeyyo’’ti ñatvā ‘‘sakkasuyāmādīsu koci sakkuṇeyyā’’ti samannāhari. Sace hi tesu koci sakkuṇeyya, taṃ pucchāpetvā attanā vissajjeyya. Na pana tesupi koci sakkoti. Athassa etadahosi – ‘‘mādiso buddhoyeva sakkuṇeyya, atthi pana katthaci añño buddho’’ti anantāsu lokadhātūsu anantañāṇaṃ pattharitvā lokaṃ olokento na aññaṃ buddhaṃ addasa. Anacchariyañcetaṃ, idāni attanā samaṃ na passeyya, yo jātadivasepi brahmajālavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.7) vuttanayena attanā samaṃ apassanto ‘‘aggohamasmi lokassā’’ti (dī. ni. 2.31) appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadi. Evaṃ aññaṃ attanā samaṃ apassitvā cintesi ‘‘sace [Pg.275] ahaṃ pucchitvā ahameva vissajjeyyaṃ, evaṃ tā devatā na sakkhissanti paṭivijjhituṃ. Aññasmiṃ pana buddheyeva pucchante mayi ca vissajjante accherakaṃ bhavissati, sakkhissanti ca devatā paṭivijjhituṃ, tasmā nimmitabuddhaṃ māpessāmī’’ti abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘pattacīvaraggahaṇaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritañca mama sadisaṃyeva hotū’’ti kāmāvacaracittehi parikammaṃ katvā ‘‘pācīnayugandharaparikkhepato ullaṅghayamānaṃ candamaṇḍalaṃ bhinditvā nikkhamanto viya āgacchatū’’ti rūpāvacaracittena adhiṭṭhāsi. Devasaṅgho taṃ disvā ‘‘aññopi nu kho bho, cando uggato’’ti āha. Atha candaṃ ohāya āsannatare jāte ‘‘na cando, sūriyo uggato’’ti. Puna āsannatare jāte ‘‘na sūriyo, devavimānaṃ eta’’nti. Puna āsannatare jāte ‘‘na devavimānaṃ, devaputto eso’’ti. Puna āsannatare jāte ‘‘na devaputto, mahābrahmā eso’’ti. Puna āsannatare jāte ‘‘na mahābrahmā, aparopi bho buddho āgato’’ti āha. ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཅན་ཁྱད་པར་ཅན་ཆེན་པོ་འདི་དག་ཡིན་ཏེ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་བ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། ཐོབ་པ་དང་། བཙལ་བ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་དཔྱད་པ་གང་ཅིའང་རུང་། སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་ལམ། རྔའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་སྒྲའི་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལས་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་གང་ཡང་རུང་བ་དེ་དག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་མི་འགྱུར་བ་ནི་གང་ཡང་མེད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་... ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པས་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་བ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། ཐོབ་པ་དང་། བཙལ་བ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་དཔྱད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ངས་ཤེས་སོ། །དེ་ནི་ངས་མངོན་པར་ཤེས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་མངའ་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལྷ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྐལ་བ་ཡོད་པ་དང་སྐལ་བ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་ཆ་གཉིས་སུ་མཛད་དོ། །“ལས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་སྐལ་བ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་དག་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་གཅིག་ཏུ་གནས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཟིགས་སོ། །དེ་ལས་བཟློག་པ་ནི་སྐལ་བ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་དག་ནི་ཐག་རིང་པོར་གནས་ཀྱང་བྱོན་ནས་རྗེས་སུ་འཛིན་ཏོ། །ལྷའི་འདུ་བ་དེའི་ནང་ནས་སྐལ་བ་མེད་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ་སྐལ་བ་ཡོད་པ་རྣམས་རྗེས་སུ་བཟུང་ངོ་། །རྗེས་སུ་བཟུང་ནས་ “འདི་དག་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་ཡིན། འདི་དག་ནི་ཞེ་སྡང་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་ཡིན” ཞེས་སྤྱོད་པའི་སྒོ་ནས་ཆ་དྲུག་ཏུ་མཛད་དོ། །དེ་ནས་དེ་དག་ལ་འཚམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་དཔྱད་དེ། “འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་གྱི་ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་ཡང་དག་པར་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་མདོ་བཤད་པར་བྱའོ། །ཞེ་སྡང་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་ནི་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་མདོ་དང་། གཏི་མུག་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་ནི་བཀོད་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་དང་། རྣམ་རྟོག་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་ནི་བཀོད་པ་ཆུང་ངུའི་མདོ་དང་། དད་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་ནི་མྱུར་བའི་མདོ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་རྣམས་ལ་ནི་སྔོན་གྱི་འཇིག་པའི་མདོ་བཤད་པར་བྱའོ། །” ཞེས་ཆོས་བསྟན་པ་གཏན་ལ་ཕབ་ནས། ཡང་འཁོར་དེ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། “རང་གི་བསམ་པས་ཤེས་པར་འགྱུར་རམ། གཞན་གྱི་བསམ་པས་སམ། བྱུང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་སམ། དྲི་བའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་འགྱུར་རམ་” སྙམ་མོ། །དེ་ནས་ “དྲི་བའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་མཁྱེན་ནས། “ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་བཟུང་སྟེ་སྤྱོད་པའི་སྒོ་ནས་དྲི་བ་འདྲི་ནུས་པ་ཞིག་ཡོད་དམ་” ཞེས་བརྟགས་པས། “དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་པོ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གཅིག་ཀྱང་མི་ནུས་སོ་” ཞེས་གཟིགས་སོ། །དེ་ནས་ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཅུ་དང་། ཉན་ཐོས་མཆོག་གཉིས་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “དེ་དག་ཀྱང་མི་ནུས་སོ་” ཞེས་གཟིགས་ཏེ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །“གལ་ཏེ་རང་སངས་རྒྱས་ཤིག་ཡོད་ན་ནུས་སམ་” སྙམ་པ་ལ། “དེ་ཡང་མི་ནུས་སོ་” ཞེས་མཁྱེན་ནས། “བརྒྱ་བྱིན་དང་ཡམ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གཅིག་གིས་ནུས་སམ་” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གཅིག་གིས་ནུས་ན་ནི་དེ་ལ་འདྲི་རུ་བཅུག་ནས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ལན་གདབ་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཀྱང་གཅིག་ཀྱང་མི་ནུས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་སྙམ་པའི་ཐུགས་རྟོག་སྐྱེས་ཏེ། “ང་དང་འདྲ་བའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱིས་ནུས་ཀྱི། གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་གཞན་ཞིག་ཡོད་དམ་” ཞེས་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་བརྐྱངས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་གཞན་མ་གཟིགས་སོ། །འདི་ནི་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་ཏེ། ད་ལྟ་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པ་མ་གཟིགས་པ་ནི། སྐྱེས་པའི་ཉིན་མོར་ཡང་ཚངས་པའི་དྲྭ་བའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པ་མ་གཟིགས་པར། “ང་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མཆོག་གོ་” ཞེས་མི་བཟློག་པའི་སེང་གེའི་སྒྲ་བསྒྲགས་པ་ལྟར་རོ། །དེ་ལྟར་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པ་གཞན་མ་གཟིགས་པར་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །“གལ་ཏེ་ངས་དྲི་བ་དྲིས་ནས་ངས་ཉིད་ཀྱིས་ལན་བཏབ་ན་ནི་ལྷ་དེ་དག་གིས་རྟོགས་པར་མི་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་གཞན་ཞིག་གིས་དྲི་བ་འདྲི་ཞིང་ངས་防ལན་གདབ་ན་ནི་ངོ་མཚར་དུ་འགྱུར་ལ། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རྟོགས་པར་ནུས་སོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་ངས་སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་ཤིག་སྤྲུལ་བར་བྱའོ་” སྙམ་ནས། མངོན་ཤེས་ཀྱི་རྨང་གཞིར་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ཏེ་ལངས་ནས། “ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་འཛིན་པ་དང་། བལྟ་བ་དང་། བལྟས་པ་དང་། བསྐུམ་པ་དང་། བརྐྱང་བ་རྣམས་ང་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་འདོད་པར་གཏོགས་པའི་སེམས་ཀྱིས་སྦྱོར་བ་བྱས་ཏེ། “ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་གཉའ་ཤིང་འཛིན་གྱི་རི་བོ་ལས་བརྒལ་ཏེ་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་བརྟོལ་ནས་འཐོན་པ་བཞིན་དུ་བྱོན་ཅིག་” ཅེས་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་སེམས་ཀྱིས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་སོ། །ལྷའི་ཚོགས་ཀྱིས་དེ་གཟིགས་ནས་ “ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག ཟླ་བ་གཞན་ཞིག་ཀྱང་ཤར་རམ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་ཟླ་བ་ལས་ཀྱང་ཆེས་ཉེ་བར་གྱུར་པ་ན། “ཟླ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། ཉི་མ་ཤར་བའོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཡང་ཆེས་ཉེ་བར་གྱུར་པ་ན། “ཉི་མ་མ་ཡིན་ཏེ། ལྷའི་གཞལ་ཡས་ཁང་འདི་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཡང་ཆེས་ཉེ་བར་གྱུར་པ་ན། “ལྷའི་གཞལ་ཡས་ཁང་མ་ཡིན་ཏེ། ལྷའི་བུ་འདི་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཡང་ཆེས་ཉེ་བར་གྱུར་པ་ན། “ལྷའི་བུ་མ་ཡིན་ཏེ། ཚངས་པ་ཆེན་པོ་འདི་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཡང་ཆེས་ཉེ་བར་གྱུར་པ་ན། “ཚངས་པ་ཆེན་པོ་མ་ཡིན་ཏེ། ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག སངས་རྒྱས་གཞན་ཞིག་བྱོན་ཏོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། ། Tattha puthujjanadevatā cintayiṃsu – ‘‘ekabuddhassa tāva ayaṃ devatāsannipāto. Dvinnaṃ kīvamahanto bhavissatī’’ti. Ariyadevatā cintayiṃsu – ‘‘ekissā lokadhātuyā dve buddhā nāma natthi, addhā bhagavā attanā sadisaṃ aññaṃ ekaṃ buddhaṃ nimminī’’ti. Athassa devasaṅghassa passantasseva nimmitabuddho āgantvā dasabalaṃ avanditvāva sammukhaṭṭhāne samasamaṃ katvā māpite āsane nisīdi. Bhagavato bāttiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, nimmitassāpi, bhagavato sarīrā chabbaṇṇarasmiyo nikkhamanti, nimmitassāpi, bhagavato sarīrarasmiyo nimmitasarīre paṭihaññanti, nimmitassa rasmiyo bhagavato kāye paṭihaññanti. Tā dvinnampi buddhānaṃ sarīrato uggamma bhavaggaṃ āhacca tato tato paṭinivattitvā devatānaṃ matthakamatthakapariyantena otaritvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ patiṭṭhahiṃsu. Sakalacakkavāḷagabbhaṃ suvaṇṇamayavaṅkagopānasivinaddhamiva cetiyagharaṃ virocittha. Dasasahassacakkavāḷadevatā ekacakkavāḷe rāsibhūtā dvinnaṃ buddhānaṃ rasmiabbhantaraṃ pavisitvā aṭṭhaṃsu. Nimmito nisīdantoyeva ‘‘kathaṃdassī kathaṃsīlo, upasantoti vuccatī’’tiādinā nayena adhipaññādikaṃ pucchanto gāthamāha. དེ་ལ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །“སངས་རྒྱས་གཅིག་གི་ཆེད་དུ་ལྷའི་འདུ་བ་འདི་ཙམ་ཞིག་བྱུང་ན། གཉིས་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཇི་འདྲའི་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་” སྙམ་མོ། །འཕགས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །“འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཉིས་བྱུང་བ་ནི་མེད་དེ། ངེས་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པའི་སངས་རྒྱས་གཞན་ཞིག་སྤྲུལ་པ་ཡིན་ནོ་” སྙམ་མོ། །དེ་ནས་ལྷའི་ཚོགས་ཀྱིས་བལྟས་བཞིན་དུ་སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བྱོན་ནས། སྟོབས་བཅུ་མངའ་བ་ལ་ཕྱག་མ་བཙལ་བར་མངོན་སུམ་གྱི་གནས་སུ་མཉམ་ཉིད་དུ་མཛད་དེ་སྤྲུལ་པའི་གདན་ལ་བཞུགས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་མངའ་བ་ལྟར། སྤྲུལ་པ་ལའང་མངའ་འོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལས་འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་འཕྲོ་བ་ལྟར། སྤྲུལ་པ་ལའང་འཕྲོའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་འོད་ཟེར་རྣམས་སྤྲུལ་པའི་སྐུ་ལ་ཕོག་ཅིང་། སྤྲུལ་པའི་འོད་ཟེར་རྣམས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལ་ཕོག་གོ། །དེ་དག་སངས་རྒྱས་གཉིས་ཀའི་སྐུ་ལས་བྱུང་སྟེ་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་ཁྱབ་ཅིང་། དེ་དང་དེ་ལས་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱི་བོའི་མཐར་བབས་ནས་འཁོར་ཡུག་གི་རི་བོའི་ཁ་ཁྱེར་ལ་གནས་སོ། །འཁོར་ཡུག་གི་ཁོངས་ཐམས་ཅད་གསེར་གྱི་གདུང་མ་ཀྱོག་པོས་སྦྲེལ་བའི་མཆོད་རྟེན་གྱི་ཁང་པ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་མཛེས་སོ། །འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྲི་ཡི་ལྷ་རྣམས་འཁོར་ཡུག་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ། སངས་རྒྱས་གཉིས་ཀྱི་འོད་ཟེར་གྱི་ནང་དུ་ཞུགས་ནས་གནས་སོ། །སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་བཞུགས་བཞིན་དུ་ “ཇི་ལྟར་ལྟ་ཞིང་ཇི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན། །ཞི་བ་ཞེས་ནི་གང་ལ་བརྗོད། །” ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པ་འདྲི་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ། Tattha pucchāya tāva so nimmito kathaṃdassīti adhipaññaṃ, kathaṃsīloti adhisīlaṃ, upasantoti adhicittaṃ pucchati. Sesaṃ pākaṭameva. དེ་ལ་དྲི་བ་ལས་རེ་ཞིག་སྤྲུལ་པ་དེས་ “ཇི་ལྟར་ལྟ་ཞིང་” ཞེས་པས་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་དང་། “ཇི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་” ཞེས་པས་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། “ཞི་བ་” ཞེས་པས་ལྷག་པའི་སེམས་འདྲི་བར་བྱེད་དོ། །ལྷག་མ་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ། ། Nimmitabuddhādivibhāvanatthaṃ [Pg.276] peṭake – སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་སྣོད་ལས། ‘‘Upeti dhammaṃ paripucchamāno, kusalaṃ atthupasañhitaṃ; Na jīvati na nibbuto na mato, taṃ puggalaṃ katamaṃ vadanti buddhā. (pari. 479); “དོན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བ་ཡི། །ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་འདྲི་ཞིང་འོངས། །མི་གསོན་མི་མྱང་ཤི་བ་མིན། །གང་ཟག་དེ་ལ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་གང་ཞེས་གསུངས། ། ‘‘Saṃsārakhīṇo na ca vantarāgo, na cāpi sekkho na ca diṭṭhadhammo; Akhīṇāsavo antimadehadhārī, taṃ puggalaṃ katamaṃ vadanti buddhā. “འཁོར་བ་ཟད་ཀྱང་ཆགས་བྲལ་མིན། །སློབ་པ་མ་ཡིན་ཆོས་མཐོང་མིན། །ཟག་པ་མ་ཟད་ལུས་མཐའ་འཛིན། །གང་ཟག་དེ་ལ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་གང་ཞེས་གསུངས། ། ‘‘Na dukkhasaccena samaṅgibhūto, na maggasaccena kuto nirodho; Samudayasaccato suvidūravidūro, taṃ puggalaṃ katamaṃ vadanti buddhā. “སྡུག་བསྔལ་བདེན་པ་དང་མ་འབྲེལ། །ལམ་གྱི་བདེན་པ་མིན་ན་འགོག་པ་གང་ལས་འགྱུར། །ཀུན་འབྱུང་བདེན་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་རིང་ཞིང་རིང་བ། །གང་ཟག་དེ་ལ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་གང་ཞེས་གསུངས། ། ‘‘Ahetuko nopi ca rūpanissito, apaccayo nopi ca so asaṅkhato; Asaṅkhatārammaṇo nopi ca rūpī, taṃ puggalaṃ katamaṃ vadanti buddhā’’ti. – “རྒྱུ་མེད་གཟུགས་ལ་བརྟེན་པའང་མིན། །རྐྱེན་མེད་འདུས་མ་བྱས་པའང་མིན། །འདུས་མ་བྱས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་མིན་གཟུགས་ཅན་མིན། །གང་ཟག་དེ་ལ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་གང་ཞེས་གསུངས། །” ཞེས་སོ། ། Vuttaṃ. ཞེས་གསུངས་སོ། ། Tattha paṭhamagāthā nimmitabuddhaṃ sandhāya, dutiyagāthā pacchimabhavikabodhisattaṃ sandhāya, tatiyagāthā arahattaphalaṭṭhaṃ sandhāya, catutthagāthā arūpe nibbānapaccavekkhaṇamanodvārapurecārikacittasamaṅgiṃ sandhāya vuttāti ñātabbā. Kīdisena dassanenāti kīdisavasena dassanena. Kiṃsaṇṭhitenāti kiṃsarikkhena. Kiṃpakārenāti kiṃvidhena. Kiṃpaṭibhāgenāti kiṃākārena. དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོ་ནི་སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ནི་སྲིད་པ་ཐ་མ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ལྟ་བ་ཇི་ལྟ་བུས་ཤེ་ན།” ལྟ་བ་ཇི་ལྟ་བུའི་སྒོ་ནས་སོ། །“དབྱིབས་ཇི་ལྟ་བུས་ཤེ་ན།” ཅི་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“རྣམ་པ་ཇི་ལྟ་བུས་ཤེ་ན།” ཇི་ལྟ་བུའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །“ཆ་འདྲ་བ་ཇི་ལྟ་བུས་ཤེ་ན།” རྣམ་པ་ཇི་ལྟ་བུས་སོ། ། Yaṃ pucchāmīti yaṃ puggalaṃ pucchāmi, taṃ mayhaṃ viyākarohi. Yācāmīti āyācāmi. Ajjhesāmīti āṇāpemi. Pasādemīti tava santāne somanassaṃ uppādemi. Brūhīti niddesassa uddesapadaṃ. Ācikkhāti desetabbānaṃ ‘‘imāni nāmānī’’ti nāmavasena kathehi. Desehīti dassehi. Paññapehīti jānāpehi. Ñāṇamukhavasena hi appanaṃ ṭhapento ‘‘paññapehī’’ti [Pg.277] vuccati. Paṭṭhapehīti paññāpehi, pavattāpehīti attho. Ñāṇamukhe ṭhapehīti vā. Vivarāti vivaṭaṃ karohi, vivaritvā dassehīti attho. Vibhajāti vibhāgakiriyāya vibhāvento dassehīti attho. Uttānīkarohīti pākaṭabhāvaṃ karohi. “གང་འདྲི་བ་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གང་ལ་ངས་འདྲི་བ་དེ་ང་ལ་ལུང་སྟོན་ཅིག་ཅེས་པའོ། །“གསོལ་བ་འདེབས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་གསོལ་བ་འདེབས་པའོ། །“གསོལ་བ་འདེབས་པ་ (ajjhesāmi)” ཞེས་པ་ནི་བསྐུལ་བའོ། །“དང་བར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེད་པའོ། །“གསུངས་ཤིག་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་མདོར་བསྟན་གྱི་ཚིག་གོ། །“ཤོད་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་བཤད་པར་བྱ་བ་རྣམས་ལ་ “འདི་དག་ནི་མིང་འདི་དག་གོ་” ཞེས་མིང་གི་སྒོ་ནས་ཤོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །“སྟོན་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་སྟོན་ཅིག་ཅེས་པའོ། །“གདགས་པར་མཛོད་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་འཇོག་པར་བྱེད་པ་ལ་ “གདགས་པར་མཛོད་ཅིག་” ཅེས་བྱའོ། །“གཞག་པར་མཛོད་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་གདགས་པར་མཛོད་ཅིག རབ་ཏུ་འཇུག་པར་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོར་གཞག་པར་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །“ཕྱེ་ཞིག་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་བར་མཛོད་ཅིག ཕྱེ་ནས་སྟོན་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“རྣམ་པར་ཕྱེ་ཞིག་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་བྱ་བས་རྣམ་པར་འབྱེད་བཞིན་དུ་སྟོན་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“གསལ་བར་མཛོད་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པར་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། ། Atha vā ācikkhāti desanādīnaṃ channaṃ padānaṃ mūlapadaṃ. Desanādīni cha padāni etassa atthassa vivaraṇatthaṃ vuttāni. Tattha desehīti ugghaṭitaññūnaṃ vasena saṅkhepato paṭhamaṃ uddesavasena desehi. Ugghaṭitaññū hi saṅkhepena vuttaṃ paṭhamaṃ vuttañca paṭivijjhanti. Paññapehīti vipañcitaññūnaṃ vasena tesaṃ cittatosanena buddhinisānena ca paṭhamaṃ saṃkhittassa vitthārato niddesavaseneva paññapehi. Paṭṭhapehīti tesaṃyeva niddiṭṭhassa niddesassa paṭiniddesavasena vitthāritavasena ṭhapeti paṭṭhapehi. Vivarāti niddiṭṭhassapi punappunaṃ vacanena vivarāhi. Vibhajāti punappunaṃ vuttassāpi vibhāgakaraṇena vibhajāhi. Uttānīkarohīti vivaṭassa vitthārataravacanena vibhattassa ca nidassanavacanena uttāniṃ karohi. Ayaṃ desanā neyyānampi paṭivedhāya hotīti. ཡང་ན་ “ཤོད་ཅིག་” ཅེས་པ་ནི་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དྲུག་གི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ། །བསྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་དོན་འདི་ཉིད་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “སྟོན་ཅིག་” ཅེས་པ་ནི་མགོ་སྨོས་པས་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་བསྡུས་ཏེ་ཐོག་མར་མདོར་བསྟན་གྱི་སྒོ་ནས་སྟོན་ཅིག་ཅེས་པའོ། །མགོ་སྨོས་པས་ཤེས་པ་རྣམས་ནི་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པ་དང་ཐོག་མར་གསུངས་པ་ཉིད་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ། །“གདགས་པར་མཛོད་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས། དེ་དག་གི་ཡིད་ཚིམ་པ་དང་བློ་རྣོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཐོག་མར་བསྡུས་པ་དེ་རྒྱས་པར་ངེས་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ཉིད་ནས་གདགས་པར་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །“གཞག་པར་མཛོད་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ཉིད་ལ་བསྟན་པའི་ངེས་པར་བསྟན་པ་དེ་ཉིད་སོ་སོར་ངེས་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱས་པར་བྱས་ཏེ་འཇོག་ཅིང་གཞག་པར་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །“ཕྱེ་ཞིག་” ཞེས་པ་ནི་བསྟན་ཟིན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱང་ཡང་དང་ཡང་དུ་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་ཞིག་ཅེས་པའོ། །“རྣམ་པར་ཕྱེ་ཞིག་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་གསུངས་ཟིན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱང་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཞིག་ཅེས་པའོ། །“གསལ་བར་མཛོད་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་བ་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བརྗོད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་དེ་ཉིད་དཔེར་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །བསྟན་པ་འདི་ནི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། 84. Vissajjane pana bhagavā sarūpena adhipaññādīni avissajjetvāva adhipaññādippabhāvena yesaṃ kilesānaṃ upasamā ‘‘upasanto’’ti vuccati, nānādevatānaṃ āsayānulomena tesaṃ upasamameva dīpento ‘‘vītataṇho’’tiādikā gāthāyo abhāsi. Tattha ādito aṭṭhannaṃ gāthānaṃ ‘‘taṃ brūmi upasanto’’ti imāya gāthāya sambandho veditabbo, tato parāsaṃ ‘‘sa ve santoti vuccatī’’ti iminā sabbapacchimena padena. ༨༤. ལན་འདེབས་པ་ལ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པ་རང་གི་ངོ་བོས་མ་བཏང་བར། ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་མཐུས་ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལས་ “ཉེ་བར་ཞི་བའོ་” ཞེས་བྱ་བར། ལྷ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་དེ་དག་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཉིད་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “སྲེད་པ་དང་བྲལ་བ་” ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཐོག་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱད་ནི། “དེ་ལ་ངས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་སྨྲའོ་” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དང་སྦྱར་བར་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། དེའི་འོག་མ་རྣམས་ནི་ཐ་མ་ཤོས་ཀྱི་ཚིག་ “དེ་ནི་ཞི་བ་ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་པ་འདི་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Anupadavaṇṇanānayo – vītataṇho purābhedāti yo sarīrabhedā pubbameva pahīnataṇho. Pubbamantamanissitoti atītaddhādibhedaṃ pubbaantaṃ anissito. Vemajjhe nupasaṅkheyyoti paccuppannepi addhani ‘‘ratto’’tiādinā nayena na upasaṅkhātabbo. Tassa natthi purakkhatanti tassa arahato dvinnaṃ purekkhārānaṃ abhāvā anāgate addhani purakkhatamapi natthi, taṃ brūmi upasantoti evamettha yojanā veditabbā. Esa nayo sabbattha. ཚིག་རེ་རེ་བཞིན་བཤད་པའི་ཚུལ་ནི། “ལུས་མ་ཞིག་པའི་སྔོན་རོལ་དུ་སྲེད་པ་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ལུས་མ་ཞིག་པའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་དུ་སྲེད་པ་སྤངས་པ་གང་ཡིན་པའོ། །“སྔོན་གྱི་མཐའ་ལ་མི་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་དུས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྔོན་གྱི་མཐའ་ལ་མི་གནས་པའོ། །“དབུས་སུ་གྲངས་སུ་མི་འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟར་གྱི་དུས་སུའང་ “ཆགས་པ་ཅན་” ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གྲངས་སུ་མི་བརྩི་བའོ། །“དེ་ལ་མདུན་དུ་བདར་བ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་ལ་མདུན་དུ་བདར་བ་གཉིས་མེད་པའི་ཕྱིར། མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་མདུན་དུ་བདར་བ་ཡང་མེད་པ་སྟེ། “དེ་ལ་ངས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་སྨྲའོ་” ཞེས་འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Purā kāyassa bhedāti karajakāyassa bhedato pubbeyeva. Attabhāvassāti sakalattabhāvassa. Kaḷevarassa nikkhepāti kaḷevarassa nikkhepato [Pg.278] sarīrassa ṭhapanato. Jīvitindriyassa upacchedāti duvidhassa jīvitindriyassa upacchedato pubbameva. “ལུས་མ་ཞིག་པའི་སྔོན་རོལ་དུ་” ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བའི་ལུས་མ་ཞིག་པའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་དུའོ། །“ལུས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་རྟེན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །“རོ་བོར་བ་ལས་” ཞེས་པ་ནི། རོ་བོར་བ་སྟེ་ལུས་བཞག་པ་ལས་སོ། །“སྲོག་གི་དབང་པོ་ཆད་པ་ལས་” ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་སྲོག་གི་དབང་པོ་མ་ཆད་པའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་དུའོ། ། Pubbanto vuccati atīto addhāti pubbasaṅkhāto anto koṭṭhāso ‘‘atīto addhāti, atikkanto kālo’’ti kathīyati. Atītaṃ addhānaṃ ārabbhāti atītakālaṃ paṭicca taṇhā pahīnā. “སྔོན་གྱི་མཐའ་ནི་འདས་པའི་དུས་ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི། སྔོན་དུ་བགྲང་བའི་མཐའི་ཆ་ཤས་ནི། “འདས་པའི་དུས་ཏེ། འདས་ཟིན་པའི་དུས་སོ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །“འདས་པའི་དུས་ལ་དམིགས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་དུས་ལ་བརྟེན་ནས་སྲེད་པ་སྤངས་པའོ། ། Aparampi bhaddekarattapariyāyaṃ (ma. ni. 3.272 ādayo) dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha evaṃrūpo ahosinti kāḷopi samāno indanīlamaṇivaṇṇo ahosinti evaṃ manuññarūpavaseneva evaṃrūpo ahosiṃ. Kusalasukhasomanassavedanāvaseneva evaṃvedano. Taṃ sampayuttānaṃyeva saññādīnaṃ vasena evaṃsañño. Evaṃsaṅkhāro. Evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ na samannānetīti tesu rūpādīsu taṇhaṃ vā taṇhāsampayuttadiṭṭhiṃ vā nānupavattayati. Aparena pariyāyena mahākaccānabhaddekarattapariyāyaṃ dassento ‘‘atha vā iti me cakkhu ahosī’’tiādimāha. Tattha cakkhūti cakkhupasādo. Rūpāti catusamuṭṭhānikarūpā. Iminā nayena sesāyatanānipi veditabbāni. Viññāṇanti nissayaviññāṇaṃ. Na tadabhinandatīti taṃ cakkhuñceva rūpañca taṇhādiṭṭhivasena nābhinandati. Iti me mano ahosi iti dhammāti ettha pana manoti bhavaṅgacittaṃ. Dhammāti tebhūmakadhammārammaṇaṃ. Hasitalapitakīḷitānīti dantavidaṃsakahasitañca vācālapitañca kāyakīḷādikīḷitañcāti hasitalapitakīḷitāni. Na tadassādetīti tāni hasitādīni nābhinandati. Na taṃ nikāmetīti kantaṃ na karoti. Na ca tena vittiṃ āpajjatīti tena ca tuṭṭhiṃ na pāpuṇāti. མཚན་མོ་གཅིག་གི་བཟང་པོའི་རྣམ་གྲངས་གཞན་ཡང་ (མཛོད་ཀྱི་མདོ། ༣.༢༧༢ སོགས་) སྟོན་པར་མཛད་དེ། “ཡང་ནའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “ང་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་སུ་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི། ནག་པོ་ཡིན་ཡང་ཨིནྡྲ་ནཱི་ལའི་མདོག་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་ལྟར། ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་དབང་གིས་འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་སུ་གྱུར་ཏོ། །དགེ་བ་དང་བདེ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་དབང་གིས་ “འདི་ལྟ་བུའི་ཚོར་བ་ཅན་ནོ།” །དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ “འདི་ལྟ་བུའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནོ།” །“འདི་ལྟ་བུའི་འདུ་བྱེད་ཅན་ནོ།” །“འདས་པའི་དུས་སུ་འདི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་ལ། དེ་ལ་ “དགའ་བ་རྗེས་སུ་མི་སྒྲུབ་བོ་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ལ་སྲེད་པ་འམ་སྲེད་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ལྟ་བ་རྗེས་སུ་མི་འཇུག་པའོ། །རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན་ཆེན་པོའི་མཚན་མོ་གཅིག་གི་བཟང་པོའི་རྣམ་གྲངས་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “ཡང་ན་འདི་ལྟར་བདག་གི་མིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་ལ་...སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “མིག་” ཅེས་པ་ནི། མིག་གི་དབང་པོ་དྭངས་པའོ། །“གཟུགས་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་རྒྱུ་བཞི་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་སོ། །ཚུལ་འདིས་སྐྱེ་མཆེད་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“རྣམ་པར་ཤེས་པ་” ཞེས་པ་ནི། རྟེན་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །“དེ་ལ་མངོན་པར་མི་དགའོ་” ཞེས་པ་ནི། མིག་དང་གཟུགས་དེ་དག་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་མངོན་པར་མི་དགའ་བའོ། །“འདི་ལྟར་བདག་གི་ཡིད་དུ་གྱུར་ཏོ། འདི་ལྟར་ཆོས་རྣམས་སོ་” ཞེས་པ་འདིར་ “ཡིད་” ཅེས་པ་ནི། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་སོ། །“ཆོས་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི། ས་གསུམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའོ། །“རྒོད་པ་དང་། སྨྲ་བ་དང་། རྩེ་བ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི། སོ་བསྟན་ནས་རྒོད་པ་དང་། ངག་གིས་སྨྲ་བ་དང་། ལུས་ཀྱི་རྩེད་མོ་ལ་སོགས་པའི་རྩེ་བ་སྟེ། རྒོད་པ་དང་སྨྲ་བ་དང་རྩེ་བ་རྣམས་སོ། །“དེ་ལ་མི་མྱོང་ངོ་” ཞེས་པ་ནི། རྒོད་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ལ་མངོན་པར་མི་དགའ་བའོ། །“དེ་ལ་མི་ཆགས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། ཡིད་དུ་འོང་བར་མི་བྱེད་པའོ། །“དེས་ཚིམ་པར་མི་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། དེས་དགའ་བ་ཐོབ་པར་མི་འགྱུར་བའོ། ། Taṃ taṃ paccayaṃ paṭicca uppannoti paccuppanno. Rattoti nupasaṅkheyyoti rāgena rattoti gaṇanaṃ na upanetabbo. Uparipi eseva nayo. Evarūpo siyantiādīsu paṇītamanuññarūpādivaseneva taṇhādiṭṭhipavattanasaṅkhātā nandī samannānayanā veditabbā. Na paṇidahatīti patthanāvasena na ṭhapeti. Appaṇidhānapaccayāti na patthanāṭhapanakāraṇena. “རྐྱེན་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པ་ནི་ད་ལྟར་བྱུང་བའོ།” །“ཆགས་པ་ཅན་ཞེས་གྲངས་སུ་མི་འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པ་ཅན་ཞེས་བགྲང་བར་མི་བྱའོ། །གོང་དུའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་སུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། གྱ་ནོམ་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཉིད་དུ། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགའ་བ་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“སྨོན་པར་མི་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་མི་འཇོག་པའོ། །“སྨོན་པ་མེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི། སྨོན་ལམ་མི་འཇོག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། ། 85. Asantāsīti tena tena alābhato asantasanto. Avikatthīti sīlādīhi avikatthanasīlo. Akukkucoti hatthakukkuccādivirahito. Mantabhāṇīti mantāya pariggahetvā vācaṃ bhāsitā. Anuddhatoti [Pg.279] uddhaccavirahito. Sa ve vācāyatoti so vācāya yato saṃyato catudosavirahitaṃ vācaṃ bhāsitā hoti. ༨༥. “མི་སྐྲག་པ་” ཞེས་པ་ནི། རྙེད་པ་དེ་དང་དེ་མ་ཐོབ་པ་ལས་མི་སྐྲག་པའོ། །“མི་སྒྲོག་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པས་རང་ཉིད་མི་སྒྲོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །“འགྱོད་པ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། ལག་པའི་འགྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། །“གྲོས་ཏེ་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཀྱིས་བཟུང་ནས་ཚིག་སྨྲ་བའོ། །“རྒོད་པ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། རྒོད་པ་དང་བྲལ་བའོ། །“དེ་ནི་ངག་བསྡམས་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ནི་ངག་གིས་བསྡམས་ཤིང་བཅུན་པ་སྟེ། ཉེས་པ་བཞི་དང་བྲལ་བའི་ཚིག་སྨྲ་བའོ། ། Akkodhanoti yañhi kho vuttanti ‘‘na kodhano akodhano kodhavirahito’’ti yaṃ kathitaṃ, taṃ paṭhamaṃ tāva kodhaṃ kathetukāmo ‘‘apica kodho tāva vattabbo’’ti āha. Kodho tāva vattabboti paṭhamaṃ kodho kathetabbo. Dasahākārehi kodho jāyatīti dasahi kāraṇehi kodho uppajjati. Anatthaṃ me acarīti avaḍḍhiṃ me akāsi, iminā upāyena sabbapadesu attho veditabbo. Aṭṭhāne vā pana kodho jāyatīti akāraṇe kodho uppajjati. Ekacco hi ‘‘devo ativassatī’’ti kuppati, ‘‘na vassatī’’ti kuppati, ‘‘sūriyo tappatī’’ti kuppati, ‘‘na tappatī’’ti kuppati, vāte vāyantepi kuppati, avāyantepi kuppati, sammajjituṃ asakkonto bodhipaṇṇānaṃ kuppati, cīvaraṃ pārupituṃ asakkonto vātassa kuppati, upakkhalitvā khāṇukassa kuppati. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘aṭṭhāne vā pana kodho jāyatī’’ti. Tattha heṭṭhā navasu ṭhānesu satte ārabbha uppannattā kammapathabhedo hoti. “ཁྲོ་བ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་བཤད་པ་སྟེ། “ཁྲོ་བ་མེད་པ་ནི་ཁྲོ་བ་དང་བྲལ་བའོ་” ཞེས་གསུངས་པ་དེར། ཐོག་མར་ཁྲོ་བ་ཉིད་བཤད་པར་འདོད་ནས། “གཞན་ཡང་ཐོག་མར་ཁྲོ་བ་བརྗོད་པར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཐོག་མར་ཁྲོ་བ་བརྗོད་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མར་ཁྲོ་བ་བཤད་པར་བྱའོ། །“རྣམ་པ་བཅུས་ཁྲོ་བ་སྐྱེའོ་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་བཅུས་ཁྲོ་བ་སྐྱེ་བའོ། །“བདག་ལ་གནོད་པ་བྱས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། བདག་ལ་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་བྱས་སོ་ཞེས་པ་སྟེ། ཐབས་འདིས་ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཡང་ན་གནས་མ་ཡིན་པར་ཁྲོ་བ་སྐྱེའོ་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མེད་པར་ཁྲོ་བ་སྐྱེ་བའོ། །འགའ་ཞིག་ནི་ “ལྷས་ཆར་དྲག་པོ་འབེབས་སོ་” ཞེས་ཁྲོ། “ཆར་མི་འབེབས་སོ་” ཞེས་ཁྲོ། “ཉི་མ་ཚ་བོ་འདུག་གོ་” ཞེས་ཁྲོ། “ཉི་མ་མི་ཚའོ་” ཞེས་ཁྲོ། ལྷགས་པ་རྒྱག་པའི་ཚེའང་ཁྲོ། ལྷགས་པ་མི་རྒྱག་པའི་ཚེའང་ཁྲོ། ཕྱག་དར་བྱེད་མ་ཐུབ་པར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ལོ་ལ་ཁྲོ། ཆོས་གོས་གྱོན་མ་ཐུབ་པར་ལྷགས་པ་ལ་ཁྲོ། རྡོག་ཐོག་བརྒྱབ་ནས་སྡོང་དུམ་ལ་ཁྲོའོ། །འདི་ལ་དགོངས་ནས་ “ཡང་ན་གནས་མ་ཡིན་པར་ཁྲོ་བ་སྐྱེའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འོག་གི་གནས་དགུ་པོ་རྣམས་སུ་ནི་སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་ཡོད་དོ། ། Aṭṭhānaghāto pana saṅkhāresu uppanno kammapathabhedaṃ na karoti. Cittaṃ āghātento uppannoti cittassa āghāto. Tato balavataro paṭighāto. Paṭihaññanavasena paṭighaṃ. Paṭivirujjhatīti paṭivirodho. Kuppanavasena kopo. Pakopo sampakopoti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Dussanavasena doso. Padoso sampadosoti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cittassa byāpattīti cittassa vipannatā viparivattanākāro. Manaṃ padūsayamāno uppajjatīti manopadoso. Kujjhanavasena kodho. Kujjhanākāro kujjhanā. Kujjhitassa bhāvo kujjhitattaṃ. Dussatīti doso. Dussanāti dussanākāro. Dussitattanti dussitabhāvo. Pakatibhāvavijahanaṭṭhena byāpajjanaṃ byāpatti. Byāpajjanāti byāpajjanākāro. Virujjhatīti virodho. Punappunaṃ virujjhatīti paṭivirodho. Viruddhākārapaṭiviruddhākāravasena vā idaṃ vuttaṃ. Caṇḍiko vuccati caṇḍo, thaddhapuggalo, tassa bhāvo caṇḍikkaṃ. Na etena suropitaṃ vacanaṃ hoti, duruttaṃ aparipuṇṇameva hotīti asuropo. Kuddhakāle hi [Pg.280] paripuṇṇavacanaṃ nāma natthi, sacepi kassaci hoti, taṃ appamāṇaṃ. Apare pana ‘‘assujananaṭṭhena assuropanato assuropo’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ somanassassāpi assujananato. Heṭṭhāvuttaattamanatāpaṭipakkhato na attamanatāti anattamanatā. Sā pana yasmā cittasseva, na sattassa, tasmā ‘‘cittassā’’ti vuttaṃ. གནས་མ་ཡིན་པར་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་མི་བྱེད་དོ། །སེམས་ལ་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཤིང་སྐྱེ་བས་ན་ “སེམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པའོ།” །དེ་ལས་ཆེས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ནི་ “ཁོང་ཁྲོ་བའོ།” །གནོད་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ “ཁོང་ཁྲོའོ།” །འགལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ “འགལ་བའོ།” །འཁྲུག་པའི་དབང་གིས་ “འགྲུག་པའོ།” །“ཀུན་ནས་འཁྲུག་པ་དང་། ཡོངས་སུ་ཀུན་ནས་འཁྲུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་ཚིག་སྤེལ་བའོ། །སྡང་བའི་དབང་གིས་ “སྡང་བའོ།” །“ཀུན་ནས་སྡང་པ་དང་། ཡོངས་སུ་ཀུན་ནས་སྡང་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་ཚིག་སྤེལ་བའོ། །“སེམས་གནོད་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཉམས་པ་སྟེ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པའོ། །ཡིད་ཀུན་ནས་སྡང་བར་བྱེད་ཅིང་སྐྱེ་བས་ན་ “ཡིད་ཀུན་ནས་སྡང་བའོ།” །ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་ “ཁྲོ་བའོ།” །ཁྲོ་བའི་རྣམ་པ་ནི་ “ཁྲོ་བར་བྱེད་པའོ།” །ཁྲོས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ “ཁྲོས་པ་ཉིད་དོ།” །སྡང་བར་བྱེད་པས་ན་ “སྡང་བའོ།” །སྡང་བའི་རྣམ་པ་ནི་ “སྡང་བར་བྱེད་པའོ།” །སྡང་བར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་ནི་ “སྡང་བར་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།” །རང་བཞིན་གྱི་གནས་སྐབས་གཏོང་བའི་དོན་གྱིས་གནོད་པར་བྱེད་པ་ནི་ “གནོད་སེམས་སོ།” །གནོད་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་ནི་ “གནོད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།” །འགལ་བར་བྱེད་པས་ན་ “འགལ་བའོ།” །ཡང་དང་ཡང་དུ་འགལ་བར་བྱེད་པས་ན་ “ཀུན་ནས་འགལ་བའོ།” །ཡང་ན་འགལ་བའི་རྣམ་པ་དང་ཀུན་ནས་འགལ་བའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་འདི་གསུངས་སོ། །གཏུམ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཏུམ་ཞིང་རེངས་པའི་གང་ཟག་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ “གཏུམ་པ་ཉིད་དོ།” །འདིས་ཚིག་ལེགས་པར་སྨྲས་པ་མ་ཡིན་པར། ཉེས་པར་སྨྲས་ཤིང་མ་རྫོགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་ན་ “ཚིག་རྩུབ་པའོ།” །ཁྲོས་པའི་ཚེ་ན་ཚིག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་ལ་ཡོད་ནའང་དེ་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ནོ། །གཞན་དག་ནི་ “མཆི་མ་སྐྱེད་པའི་དོན་གྱིས་མཆི་མ་འཛག་པས་ན་མཆི་མ་འཛག་པའོ་” ཞེས་སྨྲ་མོད་ཀྱང་། དེ་ནི་རྒྱུ་མཚན་མེད་པ་སྟེ། ཡིད་བདེ་བའི་ཚེའང་མཆི་མ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གོང་དུ་བཤད་པའི་ཡིད་རངས་པ་ཉིད་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཡིད་མི་རངས་པ་ནི་ “ཡིད་མི་བདེ་བའོ།” །དེ་ནི་སེམས་ཉིད་ཀྱི་ཡིན་གྱི། སེམས་ཅན་གྱི་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སེམས་ཀྱི་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Adhimattaparittatā veditabbāti adhimattabhāvo parittabhāvo ca, balavabhāvo mandabhāvoti attho. Kañci kāleti ekadā. ‘‘Kañci kāla’’ntipi pāṭho. Cittāvilakaraṇamatto hotīti cittassa āvilakaraṇappamāṇo, cittakiliṭṭhakaraṇappamāṇoti attho. ‘‘Cittālasakaraṇamatto’’tipi pāṭho, taṃ na sundaraṃ. Tassa cittakilamathakaraṇamattoti attho. Na ca tāva mukhakulānavikulāno hotīti mukhassa saṅkocanavisaṅkocano na ca tāva hoti. Na ca tāva hanusañcopano hotīti dvinnaṃ hanūnaṃ aparāparaṃ calano na ca tāva hoti. Na ca tāva pharusavācaṃ nicchāraṇo hotīti paresaṃ mammacchedakaṃ pharusavācaṃ mukhato nīharaṇena bahi nikkhamano na ca tāva hoti. Na ca tāva disāvidisānuvilokano hotīti parassa abbhukkiraṇatthaṃ daṇḍādiatthāya disañca anudisañca punappunaṃ vilokano na ca tāva hoti. “ཆེན་པོ་དང་ཆུང་ངུའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི། ཆེན་པོའི་དངོས་པོ་དང་ཆུང་ངུའི་དངོས་པོ་སྟེ། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་དང་ཉམས་ཆུང་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“དུས་འགའ་ཞིག་ཏུ་” ཞེས་པ་ནི། རེས་འགའོ། །“དུས་འགའ་ཞིག་ཏུ་” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། །“སེམས་རྙོག་པར་བྱེད་པ་ཙམ་དུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། སེམས་རྙོག་པར་བྱེད་པའི་ཚད་ཙམ་སྟེ། སེམས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པའི་ཚད་ཙམ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“སེམས་ཞུམ་པར་བྱེད་པ་ཙམ་” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དེ། དེ་ནི་ལེགས་པོ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་དོན་ནི་སེམས་ངལ་བར་བྱེད་པ་ཙམ་ཞེས་བྱ་བའོ། །“ད་དུང་གདོང་བསྡུས་ཤིང་གཉེར་མ་བསྡུས་པ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི། གདོང་བསྡུ་བ་དང་གཉེར་མ་སྡུད་པ་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །“ད་དུང་མ་ལེ་འགུལ་བར་མི་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། མ་ལེ་གཉིས་ཕར་ཚུར་གཡོ་བར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །“ད་དུང་ཚིག་རྩུབ་པོ་མི་སྨྲའོ་” ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་གནད་ལ་གཟན་པའི་ཚིག་རྩུབ་པོ་ཁ་ནས་ཕྱིར་འདོན་པར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །“ད་དུང་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་མི་བལྟའོ་” ཞེས་པ་ནི། གཞན་ལ་གཞུ་བའི་ཕྱིར་དབྱུག་པ་ལ་སོགས་པ་འཚོལ་བའི་དོན་དུ། ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་རྣམས་སུ་ཡང་དང་ཡང་དུ་བལྟ་བར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། ། Na ca tāva daṇḍasatthaparāmasano hotīti āghātanatthaṃ daṇḍañca ekatodhārādisatthañca ādiyano na ca tāva hoti. Na ca tāva daṇḍasatthaabbhukkiraṇo hotīti vuttappakāraṃ daṇḍasatthaṃ ukkhipitvā paharaṇo na ca tāva hoti. Na ca tāva daṇḍasatthaabhinipātano hotīti etaṃ duvidhaṃ parassa paharaṇatthaṃ na ca tāva khipano hoti. Na ca tāva chinnavicchinnakaraṇo hotīti daṇḍasatthādikhipanena parasarīraṃ dvidhākaraṇo ca vividhākārena vaṇakaraṇo ca na tāva hoti. ‘‘Chiddavicchiddakaraṇo’’tipi pāṭho. Na ca tāva sambhañjanapalibhañjano hotīti sarīraṃ bhañjitvā cuṇṇavicuṇṇakaraṇo na ca tāva hoti. Na ca tāva aṅgamaṅgaapakaḍḍhano hotīti aṅgapaccaṅgaṃ sampaggahetvā apanetvā kaḍḍhano na ca tāva hoti. Na ca tāva jīvitā voropano hotīti jīvitindriyato voropano na ca tāva hoti. Na ca tāva sabbacāgapariccāgāya saṇṭhito hotīti sabbaṃ parassa [Pg.281] jīvitaṃ nāsetvā attano jīvitanāsanatthāya saṇṭhito na ca tāva hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadā aññaṃ jīvitā voropetvā attānaṃ jīvitā voropanatthāya ṭhito, tadā sabbacāgapariccāgā nāma hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – “ད་དུང་དབྱུག་པ་དང་མཚོན་ཆ་ལ་མི་འཇུའོ་” ཞེས་པ་ནི། གཞུ་བའི་དོན་དུ་དབྱུག་པ་དང་སོ་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆ་ལེན་པར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །“ད་དུང་དབྱུག་པ་དང་མཚོན་ཆ་མི་འཕྱར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་དབྱུག་པ་དང་མཚོན་ཆ་ཡར་བཏེགས་ནས་གཞུ་བར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །“ད་དུང་དབྱུག་པ་དང་མཚོན་ཆ་མི་འབེབས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། གཞན་ལ་གཞུ་བའི་དོན་དུ་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་དེ་དག་འཕེན་པར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །“ད་དུང་གཏུབ་ཅིང་དུམ་བུར་མི་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། དབྱུག་པ་དང་མཚོན་ཆ་ལ་སོགས་པ་འཕངས་པ་ལས་གཞན་གྱི་ལུས་དུམ་བུ་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་རྨ་བཟོ་བར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །“བུ་ག་དང་བུ་ག་མང་པོ་བཟོ་བ་” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། །“ད་དུང་བཅག་ཅིང་ཞིབ་མོར་མི་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། ལུས་བཅག་ནས་ཕྱེ་མ་ཉིད་དུ་བྱེད་པར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །“ད་དུང་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་ནས་མི་འཐེན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ནས་བཟུང་སྟེ་ཕྲལ་ནས་འཐེན་པར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །“ད་དུང་སྲོག་དང་མི་འབྲལ་ལོ་” ཞེས་པ་ནི། སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་འབྲལ་བར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །“ད་དུང་ཐམས་ཅད་གཏོང་བར་མི་གནས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་སྲོག་ཐམས་ཅད་བཅད་ནས་རང་གི་སྲོག་ཀྱང་གཅོད་པའི་དོན་དུ་གནས་པར་ད་དུང་མི་བྱེད་པའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཚེ་གཞན་སྲོག་དང་ཕྲལ་ནས་རང་ཉིད་ཀྱང་སྲོག་དང་འབྲལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གནས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་ “ཐམས་ཅད་གཏོང་བ་” ཞེས་བྱའོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati; Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇa; Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, tañhi chetvā na socatī’’ti. (saṃ. ni. 1.187, 267); “ཁྲོ་བ་བཅད་ན་བདེ་བར་ཉལ། །ཁྲོ་བ་བཅད་ན་མྱ་ངན་མེད། །བྲམ་ཟེ་ཁྲོ་བ་དུག་གི་རྩ་བ་ཅན། །རྩེ་མོ་མངར་བ་གང་ཡིན་པ། །དེ་ཉིད་གསོད་པར་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས། །དེ་ནི་བཅད་ན་མྱ་ངན་མེད་པར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། Yatoti yadā. Parapuggalaṃ ghāṭetvāti parapuggalaṃ nāsetvā. Attānaṃ ghāṭetīti attānaṃ māreti. Paramussadagatoti atibalavabhāvaṃ gato. Paramavepullappattoti ativipulabhāvaṃ patto. Kodhassa pahīnattāti anāgāmimaggena vuttappakārassa kodhassa pahīnabhāvena. Kodhavatthussa pariññātattāti kodhassa patiṭṭhābhūtassa kāraṇabhūtassa piyāpiyaaṭṭhānasaṅkhātassa vatthussa ñātatīraṇapariññāhi byāpetvā ñātabhāvena. Kodhahetussa upacchinnattāti kodhassa janakahetuno domanassasahagatacittuppādassa ucchinnabhāvena. “ཡ་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཚེའོ།། “གང་ཟག་གཞན་བསད་ནས་”ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གཞན་བཅོམ་ནས་སོ།། “བདག་ཉིད་གསོད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་འཆི་བར་བྱེད་པའོ།། “མཆོག་ཏུ་འཕེལ་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྟོབས་ཆེན་གྱི་གནས་སྐབས་སུ་གྱུར་པའོ།། “མཆོག་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་གནས་སྐབས་སུ་གྱུར་པའོ།། “ཁོང་ཁྲོ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཁོང་ཁྲོ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཁོང་ཁྲོའི་གཞི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོའི་རྟེན་དང་རྒྱུར་གྱུར་པ། སྡུག་པ་དང་མི་སྡུག་པའི་གནས་སུ་བགྲང་བའི་གཞི་དེ་ཉིད་ཤེས་པ་དང་རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཁོང་ཁྲོའི་རྒྱུ་རྒྱུན་ཆད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་རྒྱུན་ཆད་པའི་ཕྱིར་རོ།། Tāsīti bhāyanasīlo hoti. Uttāsīti atibhāyanasīlo. Parittāsīti samantato bhāyanasīlo. Bhāyatīti bhayaṃ uppajjati. Santāsaṃ āpajjatīti virūpabhāvaṃ pāpuṇāti. Katthī hotīti attano vaṇṇabhaṇanasīlo hoti. Vikatthīti vividhā nānappakārato vaṇṇabhaṇanasīlo. Jātiyā vāti khattiyabhāvādijātisampattiyā vā. Gottena vāti gotamagottādinā ukkaṭṭhagottena vā. Kolaputtiyena vāti mahākulabhāvena vā. Vaṇṇapokkharatāya vāti vaṇṇasampannasarīratāya vā. Sarīrañhi ‘‘pokkhara’’nti vuccati, tassa vaṇṇasampattiyā abhirūpabhāvenāti attho. Dhanena vātiādīni uttānatthāneva. “སྐྲག་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དུ་གྱུར་པའོ།། “ཀུན་ཏུ་སྐྲག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་འཇིགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ།། “ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་འཇིགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ།། “འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པ་སྐྱེ་བའོ།། “སྐྲག་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་མི་སྡུག་པར་འགྱུར་བའོ།། “རང་བསྟོད་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དུ་གྱུར་པའོ།། “རྣམ་པར་བསྟོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་རང་གི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ།། “རིགས་ཀྱིས་སམ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་སམ། “རུས་ཀྱིས་སམ་”ཞེས་པ་ནི་གཽ་ཏ་མའི་རུས་ལ་སོགས་པའི་རུས་མཆོག་གིས་སམ། “རིགས་ཀྱི་བུ་ཉིད་ཀྱིས་སམ་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཆེན་པོའི་དངོས་པོས་སམ། “ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལེགས་པས་སམ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ལུས་ཉིད་ཀྱིས་སམ། ལུས་ལ་ནི་ "པོཀྑར" (པདྨ་ལྟ་བུའམ་དབྱིབས་ལེགས) ཞེས་བརྗོད་དེ། དེའི་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་གཟུགས་མཛེས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། “ནོར་གྱིས་སམ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Kukkuccanti niddesassa uddesapadaṃ. Tattha kukkuccanti kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, tassa bhāvo kukkuccaṃ. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ, dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Hatthakukkuccampīti hatthehi kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, tassa bhāvo hatthakukkuccaṃ. Pādakukkuccādīsupi eseva nayo. “འགྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་མདོའི་ཚིག་གོ།། དེ་ལ་“འགྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྨད་པར་བྱས་པ་ནི་ཉེས་པར་བྱས་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་འགྱོད་པའོ།། དེ་ནི་ཕྱིས་གདུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པ་ལ་རྗེས་སུ་མྱ་ངན་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཡིད་ལ་བཅགས་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པ་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཏེ། བྲན་གྱི་དངོས་པོ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། “ལག་པའི་འགྱོད་པ་”ཞེས་པའང་ལག་པས་སྨད་པར་བྱས་པ་ནི་ཉེས་པར་བྱས་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ལག་པའི་འགྱོད་པའོ།། རྐང་པའི་འགྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། Akappiye [Pg.282] kappiyasaññitāti acchamaṃsaṃ sūkaramaṃsanti khādati, dīpimaṃsaṃ migamaṃsanti khādati, akappiyabhojanaṃ kappiyabhojananti bhuñjati, vikāle kālasaññitāya bhuñjati, akappiyapānakaṃ kappiyapānakanti pivati. Ayaṃ akappiye kappiyasaññitā. Kappiye akappiyasaññitāti sūkaramaṃsaṃ acchamaṃsanti khādati, migamaṃsaṃ dīpimaṃsanti khādati, kappiyabhojanaṃ akappiyabhojananti bhuñjati, kāle vikālasaññitāya bhuñjati, kappiyapānakaṃ akappiyapānakanti pivati. Ayaṃ kappiye akappiyasaññitā. Avajje vajjasaññitāti niddose dosasaññitā. Vajje avajjasaññitāti sadose niddosasaññitā. Kukkuccāyanāti kukkuccāyanākāro. Kukkuccāyitattanti kukkuccāyitabhāvo. Cetaso vippaṭisāroti cittassa virūpo paṭisaraṇabhāvo. Manovilekhoti cittassa vilekho. “མི་རུང་བ་ལ་རུང་བར་འདུ་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོམ་གྱི་ཤ་ལ་ཕག་ཤའོ་སྙམ་དུ་ཟ་བ། གཟིག་གི་ཤ་ལ་རི་དྭགས་ཀྱི་ཤའོ་སྙམ་དུ་ཟ་བ། མི་རུང་བའི་བཟའ་བ་ལ་རུང་བའི་བཟའ་བའོ་སྙམ་དུ་ཟ་བ། ཕྱི་དྲོའི་དུས་ལ་དུས་སུ་འདུ་ཤེས་པས་ཟ་བ། མི་རུང་བའི་བཏུང་བ་ལ་རུང་བའི་བཏུང་བའོ་སྙམ་དུ་འཐུང་བའོ།། འདི་ནི་མི་རུང་བ་ལ་རུང་བར་འདུ་ཤེས་པའོ།། “རུང་བ་ལ་མི་རུང་བར་འདུ་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕག་ཤ་ལ་དོམ་གྱི་ཤའོ་སྙམ་དུ་ཟ་བ། རི་དྭགས་ཀྱི་ཤ་ལ་གཟིག་གི་ཤའོ་སྙམ་དུ་ཟ་བ། རུང་བའི་བཟའ་བ་ལ་མི་རུང་བའི་བཟའ་བའོ་སྙམ་དུ་ཟ་བ། དུས་སུ་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་འདུ་ཤེས་པས་ཟ་བ། རུང་བའི་བཏུང་བ་ལ་མི་རུང་བའི་བཏུང་བའོ་སྙམ་དུ་འཐུང་བའོ།། འདི་ནི་རུང་བ་ལ་མི་རུང་བར་འདུ་ཤེས་པའོ།། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བར་འདུ་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེས་པ་མེད་པ་ལ་ཉེས་པར་འདུ་ཤེས་པའོ།། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་འདུ་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེས་པ་དང་བཅས་པ་ལ་ཉེས་པ་མེད་པར་འདུ་ཤེས་པའོ།། “འགྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འགྱོད་པའི་རྣམ་པའོ།། “འགྱོད་པར་གྱུར་པ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་འགྱོད་པར་གྱུར་པའི་དངོས་པོའོ།། “སེམས་ལ་བཅགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་རྣམ་པ་མི་སྡུག་པར་འགྱོད་པའི་དངོས་པོའོ།། “ཡིད་ལ་གནོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་གནོད་པའོ།། Katattā ca akatattā cāti kāyaduccaritādīnaṃ katabhāvena ca kāyasucaritādīnaṃ akatabhāvena ca. Kataṃ me kāyaduccaritanti mayā kāyena kilesapūtikattā duṭṭhu caritaṃ kāyena kataṃ. Akataṃ me kāyasucaritanti mayā kāyena suṭṭhu caritaṃ na kataṃ. Vacīduccaritavacīsucaritādīsupi eseva nayo nirodhapariyosānesu. “བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་བྱས་པའི་དངོས་པོ་དང་། ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་མ་བྱས་པའི་དངོས་པོས་སོ།། “བདག་གིས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ལུས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པས་རུལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་ལུས་ཀྱིས་སྤྱོད་པ་ངན་པ་བྱས་པའོ།། “བདག་གིས་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་མ་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ལུས་ཀྱིས་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་མ་བྱས་པའོ།། ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་དང་ངག་གི་ལེགས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ལའང་འགོག་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། Cittassāti na sattassa na posassa. Uddhaccanti uddhatākāro. Avūpasamoti na vūpasamo. Ceto vikkhipatīti cetaso vikkhepo, bhantattaṃ cittassāti cittassa bhantabhāvo bhantayānabhantagoṇādīnaṃ viya. Iminā ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanaṃ kathitaṃ. Uddhaccañhi ekārammaṇe vipphandati, vicikicchā nānārammaṇeti. Idaṃ vuccati uddhaccanti ayaṃ uddhatabhāvo kathīyati. “སེམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་མ་ཡིན་ཞིང་སྐྱེས་བུའི་མ་ཡིན་ནོ།། “རྒོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒོད་པའི་རྣམ་པའོ།། “ཉེ་བར་མ་ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་མ་ཡིན་པའོ།། “སེམས་རྣམ་པར་གཡེང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་རྣམ་པར་གཡེང་བ་སྟེ། “སེམས་འཁྲུལ་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་ཤིང་རྟ་འཁྲུལ་བ་དང་གླང་གོ་འཁྲུལ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་སེམས་འཁྲུལ་བའི་དངོས་པོའོ།། འདིས་ནི་དམིགས་པ་གཅིག་ཉིད་ལ་གཡོ་བ་བཤད་དོ།། རྒོད་པ་ནི་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་གཡོ་ལ། ཐེ་ཚོམ་ནི་དམིགས་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་གཡོ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “འདི་ནི་རྒོད་པ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་རྒོད་པའི་དངོས་པོ་འདི་བཤད་པའོ།། Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjako vacīpayogo kāyapayogo vā. Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. “རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་འདི་ལ་“རྫུན་”ཞེས་པ་ནི་བསླུ་བར་བྱེད་པ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་དོན་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ངག་གི་སྦྱོར་བའམ་ལུས་ཀྱི་སྦྱོར་བའོ།། བསླུ་བར་འདོད་པའི་བསམ་པས་གཞན་བསླུ་བར་བྱེད་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པའི་སེམས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའོ།། Aparo nayo – musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo, taṃ musāvādaṃ. Pahāyāti imaṃ musāvādacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā[Pg.283]. Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova. Natthi tassa vītikkamissāmīti cakkhusotaviññeyyā dhammā, pageva kāyaviññeyyāti iminā nayena aññesupi evarūpesu padesu attho veditabbo. ཚུལ་གཞན་ནི། “རྫུན་”ཞེས་པ་ནི་མ་བྱུང་བ་དང་མི་བདེན་པའི་དངོས་པོའོ།། “སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་བྱུང་བ་དང་བདེན་པར་གོ་བར་བྱེད་པའོ།། མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི་མི་བདེན་པའི་དངོས་པོ་ལ་བདེན་པར་གཞན་ལ་གོ་བར་བྱེད་པར་འདོད་པ་དེའི་དེ་ལྟར་གོ་བར་བྱེད་པ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་སྟེ། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་དེའོ།། “སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བའི་སེམས་པར་བགྲང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་འདི་སྤངས་ནས་སོ།། “ཕྱིར་ལོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྤངས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་དེ་ལས་ཕྱིར་ལོག་ཅིང་ངེས་པར་ལོག་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་འདས་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་མིག་དང་རྣ་བས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་མེད་ན། ལུས་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་པའི་ཚུལ་འདིས་གཞན་ཡང་འདི་ལྟ་བུའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho, na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭiyati, tasmā so na saccasandho, ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho. “བདེན་པར་སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་སྨྲ་བའོ།། “བདེན་པས་བདེན་པ་སྦྱོར་ཞིང་མཐུད་པར་བྱེད་པས་ན་བདེན་པ་ལ་གནས་པ་”སྟེ། བར་བར་དུ་རྫུན་མི་སྨྲ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་གང་ཞིག་རེས་འགའ་རྫུན་སྨྲ་ཞིང་རེས་འགའ་བདེན་པ་སྨྲ་བ་དེ་ནི། རྫུན་གྱིས་བར་དུ་ཆོད་པའི་ཕྱིར་བདེན་པ་དང་བདེན་པ་མི་མཐུད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་བདེན་པ་ལ་གནས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། འདི་ནི་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ཏེ། སྲོག་གི་ཕྱིར་ཡང་རྫུན་མི་སྨྲ་བར་བདེན་པས་བདེན་པ་སྦྱོར་བ་ཉིད་པས་ན་བདེན་པ་ལ་གནས་པའོ།། Thetoti thiro, thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti, eko pāsāṇalekhā viya, indakhīlā viya ca thirakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti, ayaṃ vuccati theto. “བརྟན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པོ་སྟེ། གཏམ་བརྟན་པོ་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། གང་ཟག་གཅིག་ནི་ཡུང་བའི་ཚོས་ལྟར་དང་། ཕུབ་མའི་ཕུང་པོ་ལ་བཙུགས་པའི་ཕུར་པ་ལྟར་དང་། རྟའི་རྒྱབ་ཏུ་བཞག་པའི་ཀུ་བ་ལྟར་གཏམ་བརྟན་པོ་མེད་པ་ཡིན་ལ། གང་ཟག་གཅིག་ནི་རྡོ་ལ་རི་མོ་བྲིས་པ་ལྟར་དང་། དབང་པོའི་ཀ་བ་ལྟར་གཏམ་བརྟན་པོ་ཅན་ཡིན་ཏེ། རལ་གྲིས་མགོ་བཅད་ཀྱང་གཏམ་གཉིས་མི་སྨྲ་བ་འདི་ནི་བརྟན་པ་ཞེས་བྱའོ།། Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyitabbakoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. “ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུང་བར་བྱ་བ་དང་། ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ནི་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། 'འདི་སུས་བཤད། ཆེ་གེ་མོས་སོ་' ཞེས་སྨྲས་ཚེ་ 'དེའི་ཚིག་ལ་ཡིད་མ་ཆེས་ཤིག་' ཅེས་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ།། གང་ཟག་གཅིག་ནི་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། 'འདི་སུས་བཤད། ཆེ་གེ་མོས་སོ་' ཞེས་སྨྲས་ཚེ་ 'གལ་ཏེ་དེས་བཤད་ན་འདི་ཉིད་ཚད་མ་ཡིན་ཏེ། ད་ནི་བརྟག་པར་བྱ་བ་མེད་དོ།། འདི་ནི་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དོ་' ཞེས་བརྗོད་པར་འགྱུར་བ་འདི་ནི་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་བྱའོ།། Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho. “འཇིག་རྟེན་ལ་མི་བསླུ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པར་སྨྲ་བ་དེས་འཇིག་རྟེན་ལ་མི་བསླུ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། Pisuṇaṃ vācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇā vācā. Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusā vācā. Yena samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo. Yā tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmameva labhati, sā eva ca idha adhippetā. “ཕྲ་མ་སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ངག་གང་གིས་སུ་ལ་ངག་དེ་སྨྲས་པ་དེའི་སྙིང་ལ་རང་ཉིད་སྡུག་པར་བྱེད་ཅིང་གཞན་ལ་སྟོང་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ཕྲ་མའི་ངག་གོ།། ངག་གང་གིས་ནི་བདག་ཀྱང་གཞན་ཡང་རྩུབ་པར་བྱེད་ལ། ངག་གང་ཉིད་ཀྱང་རྩུབ་ཅིང་རྣ་བར་མི་བདེ་བ་དང་སྙིང་དུ་མི་འབབ་པ་དེ་ནི་ཚིག་རྩུབ་པོའོ།། གང་གིས་དོན་མེད་པར་ཀྱལ་ཀ་སྨྲ་བ་དེ་ནི་ངག་འཁྱལ་བའོ།། དེ་དག་གི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་སེམས་པའང་ཕྲ་མའི་ངག་ལ་སོགས་པའི་མིང་ཉིད་ཐོབ་ལ། དེ་ཉིད་འདིར་དགོངས་པའོ།། Imesaṃ [Pg.284] bhedāyāti yesaṃ ito vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā anukattā. “འདི་དག་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ནས་བཤད་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་ནས་ཐོས་པ་དེ་དག་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “ཕྱེ་བ་རྣམས་མཐུན་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཛའ་བཤེས་གཉིས་སམ། མཁན་པོ་གཅིག་པའི་སློབ་མ་ལ་སོགས་པ་རྒྱུ་གང་ཡང་རུང་བས་ཕྱེ་བ་རྣམས་ལ། རེ་རེ་བཞིན་ཉེ་བར་སོང་ནས་ 'ཁྱེད་ཅག་འདི་ལྟ་བུའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་འདི་ལྟར་མང་དུ་ཐོས་པ་རྣམས་ལ་འདི་ནི་མི་རིགས་སོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྨྲས་ཏེ་མཐུན་པར་བྱེད་པ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་བྱེད་པའོ།། Anuppadātāti sandhānānuppadātā. Dve jane samagge disvā ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo, yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. ‘‘Samaggarāmo’’tipi pāḷi, ayamevettha attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati, na itaranti. “རྗེས་སུ་སྦྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པར་རྗེས་སུ་སྦྱིན་པའོ།། སྐྱེས་བུ་གཉིས་མཐུན་པར་མཐོང་ནས་ 'ཁྱེད་ཅག་འདི་ལྟ་བུའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་འདི་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་འདི་ནི་འཚམ་པ་ཉིད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྨྲས་ཏེ་བརྟན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། “མཐུན་པ་ནི་དེའི་དགའ་ཚལ་ཡིན་པས་ན་མཐུན་པའི་དགའ་ཚལ་ཅན་”ཏེ། གང་དུ་མཐུན་པ་མེད་པ་དེར་གནས་པར་ཡང་མི་འདོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། ལུང་ལ་ "མཐུན་པ་ལ་དགའ་བ་" ཞེས་ཀྱང་འབྱུང་སྟེ། འདིར་དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ།། “མཐུན་པ་ལ་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པ་རྣམས་ལ་དགའ་བ་སྟེ། དེ་དག་སྤངས་ནས་གཞན་དུ་འགྲོ་བར་ཡང་མི་འདོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། མཐུན་པ་རྣམས་མཐོང་བའམ་ཐོས་ནའང་དགའ་བས་ན་“མཐུན་པ་ལ་དགའ་བ་”འོ།། “མཐུན་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ངག་གང་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་མཐུན་པར་བྱེད་པ་སྟེ། མཐུན་པའི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ངག་ཉིད་སྨྲ་བར་བྱེད་ཀྱི་གཞན་མ་ཡིན་ནོ།། Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusā vācā, nelāti elaṃ vuccati doso, nassā elanti nelā, niddosāti attho ‘‘nelaṅgo setapacchādo’’ti ettha (udā. 65; peṭako. 25) vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati apaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī, pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī, purassa esātipi porī, nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti, pitimattaṃ pitāti bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā. གཞན་གྱི་གནད་གཅོད་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པའི་གཏན་ནས་རྩུབ་པའི་སེམས་པ་ནི་ཚིག་རྩུབ་པོའོ།། “སྐྱོན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ 'ཨེ་ལ' ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ལ་སྐྱོན་མེད་པས་ན་སྐྱོན་མེད་པ་སྟེ། ཉེས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། 'སྐྱོན་མེད་པའི་ཡན་ལག་ཅན་གྱི་ཤིང་རྟ་དཀར་པོ་' ཞེས་པ་འདིར་བཤད་པའི་སྐྱོན་མེད་པ་ལྟར་རོ།། “རྣ་བར་སྙན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་འབྲུ་སྙན་པའི་ཕྱིར་རྣ་བར་བདེ་བ་སྟེ། ཁབ་ཀྱིས་འབིགས་པ་ལྟར་རྣ་བར་ཟུག་རྔུ་མི་སྐྱེད་པའོ།། དོན་སྙན་པའི་ཕྱིར་ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁོང་ཁྲོ་མི་སྐྱེད་པར་བྱམས་པ་སྐྱེད་པས་ན་“ཡིད་དུ་འོང་བ་”འོ།། “སྙིང་ལ་འབབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཐོགས་པ་མེད་པར་བདེ་བླག་ཏུ་སེམས་ལ་འཇུག་པས་ན་སྙིང་ལ་འབབ་པའོ།། “གྲོང་ཁྱེར་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་གྲོང་ཁྱེར་ན་ཡོད་པ་སྟེ། གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཆེར་སྐྱེས་པའི་བུད་མེད་ལྟར་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པའང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཡིན་ལ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་འདི་ཡིན་པས་ནའང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྟེ། གྲོང་ཁྱེར་བའི་གཏམ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། གྲོང་ཁྱེར་བ་རྣམས་ནི་རིགས་པའི་གཏམ་སྨྲ་བ་ཡིན་ཏེ། ཕ་ལྟ་བུ་ལ་ཕ་ཞེས་དང་། སྤུན་ལྟ་བུ་ལ་སྤུན་ཞེས་སྨྲའོ།། འདི་ལྟ་བུའི་གཏམ་ནི་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཡིད་དུ་འོང་བས་ན་“སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཡིད་དུ་འོང་བ་”འོ།། ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཡིད་ལ་འཐད་ཅིང་སེམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་ན་“སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཡིད་ལ་འཐད་པ་”འོ།། Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. Kālena vadatīti kālavādī, vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī[Pg.285]. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī. དོན་མེད་པར་གོ་བར་བྱེད་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ནི་ངག་འཁྱལ་བའོ།། “དུས་སུ་སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་སུ་སྨྲ་བ་སྟེ། སྨྲ་བར་འོས་པའི་དུས་ལ་བརྟགས་ནས་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ།། བྱུང་བ་དང་བདེན་པ་དང་དངོས་པོ་རང་བཞིན་ཉིད་སྨྲ་བས་ན་“བདེན་པར་སྨྲ་བ་”འོ།། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ཏེ་སྨྲ་བས་ན་“དོན་ལྡན་པར་སྨྲ་བ་”འོ།། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ཏེ་སྨྲ་བས་ན་“ཆོས་སྨྲ་བ་”འོ།། སྡོམ་པའི་འདུལ་བ་དང་སྤོང་བའི་འདུལ་བ་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ཏེ་སྨྲ་བས་ན་“འདུལ་བ་སྨྲ་བ་”འོ།། Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassa atthīti nidhānavatī, hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti. Catuddosāpagataṃ vācaṃ bhāsatīti musāvādādīhi catūhi dosehi apagataṃ vācaṃ bhāsati. Dvattiṃsāya tiracchānakathāyāti dvattiṃsāya saggamokkhānaṃ tiracchānabhūtāya kathāya. གཏེར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇོག་པའི་གནས་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ལ་གཏེར་ཡོད་པས་ན་གཏེར་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྙིང་ལ་བཅོལ་བར་འོས་པའི་ཚིག་སྨྲ་བའི་དོན་ཏོ།། དུས་སུ་ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུ་སྨྲ་བའི་ཚེ་ནའང་། བདག་གིས་གཏེར་དང་ལྡན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བར་བྱའོ་ཞེས་དུས་མ་ཡིན་པར་མི་སྨྲ་ཞིང་། འོས་ཤིང་འཚམ་པའི་དུས་ལ་བལྟས་ནས་སྨྲ་བའི་དོན་ཏོ།། གཏན་ཚིགས་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་དཔེ་དང་བཅས་པའམ་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་པའི་དོན་ཏོ།། མཐའ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ས་མཚམས་བསྟན་ནས་ཇི་ལྟར་དེའི་ས་མཚམས་ཤེས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་སྨྲ་བའི་དོན་ཏོ།། དོན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་དུ་མས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཚེ་ཟད་མི་ཤེས་པས་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྨྲ་བའོ།། ཡང་ན་དོན་སྨྲ་བ་དེས་དོན་གང་ཞིག་སྨྲ་བ་དེའི་དོན་དང་ལྡན་པའི་ཕིྱར་དོན་དང་ལྡན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བ་སྟེ། གཞན་ཞིག་བཞག་ནས་གཞན་ཞིག་མི་སྨྲ་བའི་དོན་ཏོ།། སྐྱོན་བཞི་དང་བྲལ་བའི་ཚིག་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་བཞི་དང་བྲལ་བའི་ཚིག་སྨྲ་བའོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་གཏམ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལས་ཞེས་པ་ནི་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་གེགས་སུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་པའི་གཏམ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལའོ།། Dasa kathāvatthūnīti appicchatādīni dasa vivaṭṭanissitāya kathāya vatthubhūtāni kāraṇāni. Appicchakathanti ettha appicchoti icchāvirahito aniccho nittaṇho. Ettha hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya, attho pana niravaseso. Na hi khīṇāsavassa aṇumattāpi icchā nāma atthi. གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆུང་ལ་སོགས་པ་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་གྱི་གཞིར་གྱུར་པའི་རྒྱུ་བཅུ་ལའོ།། འདོད་ཆུང་གི་གཏམ་ཞེས་པ་འདིར་འདོད་ཆུང་བ་ནི་འདོད་པ་དང་བྲལ་བ། འདོད་པ་མེད་པ། སྲེད་པ་མེད་པའོ།། འདིར་ཚིག་ནི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཡང་། དོན་ནི་ལྷག་མ་མེད་པ་སྟེ། ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་འདོད་པ་རྡུལ་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། Apicettha atricchatā pāpicchatā mahicchatā appicchatāti ayaṃ bhedo veditabbo – tattha sakalābhe atittassa paralābhapatthanā atricchatā nāma, tāya samannāgatassa ekabhājane pakkapūvepi attano patte patite na supakko viya khuddako viya ca khāyati, sveva pana parassa patte pakkhitto supakko viya mahanto viya ca khāyati. Asantaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā pāpicchatā nāma, sā ‘‘idhekacco asaddho samāno saddhoti maṃ jano jānātū’’tiādinā (vibha. 851) nayena atreva āgatāyeva. Tāya ca samannāgato puggalo kohaññe patiṭṭhāti. Santaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe [Pg.286] ca amattaññutā mahicchatā nāma, sāpi ‘‘idhekacco saddho samāno saddhoti maṃ jano jānātūti icchati, sīlavā samāno sīlavāti maṃ jano jānātū’’ti (vibha. 851) iminā nayena āgatāyeva. Tāya samannāgato puggalo dussantappayo hoti, vijātamātāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati – གཞན་ཡང་འདིར་ལྷག་པར་འདོད་པ་དང་། འདོད་པ་ངན་པ་དང་། འདོད་ཆེན་དང་། འདོད་ཆུང་ཞེས་བྱ་བའི་དབྱེ་བ་འདི་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལ་རང་གི་རྙེད་པ་ལ་མི་ཆོག་ཤེས་པར་གཞན་གྱི་རྙེད་པ་ལ་རེ་བ་ནི་ལྷག་པར་འདོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དང་ལྡན་པ་ལ་སྣོད་གཅིག་ཏུ་བཙོས་པའི་ཁུར་བ་རང་གི་ལྷུང་བཟེད་དུ་ལྷུང་བའང་ལེགས་པར་བཙོས་པ་མ་ཡིན་པ་ལྟ་བུ་དང་ཆུང་ངུ་ལྟ་བུར་སྣང་ལ། དེ་ཉིད་གཞན་གྱི་ལྷུང་བཟེད་དུ་བླུགས་པ་ནི་ལེགས་པར་བཙོས་པ་ལྟ་བུ་དང་ཆེན་པོ་ལྟ་བུར་སྣང་བའོ།། མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ཡོད་པར་རློམ་པ་དང་། ལེན་པ་ལ་ཚོད་མི་ཤེས་པ་ནི་འདོད་པ་ངན་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ནི་ 'འདིར་ཁ་ཅིག་དད་པ་མེད་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བོས་བདག་ལ་དད་པ་ཅན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པར་འདོད་པ' ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་འོངས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་ཚུལ་འཆོས་པ་ལ་གནས་སོ།། ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་སྒྲོག་པ་དང་། ལེན་པ་ལ་ཚོད་མི་ཤེས་པ་ནི་འདོད་ཆེན་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ཡང་ 'འདིར་ཁ་ཅིག་དད་པ་ཅན་ཡིན་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བོས་བདག་ལ་དད་པ་ཅན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པར་འདོད་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ་ཞེས་ཤེས་པར་འདོད་པ' ཞེས་བྱ་བའི་ཚུལ་འདིས་འོངས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་ཚིམ་པར་དཀའ་བ་ཡིན་ཏེ། བུ་བཙས་མ་ཐག་པའི་མ་ཡིས་ཀྱང་དེའི་སེམས་མགུ་བར་བྱེད་མི་ནུས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། ‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo; Sakaṭena paccaye detu, tayopete atappayā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.252; a. ni. aṭṭha. 1.1.63; udā. aṭṭha. 31); “མེ་དཔུང་དང་ནི་རྒྱ་མཚོ་དང་།། འདོད་པ་ཆེ་བའི་གང་ཟག་སྟེ།། ཤིང་རྟས་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱིན་བྱས་ཀྱང་།། འདི་གསུམ་ཚིམ་པར་བྱེད་མི་ནུས།།” ཞེས་སོ།། Santaguṇanigūhanatā pana paṭiggahaṇe ca mattaññutā appicchatā nāma, tāya samannāgato puggalo attani vijjamānampi guṇaṃ paṭicchādetukāmatāya saddho samāno ‘‘saddhoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati. Sīlavā… pavivitto… bahussuto… āraddhavīriyo… samādhisampanno… paññavā… khīṇāsavo samāno ‘‘khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati seyyathāpi majjhantikatthero. Evaṃ appiccho ca pana bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ thāvaraṃ karoti, dāyakānaṃ cittaṃ ārādheti, yathā yathā hi so attano appicchatāya appaṃ gaṇhāti, tathā tathā tassa vatte pasannā manussā bahū denti. ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་གསང་བ་དང་། ལེན་པ་ལ་ཚོད་ཤེས་པ་ནི་འདོད་ཆུང་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་རང་ལ་ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་ཡང་སྦེད་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར། དད་པ་ཅན་ཡིན་ཡང་ 'སྐྱེ་བོས་བདག་ལ་དད་པ་ཅན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ' སྙམ་དུ་མི་འདོད་དོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། དབེན་པར་གནས་པ། མང་དུ་ཐོས་པ། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཤེས་རབ་ཅན་དང་། ཟག་པ་ཟད་པ་ཡིན་ཡང་ 'ཟག་པ་ཟད་པའོ་ཞེས་སྐྱེ་བོས་བདག་ལ་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ' སྙམ་དུ་མི་འདོད་དེ། དཔེར་ན་གནས་བརྟན་མཛྷནྟི་ཀ་ལྟ་བུའོ།། འདི་ལྟར་འདོད་ཆུང་བའི་དགེ་སློང་ནི་མ་རྙེད་པའི་རྙེད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད། རྙེད་པ་བྱུང་བ་བརྟན་པར་བྱེད། སྦྱིན་བདག་རྣམས་ཀྱི་སེམས་མགུ་བར་བྱེད་དེ། ཇི་ལྟར་ཁོ་བོ་རང་གི་འདོད་ཆུང་ཉིད་ཀྱིས་ཉུང་ངུ་ལེན་པ་དེ་ལྟར་དེའི་ཚུལ་ལ་དད་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་མང་པོ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ།། Aparopi catubbidho appiccho paccayaappiccho dhutaṅgaappiccho pariyattiappiccho adhigamaappicchoti. Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayaappiccho. So dāyakassa vasaṃ jānāti, deyyadhammassa vasaṃ jānāti, attano thāmaṃ jānāti. Yadi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammo appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammopi bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇeneva gaṇhāti. གཞན་ཡང་འདོད་ཆུང་ལ་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། ལུང་གི་ཆོས་ལ་འདོད་ཆུང་བ་དང་། རྟོགས་པ་ལ་འདོད་ཆུང་བའོ།། དེ་ལ་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ནི་ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བའོ།། དེས་སྦྱིན་བདག་གི་བསམ་པ་ཤེས། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོད་ཤེས། རང་གི་ནུས་པ་ཤེས་སོ།། གལ་ཏེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་མང་ཡང་། སྦྱིན་བདག་གིས་ཉུང་ངུ་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། སྦྱིན་བདག་གི་བསམ་པ་ལྟར་ཉུང་ངུ་ལེན་ནོ།། གལ་ཏེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཉུང་ལ། སྦྱིན་བདག་གིས་མང་པོ་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོད་ལྟར་ཉུང་ངུ་ལེན་ནོ།། གལ་ཏེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱང་མང་ལ། སྦྱིན་བདག་གིས་ཀྱང་མང་པོ་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། རང་གི་ནུས་པ་ཤེས་ནས་ཚོད་རིག་པར་ལེན་ནོ།། Dhutaṅgasamādānassa attani atthibhāvaṃ na jānāpetukāmo dhutaṅgaappiccho nāma. Yo pana bahussutabhāvaṃ na jānāpetukāmo, ayaṃ pariyattiappiccho nāma. Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ adhigamaappiccho nāma. Khīṇāsavo [Pg.287] pana atricchataṃ pāpicchataṃ mahicchataṃ pahāya sabbaso icchāpaṭipakkhabhūtāya alobhasaṅkhātāya parisuddhāya appicchatāya samannāgatattā appiccho nāma. ‘‘Āvuso, atricchatā pāpicchatā mahicchatāti, ime dhammā pahātabbāti, tesu ādīnavaṃ dassetvā evarūpaṃ appicchataṃ samādāya vattitabba’’nti vadanto appicchakathaṃ katheti nāma. རང་ལ་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བླངས་པ་ཡོད་པ་དེ་གཞན་ལ་ཤེས་སུ་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་རང་ཉིད་མང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་གཞན་ལ་ཤེས་སུ་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ནི་ལུང་གི་ཆོས་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ཞེས་བྱའོ།། གང་ཞིག་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཀྱང་། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་དེ་གཞན་ལ་ཤེས་སུ་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ནི་རྟོགས་པ་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་ལྷག་པར་འདོད་པ་དང་། འདོད་པ་ངན་པ་དང་། འདོད་ཆེན་རྣམས་སྤངས་ནས། འདོད་པའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པ། མ་ཆགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་དག་པའི་འདོད་ཆུང་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཆུང་བ་ཞེས་བྱའོ།། 'ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག། ལྷག་པར་འདོད་པ་དང་། འདོད་པ་ངན་པ་དང་། འདོད་ཆེན་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་འདི་དག་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ' ཞེས་དེ་དག་གི་ཉེས་དམིགས་བསྟན་ནས། 'འདི་ལྟ་བུའི་འདོད་ཆུང་བ་ཉིད་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་གནས་པར་བྱའོ' ཞེས་སྨྲ་བ་ནི་འདོད་ཆུང་གི་གཏམ་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱའོ།། Santuṭṭhīkathantiādīsu visesatthameva dīpayissāma, yojanā pana vuttanayeneva veditabbā. Santuṭṭhīkathanti itarītarapaccayasantosaṃ nissitaṃ kathaṃ. So panesa santoso dvādasavidho hoti. Seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsupi. ཆོག་ཤེས་པའི་གཏམ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་ལ། སྦྱོར་ཚུལ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཆོག་ཤེས་པའི་གཏམ་ཞེས་པ་ནི་གང་རྙེད་པའི་ཡོ་བྱད་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་མོ།། ཆོག་ཤེས་པ་དེ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཡོད་དོ།། འདི་ལྟ་སྟེ། ཆོས་གོས་ལ་གང་རྙེད་པས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། མཐུ་དང་མཐུན་པར་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། འོས་ཤིང་འཚམ་པས་ཆོག་ཤེས་པ་སྟེ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། དེ་བཞིན་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་ལའང་རིག་པར་བྱའོ།། Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana yo pakatidubbalo vā hoti, ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati. So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti. So pattuṇṇacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ, bahūni vā pana cīvarāni labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ hotū’’ti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso. དེའི་དབྱེ་བའི་བཤད་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འདིར་དགེ་སློང་གིས་ཆོས་གོས་བཟང་པོའམ་ངན་པ་ཞིག་རྙེད་པར་འགྱུར་རོ།། དེས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་ཞིང་། གཞན་ལ་མི་རེ་ལ། རྙེད་པར་གྱུར་ཀྱང་མི་ལེན་ནོ།། འདི་ནི་དེའི་ཆོས་གོས་ལ་གང་རྙེད་པས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། ཡང་ན་གང་ཞིག་རང་བཞིན་གྱིས་ཉམ་ཆུང་བའམ། ནད་དང་རྒས་པས་ཟིན་པ་ཞིག་ཡིན་ན། ཆོས་གོས་ལྕི་མོ་གྱོན་པས་ངལ་བར་འགྱུར་རོ།། དེས་སྐལ་བ་མཉམ་པའི་དགེ་སློང་དང་ལྷན་ཅིག་དེ་བརྗེས་ནས། ཡང་མོས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་བཞིན་དུའང་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་དེའི་ཆོས་གོས་ལ་མཐུ་དང་མཐུན་པར་ཆོག་ཤེས་པའོ།། གཞན་ཡང་གང་ཟག་ཅིག་ནི་ཟས་གོས་བཟང་པོ་རྙེད་པ་ཅན་ཡིན་ནོ།། དེས་དར་གོས་ལ་སོགས་པའི་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་ཆོས་གོས་གང་རུང་ངམ། ཡང་ན་ཆོས་གོས་མང་པོ་རྙེད་ནས། 'འདི་ནི་གནས་བརྟན་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་རིང་དུ་ལོན་པ་རྣམས་དང་། འདི་ནི་མང་དུ་ཐོས་པ་རྣམས་ལ་འོས་ཤིང་། འདི་ནི་ནད་པ་རྣམས་དང་། འདི་ནི་རྙེད་པ་ཆུང་བ་རྣམས་ལ་འོས་སོ' ཞེས་བྱིན་ནས། དེ་དག་གི་ཆོས་གོས་རྙིང་པའམ། ཡང་ན་ཕྱག་དར་ཁྲོད་ལས་གོས་ཧྲུལ་བཏུས་ཏེ། དེ་དག་གིས་སྣམ་སྦྱར་བྱས་ནས་གྱོན་བཞིན་དུའང་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་དེའི་ཆོས་གོས་ལ་འོས་ཤིང་འཚམ་པས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ [Pg.288] labhati, so taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso. འདིར་དགེ་སློང་གིས་བསོད་སྙོམས་ངན་པའམ་བཟང་པོ་ཞིག་རྙེད་པར་འགྱུར་རོ།། དེས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་ཞིང་། གཞན་ལ་མི་རེ་ལ། རྙེད་པར་གྱུར་ཀྱང་མི་ལེན་ནོ།། འདི་ནི་དེའི་བསོད་སྙོམས་ལ་གང་རྙེད་པས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། གང་ཞིག་རང་གི་རང་བཞིན་དང་མི་མཐུན་པའམ། ནད་དང་མི་མཐུན་པའི་བསོད་སྙོམས་རྙེད་ནས། དེ་ཟོས་པས་མི་བདེ་བར་འགྱུར་ན། དེས་དེ་ཉིད་སྐལ་བ་མཉམ་པའི་དགེ་སློང་ལ་བྱིན་ནས། དེའི་ལག་ནས་འཕྲོད་པའི་ཟས་བཟས་ཏེ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་བཞིན་དུའང་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་དེའི་བསོད་སྙོམས་ལ་མཐུ་དང་མཐུན་པར་ཆོག་ཤེས་པའོ།། གཞན་ཡང་བསོད་སྙོམས་བཟང་པོ་མང་པོ་རྙེད་པ་ཞིག་ཡིན་ན། དེས་ཆོས་གོས་བཞིན་དུ་གནས་བརྟན་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་རིང་དུ་ལོན་པ་དང་། མང་དུ་ཐོས་པ་དང་། རྙེད་པ་ཆུང་བ་དང་། ནད་པ་རྣམས་ལ་བྱིན་ནས། དེ་དག་གི་ལྷག་མའམ། ཡང་ན་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་སྟེ་ཟས་སྣ་ཚོགས་བཟས་བཞིན་དུའང་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་དེའི་བསོད་སྙོམས་ལ་འོས་ཤིང་འཚམ་པས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ na domanassaṃ uppādeti, antamaso tiṇasanthārakenāpi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso. འདིར་དགེ་སློང་གིས་གནས་མལ་ཡིད་དུ་འོང་བའམ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཞིག་རྙེད་པར་འགྱུར་རོ།། དེས་དེས་ཡིད་བདེ་བའམ་ཡིད་མི་བདེ་བ་མི་སྐྱེད་ལ། ཐ་ན་རྩྭ་གདན་ལྟ་བུ་གང་རྙེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོག་ཤེས་པར་བྱེད་དོ།། འདི་ནི་དེའི་གནས་མལ་ལ་གང་རྙེད་པས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། གང་ཞིག་རང་གི་རང་བཞིན་དང་མི་མཐུན་པའམ། ནད་དང་མི་མཐུན་པའི་གནས་མལ་རྙེད་ནས། དེར་གནས་པས་མི་བདེ་བར་འགྱུར་ན། དེས་དེ་ཉིད་སྐལ་བ་མཉམ་པའི་དགེ་སློང་ལ་བྱིན་ནས། དེའི་གནས་མལ་འཕྲོད་པོ་ལ་གནས་བཞིན་དུའང་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་དེའི་གནས་མལ་ལ་མཐུ་དང་མཐུན་པར་ཆོག་ཤེས་པའོ།། Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso. གཞན་ཡང་བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གིས་ཕུག་པ་དང་། བསིལ་ཁང་དང་། ཁང་པ་བརྩེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་མལ་བཟང་པོ་མང་པོ་རྙེད་ནས། དེས་ཆོས་གོས་བཞིན་དུ་གནས་བརྟན་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་རིང་དུ་ལོན་པ་དང་། མང་དུ་ཐོས་པ་དང་། རྙེད་པ་ཆུང་བ་དང་། ནད་པ་རྣམས་ལ་བྱིན་ནས། གང་བྱུང་གི་གནས་སུ་གནས་བཞིན་དུའང་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་དེའི་གནས་མལ་ལ་འོས་ཤིང་འཚམ་པས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། གང་ཞིག་ 'གནས་མལ་མཆོག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་བག་མེད་པའི་གནས་ཡིན་ཏེ། དེར་འཁོད་པ་ལ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱིས་གནོད་ལ། གཉིད་ཀྱིས་ནོན་ནས་སླར་སད་པའི་ཚེ་སྡིག་པའི་རྣམ་རྟོག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ' ཞེས་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། དེ་ལྟ་བུའི་གནས་མལ་ཐོབ་ཀྱང་མི་ལེན་པར། དེ་སྤངས་ནས་བླ་གབ་མེད་པའི་གནས་སམ་ཤིང་དྲུང་ལ་སོགས་པར་གནས་བཞིན་དུའང་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་དེའི་གནས་མལ་ལ་འོས་ཤིང་འཚམ་པས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. འདིར་དགེ་སློང་གིས་སྨན་ངན་པའམ་བཟང་པོ་ཞིག་རྙེད་པར་འགྱུར་རོ།། དེས་གང་རྙེད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོག་ཤེས་པར་བྱེད་ཅིང་། གཞན་ལ་མི་རེ་ལ། རྙེད་པར་གྱུར་ཀྱང་མི་ལེན་ནོ།། འདི་ནི་དེའི་ནད་པའི་གསོས་སྨན་ལ་གང་རྙེད་པས་ཆོག་ཤེས་པའོ།། གང་ཞིག་སྨན་མར་འདོད་བཞིན་དུ་བུ་རམ་གྱི་ལྡེ་གུ་རྙེད་ནས། དེས་དེ་ཉིད་སྐལ་བ་མཉམ་པའི་དགེ་སློང་ལ་བྱིན་ནས། དེའི་ལག་ནས་སྨན་མར་བླངས་པའམ། ཡང་ན་གཞན་ཞིག་བཙལ་ནས་སྨན་བྱེད་བཞིན་དུའང་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་དེའི་ནད་པའི་གསོས་སྨན་ལ་མཐུ་དང་མཐུན་པར་ཆོག་ཤེས་པའོ།། Aparo [Pg.289] mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane catumadhuraṃ ṭhapetvā ekasmiṃ muttaharītakaṃ ‘‘gaṇha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno ‘‘sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso. Imesaṃ pana paccekapaccayesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ santosānaṃ yathāsāruppasantosova aggo. Arahā ekekasmiṃ paccaye imehi tīhipi santuṭṭhova. བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་གཞན་ཞིག་གིས་ཏིལ་མར་དང་། སྦྲང་རྩི། བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྨན་བཟང་པོ་མང་པོ་ཐོབ་པ་ན། ཁོང་གིས་དེ་དག་ཆོས་གོས་བཞིན་དུ་གནས་བརྟན་ཡུན་རིང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ། མང་དུ་ཐོས་པ། རྙེད་པ་ཆུང་བ། ནད་པ་རྣམས་ལ་བྱིན་ནས། དེ་དག་གིས་བསྐྱལ་བའི་ཅི་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་ཡང་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཡང་གང་ཞིག་སྣོད་གཅིག་ཏུ་མངར་བཞི་བཞག་ཅིང་། སྣོད་གཅིག་ཏུ་གཅིན་གྱིས་སྦངས་པའི་ཨ་རུ་ར་བཞག་སྟེ། “བཙུན་པ། གང་འདོད་པ་བཞེས་ཤིག” ཅེས་བརྗོད་པ་ན། “གལ་ཏེ་འདི་དག་ལས་གང་རུང་ཞིག་གིས་ནད་ཞི་བར་འགྱུར་ནའང་། གཅིན་གྱིས་སྦངས་པའི་ཨ་རུ་ར་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་བསྔགས་པ་ཡིན་ནོ” ཞེས་མངར་བཞི་སྤངས་ནས་གཅིན་གྱིས་སྦངས་པའི་ཨ་རུ་རས་སྨན་བྱེད་ཅིང་མཆོག་ཏུ་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་ཁོང་གི་ནད་ཀྱི་རྐྱེན་ལ་མཐུན་པར་ཆོག་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ། །རྐྱེན་སོ་སོ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་གསུམ་གསུམ་ཡོད་པ་ལས་མཐུན་པར་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་མཆོག་ཡིན་ནོ། །དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་རྐྱེན་རེ་རེ་ལ་འདི་གསུམ་ཆར་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ། ། Pavivekakathanti pavivekanissitaṃ kathaṃ. Tayo hi vivekā kāyaviveko cittaviveko upadhivivekoti. Tattha eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko abhikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti ayaṃ kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. དབེན་པའི་གཏམ་ཞེས་པ་ནི་དབེན་པ་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་མོ། །དབེན་པ་ནི་གསུམ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་དང་། ཉེར་ལེན་གྱི་དབེན་པའོ། །དེ་ལ་གཅིག་པུར་འགྲོ་བ། གཅིག་པུར་གནས་པ། གཅིག་པུར་འདུག་པ། གཅིག་པུར་ཉལ་བ། གཅིག་པུར་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་འཇུག་པ། གཅིག་པུར་ཕྱིར་ལྡོག་པ། གཅིག་པུར་མདུན་དུ་འགྲོ་བ། གཅིག་པུར་འཆག་པར་གནས་པ། གཅིག་པུར་རྒྱུ་བ། གཅིག་པུར་གནས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ནི་སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་ཉེར་ལེན་གྱི་དབེན་པ་ཞེས་བྱའོ། ། Vuttampi hetaṃ – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་ནི་ལུས་དབེན་པར་གནས་ཤིང་ངེས་འབྱུང་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་ནོ། །སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་ནི་སེམས་རྣམ་པར་དག་ཅིང་མཆོག་ཏུ་རྣམ་པར་བྱང་བར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་ནོ། །ཉེར་ལེན་གྱི་དབེན་པ་ནི་ཉེར་ལེན་མེད་པའི་གང་ཟག་འདུ་བྱེད་དང་བྲལ་བར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་ནོ” (མཧཱནི། ༥༧) ཞེས་སོ། ། Asaṃsaggakathanti ettha pana savanasaṃsaggo dassanasaṃsaggo samullapanasaṃsaggo sambhogasaṃsaggo kāyasaṃsaggoti pañcavidho saṃsaggo. Tesu idha bhikkhu suṇāti ‘‘amukasmiṃ gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti, so taṃ sutvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ anāvikatvā hīnāyāvattati. Evaṃ parehi kathiyamānarūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. འདུ་འཛི་མེད་པའི་གཏམ་ཞེས་པ་ལ། འདི་ལ་འདུ་འཛི་ནི་ལྔ་སྟེ། ཐོས་པའི་འདུ་འཛི་དང་། མཐོང་བའི་འདུ་འཛི་དང་། གླེང་མོལ་གྱི་འདུ་འཛི་དང་། ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་འདུ་འཛི་དང་། ལུས་ཀྱི་འདུ་འཛིའོ། །དེ་དག་ལས་འདི་ན་དགེ་སློང་ཞིག་གིས་ “གྲོང་ཚོ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་འམ་གྲོང་རྡལ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ན། བུད་མེད་དམ་བུ་མོ་མཛེས་ཤིང་། ལྟ་ན་སྡུག་པ། ཡིད་དུ་འོང་བ། ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡོད་དོ” ཞེས་ཐོས་ནས། ཁོང་གིས་དེ་ཐོས་ནས་ཞུམ་ཞིང་ཡིད་མི་བདེ་བར་འགྱུར་ལ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་བསྲུང་མི་ནུས་ཤིང་། བསླབ་པ་ཉམས་པ་གསལ་པོར་མ་བྱས་པར་དམན་པར་ལྡོག་གོ །དེ་ལྟར་གཞན་གྱིས་བརྗོད་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འམ། རང་ཉིད་ཀྱིས་བགད་པ་དང་། སྨྲས་པ། གླུ་དབྱངས་ཀྱི་སྒྲ་ཐོས་པ་ལས་རྣ་བའི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ཐོས་པའི་འདུ་འཛི་ཞེས་བྱའོ། ། ‘‘Idha [Pg.290] bhikkhu na heva kho suṇāti, api ca kho sāmaṃ passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ, so taṃ disvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ anāvikatvā hīnāyāvattati. Evaṃ visabhāgarūpaṃ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. “འདི་ན་དགེ་སློང་གིས་ཐོས་པ་ཙམ་མ་ཡིན་པར། རང་ཉིད་ཀྱིས་བུད་མེད་དམ་བུ་མོ་མཛེས་ཤིང་། ལྟ་ན་སྡུག་པ། ཡིད་དུ་འོང་བ། ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པ་དངོས་སུ་མཐོང་ནས། ཁོང་གིས་དེ་མཐོང་ནས་ཞུམ་ཞིང་ཡིད་མི་བདེ་བར་འགྱུར་ལ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་བསྲུང་མི་ནུས་ཤིང་། བསླབ་པ་ཉམས་པ་གསལ་པོར་མ་བྱས་པར་དམན་པར་ལྡོག་གོ །དེ་ལྟར་མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་ལ་བལྟས་པ་ལས་མིག་གི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་མཐོང་བའི་འདུ་འཛི་ཞེས་བྱའོ། ། Aññamaññaṃ allāpasallāpavasena uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṃ bhikkhuniyā vā bhikkhussa santakaṃ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Hatthaggāhādivasena uppannarāgo pana kāyasaṃsaggo nāma. Arahā imehi pañcahi saṃsaggehi catūhipi parisāhi saddhiṃ asaṃsaṭṭho, gāhamuttako ceva saṃsaggamuttako ca. Asaṃsaggassa vaṇṇaṃ bhaṇanto asaṃsaggakathaṃ katheti nāma. ཕན་ཚུན་གླེང་མོལ་བྱས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་གླེང་མོལ་གྱི་འདུ་འཛི་ཞེས་བྱའོ། །དགེ་སློང་གིས་དགེ་སློང་མའི་དངོས་པོ་འམ། དགེ་སློང་མས་དགེ་སློང་གི་དངོས་པོ་བླངས་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་འདུ་འཛི་ཞེས་བྱའོ། །ལག་པ་ནས་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ལུས་ཀྱི་འདུ་འཛི་ཞེས་བྱའོ། །དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་འདུ་འཛི་ལྔ་པོ་འདི་དག་དང་བྲལ་ཞིང་འཁོར་བཞི་པོ་དག་དང་ཡང་མི་འདྲེ་ལ། འཛིན་པ་ལས་གྲོལ་ཞིང་འདུ་འཛི་ལས་གྲོལ་བ་ཡིན་ནོ། །འདུ་འཛི་མེད་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ནི་འདུ་འཛི་མེད་པའི་གཏམ་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། Vīriyārambhakathanti ettha yo paggahitavīriyo paripuṇṇakāyikacetasikavīriyo hoti, gamane uppannaṃ kilesaṃ ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannaṃ kilesaṃ nisajjaṃ, nisajjāya uppannaṃ kilesaṃ sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, daṇḍena kaṇhasappaṃ uppīḷetvā gaṇhanto viya amittaṃ gīvāya akkamanto viya ca vicarati, tādisassa āraddhavīriyassa vaṇṇaṃ bhaṇanto vīriyārambhakathaṃ katheti nāma. བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་གཏམ་ཞེས་པ་ལ། འདི་ན་གང་ཞིག་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཤིང་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་ལྡན་ལ། འགྲོ་བའི་ཚེ་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་གནས་པའི་སྐབས་སུ་སླེབས་སུ་མི་འཇུག་ཅིང་། གནས་པའི་ཚེ་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་འདུག་པའི་སྐབས་སུ་སླེབས་སུ་མི་འཇུག་ལ། འདུག་པའི་ཚེ་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཉལ་བའི་སྐབས་སུ་སླེབས་སུ་མི་འཇུག་པར། དབྱུག་པས་སྦྲུལ་ནག་པོ་མནན་ནས་འཛིན་པ་བཞིན་དང་། དགྲ་བོའི་སྐེ་ནས་མནན་ཏེ་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་ན། དེ་ལྟ་བུའི་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་གཏམ་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། Sīlakathantiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Samādhīti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. Paññāti lokiyalokuttarañāṇaṃ. Vimuttīti arahattaphalavimutti. Vimuttiñāṇadassananti ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Sīlādīnaṃ guṇaṃ pakāsento sīlādikathaṃ katheti nāma. ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞིའོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དོ། །ཤེས་རབ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་བཅུ་དགུའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རབ་ཏུ་སྟོན་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། Satipaṭṭhānakathantiādīni saṅgajālamaticca so munītipariyosānāni pubbe vuttānusārena veditabbāni. དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་གཏམ་ལ་སོགས་པ་ནས། “ཆགས་པའི་དྲ་བ་ལས་འདས་པ་དེ་ནི་ཐུབ་པའོ” ཞེས་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དག་ནི་སྔར་བཤད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 86. Nirāsattīti nittaṇho. Vivekadassī phassesūti paccuppannesu cakkhusamphassādīsu attādibhāvavivekaṃ passati. Diṭṭhīsu ca na nīyatīti dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu kāyaci diṭṭhiyā na nīyati. ༨༦. ཆགས་པ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་མེད་པའོ། །རེག་པ་རྣམས་ལ་དབེན་པར་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་མིག་གི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་བདག་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་དང་བྲལ་བར་ལྟ་བའོ། །ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱིས་མི་ཁྲིད་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་རྣམ་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་ལས་ལྟ་བ་གང་གིས་ཀྱང་མི་ཁྲིད་པའོ། ། Vipariṇataṃ [Pg.291] vā vatthuṃ na socatīti pakatibhāvaṃ jahitvā naṭṭhe kismiñci vatthusmiṃ na sokaṃ āpajjati. Vipariṇatasmiṃ vāti vinassamāne vatthumhi. འགྱུར་བར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་ལ་མི་མྱ་ངན་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་གནས་སྐབས་བཏང་ནས་ཞིག་པའི་དངོས་པོ་གང་ལའང་མྱ་ངན་མི་བྱེད་པའོ། །འགྱུར་བཞིན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་བཞིན་པའི་དངོས་པོ་ལའོ། ། Cakkhusamphassoti cakkhuṃ vatthuṃ katvā cakkhuviññāṇasahajāto phasso cakkhusamphasso. Sesesupi eseva nayo. Ettha ca purimā cakkhupasādādivatthukāva, manosamphasso hadayavatthukopi avatthukopi sabbo catubhūmako phasso. Adhivacanasamphassoti pariyāyena etassa nāmaṃ hotiyeva. Tayo hi arūpino khandhā sayaṃ piṭṭhivaṭṭakā hutvā attano sahajātasamphassassa adhivacanasamphassoti nāmaṃ karonti. Paṭighasamphassoti nippariyāyena pana paṭighasamphasso nāma pañcadvārikaphasso. Adhivacanasamphasso nāma manodvārikaphasso. Sukhavedanīyo phassoti sukhavedanāya hito uppādako phasso. Itaradvayepi eseva nayo. Kusalo phassoti ekavīsatikusalacittasahajāto phasso. Akusaloti dvādasaakusalasahajāto phasso. Abyākatoti chappaññāsaabyākatasahajāto phasso. Kāmāvacaroti catupaññāsakāmāvacarasahajāto phasso. Rūpāvacaroti kusalādipañcadasarūpāvacarasampayutto. Arūpāvacaroti kusalābyākatavasena dvādasaarūpāvacarasampayutto. མིག་གི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་དབང་པོ་རྟེན་དུ་བྱས་ནས་མིག་གི་རྣམ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རེག་པ་ནི་མིག་གི་རེག་པའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་བཞིན་ནོ། །འདི་ལ་སྔ་མ་རྣམས་ནི་མིག་གི་དང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ཅན་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། ཡིད་ཀྱི་རེག་པ་ནི་སྙིང་གི་རྟེན་ཅན་ཡང་ཡིན་ཞིང་རྟེན་མེད་པ་ཡང་ཡིན་ཏེ། ས་བཞི་པའི་རེག་པ་ཐམས་ཅད་དོ། །ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་འདི་ལ་མིང་ཞེས་བྱའོ། །གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་པོ་རྣམས་རང་ཉིད་རྒྱབ་རྟེན་དུ་གྱུར་ནས། རང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རེག་པ་ལ་ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་ཞེས་མིང་དུ་འདོགས་སོ། །ཐོགས་པ་དང་བཅས་པའི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་སྒོ་ལྔའི་རེག་པ་ལ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པའི་རེག་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་རེག་པའོ། །བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་ཕན་ཞིང་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རེག་པའོ། །གཞན་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་བཞིན་ནོ། །དགེ་བའི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་སེམས་ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རེག་པའོ། །མི་དགེ་བའི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་སེམས་བཅུ་གཉིས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རེག་པའོ། །ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་སེམས་ལྔ་བཅུ་རྩ་དྲུག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རེག་པའོ། །འདོད་པར་གཏོགས་པའི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སེམས་ལྔ་བཅུ་རྩ་བཞི་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རེག་པའོ། །གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་སེམས་བཅོ་ལྔ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ། །གཟུགས་མེད་པར་གཏོགས་པའི་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་དབང་གིས་གཟུགས་མེད་ཁམས་ཀྱི་སེམས་བཅུ་གཉིས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ། ། Suññatoti anattānupassanāvasena vipassantassa uppanno maggo suññato, tena sahajāto phasso suññato phasso. Itaradvayepi eseva nayo. Animittoti ettha aniccānupassanāvasena vipassantassa uppanno maggo animitto. Appaṇihitoti dukkhānupassanāvasena vipassantassa uppanno maggo appaṇihito. Lokiyoti loko vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭo, tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttoti lokiyo, tebhūmako dhammo. Lokuttaroti lokato uttaro uttiṇṇoti lokuttaro, loke apariyāpannabhāvenapi lokuttaro. Attena vāti attabhāvena vā. Attaniyena vāti attāyattena vā. སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་བདག་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་ལམ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་དེ། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རེག་པ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་རེག་པའོ། །གཞན་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་བཞིན་ནོ། །མཚན་མ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་ལམ་ནི་མཚན་མ་མེད་པའོ། །སྨོན་པ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་ལམ་ནི་སྨོན་པ་མེད་པའོ། །འཇིག་རྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་ཅིང་ཞིག་པའི་དོན་གྱིས་འཁོར་བ་ལ་འཇིག་རྟེན་ཞེས་བྱ་ལ། དེར་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་ལ་སྦྱོར་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་སྟེ། ཁམས་གསུམ་གྱི་ཆོས་སོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་ཤིང་བརྒལ་བས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་དུ་མ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ཡང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའོ། །བདག་གི་ཚུལ་གྱིས་སམ་ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་དངོས་པོའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །བདག་གི་བར་བྱས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སམ་ཞེས་པ་ནི་བདག་ལ་དབང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། ། 87. Patilīnoti rāgādīnaṃ pahīnattā tato apagato. Akuhakoti avimhāpako tīhi kuhanavatthūhi. Apihālūti apihanasīlo, patthanātaṇhāya [Pg.292] rahitoti vuttaṃ hoti. Amaccharīti pañcamaccheravirahito. Appagabbhoti kāyapāgabbhiyādivirahito. Ajegucchoti sampannasīlāditāya ajegucchanīyo asecanako manāpo. Pesuṇeyye ca no yutoti dvīhi ākārehi upasaṃharitabbe pisuṇakamme ayutto. ༨༧. ཕྱིར་ལྡོག་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལས་རིང་དུ་སོང་བའོ། །གཡོ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བའི་གཞི་གསུམ་གྱིས་གཞན་མི་མགོ་སྐོར་བའོ། །རེ་བ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་རེ་བའི་རང་བཞིན་མེད་པ་སྟེ། གསོལ་བ་འདེབས་པའི་སྲེད་པ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། །སེར་སྣ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སེར་སྣ་ལྔ་དང་བྲལ་བའོ། །སྤྱི་བརྟོལ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྤྱི་བརྟོལ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། །སྐྱུག་བྲོ་བ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་སྐྱུག་བྲོ་བ་མེད་ཅིང་ཡིད་དུ་འོང་ལ་མཛེས་པའོ། །ཕྲ་མ་ལ་མི་སྦྱོར་བ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་ཕྲ་མའི་ལས་ལ་མི་སྦྱོར་བའོ། ། Rāgassa pahīnattāti arahattamaggena rāgakilesassa pahīnabhāvena. Asmimāno pahīno hotīti asmīti unnatimāno samucchedavasena pahīno hoti. འདོད་ཆགས་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་སྤངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་ངའོ་སྙམ་པའི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་ཀུན་ནས་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་སྤངས་པ་ཡིན་ནོ། ། Tīṇi kuhanavatthūnīti tīṇi vimhāpanakāraṇāni. Paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthūtiādīsu cīvarādīhi nimantitassa tadatthikasseva sato pāpicchataṃ nissāya paṭikkhipanena te ca gahapatike attani suppatiṭṭhitapasāde ñatvā puna tesaṃ ‘‘aho ayyo appiccho, na kiñci paṭiggaṇhituṃ icchati, suladdhaṃ vata no assa, sace appamattakampi kiñci paṭiggaṇheyyā’’ti nānāvidhehi upāyehi paṇītāni cīvarādīni upanentānaṃ tadanuggahakāmataṃyeva avikatvā paṭiggahaṇena ca tato pabhuti api sakaṭabhārehi upanāmanahetubhūtaṃ vimhāpanaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthūti veditabbaṃ. Pāpicchasseva pana sato sambhāvanādhippāyena katena iriyāpathena vimhāpanaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthūti veditabbaṃ. Pāpicchasseva pana sato uttarimanussadhammādhigamaparidīpanavācāya tathā tathā vimhāpanaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthūti veditabbaṃ. གཡོ་བའི་གཞི་གསུམ་ཞེས་པ་ནི་མགོ་སྐོར་བའི་རྒྱུ་གསུམ་མོ། །རྐྱེན་ལ་བརྟེན་པར་བརྫུས་པའི་གཡོ་བའི་གཞི་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པས་གདན་དྲངས་པ་ན། དེ་དག་ལ་དགོས་པ་ཡོད་བཞིན་དུ་འདོད་པ་ངན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཕྱིར་བཟློག་པ་དང་། ཁྱིམ་བདག་དེ་དག་རང་ཉིད་ལ་དད་པ་བརྟན་པོ་སྐྱེས་པ་ཤེས་ནས། སླར་ཡང་དེ་དག་གིས་ “ཀྱེ་ཧུད་འཕགས་པ་ནི་འདོད་པ་ཆུང་བ་སྟེ། ཅི་ཡང་བཞེས་པར་མི་བཞེད་དོ། །གལ་ཏེ་ཉུང་ངུ་ཞིག་བཞེས་ནའང་བདག་ཅག་ལ་རྙེད་པ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པ་ལའོ་” ཞེས་ཐབས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཆོས་གོས་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་འབུལ་བ་ན། དེ་དག་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་འདོད་པ་ཉིད་གསལ་པོར་མ་བྱས་པར་བཞེས་པ་དང་། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤིང་རྟའི་ཁུར་གྱིས་ཀྱང་ཉེ་བར་འབུལ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་མགོ་སྐོར་བ་ནི་རྐྱེན་ལ་བརྟེན་པར་བརྫུས་པའི་གཡོ་བའི་གཞི་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདོད་པ་ངན་པ་དང་ལྡན་བཞིན་དུ་བཀུར་སྟི་ཐོབ་པའི་བསམ་པས་བྱས་པའི་སྤྱོད་ལམ་གྱིས་མགོ་སྐོར་བ་ནི་སྤྱོད་ལམ་གྱིས་བརྫུས་པའི་གཡོ་བའི་གཞི་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདོད་པ་ངན་པ་དང་ལྡན་བཞིན་དུ་མིའི་ཆོས་བླ་མ་ཐོབ་པར་སྟོན་པའི་ཚིག་གིས་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་མགོ་སྐོར་བ་ནི་ཉེ་འཁོར་དུ་སྨྲས་པས་བརྫུས་པའི་གཡོ་བའི་གཞི་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Katamaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātanti ettha paccayapaṭisevananti evaṃ saṅkhātaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ. Nimantentīti idha gahapatikā ‘‘bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti bhikkhū nimantenti. Ayameva vā pāṭho. ‘‘Nimantetī’’ti vā ‘‘vadantī’’ti vā keci paṭhanti. Tādise nimantāpenti. Nimantentīti pāṭhassa sambhavo daṭṭhabbo. Cīvaraṃ paccakkhātīti cīvaraṃ paṭikkhipati. Etaṃ sāruppaṃ, yaṃ samaṇoti yaṃ cīvaradhāraṇaṃ samaṇo karoti, etaṃ sāruppaṃ anucchavikaṃ. Pāpaṇikā vā nantakānīti āpaṇadvāre patikāni antavirahitāni pilotikāni. Uccinitvāti saṃkaḍḍhitvā. Uñchācariyāyāti bhikkhācaraṇena. Piṇḍiyālopenāti piṇḍaṃ katvā laddhaālopena. Pūtimuttena vāti gomuttena [Pg.293] vā. Osadhaṃ kareyyāti bhesajjakiccaṃ kareyya. Tadupādāyāti tato paṭṭhāya. Dhutavādoti dhutaguṇavādī. Bhiyyo bhiyyo nimantentīti uparūpari nimantenti. Sammukhībhāvāti sammukhībhāvena, vijjamānatāyāti attho. Pasavatīti paṭilabhati. Saddhāya sammukhībhāvena sakkā kātunti ‘‘saddhāya sammukhībhāvā’’tiādimāha. Deyyadhammā sulabhā dakkhiṇeyyā ca, saddhā pana dullabhā. Puthujjanassa hi saddhā athāvarā, padavāre padavāre nānā hoti. Tenevassa mahāmoggallānasadisopi aggasāvako pāṭibhogo bhavituṃ asakkonto āha ‘‘dvinnaṃ kho nesaṃ āvuso dhammānaṃ pāṭibhogo bhogānañca jīvitassa ca, saddhāya pana tvaṃ pāṭibhogo’’ti. “རྐྱེན་བསྟེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན།” ཞེས་པ་ལ། འདིར་རྐྱེན་བསྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་བགྲངས་པའི་རྐྱེན་བསྟེན་པ་ཉིད་དོ། །“སྤྱན་འདྲེན་པའོ། །” ཞེས་པ་ནི་འདིར་ཁྱིམ་བདག་རྣམས་ཀྱིས་ “བསོད་སྙོམས་བཞེས་ཤིག” ཅེས་དགེ་སློང་རྣམས་སྤྱན་འདྲེན་པའོ། །ཡང་ན་འདི་ཉིད་ཀློག་ཚུལ་ལོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “སྤྱན་འདྲེན་ཏོ། །” ཞེས་སམ། “སྨྲའོ། །” ཞེས་ཀློག་གོ །དེ་ལྟ་བུ་ལ་སྤྱན་འདྲེན་དུ་འཇུག་གོ །“སྤྱན་འདྲེན་པའོ། །” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་འབྱུང་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“ཆོས་གོས་སྤོང་བའོ། །” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ཕྱིར་བཟློག་པའོ། །“འདི་ནི་འཚམ་པ་སྟེ་གང་དགེ་སྦྱོང་གིའོ། །” ཞེས་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གིས་ཆོས་གོས་གང་ཞིག་གྱོན་པ་དེ་ནི་འཚམ་པ་སྟེ་རྗེས་སུ་མཐུན་པའོ། །“ཚོང་ཁང་གི་གོས་ཧྲུལ་ལམ། །” ཞེས་པ་ནི་ཚོང་ཁང་གི་སྒོ་ཁའི་རས་ཧྲུལ་མཐའ་མེད་པའི་གོས་རུལ་རྣམས་སོ། །“བཏུས་ཏེ། །” ཞེས་པ་ནི་བསྡུས་ནས་སོ། །“བསོད་སྙོམས་སྤྱད་པས། །” ཞེས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་སློང་བའི་སྒོ་ནས་སོ། །“ཟས་ཀྱི་དུམ་བུས། །” ཞེས་པ་ནི་ཟས་གོང་བུ་བྱས་ནས་ཐོབ་པའི་དུམ་བུས་སོ། །“གཅིན་རུལ་གྱིས་སམ། །” ཞེས་པ་ནི་བའི་གཅིན་གྱིས་སམ། །“སྨན་དུ་བྱའོ། །” ཞེས་པ་ནི་སྨན་གྱི་བྱ་བ་བྱའོ། །“དེ་ནས་བཟུང་སྟེ། །” ཞེས་པ་ནི་དེ་ནས་བརྩམས་ནས་སོ། །“སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་སྨྲ་བའོ། །” ཞེས་པ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའོ། །“ཡང་དང་ཡང་དུ་སྤྱན་འདྲེན་པའོ། །” ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་སྤྱན་འདྲེན་པའོ། །“མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ལས། །” ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པས་ཏེ། ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དད་པ་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པས་བྱ་ནུས་སོ་ཞེས་ “དད་པ་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ལས། །” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །སྦྱིན་པའི་ཆོས་ནི་རྙེད་སླ་ཞིང་ཡོན་གནས་ཀྱང་རྙེད་སླ་ལ། དད་པ་ནི་རྙེད་པར་དཀའོ། །བྱིས་པ་སྐྱེ་བོ་ནི་དད་པ་མི་བརྟན་ཏེ། གོམ་པ་རེ་རེ་ལ་མི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོགས་སུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་མཐུ་ཆེན་མོའུ་གལ་གྱི་བུ་ལྟ་བུའི་མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་ཀྱང་ཁས་ལེན་པར་མ་ནུས་པར་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ ཆོས་གཉིས་པོ་འདི་དག་སྟེ་ ལོངས་སྤྱོད་དང་སྲོག་གི་ནི་ངས་ཁས་ལེན་ནུས་ཀྱི། དད་པའི་ཐད་དུ་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་ཁས་ལེན་ནམ།” ཞེས་སོ། ། Evaṃ tumhe puññena paribāhirā bhavissathāti ettha puññenāti nissakkatthe karaṇavacanaṃ. Puññato parihīnā parammukhā bhavissatha. Bhākuṭikāti mukhānaṃ padhānapurimaṭṭhitabhāvadassanena bhākuṭikaraṇaṃ, mukhasaṅkocoti vuttaṃ hoti. Bhākuṭikaraṇaṃ sīlamassāti bhākuṭiko, bhākuṭikassa bhāvo bhākuṭiyaṃ. Kuhanāti vimhāpanā. Kuhassa āyanā kuhāyanā. Kuhitassa bhāvo kuhitattaṃ. “དེ་ལྟར་ཁྱེད་རྣམས་བསོད་ནམས་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་པ་ལ། འདིར་ “བསོད་ནམས་ལས། །” ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་བའི་དོན་གྱི་བྱེད་སྒྲའོ། །བསོད་ནམས་ལས་ཉམས་ཤིང་རྒྱབ་ཏུ་ཕྱོགས་པར་འགྱུར་རོ། །“ཁྲོ་གཉེར་ཅན། །” ཞེས་པ་ནི་བཞིན་གྱི་གཙོ་བོ་སྔོན་དུ་གནས་པའི་རྣམ་པ་བསྟན་པས་ཁྲོ་གཉེར་བྱེད་པ་སྟེ། བཞིན་བསྡུམས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཁྲོ་གཉེར་བྱེད་པའི་ཚུལ་ཅན་ནི་ཁྲོ་གཉེར་ཅན་ཏེ། ཁྲོ་གཉེར་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་ཁྲོ་གཉེར་ཅན་ཉིད་དོ། །“ངག་གི་ཚུལ་འཆོས། །” ཞེས་པ་ནི་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའོ། །ཚུལ་འཆོས་པའི་འཇུག་པ་ནི་ཚུལ་འཆོས་པའོ། །ཚུལ་བཅོས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཚུལ་བཅོས་པ་ཉིད་དོ། ། Pāpicchoti asantaguṇadīpanakāmo. Icchāpakatoti icchāya apakato, upaddutoti attho. Sambhāvanādhippāyoti bahumānajjhāsayo. Gamanaṃ saṇṭhapetīti abhikkamādigamanaṃ abhisaṅkharoti, pāsādikabhāvaṃ karotīti vuttaṃ hoti. Itaresupi eseva nayo. Paṇidhāya gacchatīti patthanaṃ ṭhapetvā gacchati. Sesesupi eseva nayo. Samāhito viya gacchatīti upacārappatto viya gacchati. Sesesupi eseva nayo. “འདོད་པ་ངན་པ་ཅན། །” ཞེས་པ་ནི་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་སྟོན་པར་འདོད་པའོ། །“འདོད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ། །” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པས་གནོད་པ་བྱས་པ་སྟེ། ཉེན་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བཀུར་སྟི་ལ་དམིགས་པ། །” ཞེས་པ་ནི་བཀུར་སྟི་ལ་ལྷག་པར་བསམ་པའོ། །“འགྲོ་བ་འཛིན་པ། །” ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་གཤེགས་པ་སོགས་ཀྱི་འགྲོ་བ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་སྟེ། དང་བ་སྐྱེ་བའི་རྣམ་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །གཞན་དག་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ་འགྲོ་བ། །” ཞེས་པ་ནི་རེ་བ་བཞག་ནས་འགྲོ་བའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“མཉམ་པར་བཞག་པ་བཞིན་དུ་འགྲོ་བ། །” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་པ་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་འགྲོ་བའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། Āpāthakajjhāyīva hotīti sammukhā āgatānaṃ manussānaṃ jhānaṃ samāpajjanto viya santabhāvaṃ dasseti. Iriyāpathassāti catuiriyāpathassa. Āṭhapanāti ādiṭṭhapanā, ādarena vā ṭhapanā. Ṭhapanāti ṭhapanākāro. Saṇṭhapanāti abhisaṅkharaṇaṃ, pāsādikabhāvakaraṇanti vuttaṃ hoti. Ariyadhammasannissitanti lokuttaradhammapaṭibaddhaṃ. Kuñcikanti avāpuraṇaṃ. Mittāti sinehavanto. Sandiṭṭhāti diṭṭhamattā. Sambhattāti daḷhamittā. Uddaṇḍeti eko patissayaviseso. “མངོན་སུམ་དུ་བསམ་གཏན་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བ། །” ཞེས་པ་ནི་མདུན་དུ་ལྷགས་པའི་མི་རྣམས་ལ་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བཞིན་དུ་ཞི་བའི་དངོས་པོ་སྟོན་པའོ། །“སྤྱོད་ལམ་གྱི། །” ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་བཞིའི་འོ། །“གནས་པར་བྱེད་པ། །” ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་གནས་པར་བྱེད་པའམ། གུས་པས་གནས་པར་བྱེད་པའོ། །“གནས་པ། །” ཞེས་པ་ནི་གནས་པའི་རྣམ་པའོ། །“ཀུན་ཏུ་གནས་པ། །” ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་སྟེ། དང་བ་སྐྱེ་བའི་རྣམ་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་པ། །” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དང་འབྲེལ་བའོ། །“ལྡེ་མིག” ཅེས་པ་ནི་སྒོ་འབྱེད་བྱེད་དོ། །“མཛའ་བཤེས། །” ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“མཐོང་ཆོས། །” ཞེས་པ་ནི་མཐོང་ཙམ་མོ། །“མཛའ་གཅུགས། །” ཞེས་པ་ནི་མཛའ་བརྟན་པའོ། །“གནས་ཁང་གི་བྱེ་བྲག་ཅིག” ནི་གནས་ཁང་གི་བྱེ་བྲག་ཅིག་གོ ། Korajikakorajikoti [Pg.294] saṅkocasaṅkocako, atisaṅkocakoti vuttaṃ hoti. ‘‘Koracakakoracako’’ti vā pāṭho. Bhākuṭikabhākuṭikoti ativiya mukhasaṅkocanasīlo. Kuhakakuhakoti ativiya vimhāpako. Lapakalapakoti ativiya sallāpako. Mukhasambhāvikoti attano mukhavasena aññehi saha sambhāviko, appitacittoti eke. Santānanti kilesasantatāya santānaṃ. Samāpattīnanti samāpajjitabbānaṃ. Gambhīranti ninnapatiṭṭhānaṃ. Gūḷhanti dassetuṃ dukkhaṃ. Nipuṇanti sukhumaṃ. Paṭicchannanti padatthena duppaṭivijjhādhippāyaṃ. Lokuttaranti dhammadīpakaṃ. Suññatāpaṭisaññuttanti nibbānapaṭisaññuttaṃ. Atha vā lokuttarasuññatāpaṭisaññuttanti lokuttaradhammabhūtanibbānapaṭisaññuttaṃ. “ཀོ་ར་ཇི་ཀ་ཀོ་ར་ཇི་ཀ།” ཞེས་པ་ནི་བསྐུམ་ཞིང་བསྐུམ་པ་སྟེ། ལྷག་པར་བསྐུམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ “ཀོ་ར་ཙ་ཀ་ཀོ་ར་ཙ་ཀ” ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ །“ཁྲོ་གཉེར་ཅན་ཁྲོ་གཉེར་ཅན། །” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་བཞིན་བསྡུ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནོ། །“ཚུལ་འཆོས་པ་ཚུལ་འཆོས་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའོ། །“ཁ་གསག་བྱེད་པ་ཁ་གསག་བྱེད་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གཏམ་སྨྲ་བའོ། །“ཁ་ནས་བཀུར་སྟི་བྱེད་པ། །” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཁའི་དབང་གིས་གཞན་དང་ལྷན་ཅིག་བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་སྟེ། ཁ་ཅིག་ནི་སེམས་གཏད་པ་ཞེས་ཟེར་རོ། །“རྒྱུན། །” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུན་གྱིས་རྒྱུན་ནོ། །“སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི། །” ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ཟབ་མོ། །” ཞེས་པ་ནི་གཏིང་དཔག་དཀའ་བའོ། །“གསང་བ། །” ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པར་དཀའ་བའོ། །“ཕྲ་མོ། །” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའོ། །“སྦས་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་དོན་གྱིས་རྟོགས་པར་དཀའ་བར་འདོད་པའོ། །“འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་སྟོན་པའོ། །“སྟོང་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པ། །” ཞེས་པ་ནི་མྱང་འདས་དང་ལྡན་པའོ། །ཡང་ན་ “འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པ། །” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་སུ་གྱུར་པའི་མྱང་འདས་དང་ལྡན་པའོ། ། Kāyikaṃ pāgabbhiyanti kāye bhavaṃ kāyikaṃ. Vācasikacetasikesupi eseva nayo. Acittīkārakatoti bahumānakiriyarahito. Anupāhanānaṃ caṅkamantānanti upāhanavirahitānaṃ caṅkamantānaṃ samīpe, anādare vā sāmivacanaṃ. Saupāhanoti upāhanārūḷho hutvā caṅkamati. Nīce caṅkame caṅkamantānanti akataparicchedāya bhūmiyā caṅkamante paricchedaṃ katvā vālukaṃ ākiritvā ālambanaṃ yojetvā katacaṅkame nīcepi caṅkame caṅkamante. Ucce caṅkame caṅkamatīti iṭṭhakacayanasampanne vedikāparikkhitte ucce caṅkame caṅkamati. Sace pākāraparikkhitto hoti dvārakoṭṭhakayutto, pabbatantaravanantarabhūmantarassa vā suppaṭicchanno, tādise caṅkame caṅkamituṃ vaṭṭati, appaṭicchannepi upacāraṃ muñcitvā vaṭṭati. Ghaṭṭayantopi tiṭṭhatīti atisamīpe tiṭṭhati. Puratopi tiṭṭhatīti puratthimatopi tiṭṭhati. Ṭhitakopi bhaṇatīti khāṇuko viya anonamitvā bhaṇati. Bāhāvikkhepakoti bāhuṃ khipitvā khipitvā bhaṇati. “ལུས་ཀྱི་མི་རུངས་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་ཡོད་པ་ནི་ལུས་ཀྱིའོ། །ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“མ་གུས་པའི་སྒོ་ནས། །” ཞེས་པ་ནི་བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ལྷམ་མེད་པར་འཆག་པ་རྣམས་ཀྱི། །” ཞེས་པ་ནི་ལྷམ་དང་བྲལ་བར་འཆག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུའམ། ཡང་ན་མ་གུས་པའི་དོན་གྱི་འབྲེལ་སྒྲའོ། །“ལྷམ་དང་བཅས་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ལྷམ་གྱོན་ནས་འཆག་པའོ། །“འཆག་ས་དམའ་བར་འཆག་པ་རྣམས་ཀྱི། །” ཞེས་པ་ནི་ཚད་མ་བཅད་པའི་ས་གཞི་ལ་འཆག་པ་རྣམས་ལ། ཚད་བཅད་དེ་བྱེ་མ་བཏིང་ནས་བརྟེན་ས་སྦྱར་ཏེ་བྱས་པའི་འཆག་ས་དམའ་བར་འཆག་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“འཆག་ས་མཐོན་པོར་འཆག་པ། །” ཞེས་པ་ནི་སོ་ཕག་བརྩེགས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་སྐྱོར་རས་བསྐོར་བའི་འཆག་ས་མཐོན་པོར་འཆག་པའོ། །གལ་ཏེ་རྩིག་པས་བསྐོར་ཞིང་སྒོ་ཁང་དང་ལྡན་པའམ། རི་ཁྲོད་དང་ནགས་ཁྲོད་དམ་ས་འོག་གི་གནས་སུ་ལེགས་པར་བསྒྲིབས་པ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་བུའི་འཆག་ས་ལ་འཆག་པར་རུང་ངོ། །མ་བསྒྲིབས་པར་ཡང་ཉེ་འཁོར་སྤངས་ཏེ་རུང་ངོ། །“བརྡེག་བཞིན་དུའང་གནས་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །“མདུན་དུའང་གནས་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ཤར་ཕྱོགས་སུའང་གནས་པའོ། །“ལངས་བཞིན་དུའང་སྨྲ་བ། །” ཞེས་པ་ནི་སྡོང་དུམ་བཞིན་དུ་མ་བཏུད་པར་སྨྲ་བའོ། །“ལག་པ་གཡུག་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་ཡང་ཡང་གཡུག་བཞིན་དུ་སྨྲ་བའོ། ། Anupakhajjāti sabbesaṃ nisinnaṭṭhānaṃ pavisitvā. Navepi bhikkhū āsanena paṭibāhatīti attano pattāsane anisīditvā pure vā pacchā vā pavisanto āsanena paṭibāhati nāma. “བཙིར་ནས། །” ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བཞུགས་སར་ཞུགས་ནས་སོ། །“དགེ་སློང་གསར་བུ་རྣམས་ཀྱང་གདན་གྱིས་ཕྱིར་བཟློག་པ། །” ཞེས་པ་ནི་རང་ལ་ཐོབ་པའི་གདན་ལ་མ་བཞུགས་པར་སྔོན་ནམ་རྗེས་སུ་འཇུག་བཞིན་དུ་གདན་གྱིས་ཕྱིར་བཟློག་པ་ཞེས་བྱའོ། ། Anāpucchampi kaṭṭhaṃ pakkhipatīti anāpucchitvā anapaloketvā aggimhi dāruṃ khipati. Dvāraṃ pidahatīti jantāghare pidahati. “མ་དྲིས་པར་ཡང་ཤིང་འཇུག་པ། །” ཞེས་པ་ནི་མ་དྲིས་ཤིང་མ་གནང་བར་མེ་ལ་ཤིང་འཕེན་པའོ། །“སྒོ་གཅོད་པ། །” ཞེས་པ་ནི་བསྲོ་ཁང་གི་སྒོ་གཅོད་པའོ། ། Otaratīti [Pg.295] udakatitthaṃ pavisati. Nhāyatīti sarīraṃ sineheti. Uttaratīti udakatitthato tīraṃ uggacchati. “འབབ་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ཆུའི་འཇུག་ངོགས་སུ་འཇུག་པའོ། །“ཁྲུས་བྱེད་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ལུས་གཤེར་བར་བྱེད་པའོ། །“འཛེག་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ཆུའི་འཇུག་ངོགས་ནས་སྐམ་སར་འཛེག་པའོ། ། Vokkammāpīti atikkamitvāpi. Ovarakānīti gabbhe patiṭṭhitasayanagharāni. “བཟུར་ནས་ཀྱང་། །” ཞེས་པ་ནི་འདས་ནས་ཀྱང་ངོ་། །“ཁང་ཆུང་རྣམས། །” ཞེས་པ་ནི་སྦུག་ཏུ་གནས་པའི་ཉལ་ཁང་རྣམས་སོ། ། Gūḷhānīti paṭicchannāni. Paṭicchannānīti aññehi paṭicchāditāni. “གསང་བ་རྣམས། །” ཞེས་པ་ནི་སྦས་པ་རྣམས་སོ། །“སྦས་པ་རྣམས། །” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བསྒྲིབས་པ་རྣམས་སོ། ། Anajjhiṭṭho vāti therehi ‘‘dhammaṃ bhaṇāhī’’ti anāṇatto anāyācito ca. “མ་བསྐུལ་བའམ། །” ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱིས་ “ཆོས་སྨྲོས་ཤིག” ཅེས་མ་བསྒོ་ཞིང་མ་གསོལ་བའོ། ། Pāpadhammoti lāmakadhammo. Asucisaṅkasarasamācāroti aññehi ‘‘ayaṃ dussīlo’’ti saṅkāya saritabbo ācāro saṃyogo etassāti asucisaṅkasarasamācāro. Saṅkassarasamācāroti sakāraṃ saṃyogaṃ katvāpi paṭhanti. Paṭicchannakammantoti paṭicchāditakāyavacīkammanto. Assamaṇoti na samaṇo. Samaṇapaṭiññoti ‘‘ahaṃ samaṇo’’ti paṭijānanto. Abrahmacārīti seṭṭhacariyā virahito. Brahmacāripaṭiññoti vuttapaṭipakkho. Antopūtīti abbhantare kusaladhammavirahitattā antopūtibhāvamāpanno. Avassutoti rāgena tinto. Kasambujātoti saṅkārasabhāvo. Ācāragocarasampannoti ettha bhikkhu sagāravo sappatisso hirottappasampanno sunivattho supāruto pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena okkhittacakkhu iriyāpathasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyamanuyutto satisampajaññena samannāgato appiccho santuṭṭho āraddhavīriyo ābhisamācārikesu sakkaccakārī garucittīkārabahulo viharati, ayaṃ vuccati ācāro. Evaṃ tāva ācāro veditabbo. “ཆོས་ངན་པ་ཅན། །” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དམན་པ་ཅན་ནོ། །“མི་གཙང་བའི་དོགས་པ་དང་བཅས་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན། །” ཞེས་པ་ནི་གཞན་དག་གིས་ “འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའོ། །” ཞེས་དོགས་པས་དྲན་པར་བྱ་བའི་སྤྱོད་པ་དང་འབྲེལ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་མི་གཙང་བའི་དོགས་པ་དང་བཅས་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་ནོ། །“དོགས་པ་དང་བཅས་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན། །” ཞེས་ས་ཡིག་དང་འབྲེལ་བ་བྱས་ནས་ཀྱང་ཀློག་གོ །“ལས་སྦས་པ་ཅན། །” ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་ངག་གི་ལས་སྦས་པ་ཅན་ནོ། །“དགེ་སྦྱོང་མ་ཡིན་པ། །” ཞེས་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་མ་ཡིན་པའོ། །“དགེ་སྦྱོང་དུ་ཁས་ཆེ་བ། །” ཞེས་པ་ནི་ “ང་ནི་དགེ་སྦྱོང་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་ཁས་ལེན་པའོ། །“ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་མ་ཡིན་པ། །” ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་སྤྱོད་པ་དང་བྲལ་བའོ། །“ཚངས་པར་སྤྱོད་པར་ཁས་ཆེ་བ། །” ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །“ནང་རུལ་བ། །” ཞེས་པ་ནི་ནང་དུ་དགེ་བའི་ཆོས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ནང་རུལ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའོ། །“བརླན་པ། །” ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་བརླན་པའོ། །“ཕྱག་དར་གྱི་ཕུང་པོ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ། །” ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་དར་གྱི་རང་བཞིན་ནོ། །“སྤྱོད་པ་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། །” ཞེས་པ་འདིར་དགེ་སློང་ནི་གུས་པ་དང་བཅས་པ། ཞེ་ས་དང་བཅས་པ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། གོས་ལེགས་པར་བགོས་པ། ཆོས་གོས་ལེགས་པར་གྱོན་པ། མངོན་པར་གཤེགས་པ་དང་ཕྱིར་བཟློག་པ་དང་། བལྟ་བ་དང་བལྟས་པ་དང་། བསྐུམ་པ་དང་བརྐྱང་བ་རྣམས་དང་བ་སྐྱེ་བ་དང་། མིག་ཐུར་དུ་བལྟ་ཞིང་སྤྱོད་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ། མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པ། འདོད་ཆེན་མ་ཡིན་པ། ཆོག་ཤེས་པ། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ། བཅས་པའི་བསླབ་པ་རྣམས་ལ་གུས་པར་བྱེད་པ། བཀུར་སྟི་དང་རི་མོར་བྱེད་པ་མང་བར་གནས་པ་སྟེ། འདི་ནི་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་རེ་ཞིག་སྤྱོད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Gocaro pana tividho upanissayagocaro ārakkhagocaro upanibandhagocaroti. Tattha katamo upanissayagocaro? Dasakathāvatthuguṇasamannāgato kalyāṇamitto, yaṃ nissāya assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti; yassa vā pana anusikkhamāno saddhāya vaḍḍhati, sīlena, sutena, cāgena, paññāya vaḍḍhati. Ayaṃ vuccati upanissayagocaro. སྤྱོད་ཡུལ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། བརྟེན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དང་། བསྲུང་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་དང་། གཏད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ། །དེ་ལ་བརྟེན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི་གང་ཞེ་ན། གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཏེ། གང་ལ་བརྟེན་ནས་མ་ཐོས་པ་ཐོས་པར་འགྱུར་བ། ཐོས་པ་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་པ། ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བ། ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པ། སེམས་དང་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་གང་གི་རྗེས་སུ་སློབ་པ་ན་དད་པ་འཕེལ་བར་འགྱུར་བ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཐོས་པ་དང་། གཏོང་བ་དང་། ཤེས་རབ་འཕེལ་བར་འགྱུར་བའོ། །འདི་ནི་བརྟེན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཞེས་བྱའོ། ། Katamo [Pg.296] ārakkhagocaro? Idha bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassāvī susaṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ, na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ ullokento, na adho olokento, na disāvidisaṃ pekkhamāno gacchati. Ayaṃ vuccati ārakkhagocaro. བསྲུང་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི་གང་ཞེ་ན། འདིར་དགེ་སློང་ནི་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་ཞུགས་ཤིང་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་ན་ མིག་ཐུར་དུ་བལྟ་ཞིང་གཉའ་ཤིང་གང་ཙམ་ལ་ལྟ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་བསྡམས་ཏེ་འགྲོ་ལ། གླང་པོ་ཆེ་ལ་མི་ལྟ། རྟ་ལ་མི་ལྟ། ཤིང་རྟ་ལ་མི་ལྟ། དཔུང་བུ་ཆུང་ལ་མི་ལྟ། བུད་མེད་ལ་མི་ལྟ། སྐྱེས་པ་ལ་མི་ལྟ། གྱེན་དུ་མི་བལྟ། ཐུར་དུ་མི་བལྟ། ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་མི་བལྟ་བར་འགྲོ་བའོ། །འདི་ནི་བསྲུང་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཞེས་བྱའོ། ། Katamo upanibandhagocaro? Cattāro satipaṭṭhānā yattha cittaṃ upanibandhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo? Yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (saṃ. ni. 5.372), ayaṃ vuccati upanibandhagocaroti. Iti iminā ca ācārena iminā ca gocarena upeto…pe… samannāgato. Tenapi vuccati ācāragocarasampannoti. གཏད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི་གང་ཞེ་ན། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་སྟེ་ གང་ལ་སེམས་གཏོད་པའོ། །འདི་སྐད་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག དགེ་སློང་གི་རང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ཕ་མེས་ཀྱི་ས་གང་ཞེ་ན། འདི་ལྟ་སྟེ་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞིའོ། །” ཞེས་པས། འདི་ནི་གཏད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་སྤྱོད་པ་འདི་དང་སྤྱོད་ཡུལ་འདི་དང་ལྡན་པ་...པེ... ཀུན་ཏུ་ལྡན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ཡང་སྤྱོད་པ་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti aṇuppamāṇesu asañcicca āpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesu vajjesu bhayadassanasīlo. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhitabbaṃ, taṃ sabbaṃ sammā ādāya sikkhati. Ettha ca ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti ettāvatā ca puggalādhiṭṭhānāya desanāya pātimokkhasaṃvarasīlaṃ dassitaṃ. ‘‘Ācāragocarasampanno’’tiādi pana sabbaṃ yathāpaṭipannassa taṃ sīlaṃ sampajjati, taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ vuttanti veditabbaṃ. “ཕྲ་མོའི་ཉེས་པ་ལའང་འཇིགས་པར་ལྟ་བའོ། །” ཞེས་པ་ནི་ཚད་ཆུང་ངུའི་མ་བསམས་པར་བྱུང་བའི་བསླབ་པའི་གཞི་དང་མི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་སོགས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་ཉེས་པ་རྣམས་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནོ། །“ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་སློབ་པའོ། །” ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་བསླབ་པར་བྱ་བ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སློབ་པའོ། །འདིར་ཡང་ “སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པས་བསྡམས་པ། །” ཞེས་པ་འདི་ཙམ་གྱིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་བསྟན་པས་སོ་སོར་ཐར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྟན་ཏོ། །“སྤྱོད་པ་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། །” ཞེས་པ་སོགས་ཐམས་ཅད་ནི་ཇི་ལྟར་ཞུགས་པ་དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་འགྱུར་བའི་སྒྲུབ་པ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 88. Sātiyesu anassāvīti sātavatthūsu kāmaguṇesu taṇhāsanthavavirahito. Saṇhoti saṇhehi kāyakammādīhi samannāgato. Paṭibhānavāti pariyattiparipucchādhigamapaṭibhānehi samannāgato. Na saddhoti sāmaṃ adhigatadhammaṃ na kassaci saddahati. Na virajjatīti khayā rāgassa virattattā idāni na virajjati. ༨༨. དགའ་བ་ལ་མི་འཛག་པ་ནི་དགའ་བའི་དངོས་པོ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་སྲེད་པའི་འབྲེལ་བ་དང་བྲལ་བའོ།། འཇམ་པོ་ནི་འཇམ་པོའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། སྤོབས་པ་ཅན་ནི་ལུང་དང་། ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། སྤོབས་པ་རྣམས་དང་ལྡན་པའོ།། དད་པར་མི་བྱེད་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་ཆོས་ལ་གཞན་སུ་ལའང་ཡིད་ཆེས་མི་བྱེད་པའོ།། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་མི་བྱེད་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཟད་པས་ཆགས་པ་དང་བྲལ་ཟིན་པའི་ཕྱིར་ད་ལྟ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱ་རྒྱུ་མེད་པའོ།། Yesaṃ esāti yesaṃ puggalānaṃ sātavatthūsu kāmaguṇesu icchā taṇhā. Appahīnāti santhavasampayuttā taṇhā arahattamaggena appahīnā. Tesaṃ cakkhuto rūpataṇhā savatīti etesaṃ cakkhudvārato pavattajavanavīthisampayuttā rūpārammaṇā taṇhā uppajjati. Āsavatīti okāsato yāva bhavaggā dhammato yāva gotrabhū savati. Sandatīti nadīsotaṃ viya adhomukhaṃ sandati. Pavattatīti punappunaṃ uppattivasena [Pg.297] pavattati. Sesadvāresupi eseva nayo. Sukkapakkhe vuttavipariyāyena taṇhā arahattamaggena suppahīnā. Tesaṃ cakkhuto rūpataṇhā na savati. གང་དག་གི་འདི་ནི་གང་ཟག་གང་དག་གི་དགའ་བའི་དངོས་པོ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་འདོད་པ་དང་སྲེད་པ་ཡོད་པའོ།། མ་སྤངས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སྲེད་པ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་མ་སྤངས་པའོ།། དེ་དག་གི་མིག་ལས་གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་འཛག་པ་ནི་དེ་དག་གི་མིག་གི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་མགྱོགས་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་སྲེད་པ་སྐྱེ་བའོ།། ཀུན་ནས་འཛག་པ་ནི་གནས་ཀྱི་ཆ་ནས་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དང་། ཆོས་ཀྱི་ཆ་ནས་རིགས་འགྱུར་གྱི་བར་དུ་འཛག་པའོ།། འབབ་པ་ནི་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་བཞིན་དུ་ཐུར་དུ་འབབ་པའོ།། འཇུག་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའོ།། སྒོ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ལ་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྲེད་པ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ལེགས་པར་སྤངས་པའོ།། དེ་དག་གི་མིག་ལས་གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་མི་འཛག་གོ།། Saṇhena kāyakammena samannāgatoti apharusena mudunā kāyakammena samaṅgībhūto ekībhūto. Vacīkammādīsupi eseva nayo. Saṇhehi satipaṭṭhānehītiādīsu satipaṭṭhānādayo lokiyalokuttaramissakā. Pariyāpuṇanaatthādiparipucchālokiyalokuttaradhammādhigamavasena sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthā tisso paṭibhānappabhedasaṅkhātā paññā yassa atthi, so paṭibhānavā. Tassa pariyattiṃ nissāya paṭibhāyatīti tassa puggalassa pariyāpuṇanaṃ allīyitvā ñāṇaṃ jāyati ñāṇaṃ abhimukhaṃ hoti. Cattāro satipaṭṭhānāti sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttaramissakavasena vuttā. Maggaphalāni nibbattitalokuttaravasena. Catasso paṭisambhidāyo cha ca abhiññāyo vimokkhantikavasena vuttāti ñātabbā. འཇམ་པོའི་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་ལྡན་པ་ནི་མི་རྩུབ་ཅིང་མཉེན་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིང་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ།། ངག་གི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། འཇམ་པོའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པ་རྣམས་སོ།། ལུང་ནོད་པ་དང་། དོན་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་མཚན་ཉིད་འཛིན་པ་དང་། རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇོག་པར་ནུས་པའི་སྤོབས་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བར་གཏོགས་པའི་ཤེས་རབ་གསུམ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་སྤོབས་པ་ཅན་ནོ།། དེའི་ལུང་ལ་བརྟེན་ནས་སྤོབས་པ་སྐྱེ་བ་ནི་གང་ཟག་དེའི་ལུང་ནོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་ཞིང་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་འགྱུར་བའོ།། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་པོ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ནི་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དབང་གིས་སོ།། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་དང་མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་ནི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Tattha catasso paṭisambhidāyoti cattāro ñāṇappabhedāti attho. Iddhividhādiāsavakkhayapariyosānāni adhikāni cha ñāṇāni. Tassāti parassa, attho paṭibhāyatīti sambandho. Atthoti saṅkhepato hetuphalaṃ. Tañhi yasmā hetuanusārena arīyati adhigamīyati pāpuṇīyati, tasmā atthoti vuccati. Pabhedato pana yaṃkiñci paccayuppannaṃ nibbānaṃ bhāsitattho vipāko kiriyāti ime pañca dhammā atthoti veditabbā, taṃ atthaṃ paccavekkhantassa so attho pabhedato ñāto pākaṭo hoti. Dhammoti saṅkhepato paccayo. So hi yasmā taṃ taṃ vidahati pavatteti ceva pāpeti ca, tasmā dhammoti vuccati. Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu ariyamaggo bhāsitaṃ kusalaṃ akusalanti ime pañca dhammā dhammoti veditabbā, taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa so dhammo pabhedato ñāto pākaṭo hoti, tasmiṃ atthe ca dhamme ca yā sabhāvanirutti abyabhicārī vohāro, tassa abhilāpe bhāsane udīraṇe taṃ lapitaṃ bhāsitaṃ udīritaṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa sā nirutti ñātā pākaṭā hoti. དེ་ལ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་བཞི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཟག་པ་ཟད་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་ལྷག་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་གོ།། དེའི་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིའོ།། དོན་སྤོབས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། དོན་ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་ན་རྒྱུའི་འབྲས་བུའོ།། དེ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་རྒྱུའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཐོབ་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། ཕྱིན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དོན་ཞེས་བྱའོ།། རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། གསུངས་པའི་དོན་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་། བྱེད་པའི་ཆོས་ཏེ་ཆོས་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་དོན་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དོན་དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན་དོན་དེ་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ཤེས་ཤིང་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་ན་རྐྱེན་ནོ།། དེ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་དེ་དང་དེ་སྒྲུབ་པ་དང་། འཇུག་པ་དང་། ཕྱིན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ཞེས་བྱའོ།། རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དང་། འཕགས་པའི་ལམ། གསུངས་པའི་ཆོས། དགེ་བ། མི་དགེ་བ་སྟེ་ཆོས་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་ཆོས་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཆོས་དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན་ཆོས་དེ་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ཤེས་ཤིང་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། དོན་དེ་དང་ཆོས་དེ་ལ་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་ཚིག་གང་ཡིན་པ་འཁྲུལ་པ་མེད་པའི་ཐ་སྙད་དེ། དེ་བརྗོད་པ་དང་། སྨྲ་བ་དང་། སྒྲོག་པ་ན། དེ་ལྟར་སྨྲས་པ་དང་། བཤད་པ་དང་། བསྒྲགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་ཚིག་གི་སྒྲ་དེ་དམིགས་པར་བྱས་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། ངེས་ཚིག་དེ་ཤེས་ཤིང་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། Ettha [Pg.298] atthe ñāte attho paṭibhāyatīti idāni tassa saddaṃ āharitvā vuttappabhede atthe pākaṭībhūte vuttappabhedo attho tassa puggalassa paṭibhāyati ñāṇābhimukho hoti. Dhamme ñāte dhammo paṭibhāyatīti vuttappabhede dhamme pākaṭībhūte vuttappabhedo dhammo paṭibhāyati. Niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāyatīti vuttappabhedāya niruttiyā pākaṭāya vuttappabhedā nirutti paṭibhāyati. Imesu tīsu ñāṇesu ñāṇanti atthadhammaniruttīsu imesu tīsu sabbatthakañāṇamārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tesu tīsu ñāṇesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ, yathāvuttesu vā tesu tīsu ñāṇesu gocarakiccādivasena vitthāragataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Imāya paṭibhānapaṭisambhidāyāti imāya vuttappakārāya yathāvuttavitthārapaññāya upeto hoti. So vuccati paṭibhānavāti nigamento āha. Yassa pariyatti natthīti pariyatti nāma buddhavacanaṃ. Tañhi uggaṇhantassa paṭisambhidā visadā honti. Yassa puggalassa evarūpā pariyatti natthi. Paripucchā natthīti paripucchā nāma pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā. Uggahitapāḷiādīsu hi atthaṃ kathentassa paṭisambhidā visadā honti. Adhigamo natthīti adhigamo nāma arahattappatti. Arahattañhi pattassa paṭisambhidā visadā honti. Yassa vuttappakārā tividhā sampatti natthi. Kiṃ tassa paṭibhāyissatīti kena kāraṇena tassa puggalassa pabhedagataṃ ñāṇaṃ upaṭṭhahissati. འདི་ལ་དོན་ཤེས་པ་ན་དོན་སྤོབས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་དེའི་སྒྲ་བླངས་ནས་བཤད་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་དོན་གསལ་བར་གྱུར་པ་ན། བཤད་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་དོན་དེ་གང་ཟག་དེ་ལ་སྤོབས་པར་འགྱུར་ཞིང་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་འགྱུར་བའོ།། ཆོས་ཤེས་པ་ན་ཆོས་སྤོབས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་ཆོས་གསལ་བར་གྱུར་པ་ན། བཤད་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་ཆོས་དེ་སྤོབས་པར་འགྱུར་བའོ།། ངེས་ཚིག་ཤེས་པ་ན་ངེས་ཚིག་སྤོབས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་ངེས་ཚིག་གསལ་བར་གྱུར་པ་ན། བཤད་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་ངེས་ཚིག་དེ་སྤོབས་པར་འགྱུར་བའོ།། ཡེ་ཤེས་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་དོན་དང་། ཆོས་དང་། ངེས་ཚིག་སྟེ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་དམིགས་པར་བྱས་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། ཡེ་ཤེས་གསུམ་པོ་དེ་དག་གི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བར་གཏོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སམ། ཡང་ན་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡེ་ཤེས་གསུམ་པོ་དེ་དག་ལ་སྤྱོད་ཡུལ་དང་བྱེད་ལས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྒྱས་པར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སྤོབས་པ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ།། སྤོབས་པ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་འདི་དང་ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུའི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྒྱས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བའོ།། དེ་ནི་སྤོབས་པ་ཅན་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་སོ།། གང་ལ་ལུང་མེད་པ་ནི་ལུང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་སྟེ། དེ་ཉིད་འཛིན་པ་ལ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་རྣམས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། གང་ཟག་གང་ལ་འདི་ལྟ་བུའི་ལུང་མེད་པའོ།། ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་མེད་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞུང་དང་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས་དཀའ་བའི་གནས་དང་དོན་གྱི་གནས་རྣམ་པར་ངེས་པའི་གཏམ་མོ།། བཟུང་བའི་གཞུང་ལ་སོགས་པའི་དོན་བཤད་པ་ལ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་རྣམས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། རྟོགས་པ་མེད་པ་ནི་རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའོ།། དགྲ་བཅོམ་པ་ཐོབ་པ་ལ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་རྣམས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། གང་ལ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་གསུམ་པོའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མེད་པའོ།། དེ་ལ་ཅི་ཞིག་སྤོབས་པར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གང་གིས་གང་ཟག་དེ་ལ་རབ་ཏུ་དབྱེ་བར་གཏོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་འགྱུར་བར་འགྱུར། Sāmanti sayameva. Sayaṃ abhiññātanti sayameva tena ñāṇena avagamitaṃ. Attapaccakkhaṃ dhammanti attanā paṭivijjhitaṃ paccavekkhitaṃ dhammaṃ. Na kassaci saddahatīti attapaccakkhatāya paresaṃ na saddahati, saddhāya na gacchati. Avijjāpaccayā saṅkhārātiādikaṃ dvādasapadikapaccayākāradassanavasena vuttaṃ. Avijjānirodhātiādayo saṃsāranivattiṃ sandhāya vuttā. Idaṃ dukkhantiādi saccadassanavasena. Ime āsavātiādayo aparena pariyāyena kilesavasena paccayadassanavasena. Ime dhammā abhiññeyyātiādayo abhiññeyyapariññeyyapahātabbabhāvetabbasacchikātabbadhammānaṃ dassanavasena. Channaṃ phassāyatanānantiādayo phassāyatanānaṃ uppattiñca atthaṅgamañca assādañca upaddavañca nissaraṇañca dassanavasena. Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ pañcavīsatividhena udayañca vayañca, tesu chandarāgavasena [Pg.299] assādañca, tesaṃ vipariṇāmaṃ ādīnavañca, nissaraṇasaṅkhātaṃ nibbānañca. Catunnaṃ mahābhūtānaṃ avijjādisamudayañca, avijjādinirodhe atthaṅgamañca evamādidassanavasena vuttā. Ete dhammā tattha tattha vuttanayena veditabbā. བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཁོ་ནའོ།། བདག་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་ཤེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཁོ་ནས་ཡེ་ཤེས་དེས་རྟོགས་པའོ།། བདག་ཉིད་མངོན་སུམ་གྱི་ཆོས་ནི་བདག་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་ཤིང་སོ་སོར་བརྟགས་པའི་ཆོས་སོ།། སུ་ལའང་ཡིད་ཆེས་མི་བྱེད་པ་ནི་བདག་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གཞན་དག་ལ་ཡིད་ཆེས་མི་བྱེད་ཅིང་། དད་པའི་རྗེས་སུ་མི་འབྲང་བའོ།། མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། མ་རིག་པ་འགག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བདེན་པ་མཐོང་བའི་དབང་གིས་སོ།། ཟག་པ་འདི་དག་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་རྐྱེན་བསྟན་པའི་དབང་གིས་སོ།། ཆོས་འདི་དག་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། སྤང་བར་བྱ་བ་དང་། བསྒོམ་པར་བྱ་བ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྟན་པའི་དབང་གིས་སོ།། རེག་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རེག་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། རོ་མྱང་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་རྣམས་བསྟན་པའི་དབང་གིས་སོ།། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཉེར་ལྔའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པ་དང་། དེ་དག་ལ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་རོ་མྱང་བ་དང་། དེ་དག་གི་འགྱུར་བའི་ཉེས་དམིགས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་འབྱུང་དང་། མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་འགགས་པས་ནུབ་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ཆོས་འདི་དག་ནི་དེ་དང་དེར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། Amatogadhanti natthi etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ. Kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi amataṃ. Tasmiṃ ninnatāya amatogadhaṃ. Amataparāyananti vuttappakāraṃ amataṃ paraṃ ayanaṃ gati patiṭṭhā assāti amataparāyanaṃ. Amatapariyosānanti taṃ amataṃ saṃsārassa niṭṭhābhūtattā pariyosānamassāti amatapariyosānaṃ. འཆི་མེད་ཀྱི་གཏིང་དུ་ཞུགས་པ་ནི་འདི་ལ་འཆི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཤི་བ་མེད་པས་ན་འཆི་མེད་དོ།། ཉོན་མོངས་པའི་དུག་གི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དུག་མེད་པ་ཞེས་པའང་འཆི་མེད་དོ།། དེ་ལ་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་འཆི་མེད་ཀྱི་གཏིང་དུ་ཞུགས་པའོ།། འཆི་མེད་མཐར་ཐུག་པ་ནི་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་འཆི་མེད་དེ་ཉིད་དེའི་མཆོག་གི་བགྲོད་པ་དང་། འགྲོ་ས་དང་། གནས་ཡིན་པས་ན་འཆི་མེད་མཐར་ཐུག་པའོ།། འཆི་མེད་མཐར་ཕྱིན་པ་ནི་འཆི་མེད་དེ་ཉིད་འཁོར་བའི་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེའི་མཐར་ཕྱིན་པ་ཡིན་པས་ན་འཆི་མེད་མཐར་ཕྱིན་པའོ།། 89. Lābhakamyā na sikkhatīti lābhapatthanāya suttantādīni na sikkhati. Aviruddho ca taṇhāya, rasesu nānugijjhatīti virodhābhāvena ca aviruddho hutvā taṇhāya mūlarasādīsu gedhaṃ nāpajjati. ༨༩. རྙེད་པ་འདོད་པས་མི་སློབ་པ་ནི་རྙེད་པ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་ཕྱིར་མདོ་སྡེ་ལ་སོགས་པ་མི་སློབ་པའོ།། སྲེད་པ་དང་མི་འགལ་ཞིང་རོ་རྣམས་ལ་ཆགས་པར་མི་བྱེད་པ་ནི་འགལ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་འགལ་བར་གྱུར་ནས་སྲེད་པས་རྩ་བའི་རོ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་པར་མི་འགྱུར་བའོ།། Kena nu khoti lābhapatthanāya kāraṇacintena pihassa pariyesane nipāto. Lābhābhinibbattiyāti catunnaṃ paccayānaṃ visesena uppattiyā. Lābhaṃ paripācentoti paccaye paripācayanto. ཅི་ཞིག་གིས་སྙམ་པ་ནི་རྙེད་པ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་ཕྱིར་རྒྱུ་ལ་བསམ་པས་བརྐམ་ཆགས་ཀྱིས་འཚོལ་བ་ལ་འཇུག་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། རྙེད་པ་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ནི་ཡོ་བྱད་བཞི་པོ་རྣམས་ཁྱད་པར་དུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། རྙེད་པ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ནི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའོ།། Attadamatthāyāti vipassanāsampayuttāya paññāya attano damanatthāya. Attasamatthāyāti samādhisampayuttāya paññāya attano samādhānatthāya. Attaparinibbāpanatthāyāti duvidhenāpi ñāṇena attano anupādāparinibbānatthāya. Vuttañhetaṃ ‘‘anupādāparinibbānatthaṃ kho āvuso bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (ma. ni. 1.259). Appicchaññeva nissāyāti ettha paccayaappiccho adhigamaappiccho pariyattiappiccho dhutaṅgaappicchoti cattāro appicchā, tesaṃ nānatthaṃ heṭṭhā vitthāritaṃ eva, taṃ appicchaṃ allīyitvā. Santuṭṭhiññevāti catūsu paccayesu ca tividhaṃ santosaṃ allīyitvā, etesaṃ vibhāgo heṭṭhā vitthāritoyeva. Sallekhaññevāti kilesalekhanaṃ. Idamatthitaññevāti imehi kusaladhammehi atthi idamatthi, tassa bhāvo idamatthitā, taṃ idamatthitaṃyeva nissāya allīyitvā. བདག་ཉིད་འདུལ་བའི་ཆེད་དུ་ནི་ལྷག་མཐོང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བདག་ཉིད་འདུལ་བའི་ཆེད་དུའོ།། བདག་ཉིད་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བདག་ཉིད་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཆེད་དུའོ།། བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ་ནི་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་གཉིས་པོས་ཀྱང་བདག་ཉིད་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུའོ།། འདི་སྐད་དུ། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ནི་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆེད་དུ་སྤྱོད་དོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདོད་པ་ཆུང་བ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བ་དང་། རྟོགས་པ་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བ་དང་། ལུང་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བ་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བ་སྟེ་འདོད་པ་ཆུང་བ་བཞི་ཡོད་དེ། དེ་དག་གི་དོན་སོ་སོ་བ་ནི་འོག་ཏུ་རྒྱས་པར་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། འདོད་པ་ཆུང་བ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ།། ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་ལ་ནི་ཡོ་བྱད་བཞི་པོ་རྣམས་ལ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཏེ། དེ་དག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་འོག་ཏུ་རྒྱས་པར་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། སྐྱོན་སྦྱོང་བ་ཉིད་ལ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྦྱོང་བའོ།། འདི་ཡོད་པ་ཉིད་ལ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་འདི་དག་གིས་ཡོད་པ་ནི་འདི་ཡོད་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་འདི་ཡོད་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ཡོད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ཅིང་གནས་ནས་སོ།། Rasoti niddesassa uddesapadaṃ. Mūlarasoti yaṃkiñci mūlaṃ paṭicca nibbattaraso. Khandharasādīsupi eseva nayo. Ambilanti takkambilādi. Madhuranti [Pg.300] ekantato gosappiādi. Madhu pana kasāvayuttaṃ ciranikkhittaṃ kasāvaṃ hoti, phāṇitaṃ khāriyuttaṃ ciranikkhittaṃ khāriyaṃ hoti. Sappi pana ciranikkhittaṃ vaṇṇagandhe jahantampi rasaṃ na jahatīti tadeva ekantamadhuraṃ. Tittakanti nimbapaṇṇādi. Kaṭukanti siṅgiveramaricādi. Loṇikanti sāmuddikaloṇādi. Khārikanti vātiṅgaṇakaḷīrādi. Lambikanti badarāmalakakapiṭṭhasālavādi. Kasāvanti harītakādi. Ime sabbepi rasā vatthuvasena vuttā. Taṃtaṃvatthuko panettha raso ca ambilādīni nāmehi vuttoti veditabbo. Sādūti iṭṭharaso. Asādūti aniṭṭharaso. Iminā padadvayena sabbopi raso pariyādinno. Sītanti sītaraso. Uṇhanti uṇharaso. Evamayaṃ mūlarasādinā bhedena bhinnopi raso lakkhaṇādīhi abhinnoyeva. Sabbopi hesa jivhāpaṭihananalakkhaṇo, jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Te jivhaggena rasaggānīti ete samaṇabrāhmaṇā pasādajivhaggena uttamarasāni. Pariyesantāti gavesamānā. Āhiṇḍantīti tattha tattha vicaranti. Te ambilaṃ labhitvā anambilaṃ pariyesantīti takkādiambilaṃ laddhā anambilaṃ gavesanti. Evaṃ sabbaṃ parivattetvā parivattetvā yojitaṃ. “རོ་”ཞེས་པ་ནི་ངེས་ཚིག་གི་བསྟན་པའི་ཚིག་གོ། རྩ་བའི་རོ་ཞེས་པ་ནི་རྩ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་རོའོ།། སྡོང་པོའི་རོ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། སྐྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི་དར་བ་སྐྱུར་མོ་ལ་སོགས་པའོ།། མངར་བ་ཞེས་པ་ནི་གཏན་དུ་བའི་བ་མར་ལ་སོགས་པའོ།། སྦྲང་རྩི་ནི་བསྐ་བ་དང་ལྡན་ཞིང་ཡུན་རིང་དུ་བཞག་ན་བསྐ་བར་འགྱུར་ལ། བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ་ནི་བ་ཚྭ་དང་ལྡན་ཞིང་ཡུན་རིང་དུ་བཞག་ན་བ་ཚྭའི་རོར་འགྱུར་རོ།། མར་ནི་ཡུན་རིང་དུ་བཞག་ཀྱང་ཁ་དོག་དང་དྲི་འདོར་བར་བྱེད་མོད་ཀྱི། རོ་མི་འདོར་བས་ན། དེ་ཉིད་གཏན་དུ་མངར་བའོ།། ཁ་བ་ཞེས་པ་ནི་ནིམ་པའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པའོ།། ཚ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྒ་སྐྱ་དང་ཕོ་བ་རིས་ལ་སོགས་པའོ།། ལན་ཚྭ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་ལན་ཚྭ་ལ་སོགས་པའོ།། བ་ཚྭའི་རོ་ཞེས་པ་ནི་ཁལ་མ་དང་སྨྱུག་གསར་ལ་སོགས་པའོ།། སྐྱུར་མོ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཤུག་དང་སྐྱུ་རུ་ར་དང་ཀ་པིཏྠ་དང་སཱ་ལའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པའོ།། བསྐ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཨ་རུ་ར་ལ་སོགས་པའོ།། རོ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། འདིར་ནི་དངོས་པོ་དེ་དང་དེ་ལས་བྱུང་བའི་རོ་རྣམས་སྐྱུར་བ་ལ་སོགས་པའི་མིང་གིས་བསྟན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཞིམ་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རོའོ།། མི་ཞིམ་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་རོའོ།། ཚིག་གཉིས་པོ་འདིས་རོ་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར་བསྡུས་སོ།། བསིལ་བ་ཞེས་པ་ནི་བསིལ་བའི་རོའོ།། ཚ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཚ་བའི་རོའོ།། དེ་ལྟར་རྩ་བའི་རོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཐ་དད་དུ་གྱུར་ཀྱང་། རོ་ནི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ཐམས་ཅད་ནི་ལྕེ་ལ་བརྡེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། ལྕེའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཡུལ་གྱི་བྱེད་ལས་ཅན་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་ཉེ་བར་གནས་པའོ།། “དེ་དག་ལྕེའི་རྩེ་མོས་རོ་མཆོག་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་འདི་དག་གིས་དྭངས་པའི་ལྕེའི་དབང་པོས་རོ་མཆོག་རྣམས་སོ།། “ཚོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འཚོལ་བའོ།། “ཉུལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་དེར་རྒྱུ་བའོ།། “དེ་དག་གིས་སྐྱུར་བ་རྙེད་ནས་མི་སྐྱུར་བ་འཚོལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། དར་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱུར་བ་རྙེད་ནས་སྐྱུར་བ་མ་ཡིན་པ་འཚོལ་བའོ།། དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་བསྒྱུར་ཞིང་བསྒྱུར་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāretīti paṭisaṅkhānapaññāya jānitvā upāyena āhāraṃ āhāreti. Idāni upāyaṃ dassetuṃ ‘‘neva davāyā’’tiādi vuttaṃ. “སོ་སོར་བརྟགས་ཤིང་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཟས་ཟའོ་”ཞེས་པ་ནི། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་ནས་ཐབས་ཀྱིས་ཟས་ཟ་བའོ།། ད་ནི་ཐབས་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རྩེད་མོའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Tattha neva davāyāti davatthāya na āhāreti. Tattha naṭalaṅghakādayo davatthāya āhārenti nāma. Yañhi bhojanaṃ bhuttassa naccagītakabbasilokasaṅkhāto davo atirekatarena paṭibhāti, taṃ bhojanaṃ adhammena visamena pariyesitvā te āhārenti. Ayaṃ pana bhikkhu na evamāhāreti. དེ་ལ་“རྩེད་མོའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི་རྩེད་མོའི་དོན་དུ་ཟས་མི་ཟ་བའོ།། དེ་ལ་ཟློས་གར་བ་དང་མཆོང་མཁན་ལ་སོགས་པ་ནི་རྩེད་མོའི་དོན་དུ་ཟས་ཟ་བ་ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཟས་ཟོས་པ་ལས་གར་དང་། གླུ། སྙན་ངག །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྟེ་རྩེད་མོ་ལྷག་པར་འཕེལ་བར་འགྱུར་བའི་ཟས་དེ་ནི། ཆོས་མ་ཡིན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་བཙལ་ཏེ་ཁོང་ཚོས་ཟའོ།། དགེ་སློང་འདི་ནི་དེ་ལྟར་ཟས་མི་ཟའོ།། Na madāyāti mānamadapurisamadānaṃ vaḍḍhanatthāya na āhāreti. Tattha rājarājamahāmattā madatthāya āhārenti nāma. Te hi attano mānamadapurisamadānaṃ vaḍḍhanatthāya piṇḍarasabhojanādīni paṇītabhojanāni bhuñjanti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ nāhāreti. “རྒྱགས་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱགས་པ་དང་སྐྱེས་པའི་དྲེགས་པ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཟས་མི་ཟ་བའོ།། དེ་ལ་རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྒྱགས་པའི་དོན་དུ་ཟས་ཟ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་ནི་རང་གི་ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱགས་པ་དང་སྐྱེས་པའི་དྲེགས་པ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རོ་བཅུད་དང་ལྡན་པའི་ཟས་ལ་སོགས་པ་བཟའ་བཏུང་གྱ་ནོམ་པ་རྣམས་ཟའོ།། དགེ་སློང་འདི་ནི་དེ་ལྟར་ཟས་མི་ཟའོ།། Na [Pg.301] maṇḍanāyāti sarīramaṇḍanatthāya na āhāreti. Tattha rūpūpajīviniyo mātugāmā antepurikādayo ca sappiphāṇitādīni pivanti, siniddhamudumaddavabhojanaṃ āhārenti. Evaṃ no aṅgalaṭṭhi susaṇṭhitā bhavissati, sarīre chavivaṇṇo pasanno bhavissatīti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti. “བརྒྱན་པའི་ཕYིར་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་བརྒྱན་པའི་དོན་དུ་ཟས་མི་ཟ་བའོ།། དེ་ལ་གཟུགས་འཚོང་མ་དང་། བུད་མེད། ཕོ་བྲང་འཁོར་གྱི་བུད་མེད་ལ་སོགས་པ་ནི་མར་དང་བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ་ལ་སོགས་པ་འཐུང་ཞིང་། སྣུམ་ཞིང་འཇམ་ལ་མཉེན་པའི་ཟས་ཟའོ།། “འདི་ལྟར་བདག་ཅག་གི་ཡན་ལག་གི་ལུས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་འགྱུར་ཞིང་། ལུས་ཀྱི་ཤ་མདོག་ཀྱང་དྭངས་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུའོ།། དགེ་སློང་འདི་ནི་དེ་ལྟར་ཟས་མི་ཟའོ།། Na vibhūsanāyāti sarīre maṃsavibhūsanatthāya na āhāreti. Tattha nibbuddhamallamuṭṭhikamallaceṭakādayo susiniddhehi macchamaṃsādīhi sarīraṃ pīṇenti ‘‘evaṃ no maṃsaṃ ussadaṃ bhavissati pahārasahanatthāyā’’ti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ sarīre maṃsavibhūsanatthāya na āhāreti. “སྤྲས་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཤ་རྒྱས་ཤིང་མཛེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཟས་མི་ཟ་བའོ།། དེ་ལ་གྱད་པ་དང་། ཁུ་ཚུར་གྱད་པ། གཡོག་པོ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྣུམ་པའི་ཉ་ཤ་ལ་སོགས་པས་ལུས་ཚིམ་པར་བྱེད་དེ། “འདི་ལྟར་བདག་ཅག་གི་ཤ་རྒྱས་པར་འགྱུར་ཞིང་བརྡེག་འཚོག་བཟོད་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུའོ།། དགེ་སློང་འདི་ནི་དེ་ལྟར་ལུས་ཀྱི་ཤ་རྒྱས་ཤིང་མཛེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཟས་མི་ཟའོ།། Yāvadevāti āhārāharaṇapayojanassa paricchedaniyamadassanaṃ. Imassa kāyassa ṭhitiyāti imassa catumahābhūtikassa karajakāyassa ṭhapanatthāya āhāreti, idamassa āhārāharaṇe payojananti attho. Yāpanāyāti jīvitindriyayāpanatthāya āhāreti. Vihiṃsūparatiyāti vihiṃsā nāma abhuttapaccayā uppajjanakakhuddā, tassā uparatiyā vūpasamanatthāya āhāreti. Brahmacariyānuggahāyāti brahmacariyaṃ nāma tisso sikkhā sakalasāsanaṃ, tassa anuggaṇhatthāya āhāreti. “འདི་ལྟར་ཁོ་ན་”ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཟ་བའི་དགོས་པ་ཚད་འཛིན་ཅིང་ངེས་པར་བྱེད་པ་བསྟན་པའོ།། “ལུས་འདི་གནས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ལས་གྲུབ་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལུས་འདི་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཟས་ཟ་བ་སྟེ། འདི་ནི་ཁོང་གི་ཟས་ཟ་བའི་དགོས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “འཚོ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་འཚོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཟས་ཟ་བའོ།། “གནོད་པ་རྒྱུན་གཅོད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། གནོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟས་མ་ཟོས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བའི་བཀྲེས་པ་སྟེ། དེ་རྒྱུན་གཅོད་ཅིང་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཟས་ཟ་བའོ།། “ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསླབ་པ་གསུམ་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་མཐའ་དག་སྟེ། དེ་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་ཟས་ཟ་བའོ།། Itīti upāyanidassanaṃ, iminā upāyenāti attho. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇavedanaṃ nāma abhuttapaccayā uppajjanakavedanā, taṃ paṭihanissāmīti āhāreti. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navavedanā nāma atibhuttapaccayena uppajjanakavedanā, na taṃ uppādessāmīti āhāreti. Atha vā navavedanā nāma bhuttapaccayā na uppajjanakavedanā, tassā anuppannāya anuppajjanatthameva āhāreti. “འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་ཐབས་བསྟན་པ་སྟེ། ཐབས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཚོར་བ་རྙིང་པ་ཡང་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་”ཞེས་པ་ནི། ཚོར་བ་རྙིང་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟས་མ་ཟོས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བའི་ཚོར་བ་སྟེ། དེ་སེལ་བར་བྱའོ་སྙམ་དུ་ཟས་ཟ་བའོ།། “ཚོར་བ་གསར་པའང་མི་སྐྱེད་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི། ཚོར་བ་གསར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟས་ཆེས་མང་པོ་ཟོས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བའི་ཚོར་བ་སྟེ། དེ་མི་སྐྱེད་པར་བྱའོ་སྙམ་དུ་ཟས་ཟ་བའོ།། ཡང་ན། ཚོར་བ་གསར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟས་ཟོས་པའི་རྐྱེན་ལས་མི་སྐྱེ་བའི་ཚོར་བ་སྟེ། དེ་མ་སྐྱེས་པ་ལས་སླར་མི་སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ཟས་ཟ་བའོ།། Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me bhavissati. Anavajjatā cāti ettha atthi sāvajjaṃ, atthi anavajjaṃ. Tattha adhammikapariyesanā adhammikapaṭiggahaṇaṃ adhammena paribhogoti idaṃ sāvajjaṃ nāma. Dhammena pana pariyesitvā dhammena paṭiggahetvā paccavekkhitvā paribhuñjanaṃ anavajjaṃ nāma. Ekacco anavajjeyeva sāvajjaṃ karoti, ‘‘laddhaṃ me’’ti katvā pamāṇātikkantaṃ [Pg.302] bhuñjati, taṃ jīrāpetuṃ asakkonto uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi kilamati, sakalavihāre bhikkhū tassa sarīrapaṭijagganabhesajjapariyesanādīsu ussukkaṃ āpajjanti, ‘‘kiṃ ida’’nti vutte ‘‘asukassa nāma udaraṃ uddhumāta’’ntiādiṃ vadanti. ‘‘Esa niccakālampi evaṃ pakatikoyeva, attano kucchippamāṇaṃ nāma na jānātī’’ti nindanti garahanti. Ayaṃ anavajjeyeva sāvajjaṃ karoti nāma. Evaṃ akatvā ‘‘anavajjatā ca me bhavissatī’’ti āhāreti. “བདག་གི་འཚོ་བ་ཡང་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་གནས་པ་ཡང་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་དང་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཡོད་ལ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའང་ཡོད་དོ།། དེ་ལ་ཆོས་མ་ཡིན་པས་བཙལ་བ་དང་། ཆོས་མ་ཡིན་པས་བླངས་པ་དང་། ཆོས་མ་ཡིན་པས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཆོས་ཀྱིས་བཙལ་ཞིང་། ཆོས་ཀྱིས་བླངས་ཏེ། སོ་སོར་བརྟགས་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། ལ་ལ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་ལའང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པར་བྱེད་དེ། “བདག་གིས་རྙེད་དོ་”སྙམ་ནས་ཚད་ལས་འདས་པར་ཟ་ཞིང་། དེ་འཇུ་བར་མི་ནུས་པས་སྟོད་བཤལ་དང་སྨད་བཤལ་ལ་སོགས་པས་ངལ་བར་འགྱུར་ལ། གཙུག་ལག་ཁང་ཀུན་གྱི་དགེ་སློང་རྣམས་ཁོང་གི་ལུས་གསོ་བ་དང་སྨན་འཚོལ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྩོན་པར་འགྱུར་ཞིང་། “འདི་ཅི་ཞིག་རེད་”ཅེས་དྲིས་ཚེ། “ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་གི་ལྟོ་བ་སྦོས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྨྲའོ།། “འདི་ནི་རྟག་ཏུ་འདི་འདྲའི་རང་བཞིན་ཅན་ཁོ་ན་སྟེ། རང་གི་ལྟོ་བའི་ཚོད་ཀྱང་མི་ཤེས་སོ་”ཞེས་སྨད་ཅིང་སྒྲོགས་སོ།། འདི་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་ལའང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟར་མི་བྱེད་པར། “བདག་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་ཟས་ཟའོ།། Phāsuvihāro cāti etthāpi atthi phāsuvihāro, atthi na phāsuvihāro. Tattha āharahatthako alaṃsāṭako tatravaṭṭako kākamāsako bhuttavamitakoti imesaṃ pañcannaṃ brāhmaṇānaṃ bhojanaṃ na phāsuvihāro nāma. Etesu hi āharahatthako nāma bahuṃ bhuñjitvā attano dhammatāya uṭṭhātuṃ asakkonto ‘‘āhara hattha’’nti vadati. Alaṃsāṭako nāma accuddhumātakucchitāya uṭṭhitopi sāṭakaṃ nivāsetuṃ na sakkoti. Tatravaṭṭako nāma uṭṭhātuṃ asakkonto tatreva parivaṭṭati. Kākamāsako nāma yathā kākehi āmasituṃ sakkoti, evaṃ yāva mukhadvārā āhāreti. Bhuttavamitako nāma mukhena sandhāretuṃ asakkonto tattheva vamati. Evaṃ akatvā ‘‘phāsuvihāro ca me bhavissatī’’ti āhāreti. Phāsuvihāro nāma catūhi pañcahi ālopeti ūnūdaratā. Ettakañhi bhuñjitvā pānīyaṃ pivato cattāro iriyāpathā sukhena pavattanti. Tasmā dhammasenāpati evamāha – “བདེ་བར་གནས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ལའང་། བདེ་བར་གནས་པ་ཡོད་ལ། བདེ་བར་གནས་པ་མ་ཡིན་པའང་ཡོད་དོ།། དེ་ལ་“ལག་པ་སྲོངས་ཤིག་ཅེས་སྨྲ་བ་”དང་། “གོས་ཀྱིས་མི་ཁེབས་པ་”དང་། “དེ་ཉིད་དུ་འགྲེ་ལོག་རྒྱག་པ་”དང་། “བྱ་རོག་གིས་བཅས་པ་”དང་། “ཟོས་ནས་སྐྱུག་པ་”སྟེ་བྲམ་ཟེ་ལྔ་པོ་འདི་དག་གི་བཟའ་བ་ནི་བདེ་བར་གནས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། འདི་དག་ལས་“ལག་པ་སྲོངས་ཤིག་ཅེས་སྨྲ་བ་”ནི། མང་པོ་ཟོས་ནས་རང་གི་མཐུས་ལངས་མི་ནུས་པར། “ལག་པ་སྲོངས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲ་བའོ།། “གོས་ཀྱིས་མི་ཁེབས་པ་”ནི། ལྟོ་བ་ཆེས་ཆེར་སྦོས་པའི་ཕྱིར་ལངས་ཀྱང་ཤམ་ཐབས་བགོ་མི་ནུས་པའོ།། “དེ་ཉིད་དུ་འགྲེ་ལོག་རྒྱག་པ་”ནི། ལངས་མི་ནུས་པར་དེ་ཉིད་དུ་འགྲེ་ལོག་རྒྱག་པའོ།། “བྱ་རོག་གིས་བཅས་པ་”ནི། བྱ་རོག་གིས་མཆུ་ཏོས་རེག་ཐུབ་པ་ལྟར། ཁའི་སྒོ་ཡན་ཆད་དུ་ཟས་ཀྱིས་གང་བར་ཟ་བའོ།། “ཟོས་ནས་སྐྱུག་པ་”ནི། ཁས་བཟུང་མི་ནུས་པར་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱུག་པའོ།། དེ་ལྟར་མི་བྱེད་པར། “བདག་བདེ་བར་གནས་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་ཟས་ཟའོ།། བདེ་བར་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁམ་བུ་བཞི་ལྔ་ཙམ་གྱིས་ལྟོ་བ་མ་གང་བ་ཉིད་དོ།། འདི་ཙམ་ཟོས་ནས་ཆུ་འཐུང་བ་ལ་ནི་སྤྱོད་ལམ་བཞི་པོ་བདེ་བར་འཇུག་གོ། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་དཔོན་གྱིས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983; mi. pa. 6.5.10); “ཁམ་བུ་བཞི་འམ་ལྔ་ཙམ་གྱིས། །མ་གང་བར་ནི་ཆུ་འཐུང་བྱ། །བདག་ཉིད་བཏང་བའི་དགེ་སློང་ལ། །བདེ་བར་གནས་པར་འགྱུར་བ་ཡིན།།”ཞེས་སོ།། Imasmiṃ pana ṭhāne aṅgāni samodhānetabbāni. Neva davāyāti hi ekaṃ aṅgaṃ, na madāyāti ekaṃ, na maṇḍanāyāti ekaṃ, na vibhūsanāyāti ekaṃ, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyāti ekaṃ, vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāyāti ekaṃ, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmīti ekaṃ, yātrā ca me bhavissatīti ekaṃ aṅgaṃ, anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayamettha bhojanānisaṃso. གནས་འདིར་ནི་ཡན་ལག་རྣམས་བསྡུ་བར་བྱའོ།། “རྩེད་མོའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་གཅིག་དང་། “རྒྱགས་པའི་ཕYིར་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “བརྒྱན་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “སྤྲས་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “འདི་ལྟར་ལུས་འདི་གནས་པ་དང་འཚོ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “གནོད་པ་རྒྱུན་གཅོད་པ་དང་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “འདི་ལྟར་ཚོར་བ་རྙིང་པ་ཡང་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་ཚོར་བ་གསར་པའང་མི་སྐྱེད་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “བདག་གི་འཚོ་བ་ཡང་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་གཅིག་སྟེ། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་དང་བདེ་བར་གནས་པ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་འདིར་བཟའ་བའི་ཕན་ཡོན་ནོ།། Mahāsivatthero [Pg.303] panāha – ‘‘heṭṭhā cattāri aṅgāni paṭikkhepo nāma, upari pana aṭṭhaṅgāni samodhānetabbānī’’ti. Tattha yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyāti ekaṃ aṅgaṃ, yāpanāyāti ekaṃ, vihiṃsūparatiyāti ekaṃ, brahmacariyānuggahāyāti ekaṃ, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti ekaṃ, navañca vedanaṃ na uppādessāmīti ekaṃ, yātrā ca me bhavissatīti ekaṃ, anavajjatā cāti ekaṃ, phāsuvihāro pana bhojanānisaṃsoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti. གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ཤི་ཝ་ནི་ན་རེ། “འོག་གི་ཡན་ལག་བཞི་ནི་དགག་པ་ཞེས་བྱ་ལ། གོང་གི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ནི་བསྡུ་བར་བྱའོ་”ཞེས་ཟེར་རོ།། དེ་ལ་“འདི་ལྟར་ལུས་འདི་གནས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་གཅིག་དང་། “འཚོ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “གནོད་པ་རྒྱུན་གཅོད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “འདི་ལྟར་ཚོར་བ་རྙིང་པ་ཡང་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “ཚོར་བ་གསར་པའང་མི་སྐྱེད་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “བདག་གི་འཚོ་བ་ཡང་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་དང་། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་དང་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་སྟེ། “བདེ་བར་གནས་པ་”ནི་བཟའ་བའི་ཕན་ཡོན་ནོ།། དེ་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཟས་ཟའོ།། 90. Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato. Satoti kāyānupassanādisatiyutto. ༩༠. “བཏང་སྙོམས་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པའོ།། “དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་སོགས་པའི་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya samannāgatoti ettha chaḷaṅgupekkhādhammo nāma koti? Ñāṇādayo. ‘‘Ñāṇa’’nti vutte kiriyato cattāri ñāṇasampayuttāni labbhanti, ‘‘satatavihāro’’ti vutte aṭṭha mahācittāni labbhanti, ‘‘rajjanadussanaṃ natthī’’ti vutte dasa cittāni labbhanti. Somanassaṃ āsevanavasena labbhati. Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu – cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā, cittampi na passati acakkhukattā. Dvārārammaṇasaṅghaṭṭanena pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisesu pana ṭhānesu ‘‘dhanunā vijjhatī’’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti. Tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamevettha attho. “བཏང་སྙོམས་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའོ།། “ཡེ་ཤེས་”ཞེས་བརྗོད་པས་ནི། བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་བཞི་ཐོབ་ལ། “རྟག་ཏུ་གནས་པ་”ཞེས་བརྗོད་པས་ནི་སེམས་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཐོབ་ཅིང་། “ཆགས་པ་དང་སྡང་བ་མེད་པ་”ཞེས་བརྗོད་པས་ནི་སེམས་བཅུ་ཐོབ་བོ།། ཡིད་བདེ་བ་ནི་བསྟེན་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་བོ།། “མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུའི་དབང་གིས་མིག་ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་ཅིང་གཟུགས་ལྟ་བར་ནུས་པའི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུགས་མཐོང་ནས་སོ།། སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ནི་རེ། མིག་ནི་སེམས་མེད་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་མི་མཐོང་ལ། སེམས་ཀྱང་མིག་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་མཐོང་ངོ་།། འོན་ཀྱང་སྒོ་དང་དམིགས་པ་འདུས་པ་ལས་དྭངས་པའི་རྟེན་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱིས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ།། འདི་འདྲའི་གནས་རྣམས་སུ་ནི། “གཞུ་ཡིས་འཕེན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། ཚོགས་པ་དང་བཅས་པའི་བཤད་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཞེས་པ་ནི་འདིར་དོན་ཏོ།། Neva sumano hotīti lobhuppattivasena chandarāguppattivasena somanasso na hoti. Na dummanoti paṭighuppattivasena duṭṭhacitto na hoti. Upekkhakoti upapattito ikkhako hoti, apakkhapatito hutvā iriyāpathaṃ pavatteti. Sato sampajānoti satimā ñāṇasampanno. Manāpaṃ nābhigijjhatīti manavaḍḍhanakaṃ iṭṭhārammaṇaṃ nābhigijjhati na pattheti. Nābhihaṃsatīti na tussati. Na rāgaṃ janetīti tattha tattha rañjanaṃ na uppādeti. Tassa ṭhitova kāyo hotīti tassa khīṇāsavassa cakkhādikāyo kampārahitattā ṭhito niccalo hoti. Amanāpanti aniṭṭhārammaṇaṃ[Pg.304]. Na maṅku hotīti domanassito na hoti. Appatiṭṭhitacittoti kodhavasena ṭhitamano na hoti. Alīnamanasoti alīnacitto. Abyāpannacetasoti byāpādarahitacitto. “ཡིད་བདེ་བར་མི་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པ་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་སམ་འདོད་ཆགས་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་ཡིད་བདེ་བར་མི་འགྱུར་བའོ།། “ཡིད་མི་བདེ་བར་མི་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི། ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་སེམས་གདུག་པ་ཅན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ།། “བཏང་སྙོམས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་བལྟ་བ་པོ་ཡིན་ལ། ཕྱོགས་རིས་མེད་པར་གྱུར་ནས་སྤྱོད་ལམ་འཇུག་པའོ།། “དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ།། “ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་མི་ཆགས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཡིད་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཡུལ་ལ་མི་ཆགས་ཤིང་མི་རེ་བའོ།། “མངོན་པར་མི་དགའ་བ་” ཞེས་པ་ནི། མི་མགུ་བའོ།། “ཆགས་པ་མི་སྐྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་དེ་ལ་ཆགས་པ་མི་སྐྱེད་པའོ།། “དེའི་ལུས་ནི་གནས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི། ཟག་པ་ཟད་པ་དེའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ནི་གཡོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་གནས་ཤིང་མི་གཡོ་བའོ།། “ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་ལོ།། “ཁོང་ཁྲོ་བར་མི་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི། ཡིད་མི་བདེ་བར་མི་འགྱུར་བའོ།། “སེམས་མི་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཁོང་ཁྲོའི་དབང་གིས་གནས་པའི་ཡིད་མེད་པའོ།། “ཞུམ་པ་མེད་པའི་ཡིད་” ཞེས་པ་ནི། ཞུམ་པ་མེད་པའི་སེམས་སོ།། “གནོད་སེམས་མེད་པའི་སེམས་” ཞེས་པ་ནི། གནོད་སེམས་དང་བྲལ་བའི་སེམས་སོ།། Rajanīye na rajjatīti rajanīyasmiṃ vatthusmiṃ na rāgaṃ uppādeti. Dussanīye na dussatīti dosuppāde vatthusmiṃ na dosaṃ uppādeti. Mohanīye na muyhatīti mohanīyasmiṃ vatthusmiṃ na mohaṃ uppādeti. Kopanīye na kuppatīti kodhanīyasmiṃ vatthusmiṃ na calati. Madanīye na majjatīti madanīyasmiṃ vatthusmiṃ na saṃsīdati. Kilesanīye na kilissatīti upatapanīyasmiṃ vatthusmiṃ na upatappati. Diṭṭhe diṭṭhamattoti rūpārammaṇe cakkhuviññāṇena diṭṭhe diṭṭhamatto. Sute sutamattoti saddāyatane sotaviññāṇena sute sutamatto. Mute mutamattoti ghānajivhākāyaviññāṇena pāpuṇitvā gahite gahitamatto. Viññāte viññātamattoti manoviññāṇena ñāte ñātamatto. Diṭṭhe na limpatīti cakkhuviññāṇena diṭṭhe rūpārammaṇe taṇhādiṭṭhilepena na limpati. Diṭṭhe anūpayoti rūpārammaṇe nittaṇho hoti. Anapāyoti apaduṭṭhacitto. “ཆགས་པར་བྱེད་པ་ལ་མི་ཆགས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་འདོད་ཆགས་མི་སྐྱེད་པའོ།། “སྡང་བར་བྱེད་པ་ལ་མི་སྡང་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཞེ་སྡང་སྐྱེ་བའི་དངོས་པོ་ལ་ཞེ་སྡང་མི་སྐྱེད་པའོ།། “རྨོངས་པར་བྱེད་པ་ལ་མི་རྨོངས་པ་” ཞེས་པ་ནི། རྨོངས་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་གཏི་མུག་མི་སྐྱེད་པའོ།། “ཁྲོ་བར་བྱེད་པ་ལ་མི་ཁྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཁྲོ་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་མི་གཡོ་བའོ།། “མྱོས་པར་བྱེད་པ་ལ་མི་མྱོས་པ་” ཞེས་པ་ནི། མྱོས་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་མི་བྱིང་བའོ།། “ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པ་ལ་ཉོན་མི་མོངས་པ་” ཞེས་པ་ནི། གདུང་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་མི་གདུང་བའོ།། “མཐོང་བ་ལ་མཐོང་བ་ཙམ་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མཐོང་བ་ལ་མཐོང་བ་ཙམ་མོ།། “ཐོས་པ་ལ་ཐོས་པ་ཙམ་” ཞེས་པ་ནི། སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཐོས་པ་ལ་ཐོས་པ་ཙམ་མོ།། “བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་ལ་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་ཙམ་” ཞེས་པ་ནི། སྣ་དང་ལྕེ་དང་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཕྲད་ནས་བཟུང་བ་ལ་བཟུང་བ་ཙམ་མོ།། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཙམ་” ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པ་ལ་ཤེས་པ་ཙམ་མོ།། “མཐོང་བ་ལ་མི་གོས་པ་” ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མཐོང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་བྱུག་པས་མི་གོས་པའོ།། “མཐོང་བ་ལ་མི་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་སྲེད་པ་མེད་པར་འགྱུར་བའོ།། “མི་འབྲལ་བ་” ཞེས་པ་ནི། སེམས་གདུག་པ་མེད་པའོ།། Saṃvijjatīti labbhati. Passatīti oloketi. Chandarāgoti sineho. Rūpārāmanti rūpaṃ ārāmaṃ assāti rūpārāmaṃ. Rūpe ratanti rūparataṃ. Rūpe santuṭṭhīti rūpasammuditaṃ. “ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། རྙེད་པའོ།། “ལྟའོ་” ཞེས་པ་ནི། མིག་གིས་བལྟ་བའོ།། “འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་” ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའམ་བརྩེ་བའོ།། “གཟུགས་ལ་དགའ་བ་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ནི་དེའི་དགའ་ཚལ་ཡིན་པས་གཟུགས་ལ་དགའ་བའོ།། “གཟུགས་ལ་ཆགས་པ་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའོ།། “གཟུགས་ལ་ཚིམ་པ་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་རབ་ཏུ་དགའ་བའོ།། Dantaṃ nayanti samitinti uyyānakīḷāmaṇḍalādīsu mahājanamajjhaṃ gacchantā dantameva goṇajātiṃ vā assajātiṃ vā yāne yojetvā nayanti. Rājāti tathārūpāneva ṭhānāni gacchanto rājāpi dantameva abhiruhati. Manussesūti manussesupi catūhi ariyamaggehi danto nibbisevanova seṭṭho. Yotivākyanti yo evarūpaṃ atikkamavacanaṃ punappunaṃ vuccamānampi titikkhati na paṭipphandati na vihaññati, evarūpo danto seṭṭhoti attho. “དུལ་བ་འདུས་པར་ཁྲིད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་རྩེད་མོའི་ས་གཞི་ལ་སོགས་པར་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་དབུས་སུ་འགྲོ་བའི་ཚེ། དུལ་བའི་གླང་པོའི་རིགས་སམ་རྟའི་རིགས་ཉིད་ཤིང་རྟ་ལ་སྦྱར་ནས་ཁྲིད་པའོ།། “རྒྱལ་པོ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་སུ་འགྲོ་བའི་ཚེ་རྒྱལ་པོས་ཀྱང་དུལ་བ་ཉིད་ལ་བཞོན་པའོ།། “མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་” ཞེས་པ་ནི། མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཀྱང་འཕགས་པའི་ལམ་བཞིས་དུལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་མེད་པ་ཉིད་མཆོག་ཡིན་ནོ།། “ཚིག་རྩུབ་བཟོད་པ་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་འདི་ལྟ་བུའི་བརྒལ་བའི་ཚིག་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྨྲས་ཀྱང་བཟོད་ཅིང་། ཕྱིར་མི་རྒོལ་ལ་མི་གདུང་བ། འདི་ལྟ་བུའི་དུལ་བ་ནི་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Assatarāti vaḷavāya gadrabhena jātā. Ājānīyāti yaṃ assadammasārathi kāraṇaṃ kāreti, tassa khippaṃ jānanasamatthā. Sindhavāti sindhavaraṭṭhe jātā assā. Mahānāgāti kuñjarasaṅkhātā mahāhatthino. Attadantoti [Pg.305] ete assatarā vā ājānīyā vā sindhavā vā kuñjarā vā varā dantā, na adantā. Yo pana catumaggasaṅkhātena attadantena dantatāya attadanto nibbisevano, ayaṃ tatopi varaṃ, sabbehipi etehi uttaritaroti attho. “དྲེལ་” ཞེས་པ་ནི། རྒོད་མ་ལ་བོང་བུས་སྐྱེས་པའོ།། “ཅང་ཤེས་” ཞེས་པ་ནི། རྟ་འདུལ་བའི་ཁ་ལོ་པས་བྱ་བ་གང་བྱེད་དུ་བཅུག་པ་དེ་མྱུར་དུ་ཤེས་པར་ནུས་པའོ།། “སིནྡྷུའི་རྟ་” ཞེས་པ་ནི། སིནྡྷུའི་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པའི་རྟའོ།། “གླང་པོ་ཆེ་” ཞེས་པ་ནི། ཐལ་དཀར་དུ་གྲགས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོའོ།། “བདག་ཉིད་དུལ་བ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་དག་སྟེ་དྲེལ་ལམ་ཅང་ཤེས་སམ་སིནྡྷུའི་རྟའམ་གླང་པོ་ཆེ་རྣམས་ནི་དུལ་ན་མཆོག་ཡིན་གྱི། མ་དུལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གང་ཞིག་ལམ་བཞིར་གྲགས་པའི་བདག་ཉིད་འདུལ་བས་དུལ་བའི་ཕྱིར་བདག་ཉིད་དུལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་མེད་པ་དེ་ནི། འདི་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་མཆོག་ཡིན་ཏེ། འདི་དག་ཐམས་ཅད་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Na hi etehi yānehīti yāni etāni hatthiyānādiyānāni, na hi etehi yānehi koci puggalo supinantenapi agatapubbattā ‘‘agata’’nti saṅkhātaṃ nibbānadisaṃ, taṃ ṭhānaṃ gaccheyya. Yathā pubbabhāge indriyadamena dantena aparabhāge ariyamaggabhāvanāya sudantena danto nibbisevano sappañño puggalo taṃ agatapubbaṃ disaṃ gacchati, dantabhūmiṃ pāpuṇāti. Tasmā attadamanameva varanti attho. “བཞོན་པ་འདི་དག་གིས་ནི་མ་ཡིན་” ཞེས་པ་ནི། གླང་པོ་ཆེའི་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པའི་བཞོན་པ་འདི་དག་སྟེ། བཞོན་པ་འདི་དག་གིས་ནི་གང་ཟག་སུ་ཡང་རྨི་ལམ་དུ་ཡང་སྔར་མ་སོང་བའི་ཕྱིར་ “མ་སོང་བ་” ཞེས་བྱ་བའི་མྱང་འདས་ཀྱི་ཕྱོགས་ཏེ། གནས་དེ་ལ་འགྲོ་མི་ནུས་སོ།། ཇི་ལྟར་སྔོན་གྱི་ཆར་དབང་པོ་བཏུལ་བས་དུལ་བ་དང་། ཕྱིས་ཀྱི་ཆར་འཕགས་པའི་ལམ་བསྒོམས་པས་ཤིན་ཏུ་དུལ་བས་དུལ་ཞིང་ཉོན་མོངས་མེད་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་དེ་ནི་སྔར་མ་སོང་བའི་ཕྱོགས་དེར་འགྲོ་ཞིང་། དུལ་བའི་ས་ལ་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་བདག་ཉིད་འདུལ་བ་ཉིད་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Vidhāsu na vikampantīti seyyassa seyyohamasmītiādīsu mānavidhāsu na calanti nappavedhanti. Vippamuttā punabbhavāti punabbhavapaṭisandhiyā punappunaṃ uppattito suṭṭhu muttā muñcitvā ṭhitā. Dantabhūmimanuppattāti ekantadamanaṃ arahattaphalabhūmiṃ pāpuṇitvā ṭhitā. Te loke vijitāvinoti te arahanto sattaloke vijitavijayā vijitavanto nāma honti. “ང་རྒྱལ་གྱི་རྣམ་པ་རྣམས་ལ་མི་གཡོ་བ་” ཞེས་པ་ནི། བཟང་པོ་ལས་བདག་ནི་བཟང་པོའོ་སྙམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་རྣམ་པ་རྣམས་ལ་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འཁྲུག་པའོ།། “ཡང་སྲིད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཡང་སྲིད་ཀྱི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྟེ་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་ལས་ཤིན་ཏུ་གྲོལ་ཞིང་ཐར་ནས་གནས་པའོ།། “དུལ་བའི་ས་ལ་ཉེ་བར་ཕྱིན་པ་” ཞེས་པ་ནི། གཏན་དུ་དུལ་བ་ཉིད་དེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ས་ལ་ཕྱིན་ནས་གནས་པའོ།། “དེ་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་རྣམས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པ་དེ་དག་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ན་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་བྱས་ཤིང་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། Yasmā ca bhāvitindriyo nibbhayo nibbikāro danto hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘yassindriyānī’’ti gāthamāha. Tassattho – yassa cakkhādīni chaḷindriyāni gocarabhāvanāya aniccāditilakkhaṇaṃ āropetvā vāsanābhāvanāya satisampajaññagandhaṃ gāhāpetvā bhāvitāni, tāni ca kho ajjhattagocarabhāvanāya, evaṃ pana bahiddhā ca sabbaloketi yattha yattha indriyānaṃ vekallatā vekallato vā sambhavo, tattha nābhijjhādivasena bhāvitānīti evaṃ nibbijjha ñatvā paṭivijjhitvā imaṃ parañca lokaṃ sakasantatikhandhalokaṃ parasantatikhandhalokañca dantamaraṇaṃ maritukāmo kālaṃ kaṅkhati, jīvitakkhayakālaṃ āgameti patimāneti, na bhāyati maraṇassa. Yathāha – གང་གི་ཕྱིར་དབང་པོ་བསྒོམས་ཤིང་འཇིགས་པ་མེད་པ་དང་འགྱུར་བ་མེད་པར་དུལ་བར་འགྱུར་བ་དེའི་ཕྱིར། དོན་དེ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ “གང་གི་དབང་པོ་རྣམས་” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། གང་གི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དྲུག་པོ་རྣམས་སྤྱོད་ཡུལ་བསྒོམ་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་གསུམ་ལ་བཞག་ནས། བག་ཆགས་བསྒོམ་པའི་ཕྱིར་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་དྲི་འཛིན་དུ་བཅུག་སྟེ་བསྒོམས་པ་དང་། དེ་དག་ནི་ནང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་བསྒོམ་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཕྱི་རོལ་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་གང་དང་གང་དུ་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་མ་ཚང་བའམ་མ་ཚང་བ་ལས་བྱུང་བ་ཡོད་པ་དེ་དང་དེར། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མ་བསྒོམས་པ་མེད་པར་བསྒོམས་སོ་ཞེས་པའོ།། འདི་ལྟར་ངེས་པར་བྱུང་ནས་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་འདི་དང་ཕ་རོལ་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཏེ་རང་གི་རྒྱུད་ཀྱི་ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ཀྱི་ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་ལ། དུལ་བའི་འཆི་བས་འཆི་བར་འདོད་བཞིན་དུ་དུས་ལ་སྒུག་ཅིང་། སྲོག་ཟད་པའི་དུས་ལ་སྒུག་ཅིང་རེ་བར་བྱེད་པ་ལས་འཆི་བ་ལ་མི་འཇིགས་སོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Maraṇe me bhayaṃ natthi, nikanti natthī jīvite’’. (theragā. 20); “བདག་ལ་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་མེད། །གསོན་པ་ལ་ཡང་ཆགས་པ་མེད། །” (གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད། ༢༠) ‘‘Nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ, nābhikaṅkhāmi jīvitaṃ; Kālañca patimānemi, nibbisaṃ bhatako yathā’’ti. (theragā. 606, 654, 1002; mi. pa. 2.2.4 thokaṃ visadisaṃ); “བདག་ནི་འཆི་བ་མི་འདོད་ལ། །གསོན་པ་ལ་ཡང་མི་རེ་འོ། །གླ་པས་གླ་ལ་སྒུག་པ་བཞིན། །དུས་ལ་རེ་ཞིང་སྒུག་པར་བྱེད། །” (གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད། ༦༠༦, ༦༥༤, ༡༠༠༢) Bhāvito [Pg.306] sa dantoti evaṃ bhāvitindriyo so danto. “བསྒོམས་ཤིང་དུལ་བ་དེ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་དབང་པོ་བསྒོམས་ཤིང་དུལ་བ་དེའོ།། 91. Nissayatāti taṇhādiṭṭhinissayā. Ñatvā dhammanti aniccādīhi ākārehi dhammaṃ jānitvā. Anissitoti evaṃ tehi nissayehi anissito. Tena aññatra dhammañāṇā natthi nissayānaṃ abhāvoti dīpeti. Bhavāya vibhavāya vāti sassatāya ucchedāya vā. Imissā gāthāya niddeso uttāno. ༩༡. “གནས་པ་ཉིད་” ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་གནས་སོ།། “ཆོས་ཤེས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་ཆོས་ཤེས་ནས་སོ།། “མི་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་གནས་དེ་དག་ལ་མི་གནས་པའོ།། དེས་ན་ཆོས་ཤེས་པ་ལས་གཞན་དུ་གནས་པ་རྣམས་མེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། “སྲིད་པ་དང་འཇིག་པའི་ཕྱིར་རམ་” ཞེས་པ་ནི། རྟག་པ་དང་ཆད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ནི་གསལ་བའོ།། 92. Taṃ brūmi upasantoti taṃ evarūpaṃ ekekagāthāya vuttaṃ upasantoti kathemi. Atarī so visattikanti so imaṃ visatādibhāvena visattikāsaṅkhātaṃ mahātaṇhaṃ atari. ༩༢. “དེ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་ང་སྨྲའོ་” ཞེས་པ་ནི། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རེ་རེར་གསུངས་པའི་འདི་ལྟ་བུ་དེ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་ང་སྨྲའོ།། “དེས་ནི་དུག་ཅན་གྱི་སྲེད་པ་བརྒལ་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི། དེས་ནི་དུག་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོས་དུག་ཅན་དུ་གྲགས་པའི་སྲེད་པ་ཆེན་པོ་འདི་བརྒལ་ཏོ།། Attano diṭṭhiyā rāgo abhijjhākāyaganthoti sayaṃ gahitadiṭṭhiyā rañjanasaṅkhāto rāgo abhijjhākāyagantho. Paravādesu āghāto appaccayoti paresaṃ vādapaṭivādesu kopo ca atuṭṭhākāro ca byāpādo kāyagantho. Attano sīlaṃ vā vataṃ vāti sayaṃ gahitamethunaviratisaṅkhātaṃ sīlaṃ vā govatādivataṃ vā. Sīlabbataṃ vāti tadubhayaṃ vā. Parāmāsoti iminā suddhītiādivasena parato āmasati. Attano diṭṭhi idaṃsaccābhiniveso kāyaganthoti sayaṃ gahitadiṭṭhiṃ ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti (udā. 54; ma. ni. 3.27, 301) ayoniso abhiniveso idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Ganthā tassa na vijjantīti tassa khīṇāsavassa dve diṭṭhiganthā sotāpattimaggena na santi. Byāpādo kāyagantho anāgāmimaggena. Abhijjhākāyagantho arahattamaggena. “རང་གི་ལྟ་བ་ལ་ཆགས་པ་ནི་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འཆིང་བའོ་” ཞེས་པ་ནི། རང་གིས་བཟུང་བའི་ལྟ་བ་ལ་ཆགས་པར་གྲགས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འཆིང་བའོ།། “གཞན་གྱི་སྨྲ་བ་ལ་ཀུན་ནས་མཁོན་པ་དང་མི་དགའ་བ་” ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་སྨྲ་བ་དང་རྩོད་པ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་མི་མགུ་བའི་རྣམ་པ་སྟེ་གནོད་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འཆིང་བའོ།། “རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ་བརྟུལ་ཞུགས་” ཞེས་པ་ནི། རང་གིས་བཟུང་བའི་མི་ཚངས་སྤྱོད་ལས་ལོག་པར་གྲགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སམ། བ་ལང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པའོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་” ཞེས་པ་ནི། དེ་གཉིས་ཀའོ།། “མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི། འདིས་ནི་དག་པའོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའོ།། “རང་གི་ལྟ་བ་འདི་ཉིད་བདེན་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ལུས་ཀྱི་འཆིང་བའོ་” ཞེས་པ་ནི། རང་གིས་བཟུང་བའི་ལྟ་བ་ལ་ “འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གཏི་མུག་གོ་” ཞེས་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་འདི་ཉིད་བདེན་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ལུས་ཀྱི་འཆིང་བའོ།། “དེ་ལ་འཆིང་བ་རྣམས་མེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་ལ་ལྟ་བའི་འཆིང་བ་གཉིས་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་མེད་པར་བྱས་སོ།། གནོད་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འཆིང་བ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་སོ།། བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་འཆིང་བ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སོ།། 93. Idāni tameva upasantaṃ pasaṃsanto āha ‘‘na tassa puttā’’ti evamādi. Tattha puttā atrajādayo cattāro. Ettha ca puttapariggahādayo puttādināmena vuttāti veditabbā. Te hissa na vijjanti, tesaṃ vā abhāvena puttādayo na vijjantīti. Attāti ‘‘attā atthī’’ti gahitā sassatadiṭṭhiṃ natthi. Nirattāti ‘‘ucchijjatī’’ti gahitā ucchedadiṭṭhi. ༩༣. ད་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་དེ་ཉིད་ལ་བསྟོད་པར་བྱེད་པ་ “དེ་ལ་བུ་རྣམས་མེད།” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་བུ་ཞེས་པ་ནི། རང་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིའོ།། འདིར་ཡང་བུ་དང་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བུ་ལ་སོགས་པའི་མིང་གིས་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ།། དེ་དག་ནི་དེ་ལ་མེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་དེ་དག་མེད་པས་བུ་ལ་སོགས་པ་མེད་དོ་ཞེས་པའོ།། “བདག་” ཅེས་པ་ནི། “བདག་ཡོད་དོ་” ཞེས་བཟུང་བའི་རྟག་པར་ལྟ་བ་མེད་པའོ།། “བདག་མེད་” ཞེས་པ་ནི། “ཆད་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བཟུང་བའི་ཆད་པར་ལྟ་བའོ།། Natthīti [Pg.307] gahetabbaṃ natthi. Muñcitabbaṃ natthīti mocetabbaṃ natthi. Yassa natthi gahitanti yassa puggalassa taṇhādiṭṭhivasena gahitaṃ na vijjati. Tassa natthi muñcitabbanti tassa puggalassa muñcitabbaṃ na vijjati. Gāhamuñcanasamatikkantoti gahaṇañca mocanañca vītivatto. Vuddhiparihānivītivattoti vuḍḍhiñca hāniñca atikkanto. “མེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་པར་བྱ་བ་མེད་པའོ།། “བཏང་བར་བྱ་བ་མེད་” ཞེས་པ་ནི། ཐར་བར་བྱ་བ་མེད་པའོ།། “གང་ལ་བཟུང་བ་མེད་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་གང་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་བཟུང་བ་མེད་པའོ།། “དེ་ལ་བཏང་བར་བྱ་བ་མེད་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་དེ་ལ་བཏང་བར་བྱ་བ་མེད་པའོ།། “འཛིན་པ་དང་གཏོང་བ་ལས་འདས་པ་” ཞེས་པ་ནི། འཛིན་པ་དང་གཏོང་བ་གཉིས་ཀ་ལས་འདས་པའོ།། “འཕེལ་བ་དང་འགྲིབ་པ་ལས་འདས་པ་” ཞེས་པ་ནི། འཕེལ་བ་དང་ཉམས་པ་ལས་འདས་པའོ།། 94. Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇāti yena taṃ rāgādinā vajjena puthujjanā sabbepi devamanussā itova bahiddhā samaṇabrāhmaṇā ca rattoti vā duṭṭhoti vā vadeyyuṃ. Taṃ tassa apurakkhatanti taṃ rāgādivajjaṃ tassa arahato apurakkhataṃ. Tasmā vādesu nejatīti taṃkāraṇā nindāvacanesu na kampati. ༩༤. “གང་གིས་སྐྱེ་བོ་བྱིས་པ་རྣམས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལ་སྐྱོན་བརྗོད་པར་འགྱུར་བ་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་གང་གིས་སྐྱེ་བོ་བྱིས་པ་དང་ལྷ་དང་མི་ཐམས་ཅད་དང་། ཕྱི་རོལ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལ་ཆགས་པ་ཅན་ནམ། ཞེ་སྡང་ཅན་ནོ་ཞེས་སྨྲ་བར་འགྱུར་བའོ།། “དེ་ནི་དེས་མདུན་དུ་མ་བཞག་པ་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དེ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་དེས་མདུན་དུ་མ་བཞག་པའོ།། “དེ་ལྟ་བས་ན་རྩོད་པ་རྣམས་ལ་མི་གཡོ་བ་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་དེའི་ཕྱིར་སྨད་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ་མི་གཡོ་བའོ།། Nejatīti niddesassa uddesapadaṃ. Na iñjatīti calanaṃ na karoti. Na calatīti na tattha namati. Na vedhatīti kampetuṃ asakkuṇeyyatāya na phandati. Nappavedhatīti na kampati. Na sampavedhatīti na parivattati. “མི་གཡོ་” ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་བསྟན་པའི་ཚིག་གོ། “མི་འགུལ་” ཞེས་པ་ནི། གཡོ་བར་མི་བྱེད་པའོ།། “མི་གཡོ་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལ་མི་གཞོལ་བའོ།། “མི་འཁྲུག་” ཞེས་པ་ནི། གཡོ་བར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་མི་འཕར་བའོ།། “རབ་ཏུ་མི་གཡོ་” ཞེས་པ་ནི། མི་འཁྲུག་པའོ།། “ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་མི་གཡོ་” ཞེས་པ་ནི། མི་འགྱུར་བའོ།། 95. Na ussesu vadateti visiṭṭhesu attānaṃ antokatvā ‘‘ahaṃ visiṭṭho’’ti atimānavasena na vadati. Esa nayo itaresu dvīsu. Kappaṃ neti akappiyoti so evarūpo duvidhampi kappaṃ na eti. Kasmā? Yasmā akappiyo, pahīnakappoti vuttaṃ hoti. Imissāpi gāthāya niddeso uttānova. ༩༥. “མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་མི་སྨྲ་” ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་བདག་ཉིད་བཅུག་ནས་ “བདག་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ་” ཞེས་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་དབང་གིས་མི་སྨྲ་བའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་གཉིས་ལའང་སྦྱར་རོ།། “རྟོག་པ་ལ་མི་འགྲོ་ཞིང་རྟོག་པ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟ་བུ་དེ་ནི་རྟོག་པ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀ་ལ་མི་འགྲོ་བའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། རྟོག་པ་མེད་པ་སྟེ་རྟོག་པ་སྤངས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་པའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ཡང་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། 96. Sakanti mayhanti pariggahitaṃ. Asatā ca na socatīti avijjamānādinā asatā ca na socati. Dhammesu ca na gacchatīti sabbadhammesu chandādivasena na gacchati. Sa ve santoti vuccatīti so evarūpo naruttamo ‘‘santo’’ti vuccati. Imissāpi gāthāya niddeso uttānova. Arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne koṭisatasahassadevatānaṃ arahattappatti ahosi, sotāpannādīnaṃ gaṇanā natthīti. ༩༦. “བདག་གི་” ཞེས་པ་ནི། བདག་གིའོ་ཞེས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའོ།། “མེད་པ་ལ་ཡང་མི་མྱ་ངན་བྱེད་” ཞེས་པ་ནི། མེད་པ་ལ་སོགས་པས་མེད་པ་ལ་ཡང་མི་མྱ་ངན་བྱེད་པའོ།། “ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་མི་འགྲོ་” ཞེས་པ་ནི། ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་འགྲོ་བའོ།། “དེ་ནི་ངེས་པར་ཞི་བ་ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི། མི་མགུ་འདི་ལྟ་བུ་དེ་ནི་ “ཞི་བ་” ཞེས་བྱའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ཡང་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ།། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ལྷ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་གྲངས་ནི་མེད་དོ།། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་ཆོས་སྣང་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་མཧཱ་ནིདྡེས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Purābhedasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. སྔོན་མ་ཞིག་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 11. Kalahavivādasuttaniddesavaṇṇanā ༡༡. འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 97. Ekādasame [Pg.308] kalahavivādasuttaniddese kutopahūtā kalahā vivādāti kalaho ca tassa pubbabhāgo vivādo cāti ime kuto jātā. Paridevasokā sahamaccharā cāti paridevasokā ca sahamaccharā ca kuto pahūtā. Mānātimānā sahapesuṇā cāti mānā ca atimānā ca pesuṇā ca kuto pahūtā. Teti te sabbepi aṭṭha kilesadhammā. Tadiṅgha byūhīti taṃ mayā pucchitamatthaṃ brūhi, yācāmi taṃ ahanti. Yācanattho hi iṅghāti nipāto. ༩༧. བཅུ་གཅིག་པ་འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས། "འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པ་རྣམས་གང་ལས་བྱུང་བ་ཡིན།" ཞེས་པ་ནི། འཐབ་རྩོད་དང་དེའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་རྩོད་པ་སྟེ་འདི་དག་གང་ལས་སྐྱེས་པ་ཡིན། "མྱ་ངན་དང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་དང་སེར་སྣ་དང་བཅས་པ་" ཞེས་པ་ནི། སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་དང་མྱ་ངན་དང་སེར་སྣ་དང་བཅས་པ་རྣམས་གང་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། "ང་རྒྱལ་དང་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་ཕྲ་མ་དང་བཅས་པ་" ཞེས་པ་ནི། ང་རྒྱལ་དང་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་ཕྲ་མ་རྣམས་གང་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། དེ་དག་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་ཐམས་ཅད་དོ།། "དེ་ལྟ་ན་དེ་གསུངས་ཤིག" ཅེས་པ་ནི། བདག་གིས་དྲིས་པའི་དོན་དེ་གསུངས་ཤིག བདག་གིས་ཁྱོད་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། "ཨིངྒྷ" ཞེས་པའི་ཚིག་ཕྲད་ནི་གསོལ་བ་འདེབས་པའི་དོན་ཏོ།། Ekena ākārenāti ekena kāraṇena. Aparena ākārenāti aparena kāraṇena. Āgārikā daṇḍapasutāti gahapatino vihesamānā. Pabbajitā āpattiṃ āpajjantāti anagārikā sattasu āpattikkhandhesu aññataraṃ āpajjamānā. "རྣམ་པ་གཅིག་གིས་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གཅིག་གིས་སོ།། "རྣམ་པ་གཞན་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གཞན་གྱིས་སོ།། "ཁྱིམ་པ་རྣམས་དབྱུག་པ་ཐོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་བདག་རྣམས་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལའོ།། "རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལྟུང་བ་བྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལྟུང་བའི་ཕུང་པོ་བདུན་ལས་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་ལྟུང་བར་འགྱུར་བའོ།། Kutopahūtāti kutobhūtā. Kutojātāti kuto paṭiladdhabhāvā. Kutosañjātāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Kutonibbattāti kuto nibbattalakkhaṇaṃ pattā. Upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā ‘‘kutoabhinibbattā’’ti vuttaṃ. Kutopātubhūtāti kutopākaṭībhūtā. Kiṃ nidānātiādīsu attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ. Etasmā phalaṃ samudetīti samudayo. Etasmā phalaṃ jāyatīti jāti. Etasmā phalaṃ pabhavatīti pabhavo. Mūlaṃ pucchatīti kalahassa kāraṇaṃ pucchati. Kāraṇañhi patiṭṭhaṭṭhena mūlaṃ. Attano phalanipphādanatthaṃ hinoti pavattatīti hetu. ‘‘Handa naṃ gaṇhathā’’ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ. Etasmā phalaṃ sambhavatīti sambhavo. Pabhavati phalaṃ etasmāti pabhavo. Samuṭṭhāti ettha phalaṃ, etena vā samuṭṭhātīti samuṭṭhānaṃ. Attano phalaṃ āharatīti āhāro. Apaṭikkhipitabbaṭṭhena attano phalaṃ ārametīti ārammaṇaṃ. Etaṃ paṭicca apaṭikkhipitvā phalaṃ eti pavattatīti paccayo. Etasmā phalaṃ samudetīti samudayoti evametesaṃ padānaṃ vacanattho veditabbo. Taṃ sandhāya ‘‘kalahassa ca vivādassa ca mūlaṃ pucchatī’’tiādinā nayena desanā vuttā. "གང་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་གང་ལས་བྱུང་བའོ།། "གང་ལས་སྐྱེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་གང་ལས་དངོས་པོ་ཐོབ་པའོ།། "གང་ལས་ཀུན་ཏུ་སྐྱེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཚིག་སྤེལ་བའོ།། "གང་ལས་མངོན་པར་གྲུབ་པ་" ཞེས་པ་ནི་གང་ལས་གྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའོ།། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཚིག་སྤེལ་ནས་ "གང་ལས་མངོན་པར་གྲུབ་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "གང་ལས་མངོན་དུ་གྱུར་པ་" ཞེས་པ་ནི་གང་ལས་གསལ་བར་གྱུར་པའོ།། "གང་གི་གཞི་ལས་བྱུང་བ་" ལ་སོགས་པ་ལ། རང་གི་འབྲས་བུ་འཇོག་པས་ན་གཞིའོ།། འདི་ལས་འབྲས་བུ་ཀུན་ཏུ་འབྱུང་བས་ན་ཀུན་འབྱུང་ངོ།། འདི་ལས་འབྲས་བུ་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་བའོ།། འདི་ལས་འབྲས་བུ་འབྱུང་བས་ན་འབྱུང་ཁུངས་སོ།། "རྩ་བ་འདྲི་བ་" ནི་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་རྒྱུ་འདྲི་བའོ།། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། རྒྱུ་ནི་གནས་པའི་དོན་གྱིས་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། རང་གི་འབྲས་བུ་བསྐྲུན་པའི་ཕྱིར་འཇུག་པས་ན་རྒྱུ་ཞེས་བྱའོ།། "ཀྱེ་ཧུད་འདི་ཟུངས་ཤིག་" ཅེས་སྟོན་པ་བཞིན་དུ་རང་གི་འབྲས་བུ་འཇོག་པས་ན་གཞིའོ།། འདི་ལས་འབྲས་བུ་འབྱུང་བས་ན་འབྱུང་བའོ།། འདི་ལས་འབྲས་བུ་འབྱུང་བས་ན་འབྱུང་ཁུངས་སོ།། འདིར་འབྲས་བུ་ཀུན་ནས་ལྡང་བའམ། ཡང་ན་འདིས་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ལྡང་ངོ།། རང་གི་འབྲས་བུ་ལེན་པས་ན་ཟས་སོ།། མི་སྤང་བའི་དོན་གྱིས་རང་གི་འབྲས་བུ་ལ་དམིགས་པས་ན་དམིགས་པའོ།། འདི་ལ་བརྟེན་ནས་མི་སྤང་བར་འབྲས་བུ་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་རྐྱེན་ཏོ།། ཀུན་འབྱུང་ཞེས་པ་སྟེ་འདི་ལྟར་ཚིག་འདི་དག་གི་ངེས་ཚིག་གི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ "འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པའི་རྩ་བ་འདྲི་བ་" ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་གསུངས་སོ།། 98. Piyappahūtāti piyavatthuto jātā. Maccherayuttā kalahā vivādāti iminā kalahavivādādīnaṃ na kevalaṃ piyavatthumeva, macchariyampi paccayaṃ [Pg.309] dasseti. Kalahavivādasīsena cettha sabbepi te dhammā vuttāti veditabbā. Yathā ca etesaṃ macchariyaṃ, tathā pesuṇānañca vivādaṃ. Tenāha ‘‘vivādajātesu ca pesuṇānī’’ti. Imissā gāthāya niddeso uttānatthoyeva. ༩༨. "སྡུག་པ་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་སྡུག་པའི་དངོས་པོ་ལས་སྐྱེས་པའོ།། "སེར་སྣ་དང་ལྡན་པའི་འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པ་" ཞེས་པས་འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་སྡུག་པའི་དངོས་པོ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། སེར་སྣའང་རྐྱེན་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པ་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་འདིར་ཆོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་དེ་དག་གི་སེར་སྣ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ་ཕྲ་མའི་རྩོད་པའང་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ "རྩོད་པ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་ཕྲ་མ་དག་ཀྱང་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ནི་དོན་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། 99. Piyā su lokasmiṃ kutonidānā, ye cāpi lobhā vicaranti loketi ‘‘piyappahūtā kalahā’’ti ye ettha vuttā, te piyā lokasmiṃ kutonidānā, na kevalañca piyā, ye cāpi khattiyādayo loke vicaranti lobhahetu lobhenābhibhūtā vicaranti, tesaṃ so lobho ca kutonidānoti dve atthe ekāya pucchāya pucchati. Kutonidānāti cettha kiṃnidānā kiṃhetukāti paccattavacanassa toādeso veditabbo, samāse cassa lopābhāvo. Atha vā nidānāti jātā, uppannāti attho. Tasmā kuto jātā kuto uppannāti vuttaṃ hoti. Āsā ca niṭṭhā cāti āsā ca tassā āsāya samiddhi ca. Ye samparāyāya narassa hontīti ye narassa samparāyāya honti, parāyanā hontīti vuttaṃ hoti. Ekā evāyampi pucchā. ༩༩. "འཇིག་རྟེན་ན་སྡུག་པ་རྣམས་གང་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། འཇིག་རྟེན་ན་ཆགས་པ་གང་དག་སྤྱོད་པ་" ཞེས་པ་ནི། "འཐབ་རྩོད་རྣམས་སྡུག་པ་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་འདིར་གང་གསུངས་པ་དེ་དག་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ན་སྡུག་པ་དེ་དག་གང་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། སྡུག་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། འཇིག་རྟེན་ན་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པ་གང་དག་ཆགས་པའི་རྒྱུ་ལས་ཆགས་པས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་ཏེ་སྤྱོད་པ་དེ་དག་གི་ཆགས་པ་དེའང་གང་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ཞེས་དོན་གཉིས་པོ་དྲི་བ་གཅིག་གིས་འདྲི་bའོ།། འདིར་ "གང་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་གང་གི་གཞི་ལས་བྱུང་བའམ་གང་གི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། བྱེད་པའི་སྒྲ་ལ་ "ཏོ" ཞེས་པའི་རྐྱེན་སྦྱར་བར་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། བསྡུ་བའི་ཚིག་ཏུ་དེ་མ་ཉམས་པའོ།། ཡང་ན། གཞི་ལས་བྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པའམ་བྱུང་བའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་གང་ལས་སྐྱེས་པ་དང་གང་ལས་བྱུང་བ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། "རེ་བ་དང་མཐར་ཕྱིན་པ་" ཞེས་པ་ནི་རེ་བ་དང་རེ་བ་དེ་གྲུབ་པའོ།། "གང་དག་སྐྱེས་བུའི་ཕྱི་མའི་དོན་དུ་འགྱུར་བ་" ཞེས་པ་ནི་གང་དག་སྐྱེས་བུའི་ཕྱི་མའི་དོན་དུ་འགྱུར་བ་སྟེ། སྐྱབས་སུ་འགྱུར་བ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིའང་དྲི་བ་གཅིག་ཁོ་ནའོ།། Dīpā hontīti patiṭṭhā bhavanti. Saraṇā hontīti dukkhanāsanā honti. Niṭṭhāparāyanā hontīti samiddhiparāyanā honti. "གླིང་དུ་འགྱུར་བ་" ཞེས་པ་ནི་རྟེན་དུ་འགྱུར་བའོ།། "སྐྱབས་སུ་འགྱུར་བ་" ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་པའོ།། "མཐར་ཐུག་པའི་སྐྱབས་སུ་འགྱུར་བ་" ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་པའི་སྐྱབས་སུ་འགྱུར་བའོ།། 100. Chandānidānānīti kāmacchandādichandanidānāni. Ye cāpi lobhā vicarantīti ye cāpi khattiyādayo lobhā vicaranti, tesaṃ lobhopi chandanidānoti dvepi atthe ekato vissajjeti. Itonidānāti chandanidānā evāti vuttaṃ hoti. ‘‘Itonidānā’’ti hi chandaṃ sandhāyāha. Chandanidānā hi lobhādayo. ‘‘Itonidānā’’ti saddasiddhi cettha ‘‘kutonidānā’’ti ettha vuttanayena veditabbā. Āsāya samiddhi vuccati niṭṭhāti ajjhāsayanibbattipaṭilābho kathīyati. ༡༠༠. "འདོད་པ་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པ་ལས་བྱུང་བའོ།། "འཇིག་རྟེན་ན་ཆགས་པ་གང་དག་སྤྱོད་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པ་གང་དག་ཆགས་པས་སྤྱོད་པ་དེ་དག་གི་ཆགས་པའང་འདོད་པ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དོན་གཉིས་པོ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལན་འདེབས་པའོ།། "འདི་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ།། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། "འདི་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འདོད་པ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། "འདི་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་གྲུབ་ཚུལ་ནི་ "གང་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ།། "རེ་བ་གྲུབ་པ་ནི་མཐར་ཕྱིན་པ་" ཞེས་བྱ་སཏེ། བསམ་པ་འགྲུབ་པ་ཐོབ་པ་ལ་བཤད་དོ།། 101. Vinicchayāti taṇhādiṭṭhivinicchayā. Ye cāpi dhammā samaṇena vuttāti ye ca aññepi kodhādīhi sampayuttā, tathārūpā vā akusalā dhammā buddhasamaṇena vuttā, te kutopahūtāti. ༡༠༡. "རྣམ་པར་ངེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་རྣམ་པར་ངེས་པའོ།། "དགེ་སྦྱོང་གིས་གསུངས་པའི་ཆོས་གང་དག་ཀྱང་" ཞེས་པ་ནི། གཞན་ཡང་ཁོང་ཁྲོ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་དེ་ལྟ་བུའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་སངས་རྒྱས་དགེ་སྦྱོང་གིས་གསུངས་པ་དེ་དག་གང་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནམ་ཞེས་པའོ།། Aññajātikāti [Pg.310] aññasabhāvā. Aññavihitakāti aññenākārena ṭhitā. Samitapāpenāti nibbāpitapāpena. Bāhitapāpadhammenāti pahīnalāmakadhammena. Bhinnakilesamūlenāti kilesamūlāni bhinditvā ṭhitena. Sabbākusalamūlabandhanā pamuttenāti dvādasaakusalabandhanaṃ mocetvā ṭhitena. Vuttāti kathitā. Pavuttāti pakārena kathitā. "རིགས་གཞན་ལས་སྐྱེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གཞན་པའོ།། "རྣམ་པ་གཞན་དུ་བྱས་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གཞན་དུ་གནས་པའོ།། "སྡིག་པ་ཞི་བར་བྱས་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་པའོ།། "སྡིག་པའི་ཆོས་བསལ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ངན་པ་སྤངས་པའོ།། "ཉོན་མོངས་པའི་རྩ་བ་བཅོམ་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་རྩ་བ་རྣམས་བཅོམ་ནས་གནས་པའོ།། "མི་དགེ་བའི་རྩ་བའི་འཆིང་བ་ཐམས་ཅད་ལས་གྲོལ་བ་" ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་འཆིང་བ་བཅུ་གཉིས་ལས་གྲོལ་ནས་གནས་པའོ།། "གསུངས་པ་" ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའོ།། "རབ་ཏུ་གསུངས་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་བཤད་པའོ།། 102. Tamūpanissāya pahoti chandoti taṃ sukhadukkhavedanaṃ tadubhayavatthusaṅkhātaṃ sātāsātaṃ upanissāya saṃyogaviyogapatthanāvasena chando pahoti. Ettāvatā ‘‘chando nu lokasmiṃ kutonidāno’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti. Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcāti rūpesu vayañca uppādañca disvā. Vinicchayaṃ kubbati jantu loketi apāyādike loke ayaṃ jantu bhogādhigamatthaṃ taṇhāvinicchayaṃ ‘‘attā me uppanno’’tiādinā nayena diṭṭhivinicchayañca kurute. Ettāvatā ‘‘vinicchayā cāpi kutopabhūtā’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti. ༡༠༢. "དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འདོད་པ་འབྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི། བདེ་སྡུག་གི་ཚོར་བ་དེ་དང་། དེ་གཉིས་ཀྱི་དངོས་པོར་བགྲང་བའི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་བརྟེན་ནས། ཕྲད་པ་དང་བྲལ་བར་འདོད་པའི་དབང་གིས་འདོད་པ་འབྱུང་བའོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་ "འཇིག་རྟེན་ན་འདོད་པ་གང་ལས་བྱུང་བ་ཡིན" ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདིའི་ལན་བཏབ་པར་འགྱུར་རོ།། "གཟུགས་རྣམས་ལ་འཇིག་པ་དང་སྐྱེ་བ་མཐོང་ནས་" ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་རྣམས་ལ་འཇིག་པ་དང་སྐྱེ་བ་མཐོང་ནས་སོ།། "སྐྱེ་བོས་འཇིག་རྟེན་ན་རྣམ་པར་ངེས་པ་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། ངན་སོང་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདིར་སྐྱེ་བོ་འདིས་ལོངས་སྤྱོད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སྲེད་པའི་རྣམ་པར་ངེས་པ་དང་། "བདག་ནི་སྐྱེས་སོ་" ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྟ་བའི་རྣམ་པར་ངེས་པ་བྱེད་པའོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་ "རྣམ་པར་ངེས་པ་དག་ཀྱང་གང་ལས་བྱུང་བ་ཡིན" ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདིའི་ལན་བཏབ་པར་འགྱུར་རོ།། Sātāsātaṃ nissāyāti madhurañca amadhurañca upanissayaṃ katvā. Iṭṭhāniṭṭhanti iṭṭhārammaṇañca aniṭṭhārammaṇañca. "ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་" ཞེས་པ་ནི་མངར་བ་དང་མི་མངར་བ་ལ་བརྟེན་པར་བྱས་ནས་སོ།། "ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པའོ།། Surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyoganti ettha surāti piṭṭhasurā pūvasurā odanasurā kiṇṇapakkhittā sambhārasaṃyuttāti pañca surā. Merayanti pupphāsavo phalāsavo madhvāsavo guḷāsavo sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā. Taṃ sabbampi madakaraṇavasena majjaṃ. Pamādaṭṭhānanti pamādakāraṇaṃ, yāya cetanāya taṃ majjaṃ pivati, tassetaṃ adhivacanaṃ. Anuyoganti taṃ surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuāyogaṃ punappunaṃ karaṇaṃ. Yasmā ca pana taṃ anuyuttassa me uppannā ceva bhogā parihāyanti, anuppannā ca nuppajjanti, tasmā ‘‘me bhogā parikkhayaṃ khīṇabhāvaṃ gacchantī’’ti jānāti. Evaṃ sabbattha. Vikālavisikhācariyānuyoganti avelāya visikhāsu cariyānuyuttaṃ. Samajjābhicaraṇanti naccādidassanavasena samajjābhigamanaṃ. Ālasyānuyoganti kāyālasiyatāya yuttappayuttataṃ. Apāyamukhāni na sevatīti bhogānaṃ vināsadvārāni na sevati. "ཆང་དང་བཅོས་པའི་ཆང་དང་མྱོས་པར་འགྱུར་བ་བག་མེད་པའི་གནས་ལ་བརྟེན་པ་" ཞེས་པ་ལ། འདིར་ "ཆང་" ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་ཆང་། ཁུར་བའི་ཆང་། འབྲས་ཆང་། ཕབ་སྦྱར་བའི་ཆང་། སྨན་སྦྱར་བའི་ཆང་སྟེ་ཆང་ལྔའོ།། "བཅོས་པའི་ཆང་" ཞེས་པ་ནི་མེ་ཏོག་གི་བཅོས་ཆང་། ཤིང་ཏོག་གི་བཅོས་ཆང་། སྦྲང་རྩིའི་བཅོས་ཆང་། བུ་རམ་གྱི་བཅོས་ཆང་། སྨན་སྦྱར་བའི་བཅོས་ཆང་སྟེ་བཅོས་ཆང་ལྔའོ།། དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མྱོས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ "མྱོས་འགྱུར་" ཞེས་བྱའོ།། "བག་མེད་པའི་གནས་" ཞེས་པ་ནི་བག་མེད་པའི་རྒྱུ་སྟེ། སེམས་པ་གང་གིས་མྱོས་འགྱུར་དེ་འཐུང་བར་བྱེད་པ་དེའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། "བརྟེན་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཆང་དང་བཅོས་པའི་ཆང་དང་མྱོས་པར་འགྱུར་བ་བག་མེད་པའི་གནས་དེ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྟེན་ཅིང་སྤྱོད་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་དེ་ལ་བརྟེན་པ་ལས་བདག་གི་ལོངས་སྤྱོད་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་ཉམས་པར་འགྱུར་ལ། མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་ "བདག་གི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཟད་ཅིང་མེད་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་ཤེས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་ལ་ཤེས་པར་བྱའོ།། "དུས་མ་ཡིན་པར་ལམ་སྲང་དུ་རྒྱུ་བ་ལ་བརྟེན་པ་" ཞེས་པ་ནི་དུས་མ་ཡིན་པར་ལམ་སྲང་རྣམས་སུ་རྒྱུ་བ་ལ་བརྟེན་པའོ།། "འདུ་འཛི་ལ་བརྟེན་པ་" ཞེས་པ་ནི་གར་ལ་སོགས་པ་བལྟ་བའི་ཕྱིར་འདུ་འཛིའི་གནས་སུ་འགྲོ་བའོ།། "ལེ་ལོ་ལ་བརྟེན་པ་" ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལེ་ལོ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་བྱ་བ་ལ་མི་བརྩོན་པའོ།། "ཕུང་བའི་སྒོ་རྣམས་ལ་མི་བསྟེན་པ་" ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་འཇིག་པའི་སྒོ་རྣམས་ལ་མི་བསྟེན་པའོ།། Kasiyā vāti kasikammena vā. Vaṇijjāya vāti dhammikavaṇijjakammena vā. Gorakkhena vāti gopālakammena vā. Issatthena vāti dhanusippena [Pg.311] vā. Rājaporisena vāti rājasevakakammena vā. Sippaññatarena vāti kumbhakārādisippānaṃ aññatarena vā. Paṭipajjatīti payogaṃ karoti. Cakkhusmiṃ uppanne jānātīti sasambhāracakkhusmiṃ uppanne jānāti. ‘‘Attā me uppanno’’ti diṭṭhiṃ gaṇhāti. Cakkhusmiṃ antarahiteti tasmiṃ vinaṭṭhe. Attā me antarahitoti ‘‘mama attā vinaṭṭho’’ti diṭṭhiṃ gaṇhāti. Vigato me attāti vītikkanto mama attā. Sotasmintiādīsupi eseva nayo. "ཞིང་ལས་ཀྱིས་སམ" ཞེས་པ་ནི་ཞིང་ལས་ཀྱི་བྱ་བས་སམ། "ཚོང་ལས་ཀྱིས་སམ" ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཚོང་ལས་ཀྱི་བྱ་བས་སམ། "ཕྱུགས་སྐྱོང་བས་སམ" ཞེས་པ་ནི་ཕྱུགས་རྫིའི་བྱ་བས་སམ། "མདའ་རྩལ་གྱིས་སམ" ཞེས་པ་ནི་མདའ་གཞུའི་བཟོ་རྩལ་གྱིས་སམ། "རྒྱལ་པོའི་ཞབས་ཏོག་གིས་སམ" ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་གཡོག་གི་བྱ་བས་སམ། "བཟོ་རྩལ་གང་རུང་གིས་སམ" ཞེས་པ་ནི་རྫ་མཁན་ལ་སོགས་པའི་བཟོ་རྩལ་གང་རུང་གིས་སམ། "སྒྲུབ་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་བྱེད་པའོ།། "མིག་སྐྱེས་པ་ན་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་འདུས་པའི་མིག་སྐྱེས་པ་ན་ཤེས་པའོ།། "བདག་གི་བདག་ནི་སྐྱེས་སོ་" ཞེས་ལྟ་བ་འཛིན་ཏོ།། "མིག་ནུབ་པ་ན་" ཞེས་པ་ནི་དེ་ཞིག་པ་ནའོ།། "བདག་གི་བདག་ནི་ནུབ་བོ་" ཞེས་ "བདག་གི་བདག་ནི་ཞིག་གོ་" ཞེས་ལྟ་བ་འཛིན་ཏོ།། "བདག་གི་བདག་ནི་བྲལ་ལོ་" ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་བདག་ནི་འདས་སོ།། རྣ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། 103. Etepi dhammā dvayameva santeti ete kodhādayo dhammā sātāsātadvaye sante eva honti uppajjanti. Ettāvatā tatiyapañhopi vissajjito hoti. Idāni yo evaṃ vissajjitesu etesu pañhesu kathaṃkathī bhaveyya, tassa kathaṃkathāpahānūpāyaṃ dassento āha ‘‘kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe’’ti, ñāṇadassanañāṇādhigamanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyyāti vuttaṃ hoti. Kiṃkāraṇā? Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā. Buddhasamaṇena hi ñatvā dhammā vuttā, natthi tassa dhammesu aññāṇaṃ, attano pana ñāṇānubhāvena te ajānanto na jāneyya, na desanādosena. Tasmā kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe, ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti. ༡༠༣. "ཆོས་འདི་དག་ཀྱང་གཉིས་པོ་ཡོད་པ་ཉིད་ལས་" ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་འདི་དག་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་གཉིས་པོ་ཡོད་པ་ཉིད་ལས་འབྱུང་ཞིང་སྐྱེ་བའོ།། འདི་ཙམ་གྱིས་དྲི་བ་གསུམ་པའི་ལན་ཡང་བཏབ་པར་འགྱུར་རོ།། ད་ནི་འདི་ལྟར་ལན་བཏབ་པའི་དྲི་བ་འདི་དག་ལ་སུ་ཞིག་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བར་གྱུར་ན། དེའི་ཐེ་ཚོམ་སྤོང་བའི་ཐབས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། "ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཕྱིར་བསླབ་པར་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སྦྱོང་གིས་ཆོས་རྣམས་མཁྱེན་ནས་རབ་ཏུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་དགེ་སྦྱོང་གིས་ཆོས་རྣམས་མཁྱེན་ནས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཁོང་ལ་ཆོས་རྣམས་ལ་མི་ཤེས་པ་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་རང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུས་དེ་དག་མི་ཤེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པར་འགྱུར་གྱི། ཆོས་བསྟན་པའི་སྐྱོན་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཕྱིར་བསླབ་པར་བྱའོ།། དགེ་སྦྱོང་གིས་ཆོས་རྣམས་མཁྱེན་ནས་རབ་ཏུ་གསུངས་སོ་" ཞེས་བྱའོ།། Pakkhepabandhanena vā baddhoti nāgarikabandhena baddho. Parikkhepabandhanena vāti vatiparikkhepabandhanena vā. Gāmabandhanenātiādīsu tasmā tasmā ṭhānato nikkhamituṃ alabhanto gāmabandhanādīhi baddho nāma hoti. Tassa bandhanassa mokkhatthāyāti etassa vuttappakārassa bandhanassa mocanatthaṃ. "བཅུག་པའི་འཆིང་བས་བཅིངས་པ་" ཞེས་པ་ནི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་བཙོན་རས་བཅིངས་པའོ།། "བསྐོར་བའི་འཆིང་བས་སམ" ཞེས་པ་ནི་ར་བས་བསྐོར་བའི་འཆིང་བས་སམ། "གྲོང་གི་འཆིང་བས་" ལ་སོགས་པ་ལ། གནས་དེ་དང་དེ་ལས་ཕྱིར་འཐོན་པར་མ་རྙེད་པས་གྲོང་གི་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པས་བཅིངས་པ་ཞེས་བྱའོ།། "འཆིང་བ་དེ་ལས་ཐར་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་འཆིང་བ་དེ་ལས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། Ñāṇampi ñāṇapathoti pure uppannaṃ ñāṇaṃ aparāparuppannassa ñāṇampi ñāṇassa sañcaraṇamaggoti ñāṇampi ñāṇapatho. Ñāṇassa ārammaṇampi ñāṇapathoti ñāṇassa paccayopi taṃ ālambitvā uppajjanato ñāṇapatho. Ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapathoti ñāṇena sahuppannā avasesā cittacetasikā dhammāpi ñāṇapatho. Idāni upamāya sādhento ‘‘yathā ariyamaggo ariyapatho’’tiādimāha. "ཡེ་ཤེས་ཀྱང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལམ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཕྱི་མ་ཕྱི་མར་སྐྱེ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་བའི་ལམ་ཡིན་པས་ན། ཡེ་ཤེས་ཀྱང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལམ་མོ།། "ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དམིགས་པའང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལམ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡང་དེ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ན་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལམ་མོ།། "ཡེ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལམ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལམ་མོ།། ད་ནི་དཔེ་ཡིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ "ཇི་ལྟར་འཕགས་པའི་ལམ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡིན་པ་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Kathaṃkathī [Pg.312] puggaloti vicikicchāvanto puggalo. Sakaṅkhoti sadveḷhako. Savilekhoti cittarājivanto. Sadveḷhakoti kaṅkhāvanto. Savicikicchoti sandehavanto. Ñāṇādhigamāyāti ñāṇapaṭilābhatthāya. Ñāṇaphusanāyāti ñāṇapaṭivijjhanatthāya. Atha vā ñāṇavindanatthāya. Ñāṇasacchikiriyāyāti ñāṇassa paccakkhakaraṇatthāya. Sanidānāhanti ahaṃ sanidānaṃ sapaccayaṃ katvā dhammadesanaṃ karomi. Sappāṭihāriyanti niyyānikaṃ katvā. No appāṭihāriyanti aniyyānikaṃ akatvā dhammadesanaṃ karomi. “གང་ཟག་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གོ། “དོགས་པ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཉིས་སུ་འཛིན་པ་དང་བཅས་པའོ། “འགྱོད་པ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་རི་མོ་ཡོད་པའོ། “གཉིས་སུ་འཛིན་པ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་དོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། “ཐེ་ཚོམ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་གཉིས་དང་ལྡན་པའོ། “ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་རྙེད་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུའོ། “ཡེ་ཤེས་རེག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུའམ། ཡང་ན་ཡེ་ཤེས་མྱོང་བར་བྱ་བའི་ཆེད་དུའོ། “ཡེ་ཤེས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་ཆེད་དུའོ། “ངས་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་ངས་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་དང་བཅས་པར་བྱས་ནས་ཆོས་སྟོན་པར་བྱེད་དོ། “ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་བཅས་པར་བྱས་ནས་སོ། “ཆོ་འཕྲུལ་མེད་པ་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་མེད་པར་མ་བྱས་པར་ཆོས་སྟོན་པར་བྱེད་དོ། 104. Sātaṃ asātañca kutonidānāti ettha sātāsātanti sukhadukkhavedanā eva adhippetā. Na bhavanti heteti na bhavanti ete. Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ, etaṃ me pabrūhi yatonidānanti sātāsātānaṃ vibhavaṃ bhavañca etampi yaṃ atthaṃ. Liṅgabyattayo ettha kato. Idaṃ pana vuttaṃ hoti – sātāsātānaṃ vibhavo bhavo cāti yo esa attho, etaṃ me pabrūhi yatonidānanti. Ettha ca sātāsātānaṃ vibhavabhavavatthukā vibhavabhavadiṭṭhiyo eva vibhavabhavāti atthato veditabbā. Tathā hi imassa pañhassa vissajjanapakkhe ‘‘bhavadiṭṭhipi phassanidānā, vibhavadiṭṭhipi phassanidānā’’ti upari niddese (mahāni. 105) vakkhati. Imāya gāthāya niddese vattabbaṃ natthi. ༡༠༤. “བདེ་བ་དང་མི་བདེ་བ་གང་ལས་བྱུང་བ་” ཞེས་པ་འདིར། “བདེ་བ་དང་མི་བདེ་བ་” ཞེས་པས་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ཉིད་ལ་དགོངས་སོ། “འདི་དག་མི་འབྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་འདི་དག་མི་འབྱུང་བའོ། “འཇིག་པ་དང་འབྱུང་བ་ཡང་གང་ཡིན་པའི་དོན་འདི། གང་ལས་བྱུང་བ་དེ་ང་ལ་གསུངས་ཤིག་” ཅེས་པ་ནི་བདེ་བ་དང་མི་བདེ་བའི་འཇིག་པ་དང་འབྱུང་བ་འདི་ཡང་གང་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་རྟགས་བརྗེ་བ་བྱས་པའོ། འདི་ནི་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། བདེ་བ་དང་མི་བདེ་བའི་འཇིག་པ་དང་འབྱུང་བ་ཞེས་པའི་དོན་གང་ཡིན་པ་དེ། གང་ལས་བྱུང་བ་ང་ལ་གསུངས་ཤིག་ཅེས་པའོ། འདིར་ཡང་བདེ་བ་དང་མི་བདེ་བའི་འཇིག་པ་དང་འབྱུང་བའི་གཞི་ཅན་གྱི་འཇིག་ལྟ་དང་སྲིད་ལྟ་ཉིད་ནི་ “འཇིག་པ་དང་འབྱུང་བ་” ཞེས་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་རིག་པར་བྱའོ། དེ་ལྟར་ན་དྲི་བ་འདིའི་ལན་གྱི་ཕྱོགས་སུ། “སྲིད་པའི་ལྟ་བ་ཡང་རེག་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའོ། འཇིག་པའི་ལྟ་བ་ཡང་རེག་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའོ།” ཞེས་གོང་གི་ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་ངེས་པར་བསྟན་པ་ལ་བཤད་པར་བྱ་བ་གཞན་མེད་དོ། 105. Itonidānanti phassanidānaṃ. Imāyapi vattabbaṃ natthi. ༡༠༥. “འདི་ལས་བྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་ལས་བྱུང་བའོ། འདི་ལའང་བཤད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ། 106. Kismiṃ vibhūte na phusanti phassāti kismiṃ vītivatte cakkhusamphassādayo pañca phassā na phusanti. Imāyapi vattabbaṃ natthi. ༡༠༦. “གང་ཞིག་མེད་པར་གྱུར་ན་རེག་པ་རྣམས་མི་རེག་པ་” ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ལས་འདས་པར་གྱུར་ན་མིག་གི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རེག་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་མི་རེག་པའོ། འདི་ལའང་བཤད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ། 107. Nāmañca rūpañca paṭiccāti sampayuttakanāmañca vatthārammaṇarūpañca paṭicca. Rūpe vibhūte na phusanti phassāti rūpe vītivatte pañca phassā na phusanti. ༡༠༧. “མིང་དང་གཟུགས་ལ་བརྟེན་ནས་” ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་མིང་དང་། གཞི་དང་དམིགས་པའི་གཟུགས་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། “གཟུགས་མེད་པར་གྱུར་ན་རེག་པ་རྣམས་མི་རེག་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལས་འདས་པར་གྱུར་ན་རེག་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་མི་རེག་པའོ། Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti cakkhurūpaviññāṇānaṃ tiṇṇannaṃ saṅgatiyā phasso jāyati. Cakkhu ca rūpā ca rūpasminti pasādacakkhuñca rūpārammaṇāni ca rūpabhāge rūpakoṭṭhāse katvā. Cakkhusamphassaṃ ṭhapetvāti tiṇṇaṃ saṅgatiyā uppannaphassaṃ muñcitvā. Sampayuttakā dhammā nāmasminti avasesā vedanādayo [Pg.313] phassena sahajātā dhammā nāmabhāge. Sotañca paṭiccātiādīsupi eseva nayo. “གསུམ་འདུས་པ་ནི་རེག་པའོ་” ཞེས་པ་ནི་མིག་དང་གཟུགས་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གསུམ་འདུས་པ་ལས་རེག་པ་སྐྱེ་བའོ། “མིག་དང་གཟུགས་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཆ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་དང་བའི་མིག་དང་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་རྣམས་གཟུགས་ཀྱི་ཆ་ཤས་སམ་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོར་བྱས་ནས་སོ། “མིག་གི་རེག་པ་མ་གཏོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གསུམ་འདུས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རེག་པ་བོར་ནས་སོ། “མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མིང་གི་ཆ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ལྷག་མ་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མིང་གི་ཆ་ལའོ། “རྣ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། Catūhākārehi rūpaṃ vibhūtaṃ hotīti catūhi kāraṇehi rūpaṃ vītivattaṃ hoti. Ñātavibhūtenāti pākaṭaṃ katvā vītivattena. Tīraṇavibhūtenāti aniccādito tīrayitvā vītivattena. Pahānavibhūtenāti chandarāgapahānato vītivattena. Samatikkamavibhūtenāti catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ paṭilābhavasena vītivattena. “རྣམ་པ་བཞིས་གཟུགས་མེད་པར་འགྱུར་བ་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་བཞིས་གཟུགས་ལས་འདས་པར་འགྱུར་བའོ། “ཤེས་ནས་མེད་པར་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱས་ཏེ་འདས་པར་བྱས་པའོ། “རྟོག་པས་མེད་པར་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཏེ་འདས་པར་བྱས་པའོ། “སྤངས་ནས་མེད་པར་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱས་ཏེ་འདས་པར་བྱས་པའོ། “ཤིན་ཏུ་འདས་ནས་མེད་པར་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་བཞི་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་འདས་པར་བྱས་པའོ། 108. Kathaṃ sametassāti kathaṃ paṭipannassa. Vibhoti rūpanti rūpaṃ vibhavati, na bhaveyya vā. Sukhaṃ dukhañcāti iṭṭhāniṭṭharūpameva pucchati. ༡༠༨. “ཇི་ལྟར་ཞུགས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་པའོ། “གཟུགས་མེད་པར་འགྱུར་བ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་འཇིག་པའམ། ཡང་ན་མི་འབྱུང་བའོ། “བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཡང་” ཞེས་པས་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་གཟུགས་ཉིད་ལ་འདྲི་བའོ། Jāneyyāmāti jānissāma. Ājāneyyāmāti visesena jānissāma. Vijāneyyāmāti anekavidhena jānissāma. Paṭivijāneyyāmāti sammā jānissāma. Paṭivijjheyyāmāti cittena bujjhissāma. “བདག་ཅག་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་འགྱུར་བའོ། “ཀུན་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཤེས་པར་འགྱུར་བའོ། “རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་འགྱུར་བའོ། “སོ་སོར་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་ཤེས་པར་འགྱུར་བའོ། “རྟོགས་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་འགྱུར་བའོ། 109. Na saññasaññīti yathā sametassa vibhoti rūpaṃ, so pakatisaññāya saññīpi na hoti. Na visaññasaññīti visaññāyapi virūpāya saññāya visaññī na hoti ummattako vā khittacitto vā. Nopi asaññīti saññāvirahitopi na hoti nirodhasamāpanno vā asaññasatto vā. Na vibhūtasaññīti ‘‘sabbaso rūpasaññāna’’ntiādinā (vibha. 508) nayena samatikkantasaññīpi na hoti arūpajjhānalābhī. Evaṃ sametassa vibhoti rūpanti etasmiṃ saññasaññitādibhāve aṭṭhatvā yadetaṃ vuttaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte…pe… ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṃ abhinīharatī’’ti, evaṃ sametassa arūpamaggasamaṅgino vibhoti rūpaṃ. Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti evaṃ paṭipannassāpi ca yā saññā, taṃnidānā taṇhādiṭṭhipapañcāssa appahīnāva hontīti dasseti. ༡༠༩. “འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་འདུ་ཤེས་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཞུགས་པ་ལ་གཟུགས་མེད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། ཁོ་བོ་ནི་ཕལ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་འདུ་ཤེས་ཅན་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། “འདུ་ཤེས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་པའམ་འདུ་ཤེས་ཉམས་པ་སྟེ། སྨྱོན་པའམ་སེམས་འཁྲུགས་པ་ལྟ་བུའི་འདུ་ཤེས་ཉམས་པ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། “འདུ་ཤེས་མེད་པའང་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་ཞུགས་པའམ་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་ལྟ་བུ་འདུ་ཤེས་དང་བྲལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། “འདུ་ཤེས་མེད་པར་གྱུར་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ནི། “རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུ་ཤེས་ལས་འདས་པ་སྟེ། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། “དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་ཉིད་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལ་མི་གནས་པར། “ཁོ་བོ་དེ་ལྟར་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་... ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སེམས་གཏོད་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་གང་གསུངས་པ་དེ་ལྟར། གཟུགས་མེད་པའི་ལམ་དང་ལྡན་པའི་དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ལ་གཟུགས་མེད་པར་འགྱུར་རོ། “འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སྤྲོས་པའི་མིང་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་དེ་ལའང་འདུ་ཤེས་གང་ཡིན་པ་དེའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་སྤྲོས་པ་རྣམས་མ་སྤངས་པར་ཡོད་དོ་ཞེས་སྟོན་པའོ། Asaññino vuccanti nirodhasamāpannāti saññāvedanā nirodhetvā nirodhasamāpannā saññābhāvena asaññinoti kathīyanti. Asaññasattāti sabbena sabbaṃ saññābhāvena asaññabhave nibbattā. “འདུ་ཤེས་མེད་པ་རྣམས་ནི་འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་འགོག་པར་བྱས་ནས་འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་ཕྱིར་ “འདུ་ཤེས་མེད་པ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། “འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་གནས་སུ་སྐྱེས་པའོ། So evaṃ samāhite citteti tattha soti so bhikkhu. Evanti catutthajjhānakkamanidassanametaṃ, iminā kamena catutthajjhānaṃ paṭilabhitvāti vuttaṃ [Pg.314] hoti. Samāhiteti iminā catutthajjhānasamādhinā samāhite. Parisuddhetiādīsu pana upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe. Parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātena vihatarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇe. Anaṅgaṇattā eva ca vigatūpakkilese. Aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissati. Subhāvitattā mudubhūte, vasībhāvappatteti vuttaṃ hoti. Vase vattamānañhi cittaṃ mudūti vuccati. Muduttāyeva ca kammaniye, kammakkhame kammayoggeti vuttaṃ hoti. Mudu hi cittaṃ kammaniyaṃ hoti suddhantamiva suvaṇṇaṃ. Tadubhayampi ca subhāvitattāyeva. Yathāha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ kammaniyaṃ hoti yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.22). “དེ་ལྟར་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་ལ་” ཞེས་པ་དེར། “དེ་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་དེའོ། “དེ་ལྟར་” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་རིམ་པ་སྟོན་པ་སྟེ། རིམ་པ་འདིས་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཐོབ་ནས་ཞེས་བཤད་པའོ། “མཉམ་པར་བཞག་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འདིས་མཉམ་པར་བཞག་པའོ། “ཡོངས་སུ་དག་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། བཏང་སྙོམས་དང་དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་དངོས་པོས་ཡོངས་སུ་དག་པའོ། ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཕྱིར་ཉིད་ན་ “རྣམ་པར་བྱང་བ་” སྟེ། འོད་གསལ་བ་ཞེས་བཤད་པའོ། བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་རྣམས་བཅོམ་པས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་ “སྐྱོན་མེད་པ་” འོ། སྐྱོན་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉིད་ན་ “ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བ་” འོ། སྐྱོན་གྱིས་ནི་སེམས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་དོ། ལེགས་པར་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་ “ཤིན་ཏུ་གཉེན་པོར་གྱུར་པ་” སྟེ། དབང་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་བཤད་པའོ། དབང་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ནི་གཉེན་པོ་ཞེས་བརྗོད་དོ། གཉེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་ “ལས་སུ་རུང་བ་” སྟེ། ལས་ལ་བཟོད་པ་དང་ལས་ལ་འོས་པ་ཞེས་བཤད་པའོ། སེམས་གཉེན་པོ་ནི་གསེར་བཟང་པོ་བཞིན་དུ་ལས་སུ་རུང་བ་འགྱུར་རོ། དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་ལེགས་པར་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དོ། ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག ངས་ཆོས་གཞན་གཅིག་ཀྱང་འདི་ལྟར་བསྒོམས་ན་ལས་སུ་རུང་བར་འགྱུར་བ་དགེ་སློང་དག སེམས་འདི་ལྟ་བུ་གཞན་མ་མཐོང་ངོ་” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། Etesu hi parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhite. Ṭhitattāyeva āneñjappatte acale niriñjaneti vuttaṃ hoti. Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhite. Saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte. Saddhāpariggahitañhi cittaṃ assaddhiyena na iñjati, vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati, satipariggahitaṃ pamādena na iñjati, samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati, paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati, obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati. Imehi chahi dhammehi pariggahituṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya. ཡོངས་སུ་དག་པའི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་ “གནས་པ་” འོ། གནས་པའི་ཕྱིར་ཉིད་ན་ “མི་གཡོ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་” སྟེ། མི་གཡོ་བ་དང་མི་འགུལ་བ་ཞེས་བཤད་པའོ། ཡང་ན་གཉེན་པོ་དང་ལས་སུ་རུང་བའི་དངོས་པོས་རང་གི་དབང་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་ “གནས་པ་” འོ། དད་པ་ལ་སོགས་པས་ཟིན་པའི་ཕྱིར་ “མི་གཡོ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་” འོ། དད་པས་ཟིན་པའི་སེམས་ནི་མ་དད་པས་མི་གཡོ། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ཟིན་པ་ནི་ལེ་ལོས་མི་གཡོ། དྲན་པས་ཟིན་པ་ནི་བག་མེད་པས་མི་གཡོ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཟིན་པ་ནི་རྒོད་པས་མི་གཡོ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཟིན་པ་ནི་མ་རིག་པས་མི་གཡོ། སྣང་བ་ཐོབ་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་མུན་པས་མི་གཡོའོ། ཆོས་དྲུག་པོ་འདི་དག་གིས་ཟིན་པས་མི་གཡོ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སེམས་གཏོད་པར་རུང་བ་ཡིན་ནོ། Aparo nayo – catutthajjhānasamādhinā samāhite. Nīvaraṇadūrībhāvena parisuddhe. Vitakkādisamatikkamena pariyodāte. Jhānapaṭilābhapaccanikānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānañca abhāvena anaṅgaṇe. Icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ, icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaappaccayānanti attho. Abhijjhādīnaṃ cittūpakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilese. Ubhayampi cetaṃ aṅgaṇasuttavatthasuttānusāreneva (ma. ni. 1.57 ādayo, 70 ādayo) veditabbaṃ. Vasippattiyā mudubhūte. Iddhipādabhāvūpagamanena kammaniye. Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhite āneñjappatte, yathā āneñjabhāvaṃ āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhiteti attho. Evampi aṭṭhaṅgasamannāgamena cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya pādakaṃ padaṭṭhānabhūtaṃ. ཚུལ་གཞན་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་མཉམ་པར་བཞག་པའོ། སྒྲིབ་པ་རྣམས་རིང་དུ་གྱུར་པས་ཡོངས་སུ་དག་པའོ། རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པས་རྣམ་པར་བྱང་བའོ། བསམ་གཏན་ཐོབ་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སྡིག་པ་དང་འདོད་པའི་སྤྱོད་པ་རྣམས་མེད་པའི་ཕྱིར་སྐྱོན་མེད་པའོ། “འདོད་པའི་སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཏེ། འདོད་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་ཤིང་བྱུང་བའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་དང་མི་དགའ་བའི་དོན་ཏོ། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་སེམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་བྲལ་བས་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བའོ། འདི་གཉིས་ཀ་ཡང་སྐྱོན་གྱི་མདོ་དང་གོས་ཀྱི་མདོའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་རིག་པར་བྱའོ། དབང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་གཉེན་པོར་གྱུར་པའོ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་ལས་སུ་རུང་བའོ། བསྒོམས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་གནས་ཤིང་མི་གཡོ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་མི་གཡོ་བའི་དངོས་པོ་མི་གཡོ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དེ་ལྟར་གནས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ལྟར་ཡང་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པས་སེམས་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སེམས་གཏོད་པར་རུང་བ་སྟེ། གཞི་དང་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ། Āruppamaggasamaṅgīti [Pg.315] arūpasamāpattiyā gamanamaggena aparihīno. Papañcāyeva papañcasaṅkhāti taṇhādipapañcāyeva papañcasaṅkhā. “གཟུགས་མེད་པའི་ལམ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་འགྲོ་བའི་ལམ་ལས་མ་ཉམས་པའོ། “སྤྲོས་པ་ཉིད་ནི་སྤྲོས་པའི་མིང་” ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤྲོས་པ་ཉིད་ནི་སྤྲོས་པའི་མིང་ངོ། 110. Ettāvataggaṃ nu vadanti heke, yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse. Udāhu aññampi vadanti ettoti ettāvatā nu idha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā aggaṃ suddhiṃ sattassa vadanti, udāhu aññampi etto arūpasamāpattito adhikañca vadantīti pucchati. ༡༡༠. “འདི་ཙམ་གྱིས་མཆོག་ཏུ་སྨྲའམ། འདིར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གང་ཟག་གི་དག་པའོ། ཡང་ན་འདི་ལས་གཞན་ཡང་སྨྲ་འམ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་ཙམ་གྱིས་འདིར་མཁས་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་གྱི་མཆོག་གི་དག་པ་སྨྲའམ། ཡང་ན་འདི་ལས་ཏེ་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་འདི་ལས་ལྷག་པའི་གཞན་ཡང་སྨྲའམ་ཞེས་འདྲི་བའོ། Etto arūpasamāpattitoti etasmā arūpasamāpattito. “འདི་ལས་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་འདི་ལས་སོ། 111. Ettāvataggampi vadanti heketi eke sassatavādā samaṇabrāhmaṇā paṇḍitamānino ettāvatāpi aggaṃ suddhiṃ vadanti. Tesaṃ paneke samayaṃ vadantīti tesaññeva eke ucchedavādā samayaṃ ucchedaṃ vadanti. Anupādisese kusalāvadānāti anupādisese kusalavādā samānā. ༡༡༡. “འདི་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་མཆོག་ཏུ་སྨྲ་བ་ཁ་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་རྟག་པར་སྨྲ་བའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་མཁས་པར་རློམ་པ་ཁ་ཅིག་གིས་འདི་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་མཆོག་གི་དག་པ་སྨྲའོ། “དེ་དག་ལས་ཁ་ཅིག་ནི་དུས་སྨྲའོ་” ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ཉིད་ལས་ཆད་པར་སྨྲ་བ་ཁ་ཅིག་གིས་དུས་ཏེ་ཆད་པ་སྨྲའོ། “ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པ་ལ་མཁས་པར་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པ་ལ་མཁས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ། Bhavatajjitāti bhavato bhītā. Vibhavaṃ abhinandantīti ucchedaṃ paṭicca tussanti. Te sattassa samanti te ucchedavādino puggalassa samaṃ anuppattiṃ vadanti. Upasamanti atīva samaṃ. Vūpasamanti santaṃ. Nirodhanti anuppādaṃ. Paṭipassaddhinti apunuppattiṃ. “སྲིད་པས་སྐྲག་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་ལ་འཇིགས་པའོ། “མི་སྲིད་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཆད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཚིམ་པའོ། “དེ་དག་གིས་སེམས་ཅན་གྱི་ཞི་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཆད་པར་སྨྲ་བ་དེ་དག་གིས་གང་ཟག་གི་ཞི་བ་སྟེ་མི་སྐྱེ་བ་སྨྲའོ། “ཉེ་བར་ཞི་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཞི་བའོ། “རྣམ་པར་ཞི་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཞི་བའོ། “འགོག་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་སྐྱེ་བའོ། “ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་མི་སྐྱེ་བའོ། 112. Ete ca ñatvā upanissitāti ete ca diṭṭhigatike sassatucchedadiṭṭhiyo nissitāti ñatvā. Ñatvā munī nissaye so vīmaṃsīti nissaye ca ñatvā so vīmaṃsī paṇḍito buddhamuni. Ñatvā vimuttoti dukkhāniccādito dhamme ñatvā vimutto. Bhavābhavāya na sametīti punappunaṃ upapattiyā na samāgacchati. Aparāmasanti aparāmasanto. Parāmāsaṃ nāpajjantoti attho. ༡༡༢. “འདི་དག་རྟོགས་ནས་གནས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་འདི་དག་རྟག་ཆད་ཀྱི་ལྟ་བ་ལ་གནས་སོ་ཞེས་རྟོགས་ནས་སོ། “གནས་པ་རྣམས་རྟོགས་ནས་ཐུབ་པ་དཔྱོད་པ་ཅན་དེ་” ཞེས་པ་ནི་གནས་པ་རྣམས་ཀྱང་རྟོགས་ནས་དཔྱོད་པ་ཅན་གྱི་མཁས་པ་སངས་རྒྱས་ཐུབ་པའོ། “རྟོགས་ནས་གྲོལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་རྣམས་རྟོགས་ནས་གྲོལ་བའོ། “སྲིད་པ་དང་མི་སྲིད་པ་ལ་མི་འདུ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་དང་མི་འཕྲད་པའོ། “མི་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་འཛིན་པའོ། མཆོག་འཛིན་དུ་མི་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་གསལ་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་མདོ་ཆེན་པོའི་བཤད་པ་ལས། Kalahavivādasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 12. Cūḷabyūhasuttaniddesavaṇṇanā ༡༢. བཀོད་པ་ཆུང་ངུའི་མདོའི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། Dvādasame [Pg.316] cūḷabyūhasuttaniddese sakaṃsakaṃdiṭṭhiparibbasānāti idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘sabbepime diṭṭhigatikā ‘sādhurūpāmhā’ti bhaṇanti, kiṃ nu kho sādhurūpāva ime attano eva diṭṭhiyā patiṭṭhahanti, udāhu aññampi diṭṭhiṃ gaṇhantī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ. ཆུང་བའི་བཀོད་པའི་མདོའི་བཤད་པ་བཅུ་གཉིས་པ་ལ། “རང་རང་གི་ལྟ་བ་ལ་གནས་པ།” ཞེས་པ་ནི། འདི་ཡང་འདུས་པ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཚེ། “ལྟ་བར་སོང་བ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ ‘བདག་ཅག་ནི་བཟང་པོའི་ཚུལ་ཅན་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་སྨྲ་ན། ཅི་འདི་དག་རང་གི་ལྟ་བ་ཉིད་ལ་གནས་པའི་བཟང་པོའི་ཚུལ་ཅན་ཁོ་ན་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་ལྟ་བ་གཞན་ཡང་འཛིན་པ་ཡིན་ནམ།” སྙམ་པའི་སེམས་སྐྱེས་པའི་ལྷ་ཁ་ཅིག་ལ་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་རང་ཉིད་ལ་འདྲི་རུ་བཅུག་ནས་གསུངས་སོ།། 113. Tattha ādito dvepi gāthā pucchāgāthāyeva. Tāsu sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānāti attano attano diṭṭhiyā vasamānā. Viggayha nānā kusalā vadantīti taṃ diṭṭhiṃ balavaggāhaṃ gahetvā ‘‘tattha kusalāmhā’’ti paṭijānamānā puthu puthu vadanti, ekaṃ na vadanti. Yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ, idaṃ paṭikkosamakevalī soti tañca diṭṭhiṃ sandhāya yo evaṃ jānāti, so dhammaṃ vediyi. Idaṃ pana paṭikkosanto hīno hotīti ca vadanti. ༡༡༣. དེ་ལ་ཐོག་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ནི་འདྲི་བའི་ཚིགས་བཅད་ཁོ་ན་ཡིན། དེ་དག་གི་ནང་ནས་ “རང་རང་གི་ལྟ་བ་ལ་གནས་པ།” ཞེས་པ་ནི་རང་རང་གི་ལྟ་བ་ལ་གནས་ཤིང་གནས་པའོ།། “རྩོད་ཅིང་སྣ་ཚོགས་མཁས་པར་སྨྲ་བ།” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་དེ་ལ་ཤིན་ཏུ་མངོན་པར་ཞེན་ནས་བཟུང་སྟེ། “དེ་ལ་བདག་ཅག་ནི་མཁས་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ཁས་ལེན་བཞིན་དུ་སོ་སོ་སོ་སོར་སྨྲ་ཞིང་། གཅིག་ཏུ་མི་སྨྲའོ།། “སུ་ཞིག་འདི་ལྟར་ཤེས་པ་དེས་ཆོས་རིག་ལ། འདི་ལ་སྤོང་བ་ནི་མ་ཚང་བ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་སུ་ཞིག་འདི་ལྟར་ཤེས་པ་དེས་ཆོས་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་འདི་ལ་སྤོང་བར་བྱེད་པ་ནི་དམན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ།། Nānā vadantīti nānākāraṇaṃ bhaṇanti. Vividhaṃ vadantīti nānāvidhaṃ bhaṇanti. Aññoññaṃ vadantīti ekaṃ avatvā aññaṃ aññaṃ gahetvā vadanti. Akevalī soti yo akusalo ayaṃ. Asamattoti na paripūro. Aparipuṇṇoti na sampuṇṇo. “སྣ་ཚོགས་སྨྲ་བ།” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་སྣ་ཚོགས་སྨྲ་བའོ།། “རྣམ་པ་མང་པོ་སྨྲ་བ།” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སྨྲ་བའོ།། “ཕན་ཚུན་སྨྲ་བ།” ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་མི་སྨྲ་བར་གཞན་དང་གཞན་བཟུང་ནས་སྨྲ་བའོ།། “མ་ཚང་བ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ནི་མི་མཁས་པ་གང་ཡིན་པ་འདིའོ།། “མ་རྫོགས་པ།” ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའོ།། “མ་ཚང་བ།” ཞེས་པ་ནི་ཕུན་སུམ་མ་ཚོགས་པའོ།། 114. Bāloti hīno. Akkusaloti avidvā. ༡༡༤. “བྱིས་པ།” ཞེས་པ་ནི་དམན་པའོ།། “མི་མཁས་པ།” ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པའོ།། 115. Idāni tisso vissajjanagāthā hontīti. Tā purimaḍḍhena vuttamatthaṃ pacchimaḍḍhena paṭibyūhitvā ṭhitā. Tena byūhena uttarasuttato ca appakattā idaṃ suttaṃ ‘‘cūḷabyūha’’nti nāmaṃ labhi. Tattha paṭhamagāthāyaṃ tāva parassa ce dhammanti parassa diṭṭhiṃ. Sabbevime bālāti evaṃ sante sabbeva ime bālā hontīti adhippāyo. Kiṃkāraṇā? Sabbevime diṭṭhiparibbasānāti. ༡༡༥. ད་ནི་ལན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་ཡོད་དོ།། དེ་དག་ནི་སྟོད་ཀྱི་ཆས་བསྟན་པའི་དོན་དེ་སྨད་ཀྱི་ཆས་ལེགས་པར་བཀོད་དེ་གནས་སོ།། བཀོད་པ་དེ་དང་། འོག་གི་མདོ་ལས་ཆུང་བའི་ཕྱིར་མདོ་འདི་ལ་ “ཆུང་བའི་བཀོད་པ།” ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་བོ།། དེ་ལ་ཐོག་མར་ཚིགས་བཅད་དང་པོ་ལ། “གལ་ཏེ་གཞན་གྱི་ཆོས་ལ།” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་ལྟ་བ་ལའོ།། “འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་བྱིས་པ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་ན་འདི་དག་ཐམས་ཅད་བྱིས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་རང་རང་གི་ལྟ་བ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར།” རོ།། 116. Sandiṭṭhiyā ceva na vīvadātā, saṃsuddhapaññā kusalā mutīmāti sakāya diṭṭhiyā anavīvadātā avodātā saṃkiliṭṭhāva samānā saṃsuddhapaññā ca kusalā ca mutimanto ca te honti ce. Atha vā ‘‘sandiṭṭhiyā ce vadātā’’ti pāṭho, tassattho – sakāya pana diṭṭhiyā vodātā [Pg.317] saṃsuddhapaññā kusalā mutimanto honti ce, na tesaṃ kocīti evaṃ sante tesaṃ ekopi nihīnapañño na hoti, kiṃkāraṇā? Diṭṭhī hi tesampi tathā samattā, yathā itaresanti. ༡༡༦. “རང་གི་ལྟ་བ་ལ་རྣམ་པར་མ་དག་ཀྱང་། ཤེས་རབ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་ཅིང་མཁས་པ་བློ་ལྡན་ནོ།།” ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ལྟ་བ་ལ་རྣམ་པར་མ་དག་ཅིང་མ་བྱང་ལ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཁོ་ནར་གྱུར་བཞིན་དུ། གལ་ཏེ་དེ་དག་ཤེས་རབ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། མཁས་པ་དང་། བློ་ལྡན་དུ་འགྱུར་ནའོ།། ཡང་ན། “གལ་ཏེ་རང་གི་ལྟ་བ་ལ་རྣམ་པར་དག་ན།” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ཀྱང་ཡོད་དེ། དེའི་དོན་ནི། རང་གི་ལྟ་བ་ལ་རྣམ་པར་དག་ཅིང་ཤེས་རབ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། མཁས་པ་དང་། བློ་ལྡན་དུ་འགྱུར་ན། “དེ་དག་གི་ནང་ནས་སུ་ཡང་།” ཞེས་པ་ལྟར་ན་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གཅིག་ཀྱང་ཤེས་རབ་དམན་པ་མ་ཡིན་ནོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གཞན་དག་གི་ལྟ་བ་ཇི་ལྟར་རྫོགས་པ་དེ་བཞིན་དུ་དེ་དག་གི་ལྟ་བ་ཡང་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། 117. Na vāhametanti gāthāya saṅkhepattho – yaṃ te mithu dve dve janā aññamaññaṃ ‘‘bālo’’ti āhu, ahaṃ etaṃ tathiyanti tacchanti neva brūmi. Kiṃkāraṇā? Yasmā sabbeva te sakaṃ sakaṃ diṭṭhiṃ ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti akaṃsu, tena ca kāraṇena paraṃ ‘‘bālo’’ti dahanti. Ettha ca tathiyaṃ, tathevanti (su. ni. aṭṭha. 2.889) dvepi pāṭhā. ༡༡༧. “ང་ནི་འདི་ལའང་མ་ཡིན།” ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་བསྡུས་དོན་ནི། གང་གཉིས་གཉིས་སུ་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བོ་དེ་དག་ཕན་ཚུན་ “བྱིས་པའོ་” ཞེས་སྨྲ་བ་དེ། ངས་ནི་བདེན་པ་དང་ཡང་དག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་མི་སྨྲའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་རང་རང་གི་ལྟ་བ་ལ། “འདི་ཉིད་བདེན་པ་ཡིན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ།” ཞེས་བྱས་ཤིང་། རྒྱུ་མཚན་དེས་གཞན་ལ་ “བྱིས་པའོ་” ཞེས་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདིར་ “བདེན་པ།” ཞེས་པ་དང་ “དེ་བཞིན་ཉིད།” ཅེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ཀ་ཡོད་དོ།། Tacchanti atucchaṃ. Tathanti aviparītaṃ, bhūtanti santaṃ. Yāthāvanti saṃvijjamānaṃ. Aviparitanti na visaṅketaṃ. “ཡང་དག་པ།” ཞེས་པ་ནི་གསོག་མ་ཡིན་པའོ།། “བདེན་པ།” ཞེས་པ་ནི་མ་ནོར་བའོ།། “ཡང་དག་པར་བྱུང་བ།” ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པའོ།། “ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་ཉིད།” ཞེས་པ་ནི་ཡོད་བཞིན་པའོ།། “ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པ།” ཞེས་པ་ནི་མི་བསླུ་བའོ།། 118. Yamāhūti pucchāgāthāya ‘‘yaṃ diṭṭhisaccaṃ tathiya’’nti eke āhu. ༡༡༨. འདྲི་བའི་ཚིགས་བཅད་ལས། “གང་ཞིག་སྨྲ་བ།” ཞེས་པ་ནི། “ལྟ་བའི་བདེན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བདེན་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། 119. Ekañhi saccanti vissajjanagāthāya ekaṃ saccaṃ nirodho maggo vā. Yasmiṃ pajā no vivade pajānanti yamhi sacce pajānanto pajā no vivadeyyuṃ. Sayaṃ thunantīti attanā vadanti. ༡༡༩. ལན་གྱི་ཚིགས་བཅད་ལས། “བདེན་པ་ནི་གཅིག་ཉིད་དོ།།” ཞེས་པ་ནི། བདེན་པ་གཅིག་པུ་དེ་ནི་འགོག་པ་འམ་ལམ་མོ།། “གང་ལ་སྐྱེ་བོས་མི་རྩོད་པར་ཤེས་པ།” ཞེས་པ་ནི། བདེན་པ་གང་ལ་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་ན་སྐྱེ་བོ་རྣམས་མི་རྩོད་པའོ།། “རང་ཉིད་སྨྲ་བ།” ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྨྲ་བའོ།། 120. Kasmā nūti pucchāgāthāya pavādiyāseti vādino. Udāhu te takkamanussarantīti te vādino udāhu attano takkamattaṃ anugacchanti. ༡༢༠. འདྲི་བའི་ཚིགས་བཅད་ལས། “ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན།” ཞེས་པ་ལ། “སྨྲ་བ་པོ་རྣམས།” ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པ་པོ་རྣམས་སོ།། “འོན་ཏེ་དེ་དག་རྟོག་གེ་ལ་རྗེས་སུ་འབྲང་ངམ།” ཞེས་པ་ནི། རྩོད་པ་པོ་དེ་དག་འོན་ཏེ་རང་གི་རྟོག་གེ་ཙམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ནམ། Takkapariyāhatanti vitakkena samantato āhataṃ. Vīmaṃsānucaritanti attano upaṭṭhitapaññāya vicaritaṃ. Sayaṃpaṭibhānanti attano paṭibhānaṃ. “རྟོག་གེས་བཅོམ་པ།” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་རྟོག་པས་ཀུན་ནས་བཅོམ་པའོ།། “དཔྱད་པ་ལ་ཞུགས་པ།” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དཔྱད་པའོ།། “རང་གི་སྤོབས་པ།” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྤོབས་པ་ཉིད་དོ།། 121. Na hevāti vissajjanagāthāya aññatra saññāya niccānīti ṭhapetvā saññāmattena niccanti gahitaggahaṇāni. Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvāti attano niccasaṅkappamattaṃ diṭṭhīsu janetvā. ༡༢༡. ལན་གྱི་ཚིགས་བཅད་ལས། “འདི་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ། “འདུ་ཤེས་ལས་གཞན་པའི་རྟག་པ་རྣམས།” ཞེས་པ་ནི། འདུ་ཤེས་ཙམ་གྱིས་རྟག་པར་བཟུང་བའི་འཛིན་པ་རྣམས་བཞག་ནས་སོ།། “ལྟ་བ་རྣམས་ལ་རྟོག་གེ་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་ནས།” ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་རྣམས་ལ་རང་གི་རྟག་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ཙམ་བསྐྱེད་ནས་སོ།། Yasmā pana diṭṭhīsu vitakkaṃ janentā diṭṭhiyo sañjanenti, tasmā vuttaṃ ‘‘diṭṭhigatāni janenti sañjanentī’’tiādi. Janentīti uparūpari diṭṭhiṃ uppādentā janenti. Sañjanentītiādīni upasaggavasena padaṃ vaḍḍhetvā vuttāni. Mayhaṃ saccanti mama vacanaṃ tacchaṃ. འོན་ཀྱང་ལྟ་བ་རྣམས་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་བསྐྱེད་པས་ལྟ་བ་རྣམས་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “ལྟ་བར་སོང་བ་རྣམས་སྐྱེད་པར་བྱེད་ཅིང་ཡང་དག་པར་སྐྱེད་པར་བྱེད།” ཅེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སྐྱེད་པར་བྱེད།” ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་ལྟ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ།། “ཡང་དག་པར་སྐྱེད་པར་བྱེད།” ཅེས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་ཚིག་རྒྱས་པར་བྱས་ཏེ་གསུངས་པའོ།། “བདག་གི་བདེན་པ།” ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་ཚིག་ནི་ཡང་དག་པ་ཡིན་ནོ།། 122. Idāni [Pg.318] evaṃ nānāsaccesu asantesu takkamattaṃ anussarantānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vippaṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhe sute’’tiādikā gāthāyo abhāsi. Tattha diṭṭheti diṭṭhaṃ, diṭṭhasuddhinti adhippāyo. Esa nayo sutādīsu. Ete ca nissāya vimānadassīti ete diṭṭhidhamme nissayitvā suddhibhāvasaṅkhātaṃ vimānaṃ asammānaṃ passantopi. Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno, bālo paro akkusaloti cāhāti evaṃ vimānadassīpi tasmiṃ diṭṭhivinicchaye ṭhatvā tuṭṭhijāto hāsajāto hutvā paro ‘‘hīno ca avidvā cā’’ti evaṃ vadatiyeva. ༡༢༢. ད་ནི་འདི་ལྟར་བདེན་པ་སྣ་ཚོགས་མེད་བཞིན་དུ་རྟོག་གེ་ཙམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ལྟ་བ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མཐོང་བ་དང་ཐོས་པ།” ཞེས་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “མཐོང་བ།” ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་སྟེ། མཐོང་བས་དག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཐོས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། “འདི་དག་ལ་བརྟེན་ནས་བརྙས་པ་མཐོང་བ།” ཞེས་པ་ནི་འདི་དག་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་དག་པའི་དངོས་པོར་བགྲང་བའི་བརྙས་པ་མཐོང་བཞིན་དུའང་། “རྣམ་པར་ངེས་པ་ལ་གནས་ནས་རབ་ཏུ་དགོད་ཅིང་། གཞན་ནི་བྱིས་པ་དང་མི་མཁས་པའོ་ཞེས་སྨྲའོ།།” ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་བརྙས་པ་མཐོང་བ་དེ་ཡང་ལྟ་བའི་རྣམ་པར་ངེས་པ་དེ་ལ་གནས་ནས་དགའ་བ་སྐྱེས་ཤིང་མགུ་བར་གྱུར་ཏེ། གཞན་ལ་ “དམན་པ་དང་མི་ཤེས་པའོ་” ཞེས་དེ་ལྟར་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ།། Na sammānetītipi vimānadassīti na bahumānaṃ karotīti evampi vimānadassī na bahumānadassī. Domanassaṃ janetīti paṭhamaṃ diṭṭhinissayaṃ allīyitvā domanassaṃ patvā pacchā diṭṭhivinicchaye ṭhitakāle somanassaṃ uppādetīti attho. “བཀུར་སྟི་མི་བྱེད་པ།” ཞེས་པའང་བརྙས་པ་མཐོང་བ་སྟེ། རི་མོར་མི་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལྟར་ཡང་བརྙས་པ་མཐོང་བ་ནི་བཀུར་སྟི་མཐོང་བ་མ་ཡིན་ནོ།། “ཡིད་མི་བདེ་བ་སྐྱེད་པ།” ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མར་ལྟ་བའི་གནས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་ནས་ཡིད་མི་བདེ་བ་ཐོབ་ལ། ཕྱིས་ལྟ་བའི་རྣམ་པར་ངེས་པ་ལ་གནས་པའི་ཚེ་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། Vinicchayadiṭṭhiyā ṭhatvāti sanniṭṭhānaṃ katvā gahitadiṭṭhiyā ṭhatvā. “རྣམ་པར་ངེས་པའི་ལྟ་བ་ལ་གནས་ནས།” ཞེས་པ་ནི། ཐག་བཅད་དེ་བཟུང་བའི་ལྟ་བ་ལ་གནས་ནས་སོ།། 123. Evaṃ sante yenevāti gāthā. Tattha sayamattanāti sayameva attānaṃ. Vimānetīti garahati. Tadeva pāvāti tadeva vacanaṃ diṭṭhiṃ vadati, taṃ vā puggalaṃ. ༡༢༣. འདི་ལྟར་ན་ “གང་ཉིད་ཀྱིས།” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡོད་དོ།། དེ་ལ་ “བདག་ཉིད་རང་ཉིད་ཀྱིས།” ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་ལའོ།། “བརྙས་པར་བྱེད།” ཞེས་པ་ནི་སྨོད་པར་བྱེད་པའོ།། “དེ་ཉིད་སྨྲའོ།།” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་དེ་ཉིད་དམ་ལྟ་བ་དེ་ཉིད་སྨྲ་བའམ། ཡང་ན་གང་ཟག་དེ་ཉིད་ལ་སྨྲ་བའོ།། 124. Atisāradiṭṭhiyāti gāthāyattho – so evaṃ tāya lakkhaṇātisāriniyā atisāradiṭṭhiyā samatto paripuṇṇo uddhumāto, tena ca diṭṭhimānena matto ‘‘paripuṇṇo ahaṃ kevalī’’ti evaṃ paripuṇṇamānī. Sayameva attānaṃ manasā ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti abhisiñcati. Kiṃkāraṇā? Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattāti. ༡༢༤. “ལྷག་པར་ཞེན་པའི་ལྟ་བས།” ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་དོན་ནི། ཁོ་ནི་འདི་ལྟར་མཚན་ཉིད་ལས་འདས་པའི་ལྷག་པར་ཞེན་པའི་ལྟ་བ་དེས་རྫོགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གང་ལ་ཁེངས་པ་དང་། ལྟ་བའི་ང་རྒྱལ་དེས་མྱོས་ཏེ་ “བདག་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་ཚང་བ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་དེ་ལྟར་རྫོགས་པར་རློམ་པའོ།། རང་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་ལ་ཡིད་ཀྱིས་ “བདག་ནི་མཁས་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་དབང་བསྐུར་བར་བྱེད་དོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁོའི་ལྟ་བ་དེ་ནི་དེ་ལྟར་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། Sabbā tā diṭṭhiyo lakkhaṇātikkantāti tā sabbā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo lakkhaṇaṃ atītā atisarantīti atikkantā. Anomoti anūno. “ལྟ་བ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་མཚན་ཉིད་ལས་འདས་པའོ།།” ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བའི་རྣམ་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་མཚན་ཉིད་ལས་འདས་ཤིང་ལྷག་པར་སོང་བས་ན་འདས་པའོ།། “མ་དམན་པ།” ཞེས་པ་ནི་མ་ཚང་བ་མེད་པའོ།། 125. Parassa ceti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo? Yo so vinicchaye ṭhatvā pahassamāno ‘‘bālo paro akkusalo’’ti cāha, tassa parassa ce hi vacasā so tena vuccamāno nihīno hoti, tumo sahā hoti nihīnapañño, sopi teneva saha nihīnapañño hoti. Sopi hi taṃ ‘‘bālo’’ti vadati. Atha tassa [Pg.319] vacanaṃ appamāṇaṃ, so pana sayameva vedagū ca dhīro ca hoti. Evaṃ sante na koci bālo samaṇesu atthi. Sabbepi hi te attano icchāya paṇḍitā. ༡༢༥. “གལ་ཏེ་གཞན་གྱི།” ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་འབྲེལ་བ་དང་དོན་ནི། གཞན་ཡང་ཅི་ཞེ་ན། གང་ཞིག་རྣམ་པར་ངེས་པ་ལ་གནས་ནས་རབ་ཏུ་དགོད་བཞིན་དུ་ “གཞན་ནི་བྱིས་པ་དང་མི་མཁས་པའོ་” ཞེས་སྨྲས་པ་དེ། གལ་ཏེ་གཞན་གྱི་ཚིག་གིས་དེ་ལྟར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དམན་པར་འགྱུར་ན། བདག་ཉིད་ཀྱང་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཤེས་རབ་དམན་པར་འགྱུར་ཏེ། ཁོ་ཡང་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཤེས་རབ་དམན་པར་འགྱུར་རོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁོས་ཀྱང་དེ་ལ་ “བྱིས་པའོ་” ཞེས་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཏེ་ཁོའི་ཚིག་ནི་ཚད་མར་མི་རུང་ལ། ཁོ་རང་ཉིད་ནི་རིག་པ་དང་ལྡན་པ་དང་བརྟན་པར་འགྱུར་ན། འདི་ལྟར་ན་དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱི་ནང་ན་བྱིས་པ་སུ་ཡང་མེད་དེ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རང་གི་འདོད་པ་ལྟར་ན་མཁས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། Vācāyāti kathanena. Vacanenāti bhāsitena. Ninditakāraṇāti garahahetunā. Garahitakāraṇāti avaññātahetunā. Upavaditakāraṇāti upavādahetunā. “ངག་གིས།” ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བས་སོ།། “ཚིག་གིས།” ཞེས་པ་ནི་བརྗོད་པས་སོ།། “སྨད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་བརྗོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ།། “སྨོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས།” ཞེས་པ་ནི་བརྙས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ།། “སྐུར་བ་འདེབས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས།” ཞེས་པ་ནི་སྐུར་འདེབས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ།། 126. Aññaṃ itoti gāthāya sambandho attho ca – ‘‘atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro. Na koci bālo samaṇesu atthī’’ti evañhi vuttepi siyā kassaci ‘‘kasmā’’ti. Tattha vuccate – yasmā aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ, aparaddhā suddhimakevalī te. Evampi titthyā puthuso vadanti, ye ito aññaṃ diṭṭhiṃ abhivadanti, te aparaddhā viraddhā suddhimaggaṃ, akevalino ca teti evaṃ puthutitthiyā yasmā vadantīti vuttaṃ hoti. Kasmā panevaṃ vadantīti ce? Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā, yasmā sakena diṭṭhirāgena te abhirattāti vuttaṃ hoti. ༡༢༦. “འདི་ལས་གཞན་པ།” ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་འབྲེལ་བ་དང་དོན་ནི། གལ་ཏེ་ “འོན་ཏེ་རང་ཉིད་ནི་རིག་པ་དང་ལྡན་པ་དང་བརྟན་པར་འགྱུར་ན། དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱི་ནང་ན་བྱིས་པ་སུ་ཡང་མེད་དོ།།” ཞེས་དེ་ལྟར་བཤད་ནའང་། ཁ་ཅིག་ལ་ “ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན།” སྙམ་པ་སྐྱེ་སྲིད་དོ།། དེ་ལ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་འདི་ལས་གཞན་པའི་ཆོས་ལ་མངོན་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་དག་པ་ལས་ཉམས་ཤིང་མ་ཚང་བ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལྟར་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ་སོར་སྨྲ་སྟེ། གང་དག་འདི་ལས་གཞན་པའི་ལྟ་བ་ལ་མངོན་པར་སྨྲ་བ་དེ་དག་ནི་དག་པའི་ལམ་ལས་ཉམས་ཤིང་འཁྲུལ་པ་དང་། མ་ཚང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་མུ་སྟེགས་པ་སོ་སོ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་སྨྲ་ཞེ་ན། “རང་གི་ལྟ་བའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་དེ་དག་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཕྱིར།” ཏེ། རང་གི་ལྟ་བའི་འདོད་ཆགས་ལ་དེ་དག་མངོན་པར་ཆགས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་པའོ།། Te suddhimagganti te aññatitthiyā akiliṭṭhamaggaṃ. Visuddhimagganti niddosamaggaṃ. Parisuddhimagganti sukkamaggaṃ. Vodātamagganti paṇḍaramaggaṃ. Pariyodātamagganti pabhāvantamaggaṃ. Viraddhāti vuttavidhinā maggena virajjhitvā ṭhitā. Aparaddhāti aparajjhitvā ṭhitā. Khalitāti parihīnā. Galitāti tato bhaṭṭhā. Aññāyāti aññāṇena. Aparaddhāti parājayamāpannā. Atha vā ‘‘ñāyāparaddhā’’tipi pāṭho. Ñāyena maggena viraddhāti attho. “དེ་དག་དག་པའི་ལམ་ལས།” ཞེས་པ་ནི། མུ་སྟེགས་པ་གཞན་དེ་དག་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ལམ་ལའོ།། “རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་མེད་པའི་ལམ་ལའོ།། “ཡོངས་སུ་དག་པའི་ལམ་ལས།” ཞེས་པ་ནི་དཀར་པོའི་ལམ་ལའོ།། “བྱང་བའི་ལམ་ལས།” ཞེས་པ་ནི་དཀར་གསལ་གྱི་ལམ་ལའོ།། “ཡོངས་སུ་བྱང་བའི་ལམ་ལས།” ཞེས་པ་ནི་འོད་གསལ་བའི་ལམ་ལའོ།། “འཁྲུལ་པ།” ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལམ་ལས་འཁྲུལ་ཏེ་གནས་པའོ།། “ཉམས་པ།” ཞེས་པ་ནི་ཉམས་ཏེ་གནས་པའོ།། “འཁྲུལ་བ།” ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པའོ།། “ལྷུང་བ།” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལས་ཉམས་པའོ།། “མི་ཤེས་པས།” ཞེས་པ་ནི་མ་རིག་པས་སོ།། “ཕམ་པར་གྱུར་པ།” ཞེས་པ་ནི་ཕམ་པར་གྱུར་པའོ།། ཡང་ན། “རིགས་པ་ལས་ཉམས་པ།” ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་ཡོད་དེ། དེའི་དོན་ནི་རིགས་པའི་ལམ་ལས་འཁྲུལ་པ་ཞེས་བྱ་བའོ།། 127. Evaṃ abhirattā ca – idheva suddhinti gāthā. Tattha sakāyaneti sakamagge. Daḷhaṃ vadānāti daḷhavādā. ༡༢༧. འདི་ལྟར་མངོན་པར་ཆགས་པ་དང་། “འདི་ཉིད་ལ་དག་པའོ།།” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡོད་དོ།། དེ་ལ་ “རང་གི་ལམ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ལམ་ལའོ།། “བརྟན་པར་སྨྲ་བ།” ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པོར་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ།། Thiravādāti sanniṭṭhānavādā. Balikavādāti balavantavādā. Avaṭṭhitavādāti patiṭṭhahitvā kathitavādā. “བརྟན་པོར་སྨྲ་བ།” ཞེས་པ་ནི་ཐག་བཅད་དེ་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ།། “སྟོབས་དང་ལྡན་པར་སྨྲ་བ།” ཞེས་པ་ནི་ཤུགས་དྲག་པོར་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ།། “གནས་ཏེ་སྨྲ་བ།” ཞེས་པ་ནི་གཞི་བཅས་ནས་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ།། 128. Ye evañca daḷhavādā, tesu yo koci titthiyo sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno kamettha bāloti paraṃ daheyya, saṅkhepato tattha sassatucchedasaṅkhāte vitthārato natthikaissarakārakaniyatiādibhede sake ayane ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ vadāno kaṃ paraṃ ettha diṭṭhigate ‘‘bālo’’ti saha dhammena passeyya, nanu sabbopi tassa matena paṇḍito [Pg.320] eva suppaṭipanno eva ca. Evaṃ sante sayameva so medhagamāvaheyya, paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ. Sopi paraṃ ‘‘bālo ca asuddhidhammo ca aya’’nti vadanto attanāva kalahaṃ āvaheyya. Kasmā? Yasmā sabbopi tassa matena paṇḍitoyeva suppaṭipannoyeva ca. ༡༢༨. གང་དག་འདི་ལྟར་བརྟན་པོར་སྨྲ་བ་དེ་དག་གི་ནང་ནས། མུ་སྟེགས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་རང་གི་ལམ་ལ་བརྟན་པོར་སྨྲ་བཞིན་དུ། འདིར་གཞན་སུ་ཞིག་ལ་ “བྱིས་པའོ་” ཞེས་འཛིན་པར་བྱེད། མདོར་བསྡུས་ན་རྟག་པ་དང་ཆད་པར་བགྲང་བ་དང་། རྒྱས་པར་ན་མེད་པ་པ་དང་། དབང་ཕྱུག་གིས་བྱས་པ་དང་། ངེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་རང་གི་ལམ་ལ། “འདི་ཉིད་བདེན་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བརྟན་པོར་སྨྲ་བཞིན་དུ། འདིར་ལྟ་བར་སོང་བ་གཞན་སུ་ཞིག་ལ་ཆོས་དང་མཐུན་པར་ “བྱིས་པའོ་” ཞེས་མཐོང་བར་འགྱུར། ཁོའི་ལུགས་ལྟར་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མཁས་པ་ཁོ་ན་དང་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནམ། འདི་ལྟར་ན་ཁོ་རང་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་ལ་བྱིས་པ་དང་མ་དག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་ཞེས་སྨྲ་བཞིན་དུ་རྩོད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ།། ཁོས་ཀྱང་གཞན་ལ་ “འདི་ནི་བྱིས་པ་དང་མ་དག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་” ཞེས་སྨྲ་བཞིན་དུ་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཁྲུག་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁོའི་ལུགས་ལྟར་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མཁས་པ་ཁོ་ན་དང་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། 129. Evaṃ sabbathāpi vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya, uddhaṃ sa lokasmiṃ vivādametīti diṭṭhiyā ṭhatvā sayañca satthārādiṃ minitvā so bhiyyo vivādametīti. Evaṃ pana vinicchayesu ādīnavaṃ ñatvā ariyamaggena hitvāna sabbāni vinicchayāni, na medhagaṃ kubbati jantu loketi arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. ༡༢༩. དེ་ལྟར་རྣམ་པར་ཐག་གཅོད་པ་ (vinicchaye) ཀུན་ལ་གནས་ནས་རང་ཉིད་བཅལ་ཏེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གོང་དུ་རྩོད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་ལ་གནས་ནས་རང་ཉིད་དང་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་བཅལ་ཏེ། ཁོ་བོ་ཕྱིར་ཞིང་རྩོད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་རྣམ་པར་ཐག་གཅོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་ཤེས་ནས། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་རྣམ་པར་ཐག་གཅོད་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་ཏེ། “སྐྱེ་བོས་འཇིག་རྟེན་དུ་འཐབ་རྩོད་མི་བྱེད་དོ” ཞེས་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོས་གསུང་བཤད་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དོ།། Sayaṃ pamāyāti attanā minitvā. Paminitvāti pamāṇaṃ katvā. ‘‘Pavinetvā’’tipi pāṭho, taṃ na sundaraṃ. Uddhaṃ vādena saddhinti attano upari kathentena saha. Desanāpariyosāne purābhedasutte (mahāni. 83) vuttasadiso eva abhisamayo ahosīti. “རང་ཉིད་བཅལ་ཏེ་” (sayaṃ pamāya) ཞེས་པ་ནི། རང་གིས་བཅལ་ནས་སོ། །“བཅལ་ནས་” (paminitvā) ཞེས་པ་ནི། ཚད་བཟུང་ནས་སོ། །“བསལ་ནས་” (pavinetvā) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དེ་ནི་ལེགས་པོ་མ་ཡིན་ནོ། །“གོང་དུ་” (uddhaṃ) ཞེས་པ་ནི། སྨྲ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྟེ། རང་གི་གོང་དུ་སྨྲ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་གོ །ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་“སྔོན་དུ་མ་ཞིག་པའི་མདོ་” (purābhedasutta) ལས་གསུངས་པ་དང་འདྲ་བར་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་།། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་མདོ་འགྲེལ་ཆེན་མོའི་བཤད་པ་ལས། Cūḷabyūhasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. སྤྲོས་པ་ཆུང་ངུའི་མདོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 13. Mahābyūhasuttaniddesavaṇṇanā ༡༣. སྤྲོས་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པ། 130. Terasame mahābyūhasuttaniddese ye kecime diṭṭhiparibbasānāti idampi ‘‘kiṃ nu kho ime diṭṭhiparibbasānā viññūnaṃ santikā nindameva labhanti, udāhu pasaṃsampī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ āvikātuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ. Tattha anvānayantīti anu ānayanti punappunaṃ āharanti. ༡༣༠. བཅུ་གསུམ་པ་སྤྲོས་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས། “ལྟ་བ་ལ་གནས་པ་འདི་དག་གང་ཅི་ཡང་” ཞེས་པ་འདི་ཡང་། “ལྟ་བ་ལ་གནས་པ་འདི་དག་གིས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་ནས་སྨད་པ་ཁོ་ན་ཐོབ་བམ། འོན་ཏེ་བསྔགས་པའང་ཐོབ་” ཅེས་སེམས་སྐྱེས་པའི་ལྷ་ཁ་ཅིག་ལ། དོན་དེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ལ་དྲི་བར་མཛད་ནས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “རྗེས་སུ་འགུགས་པ་” (anvānayanti) ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་འགུགས་པ་སྟེ། ཡང་དང་ཡང་དུ་ལེན་པའོ།། Nindameva anventīti garahameva upagacchanti. “སྨད་པ་ཁོ་ནའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་” ཞེས་པ་ནི། སྨད་པ་ཁོ་ན་ལ་འཇུག་པའོ།། 131. Idāni yasmā te ‘‘idameva sacca’’nti vadantāpi diṭṭhigatikavādino kadāci katthaci pasaṃsampi labhanti, yaṃ etaṃ pasaṃsāsaṅkhātaṃ vādaphalaṃ, taṃ appaṃ, rāgādīnaṃ samāya samatthaṃ na hoti, ko pana vādo dutiye nindāphale, tasmā [Pg.321] etamatthaṃ dassento imaṃ tāva vissajjanagāthaṃ āha ‘‘appañhi etaṃ na alaṃ samāya, duve vivādassa phalāni brūmī’’ti. Tattha duve vivādassa phalānīti nindā ca pasaṃsā ca jayaparājayādīni vā taṃsabhāgāni. Etampi disvāti ‘‘nindā aniṭṭhā eva, pasaṃsā nālaṃ samāyā’’ti etampi vivādaphale ādīnavaṃ disvā. Khemābhipassaṃ avivādabhūminti avivādabhūmiṃ nibbānaṃ khemanti passamāno. ༡༣༡. ད་ནི་ལྟ་བར་སོང་བའི་སྨྲ་བ་པོ་དེ་དག་གིས “འདི་ཉིད་བདེན་ནོ་” ཞེས་སྨྲ་ཡང་། སྐབས་འགར་གནས་འགའ་ཞིག་ཏུ་བསྔགས་པའང་ཐོབ་ལ། བསྔགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྩོད་པའི་འབྲས་བུ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཉུང་ངུ་སྟེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཞི་བར་བྱེད་པ་ལ་མི་ནུས་ན། འབྲས་བུ་གཉིས་པ་སྨད་པའི་འབྲས་བུ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། དེའི་ཕྱིར་དོན་དེ་སྟོན་པར་མཛད་ནས་ལན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ཏེ། “འདི་ནི་ཉུང་ངུ་སྟེ་ཞི་བར་བྱེད་པ་ལ་མི་ནུས་སོ། །རྩོད་པའི་འབྲས་བུ་གཉིས་སུ་ངས་བཤད་དོ” ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་ “རྩོད་པའི་འབྲས་བུ་གཉིས་” ཞེས་པ་ནི། སྨད་པ་དང་བསྔགས་པ་འམ། ཡང་ན་རྒྱལ་བ་དང་ཕམ་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་དང་སྐལ་བ་མཉམ་པ་རྣམས་སོ། །“འདི་ཡང་མཐོང་ནས་” ཞེས་པ་ནི། “སྨད་པ་ནི་མི་འདོད་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། བསྔགས་པའང་ཞི་བར་བྱེད་པ་ལ་མི་ནུས་སོ་” ཞེས་རྩོད་པའི་འབྲས་བུའི་ཉེས་དམིགས་འདི་ཡང་མཐོང་ནས་སོ། །“མི་རྩོད་པའི་ས་ལ་བདེ་བར་ལྟ་བ་” ཞེས་པ་ནི། མི་རྩོད་པའི་ས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བདེ་བར་ལྟ་བའོ།། Appakanti mandaṃ. Parittakanti thokaṃ. Omakanti heṭṭhimakaṃ. Lāmakanti pāpakaṃ. Samāyāti rāgādīnaṃ samanatthāya. Upasamāyāti uparūpari samanatthāya. Vūpasamāyāti sannisīdāpanatthāya. Nibbānāyāti amatamahānibbānatthāya. Paṭinissaggāyāti maggena kilesānaṃ nissajjanatthāya. Paṭipassaddhiyāti phalena paṭipassaddhānaṃ anuppajjanatthāya nālaṃ. “ཉུང་ངུ་” (appaka) ཞེས་པ་ནི། ཆུང་ངུའོ། །“ཉུང་ཟད་” (parittaka) ཞེས་པ་ནི། ཉུང་ཤས་སོ། །“དམན་པ་” (omaka) ཞེས་པ་ནི། ཐ་མའོ། །“ངན་པ་” (lāmaka) ཞེས་པ་ནི། སྡིག་པའོ། །“ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་” (samāya) ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་” (upasamāya) ཞེས་པ་ནི། གོང་ནས་གོང་དུ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“རྣམ་པར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་” (vūpasamāya) ཞེས་པ་ནི། རབ་ཏུ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་” (nibbānāya) ཞེས་པ་ནི། འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོའི་ཕྱིར་རོ། །“རྣམ་པར་སྤང་བའི་ཕྱིར་” (paṭinissaggāya) ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་ཕྱིར་” (paṭipassaddhiyā) ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་ནས་མི་སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལ་མི་ནུས་སོ།། 132. Evañhi avivādamāno – yā kācimāti gāthā. Tattha sammutiyoti diṭṭhiyo. Puthujjāti puthujjanasambhavā. So upayaṃ kimeyyāti so upagantabbaṭṭhena upayaṃ rūpādīsu ekampi dhammaṃ kiṃ upeyya, kena vā kāraṇena upeyya. Diṭṭhe sute khantimakubbamānoti diṭṭhasutasuddhīsu pemaṃ akaronto. ༡༣༢. དེ་ལྟར་མི་རྩོད་པ་ནི། “གང་ཅི་ཡང་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེ་ལ་ “ཀུན་རྫོབ་” (sammutiyo) ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་རྣམས་སོ། །“སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལས་བྱུང་བ་” (puthujjā) ཞེས་པ་ནི། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལས་སྐྱེས་པའོ། །“ཁོ་བོ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་གང་ལ་འཇུག་” (so upayaṃ kimeyya) ཞེས་པ་ནི། ཁོ་བོ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་སྟེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གཅིག་ལའང་ཅིའི་ཕྱིར་འཇུག །རྒྱུ་མཚན་གང་གིས་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ། །“མཐོང་བ་དང་ཐོས་པ་ལ་བཟོད་པ་མི་བྱེད་པ་” (diṭṭhe sute khantimakubbamāno) ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བ་དང་ཐོས་པའི་དག་པ་ལ་ཆགས་པ་མི་བྱེད་པའོ།། Puthujjanehi janitāti puthujjanehi uppāditā. Sammutiyoti diṭṭhiyo. Puthu nānājanehi janitā vāti anekavidhehi diṭṭhigatikehi uppāditā vā. Netīti na eti. Na upetīti samīpaṃ na eti. Na upagacchatīti nivattati. Nābhinivisatīti pavisitvā nappatiṭṭhati. “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོས་བསྐྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོས་བསྐྱེད་པའོ། །“ཀུན་རྫོབ་” ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་རྣམས་སོ། །ཡང་ན་ “སྐྱེ་བོ་དུ་མ་ལས་བསྐྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བར་སོང་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པས་བསྐྱེད་པའོ། །“མི་འགྲོ་” (na eti) ཞེས་པ་ནི། མི་འོང་བའོ། །“ཉེ་བར་མི་འགྲོ་” (na upeti) ཞེས་པ་ནི། ཉེ་སར་མི་འགྲོ་བའོ། །“ཉེ་བར་མི་འགྲོ་” (na upagacchati) ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། །“མངོན་པར་མི་ཞེན་” (nābhinivisati) ཞེས་པ་ནི། ཞུགས་ནས་མི་གནས་པའོ།། 133. Ito bāhirā pana – sīluttamāti gāthā tassattho – sīlaṃyeva ‘‘uttama’’nti maññamānā sīluttamāti eke bhonto saṃyamamattena suddhiṃ vadanti, hatthivatādiñca vataṃ samādāya upaṭṭhitāse. Idheva diṭṭhiyaṃ assa satthuno suddhiṃ bhavūpanītā bhavajjhositā samānā vadanti, api ca te kusalāvadānā ‘‘kusalā maya’’nti evaṃvādā. ༡༣༣. འདི་ལས་ཕྱི་རོལ་པ་ནི། “ཚུལ་ཁྲིམས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྟེ། དེའི་དོན་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་ “མཆོག་” གོ་སྙམ་དུ་སེམས་ཤིང་ཚུལ་ཁྲིམས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་སྟེ། སྐྱེས་བུ་ཁ་ཅིག་སྡོམ་པ་ཙམ་གྱིས་དག་པར་སྨྲ་ཞིང་། གླང་པོ་ཆེའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པ་བླངས་ནས་གནས་པའོ། །སྟོན་པ་འདིའི་ལྟ་བ་འདི་ཉིད་ལ་སྲིད་པར་ཉེ་བར་སོང་ཞིང་སྲིད་པ་ལ་ཆགས་བཞིན་དུ་དག་པར་སྨྲ་ལ། དེ་དག་ནི་མཁས་པར་སྨྲ་བ་སྟེ། “བདག་ཅག་ནི་མཁས་པའོ་” ཞེས་དེ་ལྟར་སྨྲ་བའོ།། 134. Evaṃ sīluttamesu ca tesu tathā paṭipanno yo koci – sace cutoti gāthā. Tassattho – sace tato sīlavatato paravicchindanena vā anabhisambhuṇanto vā cuto hoti, so taṃ sīlabbatakammaṃ puññābhisaṅkhārādikammaṃ vā virādhayitvā vedhatī. Na kevalañca vedhati[Pg.322], api ca kho taṃ sīlabbatasuddhiṃ pajappatī ca vippalapati ca patthayatī ca. Kimiva? Satthāva hīno pavasaṃ gharamhā, gharamhā pavasanto satthato hīno yathā taṃ gharaṃ vā satthaṃ vā patthayatīti. ༡༣༤. དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་ཡང་རུང་བ་དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ནི། “གལ་ཏེ་ཉམས་ན་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེའི་དོན་ནི། གལ་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་དེ་ལས་གཞན་གྱིས་བཅད་པས་སམ། ཡང་ན་མ་གྲུབ་པས་ཉམས་པར་གྱུར་ན། ཁོ་བོ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་ལས་སམ། བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་ལས་དེ་ལས་ཉམས་ནས་འདར་བར་འགྱུར་རོ། །འདར་བ་ཁོ་ན་མ་ཟད་ཀྱི། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་དག་པ་དེ་ལ་མངོན་པར་ཆགས་ཤིང་། སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་དང་། རེ་བ་བྱེད་དོ། །དཔེ་ཅི་དང་འདྲ་ཞེ་ན། ཁྱིམ་ནས་བྱེས་སུ་འགྲོ་བ་ན་ཚོང་པ་ལས་ཉམས་པ་སྟེ། ཁྱིམ་ནས་བྱེས་སུ་འགྲོ་བཞིན་དུ་ཚོང་པ་ལས་ཉམས་པ་དེས་ཁྱིམ་མམ་ཚོང་པ་དེ་ལ་རེ་བ་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ།། Paravicchindanāya vāti parena vāriyamāno vā. Anabhisambhuṇanto vāti taṃ paṭipattiṃ asampādento vā. “གཞན་གྱིས་བཅད་པས་” ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་བཀག་པའོ། །“མ་གྲུབ་པས་” ཞེས་པ་ནི། སྒྲུབ་པ་དེ་མ་རྫོགས་པའོ།། Aññāya aparaddhoti nibbānena parihīno maggato vā. Taṃ vā satthaṃ anubandhatīti taṃ vā satthaṃ sabbattha pacchato gacchati. “ཤེས་ནས་ཉམས་པ་” ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འམ་ལམ་ལས་ཉམས་པའོ། །“ཚོང་པ་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཚོང་པ་དེའི་ཕྱི་བཞིན་དུ་ཀུན་ཏུ་འགྲོ་བའོ།། 135. Evaṃ pana sīluttamānaṃ pavedhanakāraṇaṃ ariyasāvako sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbanti gāthā. Tattha sāvajjānavajjanti sabbākusalaṃ lokiyakusalañca. Etaṃ suddhiṃ asuddhinti apatthayānoti pañcakāmaguṇādibhedaṃ suddhiṃ akusalādibhedaṃ asuddhiñca apatthayamāno. Virato careti suddhiyā asuddhiyā ca virato careyya. Santi manuggahāyāti diṭṭhiṃ aggahetvā. ༡༣༥. དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་རྣམས་འདར་བའི་རྒྱུ་མཚན་ལ། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་ “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱང་ཀུན་ནས་སྤངས་ཏེ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེ་ལ་ “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་དང་འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བའོ། །“དག་པ་དང་མ་དག་པ་འདི་ལ་རེ་བ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་དག་པ་དང་། མི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་མ་དག་པ་ལ་རེ་བ་མི་བྱེད་པའོ། །“དབེན་པར་སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི། དག་པ་དང་མ་དག་པ་ལས་དབེན་པར་སྤྱོད་པའོ། །“ཞི་བ་ལ་མི་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་མི་འཛིན་པའོ།། Kaṇhaṃ kaṇhavipākanti akusalakammaṃ akusalavipākadāyakaṃ. Sukkaṃ sukkavipākanti lokiyakusalaṃ attanā sadisaṃ sukkavipākadāyakaṃ. “ནག་པོ་ནག་པོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་” ཞེས་པ་ནི། མི་དགེ་བའི་ལས་མི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟེར་བའོ། །“དཀར་པོ་དཀར་པོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་” ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རིན་པའི་དགེ་བའི་ལས་རང་ཉིད་དང་འདྲ་བར་དཀར་པོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟེར་བའོ།། Niyāmāvakkantinti maggapavisanaṃ. Sekkhāti satta sekkhā. Aggadhammanti uttamadhammaṃ, arahattaphalaṃ. “སྐྱོན་མེད་པ་ལ་འཇུག་པ་” (niyāmāvakkanti) ཞེས་པ་ནི། ལམ་ལ་འཇུག་པའོ། །“སློབ་པ་” (sekkhā) ཞེས་པ་ནི། སློབ་པ་བདུན་ནོ། །“ཆོས་ཀྱི་མཆོག་” (aggadhamma) ཞེས་པ་ནི། ཆོས་དམ་པ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའོ།། 136. Evaṃ ito bāhirake sīluttame saṃyamena visuddhivāde tesañca vipākaṃ sīlabbatapahāyino arahato ca paṭipattiṃ dassetvā idāni aññathāpi suddhivāde bāhirake dassento ‘‘tamūpanissāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – santaññepi samaṇabrāhmaṇā, te jigucchitaṃ amarantapaṃ vā diṭṭhasuddhiādīsu vā aññataraññataraṃ upanissāyaakiriyadiṭṭhiyā vā uddhaṃsarā hutvā bhavābhavesu avītataṇhā suddhi’manutthunanti vadanti kathentīti. ༡༣༦. དེ་ལྟར་འདི་ལས་ཕྱི་རོལ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་སྡོམ་པས་རྣམ་པར་དག་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་དང་། དེ་དག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་སྤངས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་གཞན་ཡང་ཕྱི་རོལ་པའི་དག་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “དེ་ལ་བརྟེན་ནས་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་གཞན་དག་ཀྱང་ཡོད་དེ། དེ་དག་ནི་སྐྱུག་བྲོ་བའི་དཀའ་ཐུབ་བམ། ཡང་ན་ལྟ་བའི་དག་པ་ལ་སོགས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་བརྟེན་ནམ། ཡང་ན་བྱ་བ་མེད་པའི་ལྟ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་གྱེན་དུ་སྨྲ་བ་ (uddhaṃsarā) ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏེ། སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་རྣམས་སུ་སྲེད་པ་མ་བྲལ་བར་དག་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་ཏོ། །སྨྲའོ། །བརྗོད་དོ།། Tapojigucchavādāti kāyapīḷanāditapena pāpahirīyanavādā. Tapojigucchasārāti teneva tapena hirīyanasāravanto. Uddhaṃsarāvādāti saṃsārena suddhiṃ kathayantā. “དཀའ་ཐུབ་ཀྱིས་སྐྱུག་བྲོ་བར་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ལུས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱིས་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པར་སྨྲ་བའོ། །“དཀའ་ཐུབ་ཀྱིས་སྐྱུག་བྲོ་བའི་སྙིང་པོ་ཅན་” ཞེས་པ་ནི། དཀའ་ཐུབ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་འཛེམ་པའི་སྙིང་པོ་ཅན་ནོ། །“གྱེན་དུ་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བས་དག་པར་སྨྲ་བའོ།། 137. Evaṃ [Pg.323] tesaṃ avītataṇhānaṃ suddhiṃ anutthunantānaṃ yopi suddhippattameva attānaṃ maññeyya, tassāpi avītataṇhattā bhavābhavesu taṃ taṃ vatthuṃ patthayamānassa hi jappitāni punappunaṃ hontiyevāti adhippāyo. Taṇhā hi āsevitā taṇhaṃ vaḍḍhayateva, na kevalañca jappitāni, pavedhitaṃ vāpi pakappitesu, taṇhādiṭṭhīhi cassa pakappitesu vatthūsu pavedhitampi hotīti vuttaṃ hoti. Bhavābhavesu pana vītataṇhattā āyatiṃ cutūpapāto idha yassa natthi, sa kena vedheyya kuhiṃ va jappeti ayametissā gāthāya sambandho. ༡༣༧. དེ་ལྟར་སྲེད་པ་མ་བྲལ་བར་དག་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་དེ་དག་ལས། གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་རང་ཉིད་དག་པ་ཐོབ་པར་སེམས་ནའང་། དེ་ནི་སྲེད་པ་མ་བྲལ་བའི་ཕྱིར། སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་རྣམས་སུ་གཞི་དེ་དང་དེ་ལ་རེ་བ་བྱེད་པ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །སྲེད་པ་ནི་བསྟེན་ན་སྲེད་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ཁོ་ན་མ་ཟད་ཀྱི། “ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པ་རྣམས་ལ་འདར་བའང་” ཡོད་དེ། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་གཞི་རྣམས་ལ་འདར་བའང་ཡོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའོ། །འོན་ཀྱང་སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་རྣམས་སུ་སྲེད་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར། འདི་ན་གང་ལ་ཕྱི་མའི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མེད་པ་དེ་ནི། ཅི་ཞིག་གིས་འདར་བར་འགྱུར་ཞིང་གང་ལ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་འགྱུར། འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་འབྲེལ་བའོ།། Āgamananti puna āgamanaṃ. Gamananti ito aññattha gamanaṃ. Gamanāgamananti ito gantvā puna nivattanaṃ. Kālanti maraṇaṃ. Gatīti gamanavasena gatiyā gantabbaṃ. “འོང་བ་” (āgamana) ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་འོང་བའོ། །“འགྲོ་བ་” (gamana) ཞེས་པ་ནི། འདི་ནས་གཞན་དུ་འགྲོ་བའོ། །“འགྲོ་འོང་” (gamanāgamana) ཞེས་པ་ནི། འདི་ནས་སོང་སྟེ་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ། །“དུས་” (kāla) ཞེས་པ་ནི། འཆི་བའོ། །“འགྲོ་བ་” (gati) ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བའི་དབང་གིས་འགྲོ་བར་བྱ་བའོ།། 138. Yamāhu dhammanti pucchāgāthā. ༡༣༨. “གང་ལ་ཆོས་ཞེས་གསུངས་པ་” ཞེས་པ་ནི། དྲི་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། 139. Idāni yasmā ekopi ettha vādo sacco natthi, kevalaṃ diṭṭhimattakena hi te vadanti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘sakaṃ hī’’ti imaṃ tāva vissajjanagāthamāha. Tattha sammutinti diṭṭhiṃ. Anomanti anūnaṃ. ༡༣༩. ད་ནི་འདི་ལ་སྨྲ་བ་གཅིག་ཀྱང་བདེན་པ་མེད་དེ། ལྟ་བ་ཙམ་གྱིས་དེ་དག་སྨྲ་བའི་ཕྱིར། དོན་དེ་སྟོན་པར་མཛད་ནས་ལན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ཏེ། “རང་གི་ཁོ་ན་” ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་ “ཀུན་རྫོབ་” (sammuti) ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བའོ། །“མ་དམན་པ་” (anoma) ཞེས་པ་ནི། མ་ཚང་བ་མེད་པའོ།། 140. Evametesu sakaṃ dhammaṃ paripuṇṇaṃ brūvantesu aññassa dhammaṃ pana hīnanti vadantesu yassa kassaci – parassa ce vambhayitena hīnoti gāthā. Tassattho – yadi parassa ninditakāraṇā hīno bhaveyya, na koci dhammesu visesi aggo bhaveyya. Kiṃkāraṇā? Puthū hi aññassa vadanti dhammaṃ nihīnato sabbeva te samhi daḷhaṃ vadānāsakadhamme daḷhavādā eva. ༡༤༠. དེ་ལྟར་དེ་དག་གིས་རང་གི་ཆོས་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ་ཞེས་སྨྲ་ཞིང་། གཞན་གྱི་ཆོས་ནི་དམན་པའོ་ཞེས་སྨྲ་བ་ལ། གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ། “གལ་ཏེ་གཞན་གྱིས་སྨད་པས་དམན་པར་འགྱུར་ན” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེའི་དོན་ནི། གལ་ཏེ་གཞན་གྱིས་སྨད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་དམན་པར་འགྱུར་ན། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞེ་ན། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་གཞན་གྱི་ཆོས་ནི་དམན་པའོ་ཞེས་སྨྲ་ལ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་རང་གི་ཆོས་ལ་བརྟན་པར་སྨྲ་ཞིང་རང་གི་ཆོས་ལ་མཁྲེགས་འཛིན་བྱེད་པ་ཤ་སྟག་གོ།། Vambhayitakāraṇāti dhaṃsitakāraṇā. Garahitakāraṇāti lāmakakatakāraṇā. Upavaditakāraṇāti akkositakāraṇā. Sakāyananti sakamaggaṃ. “སྨད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི། བཤིག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། །“གཤེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི། ངན་པར་བྱས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། །“སྐུར་བ་བཏབ་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི། སྤྱོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། །“རང་གི་ལམ་” (sakāyana) ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ལམ་མོ།། 141. Kiñca bhiyyo – saddhammapūjāti gāthā. Tassattho – te ca titthiyā yathā pasaṃsanti sakāyanāni, saddhammapūjāpi nesaṃ tatheva vattati. Te hi ativiya satthārādīni sattaronti. Tattha yadi te pamāṇā siyuṃ, evaṃ sante sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ. Kiṃkāraṇā[Pg.324]? Suddhī hi nesaṃ paccattameva. Na sā aññattha sijjhati, nāpi paramatthato. Attani diṭṭhigāhamattameva hi taṃ tesaṃ parapaccayaneyyabuddhīnaṃ. Paccattamevāti pāṭekkameva. ༡༤༡. གཞན་ཡང་ཕྱིར་ཞིང་། “དམ་པའི་ཆོས་ལ་མཆོད་པ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེའི་དོན་ནི། མུ་སྟེགས་པ་དེ་དག་གིས་རང་གི་ལམ་ལ་ཇི་ལྟར་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་བཞིན། དེ་དག་གི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་མཆོད་པའང་དེ་བཞིན་དུ་འཇུག་གོ །དེ་དག་ནི་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཤིན་ཏུ་གུས་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་གལ་ཏེ་དེ་དག་ཚད་མར་གྱུར་ན། དེ་ལྟ་ན་སྨྲ་བ་ཐམས་ཅད་བདེན་པར་འགྱུར་རོ། །རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞེ་ན། དེ་དག་གི་དག་པ་ནི་སོ་སོ་རང་ཉིད་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ནི་གཞན་དུ་མི་འགྲུབ་ལ། དོན་དམ་པར་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། །གཞན་གྱི་རྐྱེན་གྱིས་བཀྲི་བར་བྱ་བའི་བློ་ཅན་དེ་དག་གི་ནི། རང་ཉིད་ལ་ལྟ་བ་འཛིན་པ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །“སོ་སོ་རང་ཉིད་ཁོ་ན་” ཞེས་པ་ནི། སོ་སོ་ཁོ་ནའོ།། 142. Yo pana viparītato bāhitapāpattā brāhmaṇo, tassa na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti gāthā. Tassattho – brāhmaṇassa hi ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā nayena sudiṭṭhattā parena netabbaṃ ñāṇaṃ natthi. Diṭṭhidhammesu ‘‘idameva sacca’’nti nicchinitvā sumaggahītampi natthi. Taṃkāraṇā so diṭṭhikalahāni atikkanto, na hi so seṭṭhato passati dhammamaññaṃ aññatra satipaṭṭhānādīhi. ༡༤༢. འོན་ཀྱང་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ལས་སྡིག་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་བྲམ་ཟེ་གང་ཡིན་པ་དེ། “བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་གཞན་གྱིས་བཀྲི་བར་བྱ་བ་མེད་དོ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེའི་དོན་ནི། བྲམ་ཟེ་ལ་ནི “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལེགས་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར། གཞན་གྱིས་བཀྲི་བར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་མེད་དོ། །མཐོང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལའང་ “འདི་ཉིད་བདེན་ནོ་” ཞེས་ངེས་པར་བཟུང་ནས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའང་མེད་དོ། །རྒྱུ་མཚན་དེས་ན་ཁོ་བོ་ལྟ་བའི་འཐབ་རྩོད་རྣམས་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་སྟེ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་མ་གཏོགས་པ། ཆོས་གཞན་གང་ཡང་མཆོག་ཏུ་མི་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། Na paraneyyoti parena netabbo jānāpetabbo na hoti. Na parapattiyo na parapaccayoti paresaṃ paccetabbo na hoti. Na parapaṭibaddhagūti paresaṃ paṭibaddhagamano na hoti. “གཞན་གྱིས་བཀྲི་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་བཀྲི་བར་བྱ་བ་དང་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའོ། །“གཞན་ལ་རྟོན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་གཞན་གྱི་རྐྱེན་གྱིས་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་དད་པ་ལ་རྟེན་པ་མ་ཡིན་པའོ། །“གཞན་ལ་རག་ལས་པར་འགྲོ་བ་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ནི། གཞན་ལ་རག་ལས་པའི་འགྲོ་བ་ཅན་མ་ཡིན་པའོ།། 143. Jānāmīti gāthāya sambandho attho ca – evaṃ tāva paramatthabrāhmaṇo na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ, aññe pana titthiyā paracittañāṇādīhi jānantāpi passantāpi ‘‘jānāmi passāmi tatheva eta’’nti evaṃ vadantāpi ca diṭṭhiyā suddhiṃ paccenti. Kasmā? Yasmā tesu ekopi adakkhi ce addasa cepi tena paracittañāṇādinā yathābhūtamatthaṃ, kiñhi tumassa tena tassa tena dassanena kiṃ kataṃ, kiṃ dukkhapariññā sādhitā, udāhu samudayappahānādīnaṃ aññataraṃ, yato sabbathāpi atikkamitvā ariyamaggaṃ te titthiyā aññeneva vadanti suddhiṃ, atikkamitvā vā te titthiye buddhādayo aññeneva vadanti suddhinti. ༡༤༣. "ཤེས་སོ་"ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འབྲེལ་བ་དང་དོན་ནི། འདི་ལྟར་རེ་ཞིག་དོན་དམ་པའི་བྲམ་ཟེ་ནི་ཆོས་གཞན་མཆོག་ཏུ་མི་གཟིགས་ལ། གཞན་མུ་སྟེགས་པ་དག་ནི་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པས་ཤེས་ཤིང་མཐོང་ཡང་། "ངས་ཤེས་སོ། ངས་མཐོང་ངོ་། དེ་ནི་དེ་བཞིན་ནོ།"ཞེས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བཞིན་དུ་ལྟ་བས་རྣམ་པར་དག་པར་འཛིན་ཏོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོང་ཚོའི་ནང་ནས་གཅིག་གིས་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་དེས་དོན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བར་གྱུར་དུ་ཟིན་ཀྱང་། དེས་ཁོང་གི་མཐོང་བ་དེས་ཅི་ཞིག་བྱས་པར་འགྱུར། སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་གྲུབ་བམ། ཡང་ན་ཀུན་འབྱུང་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་གང་རུང་ཞིག་གྲུབ་བམ། གང་གི་ཕྱིར་ན་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཕགས་པའི་ལམ་ལས་འདས་ཏེ། མུ་སྟེགས་པ་དེ་དག་གིས་ལམ་གཞན་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པ་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མུ་སྟེགས་པ་དེ་དག་ལས་འདས་ཏེ། ལམ་གཞན་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། 144. Passaṃ naroti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo? Yvāyaṃ paracittañāṇādīhi addakkhi, so passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ, na tato paraṃ, disvāna vā ñassati tānimeva nāmarūpāni niccato sukhato vā, na aññathā; so evaṃ passanto kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā nāmarūpaṃ niccato sukhato ca athassa evarūpena dassanena na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti. ༡༤༤. "མཐོང་བའི་མི་"ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འབྲེལ་བ་དང་དོན་ནི། གཞན་ཡང་ཅི་ཞེ་ན། གང་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པས་མཐོང་བར་གྱུར་པ་དེས། མཐོང་བའི་མི་དེས་མིང་དང་གཟུགས་མཐོང་བར་འགྱུར་གྱི། དེ་ལས་ལྷག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། མཐོང་ནས་ཀྱང་མིང་དང་གཟུགས་དེ་དག་ཉིད་རྟག་པ་དང་བདེ་བར་ཤེས་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེ་ལྟར་མཐོང་བའི་མི་དེས་འདོད་པ་ལྟར་མིང་དང་གཟུགས་མང་པོའམ་ཉུང་ངུ་ཞིག་རྟག་པ་དང་བདེ་བར་མཐོང་དུ་ཟིན་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་དེའི་འདི་འདྲ་བའི་མཐོང་བ་དེས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་མི་གསུངས་སོ། 145. Nivissavādīti [Pg.325] gāthāya sambandho attho ca – tena ca dassanena suddhiyā asatiyāpi yo ‘‘jānāmi passāmi tatheva eta’’nti evaṃ nivissavādī, etaṃ vā dassanaṃ paṭicca diṭṭhiyā suddhiṃ paccento ‘‘idameva sacca’’nti evaṃ nivissavādī, so subbinayo na hoti taṃ tathā pakappitaṃ abhisaṅkhataṃ diṭṭhiṃ purakkharāno. So hi yaṃ satthārādiṃ nissito, tattheva subhaṃ vadāno suddhiṃ vado, ‘‘parisuddhivādo parisuddhidassano vā aha’’nti attānaṃ maññamāno tattha tathaddasā so, tattha sakāya diṭṭhiyā aviparītameva so addasa. Yathā sā diṭṭhi pavattati, tatheva taṃ addasa, na aññathā passituṃ icchatīti adhippāyo. ༡༤༥. "མངོན་པར་ཞེན་ཏེ་སྨྲ་བ་"ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འབྲེལ་བ་དང་དོན་ནི། མཐོང་བ་དེས་རྣམ་པར་དག་པ་མེད་ཀྱང་། གང་ཞིག་ "ངས་ཤེས་སོ། ངས་མཐོང་ངོ་། དེ་ནི་དེ་བཞིན་ནོ།"ཞེས་འདི་ལྟར་མངོན་པར་ཞེན་ཏེ་སྨྲ་བའམ། ཡང་ན་མཐོང་བ་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ལྟ་བས་རྣམ་པར་དག་པར་འཛིན་ཅིང་ "འདི་ཉིད་བདེན་ནོ།"ཞེས་འདི་ལྟར་མངོན་པར་ཞེན་ཏེ་སྨྲ་བ་དེ་ནི། དེ་ལྟར་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་ཤིང་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་ལྟ་བ་དེ་སྔོན་དུ་བསུས་ནས་གནས་པས་གདུལ་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཁོ་རང་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་གང་ལ་བརྟེན་པ་དེ་ཉིད་ལ་བཟང་པོར་སྨྲ་ཞིང་རྣམ་པར་དག་པར་སྨྲ་བ་སྟེ། "ང་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པར་སྨྲ་བའམ་ཡོངས་སུ་དག་པར་མཐོང་བ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་བདག་ཉིད་ལ་རློམ་སེམས་བྱེད་ཅིང་། དེ་ལ་དེ་ལྟར་མཐོང་བར་གྱུར་ཏོ། དེ་ལ་རང་གི་ལྟ་བས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་ངོ་། ལྟ་བ་དེ་ཇི་ལྟར་འཇུག་པ་དེ་བཞིན་དུ་དེས་མཐོང་གི། གཞན་དུ་མཐོང་བར་མི་འདོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། Nivissavādīti patiṭṭhahitvā kathento. Dubbinayoti vinetuṃ dukkho. Duppaññāpayoti ñāpetuṃ cittena labbhāpetuṃ dukkho. Dunnijjhāpayoti cittena vīmaṃsitvā gahaṇatthaṃ punappunaṃ nijjhāpayituṃ dukkho. Duppekkhāpayoti ikkhāpayituṃ dukkho. Duppasādayoti citte pasādaṃ uppādetuṃ dukkho. "མངོན་པར་ཞེན་ཏེ་སྨྲ་བ་"ཞེས་པ་ནི་གནས་ནས་སྨྲ་བའོ། "གདུལ་དཀའ་བ་"ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བར་དཀའ་བའོ། "གོ་བར་བྱ་དཀའ་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་བྱེད་པ་དང་སེམས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་བྱེད་དཀའ་བའོ། "ངེས་པར་རྟོག་ཏུ་བཅུག་དཀའ་བ་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་དཔྱད་དེ་གཟུང་བའི་ཕྱིར་ཡང་དང་ཡང་དུ་ངེས་པར་རྟོག་ཏུ་བཅུག་དཀའ་བའོ། "ལྟ་རུ་བཅུག་དཀའ་བ་"ཞེས་པ་ནི་ལྟ་རུ་བཅུག་དཀའ་བའོ། "དད་པར་བྱ་དཀའ་བ་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་དད་པ་སྐྱེ་བར་བྱ་དཀའ་བའོ། Appassīti ñāṇena paṭivedhaṃ pāpuṇi. Paṭivijjhīti cittena avabodhaṃ pāpuṇi. "མཐོང་བར་གྱུར་ཏོ་"ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་གྱུར་པའོ། "རྟོགས་པར་གྱུར་ཏོ་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་ཁོང་དུ་ཆུད་པར་གྱུར་པའོ། 146. Evaṃ pakappitaṃ diṭṭhiṃ purakkharānesu titthiyesu – na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhāti gāthā. Tattha saṅkhāti saṅkhāya, jānitvāti attho. Napi ñāṇabandhūti samāpattiñāṇādinā akatataṇhādiṭṭhibandhu. Tattha viggaho – nāpi assa ñāṇena kato bandhu atthīti napi ñāṇabandhu. Sammutiyoti diṭṭhisammutiyo. Puthujjāti puthujjanasambhavā. Uggahaṇanti maññeti uggahaṇanti aññe, aññe tā sammutiyo uggaṇhantīti vuttaṃ hoti. ༡༤༦. འདི་ལྟར་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་ལྟ་བ་སྔོན་དུ་བསུས་པའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ལ། "བྲམ་ཟེ་ནི་རྟོག་པ་ལ་མི་འཇུག་ཅིང་གྲངས་སུ་མི་འགྲོའོ་"ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། དེ་ལ་ "གྲངས་"ཞེས་པ་ནི་བགྲངས་ནས་ཏེ། ཤེས་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། "ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཆིང་བ་ཡང་མ་ཡིན་"ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་གི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པས་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་འཆིང་བ་མ་བྱས་པའོ། དེའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི། དེའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བྱས་པའི་འཆིང་བ་ཡང་མེད་པས་ན་ "ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཆིང་བ་མ་ཡིན་པ་"ཞེས་བྱའོ། "ཀུན་རྫོབ་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་ཀུན་རྫོབ་རྣམས་སོ། "སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་"ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལས་བྱུང་བའོ། "འཛིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་གཞན་དག་གིས་འཛིན་པར་རློམ་པ་སྟེ། གཞན་དག་གིས་ཀུན་རྫོབ་དེ་དག་འཛིན་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། Upekkhatīti upapattito apakkhapatito hutvā passati. "བཏང་སྙོམས་སུ་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་རིགས་པ་ལས་ཕྱོགས་སུ་མ་ལྷུང་བར་གྱུར་ཏེ་ལྟ་བའོ། 147. Kiñca bhiyyo – vissajja ganthānīti gāthā. Tattha anuggahoti uggahaṇavirahito, sopi nāssa uggahoti anuggaho. Na vā uggaṇhātīti anuggaho. ༡༤༧. གཞན་ཡང་ཅི་ཞེ་ན། "མདུད་པ་རྣམས་བཏང་ནས་"ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། དེ་ལ་ "མི་འཛིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པ་དང་བྲལ་བ་སྟེ། དེ་ལ་འཛིན་པ་དེ་ཡང་མེད་པས་ན་ "མི་འཛིན་པ་"ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན་མི་འཛིན་པས་ན་ "མི་འཛིན་པ་"ཞེས་བྱའོ། Ganthe vossajjitvāti abhijjhādike ganthe cajitvā. Vissajjāti puna anādiyanavasena jahitvā. Gadhiteti ghaṭite. Ganthiteti suttena saṅgahite viya ganthite. Bandheti suṭṭhu bandhe. Vibandheti vividhā bandhe. Palibuddheti [Pg.326] samantato bandhanena bandhe. Bandhaneti kilesabandhane. Phoṭayitvāti papphoṭetvā. Saccaṃ vissajjaṃ karontīti visaṅkharitvā aparibhogaṃ karonti. Vikopentīti cuṇṇavicuṇṇaṃ karonti. "མདུད་པ་རྣམས་བཏང་ནས་"ཞེས་པ་ནི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་མདུད་པ་རྣམས་སྤངས་ནས་སོ། "བཏང་ནས་"ཞེས་པ་ནི་སླར་ཡང་མི་ལེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤངས་ནས་སོ། "ཆགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྦྱར་བའོ། "བསྡམས་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྐུད་པས་བསྡུས་པ་བཞིན་དུ་བསྡམས་པའོ། "འཆིང་བ་"ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་བཅིངས་པའོ། "རྣམ་པར་འཆིང་བ་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་འཆིང་བའོ། "ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་འཆིང་བས་བཅིངས་པའོ། "འཆིང་བ་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འཆིང་བ་རྣམས་ལའོ། "བཅད་ནས་"ཞེས་པ་ནི་སྤྲུགས་ནས་སོ། "བདེན་པ་གཏོང་བར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་མི་བྱེད་པར་ལོངས་སྤྱོད་མེད་པར་བྱེད་པའོ། "རྣམ་པར་འཇིག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་མ་ཉིད་དུ་བྱེད་པའོ། 148. Kiñca bhiyyo – so evarūpo – pubbāsaveti gāthā. Tattha pubbāsaveti atītarūpādīni ārabbha uppajjanadhammakilese. Naveti paccuppannarūpādīni ārabbha uppajjanadhamme. Na chandagūti chandādivasena na gacchati. Anattagarahīti katākatavasena attānaṃ agarahanto. ༡༤༨. གཞན་ཡང་ཅི་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་བུ་དེ་ནི་ "སྔོན་གྱི་ཟག་པ་"ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། དེ་ལ་ "སྔོན་གྱི་ཟག་པ་"ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ། "གསར་པ་"ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟར་གྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་རྣམས་སོ། "འདུན་པའི་རྗེས་སུ་མི་འབྲང་བ་"ཞེས་པ་ནི་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་འགྲོ་བའོ། "བདག་ལ་མི་སྨོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པའི་དབང་གིས་བདག་ཉིད་ལ་མི་སྨོད་པའོ། 149. Evaṃ anattagarahī ca – sa sabbadhammesūti gāthā. Tattha sabbadhammesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhidhammesu ‘‘yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā’’ti evaṃpabhedesu. Pannabhāroti patitabhāro. Na kappetīti na kappiyo, duvidhampi kappaṃ na karotīti attho. Nūparatoti puthujjanakalyāṇakasekkhā viya uparatisamaṅgīpi no hoti. Na patthiyoti nittaṇho. Taṇhā hi patthayatīti patthiyā, nāssa patthiyāti na patthiyo. Ito parañca heṭṭhā ca tattha tattha vuttanayattā uttānatthameva. Evaṃ arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne purābhedasutte (mahāni. 83) vuttasadiso eva abhisamayo ahosīti. ༡༤༩. དེ་ལྟར་བདག་ལ་མི་སྨོད་པ་དེ་ནི་ "ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་"ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། དེ་ལ་ "ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་དང་ "མཐོང་བ་གང་ཅིའང་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ལའོ། "ཁུར་བོར་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཁུར་ལྷུང་བའོ། "རྟོག་པར་མི་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་མེད་པ་སྟེ། རྟོག་པ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀ་མི་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། "མི་ལྡོག་པ་མ་ཡིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་དང་སློབ་པ་བཞིན་དུ་ལྡོག་པ་དང་ལྡན་པ་ཡང་མ་ཡིན་པའོ། "རེ་བ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་མེད་པའོ། སྲེད་པ་ནི་རེ་བར་བྱེད་པས་ན་རེ་བ་སྟེ། དེ་ལ་རེ་བ་དེ་མེད་པས་ན་རེ་བ་མེད་པའོ། འདི་ལས་གཞན་པ་དང་འོག་གི་རྣམས་ནི་དེ་དང་དེར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་གོ་སླ་བ་ཁོ་ནའོ། འདི་ལས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་གི་རྩེ་མོ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དེ། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ "མ་ཤིག་པའི་སྔོན་གྱི་མདོ་"ལས་གསུངས་པ་དང་འདྲ་བར་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་ཆོས་སྣང་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་སློབ་བཤད་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Mahābyūhasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. བཀོད་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 14. Tuvaṭakasuttaniddesavaṇṇanā ༡༤. མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 150. Cuddasame tuvaṭakasuttaniddese pucchāmi tanti idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kā nu kho arahattappattiyā paṭipattī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ. ༡༥༠. བཅུ་བཞི་པ་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས། "ངས་དེ་ལ་འདྲི་བར་བྱའོ་"ཞེས་པ་འདི་ཡང་། འདུས་པ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཚེ་ "དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་ལམ་ནི་གང་ཞིག་ཡིན་ནམ་"སྙམ་དུ་སེམས་སྐྱེས་པའི་ལྷ་ཁ་ཅིག་ལ། དོན་དེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སྔོན་གྱི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ལ་འདྲི་རུ་བཅུག་ནས་གསུངས་པའོ། Tattha ādipucchāgāthāya tāva pucchāmīti ettha adiṭṭhajotanādivasena pucchā vibhajitā. Ādiccabandhūti ādiccassa gottabandhu. Vivekaṃ [Pg.327] santipadañcāti vivekañca santipadañca. Kathaṃ disvāti kena kāraṇena disvā, kathaṃ pavattadassano hutvāti vuttaṃ hoti. དེ་ལ་ཐོག་མའི་དྲི་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། རེ་ཞིག་ "ངས་འདྲི་བར་བྱའོ་"ཞེས་པ་འདིར་མ་མཐོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དྲི་བ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། "ཉི་མའི་གཉེན་"ཞེས་པ་ནི་ཉི་མའི་རིགས་ཀྱི་གཉེན་ནོ། "དབེན་པ་དང་ཞི་བའི་གོ་འཕང་"ཞེས་པ་ནི་དབེན་པ་དང་ཞི་བའི་གོ་འཕང་ཉིད་དོ། "ཇི་ལྟར་མཐོང་ནས་"ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་གང་གིས་མཐོང་ནས། ཇི་ལྟར་འཇུག་པའི་མཐོང་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། Tisso pucchāti gaṇanaparicchedo. Adiṭṭhajotanāti yaṃ na diṭṭhaṃ na paṭividdhaṃ, tassa pākaṭakaraṇatthāya pucchā. Diṭṭhasaṃsandanāti yaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhaṃ, tassa ghaṭanatthāya. Vimaticchedanāti yā kaṅkhā, tassācchedanatthaṃ. Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātanti dhammānaṃ tathalakkhaṇaṃ pakatiyā na ñātaṃ. Adiṭṭhanti na diṭṭhaṃ. ‘‘Na niṭṭha’’ntipi pāṭho. Atulitanti tulāya tulitaṃ viya na tulitaṃ. Atīritanti tīraṇāya na tīritaṃ. Avibhūtanti na pākaṭaṃ. Avibhāvitanti paññāya na vaḍḍhitaṃ. Tassa ñāṇāyāti tassa dhammassa lakkhaṇajānanatthāya. Dassanāyāti dassanatthāya. Tulanāyāti tulanatthāya. Tīraṇāyāti tīraṇatthāya. Vibhāvanāyāti vibhāgakaraṇatthāya. Aññehi paṇḍitehīti aññehi buddhisampannehi. Saṃsayapakkhandoti sandehaṃ paviṭṭho. "དྲི་བ་གསུམ་"ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པའོ། "མ་མཐོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་གང་མ་མཐོང་ཞིང་མ་རྟོགས་པ་དེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དྲི་བའོ། "མཐོང་བ་བསྡུར་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་གང་མཐོང་བ་དེ་མཐུན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། "ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་སོམ་ཉི་གང་ཡིན་པ་དེ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་རོ། "རང་བཞིན་གྱིས་མཚན་ཉིད་མ་ཤེས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་རང་བཞིན་གྱིས་མ་ཤེས་པའོ། "མ་མཐོང་བ་"ཞེས་པ་ནི་མ་མཐོང་བའོ། "མ་གྲུབ་པ་"ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། "མ་གཞལ་བ་"ཞེས་པ་ནི་སྲང་ལ་གཞལ་བ་བཞིན་དུ་མ་གཞལ་བའོ། "མ་བརྟགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པས་མ་བརྟགས་པའོ། "མ་གསལ་བ་"ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་མ་གྱུར་པའོ། "རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མ་སྤེལ་བའོ། "དེ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དེའི་མཚན་ཉིད་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། "མཐོང་བའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བའི་དོན་དུའོ། "གཞལ་བའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་གཞལ་བའི་དོན་དུའོ། "རྟོག་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པའི་དོན་དུའོ། "གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བྱ་བའི་དོན་དུའོ། "མཁས་པ་གཞན་དག་གིས་"ཞེས་པ་ནི་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ་གཞན་དག་གིས་སོ། "ཐེ་ཚོམ་ལ་ཞུགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་སོམ་ཉི་ལ་ཞུགས་པའོ། Manussapucchāti manussānaṃ pucchā. Amanussapucchāti nāgasupaṇṇādīnaṃ pucchā. Gahaṭṭhāti avasesagahaṭṭhā. Pabbajitāti liṅgavasena vuttā. Nāgāti suphassādayo nāgā. Supaṇṇāti supaṇṇasaṃyuttavasena (saṃ. ni. 3.392 ādayo). Yakkhāti yakkhasaṃyuttavasena (saṃ. ni. 10.235 ādayo) ca veditabbā. Asurāti pahārādādayo. Gandhabbāti pañcasikhagandhabbaputtādayo. Mahārājānoti cattāro mahārājāno. Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. So nimmitoti so bhagavatā nimmito buddho. "མིའི་དྲི་བ་"ཞེས་པ་ནི་མི་རྣམས་ཀྱི་དྲི་བའོ། "མི་མ་ཡིན་གྱི་དྲི་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཀླུ་དང་མཁའ་ལྡིང་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བའོ། "ཁྱིམ་པ་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མའི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་སོ། "རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ། "ཀླུ་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་སུ་ཕས་ས་ལ་སོགས་པའི་ཀླུ་རྣམས་སོ། "མཁའ་ལྡིང་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་མཁའ་ལྡིང་གི་འདུས་པའི་དབང་གིས་སོ། "གནོད་སྦྱིན་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་འདུས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། "ལྷ་མ་ཡིན་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་པ་ཧཱ་རཱ་དཱ་ལ་སོགས་པའོ། "དྲི་ཟ་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་དྲི་ཟའི་བུ་གཙུག་ཕུད་ལྔ་པ་ལ་སོགས་པའོ། "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའོ། "དབང་པོ་མ་ཉམས་པ་"ཞེས་པ་ནི་དབྱིབས་ཀྱི་དབང་གིས་དབང་པོ་མ་ཚང་བ་མེད་པའོ། "དེ་སྤྲུལ་པ་"ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་དེའོ། Vodānatthapucchāti visesadhammapucchā. Atītapucchāti atīte dhamme ārabbha pucchā. Anāgatādīsupi eseva nayo. Kusalapucchāti anavajjadhammapucchā. Akusalapucchāti sāvajjadhammapucchā. Abyākatapucchāti tadubhayaviparītadhammapucchā. "རྣམ་པར་བྱང་བའི་དོན་གྱི་དྲི་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་ཆོས་ཀྱི་དྲི་བའོ། "འདས་པའི་དྲི་བ་"ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་དམིགས་པའི་དྲི་བའོ། མ་འོངས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། "དགེ་བའི་དྲི་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་དྲི་བའོ། "མི་དགེ་བའི་དྲི་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དྲི་བའོ། "ལུང་མ་བསྟན་གྱི་དྲི་བ་"ཞེས་པ་ནི་དེ་གཉིས་ལས་བཟློག་པའི་ཆོས་ཀྱི་དྲི་བའོ། Ajjhesāmi tanti taṃ āṇāpemi. Kathayassu meti mayhaṃ kathehi. Gottañātakoti gottena ñātako. Gottabandhūti gottajjhattiko. Ekenākārenāti ekena koṭṭhāsena. "ངས་གསོལ་བ་འདེབས་སོ་"ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་བསྐུལ་བའོ། "བདག་ལ་བཤད་དུ་གསོལ་"ཞེས་པ་ནི་བདག་ལ་ཤོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། "རིགས་ཀྱི་གཉེན་"ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གཉེན་ནོ། "རིགས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་"ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་ནང་གཏོགས་སོ། "རྣམ་པ་གཅིག་གིས་"ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཤས་གཅིག་གིས་སོ། Santipadanti santisaṅkhātaṃ nibbānapadaṃ. Ye dhammā santādhigamāyāti ye satipaṭṭhānādayo dhammā nibbānapaṭilābhatthāya. Santiphusanāyāti ñāṇaphassena [Pg.328] nibbānaphusanatthāya. Sacchikiriyāyāti paccakkhakaraṇatthāya. Mahantaṃ sīlakkhandhanti mahantaṃ sīlarāsiṃ. Samādhikkhandhādīsupi eseva nayo. Sīlakkhandhādayo lokiyalokuttarā, vimuttiñāṇadassanaṃ lokiyameva. "ཞི་བའི་གོ་འཕང་"ཞེས་པ་ནི་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གོ་འཕང་ངོ། "ཆོས་གང་དག་ཞི་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གང་དག་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་དོན་དུའོ། "ཞི་བ་ལ་རེག་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རེག་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རེག་པའི་དོན་དུའོ། "མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་དོན་དུའོ། "ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་"ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོའོ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ལ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་ཁོ་ནའོ། Tamokāyassa padālananti avijjārāsissa viddhaṃsanaṃ. Vipallāsassa bhedananti catubbidhavipallāsassa bhedanaṃ. Taṇhāsallassa abbuhananti taṇhākaṇṭakassa luñcanaṃ. Abhisaṅkhārassa vūpasamanti puññādiabhisaṅkhārassa nibbāpanaṃ. Bhārassa nikkhepananti pañcakkhandhabhārassa ṭhapanaṃ. Saṃsāravaṭṭassa upacchedananti saṃsārapavattassa chedanaṃ. Santāpassa nibbāpananti kilesasantāpassa nibbuti. Pariḷāhassa paṭipassaddhinti kilesadarathassa sannisīdanaṃ. Devadevoti devānaṃ atidevo. "མུན་པའི་ཕུང་པོ་འཇིག་པ་"ཞེས་པ་ནི་མ་རིག་པའི་ཕུང་པོ་རྣམ་པར་འཇིག་པའོ། "ཕྱིན་ཅི་ལོག་འཇིག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་བཞི་པོ་རྣམ་པར་འཇིག་པའོ། "སྲེད་པའི་ཟུག་རྔུ་འབྱིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་ཚེར་མ་འབྱིན་པའོ། "མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཉེ་བར་ཞི་བ་"ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཞི་བར་བྱེད་པའོ། "ཁུར་འདོར་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའི་ཁུར་འཇོག་པའོ། "འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་གཅོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་འཇུག་པ་གཅོད་པའོ། "གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་ཞི་བའོ། "ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ངལ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། "ལྷའི་ཡང་ལྷ་"ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ལྷ་མཆོག་གོ། 151. Atha bhagavā yasmā yathā passanto kilese uparundhati, tathā disvā tathā pavattadassano hutvā parinibbāti, tasmā tamatthaṃ āvikaronto nānappakārena taṃ devaparisaṃ kilesappahāne niyojento ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’ti ārabhitvā pañca gāthā abhāsi. ༡༥༡. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་གི་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་གཟིགས་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འགོག་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་གཟིགས་ཤིང་། དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་མཐོང་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དོན་དེ་གསལ་བར་མཛད་ཅིང་། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷའི་འཁོར་དེ་དག་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་ལ་སྦྱོར་བར་མཛད་བཞིན། "སྤྲོས་པའི་མཚན་མའི་རྩ་བ་"ཞེས་པ་ནས་བརྩམས་ཏེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་གསུངས་སོ། Tattha ādigāthāya tāva saṅkhepattho – papañcasaṅkhāti papañcāti saṅkhātattā papañcā eva papañcasaṅkhā. Tassā avijjādayo kilesā mūlaṃ, taṃ papañcasaṅkhāya mūlaṃ asmīti pavattamānañca sabbaṃ mantāya uparundhe. Yā kāci ajjhattaṃ taṇhā uppajjeyyuṃ. Tāsaṃ vinayāya pahānāya sadā sato sikkhe upaṭṭhitassati hutvā sikkheyyāti. དེ་ལ་ཐོག་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་བསྡུས་དོན་ནི། "སྤྲོས་པའི་རྣམ་པ་"ཞེས་པ་ནི། སྤྲོས་པ་ཞེས་བགྲང་བའི་ཕྱིར་སྤྲོས་པ་ཉིད་སྤྲོས་པའི་རྣམ་པའོ།། དེའི་རྩ་བ་ནི་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཡིན་ལ། སྤྲོས་པའི་རྣམ་པ་དེའི་རྩ་བ་དང་"ང་འོ་"སྙམ་དུ་འཇུག་པ་ཐམས་ཅད་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འགོག་པར་བྱའོ།། ནང་གི་སྲེད་པ་གང་ཅི་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་འདུལ་བ་དང་སྤོང་བའི་ཕྱིར། རྟག་ཏུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་ཏེ་བསླབ་པར་བྱའོ།། Ajjhattasamuṭṭhānā vāti citte uppannā vā. Purebhattanti divābhattato purekālaṃ. Accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ, atthato pana bhummameva purebhatteti, esa nayo pacchābhattādīsu. Pacchābhattanti divābhattato pacchākālaṃ. Purimaṃ yāmanti rattiyā paṭhamakoṭṭhāsaṃ. Majjhimaṃ yāmanti rattiyā dutiyakoṭṭhāsaṃ. Pacchimaṃ yāmanti rattiyā tatiyakoṭṭhāsaṃ. Kāḷeti kāḷapakkhe. Juṇheti sukkapakkhe. Vasseti cattāro vassānamāse. Hemanteti cattāro hemantamāse. Gimheti cattāro gimhānamāse. Purime vayokhandheti paṭhame vayokoṭṭhāse, paṭhamavayeti attho. Tīsu ca vayesu vassasatāyukassa purisassa ekekasmiṃ vaye catumāsādhikāni tettiṃsa vassāni honti. "ནང་ནས་ཀུན་ནས་ལངས་པ་"ཞེས་པ་ནི། སེམས་ལ་སྐྱེས་པ་འམ། "ཟས་ཀྱི་སྔོན་"ཞེས་པ་ནི། ཉིན་མོའི་ཟས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་དུས་སོ།། འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་དོན་དུ་ལས་ཀྱི་སྒྲ་ཡིན་ཡང་། དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་གནས་གཞིའི་སྒྲ་ཉིད་དེ། "ཟས་ཀྱི་སྔོན་དུ་"ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཟས་ཀྱི་འོག་མ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། "ཟས་ཀྱི་འོག་"ཞེས་པ་ནི། ཉིན་མོའི་ཟས་ཀྱི་འོག་གི་དུས་སོ།། "ཐུན་དང་པོ་"ཞེས་པ་ནི། མཚན་མོའི་ཆ་དང་པོའོ།། "ཐུན་བར་མ་"ཞེས་པ་ནི། མཚན་མོའི་ཆ་གཉིས་པའོ།། "ཐུན་ཐ་མ་"ཞེས་པ་ནི། མཚན་མོའི་ཆ་གསུམ་པའོ།། "ནག་པོའི་ཕྱོགས་ལ་"ཞེས་པ་ནི། མར་ངོའི་ཕྱོགས་ལའོ།། "ཟླ་འོད་ལ་"ཞེས་པ་ནི། ཡར་ངོའི་ཕྱོགས་ལའོ།། "དབྱར་ལ་"ཞེས་པ་ནི། དབྱར་གྱི་ཟླ་བ་བཞི་ལའོ།། "དགུན་ལ་"ཞེས་པ་ནི། དགུན་གྱི་ཟླ་བ་བཞི་ལའོ།། "སོ་ག་ལ་"ཞེས་པ་ནི། སོ་གའི་ཟླ་བ་བཞི་ལའོ།། "ཚེ་སྟོད་ལ་"ཞེས་པ་ནི། ཚེའི་ཆ་དང་པོ་སྟེ། ལང་ཚོ་དང་པོའི་དོན་ཏོ།། ལོ་བརྒྱ་ཐུབ་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གི་ཚེ་རིམ་པ་གསུམ་པོ་ལས། ཚེའི་ཆ་རེ་རེ་ལ་ལོ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་དང་ཟླ་བ་བཞི་རེ་ཡོད་དོ།། 152. Evaṃ [Pg.329] paṭhamagāthāya tāva tīhi sikkhāhi yuttaṃ desanaṃ arahattanikūṭena desetvā puna mānappahānavasena desetuṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’ti gāthamāha. Tattha yaṃ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattanti yaṃ kiñci uccākulīnatādikaṃ attano guṇaṃ jāneyya. Atha vāpi bahiddhāti atha vā bahiddhāpi ācariyupajjhāyānaṃ vā guṇaṃ jāneyya. Na tena thāmaṃ kubbethāti tena guṇena mānaṃ na kareyya. ༡༥༢. དེ་ལྟར་ཐོག་མར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་བསླབ་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་མཐར་ཐུག་པར་བསྟན་ནས། ཡང་བསྐྱར་ང་རྒྱལ་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གང་ཅི་ཞིག་"ཅེས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་"ནང་གི་ཆོས་གང་ཅི་ཞིག་མངོན་པར་ཤེས་པ་"ཞེས་པ་ནི། རིགས་མཐོ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་གི་ཡོན་ཏན་གང་ཅི་ཞིག་ཤེས་པར་བྱའོ།། "ཡང་ན་ཕྱི་རོལ་གྱི་"ཞེས་པ་ནི། ཡང་ན་ཕྱི་རོལ་གྱི་མཁན་པོ་དང་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཤེས་པར་བྱའོ།། "དེས་ང་རྒྱལ་མི་བྱ་"ཞེས་པ་ནི། ཡོན་ཏན་དེས་ང་རྒྱལ་བར་མི་བྱའོ།། Satānanti santaguṇavantānaṃ. Santānanti nibbutasantānaṃ. Na vuttāti na kathitā. Nappavuttāti na vissajjitā. "དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་"ཞེས་པ་ནི། ཞི་བའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། "ཞི་བ་རྣམས་ཀྱི་"ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་ཤིང་རྒྱུད་ཞི་བ་རྣམས་ཀྱིའོ།། "མ་གསུངས་པ་"ཞེས་པ་ནི། མ་བཤད་པའོ།། "མ་བསྒྲགས་པ་"ཞེས་པ་ནི། མ་བཏང་བའོ།། 153. Idānissa akaraṇavidhiṃ dassento ‘‘seyyo na tenā’’ti gāthamāha. Tassattho – tena ca mānena ‘‘seyyoha’’nti vā ‘‘nīcoha’’nti vā ‘‘sarikkhoha’’nti vāpi na maññeyya. Tehi ca uccākulīnatādīhi guṇehi phuṭṭho anekarūpehi ‘‘ahaṃ uccā kulā pabbajito’’tiādinā nayena attānaṃ vikappento na tiṭṭheyyāti. ༡༥༣. ད་ནི་དེ་མི་བྱ་བའི་ཚུལ་སྟོན་པར། "དེས་མཆོག་ཏུ་"ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། ང་རྒྱལ་དེས་ "ང་ནི་མཆོག་གོ་"འམ། "ང་ནི་དམན་ནོ་"འམ། "ང་ནི་མཉམ་མོ་"སྙམ་དུ་མི་སེམས་པའོ།། རིགས་མཐོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམ་པ་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་དེས། "ང་ནི་རིགས་མཐོ་བ་ལས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རང་ཉིད་རྣམ་པར་རྟོག་པར་མི་གནས་པའོ།། 154. Evaṃ mānappahānavasenapi desetvā idāni sabbakilesūpasamavasena desetuṃ ‘‘ajjhattamevā’’ti gāthamāha. Tattha ajjhattamevupasameti attani eva rāgādisabbakilese upasameyya. Na aññato bhikkhu santimeseyyāti ṭhapetvā ca satipaṭṭhānādīni aññena upāyena santiṃ na pariyeseyya. Kuto nirattā vāti nirattā kutoyeva. ༡༥༤. དེ་ལྟར་ང་རྒྱལ་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ནང་ཉིད་དུ་"ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་"ནང་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་"ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱའོ།། "དགེ་སློང་གིས་གཞན་ལས་ཞི་བ་མི་བཙལ་"ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མ་གཏོགས་པར། ཐབས་གཞན་གྱིས་ཞི་བ་མི་བཙལ་བའོ།། "བདག་མེད་པ་གང་ལས་འགྱུར་"ཞེས་པ་ནི། བདག་མེད་པ་ནི་གང་ལས་ཀྱང་མི་འབྱུང་བའོ།། Na eseyyāti sīlabbatādīhi na maggeyya. Na gaveseyyāti na olokeyya. Na pariyeseyyāti punappunaṃ na ikkheyya. "མི་འཚོལ་"ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པས་མི་བཙལ་བའོ།། "མི་གཉེར་"ཞེས་པ་ནི། མི་བལྟ་བའོ།། "ཡོངས་སུ་མི་འཚོལ་"ཞེས་པ་ནི། ཡང་དང་ཡང་དུ་མི་བལྟ་བའོ།། 155. Idāni ajjhattaṃ upasantassa khīṇāsavassa tādibhāvaṃ dassento ‘‘majjhe yathā’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā mahāsamuddassa upariheṭṭhimabhāgānaṃ vemajjhasaṅkhāte catuyojanasahassappamāṇe majjhe pabbatantare ṭhitassa vā majjhe samuddassa ūmi no jāyati, ṭhitova so hoti avikampamāno, evaṃ anejo khīṇāsavo lābhādīsu ṭhito assa avikampamāno, so tādiso rāgādiussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti. ༡༥༥. ད་ནི་ནང་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དེ་བཞིན་ཉིད་སྟོན་པར། "དབུས་སུ་ཇི་ལྟར་"ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་སྟེང་འོག་གི་ཆ་གཉིས་ཀྱི་བར་དབུས་སུ་གྱུར་པ། དཔག་ཚད་བཞི་སྟོང་གི་ཚད་ཡོད་པའི་རི་བོའི་བར་རམ། ཡང་ན་རྒྱ་མཚོའི་དབུས་སུ་གནས་པ་ལ་རླབས་མི་སྐྱེ་ཞིང་། དེ་ནི་མི་གཡོ་བར་གནས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སྲེད་པ་མེད་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གནས་ཀྱང་མི་གཡོ་བར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟ་བུའི་དགེ་སློང་དེས་གང་དུའང་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་འཕེལ་བ་མི་བྱའོ།། Ubbedhenāti heṭṭhābhāgena. Gambhīroti udakapiṭṭhito paṭṭhāya caturāsītiyojanasahassāni gambhīro. ‘‘Ubbedho’’tipi pāṭho, taṃ na [Pg.330] sundaraṃ. Heṭṭhāti antoudakaṃ. Uparīti uddhaṃudakaṃ. Majjheti vemajjhe. Na kampatīti ṭhitaṭṭhānato na calati. Na vikampatīti ito cito ca na calati. Na calatīti niccalaṃ hoti. Na vedhatīti na phandati. Nappavedhatīti na parivattati. Na sampavedhatīti na paribbhamati. Aneritoti na erito. Aghaṭṭitoti akkhobho. Acalitoti na kampito. Aluḷitoti na kalalībhūto. Tatra ūmi no jāyatīti tasmiṃ ṭhāne vīci na uppajjati. "གཏིང་གིས་"ཞེས་པ་ནི། འོག་གི་ཆས་སོ།། "ཟབ་པ་"ཞེས་པ་ནི། ཆུའི་ཁ་ནས་བཟུང་སྟེ་དཔག་ཚད་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་བར་དུ་ཟབ་པའོ།། "དཔངས་"ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དེ་ནི་མི་ལེགས་སོ།། "འོག་"ཞེས་པ་ནི། ཆུའི་ནང་ངོ།། "སྟེང་"ཞེས་པ་ནི། ཆུའི་ཡར་ལའོ།། "དབུས་"ཞེས་པ་ནི། བར་དབུས་སོ།། "མི་གཡོ་"ཞེས་པ་ནི། གནས་ས་ལས་མི་འགུལ་བའོ།། "རྣམ་པར་མི་གཡོ་"ཞེས་པ་ནི། ཕར་ཚུར་མི་འགུལ་བའོ།། "མི་འགུལ་"ཞེས་པ་ནི། མི་གཡོ་བར་འགྱུར་བའོ།། "མི་འདར་"ཞེས་པ་ནི། མི་འཕར་བའོ།། "རབ་ཏུ་མི་འདར་"ཞེས་པ་ནི། མི་འཁོར་བའོ།། "ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་མི་འདར་"ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་མི་འཁྱམ་པའོ།། "མ་བསྐྱོད་པ་"ཞེས་པ་ནི། མ་གཡོས་པའོ།། "མ་བརྡེགས་པ་"ཞེས་པ་ནི། མི་འཁྲུགས་པའོ།། "མ་གཡོས་པ་"ཞེས་པ་ནི། མ་བསྐྱོད་པའོ།། "མ་རྙོག་པ་"ཞེས་པ་ནི། འདམ་རྫབ་ཏུ་མ་གྱུར་པའོ།། "དེ་ལ་རླབས་མི་སྐྱེ་"ཞེས་པ་ནི། གནས་དེར་རླབས་མི་འབྱུང་བའོ།། Sattannaṃ pabbatānaṃ antarikāsūti yugandharādīnaṃ sattannaṃ pabbatānaṃ antarantarā. Sīdantarāti antamaso simbalītūlampi tesu patitapatitaṃ sīdatīti sīdā, pabbatantare jātattā antarā. ‘‘Antarasīdā’’tipi pāṭho. "རི་བདུན་གྱི་བར་དག་ཏུ་"ཞེས་པ་ནི། གཉའ་ཤིང་འཛིན་ལ་སོགས་པའི་རི་བདུན་གྱི་བར་མཚམས་རྣམས་སུའོ།། "རོལ་བའི་མཚོ་"ཞེས་པ་ནི། ཐ་ན་ཤལ་མ་ལིའི་ཤིང་བལ་ཡང་དེ་དག་ཏུ་ 156. Idāni evaṃ arahattanikūṭena desitaṃ dhammadesanaṃ abbhānumodento tassa ca arahattassa ādipaṭipadaṃ pucchanto nimmitabuddho ‘‘akittayī’’ti gāthamāha. Tattha akittayīti ācikkhi. Vivaṭacakkhūti vivaṭehi anāvaraṇehi pañcahi cakkhūhi samannāgato. Sakkhidhammanti sakāyattaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ. Parissayavinayanti parissayavinayanaṃ. Paṭipadaṃ vadehīti idāni paṭipattiṃ vadehi. Bhaddanteti bhaddaṃ tava atthūti bhagavantaṃ ālapanto āha. Atha vā bhaddaṃ sundaraṃ tava paṭipadaṃ vadehītipi vuttaṃ hoti. Pātimokkhaṃ atha vāpi samādhinti tameva paṭipadaṃ bhinditvā pucchati. Paṭipadanti etena vā maggaṃ pucchati. Itarehi sīlaṃ samādhiñca pucchati. ༡༥༦. ད་ནི་དེ་ལྟར་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་མཐར་ཐུག་པར་བསྟན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་ཞིང་། དགྲ་བཅོམ་པ་དེའི་ཐོག་མའི་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་འདྲི་བའི་ཕྱིར། སྤྲུལ་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ "བསྒྲགས་སོ་"ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་"བསྒྲགས་སོ་"ཞེས་པ་ནི། བཤད་དོ།། "སྤྱན་བྱེ་བ་"ཞེས་པ་ནི། བྱེ་ཞིང་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་སྤྱན་ལྔ་དང་ལྡན་པའོ།། "མངོན་སུམ་གྱི་ཆོས་"ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དབང་དུ་གྱུར་པ། རང་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་ཤེས་པ། རང་གི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་སོ།། "ཉེར་འཚེ་འདུལ་བ་"ཞེས་པ་ནི། ཉེར་འཚེ་རྣམས་འདུལ་བའོ།། "ལམ་གསུངས་ཤིག་"ཞེས་པ་ནི། ད་ནི་སྒྲུབ་པ་གསུངས་ཤིག་པའོ།། "བཙུན་པ་"ཞེས་པ་ནི། "ཁྱོད་ལ་བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག་"ཅེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བོས་ནས་གསུངས་པའོ།། ཡང་ན། "ཁྱོད་ཀྱི་ལམ་བཟང་པོ་དེ་གསུངས་ཤིག་"ཅེས་པའང་ཡིན་ནོ།། "སོ་སོར་ཐར་པ་དང་ཡང་ན་ཏིང་ངེ་འཛིན་"ཞེས་པ་ནི། ལམ་དེ་ཉིད་ཕྱེ་སྟེ་འདྲི་བའོ།། "ལམ་"ཞེས་པས་ནི་ལམ་འདྲི་ལ། གཞན་དག་གིས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་འདྲི་བའོ།། Maṃsacakkhunāpīti sasambhārikamaṃsacakkhunāpi. Dibbacakkhunāpīti dibbasadisattā dibbaṃ. Devānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavinimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā, attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu, cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu, dibbañca taṃ cakkhu cāti dibbacakkhu. Tena dibbacakkhunāpi vivaṭacakkhu. Idāni pañcavidhaṃ cakkhuṃ vitthārena kathetuṃ ‘‘kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi vivaṭacakkhū’’tiādimāha[Pg.331]. Maṃsacakkhumhi bhagavato pañcavaṇṇā saṃvijjantīti ettha sasambhārādikacakkhumhi buddhassa bhagavato pañca koṭṭhāsā paccekaṃ paccekaṃ upalabbhanti. "ཤའི་སྤྱན་གྱིས་ཀྱང་"ཞེས་པ་ནི། ཚོགས་དང་བཅས་པའི་ཤའི་སྤྱན་གྱིས་ཀྱང་ངོ་།། "ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་ཀྱང་"ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ལྷའོ།། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ལས་ལས་སྐྱེས་པ། མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་དང་ཁྲག་ལ་སོགས་པས་མ་བསྒྲིབས་པ། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་བས་ཐག་རིང་པོའི་དམིགས་པའང་འཛིན་ནུས་པ་ནི་ལྷའི་དང་བའི་སྤྱན་ཡིན་ནོ།། འདི་ཡང་བརྩོན་འགྲུས་དང་བསྒོམས་པའི་སྟོབས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཡིན་པས་ན། ལྷ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ལྷའོ།། ལྷའི་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་ཉིད་ཀྱང་ལྷའི་གནས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ལྷའོ།། སྣང་བ་ཡོངས་སུ་བཟུང་བས་གཟི་བརྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཡང་ལྷའོ།། རྩིག་པའི་ཕ་རོལ་ལ་སོགས་པར་གྱུར་པའི་གཟུགས་མཐོང་བས་འགྲོ་བ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཡང་ལྷའོ།། དེ་ཐམས་ཅད་ནི་སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་ཤེས་པར་བྱའོ།། མཐོང་བའི་དོན་གྱིས་སྤྱན་དང་། སྤྱན་གྱི་བྱ་བ་བྱེད་པས་སྤྱན་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ཀྱང་སྤྱན་ཏེ། ལྷ་ཡང་ཡིན་ལ་སྤྱན་ཡང་ཡིན་པས་ལྷའི་སྤྱན་ནོ།། ལྷའི་སྤྱན་དེས་ཀྱང་སྤྱན་བྱེ་བའོ།། ད་ནི་སྤྱན་ལྔ་པོ་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཕྱིར། "ཇི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཤའི་སྤྱན་གྱིས་ཀྱང་སྤྱན་བྱེ་བ་ཡིན་ཞེ་ན།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཤའི་སྤྱན་ལ་ཁ་དོག་ལྔ་ཡོད་དོ་"ཞེས་པ་ནི། འདིར་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚོགས་དང་བཅས་པའི་སྤྱན་ལ་ཆ་ཤས་ལྔ་པོ་རེ་རེ་བཞིན་རྙེད་པར་འགྱུར་བའོ།། Nīlo ca vaṇṇoti umāpupphavaṇṇo. Pītako ca vaṇṇoti kaṇikārapupphavaṇṇo. Lohitako ca vaṇṇoti indagopakavaṇṇo. Kaṇho ca vaṇṇoti añjanavaṇṇo. Odāto ca vaṇṇoti osadhitārakavaṇṇo. Yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitānīti yasmiṃ ṭhāne akkhilomāni patiṭṭhahitvā uṭṭhitāni. Taṃ nīlaṃ hoti sunīlanti ettha nīlanti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Sunīlanti antaravirahitaṃ suṭṭhu nīlaṃ. Pāsādikanti pasādajanakaṃ. Dassaneyyanti dassanīyaṃ. Umāpupphasamānanti dakasītalapupphasadisaṃ. Tassa paratoti tassa samantā bāhirapasse. Pītakanti sabbasaṅgāhakaṃ. Supītakanti antaravirahitaṃ suṭṭhu pītakaṃ. Ubhayato ca akkhikūṭānīti dve ca akkhikoṭiyo. Lohitakānīti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Sulohitakānīti apaññāyamānavivarāni suṭṭhu lohitakāni. Majjhe kaṇhanti akkhīnaṃ majjhimaṭṭhānaṃ añjanasadisaṃ kaṇhaṃ. Sukaṇhanti antaravirahitaṃ suṭṭhu kaṇhaṃ. Alūkhanti pāsādikaṃ. Siniddhanti paṇītaṃ. Bhaddāriṭṭhakasamānanti apanītatacabhaddāriṭṭhakaphalasadisaṃ. ‘‘Addāriṭṭhakasamāna’’ntipi pāḷi, tassā tintakākasadisanti attho. Odātanti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Suodātanti antaravirahitaṃ rajatamaṇḍalasadisaṃ suṭṭhu odātaṃ. Setaṃ paṇḍaranti dvīhipi atiodātataṃ dasseti. Pākatikena maṃsacakkhunāti pakatimaṃsacakkhunā. Attabhāvapariyāpannenāti attabhāvasannissitena. Purimasucaritakammābhinibbattenāti purimesu tattha tatthuppannesu attabhāvesu kāyasucaritādikammunā uppāditena. Samantā yojanaṃ passatīti samantato catugāvutappamāṇe yojane tirokuṭṭādigataṃ rūpaṃ āvaraṇavirahitaṃ pakatimaṃsacakkhunā dakkhati. "སྔོན་པོའི་ཁ་དོག་"ཞེས་པ་ནི། ཟར་མའི་མེ་ཏོག་གི་ཁ་དོག་གོ། "སེར་པོའི་ཁ་དོག་"ཞེས་པ་ནི། ཀརྞི་ཀཱ་རའི་མེ་ཏོག་གི་ཁ་དོག་གོ། "དམར་པོའི་ཁ་དོག་"ཞེས་པ་ནི། དབང་པོའི་སྲིན་བུའི་ཁ་དོག་གོ། "ནག་པོའི་ཁ་དོག་"ཞེས་པ་ནི། མིག་སྨན་གྱི་ཁ་དོག་གོ། "དཀར་པོའི་ཁ་དོག་"ཞེས་པ་ནི། སྐར་མ་སྨན་པའི་ཁ་དོག་གོ། "གང་དུ་རྫི་མ་ཆགས་པ་"ཞེས་པ་ནི། གནས་གང་དུ་རྫི་མ་ཆགས་ཤིང་སྐྱེས་པའོ།། "དེ་ནི་སྔོན་པོ་སྟེ་སྔོ་ཞིང་ལེགས་པ་"ཞེས་པ་ལ། འདིར་"སྔོན་པོ་"ཞེས་པ་ནི་སྤྱིར་བསྡུས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། "སྔོ་ཞིང་ལེགས་པ་"ཞེས་པ་ནི། བར་མཚམས་མེད་པར་ཤིན་ཏུ་སྔོ་བའོ།། "དང་བ་འདྲེན་པ་"ཞེས་པ་ནི། དང་བ་སྐྱེད་པའོ།། "ལྟ་ན་སྡུག་པ་"ཞེས་པ་ནི། བལྟ་བར་འོས་པའོ།། "ཟར་མའི་མེ་ཏོག་དང་མཚུངས་པ་"ཞེས་པ་ནི། ཆུ་གྲང་མོའི་མེ་ཏོག་དང་འདྲ་བའོ།། "དེའི་ཕ་རོལ་ན་"ཞེས་པ་ནི། དེའི་མཐའ་སྐོར་གྱི་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཆ་ལའོ།། "སེར་པོ་"ཞེས་པ་ནི། སྤྱིར་བསྡུས་པའོ།། "སེར་ཞིང་ལེགས་པ་"ཞེས་པ་ནི། བར་མཚམས་མེད་པར་ཤིན་ཏུ་སེར་བའོ།། "ཕྱོགས་གཉིས་ཀྱི་མིག་མཐའ་"ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་མཐའ་གཉིས་སོ།། "དམར་པོ་"ཞེས་པ་ནི། སྤྱིར་བསྡུས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། "དམར་ཞིང་ལེགས་པ་"ཞེས་པ་ནི། བར་གསེང་མི་མངོན་པར་ཤིན་ཏུ་དམར་བའོ།། "དབུས་སུ་ནག་པ་"ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་དབུས་ཀྱི་ཆ་མིག་སྨན་ལྟར་ནག་པའོ།། "ནག་ཅིང་ལེགས་པ་"ཞེས་པ་ནི། བར་མཚམས་མེད་པར་ཤིན་ཏུ་ནག་པའོ།། "མི་རྩུབ་པ་"ཞེས་པ་ནི། དང་བ་འདྲེན་པའོ།། "སྣུམ་པ་"ཞེས་པ་ནི། གྱ་ནོམ་པའོ།། "བྷདྡཱ་རིཊྛཀ་དང་མཚུངས་པ་"ཞེས་པ་ནི། པགས་པ་བཤུས་པའི་བྷདྡཱ་རིཊྛཀའི་འབྲས་བུ་དང་འདྲ་བའོ།། "ཨདྡཱ་རིཊྛཀ་དང་མཚུངས་པ་"ཞེས་པའི་ལུང་ཡང་ཡོད་དེ། དེའི་དོན་ནི་ཏིནྟཀཱཀ་དང་འདྲ་བའོ།། "དཀར་པོ་"ཞེས་པ་ནི། སྤྱིར་བསྡུས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། "དཀར་ཞིང་ལེགས་པ་"ཞེས་པ་ནི། བར་མཚམས་མེད་པར་དངུལ་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ལྟར་ཤིན་ཏུ་དཀར་བའོ།། "དཀར་པོ་དཀར་རྐྱང་"ཞེས་པའི་སྒྲ་གཉིས་ཀས་ཤིན་ཏུ་དཀར་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། "ཐ་མལ་གྱི་ཤའི་སྤྱན་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི། ཕལ་པའི་ཤའི་སྤྱན་གྱིས་སོ།། "ལུས་སུ་གཏོགས་པ་"ཞེས་པ་ནི། ལུས་ལ་བརྟེན་པའོ།། "སྔོན་གྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པའི་ལས་ལས་གྲུབ་པ་"ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་སྐྱེས་པའི་ལུས་ལ་ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱད་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའོ།། "མཐའ་སྐོར་དུ་དཔག་ཚད་གཅིག་མཐོང་"ཞེས་པ་ནི། མཐའ་སྐོར་གྱི་རྒྱང་གྲགས་བཞིའི་ཚད་ཀྱི་དཔག་ཚད་གཅིག་གི་ནང་དུ་རྩིག་པའི་ཕ་རོལ་ལ་སོགས་པར་གྱུར་པའི་གཟུགས་རྣམས་སྒྲིབ་པ་མེད་པར་ཐ་མལ་གྱི་ཤའི་སྤྱན་གྱིས་མཐོང་བའོ།། Divā ceva rattiñcāti divasabhāge ca rattibhāge ca. Caturaṅgasamannāgatoti catūhi aṅgehi samannāgato paripuṇṇaandhakāro ālokavirahito. Sūriyo vā atthaṅgatoti sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito sūriyo [Pg.332] vigato. Kāḷapakkho ca uposathoti kāḷapakkhe cātuddasīuposathadivaso ca. Tibbo ca vanasaṇḍoti gahano ca rukkharāsi. Mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhitoti mahanto kāḷamegho abbhapaṭalo ca uṭṭhito hoti. Kuṭṭo vāti iṭṭhakācayo vā. Kavāṭaṃ vāti dvāravātapānādikavāṭaṃ vā. Pākāro vāti mattikādipākāro vā. Pabbato vāti paṃsupabbatādipabbato vā. Gacchaṃ vāti taruṇagacchādigacchaṃ vā. Latā vāti karavindādi latā vā. Āvaraṇaṃ rūpānaṃ dassanāyāti rūpārammaṇānaṃ dassanatthāya paṭisedhaṃ natthi. Ekañce tilaphalaṃ nimittaṃ katvāti sace ekaṃ tilabījaṃ saññāṇaṃ katvā. Tilavāhe pakkhipeyyāti dve sakaṭe tilarāsimhi khipeyya. Keci pana ‘‘vāho nāma kumbhātirekadvesakaṭa’’nti vadanti. Taññeva tilaphalaṃ uddhareyyāti taṃnimittakataṃ tilabījaṃyeva uddharitvā gaṇheyya. “ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོ་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་ཉིན་གྱི་ཆ་དང་མཚན་གྱི་ཆའོ།། “ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་མུན་པ་སྣང་བ་དང་བྲལ་བའོ།། “ཉི་མ་ནུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཟི་བརྗིད་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཤར་བའི་ཉི་མ་ནུབ་པའོ།། “ཕྱོགས་ནག་པོའི་གསོ་སྦྱོང་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་ནག་པོའི་བཅུ་བཞིའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོའོ།། “སྟུག་པོའི་ནགས་ཚལ་”ཞེས་པ་ནི་སྟུག་པོའི་ཤིང་གི་ཚོགས་སོ།། “སྤྲིན་ནག་ཆེན་པོ་འཁྲིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྤྲིན་ནག་ཆེན་པོའི་སྤྲིན་རིམ་ལངས་པའོ།། “རྩིག་པ་འམ།”ཞེས་པ་ནི་སོ་ཕག་གིས་བརྩིགས་པ་འམ། “སྒོ་འམ།”ཞེས་པ་ནི་སྒོ་དང་སྐར་ཁུང་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་འམ། “ར་བ་འམ།”ཞེས་པ་ནི་འདམ་རྩིག་ལ་སོགས་པའི་ར་བ་འམ། “རི་འམ།”ཞེས་པ་ནི་ས་རི་ལ་སོགས་པའི་རི་འམ། “ཤིང་ཕྲན་ནམ།”ཞེས་པ་ནི་ལོ་ཏོག་གསར་པའི་ཤིང་ཕྲན་ལ་སོགས་པ་འམ། “འཁྲི་ཤིང་ངམ།”ཞེས་པ་ནི་ཀ་ར་བིནྡ་ལ་སོགས་པའི་འཁྲི་ཤིང་ངོ།། “གཟུགས་རྣམས་མཐོང་བའི་གེགས་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་བཀག་པ་མེད་པའོ།། “གལ་ཏེ་ཏིལ་གྱི་འབྲུ་གཅིག་མཚན་མར་བྱས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་ཏིལ་གྱི་ས་བོན་གཅིག་རྟགས་སུ་བྱས་ནས། “ཏིལ་གྱི་ཤིང་རྟ་གཉིས་ཀྱི་ཁུར་དུ་བཅུག་ན།”ཞེས་པ་ནི་ཏིལ་གྱི་ཕུང་པོ་ཤིང་རྟ་གཉིས་ཀྱི་ནང་དུ་བཅུག་ནའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་“ཁུར་ (vāha) ཞེས་པ་ནི་བུམ་པ་ལས་ལྷག་པའི་ཤིང་རྟ་གཉིས་ལ་ཟེར་”ཞེས་སྨྲའོ།། “ཏིལ་གྱི་འབྲུ་མ་དེ་ཉིད་ཕྱིར་འདོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་མར་བྱས་པའི་ཏིལ་གྱི་ས་བོན་དེ་ཉིད་ཕྱིར་བཏོན་ཏེ་བླང་བའོ།། Dibbena cakkhunāti idaṃ vuttatthameva. Visuddhenāti cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhena. Yo hi cutimattameva passati na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātameva passati na cutiṃ, so navasattapātubhāvasassatadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti, ubhayañcetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ – ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. “ལྷའི་མིག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་འདི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ།། “རྣམ་པར་དག་པས་”ཞེས་པ་ནི་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་མཐོང་བས་ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པའོ།། གང་ཞིག་འཆི་འཕོ་བ་ཙམ་ལས་སྐྱེ་བ་མི་མཐོང་བ་དེ་ནི་ཆད་པར་ལྟ་བ་འཛིན་ཏོ།། གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་ཙམ་ལས་འཆི་འཕོ་བ་མི་མཐོང་བ་དེ་ནི་སེམས་ཅན་གསར་དུ་བྱུང་བའི་རྟག་པར་ལྟ་བ་འཛིན་ཏོ།། གང་ཞིག་གཉིས་ཀ་མཐོང་བ་དེ་ནི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེའི་མཐོང་བ་དེ་ནི་ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྲས་རྣམས་ཀྱིས་ནི་འདི་གཉིས་ཀ་མཐོང་ངོ།། དེའི་ཕྱིར་“འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་མཐོང་བས་ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། མིའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལས་འདས་ཏེ་གཟུགས་མཐོང་བས་མི་ལས་འདས་པ་འམ། ཡང་ན་མིའི་ཤའི་མིག་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་མི་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བར་རིག་པར་བྱའོ།། Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passatīti manussamaṃsacakkhunā viya satte oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānā. Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattāva, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīne. Tabbiparīte paṇīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Tabbiparīte dubbaṇṇe, abhirūpe virūpeti attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti [Pg.333] duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Tattha purimehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ. Iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ. “ལྷའི་མིག་རྣམ་པར་དག་པ་མི་ལས་འདས་པ་དེས་སེམས་ཅན་རྣམས་མཐོང་”ཞེས་པ་ནི་མིའི་ཤའི་མིག་གིས་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ལྟའོ།། “འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་”ཞེས་པ་འདིར་འཆི་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ལྷའི་མིག་གིས་མཐོང་མི་ནུས་སོ།། འོན་ཀྱང་གང་དག་འཆི་བ་ལ་ཉེ་བས་ད་ལྟ་འཆི་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ནི་འཆི་འཕོ་བའོ།། གང་དག་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་ནས་མངོན་པར་གྲུབ་པ་དེ་དག་ནི་སྐྱེ་བའོ་ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ།། དེ་ལྟ་བུའི་འཆི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་རྣམས་མཐོང་བར་སྟོན་ཏོ།། “དམན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཏི་མུག་གི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དམན་པའོ།། དེ་ལས་བཟློག་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ།། “ཁ་དོག་བཟང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཞེ་སྡང་མེད་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་མཛེས་པའི་ཁ་དོག་དང་ལྡན་པའོ།། དེ་ལས་བཟློག་པ་ནི་ཁ་དོག་ངན་པ་སྟེ། མཛེས་པ་དང་མི་མཛེས་པའི་དོན་ཏོ།། “བདེ་འགྲོ་”ཞེས་པ་ནི་བདེ་འགྲོར་སོང་བ་འམ། ཡང་ན་ཆགས་པ་མེད་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཕྱུག་ཅིང་ནོར་མང་བའོ།། “ངན་འགྲོ་”ཞེས་པ་ནི་ངན་འགྲོར་སོང་བ་འམ། ཡང་ན་ཆགས་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དབུལ་ཞིང་ཟས་སྐོམ་དཀོན་པའོ།། “ལས་ཅི་བྱས་པ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་གང་དང་གང་བསགས་པ་དེ་དང་དེར་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། དེ་ལ་སྔ་མ་“འཆི་འཕོ་བ་”ལ་སོགས་པས་ནི་ལྷའི་མིག་གི་བྱེད་ལས་བཤད་དོ།། ཚིག་འདིས་ནི་ལས་ཅི་བྱས་པ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱེད་ལས་སོ།། Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo – idha bhikkhu heṭṭhānirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhaṃ anubhavamāne, taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhaṃ anubhavantī’’ti, athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃ kammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavana missakavana phārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne. Tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva. So evaṃ manasi karoti ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī’’ti. Athassa ‘‘idaṃ nāma katvā’’ti taṃ kammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati. Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma. Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi. Yathā ca imassa, evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi. Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti. ཡེ་ཤེས་དེ་སྐྱེ་བའི་རིམ་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། འདིར་དགེ་སློང་གིས་འོག་གི་དམྱལ་བ་ལ་གཏད་དེ་སྣང་བ་སྤེལ་ནས། དམྱལ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བཞིན་པ་མཐོང་བ་ནི། མཐོང་བ་དེ་ཉིད་ལྷའི་མིག་གི་བྱེད་ལས་ཁོ་ནའོ།། དེས་འདི་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་དེ། “སེམས་ཅན་འདི་དག་ལས་ཅི་ཞིག་བྱས་ནས་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལྟ་བུ་མྱོང་བར་འགྱུར་”ཞེས་སོ།། དེ་ནས་དེ་ལ་“འདི་ཞེས་བྱ་བ་བྱས་ནས་སོ་”ཞེས་ལས་དེ་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེའོ།། དེ་བཞིན་དུ་སྟེང་གི་ལྷའི་ཡུལ་ལ་གཏད་དེ་སྣང་བ་སྤེལ་ནས། དགའ་བའི་ཚལ་དང་། འདྲེས་པའི་ཚལ་དང་། རྩུབ་པའི་ཚལ་ལ་སོགས་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་འབྱོར་པ་ཆེན་པོ་མྱོང་བཞིན་པ་མཐོང་ངོ།། མཐོང་བ་དེ་ཡང་ལྷའི་མིག་གི་བྱེད་ལས་ཁོ་ནའོ།། དེས་འདི་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་དེ། “སེམས་ཅན་འདི་དག་ལས་ཅི་ཞིག་བྱས་ནས་འབྱོར་པ་འདི་ལྟ་བུ་མྱོང་བར་འགྱུར་”ཞེས་སོ།། དེ་ནས་དེ་ལ་“འདི་ཞེས་བྱ་བ་བྱས་ནས་སོ་”ཞེས་ལས་དེ་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེའོ།། འདི་ནི་ལས་ཅི་བྱས་པ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལ་ལོགས་སུ་སྦྱོར་བའི་ལས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ།། འདི་བཞིན་དུ་མ་འོངས་པའི་དུས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ།། འདི་དག་ནི་ལྷའི་མིག་ལ་བརྟེན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པས་ལྷའི་མིག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། Ime vata bhontotiādīsu imeti dibbacakkhunā diṭṭhānaṃ nidassanavacanaṃ. Vatāti anusocanatthe nipāto. Bhontoti bhavanto. Duṭṭhu caritaṃ, duṭṭhuṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ; kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. “ཀྱེ་མ་སེམས་ཅན་འདི་དག་”ལ་སོགས་པ་ལ། “འདི་དག་”ཅེས་པ་ནི་ལྷའི་མིག་གིས་མཐོང་བ་རྣམས་མཚོན་པའི་ཚིག་གོ། “ཀྱེ་མ་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་བྱེད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། “ཤེས་ལྡན་དག་”ཅེས་པའོ།། ཉོན་མོངས་པས་རུལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་འམ། ཡང་ན་ཉེས་པར་སྤྱད་པས་ན་ཉེས་སྤྱོད་དོ།། ལུས་ཀྱིས་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་འམ། ལུས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཉེས་པར་སྤྱད་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དོ།། གཞན་དག་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ།། Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā, akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Tattha ‘‘natthi imesaṃ samaṇadhammo, assamaṇā ete’’ti vadanto antimavatthunā upavadati. ‘‘Natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā’’tiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti veditabbo. So ca jhānaṃ vā upavadeyya ajhānaṃ vā, ubhayathāpi ariyūpavādova hoti; atibhāriyaṃ kammaṃ, anantariyakammasadisaṃ, saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca, satekicchaṃ pana hoti. Tasmā yo ariyaṃ upavadati, tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti, ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ahaṃ āyasmantaṃ [Pg.334] idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamāhī’’ti khamāpetabbo. Sace pana navakataro hoti, vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe idañcidañca avacaṃ, taṃ me khamathā’’ti khamāpetabbo. Sace so nakkhamati, disāpakkanto vā hoti, sayaṃ vā gantvā saddhivihārike vā pesetvā khamāpetabbo. Sace nāpi gantuṃ na pesetuṃ sakkā hoti, ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti, tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti, ukkuṭikaṃ nisīditvā sace vuḍḍhatarā, vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ khamatu me so āyasmā’’ti vatvā khamāpetabbo. Sammukhā akhamantepi etadeva kātabbaṃ. Sace ekacārikabhikkhu hoti, neva tassa vasanaṭṭhānaṃ na gataṭṭhānaṃ paññāyati, ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me anussarato anussarato vippaṭisāro hoti, kiṃ karomī’’ti vattabbaṃ. So vakkhati ‘‘tumhe mā cintayittha, thero tumhākaṃ khamati, cittaṃ vūpasamethā’’ti. Tenapi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā ‘‘khamathā’’ti vattabbaṃ. Yadi so parinibbuto hoti, parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbo. Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ na maggāvaraṇaṃ hoti, pākatikameva hotīti. “འཕགས་པ་རྣམས་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཏེ་འཕགས་པ་རྣམས་དང་། ཐ་ན་ཁྱིམ་པ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་རྣམས་ལའང་གནོད་པར་འདོད་དེ། མཐར་ཐུག་གི་གཞི་ (antimavatthu) འམ། ཡང་ན་ཡོན་ཏན་ལ་སྐུར་བ་བཏབ་པས་སྐུར་བ་འདེབས་པ་དང་། གཤེ་བ་དང་། སྨོད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་“འདི་དག་ལ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་མེད་དེ། འདི་དག་ནི་དགེ་སྦྱོང་མ་ཡིན་ནོ།།”ཞེས་སྨྲ་བ་ནི་མཐར་ཐུག་གི་གཞིའི་སྒོ་ནས་སྐུར་བ་འདེབས་པའོ།། “འདི་དག་ལ་བསམ་གཏན་ནམ། རྣམ་ཐར་རམ། ལམ་མམ། འབྲས་བུ་མེད་དོ།།”ཞེས་སོགས་སྨྲ་བ་ནི་ཡོན་ཏན་ལ་སྐུར་བ་བཏབ་པས་སྐུར་བ་འདེབས་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། དེས་བསམ་གཏན་ཡོད་པ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་སམ། བསམ་གཏན་མེད་པ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་ཀྱང་རུང་། གཉིས་ཀའི་ཆ་ནས་འཕགས་པ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།། དེ་ནི་ལས་ཤིན་ཏུ་ལྕི་བ་སྟེ། མཚམས་མེད་པའི་ལས་དང་འདྲ་ཞིང་། མཐོ་རིས་ཀྱི་གེགས་དང་ལམ་གྱི་གེགས་སུ་འགྱུར་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་བཅོས་སུ་ཡོད་པ་ཞིག་གོ། དེའི་ཕྱིར་གང་ཞིག་འཕགས་པ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པ་དེས་དེའི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ། གལ་ཏེ་རང་ཉིད་ལས་རྒན་པ་ཡིན་ན། ཙོག་པུར་འདུག་ནས་“བདག་གིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ལ་འདི་དང་འདི་སྐད་སྨྲས་པས། དེ་བདག་ལ་བཟོད་པར་མཛོད།”ཅེས་བཟོད་པར་གསོལ་བར་བྱའོ།། གལ་ཏེ་གཞོན་པ་ཡིན་ན། ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཙོག་པུར་འདུག་ནས་ཐལ་མོ་སྦྱར་ཏེ། “བཙུན་པ། བདག་གིས་ཁྱེད་ལ་འདི་དང་འདི་སྐད་སྨྲས་པས། དེ་བདག་ལ་བཟོད་པར་མཛོད།”ཅེས་བཟོད་པར་གསོལ་བར་བྱའོ།། གལ་ཏེ་དེས་བཟོད་པར་མི་བཞེས་པའམ། ཡང་ན་ཕྱོགས་གཞན་དུ་གཤེགས་པ་ཡིན་ན། རང་ཉིད་སོང་བའམ། ཡང་ན་གནས་གཅིག་པ་བཏང་སྟེ་བཟོད་པར་གསོལ་བར་བྱའོ།། གལ་ཏེ་འགྲོ་བའམ་གཏོང་བར་མི་ནུས་ན། གཙུག་ལག་ཁང་དེར་གནས་པའི་དགེ་སློང་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ། གལ་ཏེ་གཞོན་པ་ཡིན་ན་ཙོག་པུར་འདུག་ལ། གལ་ཏེ་རྒན་པ་ཡིན་ན་རྒན་པའི་སྐབས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས། “བཙུན་པ། བདག་གིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆེ་གེ་མོ་ལ་འདི་དང་འདི་སྐད་སྨྲས་པས། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེས་བདག་ལ་བཟོད་པར་མཛད་དུ་གསོལ།”ཞེས་སྨྲས་ཏེ་བཟོད་པར་གསོལ་བར་བྱའོ།། མངོན་སུམ་དུ་བཟོད་པར་མི་བཞེས་པའི་ཚེ་ནའང་འདི་ཉིད་བྱའོ།། གལ་ཏེ་གཅིག་པུར་རྒྱུ་བའི་དགེ་སློང་ཞིག་ཡིན་ལ། དེའི་གནས་ས་དང་སོང་ས་གང་ཡང་མི་ཤེས་ན། དགེ་སློང་མཁས་པ་གཅིག་གི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ། “བཙུན་པ། བདག་གིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆེ་གེ་མོ་ལ་འདི་དང་འདི་སྐད་སྨྲས་པས། དེ་བདག་གིས་དྲན་ཞིང་དྲན་པ་ན་འགྱོད་པ་སྐྱེ་ན། བདག་གིས་ཅི་ཞིག་བྱ་”ཞེས་དྲིའོ།། དེས་འདི་སྐད་སྨྲ་བར་འགྱུར་ཏེ། “ཁྱེད་ཀྱིས་མ་སེམས་ཤིག གནས་བརྟན་དེས་ཁྱེད་ལ་བཟོད་པར་མཛད་དོ།། སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱིས་ཤིག”ཅེས་སོ།། དེས་ཀྱང་འཕགས་པ་དེ་གཤེགས་པའི་ཕྱོགས་ལ་གཏད་དེ་ཐལ་མོ་སྦྱར་ནས། “བཟོད་པར་མཛོད།”ཅེས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། གལ་ཏེ་དེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཉལ་ཁྲིའི་གནས་སམ། ཐ་ན་དུར་ཁྲོད་ཀྱི་བར་དུ་སོང་སྟེ་བཟོད་པར་གསོལ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ན་མཐོ་རིས་ཀྱི་གེགས་དང་ལམ་གྱི་གེགས་སུ་མི་འགྱུར་ཞིང་། སྔར་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ།། Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde, manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ punavacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadiso. Vuttampi cetaṃ – “ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་ལྟ་བའོ།། “ལོག་པར་ལྟ་བའི་ལས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ལས་སྣ་ཚོགས་པ་དང་། ལོག་པར་ལྟ་བ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་གཞན་དག་ཀྱང་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ།། འདིར་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་བཟུང་བས་འཕགས་པ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པ་དང་། ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་བཟུང་བས་ལོག་པར་ལྟ་བ་བསྡུས་ཟིན་ཀྱང་། འདི་གཉིས་བསྐྱར་དུ་གསུངས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ།། འཕགས་པ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་སྟེ་མཚམས་མེད་པ་དང་འདྲའོ།། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi. Taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149). “ཤཱ་རིའི་བུ་དཔེར་ན། དགེ་སློང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྡན་པ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གིས་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་ཀུན་ཤེས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ལྟར། ཤཱ་རིའི་བུ། ངས་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་འབྲས་བུ་འཐོབ་པར་སྨྲའོ།། ངག་དེ་མ་སྤངས་ཤིང་། སེམས་དེ་མ་སྤངས་ལ། ལྟ་བ་དེ་མ་བོར་ན། བསྐྱལ་བ་བཞིན་དུ་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།”ཞེས་སོ།། Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha – ལོག་པར་ལྟ་བ་ལས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་གཞན་གང་ཡང་མེད་དོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Nāhaṃ[Pg.335], bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃmahāsāvajjaṃ yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni bhikkhave, mahāsāvajjānī’’ti (a. ni. 1.310). “དགེ་སློང་དག ངས་ནི་ཆོས་གཞན་གཅིག་ཀྱང་འདི་ལྟར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་མ་མཐོང་སྟེ། དགེ་སློང་དག འདི་ལྟ་སྟེ་ལོག་པར་ལྟ་བའོ།། དགེ་སློང་དག ལོག་པར་ལྟ་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའི་མཐར་ཐུག་པའོ།།”ཞེས་སོ།། Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantarābhinibbattakkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā. Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto, vinassantā vā ettha nipatanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo. “ལུས་ཞིག་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ།། “ཤི་བའི་འོག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་ཕུང་པོ་ལེན་པའོ།། ཡང་ན་“ལུས་ཞིག་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཆད་པའོ།། “ཤི་བའི་འོག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་འཆི་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུའོ།། “ངན་སོང་”ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་དམྱལ་བའི་རྣམ་གྲངས་ཁོ་ནའོ།། དམྱལ་བ་ནི་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་སུ་གྲགས་པའི་བདེ་བ་ (aya) དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་བདེ་བའི་འབྱུང་ཁུངས་མེད་པའི་ཕྱིར་ངན་སོང་ (apāya) ངོ།། སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགྲོ་བ་དང་སྐྱབས་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ངན་འགྲོ་ (duggati) འམ། ཡང་ན་ཞེ་སྡང་མང་བའི་ཕྱིར་ཉེས་པར་བྱས་པའི་ལས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་འགྲོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ངན་འགྲོའོ།། རང་དབང་མེད་པར་ཉེས་པ་བྱེད་པ་རྣམས་དེར་ལྷུང་བའི་ཕྱིར་ལྷུང་བ་ (vinipāta) འམ། ཡང་ན་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་དུམ་བུར་ཞིག་བཞིན་དུ་འདིར་ལྷུང་བའི་ཕྱིར་ཡང་ལྷུང་བའོ།། འདི་ལ་རོ་མྱང་བར་བྱ་བའི་བདེ་བ་ (aya) གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་དམྱལ་བ་ (niraya) འོ།། Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti, tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā. Na duggati, mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti, so hi apāyo ceva duggati ca sukhato apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto, asurakāyasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāraṃ nirayameva dīpetīti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati. Saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho. Iti dibbena cakkhunātiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ. ཡང་ན་ངན་སོང་གི་སྒྲས་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་གསལ་བར་བྱེད་དེ། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་ནི་བདེ་འགྲོ་ལས་བྲལ་བས་ན་ངན་སོང་ཡིན། མཐུ་ཆེན་གྱི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ངན་འགྲོ་ནི་མ་ཡིན། ངན་འགྲོའི་སྒྲས་ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ་གསལ་བར་བྱེད་དེ། དེ་ནི་བདེ་བ་ལས་བྲལ་ཞིང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགྲོ་བར་གྱུར་པས་ན་ངན་སོང་ཡང་ཡིན་ལ་ངན་འགྲོ་ཡང་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་ལྷ་མིན་གྱི་ལུས་ལྟར་མ་ལྷུང་བས་ན་ལོག་པར་ལྷུང་བ་ནི་མ་ཡིན། ལོག་པར་ལྷུང་བའི་སྒྲས་ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ཚོགས་གསལ་བར་བྱེད་དེ། དེ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་གྱིས་ན་ངན་སོང་ཡང་ཡིན་ལ་ངན་འགྲོ་ཡང་ཡིན་ཞིང་། ལུས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཐམས་ཅད་ལས་ཉམས་ཤིང་ལྷུང་བས་ན་ལོག་པར་ལྷུང་བ་ཞེས་བྱའོ། །དམྱལ་བའི་སྒྲས་མནར་མེད་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་དུ་མའི་དམྱལ་བ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །ཉེ་བར་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་བའམ། དེར་མངོན་པར་གྲུབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལ་བྱེ་བྲག་ནི། དེ་ལ་བདེ་འགྲོའི་སྒྲས་མིའི་འགྲོ་བ་ཡང་འདུ་བར་བྱེད་དོ། །མཐོ་རིས་ཀྱི་སྒྲས་ལྷའི་འགྲོ་བ་ཁོ་ནའོ། །དེ་ལ་བཟང་བོའི་འགྲོ་བ་ནི་བདེ་འགྲོའོ། །གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པས་ན་མཐོ་རིས་སོ། །དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འཇིག་ཅིང་རབ་ཏུ་འཇིག་པའི་དོན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་ལྷའི་མིག་གིས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཚིག་གོ། Evaṃ dibbena cakkhunā passatīti ayamettha saṅkhepattho – dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati[Pg.336]. Yathākammūpagañāṇaṃ parittamahaggatātītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati. Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattatīti. དེ་ལྟར་ལྷའི་མིག་གིས་གཟིགས་སོ་ཞེས་པ་འདིའི་བསྡུས་དོན་ནི། ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཆུང་ངུ་དང་། ད་ལྟར་བ། ནང་དང་། ཕྱིའི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་བཞི་ལ་འཇུག་གོ། །ལས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཆུང་ངུ་དང་། རྒྱ་ཆེན་པོ། འདས་པ། ནང་དང་། ཕྱིའི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་ལྔ་ལ་འཇུག་གོ། །མ་འོངས་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཆུང་ངུ་དང་། རྒྱ་ཆེན་པོ། ཚད་མེད་པ། ལམ། མ་འོངས་པ། ནང་དང་། ཕྱི། བརྗོད་དུ་མེད་པའི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་བརྒྱད་ལ་འཇུག་གོ། Ākaṅkhamāno ca bhagavāti bhagavā icchamāno. Ekampi lokadhātuṃ passeyyāti ekaṃ cakkavāḷaṃ olokeyya. Sahassimpi cūḷanikanti ettha yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhānti virocamānā, tāva sahassadhā loko, esā sahassicūḷanikā nāma. Cūḷanikanti khuddakaṃ. Dvisahassimpi majjhimikaṃ lokadhātunti ettha sahassacakkavāḷānaṃ sahassabhāgena gaṇetvā dasasatasahassacakkavāḷaparimāṇā dvisahassī majjhimikā lokadhātu nāma. Ettakena buddhānaṃ jātikkhettaṃ nāma dassitaṃ. Bodhisattānañhi pacchimabhave devalokato cavitvā mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase ca mātukucchito nikkhamanadivase ca mahābhinikkhamanadivase ca sambodhidhammacakkapavattanaāyusaṅkhārossajjanaparinibbānadivasesu ca ettakaṃ ṭhānaṃ kampati. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཞེད་ན། ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་ནའོ། །འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཀྱང་གཟིགས་པར་འགྱུར་རོ། །ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གཅིག་ལ་གཟིགས་པར་འགྱུར་རོ། །སྟོང་སྤྱི་ཆུང་ངུ་ཞེས་པ་འདི་ལ། ཇི་སྲིད་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་འཁོར་ཞིང་། ཕྱོགས་རྣམས་སུ་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་མཛེས་པ་དེ་སྲིད་དུ་འཇིག་རྟེན་སྟོང་ཕྲག་གཅིག་ཡོད་པ་འདི་ནི་སྟོང་སྤྱི་ཆུང་ངུ་ཞེས་བྱའོ། །སྤྱི་ཆུང་ངུ་ཞེས་པ་ནི་ཆུང་ངུའོ། །སྟོང་གཉིས་བར་མའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཞེས་པ་འདི་ལ། འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་གཅིག་ལ་སྟོང་གིས་བསྒྱུར་ཏེ་བགྲངས་པས་འཁོར་ཡུག་ས་ཡ་གཅིག་གི་ཚད་ཡོད་པ་ནི་སྟོང་གཉིས་བར་མའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ཞེས་བྱ་བ་བསྟན་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་མཐའ་མའི་སྐྱེ་བ་ལ། ལྷའི་ཡུལ་ནས་འཕོས་ཏེ་མའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཉིན་མོ་དང་། མའི་མངལ་ནས་འབྱུང་བའི་ཉིན་མོ་དང་། མངོན་པར་འབྱུང་བའི་ཉིན་མོ་དང་། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་དང་། ཚེའི་འདུ་བྱེད་གཏོང་བ་དང་། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཉིན་མོ་རྣམས་སུ་གནས་འདི་ཙམ་གཡོ་བར་འགྱུར་རོ། ། Tisahassimpi. Mahāsahassimpi lokadhātunti sahassito paṭṭhāya tatiyāti tisahassī, paṭhamasahassiṃ sahassadhā katvā gaṇitaṃ majjhimikaṃ sahassadhā katvā gaṇitattā mahantehi sahassehi gaṇitāti mahāsahassī. Ettāvatā koṭisatasahassacakkavāḷaparimāṇo loko dassito hoti. Gaṇakaputtatissatthero pana evamāha – ‘‘na hi tisahassimahāsahassilokadhātuyā etaṃ parimāṇaṃ. Idañhi ācariyānaṃ sajjhāyamūlakaṃ vācāya parihīnaṭṭhānaṃ, dasakoṭisatasahassacakkavāḷaparimāṇaṃ pana ṭhānaṃ tisahassimahāsahassilokadhātu nāmā’’ti. Ettāvatā hi bhagavato āṇākkhettaṃ nāma dassitaṃ. Etasmiñhi antare āṭānāṭiyaparitta- (dī. ni. 3.275 ādayo) isigiliparitta- (ma. ni. 3.133 ādayo) dhajaggaparitta- (saṃ. ni. 1.249) bojjhaṅgaparittakhandhaparitta- (a. ni. 4.67) moraparitta- (jā. 1.2.17-18) mettaparitta- (khu. pā. 9.1 ādayo; su. ni. 143 ādayo) ratanaparittānaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) āṇā pharati. སྟོང་གསུམ་གྱི་སྟོང་ཆེན་པོའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི། སྟོང་ཕྲག་གཅིག་ནས་བརྩམས་ཏེ་གསུམ་པ་ཡིན་པས་ན་སྟོང་གསུམ་མོ། །སྟོང་དང་པོ་དེ་སྟོང་ཕྲག་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་བགྲངས་ཤིང་། བར་མ་དེ་ཡང་སྟོང་ཕྲག་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་བགྲངས་པས་ན། སྟོང་ཕྲག་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲངས་པའི་ཕྱིར་སྟོང་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་འབུམ་གྱི་ཚད་ཡོད་པའི་འཇིག་རྟེན་བསྟན་པ་ཡིན། རྩིས་རིག་པའི་བུ་ཏི་སའི་གནས་བརྟན་གྱིས་ནི་འདི་སྐད་དུ། “སྟོང་གསུམ་གྱི་སྟོང་ཆེན་པོའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་ཚད་ནི་འདི་ཙམ་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་ཁ་ཏོན་གྱི་རྩ་བ་ལས་ངག་ཉམས་པའི་གནས་ཡིན་ལ། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་ས་ཡ་གཅིག་གི་ཚད་ཡོད་པའི་གནས་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་སྟོང་ཆེན་པོའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས། འདི་ཙམ་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའི་ཞིང་བསྟན་པ་ཡིན། གནས་འདིའི་བར་དུ་ལྕང་ལོ་ཅན་གྱི་སྲུང་བ་དང་། དྲང་སྲོང་རི་བོའི་སྲུང་བ་དང་། རྒྱལ་མཚན་གྱི་སྲུང་བ་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་སྲུང་བ་དང་། ཕུང་པོའི་སྲུང་བ་དང་། རྨ་བྱའི་སྲུང་བ་དང་། བྱམས་པའི་སྲུང་བ་དང་། དཀོན་མཆོག་གི་སྲུང་བ་རྣམས་ཀྱི་བཀའ་འཕྲོ་བར་འགྱུར་རོ། ། Yāvatakaṃ vā pana ākaṅkheyyāti yattakaṃ vā iccheyya. Iminā visayakkhettaṃ dassitaṃ. Buddhānañhi visayakkhettassa pamāṇaparicchedo nāma natthi[Pg.337], natthikabhāve cassa imaṃ upamaṃ āharanti – koṭisatasahassacakkavāḷamhi yāva brahmalokā sāsapehi pūretvā sace koci puratthimāya disāya ekacakkavāḷe ekaṃ sāsapaṃ pakkhipanto āgaccheyya, sabbepi te sāsapā parikkhayaṃ gaccheyyuṃ. Na tveva puratthimāya disāya cakkavāḷāni. Dakkhiṇādīsupi eseva nayo. Tattha buddhānaṃ avisayo nāma natthi. Tāvatakaṃ passeyyāti tattakaṃ olokeyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato dibbacakkhūti dibbacakkhukathaṃ niṭṭhāpesi. ཡང་ན་ཇི་ཙམ་བཞེད་པ་དེ་སྲིད་དུ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་དེ་སྲིད་དོ། །འདིས་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་བསྟན་ཏོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ལ་ནི་ཚད་ཀྱི་ངེས་པ་མེད་དེ། དེ་མེད་པའི་དཔེ་རུ་འདི་སྐད་དུ། འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་འབུམ་གྱི་ནང་དུ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བར་དུ་ཡུངས་ཀར་གྱིས་བཀང་སྟེ། གལ་ཏེ་མི་ཞིག་གིས་ཤར་ཕྱོགས་སུ་འཁོར་ཡུག་གཅིག་ལ་ཡུངས་ཀར་གཅིག་རེ་འདོར་བཞིན་སོང་ན། ཡུངས་ཀར་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི། ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་འཁོར་ཡུག་རྣམས་ནི་ཟད་པར་མི་འགྱུར་རོ། །ལྷོ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་སུ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་གྱུར་པ་ནི་གང་ཡང་མེད་དོ། །དེ་སྲིད་དུ་གཟིགས་པར་འགྱུར་རོ། །ཞེས་པ་ནི་དེ་ཙམ་དུ་གཟིགས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལྷའི་མིག་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པའོ་ཞེས་ལྷའི་མིག་གི་གཏམ་རྫོགས་སོ། ། Kathaṃ bhagavā paññācakkhunāpi vivaṭacakkhūti kenappakārena paññācakkhunā apihitacakkhu? Mahāpañño puthupaññotiādikaṃ tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti pariyosānaṃ heṭṭhā vuttatthameva. ཇི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་ཀྱང་སྤྱན་བྱེ་བ་ཡིན་ཞེ་ན། རྣམ་པ་གང་གིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་མ་བཀབ་པ་ཡིན། ཤེས་རབ་ཆེ་བ་དང་ཤེས་རབ་ཡངས་པ་ལ་སོགས་པ་ནས། དེ་ལ་འདི་ལྟ་སྟེ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ལྷག་པར་མཛེས་པའི་བར་གྱི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ། ། Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesaṃ dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassa samantacakkhūti, tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ dhammacakkhūti. Lokaṃ volokento addasa satteti satte addakkhi. Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ, te apparajakkhā. Yesaṃ taṃ mahantaṃ, te mahārajakkhā. Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni, te tikkhindriyā. Yesaṃ tāni mudūni, te mudindriyā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā, te svākārā. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ te suviññāpayā. Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti, te paralokavajjabhayadassāvino nāma. སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སོ། །ཡེ་ཤེས་འདི་གཉིས་ཀྱི་མིང་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱ་ལ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཀུན་ཏུ་སྤྱན་ཞེས་བྱ་ཞིང་། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་གསུམ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་ཤིང་སེམས་ཅན་རྣམས་གཟིགས་སོ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་མཐོང་བའོ། །རྡུལ་ཆུང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་ཆུང་བ་རྣམས་ནི་རྡུལ་ཆུང་བའོ། །གང་དག་ལ་དེ་ཆེ་བ་ནི་རྡུལ་ཆེ་བའོ། །གང་དག་གི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་རྣོ་བ་ནི་དབང་པོ་རྣོན་པོའོ། །གང་དག་གི་དེ་དག་རྟུལ་བ་ནི་དབང་པོ་རྟུལ་པོའོ། །གང་དག་གི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་བཟང་བ་ནི་རྣམ་པ་བཟང་བའོ། །གང་དག་གིས་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་རྟོགས་ཤིང་། བདེ་བླག་ཏུ་གོ་བར་ནུས་པ་ནི་གོ་སླ་བའོ། །གང་དག་གིས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། Uppaliniyanti uppalavane. Itaresupi eseva nayo. Antonimuggaposīnīti yāni antonimuggāneva posiyanti. Udakaṃ accuggamma tiṭṭhantīti udakaṃ atikkamitvā tiṭṭhanti. Tattha yāni yāni accuggamma ṭhitāni, tāni tāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni. Yāni samodakaṃ ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni. Yāni udakā anuggatāni antonimuggaposīni, tāni tatiyadivaseva pupphanakāni. Udakā pana anuggatāni aññānipi sarogauppalāni nāma atthi, yāni neva pupphissanti, macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti, tāni pāḷiṃ nārūḷhāni, āharitvā pana dīpetabbānīti dīpitāni. ཨུཏྤལ་གྱི་མཚོ་ལས་ཞེས་པ་ནི་ཨུཏྤལ་གྱི་ཚལ་ལས་སོ། །གཞན་དག་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཆུའི་ནང་དུ་བྱིང་ཞིང་འཚོ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཆུའི་ནང་དུ་བྱིང་བཞིན་དུ་སྐྱེ་འཕེལ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །ཆུ་ལས་མངོན་པར་འཕགས་ཏེ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལས་བརྒལ་ཏེ་གནས་པའོ། །དེ་ལ་གང་དང་གང་མངོན་པར་འཕགས་ཏེ་གནས་པ་དེ་དག་ནི་ཉི་མའི་འོད་ཟེར་གྱི་རེག་པ་ལ་སྒུག་བཞིན་དུ་གནས་ཏེ་དེ་རིང་བཞད་པར་འགྱུར་བའོ། །གང་དག་ཆུ་དང་མཉམ་པར་གནས་པ་དེ་དག་ནི་སང་བཞད་པར་འགྱུར་བའོ། །གང་དག་ཆུ་ལས་མ་ཐོན་པར་ཆུའི་ནང་དུ་བྱིང་ཞིང་འཚོ་བ་དེ་དག་ནི་ཉིན་གསུམ་པ་ཁོ་ན་ལ་བཞད་པར་འགྱུར་བའོ། །ཆུ་ལས་མ་ཐོན་པའི་ཨུཏྤལ་ནད་པ་གཞན་དག་ཀྱང་ཡོད་དེ། དེ་དག་ནི་ནམ་ཡང་མི་བཞད་པར་ཉ་དང་རུས་སྦལ་གྱི་ཟས་སུ་འགྱུར་བ་ཁོ་ནའོ། །དེ་དག་ནི་ལུང་དུ་མ་འཁོད་ཀྱང་། འདིར་བཀོད་དེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསལ་བར་བྱས་སོ། ། Yatheva [Pg.338] hi tāni catubbidhapupphāni, evameva ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā. Yassa puggalassa udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajīyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo. Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento ajja pupphanakāni ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni vipañcitaññūti evaṃ sabbākārato ca addasa. Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiṃyeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti, padaparamānaṃ anāgatatthāya vāsanā hoti. ཇི་ལྟར་མེ་ཏོག་རྣམ་པ་བཞི་པོ་དེ་དག་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་མགོ་སྨོས་པས་གོ་བ་དང་། སྤྲོས་པས་གོ་བ་དང་། བཀྲི་བར་བྱ་བ་དང་། ཚིག་ལ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་སྟེ་གང་ཟག་བཞི་ཡོད་དོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་ལ་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱིས་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་འདི་ནི་མགོ་སྨོས་པས་གོ་བའི་གང་ཟག་ཅེས་བྱའོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་ལ་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བཤད་པའི་དོན་རྒྱས་པར་བཀྲལ་བའི་ཚེ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་འདི་ནི་སྤྲོས་པས་གོ་བའི་གང་ཟག་ཅེས་བྱའོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་ལ་ལུང་ནོད་པ་དང་། ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་དང་། ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བསྟེན་པ་དང་། བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་དང་། ཉེ་བར་གཏུགས་པ་ལས་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་འདི་ནི་བཀྲི་བར་བྱ་བའི་གང་ཟག་ཅེས་བྱའོ། །གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་མང་དུ་ཐོས་ཀྱང་། མང་དུ་སྨྲས་ཀྱང་། མང་དུ་བཟུང་ཡང་། མང་དུ་བཀླགས་ཀྱང་། སྐྱེ་བ་དེ་ལ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་མི་འགྱུར་བ་འདི་ནི་ཚིག་ལ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའི་གང་ཟག་ཅེས་བྱའོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཨུཏྤལ་གྱི་ཚལ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ལ་གཟིགས་ཚེ། དེ་རིང་བཞད་པར་འགྱུར་བ་ནི་མགོ་སྨོས་པས་གོ་བ་དང་། སང་བཞད་པར་འགྱུར་བ་ནི་སྤྲོས་པས་གོ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གཟིགས་སོ། །དེ་ལ་གང་ཟག་གསུམ་པོ་དེ་དག་ལ་ནི་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པས་དོན་གྲུབ་པར་བྱེད་ལ། ཚིག་ལ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་རྣམས་ལ་ནི་མ་འོངས་པའི་དོན་དུ་བག་ཆགས་སུ་འགྱུར་རོ། ། Rāgacaritotiādīsu rajjanavasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti rāgacarito. Dussanavasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti dosacarito. Muyhanavasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti mohacarito. Vitakkanavasena ūhanavasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti vitakkacarito. Okappanasaddhāvasena ārammaṇe caraṇaṃ etassa atthīti saddhācarito. Ñāṇameva caraṇaṃ, ñāṇena vā caraṇaṃ, ñāṇassa vā caraṇaṃ, ñāṇato vā caraṇaṃ etassa atthīti ñāṇacarito. Rāgacaritassāti rāgussadassa rāgabahulassa. Paratopi eseva nayo. འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་ལ་སོགས་པ་ལ། ཆགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་ནོ། །སྡང་བའི་ཚུལ་གྱིས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཞེ་སྡང་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་ནོ། །རྨོངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་གཏི་མུག་གི་སྤྱོད་པ་ཅན་ནོ། །རྟོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སམ་དཔྱོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་རྣམ་པར་རྟོག་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་ནོ། །མོས་ཤིང་དད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་དད་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་ནོ། །ཡེ་ཤེས་ཉིད་སྤྱོད་པ་ཡིན་པའམ། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སྤྱོད་པའམ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པའམ། ཡེ་ཤེས་ལས་སྤྱོད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་ནོ། །འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་ལ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་ཤིང་འདོད་ཆགས་མང་བའོ། །འོག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། Asubhakathaṃ kathetīti uddhumātakādidasavidhaṃ asubhapaṭisaṃyuttakathaṃ ācikkhati. Vuttañhetaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti (a. ni. 9.1). Mettābhāvanaṃ ācikkhatīti mettābhāvanaṃ cittasinehanaṃ katheti. Vuttañhetaṃ – ‘‘mettā bhāvetabbā byāpādassa pahānāyā’’ti. Uddeseti sajjhāyane. Paripucchāyāti aṭṭhakathāya. Kālena dhammassavaneti yuttappattakāle uttari pariyattidhammassavane. Dhammasākacchāyāti aññehi saddhiṃ sākacchāya. Garusaṃvāseti garūnaṃ payirupāsane. Nivesetīti ācariyānaṃ santike patiṭṭhāpeti. Ānāpānassatiṃ ācikkhatīti [Pg.339] ānāpānassatisampayuttakammaṭṭhānaṃ katheti. Vuttañhetaṃ – ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1). Pasādanīyaṃ nimittaṃ ācikkhatīti cūḷavedalla- (ma. ni. 1.460 ādayo) mahāvedallā- (ma. ni. 1.449 ādayo) dipasādajanakaṃ suttaṃ katheti. Buddhasubodhinti buddhassa bhagavato buddhattapaṭivedhaṃ. Dhammasudhammatanti navavidhalokuttaradhammassa svākkhātataṃ. Saṅghasuppaṭipattinti aṭṭhavidhaariyasaṅghassa suppaṭipannatādisuṭṭhupaṭipattiṃ. Sīlāni ca attanoti attano santakasīlāni ca. Ācikkhati vipassanānimittanti udayabbayādipaṭisaṃyuttaṃ katheti. Aniccākāranti hutvā abhāvākāraṃ. Dukkhākāranti udayabbayapaṭipīḷanākāraṃ. Anattākāranti avasavattanākāraṃ. མི་སྡུག་པའི་གཏམ་བརྗོད་པ་ནི། བམ་པོ་ལ་སོགས་པ་མི་སྡུག་པ་རྣམ་པ་བཅུ་དང་འབྲེལ་བའི་གཏམ་བཤད་པའོ། འདི་སྐད་དུ། ‘འདོད་ཆགས་སྤང་བའི་ཕྱིར་མི་སྡུག་པ་བསྒོམ་པར་བྱའོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་བཤད་པ་ནི། སེམས་གཤིན་པར་བྱེད་པའི་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་བརྗོད་པའོ། འདི་སྐད་དུ། ‘གནོད་སེམས་སྤང་བའི་ཕྱིར་བྱམས་པ་བསྒོམ་པར་བྱའོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ལུང་ནོད་པ་ནི་ཁ་ཏོན་བྱེད་པ་ལའོ། ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ནི་དོན་འགྲེལ་ལའོ། དུས་སུ་ཆོས་ཉན་པ་ནི་རིགས་ཤིང་འཚམ་པའི་དུས་སུ་གོང་མའི་ལུང་གི་ཆོས་ཉན་པ་ལའོ། ཆོས་གླེང་བ་ནི་གཞན་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བགྲོ་གླེང་བྱེད་པ་ལའོ། བླ་མ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ནི་བླ་མ་རྣམས་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ལའོ། འགོད་པ་ནི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་འགོད་པའོ། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བའི་དྲན་པ་བཤད་པ་ནི། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བའི་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞི་བརྗོད་པའོ། འདི་སྐད་དུ། ‘རྣམ་པར་རྟོག་པ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བའི་དྲན་པ་བསྒོམ་པར་བྱའོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། དད་པ་སྐྱེ་བའི་མཚན་མ་བཤད་པ་ནི། ཆོས་ཀྱི་གླེང་གཞི་ཆུང་ངུ་དང་ཆོས་ཀྱི་གླེང་གཞི་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་དད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་མདོ་སྡེ་བཤད་པའོ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བཟང་པོ་ནི། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་རྟོགས་པའོ། ཆོས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་བཟང་པོ་ནི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་དགུ་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། དགེ་འདུན་གྱི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ནི། འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་རྣམ་པ་བརྒྱད་ཀྱི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་སྒྲུབ་པའོ། རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ནི། རང་ལ་ཡོད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་སོ། ལྷག་མཐོང་གི་མཚན་མ་བཤད་པ་ནི། སྐྱེ་འཇིག་ལ་སོགས་པ་དང་འབྲེལ་བའི་གཏམ་བརྗོད་པའོ། མི་རྟག་པའི་རྣམ་པ་ནི། བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པའོ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པ་ནི། སྐྱེ་འཇིག་གིས་གནོད་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་པའོ། བདག་མེད་པའི་རྣམ་པ་ནི། རང་དབང་དུ་མི་རུང་བའི་རྣམ་པའོ། Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani ṭhitova, na hi tattha ṭhitassa dassanatthaṃ abhimukhe gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthi. Tathūpamanti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā selapabbatamuddhanti ṭhitova cakkhunā puriso samantato janataṃ passeyya. Sumedha sundarapañña sabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtañca janataṃ avekkhassu upadhārayatu upaparikkhatu. ‘རི་བོའི་རྩེ་མོར་བྲག་ལ་གནས་པ་བཞིན།’ ཞེས་པ་ནི། རྡོ་ལས་གྲུབ་པའི་རི་བོ་མཐོན་པོའི་རྩེ་མོར་ལངས་ཏེ་གནས་པ་ཉིད་དེ། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེར་གནས་པ་ལ་ནི་བལྟ་བའི་ཕྱིར་མགོ་བོ་བཏེག་པ་དང་མཇིང་པ་བསྲིང་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་མི་དགོས་པའི་ཕྱིར་རོ། ‘དེ་དང་འདྲ་བར།’ ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་མཚུངས་པའི་རྡོ་རིའི་དཔེའོ། འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་རྡོ་རིའི་རྩེ་མོར་ལངས་ཏེ་གནས་པའི་མིག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་མཐའ་སྐོར་གྱི་སྐྱེ་བོ་ཀུན་ལ་བལྟ་བ་བཞིན་ནོ། ‘བློ་བཟང་’ ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་བཟང་པོ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་མིག་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི། ཆོས་ལས་གྲུབ་པ་སྟེ་ཤེས་རབ་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱི་ཁང་བཟང་ལ་གཤེགས་ནས། རང་ཉིད་མྱ་ངན་དང་བྲལ་བས་མྱ་ངན་གྱིས་ནོན་པ་དང་སྐྱེ་རྒས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་གཟིགས་ཤིག རྗེས་སུ་གཟིགས་ཤིག ཡོངས་སུ་བརྟག་པར་མཛོད་ཅིག Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā hi pabbatapādasāmantā mahantaṃ khettaṃ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭiyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyya, caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa, atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ na kedārapāḷiyo na kuṭiyo na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ, kuṭikāsu pana aggijālamattameva paññāyeyya. Evaṃ dhammapāsādaṃ āruyha sattakāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti, rattiṃ khittasarā viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te evassa dūrepi ṭhitā āpāthaṃ gacchanti, te eva aggi viya himavantapabbato viya ca. Vuttampi cetaṃ – འདིར་དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་རི་ཞོལ་གྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཞིང་ས་ཆེན་པོ་ཞིག་བྱས་ཏེ། དེའི་ཞིང་ཡུར་གྱི་འགྲམ་དུ་སྤྱིལ་བུ་རྣམས་བཅོས་ནས་མཚན་མོ་མེ་སྤར་བར་བྱེད་ལ། ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་ནག་ཆེན་པོ་ཡོད་པར་གྱུར་ན། དེ་ནས་རི་དེའི་རྩེ་མོར་ལངས་ཏེ་མིག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་ས་ལ་བལྟ་བའི་ཚེ། ཞིང་ས་དང་། ཞིང་ཡུར་གྱི་འགྲམ་དང་། སྤྱིལ་བུ་དང་། དེར་ཉལ་བའི་མི་རྣམས་ཀྱང་མི་སྣང་མོད། འོན་ཀྱང་སྤྱིལ་བུ་རྣམས་ཀྱི་ནང་གི་མེ་ལྕེ་ཙམ་ཞིག་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་ཁང་བཟང་ལ་གཤེགས་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ལ་གཟིགས་པའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ། སེམས་ཅན་གང་དག་དགེ་བའི་རྩ་བ་མ་བསྐྲུན་པ་རྣམས་ནི། གཙུག་ལག་ཁང་གཅིག་གི་ནང་དུ་པུས་མོ་གཡས་པའི་འགྲམ་དུ་འཁོད་ཀྱང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་མི་འགྱུར་ཏེ། མཚན་མོ་འཕངས་པའི་མདའ་བཞིན་ནོ། གང་དག་དགེ་བའི་རྩ་བ་བསྐྲུན་པའི་གདུལ་བྱའི་གང་ཟག་རྣམས་ནི། ཐག་རིང་པོར་གནས་ཀྱང་སྤྱན་གྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་ནི་མེ་བཞིན་དང་གངས་རི་ལྟ་བུའོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Dūre santo pakāsenti, himavantova pabbato; Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti. (dha. pa. 304; netti. 11); “སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཐག་རིང་ནའང་གསལ། །གངས་ཅན་རི་བོ་ཇི་བཞིན་ནོ། །དམ་པ་མ་ཡིན་འདི་ན་མི་སྣང་སྟེ། །མཚན་མོ་འཕངས་པའི་མདའ་བཞིན་ནོ། །” Sabbaññutaññāṇanti [Pg.340] ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū. Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti pañceva neyyapathā honti. Sabbaññussa bhāvo sabbaññutā, sabbaññutā eva ñāṇaṃ ‘‘sabbaññutāñāṇa’’nti vattabbe ‘‘sabbaññutaññāṇa’’nti vuttaṃ. Sabbaññūti ca kamasabbaññū sakiṃsabbaññū satatasabbaññū sattisabbaññū ñātasabbaññūti pañcavidhā sabbaññuno siyuṃ. Tesu kamena sabbajānanakālāsambhavato kamasabbaññutā na hoti, sakiṃ sabbārammaṇaggahaṇābhāvato sakiṃsabbaññutā na hoti, cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārammaṇacittasambhavato bhavaṅgacittavirodhato yuttiabhāvato ca satatasabbaññutā na hoti, parisesato sabbajānanasamatthatāya sattisabbaññutā vā siyā, viditasabbadhammattā ñātasabbaññutā vā, sattisabbaññuno sabbajānanattaṃ natthīti tampi na yujjati, ‘‘na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci…pe… samantacakkhū’’ti vuttattā ñātasabbaññutā eva yujjati. Evañhi sati kiccato asammohato kāraṇasiddhito āvajjanapaṭibaddhato sabbaññutameva hotīti. Tena ñāṇenāti tena sabbajānanañāṇena. ‘ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་’ ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཤེས་བྱའི་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ན་ ‘ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་’ ཞེས་བྱའོ། འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི། འདུ་བྱེད་དང་། འགྱུར་བ་དང་། མཚན་ཉིད་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། བཏགས་པ་སྟེ་ཤེས་བྱའི་ལམ་ལྔ་པོ་འདི་ཉིད་དོ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་ ‘ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་’ ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ‘ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ལ་ནི། རིམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་། རྟོགས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད་དོ། དེ་དག་གི་ནང་ནས་རིམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་ཤེས་པའི་དུས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། རིམ་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནོ། ཅིག་ཅར་དམིགས་པ་ཐམས་ཅད་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཅིག་ཅར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནོ། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་དམིགས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་སེམས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཡིད་ཀྱི་གནས་སྐབས་ཀྱི་སེམས་དང་འགལ་བའི་ཕྱིར་དང་། རིགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ན། རྒྱུན་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནོ། ལྷག་མ་ལས་ཐམས་ཅད་ཤེས་པའི་ནུས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དམ། ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རྟོགས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ནུས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ལ་ནི་ཐམས་ཅད་ཤེས་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ཡང་མི་རིགས་ཏེ། ‘ཁོང་ལ་འདི་ན་མ་གཟིགས་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད། ... ཀུན་ཏུ་སྤྱན་དང་ལྡན་པའོ།’ ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། རྟོགས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཁོ་ན་རིགས་སོ། འདི་ལྟར་ཡོད་ན་བྱ་བ་དང་། མ་རྨོངས་པ་དང་། རྒྱུ་གྲུབ་པ་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ། ‘ཡེ་ཤེས་དེས་’ ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དེས་སོ། Puna aparena pariyāyena sabbaññubhāvasādhanatthaṃ ‘‘na tassā’’ti gāthamāha. Tattha na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcīti tassa tathāgatassa idha imasmiṃ tedhātuke loke imasmiṃ paccuppannakāle vā paññācakkhunā adiṭṭhaṃ nāma kiñci appamattakampi na atthi na saṃvijjati. Atthīti idaṃ vattamānakālikaṃ ākhyātapadaṃ, iminā paccuppannakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Gāthābandhasukhatthaṃ panettha da-kāro payutto. Atho aviññātanti ettha athoti vacanopādāne nipāto. Aviññātanti atītakālikaṃ aviññātaṃ nāma kiñci dhammajātaṃ nāhosīti pāṭhaseso. Abyayabhūtassa atthi-saddassa gahaṇe pāṭhasesaṃ vināpi yujjatiyeva. Iminā atītakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Ajānitabbanti anāgatakālikaṃ ajānitabbaṃ nāma dhammajātaṃ na bhavissati natthīti. Iminā anāgatakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Jānanakiriyāvisesamattameva vā ettha a-kāro. Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyanti ettha yaṃ tekālikaṃ vā kālavinimuttaṃ vā neyyaṃ jānitabbaṃ kiñci dhammajātaṃ atthi, taṃ sabbaṃ tathāgato abhiññāsi adhikena sabbaññutaññāṇena [Pg.341] jāni paṭivijjhi, ettha atthi-saddena tekālikassa kālavimuttassa ca gahaṇā atthi-saddo abyayabhūtoyeva daṭṭhabbo. Tathāgato tena samantacakkhūti kālavasena okāsavasena ca nippadesattā samantā sabbato pavattaṃ ñāṇacakkhu assāti samantacakkhu, tena yathāvuttena kāraṇena tathāgato samantacakkhu sabbaññūti vuttaṃ hoti. Imissā gāthāya puggalādhiṭṭhānāya desanāya sabbaññutaññāṇaṃ sādhitaṃ. ཡང་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། ‘ཁོང་ལ་མ་གཟིགས་པ་’ ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ ‘ཁོང་ལ་འདི་ན་མ་གཟིགས་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་’ ཅེས་པ་ནི། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་ལ་འདི་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདིའམ། ཡང་ན་ད་ལྟར་གྱི་དུས་འདིར་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་མ་གཟིགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་རྡུལ་ཙམ་ཡང་མེད་དེ་མི་དམིགས་སོ། ‘ཡོད་’ ཅེས་པ་ནི་ད་ལྟར་བའི་དུས་ཀྱི་ཚིག་གྲོགས་ཏེ། འདིས་ད་ལྟར་བའི་དུས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། འདིར་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་སྡེབ་སྦྱོར་བདེ་བའི་ཕྱིར་ ‘ད་’ (da) ཡིག་སྦྱར་བའོ། ‘ཡང་མ་ཤེས་པ་’ ཞེས་པ་ལ། ‘ཡང་’ (atho) ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་རྒྱན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ། ‘མ་ཤེས་པ་’ ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་དུས་ཀྱི་མ་ཤེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བྱུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ། མི་འགྱུར་བའི་སྒྲ་ ‘ཡོད་’ ཅེས་པ་བཟུང་ན། ཚིག་གི་ལྷག་མ་མེད་པར་ཡང་རིགས་པ་ཉིད་དོ། འདིས་འདས་པའི་དུས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། ‘མི་ཤེས་པར་བྱ་བ་’ ཞེས་པ་ནི། མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་མི་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་མི་འབྱུང་ཞིང་མེད་དོ་ཞེས་པའོ། འདིས་མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། ཡང་ན་འདིར་ ‘ཨ་’ (a) ཡིག་ནི་ཤེས་པའི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ཙམ་མོ། ‘ཤེས་བྱ་ཅི་ཡོད་ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མཁྱེན།’ ཞེས་པ་ལ། འདིར་དུས་གསུམ་པའམ། ཡང་ན་དུས་ལས་འདས་པའི་ཤེས་བྱ་སྟེ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཅི་ཡོད་པ་དེ་ཐམས་ཅད། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ལྷག་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་པར་མཁྱེན་ཏེ། མཁྱེན་ཅིང་རྟོགས་སོ། འདིར་ ‘ཡོད་’ ཅེས་པའི་སྒྲས་དུས་གསུམ་པ་དང་དུས་ལས་འདས་པ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། ‘ཡོད་’ ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་མི་འགྱུར་བའི་སྒྲ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ‘དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དེ་ནི་དེས་ན་ཀུན་ཏུ་སྤྱན་དང་ལྡན་པའོ།’ ཞེས་པ་ནི། དུས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་ཕྱོགས་རེས་མ་བསྡུས་པར་ཀུན་ནས་ཀུན་ཏུ་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་མངའ་བས་ན་ ‘ཀུན་ཏུ་སྤྱན་’ ཏེ། གོང་དུ་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་དེས་ན། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་བསྟན་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་བསྒྲུབས་སོ། Na itihitihanti ‘‘evaṃ kira āsi, evaṃ kira āsī’’ti na hoti. Na itikirāyāti ‘‘evaṃ kira eta’’nti na hoti. Na paramparāyāti paramparakathāyāpi na hoti. Na piṭakasampadāyāti amhākaṃ piṭakatantiyā saddhiṃ sametīti na hoti. Na takkahetūti takkaggāhenapi na hoti. Na ākāraparivitakkenāti ‘‘sundaramidaṃ kāraṇa’’nti evaṃ kāraṇaparivitakkenapi na hoti. Na diṭṭhinijjhānakkhantiyāti amhākaṃ nijjhāyitvā khamitvā gahitadiṭṭhiyā saddhiṃ sametītipi na hoti. ‘ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་’ ཞེས་པ་ནི། ‘འདི་ལྟར་གྲགས་སོ། འདི་ལྟར་གྲགས་སོ།’ ཞེས་པ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའོ། ‘གཏམ་རྒྱུད་ལས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་’ ཞེས་པ་ནི། ‘འདི་ནི་འདི་ལྟར་རོ།’ ཞེས་པ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའོ། ‘བརྒྱུད་པ་ལས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་’ ཞེས་པ་ནི། བརྒྱུད་པའི་གཏམ་ལས་ཀྱང་མ་ཡིན་པའོ། ‘སྡེ་སྣོད་དང་མཐུན་པ་ལས་མ་ཡིན་པ་’ ཞེས་པ་ནི། ངེད་ཅག་གི་སྡེ་སྣོད་ཀྱི་རྒྱུད་དང་མཐུན་ནོ་ཞེས་པ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའོ། ‘རྟོག་གེ་ལ་བརྟེན་པ་མ་ཡིན་པ་’ ཞེས་པ་ནི། རྟོག་གེས་འཛིན་པ་ལས་ཀྱང་མ་ཡིན་པའོ། ‘ཚུལ་ལ་བརྟག་པ་ལས་མ་ཡིན་པ་’ ཞེས་པ་ནི། ‘རྒྱུ་མཚན་འདི་ནི་བཟང་པོའོ།’ ཞེས་པ་ལྟར་རྒྱུ་མཚན་ལ་བརྟག་པ་ལས་ཀྱང་མ་ཡིན་པའོ། ‘ལྟ་བ་ལ་བརྟག་ཅིང་བཟོད་པ་ལས་མ་ཡིན་པ་’ ཞེས་པ་ནི། ངེད་ཅག་གིས་བརྟགས་ཤིང་བཟོད་དེ་བཟུང་བའི་ལྟ་བ་དང་མཐུན་ནོ་ཞེས་པ་ལྟ་བུ་ཡང་མ་ཡིན་པའོ། Atha vāpi samādhinti ettha samādhinti kusalacittekaggatā samādhi. Kenaṭṭhena samādhīti? Samādhānaṭṭhena. Kimidaṃ samādhānaṃ nāma? Ekārammaṇe cittacetasikānaṃ samaṃ sammā ca ādhānaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Tasmā yassa dhammassa ānubhāvena ekārammaṇe cittacetasikā samaṃ sammā ca avikkhippamānā avippakiṇṇā ca hutvā tiṭṭhanti, idaṃ samādhānanti veditabbaṃ. Tassa kho pana samādhissa – ‘ཡང་ན་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་’ ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་དགེ་བའི་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དོ། དོན་གང་གིས་ན་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཞེ་ན། མཉམ་པར་འཇོག་པའི་དོན་གྱིས་སོ། མཉམ་པར་འཇོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཅི་ཞེ་ན། དམིགས་པ་གཅིག་ལ་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་མཉམ་པ་དང་ཡང་དག་པར་འཇོག་པ་སྟེ་གནས་པར་བྱེད་པ་ལ་བརྗོད་དོ། དེ་ལྟ་བས་ན། ཆོས་གང་གི་མཐུས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་མཉམ་པ་དང་ཡང་དག་པར་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་ཤིང་འཐོར་བ་མེད་པར་གནས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི། མཉམ་པར་འཇོག་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་ལ་ནི། ‘‘Lakkhaṇaṃ tu avikkhepo, vikkhepaddhaṃsanaṃ raso; Akampanamupaṭṭhānaṃ, padaṭṭhānaṃ sukhaṃ pana’’. (paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.3); “མཚན་ཉིད་རྣམ་པར་མི་གཡེང་ཉིད། །བྱེད་ལས་གཡེང་བ་འཇོམས་པ་ཡིན། །ཉེ་བར་གནས་པ་མི་གཡོ་ཉིད། །ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་བདེ་བ་ཡིན། །” Samādhi anāvilaacalabhāvena ārammaṇe tiṭṭhatīti ṭhiti. Parato padadvayaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Api ca sampayuttadhamme ārammaṇamhi sampiṇḍetvā tiṭṭhatīti saṇṭhiti. Ārammaṇaṃ ogāhetvā anupavisitvā tiṭṭhatīti avaṭṭhiti. Kusalapakkhasmiñhi cattārova dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti saddhā sati samādhi paññāti. Teneva saddhā ‘‘okappanā’’ti vuttā, sati ‘‘apilāpanatā’’ti, samādhi ‘‘avaṭṭhitī’’ti, paññā ‘‘pariyogāhanā’’ti. Akusalapakkhe pana tayo dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti taṇhā [Pg.342] diṭṭhi avijjāti. Tenevete ‘‘oghā’’ti vuttā. Cittekaggatā panettha na balavatī hoti. Yathā hi rajuṭṭhānaṭṭhāne udakena siñcitvā sammaṭṭhe thokameva kālaṃ rajo sannisīdati, sukkhante sukkhante puna pakatibhāveneva vuṭṭhāti, evameva akusalapakkhe cittekaggatā na balavatī hoti. ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་རྙོག་པ་མེད་པ་དང་མི་གཡོ་བའི་ཚུལ་གྱིས་དམིགས་པ་ལ་གནས་པས་ན་ ‘གནས་པ་’ ཞེས་བྱའོ། དེའི་འོག་གི་ཚིག་གཉིས་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲའི་དབང་གིས་འཕེལ་བའོ། གཞན་ཡང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་ལ་བསྡུས་ཏེ་གནས་པས་ན་ ‘ཀུན་ཏུ་གནས་པ་’ ཞེས་བྱའོ། དམིགས་པ་ལ་གཞོལ་ཞིང་ཞུགས་ནས་གནས་པས་ན་ ‘ངེས་པར་གནས་པ་’ ཞེས་བྱའོ། དགེ་བའི་ཕྱོགས་ལ་ནི་ཆོས་བཞི་ཁོ་ནས་དམིགས་པ་ལ་གཞོལ་བར་བྱེད་དེ། དད་པ་དང་། དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་བོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དད་པ་ནི་ ‘ཡིད་ཆེས་པ་’ ཞེས་གསུངས་ལ། དྲན་པ་ནི་ ‘མི་བརྗེད་པ་’ ཞེས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ ‘ངེས་པར་གནས་པ་’ ཞེས་དང་། ཤེས་རབ་ནི་ ‘ཡོངས་སུ་གཞོལ་བ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་ལ་ནི་ཆོས་གསུམ་གྱིས་དམིགས་པ་ལ་གཞོལ་བར་བྱེད་དེ། སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བ་དང་། མ་རིག་པའོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་ ‘ཆུ་བོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནོ། དཔེར་ན་རྡུལ་ལྡང་བའི་གནས་སུ་ཆུ་བྲན་ཏེ་ཕྱགས་པའི་ཚེ། དུས་ཡུན་ཐུང་ངུ་ཞིག་ལ་རྡུལ་རྣམས་ཞི་བར་འགྱུར་ལ། སྐམ་ཞིང་སྐམ་པའི་ཚེ་ཡང་བསྐྱར་རང་བཞིན་གྱིས་ལྡང་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་ལ་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནོ། Uddhaccavicikicchāvasena pavattassa visāhārassa paṭipakkhato avisāhāro. Uddhaccavicikicchāvaseneva gacchantaṃ cittaṃ vikkhipati nāma. Ayaṃ pana tathāvidho vikkhepo na hotīti avikkhepo. Uddhaccavicikicchāvaseneva cittaṃ visāhaṭaṃ nāma hoti, ito cito ca harīyati, ayaṃ pana evaṃ avisāhaṭamānasassa bhāvoti avisāhaṭamānasatā. Samathoti tividho samatho cittasamatho adhikaraṇasamatho sabbasaṅkhārasamathoti. Tattha aṭṭhasu samāpattīsu cittekaggatā cittasamatho nāma. Tañhi āgamma cittacalanaṃ cittavipphanditaṃ sammati vūpasammati, tasmā so ‘‘cittasamatho’’ti vuccati. Sammukhāvinayādisattavidho samatho adhikaraṇasamatho nāma. Tañhi āgamma tāni tāni adhikaraṇāni sammanti vūpasammanti, tasmā so ‘‘adhikaraṇasamatho’’ti vuccati. Yasmā pana sabbe saṅkhārā nibbānaṃ āgamma sammanti vūpasammanti vūpasammanti, tasmā taṃ ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti vuccati. Imasmiṃ atthe cittasamatho adhippeto. Samādhilakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Sammāsamādhīti yāthāvasamādhi niyyānikasamādhi. རྒོད་པ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་གཉེན་པོ་ནི་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བའོ།། རྒོད་པ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་འགྲོ་བའི་སེམས་ནི་རྣམ་པར་གཡེང་བ་ཞེས་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་འདི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པར་གཡེང་བ་མེད་པ་ནི་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བའོ།། རྒོད་པ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་རྣམ་པར་འཐོར་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་དང་འདིར་འཁྱེར་བར་བྱེད་དོ།། འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་མ་འཐོར་བའི་ཡིད་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་རྣམ་པར་མ་འཐོར་བའི་ཡིད་ཉིད་དོ།། ཞི་གནས་ཞེས་པ་ནི་ཞི་གནས་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། སེམས་ཀྱི་ཞི་གནས་དང་། རྩོད་པའི་ཞི་གནས་དང་། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཞི་གནས་སོ།། དེ་ལ་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་པོ་རྣམས་སུ་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་ཞི་གནས་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་གཡོ་བ་དང་སེམས་རྣམ་པར་གཡོ་བ་རྣམས་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ “སེམས་ཀྱི་ཞི་གནས་” ཞེས་བྱའོ།། མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་བདུན་གྱི་ཞི་གནས་ནི་རྩོད་པའི་ཞི་གནས་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་རྩོད་པ་དེ་དང་དེ་དག་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ “རྩོད་པའི་ཞི་གནས་” ཞེས་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཞི་གནས་” ཞེས་བྱའོ།། སྐབས་འདིའི་དོན་དུ་སེམས་ཀྱི་ཞི་གནས་ལ་དགོངས་སོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་ཉིད་ལ་དབང་གི་དོན་བྱེད་པས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་པོའོ།། རྒོད་པས་མི་གཡོ་བས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྟོབས་སོ།། ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ།། 157. Athassa bhagavā yasmā indriyasaṃvaro sīlassa rakkhā, yasmā vā iminānukkamena desiyamānā ayaṃ desanā tāsaṃ devatānaṃ sappāyā, tasmā indriyasaṃvarato pabhuti paṭipadaṃ dassento ‘‘cakkhūhī’’tiādi āraddho. Tattha cakkhūhi neva lolassāti adiṭṭhadakkhitabbādivasena cakkhūhi lolo neva assa. Gāmakathāya āvaraye sotanti tiracchānakathāya sotaṃ āvareyya. ༡༥༧. དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་གི་ཕྱིར་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སྲུང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་གོ་རིམ་འདིས་བསྟན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ནི་ལྷ་དེ་དག་ལ་འཚམ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལམ་སྟོན་པར་མཛད་བཞིན་དུ། “མིག་གིས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དབུ་བཙུགས་སོ།། དེ་ལ་ “མིག་གིས་གཡེང་བར་མི་བྱ་” ཞེས་པ་ནི་མ་མཐོང་བ་ལྟ་བར་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མིག་གིས་གཡེང་བར་མི་བྱའོ།། “གྲོང་གི་གཏམ་གྱིས་རྣ་བ་དགག་པར་བྱ་” ཞེས་པ་ནི་ཐ་ཤལ་གྱི་གཏམ་གྱིས་རྣ་བ་དགག་པར་བྱའོ།། Cakkhuloliyenāti cakkhudvāre uppannalolavasena cakkhuloliyena. Adiṭṭhaṃ dakkhitabbanti adiṭṭhapubbaṃ rūpārammaṇaṃ passituṃ yuttaṃ. Diṭṭhaṃ samatikkamitabbanti diṭṭhapubbarūpārammaṇaṃ atikkamituṃ yuttaṃ. Ārāmena ārāmanti pupphārāmādiārāmena [Pg.343] phalārāmādiṃ vā pupphārāmādiṃ vā. Dīghacārikanti dīghacaraṇaṃ. Anavaṭṭhitacārikanti asanniṭṭhānacaraṇaṃ. Anuyutto hoti rūpadassanāyāti rūpārammaṇadassanatthāya punappunaṃ yutto hoti. “མིག་གི་གཡེང་བས་” ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་སྒོ་ལ་སྐྱེས་པའི་གཡེང་བའི་དབང་གིས་མིག་གི་གཡེང་བས་སོ།། “མ་མཐོང་བ་ལྟ་བར་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་མ་མཐོང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་བལྟ་བར་འོས་པའོ།། “མཐོང་བ་ལས་འདས་པར་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་མཐོང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལས་འདས་པར་འོས་པའོ།། “ཀུན་དགའ་ར་བ་ནས་ཀུན་དགའ་ར་བ་” ཞེས་པ་ནི་མེ་ཏོག་གི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པ་ནས་འབྲས་བུའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པའམ། ཡང་ན་མེ་ཏོག་གི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པའོ།། “རྒྱང་རིང་དུ་རྒྱུ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཡུན་རིང་དུ་རྒྱུ་བའོ།། “མི་གནས་པར་རྒྱུ་བ་” ཞེས་པ་ནི་གཏན་ལ་མ་ཕེབས་པར་རྒྱུ་བའོ།། “གཟུགས་ལ་བལྟ་བར་བརྩོན་པར་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་བལྟ་བའི་ཕྱིར་ཡང་དང་ཡང་དུ་བརྩོན་པར་འགྱུར་བའོ།། Antaragharaṃ paviṭṭhoti ummārabbhantaraṃ paviṭṭho. Vīthiṃ paṭipannoti antaravīthiṃ otiṇṇo. Gharamukhāni olokentoti gharadvārāni avalokento. Uddhaṃ ullokentoti uparidisaṃ uddhaṃmukho hutvā vilokento. “ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་ཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྒོ་ཐེམ་གྱི་ནང་དུ་ཞུགས་པའོ།། “ལམ་ལ་ཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་དཀྱིལ་དུ་བབས་པའོ།། “ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་ལ་བལྟ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་རྣམས་ལ་ཀུན་ཏུ་བལྟ་བའོ།། “གྱེན་དུ་བལྟ་བ་” ཞེས་པ་ནི་སྟེང་གི་ཕྱོགས་སུ་ཁ་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་བལྟ་བའོ།། Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu – ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā, cittaṃ na passati acakkhukattā. Dvārārammaṇasaṅghaṭṭe pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjhatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti. Tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamettha attho’’ti. Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti, diṭṭhamatteyeva na saṇṭhāti. Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anuanubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjananti laddhavohāraṃ hatthapādasitahasitakathitaālokitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti. Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ anuppabandheyyuṃ ajjhotthareyyuṃ. Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati. Evaṃbhūtoyeva ca na rakkhati cakkhundriyaṃ. Na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatītipi vuccati. Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyāmanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato manodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu [Pg.344] voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. “མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དབང་གིས་མིག་ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་ཅིང་གཟུགས་ལྟ་བར་ནུས་པའི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུགས་མཐོང་ནས་སོ།། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་དག་གིས་ནི་འདི་སྐད་དུ། “མིག་ནི་སེམས་མེད་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་མི་མཐོང་ལ། སེམས་ནི་མིག་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་མཐོང་ངོ་།། འོན་ཀྱང་སྒོ་དང་དམིགས་པ་འདུས་པ་ལས་དང་བའི་རྟེན་ཅན་གྱི་སེམས་ཀྱིས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ།། འདི་ནི་ ‘གཞུས་འཕེན་ནོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཚོགས་པའི་བཤད་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུགས་མཐོང་བ་ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “མཚན་མར་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པའི་མཚན་མ་འམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པའི་གཞི་རུ་གྱུར་པའི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་འཛིན་ཅིང་། མཐོང་བ་ཙམ་ལ་མི་གནས་པའོ།། “མཚན་མ་ཆུང་ངུར་འཛིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྗེས་སུ་མཚོན་པར་བྱེད་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཆ་བྱད་ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་པའི་ལག་པ་དང་། རྐང་པ། བཞད་གད་དང་། སྨྲ་བ། ལྟ་བ་དང་། ལྟ་སྟངས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་རྣམ་པ་འཛིན་པའོ།། “གང་གི་གཞི་འདི་ལ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། རྒྱུ་གང་གི་ཕྱིར་མིག་གི་དབང་པོ་མ་བསྡམས་པའི་རྒྱུ་ལས། གང་ཟག་འདི་དྲན་པའི་སྒོ་གཏན་གྱིས་མིག་གི་དབང་པོ་མ་བསྡམས་ཤིང་མིག་གི་སྒོ་མ་བརྒྱབ་པར་གནས་པ་ལ། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་འདི་དག་རྗེས་སུ་འབབ་པར་འགྱུར་རམ། རྗེས་སུ་འབྲེལ་བར་འགྱུར་རམ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་འགྱུར་རོ།། “དེ་སྡོམ་པའི་ཕྱིར་མི་སྒྲུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་དབང་པོ་དེ་དྲན་པའི་སྒོ་གཏན་གྱིས་གཅོད་པའི་ཕྱིར་མི་སྒྲུབ་པའོ།། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་མིག་གི་དབང་པོ་མི་སྲུང་ངོ་།། མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སྡོམ་པ་ལ་མི་འཇུག་ཅེས་ཀྱང་བྱའོ།། དེ་ལ་མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སྡོམ་པ་འམ། ཡང་ན་མ་བསྡམས་པ་གང་ཡང་མེད་དོ།། མིག་གི་དང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་དྲན་པ་འམ། ཡང་ན་དྲན་པ་ཉམས་པ་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་ཡང་གང་གི་ཚེ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་མིག་གི་ལམ་དུ་འོང་བར་འགྱུར་བ་དེའི་ཚེ། ཡིད་ཀྱི་གནས་ལན་གཉིས་སྐྱེས་ནས་འགགས་པ་ན། བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་ནས་འགག་ལ། དེ་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ལྟ་བའི་བྱ་བ། དེ་ནས་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཀྱིས་འཛིན་པའི་བྱ་བ། དེ་ནས་རྣམ་སྨིན་རྒྱུ་མེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱིས་རྟོག་པའི་བྱ་བ། དེ་ནས་བྱེད་པ་རྒྱུ་མེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་ནས་འགག་ལ། དེའི་རྗེས་སུ་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་མྱུར་དུ་འཇུག་གོ། Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ honto pana so ‘‘cakkhundriye asaṃvaro’’ti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo saṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti taṃ kareyyuṃ, evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. དེ་ལའང་ཡིད་ཀྱི་གནས་ཀྱི་དུས་སམ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་གཞན་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་སྡོམ་པ་འམ། ཡང་ན་མ་བསྡམས་པ་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་གལ་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་འམ། དྲན་པ་ཉམས་པ་འམ། མི་ཤེས་པ་འམ། མི་བཟོད་པ་འམ། ལེ་ལོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ན། མ་བསྡམས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ན་དེ་ལ་ “མིག་གི་དབང་པོ་མ་བསྡམས་པ་” ཞེས་བྱའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་མ་བསྡམས་པ་དེ་ཡོད་པ་ན། སྒོ་ཡང་མ་བསྲུངས་པར་འགྱུར་ལ། ཡིད་ཀྱི་གནས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་མ་བསྲུངས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དཔེར་ན་ཅི་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། དཔེར་ན་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཞི་པོ་མ་བསྡམས་པ་ན། ཁྱིམ་གྱི་ནང་གི་སྒོ་དང་། སྒོ་ཁང་དང་། བང་མཛོད་ལ་སོགས་པ་བསྡམས་པར་གྱུར་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་གི་ནོར་རྫས་ཐམས་ཅད་མ་བསྲུངས་ཤིང་མ་སྦས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་ནས་ཆོམ་རྐུན་པ་རྣམས་ཞུགས་ཏེ་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་བྱེད་པར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་ནས་མ་བསྡམས་པ་དེ་ཡོད་པ་ན། སྒོ་ཡང་མ་བསྲུངས་པར་འགྱུར་ལ། ཡིད་ཀྱི་གནས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་མ་བསྲུངས་པར་འགྱུར་རོ།། Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni. ‘‘Ayaṃ me ñātīti vā, mittoti vā, idaṃ vā paṭikarissati, idaṃ vānena katapubba’’nti vā evaṃ na dinnānīti attho. Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma honti. Bhojanānīti ca desanāsīsamattametaṃ, atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānapaccayabhesajjaṃ paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti. “དད་པས་བྱིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལས་དང་འབྲས་བུ་དང་། འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་དད་ནས་བྱིན་པའོ།། “འདི་ནི་བདག་གི་གཉེན་ཚན་ནོ།། ཡང་ན་གྲོགས་པོའོ།། འདིས་ཕྱིར་ལན་ལྡོན་པར་འགྱུར་རོ།། ཡང་ན་འདིས་སྔོན་བྱས་སོ།།” ཞེས་པ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པར་བྱིན་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་བྱིན་པ་རྣམས་ནི་དད་པས་བྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ།། “ཟས་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པའི་གཙོ་བོ་ཙམ་སྟེ། དོན་དུ་ནི་དད་པས་བྱིན་པའི་ཟས་རྣམས་བཟའ་བ་དང་། ཆོས་གོས་བགོ་བ། གནས་མལ་ལ་བསྟེན་པ། ན་བའི་གསོས་སྨན་ལ་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་ཐམས་ཅད་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། Seyyathidanti nipāto. Tassattho, katamo hoti. Naccaṃ nāma yaṃkiñci naccaṃ, taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati. Gītanti yaṃkiñci gītaṃ. Vāditanti yaṃkiñci vāditaṃ. Pekkhanti naṭasamajjaṃ. Akkhānanti bhāratarāmāyanādikaṃ. Yasmiṃ ṭhāne kathīyati, tattha gantumpi na vaṭṭati. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, ‘‘pāṇitāḷa’’ntipi vadanti. Vetāḷanti ghanatāḷaṃ, ‘‘mantena matasarīruṭṭhāpana’’ntipi eke. Kumbhathūṇanti caturassaambaṇakatāḷaṃ, ‘‘kumbhasadda’’ntipi eke. Sobhanakanti naṭānaṃ abbhokkiraṇaṃ; sobhanakaraṃ vā, paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti. Caṇḍālanti ayoguḷakīḷā, ‘‘caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷā’’tipi vadanti. Vaṃsanti veṇuṃ ussāpetvā kīḷanaṃ. “འདི་ལྟ་སྟེ་” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་དོ།། དེའི་དོན་ནི་གང་ཞེ་ན། གར་ཞེས་པ་ནི་གར་གང་ཡང་རུང་བ་སྟེ། དེ་ནི་ལམ་དུ་འགྲོ་བཞིན་པས་ཀྱང་མཇིང་པ་བསྲིངས་ཏེ་བལྟ་བར་མི་རུང་ངོ་།། གླུ་ཞེས་པ་ནི་གླུ་གང་ཡང་རུང་བའོ།། རོལ་མོ་ཞེས་པ་ནི་རོལ་མོ་གང་ཡང་རུང་བའོ།། ཟློས་གར་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བ་ནི་ཟློས་གར་པའི་འདུ་བའོ།། སྒྲུང་ཞེས་པ་ནི་བྷཱ་ར་ཏ་དང་རཱ་མཱ་ཡ་ཎ་ལ་སོགས་པའོ།། གནས་གང་དུ་དེ་དག་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་དེར་འགྲོ་བར་ཡང་མི་རུང་ངོ་།། ལག་པས་སྒྲ་འབྱིན་པ་ནི་འཁར་གཞོང་གི་སིལ་སྙན་ཏེ། “ལག་པས་སིལ་སྙན་འཁྲོལ་བ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། རོ་ལངས་ཀྱི་རོལ་མོ་ནི་རོལ་མོ་ལྕི་མོ་སྟེ། ཁ་ཅིག་ནི་ “སྔགས་ཀྱིས་རོ་ལངས་སློང་བ་” ཞེས་ཀྱང་ཟེར་རོ།། རྫ་རྔ་ནི་གྲུ་བཞིའི་གཞོང་པའི་རོལ་མོ་སྟེ། ཁ་ཅིག་ནི་ “བུམ་པའི་སྒྲ་” ཞེས་ཀྱང་ཟེར་རོ།། མཛེས་བྱེད་ནི་ཟློས་གར་པའི་གཏོར་གཤེགས་སམ། ཡང་ན་མཛེས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། སྤོབས་པའི་རི་མོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། གདོལ་པའི་རྩེད་མོ་ནི་ལྕགས་གོང་གི་རྩེད་མོ་སྟེ། “གདོལ་པ་རྣམས་ཀྱི་རས་བཀྲུ་བའི་རྩེད་མོ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། སྨྱུག་མ་ནི་སྨྱུག་མ་བསླངས་ཏེ་རྩེ་བའོ།། Dhovananti [Pg.345] aṭṭhidhovanaṃ, ekaccesu kira janapadesu kālaṅkate ñātake na jhāpenti, nikhaṇitvā ṭhapenti. Atha tesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā gandhehi makkhetvā ṭhapenti. Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapetvā rodantā paridevantā suraṃ pivanti. Vuttampi cetaṃ ‘‘atthi bhikkhave dakkhiṇesu janapadesu dhovanaṃ nāma, tattha hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi. Atthekaṃ bhikkhave dhovanaṃ, netaṃ natthīti vadāmī’’ti (a. ni. 10.107). Ekacce pana ‘‘indajālena aṭṭhidhovanaṃ dhovana’’nti vadanti. Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ yujjhituṃ, na te yujjhāpetuṃ, na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati. Nibbuddhanti mallayuddhaṃ. Uyyodhikanti yattha sampahāro diyyati. Balagganti balagaṇanaṭṭhānaṃ. Senābyūhanti senāniveso, sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ. Anīkadassananti ‘‘tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīka’’ntiādinā (pāci. 324) nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ. “བཀྲུ་བ་” ཞེས་པ་ནི་རུས་པ་བཀྲུ་བ་སྟེ། ཡུལ་ཕྱོགས་ཁ་ཅིག་ཏུ་གཉེན་ཚན་ཤི་བ་རྣམས་མེར་མི་སྲེག་པར་ས་ལ་བཅུག་སྟེ་འཇོག་གོ། དེ་ནས་དེ་དག་གི་ལུས་རུལ་བར་གྱུར་པ་ཤེས་ནས་ཕྱིར་བཏོན་ཏེ། རུས་པ་རྣམས་བཀྲུས་ཤིང་དྲི་བཟང་གིས་བྱུགས་ཏེ་འཇོག་གོ། དེ་དག་གཟའ་སྐར་གྱི་དུས་སུ་གནས་གཅིག་ཏུ་རུས་པ་རྣམས་བཞག་ཅིང་། གནས་གཅིག་ཏུ་ཆང་ལ་སོགས་པ་བཞག་ནས་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་བཞིན་དུ་ཆང་འཐུང་ངོ་།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་སུ་བཀྲུ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དེ། དེ་ལ་ནི་བཟའ་བ་དང་། བཏུང་བ་དང་། བཅའ་བ་དང་། བཟའ་བྱ་དང་། བལྡག་བྱ་དང་། བཏུང་བྱ་དང་། གར་དང་། གླུ་དང་། རོལ་མོ་ཡང་ཡོད་དོ།། དགེ་སློང་དག བཀྲུ་བ་དེ་ནི་ཡོད་དེ། དེ་མེད་དོ་ཞེས་ང་མི་སྨྲའོ་” (པཱ་ལིའི་ཡན་ལག་ཕྱིའི་མདོ། ༡༠.༡༠༧) ཞེས་སོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ “མིག་འཕྲུལ་གྱིས་རུས་པ་བཀྲུ་བ་ནི་བཀྲུ་བའོ་” ཞེས་ཟེར་རོ།། གླང་པོ་ཆེའི་འཐབ་མོ་ལ་སོགས་པ་ལ་དགེ་སློང་གིས་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འཐབ་པར་མི་བྱ་ཞིང་། དེ་དག་འཐབ་ཏུ་མི་གཞུག་ལ། འཐབ་པ་ལ་བལྟ་བར་ཡང་མི་རུང་ངོ་།། “འཛིང་མོ་” ཞེས་པ་ནི་གྱད་ཀྱི་འཛིང་མོའོ།། “གཡུལ་འགྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་གང་དུ་གཡུལ་སྤྲོད་པའོ།། “དཔུང་གི་ཚོགས་” ཞེས་པ་ནི་དཔུང་གི་གྲངས་རྩི་བའི་གནས་སོ།། “དམག་གི་བཀོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་དམག་སྒར་འདེབས་པ་སྟེ། ཤིང་རྟའི་བཀོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དམག་སྒར་འདེབས་པའོ།། “དཔུང་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ “གླང་པོ་ཆེ་གསུམ་ནི་གླང་པོའི་དཔུང་ཚོགས་ཐ་མའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་དཔུང་ཚོགས་ལ་ལྟ་བའོ།། Na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti. Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭipakkhanayena veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittānīti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti, nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi. Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi ‘‘cakkhundriye saṃvaro’’ti vutto. Ito paraṃ heṭṭhā ca upari ca vuttapariyāyena attho veditabbo. “མཚན་མར་མི་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་ཆགས་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་བཤད་མ་ཐག་པའི་མཚན་མ་མི་འཛིན་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་བཤད་མ་ཐག་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ཇི་ལྟར་གོང་དུ་འཇུག་སེམས་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པ་ན། དེ་ལ་སྡོམ་པ་མེད་པས་སྒོ་ཡང་མ་བསྲུངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང་། སྲིད་ཡན་ལག་གི་སེམས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལམ་གྱི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་མ་བསྲུངས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བཤད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པ་ན། སྒོ་ཡང་བསྲུངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང་། སྲིད་ཡན་ལག་གི་སེམས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལམ་གྱི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་བསྲུངས་པར་འགྱུར་རོ། དཔེ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། དཔེར་ན་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་རྣམས་བསྡམས་པ་ན། ནང་གི་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པ་མ་བསྡམས་པ་ཡིན་ནའང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་གི་ནོར་རྫས་ཐམས་ཅད་ལེགས་པར་བསྲུངས་ཤིང་ལེགས་པར་སྦས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་རྣམས་བརྒྱབ་པས་ཆོམ་པོ་རྣམས་འཇུག་པར་མི་འགྱུར་རོ། དེ་བཞིན་དུ་འཇུག་སེམས་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པ་ན། སྒོ་ཡང་བསྲུངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང་། སྲིད་ཡན་ལག་གི་སེམས་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལམ་གྱི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་བསྲུངས་པར་འགྱུར་རོ། དེའི་ཕྱིར་འཇུག་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེ་བཞིན་པ་ཡིན་ཡང་ “མིག་གི་དབང་པོ་སྡོམ་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདི་ལས་གཞན་པ་ནི་གོང་དང་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། Visūkadassanāti paṭāṇīdassanato. Gāmakathāti gāmavāsīnaṃ kathā. Bāttiṃsāti dvattiṃsa. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato [Pg.346] mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. ‘‘Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃ mahānubhāvo, meghamālo evaṃ mahānubhāvo’’ti tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘aho sūrā’’ti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. ‘‘Tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. “ལྟད་མོ་ལྟ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཟློས་གར་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བའོ། “གྲོང་གི་གཏམ་”ཞེས་པ་ནི་གྲོང་པའི་མི་རྣམས་ཀྱི་གཏམ་མོ། “སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་སུམ་ཅུ་སོ་གཉིས་སོ། མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ལམ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་པས་འཕྲེད་དུ་སོང་བའི་གཏམ་ནི་ “འཕྲེད་གཏམ་”ཞེས་བྱའོ། དེ་ལ་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་ “མང་པོས་བཀུར་བ་དང་། ང་ལས་ནུ། ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་པ་རྣམས་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་གཏམ་ནི་ “རྒྱལ་པོའི་གཏམ་”མོ། ཚུལ་འདི་ནི་ཆོམ་པོའི་གཏམ་ལ་སོགས་པ་ལའང་སྦྱར་རོ། དེ་དག་གི་ནང་ནས་ “རྒྱལ་པོ་ཆེ་གེ་མོ་ནི་གཟུགས་བཟང་ཞིང་བལྟ་ན་སྡུག་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་ཉིད་འཕྲེད་གཏམ་དུ་འགྱུར་རོ། འོན་ཀྱང་ “མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་དེ་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པ་དེ་ཡང་ཟད་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་འཇུག་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ས་ཉིད་དུ་གནས་སོ། ཆོམ་པོ་རྣམས་ལའང་ “མུ་ལ་དེ་བ་ནི་མཐུ་ཆེན་པོ་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་ལ། མེ་གྷ་མ་ལ་ནི་མཐུ་ཆེན་པོ་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་ནོ་”ཞེས་ཁོང་ཚོའི་ལས་ལ་བརྟེན་ནས་ “ཀྱེ་ཧུད་དཔའ་བོ་རྣམས་སོ་”ཞེས་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་ཉིད་འཕྲེད་གཏམ་མོ། གཡུལ་འགྱེད་ལའང་བྷཱ་ར་ཏའི་གཡུལ་འགྱེད་ལ་སོགས་པ་ལ། “ཆེ་གེ་མོས་ཆེ་གེ་མོ་འདི་ལྟར་བསད་ཅིང་འདི་ལྟར་ཕུག་གོ་”ཞེས་འདོད་པའི་རོ་མྱང་བའི་དབང་གིས་བཤད་པའི་གཏམ་ཉིད་འཕྲེད་གཏམ་མོ། འོན་ཀྱང་ “དེ་དག་ཀྱང་ཟད་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་འཇུག་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་ལས་ཀྱི་ས་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། Api ca annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiyapūjaṃ akarimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati. Ñātikathādīsu pana ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā, ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā, ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetuṃ vaṭṭati. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā, ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. གཞན་ཡང་ཟས་ལ་སོགས་པ་ལ། “འདི་ལྟ་བུའི་ཁ་དོག་དང་ལྡན་པ། དྲི་དང་ལྡན་པ། རོ་དང་ལྡན་པ། རེག་བྱ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཟས་སོ། ཟོས་སོ། འཐུངས་སོ། ལོངས་སྤྱད་དོ་”ཞེས་འདོད་པའི་རོ་མྱང་བའི་དབང་གིས་སྨྲ་བར་མི་རིགས་སོ། འོན་ཀྱང་དོན་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཏེ། “སྔོན་ཆད་ཁ་དོག་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བཟའ་བ་དང་། བཏུང་བ། གོས་དང་། མལ་ཆ། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ། སྤོས་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་བྱིན་ཏོ། མཆོད་རྟེན་ལ་མཆོད་པ་བྱས་སོ་”ཞེས་སྨྲ་བར་རིགས་སོ། གཉེན་འབྲེལ་གྱི་གཏམ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ “ང་ཚོའི་གཉེན་ཚན་རྣམས་ནི་དཔའ་ཞིང་མཐུ་དང་ལྡན་ནོ་”ཞེས་པའམ། “སྔོན་ཆད་ང་ཚོ་འདི་ལྟ་བུའི་བཞོན་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་བཞོན་ནས་རྒྱུ་བར་བྱས་སོ་”ཞེས་རོ་མྱང་བའི་དབང་གིས་སྨྲ་བར་མི་རིགས་སོ། འོན་ཀྱང་དོན་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཏེ། “ང་ཚོའི་གཉེན་ཚན་དེ་དག་ཀྱང་ཟད་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པའམ། “སྔོན་ཆད་ང་ཚོས་འདི་ལྟ་བུའི་ལྷམ་དགེ་འདུན་ལ་ཕུལ་ལོ་”ཞེས་སྨྲ་བར་རིགས་སོ། གྲོང་གི་གཏམ་ཡང་གྲོང་ལེགས་པར་ཆགས་པ་དང་། ཉམས་ཉེས་པར་ཆགས་པ། ལོ་ལེགས་པ་དང་། མུ་གེ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས། “གྲོང་ཚོ་ཆེ་གེ་མོའི་ཡུལ་མི་རྣམས་ནི་དཔའ་ཞིང་མཐུ་དང་ལྡན་ནོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་རོ་མྱང་བའི་དབང་གིས་སྨྲ་བར་མི་རིགས་སོ། འོན་ཀྱང་དོན་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཏེ། “དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་དང་བའོ”ཞེས་པའམ། “ཟད་ཅིང་འཇིག་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་སྨྲ་བར་རིགས་སོ། Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo. Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā, khayavayaṃ gatā’’ti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’’ti assādavasena na vaṭṭati. ‘‘Saddho ahosi, khayavayaṃ gato’’ti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavasena na vaṭṭati. ‘‘Saddhā pasannā, khayavayaṃ gatā’’icceva vaṭṭati. གྲོང་རྡལ་དང་། གྲོང་ཁྱེར་དང་། ཡུལ་འཁོར་གྱི་གཏམ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། བུད་མེད་ཀྱི་གཏམ་ཡང་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྡེན་ནས་རོ་མྱང་བའི་དབང་གིས་སྨྲ་བར་མི་རིགས་ལ། “དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་དང་བའོ། ཟད་ཅིང་འཇིག་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བར་རིགས་སོ། དཔའ་བོའི་གཏམ་ཡང་ “ནནྡི་མིཏྟ་ཞེས་བྱ་བའི་དམག་མི་དེ་ནི་དཔའ་བོ་ཞིག་གོ་”ཞེས་རོ་མྱང་བའི་དབང་གིས་སྨྲ་བར་མི་རིགས་ལ། “དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་ཟད་ཅིང་འཇིག་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བར་རིགས་སོ། ལམ་སྲང་གི་གཏམ་ཡང་ “ལམ་སྲང་ཆེ་གེ་མོ་ནི་ལེགས་པར་ཆགས་པའམ། ཉམས་ཉེས་པར་ཆགས་པའམ། དཔའ་ཞིང་མཐུ་དང་ལྡན་ནོ་”ཞེས་རོ་མྱང་བའི་དབང་གིས་སྨྲ་བར་མི་རིགས་ལ། “དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་དང་བའོ། ཟད་ཅིང་འཇིག་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བར་རིགས་སོ། Kumbhaṭṭhānakathāti [Pg.347] udakaṭṭhānakathā, ‘‘udakatitthakathā’’tipi vuccati, kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā, naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā’’tiādinā nayena vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo. “བུམ་པ་འཛིན་པའི་གནས་ཀྱི་གཏམ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ལེན་པའི་གནས་ཀྱི་གཏམ་སྟེ། “ཆུ་ཁའི་གཏམ་”ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། ཡང་ན་བུམ་པ་འཛིན་པའི་བྲན་མོའི་གཏམ་མོ། དེ་ཡང་ “མཛེས་ཤིང་ཡིད་དུ་འོང་བ། གར་དང་གླུ་ལ་མཁས་པའོ་”ཞེས་རོ་མྱང་བའི་དབང་གིས་སྨྲ་བར་མི་རིགས་ལ། “དད་པ་དང་ལྡན་ཞིང་དང་བའོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྨྲ་བར་རིགས་སོ། “སྔོན་གྱི་གཤིན་པོའི་གཏམ་”ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་གཉེན་ཚན་གྱི་གཏམ་མོ། དེ་ལ་ནི་ད་ལྟར་གྱི་གཉེན་ཚན་གྱི་གཏམ་དང་མཚུངས་པར་རྣམ་པར་དཔྱད་པར་བྱའོ། Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ‘‘ayaṃ loko kena nimmito? Asukena nāma nimmito. Kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā lohitassa rattattā’’ti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā. “སྣ་ཚོགས་པའི་གཏམ་”ཞེས་པ་ནི་སྔ་ཕྱིའི་གཏམ་ལས་གྲོལ་བའི་ལྷག་མ་རང་བཞིན་སྣ་ཚོགས་པའི་དོན་མེད་པའི་གཏམ་མོ། “འཇིག་རྟེན་གྱི་གཏམ་”ཞེས་པ་ནི་ “འཇིག་རྟེན་འདི་སུས་སྤྲུལ་པ་ཡིན། ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བས་སྤྲུལ་ལོ། བྱ་རོག་དཀར་པོ་ནི་རུས་པ་དཀར་བའི་ཕྱིར་རོ། ཆུ་སྐྱར་དམར་པོ་ནི་ཁྲག་དམར་བའི་ཕྱིར་རོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྒྱང་འཕེན་པའི་རྟོག་གེ་དང་ཚིག་འཁྲིའི་གཏམ་མོ། Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro? Sāgaradevena khatattā sāgaro, ‘‘khato me’’ti hatthamuddāya sayaṃ niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā samuddakkhānakathā. Bhavoti vuddhi. Abhavoti hāni. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā. “རྒྱ་མཚོའི་གཏམ་”ཞེས་པ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་རྒྱ་མཚོ་ལ་སཱ་ག་ར་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། ལྷ་སཱ་ག་རས་བརྐོས་པས་ན་སཱ་ག་རའོ། “ངས་བརྐོས་སོ་”ཞེས་ལག་པའི་ཕྱག་རྒྱས་རང་ཉིད་ཀྱིས་བསྟན་པས་ན་ས་མུདྡྲ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་མེད་པའི་རྒྱ་མཚོའི་གཏམ་མོ། “བྷ་ཝ་”ནི་འཕེལ་བའོ། “ཨ་བྷ་ཝ་”ནི་ཉམས་པའོ། “འདི་ལྟར་འཕེལ་བ་དང་འདི་ལྟར་ཉམས་པ་”ཞེས་གང་ཡང་རུང་བའི་དོན་མེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་སྨྲས་ནས་འཇུག་པའི་གཏམ་ནི་ “འཕེལ་འགྲིབ་ཀྱི་གཏམ་”མོ། Āvareyyāti āvaraṇaṃ kareyya. Nivāreyyāti ārammaṇato vāreyya. Saṃvareyyāti sammā nissesaṃ katvā vāreyya. Rakkheyyāti rakkhaṃ kareyya. Gopeyyāti saṃgopeyya. Pidaheyyāti pidahanaṃ kareyya. Pacchindeyyāti sotaṃ chindeyya. “བཀག་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའོ། “བཟློག་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལས་བཟློག་པར་བྱེད་པའོ། “སྡོམ་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་བྱས་ཏེ་བཟློག་པར་བྱེད་པའོ། “བསྲུང་བར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའོ། “སྦ་བར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་སྦ་བར་བྱེད་པའོ། “བརྒྱབ་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་འགེབས་པར་བྱེད་པའོ། “གཅད་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་གཅོད་པར་བྱེད་པའོ། Tena tena na tussantīti tena tena ambilādinā rasena na santosaṃ āpajjanti. Aparāparaṃ pariyesantīti uparūpari gavesanti. “དེ་དང་དེས་མི་ཚིམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱུར་མོ་ལ་སོགས་པའི་རོ་དེ་དང་དེས་ཆོག་ཤེས་པར་མི་འགྱུར་བའོ། “ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་འཚོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་འཚོལ་བའོ། 158. Phassenāti rogaphassena. Bhavañca nābhijappeyyāti tassa phassassa vinodanatthāya kāmabhavādibhavañca na pattheyya. Bheravesu ca na sampavedheyyāti tassa phassassa paccayabhūtesu sīhabyagghādīsu bheravesu ca na sampavedheyya, avasesesu vā ghānindriyamanindriyavisayesu na sampavedheyya. Evaṃ paripūro indriyasaṃvaro ca vutto hoti. Purimehi vā indriyasaṃvaraṃ dassetvā iminā ‘‘araññe vasatā bheravaṃ disvā vā sutvā vā nappavedhitabba’’nti dasseti. ༡༥༨. “རེག་པས་”ཞེས་པ་ནི་ནད་ཀྱི་རེག་པས་སོ། “སྲིད་པ་ལ་ཡང་མི་སྨོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་དེ་བསལ་བའི་ཕྱིར་དུ་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྲིད་པ་ལ་མི་རེ་བའོ། “འཇིགས་སུ་རུང་བ་རྣམས་ལ་ཡང་མི་འདར་བ་”ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་དེའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་སུ་རུང་བ་རྣམས་ལ་མི་འདར་བའམ། ཡང་ན་ལྷག་མ་སྣའི་དབང་པོ་དང་ཡིད་ཀྱི་དབང་པོའི་ཡུལ་རྣམས་ལ་མི་འདར་བའོ། དེ་ལྟར་ན་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ཡང་ན་སྔ་མ་རྣམས་ཀྱིས་དབང་པོ་སྡོམ་པ་བསྟན་ནས། འདིས་ནི་ “དགོན་པར་གནས་པས་འཇིགས་པ་མཐོང་བའམ་ཐོས་ཀྱང་མི་འདར་བར་བྱའོ་”ཞེས་སྟོན་ཏོ། Ekenākārenāti [Pg.348] ekena kāraṇena. Bhayampi bheravampi taññevāti bhayanti ca bheravanti ca khuddakampi mahantampi uttāsanimittameva. Tamevatthaṃ dassetuṃ ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha. Bhayanti tappaccayā uppannabhayaṃ. Bhayānakanti ākāraniddeso. Chambhitattanti bhayavasena gattacalanaṃ. Lomahaṃsoti lomānaṃ haṃsanaṃ uddhaggabhāvo. Iminā padadvayena kiccato bhayaṃ dassetvā puna ‘‘cetaso ubbego utrāso’’ti sabhāvato dasseti. Ubbeggoti bhīruko, utrāsoti cittakkhobho. Jātibhayanti jātiṃ paṭicca uppannabhayaṃ. Sesesupi eseva nayo. Rājato uppannabhayaṃ rājabhayaṃ. Sesesupi eseva nayo. Attānuvādabhayanti pāpakammino attānaṃ anuvadantassa uppajjanakabhayaṃ. Parānuvādabhayanti parassa anuvādato uppajjanakabhayaṃ. “རྣམ་པ་གཅིག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་གཅིག་གིས་སོ། “འཇིགས་པ་དང་འཇིགས་སུ་རུང་བ་གཉིས་ཀ་དེ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། འཇིགས་པ་དང་འཇིགས་སུ་རུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆུང་ངུ་དང་ཆེན་པོ་གཉིས་ཀ་སྐྲག་པའི་མཚན་མ་ཉིད་དོ། དོན་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ “འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། “འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པའི་འཇིགས་པའོ། “འཇིགས་སུ་རུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བསྟན་པའོ། “བརྒྱལ་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པའི་དབང་གིས་ལུས་འདར་བའོ། “སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྤུ་རྣམས་གྱེན་དུ་ལངས་པའོ། ཚིག་གཉིས་པོ་འདིས་ནི་བྱེད་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཇིགས་པ་བསྟན་ནས། ཡང་ “སེམས་ཀྱི་འཁྲུག་པ་དང་སྐྲག་པ་”ཞེས་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་སྟོན་ཏོ། “འཁྲུག་པ་”ནི་སེམས་འཚབ་པ་དང་། “སྐྲག་པ་”ནི་སེམས་འཁྲུག་པའོ། “སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་འཇིགས་པའོ། ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། རྒྱལ་པོ་ལས་སྐྱེས་པའི་འཇིགས་པ་ནི་ “རྒྱལ་པོའི་འཇིགས་པ་”འོ། ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། “བདག་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པ་པོས་བདག་ཉིད་ལ་སྨོད་པ་ལས་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པའོ། “གཞན་གྱིས་སྨོད་པའི་འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་སྨོད་པ་ལས་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པའོ། Daṇḍabhayanti āgārikassa raññā pavattitadaṇḍaṃ, anāgārikassa vinayadaṇḍaṃ paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Duggatibhayanti cattāro apāye paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Ūmibhayanti mahāsamudde udakaṃ orohantassa pavattabhayaṃ. Mahāsamudde kira mahindavīci nāma saṭṭhi yojanāni uggacchati, taraṅgavīci nāma paṇṇāsa yojanāni, rohaṇavīci nāma cattālīsa yojanāni uggacchati. Evarūpā ūmiyo paṭicca pavattaṃ ūmibhayaṃ. Kumbhīlato pavattaṃ bhayaṃ kumbhīlabhayaṃ. Udakāvaṭṭato bhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ. Susukā vuccati caṇḍamaccho, tato bhayaṃ susukābhayaṃ. Ājīvikabhayanti jīvitavuttito bhayaṃ ājīvikabhayaṃ. Asilokabhayanti garahato bhayaṃ. “ཆད་པའི་འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་ལ་རྒྱལ་པོས་བཅད་པའི་ཆད་པ་དང་། ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བ་ལ་འདུལ་བའི་ཆད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པའོ། “ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ངན་སོང་བཞི་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའི་འཇིགས་པའོ། “རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་ཆུར་འཇུག་པ་ལ་འབྱུང་བའི་འཇིགས་པའོ། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ་ནི་ “མ་ཧིནྡྲའི་རླབས་”ཞེས་བྱ་བ་དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུ་འཕྱུར་ཞིང་། “ཏ་རངྒའི་རླབས་”ཞེས་བྱ་བ་དཔག་ཚད་ལྔ་བཅུ་དང་། “རོ་ཧ་ཎའི་རླབས་”ཞེས་བྱ་བ་དཔག་ཚད་བཞི་བཅུ་འཕྱུར་རོ། འདི་ལྟ་བུའི་རླབས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བ་ནི་རླབས་ཀྱི་འཇིགས་པའོ། ཆུ་སྲིན་ལས་བྱུང་བའི་འཇིགས་པ་ནི་ “ཆུ་སྲིན་གྱི་འཇིགས་པ་”འོ། ཆུའི་འཁོར་ལོ་ལས་བྱུང་བའི་འཇིགས་པ་ནི་ “ཆུ་འཁོར་གྱི་འཇིགས་པ་”འོ། “སུ་སུ་ཀཱ་”ཞེས་པ་ནི་ཉ་གཏུམ་པོ་ལ་བྱ་སྟེ། དེ་ལས་བྱུང་བའི་འཇིགས་པ་ནི་ “ཉ་གཏུམ་གྱི་འཇིགས་པ་”འོ། “འཚོ་བའི་འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཚོ་བ་འཚོལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་འཇིགས་པའོ། “སྙན་གྲགས་མེད་པའི་འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྨད་པ་ལས་བྱུང་བའི་འཇིགས་པའོ། 159. Laddhā na sannidhiṃ kayirāti etesaṃ annādīnaṃ yaṃkiñci dhammena labhitvā ‘‘araññe ca senāsane vasatā dullabha’’nti cintetvā sannidhiṃ na kareyya. ༡༥༩. “ཐོབ་ནས་གསོག་འཇོག་མི་བྱ་”ཞེས་པ་ནི། བཟའ་བ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཆོས་དང་མཐུན་པར་ཐོབ་ནས། “དགོན་པའི་གནས་མལ་དུ་གནས་པ་ལ་རྙེད་པར་དཀའོ”ཞེས་བསམས་ཏེ་གསོག་འཇོག་མི་བྱའོ། Odanoti sāli vīhi yavo godhumo kaṅgu varako kudrūsakoti sattannaṃ dhaññānaṃ dhaññānulomānañca taṇḍulehi nibbatto. Kummāsoti yavehi nibbatto. Sattūti sāliādīhi katasattu. Maccho dakasambhavo. Maṃsaṃ pākaṭameva. Ambapānanti āmehi vā pakkehi vā ambehi katapānaṃ. Tattha āmehi karontena ambataruṇāni bhinditvā udake pakkhipitvā ātape ādiccapākena pacitvā parissāvetvā tadahu paṭiggahitehi [Pg.349] madhusakkarakappūrādīhi yojetvā kātabbaṃ. Jambupānanti jambuphalehi katapānaṃ. Cocapānanti aṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ. Mocapānanti anaṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ. Madhukapānanti madhukānaṃ jātirasena katapānaṃ. Taṃ pana udakasambhinnaṃ vaṭṭati, suddhaṃ na vaṭṭati. Muddikapānanti muddikā udake madditvā ambapānaṃ viya katapānaṃ. Sālūkapānanti rattuppalanīluppalādīnaṃ sālūke madditvā katapānaṃ. Phārusakapānanti phārusakehi ambapānaṃ viya katapānaṃ. Kosambapānanti kosambaphalehi katapānaṃ. Kolapānanti kolaphalehi katapānaṃ. Badarapānanti mahākolaphalehi ambapānaṃ viya katapānaṃ. Imāni ekādasa pānāni, tānipi ādiccapākāni vaṭṭanti. “འབྲས་ཟན་”ཞེས་པ་ནི། འབྲས་སཱ་ལི་དང་། འབྲས་བྲཱི་ཧི། ནས། གྲོ། ཅི་ཙེ། ཁྲེ་རྒོད། ཁྲེ་ལ་སོགས་པ་འབྲུ་བདུན་དང་འབྲུ་དང་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྲས་ལས་བྱུང་བའོ། “ནས་ཕྱེ་”ཞེས་པ་ནི་ནས་ལས་བྱུང་བའོ། “ཕྱེ་མ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་སཱ་ལི་ལ་སོགས་པ་ལས་བྱས་པའི་ཕྱེ་མའོ། “ཉ་”ནི་ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའོ། “ཤ་”ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། “ཨཱ་མྲའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་མ་སྨིན་པའམ་སྨིན་པའི་ཨཱ་མྲའི་འབྲས་བུ་ལས་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། དེ་ལ་མ་སྨིན་པ་ལས་བྱེད་པ་ནི། ཨཱ་མྲ་གཞོན་ནུ་རྣམས་བཅག་སྟེ་ཆུའི་ནང་དུ་བླུགས་ནས། ཉི་མའི་དྲོད་ཀྱིས་བཙོས་ཏེ་བཙགས་ནས། ཉིན་དེ་ཉིད་ལ་བླངས་པའི་སྦྲང་རྩི་དང་། བྱེ་མ་ཀ་ར། ག་བུར་ལ་སོགས་པ་དང་སྦྱར་ཏེ་བྱའོ། “ཛམྦུའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཛམྦུའི་འབྲས་བུ་ལས་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། “ཙོ་ཙའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ས་བོན་དང་བཅས་པའི་ངང་ལག་གི་འབྲས་བུ་ལས་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། “མོ་ཙའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ས་བོན་མེད་པའི་ངང་ལག་གི་འབྲས་བུ་ལས་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། “མ་དྷུ་ཀའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་མ་དྷུ་ཀའི་མེ་ཏོག་གི་རང་ཁུ་ལས་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། དེ་ཡང་ཆུ་དང་བསྲེས་ན་རུང་གི གཙང་མ་ནི་མི་རུང་ངོ་། “རྒུན་འབྲུམ་གྱི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྒུན་འབྲུམ་ཆུའི་ནང་དུ་བརྫིས་ནས་ཨཱ་མྲའི་བཏུང་བ་བཞིན་དུ་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། “པདྨའི་རྩ་བའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཨུཏྤལ་དམར་པོ་དང་ཨུཏྤལ་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་རྩ་བ་བརྫིས་ནས་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། “ཕཱ་རུ་ས་ཀའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཕཱ་རུ་ས་ཀའི་འབྲས་བུ་ལས་ཨཱ་མྲའི་བཏུང་བ་བཞིན་དུ་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། “ཀོ་སམྦའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཀོ་སམྦའི་འབྲས་བུ་ལས་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། “རྒྱ་ཤུག་གི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཤུག་གི་འབྲས་བུ་ལས་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། “བཱ་ད་རའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཤུག་ཆེན་པོའི་འབྲས་བུ་ལས་ཨཱ་མྲའི་བཏུང་བ་བཞིན་དུ་བྱས་པའི་བཏུང་བའོ། འདི་དག་ནི་བཏུང་བ་བཅུ་གཅིག་པོ་རྣམས་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཀྱང་ཉི་མའི་དྲོད་ཀྱིས་བཙོས་པ་རུང་ངོ་། Ghatapānanti sappipānaṃ. Telapānanti tilatelādīnaṃ pānaṃ. Payopānanti khīrapānaṃ. Yāgupānanti sītalādiyāgupānaṃ. Rasapānanti sākādirasapānaṃ. Piṭṭhakhajjakanti sattannaṃ tāva dhaññānaṃ dhaññānulomānaṃ aparaṇṇānañca piṭṭhaṃ panasapiṭṭhaṃ labujapiṭṭhaṃ ambāṭakapiṭṭhaṃ sālapiṭṭhaṃ khīravallipiṭṭhañcāti evamādīnaṃ piṭṭhehi kataṃ piṭṭhakhajjakaṃ. Pūvakhajjakampi etehiyeva kataṃ. Mūlakhajjakanti mūlakamūlaṃ khārakamūlaṃ cuccumūlanti evamādi. Tacakhajjakanti ucchutacādayo. Pattakhajjakanti nimbapaṇṇakuṭajapaṇṇapaṭolapaṇṇasulasapaṇṇādayo. Pupphakhajjakanti mūlakapupphakhārakapupphasetavaraṇasigguuppalapadumakādayo. Phalakhajjakanti panasalabujatālanāḷikeraambāṭakatintiṇikamātuluṅgakapiṭṭhaphalaalābukumbhaṇḍaphussa- phalatimbarūsakatilavātiṅgaṇacocamocamadhukādīnaṃ phalānaṃ khajjakaṃ. “མར་ཁུའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཞུན་མར་གྱི་བཏུང་བའོ།། “ཏིལ་མར་གྱི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཏིལ་མར་ལ་སོགས་པའི་བཏུང་བའོ།། “འོ་མའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་འོ་མའི་བཏུང་བའོ།། “སྐྱོ་མའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་བསིལ་བའི་སྐྱོ་མ་ལ་སོགས་པའི་བཏུང་བའོ།། “ཁུ་བའི་བཏུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཚོད་མ་ལ་སོགས་པའི་ཁུ་བའི་བཏུང་བའོ།། “ཕྱེ་ལས་བཟོས་པའི་བཟའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲུ་རིགས་བདུན་དང་། འབྲུ་དང་མཐུན་པའི་རིགས། སྲན་མའི་རིགས་ཀྱི་ཕྱེ་དང་། ཀཱ་ཏ་ཧལ་གྱི་ཕྱེ། ལ་བུ་ཇའི་ཕྱེ། ཨམ་བཱ་ཊ་ཀའི་ཕྱེ། སཱ་ལའི་ཕྱེ། འོ་མའི་འཁྲི་ཤིང་གྱི་ཕྱེ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱེ་ལས་བཟོས་པའི་བཟའ་བའོ།། “ཁུར་བ་ལས་བཟོས་པའི་བཟའ་བ་”ཞེས་པའང་དེ་དག་ཉིད་ལས་བཟོས་པའོ།། “རྩ་བ་ལས་བཟོས་པའི་བཟའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལ་ཕུག་གི་རྩ་བ། ཁཱ་ར་ཀའི་རྩ་བ། ཅུ་ཅུ་རྩ་བ་ལ་སོགས་པའོ།། “ཤུན་པ་ལས་བཟོས་པའི་བཟའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བུ་རམ་ཤིང་གི་ཤུན་པ་ལ་སོགས་པའོ།། “ལོ་མ་ལས་བཟོས་པའི་བཟའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ནིམ་པའི་ལོ་མ། ཀུ་ཊ་ཇའི་ལོ་མ། པ་ཊོ་ལའི་ལོ་མ། སུ་ལ་སའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པའོ།། “མེ་ཏོག་ལས་བཟོས་པའི་བཟའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལ་ཕུག་གི་མེ་ཏོག ཁཱ་ར་ཀའི་མེ་ཏོག སེ་ཏ་ཝ་ར་ཎའི་མེ་ཏོག སི་གྒུའི་མེ་ཏོག ཨུཏྤལ་དང་པདྨ་ལ་སོགས་པའོ།། “ཤིང་ཏོག་ལས་བཟོས་པའི་བཟའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཀཱ་ཏ་ཧལ། ལ་བུ་ཇ། ཏཱ་ལ། ནཱ་ལི་ཀེ་ར། ཨམ་བཱ་ཊ་ཀ། ཏིནྟི་ཎི་ཀ། མ་ཏུ་ལུང་ག། ཀ་པི་ཏྠ། ཨ་ལ་བུ། ཀུམྦྷ་ཎྜ། ཕུས྄་ཕ། ཏིམྦ་རཱུ་ས་ཀ། ཏིལ། བཱ་ཏི་ངྒ་ཎ། ཅོ་ཅ། མོ་ཅ། མ་དྷུ་ཀ་ལ་སོགས་པའི་ཤིང་ཏོག་གི་བཟའ་བའོ།། Na kuhanāyāti na vimhāpanāya. Na lapanāyāti paccayatthaṃ na lapanāya. Vihāraṃ āgate manusse disvā ‘‘kimatthāya bhonto āgatā’’ti bhikkhū nimantetunti. ‘‘Yadi evaṃ gacchatha, ahaṃ pacchato gahetvā āgacchāmī’’ti evaṃ na lapanāya. Atha vā attānaṃ upanetvā ‘‘ahaṃ tisso, mayi rājā pasanno, mayi asuko rājā asuko ca rājamahāmatto pasanno’’ti evaṃ na lapanāya. Na nemittikatāyāti yena kenaci paresaṃ paccayadānasaññājanakena kāyavacīkammena na nemittikatāya. Na nippesikatāyāti yā paresaṃ akkosanādikiriyā yasmā veḷupesikā viya abbhaṅgaṃ parassa guṇaṃ nippeseti nipuñchati, yasmā vā gandhajātaṃ nipisitvā gandhamagganā viya paraguṇe nipisitvā vicuṇṇetvā [Pg.350] esā lābhamagganā hoti, tasmā ‘‘nippesikatā’’ti vuccati. Na evarūpāya nippesikatāya. Na lābhena lābhaṃ nijigīsanatāyāti ettha nijigīsanatāti magganā, aññato laddhañhi aññattha haraṇavasena lābhena lābhamagganā nāma hoti. Na evarūpāya lābhena lābhamagganāya. “ཚུལ་འཆོས་ཀྱིས་མིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་མིན་པའོ།། “ཁ་གསག་གིས་མིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་ཀྱི་ཕྱིར་དུ་ཁ་གསག་མི་བྱེད་པའོ།། གཙུག་ལག་ཁང་དུ་འོང་བའི་མི་རྣམས་མཐོང་ནས། “ཤེས་ལྡན་དག་ཅིའི་ཕྱིར་འོངས་པ་ཡིན།” ཞེས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་གདན་འདྲེན་ཞུ་བའི་ཕྱིར་དང་། “གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ཁྱེད་རྣམས་སོང་ཞིག ང་ནི་རྗེས་སུ་བླངས་ཏེ་འོང་ངོ་།།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་ཁ་གསག་མི་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན་རང་ཉིད་མཐོ་བར་བྱས་ཏེ། “ང་ནི་ཏིས྄་སའོ།། རྒྱལ་པོ་ང་ལ་དད་དོ།། རྒྱལ་པོ་ཆེ་གེ་མོ་དང་རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ཆེ་གེ་མོ་ཡང་ང་ལ་དད་དོ།།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་ཁ་གསག་མི་བྱེད་པའོ།། “གཞོགས་སློང་གིས་མིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལ་ཡོ་བྱད་སྦྱིན་པའི་འདུ་ཤེས་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་ལས་གང་ཡང་རུང་བས་གཞོགས་སློང་མི་བྱེད་པའོ།། “ཐོབ་པས་འཚོལ་བས་མིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལ་གཤེ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་སྨྱུག་མའི་གཞར་བྱེད་ལྟར་གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་འཕྱག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་དྲི་བཟང་བརྡུངས་ནས་དྲི་འཚོལ་བ་ལྟར། གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་བརྡུངས་ཤིང་ཕྱེ་མར་བྱས་ནས་རྙེད་པ་འཚོལ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “ཐོབ་པས་འཚོལ་བ་” ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟ་བུའི་ཐོབ་པས་འཚོལ་བས་མིན་པའོ།། “རྙེད་པས་རྙེད་པ་འཚོལ་བ་མིན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་ “འཚོལ་བ་” ནི་རྗེས་སུ་འཚོལ་བ་སྟེ། གཞན་ལས་རྙེད་པ་གང་ཞིག་གཞན་དུ་འཁྱེར་བའི་སྒོ་ནས་རྙེད་པས་རྙེད་པ་འཚོལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟ་བུའི་རྙེད་པས་རྙེད་པ་འཚོལ་བས་མིན་པའོ།། Na dārudānenāti na paccayahetukena dārudānena vihāre uṭṭhitañhi araññato vā āharitvā rakkhitagopitadāruṃ ‘‘evaṃ me paccayaṃ dassantī’’ti upaṭṭhākānaṃ dātuṃ na vaṭṭati. Evañhi jīvikaṃ kappento anesanāya micchājīvena jīvati, so diṭṭheva dhamme garahaṃ pāpuṇāti, samparāye ca apāyaparipūrako hoti. Attano puggalikaṃ dāruṃ kusalaṅgahatthāya dadanto kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjati, parapuggalikaṃ theyyacittena dadanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Saṅghikepi eseva nayo. Sace pana taṃ issaratāya deti, garubhaṇḍavissajjanaṃ āpajjati. Kataraṃ pana dāru garubhaṇḍaṃ hoti, kataraṃ na hotīti? Yaṃ tāva aropimaṃ sayaṃjātaṃ, taṃ saṅghena paricchinnaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ, tato paraṃ na garubhaṇḍaṃ. Ropimaṭṭhāne ca sabbena sabbaṃ garubhaṇḍaṃ, pamāṇato sūcidaṇḍakappamāṇaṃ garubhaṇḍaṃ. “ཤིང་སྦྱིན་པས་མིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཤིང་སྦྱིན་པས་མིན་ཏེ། གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཡོད་པའམ། ནགས་ཚལ་ནས་བླངས་ཏེ་བསྲུངས་ཤིང་བསྐྱངས་པའི་ཤིང་རྣམས། “འདི་ལྟར་ང་ལ་ཡོ་བྱད་སྦྱིན་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་མི་བྱའོ།། འདི་ལྟར་འཚོ་བ་འཛིན་པ་ནི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་སྟེ་ཚུལ་མིན་གྱི་སྒོ་ནས་འཚོ་བ་ཡིན་ལ། དེས་ནི་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་སྨད་པར་འགྱུར་ཞིང་། ཕྱི་མ་ལ་ངན་སོང་གི་གནས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། རང་ཉིད་སྒེར་གྱི་ཤིང་དེ་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ཆེད་དུ་སྦྱིན་པར་བྱེད་ན་ཁྱིམ་སུན་ཕྱུང་བའི་ཉེས་བྱས་ཀྱི་ལྟུང་བ་འབྱུང་ལ། གཞན་གྱི་སྒེར་གྱི་ཤིང་བརྐུ་སེམས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་བྱེད་ན་དངོས་པོའི་རིན་ཐང་དང་བསྟུན་ཏེ་ཆད་པ་གཅད་པར་བྱའོ།། དགེ་འདུན་གྱི་དངོས་པོ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། གལ་ཏེ་དབང་ཡོད་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་བྱེད་ན། དགེ་འདུན་གྱི་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་གཏོང་བའི་ལྟུང་བ་འབྱུང་ངོ་།། ཤིང་གང་ཞིག་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ལ། གང་ཞིག་མིན་ཞེ་ན། གང་ཞིག་མ་བཙུགས་པར་རང་བྱུང་དུ་སྐྱེས་པ་དེ་ནི་དགེ་འདུན་གྱིས་ས་མཚམས་བཅད་པའི་གནས་སུ་ཁོ་ན་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་གཞན་དུ་ནི་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་མིན་ནོ།། བཙུགས་པའི་གནས་སུ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ལ། ཚད་ནི་ཁབ་ཀྱི་ཡུ་བའི་ཚད་ཙམ་ཡང་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ནོ།། Na veḷudānenātiādīsupi na veḷudānenāti na paccayahetukena veḷudānenātiādi sabbaṃ na dārudānenāti ettha vuttanayeneva veditabbaṃ. Veḷu pana pamāṇato telanāḷippamāṇo garubhaṇḍaṃ, na tato heṭṭhā. Manussā vihāraṃ gantvā veḷuṃ yācanti, bhikkhū ‘‘saṅghiko’’ti dātuṃ na visahanti, manussā punappunaṃ yācanti vā tajjenti vā, tadā bhikkhūhi ‘‘daṇḍakammaṃ katvā gaṇhathā’’ti vattuṃ vaṭṭati, veḷudānaṃ nāma na hoti. Sace te daṇḍakammatthāya vāsipharasuādīni vā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā denti, gahetuṃ na vaṭṭati. “སྨྱུག་མ་སྦྱིན་པས་མིན་པ་”ལ་སོགས་པ་ལའང་། “སྨྱུག་མ་སྦྱིན་པས་མིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སྨྱུག་མ་སྦྱིན་པས་མིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ “ཤིང་སྦྱིན་པས་མིན་པ་”ཞེས་པའི་སྐབས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། སྨྱུག་མའི་ཚད་ནི་ཏིལ་མར་གྱི་ཕོར་པ་གཅིག་གི་ཚད་ཙམ་ནས་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་ཆུང་བ་ནི་མིན་ནོ།། མི་རྣམས་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་འོངས་ནས་སྨྱུག་མ་སློང་བ་ན། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ “འདི་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སྦྱིན་པར་མི་ནུས་ལ། མི་རྣམས་ཀྱིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་སློང་བའམ་སྡིགས་ར་བྱེད་པ་ན། དེའི་ཚེ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ “ཆད་ལས་བྱས་ཏེ་ལོངས་ཤིག་” ཅེས་བརྗོད་པར་རུང་སྟེ། འདི་ནི་སྨྱུག་མ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མིན་ནོ།། གལ་ཏེ་ཁོང་ཚོས་ཆད་ལས་ཀྱི་ཆེད་དུ་སྟ་རེ་དང་སྟ་གྲི་ལ་སོགས་པའམ། བཟའ་བ་དང་བཅའ་བ་སྦྱིན་པར་བྱེད་ན། ལེན་པར་མི་རུང་ངོ་།། Vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘daḍḍhagehā manussā gaṇhitvā gacchantā na vāretabbā’’ti vuttaṃ. Sace saṅghassa veḷugumbe veḷudūsikā uppajjati, taṃ akoṭṭāpentānaṃ veḷu nassati. ‘‘Kiṃ kātabba’’nti bhikkhācāre manussānaṃ ācikkhitabbaṃ. Sace koṭṭetuṃ na icchanti, ‘‘samaṃ bhāgaṃ labhissathā’’ti [Pg.351] vattabbā. Na icchantiyeva, ‘‘dve koṭṭhāse labhissathā’’ti vattabbā. Evampi anicchantesu naṭṭhena attho natthi, ‘‘tumhākaṃ khaṇe sati daṇḍakammaṃ karissatha, koṭṭetvā gaṇhathā’’ti vattabbā, veḷudānaṃ nāma na hoti. Veḷugumbe aggimhi uṭṭhitepi udakena vuyhamānaveḷūsupi eseva nayo. འདུལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། “ཁང་པ་ཚིག་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་བླངས་ཏེ་འགྲོ་བ་ན་བཀག་པར་མི་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། གལ་ཏེ་དགེ་འདུན་གྱི་སྨྱུག་ཚལ་དུ་སྨྱུག་མ་གཅོད་པའི་སྲིན་བུ་བྱུང་ནས། དེ་མ་བཅད་ན་སྨྱུག་མ་རྣམས་འཇིག་པར་འགྱུར་བ་ན། “ཅི་ཞིག་བྱ་དགོས་སམ་” ཞེས་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་སྐབས་སུ་མི་རྣམས་ལ་བརྗོད་པར་བྱའོ།། གལ་ཏེ་གཅོད་པར་མི་འདོད་ན། “སྐལ་བ་མཉམ་པར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་མི་འདོད་ན། “སྐལ་བ་གཉིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་མི་འདོད་ན་ནི་ཆུད་ཟོས་སུ་སོང་བས་ཕན་པ་མེད་པས། “ཁྱེད་རྣམས་ལ་དུས་ཁོམ་ཡོད་ཚེ་ཆད་ལས་གྱིས་ཤིག བཅད་དེ་ལོངས་ཤིག་” ཅེས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་སྨྱུག་མ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མིན་ནོ།། སྨྱུག་ཚལ་ལ་མེ་ཤོར་བ་དང་། ཆུས་ཁྱེར་བའི་སྨྱུག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། Pattadāne garubhaṇḍatāya ayaṃ vinicchayo – pattampi hi yattha vikkāyati, gandhakārādayo gandhapaliveṭhanādīnaṃ atthāya gaṇhanti, tādise dullabhaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ hoti. Esa tāva kiṃsukapattakaṇṇapiḷandhanatālapattādīsu vinicchayo. Tālapaṇṇampi imasmiṃyeva ṭhāne kathetabbaṃ – tālapaṇṇampi hi sayaṃjāte tālavane saṅghena paricchinnaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ, na tato paraṃ, ropimatālesu sabbampi garubhaṇḍaṃ, tassa pamāṇaṃ heṭṭhimakoṭiyā aṭṭhaṅgulappamāṇopi rittapotthako. Tiṇampi ettheva pakkhipitvā kathetabbaṃ. Yattha pana tiṇaṃ natthi, tattha tālanāḷikerapaṇṇādīhipi chādenti. Tasmā tānipi tiṇeneva saṅgahitāni. Iti muñjapalālādīsu yaṃkiñci muṭṭhippamāṇaṃ tiṇaṃ. Nāḷikerapaṇṇādīsu ca ekapaṇṇampi saṅghassa dinnaṃ vā tattha jātaṃ vā bahiārāme saṅghassa tiṇavatthumhi jātatiṇaṃ vā rakkhitagopitaṃ vā garubhaṇḍaṃ hoti. Taṃ pana saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Heṭṭhā vuttadāruveḷūsupi eseva nayo. ལོ་མ་སྦྱིན་པ་ལ་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་མིན་གྱི་རྣམ་པར་དཔྱད་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ལོ་མ་ཡང་གང་དུ་ཚོང་འདུས་སུ་འཚོང་བ་དང་། སྤོས་བཟོ་བ་ལ་སོགས་པས་སྤོས་དཀྲི་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆེད་དུ་ལེན་པ་ལྟ་བུའི་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་གནས་སུ་ཁོ་ན་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ནོ།། འདི་ནི་ཀིཾ་ཤུ་ཀའི་ལོ་མ་དང་། རྣ་རྒྱན་དང་། ཏཱ་ལའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དཔྱད་པའོ།། ཏཱ་ལའི་ལོ་མའང་གནས་འདི་ཉིད་དུ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཏཱ་ལའི་ལོ་མའང་རང་བྱུང་དུ་སྐྱེས་པའི་ཏཱ་ལའི་ཚལ་དུ་དགེ་འདུན་གྱིས་ས་མཚམས་བཅད་པའི་གནས་སུ་ཁོ་ན་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་གཞན་དུ་ནི་མིན་ནོ།། བཙུགས་པའི་ཏཱ་ལའི་ཤིང་ལས་བྱུང་བ་ནི་ཐམས་ཅད་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ལ། དེའི་ཚད་ནི་ཐ་མའི་མཐའ་སོར་བརྒྱད་ཀྱི་ཚད་ཡོད་པའི་ཤོག་སྟོང་གི་གླེགས་བམ་ཡང་ཡིན་ནོ།། རྩྭའང་འདི་ཉིད་དུ་བཅུག་སྟེ་བཤད་པར་བྱའོ།། གང་དུ་རྩྭ་མེད་པ་དེར་ནི་ཏཱ་ལ་དང་ནཱ་ལི་ཀེ་རའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་ཐོག་འགེབས་པར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ཀྱང་རྩྭའི་ཁོངས་སུ་བསྡུས་སོ།། དེ་ལྟར་མུཉྫའི་རྩྭ་དང་སོག་མ་ལ་སོགས་པ་སྤར་མོ་གང་གི་ཚད་ཙམ་གྱི་རྩྭ་དང་། ནཱ་ལི་ཀེ་རའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པ་ལོ་མ་གཅིག་ཙམ་ཡང་དགེ་འདུན་ལ་ཕུལ་བའམ། དེར་སྐྱེས་པའམ། ཀུན་དགའ་ར་བའི་ཕྱི་རོལ་གྱི་དགེ་འདུན་གྱི་རྩྭ་སར་སྐྱེས་པའི་རྩྭའམ། བསྲུངས་ཤིང་བསྐྱངས་པ་རྣམས་ནི་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ནོ།། དེ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་བྱ་བ་དང་མཆོད་རྟེན་གྱི་བྱ་བ་གྲུབ་ནས་ལྷག་མ་ལུས་པ་རྣམས་གང་ཟག་སྒེར་གྱི་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པར་རུང་ངོ་།། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཤིང་དང་སྨྱུག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། Pupphadāne ‘‘ettakesu rukkhesu pupphāni vissajjitvā yāgubhattatthāya upanentu, ettakesu senāsanapaṭisaṅkharaṇe upanentū’’ti evaṃ niyamitaṭṭhāneyeva pupphāni garubhaṇḍāni honti. Yadi sāmaṇerā pupphāni ocinitvā rāsiṃ karonti, pañcaṅgasamannāgato pupphabhājako bhikkhu bhikkhusaṅghaṃ gaṇetvā koṭṭhāse karoti. So sampattaparisāya saṅghaṃ anāpucchitvāva dātuṃ labhati. Asammatena pana āpucchitvā dātabbaṃ. Bhikkhuno pana kassa pupphāni dātuṃ labbhati, kassa na labbhatīti? Mātāpitūnaṃ gehaṃ haritvāpi gehato pakkosāpetvāpi ‘‘vatthupūjaṃ karothā’’ti dātuṃ labbhati, piḷandhanatthāya na labbhati. Sesañātīnaṃ pana haritvā na dātabbaṃ, pakkosāpetvā pūjanatthāya dātabbaṃ. Sesajanassa pūjanaṭṭhānaṃ sampattassa apaccāsīsantena dātabbaṃ, pupphadānaṃ nāma na hoti. མེ་ཏོག་སྦྱིན་པ་ལ། “ཤིང་འདི་ཙམ་གྱི་མེ་ཏོག་རྣམས་བཏུས་ཏེ་སྐྱོ་མ་དང་ཟས་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཕུལ་ཞིག ཤིང་འདི་ཙམ་གྱི་མེ་ཏོག་རྣམས་གནས་མལ་ཉམས་གསོའི་ཆེད་དུ་ཕུལ་ཞིག་” ཅེས་འདི་ལྟར་ངེས་པར་བྱས་པའི་གནས་སུ་ཁོ་ན་མེ་ཏོག་རྣམས་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ནོ།། གལ་ཏེ་དགེ་ཚུལ་རྣམས་ཀྱིས་མེ་ཏོག་བཏུས་ཏེ་སྤུངས་པར་བྱས་ན། ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་མེ་ཏོག་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་གིས་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་བགྲངས་ཏེ་སྐལ་བ་བགོ་བར་བྱའོ།། ཁོང་གིས་ལྷགས་པའི་འཁོར་གྱི་དགེ་འདུན་ལ་མ་དྲིས་པར་ཡང་སྦྱིན་པར་ཐོབ་བོ།། བསྐོས་པ་མ་ཡིན་པས་ནི་དྲིས་ཏེ་སྦྱིན་པར་བྱའོ།། དགེ་སློང་གིས་ནི་སུ་ལ་མེ་ཏོག་སྦྱིན་པར་ཐོབ་ལ། སུ་ལ་སྦྱིན་པར་མི་ཐོབ་ཞེ་ན། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱིམ་དུ་བསྐྱལ་ཏེ་འམ། ཁྱིམ་ནས་བོས་ཏེ་འམ། “མཆོད་པ་གྱིས་ཤིག་” ཅེས་སྦྱིན་པར་ཐོབ་ཀྱི། རྒྱན་གྱི་ཆེད་དུ་ནི་མི་ཐོབ་བོ།། གཉེན་འབྲེལ་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ནི་བསྐྱལ་ཏེ་སྦྱིན་པར་མི་བྱ་ལ། བོས་ནས་མཆོད་པའི་ཆེད་དུ་སྦྱིན་པར་བྱའོ།། སྐྱེ་བོ་གཞན་རྣམས་ལ་ནི་མཆོད་པའི་གནས་སུ་ལྷགས་པ་ལ་རེ་བ་མེད་པར་སྦྱིན་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་མེ་ཏོག་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མིན་ནོ།། Vihāre [Pg.352] bahūni pupphāni pupphanti, bhikkhunā piṇḍāya carantena manusse disvā ‘‘vihāre bahūni pupphāni pūjethā’’ti vattabbaṃ, vacanamatte doso natthi, ‘‘manussā khādanīyabhojanīyaṃ ādāya āgamissantī’’ti cittena pana na vattabbaṃ. Sace vadati, khādanīyabhojanīyaṃ na paribhuñjitabbaṃ. Manussā attano dhammatāya ‘‘vihāre pupphāni atthī’’ti pucchitvā ‘‘asukadivase vihāraṃ āgamissāma, sāmaṇerānaṃ pupphāni ocinituṃ mā dethā’’ti vadanti. Bhikkhu sāmaṇerānaṃ kathetuṃ pamuṭṭho, sāmaṇerehi pupphāni ocitāni, manussā bhikkhuṃ upasaṅkamitvā mayaṃ tumhākaṃ asukadivase evaṃ ārocayimha ‘‘sāmaṇerānaṃ pupphāni ocinituṃ mā dethā’’ti, kasmā na vārayitthāti? ‘‘Sati me pamuṭṭhā, pupphāni ocinitamattāneva, na tāva pūjā katā’’ti vattabbaṃ, ‘‘gaṇhatha pūjethā’’ti na vattabbaṃ. Sace vadati, āmisaṃ na paribhuñjitabbaṃ. Aparo bhikkhu sāmaṇerānaṃ ācikkhati ‘‘asukagāmavāsino ‘pupphāni mā ocinitthā’ti āhaṃsū’’ti manussāpi āmisaṃ āharitvā dānaṃ datvā vadanti ‘‘amhākaṃ manussā na bahukā, sāmaṇere amhehi saha pupphāni ocinituṃ āṇāpethā’’ti. ‘‘Sāmaṇerehi bhikkhā laddhā. Ye bhikkhācāraṃ na gacchanti, te sayameva jānissanti upāsakā’’ti vattabbaṃ. Ettakaṃ nayaṃ labhitvā sāmaṇere putte vā bhātike vā katvā pupphāni ocināpetuṃ doso natthi, pupphadānaṃ nāma na hoti. གཙུག་ལག་ཁང་དུ་མེ་ཏོག་མང་པོ་བཞད་པ་ན། དགེ་སློང་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བ་ན་མི་རྣམས་མཐོང་ནས། “གཙུག་ལག་ཁང་དུ་མེ་ཏོག་མང་པོ་ཡོད་པས་མཆོད་པ་གྱིས་ཤིག་” ཅེས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། ཚིག་ཙམ་ལ་ཉེས་པ་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་ “མི་རྣམས་ཀྱིས་བཟའ་བ་དང་བཅའ་བ་ཁྱེར་ཏེ་འོང་བར་འགྱུར་རོ་” སྙམ་པའི་སེམས་ཀྱིས་ནི་མི་བརྗོད་དོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་བརྗོད་ན། བཟའ་བ་དང་བཅའ་བ་དེ་དག་ལོངས་སྤྱོད་པར་མི་བྱའོ།། མི་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ “གཙུག་ལག་ཁང་དུ་མེ་ཏོག་ཡོད་དམ་” ཞེས་དྲིས་ནས། “ཉིན་མོ་ཆེ་གེ་མོ་ལ་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་འོང་བར་བྱ་བས། དགེ་ཚུལ་རྣམས་ལ་མེ་ཏོག་འཐུ་རུ་མ་འཇུག་ཅིག་” ཅེས་བརྗོད་པ་ན། དགེ་སློང་གིས་དགེ་ཚུལ་རྣམས་ལ་བརྗོད་པར་བརྗེད་དེ། དགེ་ཚུལ་རྣམས་ཀྱིས་མེ་ཏོག་བཏུས་པ་ན། མི་རྣམས་དགེ་སློང་གི་གམ་དུ་ལྷགས་ནས། “བདག་ཅག་གིས་ཁྱེད་ལ་ཉིན་མོ་ཆེ་གེ་མོ་ལ་འདི་ལྟར་ ‘དགེ་ཚུལ་རྣམས་ལ་མེ་ཏོག་འཐུ་རུ་མ་འཇུག་ཅིག་’ ཅེས་གསོལ་ཏོ།། ཅིའི་ཕྱིར་མ་བཀག་པ་ཡིན་” ཞེས་ཟེར་ན། “ངས་དྲན་པ་བརྗེད་དོ།། མེ་ཏོག་བཏུས་པ་ཙམ་ལས་ད་དུང་མཆོད་པ་མ་བྱས་སོ་” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་ཡི། “ལོངས་ཤིག་མཆོད་པ་གྱིས་ཤིག་” ཅེས་མི་བརྗོད་དོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་བརྗོད་ན། ཟང་ཟིང་དེ་ལོངས་སྤྱོད་པར་མི་བྱའོ།། དགེ་སློང་གཞན་ཞིག་གིས་དགེ་ཚུལ་རྣམས་ལ་ “གྲོང་ཆེ་གེ་མོའི་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་ ‘མེ་ཏོག་མ་འཐུ་ཞིག་’ ཅེས་ཟེར་རོ་” ཞེས་བརྗོད་པ་ན། མི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཟང་ཟིང་ཁྱེར་ཏེ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས་བརྗོད་པ། “བདག་ཅག་གི་མི་ནི་མང་པོ་མེད་པས། དགེ་ཚུལ་རྣམས་བདག་ཅག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མེ་ཏོག་འཐུ་བར་མངགས་ཤིག་” ཅེས་ཟེར་ན། “དགེ་ཚུལ་རྣམས་ཀྱིས་བསོད་སྙོམས་ཐོབ་བོ།། གང་དག་བསོད་སྙོམས་ལ་མི་འགྲོ་བ་དེ་དག་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་དགེ་བསྙེན་དག་” ཅེས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། ཚུལ་འདི་ལྟར་བཟུང་ནས་དགེ་ཚུལ་རྣམས་བུ་འམ། སྤུན་ལྟ་བུར་བྱས་ཏེ་མེ་ཏོག་འཐུ་རུ་བཅུག་ན་ཉེས་པ་མེད་དེ། འདི་ནི་མེ་ཏོག་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མིན་ནོ།། Phaladāne phalampi pupphaṃ viya niyamitameva garubhaṇḍaṃ hoti. Vihāre bahukasmiṃ phalāphale sati aphāsukamanussā āgantvā yācanti, bhikkhū ‘‘saṅghika’’nti dātuṃ na ussahanti, manussā vippaṭisārino akkosanti paribhāsanti, tattha kiṃ kātabbanti? Phalehi vā rukkhehi vā paricchinditvā kathikā kātabbā ‘‘asuke ca rukkhe asuke ca rukkhe ettakāni phalāni gaṇhantā, ettakesu vā rukkhesu phalāni gaṇhantā na vāretabbā’’ti. Corā vā issarā vā balakkārena gaṇhantā na vāretabbā. Kuddhā hi te sakalavihārampi nāseyyuṃ, ādīnavo pana kathetabboti. ཤིང་ཏོག་སྦྱིན་པ་ལའང་། ཤིང་ཏོག་ཀྱང་མེ་ཏོག་བཞིན་དུ་ངེས་པར་བྱས་པ་ཁོ་ན་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ནོ།། གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཤིང་ཏོག་མང་པོ་ཡོད་པ་ན། མི་མི་བདེ་བ་རྣམས་འོངས་ནས་སློང་ལ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ “འདི་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སྦྱིན་པར་མི་ནུས་ཤིང་། མི་རྣམས་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ཏེ་གཤེ་ཞིང་སྤྱོ་བ་ན། དེ་ལ་ཅི་ཞིག་བྱ་ཞེ་ན། ཤིང་ཏོག་གམ། ཤིང་རྣམས་ལས་ས་མཚམས་བཅད་དེ་གྲོས་བྱ་སྟེ། “ཤིང་ཆེ་གེ་མོ་དང་ཤིང་ཆེ་གེ་མོ་ལས་ཤིང་ཏོག་འདི་ཙམ་ལེན་པ་དང་། ཤིང་འདི་ཙམ་ལས་ཤིང་ཏོག་ལེན་པ་རྣམས་བཀག་པར་མི་བྱའོ་” ཞེས་བྱའོ།། ཆོམ་པོའམ། དབང་ཡོད་པས་དབང་ཤེད་ཀྱིས་ལེན་པ་ནའང་བཀག་པར་མི་བྱ་སྟེ། ཁོང་ཚོ་ཁྲོས་ན་གཙུག་ལག་ཁང་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་ཉེས་དམིགས་ནི་བརྗོད་པར་བྱའོ།། Sinānadāne sinānacuṇṇāni koṭṭitāni na garubhaṇḍāni, akoṭṭito rukkhe ṭhitova rukkhataco garubhaṇḍaṃ, cuṇṇaṃ pana agilānassa rajananipakkaṃ vaṭṭati. Gilānassa yaṃkiñci cuṇṇaṃ dātuṃ vaṭṭatiyeva. ཁྲུས་ཕྱེ་སྦྱིན་པ་ལ། བརྡུངས་པའི་ཁྲུས་ཕྱེ་ནི་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་མ་ཡིན། མ་བརྡུངས་པར་ཤིང་ལ་གནས་བཞིན་པའི་ཤིང་པགས་ནི་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན། འོན་ཀྱང་ཚོས་ཀྱིས་བསྐོལ་བའི་ཕྱེ་མ་ནི་ནད་མེད་པ་ལ་རུང་ངོ་། །ནད་པ་ལ་ནི་ཕྱེ་མ་གང་ཡང་རུང་བ་སྦྱིན་དུ་རུང་བ་ཉིད་དོ། ། Na [Pg.353] cuṇṇadānenāti vuttanayena sirīsacuṇṇādīnaṃ dānena. Mattikādānemattikā hi yattha dullabhā hoti, tattheva garubhaṇḍaṃ. Sāpi heṭṭhimakoṭiyā tiṃsapalaguḷapiṇḍappamāṇāva, tato heṭṭhā na garubhaṇḍanti. “ཕྱེ་མ་སྦྱིན་པས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤིང་ཤི་རཱི་ཥའི་ཕྱེ་མ་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་པས་སོ། །འདག་པ་སྦྱིན་པ་ལ། འདག་པ་གང་དུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་དེ་ཉིད་དུ་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན། དེ་ཡང་མཐའ་མ་ལ་པ་ལ་སུམ་ཅུའི་བུ་རམ་གྱི་གོང་བུའི་ཚད་ཙམ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་དམའ་བ་ནི་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་མ་ཡིན་ནོ། ། Dantakaṭṭhadāne dantakaṭṭhaṃ acchinnakameva garubhaṇḍaṃ. Yesaṃ sāmaṇerānaṃ saṅghato dantakaṭṭhavāro pāpuṇāti, te attano ācariyupajjhāyānaṃ pāṭiyekkaṃ dātuṃ na labhanti. Yehi pana ‘‘ettakāni dantakaṭṭhāni āharitabbānī’’ti paricchinditvā vārā gahitā, te atirekāni ācariyupajjhāyānaṃ dātuṃ labhanti. Ekena bhikkhunā dantakaṭṭhamāḷakato bahūni dantakaṭṭhāni na gahetabbāni, devasikaṃ ekekameva gahetabbaṃ. Pāṭiyekkaṃ vasantenāpi bhikkhusaṅghaṃ gaṇayitvā yattakāni attano pāpuṇanti, tattakāneva gahetvā gantabbaṃ. Antarā āgantukesu vā āgatesu disaṃ vā pakkamantesu āharitvā gahitaṭṭhāneyeva ṭhapetabbāni. Na mukhodakadānenāti na mukhadhovanaudakadānena. སོ་ཤིང་སྦྱིན་པ་ལ། མ་བཅད་པའི་སོ་ཤིང་ཉིད་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ཡིན། དགེ་ཚུལ་གང་དག་ལ་དགེ་འདུན་ལས་སོ་ཤིང་གི་རེས་བབ་པ་དེ་དག་གིས་རང་གི་མཁན་པོ་དང་སློབ་དཔོན་ལ་སྒེར་དུ་སྦྱིན་མི་ཆོག །འོན་ཀྱང་གང་དག་གིས་ “སོ་ཤིང་འདི་ཙམ་ཞིག་གདས་པར་བྱའོ་” ཞེས་བཅད་དེ་རེས་བླངས་པ་དེ་དག་གིས་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་རང་གི་མཁན་པོ་དང་སློབ་དཔོན་ལ་སྦྱིན་ཆོག་གོ །དགེ་སློང་གཅིག་གིས་སོ་ཤིང་གི་ར་བ་ལས་སོ་ཤིང་མང་པོ་མི་བླང་ཞིང་། ཉིན་རེ་བཞིན་གཅིག་རེ་ཁོ་ན་བླང་བར་བྱའོ། །སྒེར་དུ་གནས་པ་ཞིག་ཡིན་ནའང་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་བགྲངས་ཏེ་རང་ལ་གང་བབ་པ་དེ་ཙམ་ཞིག་བླངས་ཏེ་འགྲོ་བར་བྱའོ། །བར་སྐབས་སུ་གློ་བུར་དུ་ལྷགས་པ་རྣམས་འོངས་པའམ། ཕྱོགས་སུ་གཤེགས་པ་ན་བླངས་ཏེ་བླངས་པའི་གནས་དེ་ཉིད་དུ་བཞག་པར་བྱའོ། །“ཁ་ཆུ་སྦྱིན་པས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁ་བཀྲུ་བའི་ཆུ་སྦྱིན་པས་མ་ཡིན་ནོ། ། Na cāṭukamyatāyātiādīsu cāṭukamyatā vuccati attānaṃ dāsaṃ viya nīcaṭṭhāne ṭhapetvā parassa khalitavacanampi saṇṭhapetvā piyakāmatāya paggayhavacanaṃ. Na muggasūpyatāyāti na muggasūpasamānatāya. Muggasūpasamānatāti saccālikena jīvikaṃ kappanatāya etaṃ adhivacanaṃ. Yathā hi muggasūpe paccante bahū muggā pākaṃ gacchanti thokā na gacchanti, evameva saccālikena jīvikakappake puggale bahu alikaṃ hoti, appakaṃ saccaṃ. Yathā vā muggasūpassa apavisanaṭṭhānaṃ nāma natthi, evameva saccālikavuttino puggalassa appatiṭṭhānaṃ nāma natthi. Siṅghāṭakaṃ viya icchiticchitaṭṭhānassa patiṭṭhāti. Tenassa sā musāvāditā ‘‘muggasūpyatā’’ti vuttā. Na pāribhaṭyatāyāti na paribhaṭakammabhāvena. Paribhaṭassa hi kammaṃ pāribhaṭyaṃ, tassa bhāvo pāribhaṭyatā, alaṅkārakaraṇādīhi dārakakīḷāpanassetaṃ adhivacanaṃ. Na pīṭhamaddikatāyāti na sahasā gharaṃ pavisitvā pīṭhake nisīdanakatāya. “ངོ་དགའ་བྱེད་པས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ངོ་དགའ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་བྲན་གཡོག་བཞིན་དུ་གནས་དམའ་བར་བཞག་ནས། གཞན་གྱི་ཚིག་ནོར་བའང་ལེགས་པར་བཅོས་ཏེ་མགུ་བར་འདོད་པས་བསྟོད་པའི་ཚིག་སྨྲ་བ་ལ་བརྗོད། །“སྲན་མའི་ཐུག་པ་ལྟ་བུས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་སྲན་མའི་ཐུག་པ་དང་མཚུངས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །སྲན་མའི་ཐུག་པ་དང་མཚུངས་པ་ཞེས་པ་ནི་བདེན་རྫུན་འདྲེས་མས་འཚོ་བ་འཚོལ་བ་ལ་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཚིག་གོ །ཇི་ལྟར་སྲན་མའི་ཐུག་པ་བསྐོལ་བ་ན། སྲན་མ་མང་པོ་ཞིག་འཚོད་ལ། ཉུང་ངུ་ཞིག་མི་འཚོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། བདེན་རྫུན་འདྲེས་མས་འཚོ་བ་འཚོལ་བའི་གང་ཟག་ལ་རྫུན་མང་པོ་དང་བདེན་པ་ཉུང་ངུ་ཡོད་དོ། །ཡང་ན། ཇི་ལྟར་སྲན་མའི་ཐུག་པ་མི་འཇུག་པའི་གནས་མེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། བདེན་རྫུན་འདྲེས་མའི་སྤྱོད་པ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་ལ་མི་གནས་པའི་གནས་མེད་དོ། །ལམ་མདོ་ལྟར་འདོད་འདོད་ཀྱི་གནས་སུ་གནས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁོའི་རྫུན་སྨྲ་བ་དེ་ལ་ “སྲན་མའི་ཐུག་པ་ལྟ་བུ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“གཡོག་བྱེད་པས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་གཡོག་པོའི་ལས་ཀྱི་དངོས་པོས་མ་ཡིན་ནོ། །གཡོག་པོའི་ལས་ནི་གཡོག་བྱེད་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་གཡོག་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ནི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་ལ་སོགས་པས་བྱིས་པ་རྩེད་མོ་རྩེད་པ་ལ་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཚིག་གོ །“ཁྲི་བརྫི་བས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་གློ་བུར་དུ་ཁྱིམ་དུ་ཞུགས་ནས་ཁྲི་ཆུང་ལ་འདུག་པ་མ་ཡིན་ནོ། ། Na vatthuvijjāyātiādīsu vatthuvijjā nāma gāmanigamanagarādīnaṃ suniviṭṭhadunniviṭṭhajānanasatthaṃ. Tiracchānavijjā nāma aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā aṅgasatthanimittādikā avasesavijjā. Aṅgavijjā [Pg.354] nāma itthipurisānaṃ subhagadubbhagalakkhaṇajānanaṃ. Nakkhattavijjā nāma nakkhattānaṃ yogajānanasatthaṃ. “ས་དཔྱད་ཀྱི་རིག་པས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ས་དཔྱད་ཀྱི་རིག་པ་ཞེས་པ་ནི་གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ། གྲོང་ཁྱེར་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་ཆགས་པ་དང་ཉེས་པར་ཆགས་པ་ཤེས་པའི་བསྟན་བཅོས་སོ། །ལོག་པའི་རིག་པ་ཞེས་པ་ནི་མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ལམ་ལས་ངེས་པར་མི་འབྱུང་བས་འཕྲེད་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། ལུས་ཀྱི་མཚན་མའི་བསྟན་བཅོས་དང་། ལྟས་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མའི་རིག་པ་རྣམས་སོ། །ལུས་ཀྱི་རིག་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པ་དང་བུད་མེད་ཀྱི་སྐལ་བཟང་དང་སྐལ་ངན་གྱི་མཚན་མ་ཤེས་པའོ། །སྐར་མའི་རིག་པ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་སྐར་གྱི་སྦྱོར་བ་ཤེས་པའི་བསྟན་བཅོས་སོ། ། Na dūtagamanenāti na dūteyyaṃ katvā gamanena. Na pahiṇagamanenāti na gihīnaṃ sāsanaṃ gahetvā gharā gharaṃ pahitassa gamanena. Na jaṅghapesaniyenāti gāmantaradesantarādīsu tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ sāsanapaṭisāsanaṃ haraṇena. Idañhi jaṅghapesaniyaṃ nāma attano mātāpitūnaṃ, ye cāssa mātāpitaro upaṭṭhahanti, tesaṃ sāsanaṃ gahetvā katthaci gamanavasena vaṭṭati. Cetiyassa vā saṅghassa vā attano vā kammaṃ karontānaṃ vaḍḍhakīnampi sāsanaṃ harituṃ vaṭṭati. Manussā ‘‘dānaṃ dassāma, pūjaṃ karissāma, bhikkhusaṅghassa ācikkhathā’’ti ca vadanti; ‘‘asukattherassa nāma dethā’’ti piṇḍapātaṃ vā bhesajjaṃ vā cīvaraṃ vā denti, ‘‘vihāre pūjaṃ karothā’’ti mālāgandhavilepanādīni vā dhajapaṭākādīni vā niyyātenti. Sabbaṃ harituṃ vaṭṭati, jaṅghapesaniyaṃ nāma na hoti. Sesasāsanaṃ gahetvā gacchantassa padavāre padavāre doso. “ཕོ་ཉར་འགྲོ་བས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་ཕོ་ཉའི་བྱ་བ་བྱས་ཏེ་འགྲོ་བས་མ་ཡིན་ནོ། །“བཀལ་ཏེ་འགྲོ་བས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་འཕྲིན་བཟུང་སྟེ་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་དུ་བཏང་སྟེ་འགྲོ་བས་མ་ཡིན་ནོ། །“རྐང་མགྱོགས་ཀྱི་འཕྲིན་སྐྱེལ་བས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་གྲོང་གཞན་དང་ཡུལ་གཞན་ལ་སོགས་པར་ཁྱིམ་པ་དེ་དང་དེ་དག་གི་འཕྲིན་དང་ལན་སྐྱེལ་བས་སོ། །རྐང་མགྱོགས་ཀྱི་འཕྲིན་སྐྱེལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རང་གི་ཕ་མ་དང་། གང་དག་རང་གི་ཕ་མ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་དེ་དག་གི་འཕྲིན་བཟུང་སྟེ་གནས་ཤིག་ཏུ་འགྲོ་བའི་དབང་གིས་རུང་ངོ་། །མཆོད་རྟེན་ནམ། དགེ་འདུན་ནམ། རང་གི་ལས་བྱེད་པའི་ཤིང་མཁན་རྣམས་ཀྱི་འཕྲིན་སྐྱེལ་བའང་རུང་ངོ་། །མི་རྣམས་ཀྱིས་ “བདག་ཅག་གིས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །མཆོད་པ་བྱེད་དོ། །དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་བརྗོད་པར་མཛོད།” ཅེས་སྨྲ་བའམ། “གནས་བརྟན་ཆེ་གེ་མོ་ལ་འདི་བྱིན་ཅིག་” ཅེས་བསོད་སྙོམས་སམ། སྨན་ནམ། ཆོས་གོས་སྦྱིན་པའམ། “གཙུག་ལག་ཁང་དུ་མཆོད་པ་གྱིས་ཤིག་” ཅེས་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་། སྤོས་དང་། བྱུག་པ་ལ་སོགས་པའམ། རྒྱལ་མཚན་དང་བ་དན་ལ་སོགས་པ་གཏོད་པ་ན། དེ་ཐམས་ཅད་སྐྱེལ་དུ་རུང་ཞིང་། རྐང་མགྱོགས་ཀྱི་འཕྲིན་སྐྱེལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །ལྷག་མའི་འཕྲིན་བཟུང་སྟེ་འགྲོ་བ་ལ་ནི་གོམ་པ་རེ་རེ་བཞིན་ཉེས་པ་ཡོད་དོ། ། Na vejjakammenāti na vejjena hutvā kāyatikicchanādibhesajjakaraṇena. Bhesajjaṃ pana pañcannaṃ sahadhammikānaṃ kātabbaṃ bhikkhussa bhikkhuniyā sikkhamānāya sāmaṇerassa sāmaṇeriyā. Samasīlasaddhāpaññānañhi etesaṃ tīsu sikkhāsu yuttānaṃ bhesajjaṃ akātuṃ na labbhati. Mātāpitūnaṃ tadupaṭṭhākānaṃ attano veyyāvaccakarassa paṇḍupalāsassāti etesaṃ pañcannampi kātuṃ vaṭṭati. Jeṭṭhabhātu, kaniṭṭhabhātu, jeṭṭhabhaginiyā, kaniṭṭhabhaginiyā, cūḷamātuyā, mahāmātuyā, cūḷapituno, mahāpituno, pitucchāya, mātucchāyāti etesaṃ pana dasannampi karontena tesaṃyeva santakaṃ bhesajjaṃ gahetvā kevalaṃ yojetvā dātabbaṃ. Sace nappahoti, attano santakaṃ tāvakālikaṃ dātabbaṃ. Etesaṃ puttaparamparā yāva sattamā kulaparivaṭṭā, tāva cattāro paccaye āharāpentassa akataviññatti vā, bhesajjaṃ karontassa vejjakammaṃ vā, kuladūsakāpatti vā na hoti. “སྨན་པའི་ལས་ཀྱིས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་སྨན་པར་གྱུར་ཏེ་ལུས་གསོ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྨན་སྦྱོར་བ་བྱེད་པས་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་ཆོས་མཐུན་པའི་གྲོགས་པོ་ལྔ་སྟེ། དགེ་སློང་དང་། དགེ་སློང་མ། དགེ་སློབ་མ། དགེ་ཚུལ། དགེ་ཚུལ་མ་རྣམས་ལ་སྨན་བྱ་བར་རུང་ངོ་། །ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དད་པ་དང་། ཤེས་རབ་མཚུངས་ཤིང་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་བརྩོན་པ་འདི་དག་ལ་སྨན་མི་བྱེད་དུ་མི་རུང་ངོ་། །ཕ་མ་དང་། དེ་དག་གི་རིམ་གྲོ་པ། རང་གི་ཞབས་ཏོག་པ། རབ་བྱུང་གི་ཆ་བྱད་འཛིན་པ་སྟེ་འདི་དག་ལྔ་ལའང་བྱ་བར་རུང་ངོ་། །ཕུ་བོ་དང་། ནུ་བོ། ཕྱིའོ་དང་། ནུ་མོ། སྲུ་མོ་ཆུང་བ། སྲུ་མོ་ཆེ་བ། ཁུ་བོ་ཆུང་བ། ཁུ་བོ་ཆེ་བ། ཨ་ནེ། སྲུ་མོ་སྟེ་འདི་དག་བཅུ་ལའང་བྱེད་པ་ན། དེ་དག་རང་ཉིད་ཀྱི་སྨན་བླངས་ཏེ་སྦྱོར་བ་ཙམ་བྱས་ནས་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་མི་ལྡང་ན། རང་གི་དངོས་པོ་རེ་ཞིག་གཡར་པོའི་ཚུལ་དུ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །དེ་དག་གི་བུ་རྒྱུད་རིམ་པ་བདུན་པའི་བར་དུ། ཡོ་བྱད་བཞི་ལེན་དུ་འཇུག་པ་ལ་རིག་པར་མ་བྱས་པའི་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་དམ། སྨན་བྱེད་པ་ལ་སྨན་པའི་ལས་སམ། ཁྱིམ་གཤེགས་པའི་ལྟུང་བ་མི་འགྱུར་རོ། ། Na piṇḍapaṭipiṇḍakenāti ettha piṇḍapāto kassa dātabbo, kassa na dātabbo? Mātāpitūnaṃ tadupaṭṭhākānaṃ veyyāvaccakarassa paṇḍupalāsassa sampattassa dāmarikacorassa issarassāpi dātabbo. Etesaṃ datvā pacchā laddhampi piṇḍapaṭipiṇḍaṃ nāma na hoti. Na dānānuppadānenāti attano [Pg.355] dinnakānaṃ na puna dānena. Dhammenāti dhammena uppannaṃ. Samenāti kāyasucaritādinā. Laddhāti kāyena laddhā. Labhitvāti cittena pāpuṇitvā. Adhigantvāti sampāpuṇitvā. Vinditvāti ñāṇena vinditvā. Paṭilabhitvāti punappunaṃ labhitvā. “བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ལན་སྦྱིན་པས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ལ། འདིར་བསོད་སྙོམས་སུ་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ། སུ་ལ་སྦྱིན་པར་མི་བྱ་ཞེ་ན། ཕ་མ་དང་། དེ་དག་གི་རིམ་གྲོ་པ། ཞབས་ཏོག་པ། རབ་བྱུང་གི་ཆ་བྱད་འཛིན་པ། ལྷགས་པའི་གྱེན་ལོག་པ་དང་། ཇག་པ། དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོ་ལའང་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །འདི་དག་ལ་བྱིན་ནས་ཕྱིས་ཐོབ་པའང་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ལན་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །“སྦྱིན་པ་རྗེས་སུ་སྦྱིན་པས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་རང་ལ་བྱིན་པ་རྣམས་སླར་སྦྱིན་པས་མ་ཡིན་ནོ། །“ཆོས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་བྱུང་བའོ། །“མཉམ་པས་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པས་སོ། །“རྙེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་རྙེད་པའོ། །“ཐོབ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་ཐོབ་པའོ། །“རྟོགས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་དུ་བྱས་པའོ། །“རིག་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རིག་པའོ། །“སླར་ཐོབ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཐོབ་པའོ། ། Annasannidhinti ettha duvidhā annakathā vinayavasena ca sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃkiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikārakaṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā tehi laddhaṃ ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti. “ཟས་གསོག་འཇོག་” ཅེས་པ་ལ། འདིར་འདུལ་བའི་དབང་གིས་དང་སྦྱངས་པའི་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་ཟས་ཀྱི་གཏམ་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད་དོ། །འདུལ་བའི་དབང་གིས་ནི་རེ་ཞིག་དེ་རིང་བླངས་པའི་ཟས་གང་ཡང་རུང་བ་སང་ཉིན་གསོག་འཇོག་ཏུ་འགྱུར་བ་དེ་སྤྱོད་པ་ལ་ལྟུང་བྱེད་དུ་འགྱུར་རོ། །རང་གིས་རྙེད་པ་དེ་དགེ་ཚུལ་རྣམས་ལ་བྱིན་ནས། དེ་དག་གིས་ཐོབ་པ་དེ་ཉར་དུ་བཅུག་སྟེ་ཉིན་གཉིས་པར་ཟ་བ་ནི་རུང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སྦྱངས་པའི་སྤྱོད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། Pānasannidhimhipi eseva nayo. Ettha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha pānāni, yāni ce tesaṃ anulomāni. “བཏུང་བ་གསོག་འཇོག་” ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདིར་བཏུང་བ་ཞེས་པ་ནི་ཨམ་བྲའི་བཏུང་བ་ལ་སོགས་པ་བཏུང་བ་བརྒྱད་དང་། དེ་དག་དང་མཐུན་པ་གང་དག་ཡིན་པའོ། ། Vatthasannidhintiādimhi anadhiṭṭhitāvikappitaṃ sannidhi ca hoti sallekhañca kopeti. Ayaṃ pariyāya kathāva, nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca vikopeti. “ཆོས་གོས་གསོག་འཇོག་” ལ་སོགས་པ་ལ། བྱིན་གྱིས་མ་བརླབས་པ་དང་བགོ་བཤའ་མ་བྱས་པ་ནི་གསོག་འཇོག་ཡིན་ལ། སྦྱངས་པའི་སྤྱོད་པའང་ཉམས་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཏམ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ནི་ཆོས་གོས་གསུམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། བཞི་པ་རྙེད་ན་གཞན་ལ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་ལ་སྦྱིན་པར་མི་ནུས་ལ། གང་ལ་སྦྱིན་པར་འདོད་པ་དེ་ནི་ཁ་ཏོན་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ། འདྲི་བའི་ཕྱིར་སོང་ན། འོངས་མ་ཐག་ཏུ་སྦྱིན་པར་བྱ་ཞིང་། མི་སྦྱིན་པ་ནི་མི་རུང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་ཆོས་གོས་མི་ལྡང་བ་ན་རེ་བ་ཡོད་བཞིན་དུ་གནང་བའི་དུས་ཀྱི་བར་དུ་བཞག་ཏུ་རུང་ངོ་། །ཁབ་དང་སྐུད་པ་དང་ཆོས་གོས་བཟོ་བ་པོ་མ་རྙེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་དེ་ལས་ལྷག་པར་ཡང་འདུལ་བའི་ལས་བྱས་ཏེ་བཞག་ཏུ་རུང་ངོ་། །“འདི་ཟད་པ་ན་འདི་འདྲ་བ་ཞིག་སླར་གང་ལས་རྙེད་པར་འགྱུར་” ཞེས་བཞག་ཏུ་མི་རུང་སྟེ། གསོག་འཇོག་ཏུ་འགྱུར་ཞིང་སྦྱངས་པའི་སྤྱོད་པའང་ཉམས་པར་བྱེད་དོ། ། Yānasannidhimhi yānaṃ nāma vayhaṃ ratho sakaṭaṃ sandamānikā sivikā pāṭaṅkīti netaṃ pabbajitassa yānaṃ. Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva. Ekabhikkhussa hi eko araññatthāya, ekā dhotapādakatthāyāti ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā vaṭṭanti, tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo, ‘‘imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca vikopeti. “བཞོན་པ་གསོག་འཇོག་” ལ། བཞོན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤིང་རྟ་དང་། ཤིང་རྟ་ཆུང་བ། ལག་འདྲུད་ཤིང་རྟ། ཁྱོགས་དང་། བྱམས་ལ་སོགས་པ་སྟེ། འདི་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བཞོན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་ལྷམ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བཞོན་པ་ཉིད་དོ། །དགེ་སློང་གཅིག་ལ་མང་མཐར་ལྷམ་ཆ་གཉིས་ཏེ། གཅིག་ནི་ནགས་སུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་དང་། གཅིག་ནི་རྐང་པ་བཀྲུས་ནས་གྱོན་པའི་ཕྱིར་རུང་ངོ་། །གསུམ་པ་རྙེད་ན་གཞན་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་ཞིང་། “འདི་ཟད་པ་ན་གཞན་གང་ལས་རྙེད་པར་འགྱུར་” ཞེས་བཞག་ཏུ་མི་རུང་སྟེ། གསོག་འཇོག་ཏུ་འགྱུར་ཞིང་སྦྱངས་པའི་སྤྱོད་པའང་ཉམས་པར་བྱེད་དོ། ། Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko gabbhe eko divāṭṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti, tato uttari labhitvā aññassa bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo, adātuṃ na vaṭṭati, sannidhi ceva hoti, sallekhañca kopeti. “གཟིམ་ཆ་གསོག་འཇོག་” ལ། གཟིམ་ཆ་ཞེས་པ་ནི་ཁྲིའོ། །དགེ་སློང་གཅིག་ལ་མང་མཐར་ཁྲི་གཉིས་ཏེ། གཅིག་ནི་གཟིམ་ཁང་དུ་དང་། གཅིག་ནི་ཉིན་མོ་གནས་པའི་ས་རུ་རུང་ངོ་། །དེ་ལས་ལྷག་པ་རྙེད་ན་དགེ་སློང་གཞན་ནམ་ཚོགས་པ་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་ཞིང་། མི་སྦྱིན་པ་ནི་མི་རུང་སྟེ། གསོག་འཇོག་ཏུ་འགྱུར་ཞིང་སྦྱངས་པའི་སྤྱོད་པའང་ཉམས་པར་བྱེད་དོ། ། Gandhasannidhimhi [Pg.356] bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandho vaṭṭati. Tena gandhena tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbo. Dvāre pañcaṅgulagharadhūpanādīsu vā upanetabbo. ‘‘Puna roge sati bhavissatī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, gandhasannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. “དྲི་གསོག་འཇོག་” ལ། དགེ་སློང་ལ་གཡན་པ་དང་། ཟ་ཕྲུག །པགས་པའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་ནད་ཡོད་པ་ན་དྲི་རུང་ངོ་། །དྲི་དེས་ནད་དེ་ཞི་བར་གྱུར་པ་ན། ནད་པ་གཞན་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་སྒོ་ལ་ལག་པ་ལྔའི་རི་མོ་འབྲི་བ་དང་ཁང་པ་ལ་བདུག་པ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“སླར་ཡང་ནད་བྱུང་ན་དགོས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བཞག་ཏུ་མི་རུང་སྟེ། དྲི་གསོག་འཇོག་ཏུ་འགྱུར་ཞིང་སྦྱངས་པའི་སྤྱོད་པའང་ཉམས་པར་བྱེད་དོ། ། Āmisanti annādivuttāvasesaṃva daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco bhikkhu ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissantī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsavallūrasappitelaguḷa- bhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā bhuñjitvā ‘‘sāmaṇera udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukakulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi, asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisathā’’ti vuttepi ‘‘duppaveso āvuso idāni gāmo’’ti vadati. Te ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati bhikkhu ‘‘muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvika’’nti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti. “ཟང་ཟིང་”ཞེས་པ་ནི་ཟས་ལ་སོགས་པར་བཤད་པ་ལས་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། འདི་ན་དགེ་སློང་ཁ་ཅིག་གིས“དེ་འདྲ་བའི་དུས་སུ་ཕན་ཐོགས་པར་འགྱུར་རོ”ཞེས་ཏིལ་དང་། འབྲས། སྲན་ཆུང་། མཱ་ཤ། ནཱ་ལི་ཀེ་ར། ཚྭ། ཉ། ཤ། ཤ་སྐམ། མར་གསར། ཏིལ་མར། བུ་རམ་དང་སྣོད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལེན་དུ་བཅུག་ནས་འཇོག་པར་བྱེད་དོ། །ཁོ་པས་ཆར་དུས་སུ་སྔ་མོ་ནས་དགེ་ཚུལ་རྣམས་ལ་ཐུག་པ་སྐོལ་དུ་བཅུག་ནས་བཟོས་ཏེ། “དགེ་ཚུལ། ཆུ་དང་འདམ་རྫབ་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་གྲོང་གསེབ་ཏུ་འཇུག་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཞིག་རེད། སོང་ཞིག་དང་། ཆེ་གེ་མོའི་ཁྱིམ་དུ་སོང་ནས་ང་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བསྡད་ཡོད་པའི་ཚུལ་ཤོད་ལ། ཆེ་གེ་མོའི་ཁྱིམ་ནས་ཞོ་ལ་སོགས་པ་ཁྱེར་ཤོག”ཅེས་མངག་པར་བྱེད་དོ། །དགེ་སློང་གཞན་རྣམས་ཀྱིས“བཙུན་པ། གྲོང་གསེབ་ཏུ་མི་གཤེགས་སམ”ཞེས་དྲིས་པའི་ཚེ་ནའང་། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག །ད་ལྟ་གྲོང་གསེབ་ཏུ་འཇུག་པར་དཀའོ”ཞེས་སྨྲའོ། །དེ་དག་གིས“བཙུན་པ། དེ་ལྟར་འཚལ་ལོ། །ཁྱེད་བཞུགས་ཤིག །བདག་ཅག་གིས་བསོད་སྙོམས་བཙལ་ནས་འབུལ་ལོ”ཞེས་སོང་ངོ་། །དེ་ནས་དགེ་ཚུལ་གྱིས་ཀྱང་ཞོ་ལ་སོགས་པ་ཁྱེར་ནས་འབྲས་ཟས་དང་ཚོད་མ་བཤམས་ཏེ་ཉེ་བར་བཀོད་པ་ན། དེ་ཟ་བཞིན་པའི་སྐབས་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟས་བསྐུར་བས། དེ་ལས་ཀྱང་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་རྣམས་ཟའོ། །དེ་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་བསོད་སྙོམས་བླངས་ཏེ་ལྷགས་པ་ན། དེ་ལས་ཀྱང་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་རྣམས་མགྲིན་པ་ཡན་ཆད་དུ་ཟ་བར་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་ཟླ་བ་བཞིའི་རིང་ལའང་དུས་འདའ་བར་བྱེད་དོ། །དགེ་སློང་འདི་ལ“མགོ་རེག་ཁྱིམ་པའི་འཚོ་བས་འཚོ་བ་སྟེ། དགེ་སྦྱོང་གི་འཚོ་བས་འཚོ་བ་མ་ཡིན་ནོ”ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདི་འདྲ་བ་ནི་ཟང་ཟིང་གསོག་འཇོག་ཅེས་བྱའོ། ། Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi eko guḷapiṇḍo catubhāgamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakampi āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitāpi voropeyyuṃ, tasmā sacepi ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi. དགེ་སློང་གི་གནས་མལ་དུ་ནི་དུས་མ་ཡིན་པར་ལྷགས་པའི་ཇག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆེད་དུ། འབྲས་ནཱ་ལི་གཅིག་དང་། བུ་རམ་གོང་བུ་གཅིག །མར་གསར་བཞི་ཆ་ཙམ་སྟེ། འདི་ཙམ་ཞིག་གསོག་འཇོག་བྱེད་པ་རུང་ངོ་། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེ་དག་གིས་འདི་ཙམ་གྱི་ཟང་ཟིང་གི་བསུ་བ་མ་ཐོབ་ན་སྲོག་དང་ཡང་འབྲལ་བར་བྱེད་སྲིད་པས་སོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་གལ་ཏེ་འདི་ཙམ་མེད་ནའང་། ལེན་དུ་བཅུག་ནས་བཞག་པའང་རུང་ངོ་། །མི་བདེ་བའི་དུས་སུ་འདི་ལས་གང་ཞིག་རུང་བ་དེ་ཉིད་རང་གིས་ཀྱང་ལོངས་སྤྱོད་པ་རུང་ངོ་། །རུང་བའི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་མང་པོ་བཞག་ཀྱང་གསོག་འཇོག་ཅེས་བྱ་བ་མེད་དོ། ། 160. Jhāyī na pādalolassāti jhānābhirato ca na ca pādalolo assa. Virame kukkuccā nappamajjeyyāti hatthakukkuccādikukkuccaṃ vinodeyya, sakkaccakāritāya cettha nappamajjeyya. ༡༦༠. “བསམ་གཏན་པ་རྐང་པ་མི་གཡོ་བ”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་ལ་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་རྐང་པ་མི་གཡོ་བར་བྱའོ། །“འགྱོད་པ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་ཅིང་བག་མེད་པར་མི་བྱའོ”ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པའི་འགྱོད་པ་བསལ་བར་བྱ་ཞིང་། འདི་ལ་གུས་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བག་མེད་པར་མི་བྱའོ། ། Ekattamanuyuttoti [Pg.357] ekībhāvaṃ anuyutto. Paramatthagarukoti uttamatthagaruko. ‘‘Sakatthagaruko’’ti vā pāṭho. “གཅིག་པུར་བརྩོན་པ”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་པུའི་དངོས་པོ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ། །“དོན་དམ་པ་ལ་གཅེས་པར་འཛིན་པ”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་དོན་ལ་གཅེས་པར་འཛིན་པའོ། །ཡང་ན“རང་གི་དོན་ལ་གཅེས་པར་འཛིན་པ”ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། ། Paṭisallānārāmoti āramaṇaṃ ārāmo, tato tato ārammaṇato paṭisaṃharitvā ekībhāve paṭisallāne ārāmo yassa so paṭisallānārāmo. Assāti bhaveyya. Tasmiṃ ratoti paṭisallānarato. Etehi sīlesu paripūrakāritaṃ dasseti. Taṃ kissa hetu? Sīlavipannassa ekaggatāpi na sampajjati. Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttoti attano cittasamathe yutto. Ettha hi ajjhattanti vā attanoti vā etaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānaṃ. Bhummatthe panetaṃ upayogavacanaṃ. Anūti iminā upasaggena yoge siddhaṃ. “དབེན་པ་ལ་དགའ་བ”ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་ནི་དགའ་བའོ། །དམིགས་པ་དེ་དང་དེ་ལས་ཕྱིར་བསྡུས་ཏེ་གཅིག་པུའི་དངོས་པོ་ཉིད་དབེན་པ་ལ་དགའ་བ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་དབེན་པ་ལ་དགའ་བའོ། །“འགྱུར་རོ”ཞེས་པ་ནི་འགྱུར་བར་བྱའོ། །“དེ་ལ་དགའ་བ”ཞེས་པ་ནི་དབེན་པ་ལ་དགའ་བའོ། །འདི་དག་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པ་ལ་ནི་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱང་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ནང་གི་སེམས་ཀྱི་ཞི་གནས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སེམས་ཀྱི་ཞི་གནས་ལ་བརྩོན་པའོ། །འདིར་ནི་“ནང་”ཞེས་པའམ“རང་གི”ཞེས་པ་འདི་དག་དོན་གཅིག་ལ་ཚིག་འབྲུ་ཐ་དད་པ་ཙམ་མོ། །གནས་གཞིའི་དོན་ལ་འདི་ནི་ལས་སུ་བྱ་བའི་སྒྲ་ཡིན་ནོ། །“རྗེས་སུ”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སྒྱུར་བའི་སྒྲ་འདི་དང་སྦྱར་བས་གྲུབ་པའོ། ། Anirākatajjhānoti bahi anihatajjhāno avināsitajjhāno vā. Nīharaṇavināsatthañhi idaṃ nirākaraṇaṃ nāma. ‘‘Thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttī’’tiādīsu (su. ni. 328) cassa payogo daṭṭhabbo. Vipassanāya samannāgatoti sattavidhāya anupassanāya yutto. Sattavidhā anupassanā nāma aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā nibbidānupassanā virāgānupassanā nirodhānupassanā paṭinissaggānupassanāti. Tā visuddhimagge (visuddhi. 2.741 ādayo, 849 ādayo) vitthāritā. Byūhetā suññāgārānanti vaḍḍhetā suññāgārānaṃ. Ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā nisīdamāno bhikkhu ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti veditabbo. Ekabhūmakādibhede pāsāde kurumānopi suññāgārānaṃ brūhetāti daṭṭhabbo. “བསམ་གཏན་མ་བཏང་བ”ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་དུ་བསམ་གཏན་མ་བཅོམ་པའམ་མ་ཉམས་པར་བྱས་པའོ། །ངེས་པར་འདོར་བ་དང་འཇིག་པའི་དོན་ནི་འདིར་“སྤོང་བ”ཞེས་བྱའོ། །“ཀ་བ་བཏང་ནས་དམའ་བར་གནས་པ”ལ་སོགས་པ་ལས་འདིའི་སྦྱོར་བ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ལྷག་མཐོང་དང་ལྡན་པ”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་རྣམ་པ་བདུན་དང་ལྡན་པའོ། །རྗེས་སུ་ལྟ་བ་རྣམ་པ་བདུན་ནི། མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། བདག་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སྐྱོ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། འགོག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། ངེས་པར་འདོར་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ། །དེ་དག་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་རྒྱས་པར་བཤད་དོ། །“ཁང་སྟོང་སྤེལ་བར་བྱེད་པ”ཞེས་པ་ནི་ཁང་སྟོང་རྒྱས་པར་བྱེད་པའོ། །འདིར་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ལས་ཀྱི་ས་བླངས་ཏེ། ཉིན་མཚན་དུ་ཁང་སྟོང་དུ་ཞུགས་ནས་འདུག་པའི་དགེ་སློང་ནི“ཁང་སྟོང་སྤེལ་བར་བྱེད་པ”ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཐོག་ཚད་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁང་བཟང་རྩིག་པར་བྱེད་པའང་ཁང་སྟོང་སྤེལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Sakkaccakārītiādīsu dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ bhāvanāya puggalassa vā deyyadhammassa vā sakkaccakāritāvasena sakkaccakārī. Assāti bhaveyya. Satatabhāvo sātaccaṃ, sātaccakāritāvasena sātaccakārī. Nirantarakāritāya aṭṭhitakārī. Yathā nāma kakaṇṭako thokaṃ gantvā thokaṃ tiṭṭhati, na nirantaraṃ gacchati, evameva yo puggalo ekadivasaṃ dānaṃ datvā pūjaṃ vā katvā dhammaṃ vā sutvā samaṇadhammaṃ vā katvā puna cirassaṃ karoti, taṃ na nirantaraṃ pavatteti. So ‘‘asātaccakārī, ṭhitakārī’’ti vuccati. Yo pana evaṃ na hoti, so aṭṭhitakārī. Anolīnavuttikoti nirantarakaraṇasaṅkhātassa [Pg.358] vipphārassa atthitāya na olīnavuttiko. Anikkhittacchandoti kusalakiriyāya vīriyacchandassa anikkhittabhāvena anikkhittacchando. Anikkhittadhuroti vīriyadhurassa anoropako, anosakkitamānasoti attho. “གུས་པར་བྱེད་པ”ལ་སོགས་པ་ལ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམ་པ་ལ། གང་ཟག་གམ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་གུས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གུས་པར་བྱེད་པའོ། །“འགྱུར་རོ”ཞེས་པ་ནི་འགྱུར་བར་བྱའོ། །རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་དངོས་པོ་ནི་རྒྱུན་ཆགས་པ་སྟེ། རྒྱུན་ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྒྱུན་ཆགས་པར་བྱེད་པའོ། །རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མི་གནས་པར་བྱེད་པའོ། །དཔེར་ན་རྩངས་པ་ནི་ཅུང་ཟད་སོང་ནས་ཅུང་ཟད་སྡོད་ཅིང་། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མི་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་གང་ཟག་གང་ཞིག་ཉིན་གཅིག་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་པའམ། མཆོད་པ་བྱས་པའམ། ཆོས་ཉན་པའམ། དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱས་ནས། སླར་ཡང་ཡུན་རིང་པོ་ནས་བྱེད་ཅིང་། དེ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མི་འཇུག་པ་ནི། “རྒྱུན་ཆགས་པར་མི་བྱེད་པ། གནས་པར་བྱེད་པ”ཞེས་བྱའོ། །གང་ཞིག་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི་མི་གནས་པར་བྱེད་པའོ། །“མི་ཞུམ་པའི་གནས་སྐབས་ཅན”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱ་ཆེ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མི་ཞུམ་པའི་གནས་སྐབས་ཅན་ནོ། །“འདུན་པ་མ་བཏང་བ”ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་འདུན་པ་མ་བཏང་བའི་ཕྱིར་འདུན་པ་མ་བཏང་བའོ། །“ཁུར་མ་བོར་བ”ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཁུར་མི་འདོར་བ་སྟེ། སེམས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། Appaṭivānīti anivattanaṃ. Adhiṭṭhānanti kusalakaraṇe patiṭṭhābhāvo. Anuyogoti anuyuñjanaṃ. Appamādoti satiyā avippavāso. “ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་བཤོལ་བའོ། །“གནས་པ”ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་བྱེད་པ་ལ་བརྟན་པར་གནས་པའི་དངོས་པོའོ། །“རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ། །“བག་ཡོད”ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་དང་མ་བྲལ་བའོ། ། 161. Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍanti ālasiyañca māyañca hassañca kāyikaṃ vācasikaṃ khiḍḍañca. Savibhūsanti saddhiṃ vibhūsāya. ༡༦༡. “ལེ་ལོ་དང་། སྒྱུ་དང་། བཞད་གད་དང་། རྩེད་མོ”ཞེས་པ་ནི་ལེ་ལོ་དང་། སྒྱུ་དང་། བཞད་གད་དང་། ལུས་དང་ངག་གི་རྩེད་མོའོ། །“རྒྱན་དང་བཅས་པ”ཞེས་པ་ནི་རྒྱན་དང་ལྷན་ཅིག་པའོ། ། Rattindivaṃ chakoṭṭhāsaṃ karitvāti purimayāmamajjhimayāmapacchimayāmavasena rattiṃ tayo tathā divāti chabbidhaṃ koṭṭhāsaṃ katvā. Pañcakoṭṭhāsaṃ paṭijaggeyyāti rattiṃ majjhimayāmaṃ vissajjetvā avasesapañcakoṭṭhāsesu na niddaṃ okkameyya. Ekakoṭṭhāsaṃ nipajjeyyāti ekaṃ majjhimayāmakoṭṭhāsaṃ sato sampajāno nipajjitvā niddaṃ okkameyya. “ཉིན་མཚན་ཆ་དྲུག་ཏུ་བྱས་ནས”ཞེས་པ་ནི་ཐུན་སྟོད་དང་། ཐུན་བར། ཐུན་སྨད་ཀྱི་དབང་གིས་མཚན་མོ་གསུམ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཉིན་མོ་ལའང་གསུམ་སྟེ་རྣམ་པ་དྲུག་ཏུ་ཆ་བགོས་ནས་སོ། །“ཆ་ལྔ་ལ་སད་པར་བྱའོ”ཞེས་པ་ནི་མཚན་མོའི་ཐུན་བར་པ་བཏང་ནས། ལྷག་མ་ཆ་ལྔ་པོ་རྣམས་སུ་གཉིད་དུ་མི་འགྲོ་བར་བྱའོ། །“ཆ་གཅིག་ལ་ཉལ་བར་བྱའོ”ཞེས་པ་ནི་ཐུན་བར་པའི་ཆ་གཅིག་པོ་དེ་ལ། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པས་ཉལ་ཏེ་གཉིད་དུ་འགྲོ་བར་བྱའོ། ། Idha bhikkhu divasampi pubbaṇhe majjhanhe sāyanheti tayopi divasakoṭṭhāsā gahitā. Caṅkamena nisajjāyāti sakalaṃ divasaṃ iminā iriyāpathadvayeneva viharanto cittassa āvaraṇato āvaraṇīyehi dhammehi pañcahi nīvaraṇehi sabbākusaladhammehi vā. Cittaṃ parisodheyyāti tehi dhammehi cittaṃ visodheyya. Ṭhānaṃ panettha kiñcāpi na gahitaṃ, caṅkamanisajjāsannissitaṃ pana katvā gahetabbameva. Paṭhamaṃ yāmanti sakalasmimpi paṭhamayāme. འདིར་དགེ་སློང་གིས་ཉིན་མོའང་སྔ་དྲོ་དང་། ཉིན་གུང་། ཕྱི་དྲོ་སྟེ་ཉིན་མོའི་ཆ་གསུམ་པོ་བླངས་སོ། །“འཆག་པ་དང་འདུག་པས”ཞེས་པ་ནི་ཉིན་གང་པོར་སྤྱོད་ལམ་འདི་གཉིས་ཁོ་ནས་གནས་ཤིང་། སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་སྟེ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་སྒྲིབ་པ་ལྔའམ། ཡང་ན་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལས་སོ། །“སེམས་རྣམ་པར་སྦྱང་བར་བྱའོ”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་ལས་སེམས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱའོ། །འདིར་ལངས་ནས་གནས་པ་ནི་མ་བཤད་མོད་ཀྱི། འཆག་པ་དང་འདུག་པ་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་བླང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །“ཐུན་དང་པོལ”ཞེས་པ་ནི་ཐུན་དང་པོ་ཧྲིལ་པོ་ལའོ། ། Seyyanti ettha kāmabhogīseyyā petaseyyā sīhaseyyā tathāgataseyyāti catasso seyyā. Tattha ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī vāmena passena sentī’’ti (a. ni. 1.4246) ayaṃ kāmabhogīseyyā. Tesu hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi. ‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ petaseyyā. Appamaṃsalohitattā hi aṭṭhisaṅghāṭaghaṭṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva senti. ‘‘Sīho, bhikkhave, migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappeti…pe… attamano hotī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ sīhaseyyā. Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne [Pg.359] ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati. Divasampi sayitvā pabujjhamāno na utrasto pabujjhati, sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti. Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti, ‘‘nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā, na sūrabhāvassa anurūpa’’nti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana ‘‘tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamida’’nti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti vuccati. Tāsu idha sīhaseyyā āgatā. Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma. “ཉལ་བ”ཞེས་པ་འདིར་འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་པའི་ཉལ་བ་དང་། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཉལ་བ། སེང་གེའི་ཉལ་བ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉལ་བ་སྟེ་ཉལ་བ་བཞི་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་“དགེ་སློང་དག །ཕལ་ཆེར་འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་ནི་གློ་གཡོན་པས་ཉལ་ལོ”ཞེས་པ་འདི་ནི་འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་པའི་ཉལ་བའོ། །དེ་དག་གི་ནང་ན་ཕལ་ཆེར་གློ་གཡས་པས་ཉལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། །“དགེ་སློང་དག །ཕལ་ཆེར་ཡི་དྭགས་རྣམས་ནི་གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་ལོ”ཞེས་པ་འདི་ནི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཉལ་བའོ། །ཤ་དང་ཁྲག་ཉུང་བའི་ཕྱིར་རུས་པའི་ཚོགས་རྣམས་ཕན་ཚུན་བརྡེག་པས་གློ་གཅིག་གིས་ཉལ་མི་ནུས་ཏེ། གན་རྐྱལ་ཁོ་ནར་ཉལ་ལོ། །“དགེ་སློང་དག །རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་ནི་གློ་གཡས་པས་ཉལ་བར་བྱེད་དོ། །... ཡིད་མགུ་བར་འགྱུར་རོ”ཞེས་པ་འདི་ནི་སེང་གེའི་ཉལ་བའོ། །གཟི་བརྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སེང་གེ་ནི་སྔོན་གྱི་རྐང་པ་གཉིས་གནས་གཅིག་དང་། ཕྱིའི་རྐང་པ་གཉིས་གནས་གཅིག་ཏུ་བཞག་ནས། མཇུག་མ་བརླ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་བཅུག་སྟེ། སྔོན་གྱི་རྐང་པ་དང་ཕྱིའི་རྐང་པ་དང་མཇུག་མའི་གནས་ས་ལ་བརྟགས་ནས། སྔོན་གྱི་རྐང་པ་གཉིས་ཀྱི་སྟེང་དུ་མགོ་བོ་བཞག་སྟེ་ཉལ་ལོ། །ཉིན་གང་པོར་ཉལ་ནས་སད་པའི་ཚེའང་སྐྲག་པ་མེད་པར་སད་དེ། མགོ་བོ་བཏེགས་ནས་སྔོན་གྱི་རྐང་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་ས་ལ་རྟོག་པར་བྱེད་དོ། །གལ་ཏེ་གནས་ས་ཅུང་ཟད་འཆོལ་ཏེ་གནས་པ་ཡིན་ན། “འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དང་མི་མཐུན་ཞིང་། དཔའ་བའི་ཉམས་དང་ཡང་མི་མཐུན་ནོ”ཞེས་ཡིད་མ་རངས་པར་གྱུར་ཏེ་དེ་ཉིད་དུ་ཉལ་བར་བྱེད་ཀྱི། གོ་ཙ་ར་ལ་མི་འགྲོའོ། །མ་འཆོལ་བར་གནས་པ་ཡིན་ན་ནི། “འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དང་དཔའ་བའི་ཉམས་དང་མཐུན་པ་ཞིག་གོ”ཞེས་རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་ཚིམ་ནས་ལངས་ཏེ། སེང་གེའི་རྣམ་པར་བསྒྱིངས་པ་བསྒྱིངས་ཤིང་། རལ་པའི་ཁུར་སྤྲུགས་ཏེ། སེང་གེའི་སྒྲ་ལན་གསུམ་བསྒྲགས་ནས་རྒྱུ་བར་འགྲོའོ། །བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཉལ་བ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་འདིར་སེང་གེའི་ཉལ་བ་བསྟན་ཏོ། །འདི་ནི་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པའི་སྤྱོད་ལམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཉལ་བའི་མཆོག་ཅེས་བྱའོ། ། Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā. Gopphakena hi gopphake, jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggaṃ na hoti, seyyā aphāsu hoti. Yathā pana na saṅghaṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, seyyā phāsu hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘pāde pādaṃ accādhāyā’’ti. Sato sampajānoti satiyā ceva sampajānapaññāya ca samannāgato hutvā. Iminā supariggāhakaṃ satisampajaññaṃ kathitaṃ. Uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvāti ‘‘asukavelāya nāma uṭṭhahissāmī’’ti evaṃ uṭṭhānavelāparicchedakaṃ uṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapetvā. Evaṃ katvā nipanno hi yathāparicchinnakāleyeva uṭṭhāti. “རྐང་པ་ལ་རྐང་པ”ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་གཡས་པའི་སྟེང་དུ་རྐང་པ་གཡོན་པའོ། །“བརྩེགས་ནས”ཞེས་པ་ནི་ཅུང་ཟད་བརྒལ་ཏེ་བཞག་ནས་སོ། །ལོང་བུ་ལ་ལོང་བུའམ། པུས་མོ་ལ་པུས་མོ་བརྡེག་པར་གྱུར་ན་ཡང་ཡང་ཟུག་རྔུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་མི་འགྱུར་ལ། ཉལ་བའང་མི་བདེ་བར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཚེ་ཕན་ཚུན་མི་བརྡེག་པར་འདི་ལྟར་བརྒལ་ཏེ་བཞག་པ་ན། ཟུག་རྔུ་མི་སྐྱེ་ཞིང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་ལ། ཉལ་བའང་བདེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར“རྐང་པ་ལ་རྐང་པ་བརྩེགས་ནས”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལྡན་པ”ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་སོ། །འདིས་ནི་ལེགས་པར་བཟུང་བའི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་བཤད་དོ། །“ལྡང་བའི་འདུ་ཤེས་ཡིད་ལ་བྱས་ནས”ཞེས་པ་ནི“ཆེ་གེ་མོའི་དུས་སུ་ལྡང་བར་བྱའོ”ཞེས་འདི་ལྟར་ལྡང་བའི་དུས་ཀྱི་ཚད་འཛིན་པའི་ལྡང་བའི་འདུ་ཤེས་སེམས་ལ་བཞག་ནས་སོ། །འདི་ལྟར་བྱས་ཏེ་ཉལ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་ཚད་བཟུང་བའི་དུས་ཉིད་དུ་ལྡང་བར་འགྱུར་རོ། ། Vīriyindriyaniddese cetasikoti idaṃ vīriyassa niyamato cetasikabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ, idañhi vīriyaṃ ‘‘yadapi, bhikkhave, kāyikaṃ vīriyaṃ, tadapi vīriyasambojjhaṅgo, yadapi cetasikaṃ vīriyaṃ, tadapi vīriyasambojjhaṅgoti. Itihidaṃ uddesaṃ gacchatī’’ti evamādīsu suttesu (saṃ. ni. 5.233) caṅkamādīni karontassa uppajjanatāya kāyikanti vuccamānampi kāyaviññāṇaṃ viya kāyikaṃ nāma natthi, cetasikameva panetanti dīpetuṃ ‘‘cetasiko’’ti vuttaṃ. Vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Ayañhi ārambhasaddo kamme āpattiyaṃ kiriyāyaṃ vīriye hiṃsāyaṃ vikopaneti anekesu atthesu āgato. བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་པོ་བསྟན་པ་ལས། “སེམས་ལས་བྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་རང་བཞིན་ངེས་པར་དུ་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་སྟེ། འདི་ལྟར་བརྩོན་འགྲུས་འདི་ནི། “དགེ་སློང་དག ལུས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡིན། སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡིན། འདི་ལྟར་འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་རྣམས་སུ་ (སཾ་ནི། ༥.༢༣༣) འཆག་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་པོ་ལ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ “ལུས་ཀྱི་” ཞེས་བརྗོད་ཀྱང་། ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་ལུས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་དེ། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་སེམས་ལས་བྱུང་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པར་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “སེམས་ལས་བྱུང་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་བགྲང་བའི་རྩོམ་པ་སྟེ། འདིར་ “རྩོམ་པ་” (ārambha) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ལས་དང་། ལྟུང་བ་དང་། བྱ་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་། འཁྲུག་པར་བྱེད་པ་སྟེ་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པར་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ‘‘Yaṃ [Pg.360] kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā; Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti. (su. ni. 749) – “སྡུག་བསྔལ་གང་ཅི་བྱུང་བ་ཀུན། །རྩོམ་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བ་སྟེ། །རྩོམ་པ་རྣམས་ནི་འགགས་པ་ན། །སྡུག་བསྔལ་འབྱུང་བར་མི་འགྱུར་རོ།།” (སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ། ༧༤༩) Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39; saṃ. ni. 1.120) ettha yūpussāpanādikiriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185; kathā. 333; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti (ma. ni. 2.51) ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10; ma. ni. 1.293) ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Idha pana vīriyameva adhippetaṃ. Tenāha ‘‘vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho’’ti. Vīriyañhi ārambhanavasena ārambhoti vuccati. Idamassa sabhāvapadaṃ. Kosajjato nikkhamanavasena nikkamo. Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanavasena parakkamo. Uggantvā yamanavasena uyyāmo. Vāyamanavasena vāyāmo. Ussahanavasena ussāho. Adhimattussahanavasena ussoḷhī. Thirabhāvaṭṭhena thāmo. Cittacetasikānaṃ dhāraṇavasena avicchedato vā pavattanavasena kusalasantānaṃ dhāretīti dhiti. འདིར་ནི་ལས་ལ་ “རྩོམ་པ་” ཞེས་འབྱུང་ངོ་།། “རྩོམ་ཞིང་འགྱོད་པ་དང་བཅས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་འདིར་ནི་ལྟུང་བ་ལའོ།། “མཆོད་སྦྱིན་ཆེན་པོ་རྩོམ་པ་ཆེན་པོ་དག་ནི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་པ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་འདིར་ནི་མཆོད་སྡོང་འཛུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ལའོ།། “རྩོམ་པར་གྱིས་ཤིག་ ཕྱིར་བྱུང་ཞིག་ སངས་རྒྱས་བསྟན་ལ་སྦྱོར་ཅིག་” ཞེས་པ་འདིར་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ལའོ།། “དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་ལ་དམིགས་ནས་སྲོག་ཆགས་གསོད་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་འདིར་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་ལའོ།། “ས་བོན་གྱི་ཚོགས་དང་སྐྱེ་དངོས་ཀྱི་ཚོགས་གཏོར་བཤིག་བྱེད་པ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་འདིར་ནི་གཅོད་པ་དང་གཏོར་བ་ལ་སོགས་པའི་འཁྲུག་པར་བྱེད་པ་ལའོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ “བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་བགྲང་བའི་རྩོམ་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། བརྩོན་འགྲུས་ནི་རྩོམ་པའི་དབང་གིས་ “རྩོམ་པ་” ཞེས་བྱའོ།། འདི་ནི་འདིའི་རང་བཞིན་གྱི་ཚིག་གོ། ལེ་ལོ་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་བའི་དབང་གིས་ “ཕྱིར་འབྱུང་བ་” (nikkama) ཞེས་བྱའོ།། གོང་ནས་གོང་གི་གནས་སུ་བགྲོད་པའི་དབང་གིས་ “ཕ་རོལ་གནོན་པ་” (parakkama) ཞེས་བྱའོ།། མངོན་པར་འཕགས་ཏེ་འབད་པའི་དབང་གིས་ “འབད་པ་” (uyyāma) ཞེས་བྱའོ།། རྩོལ་བ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ “རྩོལ་བ་” (vāyāma) ཞེས་བྱའོ།། སྤྲོ་བ་སྐྱེད་པའི་དབང་གིས་ “སྤྲོ་བ་” (ussāha) ཞེས་བྱའོ།། ལྷག་པར་སྤྲོ་བ་སྐྱེད་པའི་དབང་གིས་ “ལྷག་པར་སྤྲོ་བ་” (ussoḷhī) ཞེས་བྱའོ།། བརྟན་པའི་དངོས་པོའི་དོན་གྱིས་ “མཐུ་” (thāma) ཞེས་བྱའོ།། སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སམ། རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་དགེ་བའི་རྒྱུན་འཛིན་པས་ན་ “བརྟན་པ་” (dhiti) ཞེས་བྱའོ།། Aparo nayo – nikkamo ceso kāmānaṃ panudanāya. Parakkamo ceso bandhanacchedāya. Uyyāmo ceso oghassa nittharaṇāya. Vāyāmo ceso pāraṃ gamanaṭṭhena. Ussāho ceso pubbaṅgamaṭṭhena. Ussoḷhī ceso adhimattaṭṭhena. Thāmo ceso palighugghāṭanatāya. Dhiti ceso aṭṭhitakāritāyāti. རྣམ་གྲངས་གཞན་ནི། ཕྱིར་འབྱུང་བ་ (nikkama) འདི་ནི་འདོད་པ་རྣམས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཕ་རོལ་གནོན་པ་ (parakkama) འདི་ནི་འཆིང་བ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འབད་པ་ (uyyāma) འདི་ནི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། རྩོལ་བ་ (vāyāma) འདི་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་སོ།། སྤྲོ་བ་ (ussāha) འདི་ནི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་སོ།། ལྷག་པར་སྤྲོ་བ་ (ussoḷhī) འདི་ནི་ཚད་ལྷག་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། མཐུ་ (thāma) འདི་ནི་གཏན་པ་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། བརྟན་པ་ (dhiti) འདི་ནི་མི་གནས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། ‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’ti (a. ni. 2.5) evaṃ pavattikāle asithilaparakkamavasena asithilaparakkamatā, thiraparakkamo daḷhaparakkamoti attho. Yasmā panetaṃ vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne chandaṃ na nikkhipati, dhuraṃ na nikkhipati, na otāreti na vissajjeti, anosakkitamānasataṃ āvahati, tasmā ‘‘anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā’’ti vuttaṃ. Yathā pana tajjātike udakasambhinnaṭṭhāne dhuravāhagoṇaṃ ‘‘gaṇhathā’’ti vadanti, so jāṇunā bhūmiṃ uppīḷetvāpi dhuraṃ vahati, bhūmiyaṃ patituṃ na deti, evameva [Pg.361] vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne dhuraṃ na nikkhipati paggaṇhāti, tasmā ‘‘dhurasampaggāho’’ti vuttaṃ. Paggahalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti vīriyindriyaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Yāthāvaniyyānikakusalavāyāmatāya sammāvāyāmo. “ལུས་ཀྱི་པགས་པ་དང་། ཆུ་རྒྱུས་དང་། རུས་པ་རྣམས་ལྷག་མར་ལུས་པར་གྱུར་ཀྱང་སླ་སྟེ་” ཞེས་པ་ལྟར་འཇུག་པའི་ཚེ། ལྷོད་པ་མེད་པའི་ཕ་རོལ་གནོན་པའི་དབང་གིས་ “ལྷོད་པ་མེད་པའི་ཕ་རོལ་གནོན་པ་ཉིད་” དེ། བརྟན་པའི་ཕ་རོལ་གནོན་པ་དང་། བརྟན་པོའི་ཕ་རོལ་གནོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། གང་གི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་འདི་ནི་དགེ་བའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་གནས་སུ་འདུན་པ་མི་འདོར་ཞིང་། ཁུར་མི་འདོར་ལ། མི་འབེབས་ཤིང་མི་གཏོང་བར། ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་སེམས་ཉིད་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་དེའི་ཕྱིར། “འདུན་པ་མ་བཏང་བ་ཉིད་དང་། ཁུར་མ་བཏང་བ་ཉིད་” ཅེས་གསུངས་སོ།། དཔེར་ན། ཆུ་དང་འདྲེས་པའི་ས་ཕྱོགས་དེ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་ཁུར་འཁུར་བའི་གླང་གཉའ་ལ། “ཟུངས་ཤིག་” ཅེས་སྨྲས་པ་ན། དེས་པུས་མོས་ས་ལ་མནན་ཏེ་ཡང་ཁུར་འཁུར་ཞིང་ས་ལ་འགྱེལ་དུ་མི་འཇུག་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱང་དགེ་བའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་གནས་སུ་ཁུར་མི་འདོར་བར་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར། “ཁུར་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་དབང་བྱེད་པས་ན་ “བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་པོ་” ཞེས་བྱའོ།། ལེ་ལོས་མི་བསྐྱོད་པས་ན་ “བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྟོབས་” ཞེས་བྱའོ།། ཡང་དག་པར་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དགེ་བའི་རྩོལ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ “ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་” ཞེས་བྱའོ།། Tandīti jātiālasiyaṃ. Tandiyanāti tandiyanākāro. Tandimanakatāti tandiyā abhibhūtacittatā. Alasassa bhāvo ālasyaṃ, ālasyāyanākāro ālasyāyanā. Ālasyāyitassa bhāvo ālasyāyitattaṃ. Iti sabbehi imehi padehi kilesavasena kāyālasiyaṃ kathitaṃ. “སྙོམ་ལས་” (tandī) ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ལེ་ལོའོ།། “སྙོམ་ལས་ཉིད་” (tandiyanā) ཞེས་པ་ནི་སྙོམ་ལས་ཀྱི་རྣམ་པའོ།། “སྙོམ་ལས་སུ་གྱུར་པ་ཉིད་” (tandimanakatā) ཞེས་པ་ནི་སྙོམ་ལས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པའི་སེམས་ཉིད་དོ།། ལེ་ལོ་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་ “ལེ་ལོ་” (ālasya) སྟེ། ལེ་ལོ་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་ནི་ “ལེ་ལོ་བྱེད་པ་” (ālasyāyanā) འོ།། ལེ་ལོ་བྱས་པ་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་ “ལེ་ལོ་བྱས་པ་ཉིད་” (ālasyāyitattaṃ) དོ།། དེ་ལྟར་ཚིག་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་ལུས་ཀྱི་ལེ་ལོ་བསྟན་ཏོ།། Vañcanikā cariyāti vañcanikā kiriyā. Mā maṃ jaññāti vācaṃ bhāsatīti jānaṃyeva paṇṇattiṃ vītikkamanto bhikkhu bhāriyaṃ karoti, amhākaṃ pana vītikkamaṭṭhānaṃ nāma natthīti upasanto viya bhāsati. Kāyena parakkamatīti ‘‘mayā kataṃ idaṃ pāpakammaṃ mā keci jāniṃsū’’ti kāyena vattaṃ karoti. Vijjamānadosapaṭicchādanato cakkhumohanamāyā viyāti māyā, māyāvino bhāvo māyāvitā. Katvā pāpaṃ puna paṭicchādanato ati assarati etāya sattoti accasarā. Kāyavācākiriyāhi aññathā dassanato vañcetīti vañcanā. Etāya sattā nikarontīti nikati, micchā karontīti attho. ‘‘Nāhaṃ evaṃ karomī’’ti pāpānaṃ nikkhipanato nikiraṇā. ‘‘Nāhaṃ evaṃ karomī’’ti parivajjanato pariharaṇā. Kāyādīhi saṃvaraṇato gūhanā. Sabbato bhāgena gūhanā parigūhanā. Tiṇapaṇṇehi viya gūthaṃ kāyavacīkammehi pāpaṃ chādiyatīti chādanā. Sabbato bhāgena chādanā paricchādanā. Na uttānaṃ katvā dassetīti anuttānīkammaṃ. Na pākaṭaṃ katvā dassetīti anāvikammaṃ. Suṭṭhu chādanā vocchādanā. Katapāpapaṭicchādanavasena punapi pāpassa karaṇato pāpakiriyā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ katapaṭicchādanalakkhaṇā māyā nāma vuccati. Yāya samannāgato puggalo bhasmāpaṭicchanno viya aṅgāro, udakapaṭicchanno viya khāṇu, pilotikāya paliveṭhitaṃ viya ca satthaṃ hoti. Ativelaṃ dantavidaṃsakaṃ hasatīti pamāṇātikkantaṃ dantaṃ vivaritvā paresaṃ dassetvā hāsaṃ somanassaṃ uppādetvā hasati. “གཡོ་བའི་སྤྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བའི་བྱ་བའོ།། “བདག་ལ་གཞན་གྱིས་མ་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་ཚིག་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཤེས་བཞིན་དུ་བཅས་པ་ལས་འདས་པར་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་གིས་ལྕི་བའི་ལས་བྱེད་ལ། བདག་ཅག་ལ་ནི་འདས་པའི་གནས་བྱ་བ་མེད་དོ་ཞེས་ཉེ་བར་ཞི་བ་བཞིན་དུ་སྨྲའོ།། “ལུས་ཀྱིས་ཕ་རོལ་གནོན་པ་” ཞེས་པ་ནི། “བདག་གིས་བྱས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་འདི་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་མ་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་ལུས་ཀྱིས་བརྟུལ་ཞུགས་བྱེད་པའོ།། ཡོད་པའི་སྐྱོན་གསང་བའི་ཕྱིར་མིག་འཕྲུལ་གྱི་སྒྱུ་མ་བཞིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་ “སྒྱུ་” (māyā) སྟེ། སྒྱུ་མ་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་ “སྒྱུ་མ་ཉིད་” (māyāvitā) དོ།། སྡིག་པ་བྱས་ནས་ཡང་གསང་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་འདིས་ལྷག་པར་བགྲོད་པས་ན་ “ལྷག་པར་བགྲོད་པ་” (accasarā) འོ།། ལུས་དང་ངག་གི་བྱ་བ་དག་གིས་གཞན་དུ་སྟོན་པས་མགོ་སྐོར་བར་བྱེད་པས་ན་ “མགོ་སྐོར་བ་” (vañcanā) འོ།། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་གཡོ་སྒྱུ་བྱེད་པས་ན་ “གཡོ་སྒྱུ་” (nikati) སྟེ། ལོག་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། “བདག་གིས་འདི་ལྟར་མི་བྱེད་དོ་” ཞེས་སྡིག་པ་རྣམས་འདོར་བས་ན་ “འདོར་བ་” (nikiraṇā) འོ།། “བདག་གིས་འདི་ལྟར་མི་བྱེད་དོ་” ཞེས་ཡོངས་སུ་སྤོང་བས་ན་ “ཡོངས་སུ་སྤོང་བ་” (pariharaṇā) འོ།། ལུས་ལ་སོགས་པས་སྡོམ་པས་ན་ “གསང་བ་” (gūhanā) འོ།། ཀུན་ནས་གསང་བས་ན་ “ཀུན་ནས་གསང་བ་” (parigūhanā) འོ།། རྩྭ་དང་ལོ་མས་བཤང་བ་བཞིན་དུ་ལུས་དང་ངག་གི་ལས་དག་གིས་སྡིག་པ་འགེབས་པས་ན་ “འགེབས་པ་” (chādanā) འོ།། ཀུན་ནས་འགེབས་པས་ན་ “ཀུན་ནས་འགེབས་པ་” (paricchādanā) འོ།། གསལ་བར་བྱས་ཏེ་མི་སྟོན་པས་ན་ “གསལ་བར་མི་བྱེད་པ་” (anuttānīkamma) འོ།། མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ཏེ་མི་སྟོན་པས་ན་ “མངོན་པར་མི་བྱེད་པ་” (anāvikamma) འོ།། ལེགས་པར་འགེབས་པས་ན་ “ཤིན་ཏུ་འགེབས་པ་” (vocchādanā) འོ།། བྱས་པའི་སྡིག་པ་གསང་བའི་དབང་གིས་ཡང་སྡིག་པ་བྱེད་པས་ན་ “སྡིག་པ་བྱེད་པ་” (pāpakiriyā) འོ།། “འདི་ནི་བརྗོད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་བྱས་པ་གསང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་སྒྱུ་མ་འདི་ལ་བརྗོད་དོ།། གང་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་ནི་ཐལ་བས་གཡོགས་པའི་མེ་མདག་བཞིན་དང་། ཆུས་གཡོགས་པའི་སྡོང་དུམ་བཞིན་དང་། རས་ཧྲུལ་གྱིས་དཀྲིས་པའི་མཚོན་ཆ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ།། “དུས་མ་ཡིན་པར་སོ་བསྟན་ཏེ་དགོད་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཚད་ལས་འདས་པར་སོ་བགྲད་དེ་གཞན་ལ་བསྟན་ནས། བཞད་གད་དང་ཡིད་བདེ་བ་བསྐྱེད་དེ་དགོད་པའོ།། Kāyikā [Pg.362] ca khiḍḍāti kāyena pavattā kīḷā. Eseva nayo vācasikāyapi. Hatthīhipi kīḷantīti hatthīhi kīḷitatthāya purato dhāvanaādhāvanapiṭṭhanisīdanādikīṭṭhāya kīḷanti. Eseva nayo assarathesupi. Aṭṭhapadepi kīḷantīti ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ, tasmiṃ aṭṭhapade. Dasapadepi eseva nayo. Ākāsepīti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanti. Parihārapathepīti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha pariharitabbapathaṃ pariharantā kīḷanti. Santikāyapi kīḷantīti santikakīḷāya kīḷanti, ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā pāsāṇasakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca. Sace tattha kāci calati, parājayo hotīti. “ལུས་ཀྱི་རྩེད་མོ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་འཇུག་པའི་རྩེད་མོའོ།། ངག་གི་རྩེད་མོ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “གླང་པོ་ཆེ་དག་གིས་ཀྱང་རྩེ་བ་” ཞེས་པ་ནི། གླང་པོ་ཆེ་དག་གིས་རྩེ་བའི་དོན་དུ་མདུན་དུ་རྒྱུག་པ་དང་། ཕྱིར་རྒྱུག་པ་དང་། རྒྱབ་ཏུ་ཞོན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྩེད་མོས་རྩེ་བའོ།། རྟ་དང་ཤིང་རྟ་དག་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “མིག་བརྒྱད་པ་ལའང་རྩེ་བ་” ཞེས་པ་ནི། རེ་མིག་རེ་རེ་ལ་ས་མིག་བརྒྱད་བརྒྱད་ཡོད་པས་ན་མིག་བརྒྱད་པ་ (aṭṭhapada) སྟེ། མིག་བརྒྱད་པ་དེ་ལའོ།། མིག་བཅུ་པ་ (dasapada) ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “ནམ་མཁའ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི། མིག་བརྒྱད་པ་དང་མིག་བཅུ་པ་བཞིན་དུ་ནམ་མཁའ་ཉིད་ལ་རྩེ་བའོ།། “སྐོར་བའི་ལམ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི། ས་ལ་ལམ་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་སྣ་ཚོགས་བྱས་ཏེ། དེ་ལ་བསྐོར་བར་བྱ་བའི་ལམ་ལ་བསྐོར་བ་བྱེད་བཞིན་དུ་རྩེ་བའོ།། “ཉེ་བར་རྩེ་བ་ལའང་རྩེ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བའི་རྩེད་མོས་རྩེ་བ་སྟེ། ལྷན་ཅིག་ཏུ་བཞག་པའི་ཤོ་རྡེའུ་འམ་རྡོ་རིལ་རྣམས་མི་གཡོ་བར་སེན་མོ་ཁོ་ནས་ཕྱིར་འདོན་པ་དང་ཉེ་བར་གཏོད་པར་བྱེད་དོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གཡོས་ན་ཕམ་པར་འགྱུར་རོ།། Khalikāyāti jūtaphalake pāsakakīḷāya kīḷanti. Ghaṭikāyāti ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷā, tāya kīḷanti. Salākahatthenāti lākhāya vā mañjaṭṭhiyā vā piṭṭhodakena vā salākahatthaṃ temetvā ‘‘kiṃ hotū’’ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādirūpāni dassentā kīḷanti. Akkhenāti guḷena. Paṅkacīrenāti paṅkacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikā, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakenāti gāmadārakānaṃ kīḷanakena khuddakanaṅgalena. Mokkhacikāyāti samparivattakakīḷāya, ākāse vā daṇḍaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattantā kīḷantīti vuttaṃ hoti. Ciṅgulakenāti ciṅgulakaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ, tena kīḷanti. Pattāḷhakenāti pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷi, tāya vālikādīni minantā kīḷanti. Rathakenāti khuddakarathena. Dhanukenāti khuddakadhanunā. Akkharikāyāti akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā, tāya kīḷanti. Manesikāyāti manesikā vuccati manasā cintitajānanakīḷā, tāya kīḷanti. Yathāvajjenāti yathāvajjaṃ vuccati kāṇakuṇikhujjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ, taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā, tāya kīḷanti. Mukhabherikanti mukhasaddena bherī viya vādanaṃ. Mukhālambaranti mukhānulittabherisaddakaraṇaṃ. Mukhaḍiṇḍimakanti mukhena pahatabherisaddakaraṇaṃ. Mukhavalimakanti oṭṭhamaṃsaṃ jimhaṃ katvā saddakaraṇaṃ. ‘‘Mukhatalika’’ntipi pāṭho, mukhaṃ parivattetvā dhamanaṃ[Pg.363]. Mukhabheruḷakanti mukhena bherivādanaṃ. Nāṭakanti abhinayaṃ dassetvā uggaṇhāpanaṃ. ‘‘Naṭṭaka’’ntipi pāṭho. Lāpanti ukkuṭṭhitakaraṇaṃ. Gītanti gāyanaṃ. Davakammanti hassakīḷākaraṇaṃ. Ayaṃ vācasikā khiḍḍāti ayaṃ kīḷā vācāya jātā vacīdvāre uppannā. “ཤོ་རྩེད་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་ཤོ་གཞོང་ལ་ཤོ་རྡེའུའི་རྩེད་མོས་རྩེ་བའོ།། “དབྱུག་ཆུང་ལའང་” ཞེས་པ་ནི། དབྱུག་པ་རིང་པོས་དབྱུག་པ་ཐུང་ངུ་ལ་བརྡེག་པའི་རྩེད་མོ་ལ་དབྱུག་ཆུང་ (ghaṭikā) ཞེས་བྱ་སྟེ། དེས་རྩེ་བའོ།། “ཕྱག་སེན་གྱི་ཚོན་གྱིས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱ་སྐྱེགས་སམ། བཙོད་དམ། ཕྱེ་མའི་ཆུས་ཕྱག་སེན་བརླན་ཏེ། “ཅི་ཞིག་འབྱུང་” ཞེས་ས་འམ་རྩིག་པ་ལ་དེས་བརྡེག་ཅིང་། གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་བསྟན་ཏེ་རྩེ་བའོ།། “རྡེའུ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་རྡོ་རིལ་གྱིས་སོ།། “ལོ་མའི་གླིང་བུ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི། ལོ་མའི་སྦུ་གུ་ལ་ལོ་མའི་གླིང་བུ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་འབུད་བཞིན་དུ་རྩེ་བའོ།། “གཤོལ་ཆུང་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་གྲོང་གི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྩེད་ཆས་གཤོལ་ཆུང་ངུས་སོ།། “མཁའ་ལྡིང་ལའང་” ཞེས་པ་ནི། མགོ་མཇུག་ལྡོག་པའི་རྩེད་མོ་སྟེ། ནམ་མཁའ་འམ་ས་ལ་དབྱུག་པ་བཟུང་སྟེ་མགོ་ས་ལ་བཙུགས་ནས་སྟེང་འོག་ཏུ་འཁོར་ཞིང་རྩེ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཤོག་བྱ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི། ཏཱ་ལའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པས་བྱས་པའི་རླུང་གིས་བསྐོར་བའི་འཁོར་ལོ་ལ་ཤོག་བྱ་ (ciṅgulaka) ཞེས་བྱ་སྟེ། དེས་རྩེ་བའོ།། “ལོ་མའི་ཕོར་པ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི། ལོ་མའི་སྣོད་ལ་ལོ་མའི་ཕོར་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེས་བྱེ་མ་ལ་སོགས་པ་འཇལ་བཞིན་དུ་རྩེ་བའོ།། “ཤིང་རྟ་ཆུང་ངུ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་ཤིང་རྟ་ཆུང་ངུས་སོ།། “གཞུ་ཆུང་ལའང་” ཞེས་པ་ནི་གཞུ་ཆུང་ངུས་སོ།། “ཡི་གེ་འབྲི་བ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི། ནམ་མཁའ་འམ་རྒྱབ་ལ་ཡི་གེ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་རྩེད་མོ་ལ་ཡི་གེ་འབྲི་བ་ (akkharikā) ཞེས་བྱ་སྟེ། དེས་རྩེ་བའོ།། “བསམ་པ་ཤེས་པ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཀྱིས་བསམས་པ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་རྩེད་མོ་ལ་བསམ་པ་ཤེས་པ་ (manesikā) ཞེས་བྱ་སྟེ། དེས་རྩེ་བའོ།། “སྐྱོན་ལད་མོ་བྱེད་པ་ལའང་” ཞེས་པ་ནི། ཞར་བ་དང་། ལག་རྡུམ་དང་། སྒུར་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་གང་དང་གང་ཡིན་པ་དེ་དང་དེ་ལད་མོ་བྱས་ཏེ་སྟོན་པའི་རྩེད་མོ་ལ་སྐྱོན་ལད་མོ་བྱེད་པ་ (yathāvajja) ཞེས་བྱ་སྟེ། དེས་རྩེ་བའོ།། “ཁའི་རྔ་” ཞེས་པ་ནི་ཁའི་སྒྲས་རྔ་བཞིན་དུ་བརྡུང་བའོ།། “ཁའི་རྔ་ཆེན་” ཞེས་པ་ནི་ཁས་བྱུགས་པའི་རྔ་སྒྲ་སྒྲོག་པའོ།། “ཁའི་རྔ་ཆུང་” ཞེས་པ་ནི་ཁས་བརྡུངས་པའི་རྔ་ཆུང་གི་སྒྲ་སྒྲོག་པའོ།། “ཁའི་རྣམ་འགྱུར་” ཞེས་པ་ནི་མཆུ་ཤ་ཡོ་བར་བྱས་ཏེ་སྒྲ་སྒྲོག་པའོ།། “ཁའི་ཐལ་མོ་” ཞེས་པའང་ཀློག་རྒྱུན་ཡོད་དེ། ཁ་བསྐོར་ཏེ་འབུད་པའོ།། “ཁའི་རྔ་བོ་ཆེ་” ཞེས་པ་ནི་ཁས་རྔ་བརྡུང་བའོ།། “ཟློས་གར་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་འགྱུར་བསྟན་ཏེ་སློབ་པའོ།། “གར་མཁན་” ཞེས་པའང་ཀློག་རྒྱུན་ཡོད་དོ།། “ཀུ་ཅོ་འདོན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཀུ་ཅོ་བྱེད་པའོ།། “གླུ་” ཞེས་པ་ནི་གླུ་ལེན་པའོ།། “བཞད་གད་ཀྱི་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི་བཞད་གད་ཀྱི་རྩེད་མོ་བྱེད་པའོ།། “འདི་ནི་ངག་གི་རྩེད་མོ་” ཞེས་པ་ནི། རྩེད་མོ་འདི་ནི་ངག་ལས་སྐྱེས་ཤིང་ངག་གི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའོ།། Kesā ca massu cātiādīsu kesānaṃ kattarikāya ṭhānātirittāni akatvā kattarikāya chedanaṃ massūnaṃ dāṭhikaṃ ṭhapetvā kappāsanañca ekatovaṇḍikādimālā ca mūlagandhādigandhā ca chavikaraṇavilepanā ca. Gīvādīsu piḷandhanaābharaṇā ca sīse paṭimuñcanapasādhanapiḷandhanā ca sarīranivāsanavicitravatthā ca saṃvelliyabandhanapasādhanañca. ‘‘Parāsana’’ntipi pāṭho. Sīsaveṭhanapaṭasaṅkhātaveṭhanañca. “སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། སྐྲ་རྣམས་སྐྲ་གྲིས་གནས་ལས་ལྷག་པར་མ་བྱས་པར་སྐྲ་གྲིས་གཅོད་པ་དང་། ཁ་སྤུ་རྣམས་ཨོག་ཚོམ་བཞག་སྟེ་བྲེག་པ་དང་། ཕྲེང་བ་གཅིག་ཏུ་བརྒྱུས་པ་ལ་སོགས་པའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་། རྩ་བའི་སྤོས་ལ་སོགས་པའི་སྤོས་དང་། པགས་པ་མཛེས་པར་བྱེད་པའི་བྱུག་པ་དང་། མགུལ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གདགས་པའི་རྒྱན་དང་། མགོ་ལ་གདགས་ཤིང་མཛེས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱན་དང་། ལུས་ལ་བགོ་བའི་གོས་བཀྲ་བ་དང་། སྐེད་རགས་བཅིངས་ཏེ་མཛེས་པར་བྱེད་པ་དང་། “གཞན་གྱི་གདན་” ཞེས་པའང་ཀློག་རྒྱུན་ཡོད་དོ།། མགོ་དཀྲིས་ཀྱི་རས་སུ་བགྲང་བའི་མགོ་དཀྲིས་དག་གོ། Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasamattavassakāle nassati, tesaṃ sarīragandhaharaṇatthāya gandhacuṇṇādīhi ucchādenti, evarūpaṃ ucchādanaṃ na vaṭṭati. Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti, evarūpaṃ parimaddanaṃ na vaṭṭati. བྱུག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། མངལ་ནས་སྐྱེས་པའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་དྲི་མ་ནི་ལོ་བཅུ་གཉིས་ཙམ་གྱི་དུས་སུ་ཡལ་བར་འགྱུར་ལ། དེ་དག་གི་ལུས་ཀྱི་དྲི་མ་བསལ་བའི་ཕྱིར་དྲི་ཞིབ་ལ་སོགས་པས་བྱུག་པར་བྱེད་དེ། འདི་འདྲ་བའི་བྱུག་པ་ནི་མི་རུང་ངོ་། བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་བྱིས་པ་རྣམས་ནི་བརླ་ཡི་སྟེང་དུ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས་སྣུམ་གྱིས་བྱུག་ཅིང་། ལག་པ་དང་། རྐང་པ། བརླ། ལྟེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱིབས་ལེགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཉེ་བར་བྱེད་དེ། འདི་འདྲ་བའི་མཉེ་བར་བྱེད་པ་ནི་མི་རུང་ངོ་། Nhāpananti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ. Sambāhananti mahāmallānaṃ viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ. Ādāsanti yaṃkiñci ādāsaṃ pariharituṃ na vaṭṭati. Añjanaṃ alaṅkārañjanameva. Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā. Vilepananti yaṃkiñci chavirāgakaraṇaṃ. Mukhacuṇṇakaṃ mukhalepananti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ haraṇatthāya mattikākakkaṃ denti. Tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti, tena dose khādite tilakakkaṃ denti, tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti, tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. ཁྲུས་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱིས་པ་དེ་དག་ཉིད་ལ་དྲི་བཟང་ལ་སོགས་པས་ཁྲུས་བྱེད་པ་ལའོ། བསྐུ་མཉེ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གྱད་ཆེན་པོ་རྣམས་བཞིན་དུ་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་གཏུན་ཤིང་ལ་སོགས་པས་བརྡུངས་ཏེ་དཔུང་པ་རྒྱས་པར་བྱེད་པ་ལའོ། མེ་ལོང་ཞེས་པ་ནི་མེ་ལོང་གང་ཡང་རུང་བ་བཅང་བར་མི་རུང་ངོ་། མིག་སྨན་ནི་རྒྱན་གྱི་མིག་སྨན་ཉིད་དོ། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ཞེས་པ་ནི་བརྒྱུས་པའི་ཕྲེང་བ་འམ། མ་བརྒྱུས་པའི་ཕྲེང་བའོ། བྱུག་པ་ཞེས་པ་ནི་པགས་པའི་མདོག་སྒྱུར་བར་བྱེད་པ་གང་ཡང་རུང་བའོ། བཞིན་གྱི་ཕྱེ་མ་དང་བཞིན་གྱི་བྱུག་པ་ཞེས་པ་ནི། གདོང་གི་ཤ་བཀྲ་ནག་པོ་ལ་སོགས་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་འདམ་པའི་ལྡེ་གུ་བྱུག་པར་བྱེད་དོ། དེས་ཁྲག་གཡོས་པ་ན་ཡུངས་ཀར་གྱི་ལྡེ་གུ་བྱུག་པར་བྱེད་དོ། དེས་ཉེས་པ་ཟོས་པ་ན་ཏིལ་གྱི་ལྡེ་གུ་བྱུག་པར་བྱེད་དོ། དེས་ཁྲག་ཞི་བར་གྱུར་པ་ན་ཡུང་བའི་ལྡེ་གུ་བྱུག་པར་བྱེད་དོ། དེས་པགས་པའི་མདོག་ལེགས་པར་སྐྱེས་པ་ན་བཞིན་གྱི་ཕྱེ་མས་གདོང་ལ་བྱུག་པར་བྱེད་དེ། དེ་ཐམས་ཅད་མི་རུང་ངོ་། Hatthabandhādīsu hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti, taṃ vā aññaṃ vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati. Apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti, suvaṇṇacīrakamuttāvaḷiādīhi ca taṃ parikkhipanti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. Apare catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍakaṃ gahetvā vicaranti, tathā itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmapasse olaggenti, apare [Pg.364] anekacitrakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ, pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ makaradantakādivicittaṃ chattaṃ, suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā upāhanā, keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhitvā cūḷāmaṇiṃ dhārenti, cāmaravālabījaniṃ dhārenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. ལག་པའི་བཅིངས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ལག་པ་ལ་དུང་དང་ཐོད་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་སོགས་པ་བཏགས་ནས་རྒྱུ་བར་བྱེད་དེ། དེ་འམ། ཡང་ན་གཞན་པའི་ལག་པའི་རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མི་རུང་ངོ་། གཞན་དག་ནི་གཙུག་ཕུད་བཅིངས་ནས་རྒྱུ་ཞིང་། གསེར་གྱི་སྐུད་པ་དང་མུ་ཏིག་གི་དོ་ཤལ་ལ་སོགས་པས་དེ་བསྐོར་བར་བྱེད་དེ། དེ་ཐམས་ཅད་མི་རུང་ངོ་། གཞན་དག་ནི་ཁྲུ་བཞི་པའི་འཁར་བ་འམ། ཡང་ན་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་འཁར་བ་གཞན་བཟུང་ནས་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་པ་དང་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པས་བཀྲ་བའི་སྨན་གྱི་སྦུ་གུ་ལེགས་པར་བསྐོར་བ་ཞིག་གཡོན་ཕྱོགས་སུ་འཕྱང་བར་བྱེད་དོ། གཞན་དག་ནི་ཤུབས་རིས་སྣ་ཚོགས་ཅན་གྱི་རལ་གྲི་ཤིན་ཏུ་རྣོ་བ་དང་། ཚོན་སྣ་ལྔའི་སྐུད་པས་བཙེམས་ཤིང་ཆུ་སྲིན་གྱི་སོ་ལ་སོགས་པས་བརྒྱན་པའི་གདུགས་དང་། གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པས་བཀྲ་ཞིང་རྨ་བྱའི་སྒྲོ་ལ་སོགས་པས་བསྐོར་བའི་ལྷམ་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་རིང་ཚད་ལ་ཁྲུ་གང་ཙམ་དང་། ཞེང་ལ་སོར་བཞི་ཙམ་ཡོད་པའི་སྐྲའི་མཚམས་བསྟན་ནས། སྤྲིན་གྱི་གསེབ་ཀྱི་གློག་ཞགས་བཞིན་དུ་དཔྲལ་བར་དབུ་རྒྱན་གྱི་གསེར་པཊྚ་བཅིངས་ཏེ་གཙུག་གི་ནོར་བུ་འཆང་བར་བྱེད་དོ། རྔ་ཡབ་དང་སྐྲ་ཡབ་འཆང་བར་བྱེད་དོ། དེ་ཐམས་ཅད་མི་རུང་ངོ་། Imassa vā pūtikāyassāti imassa cātumahābhūtamayassa kuṇapasarīrassa. Keḷanāti kīḷāpanā. Parikeḷanāti sabbato bhāgena kīḷāpanā. Gedhitatāti abhikaṅkhitatā. Gedhitattanti giddhabhāvo abhikaṅkhitabhāvo. Capalatāti alaṅkārakaraṇaṃ. Cāpalyanti capalabhāvaṃ. “ལུས་རུལ་པ་འདི་ཡི་”ཞེས་པ་ནི། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ལས་གྲུབ་པའི་རོ་ཡི་ལུས་འདི་ལའོ། “རྩེད་མོ་”ཞེས་པ་ནི་རྩེ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། “ཀུན་ཏུ་རྩེད་མོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་རྩེ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། “ཆགས་པ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འདོད་པ་ཉིད་དོ། “ཆགས་པའི་རང་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་བརྐམ་པའི་དངོས་པོ་དང་མངོན་པར་འདོད་པའི་དངོས་པོའོ། “གཡོ་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པར་བྱེད་པ་ལའོ། “གཡོ་བའི་རང་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་མི་བརྟན་པའི་རང་བཞིན་ནོ། Savibhūsantiādīsu vibhūsāya saha savibhūsaṃ. Chavirāgakaraṇasaṅkhātena parivārena saha saparivāraṃ. Paribhaṇḍena saha saparibhaṇḍaṃ. Parikkhārena saha saparikkhāraṃ. “རྒྱན་དང་བཅས་པ་”ལ་སོགས་པ་ལ། རྒྱན་དང་ལྷན་ཅིག་པ་ནི་རྒྱན་དང་བཅས་པའོ། པགས་པའི་མདོག་སྒྱུར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་པ་ནི་འཁོར་དང་བཅས་པའོ། མཐའ་སྐོར་གྱི་རྒྱན་དང་ལྷན་ཅིག་པ་ནི་མཐའ་སྐོར་གྱི་རྒྱན་དང་བཅས་པའོ། ཡོ་བྱད་དང་ལྷན་ཅིག་པ་ནི་ཡོ་བྱད་དང་བཅས་པའོ། 162. Āthabbaṇanti āthabbaṇikamantappayogaṃ. Supinanti supinasatthaṃ. Lakkhaṇanti maṇilakkhaṇādiṃ. No vidaheti nappayojeyya. Virutañcāti migādīnaṃ vaṭṭetvā vassitaṃ. ༡༦༢. “ཨཐརྦཎ་”ཞེས་པ་ནི་ཨཐརྦཎའི་གསང་སྔགས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ལའོ། “རྨི་ལམ་”ཞེས་པ་ནི་རྨི་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལའོ། “མཚན་མ་”ཞེས་པ་ནི་ནོར་བུའི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ལའོ། “མི་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བར་མི་བྱའོ། “སྒྲ་སྐད་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ལ་སོགས་པའི་སྐད་སྒྱུར་ཏེ་སྒྲོག་པ་ལའོ། Āthabbaṇikāti parūpaghātamantajānanakā. Āthabbaṇaṃ payojentīti āthabbaṇikā kira sattāhaṃ aloṇakaṃ bhuñjitvā dabbe attharitvā pathaviyaṃ sayamānā tapaṃ caritvā sattame divase susānabhūmiṃ sajjetvā sattame pade ṭhatvā hatthaṃ vaṭṭetvā vaṭṭetvā mukhena vijjaṃ parijappanti, atha tesaṃ kammaṃ samijjhati. Evarūpaṃ sandhāya ‘‘āthabbaṇaṃ payojentī’’ti āha. Tattha payojentīti yuttappayuttā honti. Nagare vā ruddheti nagare samantato rundhitvā āvaritvā gahite. Saṅgāme vā paccupaṭṭhiteti raṇe upagantvā ṭhite. Paccatthikesu paccāmittesūti paṭāṇībhūtesu verīsu. Ītiṃ uppādentīti sarīracalanaṃ kampanaṃ, tassa uppādanaṃ karonti. Upaddavanti kāyapīḷanaṃ karonti. Roganti byādhiṃ. Pajjarakanti jaraṃ. Sūlanti uddhumātakaṃ. Visūcikanti vijjhanaṃ. Pakkhandikanti lohitapakkhandikaṃ. Karontīti uppādenti. “ཨཐརྦཎ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་གསང་སྔགས་ཤེས་པ་རྣམས་སོ། “ཨཐརྦཎའི་སྦྱོར་བ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཨཐརྦཎ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་ལན་ཚྭ་མེད་པའི་ཟས་ཟོས་ཤིང་། ཀུ་ཤ་བཏིང་བའི་ས་གཞིའི་སྟེང་དུ་ཉལ་ནས་དཀའ་ཐུབ་སྤྱད་དེ། ཉིན་བདུན་པ་ལ་དུར་ཁྲོད་ཀྱི་ས་གཞི་བཤམས་ནས། གོམ་པ་བདུན་པའི་ས་ལ་ལངས་ཏེ་ལག་པ་ཡང་ཡང་བསྐོར་ཞིང་ཁ་ནས་རིག་སྔགས་བཟླས་པར་བྱེད་དོ། དེ་ནས་དེ་དག་གི་ལས་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། འདི་འདྲ་བ་ལ་དགོངས་ནས་ “ཨཐརྦཎའི་སྦྱོར་བ་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ “སྦྱོར་བ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། “གྲོང་ཁྱེར་བསྐོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མཐའ་སྐོར་ནས་བཀག་ཅིང་བཅད་དེ་བཟུང་བ་ལའོ། “གཡུལ་འགྱེད་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཡུལ་སྤྲོད་པའི་གནས་སུ་ཕྱིན་ཏེ་ལངས་པ་ལའོ། “ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བོར་གྱུར་པའི་སྡང་སེམས་ཅན་རྣམས་ལའོ། “གནོད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་གཡོ་ཞིང་འདར་བ་སྟེ། དེ་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། “ཉེ་བར་འཚེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལའོ། “ནད་”ཞེས་པ་ནི་ནད་ཡམས་ལའོ། “རིམས་ནད་”ཞེས་པ་ནི་ཚད་པའི་ནད་ལའོ། “གཟེར་ཟུག་”ཞེས་པ་ནི་སྦོས་པའི་ནད་ལའོ། “གཤལ་སྐྱུག་”ཞེས་པ་ནི་ཟུག་གཟེར་ལའོ། “ཚད་འཁྲུ་”ཞེས་པ་ནི་དམར་འཁྲུ་ལའོ། “བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ལའོ། Supinapāṭhakāti supinabyākaraṇakā. Ādisantīti byākaronti. Yo pubbaṇhasamayaṃ supinaṃ passatītiādīsu accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, pubbaṇhasamayeti attho. Evaṃ vipāko hotīti iṭṭhāniṭṭhavasena evarūpo [Pg.365] vipāko hoti. Avakujja nipannoti adhomukho hutvā nipanno passati. Evaṃ supinapāṭhakā supinaṃ ādisanti. “རྨི་ལམ་ལྟས་མཁན་”ཞེས་པ་ནི་རྨི་ལམ་ལུང་སྟོན་པ་རྣམས་སོ། “ལུང་སྟོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པར་བྱེད་པ་ལའོ། “གང་ཞིག་སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་རྨི་ལམ་མཐོང་བ་”ལ་སོགས་པ་ལ། དུས་རྒྱུན་ཆགས་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་ལས་སུ་བྱ་བའི་སྒྲ་སྦྱར་བ་སྟེ། སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “འདི་ལྟར་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དབང་གིས་འདི་འདྲ་བའི་རྣམ་སྨིན་འབྱུང་བ་ལའོ། “ཁ་སྦུབ་ཏུ་ཉལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་གདོང་ཐུར་དུ་བསྟན་ནས་ཉལ་ཏེ་མཐོང་བ་ལའོ། འདི་ལྟར་རྨི་ལམ་ལྟས་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་རྨི་ལམ་ལུང་སྟོན་པར་བྱེད་དོ། Tañca pana supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti. Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayayogena khubhitadhātuko dhātukkhobhato supinaṃ passati, passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati. Anubhūtapubbato passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati. Devatopasaṃhārato passanto devatānaṃ ānubhāvena ārammaṇāni passati. Pubbanimittato passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati. Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supinaṃ passati, na taṃ saccaṃ hoti. Yaṃ devatopasaṃhārato passati, taṃ saccaṃ vā hoti alikaṃ vā. Kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti. Yaṃ pana pubbanimittato passati, taṃ ekantasaccameva hoti. Etesaṃ catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva. Tañca panetaṃ catubbidhaṃ supinaṃ sekkhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā. Asekkhā na passanti pahīnavipallāsattā. ཡང་རྨི་ལམ་མཐོང་བ་ནི་རྒྱུ་བཞི་ཡི་སྒོ་ནས་མཐོང་སྟེ། ཁམས་འཁྲུགས་པ་ལས་སམ། སྔོན་མྱོང་བ་ལས་སམ། ལྷས་བསྟན་པ་ལས་སམ། སྔ་ལྟས་ལས་སོ། དེ་ལ་མཁྲིས་པ་ལ་སོགས་པ་འཁྲུག་པར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་དང་ཕྲད་པས་ཁམས་འཁྲུགས་པ་ནི་ཁམས་འཁྲུགས་པ་ལས་རྨི་ལམ་མཐོང་བ་སྟེ། མཐོང་བ་ནའང་རྨི་ལམ་སྣ་ཚོགས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། སྔོན་མྱོང་བ་ལས་མཐོང་བ་ནི་སྔོན་ཆད་མྱོང་བར་གྱུར་པའི་དམིགས་པ་མཐོང་བ་ལའོ། ལྷས་བསྟན་པ་ལས་མཐོང་བ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ལས་དམིགས་པ་རྣམས་མཐོང་བ་ལའོ། སྔ་ལྟས་ལས་མཐོང་བ་ནི་བསོད་ནམས་དང་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕན་པ་འམ་གནོད་པའི་སྔ་ལྟས་སུ་གྱུར་པའི་རྨི་ལམ་མཐོང་བ་ལའོ། དེ་ལ་ཁམས་འཁྲུགས་པ་དང་སྔོན་མྱོང་བ་ལས་མཐོང་བའི་རྨི་ལམ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བདེན་པ་མ་ཡིན་ནོ། ལྷས་བསྟན་པ་ལས་མཐོང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བདེན་པའམ་ཡང་ན་བརྫུན་པར་འགྱུར་ཏེ། ལྷ་རྣམས་ཁྲོས་ཤིང་ཐབས་ཀྱིས་བརླག་པར་འདོད་པ་ན་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་བྱས་ནས་ཀྱང་སྟོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། སྔ་ལྟས་ལས་མཐོང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་གཅིག་ཏུ་བདེན་པ་ཉིད་དོ། རྩ་བའི་རྒྱུ་བཞི་པོ་འདི་དག་འདྲེས་པའི་བྱེ་བྲག་ལས་ཀྱང་རྨི་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། རྨི་ལམ་རྣམ་པ་བཞི་པོ་འདི་ནི་སློབ་པ་དང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཁོ་ནས་མཐོང་སྟེ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། མི་སློབ་པ་རྣམས་ནི་མི་མཐོང་སྟེ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati, udāhu paṭibuddho, udāhu neva sutto na paṭibuddhoti? Kiñcettha – yadi tāva sutto passati, abhidhammavirodho āpajjati. Bhavaṅgacittena hi supati, taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti, supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti. Atha paṭibuddho passati, vinayavirodho āpajjati. Yañhi paṭibuddho passati, taṃ sabbohārikacittena passati, sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi, supinaṃ passantena pana kate vītikkame ekantaṃ anāpatti eva. Atha neva sutto na paṭibuddho passati, ko nāma passati. Evañca sati supinassa abhāvova āpajjati, na abhāvo. Kasmā? Yasmā kapiniddāpareto passati. Vuttañhetaṃ – ‘‘majjhūpagato, mahārāja, kapiniddāpareto supinaṃ passatī’’ti (mi. pa. 5.3.5). འོ་ན་རྨི་ལམ་མཐོང་བ་འདི་ནི་གཉིད་ལོག་བཞིན་དུ་མཐོང་ངམ། ཡང་ན་སད་བཞིན་དུ་མཐོང་ངམ། ཡང་ན་གཉིད་ལོག་པའང་མ་ཡིན་ལ་སད་པའང་མ་ཡིན་པར་མཐོང་ཞེ་ན། འདི་ལ་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། གལ་ཏེ་རེ་ཞིག་གཉིད་ལོག་བཞིན་དུ་མཐོང་ན་ནི། ཆོས་མངོན་པ་དང་འགལ་བར་འགྱུར་རོ། གཉིད་ལོག་པ་ནི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་ཀྱིས་ཡིན་ལ། དེ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ནམ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནོ། རྨི་ལམ་མཐོང་བ་ལ་ནི་འདི་འདྲ་བའི་སེམས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། ཅི་སྟེ་སད་བཞིན་དུ་མཐོང་ན་ནི། འདུལ་བ་དང་འགལ་བར་འགྱུར་རོ། གང་གི་ཕྱིར་སད་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ནི་ཐ་སྙད་ཀྱི་སེམས་ཀྱིས་མཐོང་བ་ཡིན་ལ། ཐ་སྙད་ཀྱི་སེམས་ཀྱིས་འགལ་བ་བྱས་ན་ལྟུང་བ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། རྨི་ལམ་མཐོང་བཞིན་པས་འགལ་བ་བྱས་ན་ནི་གཅིག་ཏུ་ལྟུང་བ་མེད་པ་ཉིད་དོ། ཅི་སྟེ་གཉིད་ལོག་པའང་མ་ཡིན་ལ་སད་པའང་མ་ཡིན་པར་མཐོང་ན། སུ་ཞིག་གིས་མཐོང་བར་འགྱུར། འདི་ལྟར་ན་རྨི་ལམ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེ་ན། མེད་པ་མ་ཡིན་.ནོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྤྲེའུའི་གཉིད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བར་མར་གྱུར་ཅིང་སྤྲེའུའི་གཉིད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པས་རྨི་ལམ་མཐོང་ངོ་”ཞེས་སོ། Kapiniddāparetoti [Pg.366] makkaṭaniddāya yutto. Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti, evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuviparivattā. Yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti, tāya yutto supinaṃ passati. Tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi. Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo, pāṇātipātādīni karontassa akusalo, dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo. Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho, pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti. “སྤྲེའུའི་གཉིད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྤྲེའུའི་གཉིད་དང་ལྡན་པ་ལའོ། ཇི་ལྟར་སྤྲེའུའི་གཉིད་ནི་ཡང་ཞིང་འགྱུར་སླ་བ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་དང་ཡང་ཡང་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་གཉིད་གང་ཞིག་ཡང་ཞིང་འགྱུར་སླ་བ་ཉིད་དོ། གཉིད་གང་གི་འཇུག་པ་ལ་ཡང་ཡང་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་ལས་ལྡང་བར་འགྱུར་བ་དེ་དང་ལྡན་པས་རྨི་ལམ་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། དེའི་ཕྱིར་རྨི་ལམ་འདི་ནི་དགེ་བའང་ཡིན་ལ། མི་དགེ་བའང་ཡིན་ཞིང་། ལུང་མ་བསྟན་པའང་ཡིན་ནོ། དེ་ལ་རྨི་ལམ་གྱི་མཐར་མཆོད་རྟེན་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་། ཆོས་ཉན་པ་དང་། ཆོས་བཤད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་ནི་དགེ་བའོ། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་ནི་མི་དགེ་བའོ། མཐའ་གཉིས་པོ་དེ་ལས་གྲོལ་ཞིང་། སེམས་གཏད་པ་དང་དེའི་དམིགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ནི་ལུང་མ་བསྟན་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། རྨི་ལམ་དེ་ནི་གཞི་སྟོབས་ชུང་བའི་ཕྱིར་སེམས་པས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་པར་མི་ནུས་ལ། འཇུག་པའི་དུས་སུ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་གཞན་དག་གིས་བསྐྱོར་ཏེ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟེར་བར་བྱེད་དོ། Maṇilakkhaṇādīsu evarūpo maṇi pasattho, evarūpo apasattho, sāmino ārogyaissariyādīnaṃ hetu hoti, na hotīti evaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena maṇiādīnaṃ lakkhaṇaṃ ādisantīti attho. Tattha āvudhalakkhaṇanti ṭhapetvā asiādīni avasesaṃ āvudhaṃ. Itthilakkhaṇādīnipi yamhi kule itthipurisādayo vasanti, tassa vuddhihānivaseneva veditabbāni. Ajalakkhaṇādīsu pana ‘‘evarūpānaṃ ajādīnaṃ maṃsaṃ khāditabbaṃ, evarūpānaṃ na khāditabba’’nti ayampi viseso veditabbo. “ནོར་བུའི་མཚན་ཉིད་”ལ་སོགས་པ་ལ། ནོར་བུ་འདི་འདྲ་བ་ནི་བཟང་པོ་ཡིན་ལ། འདི་འདྲ་བ་ནི་ངན་པ་ཡིན། བདག་པོའི་ནད་མེད་པ་དང་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་རུ་འགྱུར་རམ། མི་འགྱུར་ཞེས་འདི་ལྟར་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ནོར་བུ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ལུང་སྟོན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། དེ་ལ་ “མཚོན་ཆའི་མཚན་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་རལ་གྲི་ལ་སོགས་པ་མ་གཏོགས་པའི་མཚོན་ཆ་ལྷག་མ་རྣམས་སོ། “བུད་མེད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་”ལ་སོགས་པའང་། རིགས་གང་དུ་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་གནས་པ་དེའི་འཕེལ་འགྲིབ་ཀྱི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། “ར་ཡི་མཚན་ཉིད་”ལ་སོགས་པ་ལ་ནི། “འདི་འདྲ་བའི་ར་ལ་སོགས་པའི་ཤ་ནི་ཟ་བར་བྱ་ལ། འདི་འདྲ་བའི་ཤ་ནི་ཟ་བར་མི་བྱའོ་”ཞེས་པའི་བྱེ་བྲག་འདི་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། Api cettha godhāya lakkhaṇe cittakammapiḷandhanādīsupi ‘‘evarūpāya godhāya sati idaṃ nāma hotī’’ti ayampi viseso veditabbo. Kaṇṇikālakkhaṇaṃ piḷandhanakaṇṇikāyapi gehakaṇṇikāyapi vasena veditabbaṃ. Kacchapalakkhaṇampi godhalakkhaṇasadisameva. Migalakkhaṇaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbacatuppadānaṃ lakkhaṇavasena vuttaṃ. Evaṃ lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṃ ādisantīti evaṃ lakkhaṇasatthavācakā lakkhaṇaṃ ādisanti kathenti. གཞན་ཡང་འདི་ལ་རྨིག་པའི་མཚན་ཉིད་ལ། རི་མོའི་ལས་དང་རྒྱན་ལ་སོགས་པ་ལའང་ “འདི་འདྲ་བའི་རྨིག་པ་ཡོད་ན་འདི་ཞེས་བྱ་བ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་བྱེ་བྲག་འདི་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ། “རྣ་རྒྱན་གྱི་མཚན་ཉིད་”ནི་རྣ་བར་གདགས་པའི་རྒྱན་གྱི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་ཁང་པའི་ཐོག་ཕུབ་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། “རུས་སྦལ་གྱི་མཚན་ཉིད་”ཀྱང་རྨིག་པའི་མཚན་ཉིད་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། “རི་དྭགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་”ནི་རྐང་བཞི་པ་ཐམས་ཅད་བསྡུས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། “འདི་ལྟར་མཚན་ཉིད་ལྟས་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་མཚན་ཉིད་ལུང་སྟོན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་མཚན་ཉིད་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་མཚན་ཉིད་ལུང་སྟོན་ཅིང་སྨྲ་བ་ལའོ། Nakkhattānīti kattikādīni aṭṭhavīsati nakkhattāni. Iminā nakkhattena gharappaveso kātabboti gehappavesamaṅgalaṃ kātabbaṃ. Makuṭaṃ bandhitabbanti pasādhanamaṅgalaṃ kātabbaṃ. Vāreyyanti ‘‘imassa dārakassa asukakulato asukanakkhattena dārikaṃ ānethā’’ti āvāhakaraṇañca ‘‘imaṃ dārikaṃ asukassa nāma dārakassa asukanakkhattena detha, evaṃ etesaṃ vuḍḍhi bhavissatī’’ti vivāhakaraṇañca vatvā vāreyyasaṅkhātaṃ āvāhavivāhamaṅgalaṃ kātabbanti ādisanti. Bījanīhāroti bījānaṃ vappatthāya bahi nīharaṇaṃ. ‘‘Niharo’’tipi [Pg.367] pāḷi. Migavākkanti idaṃ sabbasaṅgāhikanāmaṃ, sabbasakuṇacatuppadānaṃ rutañāṇavaseneva vuttaṃ. Migavākkapāṭhakāti sakuntacatuppadānaṃ saddabyākaraṇakā. Migavākkaṃ ādisantīti tesaṃ saddaṃ sutvā byākaronti. Rutanti saddaṃ. ‘‘Ruda’’nti vā pāḷi. Vassitanti vācaṃ. Gabbhakaraṇīyāti vinassamānassa gabbhassa puna avināsāya osadhadānena gabbhasaṇṭhānakārakā. Gabbho hi vātena pāṇakehi kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassati. Tattha vātena vinassante vātavināsanaṃ sītalaṃ bhesajjaṃ deti. Pāṇakehi vinassante pāṇakānaṃ paṭikammaṃ karoti. Kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkonti. Tasmā na taṃ idha gahitaṃ. Sālākiyanti salākavejjakammaṃ. Sallakattiyanti sallakattavejjakammaṃ. Kāyatikicchanti mūlabhesajjādīni yojetvā kāyatikicchavejjakammaṃ. Bhūtiyanti bhūtavejjakammaṃ. Komārabhaccanti komārakavejjakammaṃ. Kuhāti vimhāpakā. Thaddhāti dārukkhandhaṃ viya thaddhasarīrā. Lapāti paccayapaṭibaddhavacanakā. Siṅgiti maṇḍanapakatikā. Unnaḷāti uggatamānanaḷā. Asamāhitāti upacārappanāsamādhivirahitā. སྐར་མ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་སྨིན་དྲུག་ལ་སོགས་པ་སྐར་མ་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་དོ། སྐར་མ་འདི་ལ་ཁྱིམ་དུ་འཇུག་པར་བྱའོ་ཞེས་ཁྱིམ་དུ་འཇུག་པའི་བཀྲ་ཤིས་བྱ་བའོ། ཅོད་པན་བཅིང་བར་བྱའོ་ཞེས་རྒྱན་གྱི་བཀྲ་ཤིས་བྱ་བའོ། གཉེན་འབྲེལ་ཞེས་པ་ནི། "བུ་འདིའི་ཕྱིར་རིགས་འདི་ལས་སྐར་མ་འདི་ལ་བུ་མོ་ལོངས་ཤིག" ཅེས་བག་མ་ལེན་པ་དང་། "བུ་མོ་འདི་བུ་མིང་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སྐར་མ་འདི་ལ་བྱིན་ཅིག དེ་ལྟར་ན་འདི་དག་ལ་འཕེལ་རྒྱས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།" ཞེས་བག་མ་གཏོང་བ་སྨྲས་ནས། གཉེན་འབྲེལ་དུ་བགྲང་བའི་བག་མ་ལེན་པ་དང་གཏོང་བའི་བཀྲ་ཤིས་བྱ་བར་ལུང་སྟོན་པའོ། ས་བོན་ཕྱིར་འདོན་པ་ཞེས་པ་ནི་ས་བོན་འདེབས་པའི་ཕྱིར་ཕྱིར་འདོན་པའོ། ལུང་ལ་"ནིཧརོ"ཞེས་ཀྱང་འབྱུང་། རི་དྭགས་ཀྱི་སྐད་ཞེས་པ་ནི་འདི་ཐམས་ཅད་བསྡུས་པའི་མིང་སྟེ། བྱ་དང་རྐང་བཞི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐད་ཤེས་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། རི་དྭགས་ཀྱི་སྐད་ཀློག་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱ་དང་རྐང་བཞིའི་སྒྲ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་རྣམས་སོ། རི་དྭགས་ཀྱི་སྐད་ལུང་སྟོན་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་སྒྲ་ཐོས་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའོ། རུ་ཏ་ཞེས་པ་ནི་སྒྲའོ། ལུང་ལ་"རུ་ད"ཞེས་ཀྱང་འབྱུང་། ཝསྶི་ཏ་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གོ། མངལ་ཆགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་བཞིན་པའི་མངལ་སླར་མི་འཇིག་པའི་ཕྱིར་སྨན་སྦྱིན་པས་མངལ་གནས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། མངལ་ནི་རླུང་དང་། སྲིན་བུ་དང་། ལས་ཏེ་རྒྱུ་གསུམ་གྱིས་འཇིག་གོ། དེ་ལ་རླུང་གིས་འཇིག་པ་ན། རླུང་འཇོམས་པའི་སྨན་བསིལ་པོ་སྦྱིན་ནོ། སྲིན་བུས་འཇིག་པ་ན། སྲིན་བུ་བཅོས་པའི་ཐབས་བྱེད་དོ། ལས་ཀྱིས་འཇིག་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་བཟློག་པར་མི་ནུས་སོ། དེའི་ཕྱིར་དེ་འདིར་མ་བཟུང་ངོ། ཐུར་མའི་ལས་ཞེས་པ་ནི་མིག་སྨན་ཐུར་མའི་གསོ་དཔྱད་དོ། ཟུག་རྔུ་འབྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི་གཤགས་བཅོས་ཀྱི་གསོ་དཔྱད་དོ། ལུས་གསོ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་སྨན་ལ་སོགས་པ་སྦྱར་ནས་ལུས་གསོ་བའི་གསོ་དཔྱད་དོ། འབྱུང་པོའི་ལས་ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་པོ་གདོན་གྱི་གསོ་དཔྱད་དོ། བྱིས་པ་གསོ་བ་ཞེས་པ་ནི་བྱིས་པའི་གསོ་དཔྱད་དོ། ངག་གཡོ་བ་ཞེས་པ་ནི་ངོ་མཚར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། གྱོང་པོ་ཞེས་པ་ནི་ཤིང་གི་སྡོང་པོ་བཞིན་དུ་ལུས་གྱོང་པོའོ། ཁ་གསག་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་ཚིག་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ། སྒེག་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་རྒྱན་ལ་དགའ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། ཁེངས་དྲེགས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་འདམ་བུ་མཐོན་པོར་འཕགས་པའོ། མཉམ་པར་མ་བཞག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྡོགས་པ་དང་དངོས་གཞིའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བྲལ་བའོ། Na gaṇheyyātiādīsu uddesaggahaṇavasena na gaṇheyya. Sajjhāyavasena na uggaṇheyya. Citte ṭhapanavasena na dhāreyya. Samīpaṃ katvā ṭhapanavasena na upadhāreyya. Upaparikkhāvasena na upalakkheyya. Aññesaṃ vācanavasena nappayojeyya. མི་གཟུང་ངོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ལུང་ནོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་གཟུང་ངོ་། ཁ་ཏོན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་མི་བསླབ་བོ། སེམས་ལ་འཛིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་གཟུང་ངོ་། ཉེ་བར་བཞག་ནས་འཛིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བར་མི་གཟུང་ངོ་། ཉེ་བར་རྟོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཚན་མར་མི་བྱའོ། གཞན་ལ་ཀློག་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་སྦྱོར་རོ། 163. Pesuṇiyanti pesuññaṃ. Sesaniddeso ca vuttatthoyeva. ༡༦༣. ཕྲ་མ་ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་མའོ། ལྷག་མ་བཤད་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ། 164. Kayavikkayeti pañcahi sahadhammikehi saddhiṃ vañcanavasena vā udayapatthanāvasena vā na tiṭṭheyya. Upavādaṃ bhikkhu na kareyyāti upavādakare kilese anibbattento attani parehi samaṇabrāhmaṇehi upavādaṃ na janeyya. Gāme ca nābhisajjeyyāti gāme ca gihisaṃsaggādīhi nābhisajjeyya. Lābhakamyā janaṃ na lapayeyyāti lābhakāmatāya janaṃ na lapayeyya. ༡༦༤. ཉོ་ཚོང་བྱེད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་མཐུན་པའི་གྲོགས་པོ་ལྔ་དང་ལྷན་ཅིག་གཡོ་སྒྱུའི་ཚུལ་གྱིས་སམ། ཡང་ན་ཁེ་སྤོགས་འདོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་གནས་པའོ། དགེ་སློང་གིས་སྐུར་པ་མི་གདབ་བོ་ཞེས་པ་ནི། སྐུར་པ་འདེབས་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མི་སྐྱེད་པར། གཞན་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་རང་ལ་སྐུར་པ་འདེབས་པར་མི་བྱའོ། གྲོང་ལ་ཆགས་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི། གྲོང་ལ་ཁྱིམ་པ་དང་འདྲེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཆགས་པར་མི་བྱའོ། རྙེད་པ་འདོད་པས་སྐྱེ་བོ་ལ་ཁ་གསག་མི་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི། རྙེད་པ་འདོད་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བོ་ལ་ཁ་གསག་མི་བྱའོ། Ye kayavikkayā vinaye paṭikkhittāti ye dānapaṭiggahaṇavasena kayavikkayasikkhāpade (pārā. 593 ādayo) na vaṭṭatīti paṭikkhittā, idhādhippetaṃ kayavikkayaṃ dassetuṃ ‘‘pañcannaṃ saddhiṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā’’tiādimāha. Tattha pañcannaṃ saddhinti [Pg.368] pañcahi sahadhammikehi saha. Pañca sahadhammikā nāma bhikkhubhikkhunīsikkhamānasāmaṇerasāmaṇeriyo. Vañcaniyaṃ vāti paṭirūpakaṃ dassetvā vañcaniyaṃ vā. Udayaṃ vā patthayantoti vuḍḍhiṃ patthento vā. Parivattetīti parivattanaṃ karoti. འདུལ་བ་ལས་ཉོ་ཚོང་གང་དག་བཀག་པ་ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་དང་ལེན་པའི་དབང་གིས་ཉོ་ཚོང་གི་བསླབ་པའི་གཞི་ལས་མི་རུང་ངོ་ཞེས་བཀག་པ་གང་དག་ཡིན་པ་ལ། འདིར་དགོངས་པའི་ཉོ་ཚོང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཆོས་མཐུན་པ་ལྔ་དང་ལྷན་ཅིག་ལྷུང་བཟེད་དམ། ཆོས་གོས་སམ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཆོས་མཐུན་པ་ལྔ་དང་ལྷན་ཅིག་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་མཐུན་པའི་གྲོགས་པོ་ལྔ་དང་ལྷན་ཅིག་གོ། ཆོས་མཐུན་པའི་གྲོགས་པོ་ལྔ་ནི། དགེ་སློང་དང་། དགེ་སློང་མ་དང་། དགེ་སློབ་མ་དང་། དགེ་ཚུལ་དང་། དགེ་ཚུལ་མའོ། གཡོ་སྒྱུ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། རྫུས་མ་བསྟན་ནས་གཡོ་སྒྱུ་བྱེད་པའོ། ཁེ་སྤོགས་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི། འཕེལ་བ་འདོད་པའོ། བརྗེ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་བརྗེ་རེས་བྱེད་པའོ། Iddhimantoti ijjhanapabhāvavanto. Dibbacakkhukāti dibbasadisañāṇacakkhukā. Atha vā dibbavihārasannissayena laddhañāṇacakkhukā. Paracittavidunoti attano cittena paresaṃ cittajānanakā. Te dūratopi passantīti ekayojanatopi yojanasatatopi yojanasahassatopi yojanasatasahassatopi cakkavāḷatopi dvetīṇicattāripañcadasavīsaticattālīsasahassatopi tato atirekatopi cakkavāḷato passanti dakkhanti. Āsannāpi na dissantīti samīpe ṭhitāpi nisinnāpi na paññāyanti. Cetasāpi cittaṃ pajānantīti attano cittenāpi paresaṃ cittaṃ pajānanti. Devatāpi kho santi iddhimantiniyoti devatāpi evaṃ saṃvijjanti ijjhanapabhāvavantiniyo. Paracittaviduniyoti paresaṃ cittaṃ jānantiyo. Oḷārikehi vā kilesehīti kāyaduccaritādikehi vā upatāpehi. Majjhimehi vāti kāmavitakkādikehi vā. Sukhumehi vāti ñātivitakkādikehi vā. Kāyaduccaritādayo kammapathavasena, kāmavitakkādayo vaṭṭamūlakakilesavasena veditabbā. རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའོ། ལྷའི་མིག་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མཚུངས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་ཅན་ནོ། ཡང་ན། ལྷའི་གནས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མིག་ཅན་ནོ། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སེམས་ཀྱིས་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་རྣམས་སོ། དེ་དག་གིས་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་ཀྱང་མཐོང་ངོ་ཞེས་པ་ནི། དཔག་ཚད་གཅིག་ནས་ཀྱང་། དཔག་ཚད་བརྒྱ་ནས་ཀྱང་། དཔག་ཚད་སྟོང་ནས་ཀྱང་། དཔག་ཚད་འབུམ་ནས་ཀྱང་། འཁོར་ཡུག་གཅིག་ནས་ཀྱང་། འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་གཉིས་གསུམ་བཞི་ལྔ་བཅུ་ཉི་ཤུ་བཞི་བཅུ་ནས་ཀྱང་། དེ་ལས་ལྷག་པའི་འཁོར་ཡུག་ནས་ཀྱང་མཐོང་ཞིང་གཟིགས་སོ། ཉེ་བར་ཡོད་ཀྱང་མི་སྣང་ངོ་ཞེས་པ་ནི། ཉེ་འཁོར་དུ་ལངས་ཏེ་གནས་པའམ་འདུག་ཀྱང་མི་མཐོང་བའོ། སེམས་ཀྱིས་ཀྱང་སེམས་ཤེས་སོ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སེམས་ཀྱིས་ཀྱང་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའོ། ལྷ་མོ་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་དག་ཀྱང་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་ནི། ལྷ་མོ་དེ་ལྟར་གྲུབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པ་དག་ཀྱང་ཡོད་དོ། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་རྣམས་སོ། རགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་གདུང་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། འབྲིང་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པས་སོ། ཕྲ་མོ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། གཉེན་འབྲེལ་གྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པས་སོ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་དང་། འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཁོར་བའི་རྩ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། Ñātivitakkādīsu ‘‘mayhaṃ ñātayo sukhajīvino sampattiyuttā’’ti evaṃ pañcakāmaguṇasannissitena gehasannissitapemena ñātake ārabbha uppannavitakko ñātivitakko. ‘‘Mayhaṃ ñātayo khayaṃ gatā vayaṃ gatā saddhā pasannā’’ti evaṃ pavatto pana ñātivitakko nāma na hoti. གཉེན་འབྲེལ་གྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། "བདག་གི་གཉེན་འབྲེལ་རྣམས་བདེ་བར་འཚོ་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་ནོ།" ཞེས་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་བརྟེན་པའི་ཁྱིམ་གྱི་ཆགས་པས་གཉེན་འབྲེལ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་གཉེན་འབྲེལ་གྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པའོ། "བདག་གི་གཉེན་འབྲེལ་རྣམས་ཟད་པར་གྱུར། འཇིག་པར་གྱུར། དད་ཅིང་དང་བར་གྱུར།" ཅེས་དེ་ལྟར་འཇུག་པ་ནི་གཉེན་འབྲེལ་གྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། ‘‘Amhākaṃ janapado subhikkho sampannasasso’’ti tuṭṭhamānasassa gehassitapemavasena uppannavitakko janapadavitakko. ‘‘Amhākaṃ janapade manussā saddhā pasannā khayaṃ gatā vayaṃ gatā’’ti evaṃ pavatto pana janapadavitakko nāma na hoti. "ངེད་ཀྱི་ཡུལ་ལྗོངས་ནི་ལོ་ལེགས་ཤིང་ལོ་ཏོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།" ཞེས་དགའ་བའི་ཡིད་ཀྱིས་ཁྱིམ་ལ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་ཡུལ་ལྗོངས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པའོ། "ངེད་ཀྱི་ཡུལ་ལྗོངས་ཀྱི་མི་རྣམས་དད་ཅིང་དང་བ། ཟད་པར་གྱུར། འཇིག་པར་གྱུར།" ཅེས་དེ་ལྟར་འཇུག་པ་ནི་ཡུལ་ལྗོངས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། Amarattāya vitakko, amaro vā vitakkoti amaravitakko. Tattha ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijiṇṇe samparāye attā sukhī hoti. Amaroti [Pg.369] dukkarakārikaṃ karontassa tāya dukkarakārikāya paṭisaṃyutto vitakko amarattāya vitakko nāma. Diṭṭhigatiko pana ‘‘sassataṃ vadesī’’tiādīni puṭṭho ‘‘evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’’ti vikkhepaṃ āpajjati, tassa so diṭṭhigatapaṭisaṃyutto vitakko, yathā amaro nāma maccho udake gahetvā māretuṃ na sakkā, ito cito ca dhāvati gāhaṃ na gacchati, evameva ekasmiṃ pakkhe asaṇṭhahanato na maratīti amaro nāma hoti, taṃ duvidhampi ekato katvā ‘‘amaravitakko’’ti vuttaṃ. མི་འཆི་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་རྟོག་པའམ། མི་འཆི་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་མི་འཆི་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པའོ། དེ་ལ་ཙོག་པུར་འདུག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པས་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པ་ན། ཕྱི་མའི་ཚེ་རང་ཉིད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། མི་འཆི་བ་ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ཐུབ་བྱེད་པ་པོ་ལ་དཀའ་ཐུབ་དེ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་མི་འཆི་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཞེས་བྱའོ། ལྟ་བར་སོང་བ་ནི། "རྟག་པར་སྨྲའམ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དྲིས་པ་ན། "དེ་ལྟར་ཡང་བདག་ལ་མེད། དེ་བཞིན་དུ་ཡང་བདག་ལ་མེད། གཞན་དུ་ཡང་བདག་ལ་མེད། མེད་པ་ཡང་མ་ཡིན། མེད་པ་ཉིད་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ།" ཞེས་རྣམ་པར་གཡེང་བར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་ལྟ་བར་སོང་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དེ་ནི། དཔེར་ན་ཆུ་ནང་གི་ཉ་ཨ་མ་ར་ཞེས་བྱ་བ་བཟུང་ནས་གསོད་མི་ནུས་པར། ཕར་ཚུར་བྲོས་ནས་འཛིན་དུ་མི་བཏུབ་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་མི་གནས་པས་མི་འཆི་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་གཉིས་ཀ་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་ "མི་འཆི་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། Parānuddayatāpaṭisaññuttoti anuddayatāpaṭirūpakena gehassitapemena paṭisaṃyutto. Upaṭṭhākesu nandakesu socantesu ca tehi saddhiṃ diguṇaṃ nandati diguṇaṃ socati, tesu sukhitesu diguṇaṃ sukhito hoti, dukkhitesu diguṇaṃ dukkhito hoti. Uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā voyogaṃ āpajjati. Tāni tāni kiccāni sādhento paññattiṃ vītikkamati, sallekhaṃ kopeti. Yo tasmiṃ saṃsaṭṭhavihāre tasmiṃ vā voyogāpajjane gehassito vitakko, ayaṃ parānuddayatāpaṭisaññutto vitakko nāma. གཞན་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་དང་འབྲེལ་བ་ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་དང་མཚུངས་པའི་ཁྱིམ་གྱི་ཆགས་པ་དང་འབྲེལ་བའོ། རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་རྣམས་དགའ་བ་དང་མྱ་ངན་བྱེད་པ་ན། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཉིས་འགྱུར་གྱིས་དགའ་ཞིང་ཉིས་འགྱུར་གྱིས་མྱ་ངན་བྱེད། དེ་དག་བདེ་བ་ན་ཉིས་འགྱུར་གྱིས་བདེ་ཞིང་། སྡུག་བསྔལ་བ་ན་ཉིས་འགྱུར་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར་རོ། བྱ་བ་དང་བྱེད་སྒོ་རྣམས་བྱུང་བ་ན། རང་ཉིད་འདུ་འཛི་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་བཅས་པ་ལས་འདས་ཤིང་། སྐྱོ་བ་ཉམས་པར་བྱེད་དོ། འདྲེས་པར་གནས་པ་དེ་དང་། འདུ་འཛི་ལ་འཇུག་པ་དེ་ལ་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། གཞན་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཞེས་བྱའོ། Lābhasakkārasilokapaṭisaññuttoti cīvarādilābhena ceva sakkārena ca kittisaddena ca saddhiṃ ārammaṇakaraṇavasena paṭisaññutto. Anavaññattipaṭisaññuttoti ‘‘aho vata maṃ pare na avajāneyyuṃ, na sodhetvā visodhetvā katheyyu’’nti evaṃ anavaññātabhāvapatthanāya saddhiṃ uppajjanakavitakko. So tasmiṃ ‘‘mā maṃ pare avajāniṃsū’’ti uppanne vitakke pañcakāmaguṇasaṅkhātagehanissito hutvā uppannavitakko anavaññattipaṭisaññutto vitakko. རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྙེད་པ་དང་། བཀུར་སྟི་དང་། སྙན་གྲགས་ཀྱི་སྒྲ་དང་ལྷན་ཅིག་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འབྲེལ་བའོ། བརྙས་པ་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཞེས་པ་ནི། "ཀྱེ་མ་གཞན་དག་གིས་བདག་ལ་བརྙས་པར་མི་བྱེད་པ་དང་། བརྟག་དཔྱད་ནས་སྐྱོན་མི་བརྗོད་པར་ཤོག་ཅིག" ཅེས་དེ་ལྟར་བརྙས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་འདོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པའོ། "གཞན་དག་གིས་བདག་ལ་བརྙས་པར་མ་བྱེད་ཅིག" ཅེས་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྐྱེས་པ་དེ་ལ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔར་བགྲང་བའི་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི། བརྙས་པ་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པའོ། Tatra tatra sajjatīti tesu tesu ārammaṇesu laggati. Tatra tatra gaṇhātīti vuttappakāraṃ ārammaṇaṃ pavisati. Bajjhatīti tehi tehi ārammaṇehi saddhiṃ bajjhati ekībhavati. Anayabyasananti tattha tattha avaḍḍhiṃ vināsaṃ. Āpajjatīti pāpuṇāti. དེ་དང་དེ་ལ་ཆགས་པ་ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ཆགས་པའོ། དེ་དང་དེ་ལ་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པའོ། འཆིང་བ་ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་དེ་དང་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་འཆིང་ཞིང་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་བའོ། ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམས་རྒུད་ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་དེ་ལ་མི་འཕེལ་བ་དང་འཇིག་པའོ། འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའོ། Āmisacakkhukassāti [Pg.370] cīvarādiāmisalolassa. Lokadhammagarukassāti lokuttaradhammaṃ muñcitvā rūpādilokadhammameva garuṃ katvā carantassa. Ālapanāti vihāraṃ āgatamanusse disvā ‘‘kimatthāya bhonto āgatā, kiṃ bhikkhū nimantetuṃ, yadi evaṃ gacchatha, ahaṃ pacchato bhikkhū gahetvā āgacchāmī’’ti evaṃ āditova lapanā. Atha vā attānaṃ upanetvā ‘‘ahaṃ tisso, mayi rājā pasanno, mayi asuko ca asuko ca rājamahāmatto pasanno’’ti evaṃ attupanāyikā lapanāti ālapanā. Lapanāti puṭṭhassa sato vuttappakārameva lapanaṃ. ཟང་ཟིང་གི་མིག་ཅན་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ཟང་ཟིང་ལ་ཆགས་པའོ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་ལ་གུས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་བོར་ནས། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་སྤྱོད་པའོ། མངོན་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི། གཙུག་ལག་ཁང་དུ་འོངས་པའི་མི་རྣམས་མཐོང་ནས། "ཤེས་ལྡན་དག་ཅིའི་ཕྱིར་འོངས། དགེ་སློང་རྣམས་ལ་སྤྱན་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་རམ། གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ན་སོང་ཞིག བདག་གིས་ཕྱིས་དགེ་སློང་རྣམས་ཁྲིད་དེ་འོང་ངོ་།" ཞེས་དེ་ལྟར་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་སྨྲ་བའོ། ཡང་ན། རང་ཉིད་ཉེ་བར་བཀོད་དེ། "བདག་ནི་སྐར་རྒྱལ་ལོ། བདག་ལ་རྒྱལ་པོ་དད་དོ། བདག་ལ་ཆེ་གེ་མོ་དང་ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ཆེན་པོ་དད་དོ།" ཞེས་དེ་ལྟར་རང་ཉིད་ཉེ་བར་མཚོན་ནས་སྨྲ་བ་ནི་མངོན་པར་སྨྲ་བའོ། སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི། དྲིས་པ་ན་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་སྨྲ་བའོ། Sallapanāti gahapatikānaṃ ukkaṇṭhane bhītassa okāsaṃ datvā suṭṭhu lapanā. Ullapanāti ‘‘mahākuṭumbiko mahānāviko mahādānapatī’’ti evaṃ uddhaṃ katvā lapanā. Samullapanāti sabbato bhāgena uddhaṃ katvā lapanā. Unnahanāti ‘‘upāsakā pubbe īdise kāle navadānaṃ detha, idāni kiṃ na dethā’’ti evaṃ yāva ‘‘dassāma bhante, okāsaṃ na labhāmā’’tiādīni vadanti, tāva uddhaṃ uddhaṃ nahanā, veṭhanāti vuttaṃ hoti. Atha vā ucchuhatthaṃ disvā ‘‘kuto ābhataṃ upāsakā’’ti pucchati. Ucchukhettato bhanteti. Kiṃ tattha ucchu madhuranti. Khāditvā bhante jānitabbanti. Na upāsakā ‘‘bhikkhussa ucchuṃ dethā’’ti vattuṃ vaṭṭatīti yā evarūpā nibbeṭhentassapi niveṭhanakakathā, sā unnahanā. Sabbato bhāgena punappunaṃ unnahanā samunnahanā. Ukkācanāti ‘‘etaṃ kulaṃ maṃyeva jānāti, sace ettha deyyadhammo uppajjati, mayhaṃyeva detī’’ti evaṃ ukkhipitvā kācanā ukkācanā, uddīpanāti vuttaṃ hoti. Sabbato bhāgena pana punappunaṃ ukkācanā samukkācanā. Anuppiyabhāṇitāti paccayavasena punappunaṃ piyavacanabhaṇanā. Saṇhavācatāti muduvacanatā. Sakhilavācatāti mandapamāṇayuttavacanatā sithilavacanatā vā. Sithilavācatāti allīyavacanatā. Apharusavācatāti madhuravacanatā. Sallapanā (ཀུན་ཏུ་སྨྲ་བ།) ནི་ཁྱིམ་བདག་རྣམས་སྐྱོ་བར་གྱུར་པ་ལ་སྐྲག་ནས་གོ་སྐབས་སྤྲད་དེ་ལེགས་པར་སྨྲ་བའོ།། Ullapanā (ཉེ་བར་སྨྲ་བ།) ནི་ “ཁྱིམ་བདག་ཆེན་པོ། དེད་དཔོན་ཆེན་པོ། སྦྱིན་བདག་ཆེན་པོའོ།།” ཞེས་འདི་ལྟར་མཐོ་བར་བྱས་ཏེ་སྨྲ་བའོ།། Samullapanā (ཀུན་ཏུ་ཉེ་བར་སྨྲ་བ།) ནི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་མཐོ་བར་བྱས་ཏེ་སྨྲ་བའོ།། Unnahanā (སྒྲོག་པ།) ནི་ “དགེ་བསྙེན་དག སྔོན་ཆད་དུས་འདི་འདྲ་བ་ལ་སྦྱིན་པ་གསར་པ་བྱིན་པ་ལ། ད་ལྟ་ཅིའི་ཕྱིར་མི་སྦྱིན།” ཞེས་པ་ནས། “བཙུན་པ། བདག་ཅག་གིས་སྦྱིན་པར་བྱའོ། གོ་སྐབས་མ་རྙེད་དོ།།” ཞེས་སོགས་སྨྲ་བའི་བར་དུ། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྒྲོག་པ་སྟེ་བཅིངས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན། བུ་རམ་ཤིང་ལག་ཏུ་ཐོགས་པ་མཐོང་ནས། “དགེ་བསྙེན་དག འདི་གང་ནས་ཁྱེར་བ་ཡིན།” ཞེས་འདྲི་ལ། “བཙུན་པ། བུ་རམ་ཤིང་གི་ཞིང་ནས་སོ།།” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། “དེར་བུ་རམ་ཤིང་མངར་རམ།” ཞེས་འདྲི་ཞིང་། “བཙུན་པ། ཟོས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།།” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། “དགེ་བསྙེན་དག དགེ་སློང་ལ་བུ་རམ་ཤིང་བྱིན་ཅིག་ཅེས་སྨྲ་བར་མི་རིགས་སོ།།” ཞེས་འདི་ལྟར་བཀྲོལ་བར་བྱེད་པ་ལྟ་བུའི་གཏམ་གྱིས་འཆིང་བར་བྱེད་པ་ནི་སྒྲོག་པའོ།། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྒྲོག་པ་ནི་ Samunnahanā (ཀུན་ཏུ་སྒྲོག་པ།) འོ།། Ukkācanā (གཟེངས་བསྟོད་པ།) ནི་ “རིགས་འདིས་ང་ཁོ་ན་ཤེས་ཏེ། གལ་ཏེ་འདིར་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཤིག་བྱུང་ན། ང་ཁོ་ན་ལ་སྦྱིན་ནོ།།” ཞེས་འདི་ལྟར་མཐོ་བར་བྱས་ཏེ་བསྔགས་པ་ནི་གཟེངས་བསྟོད་པ་སྟེ། གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་གཟེངས་བསྟོད་པ་ནི་ Samukkācanā (ཀུན་ཏུ་གཟེངས་བསྟོད་པ།) འོ།། Anuppiyabhāṇitā (རྗེས་སུ་མཐུན་པར་སྨྲ་བ།) ནི་རྙེད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྙན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བའོ།། Saṇhavācatā (འཇམ་པོར་སྨྲ་བ།) ནི་ཚིག་འཇམ་པོར་སྨྲ་བའོ།། Sakhilavācatā (མཛའ་བར་སྨྲ་བ།) ནི་ཚོད་དང་ལྡན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བ་འམ། ཡང་ན་ལྷོད་པོར་སྨྲ་བའོ།། Sithilavācatā (ལྷོད་པོར་སྨྲ་བ།) ནི་འཁྲིལ་བའི་ཚིག་སྨྲ་བའོ།། Apharusavācatā (མི་རྩུབ་པར་སྨྲ་བ།) ནི་ཚིག་མངར་མོ་སྨྲ་བའོ།། Purāṇaṃ mātāpettikanti pure uppannaṃ mātāpitūnaṃ santakaṃ. Antarahitanti paṭicchannaṃ tirobhūtaṃ. Ñāyāmīti pākaṭo homi. Asukassa kulūpakoti asukassa amaccassa kulapayirupāsako. Asukāyāti asukāya upāsikāya. Maṃ ujjhitvāti maṃ vissajjitvā. “ཕ་མའི་སྔོན་གྱི་ནོར་” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་བྱུང་བའི་ཕ་མའི་དབང་བའི་ནོར་རོ།། “མི་མངོན་པར་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྦས་པ་འམ་མི་སྣང་བར་གྱུར་པའོ།། “ཤེས་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། “ཆེ་གེ་མོའི་ཁྱིམ་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི་བློན་པོ་ཆེ་གེ་མོའི་ཁྱིམ་ལ་ཉེ་བར་བསྟེན་པའོ།། “ཆེ་གེ་མོ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་བསྙེན་མ་ཆེ་གེ་མོ་ལའོ།། “ང་བོར་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ང་བཏང་ནས་སོ།། 165. Payuttanti [Pg.371] cīvarādīhi sampayuttaṃ, tadatthaṃ vā payojitaṃ. Imissā gāthāya niddeso sabbo heṭṭhā vuttanayova. ༡༦༥. “སྦྱར་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་དེའི་དོན་དུ་སྦྱར་བའོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་བཤད་པ་ཐམས་ཅད་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། 166. Mosavajje na niyyethāti musāvāde na niyyetha.Jīvitenāti jīvikāya. ༡༦༦. “རྫུན་གྱི་ཚིག་ལ་མི་འཇུག་གོ་” ཞེས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་མི་འཇུག་པའོ།། “འཚོ་བས་” ཞེས་པ་ནི་འཚོ་ཐབས་ཀྱིས་སོ།། Saṭhoti asantaguṇadīpanato na sammā bhāsitā. Sabbato bhāgena saṭho parisaṭho. Yaṃ tatthāti yaṃ tasmiṃ puggale. Saṭhanti asantaguṇadīpanaṃ kerāṭiyaṃ. Saṭhatāti saṭhākāro. Sāṭheyyanti saṭhabhāvo. Kakkaratāti padumanāḷassa viya aparāmasanakkhamo pharusabhāvo. Kakkariyantipi tasseva vevacanaṃ. Parikkhattatā pārikkhattiyanti padadvayena nikhaṇitvā ṭhapitaṃ viya daḷhakerāṭiyaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘kakkaratāti sambhāvayitvā vacanaṃ. Kakkariyanti sambhāvayitvā vacanabhāvo. Parikkhattatāti alaṅkaraṇākāro. Pārikkhattiyanti alaṅkaraṇabhāvo’’ti atthaṃ vaṇṇayanti. Idaṃ vuccatīti idaṃ attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ nāma vuccati. Yena samannāgatassa puggalassa kucchiṃ vā piṭṭhiṃ vā jānituṃ na sakkā. “གཡོ་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་སྒྲོག་པས་ན་ལེགས་པར་མ་སྨྲས་པའོ།། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་གཡོ་ཅན་ནི་ཀུན་ཏུ་གཡོ་བའོ།། “དེ་ལ་གང་ཞིག་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེ་ལ་གང་ཞིག་གོ། “གཡོ་” ཞེས་པ་ནི་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་སྒྲོག་པའི་ཟོལ་ཟོག་གོ། “གཡོ་བའི་རང་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བའི་རྣམ་པའོ།། “གཡོ་སྒྱུ་” ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བའི་དངོས་པོའོ།། “རྩུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་པད་མའི་རྩ་བ་བཞིན་དུ་རེག་མི་བཟོད་པའི་རྩུབ་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། “རྩུབ་པའི་ཉིད་” ཅེས་པའང་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། “ཀུན་ནས་བསྐོར་བ་དང་ཀུན་ནས་བསྐོར་བའི་ཉིད་” ཅེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ཀྱིས་ནི་ས་ལ་བརྐོས་ཏེ་བཞག་པ་བཞིན་དུ་བརྟན་པའི་ཟོལ་ཟོག་ལ་བཤད་དོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ “རྩུབ་པ་ནི་བསྔགས་ཏེ་སྨྲ་བའོ།། རྩུབ་པའི་ཉིད་ནི་བསྔགས་ཏེ་སྨྲ་བའི་རང་བཞིན་ནོ།། ཀུན་ནས་བསྐོར་བ་ནི་རྒྱན་གྱི་རྣམ་པའོ།། ཀུན་ནས་བསྐོར་བའི་ཉིད་ནི་རྒྱན་གྱི་རང་བཞིན་ནོ།།” ཞེས་དོན་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ།། “འདི་ལ་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་རང་ལ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་གཡོ་སྒྱུ་འདི་ལ་བྱའོ།། གང་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གི་ཁོང་པ་འམ་རྒྱབ་ཤེས་པར་མི་ནུས་སོ།། ‘‘Vāmena sūkaro hoti, dakkhiṇena ajāmigo; Sarena nelako hoti, visāṇena jaraggavo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.296; vibha. aṭṭha. 894) – “གཡོན་པས་ཕག་པ་ཡིན་ལ། གཡས་པས་ར་སྐྱེས་ཡིན། སྒྲ་སྐད་ཀྱིས་ལུག་ཡིན་ལ། རྭ་ཅོ་ཡིས་བ་གླང་རྒན་པའོ།།” (དཱིགྷནིཀཱཡ་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ། ༢.༢༩༦། བི་བྷངྒ་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ། ༨༩༤) - Evaṃ vuttayakkhasūkarasadiso hoti. Atimaññatīti atikkamitvā maññati. འདི་ལྟར་བཤད་པའི་གནོད་སྦྱིན་ཕག་པ་དང་འདྲ་བར་འགྱུར་རོ།། “ལྷག་པར་སེམས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་བརྒལ་ནས་སེམས་པའོ།། Kiṃ panāyaṃ bahulājīvoti ayaṃ pana puggalo ko nāma bahulājīvako. Sabbaṃ saṃbhakkhetīti laddhaṃ sabbaṃ khādati. Appapuññoti mandapuñño. Appesakkhoti parivāravirahito. Paññāsampannoti sampannapañño paripuṇṇapañño. Pañhaṃ vissajjetīti pañhaṃ katheti byākaroti. “འཚོ་བ་མང་པོ་ཅན་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་འདི་འཚོ་བ་མང་པོ་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་སུ་ཞིག་ཡིན། “ཐམས་ཅད་ཟ་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པ་ཐམས་ཅད་ཟ་བའོ།། “བསོད་ནམས་ཆུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཞན་པའོ།། “དབང་ཐང་ཆུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་དང་བྲལ་བའོ།། “ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ་ཤེས་རབ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ།། “དྲི་བ་ལན་འདེབས་པ་” ཞེས་པ་ནི་དྲི་བ་སྨྲ་ཞིང་ལུང་སྟོན་པའོ།། 167. Sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānanti rusito ghaṭṭito parehi tesaṃ samaṇānaṃ vā khattiyādibhedānaṃ vā aññesaṃ puthujanānaṃ bahumpi aniṭṭhaṃ vācaṃ sutvā. Na paṭivajjāti na paṭivadeyya. Kiṃ kāraṇā? Na hi santo paṭiseniṃ karonti. ༡༦༧. “དགེ་སྦྱོང་ངམ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དག་གི་ཚིག་མང་པོ་ཐོས་ནས་ཁྲོས་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བརྡེགས་ཤིང་གཙེས་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངམ། རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་གཞན་དག་གི་མི་འདོད་པའི་ཚིག་མང་པོ་ཐོས་ནས་ཁྲོས་པའོ།། “ཕྱིར་མི་སྨྲའོ་” ཞེས་པ་ནི་ལན་མི་བརྗོད་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། Kakkhaḷenāti [Pg.372] dāruṇena. Santoti nibbutakilesā. Paṭiseninti paṭisattuṃ. Paṭimallanti paṭiyodhaṃ. Paṭikaṇṭakanti paṭiveriṃ. Paṭipakkhanti kilesapaṭipakkhaṃ, kilesavasena saṅgaṃ na karontīti attho. “རྩུབ་པས་” ཞེས་པ་ནི་དྲག་པོས་སོ།། “ཞི་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། “ཕྱིར་རྒོལ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་དགྲར་ལྡང་བའོ།། “ཕྱིར་འགྲན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་གཡུལ་འགྱེད་པའོ།། “ཕྱིར་གཤེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་གནོད་པ་བྱེད་པའོ།། “མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཏེ། ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་ཆགས་པ་མི་བྱེད་པའི་དོན་ནོ།། 168. Etañca dhammamaññāyāti sabbametaṃ yathāvuttaṃ dhammaṃ ñatvā. Vicinanti vicinanto. Santīti nibbutiṃ ñatvāti nibbutiṃ rāgādīnaṃ santīti ñatvā. ༡༦༨. “ཆོས་འདི་ཤེས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་འདི་ཐམས་ཅད་ཤེས་ནས་སོ།། “རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའོ།། “ཞི་བ་” ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྟེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཤེས་ནས་སོ།། Samañcāti kāyasucaritādiṃ. Visamañcāti kāyaduccaritādiṃ. Pathañcāti dasakusalakammapathaṃ. Vipathañcāti dasaakusalakammapathaṃ. Sāvajjañcāti akusalañca. Anavajjañcāti kusalañca. Hīnapaṇītakaṇhasukkaviññūgarahitaviññūpasatthanti idampi kusalākusalameva. Tattha kāyasucaritādi samakaraṇato samaṃ. Kāyaduccaritādi visamakaraṇato visamaṃ. Dasakusalakammapathā sugatigamanapathattā pathaṃ. Dasaakusalakammapathā sugatigamanapaṭipakkhattā apāyagamanapathattā vipathaṃ. Akusalaṃ sadosattā sāvajjaṃ. Kusalaṃ niddosattā anavajjaṃ. Tathā mohena vā dosamohena vā lobhamohena vā sampayuttattā hīnaṃ. Alobhaadosaamohasampayuttattā paṇītaṃ. Kaṇhavipākattā kaṇhaṃ. Sukkavipākattā sukkaṃ. Buddhādīhi viññūhi garahitattā viññūgarahitaṃ. Tehi eva thomitattā viññūpasatthanti ñātabbaṃ. “མཉམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པའོ།། “མི་མཉམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ངན་པ་ལ་སོགས་པའོ།། “ལམ་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་མོ།། “ལམ་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་མོ།། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའོ།། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའོ།། “དམན་པ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་དང་། ནག་པོ་དང་། དཀར་པོ་དང་། མཁས་པས་སྨད་པ་དང་། མཁས་པས་བསྔགས་པ་” ཞེས་པ་འདི་དག་ཀྱང་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་ཁོ་ནའོ།། དེ་ལ་ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཉམ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མཉམ་པའོ།། ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ངན་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མི་མཉམ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མི་མཉམ་པའོ།། དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་ནི་བདེ་འགྲོར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལམ་མོ།། མི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་ནི་བདེ་འགྲོར་འགྲོ་བའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་དང་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལམ་མ་ཡིན་པའོ།། མི་དགེ་བ་ནི་སྐྱོན་དང་བཅས་པའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའོ།། དགེ་བ་ནི་སྐྱོན་མེད་པའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་གཏི་མུག་གམ། ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གམ། འདོད་ཆགས་དང་གཏི་མུག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དམན་པའོ།། མ་ཆགས་པ་དང་། མི་སྡང་བ་དང་། མི་གཏི་མུག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕྱིར་གྱ་ནོམ་པའོ།། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནག་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ནག་པོའོ།། རྣམ་པར་སྨིན་པ་དཀར་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དཀར་པོའོ།། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པའི་ཕྱིར་མཁས་པས་སྨད་པའོ།། དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་བསྔགས་པའི་ཕྱིར་མཁས་པས་བསྔགས་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། 169. Kiṃ kāraṇā nappamajjeyya iti ce – abhibhū hi soti gāthā. Tattha abhibhūti rūpādīnaṃ abhibhavitā. Anabhibhūtoti tehi anabhibhūto. Sakkhidhammamanītihamaddasīti paccakkhameva anītihaṃ dhammaṃ addakkhi. Sadā namassa’manusikkheti sadā namassanto tisso sikkhāyo sikkheyya. ༡༦༩. ཅིའི་ཕྱིར་བག་མེད་པར་མི་བྱ་ཞེ་ན། “ཁོང་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་པོ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། དེ་ལ་ “ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་པོ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་པོའོ།། “ཟིལ་གྱིས་མ་གནོན་པ་” ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གིས་ཟིལ་གྱིས་མ་གནོན་པའོ།། “ཆོས་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ཐོས་རྒྱུད་མ་ཡིན་པ་མཐོང་ངོ་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་ཉིད་དུ་ཐོས་རྒྱུད་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་མཐོང་བའོ།། “རྟག་ཏུ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་རྗེས་སུ་སློབ་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་རྟག་ཏུ་ཕྱག་འཚལ་བཞིན་དུ་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ།། Kehici kilesehīti kehici rāgādiupatāpakarehi kilesehi. Abhibhosi neti te kilese abhibhavi. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. “ཉོན་མོངས་པ་འགའ་ཞིག་གིས་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་འགའ་ཞིག་གིས་སོ།། “ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་མ་ཡིན་ནམ་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ།། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། Kevalaṃ pana ettha ‘‘cakkhūhi neva lolo’’tiādīhi indriyasaṃvaro, ‘‘annānamatho pānāna’’ntiādīhi sannidhipaṭikkhepamukhena paccayapaṭisevanasīlaṃ, methunamosavajjapesuṇiyādīhi pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, ‘‘āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇa’’ntiādīhi ājīvapārisuddhisīlaṃ, ‘‘jhāyī na pādalolassā’’ti iminā samādhi, ‘‘vicinaṃ bhikkhū’’ti iminā paññā, ‘‘sadā sato [Pg.373] sikkhe’’ti iminā puna saṅkhepato tissopi sikkhā, ‘‘atha āsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyya, niddaṃ na bahulīkareyyā’’tiādīhi sīlasamādhipaññānaṃ upakārānupakārasaṅgaṇhanavinodanāni vuttānīti. Evaṃ bhagavā nimmitassa paripuṇṇapaṭipadaṃ vatvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne purābhedasutte (mahāni. 83 ādayo) vuttasadisoyevābhisamayo ahosīti. འོན་ཀྱང་འདིར་ “མིག་གིས་མི་གཡོ་བར་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དབང་པོ་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། “བཟའ་བ་དང་བཏུང་བ་དག་ལ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསོག་འཇོག་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་ཡོ་བྱད་ལ་བསྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། འཁྲིག་པ་དང་། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་དང་། ཕྲ་མ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བས་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། “གཏོ་ཆོག་དང་། རྨི་ལམ་དང་། མཚན་མ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། “བསམ་གཏན་པ་རྐང་པ་མི་གཡོ་བར་” ཞེས་པས་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། “དགེ་སློང་རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་” ཞེས་པས་ཤེས་རབ་དང་། “རྟག་ཏུ་དྲན་པ་དང་ལྡན་པས་བསླབ་པར་བྱའོ་” ཞེས་པས་ཡང་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་བསླབ་པ་གསུམ་ག་དང་། “དེ་ནས་དགེ་སློང་ནི་སྒྲ་ཉུང་བའི་གནས་དང་མལ་ཆ་ལ་གནས་པར་བྱ་ཞིང་། གཉིད་མང་པོ་མི་བྱའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕན་གནོད་སྡུད་པ་དང་སྤོང་བ་རྣམས་བཤད་དོ།། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པ་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ལམ་བཤད་ནས། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དོ།། ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ “མ་ཤིག་པའི་སྔོན་གྱི་མདོ་” (མཧཱ་ནིདྡེས། ༨༣ སོགས་) ལས་བཤད་པ་དང་འདྲ་བར་མངོན་པར་རྟོགས་པ་བྱུང་ངོ་།། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་ཆེན་པོ་ངེས་པར་བསྟན་པའི་རྒྱ་ཆེར་བཤད་པ་ལས། Tuvaṭakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. མྱུར་དུ་རྟོགས་པའི་མདོའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 15. Attadaṇḍasuttaniddesavaṇṇanā ༡༥. རང་གི་ཆད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 170. Pannarasame attadaṇḍasuttaniddese attadaṇḍā bhayaṃ jātanti paṭhamagāthāya attho – yaṃ lokassa diṭṭhadhammikaṃ vā samparāyikaṃ vā bhayaṃ jātaṃ, taṃ sabbaṃ attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ attano duccaritakāraṇā jātaṃ, evaṃ santepi janaṃ passatha medhagaṃ, imaṃ sākiyādijanaṃ passatha aññamaññaṃ medhagaṃ hiṃsakaṃ bādhakanti. Evaṃ taṃ paṭiviruddhaṃ vippaṭipannaṃ janaṃ paribhāsitvā attano sammā paṭipattidassanena tassa saṃvegaṃ janetuṃ āha ‘‘saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. Pubbe bodhisatteneva satāti adhippāyo. ༡༧༠. བཅོ་ལྔ་པ་རང་གི་ཆད་པའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས། “རང་གི་ཆད་པ་ལས་འཇིགས་པ་སྐྱེས་སོ་” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་དོན་ནི། འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ལ་ཚེ་འདི་འམ་ཕྱི་མར་འཇིགས་པ་གང་བྱུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་རང་གི་ཆད་པ་ལས་འཇིགས་པ་སྐྱེས་པ་སྟེ། རང་གི་སྤྱོད་པ་ངན་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའོ།། དེ་ལྟ་ན་ཡང་ “སྐྱེ་བོ་རྣམས་འཐབ་རྩོད་བྱེད་པ་ལ་ལྟོས།” ཞེས་པ་ནི་ཤཱཀྱ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་འདི་དག་ཕན་ཚུན་གཅིག་ལ་གཅིག་གནོད་པ་དང་འཚེ་བའི་འཐབ་རྩོད་བྱེད་པ་ལ་ལྟོས་ཤིག་ཅེས་པའོ།། འདི་ལྟར་མི་མཐུན་ཞིང་ལོག་པར་ཞུགས་པའི་སྐྱེ་བོ་དེ་དག་ལ་སྨད་ནས། རང་གི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་ལ་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། “བདག་གིས་ཇི་ལྟར་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་པ་བཞིན། སྐྱོ་བ་བརྗོད་པར་བྱའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། སྔོན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་དུས་ཀྱི་དྲན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། Tayoti gaṇanaparicchedo. Daṇḍāti duccaritā. Kāyadaṇḍoti kāyaduccaritaṃ. Vacīdaṇḍādīsupi eseva nayo. Tividhaṃ kāyaduccaritanti pāṇātipātādikāyato pavattaṃ duṭṭhuṃ caritaṃ, kilesapūtikattā vā duṭṭhu caritanti laddhanāmaṃ tividhaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Catubbidhanti musāvādādicatubbidhaṃ. Tividhanti abhijjhāditividhaṃ. Diṭṭhadhammikanti diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve paṭisaṃvedanīyaṃ. Samparāyikanti anāgate attabhāve paṭisaṃvedanīyaṃ. Āgucārīti pāpakārī aparādhakārī. Tamenaṃ rājā paribhāsatīti pāpakāriṃ rājā paribhāsati, bhayaṃ uppādeti. Dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti kāyikaṃ dukkhaṃ cetasikaṃ domanassaṃ vindati. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassanti evarūpaṃ bhayañca dukkhañca domanassañca. Kuto tassāti [Pg.374] tassa corassa kuto uppannaṃ. Attadaṇḍato jātanti attanā kataduccaritato uppannaṃ. “གསུམ་” ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པའོ།། “ཆད་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་པ་ངན་པའོ།། “ལུས་ཀྱི་ཆད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ངན་པའོ།། ངག་གི་ཆད་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ངན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་” ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལུས་ལས་བྱུང་བའི་སྤྱོད་པ་ངན་པ་འམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པས་རུལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་སྤྱོད་པ་ངན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་སྤྱོད་པ་ངན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ངན་པའོ།། “རྣམ་པ་བཞི་” ཞེས་པ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་བཞིའོ།། “རྣམ་པ་གསུམ་” ཞེས་པ་ནི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ།། “ཚེ་འདིའི་” ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བའི་ཆོས་འདི་ཉིད་དམ་ལུས་འདི་ཉིད་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། “ཕྱི་མའི་” ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་ལུས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། “སྡིག་པ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པ་པོ་དང་ཉེས་པ་བྱེད་པ་པོའོ།། “རྒྱལ་པོས་དེ་ལ་སྨད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པ་པོ་དེ་ལ་རྒྱལ་པོས་སྨད་ཅིང་འཇིགས་པ་བསྐྱེད་པའོ།། “སྡུག་བསྔལ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་སེམས་ཀྱི་ཡིད་མི་བདེ་བ་མྱོང་བའོ།། “འཇིགས་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་འདི་” ཞེས་པ་ནི་འདི་འདྲ་བའི་འཇིགས་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བའོ།། “དེ་ལ་གང་ནས་བྱུང་” ཞེས་པ་ནི་རྐུན་མ་དེ་ལ་གང་ནས་བྱུང་བའོ།། “རང་གི་ཆད་པ་ལས་སྐྱེས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གིས་བྱས་པའི་སྤྱོད་པ་ངན་པ་ལས་བྱུང་བའོ།། Antamasoti heṭṭhimato. Savacanīyampi karoti ‘‘na te labbhā ito pakkamitu’’nti ito imamhā gāmādinā gantuṃ na labbhā. Na sakkā bahi nikkhamitunti palibodhaṃ saṅgaṃ karoti. Dhanajānipaccayāpīti dhanaparihānikāraṇāpi. Rājā tassa vividhā kammakāraṇā kārāpeti. Kasāhipi tāḷetīti kasādaṇḍakehi potheti. Vettehipi tāḷetīti sakaṇṭakavettalatāhi potheti. Aḍḍhadaṇḍakehītiādayo heṭṭhā vuttanayāyeva. Sunakhehipi khādāpetīti katipayāni divasāni āhāre adatvā chātasunakhehi khādāpeti. Te muhuttena aṭṭhikasaṅkhalikameva karoti. Sūle uttāsetīti sūlaṃ āropeti. Rājā imesaṃ catunnaṃ daṇḍānaṃ issaroti imāsaṃ catunnaṃ āṇānaṃ kātuṃ rājā samattho. ཐ་ན་འོག་མ་ནས་ཀྱང་། བཀའ་བསྒོ་བར་བྱེད་དེ་ ‘ཁྱོད་འདི་ནས་འགྲོ་བར་མི་ནུས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི་འདི་ཉིད་དེ་གྲོང་ལ་སོགས་པ་འདི་ནས་འགྲོ་བར་མི་ནུས་པའོ། ཕྱིར་འཐོན་པར་མི་ནུས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འགོག་པ་དང་ཆགས་པ་བྱེད་པའོ། ‘ནོར་ཉམས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཀྱང་’ ཞེས་པ་ནི་ནོར་བརླག་པའི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་ངོ་། རྒྱལ་པོས་དེ་ལ་ལས་ཀྱི་གནོད་པ་སྣ་ཚོགས་བྱེད་དུ་འཇུག་གོ། ‘ལྕག་གིས་ཀྱང་བརྡེག་གོ་’ ཞེས་པ་ནི་ལྕག་ཚན་གྱིས་བརྡེག་པའོ། ‘སྨྱུག་མས་ཀྱང་བརྡེག་གོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཚེར་མ་ཅན་གྱི་སྨྱུག་ལྕག་གིས་བརྡེག་པའོ། ‘ཕྱེད་དབྱུག་གིས་’ སོགས་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ‘ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཟ་བར་འཇུག་གོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཉིན་ཤས་རིང་ཟས་མ་བྱིན་པར་བཀྲེས་པའི་ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་ཟ་བར་འཇུག་པའོ། དེ་དག་གིས་ཡུད་ཙམ་ལ་རུས་པའི་ཀེང་རུས་ཙམ་དུ་བྱེད་དོ། ‘གསལ་ཤིང་ལ་སྐྱོན་ནོ་’ ཞེས་པ་ནི་གསལ་ཤིང་ལ་འཛེགས་པར་བྱེད་པའོ། ‘རྒྱལ་པོ་ནི་ཆད་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་དབང་ཕྱུག་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་པ་ནི་བཀའ་བཞི་པོ་འདི་དག་གཏོང་བར་རྒྱལ་པོ་ནུས་པ་དང་ལྡན་པའོ། Sakena kammenāti sayaṃkatena kammena. Tamenaṃ nirayapālāti ettha ekacce therā ‘‘nirayapālā nāma natthi, yantarūpaṃ viya kammameva kāraṇaṃ kāretī’’ti vadanti. Tesaṃ taṃ ‘‘atthi nirayesu nirayapālāti, āmantā. Atthi ca kāraṇikā’’tiādinā nayena abhidhamme (kathā. 866 ādayo) paṭisedhitameva. Yathā hi manussaloke kammakāraṇakārakā atthi, evameva nirayesu nirayapālā atthīti. Tattaṃ ayokhilanti tigāvutaṃ attabhāvaṃ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṃ nipajjāpetvā dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṃ ayasūlaṃ pavesenti, tathā vāmahatthādīsu. Yathā ca uttānakaṃ nipajjāpetvā evaṃ urenapi vāmapassenapi dakkhiṇapassenapi nipajjāpetvā taṃ kammakāraṇaṃ karontiyeva. ‘རང་གི་ལས་ཀྱིས་’ ཞེས་པ་ནི་རང་གིས་བྱས་པའི་ལས་ཀྱིས་སོ། ‘དེ་ལ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་རྣམས་’ ཞེས་པ་འདིར་གནས་བརྟན་ཁ་ཅིག་ན་རེ། ‘དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་གཟུགས་བཞིན་དུ་ལས་ཉིད་ཀྱིས་གནོད་པ་བྱེད་དོ་’ ཞེས་སྨྲའོ། དེ་དག་གི་འདོད་པ་དེ་ནི་ཆོས་མངོན་པ་ལས། ‘དམྱལ་བ་རྣམས་སུ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་ཡོད་དམ། འོན་ཏེ་ཡོད། གཤེད་མ་རྣམས་ཀྱང་ཡོད་དོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཀག་པ་ཉིད་དོ། མིའི་འཇིག་རྟེན་ན་ཆད་པ་གཅོད་པ་པོ་ཡོད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་དམྱལ་བ་རྣམས་སུ་ཡང་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་ཡོད་དོ། ‘ལྕགས་ཀྱི་གཟེར་ཚ་པོ་’ ཞེས་པ་ནི། རྒྱང་གྲགས་གསུམ་ཡོད་པའི་ལུས་དེ་རབ་ཏུ་འབར་བའི་ལྕགས་ཀྱི་ས་གཞི་ལ་གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས། ལག་པ་གཡས་པ་ལ་ཏཱ་ལའི་ཚད་ཙམ་གྱི་ལྕགས་གཟེར་འཛུགས་པར་བྱེད་དོ། དེ་བཞིན་དུ་ལག་པ་གཡོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་དུ་བཅུག་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་བྲང་དང་། གློ་གཡོན་པ་དང་། གློ་གཡས་པ་ལའང་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས་ལས་ཀྱི་གནོད་པ་དེ་ཉིད་བྱེད་པ་ཁོ་ནའོ། Saṃvesetvāti jalitāya lohapathaviyā tigāvutaṃ attabhāvaṃ nipajjāpetvā. Kuṭhārīhīti mahatīhi gehacchādanassa ekapakkhamattāhi kuṭhārīhi tacchenti, lohitaṃ nadī hutvā sandati, lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṃ gaṇhāti, mahādukkhaṃ uppajjati, tacchantā pana suttāhataṃ karitvā dāru viya aṭṭhaṃsampi chaḷaṃsampi karonti. Vāsīhīti mahāsuppapamāṇāhi [Pg.375] vāsīhi. Rathe yojetvāti saddhiṃ yugayottaupakkharacakkakubbarapājanehi sabbato pajjalite rathe yojetvā. Mahantanti mahākūṭāgārappamāṇaṃ. Āropentīti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti. Sakimpi uddhanti supakkutthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulaṃ viya uddhaṃ adho tiriyañca gacchati. Mahānirayeti avīcimahānirayamhi. ‘ཉལ་དུ་བཅུག་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་འབར་བའི་ལྕགས་ཀྱི་ས་གཞི་ལ་རྒྱང་གྲགས་གསུམ་ཡོད་པའི་ལུས་དེ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས་སོ། ‘སྟ་རེ་རྣམས་ཀྱིས་’ ཞེས་པ་ནི་ཁང་པའི་ཐོག་གི་ཕྱོགས་གཅིག་ཙམ་ཡོད་པའི་སྟ་རེ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གཤོག་པར་བྱེད་དེ། ཁྲག་ནི་ཆུ་བོ་བཞིན་དུ་འབབ་ལ། ལྕགས་ཀྱི་ས་གཞི་ལས་མེ་ལྕེ་འབར་ཏེ་གཤགས་པའི་གནས་སུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་ཅིང་། སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བར་བྱེད་དོ། གཤོག་པའི་ཚེ་ན་ཐིག་བཏབ་ནས་ཤིང་བཞིན་དུ་ཟུར་བརྒྱད་པ་དང་ཟུར་དྲུག་པ་ལྟ་བུར་བྱེད་དོ། ‘གཞོག་སྟས་’ ཞེས་པ་ནི་ཁྲོལ་མ་ཆེན་པོའི་ཚད་ཙམ་གྱི་གཞོག་སྟ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། ‘ཤིང་རྟ་ལ་སྦྱར་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་གཉའ་ཤིང་དང་། ཐག་པ། ཡོ་བྱད། འཁོར་ལོ། ཤིང་རྟའི་སྲོག་ཤིང་། ཁ་ལོ་པ་དང་བཅས་པ་ཀུན་ནས་རབ་ཏུ་འབར་བའི་ཤིང་རྟ་ལ་སྦྱར་ནས་སོ། ‘ཆེན་པོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཁང་པ་བརྩེགས་པ་ཆེན་པོའི་ཚད་ཙམ་མོ། ‘འཛེགས་སུ་འཇུག་གོ་’ ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་འབར་བའི་ལྕགས་ཀྱི་ཐོ་བས་བརྡེག་ཅིང་འཛེགས་སུ་འཇུག་པའོ། ‘ལན་ཅིག་གྱེན་དུ་’ ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་ཁོལ་བའི་ཟངས་གཞོང་དུ་བཏབ་པའི་འབྲས་བཞིན་དུ་གྱེན་དང་། ཐུར། ཐད་ཀར་འགྲོ་བའོ། ‘དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་ལས་’ ཞེས་པ་ནི་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་ལའོ། Catukkaṇṇoti caturassamañjūsāsadiso. Vibhattoti catudvāravasena vibhatto. Bhāgaso mitoti dvāravīthīnaṃ vasena bhāge ṭhapetvā ṭhapetvā vibhatto. Pariyantoti parikkhitto. Ayasāti upari navayojanikena ayapattena chādito. Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhatīti evaṃ pharitvā tiṭṭhati, yathā samantā yojanasate ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti. Kadariyātapanāti sabbepi te ussadehi saddhiṃ aṭṭha mahānirayā kadariyā niccaṃ tapantīti kadariyātapanā. Balavadukkhatāya ghorā. Kappaṭṭhikānaṃ accīnaṃ atthitāya accimanto. Āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ dukkaratāya durāsadā. Diṭṭhamattā vā sutamattā vā lomāni haṃsentīti lomahaṃsanarūpā. Bhīsanatāya bhismā. Bhayajananatāya paṭibhayā. Sukhābhāvena dukhā. ‘ཟུར་བཞི་པ་’ ཞེས་པ་ནི་སྒྲོམ་བཞི་ལྷམ་པ་དང་འདྲ་བའོ། ‘རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་སྒོ་བཞིའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། ‘ཆ་ཤས་སུ་བགོས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་སྒོའི་ལམ་གྱི་དབང་གིས་ཆ་ཤས་སུ་བཞག་ནས་བགོས་པའོ། ‘མཐའ་བསྐོར་བ་’ ཞེས་པ་ནི་བསྐོར་བའོ། ‘ལྕགས་ཀྱིས་’ ཞེས་པ་ནི་སྟེང་དུ་དཔག་ཚད་དགུ་ཡོད་པའི་ལྕགས་ལེབ་ཀྱིས་གཡོགས་པའོ། ‘ཀུན་ནས་དཔག་ཚད་བརྒྱར་ཁྱབ་སྟེ་གནས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཁྱབ་སྟེ་གནས་པ་སྟེ། དཔེར་ན་ཀུན་ནས་དཔག་ཚད་བརྒྱའི་ས་ལ་གནས་ཏེ་བལྟས་ན་མིག་གཉིས་ལྕགས་ཀྱི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་ཕྱིར་འཐོན་པར་འགྱུར་རོ། ‘སེར་སྣས་གདུང་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བ་དང་བཅས་པའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་བརྒྱད་པོ་ཐམས་ཅད་སེར་སྣ་ཅན་རྣམས་རྟག་ཏུ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་སེར་སྣས་གདུང་བའོ། སྡུག་བསྔལ་དྲག་པོ་ཡིན་པས་ན་མི་བཟད་པའོ། བསྐལ་པ་ཐུབ་པའི་མེ་ལྕེ་ཡོད་པས་ན་མེ་ལྕེ་ཅན་ནོ། བཅར་བར་བྱ་བ་དང་རེག་པར་བྱ་དཀའ་བས་ན་བསྙེན་པར་དཀའ་བའོ། མཐོང་བ་ཙམ་མམ་ཐོས་པ་ཙམ་གྱིས་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པས་ན་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ནོ། འཇིགས་སུ་རུང་བས་ན་འཇིགས་སུ་རུང་བའོ། སྐྲག་པ་སྐྱེད་པས་ན་སྐྲག་པ་སྐྱེད་པའོ། བདེ་བ་མེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་བའོ། Puratthimāya bhittiyātiādigāthānaṃ evaṃ avīcinirayoti pariyantaṃ katvā ayaṃ saṅkhepattho – aggijālānaṃ vā pana sattānaṃ vā tesaṃ dukkhassa vā vīci antaraṃ natthi etthāti avīci. Tatra hi puratthimādīhi bhittīhi jālārāsi uṭṭhahitvā pāpakammino puggale jhāpento pacchimādīsu bhittīsu paṭihaññati paharati, tā ca bhittiyo vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gaṇhāti, heṭṭhā uṭṭhitā upari paṭihaññati, upari uṭṭhitā heṭṭhā paṭihaññati. Evaṃ tāvettha jālānaṃ vīci nāma natthi. Tassa pana anto yojanasataṭṭhānaṃ khīravallipiṭṭhassa pūritanāḷi viya sattehi nirantaraṃ pūritaṃ catūhi iriyāpathehi paccantānaṃ sattānaṃ pamāṇaṃ natthi, na ca aññamaññaṃ byābādhenti, sakasakaṭṭhāneyeva paccanti. Evamettha sattānaṃ vīci nāma natthi. Yathā pana jivhagge cha madhubindūni sattamassa tambalohabinduno anudahanabalavatāya abbohārikāni honti, tathā tattha anudahanabalavatāya sesā [Pg.376] cha akusalavipākupekkhā abbohārikā honti, dukkhameva nirantaraṃ paññāyati. Evamettha dukkhassa vīci nāma natthi. Nirassādaṭṭhena nirayo. ‘ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་རྩིག་པ་ལས་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་འདི་ལྟར་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བའི་བར་དུ་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ཏེ་བསྡུས་པའི་དོན་ནི། འདི་ན་མེ་ལྕེ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་སམ། དེ་དག་གི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བར་མཚམས་མེད་པས་ན་མནར་མེད་པའོ། དེ་ལ་ཤར་ལ་སོགས་པའི་རྩིག་པ་རྣམས་ལས་མེ་ལྕེའི་ཚོགས་ལངས་ཏེ་སྡིག་པ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་རྣམས་སྲེག་ཅིང་ནུབ་ལ་སོགས་པའི་རྩིག་པ་རྣམས་ལ་ཕོག་ཅིང་བརྡེག་ལ། རྩིག་པ་དེ་དག་ཀྱང་ཕིགས་ནས་ཕ་རོལ་གྱི་དཔག་ཚད་བརྒྱར་ཁྱབ་པར་བྱེད་དོ། འོག་ནས་ལངས་པ་ནི་སྟེང་དུ་ཕོག་ལ། སྟེང་ནས་ལངས་པ་ནི་འོག་ཏུ་ཕོག་གོ། དེ་ལྟར་ན་འདི་ལ་མེ་ལྕེ་རྣམས་ཀྱི་བར་མཚམས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། དེའི་ནང་གི་དཔག་ཚད་བརྒྱའི་གནས་ནི་འོ་མའི་འཁྲི་ཤིང་གི་སྙིང་པོས་གང་བའི་སྦུ་གུ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བར་མཚམས་མེད་པར་གང་ཞིང་། སྤྱོད་ལམ་བཞི་པོས་ཚིག་པར་འགྱུར་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚད་ནི་མེད་ལ། ཕན་ཚུན་གནོད་པར་ཡང་མི་བྱེད་དེ་རང་རང་གི་གནས་ཉིད་དུ་འཚེད་དོ། དེ་ལྟར་ན་འདི་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བར་མཚམས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། དཔེར་ན་ལྕེའི་རྩེ་མོར་སྦྲང་རྩིའི་ཐིགས་པ་དྲུག་ཡོད་ཀྱང་། བདུན་པ་ཟངས་ཞུན་གྱི་ཐིགས་པའི་ཚིག་པའི་སྟོབས་ཆེ་བས་ཐ་སྙད་དུ་མི་རུང་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་དེ་ན་ཚིག་པའི་སྟོབས་ཆེ་བས་ལྷག་མ་མི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་བཏང་སྙོམས་དྲུག་པོ་ནི་ཐ་སྙད་དུ་མི་རུང་ལ། སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ན་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་རིག་པར་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟར་ན་འདི་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བར་མཚམས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། རོ་མྱང་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་དམྱལ་བའོ། Tattha sattā mahāluddāti tasmiṃ nibbattā sattā mahantā luddā. Mahākibbisakārinoti mahantadāruṇakammakārino. Accantapāpakammantāti ekaṃsena pāpakammino. Paccanti na ca miyyareti channaṃ jālānamantare paccanti, na ca miyyanti. Jātavedasamo kāyoti tesaṃ sarīraṃ aggisadisaṃ. Tesaṃ nirayavāsinanti tesaṃ pāpakammānaṃ nirayavāsīnaṃ. Passa kammānaṃ daḷhattanti pāpakammānaṃ thirabhāvaṃ olokehi. Na bhasmā hoti napī masīti chārikāpi na hoti aṅgāropi. Puratthimenāti yadā taṃ dvāraṃ apārutaṃ hoti, atha tadabhimukhā dhāvanti, tesaṃ tattha chaviādīni jhāyanti. Dvārasamīpaṃ pattānañca tesaṃ taṃ pīdhīyati, pacchimaṃ apārutaṃ viya khāyati. Esa nayo sabbattha. Abhinikkhamitāsā teti nirayā nikkhamituṃ āsā etesanti nikkhamitāsā. Mokkhagavesinoti muñcanupāyaṃ esantā gavesantāpi. Na te tato nikkhamituṃ, labhanti kammapaccayāti te sattā nirayato nikkhamanadvāraṃ pāpakammapaccayā nādhigacchanti. Tesañca pāpakammantaṃ, avipakkaṃ kataṃ bahunti tesañca sattānaṃ lāmakaṃ dāruṇakammaṃ avipākaṃ bahuvidhaṃ nānappakāraṃ adinnavipākaṃ kataṃ upacitaṃ atthi. ‘དེ་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཤིན་ཏུ་གཏུམ་པོ་’ ཞེས་པ་ནི་དེར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཆེས་གཏུམ་པའོ། ‘སྡིག་པ་ཆེན་པོ་བྱེད་པ་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་མི་བཟད་པའི་ལས་ཆེན་པོ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། ‘གཏན་དུ་སྡིག་པའི་ལས་ཅན་’ ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་སྡིག་པའི་ལས་ཅན་རྣམས་སོ། ‘འཚེད་ཅིང་འཆི་བར་མི་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་པ་ནི་མེ་ལྕེ་དྲུག་གི་བར་དུ་འཚེད་ཅིང་འཆི་བར་མི་འགྱུར་བའོ། ‘ལུས་ནི་མེ་དང་འདྲ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་ལུས་ནི་མེ་དང་མཚུངས་པའོ། ‘དམྱལ་བར་གནས་པ་དེ་དག་གི་’ ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་ལས་ཅན་དམྱལ་བར་གནས་པ་དེ་དག་གིའོ། ‘ལས་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་བརྟན་པ་ལ་ལྟོས་’ ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་བརྟན་པའི་རང་བཞིན་ལ་ལྟོས་ཤིག་པའོ། ‘ཐལ་བར་མི་འགྱུར་ཞིང་སོལ་བར་ཡང་མི་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཐལ་བ་ཡང་མི་འགྱུར་ལ་སོལ་བ་ཡང་མི་འགྱུར་བའོ། ‘ཤར་ཕྱོགས་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་ནམ་ཞིག་སྒོ་དེ་ཕྱེ་བར་གྱུར་པ་ན། དེའི་ཕྱོགས་སུ་རྒྱུག་པར་བྱེད་དེ། དེ་དག་གི་པགས་པ་ལ་སོགས་པ་དེར་ཚིག་པར་འགྱུར་རོ། སྒོའི་ཉེ་འཁོར་དུ་སླེབས་པ་ན་དེ་དག་གི་སྒོ་དེ་བརྒྱབ་པར་འགྱུར་ལ། ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་སྒོ་ཕྱེ་བ་བཞིན་དུ་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། ཚུལ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཤེས་པར་བྱའོ། ‘ཕྱིར་འཐོན་པའི་རེ་བ་ཅན་དེ་དག་’ ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བ་ལས་ཕྱིར་འཐོན་པའི་རེ་བ་ཡོད་པས་ན་ཕྱིར་འཐོན་པའི་རེ་བ་ཅན་ནོ། ‘ཐར་པ་ཚོལ་བ་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་ཐར་པའི་ཐབས་འཚོལ་ཞིང་བཙལ་ཀྱང་ངོ་། ‘དེ་དག་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་དེ་ནས་ཕྱིར་འཐོན་པར་མི་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དེ་དག་སྡིག་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་དམྱལ་བ་ལས་ཕྱིར་འཐོན་པའི་སྒོ་མི་རྙེད་པའོ། ‘དེ་དག་གི་སྡིག་པའི་ལས་མ་སྨིན་པ་བྱས་པ་མང་པོ་ཡོད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དེ་དག་གི་སྡིག་པའི་ལས་ངན་པ་མི་བཟད་པ་རྣམ་པར་མ་སྨིན་པ་སྣ་ཚོགས་པ་མང་པོ་བྱས་ཤིང་བསགས་པ་ཡོད་པའོ། Saṃveganti vinilanaṃ. Ubbeganti ṭhitaṭṭhānato gamanaṃ. Utrāsanti ubbejanaṃ asanniṭṭhānaṃ. Bhayanti cittutrāsanaṃ. Pīḷananti ghaṭṭanaṃ. Ghaṭṭananti pīḷākaraṇaṃ. Upaddavanti ītiṃ. Upasagganti rundhanaṃ. ‘སྐྱོ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འགྱོད་པའོ། ‘ཡིད་འཁྲུག་པ་’ ཞེས་པ་ནི་གནས་པའི་ས་ནས་འགྲོ་བའོ། ‘དངངས་སྐྲག་’ ཞེས་པ་ནི་ཡིད་འཁྲུག་ཅིང་མི་བརྟན་པའོ། ‘འཇིགས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་སེམས་དངངས་པའོ། ‘གནོད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་བརྡེག་པའོ། ‘བརྡེག་པ་’ ཞེས་པ་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའོ། ‘ཉེ་བར་འཚེ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་གནོད་པའོ། ‘གནོད་པ་བྱེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་འགོག་པའོ། 171. Idāni yathānena saṃvijitaṃ, taṃ pakāraṃ dassento ‘‘phandamāna’’ntiādimāha. Tattha phandamānanti taṇhādiṭṭhīhi kampamānaṃ. Appodaketi appe udake. Aññamaññehi byāruddhe disvāti nānāsatte ca aññamaññehi saddhiṃ viruddhe disvā. Maṃ bhayamāvisīti maṃ bhayaṃ paviṭṭhaṃ. ༡༧༡. ད་ནི་ཇི་ལྟར་དེས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པ་ན། ‘གཡོ་བར་བྱེད་པ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ ‘གཡོ་བར་བྱེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་གཡོ་བར་བྱེད་པའོ། ‘ཆུ་ཉུང་བ་ལ་’ ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ཉུང་ངུ་ལའོ། ‘ཕན་ཚུན་འགལ་བར་མཐོང་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཕན་ཚུན་འགལ་བར་མཐོང་ནས་སོ། ‘ང་ལ་འཇིགས་པ་ཞུགས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི་ང་ལ་འཇིགས་པ་ཞུགས་པའོ། Kilesaphandanāya phandamānanti rāgādikilesacalanāya calamānaṃ. Payogoti kāyavacīmanopayogo. ‘ཉོན་མོངས་པའི་གཡོ་བས་གཡོ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་གཡོ་བས་གཡོ་བའོ། ‘སྦྱོར་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་སྦྱོར་བའོ། Viruddhāti virodhamāpannā. Paṭiviruddhāti paṭimukhaṃ hutvā virodhamāpannā, suṭṭhu viruddhā vā. Āhatāti kodhena āhatā pahatā. Paccāhatāti [Pg.377] paṭimallā hutvā āhatā. Āghātitāti ghaṭṭitā. Paccāghātitāti visesena ghaṭṭitā. Pāṇīhipi upakkamantīti hatthehipi paharanti. ‘འགལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་འགལ་བར་གྱུར་པའོ། ‘ཀུན་ནས་འགལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་འགལ་བར་གྱུར་པའམ། ཡང་ན་ཤིན་ཏུ་འགལ་བོ། ‘བརྡེགས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་བས་བརྡེགས་ཤིང་བསྣུན་པའོ། ‘ཕྱིར་བརྡེགས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བར་གྱུར་ཏེ་བརྡེགས་པའོ། ‘གནོད་པ་བྱས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་བརྡེག་པར་བྱས་པའོ། ‘ཕྱིར་གནོད་པ་བྱས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་བརྡེག་པར་བྱས་པའོ། ‘ལག་པས་ཀྱང་རྩོམ་མོ་’ ཞེས་པ་ནི་ལག་པས་ཀྱང་བརྡེག་པའོ། 172. Samantamasāro lokoti nirayaṃ ādiṃ katvā samantato loko asāro niccasārādirahito. Disā sabbā sameritāti sabbā disā aniccatāya kampitā. Icchaṃ bhavanamattanoti attano tāṇaṃ icchanto. Nāddasāsiṃ anositanti kiñci ṭhānaṃ jarādīhi anajjhāvuṭṭhaṃ nāddakkhinti. ༡༧༢. ‘འཇིག་རྟེན་ཀུན་ནས་སྙིང་པོ་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱས་ཏེ་ཀུན་ནས་འཇིག་རྟེན་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པ་སྟེ་རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། ‘ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་གཡོས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པའི་ཕྱིར་གཡོས་པའོ། ‘རང་གི་གནས་འདོད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྐྱོབ་པ་འདོད་པའོ། ‘མ་བཟུང་བ་མ་མཐོང་ངོ་’ ཞེས་པ་ནི་རྒ་བ་ལ་སོགས་པས་མ་བཟུང་བའི་གནས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་མཐོང་བའོ། Asāroti na sāro, sāravirahito vā. Nissāroti sabbena sabbaṃ sāravirahito. Sārāpagatoti sārato apagato. Niccasārasārena vāti satatasārasaṅkhātena sārena vā. Uparipadadvayepi eseva nayo. Ye puratthimāya disāya saṅkhārāti ye puratthimāya disāya paccayehi saṅgamma samāgamma katā saṅkhārā. Tepi eritāti tepi saṅkhārā kampitā. Sameritāti sammā kampitā. Calitāti calanaṃ gatā. Ghaṭṭitāti udayabbayena pīḷitā. Aniccatāyāti hutvā abhāvatāya. Jātiyā anugatāti nibbattiyā anupaviṭṭhā. Jarāya anusaṭāti paripakkatāya anupatthaṭā. Byādhinā abhibhūtāti cātuvisamena uppannabyādhinā ajjhotthaṭā. Maraṇena abbhāhatāti maccunā abhiāhatā pahatā. Atāṇāti rakkhavirahitā. Aleṇāti leṇavirahitā. Asaraṇāti natthi etesaṃ saraṇanti asaraṇā. Asaraṇībhūtāti sayaṃ saraṇakiccaṃ na karontīti asaraṇībhūtā. ‘སྙིང་པོ་མེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་སྙིང་པོ་མ་ཡིན་པའམ། ཡང་ན་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བའོ། ‘སྙིང་པོ་མེད་པ་ཉིད་’ ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བའོ། ‘སྙིང་པོ་ལས་བྲལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་སྙིང་པོ་ལས་ཕྱིར་སོང་བའོ། ‘རྟག་པའི་སྙིང་པོའི་སྙིང་པོས་སམ་’ ཡང་ན་རྒྱུན་དུ་སྙིང་པོར་བགྲང་བའི་སྙིང་པོས་སོ། སྟེང་གི་ཚིག་གཉིས་པོ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ‘ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་གང་དག་’ ཞེས་པ་ནི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ཤིང་ཚོགས་ནས་བྱས་པའི་འདུ་བྱེད་གང་དག་གོ། དེ་དག་ཀྱང་གཡོས་སོ་ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་དེ་དག་ཀྱང་གཡོས་པའོ། ‘ཀུན་ནས་གཡོས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་གཡོས་པའོ། ‘འགུལ་བར་གྱུར་ཏོ་’ ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བར་གྱུར་པའོ། ‘བརྡེགས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་འཇིག་གིས་གནོད་པར་བྱས་པའོ། ‘མི་རྟག་པའི་ཕྱིར་’ ཞེས་པ་ནི་བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ‘སྐྱེ་བས་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བས་རྗེས་སུ་ཞུགས་པའོ། ‘རྒ་བས་རྗེས་སུ་ཁྱབ་པ་’ ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་སྨིན་པས་རྗེས་སུ་བཀྲམ་པའོ། ‘ནད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་’ ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་བ་བཞི་མི་མཐུན་པ་ལས་བྱུང་བའི་ནད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། ‘འཆི་བས་བཅོམ་པ་’ ཞེས་པ་ནི་འཆི་བདག་གིས་མངོན་པར་བཅོམ་ཞིང་བརྡེགས་པའོ། ‘སྐྱོབ་པ་མེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་སྲུང་བ་དང་བྲལ་བའོ། ‘སྐྱབས་མེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་སྐྱབས་ཀྱི་གནས་དང་བྲལ་བའོ། ‘སྐྱབས་མེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ལ་སྐྱབས་མེད་པས་ན་སྐྱབས་མེད་པའོ། ‘སྐྱབས་སུ་མ་གྱུར་པ་’ ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་སྐྱབས་ཀྱི་བྱ་བ་མི་བྱེད་པས་ན་སྐྱབས་སུ་མ་གྱུར་པའོ། Attano bhavananti niddesapadassa uddesapadaṃ. Tāṇanti pālanaṃ. Leṇanti leṇaṭṭhānaṃ. Saraṇanti dukkhanāsanaṃ. Gatinti patiṭṭhaṃ. Parāyananti paraṃ ayanaṃ. Ajjhositaṃyeva addasanti jarādīhi madditaṃyeva addakkhiṃ. Sabbaṃ yobbaññanti yobbanabhāvo yobbaññaṃ, sacetanānaṃ sabbaṃ yobbaññaṃ. Jarāya ositanti paripākāya jarāya avasitaṃ madditaṃ. Evaṃ sabbattha. ‘རང་གི་གནས་’ ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཚིག་གི་ཉེ་བར་བསྟན་པའི་ཚིག་གོ། ‘སྐྱོབ་པ་’ ཞེས་པ་ནི་སྲུང་བའོ། ‘སྐྱབས་’ ཞེས་པ་ནི་སྐྱབས་ཀྱི་གནས་སོ། ‘སྐྱབས་’ ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་འཇོམས་པའོ། ‘འགྲོ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་གནས་སོ། ‘དཔུང་གཉེན་’ ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་བགྲོད་པའོ། ‘བཟུང་བ་ཉིད་དུ་མཐོང་ངོ་’ ཞེས་པ་ནི་རྒ་བ་ལ་སོགས་པས་བཅོམ་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་བའོ། ‘ལང་ཚོ་ཐམས་ཅད་’ ཞེས་པ་ནི་ལང་ཚོའི་དངོས་པོ་ནི་ལང་ཚོ་སྟེ། སེམས་དང་བཅས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལང་ཚོ་ཐམས་ཅད་དོ། ‘རྒ་བས་བཟུང་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་རྒ་བས་ཟིན་ཅིང་བཅོམ་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་ལ་ཤེས་པར་བྱའོ། 173. Osāne tveva byāruddhe, disvā me aratī ahūti yobbaññādīnaṃ osāneyeva antagamake eva vināsake eva jarādīhi byāruddhe āhatacitte [Pg.378] satte disvā arati me ahosi. Athettha sallanti atha etesu sattesu rāgādisallaṃ. Hadayassitanti cittanissitaṃ. ༡༧༣. “མཐར་ནི་འགལ་བར་གྱུར་པ་མཐོང་ནས་བདག་ལ་མི་དགའ་བ་བྱུང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི། ལང་ཚོ་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་མ་སྟེ་འཇིག་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དང། རྒ་བ་ལ་སོགས་པས་གནོད་ཅིང་སེམས་ལ་རྨས་སྐྱོན་ཕོག་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་མཐོང་ནས། བདག་ལ་མི་དགའ་བ་ (སྐྱོ་བ་) བྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “དེ་ལ་ཟུག་རྔུ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ནས་སེམས་ཅན་དེ་དག་གི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཟུག་རྔུའོ།། “སྙིང་ལ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ལ་བརྟེན་པའོ།། Yobbaññaṃ jarā osāpetīti jarā atthaṅgameti vināseti. Evaṃ sabbattha. “རྒ་བས་ལང་ཚོ་མཐར་སྐྱེལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། རྒ་བས་ནུབ་པར་བྱེད་ཅིང་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ།། ཐམས་ཅད་ལ་དེ་བཞིན་ནོ།། 174. ‘‘Kathaṃ ānubhāvaṃ salla’’nti ce? Yena sallena otiṇṇoti gāthā. Tattha disā sabbā vidhāvatīti sabbā duccaritadisāpi puratthimādidisāpi vidisāpi dhāvati. Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatīti tameva sallaṃ uddharitvā tā ca disā na dhāvati, caturoghe ca na sīdati. ༡༧༤. “ཟུག་རྔུའི་མཐུ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞེ་ན།” “གང་གིས་ཟུག་རྔུ་ཟུག་པ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། དེ་ལ་“ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུག་གོ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དང། ཤར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་རྣམས་སུའང་རྒྱུག་པའོ།། “ཟུག་རྔུ་དེ་ཉིད་ཕྱུང་ནས་མི་རྒྱུག་ཅིང་མི་བྱིང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི། ཟུག་རྔུ་དེ་ཉིད་ཕྱུང་ནས་ཕྱོགས་དེ་དག་ཏུ་མི་རྒྱུག་ཅིང་། ཆུ་བོ་བཞི་ལའང་མི་བྱིང་བའོ།། Aññāṇantiādīsu ñāṇadassanapaṭipakkhato aññāṇaṃ adassanaṃ. Abhimukho hutvā dhammena na sameti na samāgacchatīti anabhisamayo. Anurūpato dhamme bujjhatīti anubodho. Tappaṭipakkhatāya ananubodho. Aniccādīhi saddhiṃ yojetvā na bujjhatīti asambodho. Asantaṃ asamañca bujjhatītipi asambodho. Catusaccadhammaṃ na paṭivijjhatīti appaṭivedho. Rūpādīsu ekadhammampi aniccādisāmaññato na saṅgaṇhātīti asaṅgāhaṇā. Tameva dhammaṃ na pariyogāhatīti apariyogāhaṇā. Na samaṃ pekkhatīti asamapekkhanā. Dhammānaṃ sabhāvaṃ pati na apekkhatīti apaccavekkhaṇā. “མི་ཤེས་པ་”ལ་སོགས་པ་ལས། ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཡིན་པས་ན་“མི་ཤེས་པ་”ནི་མ་མཐོང་བའོ།། ཆོས་དང་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ནས་མི་མཐུན་ཞིང་མི་འཕྲད་པ་ནི་“མངོན་པར་མ་རྟོགས་པའོ།།” ཆོས་ལ་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་རྟོགས་པ་ནི་“རྗེས་སུ་རྟོགས་པའོ།།” དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ནི་“རྗེས་སུ་མ་རྟོགས་པའོ།།” མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་སྦྱར་ནས་མི་རྟོགས་པ་ནི་“རྫོགས་པར་མ་རྟོགས་པའོ།།” ཡང་ན་མེད་པ་དང་མི་མཉམ་པ་ལ་རྟོགས་པའང་“རྫོགས་པར་མ་རྟོགས་པའོ།།” བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་ལ་སོ་སོར་མ་རྟོགས་པ་ནི་“རྟོགས་པ་མེད་པའོ།།” གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གཅིག་ལའང་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱི་མཚན་གྱི་སྒོ་ནས་མི་སྡུད་པ་ནི་“མི་སྡུད་པའོ།།” ཆོས་དེ་ཉིད་ལ་གཏིང་མི་དཔོག་པ་ནི་“གཏིང་མི་དཔོག་པའོ།།” མཉམ་པར་མི་ལྟ་བ་ནི་“མི་མཉམ་པར་ལྟ་བའོ།།” ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་སོ་སོར་མི་རྟོག་པ་ནི་“སོ་སོར་མི་རྟོག་པའོ།། Kusalākusalakammesu viparītavuttiyā sabhāvagahaṇābhāvena vā ekampi kammaṃ etassa paccakkhaṃ natthi, sayaṃ vā kassaci dhammassa paccakkhakaraṇaṃ nāma na hotīti apaccakkhakammaṃ. Yaṃ etasmiṃ anuppajjamāne cittasantānaṃ mejjhaṃ bhaveyya suci vodānaṃ, taṃ duṭṭhuṃ mejjhaṃ imināti dummejjhaṃ. Bālānaṃ bhāvo bālyaṃ. Muyhatīti moho. Balavataro moho pamoho. Samantato muyhatīti sammoho. Vijjāya paṭipakkhabhāvato na vijjāti avijjā. Oghayogattho vuttoyeva. Thāmagataṭṭhena anusetīti anusayo. Cittaṃ pariyuṭṭhāti abhibhavatīti pariyuṭṭhānaṃ. Hitaggahaṇābhāvena hitābhimukhaṃ gantuṃ na sakkoti aññadatthu laṅgatiyevāti laṅgī, khañjatīti attho. Durugghāṭanaṭṭhena vā laṅgī. Yathā hi mahāpalighasaṅkhātā laṅgī durugghāṭā hoti, evamayampi laṅgī viyāti laṅgī. Sesaṃ uttānatthameva. “ལས་མངོན་སུམ་དུ་མ་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་རྣམས་ལ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་རང་བཞིན་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ལས་གཅིག་ཀྱང་འདིའི་མངོན་སུམ་དུ་མེད་པའམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་གང་ཡང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་མེད་པས་སོ།། “བློ་ངན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་མ་སྐྱེས་པའི་ཚེ་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་གང་ཞིག་གཙང་མ་དང་། དག་པ། རྣམ་པར་བྱང་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་བ་ལ། འདིས་དེ་ཉིད་ངན་པར་བྱས་པས་ན་བློ་ངན་པའོ།། “བྱིས་པའི་རང་བཞིན་”ནི་བྱིས་པའི་ཉིད་དོ།། “རྨོངས་པར་བྱེད་པས་ན་གཏི་མུག་གོ།” ཆེས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་གཏི་མུག་ནི་“རབ་ཏུ་རྨོངས་པའོ།།” ཀུན་ནས་རྨོངས་པར་བྱེད་པས་ན་“ཀུན་ཏུ་རྨོངས་པའོ།།” རིག་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རིག་པ་མེད་པ་ནི་“མ་རིག་པའོ།།” ཆུ་བོ་དང་སྦྱོར་བའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་ཏོ།། མཐུ་བརྟན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བག་ལ་ཉལ་བས་ན་“བག་ལ་ཉལ་བའོ།།” སེམས་ཀུན་ནས་ལྡང་ཞིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་“ཀུན་ནས་ལྡང་བའོ།།” ཕན་པ་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཕན་པའི་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་མི་ནུས་པར་གཞན་དུ་འཐེང་བར་བྱེད་པས་ན་“འཐེང་པོ་”སྟེ། ཞ་བོའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་དབྱེ་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་“འཐེང་པོ་ (སྒོ་གཏན་) ”ཞེས་བྱའོ།། འདི་ལྟར་གཏན་པ་ཆེན་པོར་བགྲང་བའི་སྒོ་གཏན་ནི་དབྱེ་བར་དཀའ་བ་bཞིན། འདི་ཡང་སྒོ་གཏན་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་“སྒོ་གཏན་”ནོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Yā [Pg.379] evarūpā kaṅkhāti ettha kaṅkhanavasena kaṅkhā. Kaṅkhaṃ ānayatīti kaṅkhāyanā. Purimakaṅkhā hi uttarakaṅkhaṃ ānayati nāma. Ākāravasena vā etaṃ vuttaṃ. Kaṅkhāsamaṅgicittaṃ kaṅkhāya āyitattā kaṅkhāyitaṃ nāma. Tassa bhāvo kaṅkhāyitattaṃ. Vimatīti vigatā mati vimati. Vicikicchāti vigatā cikicchā vicikicchā, sabhāvaṃ vā vicinanto kicchati kilamati etāyāti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsaggāhapaccupaṭṭhānā vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhānā, paṭipattiyā antarāyakarāti daṭṭhabbā. “འདི་འདྲ་བའི་ཐེ་ཚོམ་”ཞེས་པ་ལ། ཐེ་ཚོམ་ཟ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ན་“ཐེ་ཚོམ་མོ།།” ཐེ་ཚོམ་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་“ཐེ་ཚོམ་ཟ་བའོ།།” སྔ་མའི་ཐེ་ཚོམ་གྱིས་ཕྱི་མའི་ཐེ་ཚོམ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དེ་སྐད་བཤད་དོ།། ཐེ་ཚོམ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ནི་ཐེ་ཚོམ་གྱིས་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་“ཐེ་ཚོམ་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་བྱའོ།། དེའི་དངོས་པོ་ནི་“ཐེ་ཚོམ་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།།” “ཡིད་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་བློ་བྲལ་བའོ།། “ཐེ་ཚོམ་”ཞེས་པ་ནི་གསོ་བ་དང་བྲལ་བས་ན་ཐེ་ཚོམ་མམ། ཡང་ན་འདིས་རང་བཞིན་འཚོལ་ཞིང་དཀའ་ལས་ཁག་པར་བྱེད་པས་ན་ཐེ་ཚོམ་མོ།། དེ་ནི་སོམ་ཉིའི་མཚན་ཉིད་ཅན། གཡོ་བའི་རོ་ཅན། ངེས་པ་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པའམ། ཡང་ན་མཐའ་གཅིག་ཏུ་འཛིན་པ་མེད་པར་ཉེ་བར་གནས་པ། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན། སྒྲུབ་པ་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། Kampanaṭṭhena dvidhā eḷayatīti dveḷhakaṃ. Paṭipattinivāraṇena dvidhāpatho viyāti dvedhāpatho. ‘‘Niccaṃ vā idaṃ aniccaṃ vā’’tiādipavattiyā ekasmiṃ ākāre saṇṭhātuṃ asamatthatāya samantato setīti saṃsayo. Ekaṃsaṃ gahetuṃ asamatthatāya na ekaṃsaggāhoti anekaṃsaggāho. Nicchetuṃ asakkontī ārammaṇato osakkatīti āsappanā. Ogāhituṃ asakkontī parisamantato sappatīti parisappanā. Pariyogāhituṃ asamatthatāya apariyogāhaṇā. Nicchayavasena ārammaṇe pavattituṃ asamatthatāya chambhitattaṃ cittassa, thaddhabhāvoti attho. Vicikicchā hi uppajjitvā cittaṃ thaddhaṃ karoti, yasmā pana sā uppajjamānā ārammaṇaṃ gahetvā manaṃ vilikhantī viya, tasmā manovilekhoti vuttā. གཡོ་བའི་དོན་གྱིས་གཉིས་སུ་འགྱུར་བས་ན་“བློ་གཉིས་སོ།།” སྒྲུབ་པ་ལ་བཀག་འགོག་བྱེད་པས་ལམ་གཉིས་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་“ལམ་གཉིས་པའོ།།” “འདི་ནི་རྟག་པའམ་མི་རྟག་པ་ཡིན་ནམ་”ལ་སོགས་པར་འཇུག་པའི་ཚེ་རྣམ་པ་གཅིག་ལ་གནས་མི་ནུས་པས་ཀུན་ནས་ཉལ་བས་ན་“སོམ་ཉིའོ།།” མཐའ་གཅིག་ཏུ་འཛིན་མི་ནུས་པས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་མི་འཛིན་པ་ནི་“མཐའ་གཅིག་ཏུ་མི་འཛིན་པའོ།།” ངེས་པར་བྱེད་མི་ནུས་པས་དམིགས་པ་ལས་ཕྱིར་བཤུད་པ་ནི་“ཕྱིར་བཤུད་པའོ།།” གཏིང་དཔོག་མི་ནུས་པས་ཀུན་ནས་འཕྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་“ཀུན་ནས་འཕྱེ་བའོ།།” གཏིང་དཔོག་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་“གཏིང་མི་དཔོག་པའོ།།” ངེས་པའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་མི་ནུས་པས་སེམས་ཀྱི་“རེངས་པར་གྱུར་པ་”སྟེ། རེངས་པའི་དོན་ཏོ།། ཐེ་ཚོམ་ནི་སྐྱེས་ནས་སེམས་རེངས་པར་བྱེད་ལ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་སྐྱེ་བའི་ཚེ་དམིགས་པ་བཟུང་ནས་ཡིད་ལ་འབྲད་པ་ལྟ་བུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “ཡིད་ལ་འབྲད་པ་”ཞེས་བྱའོ།། Viddhoti sallena laddhappahāro. Phuṭṭhoti ghaṭṭito. Paretoti pīḷito. Dhāvatīti purato gacchati. Vidhāvatīti anekavidhena gacchati. Sandhāvatīti vegena dhāvati. Saṃsaratīti ito cito ca carati. “ཕིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཟུག་རྔུས་རྨས་པའོ།། “རེག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྲད་པའོ།། “ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཙེས་པའོ།། “རྒྱུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་མདུན་དུ་འགྲོ་བའོ།། “རྣམ་པར་རྒྱུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དུ་མས་འགྲོ་བའོ།། “ཀུན་ཏུ་རྒྱུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་མགྱོགས་པོར་རྒྱུག་པའོ།། “འཁོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་དང་དེར་རྒྱུ་བའོ།། Acelakoti niccolo, naggoti attho. Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati bhuñjati. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṃ apalikhati, uccāraṃ vā katvā hatthamhiyeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhati. Te kira daṇḍakaṃ ‘‘satto’’ti paññapenti. Bhikkhāgahaṇatthaṃ ‘‘ehi bhadante’’ti vutto na etīti na ehibhadantiko. Tena hi ‘‘tiṭṭha bhadante’’ti vuttopi na [Pg.380] tiṭṭhatīti na tiṭṭhabhadantiko. Tadubhayampi kira so ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karoti. “གཅེར་བུ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གོས་མེད་པ་སྟེ་གཅེར་བུའི་དོན་ཏོ།། “ཀུན་སྤྱོད་ལྷོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་སྤྱོད་བཏང་བ་སྟེ། བཤང་གཅི་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚེ་འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཀུན་སྤྱོད་དང་བྲལ་ཞིང་། ལངས་བཞིན་དུ་བཤང་བ་གཏོང་བ་དང་། གཅི་བ་གཏོང་བ། ཟ་བ་དང་འཐུང་བ་བྱེད་པའོ།། “ལག་པ་ལྡེག་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལག་པར་ཟས་ཡོད་པའི་ཚེ་ལྕེས་ལག་པ་ལྡེག་པའམ། ཡང་ན་བཤང་བ་བཏང་ནས་ལག་པ་ཉིད་ལ་དབྱུག་པའི་འདུ་ཤེས་སྐྱེས་ཏེ་ལག་པས་འཕྱིད་པའོ།། དེ་དག་གིས་ནི་དབྱུག་པ་ལ་“སེམས་ཅན་”ཞེས་བཏགས་པར་གྲགས་སོ།། བསོད་སྙོམས་ལེན་པའི་ཕྱིར་“བཙུན་པ་ཚུར་བྱོན་”ཞེས་སྨྲས་ཀྱང་མི་འོང་བས་ན་“ཚུར་བྱོན་གྱི་བསོད་སྙོམས་མི་ལེན་པའོ།།” དེས་ན་“བཙུན་པ་བཞུགས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས་ཀྱང་མི་བཞུགས་པས་ན་“བཞུགས་ཤིག་གི་བསོད་སྙོམས་མི་ལེན་པའོ།།” དེ་གཉིས་ཀའང་ཁོས་“འདིའི་ཚིག་བསྒྲུབས་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་ནས་མི་བྱེད་པར་གྲགས་སོ།། Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ. Uddissakatanti ‘‘idaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitaṃ bhikkhaṃ. Na nimantananti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati na gaṇhāti. Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā, tatopi na gaṇhāti. Kasmā? Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ karitvā diyyamānaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatīti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo. “མངོན་པར་བསྒྲུབས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་ལ་བླངས་ཏེ་བསྐྱལ་བའི་བསོད་སྙོམས་སོ།། “ཆེད་དུ་བྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་ཁྱེད་ཀྱི་ཆེད་དུ་བྱས་པའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་བསྒྲགས་པའི་བསོད་སྙོམས་སོ།། “མགྲོན་དུ་བོས་པ་མི་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། “ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱིམ་མམ། ལམ་མམ། གྲོང་དུ་གཤེགས་པར་ཞུ།”ཞེས་དེ་ལྟར་མགྲོན་དུ་བོས་པའི་བསོད་སྙོམས་ཀྱང་དང་དུ་མི་ལེན་ཞིང་མི་བཞེས་པའོ།། “བུམ་པའི་ཁ་ལས་མི་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། བུམ་པ་ལས་བཏོན་ཏེ་བྱིན་པའི་བསོད་སྙོམས་མི་ལེན་པའོ།། “གཞོང་པའི་ཁ་ལས་མི་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ལ། གཞོང་པ་ནི་ཁོག་མ་འམ་སློ་མ་སྟེ། དེ་ལས་ཀྱང་མི་ལེན་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བདག་ལ་བརྟེན་ནས་བུམ་པ་དང་གཞོང་པ་རྣམས་ལ་སྐྱོགས་ཀྱིས་བརྡེག་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས་སོ།། “སྒོ་ཐེམ་གྱི་བར་ལས་མི་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྒོ་ཐེམ་གྱི་བར་དུ་བཞག་ནས་བྱིན་པ་མི་ལེན་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བདག་ལ་བརྟེན་ནས་འདིས་བར་ཆད་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས་སོ།། དབྱུག་པ་དང་གཏུན་གྱི་སྐབས་སུའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། Na dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhāti. Kasmā? Kabaḷantarāyo hotīti. Na gabbhiniyātiādīsu pana ‘‘gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamatī’’ti, pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hotī’’ti, ‘‘purisantaragatāya ratiantarāyo hotī’’ti na gaṇhāti. Na saṃkittīsūti saṃkittetvā katabhattesu. Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānamatthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti, ukkaṭṭho acelako tatopi na paṭiggaṇhāti. Na yattha sāti yattha sunakho ‘‘piṇḍaṃ labhissāmī’’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī. Sace hi acelakaṃ disvā ‘‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti manussā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti. Tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti. Thusodakanti sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesupi sāvajjasaññī. “གཉིས་ལས་མི་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། མི་གཉིས་ཟ་བཞིན་པའི་ཚེ་གཅིག་གིས་ལངས་ཏེ་བྱིན་ན་མི་ལེན་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁམ་གྱི་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས་སོ།། “སྦྲུམ་མ་ལས་མི་ལེན་པ་”ལ་སོགས་པ་ལ། “སྦྲུམ་མའི་མངལ་གྱི་བུ་ངལ་བར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་པ་དང། “ནུ་ཞོ་སྣུན་མ་ལ་བུའི་ནུ་ཞོའི་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་རོ་”སྙམ་པ་དང། “སྐྱེས་པའི་གསེབ་ཏུ་སོང་བ་ལ་དགའ་བའི་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་རོ་”སྙམ་ནས་མི་ལེན་པའོ།། “བསྡུས་ཏེ་བྱས་པ་ལས་མི་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། བསྡུས་ནས་བཟོས་པའི་ཟས་རྣམས་ལའོ།། མུ་གེའི་དུས་སུ་གཅེར་བུ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་གཅེར་བུ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཕྱོགས་གང་སར་འབྲས་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་ཏེ་ཟས་གཡོ་སྐོལ་བྱེད་པ་ལ། གཅེར་བུ་པ་མཆོག་གིས་དེ་ལས་ཀྱང་མི་ལེན་པའོ།། “ཁྱི་ཡོད་ས་ལས་མི་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། གང་དུ་ཁྱིས་“བདག་གིས་ཟས་ཁམ་གཅིག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་ནས་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཚེ། དེ་ལ་མ་བྱིན་པར་བསྐྱལ་བའི་ཟས་མི་ལེན་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདིའི་ཟས་ཀྱི་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས་སོ།། “ཁྱུ་དང་ཁྱུར་རྒྱུ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཚོགས་དང་ཚོགས་སུ་རྒྱུ་བའོ།། གལ་ཏེ་གཅེར་བུ་པ་མཐོང་ནས་“འདི་ལ་བསོད་སྙོམས་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་མི་རྣམས་ཟས་ཁང་དུ་འཇུག་པའི་ཚེ། དེ་དག་འཇུག་པ་ན་གཞོང་པའི་ཁ་ལ་སོགས་པར་ཡིབ་པའི་སྦྲང་བུ་རྣམས་འཕུར་ཏེ་ཁྱུ་དང་ཁྱུར་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ལས་བསྐྱལ་བའི་བསོད་སྙོམས་མི་ལེན་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བདག་ལ་བརྟེན་ནས་སྦྲང་བུ་རྣམས་ཀྱི་ཟས་ཀྱི་བར་ཆད་དུ་གྱུར་ཏོ་སྙམ་ནས་སོ།། “ཕུབ་མའི་ཆུ་”ཞེས་པ་ནི། ལོ་ཏོག་གི་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་ལས་བྱས་པའི་སྐྱུར་རྩིའོ།། འདི་ལ་ཆང་འཐུང་བ་ཉིད་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ཡང་། འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནོ།། Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti [Pg.381] ekadivasantarikaṃ. Aḍḍhamāsikanti aḍḍhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ, ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṃ divasavārena ābhataṃ bhattabhojanaṃ. “ཁྱིམ་གཅིག་པ་”ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ཁྱིམ་གཅིག་ཉིད་ལས་བསོད་སྙོམས་ཐོབ་སྟེ་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ།། “ཁམ་གཅིག་པ་”ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ཁམ་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་འཚོ་བའོ།། ཁྱིམ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “གཞོང་པ་གཅིག་ལས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི། གཞོང་པ་གཅིག་ལས་སོ།། གཞོང་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྣོད་ཆུང་ངུ་གཅིག་སྟེ། གང་དུ་བསོད་སྙོམས་མཆོག་རྣམས་བླུགས་ཏེ་འཇོག་པའོ།། “ཉིན་གཅིག་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉིན་གཅིག་གི་བར་མཚམས་ཅན་ནོ།། “ཟླ་ཕྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཟླ་ཕྱེད་ཀྱི་བར་མཚམས་ཅན་ནོ།། “རེས་མོས་ཀྱི་ཟས་ཟ་བ་”ཞེས་པ་ནི། རེས་མོས་ཀྱི་ཟས་ཟ་བ་སྟེ། ཉིན་གཅིག་གི་རེས་མོས། ཉིན་གཉིས་ཀྱི་རེས་མོས། ཞག་བདུན་གྱི་རེས་མོས། ཟླ་ཕྱེད་ཀྱི་རེས་མོས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཉིན་ཞག་གི་རེས་མོས་ཀྱིས་བསྐྱལ་བའི་ཟས་ཟ་བའོ།། Sākabhakkhotiādīni vuttatthāneva. Ubbhaṭṭhakoti uddhaṃ ṭhitako. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikaṃ vīriyaṃ anuyutto. Gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Phalakaseyyanti rukkhaphalake seyyaṃ. Thaṇḍilaseyyanti thaṇḍile ucce bhūmiṭṭhāne seyyaṃ. Ekapassayikoti ekapasseneva sayati. Rajojalladharoti sarīraṃ telena makkhetvā rajuṭṭhānaṭṭhāne tiṭṭhati, athassa sarīre rajojallaṃ laggati, taṃ dhāreti. Yathāsanthatikoti laddhaṃ āsanaṃ akopetvā yadeva labhati, tattheva nisīdanasīlo. Vekaṭikoti vikaṭakhādanasīlo, vikaṭanti gūthaṃ vuccati. Apānakoti paṭikkhittasītudakapāno. Sāyaṃ tatiyaṃ assāti sāyatatiyakaṃ. Pāto majjhanhike sāyanti divasassa tikkhattuṃ ‘‘pāpaṃ pavāhessāmī’’ti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharati. “སྔོ་ཟ་བ་”ལ་སོགས་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ།། “རྟག་ཏུ་ལངས་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ཡར་ལངས་ཏེ་གནས་པའོ།། “ཙོག་པུར་འདུག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་བརྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཙོག་པུར་འདུག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་བརྟེན་པའོ།། འགྲོ་བའི་ཚེའང་ཙོག་པུར་འདུག་བཞིན་དུ་མཆོང་ཞིང་མཆོང་ནས་འགྲོ་བའོ།། “ཚེར་མའི་ཉལ་ཁྲི་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ལྕགས་ཀྱི་ཚེར་མའམ་རང་བཞིན་གྱི་ཚེར་མ་ས་ལ་བཙུགས་ཏེ། དེའི་སྟེང་དུ་པགས་པ་བཏིང་ནས་ལངས་པ་དང་འཆག་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པའོ།། “ཉལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཉལ་བའི་ཚེའང་དེ་ཉིད་དུ་ཉལ་བར་བྱེད་པའོ།། “པང་ལེབ་ཀྱི་ཉལ་ཁྲི་”ཞེས་པ་ནི། ཤིང་གི་པང་ལེབ་ཀྱི་སྟེང་དུ་ཉལ་བའོ།། “ས་གཞིའི་ཉལ་ཁྲི་”ཞེས་པ་ནི། ས་གཞི་མཐོན་པོའི་སྟེང་དུ་ཉལ་བའོ།། “ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཉལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ནས་ཉལ་བའོ།། “རྡུལ་དང་དྲེག་པ་འཆང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ལ་སྣུམ་བྱུགས་ནས་རྡུལ་ལྡང་བའི་སར་ལངས་ཏེ། དེ་ནས་ལུས་ལ་རྡུལ་དང་དྲེག་པ་ཆགས་པ་དེ་ཉིད་འཆང་བའོ།། “གང་བཏིང་བའི་གདན་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ཐོབ་པའི་གདན་ལ་མ་བཅོས་པར་གང་ཞིག་ཐོབ་པ་དེ་ཉིད་དུ་འདུག་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནོ།། “མི་གཙང་བ་ཟ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མི་གཙང་བ་ཟ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ཏེ། མི་གཙང་བ་ཞེས་པ་ནི་བཤང་བ་ལ་བརྗོད་དོ།། “ཆུ་མི་འཐུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཆུ་གྲང་མོ་འཐུང་བ་སྤངས་པའོ།། “ཕྱི་དྲོ་གསུམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱི་དྲོ་གསུམ་པར་བྱེད་པའོ།། སྔ་དྲོ་དང་། ཉིན་གུང་། ཕྱི་དྲོ་སྟེ། ཉིན་གཅིག་ལ་ཐེངས་གསུམ་“སྡིག་པ་བཀྲུ་བར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་ཆུ་ལ་འཇུག་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་བརྩོན་པར་གནས་པའོ།། Te salle abhisaṅkharotīti te rāgādisattasalle abhinibbatteti. Abhisaṅkharontoti abhinibbattento. Sallābhisaṅkhāravasenāti sallābhinibbattāpanakāraṇā. Puratthimaṃ disaṃ dhāvatīti purimaṃ disaṃ gacchati. Te sallābhisaṅkhārā appahīnāti ete rāgādisallā payogā nappahīnā. Sallābhisaṅkhārānaṃ appahīnattāti sallapayogānaṃ appahīnabhāvena. Gatiyā dhāvatīti gatiyaṃ dhāvati. Gatiyā gatinti gatito gatiṃ. "Te salle abhisaṅkharotīti" ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཟུག་རྔུ་དེ་དག་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའོ།། "Abhisaṅkharontoti" ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའོ།། "Sallābhisaṅkhāravasenāti" ཞེས་པ་ནི་ཟུག་རྔུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར་རོ།། "Puratthimaṃ disaṃ dhāvatīti" ཞེས་པ་ནི་ཤར་གྱི་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བའོ།། "Te sallābhisaṅkhārā appahīnāti" ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཟུག་རྔུའི་སྦྱོར་བ་འདི་དག་མ་སྤངས་པའོ།། "Sallābhisaṅkhārānaṃ appahīnattāti" ཞེས་པ་ནི་ཟུག་རྔུའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་མ་སྤངས་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་རོ།། "Gatiyā dhāvatīti" ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བ་ཉིད་དུ་རྒྱུག་པའོ།། "Gatiyā gatinti" ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བ་ནས་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ།། Na sīdatīti na nimujjati. Na saṃsīdatīti na samantato mujjati. Na osīdatīti na osakkati. Na avasīdatīti na paccosakkati. Na avagacchatīti na heṭṭhā gacchati. "Na sīdatīti" ཞེས་པ་ནི་མི་བྱིང་བའོ།། "Na saṃsīdatīti" ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་མི་བྱིང་བའོ།། "Na osīdatīti" ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་བཤོལ་བའོ།། "Na avasīdatīti" ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའོ།། "Na avagacchatīti" ཞེས་པ་ནི་འོག་ཏུ་མི་འགྲོ་བའོ།། 175. Evaṃ mahānubhāvena sallena otiṇṇesu ca sattesu – tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānīti gāthā. Tassattho – ye loke [Pg.382] pañca kāmaguṇā paṭilābhāya gijjhantīti katvā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti, cirakālasevitattā vā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti. Tattha taṃ nimittaṃ hatthisikkhādikā anekā sikkhā kathīyanti, uggayhanti vā. Passatha yāva samattho vāyaṃ loko, yato paṇḍito kulaputto tesu vā gadhitesu tāsu vā sikkhāsu adhimutto na siyā, aññadatthu aniccādidassanena nibbijjha sabbaso kāme. Attano nibbānameva sikkheti. ༡༧༥. དེ་ལྟར་མཐུ་ཆེན་པོའི་ཟུག་རྔུས་ཟིན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ། "tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānīti" (དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་ན་གང་དག་ཆགས་པ་དེ་དག་ལ་བསླབ་པ་རྗེས་སུ་སྒྲོག་གོ།) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། འཇིག་རྟེན་ན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་གང་དག་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྐམ་ཆགས་བྱེད་པས་ན། "ཆགས་པ་" ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ཡུན་རིང་པོར་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་ "ཆགས་པ་" ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་རྒྱུ་མཚན་དེའི་ཕྱིར་གླང་པོ་ཆེའི་བསླབ་པ་ལ་སོགས་པའི་བསླབ་པ་དུ་མ་བཤད་པའམ་འཛིན་པར་བྱེད་དོ།། འཇིག་རྟེན་འདི་ཇི་ཙམ་གྱིས་ནུས་པ་དང་ལྡན་པ་ལ་ལྟོས་ཤིག གང་གི་ཕྱིར་མཁས་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་ནི་ཆགས་པ་དེ་དག་གམ་བསླབ་པ་དེ་དག་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པར་མི་བྱ་ཞིང་། གཞན་དུ་ན་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་ལྟ་བས་སྐྱོ་ནས་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་ཏེ། རང་གི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ།། Paṭivijjhitvāti ñāṇena nikkhametvā vā nibbijjhitvā vā. "Paṭivijjhitvāti" ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ངེས་པར་བྱུང་བའམ་ཡང་ན་སྐྱོ་བར་གྱུར་པའོ།། 176. Idāni yathā nibbānāya sikkhitabbaṃ, taṃ dassento ‘‘sacco siyā’’tiādimāha. Tattha saccoti vācāsaccena ñāṇasaccena maggasaccena ca samannāgato. Rittapesuṇoti pahīnapesuṇo. Vevicchanti macchariyaṃ. ༡༧༦. ད་ནི་ཇི་ལྟར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་བསླབ་པར་བྱ་བ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། "sacco siyā" (བདེན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག) ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "sacco" (བདེན་པ་) ཞེས་པ་ནི་ངག་གི་བདེན་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བདེན་པ་དང་། ལམ་གྱི་བདེན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། "Rittapesuṇo" (ཕྲ་མ་དང་བྲལ་བ་) ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་མ་སྤངས་པའོ།། "Vevicchaṃ" ཞེས་པ་ནི་སེར་སྣའོ།། 177. Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti pacalāyikañca kāyālasiyañca cittālasiyañcāti ime tayo dhamme abhibhaveyya. Nibbānamānasoti nibbānaninnacitto. ༡༧༧. "Niddaṃ tandiṃ sahe thīnaṃ" (གཉིད་དང་སྙོམ་ལས་དང་རྨུགས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་) ཞེས་པ་ནི་གཉིད་བྲོ་བ་དང་། ལུས་ཀྱི་ལེ་ལོ་དང་། སེམས་ཀྱི་ལེ་ལོ་སྟེ་ཆོས་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱའོ།། "Nibbānamānaso" (མྱང་འདས་ལ་གཞོལ་བའི་ཡིད་ཅན་) ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པའོ།། Kāyassa akalyatāti khandhattayasaṅkhātassa nāmakāyassa gilānabhāvo. Gilāno hi akallakoti vuccati. Vinayepi (pārā. 151) vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti. Akammaññatāti kāyagelaññasaṅkhāto akammaññatākāro. Megho viya ākāsaṃ kāyaṃ onayhatīti onāho. Sabbato bhāgena onāho pariyonāho. Abbhantare samorundhatīti antosamorodho. Medhatīti middhaṃ, akammaññabhāvena vihiṃsatīti attho. Supanti tenāti suppaṃ. Akkhidalādīnaṃ pacalabhāvaṃ karotīti pacalāyikā. Suppanā suppitattanti ākārabhāvaniddesā. Olīyanāti olīyanākāro. Dutiyaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Līnanti avipphārikatāya paṭikuṭikaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyitassa bhāvo thiyitattaṃ, avipphāravasena thaddhatāti attho. "ལུས་མི་བདེ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་གསུམ་དུ་བསྡུས་པའི་མིང་གི་ལུས་ན་བའི་དངོས་པོའོ།། ན་བ་ལ་ནི་མི་བདེ་བ་ཞེས་བྱའོ།། འདུལ་བ་ལས་ཀྱང་། "བཙུན་པ་བདག་ནི་མི་བདེ་བ་མ་ལགས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "ལས་སུ་མི་རུང་བ་ཉིད་" ཞེས་པ་ནི་ལུས་ན་བར་གྱུར་པས་ལས་སུ་མི་རུང་བའི་རྣམ་པའོ།། སྤྲིན་གྱིས་ནམ་མཁའ་བཞིན་དུ་ལུས་ལ་གཡོགས་པས་ན་ "གཡོགས་པ་" ཞེས་བྱའོ།། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་གཡོགས་པས་ན་ "ཀུན་ནས་གཡོགས་པ་" ཞེས་བྱའོ།། ནང་དུ་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་ "ནང་དུ་འགོག་པ་" ཞེས་བྱའོ།། གཉིད་བྲོ་བས་ན་ "གཉིད་" (middha) དེ་ནི་ལས་སུ་མི་རུང་བའི་དངོས་པོས་གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་གཉིད་ལོག་པས་ན་ "གཉིད་ལོག་པ་" ཞེས་བྱའོ།། མིག་གི་རྫི་མ་ལ་སོགས་པ་གཡོ་བར་བྱེད་པས་ན་ "གཉིད་བྲོ་བ་" ཞེས་བྱའོ།། "གཉིད་ལོག་པ་དང་གཉིད་ལོག་པའི་ཉིད་" ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དང་དངོས་པོ་བསྟན་པའོ།། "ཞུམ་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཞུམ་པའི་རྣམ་པའོ།། གཉིས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་འཕེལ་བའོ།། "ཞུམ་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ།། གཞན་གཉིས་ནི་རྣམ་པ་དང་དངོས་པོ་བསྟན་པའོ།། "རྨུགས་པ་" (thina) ཞེས་པ་ནི་མར་གྱི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་རྒྱ་མ་བསྐྱེད་པར་མཁྲེགས་པོར་གནས་པའོ།། "རྨུགས་པ་ཉིད་" ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བསྟན་པའོ།། "རྨུགས་པར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མ་བསྐྱེད་པའི་དབང་གིས་རེངས་པར་གྱུར་པའི་དོན་ཏོ།། Sabbasaṅkhāradhātuyāti [Pg.383] nibbānaninnamānaso sabbatebhūmikasaṅkhātadhātuyā. Cittaṃ paṭivāpetvāti cittaṃ nivattāpetvā. Etaṃ santanti etaṃ nibbānaṃ. Kilesasantatāya santaṃ. Atappakaṭṭhena paṇītaṃ. "Sabbasaṅkhāradhātuyā" (འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་ལས་) ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བའི་ཡིད་ཀྱིས་ས་གསུམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་ལས་སོ།། "Cittaṃ paṭivāpetvā" (སེམས་ཕྱིར་བཟློག་ནས་) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཕྱིར་ལྡོག་ཏུ་བཅུག་ནས་སོ།། "Etaṃ santaṃ" (འདི་ནི་ཞི་བའོ།།) ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ།། ཉོན་མོངས་པ་རྒྱུན་ཆད་པའི་ཕྱིར་ཞི་བའོ།། གདུང་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་གྱ་ནོམ་པའོ།། Na paṇḍitā upadhisukhassa hetūti dabbajātikā kāmasukhassa kāraṇā dānāni na denti. Kāmañca te upadhiparikkhayāyāti ekaṃsena te paṇḍitā kāmakkhayāya kāmakkhepanatthaṃ dānāni denti. Apunabbhavāyāti nibbānatthāya. Jhānāni bhāventīti paṭhamajjhānādīni vaḍḍhenti. Punabbhavāyāti punabbhavakāraṇā. Te paṇḍitā nibbānaṃ abhimukhaṃ hutvā dānaṃ dadanti. "Na paṇḍitā upadhisukhassa hetu" (མཁས་པ་རྣམས་ཕུང་པོའི་བདེ་བའི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར་མ་ཡིན་) ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་འདོད་པའི་བདེ་བའི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར་སྦྱིན་པ་མི་གཏོང་བའོ།། "Kāmañca te upadhiparikkhayāya" (འོན་ཀྱང་དེ་དག་ཕུང་པོ་ཡོངས་སུ་ཟད་པའི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་མཁས་པ་དེ་དག་འདོད་པ་ཟད་པར་བྱ་བ་དང་འདོད་པ་སྤང་བའི་ཆེད་དུ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བའོ།། "Apunabbhavāya" (ཡང་སྲིད་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཆེད་དུའོ།། "Jhānāni bhāventi" (བསམ་གཏན་རྣམས་སྒོམ་པར་བྱེད་) ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ།། "Punabbhavāya" (ཡང་སྲིད་ཀྱི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་ནི་ཡང་སྲིད་ཀྱི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར་རོ།། མཁས་པ་དེ་དག་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ནས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བའོ།། 178. Sāhasāti rattassa rāgacaritādibhedā sāhasākāraṇā. Niddeso uttānatthoyeva. ༡༧༨. "Sāhasā" (བཙན་ཐབས་སམ་གློ་བུར་བ་) ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་བཙན་ཐབས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སོ།། བཤད་པ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། 179. Purāṇaṃ nābhinandeyyāti atītaṃ rūpādiṃ nābhinandeyya. Naveti paccuppanne. Hīyamāneti vinassamāne. Ākāsaṃ na sito siyāti taṇhānissito na bhaveyya. Taṇhā hi rūpādīnaṃ ākāsanato ‘‘ākāso’’ti vuccati. ༡༧༩. "Purāṇaṃ nābhinandeyya" (རྙིང་པ་ལ་མངོན་པར་མི་དགའ་བར་བྱའོ་) ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་མངོན་པར་མི་དགའ་བར་བྱའོ།། "Nave" (གསར་པ་ལ་) ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟར་བྱུང་བ་ལའོ།། "Hīyamāne" (འགྲིབ་པ་ལ་) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པ་ལའོ།། "Ākāsaṃ na sito siyā" (ནམ་མཁའ་ལ་གནས་པར་མི་བྱའོ་) ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་ལ་བརྟེན་པར་མི་བྱའོ།། སྲེད་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འཐེན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ "ནམ་མཁའ་" ཞེས་བྱའོ།། Vemāneti abhavamāne. Vigacchamāneti apagacchamāne. "Vemāne" ཞེས་པ་ནི་མེད་པར་གྱུར་པ་ལའོ།། "Vigacchamāne" ཞེས་པ་ནི་འགག་བཞིན་པ་ལའོ།། ‘‘Ākāsatī’’ti ‘‘ākassatī’’ti ca duvidho pāṭho. "Ākāsati" ཞེས་པ་དང་ "ākassati" ཞེས་པ་ནི་ཀློག་ཚུལ་རྣམ་པ་གཉིས་སོ།། 180. Kiṃ kāraṇā ākāsaṃ na sito siyāti ce? Gedhaṃ brūmīti gāthā. Tassattho – ahañhi imaṃ ākāsasaṅkhātaṃ taṇhaṃ rūpādīsu gijjhanato gedhaṃ brūmi ‘‘gedho’’ti vadāmi. Kiñca bhiyyo – avahananaṭṭhena ‘‘ogho’’ti ca ājavanaṭṭhena ‘‘ājava’’nti ca ‘‘idaṃ mayhaṃ, idaṃ mayha’’nti jappakāraṇato ‘‘jappana’’nti ca dummuñcanaṭṭhena ‘‘ārammaṇa’’nti ca kampakaraṇaṭṭhena ‘‘kampana’’nti ca brūmi, esāva lokassa palibodhaṭṭhena duratikkamanīyaṭṭhena ca ‘‘kāmapaṅko duraccayo’’ti. ༡༨༠. ཅིའི་ཕྱིར་ནམ་མཁའ་ལ་གནས་པར་མི་བྱ་ཞེ་ན། "gedhaṃ brūmi" (བརྐམ་ཆགས་སུ་ང་སྨྲའོ་) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། ང་ནི་ནམ་མཁར་བསྟན་པའི་སྲེད་པ་འདི་ཉིད་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྐམ་ཆགས་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ "བརྐམ་ཆགས་" ཞེས་སྨྲ་ཞིང་ "བརྐམ་ཆགས་" ཞེས་བརྗོད་དོ།། གཞན་ཡང་ཅི་ཞེ་ན། འཁྱེར་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ "ཆུ་བོ་" ཞེས་དང་། མགྱོགས་པར་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་ "མགྱོགས་འགྲོ་" ཞེས་དང་། "འདི་ནི་བདག་གིའོ།། འདི་ནི་བདག་གིའོ་" ཞེས་བཟླས་པའི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར་ "བཟླས་བརྗོད་" ཞེས་དང་། གཏོང་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་ "དམིགས་པ་" ཞེས་དང་། གཡོ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ "གཡོ་བ་" ཞེས་སྨྲའོ།། འདི་ཉིད་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བར་ཆད་ཀྱི་དོན་དང་བརྒལ་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་ "འདོད་པའི་འདམ་རྫབ་བརྒལ་དཀའ་བ་" ཞེས་བྱའོ།། Ājavanti āpaṭisandhito javati dhāvatīti ājavaṃ, vaṭṭamūlatāya punabbhave paṭisandhidānataṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Jappananti patthanā, taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Ārammaṇampi vuccati taṇhāti rūpādīsu ārammaṇesu uppannataṇhā muccituṃ asakkuṇeyyaṭṭhena ārammaṇāti kathīyati. Kāmapaṅkoti osīdanaṭṭhena kalalaṃ. Kaddamoti saṅgaṭṭhena kaddamo. Tāpanaṭṭhena kileso[Pg.384]. Niyyāsaṃ viya laggāpanaṭṭhena palipo. Rundhitvā dhāraṇaṭṭhena palirodho. Evametaṃ gedhādipariyāyaṃ ākāsaṃ anissito. "Ājava" (མགྱོགས་འགྲོ་) ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ནས་མགྱོགས་པར་རྒྱུག་པས་ན་མགྱོགས་འགྲོ་སྟེ། འཁོར་བའི་རྩ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཡང་སྲིད་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའི་སྲེད་པ་འདིའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། "Jappana" (བཟླས་བརྗོད་) ཞེས་པ་ནི་སྨོན་པ་སྟེ། སྲེད་པ་འདིའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། སྲེད་པ་ལ་ཡང་ "དམིགས་པ་" ཞེས་བརྗོད་དེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པའི་སྲེད་པ་ནི་ཐར་བར་མི་ནུས་པའི་དོན་གྱིས་ "དམིགས་པ་" ཞེས་བཤད་དོ།། "འདོད་པའི་འདམ་རྫབ་" ཞེས་པ་ནི་བྱིང་བའི་དོན་གྱིས་འདམ་མོ།། "འདམ་ཉིད་" ཅེས་པ་ནི་ཆགས་པའི་དོན་གྱིས་འདམ་མོ།། གདུང་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པའོ།། ཐང་ཆུ་བཞིན་དུ་ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འདམ་རྫབ་བོ།། བཀག་ནས་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་གེགས་སོ།། དེ་ལྟར་བརྐམ་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ནམ་མཁའ་ལ་མི་བརྟེན་པའོ།། 181. Saccā avokkamanti gāthā. Tassattho – pubbe vuttā tividhāpi saccā avokkamaṃ moneyyapattiyā munīti saṅkhaṃ gato nibbānathale tiṭṭhati brāhmaṇo, sa veevarūpo sabbāni āyatanāni nissajjitvā ‘‘santo’’ti vuccati. Niddese vattabbaṃ natthi. ༡༨༡. "Saccā avokkama" (བདེན་པ་ལས་མི་ཉམས་པ་) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། སྔོན་དུ་བཤད་པའི་བདེན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ལས་ཀྱང་མི་ཉམས་པར་ཐུབ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པས་ "ཐུབ་པ་" ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་སོང་ཞིང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ས་ལ་གནས་པའི་བྲམ་ཟེ་དེ། དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་སྐྱེ་མཆེད་ཐམས་ཅད་སྤངས་ནས་ "ཞི་བ་" ཞེས་བྱའོ།། བཤད་པ་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ།། 182. Kiñca bhiyyo – sa ve vidvāti gāthā. Tattha ñatvā dhammanti aniccādinayena saṅkhatadhammaṃ aññāya. Sammā so loke iriyānoti asammāiriyanakarānaṃ kilesānaṃ pahānā sammā so loke iriyamāno. ༡༨༢. གཞན་ཡང་ཅི་ཞེ་ན། "sa ve vidvā" (དེ་ནི་མཁས་པ་ཉིད་དོ་) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "ñatvā dhammaṃ" (ཆོས་ཤེས་ནས་) ཞེས་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྟོགས་ནས་སོ།། "Sammā so loke iriyāno" (དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་ཡང་དག་པར་སྤྱོད་དོ་) ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་སྤྱོད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་ཡང་དག་པར་སྤྱོད་པའོ།། 183. Evaṃ apihento ca – yodha kāmeti gāthā. Tattha saṅganti sattavidhaṃ saṅgaṃ yo accatari. Nājjhetīti na abhijjhāyati. ༡༨༣. དེ་ལྟར་རེ་བ་མེད་པ་ཡང་། "yodha kāme" (གང་འདིར་འདོད་པ་དག་ལ་) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "saṅgaṃ" (ཆགས་པ་) ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་རྣམ་པ་བདུན་ལས་གང་ཞིག་བརྒལ་བའོ།། "Nājjheti" ཞེས་པ་ནི་བརྣབ་སེམས་མི་བྱེད་པའོ།། 184. Tasmā tumhesupi yo evarūpo hotuṃ icchati, taṃ vadāmi – yaṃ pubbeti gāthā. Tattha yaṃ pubbeti atīte saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ kilesajātaṃ atītaṃ kammañca. Pacchā te māhu kiñcananti anāgatepi saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ rāgādikiñcanaṃ mā ahu. Majjhe ce no gahessasīti paccuppannarūpādidhammepi na gahessasi ce. Evaṃ upasanto carissasi. ༡༨༤. དེ་ལྟ་བས་ན་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཀྱང་གང་ཞིག་དེ་ལྟ་བུར་འགྱུར་བར་འདོད་པ་དེ་ལ་ང་སྨྲ་སྟེ། "yaṃ pubbe" (གང་ཞིག་སྔོན་གྱི་) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "yaṃ pubbe" ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་དང་འདས་པའི་ལས་སོ།། "Pacchā te māhu kiñcanaṃ" (ཕྱིས་ཁྱོད་ལ་ཅི་ཡང་མི་འབྱུང་བར་གྱུར་ཅིག་) ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅི་ཡང་མི་འབྱུང་བར་གྱུར་ཅིག་པའོ།། "Majjhe ce no gahessasi" (གལ་ཏེ་དབུས་སུ་འཛིན་པར་མི་བྱེད་ན་) ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟར་གྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་འཛིན་པར་མི་བྱེད་ན་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་ཉེ་བར་ཞི་བས་སྤྱོད་པར་འགྱུར་རོ།། Abījaṃ karohīti maggañāṇena na bījaṃ karohi. Rāgakiñcananti rāgaphandanaṃ. Dosakiñcanādīsupi eseva nayo. "Abījaṃ karohi" (ས་བོན་མེད་པར་གྱིས་ཤིག་) ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ས་བོན་མེད་པར་གྱིས་ཤིག་པའོ།། "Rāgakiñcanaṃ" (འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་) ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་གཡོ་བའོ།། ཞེ་སྡང་གི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། 185. Evaṃ arahattappattiṃ dassetvā idāni arahato thutivasena ito parā gāthāyo abhāsi. Tattha sabbasoti gāthāya mamāyitanti mamattakaraṇaṃ. ‘‘Mama ida’’nti gahitaṃ vā vatthu. Asatā ca na socatīti avijjamānakāraṇā asantakāraṇā na socati. Na jīyatīti jāniṃ nādhigacchati. ༡༨༥. དེ་ལྟར་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་བསྟོད་པའི་དབང་གིས་འདི་ལས་གཞན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "sabbaso" (ཐམས་ཅད་དུ་) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ། "mamāyitaṃ" (བདག་གིར་འཛིན་པ་) ཞེས་པ་ནི་བདག་གིར་བྱེད་པ་སྟེ། "འདི་ནི་བདག་གིའོ་" ཞེས་བཟུང་བའི་དངོས་པོའོ།། "Asatā ca na socati" (མེད་པས་ཀྱང་མི་མྱ་ངན་བྱེད་) ཞེས་པ་ནི་མི་གནས་པའི་རྒྱུ་ལས་སམ་མེད་པའི་རྒྱུ་ལས་མི་མྱ་ངན་བྱེད་པའོ།། "Na jīyati" (མི་ཉམས་པ་) ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པ་ཐོབ་པར་མི་འགྱུར་བའོ།། Ahu [Pg.385] vata meti mayhaṃ ahosi vata. Taṃ vata me natthīti yaṃ atīte ahosi, taṃ mayhaṃ idāni na santi. Siyā vata meti yaṃ mayhaṃ bhavissati, taṃ vatāhaṃ na labhāmīti idāni ahaṃ ekaṃsena na pāpuṇāmi. "Ahu vata me" (ཀྱེ་མ་བདག་ལ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ་) ཞེས་པ་ནི་ཀྱེ་མ་བདག་ལ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ།། "Taṃ vata me natthi" (ཀྱེ་མ་དེ་བདག་ལ་མེད་དོ་) ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་འདས་པ་ན་བྱུང་བ་དེ་ཉིད་ད་ལྟ་བདག་ལ་མེད་དོ།། "Siyā vata me" (ཀྱེ་མ་བདག་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་) ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་བདག་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་ཀྱེ་མ་བདག་གིས་མི་ཐོབ་པོ་ཞེས་པ་སྟེ། ད་ལྟ་བདག་གིས་ངེས་པར་མི་ཐོབ་པའོ།། 186. Kiñca bhiyyo – yassa natthīti gāthā. Tattha kiñcananti kiñci rūpādidhammajātaṃ. ༡༨༦. གཞན་ཡང་ཅི་ཞེ་ན། "yassa natthi" (གང་ལ་མེད་པ་) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "kiñcanaṃ" (ཅི་ཡང་) ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་སྐྱེ་བ་ཅུང་ཟད་དོ།། Abhisaṅkhatanti kammena saṅkharitaṃ. Abhisañcetayitanti cittena rāsikataṃ. Avijjāya tvevāti avijjāya tu eva. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena niravasesanirodhā. "Abhisaṅkhataṃ" (མངོན་པར་འདུ་བྱས་པ་) ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱས་པའོ།། "Abhisañcetayitaṃ" (མངོན་པར་སེམས་པ་) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་ཕུང་པོར་བྱས་པའོ།། "Avijjāya tveva" (མ་རིག་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་) ཞེས་པ་ནི་མ་རིག་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། "Asesavirāganirodhā" (མ་ལུས་པར་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་ཞིང་འགག་པ་ལས་) ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བསྟན་པའི་ལམ་གྱིས་མ་ལུས་པར་འགག་པ་ལས་སོ།། Suññato lokaṃ avekkhassūti avasavattisallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanavasena vāti dvīhākārehi suññato lokaṃ passa. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti sakkāyadiṭṭhiṃ uddharitvā. Evaṃ maccutaro siyāti evaṃ maraṇassa taraṇo bhaveyya. Evaṃ lokaṃ avekkhantanti evaṃ khandhalokaṃ passantaṃ. Maccurājā na passatīti maraṇarājā na oloketi na dakkhati. "Suññato lokaṃ avekkhassu" (འཇིག་རྟེན་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་ལྟོས་ཤིག་) ཞེས་པ་ནི་རང་དབང་མེད་པར་མཚོན་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་འདུ་བྱེད་གསོབ་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཏེ། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་ལྟོས་ཤིག "Attānudiṭṭhiṃ ūhacca" (བདག་ཏུ་ལྟ་བ་བཅོམ་ནས་) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་སྟེའོ།། "Evaṃ maccutaro siyā" (དེ་ལྟར་ན་འཆི་བ་ལས་བརྒལ་བར་འགྱུར་རོ་) ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ན་འཆི་བ་ལས་བརྒལ་བར་འགྱུར་བའོ།། "Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ" (དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ལ་ལྟ་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཕུང་པོའི་འཇིག་རྟེན་ལ་ལྟ་བ་ལའོ།། "Maccurājā na passati" (གཤིན་རྗེས་མི་མཐོང་ངོ་) ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའི་རྒྱལ་པོས་མི་བལྟ་ཞིང་མི་མཐོང་བའོ།། Nāññaṃ patthayate kiñcīti aññaṃ appamattakampi na patthayati na pihayati. Aññatra appaṭisandhiyāti nibbānaṃ ṭhapetvā. ‘‘Aññatrappaṭisandhiyā’’ti ekapadaṃ katvāpi paṭhanti. "Nāññaṃ patthayate kiñci" (གཞན་ཅི་ཡང་མི་འདོད་དོ་) ཞེས་པ་ནི་གཞན་ཆུང་ངུ་ཙམ་ཡང་མི་འདོད་ཅིང་རེ་བ་མི་བྱེད་པའོ།། "Aññatra appaṭisandhiyā" (ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པ་མ་གཏོགས་པ་) ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མ་གཏོགས་པའོ།། "Aññatrappaṭisandhiyā" ཞེས་ཚིག་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་ཀྱང་ཀློག་གོ། 187. Kiñca bhiyyo – aniṭṭhurīti gāthā. Tattha aniṭṭhurīti anissukī. ‘‘Aniṭṭharī’’tipi keci paṭhanti. Sabbadhī samoti sabbattha samo, upekkhakoti adhippāyo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo so ‘‘natthi me’’ti na socati, tamahaṃ avikampinaṃ puggalaṃ puṭṭho samāno aniṭṭhurī ananugiddho, anejo sabbadhī samoti imaṃ tasmiṃ puggale catubbidhaṃ ānisaṃsaṃ brūmīti. ༡༨༧. གཞན་ཡང་ཅི་ཞེ་ན། "aniṭṭhurī" (མི་རྩུབ་པ་) ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "aniṭṭhurī" ཞེས་པ་ནི་ཕྲག་དོག་མེད་པའོ།། "Aniṭṭharī" ཞེང་ཀྱང་ཁ་ཅིག་ཀློག་གོ། "Sabbadhī samo" (ཐམས་ཅད་དུ་མཉམ་པ་) ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་མཉམ་པ་སྟེ། བཏང་སྙོམས་པ་ཞེས་པའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཅི་ཞིག་བཤད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། གང་ཞིག་ "བདག་ལ་མེད་དོ་" ཞེས་མི་མྱ་ངན་བྱེད་པ་དེ། མི་གཡོ་བའི་གང་ཟག་དེ་ལ་དྲིས་པ་ན། མི་རྩུབ་པ་དང་། མི་ཆགས་པ་དང་། མི་གཡོ་བ་དང་། ཐམས་ཅད་དུ་མཉམ་པ་སྟེ། གང་ཟག་དེ་ལ་ཕན་ཡོན་རྣམ་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ང་སྨྲའོ་ཞེས་པའོ།། Niṭṭhuriyoti issukī. Niṭṭhurabhāvo niṭṭhuriyaṃ, taṃ nissāya ettakampi natthīti kheḷapātanti attho. Niṭṭhuriyakammanti niṭṭhuriyakaraṇaṃ. Gahaṭṭho vā hi gahaṭṭhaṃ bhikkhu vā bhikkhuṃ nissāya vasanto appamattakeneva kujjhitvā taṃ nissāya ettakampi natthīti kheḷaṃ pātetvā pādena maddanto viya niṭṭhuriyaṃ nāma karoti. Tassa taṃ kammaṃ ‘‘niṭṭhuriyakamma’’nti vuccati. Issāti sabhāvaniddeso[Pg.386]. Tato parā dve ākārabhāvaniddesā. Itarattayaṃ pariyāyavacanaṃ. Lakkhaṇādito panesā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā issā; tattha ca anabhiratirasā; tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā; parasampattipadaṭṭhānā. གཤིས་ངན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕྲག་དོག་ཅན་ནོ། གཤིས་ངན་པའི་རང་བཞིན་ནི་གཤིས་ངན་ཉིད་དེ། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འདི་ཙམ་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་མཆིལ་མ་འདོར་བ་ལྟ་བུ་ནི་དོན་ཏོ། གཤིས་ངན་གྱི་ལས་ཞེས་པ་ནི་གཤིས་ངན་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། ཁྱིམ་པ་ཁྱིམ་པ་ལ་བརྟེན་ནམ། ཡང་ན་དགེ་སློང་དགེ་སློང་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པ་ན། ཆུང་ངུ་ཞིག་ལ་ཁྲོས་ཏེ། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འདི་ཙམ་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་མཆིལ་མ་བོར་ནས་རྐང་པས་རྫི་བ་བཞིན་དུ་གཤིས་ངན་པ་བྱེད་དོ། དེའི་ལས་དེ་ལ་“གཤིས་ངན་གྱི་ལས་”ཞེས་བྱའོ། ཕྲག་དོག་ཅེས་པ་ནི་རང་བཞིན་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། དེའི་འོག་གི་གཉིས་ནི་རྣམ་པའི་གནས་སྐབས་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། གཞན་གསུམ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི། ཕྲག་དོག་འདི་ནི་གཞན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་མི་བཟོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། དེ་ལ་མི་དགའ་བའི་བྱེད་ལས་ཅན་ནོ། དེ་ལས་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། གཞན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ནོ། Lābhepi na iñjatīti paccayalābhe na calati. Alābhepīti paccayānaṃ alābhepi. རྙེད་པ་ལ་ཡང་མི་གཡོ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་རྙེད་པ་ན་མི་འགུལ་བའོ། མ་རྙེད་པ་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་རྣམས་མ་རྙེད་པ་ལ་ཡང་ངོ། 188. Kiñca bhiyyo – anejassāti gāthā. Tattha nisaṅkhatīti puññābhisaṅkhārādīsu yo koci saṅkhāro. So hi yasmā nisaṅkhariyati, nisaṅkharoti vā, tasmā ‘‘nisaṅkhatī’’ti vuccati. Viyārambhāti vividhā puññābhisaṅkhārādikā ārambhā. Khemaṃ passati sabbadhīti sabbattha abhayameva passati. ༡༨༨. གཞན་ཡང་གཡོ་བ་མེད་པ་ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། དེ་ལ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་འདུ་བྱེད་གང་ཡང་རུང་བའོ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའམ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་“མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ་”ཞེས་བྱའོ། རྣམ་པར་རྩོམ་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་རྩོམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའོ། ཐམས་ཅད་དུ་བདེ་འཇགས་སུ་མཐོང་བ་ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཉིད་མཐོང་བའོ། Ārambhāti kammānaṃ paṭhamārambhā. Viyārambhāti uparūpari vividhaārambhanavasena vīriyārambhā. Tīsu bhavesu paṭisandhijanakakammānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tasmā viyārambhā ārato. རྩོམ་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ལས་རྣམས་ཀྱི་ཐོག་མའི་རྩོམ་པའོ། རྣམ་པར་རྩོམ་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་དམིགས་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའོ། འདི་ནི་སྲིད་པ་གསུམ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་རྩོམ་པ་ལས་ལོག་པའོ། 189. Evaṃ passanto na samesūti gāthā. Tattha na vadateti ‘‘sadisohamasmī’’tiādinā mānavasena samesupi attānaṃ na vadati omesupi ussesupi. Nādeti na nirassatīti rūpādīsu kañci dhammaṃ na gaṇhāti na nissajjati. Sesaṃ sabbattha tattha tattha vuttanayattā pākaṭameva. Evaṃ arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesīti. ༡༨༩. དེ་ལྟར་མཐོང་བས་མཚུངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་མ་ཡིན་ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། དེ་ལ་མི་སྨྲའོ་ཞེས་པ་ནི་“ང་ནི་མཚུངས་པའོ་”ལ་སོགས་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་དབང་གིས་མཚུངས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་རང་ཉིད་མི་སྨྲ་ཞིང་། དམན་པ་རྣམས་དང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་མི་སྨྲའོ། མི་ལེན་ཞིང་མི་འདོར་བ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གང་ཡང་མི་འཛིན་ཞིང་མི་གཏོང་བའོ། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་དེ་དང་དེར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་གསལ་བ་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་བསྡུས་སོ། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Attadaṇḍasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. ཆད་པ་བཟུང་བའི་མདོའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 16. Sāriputtasuttaniddesavaṇṇanā ༡༦. ཤཱ་རིའི་བུའི་མདོའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 190. Soḷasame na me diṭṭhoti sāriputtasuttaniddeso. Tattha ito pubbeti ito saṅkassanagare otaraṇato pubbe. Vagguvadoti sundaravado. Tusitā gaṇimāgatoti tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ āgatattā tusitā āgato. Gaṇācariyattā gaṇī[Pg.387]. Santuṭṭhaṭṭhena vā tusitasaṅkhātā devalokā gaṇiṃ āgato, tusitānaṃ vā arahantānaṃ gaṇiṃ āgatoti. ༡༩༠. བཅུ་དྲུག་པ་“བདག་གིས་མ་མཐོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཤཱ་རིའི་བུའི་མདོའི་བསྟན་བཅོས་སོ། དེ་ལ་འདི་ལས་སྔོན་ཞེས་པ་ནི་འདི་ཉིད་དུ་སངྐསྶ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བབས་པ་ལས་སྔོན་ནོ། སྙན་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་སྨྲ་བའོ། དགའ་ལྡན་ནས་ཚོགས་སུ་བྱོན་པ་ཞེས་པ་ནི་དགའ་ལྡན་གྱི་རིས་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་མ་ཡི་མངལ་དུ་བྱོན་པས་དགའ་ལྡན་ནས་བྱོན་པའོ། ཚོགས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ཉིད་ཡིན་པས་ཚོགས་ཅན་ནོ། ཡང་ན་ཆོག་ཤེས་པའི་དོན་གྱིས་དགའ་ལྡན་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷ་ཡུལ་ནས་ཚོགས་སུ་བྱོན་པའམ། ཡང་ན་དགའ་ལྡན་གྱི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་བྱོན་པ་ཞེས་བྱའོ། Iminā cakkhunāti iminā attabhāvapariyāpannena pakatimaṃsacakkhunā. Iminā attabhāvenāti iminā pacchimena attabhāvena. Tāvatiṃsabhavaneti tāvatiṃsadevaloke. Pāricchattakamūleti koviḷārarukkhassa heṭṭhā. Paṇḍukambalasilāyanti rattakambalasadisapāsāṇapiṭṭhe. Vassaṃ vuṭṭhoti vuṭṭhavasso. Devagaṇaparivutoti devasaṅghena parivārito. Otiṇṇoti avatiṇṇo. Imaṃ dassanaṃ pubbeti aññatra imamhā dassanā pubbe. Na diṭṭhoti aññadā na diṭṭhapubbo. མིག་འདིས་ཞེས་པ་ནི་ལུས་འདིར་གཏོགས་པའི་ཕལ་པའི་ཤའི་མིག་འདིས་སོ། ལུས་འདིས་ཞེས་པ་ནི་ཐ་མའི་ལུས་འདིས་སོ། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་ཞེས་པ་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷ་ཡུལ་དུའོ། ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་དྲུང་དུ་ཞེས་པ་ནི་ཀོ་བི་ལཱ་རའི་ཤིང་གི་འོག་ཏུའོ། རྡོ་ལེབ་སྐྱ་ཀན་ལ་ཞེས་པ་ནི་ལ་ཆ་དམར་པོའི་ཟོན་པ་ལྟ་བུའི་རྡོ་ལེབ་ཀྱི་སྟེང་དུའོ། དབྱར་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་དབྱར་གནས་ཟིན་པའོ། ལྷའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་བ་ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་ཚོགས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བའོ། བབས་པ་ཞེས་པ་ནི་མར་བབས་པའོ། མཐོང་བ་འདི་ལས་སྔོན་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་འདི་ལས་གཞན་པའི་སྔོན་ནོ། མ་མཐོང་བ་ཞེས་པ་ནི་དུས་གཞན་དུ་སྔོན་ཆད་མ་མཐོང་བའོ། Khattiyassa vāti khattiyassa vadantassa na suto. Brāhmaṇādīsupi eseva nayo. རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་ཡང་ན་ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱིས་སྨྲ་བ་ལས་མ་ཐོས་པའོ། བྲམ་ཟེ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། Madhuravadotiādīsu byañjanasampannaṃ madhuraṃ vadatīti madhuravado. Pemajanakaṃ pemārahaṃ vadatīti pemanīyavado. Hadayaṅgamacitte ṭhapanayogyaṃ vadatīti hadayaṅgamavado. Karavīkasakuṇasaddo viya madhuraghoso assāti karavīkarutamañjughoso. Vissaṭṭho cāti apalibuddho tattha tattha apakkhalano. Viññeyyo cāti suvijāneyyo ca. Mañju cāti madhuro ca. Savanīyo cāti kaṇṇasukho ca. Bindu cāti ghano ca. Avisārī cāti na patthaṭo ca. Gambhīro cāti na uttāno ca. Ninnādi cāti ghosavanto ca. Assāti assa satthuno. Bahiddhā parisāyāti parisato bahi. Na niccharatīti na nikkhamati. Kiṃkāraṇā? Evarūpo madhurasaddo nikkāraṇā mā vinassatūti. Brahmassaroti aññe chinnassarāpi bhinnassarāpi kākassarāpi honti, ayaṃ pana mahābrahmuno sarasadisena sarena samannāgato. Mahābrahmuno hi pittasemhehi apalibuddhattā saro visuddho hoti, bhagavatāpi katakammaṃ vatthuṃ sodheti, vatthuno suddhattā nābhito paṭṭhāya samuṭṭhahanto saro visuddho aṭṭhaṅgasamannāgatāva samuṭṭhāti. Karavīko viya bhaṇatīti karavīkabhāṇī, mattakaravīkarutamañjughosoti attho. སྙན་པར་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཡི་གེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་སྙན་པར་སྨྲ་བས་ན་སྙན་པར་སྨྲ་བའོ། བྱམས་པ་སྐྱེད་བྱེད་ཅིང་བྱམས་པར་འོས་པ་སྨྲ་བས་ན་བྱམས་པར་སྨྲ་བའོ། ཡིད་ལ་འབབ་ཅིང་སེམས་ལ་གཞག་པར་འོས་པ་སྨྲ་བས་ན་ཡིད་ལ་འབབ་པར་སྨྲ་བའོ། ཀ་ལ་པིང་ཀའི་བྱ་སྐད་བཞིན་དུ་སྙན་པའི་སྒྲ་དང་ལྡན་པས་ན་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་དབྱངས་ལྟར་སྙན་པའོ། གསལ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཐོགས་པ་མེད་ཅིང་དེ་དང་དེར་འཁྲུལ་པ་མེད་པའོ། རྣམ་པར་རིག་པར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞེས་པ་ནི་སྙན་པ་ཉིད་དོ། མཉན་པར་འོས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྣ་བར་བདེ་བ་ཉིད་དོ། ཟླུམ་པ་ཞེས་པ་ནི་འཐུག་པོའོ། འཐོར་བ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཁྱབ་ཆེ་བར་མ་འཐོར་བའོ། ཟབ་མོ་ཞེས་པ་ནི་གཏིང་མི་ཟབ་པ་མ་ཡིན་པའོ། སྒྲ་བརྙན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ། ཁོང་གི་ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་དེའི་འོ། འཁོར་གྱི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུའོ། ཕྱིར་མི་འཐོན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འགྲོ་བའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདི་ལྟ་བུའི་སྒྲ་སྙན་པོ་འདི་རྒྱུ་མེད་པར་མ་ཉམས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། ཚངས་པའི་དབྱངས་ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་སྒྲ་དང་མཚུངས་པའི་གསུང་དང་ལྡན་པའོ། ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་མཁྲིས་པ་དང་བད་ཀན་གྱིས་མ་བསྒྲིབས་པས་གསུང་ནི་དག་པ་ཡིན་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་བྱས་པའི་ལས་ཀྱིས་གཞི་དག་པར་བྱས་ཤིང་། གཞི་དག་པའི་ཕྱིར་ལྟེ་བ་ནས་བརྩམས་ཏེ་བྱུང་བའི་གསུང་ནི་དག་པ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་འབྱུང་ངོ། ཀ་ལ་པིང་ཀ་བཞིན་དུ་གསུང་བས་ན་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་དབྱངས་ཅན་ཏེ། མྱོས་པའི་ཀ་ལ་པིང་ཀའི་སྒྲ་དབྱངས་ལྟར་སྙན་པའི་དོན་ཏོ། Tāretīti akhemantaṭṭhānaṃ atikkāmeti. Uttāretīti khemantabhūmiṃ upanento tāreti. Nittāretīti akhemantaṭṭhānato nikkhāmento tāreti[Pg.388]. Patāretīti pariggahetvā tāreti, hatthena pariggahetvā viya tāretīti attho. Sabbampetaṃ tāraṇuttāraṇādikhemantaṭṭhāne ṭhapanamevāti āha – ‘‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’’ti. Satteti veneyyasatte. Mahāgahanatāya mahānatthatāya dunnittariyatāya ca jātiyeva kantāro jātikantāro, taṃ jātikantāraṃ. སྒྲོལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་བདེ་འཇགས་མ་ཡིན་པའི་གནས་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པར་བྱེད་པའོ། བརྒལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་བདེ་འཇགས་ཀྱི་ས་ལ་ཉེ་བར་བཀོད་དེ་སྒྲོལ་བའོ། ངེས་པར་སྒྲོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་བདེ་འཇགས་མ་ཡིན་པའི་གནས་ནས་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ་སྒྲོལ་བའོ། ཡོངས་སུ་སྒྲོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་སྒྲོལ་བ་སྟེ། ལག་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྒྲོལ་བ་ལྟ་བུའི་དོན་ཏོ། འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྒྲོལ་བ་དང་བརྒལ་བ་ལ་སོགས་པ་བདེ་འཇགས་ཀྱི་གནས་སུ་འགོད་པ་ཉིད་ཡིན་པས་ན། “བདེ་འཇགས་ཀྱི་ས་ལ་ཕྱིན་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། ཤིན་ཏུ་འཐུག་པ་ཉིད་དང་། གནོད་པ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། བརྒལ་བར་དཀའ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་ཉིད་ནི་འབྲོག་དགོན་པ་སྟེ་སྐྱེ་བའི་འབྲོག་གོ། སྐྱེ་བའི་འབྲོག་དེ་ལའོ། Gaṇassa sussūsatīti gaṇo assa vacanaṃ sussūsati suṇāti upalakkheti. Sotaṃ odahatīti sotukāmatāya sotaṃ avadahati patiṭṭhāpeti. Aññā cittaṃ upaṭṭhapetīti ñātukāmaṃ cittaṃ paṇidahati. Gaṇaṃ akusalā vuṭṭhāpetvāti janasamūhaṃ akosallasambhūtā akusalā uṭṭhāpetvā. Kusale patiṭṭhāpetīti kosallasambhūte kusale ṭhapeti. Saṅghīti rāsivasena saṅgho assa atthīti saṅghī. Parisavasena gaṇo assa atthīti gaṇī. Gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo. ཚོགས་ཀྱིས་ཉན་པར་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ཀྱིས་ཁོང་གི་ཚིག་ཉན་པར་འདོད་ཅིང་ཐོས་པ་དང་ཉེ་བར་རྟོག་པའོ། རྣ་བ་གཏོད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉན་པར་འདོད་པས་རྣ་བ་གཏོད་ཅིང་འཇོག་པའོ། ཤེས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཉེ་བར་འཇོག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་འདོད་པའི་སེམས་གཏོད་པའོ། ཚོགས་མི་དགེ་བ་ལས་བསླངས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་མི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་མི་དགེ་བ་ལས་བསླངས་ཏེའོ། དགེ་བ་ལ་འགོད་པ་ཞེས་པ་ནི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དགེ་བ་ལ་འཇོག་པའོ། དགེ་འདུན་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ཚུལ་གྱིས་དགེ་འདུན་ཡོད་པས་ན་དགེ་འདུན་ཅན་ནོ། འཁོར་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ཚོགས་ཡོད་པས་ན་ཚོགས་ཅན་ནོ། ཚོགས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ནི་ཚོགས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ནོ། 191. Dutiyagāthāya sadevakassa lokassa, yathā dissatīti sadevakassa lokassa viya manussānampi dissati. Yathā vā dissatīti tacchato aviparītato dissati. Cakkhumāti uttamacakkhumā. Ekoti pabbajjāsaṅkhātādīhi eko. Ratinti nekkhammaratiādiṃ. ༡༩༡. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་སྣང་བ་ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལ་བཞིན་དུ་མི་རྣམས་ལ་ཡང་སྣང་བའོ། ཡང་ན་ཇི་ལྟར་སྣང་བ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་དུ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་སྣང་བའོ། སྤྱན་ལྡན་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་སྤྱན་དང་ལྡན་པའོ། གཅིག་པུ་ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གཅིག་པུའོ། དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའོ། Patirūpakoti suvaṇṇapatirūpako kuṇḍalo. Mattikākuṇḍalovāti mattikāya katakuṇḍalo viya. Lohaḍḍhamāsova suvaṇṇachannoti suvaṇṇena paṭicchanno lohamāsako viya. Parivārachannāti parivārena chāditā. Anto asuddhāti abbhantarato rāgādīhi aparisuddhā. Bahi sobhamānāti cīvarādīhi bāhirato sundarā. མཐུན་པ་ཞེས་པ་ནི་གསེར་དང་མཐུན་པའི་རྣ་རྒྱན་ནོ། རྫ་མའི་རྣ་རྒྱན་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་འདམ་པས་བྱས་པའི་རྣ་རྒྱན་བཞིན་ནོ། གསེར་གྱིས་གཡོགས་པའི་ལྕགས་ཀྱི་མ་ཤ་ཕྱེད་པ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱིས་བཀབ་པའི་ལྕགས་ཀྱི་མ་ཤ་ཀ་བཞིན་ནོ། འཁོར་གྱིས་གཡོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་གྱིས་བཀབ་པའོ། ནང་མ་དག་པ་ཞེས་པ་ནི་ནང་ནས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པས་མ་དག་པའོ། ཕྱི་རོལ་མཛེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པས་ཕྱི་རོལ་ནས་མཛེས་པའོ། Akappitairiyāpathā cāti asajjitairiyāpathā. Paṇidhisampannāti paripuṇṇapatthanā. སྤྱོད་ལམ་མ་བཅོས་པ་ཞེས་པ་ནི་མ་བཅོས་པའི་སྤྱོད་ལམ་མོ། སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། Visuddhasaddoti parisuddhakittisaddo, yathābhūtathutighosoti attho. Gatakittisaddasilokoti kittisaddañca silokañca gahetvā caraṇasīlo. Kattha visuddhasaddoti ce? ‘‘Nāgabhavane ca supaṇṇabhavane cā’’tiādinā [Pg.389] nayena vitthāretvā vuttaṭṭhāne. Tato ca bhiyyoti tato vuttappakārato ca veneyyavasena atirekataropi dissati. སྒྲ་དག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པའི་གྲགས་པའི་སྒྲ་སྟེ། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྟོད་པའི་སྒྲ་དབྱངས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གྲགས་པ་དང་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྒྲ་སོང་བ་ཞེས་པ་ནི་གྲགས་པའི་སྒྲ་དང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཟུང་ནས་རྒྱུ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། གང་དུ་སྒྲ་དག་པ་ཞེ་ན། “ཀླུའི་གནས་དང་མཁའ་ལྡིང་གི་གནས་སུ་ཡང་”ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་གནས་སུའོ། དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་བཤད་པའི་རྣམ་པ་དེ་ལས་ཀྱང་གདུལ་བྱའི་དབང་གིས་ལྷག་པར་ཡང་སྣང་བའོ། Sabbaṃ rāgatamanti sakalaṃ rāgandhakāraṃ. Dosatamādīsupi eseva nayo. Andhakaraṇanti paññālokanivāraṇakaraṇaṃ. Acakkhukaraṇanti paññācakkhuno akaraṇaṃ. Aññāṇakaraṇanti ñāṇena ajānanakaraṇaṃ. Paññānirodhikanti paññānayananāsakaṃ. Vighātapakkhikanti pīḷākoṭṭhāsikaṃ. Anibbānasaṃvattanikanti apaccayaamatanibbānatthāya na saṃvattanikaṃ. འདོད་ཆགས་ཀྱི་མུན་པ་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མུན་པ་མཐའ་དག་གོ། ཞེ་སྡང་གི་མུན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ལོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའོ། མིག་མེད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་མི་སྐྱེད་པའོ། མི་ཤེས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མི་ཤེས་པར་བྱེད་པའོ། ཤེས་རབ་འགོག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ། ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་གནོད་པའི་ཆ་ཤས་ཅན་ནོ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་མི་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་མེད་པ་འཆི་བ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དོན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། Sabbaṃ taṃ tena bodhiñāṇena bujjhīti taṃ sakalaṃ tena catumaggañāṇavasena bujjhi. Paṭhamamaggavasena jāni anubujjhi. Dutiyamaggavasena puna aññāsi paṭivijjhi. Tatiyamaggavasena paṭivedhaṃ pāpuṇi sambujjhi. Catutthamaggavasena nissesapaṭivedhena sammābujjhi. Adhigacchi phassesi sacchākāsīti etaṃ tayaṃ phalavasena yojetabbaṃ. Paṭhamadutiyavasena paṭilabhi. Tatiyavasena ñāṇaphassena phusi. Catutthavasena paccakkhaṃ akāsi. Atha vā ekekaphalassa tayopi labbhanti eva. དེ་ཐམས་ཅད་ཁོང་གིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་དེས་རྟོགས་སོ་ཞེས་པ་ནི་དེ་མཐའ་དག་ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་རྟོགས་པའོ། ལམ་དང་པོའི་དབང་གིས་ཤེས་ཤིང་རྗེས་སུ་རྟོགས་སོ། ལམ་གཉིས་པའི་དབང་གིས་ཡང་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་པར་བྱས་སོ། ལམ་གསུམ་པའི་དབང་གིས་རྟོགས་པ་ལ་ཕྱིན་ཅིང་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། ལམ་བཞི་པའི་དབང་གིས་མ་ལུས་པར་རྟོགས་པས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། ཐོབ་པ་དང་། རེག་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་ཞེས་པ་འདི་གསུམ་ནི་འབྲས་བུའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། དང་པོ་དང་གཉིས་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའོ། གསུམ་པའི་དབང་གིས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རེག་པས་རེག་པའོ། བཞི་པའི་དབང་གིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའོ། ཡང་ན་འབྲས་བུ་རེ་རེ་ལ་ཡང་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། Nekkhammaratinti pabbajjādīni nissāya uppannaratiṃ. Vivekaratinti kāyavivekādimhi uppannaratiṃ. Upasamaratinti kilesavūpasame ratiṃ. Sambodhiratinti maggaṃ paccavekkhantassa uppannaratiṃ. ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བའོ། དབེན་པའི་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་དབེན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་དགའ་བའོ། ཉེ་བར་ཞི་བའི་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་དགའ་བའོ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལམ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་དགའ་བའོ། 192. Tatiyagāthāya bahūnamidha baddhānanti idha bahūnaṃ khattiyādīnaṃ sissānaṃ. Sissā hi ācariyapaṭibaddhavuttittā ‘‘baddhā’’ti vuccanti. Atthi pañhena āgamanti atthiko pañhena āgatomhi, atthikānaṃ vā pañhena āgamanaṃ, pañhena atthi āgamanaṃ vāti. ༡༩༢. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ལ། འདིར་མང་པོ་བཅིངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་འདིར་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་སློབ་མ་མང་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ། སློབ་མ་རྣམས་ནི་སློབ་དཔོན་ལ་རག་ལས་པའི་འཚོ་བ་ཅན་ཉིད་ཡིན་པས་“བཅིངས་པ་”ཞེས་བྱའོ། དྲི་བས་འོངས་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་བདག་ནི་དགོས་པ་དང་བཅས་ཏེ་དྲི་བས་འོངས་སོ་ཞེས་པའམ། ཡང་ན་དགོས་པ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དྲི་བས་འོངས་པའམ། ཡང་ན་དྲི་བའི་སྒོ་ནས་འོངས་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་པའོ། Buddhoti padassa abhāvepi taṃ buddhanti pade yo so buddho, taṃ niddisitukāmena ‘‘buddho’’ti vuttaṃ. Sayambhūti upadesaṃ vinā sayameva bhūto. Anācariyakoti sayambhūpadassa atthavivaraṇaṃ. Yo hi ācariyaṃ vinā saccāni paṭivijjhati, so sayambhū nāma hotīti. Pubbe ananussutesūtiādi anācariyakabhāvassa atthappakāsanaṃ. Ananussutesūti ācariyato ananussutesu. Sāmanti sayameva. Abhisambujjhīti bhusaṃ sammā paṭivijjhi. Tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇīti tesu ca saccesu sabbaññubhāvaṃ pāpuṇi. Yathā saccāni paṭivijjhantā sabbaññuno honti[Pg.390], tathā saccānaṃ paṭividdhattā evaṃ vuttaṃ. ‘‘Sabbaññutaṃ patto’’tipi pāṭho. Balesu ca vasībhāvanti dasasu ca tathāgatabalesu issarabhāvaṃ pāpuṇi. Yo so evaṃ bhūto, so buddhoti vuttaṃ hoti. Tattha sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitakhandhasantānaṃ upādāya paṇṇattiko, sabbaññutapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhimupādāya paṇṇattiko sattaviseso buddho. Ettāvatā atthato buddhavibhāvanā katā hoti. སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲ་མེད་པར་ཡང་། གང་ཞིག་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་བསྟན་པར་འདོད་པས། 'སངས་རྒྱས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །རང་བྱུང་ཞེས་པ་ནི་གདམས་ངག་མེད་པར་རང་ཉིད་ལས་བྱུང་བའོ། །སློབ་དཔོན་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་བྱུང་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་འགྲེལ་བའོ། །གང་ཕྱིར་སློབ་དཔོན་མེད་པར་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པ་དེ་ནི་རང་བྱུང་ཞེས་བྱའོ། །'སྔོན་མ་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་' ཞེས་པ་སོགས་ནི་སློབ་དཔོན་མེད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །མ་ཐོས་པ་ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་ལས་མ་ཐོས་པའོ། །བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པའོ། །'དེ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་' ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་དེ་དག་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཉིད་ཐོབ་པའོ། །ཇི་ལྟར་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་འགྱུར་བ་ལྟར། བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །'ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་' ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད། །'སྟོབས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུ་ལ་དབང་ཕྱུག་གི་དངོས་པོ་ཐོབ་པའོ། །གང་ཞིག་དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེ་ནི་སངས་རྒྱས་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། དེ་ལ་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་བླ་ན་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཐོབ་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུད་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པ་འམ། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་ཁྱད་པར་ཅན་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། ། Idāni byañjanato vibhāvento ‘‘buddhoti kenaṭṭhena buddho’’tiādimāha. Tattha yathā loke avagantā ‘‘avagato’’ti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho. Yathā paṇṇasosā vātā ‘‘paṇṇasusā’’ti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho. Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammānaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhanīyato sayameva buddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Visavitāya buddhoti nānāguṇavikasanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti vuttaṃ hoti. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhotiādīhi chahi pariyāyehi cittasaṅkocakaradhammappahānena niddāya vibuddho puriso viya sabbakilesaniddāya vibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekattā saṅkhātenāti vacanassa koṭṭhāsenāti attho. Taṇhālepadiṭṭhilepābhāvena nirupalepasaṅkhātena savāsanānaṃ sabbakilesānaṃ pahīnattā ekantavacanena visesetvā vuttaṃ. Ekantanikkilesoti rāgadosamohāvasesehi sabbakilesehi nikkileso. ད་ནི་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱེད་པ་ན། 'སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གིས་སངས་རྒྱས་ཡིན་ནམ་' ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ན་རྟོགས་པ་པོ་ལ་ 'རྟོགས་པ་' ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་སོ། །ཇི་ལྟར་ལོ་མ་སྐེམ་པར་བྱེད་པའི་རླུང་ལ་ 'ལོ་མ་སྐེམ་བྱེད་' ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། སྐྱེ་བོ་རྣམས་སད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་སོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་ནུས་པའི་བློ་དང་ལྡན་པས་སངས་རྒྱས་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། ཐམས་ཅད་གཟིགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་ཐམས་ཅད་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། གཞན་གྱིས་བཀྲི་བར་མི་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། རྒྱས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི། ཡོན་ཏན་སྣ་ཚོགས་རྒྱས་པས་པདྨ་ཁ་བྱེ་བ་ལྟར་རྒྱས་པའི་དོན་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། ཟག་པ་ཟད་པར་བགྲང་བས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་སོགས་རྣམ་གྲངས་དྲུག་གིས། སེམས་བསྐུམ་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་སྤངས་པས་གཉིད་ལས་སད་པའི་སྐྱེས་བུ་བཞིན། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཉིད་ལས་སད་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། གྲངས་དང་བགྲང་བ་ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གཅིག་པ་ཡིན་ལ། བགྲང་བས་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྲེད་པའི་བྱུག་པ་དང་ལྟ་བའི་བྱུག་པ་མེད་པས་གོས་པ་མེད་པར་བགྲང་བ་ཉིད་ཀྱིས། བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ངེས་པའི་ཚིག་གིས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ་གསུངས་སོ། །གཏན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག་གི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའོ། ། Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ dhātūnaṃ bujjhanatthattā bujjhanatthāpi dhātuyo gamanatthā honteva, tasmā ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggo cettha – བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་དུ་གཤེགས་པས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་གྱི་བྱིངས་རྣམས་རྟོགས་པའི་དོན་ཅན་ཡིན་ལ། རྟོགས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་བྱིངས་རྣམས་ཀྱང་འགྲོ་བའི་དོན་ཅན་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་དུ་གཤེགས་པས་སངས་རྒྱས་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། འདིར་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་ནི་— ‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ; Nāvā uttarasetū ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101) – “ལམ་དང་ཤུལ་དང་བགྲོད་པ་དང་། །འཇུག་ངོགས་ལམ་སྲང་བགྲོད་བྱེད་དང་། །གྲུ་དང་བརྒལ་བའི་ཟམ་པ་དང་། །གཟིངས་དང་གླེགས་བུ་སྐས་འཛེག་གོ །” Maggassa [Pg.391] bahūsu nāmesu ayananāmena vuttamagganāmena vutto. Tasmā ekamaggabhūto maggo, na dvedhāpathabhūtoti attho. Atha vā ekena ayitabbo maggoti ekāyanamaggo. Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya pavivittena. Ayitabboti paṭipajjitabbo, ayanti vā etenāti ayano, saṃsārato nibbānaṃ gacchantīti attho. Ekesaṃ ayanoti ekāyano. Ekesanti seṭṭhānaṃ. Sabbasattaseṭṭhā ca sammāsambuddhā, tasmā ekesaṃ maggabhūto sammāsambuddhānaṃ ayanabhūto maggoti vuttaṃ hoti. Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṃ ayano maggoti ekāyanamaggo. Ekasmiṃyeva buddhasāsane pavattamāno maggo, na aññatthāti vuttaṃ hoti. Api ca ekaṃ ayatīti ekāyano. Pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayappavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva gacchatīti vuttaṃ hoti, tasmā ekāyanamaggoti ekanibbānagamanamaggoti attho. ལམ་གྱི་མིང་མང་པོའི་ནང་ནས་བགྲོད་པ་ཞེས་པའི་མིང་གིས་གསུངས་པའི་ལམ་གྱི་མིང་གིས་བསྟན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ལམ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ལམ་ཡིན་གྱི། ལམ་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གཅིག་པུས་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ལམ་ཡིན་པས་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་མོ། །གཅིག་པུས་ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་སྤངས་ཏེ་དབེན་པར་གནས་པས་སོ། །བགྲོད་པར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཉམས་སུ་བླང་བར་བྱ་བའོ། །ཡང་ན། འདིས་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་བགྲོད་པ་སྟེ། འཁོར་བ་ལས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །མཆོག་རྣམས་ཀྱི་བགྲོད་པ་ཡིན་པས་བགྲོད་པ་གཅིག་པའོ། །མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་གཙོ་བོ་རྣམས་ཀྱིའོ། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བགྲོད་པར་གྱུར་པའི་ལམ་མོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། ཡང་ན། བགྲོད་པས་བགྲོད་པ་སྟེ། འགྲོ་ཞིང་འཇུག་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གཅིག་པུ་ལ་འཇུག་པའི་ལམ་ཡིན་པས་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་མོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་གཅིག་པུ་ལ་འཇུག་པའི་ལམ་ཡིན་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། གཞན་ཡང་། གཅིག་པུ་ལ་བགྲོད་པས་བགྲོད་པ་གཅིག་པའོ། །སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་སྒོམ་པའི་ཚུལ་སྒོ་སྣ་ཚོགས་སུ་བསྟན་ཀྱང་། ཕྱི་མའི་ཆ་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གཅིག་པུ་ཉིད་དུ་འགྲོ་བར་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གཅིག་པུར་བགྲོད་པའི་ལམ་མོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti na parehi buddhattā buddho, kintu sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhattā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti pariyāyavacanametaṃ. Tattha yathā ‘‘nīlarattaguṇayogā nīlo paṭo, ratto paṭo’’ti vuccati, evaṃ buddhaguṇayogā ‘‘buddho’’ti ñāpetuṃ vuttaṃ. གཅིག་པུས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་སངས་རྒྱས་པར་བྱས་པས་སངས་རྒྱས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་རང་ཉིད་ཀྱིས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། མ་རིག་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དང་རིག་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི། རིག་པ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། བྱང་ཆུབ་ཅེས་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ 'སྔོན་པོ་དང་དམར་པོའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པས་རས་སྔོན་པོ་དང་རས་དམར་པོ་' ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པས་ 'སངས་རྒྱས་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། ། Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi ‘‘atthamanugatā ayaṃ paññattī’’ti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tattha mittā sahāyā. Amaccā bhaccā. Ñātī pitupakkhikā. Sālohitā mātupakkhikā. Samaṇā pabbajjupagatā. Brāhmaṇā bhovādino, samitapāpabāhitapāpā vā. Devatā sakkādayo brahmāno ca. Vimokkhantikanti vimokkho arahattamaggo, vimokkhassa anto arahattaphalaṃ, tasmiṃ vimokkhante bhavaṃ vimokkhantikaṃ nāmaṃ. Sabbaññubhāvo hi arahattamaggena sijjhati, arahattaphalodaye siddhaṃ hoti. Tasmā sabbaññubhāvo vimokkhante bhavo hoti. Taṃ nemittikampi nāmaṃ vimokkhante bhavaṃ nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantāna’’nti. Bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhāti mahābodhirukkhamūle yathāvuttakkhaṇe sabbaññutaññāṇassa paṭilābhena saha. Sacchikā paññattīti arahattaphalasacchikiriyāya sabbadhammasacchikiriyāya [Pg.392] vā jātā paññatti. Yadidaṃ buddhoti paññatti. Ayaṃ byañjanato buddhavibhāvanā. Ito paraṃ vahassetaṃ bhāranti pariyosānaṃ tattha tattha vuttanayattā yathāpāḷimeva niyyāti. དེའི་འོག་ཏུ་ 'སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི་མིང་འདི་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་སོགས་ནི། 'བཏགས་པ་འདི་ནི་དོན་དང་མཐུན་པའོ་' ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་མཛའ་བཤེས་ནི་གྲོགས་པོའོ། །བློན་པོ་ནི་གཡོག་འཁོར་རོ། །གཉེན་འདུན་ནི་ཕ་ཕྱོགས་ཀྱི་གཉེན་ནོ། །རུས་གཅིག་པ་ནི་མ་ཕྱོགས་ཀྱི་གཉེན་ནོ། །དགེ་སྦྱོང་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་སོ། །བྲམ་ཟེ་ནི་བྷོ་ཞེས་སྨྲ་བ་རྣམས་སམ། སྡིག་པ་ཞི་བར་བྱས་ཤིང་སྡིག་པ་བསལ་བ་རྣམས་སོ། །ལྷ་ནི་བརྒྱ་བྱིན་ལ་སོགས་པ་དང་ཚངས་པ་རྣམས་སོ། །རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐར་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་ཐར་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཡིན་ལ། རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐའ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ཡིན་པས། རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐའ་དེ་ལ་ཡོད་པའི་མིང་ནི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐར་གཏོགས་པའོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་འགྲུབ་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་སྐྱེས་པ་ན་གྲུབ་པ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐའ་ལ་ཡོད་པ་ཡིན། རྒྱུ་མཚན་ལས་བྱུང་བའི་མིང་དེ་ཡང་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐའ་ལ་ཡོད་པའི་མིང་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐར་གཏོགས་པའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་' ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་ཆེན་པོའི་དྲུང་དུ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གོ །'མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་བཏགས་པ་' ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའམ། ཆོས་ཐམས་ཅད་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པས་བྱུང་བའི་བཏགས་པའོ། །གང་འདི་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་བཏགས་པའོ། །འདི་ནི་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །འདི་ལས་གཞན་པའི་ 'ཁུར་འདི་ཁྱེར་ཅིག་' ཅེས་པ་ནས་མཐར་ཐུག་གི་བར་ནི། དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ལུང་གི་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་བྱའོ། ། 193. Catutthagāthāya vijigucchatoti jātiādīhi aṭṭīyato. Rittamāsananti vivittaṃ mañcapīṭhaṃ. Pabbatānaṃ guhāsu vāti pabbataguhāsu vā rittamāsanaṃ bhajatoti sambandhitabbaṃ. ༡༩༣. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པ་ལ། 'སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པས་སྐྱོ་བའོ། །'དབེན་པའི་སྟན་' ཞེས་པ་ནི་དབེན་པའི་ཁྲི་སྟན་ནོ། །'རི་བོའི་ཕུག་རྣམས་སུ་འམ' ཞེས་པ་ནི་རི་ཕུག་རྣམས་སུ་འམ། 'དབེན་པའི་སྟན་ལ་བསྟེན་པ་' ཞེས་པ་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Jātiyā vijigucchatoti jātiṃ vijigucchato. Jarāya. Byādhinātiādīsupi eseva nayo. Bhajatoti evamādīsu bhajatoti bhajantassa. Sevatoti sevantassa. Nisevatoti sammā sevantassa. Saṃsevatoti punappunaṃ sevantassa. Paṭisevatoti upagantvā sevantassa. Pabbatapabbhārāti pabbatakucchiyo. 'སྐྱེ་བ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་པའོ། །'རྒ་བ་ལ།' 'ན་བ་ལ།' ཞེས་པ་སོགས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'བསྟེན་པ་' ཞེས་པ་སོགས་ལ་ 'བསྟེན་པ་' ཞེས་པ་ནི་བསྟེན་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །'བསྟེན་པ་' ཞེས་པ་ནི་བསྟེན་པ་ལའོ། །'ངེས་པར་བསྟེན་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བསྟེན་པ་ལའོ། །'ཀུན་ཏུ་བསྟེན་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྟེན་པ་ལའོ། །'སོ་སོར་བསྟེན་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་སྟེ་བསྟེན་པ་ལའོ། །'རིའི་གཟར་གཏིབས་' ཞེས་པ་ནི་རིའི་ཁོག་པའོ། ། 194. Pañcamagāthāya uccāvacesūti hīnapaṇītesu. Sayanesūti vihārādīsu senāsanesu. Kīvanto tattha bheravāti kittakā tattha bhayakāraṇā. ‘‘Kuvanto’’tipi pāṭho, kūjantoti cassa attho. ༡༩༤. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔ་པ་ལ། 'མཐོ་དམན་' ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པ་རྣམས་ལའོ། །'གནས་མལ་རྣམས་སུ་' ཞེས་པ་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་སོགས་ཀྱི་གནས་མལ་རྣམས་ལའོ། །'དེ་ན་འཇིགས་པ་ཇི་ཙམ་ཡོད་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ན་འཇིགས་པའི་རྒྱུ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་ལའོ། །'སྒྲ་འབྱིན་པ་' ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་ལ། དེའི་དོན་ནི་སྐད་འབྱིན་པ་ཞེས་པའོ། ། Kuvantoti saddāyanto. Kūjantoti abyattasaddaṃ karonto. Nadantoti ukkuṭṭhiṃ karonto. Saddaṃ karontoti vācaṃ bhāsanto. Katīti pucchā. Kittakāti pamāṇapucchā. Kīvatakāti paricchedapucchā. Kīvabahukāti pamāṇaparicchedapucchā. Te bheravāti ete bhayajananupaddavā bhayārammaṇā. Kīvabahukāti pucchite ārammaṇe dassetuṃ ‘‘sīhā byagghā dīpī’’tiādīhi vissajjeti. 'སྒྲ་འབྱིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་སྒྲོག་པའོ། །'སྐད་འབྱིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་མི་གསལ་བའི་སྒྲ་བྱེད་པའོ། །'ངར་སྐད་སྒྲོག་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཀུ་ཅོ་འདོན་པའོ། །'སྒྲ་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་སྨྲ་བའོ། །'དུ་ཞིག་' ཞེས་པ་ནི་འདྲི་བའོ། །'ཇི་ཙམ་' ཞེས་པ་ནི་ཚད་འདྲི་བའོ། །'ཇི་འདྲ་ཞིག་' ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བ་འདྲི་བའོ། །'ཇི་ཙམ་མང་པོ་' ཞེས་པ་ནི་ཚད་དང་དབྱེ་བ་འདྲི་བའོ། །'འཇིགས་པ་དེ་དག་' ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པ་སྐྱེད་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དང་འཇིགས་པའི་དམིགས་པ་དེ་དག་གོ །'ཇི་ཙམ་མང་པོ་' ཞེས་དྲིས་པ་ལ་དམིགས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'སེང་གེ་དང་། སྟག་དང་། གཟིག་' ཅེས་པ་སོགས་ཀྱིས་ 195. Chaṭṭhagāthāya kati parissayāti kittakā upaddavā. Agataṃ disanti nibbānaṃ. Tañhi agatapubbattā agataṃ, niddisitabbato disā cāti. Tena vuttaṃ – ‘‘agataṃ disa’’nti. Amataṃ disa’’ntipi pāṭho. Abhisambhaveti abhisambhaveyya. Pantamhīti pariyante. ༡༩༥. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པ་ལ། 'ཉེ་བར་འཚེ་བ་དུ་ཞིག་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཇི་ཙམ་མོ། །'མ་བགྲོད་པའི་ཕྱོགས་' ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །དེ་ནི་སྔོན་མ་བགྲོད་པའི་ཕྱིར་མ་བགྲོད་པ་དང་། བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཕྱོགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'མ་བགྲོད་པའི་ཕྱོགས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'འཆི་མེད་ཀྱི་ཕྱོགས་' ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད། །'ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པའོ། །'མཐའ་འཁོབ་ཏུ་' ཞེས་པ་ནི་མཐའ་མཚམས་སུའོ། ། Agatapubbā sā disāti yā disā supinantenapi na gatapubbā. Na sā disā gatapubbāti esā disā vuttanayena na gatapubbā. Iminā dīghena addhunāti anena dīghakālena. 'སྔོན་མ་བགྲོད་པའི་ཕྱོགས་དེ་' ཞེས་པ་ནི་རྨི་ལམ་དུ་ཡང་སྔོན་མ་བགྲོད་པའི་ཕྱོགས་སོ། །'ཕྱོགས་དེ་སྔོན་མ་བགྲོད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་འདི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྔོན་མ་བགྲོད་པའོ། །'དུས་རིང་པོ་འདིས་' ཞེས་པ་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོ་འདིས། Samatittikanti [Pg.393] antomukhavaṭṭilekhaṃ pāpetvā samabharitaṃ. Anavasekanti anavasiñcanakaṃ aparisiñcanakaṃ katvā. Telapattanti pakkhittatelaṃ telapattaṃ. Parihareyyāti hareyya ādāya gaccheyya. Evaṃ sacittamanurakkheti taṃ telabharitaṃ pattaṃ viya attano cittaṃ kāyagatāya satiyā gocare ceva sampayuttasatiyā cāti ubhinnaṃ antare pakkhipitvā yathā muhuttampi bahiddhā gocare na vikkhipati, tathā paṇḍito yogāvacaro rakkheyya gopayeyya. Kiṃkāraṇā? Etassa hi – 'ཁ་ལ་ཐུག་པ་' ཞེས་པ་ནི་ནང་གི་ཁ་གོང་གི་རིས་ལ་ཐུག་པར་བྱས་ཏེ་མཉམ་པར་གང་བའོ། །'ཕྱིར་མི་འཕོ་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་གཤོ་བ་དང་ཕྱིར་མི་འཐོར་བར་བྱས་པའོ། །'ཏིལ་མར་གྱི་སྣོད་' ཞེས་པ་ནི་ཏིལ་མར་བླུགས་པའི་ཏིལ་མར་གྱི་སྣོད་དོ། །'བཟུང་སྟེ་འགྲོ་' ཞེས་པ་ནི་བཟུང་ནས་འགྲོ་བའོ། །'དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་སེམས་བསྲུང་བར་བྱ་' ཞེས་པ་ནི་ཏིལ་མར་གྱིས་གང་བའི་སྣོད་དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་སེམས་ནི་ལུས་ལ་གཏོགས་པའི་དྲན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པ་སྟེ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་བཅུག་ནས། སྐད་ཅིག་ཙམ་ཡང་ཕྱིའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་མི་གཡེང་བར། དེ་ལྟར་མཁས་པ་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་པོས་བསྲུང་ཞིང་སྐྱོང་བར་བྱའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདི་ལྟར་— ‘‘Dunniggahassa lahuno, yatthakāmanipātino; Cittassa damatho sādhu, cittaṃ dantaṃ sukhāvahaṃ’’. (dha. pa. 35); “གཟུང་དཀའ་ཡང་བ་ཅི་དགར་རྒྱུ། །སེམས་འདི་འདུལ་བ་ལེགས་པ་སྟེ། །བཏུལ་བའི་སེམས་ནི་བདེ་བ་འདྲེན། །” Tasmā – དེའི་ཕྱིར། ‘‘Sududdasaṃ sunipuṇaṃ, yatthakāmanipātinaṃ; Cittaṃ rakkhetha medhāvī, cittaṃ guttaṃ sukhāvahaṃ’’. (dha. pa. 36); “ཤིན་ཏུ་མཐོང་དཀའ་ཕྲ་ཞིང་ཕྲ། །ཅི་དགར་རྒྱུ་བའི་སེམས་ཉིད་ནི། །བློ་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་བསྲུང་བར་བྱ། །བསྲུངས་པའི་སེམས་ནི་བདེ་བ་འདྲེན། །” Idañhi – འདི་ལྟར། ‘‘Dūraṅgamaṃ ekacaraṃ, asarīraṃ guhāsayaṃ; Ye cittaṃ saṃyamessanti, mokkhanti mārabandhanā’’. (dha. pa. 37); “རྒྱང་འགྲོ་གཅིག་པུ་རྒྱུ་བ་དང་། །ལུས་མེད་ཕུག་ན་གནས་པ་ཡི། །སེམས་འདི་གང་གིས་སྡོམ་བྱེད་པ། །བདུད་ཀྱི་བཅིངས་པ་ལས་ཐར་འགྱུར། །” Itarassa pana – གཞན་དག་ལ་ནི། ‘‘Anavaṭṭhitacittassa, saddhammaṃ avijānato; Pariplavapasādassa, paññā na paripūrati’’. (dha. pa. 38); “སེམས་ནི་གནས་པ་མེད་པ་དང་། །དམ་པའི་ཆོས་ནི་མི་ཤེས་ཤིང་། །དད་པ་གཡོ་ཞིང་འགྱུར་བ་ལ། །ཤེས་རབ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་མི་འགྱུར། །” Thirakammaṭṭhānasahāyassa pana – ལས་ཀྱི་ས་བརྟན་པའི་གྲོགས་དང་ལྡན་པ་ལ་ནི། ‘‘Anavassutacittassa, ananvāhatacetaso; Puññapāpapahīnassa, natthi jāgarato bhayaṃ’’. (dha. pa. 39); “སེམས་ལ་ཟག་པ་མེད་པ་དང་། །ཡིད་ལ་གནོད་པ་མེད་པ་དང་། །བསོད་ནམས་སྡིག་པ་སྤངས་པ་ཡི། །སད་པར་གནས་ལ་འཇིགས་པ་མེད། །” Tasmā etaṃ – དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི། ‘‘Phandanaṃ capalaṃ cittaṃ, dūrakkhaṃ dunnivārayaṃ; Ujuṃ karoti medhāvī, usukārova tejanaṃ’’. (dha. pa. 33); “གཡོ་ཞིང་འཕྲུལ་བའི་སེམས་ཉིད་ནི། །བསྲུང་དཀའ་བཟློག་པར་དཀའ་བ་སྟེ། །བློ་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་དྲང་པོར་བྱ། །མདའ་མཁན་གྱིས་ནི་མདའ་སྲོང་བཞིན། །” Evaṃ ujuṃ karonto sacittamanurakkhe. དེ་ལྟར་དྲང་པོར་བྱེད་བཞིན་དུ་རང་གི་སེམས་བསྲུང་བར་བྱའོ། ། Patthayāno [Pg.394] disaṃ agatapubbanti imasmiṃ kāyagatāsatikammaṭṭhāne kammaṃ ārabhitvā anamatagge saṃsāre agatapubbaṃ disaṃ patthento vuttanayena sakaṃ cittaṃ rakkheyyāti attho. Kā panesā disā nāma – "Patthayāno disaṃ agatapubbaṃ" (sngon ma bgrod pa'i phyogs la re ba) zhes pa ni, lus dran pa nye bar bzhag pa'i las kyi sa 'di la las brtsams te, thog ma dang mtha' ma med pa'i 'khor ba na sngon ma bgrod pa'i phyogs la re zhing, bshad pa'i tshul gyis rang gi sems bsrung bar bya'o zhes pa'i don to. Phyogs zhes bya ba de gang zhe na - ‘‘Mātāpitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā; Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā. "pha ma shar gyi phyogs yin te, slob dpon lho yi phyogs yin no, bu dang chung ma nub phyogs te, grogs dang blon po byang phyogs so." ‘‘Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā; Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī’’ti. (dī. ni. 3.273) – "g-yog dang las byed 'og phyogs te, dge sbyong bram ze steng phyogs yin, khyim na gnas pa'i khyim bdag gis, phyogs 'di dag la phyag bya'o." Ettha tāva mātāpitādayo ‘‘disā’’ti vuttā. 'dir re zhig pha ma la sogs pa la "phyogs" zhes gsungs so. ‘‘Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo; Katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā, yamaddasā supine chabbisāṇa’’nti. (jā. 1.16.104) – "phyogs bzhi dang ni mtshams bzhi dang, steng dang 'og ste phyogs bcu po, rwa drug ldan pa rmi lam mthong, klu yi rgyal po phyogs gang gnas." Ettha puratthimādibhedā disāva ‘‘disā’’ti vuttā. 'dir shar la sogs pa'i dbye ba nyid la "phyogs" zhes gsungs so. ‘‘Agārino annadapānavatthadā, avhāyikā tampi disaṃ vadanti; Esā disā paramā setaketu, yaṃ patvā dukkhī sukhino bhavantī’’ti. (jā. 1.6.9) – "khyim pa zas dang skom dang gos sbyin zhing, 'bod par byed pa de yang phyogs su bshad, tog dkar phyogs kyi mchog ni 'di yin te, gang du phyin na sdug bsngal bde bar 'gyur." Ettha nibbānaṃ ‘‘disa’’nti vuttaṃ. Idhāpi tadeva adhippetaṃ. Taṇhakkhayaṃ virāgantiādīhi dissati apadissati tasmā ‘‘disā’’ti vuccati. Anamatagge pana saṃsāre kenaci bālaputhujjanena supinenapi agatapubbatāya ‘‘agatapubbā disā nāmā’’ti vuccati. Taṃ patthayantena kāyagatāsatiyā yogo karaṇīyoti. Vajatotiādīsu ettha magguppādato samīpaṃ vajato. Ṭhitikkhaṇe gacchato. Phalodayato atikkamato. 'dir mya ngan las 'das pa la "phyogs" zhes gsungs so. 'dir yang de nyid dgos pa yin no. sred pa zad pa dang 'dod chags dang bral ba la sogs pas mthong bar 'gyur zhing mtshon par byed pas na "phyogs" zhes bya'o. thog ma dang mtha' ma med pa'i 'khor ba na byis pa so so'i skye bo su zhig gis kyang rmi lam du yang sngon ma bgrod pa'i phyir "sngon ma bgrod pa'i phyogs" zhes bya'o. de la re bas lus dran pa nye bar bzhag pa la rnal 'byor du bya'o. "vajatoti" ('gro ba) la sogs pa la, 'dir lam skyes pa las nye bar 'gro ba dang, gnas pa'i gnas skabs su 'gro ba dang, 'bras bu mngon du gyur pas 'da' bar byed pa'o. Anteti antamhi ṭhite. Panteti vanagahanagambhīre ṭhite. Pariyanteti dūrabhāvena pariyante ṭhite. Selanteti pabbatānaṃ ante. Vananteti vanaghaṭānaṃ ante. Nadanteti nadīnaṃ ante. Udakanteti udakānaṃ pariyante. Yattha na kasīyati na vapīyatīti yasmiṃ kasanañca vapanañca na karīyati. Janantaṃ [Pg.395] atikkamitvā ṭhite. Manussānaṃ anupacāreti kasanavapanavasena manussehi anupacaritabbe senāsane. Anteti ni mtha' la gnas pa'o. Panteti ni nags tshal stug po zab mor gnas pa'o. Pariyanteti ni thag ring ba'i phyir mtha' bskor du gnas pa'o. Selanteti ni ri bo'i mtha' la'o. Vananteti ni nags tshal stug po'i mtha' la'o. Nadanteti ni chu bo'i mtha' la'o. Udakanteti ni chu'i mtha' bskor la'o. Yattha na kasīyati na vapīyatīti gang du rmo ba dang 'debs pa mi byed pa'o. skye bo'i mtha' las 'das te gnas pa'o. Manussānaṃ anupacāreti rmo ba dang 'debs pa'i sgo nas mi rnams kyis mi bsten pa'i gnas mal la'o. 196. Sattamagāthāya kyāssa byappathayo assūti kidisāni tassa vacanāni assu. ༡༩༦. tshigs su bcad pa bdun pa la "kyāssa byappathayo assū" (de'i tshig gang dag yin par 'gyur) zhes pa ni de'i tshig rnams ci lta bu zhig yin par 'gyur zhes pa'i don to. Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo vā. Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Aparo nayo – musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu, vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya ‘‘natthī’’tiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo. Musāvādaṃ pahāyā (rdzun du smra ba spangs te) zhes pa 'dir, "musā" (rdzun) zhes pa ni slu bar byed pa sngon du btang nas don 'jig par byed pa'i ngag gi sbyor ba dang lus kyi sbyor ba'o. slu bar byed pa'i bsam pas gzhan slu bar byed pa'i lus dang ngag gi sbyor ba kun nas slong bar byed pa'i sems pa ni rdzun du smra ba'o. rnam grangs gzhan ni, "musā" zhes pa ni ma byung ba dang mi bden pa'i dngos po dang, "vāda" zhes pa ni de bden pa dang yang dag par go bar byed pa'o. mtshan nyid kyi sgo nas na, mi bden pa'i dngos po bden par gzhan la go bar byed par 'dod pas de ltar go bar byed pa kun nas slong bar byed pa'i sems pa ni rdzun du smra ba'o. des don gang zhig 'jig par byed pa de chung ba'i phyir kha na ma tho ba chung ba dang, chen po'i phyir kha na ma tho ba chen po'o. gzhan yang khyim pa rnams kyis rang gi nor mi sbyin par 'dod pas "med do" la sogs pa'i tshul gyis zhugs pa ni kha na ma tho ba chung ba dang, dphang por gyur te don 'jig pa'i phyir smras pa ni kha na ma tho ba chen po'o. rab tu byung ba rnams kyis snum mam mar rtsi nyung du zhig thob nas bzhad gad kyi bsam pas "de ring grong gseb tu snum gyi gtsang po babs par sems so" zhes sgro btags kyi gtam gyi tshul gyis zhugs pa ni kha na ma tho ba chung ba dang, ma mthong ba nyid la mthong ngo zhes pa la sogs pa'i tshul gyis smra ba rnams ni kha na ma tho ba chen po'o. Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu visaṃvādanacittaṃ tajjo vāyāmo parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So ca kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikā cetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati. de la yan lag bzhi yod de, mi bden pa'i dngos po dang, slu bar byed pa'i sems dang, de las byung ba'i rtsol ba dang, gzhan gyis de'i don go bar 'gyur ba'o. sbyor ba ni rang gi lag pas byas pa gcig pu'o. de yang lus sam lus dang 'brel ba dang ngag gis gzhan slu bar byed pa'i bya ba byed pa la blta bar bya'o. bya ba des gal te gzhan gyis don de shes na, bya ba kun nas slong bar byed pa'i sems pa'i skad cig ma de nyid la rdzun du smra ba'i las kyis 'ching bar 'gyur ro. Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho, na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antarikatāya saccaṃ saccena na ghaṭiyati, tasmā na so saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho. bden par smra bas na bden par smra ba'o (saccavādī). bden pas bden pa mthud cing sbyor bas na bden pa mthud pa'o (saccasandho), bar dang bar du rdzun mi smra ba'o zhes pa'i don to. skyes bu gang zhig la la'i tshe rdzun smra zhing la la'i tshe bden par smra na, de'i bden pa ni rdzun gyis bar du chod pas bden pa dang bden pa mi mthud de, de'i phyir de ni bden pa mthud pa ma yin no. 'di ni de lta bu ma yin te, srog gi phyir yang rdzun mi smra bar bden pas bden pa mthud par byed pa nyid pas na bden pa mthud pa'o. Thetoti thiro, thirakathoti attho. Eko puggalo haliddirāgo viya thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca [Pg.396] na thirakatho hoti. Eko pāsāṇalekhā viya indakhīlo viya ca thirakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dvekathā na katheti. Ayaṃ vuccati theto. Theto ni brtan pa ste, brtan por smra ba zhes pa'i don to. gang zag gcig ni mtshal gyi tshon ris bzhin dang, phub ma'i phung po la btsugs pa'i phur pa bzhin dang, rta'i rgyab tu bzhag pa'i ku ba bzhin du brtan por smra ba ma yin no. gang zag gcig ni rdo la bris pa'i ri mo bzhin dang, brgya byin gyi mchod sdong bzhin du brtan por smra ba yin te, ral gris mgo bo gcod par byed kyang tshig gnyis mi smra'o. 'di la brtan pa zhes bya'o. Paccayikoti pattiyāyitabbo, saddhāyitabbakoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho. Paccayiko ni yid ches par bya ba ste, dad par bya ba zhes pa'i don to. gang zag kha cig ni yid ches par mi rung ba yin te, "'di sus smras pa yin, che ge mo zhig gis so" zhes smras na, "de'i tshig la ma dad par gyis shig" ces brjod par 'os par 'gyur ro. gang zag gcig ni yid ches par rung ba yin te, "'di sus smras pa yin, che ge mo zhig gis so" zhes smras na, "gal te des smras na, 'di nyid tshad ma yin te, da ni brtag par bya ba med do, 'di ni de bzhin nyid do" zhes brjod par 'os par 'gyur te, 'di la yid ches par rung ba zhes bya'o. Avisaṃvādako lokassā zhes pa ni bden par smra ba de nyid kyis 'jig rten la mi slu bar byed pa'o zhes pa'i don to. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇavācā. Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusavācā. Yena samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo. Tesaṃ mūlabhūtāpi cetanā pisuṇavācādināmameva labhati, sā eva idha adhippetāti. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāyā (phra ma'i tshig spangs te) la sogs pa la, ngag gang gis su la ngag de smra ba, de'i snying la rang nyid snying du sdug pa dang gzhan la stong par byed pa de ni phra ma'i tshig go. ngag gang gis rang dang gzhan rtsub par byed pa dang, ngag gang rang nyid kyang rtsub cing, rna bar mi bde la snying du mi 'gro ba de ni tshig rtsub bo. gang gis don med par kyal ba smra ba de ni ngag kyal lo. de dag gi rtsa bar gyur pa'i sems pa la yang phra ma'i tshig la sogs pa'i ming nyid thob par 'gyur bas, 'dir de nyid dgos pa yin no. Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. de la sems nyon mongs pa can gyis gzhan dbye bar bya ba'i phyir ram, rang nyid snying du sdug par 'dod pa'i phyir, lus dang ngag gi sbyor ba kun nas slong bar byed pa'i sems pa ni phra ma'i tshig go. des gang dbye bar byed pa de yon tan chung ba'i phyir kha na ma tho ba chung ba dang, yon tan chen po'i phyir kha na ma tho ba chen po'o. Tassā cattāro sambhārā honti – bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissanti vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā, ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. de la yan lag bzhi yod de, dbye bar bya ba'i gzhan dang, "di ltar 'di dag tha dad par 'gyur ro, 'bral bar 'gyur ro" zhes dbye ba sngon du btang ba nyid dam, "di ltar nga snying du sdug cing yid ches par 'gyur ro" zhes snying du sdug par 'dod pa nyid dang, de las byung ba'i rtsol ba dang, gzhan gyis de'i don go bar 'gyur ba'o. Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā, dve jane samagge disvā [Pg.397] ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Imesaṃ bhedāyā zhes pa ni 'di las thos pa de dag dbye bar bya ba'i phyir ro. Bhinnānaṃ vā sandhātā zhes pa ni grogs po gnyis sam mkhan po gcig pa la sogs pa rgyu la la zhig gis dbye bar gyur pa rnams la re re bzhin nye bar song ste, "khyed rang lta bu'i rus su skyes pa dang, 'di ltar mang du thos pa rnams la 'di mi rigs so" zhes la sogs pa smras te mthun par byed pa'o. Anuppadātā zhes pa ni mthun par byed pa rjes su sbyin pa ste, skye bo gnyis mthun par mthong nas, "khyed rang lta bu'i rus su skyes pa dang, 'di lta bu'i yon tan dang ldan pa rnams la 'di mthun pa yin no" zhes la sogs pa smras te brtan por byed pa'o zhes pa'i don to. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo, yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. ‘‘Samaggarāmo’’tipi pāḷi, ayamevattho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpakameva vācaṃ bhāsati, na itaranti. Samaggo ārāmo assā zhes pa ni mthun pa la dga' ba ste, gang du mthun pa med pa de la gnas par yang mi 'dod do zhes pa'i don to. "Samaggarāmo" zhes kyang gzhung du 'byung ste, don ni 'di nyid do. Samaggarato zhes pa ni mthun pa rnams la dga' ba ste, de dag spangs te gzhan du 'gro bar yang mi 'dod do zhes pa'i don to. mthun pa rnams mthong ngam thos kyang dga' bar byed pas na mthun pa la dga' ba'o (samagganandī). Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā zhes pa ni ngag gang gis sems can rnams mthun par byed pa nyid de, mthun pa'i yon tan gsal bar byed pa'i ngag nyid smra bar byed kyi gzhan ma yin no zhes pa'o. Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusavācā. Mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti ‘‘kiṃ ime ahirikā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti. Atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusavācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusavācāva, sā yaṃ sandhāya pavattitā. Tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro kupitacittaṃ akkosanāti. gzhan gyi gnad gcod par byed pa'i lus dang ngag gi sbyor ba kun nas slong bar byed pa'i gcig tu rtsub pa'i sems pa ni tshig rtsub bo. gnad gcod par byed pa'i sbyor ba yin yang sems 'jam pa'i phyir tshig rtsub ma yin no. pha ma rnams kyis ni la la'i tshe bu rnams la "chom rkun gyis khyed dum bur gcod par gyur cig" ces kyang smra la, utpa la'i 'dab ma yang de dag gi steng du lhung bar mi 'dod do. mkhan po dang slob dpon gyis kyang la la'i tshe gnas bcas pa rnams la "ci'i phyir 'di dag ngo tsha med pa dang khrel med par rgyu bar byed, 'di dag bskrad par gyis shig" ces smra'o. de lta na'ang de dag gi lung dang rtogs pa'i phun sum tshogs pa 'dod do. sems 'jam pa'i phyir tshig rtsub ma yin pa de bzhin du, tshig 'jam pa'i phyir tshig rtsub ma yin pa yang ma yin no. gsad par 'dod pas "di bde bar nyol zhig" ces smras pa'i tshig ni tshig 'jam pa ma yin te, sems rtsub pa'i phyir de ni tshig rtsub nyid yin la, de ni gang la dmig nas zhugs pa de'i yon tan chung ba'i phyir kha na ma tho ba chung ba dang, yon tan chen po'i phyir kha na ma tho ba chen po'o. de la yan lag gsum yod de, gshe bar bya ba'i gzhan dang, khros pa'i sems dang, gshe ba'o. Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65; peṭako. 25) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemaniyā. Hadayaṃ gacchati apaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī. Pure saṃvaddhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī, nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti, pitimattaṃ pitāti bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā [Pg.398] hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā. Nelā zhes pa ni "ela" zhes pa skyon la brjod de, skyon de med pas na "nelā" ste, skyon med pa zhes pa'i don to. "nelaṅgo setapacchādo" (skyon med yan lag dkar po'i gdugs) zhes 'dir gsungs pa'i "nela" bzhin no. Kaṇṇasukhā zhes pa ni yi ge snyan pa'i phyir rna bar bde ba ste, khab kyis btsags pa bzhin rna ba'i zug rnyog mi bskyed do. don snyan pa'i phyir lus mtha' dag la khro ba mi bskyed par byams pa bskyed pas na yid du 'ong ba'o (pemaniyā). snying la 'gro ba ste, thogs pa med par bde bar sems la 'jug pas na snying du 'gro ba'o (hadayaṅgamā). yon tan yongs su rdzogs pa'i phyir grong khyer na gnas pa ste "porī" (grong khyer gyi) zhes bya'o. grong khyer du bskyangs pa'i bud med bzhin du shin tu 'jam pa'i phyir yang "porī" zhes bya'o. grong khyer gyi yin pas kyang "porī" ste, grong khyer gyi gnas pa rnams kyi gtam zhes pa'i don to. grong khyer gyi gnas pa rnams ni rigs pa'i gtam smra ba yin te, pha lta bu la pha zhes dang, spun lta bu la spun zhes smra'o. de lta bu'i gtam ni skye bo mang po'i yid du 'ong ba yin pas na skye bo mang po'i yid du 'ong ba'o (bahujanakantā). yid du 'ong ba nyid kyi phyir skye bo mang po'i yid la 'thad cing sems 'phel bar byed pas na skye bo mang po'i yid la 'thad pa'o (bahujanamanāpā). Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathā purekkhāratā, tathārūpīkathākathanañca. དོན་མེད་པར་གོ་བར་བྱེད་ཅིང་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ལས་ཀུན་ནས་སློང་བའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ནི་ཚིག་ཀྱལ་བ་ཡིན། དེ་ནི་གོམས་པ་ཆུང་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་། གོམས་པ་ཆེ་བས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ། །དེའི་ཚོགས་གཉིས་ནི། བྷཱ་ར་ཏའི་གཡུལ་འགྱེད་དང་སཱི་ཏཱ་འཕྲོག་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་མེད་པའི་གཏམ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་གཏམ་སྨྲ་བ་ཉིད་དོ། ། Kālena vadatīti kālavādī, vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī. Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī, hadaye nidhātabbayuttaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti. དུས་སུ་སྨྲ་བས་ན་དུས་སུ་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། སྨྲ་བར་འོས་པའི་དུས་ལ་བརྟགས་ནས་སྨྲ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་དག་པ་དང་བདེན་པ་དང་རང་བཞིན་ཉིད་སྨྲ་བས་ན་བདེན་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་ལ་བརྟེན་ནས་སྨྲ་བས་ན་དོན་དང་ལྡན་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ལ་བརྟེན་ནས་སྨྲ་བས་ན་ཆོས་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱའོ། །སྡོམ་པའི་འདུལ་བ་དང་སྤོང་བའི་འདུལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་སྨྲ་བས་ན་འདུལ་བ་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱའོ། །བཞག་པའི་གནས་ལ་གཏེར་ཞེས་བྱ་ལ། གཏེར་དང་ལྡན་པས་ན་གཏེར་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྙིང་ལ་བཞག་པར་འོས་པའི་ཚིག་སྨྲ་བའི་དོན་ཏོ། །དུས་སུ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟ་བུ་སྨྲ་བའི་ཚེའང་ “བདག་གིས་གཏེར་དང་ལྡན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བར་བྱའོ་”ཞེས་དུས་མ་ཡིན་པར་མི་སྨྲ་བར། འོས་པའི་དུས་ལ་བལྟས་ནས་སྨྲ་བའི་དོན་ཏོ། །དཔེ་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི། དཔེ་དང་བཅས་པའམ་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་པའི་དོན་ཏོ། །མཐའ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། ས་མཚམས་བསྟན་ནས་དེའི་ས་མཚམས་ཤེས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་སྨྲ་བའི་དོན་ཏོ། །དོན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་དུ་མས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཡང་ཟད་པར་མི་ནུས་པས་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན། དོན་དང་ལྡན་པར་སྨྲ་བ་དེས་དོན་གང་ཞིག་སྨྲ་བ་དེ། དོན་དེ་དང་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་དོན་དང་ལྡན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བ་སྟེ། གཞན་ཞིག་བོར་ནས་གཞན་ཞིག་སྨྲ་བ་མ་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། ། Catūhi vacīsucaritehīti ‘‘musāvādaṃ pahāyā’’tiādinā nayena vuttehi catūhi vācāhi yuttehi suṭṭhu caritehi. Samannāgatoti aparihīno. Catudosāpagataṃ vācaṃ bhāsatīti appiyādīhi catūhi dosehi apagataṃ parihīnaṃ vācaṃ bhāsati. ངག་གི་ལེགས་པར་སྤྱོད་པ་བཞི་པོ་དག་གིས་ཞེས་པ་ནི། “རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་ངག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་ལེགས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། མ་ཉམས་པའོ། །སྐྱོན་བཞི་དང་བྲལ་བའི་ཚིག་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི། མི་སྙན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་བཞི་དང་བྲལ་ཞིང་ཉམས་པ་མེད་པའི་ཚིག་སྨྲ་བའོ། ། Atthi agocaroti kiñcāpi thero samaṇācāraṃ samaṇagocaraṃ kathetukāmo ‘‘atthi agocaro, atthi gocaro’’ti padaṃ uddhari, yathā pana maggakusalo puriso maggaṃ ācikkhanto ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti paṭhamaṃ muñcitabbaṃ sabhayamaggaṃ uppathamaggaṃ ācikkhati, pacchā gahetabbaṃ khemamaggaṃ ujumaggaṃ, evameva maggakusalapurisasadiso dhammasenāpati paṭhamaṃ pahātabbaṃ [Pg.399] buddhapaṭikuṭṭhaṃ agocaraṃ ācikkhitvā pacchā gocaraṃ ācikkhitukāmo ‘‘katamo agocaro’’tiādimāha. Purisena hi ācikkhitamaggo sampajjeyya vā na vā, tathāgatena ācikkhitamaggo apaṇṇako indavissaṭṭhaṃ vajiraṃ viya avirajjhanako nibbānanagaraṃyeva samosarati. Tena vuttaṃ – ‘‘puriso maggakusaloti kho tissa tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (saṃ. ni. 3.84). སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་ནི། གནས་བརྟན་གྱིས་དགེ་སྦྱོང་གི་སྤྱོད་ལམ་དང་དགེ་སྦྱོང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་བསྟན་པར་བཞེད་ནས། “སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཡོད་དོ། །སྤྱོད་ཡུལ་ཡོད་དོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་བཏོན་པ་ཡིན་ནའང་། དཔེར་ན། ལམ་ལ་མཁས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་ལམ་སྟོན་པའི་ཚེ། “གཡོན་པ་ཐོངས། གཡས་པ་ཟུངས་”ཞེས་ཐོག་མར་སྤང་བར་བྱ་བའི་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་ལམ་ལོག་པ་སྟོན་ལ། ཕྱིས་སུ་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་བདེ་འཇགས་ཀྱི་ལམ་དྲང་པོ་སྟོན་པ་དེ་བཞིན་དུ། ལམ་ལ་མཁས་པའི་སྐྱེས་བུ་དང་འདྲ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་ཀྱང་། ཐོག་མར་སྤང་བར་བྱ་བ་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་སྨད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་བསྟན་ནས། ཕྱིས་སུ་སྤྱོད་ཡུལ་བསྟན་པར་བཞེད་དེ། “སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་གང་ཞེ་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཕལ་པས་བསྟན་པའི་ལམ་ནི་འགྲུབ་པའམ་མི་འགྲུབ་པ་སྲིད་ཀྱང་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བསྟན་པའི་ལམ་ནི་ནོར་བ་མེད་པ་སྟེ། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་འཕངས་པའི་རྡོ་རྗེ་བཞིན་དུ་འཆུག་པ་མེད་པར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ཉིད་དུ་འབབ་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཏིསྶ། ལམ་ལ་མཁས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Yasmā vā sasīsaṃ nhānena pahīnasedamalajallikassa purisassa mālāgandhavilepanādivibhūsanavidhānaṃ viya pahīnapāpadhammassa kalyāṇadhammasamāyogo sampannarūpo hoti, tasmā sedamalajallikaṃ viya pahātabbaṃ paṭhamaṃ agocaraṃ ācikkhitvā pahīnasedamalajallikassa mālāgandhavilepanādivibhūsanavidhānaṃ viya pacchā gocaraṃ ācikkhitukāmopi ‘‘katamo agocaro’’tiādimāha. ཡང་ན། མགོ་བོ་དང་བཅས་པར་ཁྲུས་བྱས་ཏེ་རྔུལ་དང་དྲི་མ་དང་རྡུལ་བསལ་བའི་སྐྱེས་བུ་ལ་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་། སྤོས་དང་བྱུག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱན་གྱི་བཀོད་པ་མཛེས་པ་བཞིན་དུ། སྡིག་པའི་ཆོས་སྤངས་པའི་གང་ཟག་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་དང་འགྲོགས་པ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་རྔུལ་དང་དྲི་མ་དང་རྡུལ་བཞིན་དུ་སྤང་བར་བྱ་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཐོག་མར་བསྟན་ནས། རྔུལ་དང་དྲི་མ་དང་རྡུལ་བསལ་བའི་སྐྱེས་བུ་ལ་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་། སྤོས་དང་བྱུག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱན་གྱི་བཀོད་པ་བཞིན་དུ། ཕྱིས་སུ་སྤྱོད་ཡུལ་བསྟན་པར་བཞེད་ནས་ཀྱང་ “སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་གང་ཞེ་ན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། Tattha gocaroti piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ. Ayuttaṭṭhānaṃ agocaro. Vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Tattha vesiyā nāma rūpūpajīviniyo yena kenacideva sulabhajjhācāratā mittasanthavasinehavasena upasaṅkamanto vesiyāgocaro nāma hoti. Tasmā evaṃ upasaṅkamituṃ na vaṭṭati. Kiṃkāraṇā? Ārakkhavipattito. Evaṃ upasaṅkamantassa hi cirarakkhitagopitopi samaṇadhammo katipāheneva nassati. Sacepi na nassati, garahaṃ labhati. Dakkhiṇāvasena pana upasaṅkamantena satiṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamitabbaṃ. དེ་ལ་སྤྱོད་ཡུལ་ཞེས་པ་ནི། བསོད་སྙོམས་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་འོས་པའི་གནས་སོ། །ཉེ་བར་འགྲོ་བར་མི་འོས་པའི་གནས་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའོ། །སྨད་འཚོང་མ་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་ཡོད་པ་ནི་སྨད་འཚོང་མའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་ཏེ། མཛའ་བཤེས་དང་འདྲིས་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་བྱ་བའི་གནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་སྨད་འཚོང་མ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱིས་འཚོ་བ་སྟེ། སུ་དང་ཡང་རུང་བར་ལོག་པར་གཡེམ་པ་སླ་བ་ཉིད་དོ། །མཛའ་བཤེས་དང་འདྲིས་པ་དང་བྱམས་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི་སྨད་འཚོང་མའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་མི་རུང་ངོ་། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བསྲུང་བ་ཉམས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དེ་ལ་ནི། ཡུན་རིང་པོར་བསྲུངས་ཤིང་བསྐྱངས་པའི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ཀྱང་ཉིན་ཤས་ཁོ་ནས་ཉམས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་ཉམས་པར་མ་གྱུར་ཀྱང་སྨད་ར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་སྦྱིན་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ཚེ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་ནས་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་བྱའོ། ། Vidhavā vuccanti matapatikā vā pavuṭṭhapatikā vā. Thullakumāriyoti mahallikā anibbiddhakumāriyo. Paṇḍakāti lokāmisanissitakathābahulā ussannakilesā avūpasantapariḷāhā napuṃsakā. Tesaṃ sabbesampi upasaṅkamane ādīnavo vuttanayeneva veditabbo. Bhikkhunīsupi eseva nayo. Api ca bhikkhū nāma ussannabrahmacariyā honti, tathā bhikkhuniyo. Te aññamaññaṃ santhavavasena katipāheneva rakkhitagopitasamaṇadhammaṃ nāsenti. Gilānapucchakena pana gantuṃ vaṭṭati. Bhikkhunā pupphāni labhitvā pūjanatthāyapi ovādadānatthāyapi gantuṃ vaṭṭatiyeva. ཡུགས་ས་མོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱོ་ཤི་བའམ་ཁྱོ་གཞན་དུ་སོང་བ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ། །གཞོན་ནུ་མ་རགས་པ་ཞེས་པ་ནི། ལོ་ན་ལོན་ཀྱང་ཁྱིམ་ཐབ་མ་བྱས་པའི་གཞོན་ནུ་མ་རྣམས་སོ། །མ་ནིང་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་མང་བ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་རྒྱས་པ་དང་། གདུང་བ་མ་ཞི་བའི་མ་ནིང་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གནས་སུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ཉེས་དམིགས་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དགེ་སློང་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །གཞན་ཡང་། དགེ་སློང་རྣམས་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། དགེ་སློང་མ་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་དག་ཕན་ཚུན་འདྲིས་པའི་དབང་གིས་ཉིན་ཤས་ཁོ་ནས་བསྲུངས་ཤིང་བསྐྱངས་པའི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ཉམས་པར་བྱེད་དོ། །འོན་ཀྱང་ནད་པ་ལ་འདྲི་བའི་ཕྱིར་འགྲོ་བར་རུང་ངོ་། །དགེ་སློང་གིས་མེ་ཏོག་རྙེད་ནས་མཆོད་པའི་ཕྱིར་རམ། གདམས་ངག་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་འགྲོ་བར་རུང་བ་ཉིད་དོ། ། Pānāgāranti [Pg.400] surāpānagharaṃ, taṃ brahmacariyantarāyakarehi surāsoṇḍehi avivittaṃ hoti. Tattha tehi saddhiṃ sahasoṇḍavasena upasaṅkamituṃ na vaṭṭati, brahmacariyantarāyo hoti. Saṃsaṭṭho viharati rājūhītiādīsu rājānoti abhisittā vā hontu anabhisittā vā, ye rajjamanusāsanti. Rājamahāmattāti rājūnaṃ issariyasadisāya mahatiyā issariyamattāya samannāgatā. Titthiyāti viparītadassanā bāhiraparibbājakā. Titthiyasāvakāti bhattivasena tesaṃ paccayadāyakā, etehi saddhiṃ saṃsaggajāto hotīti attho. ཆང་ཁང་ཞེས་པ་ནི་ཆང་འཐུང་བའི་ཁྱིམ་སྟེ། དེ་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པའི་ཆང་དད་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་དབེན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །དེར་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཆང་འཐུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་མི་རུང་སྟེ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“རྒྱལ་པོ་རྣམས་དང་འདྲེས་པར་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་དབང་བསྐུར་བའམ་དབང་མ་བསྐུར་བ་ཡང་རུང་སྟེ། རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བ་རྣམས་སོ། །རྒྱལ་པོའི་བློན་ཆེན་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོའི་དབང་ཕྱུག་དང་འདྲ་བའི་དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་སོ། །མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཅན་གྱི་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་རྣམས་སོ། །མུ་སྟེགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། དད་པའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་ལ་ཉེར་སྤྱོད་སྦྱིན་པ་པོ་རྣམས་ཏེ། འདི་དག་དང་ལྷན་ཅིག་འདྲེས་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Ananulomikena saṃsaggenāti ananulomikasaṃsaggo nāma tissannaṃ sikkhānaṃ ananulomo paccanīkasaṃsaggo. Yena brahmacariyantarāyaṃ paññattivītikkamaṃ sallekhaparihāniñca pāpuṇāti. Seyyathidaṃ? Rājarājamahāmattehi saddhiṃ sahasokitā sahananditā samasukhadukkhatā uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā yogaṃ āpajjanatā titthiyatitthiyasāvakehi saddhiṃ ekacchandarucisamācāratā ekacchandarucisamācārabhāvāvaho vā sinehabahumānasanthavo. Tattha rājarājamahāmattehi saddhiṃ saṃsaggo brahmacariyantarāyakaro, itarehi titthiyasāvakehi tesaṃ laddhiggahaṇaṃ. Tesaṃ pana vādaṃ bhinditvā attano laddhiṃ gaṇhāpetuṃ samatthena upasaṅkamituṃ vaṭṭati. མི་མཐུན་པའི་འདྲེས་པ་ཞེས་པ་ནི། བསླབ་པ་གསུམ་དང་མི་མཐུན་ཞིང་འགལ་བའི་འདྲེས་པ་སྟེ། གང་གིས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་བར་ཆད་དང་། བཅས་པ་ལས་འདས་པ་དང་། སྐྱོ་བ་ཉམས་པར་འགྱུར་བའོ། །འདི་ལྟ་སྟེ། རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་པོའི་བློན་ཆེན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་མྱ་ངན་བྱེད་པ་དང་། ལྷན་ཅིག་དགའ་བ་དང་། བདེ་སྡུག་མཉམ་པ་དང་། བྱ་བ་བྱེད་པ་དག་བྱུང་བའི་ཚེ་རང་ཉིད་དེ་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་པ་དང་། མུ་སྟེགས་པ་དང་མུ་སྟེགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་འདུན་པ་དང་། དགའ་བ་དང་། སྤྱོད་པ་གཅིག་པ་ཉིད་དམ། འདུན་པ་དང་དགའ་བ་དང་སྤྱོད་པ་གཅིག་པའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པའི་བྱམས་པ་དང་གུས་པའི་འདྲིས་པའོ། །དེ་ལ་རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་པོའི་བློན་ཆེན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་འདྲེས་པ་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། གཞན་མུ་སྟེགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་འདྲེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་གྲུབ་མཐའ་འཛིན་པར་འགྱུར་བའོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་སྨྲ་བ་བཤིག་ནས་རང་གི་གྲུབ་མཐའ་འཛིན་དུ་འཇུག་ནུས་པ་ཞིག་གིས་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་རུང་ངོ་། ། Idāni aparenapi pariyāyena agocaraṃ dassetuṃ ‘‘yāni vā pana tāni kulānī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha assaddhānīti buddhādīsu saddhāvirahitāni. Tāni ‘‘buddho sabbaññū, dhammo niyyāniko, saṅgho suppaṭipanno’’ti na saddahanti. Appasannānīti cittaṃ pasannaṃ anāvilaṃ kātuṃ na sakkonti. Akkosakaparibhāsakānīti akkosakāni ceva paribhāsakāni ca. ‘‘Corosi, bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosi, āpāyikosi, nerayikosi, tiracchānagatosi, natthi tuyhaṃ sugati, duggatiyeva tuyhaṃ pāṭikaṅkhā’’ti evaṃ dasahi akkosavatthūhi akkosanti. ‘‘Hotu, idāni taṃ paharissāma, bandhissāma, vadhissāmā’’ti evaṃ bhayadassanena paribhāsanti cāti attho. ད་ནི་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་ཀྱང་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཡང་ན་རིགས་གང་དག་...” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །དེ་ལ་དད་པ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་དད་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་ “སངས་རྒྱས་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ། །ཆོས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའོ། །དགེ་འདུན་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པའོ། །” ཞེས་ཡིད་མི་ཆེས་པའོ། །དང་བ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་དང་ཞིང་རྙོག་པ་མེད་པར་བྱེད་མི་ནུས་པ་རྣམས་སོ། །གཤེ་ཞིང་སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི། གཤེ་བ་པོ་དང་སྤྱོད་པ་པོ་ཉིད་དོ། །“ཁྱོད་ནི་རྐུན་མ་ཡིན། བྱིས་པ་ཡིན། རྨོངས་པ་ཡིན། རྔ་མོང་ཡིན། གླང་གོ་ཡིན། བོང་བུ་ཡིན། ངན་སོང་བ་ཡིན། དམྱལ་བ་པ་ཡིན། དུད་འགྲོར་སྐྱེས་པ་ཡིན། ཁྱོད་ལ་བདེ་འགྲོ་མེད། ངན་འགྲོ་ཁོ་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་རེ་བར་བྱའོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་གཤེ་བའི་གཞི་བཅུ་པོ་དག་གིས་གཤེ་བའོ། །“འོ་ན་ད་ནི་ཁྱོད་ལ་བརྡེག་པར་བྱ། བཅིང་བར་བྱ། བསད་པར་བྱའོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་འཇིགས་པ་བསྟན་ནས་སྤྱོད་པའི་དོན་ཏོ། ། Anatthakāmānīti [Pg.401] atthaṃ na icchanti, anatthameva icchanti. Ahitakāmānīti ahitameva icchanti, hitaṃ na icchanti. Aphāsukāmānīti phāsukaṃ na icchanti, aphāsukameva icchanti. Ayogakkhemakāmānīti catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṃ na icchanti, sabhayameva icchanti. Bhikkhūnanti ettha sāmaṇerāpi saṅgahaṃ gacchanti. Bhikkhunīnanti ettha sikkhamānāsāmaṇeriyopi. Sabbesampi hi bhagavantaṃ uddissa pabbajitānañceva saraṇagatānañca catunnampi parisānaṃ tāni anatthakāmāniyeva. Tathārūpāni kulānīti evarūpāni khattiyakulādīni kulāni. Sevatīti nissāya jīvati. Bhajatīti upasaṅkamati. Payirupāsatīti punappunaṃ upasaṅkamati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ vesiyādigocarassa vesiyādiko rājādisaṃsaṭṭhassa rājādiko assaddhakulādisevakassa assaddhakulādiko cāti tippakāropi ayuttagocaro ‘‘agocaro’’ti veditabbo. དོན་མི་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི། དོན་མི་འདོད་ཅིང་དོན་མ་ཡིན་པ་ཁོ་ན་འདོད་པའོ། །ཕན་པ་མི་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི། མི་ཕན་པ་ཁོ་ན་འདོད་ཅིང་ཕན་པ་མི་འདོད་པའོ། །བདེ་བ་མི་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི། བདེ་བ་མི་འདོད་ཅིང་མི་བདེ་བ་ཁོ་ན་འདོད་པའོ། །སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་བའི་བདེ་འཇགས་མི་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི། སྦྱོར་བ་བཞི་ལས་ཐར་བའི་བདེ་འཇགས་འཇིགས་པ་མེད་པ་མི་འདོད་ཅིང་། འཇིགས་པ་དང་བཅས་པ་ཁོ་ན་འདོད་པའོ། །དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་འདིར་དགེ་ཚུལ་རྣམས་ཀྱང་འདུས་སོ། །དགེ་སློང་མ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་འདིར་དགེ་སློབ་མ་དང་དགེ་ཚུལ་མ་རྣམས་ཀྱང་འདུས་སོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མཚོན་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་འཁོར་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་རིགས་དེ་དག་ནི་དོན་མི་འདོད་པ་ཁོ་ནའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་རིགས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟ་བུའི་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་རིགས་རྣམས་སོ། །བསྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི། བརྟེན་ནས་འཚོ་བའོ། །བསྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དང་ཡང་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །འདི་ལ་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ནི། སྨད་འཚོང་མ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་ལ་སྨད་འཚོང་མ་ལ་སོགས་པ་དང་། རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་འདྲེས་པ་ལ་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་། དད་པ་མེད་པའི་རིགས་ལ་སོགས་པ་བསྟེན་པ་ལ་དད་པ་མེད་པའི་རིགས་ལ་སོགས་པ་སྟེ། མི་འོས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་ “སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Tassa imināpi pariyāyena agocaratā veditabbā – vesiyādiko tāva pañcakāmaguṇanissayato agocaro veditabbo. Yathāha – ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo, yadidaṃ pañca kāmaguṇā’’ti. Rājādiko jhānānuyogassa anupanissayato lābhasakkārāsanicakkanipphādanato diṭṭhivipattihetuto ca, assaddhakulādiko saddhāhānicittapadosāvahanato agocaro. དེའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ནི་རྣམ་གྲངས་འདིས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། རེ་ཞིག་སྨད་འཚོང་མ་ལ་སོགས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག དགེ་སློང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་གཞན་གྱི་ཡུལ་གང་ཞེ་ན། འདི་ལྟ་སྟེ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་ནི་བསམ་གཏན་ལ་བརྩོན་པ་ལ་ཉེ་བར་མི་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་གསོག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྟ་བ་ཉམས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དད་པ་མེད་པའི་རིགས་ལ་སོགས་པ་ནི་དད་པ་ཉམས་པ་དང་སེམས་ཁོང་ཁྲོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའོ། ། Antaragharappavesādiko ca cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhādiko ca saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā visūkadassanānuyogo ca pañca kāmaguṇā cāti catubbidhopi pana kilesuppattivasena agocaroti veditabbo. ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་མཚན་མར་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། དད་པས་བྱིན་པའི་ཟས་བཟོས་ནས་ལྟད་མོ་ལྟ་བ་ལ་བརྩོན་པ་དང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་རྣམས་ཏེ། རྣམ་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Mā bhikkhave agocare carathāti carituṃ ayuttaṭṭhāne mā caratha. Paravisayeti sattuvisaye. Agocare bhikkhave caratanti ayuttaṭṭhāne carantānaṃ. ‘‘Cara’’ntipi pāṭho. Lacchatīti labhissati passissati. Māroti devaputtamāropi maccumāropi. Otāranti randhaṃ chiddaṃ vivaraṃ. “དགེ་སློང་དག སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པར་མ་རྒྱུ་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི། རྒྱུ་བར་མི་འོས་པའི་གནས་སུ་མ་རྒྱུ་ཞིག་པའི་དོན་ཏོ། །“གཞན་གྱི་ཡུལ་དུ་”ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བོའི་ཡུལ་དུའོ། །“དགེ་སློང་དག སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པར་རྒྱུ་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། མི་འོས་པའི་གནས་སུ་རྒྱུ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ཅ་རན་ཏི་” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། །“ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། རྙེད་པར་འགྱུར་བའམ་མཐོང་བར་འགྱུར་བའོ། །“བདུད་”ཅེས་པ་ནི། ལྷའི་བུ་བདུད་ཀྱང་ཡིན་ལ་འཆི་བདག་བདུད་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །“གླགས་”ཞེས་པ་ནི། སྐབས་སམ་བུ་ག་འམ་གླགས་སོ། ། Gocaraniddese na vesiyāgocaro hotītiādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. Ayaṃ pana viseso – cattāro satipaṭṭhānā gocaroti [Pg.402] carituṃ yuttaṭṭhānavasena catusatipaṭṭhānā gocaro. Saketi attano santake. Pettike visayeti pitito āgatavisaye. སྤྱོད་ཡུལ་བསྟན་པ་ལས། སྨད་འཚོང་མའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་མི་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། བཤད་ཟིན་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ལ་ནི་བྱེ་བྲག་འདི་ཡོད་དེ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་བར་འོས་པའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ།། རང་གི་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དབང་བའི་ནང་དུའོ།། ཕའི་ཡུལ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཕ་ལས་འོངས་པའི་ཡུལ་ལའོ།། Āraddhavīriyassāti sammāupaṭṭhitacatusammappadhānavīriyavantassa. Thāmagatassāti balappattassa. Daḷhaparakkamassāti thiravīriyassa. Yassatthāya pesitoti yena arahattatthāya attabhāvo pariccatto. Attatthe cāti attano atthe arahattaphale ca. Ñāye cāti ariye aṭṭhaṅgike magge ca. Lakkhaṇe cāti aniccādilakkhaṇapaṭivedhe ca. Kāraṇe cāti hetumhi ca. Ṭhānāṭhāne cāti ṭhāne ca aṭṭhāne ca, kāraṇākāraṇe cāti attho. Idāni vitthāretvā dassetuṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādimāha. བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་གནས་པའི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞིའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་ལའོ།། མཐུ་ཐོབ་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྟོབས་ཐོབ་པ་ལའོ།། བརྩོན་པ་བརྟན་པོ་ལ་ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་བརྟན་པོ་ལའོ།། གང་གི་དོན་དུ་བཏང་བ་ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་གི་དོན་དུ་ལུས་འདི་ཡོངས་སུ་བཏང་བ་ལའོ།། རང་གི་དོན་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དོན་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་ཡང་ངོ།། རིགས་པ་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ལ་ཡང་ངོ།། མཚན་ཉིད་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པ་ལ་ཡང་ངོ།། རྒྱུ་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་རྐྱེན་ལ་ཡང་ངོ།། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་ཡང་སྟེ། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ལ་ཡང་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ད་ནི་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 197. Aṭṭhamagāthāya ekodi nipakoti ekaggacitto paṇḍito. ༡༩༧. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བརྒྱད་པ་ལས། རྩེ་གཅིག་པ་དང་མཁས་པ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་དང་མཁས་པའོ།། Jātarūpassa oḷārikampi malaṃ dhamatīti suvaṇṇassa thūlaṃ jallaṃ aggisaṃyogena nīharati. Sandhamatīti sammā nīharati. Niddhamatīti apunabhavappattikaṃ katvā nīharati. ‘‘Jhāpetī’’ti keci vadanti. Majjhimakampīti tato sukhumatarampi. Sukhumakampīti atisukhumatarampi. Evamevāti opammasampaṭipādanaṃ. Attano oḷārikepi kilese dhamatīti kāyaduccaritādike thūlakilese vīriyātapena nīharati. Majjhimakepi kileseti kāmavitakkādike oḷārikasukhumānaṃ majjhimakepi. Sukhumakepīti ñātivitakkādike atisaṇhakepi kilese. Sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhiṃ dhamatīti saha vipassanāya maggasampayuttāya sammādiṭṭhiyā viparītasaṅkhātaṃ micchādiṭṭhiṃ nīharati. Sammāsaṅkappādīsupi eseva nayo. གསེར་གྱི་དྲི་མ་རགས་པའང་སེལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི། གསེར་གྱི་དྲི་མ་རགས་པ་རྣམས་མེའི་སྦྱོར་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཕྱིར་འདོན་པའོ།། ཡང་དག་པར་སེལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་ཕྱིར་འདོན་པའོ།། ངེས་པར་སེལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི། སླར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་དུ་བྱས་ནས་ཕྱིར་འདོན་པའོ།། “སྲེག་གོ་” ཞེས་ཀྱང་ཁ་ཅིག་བརྗོད་དོ།། འབྲིང་པོའང་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་ཕྲ་བའང་ངོ།། ཕྲ་མོའང་ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའང་ངོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཞེས་པ་ནི་དཔེ་སྦྱར་བའོ།། རང་གི་ཉོན་མོངས་པ་རགས་པའང་སེལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རགས་པ་རྣམས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཚ་བས་ཕྱིར་འདོན་པའོ།། འབྲིང་གི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་རགས་པ་དང་ཕྲ་བའི་བར་གྱི་འབྲིང་པོ་ལའོ།། ཕྲ་མོ་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། ཉེ་དུའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ལའོ།། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་ལོག་པར་ལྟ་བ་སེལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ལོག་ལྟ་ཕྱིར་འདོན་པའོ།། ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། 198. Evaṃ āyasmatā sāriputtena tīhi gāthāhi bhagavantaṃ thometvā pañcahi gāthāhi pañcasatānaṃ sissānamatthāya ca senāsanagocarasīlavatādīni pucchito tamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘vijigucchamānassā’’tiādinā nayena vissajjanamāraddhaṃ. Tattha paṭhamagāthāya tāvattho – jātiādīhi jigucchamānassa rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve sambodhikāmassa sāriputta bhikkhuno yadidaṃ phāsu yo phāsuvihāro yathānudhammaṃ yo ca anudhammo, taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ yathā pajānanto [Pg.403] vadeyya, evaṃ vadāmīti. Yaṃ phāsuvihāranti yaṃ sukhavihāraṃ. Asappāyarūpadassanenāti itthirūpādisamaṇāsappāyarūpadassanena. Taṃ bodhiṃ bujjhitukāmassāti taṃ catumaggañāṇasaṅkhātaṃ bodhiṃ bujjhituṃ icchantassa. Anubujjhitukāmassāti anurūpāya paṭipattiyā bujjhitukāmassa. Paṭivijjhitukāmassāti abhimukhe katvā nibbijjhitukāmassa. Sambujjhitukāmassāti pahīnakilese apaccāgamanavasena sammā bujjhituṃ icchantassa. Adhigantukāmassāti pāpuṇitukāmassa. Sacchikātukāmassāti paṭilābhasacchikiriyāya pattukāmassa. Atha vā bujjhitukāmassāti sotāpattimaggañāṇaṃ ñātukāmassa. Anubujjhitukāmassāti sakadāgāmimaggañāṇaṃ puna ñātukāmassa. Paṭivijjhitukāmassāti anāgāmimaggañāṇaṃ paṭivedhavasena ñātukāmassa. Sambujjhitukāmassāti arahattamaggañāṇaṃ sammā ñātukāmassa. Adhigantukāmassāti catubbidhampi adhigantukāmassa. Phassitukāmassāti ñāṇaphusanāya phusitukāmassa. Sacchikātukāmassāti paccavekkhaṇāya paccakkhaṃ kattukāmassa. ༡༩༨. དེ་ལྟར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་ཅིང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྔས་སློབ་མ་ལྔ་བརྒྱའི་དོན་དུ་གནས་མལ་དང་། སྤྱོད་ཡུལ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པ་དྲིས་པ་ན། དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་པ་ལ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལན་འདེབས་པ་བརྩམས་སོ།། དེ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོའི་དོན་ནི། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་ཅིང་། དབེན་པའི་གནས་མལ་ལ་བསྟེན་པ། བྱང་ཆུབ་འདོད་པའི་དགེ་སློང་གི་བདེ་བར་གནས་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེ། ཀྱེ་ཤཱ་རིའི་བུ། ངས་ཁྱོད་ལ་ཤེས་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ཤེས་བཞིན་པས་སྨྲ་བ་དེ་བཞིན་དུ་སྨྲའོ་ཞེས་བྱའོ།། བདེ་བར་གནས་པ་གང་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི། བདེ་བའི་གནས་པ་གང་ཡིན་པའོ།། མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་མཐོང་བ་ལས་ཞེས་པ་ནི། བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དགེ་སྦྱོང་དང་མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་མཐོང་བ་ལས་སོ།། བྱང་ཆུབ་དེ་རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ལམ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་བྱང་ཆུབ་དེ་རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལའོ།། རྗེས་སུ་རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པས་རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལའོ།། ཁོང་དུ་ཆུད་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལའོ།། རྫོགས་པར་རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་ཤིང་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལའོ།། ཐོབ་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལའོ།། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཐོབ་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འཐོབ་པར་འདོད་པ་ལའོ།། ཡང་ན། རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཤེས་པར་འདོད་པ་ལའོ།། རྗེས་སུ་རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སླར་ཡང་ཤེས་པར་འདོད་པ་ལའོ།། ཁོང་དུ་ཆུད་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་འདོད་པ་ལའོ།། རྫོགས་པར་རྟོགས་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཡང་དག་པར་ཤེས་པར་འདོད་པ་ལའོ།། ཐོབ་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་བཞི་པོ་ཉིད་ཐོབ་པར་འདོད་པ་ལའོ།། རེག་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རེག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རེག་པར་འདོད་པ་ལའོ།། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་འདོད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། སོ་སོར་རྟོག་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་འདོད་པ་ལའོ།། Catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāge vipassanāti catunnaṃ ariyamaggānaṃ purimakoṭṭhāse uppannaudayabbayādivipassanāñāṇāni. ལམ་བཞིའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ལྷག་མཐོང་ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་བཞིའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་སྐྱེ་འཇིག་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་རྣམས་སོ།། 199. Dutiyagāthāya sapariyantacārīti sīlādīsu catūsu pariyantesu caramāno. Ḍaṃsādhipātānanti piṅgalamakkhikānañca sesamakkhikānañca. Te hi tato tato adhipatitvā khādanti, tasmā ‘‘adhipātā’’ti vuccanti. Manussaphassānanti corādiphassānaṃ. ༡༩༩. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས། མཐའ་དང་བཅས་པར་རྒྱུ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་བཞི་ལ་སྤྱོད་པའོ།། ཤ་སྦྲང་དང་སྦྲང་བུ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། སྦྲང་བུ་སེར་སྐྱ་དང་སྦྲང་བུ་གཞན་རྣམས་ཀྱིའོ།། དེ་དག་ནི་ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་ནས་ལྷུང་སྟེ་ཟ་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་ “ལྷུང་སྟེ་ཟ་བ་” ཞེས་བྱའོ།། མིའི་རེག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། ཆོམ་རྐུན་ལ་སོགས་པའི་རེག་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། Cattāro pariyantāti cattāro mariyādā paricchedā. Antopūtibhāvaṃ paccavekkhamānoti abbhantare kucchitabhāvaṃ sīlavirahitabhāvaṃ olokayamāno. Anto sīlasaṃvarapariyante caratīti sīlasaṃvaraparicchedabbhantare carati vicarati. Mariyādaṃ na bhindatīti sīlamariyādaṃ sīlaparicchedaṃ na kopeti. མཐའ་བཞི་ཞེས་པ་ནི། མཚམས་ཀྱི་ཚད་བཞིའོ།། ནང་རུལ་བའི་དངོས་པོ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཞེས་པ་ནི། ནང་གི་སྨད་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་ནམ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བྲལ་བའི་རང་བཞིན་ལ་ལྟ་བའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པའི་མཚམས་ཀྱི་ནང་དུ་སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པའི་ཚད་ཀྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་ཞིང་སྤྱོད་པའོ།། མཚམས་མི་གཅོད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མཚམས་སམ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚད་ལས་མི་འདའ་བའོ།། Ādittapariyāyaṃ paccavekkhamānoti ādittadesanaṃ (mahāva. 54; saṃ. ni. 3.61; 4.28) olokento. Akkhabbhañjanavaṇapaṭicchādanaputtamaṃsūpamaṃ paccavekkhamānoti sākaṭikassa [Pg.404] akkhabbhañjanaupamañca, kuṭṭhabyādhino vaṇānaṃ paṭicchādanatelapilotikaupamañca, kantārapaṭipannānaṃ jāyampatikānaṃ puttamaṃsakhādanaupamañca (saṃ. ni. 2.63; mi. pa. 6.1.2) olokento. Bhaddekarattavihāraṃ paccavekkhamānoti – འབར་བའི་རྣམ་གྲངས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཞེས་པ་ནི། འབར་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གསུང་བཤད་ལ་ལྟ་བའོ།། ཤིང་རྟའི་སྲོག་ཤིང་ལ་སྣུམ་བྱུག་པ་དང་། རྨ་གཡོགས་པ་དང་། བུའི་ཤ་ཟ་བའི་དཔེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཞེས་པ་ནི། ཤིང་རྟ་མཁན་གྱིས་སྲོག་ཤིང་ལ་སྣུམ་བྱུག་པའི་དཔེ་དང་། མཛེ་ནད་ཅན་གྱིས་རྨ་གཡོགས་པའི་སྣུམ་རས་ཀྱི་དཔེ་དང་། མྱ་ངམ་གྱི་ལམ་དུ་ཞུགས་པའི་ཁྱིམ་ཐབ་གཉིས་ཀྱིས་རང་གི་བུའི་ཤ་ཟ་བའི་དཔེ་ལ་ལྟ་བའོ།། མཚན་མོ་གཅིག་གི་བཟང་པོའི་གནས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཞེས་པ་ནི། ‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ; Taṃ ve ‘bhaddekaratto’ti, santo ācikkhate munī’’ti. (ma. ni. 3.280; netti. 103) – “འདས་པའི་རྗེས་སུ་མི་འབྲང་ཞིང་། །མ་འོངས་པ་ལ་རེ་མི་བྱ། །དེ་ནི་མཚན་མོ་གཅིག་བཟང་ཞེས། །ཞི་བའི་ཐུབ་པས་གསུངས་པ་ཡིན། །” ཞེས་པའོ།། Evaṃ vuttaṃ bhaddekarattavihāraṃ olokento. Tā uppatitvā uppatitvā khādantīti nippatitvā nippatitvā khādanti. དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་མཚན་མོ་གཅིག་གི་བཟང་པོའི་གནས་པ་ལ་ལྟ་བའོ།། དེ་དག་ལྡིང་ཞིང་ལྡིང་ཞིང་ཟའོ་ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ཐོན་ཞིང་ཐོན་ཞིང་ཟ་བའོ།། 200. Tatiyagāthāya paradhammikā nāma sattasahadhammikavajjā sabbepi te bāhirakā. Kusalānuesīti kusaladhamme anvesamāno. ༢༠༠. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་པ་ལས། ཕྱི་རོལ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཆོས་མཐུན་པ་བདུན་པོ་མ་གཏོགས་པའི་ཕྱི་རོལ་པ་ཐམས་ཅད་དོ།། དགེ་བ་ཚོལ་བ་ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཚོལ་བའོ།། Satta sahadhammike ṭhapetvāti bhikkhubhikkhunīsikkhamānāsāmaṇerasāmaṇerīupāsakaupāsikāyo vajjetvā. Athāparānipi atthi abhisambhotabbānīti aparānipi madditabbāni atthi saṃvijjanti. ཆོས་མཐུན་པ་བདུན་པོ་བཞག་ནས་ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དང་། དགེ་སློང་མ། དགེ་སློབ་མ། དགེ་ཚུལ། དགེ་ཚུལ་མ། དགེ་བསྙེན། དགེ་བསྙེན་མ་རྣམས་མ་གཏོགས་པའོ།། གཞན་ཡང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱ་བ་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་ནི། གཞན་ཡང་གཞོམ་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 201. Catutthagāthāya ātaṅkaphassenāti rogaphassena. Sītaṃ athuṇhanti sītañca uṇhañca. So tehi phuṭṭho bahudhāti so tehi ātaṅkādīhi anekehi ākārehi phuṭṭho samāno. Anokoti abhisaṅkhāraviññāṇādīnaṃ anokāsabhūto. Abbhantaradhātupakopavasena vāti sarīrabbhantare āpodhātukkhobhavasena vā aññadhātukkhobhavasena vā. Uṇhanti sarīrabbhantare tejodhātukkhobhavasena uṇhaṃ bhavati. Abhisaṅkhārasahagataviññāṇassāti kusalākusalacetanāsampayuttacittassa. Okāsaṃ na karotīti avakāsaṃ patiṭṭhaṃ na karoti. Avatthitasamādānoti otaritvā gāhako. ༢༠༡. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་པ་ལས། ནད་ཀྱི་རེག་པས་ཞེས་པ་ནི། ནད་ཀྱི་རེག་པ་ཉིད་ཀྱིའོ།། གྲང་བ་དང་ཚ་བ་ཞེས་པ་ནི། གྲང་བ་དང་དྲོ་བའོ།། དེ་དག་གིས་རྣམ་པ་མང་པོར་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི། དེ་ནད་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གིས་རྣམ་པ་དུ་མས་རེག་པར་གྱུར་པ་ལའོ།། གནས་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པའོ།། ཡང་ན་ནང་གི་ཁམས་འཁྲུགས་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ནང་དུ་ཆུའི་ཁམས་འཁྲུགས་པའི་དབང་གིས་སམ། ཁམས་གཞན་འཁྲུགས་པའི་དབང་གིས་སོ།། ཚ་བ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ནང་དུ་མེའི་ཁམས་འཁྲུགས་པའི་དབང་གིས་ཚ་བར་འགྱུར་བའོ།། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ལའོ།། གོ་སྐབས་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི། གནས་སམ་གཞི་མི་བྱེད་པའོ།། གནས་པར་བླངས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཞུགས་ནས་འཛིན་པའོ།། 202. Evaṃ ‘‘bhikkhuno vijigucchato’’tiādīhi tīhi gāthāhi puṭṭhamatthaṃ vissajjetvā idāni ‘‘kyāssa byappathayo’’tiādinā nayena puṭṭhaṃ vissajjento ‘‘theyyaṃ na kāre’’tiādimāha. Tattha phasseti phuseyya. Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti yaṃ cittassa āvilattaṃ vijāneyya, taṃ sabbaṃ ‘‘kaṇhassa pakkho’’ti vinodayeyya. ༢༠༢. དེ་ལྟར་ “དགེ་སློང་སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱིས་དྲིས་པའི་དོན་ལ་ལན་བཏབ་ནས། ད་ནི་ “དེའི་ངག་གི་སྤྱོད་པ་ཅི་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དྲིས་པའི་ལན་འདེབས་པ་ན། “བརྐུ་བ་མི་བྱའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་རེག་པར་བྱའོ།། ཡིད་ཀྱི་རྙོག་པ་གང་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་རྙོག་པ་གང་ཤེས་པར་འགྱུར་བ་དེ། དེ་ཐམས་ཅད་ “ནག་པོའི་ཕྱོགས་སོ་” ཞེས་བསལ་བར་བྱའོ།། Adinnādānaṃ [Pg.405] pahāyāti ettha adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parasaṃharaṇaṃ, theyyaṃ corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti; tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parassa santake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ, taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ. མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་སྤངས་ཏེ་ཞེས་པ་ལས། འདིར་མ་བྱིན་པ་ལེན་པ་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་སྟེ། གཞན་གྱི་ནོར་འཕྲོག་པ་དང་། བརྐུ་བ་དང་། རྐུ་བ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་མ་བྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་བཟུང་བ་སྟེ། གང་ལ་གཞན་གྱིས་རང་དགར་བྱེད་པ་ལ་ཆད་པ་གཅོད་མི་འོས་ཤིང་སྨད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའོ།། གཞན་གྱིས་བཟུང་བ་དེ་ལ། གཞན་གྱིས་བཟུང་བར་འདུ་ཤེས་ཤིང་། དེ་ལེན་པའི་ཐབས་རྩོམ་པའི་བརྐུ་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པའོ།། དེ་ནི་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་དམན་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ཞིང་། གྱ་ནོམ་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དངོས་པོ་གྱ་ནོམ་པའི་ཕྱིར་རོ།། དངོས་པོ་མཚུངས་པ་ཉིད་ལ་ཡང་། ཡོན་ཏན་ལྷག་པ་རྣམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་ཞིང་། ཡོན་ཏན་ལྷག་པ་དེ་དང་དེ་ལ་ལྟོས་ནས་ཡོན་ཏན་དམན་པ་རྣམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་ངོ།། Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Pahāyāti imaṃ adinnādānacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova. Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno, na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena, athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti. Ito paraṃ vuttanayameva. དེ་ལ་ཡན་ལག་ལྔ་ཡོད་དེ། གཞན་གྱིས་བཟུང་བ་དང་། གཞན་གྱིས་བཟུང་བར་འདུ་ཤེས་པ་དང་། བརྐུ་སེམས་དང་། ཐབས་རྩོམ་པ་དང་། དེས་འཕྲོག་པའོ།། སྤངས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི། མ་བྱིན་པར་ལེན་པའི་སེམས་པར་བགྲང་བའི་ཚུལ་འཆལ་འདི་སྤངས་ནས་སོ།། ཕྱིར་ལོག་པ་ཞེས་པ་ནི། སྤངས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚུལ་འཆལ་དེ་ལས་ཕྱིར་ལོག་ཅིང་ངེས་པར་ལོག་པའོ།། བྱིན་པ་ཉིད་ལེན་པ་ནི་བྱིན་防ལེན་ནོ།། སེམས་ཀྱིས་ཀྱང་བྱིན་པ་ཉིད་ལ་རེ་བ་ནི་བྱིན་རེ་འོ།། རྐུ་བར་བྱེད་པ་ནི་རྐུན་པོ་སྟེ། རྐུ་བ་མ་ཡིན་པས་ནི་མི་རྐུ་བའོ།། མི་རྐུ་བ་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་དག་པར་གྱུར་པའོ།། བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་ཏེ། མི་རྐུ་བར་རྣམ་པར་དག་པའི་ལུས་སུ་བྱས་ནས་གནས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལས་གཞན་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། Mettāyanavasena metti. Mettākāro mettāyanā. Mettāya ayitassa mettāsamaṅgino cittassa bhāvo mettāyitattaṃ. Anudayatīti anudayā, rakkhatīti attho. Anudayākāro anudayanā. Anudayitassa bhāvo anudayitattaṃ. Hitassa esanavasena hitesitā. Anukampanavasena anukampā. Sabbehipi imehi padehi upacārappanāppattāva mettā vuttā. Vipulenāti ettha pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā. Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ. Paguṇavasena appamāṇaṃ. Sattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ. Domanassappahānato abyāpajjaṃ, niddukkhanti vuttaṃ hoti. བྱམས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བྱམས་པའོ།། བྱམས་པའི་རྣམ་པ་ནི་བྱམས་པར་བྱེད་པའོ།། བྱམས་པ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་བྱམས་པར་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱེད་པས་རྗེས་བརྩེ་སྟེ། སྲུང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། རྗེས་སུ་བརྩེ་བའི་རྣམ་པ་ནི་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་བྱེད་པའོ།། རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་ནི་རྗེས་སུ་བརྩེ་བར་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། ཕན་པ་འཚོལ་བའི་དབང་གིས་ཕན་འཚོལ་ཉིད་དོ།། རྗེས་སུ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་བརྩེ་བའོ།། ཚིག་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཉེ་བར་བསྡོགས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་གྱུར་པའི་བྱམས་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། ཡངས་པ་ཞེས་པ་ནི། འདིར་ཁྱབ་པའི་དབང་གིས་ཡངས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ས་ཡི་དབང་གིས་ནི་དེ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའོ།། གོམས་པའི་དབང་གིས་ཚད་མེད་པའོ།། སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཚད་མེད་པའོ།། གནོད་སེམས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྤངས་པས་འཁོན་མེད་པའོ།། ཡིད་མི་བདེ་བ་སྤངས་པས་གནོད་པ་མེད་པ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་མེད་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ།། Āvilanti appasannaṃ. Luḷitanti kalalaṃ. Eritanti asanniṭṭhānaṃ. Ghaṭṭitanti ārammaṇena ghaṭṭanamāpāditaṃ. Calitanti kampamānaṃ. Bhantanti vibbhantaṃ. Avūpasantanti anibbutaṃ. རྙོག་པ་ཞེས་པ་ནི་མ་དྭངས་པའོ།། འཁྲུགས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྙོག་མ་ཅན་ནོ།། བསྐྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་གནས་པའོ།། བརྡེགས་པ་ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པས་བརྡེགས་པར་བྱས་པའོ།། གཡོ་བ་ཞེས་པ་ནི་འདར་བའོ།། འཁྱམས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འཁྱམས་པའོ།། མ་ཞི་བ་ཞེས་པ་ནི་མ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའམ་མ་ཞི་བའོ།། Yo [Pg.406] so māroti evamādīsu mahājanaṃ anatthe niyojetvā māretīti māro. Kaṇhakammattā kaṇho. Kāmāvacarissarattā adhipati. Maraṇaṃ pāpanato antagū. Muñcituṃ appadānaṭṭhena namuci. Mārassa baḷisanti mārabaḷisaṃ. Vaṭṭasannissitaṭṭhena mārassa āmisanti mārāmisaṃ. Vasavattanaṭṭhena mārassa visayoti māravisayo. Gocaraṭṭhena mārassa nivāsoti māranivāso. Kāmacāraṃ caraṭṭhena mārassa gocaroti māragocaro. Duppamuñcanaṭṭhena mārassa bandhananti mārabandhanaṃ. Dukkhuddayoti dukkhabandhano. "Yo so māroti" (གང་དེ་བདུད་ཅེས་བྱ་བ་) ལ་སོགས་པ་ལ། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དོན་མེད་པ་ལ་བཀོལ་ནས་འཆི་བར་བྱེད་པས་ན་བདུད་ (māro) ཞེས་བྱའོ། །ནག་པོའི་ལས་ཅན་ཡིན་པས་ན་ནག་པོ་ (kaṇho) ཞེས་བྱའོ། །འདོད་ཁམས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ཡིན་པས་ན་བདག་པོ་ (adhipati) ཞེས་བྱའོ། །འཆི་བ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་མཐར་ཕྱིན་པ་ (antagū) ཞེས་བྱའོ། །ཐར་བར་མི་གཏོང་བའི་དོན་གྱིས་ན་གཏོང་མེད་ (namuci) ཞེས་བྱའོ། །བདུད་ཀྱི་ལྕགས་ཀྱུ་ནི་བདུད་ཀྱི་ལྕགས་ཀྱུ་ (mārabaḷisaṃ) ཞེས་བྱའོ། །འཁོར་བ་ལ་བརྟེན་པའི་དོན་གྱིས་ན་བདུད་ཀྱི་ཟས་ནི་བདུད་ཀྱི་ཟས་ (mārāmisaṃ) ཞེས་བྱའོ། །དབང་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་བདུད་ཀྱི་ཡུལ་ནི་བདུད་ཀྱི་ཡུལ་ (māravisayo) ཞེས་བྱའོ། །སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་དོན་གྱིས་ན་བདུད་ཀྱི་གནས་ནི་བདུད་ཀྱི་གནས་ (māranivāso) ཞེས་བྱའོ། །འདོད་པ་ལ་སྤྱོད་པའི་དོན་གྱིས་ན་བདུད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི་བདུད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ (māragocaro) ཞེས་བྱའོ། །ཐར་བར་དཀའ་བའི་དོན་གྱིས་ན་བདུད་ཀྱི་འཆིང་བ་ནི་བདུད་ཀྱི་འཆིང་བ་ (mārabandhanaṃ) ཞེས་བྱའོ། །སྡུག་བསྔལ་གྱི་འབྲས་བུ་ཅན་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འཆིང་བ་ (dukkhabandhano) ཞེས་བྱའོ། ། 203. Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭheti tesaṃ kodhātimānānaṃ yaṃ avijjādikaṃ mūlaṃ, tampi palikhaṇitvā tiṭṭheyya. Addhā bhavanto abhisambhaveyyāti etaṃ piyāpiyaṃ abhibhavanto ekaṃseneva abhibhaveyya, na tattha sithilaṃ parakkameyyāti adhippāyo. ༢༠༣. "Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe" (དེ་དག་གི་རྩ་བ་ཡང་བརྐོས་ཏེ་གནས་པར་གྱུར་ཅིག་) ཅེས་པ་ནི། ཁོང་ཁྲོ་དང་ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དེ་དག་གི་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྩ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་བརྐོས་ནས་གནས་པར་གྱུར་ཅིག་པའོ། །"Addhā bhavanto abhisambhaveyya" (ངེས་པར་འདི་དག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་འགྱུར་རོ་) ཞེས་པ་ནི། སྡུག་པ་དང་མི་སྡུག་པ་འདི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་གཅིག་ཏུ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པ་ལས། དེ་ལ་ལྷོད་པོར་བརྩོན་པ་མི་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། Avijjā mūlantiādayo avijjā kodhassa upanissayasahajātādivasena mūlaṃ hoti. Anupāyamanasikāro ca asmimāno ca ime dve upanissayavaseneva. Ahirikaanottappauddhaccā ime tayo upanissayasahajātādivasena mūlāni honti, tathā atimānassāpi. "Avijjā mūlaṃ" (མ་རིག་པ་ནི་རྩ་བའོ། །) ལ་སོགས་པ་ལ། མ་རིག་པ་ནི་ཉེར་བརྟེན་གྱི་རྐྱེན་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཁོང་ཁྲོའི་རྩ་བ་ཡིན་ནོ། །ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་ངའོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ཏེ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ནི་ཉེར་བརྟེན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་དབང་ཁོ་ནས་སོ། །ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་དང་། རྒོད་པ་སྟེ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་ཉེར་བརྟེན་གྱི་རྐྱེན་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྩ་བ་རྣམས་ཡིན་ནོ། །ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། ། 204. Paññaṃ purakkhatvāti paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Kalyāṇapītīti kalyāṇapītiyā samannāgato. Caturo sahetha paridevadhammeti anantaragāthāya vuccamāne paridevanīyadhamme saheyya. ༢༠༤. "Paññaṃ purakkhatvā" (ཤེས་རབ་མདུན་དུ་བདར་ཏེ་) ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱས་ནས་སོ། །"Kalyāṇapītī" (དགེ་བའི་ཚིམ་པ་ཅན་) ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་ཚིམ་པ་དང་ལྡན་པའོ། །"Caturo sahetha paridevadhamme" (མྱ་ངན་བྱ་བའི་ཆོས་བཞི་པོ་བཟོད་པར་བྱའོ་) ཞེས་པ་ནི། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཞན་དུ་བཤད་པའི་མྱ་ངན་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་བཟོད་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། ། Vicayabahuloti parivīmaṃsanabahulo. Pavicayabahuloti visesena vīmaṃsanabahulo. Pekkhāyanabahuloti ikkhaṇabahulo. Samekkhāyanabahuloti esanabahulo. Vibhūtavihārīti pākaṭaṃ katvā ñātavihārī. "Vicayabahulo" (རྣམ་པར་འབྱེད་པ་མང་བ་) ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་མང་བའོ། །"Pavicayabahulo" (རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་མང་བ་) ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་རྟོག་པ་མང་བའོ། །"Pekkhāyanabahulo" (ལྟ་བ་མང་བ་) ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བ་མང་བའོ། །"Samekkhāyanabahulo" (ཀུན་ཏུ་ལྟ་བ་མང་བ་) ཞེས་པ་ནི། ཚོལ་བ་མང་བའོ། །"Vibhūtavihārī" (གསལ་བར་གནས་པ་) ཞེས་པ་ནི། གསལ་བར་བྱས་ནས་ཤེས་བཞིན་དུ་གནས་པའོ། ། Abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ. Paṭikkantaṃ nivattanaṃ. Tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma. Paṭinivattento paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onamento abhikkamati nāma. Pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāyapi nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma. Pacchimaaṅgappadesaṃ pacchā saṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjāyapi eseva nayo. "Abhikkante paṭikkante" (མངོན་པར་འགྲོ་བ་དང་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ལ་) ཞེས་པ་འདི་ལ། རེ་ཞིག་ "abhikkantaṃ" (མངོན་པར་འགྲོ་བ་) ནི་འགྲོ་བ་ལ་བརྗོད། "paṭikkantaṃ" (ཕྱིར་ལྡོག་པ་) ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ལ་བརྗོད། དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་སྤྱོད་ལམ་བཞི་པོ་ཀུན་ལ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། །འགྲོ་བ་ལ་རེ་ཞིག་ལུས་མདུན་དུ་གཏོད་ཅིང་འགྲོ་བ་ནི་མངོན་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཕྱིར་ལྡོག་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ཞེས་བྱའོ། །འགྲེང་བ་ལ་ཡང་ལངས་བཞིན་དུ་ལུས་མདུན་དུ་གཏོད་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཕྱིར་ཕྱོགས་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདུག་པ་ལ་ཡང་འདུག་བཞིན་དུ་སྟན་གྱི་མདུན་ཕྱོགས་སུ་འགུལ་བ་ནི་མངོན་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱའོ། །རྒྱབ་ཕྱོགས་སུ་འགུལ་བ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཉལ་བ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། Sampajānakārī [Pg.407] hotīti sampajaññena sabbakiccakārī, sampajaññameva vā kārī hoti. So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva, na katthaci sampajaññavirahito hoti. Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhanaṃ. Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanaṃ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhanavasena olokitaullokitaapalokitāni nāma honti. Tāni idha na gahitāni. Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni, iminā vā mukhena sabbāni gahitānevāti. "Sampajānakārī hotī" (ཤེས་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་) ཞེས་པ་ནི། ཤེས་བཞིན་གྱིས་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པ་འམ། ཡང་ན་ཤེས་བཞིན་ཉིད་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནི་མངོན་པར་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཤེས་བཞིན་བྱེད་པ་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། གང་དུ་ཡང་ཤེས་བཞིན་དང་བྲལ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །"Ālokite vilokite" (བལྟ་བ་དང་རྣམ་པར་བལྟ་བ་ལ་) ཞེས་པ་འདི་ལ་ནི། "ālokitaṃ" ཞེས་བྱ་བ་ནི་མདུན་དུ་ལྟ་བའོ། །"vilokitaṃ" ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་ལྟ་བའོ། །གཞན་ཡང་འོག་དང་། སྟེང་དང་། རྒྱབ་ཏུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་བལྟ་བ་ (olokita) དང་། གྱེན་དུ་ལྟ་བ་ (ullokita) དང་། ཕྱིར་ལྟ་བ་ (apalokita) ཞེས་བྱ་བ་རྣམས་ཡོད་དོ། །དེ་དག་འདིར་མ་བཟུང་ངོ་། །འཚམ་པའི་དབང་གིས་ནི་འདི་གཉིས་ཁོ་ན་བཟུང་ལ། ཡང་ན་སྒོ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་བཟུང་བ་ཁོ་ནའོ། ། Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe. Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena, pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma. Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane. Pīteti yāguādipāne. Khāyiteti piṭṭhakhajjakādikhādane. Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane. Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Gatādīsu gateti gamane. Ṭhiteti ṭhāne. Nisinneti nisajjāya. "Samiñjite pasārite" (བསྐུམ་པ་དང་བརྐྱང་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། ཚིགས་རྣམས་བསྐུམ་པ་དང་བརྐྱང་བ་ལའོ། །"Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe" (ཆོས་གོས་སྣམ་སྦྱར་དང་ལྷུང་བཟེད་འཆང་བ་ལ་) ཞེས་པ་འདི་ལ། ཆོས་གོས་སྣམ་སྦྱར་རྣམས་ནི་གཤམ་ཐབས་དང་བླ་གོས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་དང་། ལྷུང་བཟེད་ནི་བསོད་སྙོམས་ལེན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་འཆང་བ་ཞེས་བྱའོ། །"Asitādīsu asite" (བཟའ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་བཟའ་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཟས་བཟའ་བ་ལའོ། །"Pīte" (བཏུང་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། སྐྱོ་མ་ལ་སོགས་པ་བཏུང་བ་ལའོ། །"Khāyite" (བཅའ་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། ཕྱེ་ཐུམ་ལ་སོགས་པ་བཅའ་བ་ལའོ། །"Sāyite" (མྱང་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། སྦྲང་རྩི་དང་བུ་རམ་གྱི་ཀ་ར་ལ་སོགས་པ་མྱང་བ་ལའོ། །"Uccārapassāvakamme" (བཤང་གཅི་བྱེད་པ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། བཤང་བ་དང་གཅི་བ་བྱེད་པ་ལའོ། །"Gatādīsu gate" (འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་འགྲོ་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བ་ལའོ། །"Ṭhite" (འགྲེང་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། འགྲེང་བ་ལའོ། །"Nisinne" (འདུག་པ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། འདུག་པ་ལའོ། ། Sutteti sayane. Jāgariteti jāgaraṇe. Bhāsiteti kathane. Tattha upādārūpassa saddāyatanassa appavatte sati bhāsitā nāma na hoti, tasmiṃ pavattante hotīti pariggāhako bhikkhu bhāsite sampajānakārī nāma hoti. Vimuttāyatanasīsena dhammaṃ desentopi bāttiṃsatiracchānakathaṃ pahāya dasakathāvatthunissitaṃ kathaṃ kathentopi bhāsite sampajānakārī nāma. Tuṇhībhāveti akathane. Tattha upādārūpassa saddāyatanassa pavattiyaṃ tuṇhībhāvo nāma natthi, appavattiyaṃ hotīti pariggāhako bhikkhu tuṇhībhāve sampajānakārī nāma hoti. Aṭṭhatiṃsaārammaṇesu cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnopi dutiyajjhānaṃ samāpannopi tuṇhībhāve sampajānakārī nāma. Ettha ca eko iriyāpatho dvīsu ṭhānesu āgato. So heṭṭhā abhikkante paṭikkanteti ettha bhikkhācāragāmaṃ gacchato āgacchato ca addhānagamanavasena kathito. Gate ṭhiteti ettha vihāre cuṇṇikapāduddhāravasena kathitoti veditabbo. Buddhānussativasenātiādayo heṭṭhā tattha tattha pakāsitā eva. "Sutte" (ཉལ་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། གཉིད་ལོག་པ་ལའོ། །"Jāgarite" (སད་པ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། སད་པ་ལའོ། །"Bhāsite" (སྨྲ་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། གཏམ་སྨྲ་བ་ལའོ། །དེ་ལ་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་མ་བྱུང་ན་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མི་འགྱུར་ལ། དེ་འབྱུང་བར་གྱུར་ན་འགྱུར་བས། ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དགེ་སློང་ནི་སྨྲ་བ་ལ་ཤེས་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་སྟོན་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་གཏམ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་སྤངས་ནས་གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་སྨྲ་བ་ཡང་སྨྲ་བ་ལ་ཤེས་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །"Tuṇhībhāve" (མི་སྨྲ་བར་འདུག་པ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། གཏམ་མི་སྨྲ་བ་ལའོ། །དེ་ལ་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་འབྱུང་བ་ལ་མི་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། མ་བྱུང་བ་ལ་འགྱུར་བས། ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དགེ་སློང་ནི་མི་སྨྲ་བར་འདུག་པ་ལ་ཤེས་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །དམིགས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་ལས་སེམས་མོས་པའི་ལས་གཞི་བཟུང་ནས་འདུག་པ་དང་། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ཡང་མི་སྨྲ་བར་འདུག་པ་ལ་ཤེས་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདིར་སྤྱོད་ལམ་གཅིག་ནི་གནས་གཉིས་སུ་འོངས་སོ། །དེ་ནི་འོག་གི་ "abhikkante paṭikkante" (མངོན་པར་འགྲོ་བ་དང་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ལ་) ཞེས་པ་འདིར་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་གྲོང་དུ་འགྲོ་བ་དང་འོང་བའི་ལམ་དུ་འགྲོ་བའི་དབང་གིས་བཤད་དོ། །"Gate ṭhite" (འགྲོ་བ་དང་འགྲེང་བ་ལ་) ཞེས་པ་འདིར་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་གོམ་པ་རེ་རེ་བཀྱག་པའི་དབང་གིས་བཤད་པར་རིག་པར་བྱའོ། །"Buddhānussativasena" (སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དབང་གིས་) ལ་སོགས་པ་ནི་འོག་གི་གནས་དེ་དང་དེར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཉིད་དོ། ། Aratīti [Pg.408] ratipaṭikkhepo. Aratitāti aramanākāro. Anabhiratīti anabhiratabhāvo. Anabhiramanāti anabhiramanākāro. Ukkaṇṭhitāti ukkaṇṭhanākāro. Paritassitāti ukkaṇṭhanavaseneva paritassanā. "Arati" (མི་དགའ་བ་) ཞེས་པ་ནི། དགའ་བ་ལ་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་པའོ། །"Aratitā" (མི་དགའ་བའི་རང་བཞིན་) ཞེས་པ་ནི། མི་དགའ་བའི་རྣམ་པའོ། །"Anabhirati" (མངོན་པར་མི་དགའ་བ་) ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་མི་དགའ་བའི་དངོས་པོའོ། །"Anabhiramanā" (མངོན་པར་མི་དགའ་བའི་རྣམ་པ་) ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་མི་དགའ་བའི་རྣམ་པའོ། །"Ukkaṇṭhitā" (ཡིད་སྐྱོ་བ་) ཞེས་པ་ནི། ཡིད་སྐྱོ་བའི་རྣམ་པའོ། །"Paritassitā" (ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཡིད་སྐྱོ་བའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པའོ། ། 205. Kiṃ sū asissanti kiṃ bhuñjissāmi. Kuva vā asissanti kuhiṃ vā asissāmi. Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessanti imaṃ rattiṃ dukkhaṃ sayiṃ, ajja āgamanarattiṃ kattha sayissaṃ. Ete vitakketi ete piṇḍapātanissite dve, senāsananissite dveti cattāro vitakke. Aniketacārīti apalibodhacārī nittaṇhacārī. ༢༠༥. "Kiṃ sū asissa" (ཅི་ཞིག་བཟའ་བར་འགྱུར་) ཞེས་པ་ནི། ཅི་ཞིག་བཟའ་བར་བྱའོ། །"Kuva vā asissa" (གང་དུ་བཟའ་བར་འགྱུར་) ཞེས་པ་ནི། གང་དུ་བཟའ་བར་བྱའོ། །"Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessa" (ཀྱི་ཧུད་མཚན་མོ་འདིར་སྡུག་བསྔལ་བར་ཉལ་ལོ། །དེ་རིང་གང་དུ་ཉལ་བར་འགྱུར་) ཞེས་པ་ནི། མཚན་མོ་འདིར་སྡུག་བསྔལ་བར་ཉལ་ལོ། །དེ་རིང་འོངས་པའི་མཚན་མོ་གང་དུ་ཉལ་བར་བྱའོ། །"Ete vitakke" (རྣམ་པར་རྟོག་པ་འདི་དག་) ཅེས་པ་ནི། བསོད་སྙོམས་ལ་བརྟེན་པ་གཉིས་དང་། གནས་མལ་ལ་བརྟེན་པ་གཉིས་ཏེ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་གོ །"Aniketacārī" (གནས་མེད་པར་རྒྱུ་བ་) ཞེས་པ་ནི། འཆིང་བ་མེད་པར་རྒྱུ་བ་དང་། སྲེད་པ་མེད་པར་རྒྱུ་བའོ། ། Phalake vāti vaṅkādiphalakapīṭhe ca. Āgāmirattinti āgamanirattiyaṃ. Ādevaneyyeti visesena devaniyye. Paridevaneyyeti samantato devaniyye. "Phalake vā" (པང་ལེབ་ལ་ཡང་) ཞེས་པ་ནི། གྱ་གྱུའི་པང་ལེབ་ཀྱི་ཁྲི་ལ་ཡང་ངོ་། །"Āgāmirattiṃ" (འོངས་པའི་མཚན་མོ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། འོངས་པའི་མཚན་མོ་ལའོ། །"Ādevaneyye" (སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་བྱ་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་བྱ་བ་ལའོ། །"Paridevaneyye" (ཀུན་ཏུ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་བྱ་བ་ལ་) ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ནས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་བྱ་བ་ལའོ། ། 206. Kāleti piṇḍapātakāle piṇḍapātasaṅkhātaṃ annaṃ vā, cīvarakāle cīvarasaṅkhātaṃ vasanaṃ vā laddhā dhammena samenāti adhippāyo. Mattaṃ sa jaññāti pariggahe ca paribhoge ca so pamāṇaṃ jāneyya. Idhāti sāsane, nipātamattameva vā etaṃ. Tosanatthanti santosatthaṃ, etadatthaṃ mattaṃ jāneyyāti vuttaṃ hoti. So tesu guttoti so bhikkhu tesu paccayesu gutto. Yatacārīti saññatavihāro, rakkhitairiyāpatho rakkhitakāyavacīmanodvāro cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Yaticārī’’tipi pāṭho, esoyevattho. Rusitoti rosito. Ghaṭṭitoti vuttaṃ hoti. ༢༠༦. "Kāle" (དུས་སུ་) ཞེས་པ་ནི། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་དུས་སུ་བསོད་སྙོམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཟས་སམ། ཆོས་གོས་ཀྱི་དུས་སུ་ཆོས་གོས་སུ་གཏོགས་པའི་བགོ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཆོས་དང་མཐུན་པར་རྙེད་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །"Mattaṃ sa jaññā" (དེས་ཚོད་ཤེས་པར་བྱའོ་) ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ཁོས་ཚོད་ཤེས་པར་བྱའོ། །"Idha" (འདིར་) ཞེས་པ་ནི། བསྟན་པ་འདི་ལའོ། །ཡང་ན་འདི་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། །"Tosanatthaṃ" (ཆོག་ཤེས་པའི་ཆེད་དུ་) ཞེས་པ་ནི། ཆོག་ཤེས་པའི་དོན་དུའོ། །དེའི་ཕྱིར་ཚོད་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །"So tesu gutto" (དེ་ནི་དེ་དག་ལ་བསྲུངས་པ་) ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དེ་ནི་ཡོ་བྱད་དེ་དག་ལ་བསྲུངས་པའོ། །"Yatacārī" (བསྡམས་ཏེ་རྒྱུ་བ་) ཞེས་པ་ནི། སྡོམ་པ་དང་ལྡན་པར་གནས་པ་སྟེ། སྤྱོད་ལམ་བསྲུངས་པ་དང་། ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་བསྲུངས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །"Yaticārī" ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ། །"Rusito" (ཁྲོས་པ་) ཞེས་པ་ནི། ཁོང་ཁྲོ་བར་གྱུར་པའོ། །བརྡེགས་པ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ། ། Dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyyāti dvīhi bhāgehi pamāṇaṃ jāneyya. Paṭiggahaṇato vāti parehi diyyamānaggahaṇakālato vā. Paribhogato vāti paribhuñjanakālato vā. Thokepi diyyamāneti appakepi diyyamāne. Kulānudayāyāti kulānaṃ anudayatāya. Kulānurakkhāyāti kulānaṃ anurakkhaṇatthāya. Paṭiggaṇhātīti thokampi gaṇhāti. Bahukepi diyyamāneti anappakepi diyyamāne. Kāyaparihārikaṃ cīvaraṃ paṭiggaṇhātīti ettha kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ. Kucchiparihārikanti kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ. Itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti tīṇi cīvarāni patto dantakaṭṭhacchedanavāsi ekā sūci kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ – "Dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyya" (རྒྱུ་གཉིས་ཀྱིས་ཚོད་ཤེས་པར་བྱའོ་) ཞེས་པ་ནི། ཆ་ཤས་གཉིས་ཀྱིས་ཚོད་ཤེས་པར་བྱའོ། །"Paṭiggahaṇato vā" (ལེན་པ་ལས་ཀྱང་རུང་) ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱིས་བྱིན་པ་ལེན་པའི་དུས་ལས་ཀྱང་རུང་ངོ་། །"Paribhogato vā" (ལོངས་སྤྱོད་པ་ལས་ཀྱང་རུང་) ཞེས་པ་ནི། ལོངས་སྤྱོད་པའི་དུས་ལས་ཀྱང་རུང་ངོ་། །"Thokepi diyyamāne" (ཉུང་ངུ་ཞིག་བྱིན་ན་ཡང་) ཞེས་པ་ནི། ཉུང་ངུ་ཞིག་བྱིན་ན་ཡང་ངོ་། །"Kulānudayāya" (ཁྱིམ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བའི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །"Kulānurakkhāya" (ཁྱིམ་རྣམས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་རྣམས་བསྲུང་བའི་དོན་དུའོ། །"Paṭiggaṇhāti" (ལེན་ཏོ་) ཞེས་པ་ནི། ཉུང་ངུ་ཞིག་ཀྱང་防ལེན་ཏོ་། །"Bahukepi diyyamāne" (མང་པོ་ཞིག་བྱིན་ན་ཡང་) ཞེས་པ་ནི། མང་པོ་ཞིག་བྱིན་ན་ཡང་ངོ་། །"Kāyaparihārikaṃ cīvaraṃ paṭiggaṇhāti" (ལུས་སྐྱོབ་པའི་ཆོས་གོས་ལེན་ཏོ་) ཞེས་པ་འདིར་ལུས་སྐྱོབ་ཅིང་གསོ་བར་བྱེད་པས་ན་ལུས་སྐྱོབ་པ་ (kāyaparihārika) ཞེས་བྱའོ། །"Kucchiparihārikaṃ" (ལྟོ་བ་སྐྱོབ་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྟོ་བ་སྐྱོབ་ཅིང་གསོ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྟོ་བ་སྐྱོབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །གང་ཡང་རུང་བའི་ཡོ་བྱད་ཀྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་ལ་ཉེར་སྤྱོད་བརྒྱད་རུང་སྟེ། ཆོས་གོས་གསུམ་དང་། ལྷུང་བཟེད། སོ་ཤིང་གཅོད་པའི་སྤུ་གྲི། ཁབ་གཅིག སྐེད་བཅིངས། ཆུ་ཚགས་སོ། །འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ། ‘‘Ticīvarañca [Pg.409] patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ; Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.215; ma. ni. aṭṭha. 1.294; 2.349; a. ni. aṭṭha. 2.4.198); “ཆོས་གོས་གསུམ་དང་ལྷུང་བཟེད་དང་། །སྤུ་གྲི་ཁབ་དང་སྐེད་བཅིངས་དང་། །ཆུ་ཚགས་དང་ནི་བརྒྱད་པོ་འདི། །རྣལ་འབྱོར་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་གིའོ། །” Te sabbe kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā ca pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ hoti. Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā pivanakāle khāditabbaphalāphalaggahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ hoti. དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ལུས་སྐྱོབ་པ་ཡང་ཡིན་ལ། ལྟོ་བ་སྐྱོབ་པ་ཡང་ཡིན་ནོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། རེ་ཞིག་ཆོས་གོས་གསུམ་ནི་གཤམ་ཐབས་སུ་བགོ་བ་དང་བླ་གོས་སུ་གྱོན་ནས་རྒྱུ་བའི་ཚེ་ལུས་སྐྱོབ་ཅིང་གསོ་བར་བྱེད་པས་ན་ལུས་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། །ཆོས་གོས་ཀྱི་གྲྭས་ཆུ་བཙགས་ནས་འཐུང་བའི་ཚེ་དང་། བཟའ་བར་བྱ་བའི་ཤིང་ཏོག་སྣ་ཚོགས་ལེན་པའི་ཚེ་ལྟོ་བ་སྐྱོབ་ཅིང་གསོ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྟོ་བ་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། ། Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti. Āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko. Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti. Ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā. Sūci cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti. Pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā. Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ. Ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ. Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ, pānīyapāṇakaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṃ. ལྷུང་བཟེད་ཀྱང་དེས་ཆུ་བཅུས་ནས་ཁྲུས་བྱེད་པའི་ཚེ་དང་། གཙང་ཁང་གི་ཞལ་བ་བྱེད་པའི་ཚེ་ལུས་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། །ཟས་བླངས་ནས་བཟའ་བའི་ཚེ་ལྟོ་བ་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། །སྤུ་གྲི་ཡང་དེས་སོ་ཤིང་གཅོད་པའི་ཚེ་དང་། ཁྲི་སྟན་གྱི་རྐང་པ་དང་ཆོས་གོས་ཀྱི་གདང་བུ་དང་གཙང་ཁང་གི་གདུང་མ་སོགས་བཟོ་བའི་ཚེ་ལུས་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། །བུ་རམ་ཤིང་གཅོད་པ་དང་ནཱ་ལི་ཀེ་ར་སོགས་གཤོག་པའི་ཚེ་ལྟོ་བ་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། །ཁབ་ནི་ཆོས་གོས་འཚེམ་པའི་ཚེ་ལུས་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། །ཁུར་བ་འམ་ཤིང་ཏོག་ཕུག་ནས་བཟའ་བའི་ཚེ་ལྟོ་བ་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། །སྐེད་བཅིངས་ནི་བཅིངས་ནས་རྒྱུ་བའི་ཚེ་ལུས་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། །བུ་རམ་ཤིང་ལ་སོགས་པ་བཅིངས་ནས་ལེན་པའི་ཚེ་ལྟོ་བ་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། །ཆུ་ཚགས་ནི་དེས་ཆུ་བཙགས་ནས་ཁྲུས་བྱེད་པའི་ཚེ་དང་། གནས་མལ་གྱི་ཞལ་བ་བྱེད་པའི་ཚེ་ལུས་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ལ། བཏུང་བའི་ཆུ་བཙགས་པའི་ཚེ་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཏིལ་དང་འབྲས་དང་ཡོས་ལ་སོགས་པ་བླངས་ནས་བཟའ་བའི་ཚེ་ལྟོ་བ་སྐྱོབ་པ་ཡིན་ནོ། ། Paṭisaṅkhāyonisoti upāyena pathena paṭisaṅkhāya ñatvā, paccavekkhitvāti attho. Ettha ca ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā nayena vuttapaccavekkhaṇameva yoniso paṭisaṅkhāti veditabbaṃ. Tattha cīvaranti antaravāsakādīsu yaṃkiñci. Paṭisevatīti paribhuñjati nivāseti vā pārupati vā. Yāvadevāti payojanāvadhiparicchedaniyamavacanaṃ. Ettakameva hi yogino cīvarapaṭisevane payojanaṃ, yadidaṃ sītassa paṭighātāyātiādi, na ito bhiyyo. Sītassāti ajjhattadhātukkhobhavasena vā bahiddhā utupariṇāmanavasena vā uppannassa yassa kassaci sītassa. ཚུལ་བཞིན་སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི་ཐབས་དང་ལམ་གྱི་སྒོ་ནས་སོ་སོར་བརྟགས་ཤིང་ཤེས་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་དོན་ཏོ། འདིར་ཡང་“གྲང་བ་བསལ་བའི་ཕྱིར”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཉིད་ཚུལ་བཞིན་སོ་སོར་བརྟགས་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། དེ་ལ་ཆོས་གོས་ཞེས་པ་ནི་ཤམ་ཐབས་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་ཡང་རུང་བའོ། བསྟེན་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་པའམ་བགོ་བའམ་གྱོན་པའོ། ཇི་ཙམ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་དགོས་པའི་མཚམས་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཚིག་གོ། རྣལ་འབྱོར་པས་ཆོས་གོས་བསྟེན་པ་ལ་དགོས་པ་ནི་འདི་ཙམ་ཉིད་དེ། འདི་ལтарགྲང་བ་བསལ་བའི་ཕྱིར་ལ་སོགས་པ་ཡིན་གྱི། འདི་ལས་ལྷག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། གྲང་བ་ཞེས་པ་ནི་ནང་གི་འབྱུང་བ་འཁྲུགས་པའི་དབང་གིས་སམ། ཕྱིའི་དུས་བཞི་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་གྲང་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ། Paṭighātāyāti paṭihananatthaṃ. Yathā sarīre ābādhaṃ na uppādeti, evaṃ tassa vinodanatthaṃ. Sītabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto yoniso padahituṃ na sakkoti. Tasmā sītassa paṭighātāya cīvaraṃ sevitabbanti [Pg.410] bhagavā anuññāsi. Esa nayo sabbattha. Kevalañhettha uṇhassāti aggisantāpassa, tassa vanadāhādīsu sambhavo veditabbo. Ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānanti ettha pana ḍaṃsāti ḍaṃsanamakkhikā. ‘‘Andhamakkhikā’’tipi vuccanti. Makasāti makasā eva. Vātāti sarajaarajādibhedā. Ātapoti sūriyātapo. Sarīsapāti ye keci sarantā gacchanti dīghajātikā sappādayo, tesaṃ daṭṭhasamphasso ca phuṭṭhasamphasso cāti duvidho samphasso; sopi cīvaraṃ pārupitvā nisinnaṃ na bādhati. Tasmā tādisesu ṭhānesu tesaṃ paṭighātatthāya paṭisevati. Yāvadevāti puna etassa vacanaṃ niyatapayojanāvadhiparicchedadassanatthaṃ. Hirikopīnapaṭicchādanatthanti niyatapayojanaṃ, itarāni kadāci honti. Tattha hirikopīnanti taṃ taṃ sambādhaṭṭhānaṃ. Yasmiṃ yasmiñhi aṅge vivariyamāne hirī kuppati vinassati, taṃ taṃ hiriṃ kopanato hirikopīnanti vuccati. Tassa ca hirikopīnassa paṭicchādanatthanti hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ. ‘‘Hirikopīnaṃ paṭicchādanattha’’ntipi pāṭho. བསལ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་སེལ་བར་བྱ་བའི་དོན་དུའོ། ལུས་ལ་ནད་མི་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་དེ་བསལ་བའི་ཕྱིར་རོ། གྲང་བས་གཟིར་བའི་ལུས་ལ་སེམས་རྣམ་པར་གཡེངས་པས་ཚུལ་བཞིན་དུ་བརྩོན་པ་རྩོམ་མི་ནུས་སོ། དེ་བས་ན་གྲང་བ་བསལ་བའི་ཕྱིར་ཆོས་གོས་བསྟེན་པར་བྱའོ་ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནང་ངོ་། ཚུལ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་སྦྱར་རོ། འོན་ཀྱང་འདིར་ཚ་བ་ཞེས་པ་ནི་མེའི་ཚ་བ་སྟེ། དེ་ནི་ནགས་ཚལ་འཚིག་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་བྱུང་བར་རིག་པར་བྱའོ། ཤ་སྦྲང་དང་། སྲིན་བུ་དང་། རླུང་དང་། ཉི་མ་དང་། ལྟོ་འགྲོའི་རེག་པ་རྣམས་ལས་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཤ་སྦྲང་ཞེས་པ་ནི་སྦྲང་བུ་མཆུ་རྣོན་ཏེ། “སྦྲང་བུ་ལོང་བ”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། སྲིན་བུ་ཞེས་པ་ནི་དུག་སྦྲང་ཉིད་དོ། རླུང་ཞེས་པ་ནི་རྡུལ་དང་བཅས་པ་དང་རྡུལ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའོ། ཉི་མ་ཞེས་པ་ནི་ཉི་མའི་ཚ་ཟེར་རོ། ལྟོ་འགྲོ་ཞེས་པ་ནི་ལྟོ་བས་འགྲོ་བའི་སྦྲུལ་ལ་སོགས་པའི་སྲོག་ཆགས་རིང་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་སྟེ། དེ་དག་གིས་སོ་བཏབ་པའི་རེག་པ་དང་། ལུས་ལ་རེག་པའི་རེག་པ་སྟེ་རེག་པ་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། དེ་ཡང་ཆོས་གོས་གྱོན་ནས་འདུག་པ་ལ་གནོད་པ་མི་སྐྱེལ་ལོ། དེ་བས་ན་གནས་དེ་ལྟ་བུ་དག་ཏུ་དེ་དག་བསལ་བའི་ཕྱིར་བསྟེན་པར་བྱེད་དོ། ཇི་ཙམ་ཉིད་ཅེས་པའི་ཚིག་འདི་བསྐྱར་དུ་གསུངས་པ་ནི་ངེས་པའི་དགོས་པའི་མཚམས་གཏན་ལ་དབབ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། ངོ་ཚ་བའི་གནས་འགེབས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ངེས་པའི་དགོས་པ་སྟེ། གཞན་དག་ནི་རེས་འགའ་འབྱུང་བའོ། དེ་ལ་ངོ་ཚ་བའི་གནས་ཞེས་པ་ནི་གསང་བའི་གནས་དེ་དང་དེའོ། ལུས་ཀྱི་དབང་པོ་གང་དང་གང་ཕྱེ་བས་ངོ་ཚ་སྐྱེ་ཞིང་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་ན། ངོ་ཚ་བ་དེ་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ངོ་ཚ་བའི་གནས་ཞེས་བྱའོ། ངོ་ཚ་བའི་གནས་དེ་འགེབས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་བའི་གནས་འགེབས་པའི་ཕྱིར་རོ། “ངོ་ཚ་བའི་གནས་འགེབས་པའི་ཕྱིར”ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། Piṇḍapātanti yaṃkiñci āhāraṃ. Yo hi koci āhāro bhikkhuno piṇḍolyena patte patitattā ‘‘piṇḍapāto’’ti vuccati. Piṇḍānaṃ vā pāto piṇḍapāto, tattha tattha laddhānaṃ bhikkhānaṃ sannipāto, samūhoti vuttaṃ hoti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. བསོད་སྙོམས་ཞེས་པ་ནི་ཟས་གང་ཡང་རུང་བའོ། ཟས་གང་ཡང་རུང་བ་དགེ་སློང་གི་ལྷུང་བཟེད་དུ་ཟས་གོང་བུའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷུང་བའི་ཕྱིར་“བསོད་སྙོམས”ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན་ཟས་གོང་བུ་ལྷུང་བ་ནི་བསོད་སྙོམས་ཏེ། གནས་དེ་དང་དེར་རྙེད་པའི་ཟས་ཀྱི་འདུ་བའམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ལྷག་མ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། Senāsananti sayanañca āsanañca. Yattha yattha hi seti vihāre vā aḍḍhayogādimhi vā, taṃ senaṃ. Yattha yattha āsati nisīdati, taṃ āsanaṃ, taṃ ekato katvā ‘‘senāsana’’nti vuccati. Utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthanti parisahanaṭṭhena utuyeva utuparissayo. Utuparissayassa vinodanatthañca paṭisallānārāmatthañca. Yo sarīrābādhacittavikkhepakaro asappāyo utu senāsanapaṭisevanena vinodetabbo hoti, tassa vinodanatthaṃ ekībhāvasukhatthañcāti vuttaṃ hoti. Kāmañca sītapaṭighātādināva utuparissayavinodanaṃ vuttameva. Yathā pana cīvarapaṭisevane ‘‘hirikopīnapaṭicchādanaṃ niyatapayojanaṃ, itarāni kadāci kadāci bhavantī’’ti vuttaṃ, evamidhāpi niyatautuparissayavinodanaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā ayaṃ vuttappakāro utu utuyeva. Parissayo pana duvidho pākaṭaparissayo ca paṭicchannaparissayo ca. Tattha [Pg.411] pākaṭaparissayo sīhabyagghādayo, paṭicchannaparissayo rāgadosādayo. Te yattha apariguttiyā ca asappāyarūpadassanādinā ca ābādhaṃ na karonti, taṃ senāsanaṃ evaṃ jānitvā paccavekkhitvā paṭisevanto bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṃ utuparissayavinodanatthaṃ paṭisevatīti veditabbo. མལ་སྟན་ཞེས་པ་ནི་ཉལ་ས་དང་འདུག་སའོ། གཙུག་ལག་ཁང་ངམ་ཁང་པ་ཕྱེད་ཀྱི་དབྱིབས་ཅན་ལ་སོགས་པ་གང་དང་གང་དུ་ཉལ་བའི་གནས་དེ་ནི་ཉལ་སའོ། གང་དང་གང་དུ་འདུག་ཅིང་སྡོད་པའི་གནས་དེ་ནི་འདུག་ས་སྟེ། དེ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་“མལ་སྟན”ཞེས་བྱའོ། དུས་བཞིའི་གནོད་པ་བསལ་བ་དང་དབེན་པར་དགའ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ལ། གནོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་དུས་བཞི་ཉིད་དུས་བཞིའི་གནོད་པའོ། དུས་བཞིའི་གནོད་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་དང་དབེན་པར་དགའ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། ལུས་ལ་ནད་སྐྱེ་བར་བྱེད་ཅིང་སེམས་རྣམ་པར་གཡེང་བར་བྱེད་པའི་མི་མཐུན་པའི་དུས་བཞི་གང་ཞིག མལ་སྟན་བསྟེན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བསལ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པ་དེ་བསལ་བའི་ཕྱིར་དང་། གཅིག་པུར་གནས་པའི་བདེ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། འདོད་ཆགས་དང་གྲང་བ་བསལ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དུས་བཞིའི་གནོད་པ་བསལ་བ་ནི་བཤད་ཟིན་ཏོ། འོན་ཀྱང་ཆོས་གོས་བསྟེན་པ་ལ་“ངོ་ཚ་བའི་གནས་འགེབས་པ་ནི་ངེས་པའི་དགོས་པ་ཡིན་ལ། གཞན་དག་ནི་རེས་འགའ་འབྱུང་བའོ”ཞེས་བཤད་པ་ལྟར། འདིར་ཡང་ངེས་པར་དུས་བཞིའི་གནོད་པ་བསལ་བ་ལ་དགོངས་ནས་འདི་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། ཡང་ན་གོང་དུ་བཤད་པའི་དུས་བཞི་ནི་དུས་བཞི་ཉིད་དོ། གནོད་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། མངོན་པའི་གནོད་པ་དང་ལྐོག་གི་གནོད་པའོ། དེ་ལ་མངོན་པའི་གནོད་པ་ནི་སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པ་དང་། ལྐོག་གི་གནོད་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་ལ་སོགས་པའོ། དེ་དག་གིས་མ་བསྲུངས་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གནོད་པ་མི་བྱེད་པའི་མལ་སྟན་དེ་ལྟར་ཤེས་ཤིང་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་བསྟེན་པའི་དགེ་སློང་ནི། ཚུལ་བཞིན་སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་དུས་བཞིའི་གནོད་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་མལ་སྟན་བསྟེན་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti ettha rogassa paṭiayanaṭṭhena paccayo, paccanīkagamanaṭṭhenāti attho. Yassa kassaci sappāyassetaṃ adhivacanaṃ. Bhisakkassa kammaṃ tena anuññātattāti bhesajjaṃ. Gilānapaccayova bhesajjaṃ gilānapaccayabhesajjaṃ, yaṃ kiñci gilānassa sappāyaṃ bhisakkakammaṃ telamadhuphāṇitādīti vuttaṃ hoti. Parikkhāroti pana ‘‘sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhattaṃ hotī’’tiādīsu (a. ni. 7.67) parivāro vuccati. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) alaṅkāro. ‘‘Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu (ma. ni. 1.191-192) sambhāro. Idha pana sambhāropi parivāropi vaṭṭati. Tañca gilānapaccayabhesajjaṃ jīvitassa parivāropi hoti, jīvitanāsakābādhuppattiyā antaraṃ adatvā rakkhaṇato sambhāropi. Yathāciraṃ pavattati, evamassa kāraṇabhāvato; tasmā ‘‘parikkhāro’’ti vuccati. Evaṃ gilānapaccayabhesajjañca taṃ parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Gilānassa yaṃ kiñci sappāyaṃ bhisakkānuññātaṃ telamadhuphāṇitādijīvitaparikkhāranti vuttaṃ hoti. ནད་པའི་རྐྱེན་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་ཅེས་པ་ལ། འདིར་ནད་སེལ་བའི་དོན་གྱིས་རྐྱེན་ཏེ། གཉེན་པོར་འགྲོ་བའི་དོན་ཏོ། འདི་ནི་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་གང་ཡང་རུང་བའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། སྨན་པའི་བྱ་བ་སྟེ་དེས་གནང་བའི་ཕྱིར་སྨན་ནོ། ནད་པའི་རྐྱེན་ཉིད་སྨན་ཡིན་པས་ནད་པའི་རྐྱེན་སྨན་ཏེ། ནད་པ་ལ་མཐུན་པའི་སྨན་པའི་བྱ་བ་འབྲུ་མར་དང་། སྦྲང་རྩི་དང་། བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ཡོ་བྱད་ཅེས་པ་ནི་“གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཡོ་བྱད་བདུན་གྱིས་ལེགས་པར་བསྐོར་བའོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་འཁོར་ལ་བཤད་དོ། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་དང་ལྡན་པའི་ཤིང་རྟ། བསམ་གཏན་གྱི་སྲོག་ཤིང་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་འཁོར་ལོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྒྱན་ལ་བཤད་དོ། “རབ་ཏུ་བྱུང་བས་འཚོ་བའི་ཡོ་བྱད་གང་དག་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཚོགས་ལ་བཤད་དོ། འདིར་ནི་ཚོགས་ཀྱང་རུང་ལ་འཁོར་ཡང་རུང་ངོ་། ནད་པའི་རྐྱེན་སྨན་དེ་ནི་འཚོ་བའི་འཁོར་ཡང་ཡིན་ལ། སྲོག་འཇིག་པའི་ནད་སྐྱེ་བ་ལ་བར་མ་ཆོད་པར་སྲུང་བའི་ཕྱིར་ཚོགས་ཀྱང་ཡིན་ནོ། ཇི་སྲིད་རིང་དུ་གནས་པར་བྱེད་པ་དེ་ལྟར་དེའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་བས་ན་“ཡོ་བྱད”ཅེས་བྱའོ། དེ་ལྟར་ནད་པའི་རྐྱེན་སྨན་ཡང་ཡིན་ལ་དེ་ཉིད་ཡོ་བྱད་ཀྱང་ཡིན་པས་ནད་པའི་རྐྱེན་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་དེ། ནད་པའི་རྐྱེན་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་དོ། ནད་པ་ལ་མཐུན་པ་སྨན་པས་གནང་བའི་འབྲུ་མར་དང་། སྦྲང་རྩི་དང་། བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྲོག་གི་ཡོ་བྱད་གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། Uppannānanti jātānaṃ bhūtānaṃ nibbattānaṃ. Veyyābādhikānanti ettha byābādhoti dhātukkhobho taṃsamuṭṭhānā ca kuṭṭhagaṇḍapīḷakādayo, byābādhato uppannattā veyyābādhikā. Vedanānanti dukkhavedanā, akusalavipākavedanā, tāsaṃ veyyābādhikānaṃ vedanānaṃ. Abyābajjhaparamatāyāti niddukkhaparamatāya. Yāva taṃ dukkhaṃ sabbaṃ pahīnaṃ hoti, tāvāti attho. བྱུང་བ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པ་དང་། བྱུང་བ་དང་། གྲུབ་པ་རྣམས་སོ། གནོད་པ་བྱེད་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ལ། འདིར་གནོད་པ་ནི་འབྱུང་བ་འཁྲུགས་པ་དང་། དེ་ལས་ཀུན་ནས་ལངས་པའི་མཛེ་དང་། འབྲས་དང་། ཕོལ་མིག་ལ་སོགས་པ་སྟེ། གནོད་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་གནོད་པ་བྱེད་པའོ། ཚོར་བ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དང་། མི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚོར་བ་སྟེ། གནོད་པ་བྱེད་པའི་ཚོར་བ་དེ་དག་གོ། གནོད་པ་མེད་པ་མཆོག་ཏུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་མེད་པ་མཆོག་ཏུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། ཇི་སྲིད་སྡུག་བསྔལ་དེ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པར་འགྱུར་བའི་བར་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། Santuṭṭho hotīti paccayasantosena santuṭṭho hoti. Itarītarena cīvarenāti thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci. Atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti [Pg.412] attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. ཆོག་ཤེས་པ་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་ལ་ཆོག་ཤེས་པས་ཆོག་ཤེས་པར་འགྱུར་བའོ། ཆོས་གོས་ངན་ངོན་གང་ཡང་རུང་བས་ཞེས་པ་ནི་སྦོམ་པ་དང་། ཕྲ་བ་དང་། རྩུབ་པ་དང་། བཟང་པོ་དང་། སྲ་བ་དང་། རྙིང་པ་གང་ཡང་རུང་བས་སོ། ཡང་ན་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ངན་ངོན་གང་ཡང་རུང་བས་ཆོག་ཤེས་པར་འགྱུར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་གསུམ་སྟེ། ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཐུ་ཡོད་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དང་། ཇི་ལྟར་འཚམ་པ་ལ་ཆོག་ཤེས་པའོ། བསོད་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti, eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko santuṭṭho ca hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti, taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ. Anesananti dūteyyapahīnagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Appatirūpanti ayuttaṃ. Aladdhā cāti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttassati paritassati, santuṭṭho bhikkhu evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Agadhitoti vigatalobhavanto. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthaṭo apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti (ma. ni. 1.23) vuttaṃ nissaraṇaṃ eva pajānanto. Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. Nevattānukkaṃsetīti ‘‘ahaṃ paṃsukūliko, mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikā’’ti vā ‘‘paṃsukūlikamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་ཞེས་པ་ནི། གཅིག་ནི་ཆོག་ཤེས་པར་འགྱུར་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པ་མི་བརྗོད། གཅིག་ནི་ཆོག་ཤེས་པར་མི་འགྱurལ་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད། གཅིག་ནི་ཆོག་ཤེས་པར་ཡང་མི་འགྱུར་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པའང་མི་བརྗོད། གཅིག་ནི་ཆོག་ཤེས་པར་ཡང་འགྱུར་ལ་ཆོག་ཤེས་པའི་བསྔགས་པའང་བརྗོད་དེ། དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཆོས་གོས་ངན་ངོན་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། ལོག་པས་འཚོ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཕོ་ཉ་བྱེད་པ་དང་། བཀའ་ལུང་སྐྱེལ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ལོག་པས་འཚོ་བའོ། མི་མཐུན་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་རིགས་པའོ། མ་རྙེད་པ་ནི་མ་ཐོབ་པའོ། འདི་ལྟར་ཁ་ཅིག་“བདག་གིས་ཆོས་གོས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པར་འགྱུར”ཞེས་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་ཏེ། གྱ་གྱུ་བྱེད་ཅིང་སྐྲག་པ་དང་ཡོངས་སུ་གདུང་བར་བྱེད་པ་ལྟར། ཆོག་ཤེས་པའི་དགེ་སློང་ནི་དེ་ལྟར་ཆོས་གོས་མ་རྙེད་ཀྱང་ཡོངས་སུ་མི་གདུང་ངོ་། རྙེད་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་ཞིང་མཉམ་པར་ཐོབ་པའོ། མ་ཆགས་པ་ནི་བརྐམ་ཆགས་དང་བྲལ་བའོ། མ་ཞེན་པ་ནི་ལྷག་པར་སྲེད་པས་བརྒྱལ་བར་མ་གྱུར་པའོ། མ་ཞུགས་པ་ནི་སྲེད་པས་མ་ནོན་ཅིང་མ་བསྒྲིབས་པའོ། ཉེས་དམིགས་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལོག་པས་འཚོ་བའི་ལྟུང་བ་དང་། ཆགས་པས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་ལྟ་བའོ། ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་“གྲང་བ་བསལ་བའི་ཕྱིར་ཙམ་དུ”ཞེས་གསུངས་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་ཤེས་པའོ། ཆོས་གོས་ངན་ངོན་གྱིས་ཆོག་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་གང་ཡང་རུང་བས་ཆོག་ཤེས་པའོ། བདག་ཉིད་ལ་མི་བསྟོད་ཅེས་པ་ནི་“བདག་ནི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་ཡིན། བདག་གིས་བསྙེན་པར་རྫོགས་པའི་ར་བ་ཉིད་དུ་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པའི་ཡན་ལག་བླངས་སོ། བདག་དང་མཚུངས་པ་སུ་ཞིག་ཡོད”ཅེས་བདག་ཉིད་ལ་བསྟོད་པར་མི་བྱེད་པའོ། གཞན་ལ་མི་སྨོད་ཅེས་པ་ནི་“དགེ་སློང་གཞན་འདི་དག་ནི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་མ་ཡིན་ནོ”འམ། “འདི་དག་ལ་ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཙམ་ཡང་མེད་དོ”ཞེས་དེ་ལྟར་གཞན་ལ་མི་སྨོད་པའོ། Yo hi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose vaṇṇavādī, tāsu vā dakkho cheko byatto. Analasoti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. Sampajāno paṭissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. Porāṇeti na adhunuppattike. Aggaññeti ‘‘aggo’’ti jānitabbe. Ariyavaṃse ṭhitoti ariyānaṃ vaṃse patiṭṭhito. Ariyavaṃsoti ca yathā hi khattiyavaṃso brāhmaṇavaṃso vessavaṃso suddavaṃso [Pg.413] samaṇavaṃso kulavaṃso rājavaṃso, evaṃ ayampi aṭṭhamo ariyavaṃso ariyatanti ariyapaveṇī nāma hoti. So kho panāyaṃ ariyavaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kāḷānusārigandhādayo viya aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā yesaṃ eso vaṃsoti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Ito pubbe hi satasahassakappādikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro meṅkero saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho koṇāgamano kassapo amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Api ca atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso, tasmiṃ ariyavaṃse patiṭṭhito. གང་ཞིག་དེ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་ཆོས་གོས་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དེ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་དང་། དེ་དག་ལ་མཁས་ཤིང་བྱང་ལ་གསལ་བའོ། །ལེ་ལོ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པས་ལེ་ལོ་དང་བྲལ་བའོ། །ཤེས་བཞིན་ལྡན་ཞིང་དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཤེས་བཞིན་གྱི་ཤེས་རབ་དང་དྲན་པ་གཉིས་ཀ་དང་ལྡན་པའོ། །སྔོན་གྱི་ཞེས་པ་ནི། དེང་སང་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པའོ། །མཆོག་ཏུ་གྲགས་པ་ཞེས་པ་ནི། 'མཆོག་' ཅེས་ཤེས་པར་བྱ་བའོ། །འཕགས་པའི་རིགས་ལ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རིགས་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པའོ། །འཕགས་པའི་རིགས་ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། བྲམ་ཟེའི་རྒྱུད་དང་། རྗེའུ་རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། དམངས་རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། དགེ་སྦྱོང་གི་རྒྱུད་དང་། ཁྱིམ་རྒྱུད་དང་། རྒྱལ་པོའི་རྒྱུད་ཅེས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འདི་ཡང་བརྒྱད་པ་འཕགས་པའི་རིགས་ཏེ། འཕགས་པའི་རྒྱུད་དམ་འཕགས་པའི་བརྒྱུད་པ་ཞེས་བྱའོ། །འཕགས་པའི་རིགས་འདི་ནི་རྩ་བའི་སྤོས་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུད་འདི་དག་གི་ནང་ནས་ཨ་གར་གྱི་སྤོས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ། །འོ་ན་འཕགས་པ་གང་དག་གི་རིགས་འདི་ཡིན་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་འཕགས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། འཕགས་པ་དེ་དག་གི་རིགས་ལ་འཕགས་པའི་རིགས་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལས་སྔོན་བསྐལ་པ་བརྒྱ་སྟོང་ལ་སོགས་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞིའི་མཐར། ཏཎྷངྐ་ར་ (སྲེད་པ་མཛད) དང་། མེངྐ་ར་ (གཙུག་ཏོར་མཛད) དང་། སརཎངྐ་ར་ (སྐྱབས་མཛད) དང་། དཱི་པངྐ་ར་ (མར་མེ་མཛད) ཞེས་བྱ་བའི་སངས་རྒྱས་བཞི་བྱུང་ལ། དེ་དག་ནི་འཕགས་པ་ཡིན་ཞིང་། འཕགས་པ་དེ་དག་གི་རིགས་ནི་འཕགས་པའི་རིགས་སོ། །སངས་རྒྱས་དེ་དག་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ་བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་གཅིག་འདས་ནས། ཀོཎྜཉྙ་ (ཀུན་ཤེས་ཀཽཎྜི་ནྱ) ཞེས་བྱ་བའི་སངས་རྒྱས་བྱུང་བ་ནས། ... བསྐལ་པ་འདི་ལ་ཀ་ཀུ་སནྡྷ་ (འཁོར་བ་འཇིག) དང་། ཀོ་ཎཱ་ག་མ་ནཱ་ (གསེར་ཐུབ) དང་། ཀསྶ་པ་ (འོད་སྲུང) དང་། ངེད་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་གོ་ཏ་མ་ (གཽ་ཏ་མ) ཞེས་བྱ་བའི་སངས་རྒྱས་བཞི་བྱུང་ལ། འཕགས་པ་དེ་དག་གི་རིགས་ནི་འཕགས་པའི་རིགས་སོ། །གཞན་ཡང་འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། ཉན་ཐོས་འཕགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རིགས་ནི་འཕགས་པའི་རིགས་ཡིན་ལ། འཕགས་པའི་རིགས་དེ་ལ་རབ་ཏུ་གནས་པའོ། ། Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena. Senāsanādīsupi eseva nayo. Āyatanesūti cakkhādīsu āyatanesu. གང་ཡང་རུང་བའི་བསོད་སྙོམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། བསོད་སྙོམས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་སོ། །གནས་མལ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། མིག་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལའོ། ། Yatoti saññato. Yattoti yattavā. Paṭiyattoti ativiya yattavā. Guttoti rakkhito. Gopitoti mañjūsāya viya paṭṭhapito. Rakkhitoti paṭisāmito. Saṃvutoti dvārasaṃvaraṇena pihito. Khuṃsitoti garahito. Vambhitoti apasādito. Ghaṭṭitoti ghaṭṭanamāpādito. Garahitoti avamaññito. Upavaditoti akkosito. གང་ལས་ཞེས་པ་ནི། བསྡམས་པ་ལས་སོ། །བརྩོན་པ་ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ། །ཀུན་ཏུ་བརྩོན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ། །སྲུང་བ་ཞེས་པ་ནི། བསྲུངས་པའོ། །བསྐྱངས་པ་ཞེས་པ་ནི། སྒྲོམ་གྱི་ནང་དུ་བཅུག་པ་བཞིན་དུ་བཞག་པའོ། །བསྲུངས་པ་ཞེས་པ་ནི། སྦས་པའོ། །བསྡམས་པ་ཞེས་པ་ནི། སྒོ་བསྡམས་པས་བཀག་པའོ། །སྨད་པ་ཞེས་པ་ནི། སྨད་པར་བྱས་པའོ། །ཁྱད་དུ་གསོད་པ་ཞེས་པ་ནི། དམའ་ཕབ་པའོ། །བརྡེག་པ་ཞེས་པ་ནི། གནོད་པ་བསྐྱལ་བའོ། །སྨད་པ་ཞེས་པ་ནི། བརྙས་པའོ། །སྐུར་བ་བཏབ་པ་ཞེས་པ་ནི། གཤེ་བའོ། ། Pharusenāti mammacchedanavacanena. Kakkhaḷenāti dāruṇena. Nappaṭivajjāti paṭippharitvā na katheyya. རྩུབ་མོས་ཞེས་པ་ནི། གནད་དུ་གཅོད་པའི་ཚིག་གིས་སོ། །རྩུབ་དྲག་གིས་ཞེས་པ་ནི། དྲག་པོས་སོ། །ཕྱིར་མི་སྨྲ་ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ལན་བཏབ་སྟེ་མི་སྨྲའོ། ། 207. Jhānānuyuttoti anuppannuppādanena uppannasevanena ca jhānena anuyutto. Upekkhamārabbha samāhitattoti catutthajjhānupekkhaṃ uppādetvā samāhitacitto. Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchindeti kāmavitakkādivitakkañca kāmasaññādikaṃ vitakkassa āsayañca hatthakukkuccādikukkuccañca upacchindeyya. ༢༠༧. བསམ་གཏན་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ཞེས་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པ་བསྐྱེད་པ་དང་སྐྱེས་པ་ལ་བསྟེན་པའི་སྒོ་ནས་བསམ་གཏན་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ། །བཏང་སྙོམས་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་བཏང་སྙོམས་བསྐྱེད་དེ་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པའོ། །རྟོག་པའི་གནས་དང་འགྱོད་པ་གཅོད་པ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟོག་པ་དང་། འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་རྟོག་པའི་གནས་དང་། ལག་པའི་འགྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་འགྱོད་པ་རྣམས་རྒྱུན་གཅོད་པའོ། ། Anuppannassa [Pg.414] vā paṭhamassa jhānassa uppādāyāti tasmiṃ attabhāve anuppannassa vā uppajjitvā parihīnassa vā paṭhamajjhānassa uppādanatthaṃ attano santāne paṭilābhatthaṃ. Uppannaṃ vā paṭhamaṃ jhānaṃ āsevatītiādīsu ettha ādarena sevati paguṇaṃ karoti bhāveti vaḍḍheti bahulīkaroti punappunaṃ karoti. མ་སྐྱེས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། ལུས་རྟེན་དེ་ལ་མ་སྐྱེས་པ་འམ། ཡང་ན་སྐྱེས་ནས་ཉམས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་གི་རྒྱུད་ལ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྐྱེས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་བསྟེན་ཏོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་ལ། གུས་པས་བསྟེན་པ་དང་། གོམས་པར་བྱེད་པ་དང་། སྒོམ་པ་དང་། སྤེལ་བ་དང་། མང་དུ་བྱེད་པ་དང་། ཡང་དང་ཡང་དུ་བྱེད་པའོ། ། Upekkhāti catutthajjhāne uppannā tatramajjhattupekkhā. Upekkhāti sabhāvapadaṃ. Upekkhanāti upapattito ikkhanākāro. Ajjhupekkhanāti adhikā hutvā ikkhanā. Cittasamatāti cittassa samatā cittassa ūnātirittataṃ vajjetvā samabhāvo. Cittappassaddhatāti cittassa appagabbhatā, athaddhabhāvoti attho. Majjhattatā cittassāti na sattassa na posassa, cittassa majjhattabhāvoti attho. Catutthe jhāne upekkhaṃ ārabbhāti catutthasmiṃ jhānasmiṃ uppannaṃ tatramajjhattupekkhaṃ paṭicca. Ekaggacittoti ekārammaṇe pavattacitto. Avikkhittacittoti uddhaccavirahito na vikkhittacitto. བཏང་སྙོམས་ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་བཏང་སྙོམས་དབུས་གནས་སོ། །བཏང་སྙོམས་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཚིག་གོ །བཏང་སྙོམས་སུ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། སྐབས་སུ་བབས་པ་ལྟར་ལྟ་བའི་རྣམ་པའོ། །ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་སུ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། ལྷག་པར་གྱུར་ཏེ་ལྟ་བའོ། །སེམས་མཉམ་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་མཉམ་པ་ཉིད་དེ། སེམས་ཀྱི་དམན་ལྷག་སྤངས་ཏེ་མཉམ་པའི་ཚུལ་ལོ། །སེམས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་མ་རྒོད་པ་ཉིད་དེ། མི་རེངས་པའི་དོན་ཏོ། །སེམས་ཀྱི་དབུས་གནས་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་ནམ་སྐྱེས་བུའི་མ་ཡིན་པར། སེམས་ཀྱི་དབུས་གནས་ཉིད་ཀྱི་དོན་ཏོ། །བསམ་གཏན་བཞི་པའི་བཏང་སྙོམས་ལ་བརྟེན་ནས་ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་བཏང་སྙོམས་དབུས་གནས་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། །སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་གཅིག་ལ་འཇུག་པའི་སེམས་སོ། །རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པའི་སེམས་ཞེས་པ་ནི། རྒོད་པ་དང་བྲལ་ཞིང་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པའི་སེམས་སོ། ། Nava vitakkā vuttanayā eva. Kāmavitakkānaṃ kāmasaññāsayoti kāmavitakkaṃ vitakkentassa uppannā kāmasaññā tesaṃ vitakkānaṃ āsayo vasanokāsoti kāmasaññāsayo. Byāpādavitakkādīsupi eseva nayo. རྟོག་པ་དགུ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། །འདོད་པའི་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་ནི་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་སོ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་རྟོག་པ་རྟོག་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ནི། རྟོག་པ་དེ་དག་གི་གནས་སམ་གནས་པའི་གོ་སྐབས་ཡིན་པས་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་གནས་སོ། །གནོད་སེམས་ཀྱི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། 208. Cudito vacībhi satimābhinandeti upajjhāyādīhi vācāhi codito samāno satimā hutvā taṃ codanaṃ abhinandeyya. Vācaṃ pamuñce kusalanti ñāṇasamuṭṭhitaṃ vācaṃ pamuñceyya. Nātivelanti ativelaṃ pana vācaṃ kālavelañca sīlavelañca atikkantaṃ nappamuñceyya. Janavādadhammāyāti janaparivādakathāya. Na cetayeyyāti cetanaṃ na uppādeyya. ༢༠༨. ཚིག་གིས་བསྐུལ་ཚེ་དྲན་པ་དང་ལྡན་པས་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱ་ཞེས་པ་ནི། མཁན་པོ་ལ་སོགས་པས་ཚིག་གིས་བསྐུལ་བར་གྱུར་ཚེ། དྲན་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ་བསྐུལ་བ་དེ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱའོ། །དགེ་བའི་ཚིག་སྨྲ་བར་བྱ་ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་ལས་ཀུན་ཏུ་བསླངས་པའི་ཚིག་སྨྲ་བར་བྱའོ། །དུས་ལས་མི་འདའ་བར་ཞེས་པ་ནི། དུས་ལས་འདས་པའི་ཚིག་སྟེ། དུས་ཀྱི་ཚོད་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚོད་ལས་འདས་པ་མི་སྨྲའོ། །སྐྱེ་བོའི་གླེང་གཞིའི་ཆོས་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བོའི་སྐུར་འདེབས་ཀྱི་གཏམ་ལའོ། །སེམས་པར་མི་བྱ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་པ་བསྐྱེད་པར་མི་བྱའོ། ། Idaṃ te appattanti idaṃ tava na pattaṃ. Asāruppanti tava payogaṃ asāruppaṃ. Asīlaṭṭhanti tava payogaṃ na sīle patiṭṭhanti asīlaṭṭhaṃ, sīle ṭhitassa payogaṃ na hotīti vuttaṃ hoti. Keci ‘‘asiliṭṭha’’nti paṭhanti, amaṭṭhavacananti atthaṃ vaṇṇayanti. འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་མ་ཐོབ་པ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་ཁྱོད་ལ་མ་འོས་པའོ། །མི་མཐུན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱོར་བ་མི་མཐུན་པའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དང་མི་མཐུན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་མི་གནས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་མི་མཐུན་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་པ་ལ་སྦྱོར་བ་འདི་འདྲ་མི་འབྱུང་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཁ་ཅིག་གིས་ 'མ་འབྲེལ་བ་' ཞེས་ཀློག་ཅིང་། ཚིག་མི་འཇམ་པ་ཞེས་དོན་འགྲེལ་ལོ། ། Nidhīnanti tattha tattha nidahitvā ṭhapitānaṃ hiraññasuvaṇṇādipūrānaṃ nidhikumbhīnaṃ. Pavattāranti kicchajīvike duggatamanusse anukampaṃ katvā ‘‘ehi sukhena te [Pg.415] jīvanupāyaṃ dassessāmī’’ti nidhiṭṭhānaṃ netvā hatthaṃ pasāretvā ‘‘imaṃ gahetvā sukhaṃ jīvā’’ti ācikkhitāraṃ viya. Vajjadassinanti dve vajjadassino ‘‘iminā naṃ asāruppena vā khalitena vā saṅghamajjhe niggaṇhissāmī’’ti randhagavesako ca aññātaṃ ñāpanatthāya ñātaṃ anuggaṇhatthāya sīlādinā cassa vuddhikāmatāya taṃ taṃ vajjaṃ olokanena ullapanasabhāvasaṇṭhito ca. Ayaṃ idha adhippeto. Yathā hi duggatamanusso ‘‘imaṃ gaṇhāhī’’ti tajjetvā poṭṭhetvāpi nidhiṃ dassente kopaṃ na karoti, pamuditova hoti, evameva evarūpe puggale asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ācikkhante kopo na kātabbo, tuṭṭheneva bhavitabbaṃ. ‘‘Bhante mahantaṃ vo kataṃ kammaṃ, mayhaṃ ācariyupajjhāyaṭṭhāne ṭhatvā ovadantehi punapi maṃ vadeyyāthā’’ti pavāretabbameva. Niggayhavādinti ekacco hi saddhivihārikādīnaṃ asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ‘‘ayaṃ me mukhodakadānādīhi sakkaccaṃ upaṭṭhahati, sace naṃ vakkhāmi, na maṃ upaṭṭhahissati, evaṃ mama parihāni bhavissatī’’ti vattuṃ avisahanto na niggayhavādī nāma hoti, so imasmiṃ sāsane kacavaraṃ ākirati. Yo pana tathārūpaṃ vajjaṃ disvā vajjānurūpaṃ tajjetvā paṇāmento daṇḍakammaṃ karonto vihārā nīharanto sikkhāpeti, ayaṃ niggayhavādī nāma seyyathāpi sammāsambuddho. Vuttañhetaṃ – ‘‘niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, pavayha pavayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, yo sāro so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196). Medhāvinti dhammojapaññāya samannāgataṃ. Tādisanti evarūpaṃ paṇḍitaṃ bhajeyya payirupāseyya. Tādisañhi ācariyaṃ bhajamānassa antevāsikassa seyyova hoti, na pāpiyo, vuḍḍhiyeva hoti, no parihānīti. གཏེར་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་དེར་སྦས་ཏེ་བཞག་པའི་དངུལ་དང་གསེར་ལ་སོགས་པས་གང་བའི་གཏེར་གྱི་བུམ་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །སྟོན་པ་པོ་ཞེས་པ་ནི། འཚོ་བ་དཀའ་བའི་ཉམ་ཐག་པའི་མི་ལ་སྙིང་རྗེ་སྐྱེས་ཏེ། 'ཚུར་ཤོག ཁྱོད་ལ་བདེ་བར་འཚོ་བའི་ཐབས་བསྟན་པར་བྱའོ་' ཞེས་གཏེར་གྱི་གནས་སུ་ཁྲིད་ནས། ལག་པ་བརྐྱངས་ཏེ། 'འདི་ལོངས་ལ་བདེ་བར་འཚོ་བར་གྱིས་ཤིག་' ཅེས་སྟོན་པ་པོ་བཞིན་ནོ། །སྐྱོན་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི། སྐྱོན་ལྟ་བ་གཉིས་ཏེ། 'འདི་ཉིད་མི་མཐུན་པ་འམ་འཁྲུལ་པ་འདིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབུས་སུ་ཚར་གཅད་པར་བྱའོ་' ཞེས་གླགས་ཚོལ་བ་དང་། མ་ཤེས་པ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་པ་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པས་དེའི་ཡར་རྒྱས་འདོད་པས་སྐྱོན་དེ་དང་དེ་ལ་བལྟས་ནས་སྨྲ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །འདི་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ། །དཔེར་ན་ཉམ་ཐག་པའི་མི་ཞིག་ལ། 'འདི་ལོངས་ཤིག་' ཅེས་བསྡིགས་ཤིང་བརྡེགས་ཏེ་གཏེར་བསྟན་ནའང་ཁྲོ་བར་མི་བྱེད་པར་དགའ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། གང་ཟག་འདི་འདྲ་བས་མི་མཐུན་པ་འམ་འཁྲུལ་པ་མཐོང་ནས་སྟོན་པ་ན། ཁྲོ་བར་མི་བྱ་བར་དགའ་བར་བྱའོ། །'བཙུན་པ། ཁྱེད་ཀྱིས་བདག་ལ་བྱ་བ་ཆེན་པོ་མཛད་དོ། །བདག་གི་སློབ་དཔོན་དང་མཁན་པོའི་གནས་སུ་བཞུགས་ཏེ་གདམས་ངག་གནང་བ་ལྟར། སླར་ཡང་བདག་ལ་གསུང་བར་ཞུའོ་' ཞེས་གསོལ་བར་བྱའོ། །ཚར་གཅོད་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཁ་ཅིག་ནི་གནས་གྲོགས་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པ་འམ་འཁྲུལ་པ་མཐོང་ནས། 'འདིས་བདག་ལ་ཞལ་བསིལ་ཆུ་ལ་སོགས་པ་གུས་པས་ཉེ་བར་མཁོ་སྤྲོད་བྱེད་པས། གལ་ཏེ་ངས་འདི་ལ་སྨྲས་ན། བདག་ལ་ཉེ་བར་མཁོ་སྤྲོད་མི་བྱེད་པར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟར་ན་བདག་ལ་ཉམས་པ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་སྨྲ་མ་ནུས་པ་ནི་ཚར་གཅོད་པར་སྨྲ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། དེས་ནི་བསྟན་པ་འདི་ལ་ཕྱགས་དར་གཏོར་བའོ། །གང་ཞིག་གིས་དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱོན་མཐོང་ནས། སྐྱོན་དང་མཐུན་པར་བསྡིགས་ཏེ་སྐྲོད་པ་དང་། ཆད་པ་གཅོད་པ་དང་། གཙུག་ལག་ཁང་ནས་ཕྱིར་འབུད་པའི་སྒོ་ནས་སློབ་པར་བྱེད་པ་ནི། ཚར་གཅོད་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཞིན་ནོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། 'ཀུན་དགའ་བོ། ངས་ནི་ཚར་བཅད་ཅིང་ཚར་བཅད་དེ་སྨྲ་བར་བྱའོ། །ཀུན་དགའ་བོ། ངས་ནི་བསལ་ཞིང་བསལ་ཏེ་སྨྲ་བར་བྱའོ། །གང་ཞིག་སྙིང་པོ་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་པར་འགྱུར་རོ། །' (མཛེས་པར་བྱེད་པའི་མདོ། ༣.༡༩༦) ཞེས་སོ། །མཁས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་ཀྱི་བཅུད་ཀྱི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །དེ་ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་མཁས་པ་ལ་བསྟེན་ཅིང་བསྙེན་བཀུར་བྱའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་སློབ་དཔོན་ལ་བསྟེན་པའི་སློབ་མ་ལ་ནི་བཟང་དུ་འགྱུར་གྱི་སྡུག་ཏུ་མི་འགྱུར་ལ། འཕེལ་བར་འགྱུར་གྱི་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་རོ། ། Ovadeyyāti uppanne vatthusmiṃ vadanto ovadati nāma, anuppanne ‘‘ayasopi te siyā’’tiādivasena anāgataṃ dassento anusāsati nāma. Sammukhā vadantopi ovadati nāma, parammukhā dūtaṃ vā sāsanaṃ vā pesento anusāsati nāma. Sakiṃ vadantopi ovadati nāma, punappunaṃ vadanto anusāsati nāma. Ovadanto eva vā anusāsati nāmāti evaṃ ovadeyya anusāseyya. Asabbhāti akusaladhammā nivāreyya, kusaladhamme patiṭṭhapeyyāti attho. Satañhi so piyo hotīti so evarūpo puggalo buddhādīnaṃ sappurisānaṃ piyo hoti. Ye [Pg.416] pana adiṭṭhadhammā avitiṇṇaparalokā āmisacakkhukā jīvikatthāya pabbajitā, tesaṃ asataṃ so ovādako anusāsako ‘‘na tvaṃ amhākaṃ upajjhāyo, na ācariyo, kasmā amhākaṃ ovadasī’’ti evaṃ mukhasattīhi vijjhantānaṃ appiyo hotīti. གདམས་པར་བྱ་ཞེས་པ་ནི། བྱུང་བའི་དོན་ལ་སྨྲ་བ་ནི་གདམས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། མ་བྱུང་བ་ལ་ 'ཁྱོད་ལ་མི་སྙན་པའང་འབྱུང་སྲིད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མ་འོངས་པ་སྟོན་པ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ། །མངོན་སུམ་དུ་སྨྲ་བའང་གདམས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ལྐོག་ཏུ་ཕོ་ཉའམ་འཕྲིན་གཏོང་བ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལན་ཅིག་སྨྲ་བའང་གདམས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྨྲ་བ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་གདམས་པ་ཉིད་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་གདམས་ཤིང་རྗེས་སུ་བསྟན་པར་བྱའོ། །མི་རིགས་པ་ལས་བཟློག་ཅེས་པ་ནི། མི་དགེ་བའི་ཆོས་ལས་བཟློག་ཅིང་། དགེ་བའི་ཆོས་ལ་རབ་ཏུ་དགོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་དེ་ནི་གཅེས་པ་ཡིན་ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་དེ་ལྟ་བུ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་གཅེས་པར་འགྱུར་རོ། །གང་དག་ཆོས་མ་མཐོང་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལས་མ་བརྒལ་བ། ཟང་ཟིང་གི་མིག་ཅན། འཚོ་བའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཏེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་དག་ལ། གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བྱེད་པ་དེ་ནི། 'ཁྱོད་ནི་ངེད་ཀྱི་མཁན་པོ་མ་ཡིན། སློབ་དཔོན་མ་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ངེད་ལ་གདམས་པར་བྱེད་' ཅེས་དེ་ལྟར་ཁ་ཡི་མཚོན་གྱིས་འབིགས་ཤིང་མི་དགའ་བར་འགྱུར་རོ། ། Ekakammanti apalokanakammādikaṃ ekakammaṃ. Ekuddesoti nidānuddesādiko ekuddeso. Samasikkhatāti samānasikkhatā. Āhatacittatanti kodhena pahatacittabhāvaṃ. Khilajātatanti thaddhabhāvaṃ. Pañcapi cetokhileti buddhadhammasaṅghasikkhāsabrahmacārīsu pañcasupi cittassa thaddhabhāve. ལས་གཅིག་པ་ཞེས་པ་ནི། གསོལ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལས་གཅིག་པའོ། །མདོ་འདོན་པ་གཅིག་པ་ཞེས་པ་ནི། གླེང་གཞི་འདོན་པ་ལ་སོགས་པ་མདོ་འདོན་པ་གཅིག་པའོ། །བསླབ་པ་མཉམ་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། མཚུངས་པའི་བསླབ་པའོ། །སེམས་གནོད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཁྲོ་བས་སེམས་ལ་གནོད་པའི་དངོས་པོའོ། །ཐ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི། རེངས་པའི་དངོས་པོའོ། །སེམས་ཀྱི་ཐ་བ་ལྔ་པོ་ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་དང་། ཆོས་དང་། དགེ་འདུན་དང་། བསླབ་པ་དང་། ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཏེ་ལྔ་པོ་ལ་སེམས་རེངས་པའི་དངོས་པོའོ། ། Ñāṇasamuṭṭhitaṃ vācanti ñāṇasampayuttacittena uppāditaṃ vākyaṃ. Muñceyyāti vissajjeyya. Atthūpasaṃhitanti atthasahitaṃ kāraṇasahitaṃ. Dhammūpasaṃhitanti dhammena yuttaṃ. Kālātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyyāti kālātītaṃ vācaṃ na katheyya tassa kālassa atikkantattā. Velātikkantanti mariyādātītaṃ vacanaṃ na bhaṇeyya vacanamariyādassa atikkantattā. Ubhayavasena kālavelā. ཡེ་ཤེས་ལས་ཀུན་ཏུ་བསླངས་པའི་ཚིག་ཅེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་ཚིག་གོ །སྨྲ་བར་བྱ་ཞེས་པ་ནི། གཏོང་བར་བྱའོ། །དོན་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ལྡན་པ་སྟེ་རྒྱུ་མཚན་དང་ལྡན་པའོ། །ཆོས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་དང་མཐུན་པའོ། །དུས་ལས་འདས་པའི་ཚིག་མི་སྨྲ་ཞེས་པ་ནི། དུས་ལས་འདས་པའི་ཚིག་མི་སྨྲ་སྟེ། དུས་དེ་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚོད་ལས་འདས་པ་ཞེས་པ་ནི། མཚམས་ལས་འདས་པའི་ཚིག་མི་སྨྲ་སྟེ། ཚིག་གི་མཚམས་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཉིས་ཀའི་དབང་དུ་བྱས་ན་དུས་ཀྱི་ཚོད་དོ། ། Yo ve kāle asampatteti attano vacanakāle asampatte. Ativelanti velātikkantaṃ katvā atirekappamāṇaṃ bhāsati. Nihato setīti nigghātito sayati. Kokilāyeva atrajoti kākiyā paṭijaggito kokilāya abbhantare jāto kokilapotako viya. གང་ཞིག་དུས་ལ་མ་བབས་པར་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྨྲ་བའི་དུས་ལ་མ་བབས་པར། །དུས་ལས་འདས་པར་ཞེས་པ་ནི། ཚོད་ལས་འདས་ཏེ་ཚད་ལས་ལྷག་པར་སྨྲ་བའོ། །བཅོམ་སྟེ་ཉལ་བར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ནས་ཉལ་བའོ། །བྱ་རོག་གིས་གསོས་པའི་ཁུ་བྱུག་གི་ཕྲུ་གུ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི། བྱ་རོག་གིས་གསོས་ཤིང་ཁུ་བྱུག་གི་ཁོངས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཁུ་བྱུག་གི་ཕྲུ་གུ་བཞིན་ནོ། ། 209. Athāparanti atha idāni ito parampi. Pañca rajānīti rūparāgādīni pañca rajāni. Yesaṃ satīmā vinayāya sikkheti yesaṃ upaṭṭhitassati hutvāva vinayanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyya. Evaṃ sikkhanto hi rūpesu…pe… phassesu sahetha rāgaṃ, na aññeti. ༢༠༩. «གཞན་ཡང་ནི་»ཞེས་པ་ནི་འདི་ནས་ཕྱིན་ཆད་ཀྱང་ངོ་།། «རྡུལ་ལྔ་པོ་»ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྡུལ་ལྔའོ།། «གང་དག་དྲན་པ་དང་ལྡན་པས་གདུལ་བའི་ཕྱིར་སློབ་པ་»ཞེས་པ་ནི་གང་དག་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པར་གྱུར་ཏེ་གདུལ་བའི་ཆེད་དུ་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་བསླབ་པར་བྱེད་པ་ནི་གཟུགས་རྣམས་ལ་... རེག་པ་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་བཟོད་པར་བྱེད་ཀྱི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ།། Rūparajoti rūpārammaṇaṃ paṭicca uppanno rāgādirajo. Saddarajādīsupi eseva nayo. «གཟུགས་ཀྱི་རྡུལ་»ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་ལོ།། སྒྲའི་རྡུལ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། 210. Tato so tesaṃ vinayāya sikkhanto anukkamena – etesu dhammesūti gāthā. Tattha etesūti rūpādīsu. Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti so bhikkhu yvāyaṃ ‘‘uddhate citte samathassa [Pg.417] kālo’’tiādinā (saṃ. ni. 5.234) nayena kālo vutto, tena kālena sabbaṃ saṅkhatadhammaṃ aniccādinayena parivīmaṃsamāno. Ekodibhūto vihane tamaṃ soti so ekaggacitto sabbaṃ mohāditamaṃ vihaneyya, natthi ettha saṃsayo. ༢༡༠. དེ་ནས་ཁོ་བོ་དེ་དག་གདུལ་བའི་ཕྱིར་རིམ་གྱིས་སློབ་པ་ནི། «ཆོས་འདི་དག་ལ་»ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།། དེ་ལ་«འདི་དག་ལ་»ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའོ།། «དུས་སུ་ཁོ་བོས་ཆོས་ལ་ཡང་དག་པར་སོ་སོར་རྟོག་པ་»ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དེ་ཉིད་གང་ཞིག་ «སེམས་རྒོད་པ་ན་ཞི་གནས་ཀྱི་དུས་ཡིན་ནོ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པའི་དུས་དེར། དུས་དེས་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་སོ་སོར་རྟོག་པའོ།། «རྩེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པས་མུན་པ་སེལ་བར་བྱེད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་དེས་གཏི་མུག་ལ་སོགས་པའི་མུན་པ་ཐམས་ཅད་སེལ་བར་བྱེད་དེ། འདི་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་དོ།། Uddhate citteti vīriyindriyavasena citte avūpasante. Balavavīriyañhi mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Evaṃ uddhate citte. Samathassa kāloti samādhissa bhāvanāya kālo. Samāhite citteti upacārappanāhi citte samāhite. Balavasamādhi hi mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Samādhi vīriyena saññojito kosajje patituṃ na labhati. Vīriyaṃ samādhinā saññojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti. Vipassanāya kāloti evaṃ samāhite aniccādivasena vividhāya passanāya kālo, samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇāti. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa balavatī ekaggatā vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa pana paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇappaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samattepi appanā hoti eva. «སེམས་རྒོད་པ་ན་»ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་པོའི་དབང་གིས་སེམས་མ་ཞི་བར་གྱུར་པ་ལའོ།། བརྩོན་འགྲུས་སྟོབས་དང་ལྡན་ཞིང་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཞན་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་རྒོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པས་རྒོད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནོ།། དེ་ལྟར་སེམས་རྒོད་པ་ནའོ།། «ཞི་གནས་ཀྱི་དུས་»ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བསྒོམ་པའི་དུས་སོ།། «སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་ན་»ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དང་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་ལའོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་སྟོབས་དང་ལྡན་ཞིང་བརྩོན་འགྲུས་ཞན་པ་ནི། ཏིང་ངེ་འཛིན་ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པས་ལེ་ལོས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་བརྩོན་འགྲུས་དང་སྦྱར་ན་ལེ་ལོར་ལྷུང་བར་མི་འགྱུར་རོ།། བརྩོན་འགྲུས་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྦྱར་ན་རྒོད་པར་ལྷུང་བར་མི་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་གཉིས་ཆ་མཉམ་པར་བྱའོ།། གཉིས་ཆ་མཉམ་པ་ལས་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། «ལྷག་མཐོང་གྱི་དུས་»ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་མཉམ་པར་བཞག་པ་ན་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པར་ལྟ་བའི་དུས་ཏེ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ལས་ཅན་ལ་དད་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའང་རུང་ངོ་།། དེ་ལྟར་དད་ཅིང་ཡིད་ཆེས་པས་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ལས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ལས་ཅན་ལ་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་རུང་ངོ་།། འདི་ལྟར་ཁོ་བོས་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། ལྷག་མཐོང་གྱི་ལས་ཅན་ལ་ནི་ཤེས་རབ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་རུང་ངོ་།། འདི་ལྟར་ཁོ་བོས་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ།། གཉིས་ཀ་ཆ་མཉམ་པ་ལས་ཀྱང་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ།། Kāle paggaṇhati cittanti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena taṃ cittaṃ paggaṇhāti. Niggaṇhatīti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena taṃ cittaṃ niggaṇhāti. Sampahaṃsati kālenāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānaṃ vigamena vā nirassādaṃ hoti, tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma – jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇenāssa pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati ‘‘sampahaṃsati kālenā’’ti. Kāle cittaṃ samādaheti yasmiṃ samaye [Pg.418] saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samabhāvo, tasmiṃ kāle cittaṃ samādaheyya. «དུས་སུ་སེམས་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་»ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་ལྷོད་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་བྱིང་བར་གྱུར་པ་ན། དུས་དེར་ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་དང་དགའ་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྐྱེད་པ་ལས་སེམས་དེ་རབ་ཏུ་འཛིན་པའོ།། «ཚར་གཅོད་པ་»ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་བརྩམས་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་རྒོད་པར་གྱུར་པ་ན། དུས་དེར་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྐྱེད་པ་ལས་སེམས་དེ་ཚར་གཅོད་པའོ།། «དུས་སུ་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་ཤེས་རབ་སྦྱོར་བ་ཞན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་སེམས་རོ་མྱོང་བ་མེད་པར་གྱུར་པ་ན། དུས་དེར་སྐྱོ་བའི་གནས་བརྒྱད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའོ།། སྐྱོ་བའི་གནས་བརྒྱད་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ་དང་། ན་བ་དང་། འཆི་བ་སྟེ་བཞི་དང་། ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་ཏེ་ལྔ་པ་དང་། འདས་པའི་འཁོར་བའི་རྩ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། མ་འོངས་པའི་འཁོར་བའི་རྩ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། ད་ལྟར་གྱི་ཟས་འཚོལ་བའི་རྩ་བ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པས་དད་པ་སྐྱེ་བར་བྱེད་དོ།། འདི་ལ་«དུས་སུ་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་བྱའོ།། «དུས་སུ་སེམས་མཉམ་པར་འཇོག་པ་»ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་དད་པ་དང་ཤེས་རབ། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བརྩོན་འགྲུས་རྣམས་ཆ་མཉམ་པར་གྱུར་པ་ན། དུས་དེར་སེམས་མཉམ་པར་འཇོག་པར་བྱའོ།། Ajjhupekkhati kālenāti yasmiṃ samaye sammā paṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathi viya samappavattesu assesu. Ayaṃ vuccati ‘‘ajjhupekkhati kālenā’’ti. So yogī kālakovidoti eso vuttappakāro kammaṭṭhānayoge niyutto paggahaniggahasampahaṃsanasamādahanaajjhupekkhanakālesu cheko byatto. Kimhi kālamhītiādinā paggahādikālaṃ pucchati. «དུས་སུ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་»ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་བྱིང་བ་མེད་པ། རྒོད་པ་མེད་པ། རོ་མྱོང་བ་མེད་པ་མ་ཡིན་པ། དམིགས་པ་ལ་མཉམ་པར་འཇུག་པ། ཞི་གནས་ཀྱི་ལམ་ལ་ཞུགས་པར་གྱུར་པ་ན། དེའི་ཚེ་ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པ་རྟ་མཉམ་པར་རྒྱུག་པ་ལ་བྱ་བ་མི་བྱེད་པ་བཞིན། སེམས་དེ་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་། ཚར་གཅོད་པ་དང་། རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་བྱ་བ་མི་བྱེད་དོ།། འདི་ལ་«དུས་སུ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་»ཞེས་བྱའོ།། «རྣལ་འབྱོར་པ་དུས་ལ་མཁས་པ་དེ་»ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་འདི་ལྟར་ལས་ཀྱི་གནས་ཀྱི་རྣལ་འབྱོར་ལ་བརྩོན་ཞིང་། རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་། ཚར་གཅོད་པ་དང་། རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། མཉམ་པར་འཇོག་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པའི་དུས་རྣམས་ལ་མཁས་ཤིང་གསལ་བའོ།། «དུས་གང་གི་ཚེ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་འདྲི་བའོ།། Idāni paggahādikālaṃ vissajjento ‘‘līne cittamhī’’tiādimāha. Atisithilavīriyatādīhi citte līnabhāvaṃ gate dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena paggaho. Uddhatasmiṃ viniggahoti accāraddhavīriyatādīhi uddhate citte passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena niggaho. Nirassādagataṃ cittaṃ, sampahaṃseyya tāvadeti paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānaṃ vigamena vā assādavirahitaṃ gataṃ aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena vā ratanattayaguṇānussaraṇena vā tasmiṃ khaṇe cittaṃ sampahaṃseyya. ད་ནི་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་ཀྱི་ལན་འདེབས་པ་ན། «སེམས་བྱིང་བ་ན་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་ལྷོད་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་བྱིང་བར་གྱུར་པ་ན། ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་དང་དགའ་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྐྱེད་པ་ལས་རབ་ཏུ་འཛིན་པའོ།། «རྒོད་པ་ན་ཚར་གཅོད་པ་»ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་བརྩམས་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་རྒོད་པ་ན། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྐྱེད་པ་ལས་ཚར་གཅོད་པའོ།། «སེམས་རོ་མྱོང་བ་མེད་པར་གྱུར་པ་ན། དེ་ལྟར་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་སྦྱོར་བ་ཞན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ་མྱོང་བ་དང་བྲལ་བར་གྱུར་པ་ན། སྐྱོ་བའི་གནས་བརྒྱད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་སམ། དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པས་སྐབས་དེར་སེམས་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱའོ།། Sampahaṭṭhaṃ yadā cittanti yasmiṃ kāle vuttanayeneva sampahaṃsitaṃ cittaṃ hoti. Alīnaṃ bhavati nuddhatanti vīriyasamādhīhi saññojitattā līnuddhaccavirahitañca hoti. Samathanimittassāti samatho ca nimittañca samathanimittaṃ, tassa samathanimittassa. So kāloti yo so līnuddhaccavirahitakālo vutto, so kālo. Ajjhattaṃ ramaye manoti jhānasampayuttaṃ cittaṃ kasiṇādigocarajjhatte toseyya abhiramāpeyya. «གང་གི་ཚེ་སེམས་རབ་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར་པ་»ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་རབ་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར་པ་ལའོ།། «བྱིང་བ་མེད་ཅིང་རྒོད་པ་མེད་པར་འགྱུར་བ་»ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་སྦྱར་བའི་ཕྱིར་བྱིང་བ་དང་རྒོད་པ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བའོ།། «ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་»ཞེས་པ་ནི། ཞི་གནས་དང་མཚན་མ་ནི་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་སྟེ། ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་དེ་ལའོ།། «དུས་དེ་»ཞེས་པ་ནི། གང་བྱིང་བ་དང་རྒོད་པ་དང་བྲལ་བའི་དུས་སུ་གསུངས་པ་དེ་ཉིད་དུས་དེའོ།། «ནང་དུ་ཡིད་དགའ་བར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་དུ་ཚིམ་པར་བྱ་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱའོ།། Etena mevupāyenāti etena vuttaupāyena eva. Ma-kāro padasandhivasena vutto. Ajjhupekkheyya tāvadeti yadā upacārappanāhi taṃ cittaṃ samāhitaṃ, tadā ‘‘samāhitaṃ citta’’nti jānitvā paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpāraṃ akatvā tasmiṃ khaṇe ajjhupekkhanameva kareyya. «ཐབས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཐབས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། «དེ་ལྟར་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་པར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དང་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སེམས་དེ་མཉམ་པར་བཞག་པ་ན། དེའི་ཚེ་«སེམས་མཉམ་པར་བཞག་གོ་»ཞེས་ཤེས་ནས། རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་། ཚར་གཅོད་པ་དང་། རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་བྱ་བ་མི་བྱེད་པར་སྐབས་དེར་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་ཉིད་བྱའོ།། Idāni [Pg.419] ‘‘kimhi kālamhi paggāho’’ti puṭṭhagāthaṃ nigamento ‘‘evaṃ kālavidū dhīro’’tiādimāha. Kālena kālaṃ cittassa, nimittamupalakkhayeti kālānukālaṃ samādhisampayuttacittassa ārammaṇaṃ sallakkheyya, upaparikkheyyāti attho. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesīti. ད་ནི་«དུས་གང་གི་ཚེ་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་»ཞེས་དྲི་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་མཇུག་བསྡུ་བ་ན། «དེ་ལྟར་དུས་ཤེས་པའི་བརྟན་པོ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «དུས་ནས་དུས་སུ་སེམས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་ཉེ་བར་མཚོན་པར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི། དུས་དང་མཐུན་པར་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་མཚོན་པར་བྱ་ཞིང་ཉེ་བར་བརྟག་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཇུག་རྫོགས་པར་མཛད་དོ།། Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་སྤྱི་བཤད་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Sāriputtasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. ཤཱ་རིའི་བུའི་མདོའི་བཤད་པའི་རྣམ་པར་འགྲེལ་པ་རྫོགས་སོ།། Aṭṭhakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ཚོམས་བརྒྱད་པའི་རྣམ་པར་འགྲེལ་པ་རྫོགས་སོ།། Saddhammappajjotikā nāma mahāniddesa-aṭṭhakathā niṭṭhitā. དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲོན་མ་ཞེས་བྱ་བ་སྤྱི་བཤད་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |