Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

ขุทฺทกนิกาเย

The Minor Collection

ชาตก-อฏฺฐกถา

Commentary on the Birth Stories

(สตฺตโม ภาโค)

(The seventh part)

๒๒. มหานิปาโต

22. The Great Chapter

[๕๔๓] ๖. ภูริทตฺตชาตกวณฺณนา

[543] 6. Commentary on the Bhūridatta Jātaka

นครกณฺฑํ

The City Section

ยํ [Pg.1] กิญฺจิ รตนํ อตฺถีติ อิทํ สตฺถา สาวตฺถึ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรนฺโต อุโปสถิเก อุปาสเก อารพฺภ กเถสิ. เต กิร อุโปสถทิวเส ปาโตว อุโปสถํ อธิฏฺฐาย ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ คนฺธมาลาทิหตฺถา เชตวนํ คนฺตฺวา ธมฺมสฺสวนเวลาย เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สตฺถา ธมฺมสภํ อาคนฺตฺวา อลงฺกตพุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ โอโลเกตฺวา ภิกฺขุอาทีสุ ปน เย อารพฺภ ธมฺมกถา สมุฏฺฐาติ, เตหิ สทฺธึ ตถาคตา สลฺลปนฺติ, ตสฺมา อชฺช อุปาสเก อารพฺภ ปุพฺพจริยปฺปฏิสํยุตฺตา ธมฺมกถา สมุฏฺฐหิสฺสตีติ ญตฺวา อุปาสเกหิ สทฺธึ สลฺลปนฺโต ‘‘อุโปสถิกตฺถ, อุปาสกา’’ติ อุปาสเก ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต ‘‘สาธุ, อุปาสกา, กลฺยาณํ โว กตํ, อปิจ อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ยํ ตุมฺเห มาทิสํ พุทฺธํ โอวาททายกํ อาจริยํ ลภนฺตา อุโปสถํ กเรยฺยาถ. โปราณปณฺฑิตา ปน อนาจริยกาปิ มหนฺตํ ยสํ ปหาย อุโปสถํ กรึสุเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ.

Whatever treasure exists—this the Teacher spoke while dwelling near Sāvatthī, in the Jeta Grove, concerning the lay devotees observing the Uposatha. It is said that on the Uposatha day, those lay devotees, early in the morning, undertook the Uposatha, gave alms, and after their meal, carrying perfumes and garlands, went to the Jeta Grove and sat to one side when it was time to hear the Dhamma. The Teacher came to the Dhamma hall, sat on the adorned Buddha-seat, surveyed the Saṅgha of monks, and knowing that the Tathāgatas converse with those for whom a Dhamma talk arises, be they monks or others, and that therefore a Dhamma talk connected with the conduct of the ancients would now arise concerning these lay devotees, he conversed with the lay devotees and asked, “Lay devotees, are you keeping the Uposatha?” When they replied, “Yes, Venerable Sir,” he said, “Good, lay devotees, you have done well. Moreover, it is not so surprising that you observe the Uposatha, having obtained a teacher like me to give you instruction. But the wise of old, even without a teacher, gave up great fame and indeed observed the Uposatha.” Having spoken thus, and being requested by them, he related a story from the past.

อตีเต [Pg.2] พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรนฺโต ปุตฺตสฺส อุปรชฺชํ ทตฺวา ตสฺส มหนฺตํ ยสํ ทิสฺวา ‘‘รชฺชมฺปิ เม คณฺเหยฺยา’’ติ อุปฺปนฺนาสงฺโก ‘‘ตาต, ตฺวํ อิโต นิกฺขมิตฺวา ยตฺถ เต รุจฺจติ, ตตฺถ วสิตฺวา มม อจฺจเยน กุลสนฺตกํ รชฺชํ คณฺหาหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ยมุนํ คนฺตฺวา ยมุนาย จ สมุทฺทสฺส จ ปพฺพตสฺส จ อนฺตเร ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา วนมูลผลาหาโร ปฏิวสติ. ตทา สมุทฺทสฺส เหฏฺฐิเม นาคภวเน เอกา มตปติกา นาคมาณวิกา อญฺญาสํ สปติกานํ ยสํ โอโลเกตฺวา กิเลสํ นิสฺสาย นาคภวนา นิกฺขมิตฺวา สมุทฺทตีเร วิจรนฺตี ราชปุตฺตสฺส ปทวลญฺชํ ทิสฺวา ปทานุสาเรน คนฺตฺวา ตํ ปณฺณสาลํ อทฺทส. ตทา ราชปุตฺโต ผลาผลตฺถาย คโต โหติ. สา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา กฏฺฐตฺถรณญฺเจว เสสปริกฺขาเร จ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิทํ เอกสฺส ปพฺพชิตสฺส วสนฏฺฐานํ, วีมํสิสฺสามิ นํ ‘สทฺธาย ปพฺพชิโต นุ โข โน’ติ, สเจ หิ สทฺธาย ปพฺพชิโต ภวิสฺสติ เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต, น เม อลงฺกตสยนํ สาทิยิสฺสติ. สเจ กามาภิรโต ภวิสฺสติ, น สทฺธาปพฺพชิโต, มม สยนสฺมึเยว นิปชฺชิสฺสติ. อถ นํ คเหตฺวา อตฺตโน สามิกํ กตฺวา อิเธว วสิสฺสามี’’ติ. สา นาคภวนํ คนฺตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ เจว ทิพฺพคนฺเธ จ อาหริตฺวา ทิพฺพปุปฺผสยนํ สชฺเชตฺวา ปณฺณสาลายํ ปุปฺผูปหารํ กตฺวา คนฺธจุณฺณํ วิกิริตฺวา ปณฺณสาลํ อลงฺกริตฺวา นาคภวนเมว คตา.

In the past, in Benares, King Brahmadatta was ruling. After bestowing the viceroyalty on his son and observing his great fame, he became suspicious, thinking, “He might seize the kingdom from me.” He said, “Dear son, leave this place and dwell wherever you wish; after my passing, take the ancestral kingdom.” The son, saying, “Very well,” consented, bowed to his father, and departed. Going by stages to the Yamunā River, he built a leaf hut between the Yamunā, the ocean, and the mountains and lived there, subsisting on forest roots and fruits. At that time, in the lower Nāga realm beneath the ocean, there was a young female Nāga who had lost her mate. Seeing the glory of other Nāgas with their partners, she, on account of her defilements, left the Nāga realm. Wandering along the seashore, she saw the prince’s footprints. Following the tracks, she found the leaf hut. The prince had gone out to gather fruits. She entered the hut and, seeing the wooden bed and other furnishings, thought, “This is the dwelling of an ascetic. I will test him to see if he has gone forth from the household life in faith. If he has gone forth in faith, intent on renunciation, he will not indulge in my adorned bed. But if he is addicted to sensual pleasures, not having gone forth in faith, he will lie down on my bed. Then I will take him, make him my husband, and live here.” She went to the Nāga realm, brought divine flowers and perfumes, prepared a bed of divine flowers, made floral offerings in the hut, scattered fragrant powder, adorned the hut, and returned to the Nāga realm.

ราชปุตฺโต สายนฺหสมยํ อาคนฺตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิฏฺโฐ ตํ ปวตฺตึ ทิสฺวา ‘‘เกน นุ โข อิมํ สยนํ สชฺชิต’’นฺติ ผลาผลํ ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘อโห สุคนฺธานิ ปุปฺผานิ, มนาปํ วต กตฺวา สยนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ น สทฺธาปพฺพชิตภาเวน โสมนสฺสชาโต ปุปฺผสยเน ปริวตฺติตฺวา นิปนฺโน นิทฺทํ โอกฺกมิตฺวา ปุนทิวเส สูริยุคฺคมเน อุฏฺฐาย ปณฺณสาลํ อสมฺมชฺชิตฺวา ผลาผลตฺถาย อคมาสิ. นาคมาณวิกา ตสฺมึ ขเณ อาคนฺตฺวา มิลาตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา ‘‘กามาธิมุตฺโต เอส, น สทฺธาปพฺพชิโต, สกฺกา นํ คณฺหิตุ’’นฺติ ญตฺวา ปุราณปุปฺผานิ นีหริตฺวา อญฺญานิ ปุปฺผานิ อาหริตฺวา ตเถว นวปุปฺผสยนํ สชฺเชตฺวา ปณฺณสาลํ อลงฺกริตฺวา จงฺกเม ปุปฺผานิ วิกิริตฺวา นาคภวนเมว คตา. โส ตํ ทิวสมฺปิ ปุปฺผสยเน [Pg.3] สยิตฺวา ปุนทิวเส จินฺเตสิ ‘‘โก นุ โข อิมํ ปณฺณสาลํ อลงฺกโรตี’’ติ? โส ผลาผลตฺถาย อคนฺตฺวา ปณฺณสาลโต อวิทูเร ปฏิจฺฉนฺโน อฏฺฐาสิ. อิตราปิ พหู คนฺเธ เจว ปุปฺผานิ จ อาทาย อสฺสมปทํ อคมาสิ. ราชปุตฺโต อุตฺตมรูปธรํ นาคมาณวิกํ ทิสฺวาว ปฏิพทฺธจิตฺโต อตฺตานํ อทสฺเสตฺวา ตสฺสา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา สยนํ สชฺชนกาเล ปวิสิตฺวา ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘อหํ นาคมาณวิกา, สามี’’ติ. ‘‘สสามิกา อสฺสามิกาสี’’ติ. ‘‘สามิ, อหํ ปุพฺเพ สสามิกา, อิทานิ ปน อสฺสามิกา วิธวา’’. ‘‘ตฺวํ ปน กตฺถ วาสิโกสี’’ติ? ‘‘อหํ พาราณสิรญฺโญ ปุตฺโต พฺรหฺมทตฺตกุมาโร นาม’’. ‘‘ตฺวํ นาคภวนํ ปหาย กสฺมา อิธ วิจรสี’’ติ? ‘‘สามิ, อหํ ตตฺถ สสามิกานํ นาคมาณวิกานํ ยสํ โอโลเกตฺวา กิเลสํ นิสฺสาย อุกฺกณฺฐิตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา สามิกํ ปริเยสนฺตี วิจรามี’’ติ. ‘‘เตน หิ ภทฺเท, สาธุ, อหมฺปิ น สทฺธาย ปพฺพชิโต, ปิตรา ปน เม นีหริตตฺตา อิธ วสามิ, ตฺวํ มา จินฺตยิ, อหํ เต สามิโก ภวิสฺสามิ, อุโภปิ อิธ สมคฺควาสํ วสิสฺสามา’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตโต ปฏฺฐาย เต อุโภปิ ตตฺเถว สมคฺควาสํ วสึสุ. สา อตฺตโน อานุภาเวน มหารหํ เคหํ มาเปตฺวา มหารหํ ปลฺลงฺกํ อาหริตฺวา สยนํ ปญฺญเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย มูลผลาผลํ น ขาทิ, ทิพฺพอนฺนปานเมว ภุญฺชิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปสิ.

In the evening, the prince arrived, and upon entering the leaf hut and seeing what had been done, he wondered, “Who could have prepared this bed?” After eating the fruits, he thought, “Ah, how fragrant are these flowers! How delightfully this bed has been made!” Though not one who had gone forth out of faith, he felt great joy. Rolling about on the flower bed, he lay down and fell asleep. The next day at sunrise, he rose and, without sweeping the leaf hut, went off for fruits. At that moment, the Nāga maiden arrived. Seeing the withered flowers, she knew, “This one is intent on sensual pleasures, not one who has gone forth out of faith. It is possible to capture him.” She removed the old flowers, brought other flowers, and just as before, prepared a new flower bed, adorned the leaf hut, scattered flowers on the walkway, and returned to the Nāga realm. He slept on the flower bed that day as well. The next day, he thought, “Who could be adorning this leaf hut?” Not going for fruits, he stood hidden not far from the leaf hut. The other, bringing many perfumes and flowers, went to the hermitage. As soon as the prince saw the Nāga maiden of supreme beauty, his heart became attached. Without revealing himself, he entered the leaf hut as she was preparing the bed and asked, “Who are you?” “I am a Nāga maiden, lord.” “Do you have a husband, or are you without a husband?” “Lord, I formerly had a husband, but now I am a widow without a husband.” Then she asked, “And you, where do you dwell?” “I am Prince Brahmadatta, the son of the king of Bārāṇasī.” Then he asked, “Why have you left the Nāga realm to wander here?” “Lord,” she replied, “seeing the glory of the married Nāga maidens there, I grew restless due to my defilements. So I left, searching for a husband.” “Well then, good lady, it is well. I too have not gone forth out of faith; I live here because I was banished by my father. Do not worry, I will be your husband. We shall both live here together in harmony.” She agreed, saying, “Very well.” From then on, they both lived there together in harmony. By her own power, she created a magnificent house, brought a magnificent couch, and prepared a bed. From then on, they did not eat roots and fruits, but sustained themselves on divine food and drink.

อปรภาเค นาคมาณวิกา คพฺภํ ปฏิลภิตฺวา ปุตฺตํ วิชายิ, สาครตีเร ชาตตฺตา ตสฺส ‘‘สาครพฺรหฺมทตฺโต’’ติ นามํ กรึสุ. ตสฺส ปทสา คมนกาเล นาคมาณวิกา ธีตรํ วิชายิ, ตสฺสา สมุทฺทตีเร ชาตตฺตา ‘‘สมุทฺทชา’’ติ นามํ กรึสุ. อเถโก พาราณสิวาสิโก วนจรโก ตํ ฐานํ ปตฺวา กตปฏิสนฺถาโร ราชปุตฺตํ สญฺชานิตฺวา กติปาหํ ตตฺถ วสิตฺวา ‘‘เทว, อหํ ตุมฺหากํ อิธ วสนภาวํ ราชกุลสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ ตํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา นครํ อคมาสิ. ตทา ราชา กาลมกาสิ. อมจฺจา ตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา สตฺตเม ทิวเส สนฺนิปติตฺวา ‘‘อราชกํ รชฺชํ นาม น สณฺฐาติ, ราชปุตฺตสฺส วสนฏฺฐานํ วา อตฺถิภาวํ วา น ชานาม, ผุสฺสรถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ราชานํ คณฺหิสฺสามา’’ติ มนฺตยึสุ. ตสฺมึ ขเณ วนจรโก นครํ ปตฺวา ตํ กถํ สุตฺวา อมจฺจานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อหํ ราชปุตฺตสฺส สนฺติเก ตโย จตฺตาโร [Pg.4] ทิวเส วสิตฺวา อาคโตมฺหี’’ติ ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. อมจฺจา ตสฺส สกฺการํ กตฺวา เตน มคฺคนายเกน สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา กตปฏิสนฺถารา รญฺโญ กาลกตภาวํ อาโรเจตฺวา ‘‘เทว, รชฺชํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ อาหํสุ.

Later, the Nāga maiden conceived and gave birth to a son. Since he was born on the shore of the ocean, they named him Sāgarabrahmadatta. While he was learning to walk, the Nāga maiden gave birth to a daughter. Because she was born by the seashore, they named her Samuddajā. Then a forest dweller from Varanasi arrived at that place. After exchanging courtesies, he recognized the prince and stayed there for a few days. Then he said, “Lord, I will announce your residence here to the royal family,” paid homage to him, and departed for the city. At that time, the king had passed away. The ministers performed the rites for his body and, on the seventh day, gathered together. They deliberated, “A kingdom without a king indeed does not endure. We do not know the prince’s place of residence or even his existence. Let us release the chariot of state and obtain a king.” At that very moment, the forest dweller arrived in the city. Hearing that discussion, he went to the ministers and said, “I have stayed with the prince for three or four days and have returned.” He then related the news. The ministers honored him and, with him as their guide, went there. After exchanging courtesies, they informed him of the king’s passing and said, “Lord, undertake the kingdom.”

โส ‘‘นาคมาณวิกาย จิตฺตํ ชานิสฺสามี’’ติ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภทฺเท, ปิตา เม กาลกโต, อมจฺจา มยฺหํ ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุํ อาคตา, คจฺฉาม, ภทฺเท, อุโภปิ ทฺวาทสโยชนิกาย พาราณสิยา รชฺชํ กาเรสฺสาม, ตฺวํ โสฬสนฺนํ อิตฺถิสหสฺสานํ เชฏฺฐิกา ภวิสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘สามิ, น สกฺกา มยา คนฺตุ’’นฺติ. ‘‘กึการณา’’ติ? ‘‘มยํ โฆรวิสา ขิปฺปโกปา อปฺปมตฺตเกนปิ กุชฺฌาม, สปตฺติโรโส จ นาม ภาริโย. สจาหํ กิญฺจิ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา กุทฺธา โอโลเกสฺสามิ, ภสฺมามุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิริสฺสติ. อิมินา การเณน น สกฺกา มยา คนฺตุ’’นฺติ. ราชปุตฺโต ปุนทิวเสปิ ยาจเตว. อถ นํ สา เอวมาห – ‘‘อหํ ตาว เกนจิ ปริยาเยน น คมิสฺสามิ, อิเม ปน เม ปุตฺตา นาคกุมารา ตว สมฺภเวน ชาตตฺตา มนุสฺสชาติกา. สเจ เต มยิ สิเนโห อตฺถิ, อิเมสุ อปฺปมตฺโต ภว. อิเม โข ปน อุทกพีชกา สุขุมาลา มคฺคํ คจฺฉนฺตา วาตาตเปน กิลมิตฺวา มเรยฺยุํ, ตสฺมา เอกํ นาวํ ขณาเปตฺวา อุทกสฺส ปูราเปตฺวา ตาย ทฺเว ปุตฺตเก อุทกกีฬํ กีฬาเปตฺวา นคเรปิ อนฺโตวตฺถุสฺมึเยว โปกฺขรณึกาเรยฺยาสิ, เอวํ เต น กิลมิสฺสนฺตี’’ติ.

Then, thinking, “I will ascertain the mind of the Nāga maiden,” he approached her and said, “Dear one, my father has passed away. The ministers have come to raise the royal umbrella over me. Come, dear one, together we shall rule the twelve-yojana kingdom of Varanasi. You shall be the chief among sixteen thousand women.” “Lord, I cannot go,” she replied. “For what reason?” he asked. “We are of terrible venom and quick to anger—we become enraged even over trifles. And the jealousy of a co-wife is a serious matter. If I, seeing or hearing something, become angry and look upon it, it will scatter like a handful of ashes. For this reason, I cannot go.” The prince pleaded with her again the next day. Then she said to him: “As for me, I will not go by any means. But these sons of mine, the Nāga princes, born from you, are of human birth. If you have any love for me, be attentive to them. These water-born children are delicate; if they travel the road, they may grow weary from wind and sun and perish. Therefore, have a boat hollowed out and filled with water, and let the two children play in the water on the boat. And in the city, have a lotus pond made within the royal grounds. Thus, they will not grow weary.”

สา เอวญฺจ ปน วตฺวา ราชปุตฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุตฺตเก อาลิงฺคิตฺวา ถนนฺตเร นิปชฺชาเปตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ราชปุตฺตสฺส นิยฺยาเทตฺวา โรทิตฺวา กนฺทิตฺวา ตตฺเถว อนฺตรธายิตฺวา นาคภวนํ อคมาสิ. ราชปุตฺโตปิ โทมนสฺสปฺปตฺโต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ นิเวสนา นิกฺขมิตฺวา อกฺขีนิ ปุญฺฉิตฺวา อมจฺเจ อุปสงฺกมิ. เต ตํ ตตฺเถว อภิสิญฺจิตฺวา ‘‘เทว, อมฺหากํ นครํ คจฺฉามา’’ติ วทึสุ. เตน หิ สีฆํ นาวํ ขณิตฺวา สกฏํ อาโรเปตฺวา อุทกสฺส ปูเรตฺวา อุทกปิฏฺเฐ วณฺณคนฺธสมฺปนฺนานิ นานาปุปฺผานิ วิกิรถ, มม ปุตฺตา อุทกพีชกา, เต ตตฺถ กีฬนฺตา สุขํ คมิสฺสนฺตี’’ติ. อมจฺจา ตถา กรึสุ. ราชา พาราณสึ ปตฺวา อลงฺกตนครํ ปวิสิตฺวา โสฬสสหสฺสาหิ นาฏกิตฺถีหิ อมจฺจาทีหิ [Pg.5] จ ปริวุโต มหาตเล นิสีทิตฺวา สตฺตาหํ มหาปานํ ปิวิตฺวา ปุตฺตานํ อตฺถาย โปกฺขรณึ กาเรสิ. เต นิพทฺธํ ตตฺถ กีฬึสุ.

Having spoken thus, she paid homage to the prince, circumambulated him, embraced her children, laid them between her breasts, kissed their heads, entrusted them to the prince, and, weeping and lamenting, she vanished on the spot and went to the Nāga realm. The prince, too, filled with sorrow, his eyes full of tears, left the dwelling, wiped his eyes, and approached his ministers. They anointed him right there and said, “Lord, let us go to our city.” “Then quickly have a boat hollowed out, load it on a cart, fill it with water, and scatter on the water’s surface flowers of various colors and fragrances. My children are water-born; they will play there and travel happily.” The ministers did so. The king, arriving at Varanasi, entered the adorned city and, surrounded by sixteen thousand dancing women, ministers, and others, sat on the great terrace. For seven days, he held a great drinking festival and then had a pond made for his sons’ sake. They played there constantly.

อเถกทิวสํ โปกฺขรณิยํ อุทเก ปเวสิยมาเน เอโก กจฺฉโป ปวิสิตฺวา นิกฺขมนฏฺฐานํ อปสฺสนฺโต โปกฺขรณิตเล นิปชฺชิตฺวา ทารกานํ กีฬนกาเล อุทกโต อุฏฺฐาย สีสํ นีหริตฺวา เต โอโลเกตฺวา ปุน อุทเก นิมุชฺชิ. เต ตํ ทิสฺวา ภีตา ปิตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ตาต, โปกฺขรณิยํ เอโก ยกฺโข อมฺเห ตาเสตี’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘คจฺฉถ นํ คณฺหถา’’ติ ปุริเส อาณาเปสิ. เต ชาลํ ขิปิตฺวา กจฺฉปํ อาทาย รญฺโญ ทสฺเสสุํ. กุมารา ตํ ทิสฺวา ‘‘เอส, ตาต, ปิสาโจ’’ติ วิรวึสุ. ราชา ปุตฺตสิเนเหน กจฺฉปสฺส กุชฺฌิตฺวา ‘‘คจฺฉถสฺส กมฺมการณํ กโรถา’’ติ อาณาเปสิ. ตตฺร เอกจฺเจ ‘‘อยํ ราชเวริโก, เอตํ อุทุกฺขเล มุสเลหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ, เอกจฺเจ ‘‘ตีหิ ปาเกหิ ปจิตฺวา ขาทิตุํ’’, เอกจฺเจ ‘‘องฺคาเรสุ อุตฺตาเปตุํ,’’ เอกจฺเจ ‘‘อนฺโตกฏาเหเยว นํ ปจิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. เอโก ปน อุทกภีรุโก อมจฺโจ ‘‘อิมํ ยมุนาย อาวฏฺเฏ ขิปิตุํ วฏฺฏติ, โส ตตฺถ มหาวินาสํ ปาปุณิสฺสติ. เอวรูปา หิสฺส กมฺมการณา นตฺถี’’ติ อาห. กจฺฉโป ตสฺส กถํ สุตฺวา สีสํ นีหริตฺวา เอวมาห – ‘‘อมฺโภ, กึ เต มยา อปราโธ กโต, เกน มํ เอวรูปํ กมฺมการณํ วิจาเรสิ. มยา หิ สกฺกา อิตรา กมฺมการณา สหิตุํ, อยํ ปน อติกกฺขโฬ, มา เอวํ อวจา’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อิมํ เอตเทว กาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ ยมุนาย อาวฏฺเฏ ขิปาเปสิ. ปุริโส ตถา อกาสิ. โส เอกํ นาคภวนคามึ อุทกวาหํ ปตฺวา นาคภวนํ อคมาสิ.

Then one day, as water was being let into the pond, a tortoise entered. Not seeing a way out, it lay down at the bottom of the pond. When the children were playing, it raised its head out of the water, looked at them, and then submerged again. Seeing this, the frightened children went to their father and said, “Father, a yakkha in the pond is frightening us.” The king ordered his men, “Go and capture it.” They cast a net, caught the tortoise, and showed it to the king. The princes, seeing it, cried out, “Father, this is a pisāca!” Out of affection for his sons, the king became angry with the tortoise and commanded, “Go and carry out its punishment.” There, some said, “This is an enemy of the king; it should be pounded to powder with a mortar and pestle.” Others said, “It should be cooked in three ways and eaten.” Some suggested, “It should be roasted on coals,” while others said, “It should be cooked right in a pot.” However, one minister, who was afraid of water, said, “It should be thrown into a whirlpool in the Yamunā River. There it will meet great destruction. There is no punishment for it like this one.” Hearing his words, the tortoise raised its head and said, “Sir, what offense have I committed against you that you should devise such a punishment for me? I could endure the other punishments, but this is too harsh. Do not speak thus.” Hearing this, the king said, “This is precisely what should be done to it,” and had it thrown into the whirlpool of the Yamunā. The man did so. Reaching a water current leading to the Nāga realm, it went to the Nāga realm.

อถ นํ ตสฺมึ อุทกวาเห กีฬนฺตา ธตรฏฺฐนาครญฺโญ ปุตฺตา นาคมาณวกา ทิสฺวา ‘‘คณฺหถ นํ ทาส’’นฺติ อาหํสุ. โส จินฺเตสิ ‘‘อหํ พาราณสิรญฺโญ หตฺถา มุจฺจิตฺวา เอวรูปานํ ผรุสานํ นาคานํ หตฺถํ ปตฺโต, เกน นุ โข อุปาเยน มุจฺเจยฺย’’นฺติ. โส ‘‘อตฺเถโส อุปาโย’’ติ มุสาวาทํ กตฺวา ‘‘ตุมฺเห ธตรฏฺฐสฺส นาครญฺโญ สนฺตกา หุตฺวา กสฺมา เอวํ วเทถ, อหํ จิตฺตจูโฬ นาม กจฺฉโป พาราณสิรญฺโญ ทูโต, ธตรฏฺฐสฺส สนฺติกํ อาคโต, อมฺหากํ ราชา ธตรฏฺฐสฺส ธีตรํ ทาตุกาโม มํ ปหิณิ, ตสฺส มํ ทสฺเสถา’’ติ อาห. เต โสมนสฺสชาตา ตํ [Pg.6] อาทาย รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา ‘‘อาเนถ น’’นฺติ ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ทิสฺวาว อนตฺตมโน หุตฺวา ‘‘เอวํ ลามกสรีโร ทูตกมฺมํ กาตุํ น สกฺโกตี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา กจฺฉโป ‘‘กึ ปน, มหาราช, ทูเตหิ นาม ตาลปฺปมาเณหิ ภวิตพฺพํ, สรีรญฺหิ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา อปฺปมาณํ, คตคตฏฺฐาเน กมฺมนิปฺผาทนเมว ปมาณํ. มหาราช, อมฺหากํ รญฺโญ พหู ทูตา. ถเล กมฺมํ มนุสฺสา กโรนฺติ, อากาเส ปกฺขิโน, อุทเก อหเมว. อหญฺหิ จิตฺตจูโฬ นาม กจฺฉโป ฐานนฺตรปฺปตฺโต ราชวลฺลโภ, มา มํ ปริภาสถา’’ติ อตฺตโน คุณํ วณฺเณสิ. อถ นํ ธตรฏฺโฐ ปุจฺฉิ ‘‘เกน ปนตฺเถน รญฺญา เปสิโตสี’’ติ. มหาราช, ราชา มํ เอวมาห ‘‘มยา สกลชมฺพุทีเป ราชูหิ สทฺธึ มิตฺตธมฺโม กโต, อิทานิ ธตรฏฺเฐน นาครญฺญา สทฺธึ มิตฺตธมฺมํ กาตุํ มม ธีตรํ สมุทฺทชํ ทมฺมี’’ติ วตฺวา มํ ปหิณิ. ‘‘ตุมฺเห ปปญฺจํ อกตฺวา มยา สทฺธึเยว ปุริสํ เปเสตฺวา ทิวสํ ววตฺถเปตฺวา ทาริกํ คณฺหถา’’ติ. โส ตุสฺสิตฺวา ตสฺส สกฺการํ กตฺวา เตน สทฺธึ จตฺตาโร นาคมาณวเก เปเสสิ ‘‘คจฺฉถ, รญฺโญ วจนํ สุตฺวา ทิวสํ ววตฺถเปตฺวา เอถา’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา กจฺฉปํ คเหตฺวา นาคภวนา นิกฺขมึสุ.

Then, while he was playing in that water channel, the young Nāga sons of King Dhataraṭṭha, the Nāga king, saw him and said, "Seize him, the slave!" He thought, "Having escaped from the hands of the King of Bārāṇasī, I have now fallen into the hands of these cruel Nāgas. By what means can I escape?" Thinking, "There is a way," he spoke falsely, saying, "You, being subjects of King Dhataraṭṭha, why do you speak thus? I am the tortoise named Cittacūḷa, a messenger of the King of Bārāṇasī. I have come to King Dhataraṭṭha’s presence. Our king wishes to give his daughter to Dhataraṭṭha and has sent me. Show me to him." Pleased, they took him and went to the king’s presence, reporting the matter. The king said, "Bring him here," and had him summoned. But upon seeing him, he was displeased and said, "One with such a wretched body is unfit to perform the duty of a messenger." Hearing this, the tortoise said, "What then, great king? Must messengers be the size of a palm tree? The body, whether small or large, is not the measure. The measure is the accomplishment of tasks wherever one goes. Great king, our king has many messengers. On land, humans perform tasks; in the sky, birds; in water, I alone. For I, the tortoise named Cittacūḷa, am beloved by the king, having attained a high position. Do not scorn me." Thus he praised his own virtues. Then Dhataraṭṭha asked him, "For what purpose were you sent by the king?" "Great King, my king said to me, 'I have established friendly relations with all the kings in the whole of Jambudīpa. Now I wish to establish friendly relations with King Dhataraṭṭha, the Nāga king, and will give my daughter Samuddajā.' Having said this, he sent me. 'Without making any delay, send a man with me, set a date, and take the girl.'" Pleased, he honored him and sent four young Nāgas with him, saying, "Go, hear the king’s words, set a date, and return." Saying, "Very well," they took the tortoise and left the Nāga abode.

กจฺฉโป ยมุนาย พาราณสิยา จ อนฺตเร เอกํ ปทุมสรํ ทิสฺวา เอเกนุปาเยน ปลายิตุกาโม เอวมาห – ‘‘โภ นาคมาณวกา, อมฺหากํ ราชา ปุตฺตทารา จสฺส มํ อุทเก โคจรตฺตา ราชนิเวสนํ อาคตํ ทิสฺวาว ปทุมานิ โน เทหิ, ภิสมูลานิ เทหีติ ยาจนฺติ. อหํ เตสํ อตฺถาย ตานิ คณฺหิสฺสามิ, เอตฺถ มํ วิสฺสชฺเชตฺวา มํ อปสฺสนฺตาปิ ปุเรตรํ รญฺโญ สนฺติกํ คจฺฉถ, อหํ โว ตตฺเถว ปสฺสิสฺสามี’’ติ. เต ตสฺส สทฺทหิตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชสุํ. โส ตตฺถ เอกมนฺเต นิลียิ. อิตเรปิ นํ อทิสฺวา ‘‘รญฺโญ สนฺติกํ คโต ภวิสฺสตี’’ติ มาณวกวณฺเณน ราชานํ อุปสงฺกมึสุ. ราชา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘กุโต อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ธตรฏฺฐสฺส สนฺติกา, มหาราชา’’ติ. ‘‘กึการณา อิธาคตา’’ติ? ‘‘มหาราช, มยํ ตสฺส ทูตา, ธตรฏฺโฐ โว อาโรคฺยํ ปุจฺฉติ. สเจ ยํ โว อิจฺฉถ, ตํ โน วเทถ. ตุมฺหากํ กิร ธีตรํ สมุทฺทชํ [Pg.7] อมฺหากํ รญฺโญ ปาทปริจาริกํ กตฺวา เทถา’’ติ อิมมตฺถํ ปกาเสนฺตา ปฐมํ คาถมาหํสุ –

The tortoise, seeing a lotus pond between the Yamunā and Bārāṇasī and wishing to escape by some means, said this: "O young Nāgas, our king, his children, and his wives, seeing me, who feeds in the water, arrive at the royal palace, ask for lotuses and lotus roots. I will gather them for their sake. Release me here, and even without seeing me, go on ahead to the king's presence. I will meet you there." Trusting him, they released him. He hid himself in a secluded place there. The others, not seeing him, thought, "He must have gone to the king," and approached the king in the guise of young men. The king welcomed them and asked, "From where have you come?" "From Dhataraṭṭha's presence, great king." "For what reason have you come here?" "Great king, we are his messengers. Dhataraṭṭha inquires after your health. If there is anything you wish, tell us. Give your daughter Samuddajā to our king as a foot attendant." Explaining this matter, they spoke this first verse:

๗๘๔.

784.

‘‘ยํ กิญฺจิ รตนํ อตฺถิ, ธตรฏฺฐนิเวสเน;

สพฺพานิ เต อุปยนฺตุ, ธีตรํ เทหิ ราชิโน’’ติ.

“Whatever treasure there is in Dhataraṭṭha's dwelling, may it all come to you; give the king your daughter.”

ตตฺถ สพฺพานิ เต อุปยนฺตูติ ตสฺส นิเวสเน สพฺพานิ รตนานิ ตว นิเวสนํ อุปคจฺฉนฺตุ.

Herein, “may it all come to you” means may all the treasures in his dwelling come to your dwelling.

ตํ สุตฺวา ราชา ทุติยํ คาถมาห –

Hearing this, the king spoke a second verse:

๗๘๕.

785.

‘‘น โน วิวาโห นาเคหิ, กตปุพฺโพ กุทาจนํ;

ตํ วิวาหํ อสํยุตฺตํ, กถํ อมฺเห กโรมเส’’ติ.

“A marriage with nāgas has never before been made by us; how can we perform that unsuitable marriage?”

ตตฺถ อสํยุตฺตนฺติ อยุตฺตํ ติรจฺฉาเนหิ สทฺธึ สํสคฺคํ อนนุจฺฉวิกํ. อมฺเหติ อมฺเห มนุสฺสชาติกา สมานา กถํ ติรจฺฉานคตสมฺพนฺธํ กโรมาติ.

Herein, “unsuitable” means an improper, unfitting association with animals. “We” means: we, being of human birth, how can we make a connection with those of animal birth?

ตํ สุตฺวา นาคมาณวกา ‘‘สเจ เต ธตรฏฺเฐน สทฺธึ สมฺพนฺโธ อนนุจฺฉวิโก, อถ กสฺมา อตฺตโน อุปฏฺฐากํ จิตฺตจูฬํ นาม กจฺฉปํ ‘สมุทฺทชํ นาม เต ธีตรํ ทมฺมี’ติ อมฺหากํ รญฺโญ เปเสสิ? เอวํ เปเสตฺวา อิทานิ เต อมฺหากํ ราชานํ ปริภวํ กโรนฺตสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ มยํ ชานิสฺสาม. มยญฺหิ นาคมาณวกา’’ติ วตฺวา ราชานํ ตชฺเชนฺตา ทฺเว คาถา อภาสึสุ –

Hearing this, the young Nāgas said, "If a connection with Dhataraṭṭha is unfitting for you, then why did you send your attendant, the tortoise named Cittacūḷa, to our king, saying, 'I shall give you my daughter named Samuddajā'? Having sent him thus, now that you insult our king, we shall know what ought to be done. For we are young Nāgas." Threatening the king, they uttered two verses:

๗๘๖.

786.

‘‘ชีวิตํ นูน เต จตฺตํ, รฏฺฐํ วา มนุชาธิป;

น หิ นาเค กุปิตมฺหิ, จิรํ ชีวนฺติ ตาทิสา.

“Surely your life or your kingdom is forfeit, O ruler of men; for when a Nāga is angered, such as you do not live long.

๗๘๗.

787.

‘‘โย ตฺวํ เทว มนุสฺโสสิ, อิทฺธิมนฺตํ อนิทฺธิมา;

วรุณสฺส นิยํ ปุตฺตํ, ยามุนํ อติมญฺญสี’’ติ.

“You who, O king, are a human without psychic power, scorn the mighty son of Varuṇa, him of the Yamunā.”

ตตฺถ รฏฺฐํ วาติ เอกํเสน ตยา ชีวิตํ วา รฏฺฐํ วา จตฺตํ. ตาทิสาติ ตุมฺหาทิสา เอวํ มหานุภาเว นาเค กุปิเต จิรํ ชีวิตุํ น สกฺโกนฺติ, อนฺตราว อนฺตรธายนฺติ. โย ตฺวํ, เทว, มนุสฺโสสีติ เทว, โย ตฺวํ มนุสฺโส [Pg.8] สมาโน. วรุณสฺสาติ วรุณนาคราชสฺส. นิยํ ปุตฺตนฺติ อชฺฌตฺติกปุตฺตํ. ยามุนนฺติ ยมุนาย เหฏฺฐา ชาตํ.

Herein, “your kingdom or” means it is certain that your life or your kingdom is forfeit by you. “Such as you” means that those like you cannot live long when such mighty Nāgas are angered; they vanish in the interim. “You who, O king, are a human” means “O king, you who are a human being.” “Of Varuṇa” means “of the Nāga king Varuṇa.” “His own son” means “one's own son.” “Of the Yamunā” means “born beneath the Yamunā.”

ตโต ราชา ทฺเว คาถา อภาสิ –

Then the king uttered two verses:

๗๘๘.

788.

‘‘นาติมญฺญามิ ราชานํ, ธตรฏฺฐํ ยสสฺสินํ;

ธตรฏฺโฐ หิ นาคานํ, พหูนมปิ อิสฺสโร.

“I do not scorn King Dhataraṭṭha, the glorious one; for Dhataraṭṭha is indeed the lord of many Nāgas.

๗๘๙.

789.

‘‘อหิ มหานุภาโวปิ, น เม ธีตรมารโห;

ขตฺติโย จ วิเทหานํ, อภิชาตา สมุทฺทชา’’ติ.

“Even a mighty serpent is not worthy of my daughter; a Khattiya of the Videhas and Samuddajā are of high birth.”

ตตฺถ พหูนมปีติ ปญฺจโยชนสติกสฺส นาคภวนสฺส อิสฺสรภาวํ สนฺธาเยวมาห. น เม ธีตรมารโหติ เอวํ มหานุภาโวปิ ปน โส อหิชาติกตฺตา มม ธีตรํ อรโห น โหติ. ‘‘ขตฺติโย จ วิเทหาน’’นฺติ อิทํ มาติปกฺเข ญาตเก ทสฺเสนฺโต อาห. สมุทฺทชาติ โส จ วิเทหราชปุตฺโต มม ธีตา สมุทฺทชา จาติ อุโภปิ อภิชาตา. เต อญฺญมญฺญํ สํวาสํ อรหนฺติ. น เหสา มณฺฑูกภกฺขสฺส สปฺปสฺส อนุจฺฉวิกาติ อาห.

Herein, “of many” refers to his lordship over the Nāga abode spanning five hundred yojanas; thus he spoke. “Not worthy of my daughter” means that even though he is of great power, because he is of serpent birth, he is not worthy of my daughter. “A Khattiya of the Videhas”—this he said, indicating relatives on the maternal side. Regarding “Samuddajā”: both that son of the Videha king and my daughter Samuddajā are of high birth. They are worthy of living together. He meant that she is not suitable for a frog-eating snake.

นาคมาณวกา ตํ ตตฺเถว นาสาวาเตน มาเรตุกามา หุตฺวาปิ ‘‘อมฺหากํ ทิวสํ ววตฺถาปนตฺถาย เปสิตา, อิมํ มาเรตฺวา คนฺตุํ น ยุตฺตํ, คนฺตฺวา รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวา ชานิสฺสามา’’ติ ตตฺเถว อนฺตรหิตา ‘‘กึ, ตาตา, ลทฺธา โว ราชธีตา’’ติ รญฺญา ปุจฺฉิตา กุชฺฌิตฺวา ‘‘กึ, เทว, อมฺเห อการณา ยตฺถ วา ตตฺถ วา เปเสสิ. สเจปิ มาเรตุกาโม, อิเธว โน มาเรหิ. โส ตุมฺเห อกฺโกสติ ปริภาสติ, อตฺตโน ธีตรํ ชาติมาเนน อุกฺขิปตี’’ติ เตน วุตฺตญฺจ อวุตฺตญฺจ วตฺวา รญฺโญ โกธํ อุปฺปาทยึสุ. โส อตฺตโน ปริสํ สนฺนิปาเตตุํ อาณาเปนฺโต อาห –

The young Nāgas, though they wished to kill him right there with a blast of breath from their nostrils, thought, "We were sent for the purpose of setting the day. It is not proper to kill him and go. Having gone and informed the king, we shall know what to do." So they vanished right there. When asked by the king, "Well, my dears, have you obtained the king's daughter?" they became angry and said, "Why, O king, did you send us here and there without cause? If you wish to kill us, kill us right here. That king insults and reviles you, exalting his own daughter with pride of birth." By saying what had been said and what had not been said, they aroused the king's anger. Then, ordering his retinue to assemble, he said:

๗๙๐.

790.

‘‘กมฺพลสฺสตรา อุฏฺเฐนฺตุ, สพฺเพ นาเค นิเวทย;

พาราณสึ ปวชฺชนฺตุ, มา จ กญฺจิ วิเหฐยุ’’นฺติ.

“Let Kambala and Assatara arise, announce this to all Nāgas; let them proceed to Bārāṇasī, and let them harm no one whatsoever.”

ตตฺถ กมฺพลสฺสตรา อุฏฺเฐนฺตูติ กมฺพลสฺสตรา นาม ตสฺส มาตุปกฺขิกา สิเนรุปาเท วสนนาคา, เต จ อุฏฺฐหนฺตุ. อญฺเญ จ จตูสุ ทิสาสุ [Pg.9] อนุทิสาสุ ยตฺตกา วา มยฺหํ วจนกรา, เต สพฺเพ นาเค นิเวทย, คนฺตฺวา ชานาเปถ, ขิปฺปํ กิร สนฺนิปาเตถาติ อาณาเปนฺโต เอวมาห. ตโต สพฺเพเหว สีฆํ สนฺนิปติเตหิ ‘‘กึ กโรม, เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘สพฺเพปิ เต นาคา พาราณสึ ปวชฺชนฺตู’’ติ อาห. ‘‘ตตฺถ คนฺตฺวา กึ กาตพฺพํ, เทว, ตํ นาสาวาตปฺปหาเรน ภสฺมํ กโรมา’’ติ จ วุตฺเต ราชธีตริ ปฏิพทฺธจิตฺตตาย ตสฺสา วินาสํ อนิจฺฉนฺโต ‘‘มา จ กญฺจิ วิเหฐยุ’’นฺติ อาห, ตุมฺเหสุ โกจิ กญฺจิ มา วิเหฐยาติ อตฺโถ. อยเมว วา ปาโฐ.

Herein, ‘Let Kambala and Assatara arise’ means that Kambala and Assatara are the names of his maternal relatives, the Nāgas dwelling at the foot of Mount Sineru; let them arise. And ‘announce to all Nāgas’ means, ‘Inform all those Nāgas in the four directions and intermediate directions, as many as are under my command; go and inform them, let them quickly assemble.’ Thus he commanded. Then, when all had swiftly assembled and asked, ‘What shall we do, O king?’ he said, ‘Let all you Nāgas proceed to Bārāṇasī.’ When they asked, ‘Having gone there, what is to be done, O king? Shall we reduce it to ashes with a blast of breath from our nostrils?’ he, his heart being attached to the king’s daughter and not wishing for her destruction, said, ‘And let them harm no one.’ The meaning is, ‘Let none of you harm anyone.’ This is an alternative reading.

อถ นํ นาคา ‘‘สเจ โกจิ มนุสฺโส น วิเหเฐตพฺโพ, ตตฺถ คนฺตฺวา กึ กริสฺสามา’’ติ อาหํสุ. อถ เน ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กโรถ, อหมฺปิ อิทํ นาม กริสฺสามี’’ติ อาจิกฺขนฺโต คาถาทฺวยมาห –

Then the Nāgas said to him, “If no human being is to be harmed, what shall we do upon going there?” Then, instructing them, ‘Do this and that, and I too shall do this,’ he uttered two verses:

๗๙๑.

791.

‘‘นิเวสเนสุ โสพฺเภสุ, รถิยา จจฺจเรสุ จ;

รุกฺขคฺเคสุ จ ลมฺพนฺตุ, วิตตา โตรเณสุ จ.

“In dwellings and in ponds, on streets and at crossroads, on treetops and at archways, let them hang, spread out.

๗๙๒.

792.

‘‘อหมฺปิ สพฺพเสเตน, มหตา สุมหํ ปุรํ;

ปริกฺขิปิสฺสํ โภเคหิ, กาสีนํ ชนยํ ภย’’นฺติ.

“And I too, with my great, all-white body, will encircle the exceedingly great city with my coils, generating fear among the people of Kāsī.”

ตตฺถ โสพฺเภสูติ โปกฺขรณีสุ. รถิยาติ รถิกาย. วิตตาติ วิตตสรีรา มหาสรีรา หุตฺวา เอเตสุ เจว นิเวสนาทีสุ ทฺวารโตรเณสุ จ โอลมฺพนฺตุ, เอตฺตกํ นาคา กโรนฺตุ, กโรนฺตา จ นิเวสเน ตาว มญฺจปีฐานํ เหฏฺฐา จ อุปริ จ อนฺโตคพฺภพหิคพฺภาทีสุ จ โปกฺขรณิยํ อุทกปิฏฺเฐ รถิกาทีนํ ปสฺเสสุ เจว ถเลสุ จ มหนฺตานิ สรีรานิ มาเปตฺวา มหนฺเต ผเณ กตฺวา กมฺมารคคฺครี วิย ธมมานา ‘‘สุสู’’ติ สทฺทํ กโรนฺตา โอลมฺพถ จ นิปชฺชถ จ. อตฺตานํ ปน ตรุณทารกานํ ชราชิณฺณานํ คพฺภินิตฺถีนํ สมุทฺทชาย จาติ อิเมสํ จตุนฺนํ มา ทสฺสยิตฺถ. อหมฺปิ สพฺพเสเตน มหนฺเตน สรีเรน คนฺตฺวา สุมหนฺตํ กาสิปุรํ สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิสฺสํ, มหนฺเตน ผเณน นํ ฉาเทตฺวา เอกนฺธการํ กตฺวา กาสีนํ ภยํ ชนยนฺโต ‘‘สุสู’’ติ สทฺทํ มุญฺจิสฺสามีติ.

Herein, ‘in ponds’ (sobbhesu) means in lotus ponds. ‘On streets’ (rathiyā) means on the street. ‘Spread out’ (vitatā) means having become vast-bodied and massive-bodied, let them hang in these dwellings and so forth, and at gateways and archways. Let the Nāgas do this much. While doing so, in the dwellings, lie beneath and above the beds and chairs, inside and outside the inner and outer chambers; and on the surface of the water in the ponds, and along the sides of the streets and on the ground, having created huge bodies and making great hoods, hissing like blacksmiths’ bellows, making the sound ‘susū,’ hang down and lie down. But do not show yourselves to these four: young children, the aged and infirm, pregnant women, and Samuddajā. I too, with my great, all-white body, will go and encircle the exceedingly great city of Kāsī seven times with my coils, covering it with my great hood, plunging it into complete darkness, generating fear among the people of Kāsī, and emitting the sound ‘susū.’”

อถ สพฺเพ นาคา ตถา อกํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then all the Nāgas did so. To explain this matter, the Teacher said:

๗๙๓.

793.

‘‘ตสฺส [Pg.10] ตํ วจนํ สุตฺวา, อุรคาเนกวณฺณิโน;

พาราณสึ ปวชฺชึสุ, น จ กญฺจิ วิเหฐยุํ.

“Hearing his words, serpents of many colors proceeded to Bārāṇasī, and they harmed no one.

๗๙๔.

794.

‘‘นิเวสเนสุ โสพฺเภสุ, รถิยา จจฺจเรสุ จ;

รุกฺขคฺเคสุ จ ลมฺพึสุ, วิตตา โตรเณสุ จ.

“In dwellings and in ponds, on streets and at crossroads, on treetops and at archways they hung, spread out.

๗๙๕.

795.

‘‘เตสุ ทิสฺวาน ลมฺพนฺเต, ปุถู กนฺทึสุ นาริโย;

นาเค โสณฺฑิกเต ทิสฺวา, ปสฺสสนฺเต มุหุํ มุหุํ.

“Seeing them hanging there, many women cried out; seeing the Nāgas with hoods raised, breathing heavily again and again.

๗๙๖.

796.

‘‘พาราณสี ปพฺยถิตา, อาตุรา สมปชฺชถ;

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ธีตรํ เทหิ ราชิโน’’ติ.

“Bārāṇasī was greatly agitated and became afflicted; with arms uplifted, they cried out, ‘Give the daughter to the king!’”

ตตฺถ อเนกวณฺณิโนติ นีลาทิวเสน อเนกวณฺณา. เอวรูปานิ หิ เต รูปานิ มาปยึสุ. ปวชฺชึสูติ อฑฺฒรตฺตสมเย ปวิสึสุ. ลมฺพึสูติ ธตรฏฺเฐน วุตฺตนิยาเมเนว เต สพฺเพสุ ฐาเนสุ มนุสฺสานํ สญฺจารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา โอลมฺพึสุ. ทูตา หุตฺวา อาคตา ปน จตฺตาโร นาคมาณวกา รโญ สยนสฺส จตฺตาโร ปาเท ปริกฺขิปิตฺวา อุปริสีเส มหนฺเต ผเณ กตฺวา ตุณฺเฑหิ สีสํ ปหรนฺตา วิย ทาฐา วิวริตฺวา ปสฺสสนฺตา อฏฺฐํสุ. ธตรฏฺโฐปิ อตฺตนา วุตฺตนิยาเมน นครํ ปฏิจฺฉาเทสิ. ปพุชฺฌมานา ปุริสา ยโต ยโต หตฺถํ วา ปาทํ วา ปสาเรนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ สปฺเป ฉุปิตฺวา ‘‘สปฺโป, สปฺโป’’ติ วิรวนฺติ. ปุถู กนฺทึสูติ เยสุ เคเหสุ ทีปา ชลนฺติ, เตสุ อิตฺถิโย ปพุทฺธา ทฺวารโตรณโคปานสิโย โอโลเกตฺวา โอลมฺพนฺเต นาเค ทิสฺวา พหู เอกปฺปหาเรเนว กนฺทึสุ. เอวํ สกลนครํ เอกโกลาหลํ อโหสิ. โสณฺฑิกเตติ กตผเณ.

Herein, ‘of many colors’ (anekavaṇṇino) means of various colors such as blue and so on, for they created such forms. ‘Proceeded’ (pavajjiṃsu) means they entered at midnight. ‘Hung’ (lambiṃsu) means that, according to the method described by Dhataraṭṭha, they cut off the movement of people in all places and hung down. Then, four young Nāgas who had come as messengers surrounded the four legs of the king's bed, made large hoods over his head, and stood as if striking his head with their mouths, baring their fangs and breathing heavily. Dhataraṭṭha too, according to the method he had described, covered the city. As men awoke and stretched out a hand or a foot, wherever they did so, they touched a snake and cried out, “A snake! A snake!” ‘Many cried out’ (puthū kandiṃsu) means that in those houses where lamps were burning, the awakened women, looking at the doors, archways, and roof rafters, saw the hanging Nāgas, and many cried out at once. Thus, the entire city became a single clamor. ‘With hoods raised’ (soṇḍikate) means with hoods made.

ปกฺกนฺทุนฺติ วิภาตาย รตฺติยา นาคานํ อสฺสาสวาเตน สกลนคเร ราชนิเวสเน จ อุปฺปาติยมาเน วิย ภีตา มนุสฺสา ‘‘นาคราชาโน กิสฺส โน วิเหฐถา’’ติ วตฺวา ตุมฺหากํ ราชา ‘‘ธีตรํ ทสฺสามี’’ติ ธตรฏฺฐสฺส ทูตํ เปเสตฺวา ปุน ตสฺส ทูเตหิ อาคนฺตฺวา ‘‘เทหี’’ติ วุตฺโต อมฺหากํ ราชานํ อกฺโกสติ ปริภาสติ. ‘‘สเจ อมฺหากํ รญฺโญ ธีตรํ น ทสฺสติ, สกลนครสฺส ชีวิตํ นตฺถี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ โน[Pg.11], สามิ, โอกาสํ เทถ, มยํ คนฺตฺวา ราชานํ ยาจิสฺสามา’’ติ ยาจนฺตา โอกาสํ ลภิตฺวา ราชทฺวารํ คนฺตฺวา มหนฺเตน รเวน ปกฺกนฺตึสุ. ภริยาโยปิสฺส อตฺตโน อตฺตโน คพฺเภสุ นิปนฺนกาว ‘‘เทว, ธีตรํ ธตรฏฺฐรญฺโญ เทหี’’ติ เอกปฺปหาเรน กนฺทึสุ. เตปิ จตฺตาโร นาคมาณวกา ‘‘เทหี’’ติ ตุณฺเหหิ สีสํ ปหรนฺตา วิย ทาฐา วิวริตฺวา ปสฺสสนฺตา อฏฺฐํสุ.

‘They cried out’ (pakkandunti) means that at the break of dawn, as the entire city and the royal palace seemed to be uprooted by the wind of the Nāgas’ breathing, the terrified people said, “O Nāga kings, why do you trouble us?” They were told, “Your king sent a messenger to Dhataraṭṭha saying, ‘I will give my daughter,’ but when his messengers returned and said, ‘Give her!’ he insults and reviles our king.” When it was said, “If he does not give the daughter to our king, there will be no life for the entire city,” the people pleaded, “Then, sirs, grant us an opportunity; we will go and entreat the king.” Having obtained this opportunity, they went to the palace gate and cried out with a great clamor. His wives too, lying in their own chambers, all at once cried out, “Your Majesty, give the daughter to King Dhataraṭṭha!” Those four young Nāgas also stood, baring their fangs and breathing heavily, as if striking his head with their mouths, demanding, “Give her!”

โส นิปนฺนโกว นครวาสีนญฺจ อตฺตโน จ ภริยานํ ปริเทวิตสทฺทํ สุตฺวา จตูหิ จ นาคมาณวเกหิ ตชฺชิตตฺตา มรณภยภีโต ‘‘มม ธีตรํ สมุทฺทชํ ธตรฏฺฐสฺส ทมฺมี’’ติ ติกฺขตฺตุํ อวจ. ตํ สุตฺวา สพฺเพปิ นาคราชาโน ติคาวุตมตฺตํ ปฏิกฺกมิตฺวา เทวนครํ วิย เอกํ นครํ มาเปตฺวา ตตฺถ ฐิตา ‘‘ธีตรํ กิร โน เปเสตู’’ติ ปณฺณาการํ ปหิณึสุ. ราชา เตหิ อาภตํ ปณฺณาการํ คเหตฺวา ‘‘ตุมฺเห คจฺฉถ, อหํ ธีตรํ อมจฺจานํ หตฺเถ ปหิณิสฺสามี’’ติ เต อุยฺโยเชตฺวา ธีตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา อุปริปาสาทํ อาโรเปตฺวา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา ‘‘อมฺม, ปสฺเสตํ อลงฺกตนครํ, ตฺวํ เอตฺถ เอตสฺส รญฺโญ อคฺคมเหสี ภวิสฺสสิ, น ทูเร อิโต ตํ นครํ, อุกฺกณฺฐิตกาเลเยว อิธ อาคนฺตุํ สกฺกา, เอตฺถ คนฺตพฺพ’’นฺติ สญฺญาเปตฺวา สีสํ นฺหาเปตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ปฏิจฺฉนฺนโยคฺเค นิสีทาเปตฺวา อมจฺจานํ หตฺเถ ทตฺวา ปาเหสิ. นาคราชาโน ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา มหาสกฺการํ กรึสุ. อมจฺจา นครํ ปวิสิตฺวา ตํ ตสฺส ทตฺวา พหุํ ธนํ อาทาย นิวตฺตึสุ. เต ราชธีตรํ ปาสาทํ อาโรเปตฺวา อลงฺกตทิพฺพสยเน นิปชฺชาเปสุํ. ตงฺขณญฺเญว นํ นาคมาณวิกา ขุชฺชาทิเวสํ คเหตฺวา มนุสฺสปริจาริกา วิย ปริวารยึสุ. สา ทิพฺพสยเน นิปนฺนมตฺตาว ทิพฺพผสฺสํ ผุสิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ.

While still lying down, hearing the sound of lamentation from the city-dwellers and his own wives, and being terrified by the fear of death because he was threatened by the four young Nāgas, he said three times, “I give my daughter Samuddajā to Dhataraṭṭha!” Hearing this, all the Nāga kings retreated about three gāvutas, created a city like a celestial city, and remaining there, sent a tribute with the request, “Let him now send the daughter to us.” The king, receiving the tribute they had brought, dismissed them, saying, “You may go; I will send my daughter in the care of my ministers.” He had his daughter summoned, took her up to the upper palace, opened the lion-window, and persuaded her, saying: “My dear, look at this adorned city. You will become the chief queen of this king. That city is not far from here; you can come here whenever you feel homesick. You must go there.” Having thus persuaded her, he had her head bathed, adorned her with all her ornaments, had her seated in a covered carriage, and sent her off in the care of his ministers. The Nāga kings came forth to meet them and paid them great honor. The ministers entered the city, delivered her to him, received much wealth, and returned. They took the king’s daughter up to the palace and had her lie down on a splendid, divinely adorned couch. At that very moment, Nāga maidens, taking on the guise of hunchbacks and the like, surrounded her like human female attendants. As soon as she lay on the divine couch, she experienced a divine touch and fell asleep.

ธตรฏฺโฐ ตํ คเหตฺวา สทฺธึ นาคปริสาย ตตฺถ อนฺตรหิโต นาคภวเนเยว ปาตุรโหสิ. ราชธีตา ปพุชฺฌิตฺวา อลงฺกตทิพฺพสยนํ อญฺเญ จ สุวณฺณปาสาทมณิปาสาทาทโย อุยฺยานโปกฺขรณิโย อลงฺกตเทวนครํ วิย นาคภวนํ ทิสฺวา ขุชฺชาทิปริจาริกาโย ปุจฺฉิ ‘‘อิทํ นครํ อติวิย อลงฺกตํ, น อมฺหากํ นครํ วิย, กสฺเสต’’นฺติ. ‘‘สามิกสฺส [Pg.12] เต สนฺตกํ, เทวิ, น อปฺปปุญฺญา เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ลภนฺติ, มหาปุญฺญตาย เต อยํ ลทฺธา’’ติ. ธตรฏฺโฐปิ ปญฺจโยชนสติเก นาคภวเน เภรึ จราเปสิ ‘‘โย สมุทฺทชาย สปฺปวณฺณํ ทสฺเสติ, ตสฺส ราชทณฺโฑ ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอโกปิ ตสฺสา สปฺปวณฺณํ ทสฺเสตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. สา มนุสฺสโลกสญฺญาย เอว ตตฺถ เตน สทฺธึ สมฺโมทมานา ปิยสํวาสํ วสิ.

Dhataraṭṭha, taking her, together with his nāga retinue, vanished from there and reappeared in the Nāga palace itself. When the princess awoke, she saw the adorned divine couch, other golden and jeweled palaces, pleasure-groves, lotus ponds, and the Nāga palace, which resembled an adorned city of the gods. She asked her hunchbacked and other female attendants, 'This city is exceedingly adorned, unlike our city. To whom does it belong?' 'It belongs to your lord, O queen. Those with little merit do not attain such prosperity; you have obtained this because of your great merit.' Dhataraṭṭha also had a drum beaten throughout the Nāga palace, five hundred leagues in extent, proclaiming, 'Whoever reveals her snake-form to Samuddajā will incur royal punishment.' Therefore, not even one was able to reveal her snake-form to her. She, with the perception of the human world, lived there with him in pleasant cohabitation.

นครกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The City Section is concluded.

อุโปสถกณฺฑํ

The Uposatha Section

สา อปรภาเค ธตรฏฺฐํ ปฏิจฺจ คพฺภํ ปฏิลภิตฺวา ปุตฺตํ วิชายิ, ตสฺส ปิยทสฺสนตฺตา ‘‘สุทสฺสโน’’ติ นามํ กรึสุ. ปุนาปรํ ปุตฺตํ วิชายิ, ตสฺส ‘‘ทตฺโต’’ติ นามํ อกํสุ. โส ปน โพธิสตฺโต. ปุเนกํ ปุตฺตํ วิชายิ, ตสฺส ‘‘สุโภโค’’ติ นามํ กรึสุ. อปรมฺปิ ปุตฺตํ วิชายิ, ตสฺส ‘‘อริฏฺโฐ’’ติ นามํ กรึสุ. อิติ สา จตฺตาโร ปุตฺเต วิชายิตฺวาปิ นาคภวนภาวํ น ชานาติ. อเถกทิวสํ ตรุณนาคา อริฏฺฐสฺส อาจิกฺขึสุ ‘‘ตว มาตา มนุสฺสิตฺถี, น นาคินี’’ติ. อริฏฺโฐ ‘‘วีมํสิสฺสามิ น’’นฺติ เอกทิวสํ ถนํ ปิวนฺโตว สปฺปสรีรํ มาเปตฺวา นงฺคุฏฺฐขณฺเฑน มาตุ ปิฏฺฐิปาเท ฆฏฺเฏสิ. สา ตสฺส สปฺปสรีรํ ทิสฺวา ภีตตสิตา มหารวํ รวิตฺวา ตํ ภูมิยํ ขิปนฺตี นเขน ตสฺส อกฺขึ ภินฺทิ. ตโต โลหิตํ ปคฺฆริ. ราชา ตสฺสา สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กิสฺเสสา วิรวตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา อริฏฺเฐน กตกิริยํ สุตฺวา ‘‘คณฺหถ, นํ ทาสํ คเหตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปถา’’ติ ตชฺเชนฺโต อาคจฺฉิ. ราชธีตา ตสฺส กุทฺธภาวํ ญตฺวา ปุตฺตสิเนเหน ‘‘เทว, ปุตฺตสฺส เม อกฺขิ ภินฺนํ, ขมเถตสฺสาปราธ’’นฺติ อาห. ราชา เอตาย เอวํ วทนฺติยา ‘‘กึ สกฺกา กาตุ’’นฺติ ขมิ. ตํ ทิวสํ สา ‘‘อิทํ นาคภวน’’นฺติ อญฺญาสิ. ตโต จ ปฏฺฐาย อริฏฺโฐ กาณาริฏฺโฐ นาม ชาโต. จตฺตาโรปิ ปุตฺตา วิญฺญุตํ ปาปุณึสุ.

Later, she conceived by Dhataraṭṭha and gave birth to a son. Because he was so pleasing to behold, they named him "Sudassana." Again, she bore a son, and they named him "Datta." This one was the Bodhisatta. Yet again, she bore a son, and they named him "Subhoga." Still another son was born to her, and they named him "Ariṭṭha." Thus, though she had given birth to four sons, she still did not know she was in a nāga palace. Then one day, the young nāgas told Ariṭṭha, "Your mother is a human woman, not a nāginī." Ariṭṭha thought, "I will investigate this," and one day, while drinking milk, he manifested his snake body and struck his mother on the back of her foot with the tip of his tail. Seeing his snake form, she was terrified and, letting out a loud cry, threw him to the ground and pierced his eye with her nail. Blood gushed forth. Hearing her cry, the king asked, "Why is she crying out?" When he learned of the deed done by Ariṭṭha, he approached, threatening, "Seize him! Take this slave and put him to death!" The princess, knowing his anger, spoke out of love for her son: "My lord, my son’s eye has been pierced. Please forgive his offense." When she pleaded thus, the king thought, "What can be done?" and forgave him. That day, she realized, "This is a nāga palace." From then on, Ariṭṭha was known as "Kāṇāriṭṭha" (One-Eyed Ariṭṭha). All four sons reached discernment.

อถ เนสํ ปิตา โยชนสติกํ โยชนสติกํ กตฺวา รชฺชมทาสิ, มหนฺโต ยโส อโหสิ. โสฬส โสฬส นาคกญฺญาสหสฺสานิ ปริวารยึสุ. ปิตุ เอกโยชนสติกเมว รชฺชํ อโหสิ. ตโย ปุตฺตา มาเส [Pg.13] มาเส มาตาปิตโร ปสฺสิตุํ อาคจฺฉนฺติ, โพธิสตฺโต ปน อนฺวทฺธมาสํ อาคจฺฉติ. นาคภวเน สมุฏฺฐิตํ ปญฺหํ โพธิสตฺโตว กเถติ. ปิตรา สทฺธึ วิรูปกฺขมหาราชสฺสปิ อุปฏฺฐานํ คจฺฉติ, ตสฺส สนฺติเก สมุฏฺฐิตํ ปญฺหมฺปิ โสว กเถติ. อเถกทิวสํ วิรูปกฺเข นาคปริสาย สทฺธึ ติทสปุรํ คนฺตฺวา สกฺกํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน เทวานํ อนฺตเร ปญฺโห สมุฏฺฐาสิ. ตํ โกจิ กเถตุํ นาสกฺขิ, ปลฺลงฺกวรคโต ปน หุตฺวา มหาสตฺโตว กเถสิ. อถ นํ เทวราชา ทิพฺพคนฺธปุปฺเผหิ ปูเชตฺวา ‘‘ทตฺต, ตฺวํ ปถวิสมาย วิปุลาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต, อิโต ปฏฺฐาย ภูริทตฺโต นาม โหหี’’ติ ‘‘ภูริทตฺโต’’ ติสฺส นามํ อกาสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย สกฺกสฺส อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต อลงฺกตเวชยนฺตปาสาทํ เทวจฺฉราหิ อากิณฺณํ อติมโนหรํ สกฺกสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา เทวโลเก ปิยํ กตฺวา ‘‘กึ เม อิมินา มณฺฑูกภกฺเขน อตฺตภาเวน, นาคภวนํ คนฺตฺวา อุโปสถวาสํ วสิตฺวา อิมสฺมึ เทวโลเก อุปฺปตฺติการณํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นาคภวนํ คนฺตฺวา มาตาปิตโร อาปุจฺฉิ ‘‘อมฺมตาตา, อหํ อุโปสถกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ. ‘‘สาธุ, ตาต, กโรหิ, กโรนฺโต ปน พหิ อคนฺตฺวา อิมสฺมิญฺเญว นาคภวเน เอกสฺมึ สุญฺญวิมาเน กโรหิ, พหิคตานํ ปน นาคานํ มหนฺตํ ภย’’นฺติ.

Then their father granted them each a kingdom of a hundred leagues, and great fame accrued to them. Sixteen thousand Nāga maidens attended each of them. The father’s own kingdom was only a hundred leagues. The three sons came monthly to visit their parents, but the Bodhisatta came every fortnight. The Bodhisatta alone would explain the questions that arose in the Nāga world. He also went to attend upon his father and Virūpakkha, the great Nāga king, and would explain the questions that arose in his presence as well. One day, when Virūpakkha, with his Nāga assembly, went to the heaven of the Thirty-three and sat surrounding Sakka, a question arose among the gods. No one could explain it, but the Great Being, seated on a supreme couch, explained it. Then the king of the gods honored him with fragrant celestial flowers and said, “Datta, you are endowed with wisdom as vast as the earth. From this time forth, let your name be Bhūridatta (Endowed with Wisdom).” Thus, he gave him the name Bhūridatta. From then on, when going to attend upon Sakka, Bhūridatta saw Sakka’s splendid Vejayanta palace, crowded with celestial nymphs, and exceedingly delightful, Sakka’s glory. Developing a fondness for the heavenly world, he thought, “What use is this existence as a frog-eater to me? I shall go to the Nāga world, observe the Uposatha, and create the cause for rebirth in this heavenly world.” Having decided thus, he went to the Nāga world and asked his parents, “Revered parents, I wish to observe the Uposatha.” “Well and good, dear son, do so. But when you do, do not go outside; perform it in a secluded celestial mansion within this Nāga world, for there is great danger for Nāgas who go outside.”

โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตตฺเถว สุญฺญวิมาเน ราชุยฺยาเน อุโปสถวาสํ วสติ. อถ นํ นานาตูริยหตฺถา นาคกญฺญา ปริวาเรนฺติ. โส ‘‘น มยฺหํ อิธ วสนฺตสฺส อุโปสถกมฺมํ มตฺถกํ ปาปุณิสฺสติ, มนุสฺสปถํ คนฺตฺวา กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นิวารณภเยน มาตาปิตูนํ อนาโรเจตฺวา อตฺตโน ภริยาโย อามนฺเตตฺวา ‘‘ภทฺเท, อหํ มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา ยมุนาตีเร นิคฺโรธรุกฺโข อตฺถิ, ตสฺสาวิทูเร วมฺมิกมตฺถเก โภเค อาภุชิตฺวา จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อธิฏฺฐาย นิปชฺชิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กริสฺสามิ. มยา สพฺพรตฺตึ นิปชฺชิตฺวา อุโปสถกมฺเม กเต อรุณุคฺคมนเวลายเมว ตุมฺเห ทส ทส อิตฺถิโย อาทาย วาเรน วาเรน ตูริยหตฺถา มม สนฺติกํ อาคนฺตฺวา มํ คนฺเธหิ จ ปุปฺเผหิ จ ปูเชตฺวา คายิตฺวา นจฺจิตฺวา มํ อาทาย นาคภวนเมว อาคจฺฉถา’’ติ วตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา วมฺมิกมตฺถเก โภเค อาภุชิตฺวา ‘‘โย มม จมฺมํ วา นฺหารุํ วา อฏฺฐึ วา รุหิรํ วา อิจฺฉติ, โส อาหรตู’’ติ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อธิฏฺฐาย นงฺคลสีสปฺปมาณํ [Pg.14] สรีรํ มาเปตฺวา นิปนฺโน อุโปสถกมฺมมกาสิ. อรุเณ อุฏฺฐหนฺเตเยว ตํ นาคมาณวิกา อาคนฺตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิตฺวา นาคภวนํ อาเนนฺติ. ตสฺส อิมินา นิยาเมน อุโปสถํ กโรนฺตสฺส ทีโฆ อทฺธา วีติวตฺโต.

Then, saying "Very well," he agreed and stayed right there in the empty celestial mansion in the royal garden for the Uposatha observance. Then nāga maidens, holding various musical instruments, surrounded him. He thought, "If I stay here, my Uposatha observance will not reach its full potential. I will go to the human realm and perform it there." Without informing his parents out of fear of being stopped, he addressed his wives: "Dear ones, I will go to the human world. On the banks of the Yamunā River, there is a banyan tree. Not far from it, on an anthill, I will coil my body and undertake the Uposatha observance endowed with the four factors, lying down. After lying down all night and completing the Uposatha observance, at the break of dawn, you must come to me in groups of ten, each holding musical instruments, in turn. Worship me with perfumes and flowers, sing and dance, then take me and return to the nāga palace." Having said this, he went there, coiled his body on the anthill, and declared, "Whoever wants my skin, sinews, bones, or blood, let them take it." He undertook the Uposatha endowed with the four factors, having manifested a body the size of a plough-head, lay down, and performed the Uposatha observance. At dawn, the nāga maidens came and, following his instructions, took him back to the nāga palace. In this manner, he observed the Uposatha for a long time.

อุโปสถขณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The Uposatha Section is concluded.

ครุฬขณฺฑํ

The Garuḷa Section

ตทา เอโก พาราณสิทฺวารคามวาสี พฺราหฺมโณ โสมทตฺเตน นาม ปุตฺเตน สทฺธึ อรญฺญํ คนฺตฺวา สูลยนฺตปาสวาคุราทีหิ โอฑฺเฑตฺวา มิเค วธิตฺวา มํสํ กาเชนาหริตฺวา วิกฺกิณนฺโต ชีวิกํ กปฺเปสิ. โส เอกทิวสํ อนฺตมโส โคธามตฺตมฺปิ อลภิตฺวา ‘‘ตาต โสมทตฺต, สเจ ตุจฺฉหตฺถา คมิสฺสาม, มาตา เต กุชฺฌิสฺสติ, ยํ กิญฺจิ คเหตฺวา คมิสฺสามา’’ติ วตฺวา โพธิสตฺตสฺส นิปนฺนวมฺมิกฏฺฐานาภิมุโข คนฺตฺวา ปานียํ ปาตุํ ยมุนํ โอตรนฺตานํ มิคานํ ปทวลญฺชํ ทิสฺวา ‘‘ตาต, มิคมคฺโค ปญฺญายติ, ตฺวํ ปฏิกฺกมิตฺวา ติฏฺฐาหิ, อหํ ปานียตฺถาย อาคตํ มิคํ วิชฺฌิสฺสามี’’ติ ธนุํ อาทาย มิคํ โอโลเกนฺโต เอกสฺมึ รุกฺขมูเล อฏฺฐาสิ. อเถโก มิโค สายนฺหสมเย ปานียํ ปาตุํ อาคโต. โส ตํ วิชฺฌิ. มิโค ตตฺถ อปติตฺวา สรเวเคน ตชฺชิโต โลหิเตน ปคฺฆรนฺเตน ปลายิ. ปิตาปุตฺตา นํ อนุพนฺธิตฺวา ปติตฏฺฐาเน มํสํ คเหตฺวา อรญฺญา นิกฺขมิตฺวา สูริยตฺถงฺคมนเวลาย ตํ นิคฺโรธํ ปตฺวา ‘‘อิทานิ อกาโล, น สกฺกา คนฺตุํ, อิเธว วสิสฺสามา’’ติ มํสํ เอกมนฺเต ฐเปตฺวา รุกฺขํ อารุยฺห วิฏปนฺตเร นิปชฺชึสุ. พฺราหฺมโณ ปจฺจูสสมเย ปพุชฺฌิตฺวา มิคสทฺทสวนาย โสตํ โอทหิ.

At that time, a brahmin living in a village at the gate of Bārāṇasī went into the forest with his son named Somadatta. There, setting out stake-traps, snares, nets, and the like, they hunted deer, killed them, carried the meat on a carrying pole, and made a living by selling it. One day, having failed to catch even so much as an iguana, the brahmin said, "Dear Somadatta, if we return empty-handed, your mother will be angry. Let us take whatever we can find." Heading toward the anthill where the Bodhisatta was lying, they saw the footprints of deer descending to the Yamunā River to drink. The brahmin said, "Son, a deer trail is visible. You stay back; I will shoot a deer that comes for water." Taking his bow, he stood at the foot of a tree, watching for a deer. In the evening, a deer came to drink. He shot it. The deer, not falling there, was terrified by the force of the arrow and fled, streaming with blood. The father and son pursued it, took the meat from where it had fallen, and left the forest. At sunset, they reached that banyan tree. Thinking, "It is now too late; we cannot go on. We will stay right here," they placed the meat to one side, climbed the tree, and lay down among the branches. At dawn, the brahmin awoke and strained his ears to hear the sound of deer.

ตสฺมึ ขเณ นาคมาณวิกาโย อาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปุปฺผาสนํ ปญฺญาเปสุํ. โส อหิสรีรํ อนฺตรธาเปตฺวา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตํ ทิพฺพสรีรํ มาเปตฺวา สกฺกลีลาย ปุปฺผาสเน นิสีทิ. นาคมาณวิกาปิ นํ คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา ทิพฺพตูริยานิ วาเทตฺวา นจฺจคีตํ ปฏฺฐเปสุํ. พฺราหฺมโณ ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘โก นุ โข เอส, ชานิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ปุตฺต, ปุตฺตา’’ติ วตฺวาปิ ปุตฺตํ ปโพเธตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘สยตุ เอส, กิลนฺโต ภวิสฺสติ, อหเมว คมิสฺสามี’’ติ รุกฺขา โอรุยฺห ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. นาคมาณวิกา ตํ ทิสฺวา สทฺธึ ตูริเยหิ ภูมิยํ นิมุชฺชิตฺวา อตฺตโน นาคภวนเมว คตา. โพธิสตฺโต เอกโกว [Pg.15] อโหสิ. พฺราหฺมโณ ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉนฺโต คาถาทฺวยมาห –

At that moment, the nāga maidens came and prepared a flower seat for the Bodhisatta. He made his serpent body disappear and manifested a divine body adorned with all ornaments, then sat upon the flower seat with the grace of Sakka. The nāga maidens also honored him with perfumes, garlands, and the like, played divine musical instruments, and began to dance and sing. Hearing the sound, the brahmin thought, "Who can this be? I must find out." Though he called, "Son, son," he was unable to wake his son. Thinking, "Let him sleep; he must be tired. I will go myself," he climbed down from the tree and approached him. Seeing the brahmin, the nāga maidens, along with their instruments, plunged into the earth and went to their own nāga realm. The Bodhisatta was all alone. The brahmin went up to him and, questioning him, spoke two verses:

๗๙๗.

797.

‘‘ปุปฺผาภิหารสฺส วนสฺส มชฺเฌ, โก โลหิตกฺโข วิตตนฺตรํโส;

กา กมฺพุกายูรธรา สุวตฺถา, ติฏฺฐนฺติ นาริโย ทส วนฺทมานา.

"In the midst of this forest of flower offerings, who is this red-eyed, broad-shouldered one? Who are these ten women, adorned with golden bracelets and armlets, beautifully clothed, standing and paying homage?

๗๙๘.

798.

‘‘โก ตฺวํ พฺรหาพาหุ วนสฺส มชฺเฌ, วิโรจสิ ฆตสิตฺโตว อคฺคิ;

มเหสกฺโข อญฺญตโรสิ ยกฺโข, อุทาหุ นาโคสิ มหานุภาโว’’ติ.

"Who are you, great-armed one, in the midst of the forest, who shines like a fire sprinkled with ghee? Are you some yakkha of great power, or are you a nāga of great might?"

ตตฺถ ปุปฺผาภิหารสฺสาติ โพธิสตฺตสฺส ปูชนตฺถาย อาภเตน ทิพฺพปุปฺผาภิหาเรน สมนฺนาคตสฺส. โกติ โก นาม ตฺวํ. โลหิตกฺโขติ รตฺตกฺโข. วิตตนฺตรํโสติ ปุถุลอนฺตรํโส. กมฺพุกายูรธราติ สุวณฺณาลงฺการธรา. พฺรหาพาหูติ มหาพาหุ.

Therein, 'of flower offerings' means endowed with divine flower offerings brought for the purpose of honoring the Bodhisatta. 'Who' means 'who are you by name?' 'Red-eyed' means having red eyes. 'Broad-shouldered' means having broad shoulders. 'Adorned with golden bracelets and armlets' means wearing golden ornaments. 'Great-armed' means having great arms.

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘สเจปิ ‘สกฺกาทีสุ อญฺญตโรหมสฺมี’ติ วกฺขามิ, สทฺทหิสฺสเตวายํ พฺราหฺมโณ, อชฺช ปน มยา สจฺจเมว กเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน นาคราชภาวํ กเถนฺโต อาห –

Hearing that, the Great Being thought, "Even if I were to say, 'I am one among Sakka and the other deities,' this brahmin would surely believe me. But today, it is fitting for me to speak the truth." Thus reflecting, he declared his nature as a nāga king, saying:

๗๙๙.

799.

‘‘นาโคหมสฺมิ อิทฺธิมา, เตชสฺสี ทุรติกฺกโม;

ฑํเสยฺยํ เตชสา กุทฺโธ, ผีตํ ชนปทํ อปิ.

"I am a nāga, possessing psychic power, majestic, and difficult to overcome; when angered, I could with my fiery energy burn up even a prosperous country.

๘๐๐.

800.

‘‘สมุทฺทชา หิ เม มาตา, ธตรฏฺโฐ จ เม ปิตา;

สุทสฺสนกนิฏฺโฐสฺมิ, ภูริทตฺโตติ มํ วิทู’’ติ.

"My mother is Samuddajā, and my father is Dhataraṭṭha; I am the younger brother of Sudassana, and I am known as Bhūridatta."

ตตฺถ เตชสฺสีติ วิสเตเชน เตชวา. ทุรติกฺกโมติ อญฺเญน อติกฺกมิตุํ อสกฺกุเณยฺโย. ฑํเสยฺยนฺติ สจาหํ กุทฺโธ ผีตํ ชนปทํ อปิ ฑํเสยฺยํ, ปถวิยํ มม ทาฐาย ปติตมตฺตาย สทฺธึ ปถวิยา มม เตเชน โส สพฺโพ ชนปโท ภสฺมา ภเวยฺยาติ วทติ. สุทสฺสนกนิฏฺโฐสฺมีติ อหํ มม ภาตุ สุทสฺสนสฺส กนิฏฺโฐ อสฺมิ. วิทูติ เอวํ มมํ ปญฺจโยชนสติเก นาคภวเน ชานนฺตีติ.

Therein, 'majestic' means powerful with the energy of venom. 'Difficult to overcome' means unable to be overcome by another. 'I could burn up' means: if I, being angry, were to bite even a prosperous country, upon the mere falling of my fang on the earth, by my fiery energy that entire country, together with the earth, would become ash. 'I am the younger brother of Sudassana' means I am the younger brother of my brother Sudassana. 'I am known' means thus they know me in the five-hundred-yojana nāga realm.

อิทญฺจ [Pg.16] ปน วตฺวา มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ จณฺโฑ ผรุโส, อหิตุณฺฑิกสฺส อาโรเจตฺวา อุโปสถกมฺมสฺส เม อนฺตรายมฺปิ กเรยฺย, ยํ นูนาหํ อิมํ นาคภวนํ เนตฺวา มหนฺตํ ยสํ ทตฺวา อุโปสถกมฺมํ อทฺธนิยํ กเรยฺย’’นฺติ. อถ นํ อาห ‘‘พฺราหฺมณ, มหนฺตํ เต ยสํ ทสฺสามิ, รมณียํ นาคภวนํ, เอหิ ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ. ‘‘สามิ, ปุตฺโต เม อตฺถิ, ตสฺมึ คจฺฉนฺเต อาคมิสฺสามี’’ติ. อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘คจฺฉ, พฺราหฺมณ, อาเนหิ น’’นฺติ วตฺวา อตฺตโน อาวาสํ อาจิกฺขนฺโต อาห –

Having said this, the Great Being thought, "This brahmin is fierce and harsh. If he informs a snake charmer, he might create an obstacle to my observance of the Uposatha. What if I take him to the nāga realm, grant him great honor, and thus make my Uposatha observance long-lasting?" Then he said to him, "Brahmin, I will grant you great honor. The nāga realm is delightful; come, let us go there." "Lord, I have a son. I will come when he is ready to go," he replied. Then the Great Being said, "Go, brahmin, and bring him." And pointing out his own dwelling, he said:

๘๐๑.

801.

‘‘ยํ คมฺภีรํ สทาวฏฺฏํ, รหทํ เภสฺมํ เปกฺขสิ;

เอส ทิพฺโย มมาวาโส, อเนกสตโปริโส.

"This deep, ever-whirling, terrifying pool that you see; this is my divine abode, with many hundreds of inhabitants.

๘๐๒.

802.

‘‘มยูรโกญฺจาภิรุทํ, นีโลทํ วนมชฺฌโต;

ยมุนํ ปวิส มา ภีโต, เขมํ วตฺตวตํ สิว’’นฺติ.

"Enter the Yamunā—resounding with the cries of peacocks and herons, its waters blue, flowing through the midst of the forest. Do not be afraid; it is a safe and blessed place for those who keep their vows."

ตตฺถ สทาวฏฺฏนฺติ สทา ปวตฺตํ อาวฏฺฏํ. เภสฺมนฺติ ภยานกํ. เปกฺขสีติ ยํ เอวรูปํ รหทํ ปสฺสสิ. มยูรโกญฺจาภิรุทนฺติ อุโภสุ ตีเรสุ วนฆฏายํ วสนฺเตหิ มยูเรหิ จ โกญฺเจหิ จ อภิรุทํ อุปกูชิตํ. นีโลทนฺติ นีลสลิลํ. วนมชฺฌโตติ วนมชฺเฌน สนฺทมานํ. ปวิส มา ภีโตติ เอวรูปํ ยมุนํ อภีโต หุตฺวา ปวิส. วตฺตวตนฺติ วตฺตสมฺปนฺนานํ อาจารวนฺตานํ วสนภูมึ ปวิส, คจฺฉ, พฺราหฺมณ, ปุตฺตํ อาเนหีติ.

Therein, 'ever-whirling' means an ever-present whirlpool. 'Terrifying' means fearsome. 'That you see' means 'which such pool you see.' 'Resounding with the cries of peacocks and herons' means resounding and echoing with the calls of peacocks and herons dwelling in the forest thickets on both banks. 'Its waters blue' means having blue water. 'Through the midst of the forest' means flowing through the middle of the forest. 'Enter... do not be afraid' means 'enter this Yamunā without fear.' By 'for those who keep their vows' is meant the instruction: 'Enter the dwelling place of those endowed with vows and good conduct.' Go, brahmin, and bring your son.

พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา ปุตฺตสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ปุตฺตํ อาเนสิ. มหาสตฺโต เต อุโภปิ อาทาย ยมุนาตีรํ คนฺตฺวา ตีเร ฐิโต อาห –

The brahmin went and, informing his son of the matter, brought him. The Great Being, taking them both, went to the bank of the Yamunā and, standing on the shore, said:

๘๐๓.

803.

‘‘ตตฺถ ปตฺโต สานุจโร, สห ปุตฺเตน พฺราหฺมณ;

ปูชิโต มยฺหํ กาเมหิ, สุขํ พฺราหฺมณ วจฺฉสี’’ติ.

"Having arrived there with your companion, your son, O brahmin, you shall be honored with my delightful pleasures, and you shall live happily, O brahmin."

ตตฺถ ตตฺถ ปตฺโตติ ตฺวํ อมฺหากํ นาคภวนํ ปตฺโต หุตฺวา. มยฺหนฺติ มม สนฺตเกหิ กาเมหิ ปูชิโต. วจฺฉสีติ ตตฺถ นาคภวเน สุขํ วสิสฺสติ.

Therein, 'having arrived there' means 'you, having reached our nāga realm.' 'With my... honored' means honored with the delightful pleasures that belong to me. 'You shall live' means 'he will dwell happily in that nāga realm.'

เอวํ วตฺวา มหาสตฺโต อุโภปิ เต ปิตาปุตฺเต อตฺตโน อานุภาเวน นาคภวนํ อาเนสิ. เตสํ ตตฺถ ทิพฺโพ อตฺตภาโว ปาตุภวิ. อถ [Pg.17] เนสํ มหาสตฺโต ทิพฺพสมฺปตฺตึ ทตฺวา จตฺตาริ จตฺตาริ นาคกญฺญาสตานิ อทาสิ. เต มหาสมฺปตฺตึ อนุภวึสุ. โพธิสตฺโตปิ อปฺปมตฺโต อุโปสถกมฺมํ อกาสิ. อนฺวฑฺฒมาสํ มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ธมฺมกถํ กเถตฺวา ตโต จ พฺราหฺมณสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรคฺยํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เยน เต อตฺโถ, ตํ วเทยฺยาสิ, อนุกฺกณฺฐมาโน อภิรมา’’ติ วตฺวา โสมทตฺเตนปิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อตฺตโน นิเวสนํ อคจฺฉิ. พฺราหฺมโณ เอกสํวจฺฉรํ นาคภวเน วสิตฺวา มนฺทปุญฺญตาย อุกฺกณฺฐิโต มนุสฺสโลกํ คนฺตุกาโม อโหสิ. นาคภวนมสฺส โลกนฺตรนิรโย วิย อลงฺกตปาสาโท พนฺธนาคารํ วิย อลงฺกตนาคกญฺญา ยกฺขินิโย วิย อุปฏฺฐหึสุ. โส ‘‘อหํ ตาว อุกฺกณฺฐิโต, โสมทตฺตสฺสปิ จิตฺตํ ชานิสฺสามี’’ติ ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาห ‘‘กึ, ตาต, อุกฺกณฺฐสี’’ติ? ‘‘กสฺมา อุกฺกณฺฐิสฺสามิ น อุกฺกณฺฐามิ, ตฺวํ ปน อุกฺกณฺฐสิ, ตาตา’’ติ? ‘‘อาม ตาตา’’ติ. ‘‘กึการณา’’ติ. ‘‘ตว มาตุ เจว ภาตุภคินีนญฺจ อทสฺสเนน อุกฺกณฺฐามิ, เอหิ, ตาต โสมทตฺต, คจฺฉามา’’ติ. โส ‘‘น คจฺฉามี’’ติ วตฺวาปิ ปุนปฺปุนํ ปิตรา ยาจิยมาโน ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

Having spoken thus, the Great Being brought both the father and son to the Nāga realm by his own power. There, a divine existence manifested for them. Then, the Great Being bestowed upon them divine prosperity and gave them four hundred Nāga maidens each. They enjoyed great prosperity. The Bodhisatta, ever diligent, performed the Uposatha observance. Every half-month, he would go to attend upon his parents, deliver a Dhamma talk, and then go to the Brahmin’s dwelling to inquire about his health, saying, 'Speak of whatever you need; dwell here without discontent, enjoying happiness.' After exchanging courtesies with Somadatta as well, he returned to his own dwelling. The Brahmin, having lived in the Nāga realm for a year, grew discontent due to his lack of merit and desired to return to the human world. To him, the Nāga realm appeared like an inter-world hell, its splendid palaces like prison houses, and the adorned Nāga maidens like ogresses. Thinking, 'I am indeed discontent; I shall find out Somadatta’s mind as well,' he went to him and asked, 'Why, dear son, are you discontent?' 'Why should I be discontent? I am not discontent. But you, father, are you discontent?' 'Yes, dear son.' 'For what reason?' 'I am discontent from not seeing your mother and siblings. Come, dear Somadatta, let us go.' Though he said, 'I will not go,' being repeatedly entreated by his father, he finally consented, saying, 'Very well.'

พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺตสฺส ตาว เม มโน ลทฺโธ, สเจ ปนาหํ ภูริทตฺตสฺส ‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหี’ติ วกฺขามิ, อติเรกตรํ เม ยสํ ทสฺสติ, เอวํ เม คมนํ น ภวิสฺสติ. เอเกน ปน อุปาเยน ตสฺส สมฺปตฺตึ วณฺเณตฺวา ‘ตฺวํ เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ปหาย กึการณา มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา อุโปสถกมฺมํ กโรสี’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘สคฺคตฺถายา’ติ วุตฺเต ‘ตฺวํ ตาว เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ปหาย สคฺคตฺถาย อุโปสถกมฺมํ กโรสิ, กิมงฺคํ ปน มยํเยว ปรธเนน ชีวิกํ กปฺเปม, อหมฺปิ มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา ญาตเก ทิสฺวา ปพฺพชิตฺวา สมณธมฺมํ กริสฺสามี’ติ นํ สญฺญาเปสฺสามิ. อถ เม โส คมนํ อนุชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา เอกทิวสํ เตนาคนฺตฺวา ‘‘กึ, พฺราหฺมณ, อุกฺกณฺฐสี’’ติ ปุจฺฉิโต ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติกา อมฺหากํ น กิญฺจิ ปริหายตี’’ติ กิญฺจิ คมนปฏิพทฺธํ อวตฺวาว อาทิโต ตาว ตสฺส สมฺปตฺตึ วณฺเณนฺโต อาห –

The brahmin thought, 'First, I have won over my son's mind. But if I say to Bhūridatta, "I am discontent," he will bestow even greater honor upon me, and thus my departure will not be possible. Instead, by a certain stratagem, I will praise his prosperity and then ask, "Having abandoned such prosperity, for what reason do you go to the human world to perform the Uposatha observance?" When he says, "For the sake of heaven," I will persuade him by saying, "You abandon such prosperity to perform the Uposatha observance for the sake of heaven. How much more so should we, who make our living from the wealth of others? I too will go to the human world, see my relatives, and after going forth, practice the duties of an ascetic." Then he will permit me to go.' Having considered this, one day, when Bhūridatta came and asked, 'Why, brahmin, are you discontent?' he replied, 'In your presence, nothing is lacking for us,' and without saying anything related to his departure, he first began to praise his prosperity, saying:

๘๐๔.

804.

‘‘สมา สมนฺตปริโต, ปหูตตครา มหี;

อินฺทโคปกสญฺฉนฺนา, โสภติ หริตุตฺตมา.

“Level all around, the earth is abundant with tagara plants; Covered with indagopaka beetles, it shines, supremely green.”

๘๐๕.

805.

‘‘รมฺมานิ [Pg.18] วนเจตฺยานิ, รมฺมา หํสูปกูชิตา;

โอปุปฺผปทฺธา ติฏฺฐนฺติ, โปกฺขรญฺโญ สุนิมฺมิตา.

“Delightful are the forest shrines, delightful the ponds where swans softly call; Well-made, the lotus ponds stand, strewn with fallen blossoms.”

๘๐๖.

806.

‘‘อฏฺฐํสา สุกตา ถมฺภา, สพฺเพ เวฬุริยามยา;

สหสฺสถมฺภา ปาสาทา, ปูรา กญฺญาหิ โชตเร.

“The pillars are eight-sided and well-fashioned, all made of beryl; The thousand-pillared palaces, filled with maidens, shine forth.”

๘๐๗.

807.

‘‘วิมานํ อุปปนฺโนสิ, ทิพฺยํ ปุญฺเญหิ อตฺตโน;

อสมฺพาธํ สิวํ รมฺมํ, อจฺจนฺตสุขสํหิตํ.

“You have attained a divine mansion by your own merits; Unobstructed, secure, delightful, endowed with supreme happiness.”

๘๐๘.

808.

‘‘มญฺเญ สหสฺสเนตฺตสฺส, วิมานํ นาภิกงฺขสิ;

อิทฺธี หิ ตฺยายํ วิปุลา, สกฺกสฺเสว ชุตีมโต’’ติ.

“I think you do not yearn for the mansion of the thousand-eyed one; For this supernormal power of yours is vast, like that of Sakka, the radiant one.”

ตตฺถ สมา สมนฺตปริโตติ ปริสมนฺตโต สพฺพทิสาภาเคสุ อยํ ตว นาคภวเน มหี สุวณฺณรชตมณิ มุตฺตาวาลุกาปริกิณฺณา สมตลา. ปหูตตครา มหีติ พหุเกหิ ตครคจฺเฉหิ สมนฺนาคตา. อินฺทโคปกสญฺฉนฺนาติ สุวณฺณอินฺทโคปเกหิ สญฺฉนฺนา. โสภติ หริตุตฺตมาติ หริตวณฺณทพฺพติณสญฺฉนฺนา โสภตีติ อตฺโถ. วนเจตฺยานีติ วนฆฏา. โอปุปฺผปทฺธาติ ปุปฺผิตฺวา ปติเตหิ ปทุมปตฺเตหิ สญฺฉนฺนา อุทกปิฏฺฐา. สุนิมฺมิตาติ ตว ปุญฺญสมฺปตฺติยา สุฏฺฐุ นิมฺมิตา. อฏฺฐํสาติ ตว วสนปาสาเทสุ อฏฺฐํสา สุกตา เวฬุริยมยา ถมฺภา. เตหิ ถมฺเภหิ สหสฺสถมฺภา ตว ปาสาทา นาคกญฺญาหิ ปูรา วิชฺโชตนฺติ. อุปปนฺโนสีติ เอวรูเป วิมาเน นิพฺพตฺโตสีติ อตฺโถ. สหสฺสเนตฺตสฺส วิมานนฺติ สกฺกสฺส เวชยนฺตปาสาทํ. อิทฺธี หิ ตฺยายํ วิปุลาติ ยสฺมา ตวายํ วิปุลา อิทฺธิ, ตสฺมา ตฺวํ เตน อุโปสถกมฺเมน สกฺกสฺส วิมานมฺปิ น ปตฺเถสิ, อญฺญํ ตโต อุตฺตริ มหนฺตํ ฐานํ ปตฺเถสีติ มญฺญามิ.

Herein, 'level all around' means that in all surrounding directions, this earth in your Nāga realm is level, strewn with gold, silver, gems, pearls, and sand. 'The earth is abundant with tagara plants' means it is endowed with many tagara bushes. 'Covered with indagopaka beetles' means covered with golden indagopaka beetles. 'It shines, supremely green' means it shines, covered with green kusa grass; this is the meaning. 'Forest shrines' means forest thickets. 'Strewn with fallen blossoms' means the surface of the water is covered with fallen lotus petals. 'Well-made' means well-created by the accomplishment of your merit. 'Eight-sided' means in your dwelling palaces there are eight-sided, well-made pillars of beryl. By means of these pillars, your thousand-pillared palaces, filled with Nāga maidens, shine brightly. 'You have attained' means you have been reborn in such a mansion; this is the meaning. 'The mansion of the thousand-eyed one' refers to Sakka's Vejayanta Palace. 'For this supernormal power of yours is vast' means: because this supernormal power of yours is vast, therefore, through this Uposatha observance, you do not aspire even for Sakka's mansion but aspire for a higher, greater state than that—so I think.

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘มา เหวํ, พฺราหฺมณ, อวจ, สกฺกสฺส ยสํ ปฏิจฺจ อมฺหากํ ยโส สิเนรุสนฺติเก สาสโป วิย, มยํ ตสฺส ปริจารเกปิ น อคฺฆามา’’ติ วตฺวา คาถมาห –

Hearing that, the Great Being said, 'Do not speak thus, brahmin. Compared to Sakka's glory, our glory is like a mustard seed beside Mount Meru. We are not even worthy to be his attendants.' Then he spoke this verse:

๘๐๙.

809.

‘‘มนสาปิ น ปตฺตพฺโพ, อานุภาโว ชุตีมโต;

ปริจารยมานานํ, สอินฺทานํ วสวตฺติน’’นฺติ.

“The power of the radiant one is not to be attained even in thought by his attendants, who are under the sway of their Indra.”

ตสฺสตฺโถ [Pg.19] – พฺราหฺมณ, สกฺกสฺส ยโส นาม เอกํ ทฺเว ตโย จตฺตาโร วา ทิวเส ‘‘เอตฺตโก สิยา’’ติ มนสา จินฺเตนฺเตนปิ น อภิปตฺตพฺโพ. เยปิ นํ จตฺตาโร มหาราชาโน ปริจาเรนฺติ, เตสํ เทวราชานํ ปริจารยมานานํ อินฺทํ นายกํ กตฺวา จรนฺตานํ สอินฺทานํ วสวตฺตีนํ จตุนฺนํ โลกปาลานํ ยสสฺสปิ อมฺหากํ ติรจฺฉานคตานํ ยโส โสฬสึ กลํ นคฺฆตีติ.

Its meaning is this, brahmin: the glory of Sakka is not to be comprehended even by one who thinks in his mind for one, two, three, or four days, 'May it be of such a measure!' And as for the four great kings who attend upon him—the glory of us who are born as animals is not worth a sixteenth part of the glory of those four world-protectors, those divine kings who attend upon him, who move about with Indra as their leader, who are under his sway.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘อิทํ เต มญฺเญ สหสฺสเนตฺตสฺส วิมาน’’นฺติ วจนํ สุตฺวา อหํ ตํ อนุสฺสรึ. ‘‘อหญฺหิ เวชยนฺตํ ปตฺเถนฺโต อุโปสถกมฺมํ กโรมี’’ติ ตสฺส อตฺตโน ปตฺถนํ อาจิกฺขนฺโต อาห –

And having spoken thus, he continued: 'Upon hearing your words, “I think you do not yearn for the mansion of the thousand-eyed one,” I was reminded of my goal. For it is while aspiring for Vejayanta that I perform the Uposatha observance.' Thus declaring his own aspiration, he spoke:

๘๑๐.

810.

‘‘ตํ วิมานํ อภิชฺฌาย, อมรานํ สุเขสินํ;

อุโปสถํ อุปวสนฺโต, เสมิ วมฺมิกมุทฺธนี’’ติ.

“Aspiring to that mansion of the immortals who seek happiness, I observe the Uposatha and lie upon an anthill.”

ตตฺถ อภิชฺฌายาติ ปตฺเถตฺวา. อมรานนฺติ ทีฆายุกานํ เทวานํ. สุเขสินนฺติ เอสิตสุขานํ สุเข ปติฏฺฐิตานํ.

Herein, 'aspiring' means having yearned for. 'Of the immortals' means of the long-lived deities. 'Of those who seek happiness' means of those who have sought and are established in happiness.

กํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘อิทานิ เม โอกาโส ลทฺโธ’’ติ โสมนสฺสปฺปตฺโต คนฺตุํ อาปุจฺฉนฺโต คาถาทฺวยมาห –

Hearing this, the brahmin became filled with joy, thinking, 'Now my opportunity has been found.' Asking for permission to leave, he spoke two verses:

๘๑๑.

811.

‘‘อหญฺจ มิคเมสาโน, สปุตฺโต ปาวิสึ วนํ;

ตํ มํ มตํ วา ชีวํ วา, นาภิเวเทนฺติ ญาตกา.

“Seeking game, I entered the forest with my son; My relatives do not know of me, whether I am dead or alive.”

๘๑๒.

812.

‘‘อามนฺตเย ภูริทตฺตํ, กาสิปุตฺตํ ยสสฺสินํ;

ตยา โน สมนุญฺญาตา, อปิ ปสฺเสมุ ญาตเก’’ติ.

“I take my leave of Bhūridatta, the glorious son of the Kāsī princess; Permitted by you, may we see our relatives.”

ตตฺถ นาภิเวเทนฺตีติ น ชานนฺติ, กเถนฺโตปิ เนสํ นตฺถิ. อามนฺตเยติ อามนฺตยามิ. กาสิปุตฺตนฺติ กาสิราชธีตาย ปุตฺตํ.

Herein, 'they do not know of me' means they do not know, and there is no one to tell them. 'I take my leave' means I ask your leave. 'Son of the Kāsī princess' means the son of the daughter of the Kāsī king.

ตโต โพธิสตฺโต อาห –

Then the Bodhisatta said:

๘๑๓.

813.

‘‘เอโส หิ วต เม ฉนฺโท, ยํ วเสสิ มมนฺติเก;

น หิ เอตาทิสา กามา, สุลภา โหนฺติ มานุเส.

“Indeed, this is my wish, that you should dwell in my presence; For such sensual pleasures are not easily obtained in the human world.”

๘๑๔.

814.

‘‘สเจ ตฺวํ นิจฺฉเส วตฺถุํ, มม กาเมหิ ปูชิโต;

มยา ตฺวํ สมนุญฺญาโต, โสตฺถึ ปสฺสาหิ ญาตเก’’ติ.

“But if you do not wish to dwell here, honored with my sensual pleasures, then, permitted by me, go in safety and see your relatives.”

มหาสตฺโต [Pg.20] คาถาทฺวยํ วตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ มณึ นิสฺสาย สุขํ ชีวนฺโต กสฺสจิ นาจิกฺขิสฺสติ, เอตสฺส สพฺพกามททํ มณึ ทสฺสามี’’ติ. อถสฺส ตํ ททนฺโต อาห –

Having spoken these two verses, the Great Being thought, 'This man, living happily by means of a gem, will not tell anyone about me. I shall give him a gem that grants all desires.' Then, while giving it to him, he said:

๘๑๕.

815.

‘‘ธารยิมํ มณึ ทิพฺยํ, ปสุํ ปุตฺเต จ วินฺทติ;

อโรโค สุขิโต โหติ, คจฺเฉวาทาย พฺราหฺมณา’’ติ.

“Wear this divine gem, O brahmin; one gains cattle and sons. One becomes healthy and happy; go, taking it.”

ตตฺถ ปสุํ ปุตฺเต จ วินฺทตีติ อิมํ มณึ ธารยมาโน อิมสฺสานุภาเวน ปสุญฺจ ปุตฺเต จ อญฺญญฺจ ยํ อิจฺฉติ, ตํ สพฺพํ ลภติ.

Here, ‘one gains cattle and sons’ means that by wearing this gem, through its power, one obtains cattle, sons, and whatever else one desires.

ตโต พฺราหฺมโณ คาถมาห –

Then the brahmin spoke this verse:

๘๑๖.

816.

‘‘กุสลํ ปฏินนฺทามิ, ภูริทตฺต วโจ ตว;

ปพฺพชิสฺสามิ ชิณฺโณสฺมิ, น กาเม อภิปตฺถเย’’ติ.

“I welcome your skillful words, O Bhūridatta; I will go forth, for I am aged; I do not long for sensual pleasures.”

ตสฺสตฺโถ – ภูริทตฺต, ตว วจนํ กุสลํ อนวชฺชํ, ตํ ปฏินนฺทามิ น ปฏิกฺขิปามิ. อหํ ปน ชิณฺโณ อสฺมิ, ตสฺมา ปพฺพชิสฺสามิ, น กาเม อภิปตฺถยามิ, กึ เม มณินาติ.

Its meaning is: O Bhūridatta, your words are skillful and blameless—I welcome them, I do not reject them. But I am aged, therefore I will go forth; I do not long for sensual pleasures—what use is a gem to me?

โพธิสตฺโต อาห –

The Bodhisatta said:

๘๑๗.

817.

‘‘พฺรหฺมจริยสฺส เจ ภงฺโค, โหติ โภเคหิ การิยํ;

อวิกมฺปมาโน เอยฺยาสิ, พหุํ ทสฺสามิ เต ธน’’นฺติ.

“If your holy life should be broken, and there is need for possessions, you should come without wavering; I will give you much wealth.”

ตตฺถ เจ ภงฺโคติ พฺรหฺมจริยวาโส นาม ทุกฺกโร, อนภิรตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส เจ ภงฺโค โหติ, ตทา คิหิภูตสฺส โภเคหิ การิยํ โหติ, เอวรูเป กาเล ตฺวํ นิราสงฺโก หุตฺวา มม สนฺติกํ อาคจฺเฉยฺยาสิ, พหุํ เต ธนํ ทสฺสามีติ.

Here, ‘if there is a break’ means that the holy life is difficult; if there is a break in the holy life for one who is discontent, then one who has become a householder has need for possessions. At such a time, you should come to me without hesitation—I will give you much wealth.

พฺราหฺมโณ อาห –

The brahmin said:

๘๑๘.

818.

‘‘กุสลํ ปฏินนฺทามิ, ภูริทตฺต วโจ ตว;

ปุนปิ อาคมิสฺสามิ, สเจ อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ.

“I welcome your skillful words, O Bhūridatta; I will come again, if there is a need.”

ตตฺถ ปุนปีติ ปุน อปิ, อยเมว วา ปาโฐ.

Here, 'punapi' means 'puna api' (again), or this may simply be the reading.

อถสฺส [Pg.21] ตตฺถ อวสิตุกามตํ ญตฺวา มหาสตฺโต นาคมาณวเก อาณาเปตฺวา พฺราหฺมณํ มนุสฺสโลกํ ปาเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then, perceiving his desire to depart from there, the Great Being ordered the young nāgas and had the brahmin sent to the human world. Explaining this matter, the Teacher said:

๘๑๙.

819.

‘‘อิทํ วตฺวา ภูริทตฺโต, เปเสสิ จตุโร ชเน;

เอถ คจฺฉถ อุฏฺเฐถ, ขิปฺปํ ปาเปถ พฺราหฺมณํ.

“Having said this, Bhūridatta sent four persons: ‘Come, arise, go, and quickly escort the brahmin.’

๘๒๐.

820.

‘‘ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, อุฏฺฐาย จตุโร ชนา;

เปสิตา ภูริทตฺเตน, ขิปฺปํ ปาเปสุ พฺราหฺมณ’’นฺติ.

“Having heard his words, four persons arose; sent by Bhūridatta, they quickly escorted the brahmin.”

ตตฺถ ปาเปสูติ ยมุนาโต อุตฺตาเรตฺวา พาราณสิมคฺคํ ปาปยึสุ, ปาปยิตฺวา จ ปน ‘‘ตุมฺเห คจฺฉถา’’ติ วตฺวา นาคภวนเมว ปจฺจาคมึสุ.

There, ‘they escorted’ means they ferried him across the Yamunā and brought him to the road to Bārāṇasī. Having brought him there, they then said, ‘You may go,’ and returned to the nāga dwelling.

พฺราหฺมโณปิ ‘‘ตาต โสมทตฺต, อิมสฺมึ ฐาเน มิคํ วิชฺฌิมฺหา, อิมสฺมึ สูกร’’นฺติ ปุตฺตสฺส อาจิกฺขนฺโต อนฺตรามคฺเค โปกฺขรณึ ทิสฺวา ‘‘ตาต โสมทตฺต, นฺหายามา’’ติ วตฺวา ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ วุตฺเต อุโภปิ ทิพฺพาภรณานิ เจว ทิพฺพวตฺถานิ จ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา โปกฺขรณีตีเร ฐเปตฺวา โอตริตฺวา นฺหายึสุ. ตสฺมึ ขเณ ตานิ อนฺตรธายิตฺวา นาคภวนเมว อคมํสุ. ปฐมํ นิวตฺถกาสาวปิโลติกาว เนสํ สรีเร ปฏิมุญฺจึสุ, ธนุสรสตฺติโยปิ ปากติกาว อเหสุํ. โสมทตฺโต ‘‘นาสิตามฺหา ตยา, ตาตา’’ติ ปริเทวิ. อถ นํ ปิตา ‘‘มา จินฺตยิ, มิเคสุ สนฺเตสุ อรญฺเญ มิเค วธิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปสฺสามา’’ติ อสฺสาเสสิ. โสมทตฺตสฺส มาตา เตสํ อาคมนํ สุตฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ฆรํ เนตฺวา อนฺนปาเนน สนฺตปฺเปสิ. พฺราหฺมโณ ภุญฺชิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ. อิตรา ปุตฺตํ ปุจฺฉิ ‘‘ตาต, เอตฺตกํ กาลํ กุหึ คตตฺถา’’ติ? ‘‘อมฺม, ภูริทตฺตนาคราเชน อมฺเห นาคภวนํ นีตา, ตโต อุกฺกณฺฐิตฺวา อิทานิ อาคตา’’ติ. ‘‘กิญฺจิ ปน โว รตนํ อาภต’’นฺติ. ‘‘นาภตํ อมฺมา’’ติ. ‘‘กึ ตุมฺหากํ เตน กิญฺจิ น ทินฺน’’นฺติ. ‘‘อมฺม, ภูริทตฺเตน เม ปิตุ สพฺพกามทโท มณิ ทินฺโน อโหสิ, อิมินา ปน น คหิโต’’ติ. ‘‘กึการณา’’ติ. ‘‘ปพฺพชิสฺสติ กิรา’’ติ. สา ‘‘เอตฺตกํ กาลํ ทารเก มม ภารํ กโรนฺโต นาคภวเน วสิตฺวา อิทานิ กิร ปพฺพชิสฺสตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา วีหิภญฺชนทพฺพิยา ปิฏฺฐึ โปเถนฺตี ‘‘อเร, ทุฏฺฐพฺราหฺมณ, ปพฺพชิสฺสามีติ กิร มณิรตนํ น คณฺหสิ, อถ กสฺมา อปพฺพชิตฺวา อิธาคโตสิ, นิกฺขม มม ฆรา สีฆ’’นฺติ สนฺตชฺเชสิ. อถ นํ ‘‘ภทฺเท, มา กุชฺฌิ, อรญฺเญ มิเคสุ สนฺเตสุ อหํ ตํ โปเสสฺสามี’’ติ [Pg.22] วตฺวา ปุตฺเตน สทฺธึ อรญฺญํ คนฺตฺวา ปุริมนิยาเมเนว ชีวิกํ กปฺเปสิ.

The brahmin, while instructing his son, “Dear Somadatta, in this spot we shot a deer, in this a boar,” saw a pond along the way. He said, “Dear Somadatta, let us bathe.” When the son replied, “Very well, father,” both removed their divine ornaments and divine garments, bundled them up, placed them on the bank of the pond, and entered to bathe. At that moment, those items disappeared and returned to the nāga realm. The yellow rags they had worn before were fastened on their bodies again, and their bows, arrows, and spears became ordinary once more. Somadatta lamented, “Father, we have been ruined by you.” The father consoled him, saying, “Do not worry. While there are deer in the forest, we shall make a living by hunting them.” Somadatta’s mother, hearing of their return, came out to meet them, took them home, and satisfied them with food and drink. After eating, the brahmin fell asleep. She asked her son, “Dear, where have you been all this time?” He replied, “Mother, the Nāga King Bhūridatta took us to the nāga realm. Having grown weary of it, we have now returned.” She asked, “Did you bring back any treasure?” He said, “No, mother.” She pressed, “Did he not give you anything?” He explained, “Mother, Bhūridatta offered my father a gem that grants all desires, but he did not take it.” “For what reason?” she asked. “It seems he is going to renounce,” he replied. She, enraged, said, “After living in the nāga realm for so long, making the children my burden, now it seems he will renounce?” Striking his back with a rice-pounding paddle, she threatened, “You wicked brahmin! Because you intend to renounce, you did not take the precious gem? Then why have you come back here without renouncing? Get out of my house at once!” Then he, saying, “Good lady, do not be angry. As long as there are deer in the forest, I will support you,” went with his son to the forest and made his living in the same way as before.

ตทา ทกฺขิณมหาสมุทฺทสฺส ทิสาภาเค สิมฺพลิวาสี เอโก ครุโฬ ปกฺขวาเตหิ สมุทฺเท อุทกํ วิยูหิตฺวา เอกํ นาคราชานํ สีเส คณฺหิ. ตทาหิ สุปณฺณา นาคํ คเหตุํ อชานนกาเยว, ปจฺฉา ปณฺฑรชาตเก ชานึสุ. โส ปน ตํ สีเส คเหตฺวาปิ อุทเก อโนตฺถรนฺเตเยว อุกฺขิปิตฺวา โอลมฺพนฺตํ อาทาย หิมวนฺตมตฺถเกน ปายาสิ. ตทา เจโก กาสิรฏฺฐวาสี พฺราหฺมโณ อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา ปฏิวสติ. ตสฺส จงฺกมนโกฏิยํ มหานิคฺโรธรุกฺโข อตฺถิ. โส ตสฺส มูเล ทิวาวิหารํ กโรติ. สุปณฺโณ นิคฺโรธมตฺถเกน นาคํ หรติ. นาโค โอลมฺพนฺโต โมกฺขตฺถาย นงฺคุฏฺเฐน นิคฺโรธวิฏปํ เวเฐสิ. สุปณฺโณ ตํ อชานนฺโตว มหพฺพลตาย อากาเส ปกฺขนฺทิเยว. นิคฺโรธรุกฺโข สมูโล อุปฺปาฏิโต. สุปณฺโณ นาคํ สิมฺพลิวนํ เนตฺวา ตุณฺเฑน ปหริตฺวา กุจฺฉึ ผาเลตฺวา นาคเมทํ ขาทิตฺวา สรีรํ สมุทฺทกุจฺฉิมฺหิ ฉฑฺเฑสิ. นิคฺโรธรุกฺโข ปตนฺโต มหาสทฺทมกาสิ. สุปณฺโณ ‘‘กิสฺส เอโส สทฺโท’’ติ อโธ โอโลเกนฺโต นิคฺโรธรุกฺขํ ทิสฺวา ‘‘กุโต เอส มยา อุปฺปาฏิโต’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ตาปสสฺส จงฺกมนโกฏิยา นิคฺโรโธ เอโส’’ติ ตถโต ญตฺวา ‘‘อยํ ตสฺส พหูปกาโร, ‘อกุสลํ นุ โข เม ปสุตํ, อุทาหุ โน’ติ ตเมว ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ มาณวกเวเสน ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ.

At that time, in the region of the southern great ocean, a garuḍa dwelling in a Simbali forest, with the wind from its wings, parted the waters of the ocean and seized a nāga king by the head. For at that time, the supaṇṇas did not yet know how to capture nāgas; they learned later, in the Paṇḍara Jātaka. Though it seized the nāga by the head, without letting it sink into the water, it lifted it up while it was dangling and carried it over the peak of the Himalayas. At that time, a brahmin from the Kāsī kingdom, having gone forth into the ascetic life of a sage, built a leaf-hut in the Himalayan region and dwelt there. At the end of his walking path stood a great banyan tree. He would spend his midday rest at its base. The supaṇṇa carried the nāga over the top of the banyan tree. The dangling nāga, seeking to escape, wrapped its tail around a branch of the banyan. Unaware of this, the supaṇṇa, with its immense strength, soared into the sky. The banyan tree was uprooted entirely. The supaṇṇa took the nāga to the Simbali forest, struck it with its beak, tore open its belly, devoured the nāga’s fat, and discarded the body into the depths of the ocean. As the banyan tree fell, it made a tremendous noise. The supaṇṇa, wondering, “What is this sound?” looked down and saw the banyan tree. Reflecting, “From where did I uproot this?” it realized, “This was the banyan at the ascetic’s walking path.” Knowing this, it thought, “This tree was of great use to him. Have I committed an unwholesome deed, or not? I will ask him directly and find out.” Assuming the form of a young man, it approached the ascetic.

ตสฺมึ ขเณ ตาปโส ตํ ฐานํ สมํ กโรติ. สุปณฺณราชา ตาปสํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อชานนฺโต วิย ‘‘กิสฺส ฐานํ, ภนฺเต, อิท’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘อุปาสก, เอโก สุปณฺโณ โภชนตฺถาย นาคํ หรนฺโต นาเคน โมกฺขตฺถาย นิคฺโรธวิฏปํ นงฺคุฏฺเฐน เวฐิตายปิ อตฺตโน มหพฺพลตาย ปกฺขนฺติตฺวา คโต, อถ นิคฺโรธรุกฺโข อุปฺปาฏิโต, อิทํ ตสฺส อุปฺปาฏิตฏฺฐาน’’นฺติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ตสฺส สุปณฺณสฺส อกุสลํ โหติ, อุทาหุ โน’’ติ? ‘‘สเจ น ชานาติ, อเจตนกมฺมํ นาม อกุสลํ น โหตี’’ติ. ‘‘กึ นาคสฺส ปน[Pg.23], ภนฺเต’’ติ? ‘‘โส อิมํ นาเสตุํ น คณฺหิ, โมกฺขตฺถาย คณฺหิ, ตสฺมา ตสฺสปิ น โหติเยวา’’ติ. สุปณฺโณ ตาปสสฺส ตุสฺสิตฺวา ‘‘ภนฺเต, อหํ โส สุปณฺณราชา, ตุมฺหากญฺหิ ปญฺหเวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ. ตุมฺเห อรญฺเญ วสถ, อหญฺเจกํ อลมฺปายนมนฺตํ ชานามิ, อนคฺโฆ มนฺโต. ตมหํ ตุมฺหากํ อาจริยภาคํ กตฺวา ทมฺมิ, ปฏิคฺคณฺหถ น’’นฺติ อาห. ‘‘อลํ มยฺหํ มนฺเตน, คจฺฉถ ตุมฺเห’’ติ. โส ตํ ปุนปฺปุนํ ยาจิตฺวา สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา มนฺตํ ทตฺวา โอสธานิ อาจิกฺขิตฺวา ปกฺกามิ.

At that moment, the ascetic leveled that spot. The Garuda king, having paid homage to the ascetic, sat down to one side and, pretending not to know, asked, "Venerable sir, why is this spot like this?" "Lay devotee, a certain Garuda, while carrying off a serpent for food, flew away by his own great strength, even though the serpent, for the sake of escape, had wrapped its tail around a branch of the nigrodha tree. Thus, the nigrodha tree was uprooted. This is the place where it was uprooted." "But, venerable sir, does that Garuda incur any unwholesome deed, or not?" "If he does not know, an unintentional act is not considered an unwholesome deed." "And what about the serpent, venerable sir?" "He did not seize it to destroy it but to escape, so for him too, there is no unwholesome deed." The Garuda, pleased with the ascetic, said, "Venerable sir, I am that Garuda king. I am delighted by your exposition of the question. You dwell in the forest, and I know a certain Alampāyana spell—a priceless spell. I shall give it to you as a teacher’s honorarium. Please accept it." "Enough of spells for me. You may go." But he repeatedly requested until he made him accept. After giving the spell and explaining the medicinal herbs, the Garuda departed.

ครุฬกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The Garuḷa Section is concluded.

กีฬนกณฺฑํ

The Section on Play

ตสฺมึ กาเล พาราณสิยํ เอโก ทลิทฺทพฺราหฺมโณ พหุํ อิณํ คเหตฺวา อิณสามิเกหิ โจทิยมาโน ‘‘กึ เม อิธ วาเสน, อรญฺญํ ปวิสิตฺวา มตํ เสยฺโย’’ติ นิกฺขมิตฺวา วนํ ปวิสิตฺวา อนุปุพฺเพน ตํ อสฺสมปทํ ปตฺวา ตาปสํ วตฺตสมฺปทาย อาราเธสิ. ตาปโส ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ มยฺหํ อติวิย อุปการโก, สุปณฺณราเชน ทินฺนํ ทิพฺพมนฺตมสฺส ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘พฺราหฺมณ, อหํ อลมฺปายนมนฺตํ ชานามิ, ตํ เต ทมฺมิ, คณฺหาหิ น’’นฺติ วตฺวา ‘‘อลํ, ภนฺเต, น มยฺหํ มนฺเตนตฺโถ’’ติ วุตฺเตปิ ปุนปฺปุนํ วตฺวา นิปฺปีเฬตฺวา สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา อทาสิเยว. ตสฺส จ มนฺตสฺส อนุจฺฉวิกานิ โอสธานิ เจว มนฺตุปจารญฺจ สพฺพํ กเถสิ. พฺราหฺมโณ ‘‘ลทฺโธ เม ชีวิตุปาโย’’ติ กติปาหํ วสิตฺวา ‘‘วาตาพาโธ เม, ภนฺเต, พาธตี’’ติ อปเทสํ กตฺวา ตาปเสน วิสฺสชฺชิโต ตํ วนฺทิตฺวา ขมาเปตฺวา อรญฺญา นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ยมุนาย ตีรํ ปตฺวา ตํ มนฺตํ สชฺฌายนฺโต มหามคฺคํ คจฺฉติ.

At that time, in Benares, there was a poor brahmin who had taken on a large debt. Being pressed by his creditors, he thought, "What use is there for me in staying here? It would be better to enter the forest and die." So he left and entered the forest. Gradually, he reached that hermitage and pleased the ascetic through his virtuous conduct. The ascetic thought, "This brahmin has been exceedingly helpful to me. I shall give him the divine spell given by the Garuḍa king." So he said, "Brahmin, I know the Alampāyana spell. I will give it to you—take it." But the brahmin replied, "Enough, venerable sir, I have no need for spells." Yet the ascetic insisted repeatedly and pressured him until he finally accepted. The ascetic then explained to him all the appropriate herbs and the application of the spell. The brahmin, thinking, "I have obtained a means of livelihood," stayed for a few days. Then, making an excuse, he said, "Venerable sir, I am afflicted by a wind ailment," and, having been dismissed by the ascetic, after paying respects and asking for forgiveness, he left the forest. Gradually, he reached the bank of the Yamuna and, while reciting the spell, walked along the highway.

ตสฺมึ กาเล สหสฺสมตฺตา ภูริทตฺตสฺส ปริจาริกา นาคมาณวิกา ตํ สพฺพกามททํ มณิรตนํ อาทาย นาคภวนา นิกฺขมิตฺวา ยมุนาตีเร วาลุกราสิมฺหิ ฐเปตฺวา ตสฺส โอภาเสน สพฺพรตฺตึ อุทกกีฬํ กีฬิตฺวา อรุณุคฺคมเน สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา มณิรตนํ ปริวาเรตฺวา สิรึ ปเวสยมานา นิสีทึสุ. พฺราหฺมโณปิ มนฺตํ สชฺฌายนฺโต ตํ ฐานํ ปาปุณิ. ตา มนฺตสทฺทํ สุตฺวาว ‘‘อิมินา สุปณฺเณน ภวิตพฺพ’’นฺติ มรณภยตชฺชิตา มณิรตนํ อคฺคเหตฺวา ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา นาคภวนํ อคมึสุ. พฺราหฺมโณปิ มณิรตนํ ทิสฺวา ‘‘อิทาเนว เม มนฺโต สมิทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐมานโส [Pg.24] มณิรตนํ อาทาย ปายาสิ. ตสฺมึ ขเณ เนสาทพฺราหฺมโณ โสมทตฺเตน สทฺธึ มิควธาย อรญฺญํ ปวิสนฺโต ตสฺส หตฺเถ ตํ มณิรตนํ ทิสฺวา ปุตฺตํ อาห ‘‘ตาต, นนุ เอโส อมฺหากํ ภูริทตฺเตน ทินฺโน มณี’’ติ? ‘‘อาม, ตาต, เอโส มณี’’ติ. ‘‘เตน หิสฺส อคุณํ กเถตฺวา อิมํ พฺราหฺมณํ วญฺเจตฺวา คณฺหาเมตํ มณิรตน’’นฺติ. ‘‘ตาต, ปุพฺเพ ภูริทตฺเตน ทียมานํ น คณฺหิ, อิทานิ ปเนส พฺราหฺมโณ ตญฺเญว วญฺเจสฺสติ, ตุณฺหี โหหี’’ติ. พฺราหฺมโณ ‘‘โหตุ, ตาต, ปสฺสสิ เอตสฺส วา มม วา วญฺจนภาว’’นฺติ อลมฺปายเนน สทฺธึ สลฺลปนฺโต อาห –

At that time, about a thousand attendants of Bhūridatta, young Nāga maidens, took that all-wish-granting jewel and left the Nāga palace. Placing it on a heap of sand by the Yamuna River, they played in the water all night, illuminated by its radiance. At dawn, adorned with all ornaments and surrounding the jewel, they sat down, displaying their splendor. The brahmin, reciting his mantra, arrived at that spot. Hearing the sound of the mantra, the Nāga maidens, terrified by the fear of death, thought, "This must be a Garuda!" Abandoning the jewel, they plunged into the earth and returned to the Nāga palace. Seeing the jewel, the brahmin, delighted, thought, "Now my mantra has succeeded!" and took the jewel and departed. At that moment, a hunter-brahmin, along with Somadatta, entered the forest to hunt. Seeing the jewel in the brahmin’s hand, he said to his son, "Dear son, is that not the jewel given to us by Bhūridatta?" "Yes, father, that is the jewel." "Then, by speaking of its faults, let us deceive this brahmin and take the jewel." "Father, previously we did not take it when Bhūridatta was giving it. Now this brahmin will just deceive you; be quiet!" The hunter-brahmin replied to his son, "So be it, dear son, you shall see whose deceit prevails, his or mine," and then, conversing with Alampāyana, he said:

๘๒๑.

821.

‘‘มณึ ปคฺคยฺห มงฺคลฺยํ, สาธุวิตฺตํ มโนรมํ;

เสลํ พฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, โก อิมํ มณิมชฺฌคา’’ติ.

"This auspicious gem, a source of true wealth, delightful, a rock endowed with perfect characteristics—who has attained this gem?"

ตตฺถ มงฺคลฺยนฺติ มงฺคลสมฺมตํ สพฺพกามททํ. โก อิมนฺติ กุหึ อิมํ มณึ อธิคโตสิ.

There, 'maṅgalyaṃ' means what is considered auspicious, granting all desires. 'Ko imaṃ' means 'where did you obtain this jewel?'

ตโต อลมฺปายโน คาถมาห –

Then Alampāyana spoke this verse:

๘๒๒.

822.

‘‘โลหิตกฺขสหสฺสาหิ, สมนฺตา ปริวาริตํ;

อชฺช กาลํ ปถํ คจฺฉํ, อชฺฌคาหํ มณึ อิม’’นฺติ.

"Surrounded on all sides by a thousand red-eyed ones, today, while going on the path, I obtained this jewel."

ตสฺสตฺโถ – อหํ อชฺช กาลํ ปาโตว ปถํ มคฺคํ คจฺฉนฺโต รตฺตกฺขิกาหิ สหสฺสมตฺตาหิ นาคมาณวิกาหิ สมนฺตา ปริวาริตํ อิมํ มณึ อชฺฌคา. มํ ทิสฺวา หิ สพฺพาว เอตา ภยตชฺชิตา อิมํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลาตาติ.

The meaning is this: Today, early in the morning, while walking along the road, I came across this gem surrounded on all sides by about a thousand red-eyed Nāga maidens. Seeing me, all of them, terrified by fear, abandoned it and fled.

เนสาทพฺราหฺมโณ ตํ วญฺเจตุกาโม มณิรตนสฺส อคุณํ ปกาเสนฺโต อตฺตนา คณฺหิตุกาโม ติสฺโส คาถา อภาสิ –

The hunter-brahmin, wishing to deceive him and desiring to take it for himself, spoke three verses revealing the flaws of the jewel:

๘๒๓.

823.

‘‘สูปจิณฺโณ อยํ เสโล, อจฺจิโต มานิโต สทา;

สุธาริโต สุนิกฺขิตฺโต, สพฺพตฺถมภิสาธเย.

"This rock, well-attended, always honored and esteemed, well-maintained and well-placed, accomplishes every purpose."

๘๒๔.

824.

‘‘อุปจารวิปนฺนสฺส, นิกฺเขเป ธารณาย วา;

อยํ เสโล วินาสาย, ปริจิณฺโณ อโยนิโส.

"For one defective in attendance, or in placement, or in maintenance, this rock, improperly handled, leads to destruction."

๘๒๕.

825.

‘‘น [Pg.25] อิมํ อกุสโล ทิพฺยํ, มณึ ธาเรตุมารโห;

ปฏิปชฺช สตํ นิกฺขํ, เทหิมํ รตนํ มม’’นฺติ.

"An unskillful one is not worthy to possess this divine jewel; accept a hundred coins, and give this jewel to me."

ตตฺถ สพฺพตฺถนฺติ โย อิมํ เสลํ สุฏฺฐุ อุปจริตุํ อจฺจิตุํ อตฺตโน ชีวิตํ วิย มมายิตุํ สุฏฺฐุ ธาเรตุํ สุฏฺฐุ นิกฺขิปิตุํ ชานาติ, ตสฺเสว สูปจิณฺโณ อจฺจิโต มานิโต สุธาริโต สุนิกฺขิตฺโต อยํ เสโล สพฺพํ อตฺถํ สาเธตีติ อตฺโถ. อุปจารวิปนฺนสฺสาติ โย ปน อุปจารวิปนฺโน โหติ, ตสฺเสโส อนุปาเยน ปริจิณฺโณ วินาสเมว วหตีติ วทติ. ธาเรตุมารโหติ ธาเรตุํ อรโห. ปฏิปชฺช สตํ นิกฺขนฺติ อมฺหากํ เคเห พหู มณี, มยเมตํ คเหตุํ ชานาม. อหํ เต นิกฺขสตํ ทสฺสามิ, ตํ ปฏิปชฺช, เทหิ อิมํ มณิรตนํ มมนฺติ. ตสฺส หิ เคเห เอโกปิ สุวณฺณนิกฺโข นตฺถิ. โส ปน ตสฺส มณิโน สพฺพกามททภาวํ ชานาติ. เตนสฺส เอตทโหสิ ‘‘อหํ สสีสํ นฺหตฺวา มณึ อุทเกน ปริปฺโผสิตฺวา ‘นิกฺขสตํ เม เทหี’ติ วกฺขามิ, อเถส เม ทสฺสติ, ตมหํ เอตสฺส ทสฺสามี’’ติ. ตสฺมา สูโร หุตฺวา เอวมาห.

Here, 'sabbatthaṃ' means that for whoever knows how to properly attend to this rock, to honor it, to regard it as their own life, to properly maintain it, and to properly place it—for such a one, this well-attended, honored, esteemed, well-maintained, and well-placed rock fulfills every purpose. This is the meaning. 'Upacāravipannassa' means that for one who is defective in attendance, this rock, improperly handled, brings only ruin, so he says. 'Dhāretumāraho' means 'worthy to possess'. 'Paṭipajja sataṃ nikkhaṃ' means: 'In our house there are many gems; we know how to take them. I will give you a hundred coins; accept them, and give this jewel to me.' In his house, there was not even a single gold coin. But he knew that this gem had the power to grant all desires. So he thought, "I will bathe, head and all, sprinkle the gem with water, and say, 'Give me a hundred coins,' and it will give them to me. Then I will give them to him." Therefore, being bold, he spoke thus.

ตโต อลมฺปายโน คาถมาห –

Then Alampāyana spoke this verse:

๘๒๖.

826.

‘‘น จ มฺยายํ มณี เกยฺโย, โคหิ วา รตเนหิ วา;

เสโล พฺยญฺชนสมฺปนฺโน, เนว เกยฺโย มณิ มมา’’ติ.

"This gem of mine is not for purchase, with cows or with other treasures; a rock endowed with perfect characteristics, my gem is not for sale."

ตตฺถ น จ มฺยายนฺติ อยํ มณิ มม สนฺตโก เกนจิ วิกฺกิณิตพฺโพ นาม น โหติ. เนว เกยฺโยติ อยญฺจ มม มณิ ลกฺขณสมฺปนฺโน, ตสฺมา เนว เกยฺโย เกนจิ วตฺถุนาปิ วิกฺกิณิตพฺโพ นาม น โหตีติ.

Here, 'na ca myāyaṃ' means 'this gem belonging to me is not to be sold by anyone'. 'Neva keyyo' means 'this gem of mine is endowed with perfect characteristics, therefore it is not to be purchased or sold for anything whatsoever'.

เนสาทพฺราหฺมโณ อาห –

The hunter-brahmin said:

๘๒๗.

827.

‘‘โน เจ ตยา มณี เกยฺโย, โคหิ วา รตเนหิ วา;

อถ เกน มณี เกยฺโย, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

“If this jewel is not to be bought by you with cows or with other treasures, then by what is this jewel to be bought? Tell me that, as I ask you.”

อลมฺปายโน อาห –

Alampāyana said:

๘๒๘.

828.

‘‘โย เม สํเส มหานาคํ, เตชสฺสึ ทุรติกฺกมํ;

ตสฺส ทชฺชํ อิมํ เสลํ, ชลนฺตมิว เตชสา’’ติ.

“Whoever points out to me a great Nāga, fiery and hard to overcome, to him I would give this jewel, blazing as if with fire.”

ตตฺถ ชลนฺตมิว เตชสาติ ปภาย ชลนฺตํ วิย.

Herein, ‘blazing as if with fire’ means blazing as if with radiance.

เนสาทพฺราหฺมโณ [Pg.26] อาห –

The hunter-brahmin said:

๘๒๙.

829.

‘‘โก นุ พฺราหฺมณวณฺเณน, สุปณฺโณ ปตตํ วโร;

นาคํ ชิคีสมนฺเวสิ, อนฺเวสํ ภกฺขมตฺตโน’’ติ.

“Who now, with the appearance of a brahmin, is this fine Supaṇṇa, best among flying creatures, seeking to conquer a Nāga, seeking food for himself?”

ตตฺถ โก นูติ อิทํ เนสาทพฺราหฺมโณ ‘‘อตฺตโน ภกฺขํ อนฺเวสนฺเตน ครุเฬน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เอวมาห.

Herein, the hunter-brahmin spoke thus, thinking, “It must be a Garuḷa searching for its own food.”

อลมฺปายโน เอวมาห –

Alampāyana said thus:

๘๓๐.

830.

‘‘นาหํ ทิชาธิโป โหมิ, อทิฏฺโฐ ครุโฬ มยา;

อาสีวิเสน วิตฺโตติ, เวชฺโช พฺราหฺมณ มํ วิทู’’ติ.

“I am not the lord of birds; the Garuḷa has not been seen by me. O brahmin, they know me as a physician skilled with venomous snakes.”

ตตฺถ มํ วิทูติ มํ ‘‘เอส อาสีวิเสน วิตฺตโก อลมฺปายโน นาม เวชฺโช’’ติ ชานนฺติ.

Herein, ‘they know me’ means ‘they know me as this physician named Alampāyana, skilled with venomous snakes’.

เนสาทพฺราหฺมโณ อาห –

The hunter-brahmin said:

๘๓๑.

831.

‘‘กึ นุ ตุยฺหํ ผลํ อตฺถิ, กึ สิปฺปํ วิชฺชเต ตว;

กิสฺมึ วา ตฺวํ ปรตฺถทฺโธ, อุรคํ นาปจายสี’’ติ.

“What fruit is there for you? What craft is found in you? In what are you so self-assured that you do not revere the serpent?”

ตตฺถ กิสฺมึ วา ตฺวํ ปรตฺถทฺโธติ ตฺวํ กิสฺมึ วา อุปตฺถทฺโธ หุตฺวา, กึ นิสฺสยํ กตฺวา อุรคํ อาสีวิสํ น อปจายสิ เชฏฺฐกํ อกตฺวา อวชานาสีติ ปุจฺฉติ.

Herein, ‘In what are you so self-assured?’ means he asks: ‘Relying on what, depending on what, do you not revere the serpent, the venomous snake, not treating it as an elder but showing it disrespect?’

โส อตฺตโน พลํ ทีเปนฺโต อาห –

He, revealing his own power, said:

๘๓๒.

832.

‘‘อารญฺญิกสฺส อิสิโน, จิรรตฺตํ ตปสฺสิโน;

สุปณฺโณ โกสิยสฺสกฺขา, วิสวิชฺชํ อนุตฺตรํ.

“A Supaṇṇa taught the supreme knowledge of poison to a forest-dwelling sage of the Kosiya clan, who was long devoted to austerity.

๘๓๓.

833.

‘‘ตํ ภาวิตตฺตญฺญตรํ, สมฺมนฺตํ ปพฺพตนฺตเร;

สกฺกจฺจํ ตํ อุปฏฺฐาสึ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต.

“That one, among those with developed selves, dwelling amidst the mountains—I attended to him respectfully, day and night, unwearied.

๘๓๔.

834.

‘‘โส ตทา ปริจิณฺโณ เม, วตฺตวา พฺรหฺมจริยวา;

ทิพฺพํ ปาตุกรี มนฺตํ, กามสา ภควา มม.

“He, having been attended to by me, observing vows and the holy life, that Blessed One, according to his wish, revealed a divine mantra to me.

๘๓๕.

835.

‘‘ตฺยาหํ มนฺเต ปรตฺถทฺโธ, นาหํ ภายามิ โภคินํ;

อาจริโย วิสฆาตานํ, อลมฺปาโนติ มํ วิทู’’ติ.

“Relying on those mantras, I am self-assured; I do not fear serpents. They know me as Alampāyana, the teacher of poison-destroyers.”

ตตฺถ [Pg.27] โกสิยสฺสกฺขาติ โกสิยโคตฺตสฺส อิสิโน สุปณฺโณ อาจิกฺขิ. เตน อกฺขาตการณํ ปน สพฺพํ วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพํ. ภาวิตตฺตญฺญตรนฺติ ภาวิตตฺตานํ อิสีนํ อญฺญตรํ. สมฺมนฺตนฺติ วสนฺตํ. กามสาติ อตฺตโน อิจฺฉาย. มมาติ ตํ มนฺตํ มยฺหํ ปกาเสสิ. ตฺยาหํ มนฺเต, ปรตฺถทฺโธติ อหํ เต มนฺเต อุปตฺถทฺโธ นิสฺสิโต. โภคินนฺติ นาคานํ. วิสฆาตานนฺติ วิสฆาตกเวชฺชานํ.

Herein, ‘taught to Kosiya’ means the Supaṇṇa told it to the sage of the Kosiya clan. The reason for this teaching, however, should be related in full detail. ‘Among those with developed selves’ means one among the sages with developed selves. ‘Dwelling’ means residing. ‘According to his wish’ means by his own desire. ‘To me’ means he revealed that mantra to me. ‘Relying on those mantras, I am self-assured’ means I am supported by and reliant on those mantras. ‘Serpents’ refers to the Nāgas. ‘Of poison-destroyers’ refers to the physicians who destroy venom.

ตํ สุตฺวา เนสาทพฺราหฺมโณ จินฺเตสิ ‘‘อยํ อลมฺปายโน ยฺวาสฺส นาคํ ทสฺเสติ, ตสฺส มณิรตนํ ทสฺสติ, ภูริทตฺตมสฺส ทสฺเสตฺวา มณึ คณฺหิสฺสามี’’ติ. ตโต ปุตฺเตน สทฺธึ มนฺเตนฺโต คาถมาห –

Hearing this, the hunter-brahmin thought: “This Alampāyana will give a jewel to whoever shows him a nāga. I will show him Bhūridatta and take the jewel.” Then, consulting with his son, he spoke this verse:

๘๓๖.

836.

‘‘คณฺหามเส มณึ ตาต, โสมทตฺต วิชานหิ;

มา ทณฺเฑน สิรึ ปตฺตํ, กามสา ปชหิมฺหเส’’ติ.

“Let us take the jewel, dear Somadatta, understand this! Let us not, through desire, abandon the fortune obtained by means of a stick.”

ตตฺถ คณฺหามเสติ คณฺหาม. กามสาติ อตฺตโน รุจิยา ทณฺเฑน ปหริตฺวา มา ชหาม.

Herein, ‘let us take’ means ‘we take’. ‘Through desire’ means ‘according to one's own liking’; let us not abandon it by striking it with a stick.

โสมทตฺโต อาห –

Somadatta said:

๘๓๗.

837.

‘‘สกํ นิเวสนํ ปตฺตํ, โย ตํ พฺราหฺมณ ปูชยิ;

เอวํ กลฺยาณการิสฺส, กึ โมหา ทุพฺภิมิจฺฉสิ.

“He who honored you, brahmin, upon reaching his own abode—why, out of delusion, do you wish to harm one who has done such good?

๘๓๘.

838.

‘‘สเจ ตฺวํ ธนกาโมสิ, ภูริทตฺโต ปทสฺสติ;

ตเมว คนฺตฺวา ยาจสฺสุ, พหุํ ทสฺสติ เต ธน’’นฺติ.

“If you desire wealth, Bhūridatta will give it. Go to him and ask; he will give you much wealth.”

ตตฺถ ปูชยีติ ทิพฺพกาเมหิ ปูชยิตฺถ. ทุพฺภิมิจฺฉสีติ กึ ตถารูปสฺส มิตฺตสฺส ทุพฺภิกมฺมํ กาตุํ อิจฺฉสิ ตาตาติ.

Herein, ‘honored’ means ‘he honored him with divine sensual pleasures’. ‘Do you wish to harm?’ means: ‘Why do you wish to do a treacherous deed to such a friend, dear father?’

พฺราหฺมโณ อาห –

The brahmin said:

๘๓๙.

839.

‘‘หตฺถคตํ ปตฺตคตํ, นิกิณฺณํ ขาทิตุํ วรํ;

มา โน สนฺทิฏฺฐิโก อตฺโถ, โสมทตฺต อุปจฺจคา’’ติ.

“What is in hand, what is in the bowl, what is set down to be eaten is best. Let not the immediate benefit pass us by, Somadatta!”

ตตฺถ หตฺถคตนฺติ ตาต โสมทตฺต, ตฺวํ ตรุณโก โลกปวตฺตึ น ชานาสิ. ยญฺหิ หตฺถคตํ วา โหติ ปตฺตคตํ วา ปุรโต วา นิกิณฺณํ ฐปิตํ, ตเทว เม ขาทิตุํ วรํ, น ทูเร ฐิตํ.

Herein, ‘what is in hand’ means: ‘Dear Somadatta, you are young and do not know the way of the world. For whatever is in hand, or in a bowl, or set down before one, that alone is better for me to eat, not what is at a distance.’

โสมทตฺโต [Pg.28] อาห –

Somadatta said:

๘๔๐.

840.

‘‘ปจฺจติ นิรเย โฆเร, มหิสฺสมปิ วิวรติ;

มิตฺตทุพฺภี หิตจฺจาคี, ชีวเรวาปิ สุสฺสติ.

"He is tormented in a dreadful hell, the earth splits open for him; a betrayer of friends, an abandoner of the beneficial, withers away even while alive."

๘๔๑.

841.

‘‘สเจ ตฺวํ ธนกาโมสิ, ภูริทตฺโต ปทสฺสติ;

มญฺเญ อตฺตกตํ เวรํ, น จิรํ เวทยิสฺสสี’’ติ.

"If you desire wealth, Bhūridatta will give it; I think you will soon experience the enmity you have made yourself."

ตตฺถ มหิสฺสมปิ วิวรตีติ ตาต, มิตฺตทุพฺภิโน ชีวนฺตสฺเสว ปถวี ภิชฺชิตฺวา วิวรํ เทติ. หิตจฺจาคีติ อตฺตโน หิตปริจฺจาคี. ชีวเรวาปิ สุสฺสตีติ ชีวมาโนว สุสฺสติ, มนุสฺสเปโต โหติ. อตฺตกตํ เวรนฺติ อตฺตนา กตํ ปาปํ. น จิรนฺติ น จิรสฺเสว เวทยิสฺสสีติ มญฺญามิ.

Here, 'mahissamapi vivarati' means that for one treacherous to friends, the earth splits open even while he is alive. 'Hitaccāgī' means 'one who abandons one's own benefit'. 'Jīvarevāpi sussati' means 'one withers while still alive, becoming a human ghost'. 'Attakataṃ veraṃ' means 'the evil done by oneself'. 'Na ciraṃ' means 'I think you will experience it before long'.

พฺราหฺมโณ อาห –

The brahmin said:

๘๔๒.

842.

‘‘มหายญฺญํ ยชิตฺวาน, เอวํ สุชฺฌนฺติ พฺราหฺมณา;

มหายญฺญํ ยชิสฺสาม, เอวํ โมกฺขาม ปาปกา’’ติ.

"Having performed a great sacrifice, thus brahmins are purified; we shall perform a great sacrifice, thus we shall be freed from evil."

ตตฺถ สุชฺฌนฺตีติ ตาต โสมทตฺต, ตฺวํ ทหโร น กิญฺจิ ชานาสิ, พฺราหฺมณา นาม ยํ กิญฺจิ ปาปํ กตฺวา ยญฺเญน สุชฺฌนฺตีติ ทสฺเสนฺโต เอวมาห.

Therein, regarding 'they are purified', he said, 'Dear Somadatta, you are young and know nothing,' thus showing that brahmins, having done any evil deed, are purified by sacrifice.

โสมทตฺโต อาห –

Somadatta said:

๘๔๓.

843.

‘‘หนฺท ทานิ อปายามิ, นาหํ อชฺช ตยา สห;

ปทมฺเปกํ น คจฺเฉยฺยํ, เอวํ กิพฺพิสการินา’’ติ.

"Well now, I will go away; I will not be with you today. Not even a single step would I go with such a doer of evil."

ตตฺถ อปายามีติ อปคจฺฉามิ, ปลายามีติ อตฺโถ.

Here, 'apāyāmi' means 'I go away'; the meaning is 'I flee'.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปณฺฑิโต มาณโว ปิตรํ อตฺตโน วจนํ คาหาเปตุํ อสกฺโกนฺโต มหนฺเตน สทฺเทน เทวตา อุชฺฌาเปตฺวา ‘‘เอวรูเปน ปาปการินา สทฺธึ น คมิสฺสามี’’ติ ปิตุ ปสฺสนฺตสฺเสว ปลายิตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ปพฺพชิตฺวา อภิญฺญา จ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

And having spoken thus, the wise young man, unable to make his father accept his words, loudly reproached the deities, exclaiming, "I will not go with such an evildoer!" While his father was watching, he fled and entered the Himalayas, where he went forth into homelessness. Developing both supernormal knowledges and meditative attainments, and without falling away from jhāna, he was reborn in the Brahma-world. The Teacher, revealing this matter, said:

๘๔๔.

844.

‘‘อิทํ [Pg.29] วตฺวาน ปิตรํ, โสมทตฺโต พหุสฺสุโต;

อุชฺฌาเปตฺวาน ภูตานิ, ตมฺหา ฐานา อปกฺกมี’’ติ.

"Having said this to his father, Somadatta of great learning, after reproaching the spirits, departed from that place."

เนสาทพฺราหฺมโณ ‘‘โสมทตฺโต ฐเปตฺวา อตฺตโน เคหํ กุหึ คมิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต อลมฺปายนํ โถกํ อนตฺตมนํ ทิสฺวา ‘‘อลมฺปายน, มา จินฺตยิ, ทสฺเสสฺสามิ เต ภูริทตฺต’’นฺติ ตํ อาทาย นาคราชสฺส อุโปสถกรณฏฺฐานํ คนฺตฺวา วมฺมิกมตฺถเก โภเค อาภุชิตฺวา นิปนฺนํ นาคราชานํ ทิสฺวา อวิทูเร ฐิโต หตฺถํ ปสาเรตฺวา ทฺเว คาถา อภาสิ –

The hunter-brahmin, thinking, "Where will Somadatta go, except to his own home?" and seeing Alampāyana slightly displeased, said, "Alampāyana, do not worry, I will show you Bhūridatta." Taking him, he went to the place where the Nāga King observed the Uposatha. Seeing the Nāga King lying coiled up with his body on top of an anthill, he stood not far away, stretched out his hand, and recited two verses:

๘๔๕.

845.

‘‘คณฺหาเหตํ มหานาคํ, อาหเรตํ มณึ มม;

อินฺทโคปกวณฺณาโภ, ยสฺส โลหิตโก สิโร.

"Seize this great Nāga, bring me this gem; his head is red, the color of an Indagopaka beetle."

๘๔๖.

846.

‘‘กปฺปาสปิจุราสีว, เอโส กาโย ปทิสฺสติ;

วมฺมิกคฺคคโต เสติ, ตํ ตฺวํ คณฺหาหิ พฺราหฺมณา’’ติ.

"This body appears like a heap of cotton; he lies on top of an anthill. Seize him, O brahmin!"

ตตฺถ อินฺทโคปกวณฺณาโภติ อินฺทโคปกวณฺโณ วิย อาภาสติ. กปฺปาสปิจุราสีวาติ สุวิหิตสฺส กปฺปาสปิจุโน ราสิ วิย.

Here, 'indagopakavaṇṇābho' means 'it shines like the color of an Indagopaka beetle'. 'Kappāsapicurāsīva' means 'like a heap of well-prepared cotton'.

อถ มหาสตฺโต อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา เนสาทพฺราหฺมณํ ทิสฺวา ‘‘อยํ อุโปสถสฺส เม อนฺตรายํ กเรยฺยาติ อิมํ นาคภวนํ เนตฺวา มหาสมฺปตฺติยา ปติฏฺฐาเปสึ. มยา ทียมานํ มณึ คณฺหิตุํ น อิจฺฉิ. อิทานิ ปน อหิตุณฺฑิกํ คเหตฺวา อาคจฺฉติ. สจาหํ อิมสฺส มิตฺตทุพฺภิโน กุชฺเฌยฺยํ, สีลํ เม ขณฺฑํ ภวิสฺสติ. มยา โข ปน ปฐมญฺเญว จตุรงฺคสมนฺนาคโต อุโปสโถ อธิฏฺฐิโต, โส ยถาธิฏฺฐิโตว โหตุ, อลมฺปายโน มํ ฉินฺทตุ วา ปจตุ วา, สูเลน วา วิชฺฌตุ, เนวสฺส กุชฺฌิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สเจ โข ปนาหํ อิเม โอโลเกสฺสามิ, ภสฺมา ภเวยฺยุํ. มํ โปเถนฺเตปิ น กุชฺฌิสฺสามิ น โอโลเกสฺสามี’’ติ อกฺขีนิ นิมีเลตฺวา อธิฏฺฐานปารมึ ปุเรจาริกํ กตฺวา โภคนฺตเร สีสํ ปกฺขิปิตฺวา นิจฺจโลว หุตฺวา นิปชฺชิ. เนสาทพฺราหฺมโณปิ ‘‘โภ อลมฺปายน, อิมํ นาคํ คณฺหาหิ, เทหิ เม มณิ’’นฺติ อาห. อลมฺปายโน นาคํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ มณึ กิสฺมิญฺจิ อคเณตฺวา ‘‘คณฺห, พฺราหฺมณา’’ติ ตสฺส หตฺเถ ขิปิ. โส ตสฺส หตฺถโต คฬิตฺวา ปถวิยํ ปติ. ปติตมตฺโตว ปถวึ ปวิสิตฺวา นาคภวนเมว คโต.

Then the Great Being opened his eyes and, seeing the hunter-brahmin, thought: "This one might hinder my observance of the Uposatha. I led him to the Nāga abode and established him in great prosperity. He did not wish to take the jewel I offered him. Now, however, he comes, having brought a snake-charmer. If I were to get angry at this treacherous friend, my virtue would be broken. But I have already undertaken the Uposatha endowed with the four factors—let it remain as I have resolved. Let Alampāyana cut me or cook me, or pierce me with a spear—I will not get angry at him." Having reflected thus, he thought: "If I were to look at them, they would turn to ashes. Even if they strike me, I will not get angry nor look at them." Closing his eyes, he made his perfection of resolve his foremost duty, tucked his head into his coils, and lay perfectly still. The hunter-brahmin then said, "Hey, Alampāyana, seize this Nāga and give me the jewel!" Alampāyana, delighted upon seeing the Nāga, not caring about the jewel, said, "Take it, brahmin," and threw it into his hand. It slipped from his hand and fell to the ground. The moment it touched the ground, it vanished into the earth and returned to the Nāga abode.

พฺราหฺมโณ [Pg.30] มณิรตนโต ภูริทตฺเตน สทฺธึ มิตฺตภาวโต ปุตฺตโตติ ตีหิ ปริหายิ. โส ‘‘นิปฺปจฺจโย ชาโตมฺหิ, ปุตฺตสฺส เม วจนํ น กต’’นฺติ ปริเทวนฺโต เคหํ อคมาสิ. อลมฺปายโนปิ ทิพฺโพสเธหิ อตฺตโน สรีรํ มกฺเขตฺวา โถกํ ขาทิตฺวา อตฺตโน กายํ ปริปฺโผเสตฺวา ทิพฺพมนฺตํ ชปฺปนฺโต โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา สีสํ ทฬฺหํ คณฺหนฺโต มุขมสฺส วิวริตฺวา โอสธํ ขาทิตฺวา มุเข เขฬํ โอปิ. สุจิชาติโก นาคราชา สีลเภทภเยน อกุชฺฌิตฺวา อกฺขีนิปิ น อุมฺมีเลสิ. อถ นํ โอสธมนฺตํ กตฺวา นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา เหฏฺฐาสีสํ กตฺวา สญฺจาเลตฺวา คหิตโภชนํ ฉฑฺฑาเปตฺวา ภูมิยํ ทีฆโต นิปชฺชาเปตฺวา มสูรกํ มทฺทนฺโต วิย ปาเทหิ มทฺทิตฺวา อฏฺฐีนิ จุณฺณิยมานานิ วิย อเหสุํ. ปุน นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา ทุสฺสํ โปเถนฺโต วิย โปเถสิ. มหาสตฺโต เอวรูปํ ทุกฺขํ อนุภวนฺโตปิ เนว กุชฺฌิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

The brahmin lost three things: the jewel, his friendship with Bhūridatta, and his son. He lamented, "I have become helpless; I did not heed my son's word," and returned home. Alampāyana, for his part, anointed his body with divine herbs, ate a little, sprinkled his own body, and, reciting a divine spell, approached the Bodhisatta. He grabbed his tail, dragged him, and firmly held his head. Forcing open his mouth, he chewed the herb and spat saliva into it. The noble Nāga King, Sucijātika, fearing a breach of virtue, did not grow angry nor even open his eyes. Then, having applied the herb-spell, he grabbed the tail, turned him upside down, shook him, made him vomit the food he had eaten, and laid him out lengthwise on the ground. He crushed him with his feet as if crushing a lentil, so that his bones seemed to be ground to powder. Again, grabbing the tail, he beat him as if beating a cloth. Though enduring such suffering, the Great Being did not grow angry. The Teacher, revealing this matter, said:

๘๔๗.

847.

‘‘อโถสเธหิ ทิพฺเพหิ, ชปฺปํ มนฺตปทานิ จ;

เอวํ ตํ อสกฺขิ สตฺถุํ, กตฺวา ปริตฺตมตฺตโน’’ติ.

"Then with divine herbs, and reciting the mantra-verses, thus he was able to subdue him, having made a protection for himself."

ตตฺถ อสกฺขีติ สกฺขิ. สตฺถุนฺติ คณฺหิตุํ.

Here, 'asakkhī' means 'he was able'. 'Satthuṃ' means 'to subdue'.

อิติ โส มหาสตฺตํ ทุพฺพลํ กตฺวา วลฺลีหิ เปฬํ สชฺเชตฺวา มหาสตฺตํ ตตฺถ ปกฺขิปิ, สรีรสฺส มหนฺตตาย ตตฺถ น ปวิสติ. อถ นํ ปณฺหิยา โกฏฺเฏนฺโต ปเวเสตฺวา เปฬํ อาทาย เอกํ คามํ คนฺตฺวา คามมชฺเฌ โอตาเรตฺวา ‘‘นาคสฺส นจฺจํ ทฏฺฐุกามา อาคจฺฉนฺตู’’ติ สทฺทมกาสิ. สกลคามวาสิโน สนฺนิปตึสุ. ตสฺมึ ขเณ อลมฺปายโน ‘‘นิกฺขม มหานาคา’’ติ อาห. มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อชฺช มยา ปริสํ โตเสนฺเตน กีฬิตุํ วฏฺฏติ. เอวํ อลมฺปายโน พหุํ ธนํ ลภิตฺวา ตุฏฺโฐ มํ วิสฺสชฺเชสฺสติ. ยํ ยํ เอส มํ กาเรติ, ตํ ตํ กริสฺสามี’’ติ. อถ นํ โส เปฬโต นีหริตฺวา ‘‘มหา โหหี’’ติ อาห. โส มหา อโหสิ, ‘‘ขุทฺทโก, วฏฺโฏ, วมฺมิโต, เอกปฺผโณ, ทฺวิผโณ, ติปฺผโณ, จตุปฺผโณ, ปญฺจ, ฉ, สตฺต, อฏฺฐ, นว, ทส วีสติ, ตึสติ, จตฺตาลีส, ปณฺณาสปฺผโณ, สตปฺผโณ, อุจฺโจ, นีโจ, ทิสฺสมานกาโย, อทิสฺสมานกาโย, ทิสฺสมานอุปฑฺฒกาโย[Pg.31], นีโล, ปีโต, โลหิโต, โอทาโต, มญฺชฏฺฐิโก โหหิ, อคฺคิชาลํ วิสฺสชฺเชหิ, อุทกํ, ธูมํ วิสฺสชฺเชหี’’ติ. มหาสตฺโต อิเมสุปิ อากาเรสุ วุตฺตวุตฺเต อตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา นจฺจํ ทสฺเสสิ. ตํ ทิสฺวา โกจิ อสฺสูนิ สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิ.

Thus, having weakened the Great Being, he prepared a basket with creepers and placed the Great Being inside. Due to the vastness of his body, he did not fit. Then, striking him with his heel to make him enter, he took the basket and went to a village. Setting it down in the village square, he announced, "Let those who want to see the Nāga's dance come!" All the villagers gathered. At that moment, Alampāyana said, "Emerge, great Nāga!" The Great Being thought: "Today, it is fitting for me to perform and please the crowd. Thus, Alampāyana will gain much wealth and, pleased, will release me. Whatever he makes me do, that I shall do." Then, he drew him out of the basket and said, "Become large!" He became large. "Become small, round, coiled, with one hood, two hoods, three hoods, four hoods, five, six, seven, eight, nine, ten, twenty, thirty, forty, fifty hoods, a hundred hoods; become tall, short, with a visible body, an invisible body, a half-visible body; become blue, yellow, red, white, crimson; emit a blaze of fire, emit water, emit smoke!" The Great Being, manifesting his form in each of these ways as they were spoken, displayed his dance. Seeing this, no one could hold back their tears.

มนุสฺสา พหูนิ หิรญฺญสุวณฺณวตฺถาลงฺการาทีนิ อทํสุ. อิติ ตสฺมึ คาเม สหสฺสมตฺตํ ลภิ. โส กิญฺจาปิ มหาสตฺตํ คณฺหนฺโต ‘‘สหสฺสํ ลภิตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ อาห, ตํ ปน ธนํ ลภิตฺวา ‘‘คามเกปิ ตาว มยา เอตฺตกํ ธนํ ลทฺธํ, นคเร กิร พหุํ ลภิสฺสามี’’ติ ธนโลเภน ตํ น มุญฺจิ. โส ตสฺมึ คาเม กุฏุมฺพํ สณฺฐเปตฺวา รตนมยํ เปฬํ กาเรตฺวา ตตฺถ มหาสตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา สุขยานกํ อารุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน นิกฺขมิตฺวา ตํ คามนิคมาทีสุ กีฬาเปนฺโต อนุปุพฺเพน พาราณสึ ปาปุณิ. นาคราชสฺส ปน มธุลาเช เทติ, มณฺฑูเก มาเรตฺวา เทติ, โส โคจรํ น คณฺหาติ อวิสฺสชฺชนภเยน. โคจรํ อคฺคณฺหนฺตมฺปิ ปุน นํ จตฺตาโร ทฺวารคาเม อาทึ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ มาสมตฺตํ กีฬาเปสิ. ปนฺนรสอุโปสถทิวเส ปน ‘‘อชฺช ตุมฺหากํ สนฺติเก กีฬาเปสฺสามี’’ติ รญฺโญ อาโรจาเปสิ. ราชา นคเร เภรึ จราเปตฺวา มหาชนํ สนฺนิปาตาเปสิ. ราชงฺคเณ มญฺจาติมญฺจํ พนฺธึสุ.

People gave many items of silver, gold, clothing, ornaments, and other valuables. Thus, he received about a thousand in that village. Although when he caught the great being, he had said, 'Once I receive a thousand, I will release him,' upon obtaining that wealth, he thought, 'If in a mere village I have gained so much wealth, surely in the city I will receive much more!' Because of his greed for wealth, he did not release him. He settled his household in that village, had a jeweled casket made, placed the great being inside it, and then boarded a comfortable carriage. Departing with a large retinue, he made him perform in villages and towns along the way, and gradually reached Bārāṇasī. He offered honey-parched grain to the Nāga King, and having killed frogs, gave them to him, but he did not take the food, fearing he would not be released. Even though he did not take the food, the snake-charmer had him perform for about a month in various places, beginning with the four gate-villages. On the fifteenth-day Uposatha, he sent a message to the king, saying, 'Today, I will have him perform in your presence.' The king had a drum beaten throughout the city to gather a large crowd. In the royal courtyard, they constructed platforms and tiered seating.

กีฬนขณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The Section on the Performance is concluded.

นครปเวสนกณฺฑํ

The Section on Entering the City

อลมฺปายเนน ปน โพธิสตฺตสฺส คหิตทิวเสเยว มหาสตฺตสฺส มาตา สุปินนฺเต อทฺทส กาเฬน รตฺตกฺขินา ปุริเสน อสินา ทกฺขิณพาหุํ ฉินฺทิตฺวา โลหิเตน ปคฺฆรนฺเตน นียมานํ. สา ภีตตสิตา อุฏฺฐาย ทกฺขิณพาหุํ ปรามสิตฺวา สุปินภาวํ ชานิ. อถสฺสา เอตทโหสิ ‘‘มยา กกฺขโฬ ปาปสุปิโน ทิฏฺโฐ, จตุนฺนํ วา เม ปุตฺตานํ ธตรฏฺฐสฺส รญฺโญ วา มม วา ปริปนฺเถน ภวิตพฺพ’’นฺติ. อปิจ โข ปน มหาสตฺตเมว อารพฺภ อติเรกตรํ จินฺเตสิ. กึการณา? เสสา อตฺตโน นาคภวเน วสนฺติ, อิตโร ปน สีลชฺฌาสยตฺตา มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา อุโปสถกมฺมํ กโรติ. ตสฺมา ‘‘กจฺจิ นุ โข เม ปุตฺตํ อหิตุณฺฑิโก วา สุปณฺโณ วา คณฺเหยฺยา’’ติ ตสฺเสว อติเรกตรํ จินฺเตสิ[Pg.32]. ตโต อฑฺฒมาเส อติกฺกนฺเต ‘‘มม ปุตฺโต อฑฺฒมาสาติกฺกเมน มํ วินา วตฺติตุํ น สกฺโกติ, อทฺธาสฺส กิญฺจิ ภยํ อุปฺปนฺนํ ภวิสฺสตี’’ติ โทมนสฺสปฺปตฺตา อโหสิ. มาสาติกฺกเมน ปนสฺสา โสเกน อสฺสูนํ อปคฺฆรณกาโล นาม นาโหสิ, หทยํ สุสฺสิ, อกฺขีนิ อุปจฺจึสุ. สา ‘‘อิทานิ อาคมิสฺสติ, อิทานิ อาคมิสฺสตี’’ติ ตสฺสาคมนมคฺคเมว โอโลเกนฺตี นิสีทิ. อถสฺสา เชฏฺฐปุตฺโต สุทสฺสโน มาสจฺจเยน มหติยา ปริสาย สทฺธึ มาตาปิตูนํ ทสฺสนตฺถาย อาคโต, ปริสํ พหิ ฐเปตฺวา ปาสาทํ อารุยฺห มาตรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. สา ภูริทตฺตํ อนุโสจนฺตี เตน สทฺธึ น กิญฺจิ สลฺลปิ. โส จินฺเตสิ ‘‘มยฺหํ มาตา มยิ ปุพฺเพ อาคเต ตุสฺสติ, ปฏิสนฺถารํ กโรติ, อชฺช ปน โทมนสฺสปฺปตฺตา, กึ นุ โข การณ’’นฺติ? อถ นํ ปุจฺฉนฺโต อาห –

On the very day the Bodhisatta was seized by Alampāyana, the mother of the Great Being saw in a dream a black man with red eyes cutting off the Great Being's right arm with a sword and carrying it away, dripping with blood. Terrified and trembling, she awoke and touched her right arm, realizing it was a dream. Then she thought, "I have seen a dreadful and ominous dream. It must mean danger for one of my four sons, for King Dhataraṭṭha, or for myself." Moreover, she pondered even more deeply about the Great Being. For what reason? Because the others dwell in their nāga abodes, but he, due to his virtuous disposition, goes to the human world to observe the Uposatha. Thus, she thought anxiously, "Could a snake-charmer or a garuḍa have captured my son?" After half a month had passed, she became distressed, thinking, "My son cannot endure even half a month without me. Surely some danger must have befallen him." By the time a full month had passed, her grief was so great that her tears had ceased to flow, her heart withered, and her eyes grew dim. She sat watching the path of his return, thinking, "Now he will come, now he will come." Then her eldest son, Sudassana, arrived after a month with a great retinue to visit his parents. Leaving the retinue outside, he ascended the palace, paid respects to his mother, and stood to one side. But she, still grieving for Bhūridatta, did not exchange a single word with him. He wondered, "In the past, my mother would rejoice at my arrival and welcome me warmly. But today she is sorrowful—what could be the reason?" Then, questioning her, he said:

๘๔๘.

848.

‘‘มมํ ทิสฺวาน อายนฺตํ, สพฺพกามสมิทฺธินํ;

อินฺทฺริยานิ อหฏฺฐานิ, สาวํ ชาตํ มุขํ ตว.

"Seeing me approaching, endowed with all pleasures, your senses are not gladdened; your face has become sallow.

๘๔๙.

849.

‘‘ปทฺธํ ยถา หตฺถคตํ, ปาณินา ปริมทฺทิตํ;

สาวํ ชาตํ มุขํ ตุยฺหํ, มมํ ทิสฺวาน เอทิส’’นฺติ.

"Like a lotus-stalk taken and crushed in the hand, so has your face become sallow upon seeing me in such a state."

ตตฺถ อหฏฺฐานีติ น วิปฺปสนฺนานิ. สาวนฺติ กญฺจนาทาสวณฺณํ เต มุขํ ปีตกาฬกํ ชาตํ. หตฺถคตนฺติ หตฺเถน ฉินฺทิตํ. เอทิสนฺติ เอวรูปํ มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อาคตํ มํ ทิสฺวา.

Here, 'ahaṭṭhāni' means 'not serene.' 'Sāvaṃ' means your face, which was the color of a golden mirror, has become yellowish-black. 'Hatthagataṃ' means 'cut by hand.' 'Edisaṃ' means 'in such a form'—seeing me who has come to show myself to you with great splendor and beauty.

สา เอวํ วุตฺเตปิ เนว กเถสิ. สุทสฺสโน จินฺเตสิ ‘‘กึ นุ โข เกนจิ กุทฺธา วา ปริพทฺธา วา ภเวยฺยา’’ติ. อถ นํ ปุจฺฉนฺโต อิตรํ คาถมาห –

Even when spoken to thus, she still did not speak. Sudassana thought, "Could she be angry with someone, or constrained?" Then, questioning her, he spoke another verse:

๘๕๐.

850.

‘‘กจฺจิ นุ เต นาภิสสิ, กจฺจิ เต อตฺถิ เวทนา;

เยน สาวํ มุขํ ตุยฺหํ, มมํ ทิสฺวาน อาคต’’นฺติ.

"Has anyone reviled you? Do you have some affliction? For what reason has your face become sallow upon seeing me arrive?"

ตตฺถ กจฺจิ นุ เต นาภิสสีติ กจฺจิ นุ ตํ โกจิ น อภิสสิ อกฺโกเสน วา ปริภาสาย วา วิหึสีติ ปุจฺฉติ. ตุยฺหนฺติ ตว ปุพฺเพ มมํ ทิสฺวา อาคตํ เอทิสํ มุขํ น โหติ. เยน ปน การเณน อชฺช ตว มุขํ สาวํ ชาตํ, ตํ เม อาจิกฺขาติ ปุจฺฉติ.

Here, 'kacci nu te nābhisasi' means he asks: 'Surely no one has abused you with insults, reproaches, or violence?' 'Tuyhaṃ' means 'your'—previously, when you saw me coming, your face was not like this. He asks: 'But for what reason has your face become sallow today? Tell me that.'

อถสฺส [Pg.33] สา อาจิกฺขนฺตี อาห –

Then she, explaining to him, said:

๘๕๑.

851.

‘‘สุปินํ ตาต อทฺทกฺขึ, อิโต มาสํ อโธคตํ;

‘ทกฺขิณํ วิย เม พาหุํ, เฉตฺวา รุหิรมกฺขิตํ;

ปุริโส อาทาย ปกฺกามิ, มม โรทนฺติยา สติ’.

"Dear son, I saw a dream a month ago: 'As if my right arm were severed and smeared with blood, a man took it and departed, while I was weeping.'

๘๕๒.

852.

‘‘ยโตหํ สุปินมทฺทกฺขึ, สุทสฺสน วิชานหิ;

ตโต ทิวา วา รตฺตึ วา, สุขํ เม โนปลพฺภตี’’ติ.

"Since I saw that dream, Sudassana, understand this: from then on, day or night, I find no happiness."

ตตฺถ อิโต มาสํ อโธคตนฺติ อิโต เหฏฺฐา มาสาติกฺกนฺตํ. อชฺช เม ทิฏฺฐสุปินสฺส มาโส โหตีติ ทสฺเสติ. ปุริโสติ เอโก กาโฬ รตฺตกฺขิ ปุริโส. โรทนฺติยา สตีติ โรทมานาย สติยา. สุขํ เม โนปลพฺภตีติ มม สุขํ นาม น วิชฺชติ.

Here, 'ito māsaṃ adhogataṃ' means 'a month has passed since that time.' It shows that 'today marks a month since I saw that dream.' 'Puriso' means a certain dark man with red eyes. 'Rodantiyā sati' means 'while she was weeping.' 'Sukhaṃ me nopalabbhati' means 'for me, happiness does not exist.'

เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘ตาต, ปิยปุตฺตโก เม ตว กนิฏฺโฐ น ทิสฺสติ, ภเยนสฺส อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพ’’นฺติ ปริเทวนฺตี อาห –

And having said this, lamenting, she said: "Dear son, my beloved son, your younger brother, is not to be seen; some danger must have befallen him."

๘๕๓.

853.

‘‘ยํ ปุพฺเพ ปริวารึสุ, กญฺญา รุจิรวิคฺคหา;

เหมชาลปฺปฏิจฺฉนฺนา, ภูริทตฺโต น ทิสฺสติ.

"He whom maidens of beautiful form, adorned with golden nets, formerly surrounded—Bhūridatta is not to be seen.

๘๕๔.

854.

‘‘ยํ ปุพฺเพ ปริวารึสุ, เนตฺตึสวรธาริโน;

กณิการาว สมฺผุลฺลา, ภูริทตฺโต น ทิสฺสติ.

"He whom bearers of excellent swords, like blossoming Kaṇikāra trees, formerly surrounded—Bhūridatta is not to be seen.

๘๕๕.

855.

‘‘หนฺท ทานิ คมิสฺสาม, ภูริทตฺตนิเวสนํ;

ธมฺมฏฺฐํ สีลสมฺปนฺนํ, ปสฺสาม ตว ภาตร’’นฺติ.

"Come now, let us go to Bhūridatta's dwelling, to see your brother, righteous and accomplished in virtue."

ตตฺถ สมฺผุลฺลาติ สุวณฺณวตฺถาลงฺการธาริตาย สมฺผุลฺลา กณิการา วิย. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต, เอหิ, ตาต, ภูริทตฺตสฺส นิเวสนํ คจฺฉามาติ วทติ.

Here, 'samphullā' means 'fully blossomed,' like blossoming kaṇikāra trees because they wore golden clothes and ornaments. 'Handa' is a particle in the sense of urging; she says, "Come, dear son, let us go to Bhūridatta's dwelling."

เอวญฺจ ปน วตฺวา ตสฺส เจว อตฺตโน จ ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ อคมาสิ. ภูริทตฺตสฺส ภริยาโย ปน ตํ วมฺมิกมตฺถเก อทิสฺวา ‘‘มาตุ นิเวสเน วสิสฺสตี’’ติ อพฺยาวฏา อเหสุํ. ตา ‘‘สสฺสุ กิร โน ปุตฺตํ อปสฺสนฺตี อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ‘‘อยฺเย, ปุตฺตสฺส เต อทิสฺสมานสฺส อชฺช มาโส อตีโต’’ติ มหาปริเทวํ ปริเทวมานา [Pg.34] ตสฺสา ปาทมูเล ปตึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

And having spoken thus, she went there with his retinue and her own. But Bhūridatta's wives, not having seen him on the anthill, had been unconcerned, thinking, 'He must be staying in his mother's residence.' Hearing, 'It seems our mother-in-law is coming because she has not seen her son,' they went out to meet her. Lamenting greatly, they fell at her feet, saying, 'Lady, today a month has passed since your son disappeared.' The Teacher, making this matter clear, said:

๘๕๖.

856.

‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตึ, ภูริทตฺตสฺส มาตรํ;

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ภูริทตฺตสฺส นาริโย.

"And seeing Bhūridatta's mother coming, Bhūridatta's women stretched out their arms and wailed.

๘๕๗.

857.

‘‘ปุตฺตํ เตยฺเย น ชานาม, อิโต มาสํ อโธคตํ;

มตํ วา ยทิ วา ชีวํ, ภูริทตฺตํ ยสสฺสิน’’นฺติ.

"O mother, we know not of your son, the glorious Bhūridatta, who disappeared a month ago—whether he is dead or alive."

ตตฺถ ‘‘ปุตฺตํ เตยฺเย’’ติ อยํ ตาสํ ปริเทวนกถา.

Here, the words 'Your son, O mother...' are their speech of lamentation.

ภูริทตฺตสฺส มาตา สุณฺหาหิ สทฺธึ อนฺตรวีถิยํ ปริเทวิตฺวา ตา อาทาย ตสฺส ปาสาทํ อารุยฺห ปุตฺตสฺส สยนญฺจ อาสนญฺจ โอโลเกตฺวา ปริเทวมานา อาห –

Bhūridatta's mother, along with her daughters-in-law, lamented in the inner street. Then, taking them with her, she ascended his palace and, seeing her son's bed and seat, she lamented, saying:

๘๕๘.

858.

‘‘สกุณี หตปุตฺตาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ;

จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, ภูริทตฺตํ อปสฺสตี.

“Like a bird bereaved of her young, seeing the empty nest, long shall I pine away in sorrow, not seeing Bhūridatta.

๘๕๙.

859.

‘‘กุรรี หตฉาปาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ;

จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, ภูริทตฺตํ อปสฺสตี.

“Like a curlew bereaved of her young, seeing the empty nest, long shall I pine away in sorrow, not seeing Bhūridatta.

๘๖๐.

860.

‘‘สา นูน จกฺกวากีว, ปลฺลลสฺมึ อโนทเก;

จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, ภูริทตฺตํ อปสฺสตี.

“Surely, like a ruddy goose in a waterless pool, long shall I pine away with sorrow, not seeing Bhūridatta.

๘๖๑.

861.

‘‘กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฌายติ โน พหิ;

เอวํ ฌายามิ โสเกน, ภูริทตฺตํ อปสฺสตี’’ติ.

“As a blacksmiths’ forge burns within, not without, so do I burn with sorrow, not seeing Bhūridatta.”

ตตฺถ อปสฺสตีติ อปสฺสนฺตี. หตฉาปาวาติ หตโปตกาว.

There, ‘apassatī’ means ‘not seeing.’ ‘Hatachāpāva’ means ‘like one whose young have been killed.’

เอวํ ภูริทตฺตมาตริ วิลปมานาย ภูริทตฺตนิเวสนํ อณฺณวกุจฺฉิ วิย เอกสทฺทํ อโหสิ. เอโกปิ สกภาเวน สณฺฐาตุํ นาสกฺขิ. สกลนิเวสนํ ยุคนฺธรวาตปฺปหฏํ วิย สาลวนํ อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Thus, as Bhūridatta’s mother lamented, Bhūridatta’s dwelling became a single sound, like the belly of the ocean. Not even one person could remain composed. The entire dwelling was like a sāl grove struck by a wind from the Yugandhara mountains. The Teacher, making this matter clear, said:

๘๖๒.

862.

‘‘สาลาว สมฺปมถิตา, มาลุเตน ปมทฺทิตา;

เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ, ภูริทตฺตนิเวสเน’’ติ.

“Like sāl trees violently shaken, crushed by the wind, so lie the sons and wives in Bhūridatta’s dwelling.”

อริฏฺโฐ [Pg.35] จ สุโภโค จ อุโภปิ ภาตโร มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺตา ตํ สทฺทํ สุตฺวา ภูริทตฺตนิเวสนํ ปวิสิตฺวา มาตรํ อสฺสาสยึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Ariṭṭha and Subhoga, both brothers, while going to attend to their parents, heard that sound, entered Bhūridatta’s dwelling, and consoled their mother. The Teacher, making this matter clear, said:

๘๖๓.

863.

‘‘อิทํ สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, ภูริทตฺตนิเวสเน;

อริฏฺโฐ จ สุโภโค จ, ปธาวึสุ อนนฺตรา.

“Hearing this uproar in Bhūridatta’s dwelling, Ariṭṭha and Subhoga immediately rushed forth.

๘๖๔.

864.

‘‘อมฺม อสฺสาส มา โสจิ, เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน;

จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, เอสาสฺส ปริณามิตา’’ติ.

“Mother, be comforted, do not grieve, for such is the nature of beings; they pass away and are reborn, this is their vicissitude.”

ตตฺถ เอสาสฺส ปริณามิตาติ เอสา จุตูปปตฺติ อสฺส โลกสฺส ปริณามิตา, เอวญฺหิ โส โลโก ปริณาเมติ. เอเตหิ ทฺวีหิ องฺเคหิ มุตฺโต นาม นตฺถีติ วทนฺติ.

There, ‘this is their vicissitude’ means that this death and rebirth is the vicissitude of this world, for thus does that world change. They say that there is no one who is freed from these two factors.

สมุทฺทชา อาห –

Samuddajā said:

๘๖๕.

865.

‘‘อหมฺปิ ตาต ชานามิ, เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน;

โสเกน จ ปเรตสฺมิ, ภูริทตฺตํ อปสฺสตี.

“I too, dear sons, know that such is the nature of beings; but I am overcome by grief, not seeing Bhūridatta.

๘๖๖.

866.

‘‘อชฺช เจ เม อิมํ รตฺตึ, สุทสฺสน วิชานหิ;

ภูริทตฺตํ อปสฺสนฺตี, มญฺเญ หิสฺสามิ ชีวิต’’นฺติ.

“Sudassana, know this: if this very night I do not see Bhūridatta, I think I shall give up my life.”

ตตฺถ อชฺช เจ เมติ ตาต สุทสฺสน, สเจ อชฺช อิมํ รตฺตึ ภูริทตฺโต มม ทสฺสนํ นาคมิสฺสติ, อถาหํ ตํ อปสฺสนฺตี ชีวิตํ ชหิสฺสามีติ มญฺญามิ.

There, ‘if this very night for me’ means: ‘Dear Sudassana, if Bhūridatta does not come into my sight this very night, then I think I shall give up my life, not seeing him.’

ปุตฺตา อาหํสุ –

The sons said:

๘๖๗.

867.

‘‘อมฺม อสฺสาส มา โสจิ, อานยิสฺสาม ภาตรํ;

ทิโสทิสํ คมิสฺสาม, ภาตุปริเยสนํ จรํ.

“Mother, be comforted, do not grieve, we will bring our brother back; we will go in every direction, wandering in search of our brother.

๘๖๘.

868.

‘‘ปพฺพเต คิริทุคฺเคสุ, คาเมสุ นิคเมสุ จ;

โอเรน สตฺตรตฺตสฺส, ภาตรํ ปสฺส อาคต’’นฺติ.

“On mountains, in rugged mountain passes, in villages, and in market towns; in less than seven nights, you will see your brother has returned.”

ตตฺถ จรนฺติ อมฺม, มยํ ตโยปิ ชนา ภาตุปริเยสนํ จรนฺตา ทิโสทิสํ คมิสฺสามาติ นํ อสฺสาเสสุํ.

There, regarding ‘wandering,’ they consoled her, saying: “Mother, we three persons, wandering in search of our brother, will go in every direction.”

ตโต [Pg.36] สุทสฺสโน จินฺเตสิ ‘‘สเจ ตโยปิ เอกํ ทิสํ คมิสฺสาม, ปปญฺโจ ภวิสฺสติ, ตีหิ ตีณิ ฐานานิ คนฺตุํ วฏฺฏติ – เอเกน เทวโลกํ, เอเกน หิมวนฺตํ, เอเกน มนุสฺสโลกํ. สเจ โข ปน กาณาริฏฺโฐ มนุสฺสโลกํ คมิสฺสติ, ยตฺเถว ภูริทตฺตํ ปสฺสติ. ตํ คามํ วา นิคมํ วา ฌาเปตฺวา เอสฺสติ, เอส กกฺขโฬ ผรุโส, น สกฺกา เอตํ ตตฺถ เปเสตุ’’นฺติ. จินฺเตตฺวา จ ปน ‘‘ตาต อริฏฺฐ, ตฺวํ เทวโลกํ คจฺฉ, สเจ เทวตาหิ ธมฺมํ โสตุกามาหิ ภูริทตฺโต เทวโลกํ นีโต, ตโต นํ อาเนหี’’ติ อริฏฺฐํ เทวโลกํ ปหิณิ. สุโภคํ ปน ‘‘ตาต, ตฺวํ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา ปญฺจสุ มหานทีสุ ภูริทตฺตํ อุปธาเรตฺวา เอหี’’ติ หิมวนฺตํ ปหิณิ. สยํ ปน มนุสฺสโลกํ คนฺตุกาโม จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ มาณวกวณฺเณน คมิสฺสามิ, มนุสฺสา เนว เม ปิยายิสฺสนฺติ, มยา ตาปสเวเสน คนฺตุํ วฏฺฏติ, มนุสฺสานญฺหิ ปพฺพชิตา ปิยา มนาปา’’ติ. โส ตาปสเวสํ คเหตฺวา มาตรํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ.

Then Sudassana thought, “If all three of us go in one direction, there will be confusion. It is fitting for the three of us to go to three different places—one to the world of the gods, one to the Himalayas, and one to the world of humans. But if one-eyed Ariṭṭha goes to the world of humans, wherever he sees Bhūridatta, he will burn down that village or town and return. He is harsh and cruel—it is not possible to send him there.” Having reflected, he said, “Dear Ariṭṭha, you go to the world of the gods. If the deities, wishing to hear the Dhamma, have taken Bhūridatta there, then bring him back.” So he sent Ariṭṭha to the world of the gods. To Subhoga, he said, “Dear one, you go to the Himalayas and, having searched for Bhūridatta in the five great rivers, return.” So he sent Subhoga to the Himalayas. As for himself, wishing to go to the world of humans, he thought, “If I go in the guise of a young man, people will not be fond of me. It is fitting for me to go in the guise of an ascetic, for ascetics are dear and pleasing to humans.” So he took on the appearance of an ascetic, paid homage to his mother, and departed.

โพธิสตฺตสฺส ปน อชมุขี นาม เวมาติกภคินี อตฺถิ. ตสฺสา โพธิสตฺเต อธิมตฺโต สิเนโห. สา สุทสฺสนํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาห – ‘‘ภาติก, อติวิย กิลมามิ, อหมฺปิ ตยา สทฺธึ คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘อมฺม, น สกฺกา ตยา คนฺตุํ, อหํ ปพฺพชิตวเสน คจฺฉามี’’ติ. ‘‘อหํ ปน ขุทฺทกมณฺฑูกี หุตฺวา ตว ชฏนฺตเร นิปชฺชิตฺวา คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘เตน หิ เอหี’’ติ. สา มณฺฑูกโปติกา หุตฺวา ตสฺส ชฏนฺตเร นิปชฺชิ. สุทสฺสโน ‘‘มูลโต ปฏฺฐาย วิจินนฺโต คมิสฺสามี’’ติ โพธิสตฺตสฺส ภริยาโย ตสฺส อุโปสถกรณฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา ปฐมํ ตตฺถ คนฺตฺวา อลมฺปายเนน มหาสตฺตสฺส คหิตฏฺฐาเน โลหิตญฺจ วลฺลีหิ กตเปฬฏฺฐานญฺจ ทิสฺวา ‘‘ภูริทตฺโต อหิตุณฺฑิเกน คหิโต’’ติ ญตฺวา สมุปฺปนฺนโสโก อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ อลมฺปายนสฺส คตมคฺเคเนว ปฐมํ กีฬาปิตคามํ คนฺตฺวา มนสฺเส ปุจฺฉิ ‘‘เอวรูโป นาม นาโค เกนจีธ อหิตุณฺฑิเกน กีฬาปิโต’’ติ? ‘‘อาม, อลมฺปายเนน อิโต มาสมตฺถเก กีฬาปิโต’’ติ. ‘‘กิญฺจิ ธนํ เตน ลทฺธ’’นฺติ? ‘‘อาม, อิเธว เตน สหสฺสมตฺตํ ลทฺธ’’นฺติ. ‘‘อิทานิ โส กุหึ คโต’’ติ? ‘‘อสุกคามํ นามา’’ติ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปุจฺฉนฺโต อนุปุพฺเพน ราชทฺวารํ อคมาสิ.

Now, the Bodhisatta had a half-sister named Ajamukhī. She had great affection for the Bodhisatta. Seeing Sudassana departing, she said, “Brother, I am very weary; I too will go with you.” “Dear sister, you cannot go; I am going in the manner of an ascetic.” “But I will become a small frog and lie within your matted hair to go with you.” “Very well, come then.” She became a small frog and lay within his matted hair. Sudassana, thinking, “I will go searching from the very beginning,” first asked the Bodhisatta’s wives about the place where he observed the Uposatha. Going there first, in the place where the Great Being was seized by Alampāyana, he saw the blood and the place where the basket was made with creepers. Realizing, “Bhūridatta was captured by a snake-charmer,” sorrow arose in him. With eyes full of tears, he followed the path taken by Alampāyana and first went to the village where he had been made to perform. He asked the people, “Was a nāga of such a description made to perform here by any snake-charmer?” “Yes, he was made to perform here by Alampāyana about a month ago.” “Did he receive any wealth for it?” “Yes, he received about a thousand right here.” “Where has he gone now?” “To such-and-such a village.” From there, inquiring along the way, he gradually arrived at the royal gate.

ตสฺมึ [Pg.37] ขเณ อลมฺปายโน สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต มฏฺฐสาฏกํ นิวาเสตฺวา รตนเปฬํ คาหาเปตฺวา ราชทฺวารเมว คโต. มหาชโน สนฺนิปติ, รญฺโญ อาสนํ ปญฺญตฺตํ. โส อนฺโตนิเวสเน ฐิโตว ‘‘อหํ อาคจฺฉามิ, นาคราชานํ กีฬาเปตู’’ติ เปเสสิ. อลมฺปายโน จิตฺตตฺถรเณ รตนเปฬํ ฐเปตฺวา วิวริตฺวา ‘‘เอหิ มหานาคา’’ติ สญฺญมทาสิ. ตสฺมึ สมเย สุทสฺสโนปิ ปริสนฺตเร ฐาโต. อถ มหาสตฺโต สีสํ นีหริตฺวา สพฺพาวนฺตํ ปริสํ โอโลเกสิ. นาคา หิ ทฺวีหิ การเณหิ ปริสํ โอโลเกนฺติ สุปณฺณปริปนฺถํ วา ญาตเก วา ทสฺสนตฺถาย. เต สุปณฺณํ ทิสฺวา ภีตา น นจฺจนฺติ, ญาตเก วา ทิสฺวา ลชฺชมานา น นจฺจนฺติ. มหาสตฺโต ปน โอโลเกนฺโต ปริสนฺตเร ภาตรํ อทฺทส. โส อกฺขิปูรานิ อสฺสูนิ คเหตฺวา เปฬโต นิกฺขมิตฺวา ภาตราภิมุโข ปายาสิ. มหาชโน ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ภีโต ปฏิกฺกมิ, เอโก สุทสฺสโนว อฏฺฐาสิ. โส คนฺตฺวา ตสฺส ปาทปิฏฺฐิยํ สีสํ ฐเปตฺวา โรทิ, สุทสฺสโนปิ ปริเทวิ. มหาสตฺโต โรทิตฺวา นิวตฺติตฺวา เปฬเมว ปาวิสิ. อลมฺปายโนปิ ‘‘อิมินา นาเคน ตาปโส ฑฏฺโฐ ภวิสฺสติ, อสฺสาเสสฺสามิ น’’นฺติ อุปสงฺกมิตฺวา อาห –

At that moment, Alampāyana, having bathed well and anointed himself, dressed in a fine cloth, had a jeweled basket carried and went straight to the king’s gate. A great crowd had gathered, and the king’s seat was prepared. The king, who was standing in the inner palace, sent word, saying: “I am coming; let the Nāga king perform!” Alampāyana placed the jeweled basket on a decorated spread, opened it, and gave the sign, “Come forth, great Nāga!” At that time, Sudassana was also standing in the midst of the crowd. Then the Great Being put forth his head and surveyed the entire assembly. For Nāgas survey a crowd for two reasons: either to watch for danger from a Supaṇṇa or for the sake of seeing relatives. Seeing a Supaṇṇa, they become frightened and do not dance; or seeing relatives, they feel ashamed and do not dance. But as the Great Being looked around, he saw his brother in the crowd. With his eyes full of tears, he emerged from the basket and went towards his brother. Seeing him approach, the terrified crowd retreated—only Sudassana remained. He went forward, placed his head on the top of his brother’s feet, and wept. Sudassana also lamented. After weeping, the Great Being turned back and re-entered the basket. Alampāyana thought, “This Nāga must have bitten the ascetic—I will reassure him,” and approaching, he said:

๘๖๙.

869.

‘‘หตฺถา ปมุตฺโต อุรโค, ปาเท เต นิปตี ภุสํ;

กจฺจิ นุ ตํ ฑํสี ตาต, มา ภายิ สุขิโต ภวา’’ติ.

“Released from my hand, the serpent fell heavily at your feet. I hope it did not bite you, dear one? Do not fear; be at ease.”

ตตฺถ มา ภายีติ ตาต ตาปส, อหํ อลมฺปายโน นาม, มา ภายิ, ตว ปฏิชคฺคนํ นาม มม ภาโรติ.

There, ‘Do not fear’ means: ‘Dear ascetic, I am called Alampāyana. Do not fear; your protection is my responsibility.’”

สุทสฺสโน เตน สทฺธึ กเถตุกมฺยตาย คาถมาห –

Desiring to speak with him, Sudassana spoke this verse:

๘๗๐.

870.

‘‘เนว มยฺหํ อยํ นาโค, อลํ ทุกฺขาย กายจิ;

ยาวตตฺถิ อหิคฺคาโห, มยา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติ.

“This Nāga is incapable of causing me any suffering whatsoever; among snake-charmers, there is none greater than me.”

ตตฺถ กายจีติ กสฺสจิ อปฺปมตฺตกสฺสปิ ทุกฺขสฺส อุปฺปาทเน อยํ มม อสมตฺโถ. มยา หิ สทิโส อหิตุณฺฑิโก นาม นตฺถีติ.

Herein, 'kāyaci' means: this one is incapable of causing even the slightest suffering to anyone. Indeed, there is no snake-charmer like me.

อลมฺปายโน ‘‘อสุโก นาเมโส’’ติ อชานนฺโต กุชฺฌิตฺวา อาห –

Not knowing who he was, Alampāyana grew angry and said:

๘๗๑.

871.

‘‘โก [Pg.38] นุ พฺราหฺมณวณฺเณน, ทิตฺโต ปริสมาคโต;

อวฺหายนฺตุ สุยุทฺเธน, สุณนฺตุ ปริสา มมา’’ติ.

“Who now is this, with the appearance of a brahmin, arrogant, who has come into the assembly? Let him challenge me to a fine contest; let the assembly hear me.”

ตตฺถ ทิตฺโตติ คพฺพิโต พาโล อนฺธญาโณ. อวฺหายนฺตูติ อวฺหายนฺโต, อยเมว วา ปาโฐ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อยํ โก พาโล อุมฺมตฺตโก วิย มํ สุยุทฺเธน อวฺหายนฺโต อตฺตนา สทฺธึ สมํ กโรนฺโต ปริสมาคโต, ปริสา มม วจนํ สุณนฺตุ, มยฺหํ โทโส นตฺถิ, มา โข เม กุชฺฌิตฺถาติ.

Herein, 'arrogant' means conceited, foolish, of blind knowledge. 'Let him challenge' means 'challenging,' or this is the reading itself. The meaning is: 'Who is this fool, like one deranged, who has come into the assembly challenging me to a fine contest, making himself my equal? Let the assembly hear my words—there is no fault in me; do not be angry with me!'

อถ นํ สุทสฺสโน คาถาย อชฺฌภาสิ –

Then Sudassana addressed him with a verse:

๘๗๒.

872.

‘‘ตฺวํ มํ นาเคน อาลมฺป, อหํ มณฺฑูกฉาปิยา;

โหตุ โน อพฺภุตํ ตตฺถ, อา สหสฺเสหิ ปญฺจหี’’ติ.

“O Alampa, you challenge me with a nāga, and I you with a young female frog; let there be a contest between us there, for up to five thousand!”

ตตฺถ นาเคนาติ ตฺวํ นาเคน มยา สทฺธึ ยุชฺฌ, อหํ มณฺฑูกฉาปิยา ตยา สทฺธึ ยุชฺฌิสฺสามิ. อา สหสฺเสหิ ปญฺจหีติ ตสฺมึ โน ยุทฺเธ ยาว ปญฺจหิ สหสฺเสหิ อพฺภุตํ โหตูติ.

Herein, 'with a nāga' means: 'You fight with me with a nāga, and I will fight with you with a young female frog.' 'Up to five thousand' means: 'In that battle of ours, let the contest be for up to five thousand.'

อลมฺปายโน อาห –

Alampāyana said:

๘๗๓.

873.

‘‘อหญฺหิ วสุมา อฑฺโฒ, ตฺวํ ทลิทฺโทสิ มาณว;

โก นุ เต ปาฏิโภคตฺถิ, อุปชูตญฺจ กึ สิยา.

“For I am wealthy and rich, while you, young man, are poor; who now is your surety, and what would be the stake?”

๘๗๔.

874.

‘‘อุปชูตญฺจ เม อสฺส, ปาฏิโภโค จ ตาทิโส;

โหตุ โน อพฺภุตํ ตตฺถ, อา สหสฺเสหิ ปญฺจหี’’ติ.

“Let there be a stake for me, and a surety of that kind; let there be a contest for us there, for up to five thousand!”

ตตฺถ โก นุ เตติ ตว ปพฺพชิตสฺส โก นุ ปาฏิโภโค อตฺถิ. อุปชูตญฺจาติ อิมสฺมึ วา ชูเต อุปนิกฺเขปภูตํ กึ นาม ตว ธนํ สิยา, ทสฺเสหิ เมติ วทติ. อุปชูตญฺจ เมติ มยฺหํ ปน ทาตพฺพํ อุปนิกฺเขปธนํ วา ฐเปตพฺพปาฏิโภโค วา ตาทิโส อตฺถิ, ตสฺมา โน ตตฺถ ยาว ปญฺจหิ สหสฺเสหิ อพฺภุตํ โหตูติ.

Herein, 'who now for you' means: 'What surety is there for you, a renunciant?' 'And the stake' means: 'In this contest, what wealth of yours could be placed as a stake? Show it to me,' he says. 'And a stake for me' means: 'But for me, there is such a stake-money to be given or a surety to be established. Therefore, let there be a contest for us there up to five thousand.'

สุทสฺสโน ตสฺส กถํ สุตฺวา ‘‘ปญฺจหิ โน สหสฺเสหิ อพฺภุตํ โหตู’’ติ อภีโต ราชนิเวสนํ อารุยฺห มาตุลรญฺโญ สนฺติเก ฐิโต คาถมาห –

Having heard his words, Sudassana, fearless, saying, 'Let there be a contest for us for five thousand!', ascended the royal palace and, standing near his maternal uncle the king, spoke this verse:

๘๗๕.

875.

‘‘สุโณหิ [Pg.39] เม มหาราช, วจนํ ภทฺทมตฺถุ เต;

ปญฺจนฺนํ เม สหสฺสานํ, ปาฏิโภโค หิ กิตฺติมา’’ติ.

“Listen to my words, great king, may good fortune be yours; for my five thousand, the renowned one is indeed the surety.”

ตตฺถ กิตฺติมาติ คุณกิตฺติสมฺปนฺน วิวิธคุณาจารกิตฺติสมฺปนฺน.

Herein, 'kittimā' means: endowed with the fame of virtue, endowed with the fame of diverse virtues and conduct.

ราชา ‘‘อยํ ตาปโส มํ อติพหุํ ธนํ ยาจติ, กึ นุ โข’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –

The king thought, “This ascetic is asking me for a great deal of wealth. What can this be about?” and then spoke this verse:

๘๗๖.

876.

‘‘เปตฺติกํ วา อิณํ โหติ, ยํ วา โหติ สยํกตํ;

กึ ตฺวํ เอวํ พหุํ มยฺหํ, ธนํ ยาจสิ พฺราหฺมณา’’ติ.

“Is there some paternal debt, or one made by myself? Why do you, O brahmin, ask me for so much wealth?”

ตตฺถ เปตฺติกํ วาติ ปิตรา วา คเหตฺวา ขาทิตํ, อตฺตนา วา กตํ อิณํ นาม โหติ, กึ มม ปิตรา ตว หตฺถโต คหิตํ อตฺถิ, อุทาหุ มยา, กึการณา มํ เอวํ พหุํ ธนํ ยาจสีติ?

Herein, 'paternal' means: a debt taken and consumed by my father, or a debt incurred by myself. Has anything been taken from your hand by my father, or by me? For what reason do you ask me for so much wealth?

เอวํ วุตฺเต สุทสฺสโน ทฺเว คาถา อภาสิ –

When this was said, Sudassana spoke two verses:

๘๗๗.

877.

‘‘อลมฺปายโน หิ นาเคน, มมํ อภิชิคีสติ;

อหํ มณฺฑูกฉาปิยา, ฑํสยิสฺสามิ พฺราหฺมณํ.

“Indeed, Alampāyana desires to conquer me with the nāga; I, by means of a young female frog, will have the brahmin bitten.

๘๗๘.

878.

‘‘ตํ ตฺวํ ทฏฺฐุํ มหาราช, อชฺช รฏฺฐาภิวฑฺฒน;

ขตฺตสงฺฆปริพฺยูฬฺโห, นิยฺยาหิ อหิทสฺสน’’นฺติ.

“Therefore, great king, O increaser of the realm, surrounded by your assembly of warriors, go forth today to see the snake-exhibition.”

ตตฺถ อภิชิคีสตีติ ยุทฺเธ ชินิตุํ อิจฺฉติ. ตตฺถ สเจ โส ชียิสฺสติ, มยฺหํ ปญฺจสหสฺสานิ ทสฺสติ. สจาหํ ชียิสฺสามิ, อหมสฺส ทสฺสามิ, ตสฺมา ตํ พหุํ ธนํ ยาจามิ. ตนฺติ ตสฺมา ตฺวํ มหาราช, อชฺช อหิทสฺสนํ ทฏฺฐุํ นิยฺยาหีติ.

Herein, 'abhijigīsati' means 'he desires to win in battle'. In that contest, if he is defeated, he will give me five thousand; if I am defeated, I will give them to him. Therefore, I ask you for that much wealth. 'Taṃ' means 'therefore': 'Therefore, great king, go forth today to see the snake-exhibition'.

ราชา ‘‘เตน หิ คจฺฉามา’’ติ ตาปเสน สทฺธึเยว นิกฺขมิ. ตํ ทิสฺวา อลมฺปายโน ‘‘อยํ ตาปโส คนฺตฺวา ราชานํ คเหตฺวา อาคโต, ราชกุลูปโก ภวิสฺสตี’’ติ ภีโต ตํ อนุวตฺตนฺโต คาถมาห –

The king said, 'Well then, let us go,' and departed together with the ascetic. Seeing this, Alampāyana, frightened, thinking, 'This ascetic has gone and brought back the king; he must be an attendant of the royal family,' followed him and spoke this verse:

๘๗๙.

879.

‘‘เนว ตํ อติมญฺญามิ, สิปฺปวาเทน มาณว;

อติมตฺโตสิ สิปฺเปน, อุรคํ นาปจายสี’’ติ.

“I do not despise you on account of your skill, young man; but you are excessive in your skill, you do not revere the serpent.”

ตตฺถ [Pg.40] สิปฺปวาเทนาติ มาณว, อหํ อตฺตโน สิปฺเปน ตํ นาติมญฺญามิ, ตฺวํ ปน สิปฺเปน อติมตฺโต อิมํ อุรคํ น ปูเชสิ, นาคสฺส อปจิตึ น กโรสีติ.

Herein, 'on account of your skill' means, 'O young man, I do not despise you on account of my own skill. But you, being excessive in your skill, do not honor this serpent, nor do you show reverence to the nāga.'

ตโต สุทสฺสโน ทฺเว คาถา อภาสิ –

Then Sudassana spoke two verses:

๘๘๐.

880.

‘‘อหมฺปิ นาติมญฺญามิ, สิปฺปวาเทน พฺราหฺมณ;

อวิเสน จ นาเคน, ภุสํ วญฺจยเส ชนํ.

“I too do not despise you on account of your skill, brahmin; but with a non-venomous nāga, you greatly deceive people.

๘๘๑.

881.

‘‘เอวญฺเจตํ ชโน ชญฺญา, ยถา ชานามิ ตํ อหํ;

น ตฺวํ ลภสิ อาลมฺป, ภุสมุฏฺฐึ กุโต ธน’’นฺติ.

“And if people knew this as I know you, you would not obtain even a handful of chaff, O Alampa—whence then wealth?”

อถสฺส อลมฺปายโน กุชฺฌิตฺวา อาห –

Then Alampāyana, having become angry, said to him:

๘๘๒.

882.

‘‘ขราชิโน ชฏี ทุมฺมี, ทิตฺโต ปริสมาคโต;

โย ตฺวํ เอวํ คตํ นาคํ, ‘อวิโส’ อติมญฺญติ.

“You, rough-skinned, matted-haired, ill-tempered, and conceited, have come to the assembly; you who thus despise this nāga, considering him ‘non-venomous’.”

๘๘๓.

883.

‘‘อาสชฺช โข นํ ชญฺญาสิ, ปุณฺณํ อุคฺคสฺส เตชโส;

มญฺเญ ตํ ภสฺมราสึว, ขิปฺปเมส กริสฺสตี’’ติ.

“Indeed, having approached him, you will know him, full of fierce power. I think he will quickly reduce you to a pile of ashes.”

ตตฺถ ทุมฺมีติ อนญฺชิตนยโน [รุมฺมีติ อนญฺชิตา มณฺฑิโต (สี. ปี.)]. อวิโส อติมญฺญสีติ นิพฺพิโสติ อวชานาสิ. อาสชฺชาติ อุปคนฺตฺวา. ชญฺญาสีติ ชาเนยฺยาสิ.

Here, ‘dummī’ means ‘with unadorned eyes’ [or ‘rummī’ means ‘unadorned, adorned’ (Sī. Pī.)]. ‘Aviso atimaññasi’ means ‘you despise as non-venomous’. ‘Āsajja’ means ‘having approached’. ‘Jaññāsi’ means ‘you should know’.

อถ เตน สทฺธึ เกฬึ กโรนฺโต สุทสฺสโน คาถมาห –

Then, while sporting with him, Sudassana spoke this verse:

๘๘๔.

884.

‘‘สิยา วิสํ สิลุตฺตสฺส, เทฑฺฑุภสฺส สิลาภุโน;

เนว โลหิตสีสสฺส, วิสํ นาคสฺส วิชฺชตี’’ติ.

“Poison may exist in the house-snake, the deḍḍubha, the rock-dweller; but no poison exists in the red-headed nāga.”

ตตฺถ สิลุตฺตสฺสาติ ฆรสปฺปสฺส. เทฑฺฑุภสฺสาติ อุทกสปฺปสฺส. สิลาภุโนติ นีลวณฺณสปฺปสฺส. อิติ นิพฺพิเส สปฺเป ทสฺเสตฺวา เอเตสํ วิสํ สิยา, เนว โลหิตสีสสฺส สปฺปสฺสาติ อาห.

Here, ‘siluttassa’ means ‘of the domestic serpent’. ‘Deḍḍubhassa’ means ‘of the aquatic serpent’. ‘Silābhuno’ means ‘of the blue-colored serpent’. Thus, having shown these non-venomous snakes, he says, ‘These may have venom, but not the red-headed serpent’.

อถ นํ อลมฺปายโน ทฺวีหิ คาถาหิ อชฺฌภาสิ –

Then Alampāyana addressed him with two verses:

๘๘๕.

885.

‘‘สุตเมตํ อรหตํ, สญฺญตานํ ตปสฺสินํ;

อิธ ทานานิ ทตฺวาน, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา;

ชีวนฺโต เทหิ ทานานิ, ยทิ เต อตฺถิ ทาตเว.

“This has been heard from arahants, from restrained ascetics: ‘Having given gifts here, givers go to heaven. Give gifts while living, if you have something to give.’”

๘๘๖.

886.

‘‘อยํ [Pg.41] นาโค มหิทฺธิโก, เตชสฺสี ทุรติกฺกโม;

เตน ตํ ฑํสยิสฺสามิ, โส ตํ ภสฺมํ กริสฺสตี’’ติ.

“This nāga is of great power, glorious, hard to overcome; I will have him bite you, and he will reduce you to ashes.”

ตตฺถ ทาตเวติ ยทิ เต กิญฺจิ ทาตพฺพํ อตฺถิ, ตํ เทหีติ.

Here, ‘dātave’ means, ‘if you have anything that should be given, give it’.

๘๘๗.

887.

‘‘มยาเปตํ สุตํ สมฺม, สญฺญตานํ ตปสฺสินํ;

อิธ ทานานิ ทตฺวาน, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา;

ตฺวเมว เทหิ ชีวนฺโต, ยทิ เต อตฺถิ ทาตเว.

“I too have heard this, friend, from the restrained ascetics: ‘Having given gifts here, givers go to heaven. You yourself give while living, if you have something to give.’”

๘๘๘.

888.

‘‘อยํ อชมุขี นาม, ปุณฺณา อุคฺคสฺส เตชโส;

ตาย ตํ ฑํสยิสฺสามิ, สา ตํ ภสฺมํ กริสฺสติ.

“This is Ajamukhī by name, full of fierce power; with her I will have you bitten, and she will reduce you to ashes.”

๘๘๙.

889.

‘‘ยา ธีตา ธตรฏฺฐสฺส, เวมาตา ภคินี มม;

สา ตํ ฑํสตฺวชมุขี, ปุณฺณา อุคฺคสฺส เตชโส’’ติ. –

“She who is the daughter of Dhataraṭṭha, my step-sister; may that Ajamukhī, full of fierce power, bite you.”

อิมา คาถา สุทสฺสนสฺส วจนํ. ตตฺถ ปุณฺณา อุคฺคสฺส เตชโสติ อุคฺเคน วิเสน ปุณฺณา.

These verses are the words of Sudassana. Here, ‘puṇṇā uggassa tejaso’ means ‘full of fierce poison’.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘อมฺม อชมุขิ, ชฏนฺตรโต เม นิกฺขมิตฺวา ปาณิมฺหิ ปติฏฺฐหา’’ติ มหาชนสฺส มชฺเฌเยว ภคินึ ปกฺโกสิตฺวา หตฺถํ ปสาเรสิ. สา ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ชฏนฺตเร นิสินฺนาว ติกฺขตฺตุํ มณฺฑูกวสฺสิตํ วสฺสิตฺวา นิกฺขมิตฺวา อํสกูเฏ นิสีทิตฺวา อุปฺปติตฺวา ตสฺส หตฺถตเล ตีณิ วิสพินฺทูนิ ปาเตตฺวา ปุน ตสฺส ชฏนฺตรเมว ปาวิสิ. สุทสฺสโน วิสํ คเหตฺวา ฐิโตว ‘‘นสฺสิสฺสตายํ ชนปโท, นสฺสิสฺสตายํ ชนปโท’’ติ ติกฺขตฺตุํ มหาสทฺทํ อภาสิ. ตสฺส โส สทฺโท ทฺวาทสโยชนิกํ พาราณสึ ฉาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ ราชา ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กิมตฺถํ ชนปโท นสฺสิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มหาราช, อิมสฺส วิสสฺส นิสิญฺจนฏฺฐานํ น ปสฺสามี’’ติ. ‘‘ตาต, มหนฺตา อยํ ปถวี, ปถวิยํ นิสิญฺจา’’ติ. อถ นํ ‘‘น สกฺกา ปถวิยํ สิญฺจิตุํ, มหาราชา’’ติ ปฏิกฺขิปนฺโต คาถมาห –

Having said this, he called out, “Mother Ajamukhi, come out from my matted hair and stand on my hand,” summoning his sister right in the midst of the great assembly and extending his hand. Hearing his voice, she, still seated within the matted locks, croaked like a frog three times, then emerged, sat on his shoulder, leaped up, dropped three drops of poison onto his palm, and re-entered his matted hair. Sudassana, holding the poison, stood and cried out three times with a great shout, “This land will perish! This land will perish!” His voice covered the twelve-yojana expanse of Bārāṇasī and lingered. Then the king, hearing that cry, asked, “Why will the land perish?” “Great king, I see no place to pour this poison.” “My dear, this earth is vast—pour it on the earth.” But refusing him, he replied, “It cannot be poured on the earth, great king,” and spoke this verse:

๘๙๐.

890.

‘‘ฉมายํ เจ นิสิญฺจิสฺสํ, พฺรหฺมทตฺต วิชานหิ;

ติณลตานิ โอสธฺโย, อุสฺสุสฺเสยฺยุํ อสํสย’’นฺติ.

“If I were to pour it on the ground, Brahmadatta, know this: grasses, creepers, and medicinal herbs would undoubtedly wither.”

ตตฺถ [Pg.42] ติณลตานีติ ปถวินิสฺสิตานิ ติณานิ จ ลตา จ สพฺโพสธิโย จ อุสฺสุสฺเสยฺยุํ, ตสฺมา น สกฺกา ปถวิยํ นิสิญฺจิตุนฺติ.

Here, this means that the grasses, creepers, and all medicinal herbs rooted in the earth would wither away; therefore, it is not possible to pour it on the earth.

เตน หิ นํ, ตาต, อุทฺธํ อากาสํ ขิปาติ. ตตฺราปิ น สกฺกาติ ทสฺเสนฺโต คาถมาห –

“Then, my dear, throw it up into the sky,” said the king. Showing that this too was not possible, he spoke this verse:

๘๙๑.

891.

‘‘อุทฺธํ เจ ปาตยิสฺสามิ, พฺรหฺมทตฺต วิชานหิ;

สตฺตวสฺสานิยํ เทโว, น วสฺเส น หิมํ ปเต’’ติ.

“If I were to throw it upwards, Brahmadatta, know this: for seven years, the sky-god would not rain, nor would snow fall.”

ตตฺถ น หิมํ ปเตติ สตฺตวสฺสานิ หิมพินฺทุมตฺตมฺปิ น ปติสฺสติ.

Here, ‘na himaṃ pate’ means ‘not even a drop of snow will fall for seven years’.

เตน หิ นํ ตาต อุทเก สิญฺจาติ. ตตฺราปิ น สกฺกาติ ทสฺเสตุํ คาถมาห –

“Then, my dear, pour it into the water,” said the king. To show that this too was not possible, he spoke this verse:

๘๙๒.

892.

‘‘อุทเก เจ นิสิญฺจิสฺสํ, พฺรหฺมทตฺต วิชานหิ;

ยาวนฺโตทกชา ปาณา, มเรยฺยุํ มจฺฉกจฺฉปา’’ติ.

“If I were to pour it into the water, Brahmadatta, know this: all water-born creatures, fish and turtles, would die.”

อถ นํ ราชา อาห – ‘‘ตาต, มยํ น กิญฺจิ ชานาม, ยถา อมฺหากํ รฏฺฐํ น นสฺสติ, ตํ อุปายํ ตฺวเมว ชานาหี’’ติ. ‘‘เตน หิ, มหาราช, อิมสฺมึ ฐาเน ปฏิปาฏิยา ตโย อาวาเฏ ขณาเปถา’’ติ. ราชา ขณาเปสิ. สุทสฺสโน ปฐมํ อาวาฏํ นานาเภสชฺชานํ ปูราเปสิ, ทุติยํ โคมยสฺส, ตติยํ ทิพฺโพสธานญฺเญว. ตโต ปฐเม อาวาเฏ วิสพินฺทูนิ ปาเตสิ. ตงฺขณญฺเญว ธูมายิตฺวา ชาลา อุฏฺฐหิ. สา คนฺตฺวา โคมเย อาวาฏํ คณฺหิ. ตโตปิ ชาลา อุฏฺฐาย อิตรํ ทิพฺโพสธสฺส ปุณฺณํ คเหตฺวา โอสธานิ ฌาเปตฺวา นิพฺพายิ. อลมฺปายโน ตสฺส อาวาฏสฺส อวิทูเร อฏฺฐาสิ. อถ นํ วิสอุสุมา ปหริ, สรีรจฺฉวิ อุปฺปาเฏตฺวา คตา, เสตกุฏฺฐิ อโหสิ. โส ภยตชฺชิโต ‘‘นาคราชานํ วิสฺสชฺเชมี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วาจํ นิจฺฉาเรสิ. ตํ สุตฺวา โพธิสตฺโต รตนเปฬาย นิกฺขมิตฺวา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตํ อตฺตภาวํ มาเปตฺวา เทวราชลีลาย ฐิโต. สุทสฺสโนปิ อชมุขีปิ ตเถว อฏฺฐํสุ. ตโต สุทสฺสโน ราชานํ อาห – ‘‘ชานาสิ โน, มหาราช, กสฺเสเต ปุตฺตา’’ติ? ‘‘น ชานามี’’ติ. ‘‘ตุมฺเห ตาว น ชานาสิ, กาสิรญฺโญ ปน ธีตาย สมุทฺทชาย ธตรฏฺฐสฺส ทินฺนภาวํ ชานาสี’’ติ? ‘‘อาม, ชานามิ, มยฺหํ สา กนิฏฺฐภคินี’’ติ. ‘‘มยํ ตสฺสา ปุตฺตา, ตฺวํ โน มาตุโล’’ติ.

Then the king said to him, “My dear, we know nothing. You alone know the means by which our kingdom will not perish.” “Very well, great king, have three pits dug in a row at this spot.” The king had them dug. Sudassana filled the first pit with various medicines, the second with cow dung, and the third solely with divine herbs. Then he dropped the poison into the first pit. Instantly, it smoked and flames arose. The flames went and seized the pit of cow dung. From there too, flames arose and took hold of the other pit full of divine herbs, burning the herbs until they were extinguished. Alampāyana stood not far from that pit. Then the poisonous heat struck him, tearing off his skin, and he became a white leper. Terrified, he cried out three times, “I release the Nāga king!” Hearing this, the Bodhisatta emerged from his jeweled casket, having magically created a form adorned with all ornaments, standing in the manner of a divine king. Sudassana and Ajamukhi also stood in the same way. Then Sudassana said to the king, “Do you know, great king, whose sons we are?” “I do not know.” “You do not know us, but do you know that Samuddajā, the daughter of the king of Kāsi, was given to Dhataraṭṭha?” “Yes, I know. She is my youngest sister.” “We are her sons, and you are our uncle.”

ตํ [Pg.43] สุตฺวา ราชา กมฺปมาโน เต อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา โรทิตฺวา ปาสาทํ อาโรเปตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ กาเรตฺวา ภูริทตฺเตน ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต ปุจฺฉิ ‘‘ตาต, ตํ เอวรูปํ อุคฺคเตชํ กถํ อลมฺปายโน คณฺหี’’ติ? โส สพฺพํ วิตฺถาเรน กเถตฺวา ราชานํ โอวทนฺโต ‘‘มหาราช, รญฺญา นาม อิมินา นิยาเมน รชฺชํ กาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ มาตุลสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. อถ นํ สุทสฺสโน อาห – ‘‘มาตุล, มม มาตา ภูริทตฺตํ อปสฺสนฺตี กิลมติ, น สกฺกา อมฺเหหิ ปปญฺจํ กาตุ’’นฺติ. ‘‘สาธุ, ตาตา, ตุมฺเห ตาว คจฺฉถ. อหํ ปน มม ภคินึ ทฏฺฐุกาโมมฺหิ, กถํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ. ‘‘มาตุล, กหํ ปน โน อยฺยโก กาสิราชา’’ติ? ‘‘ตาต, มม ภคินิยา วินา วสิตุํ อสกฺโกนฺโต รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา อสุเก วนสณฺเฑ นาม วสตี’’ติ. ‘‘มาตุล, มม มาตา ตุมฺเห เจว อยฺยกญฺจ ทฏฺฐุกามา, ตุมฺเห อสุกทิวเส มม อยฺยกสฺส สนฺติกํ คจฺฉถ, มยํ มาตรํ อาทาย อยฺยกสฺส อสฺสมปทํ อาคจฺฉิสฺสาม. ตตฺถ นํ ตุมฺเหปิ ปสฺสิสฺสถา’’ติ. อิติ เต มาตุลสฺส ทิวสํ ววตฺถเปตฺวา ราชนิเวสนา โอตรึสุ. ราชา ภาคิเนยฺเย อุยฺโยเชตฺวา โรทิตฺวา นิวตฺติ. เตปิ ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา นาคภวนํ คตา.

Hearing this, the trembling king embraced them, kissed their heads, wept, led them up to the palace, showed them great honor, and while exchanging greetings with Bhūridatta, asked, “Dear one, how did Alampāyana capture you, so full of fierce energy?” He explained everything in detail and, advising the king, taught his uncle the Dhamma, saying, “Great king, it is fitting for a king to rule in this manner.” Then Sudassana said, “Uncle, our mother grows weary without seeing Bhūridatta; we cannot delay any longer.” “Very well, dear ones, you may go now. But I wish to see my sister—how shall I meet her?” “Uncle, where then is our grandfather, the king of Kāsi?” “Dear one, unable to live without my sister, he renounced the kingdom and now dwells in such-and-such a forest grove.” “Uncle, our mother wishes to see both you and grandfather. On such-and-such a day, go to our grandfather’s presence; we will bring our mother and come to his hermitage. There you shall see her too.” Thus, having set the day with their uncle, they descended from the royal residence. The king, having sent off his nephews, wept and turned back. They too, plunging into the earth, went to the Nāga realm.

นครปเวสนขณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The Section on Entering the City is concluded.

มหาสตฺตสฺส ปริเยสนขณฺฑํ

The Section on the Great Being's Search

มหาสตฺเต สมฺปตฺเต สกลนาคภวนํ เอกปริเทวสทฺทํ อโหสิ. โสปิ มาสํ เปฬาย วสิตตฺตา กิลนฺโต คิลานเสยฺยํ สยิ. ตสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตานํ นาคานํ ปมาณํ นตฺถิ. โส เตหิ สทฺธึ กเถนฺโต กิลมติ. กาณาริฏฺโฐ เทวโลกํ คนฺตฺวา มหาสตฺตํ อทิสฺวา ปฐมเมวาคโต. อถ นํ ‘‘เอส จณฺโฑ ผรุโส, สกฺขิสฺสติ นาคปริสํ วาเรตุ’’นฺติ มหาสตฺตสฺส นิสินฺนฏฺฐาเน โทวาริกํ กรึสุ. สุโภโคปิ สกลหิมวนฺตํ วิจริตฺวา ตโต มหาสมุทฺทญฺจ เสสนทิโย จ อุปธาเรตฺวา ยมุนํ อุปธาเรนฺโต อาคจฺฉติ. เนสาทพฺราหฺมโณปิ อลมฺปายนํ กุฏฺฐึ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ ภูริทตฺตํ กิลเมตฺวา กุฏฺฐิ ชาโต, อหํ ปน ตํ มยฺหํ ตาว พหูปการํ มณิโลเภน อลมฺปายนสฺส ทสฺเสสึ, ตํ ปาปํ มม อาคมิสฺสติ. ยาว ตํ น อาคจฺฉติ, ตาวเทว ยมุนํ คนฺตฺวา ปยาคติตฺเถ ปาปปวาหนํ กริสฺสามี’’ติ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘มยา ภูริทตฺเต มิตฺตทุพฺภิกมฺมํ กตํ, ตํ ปาปํ ปวาเหสฺสามี’’ติ วตฺวา อุทโกโรหนกมฺมํ กโรติ. ตสฺมึ ขเณ สุโภโค [Pg.44] ตํ ฐานํ ปตฺโต. ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อิมินา กิร ปาปเกน ตาว มหนฺตสฺส ยสสฺส ทายโก มม ภาตา มณิรตนสฺส การณา อลมฺปายนสฺส ทสฺสิโต, นาสฺส ชีวิตํ ทสฺสามี’’ติ นงฺคุฏฺเฐน ตสฺส ปาเทสุ เวเฐตฺวา อากฑฺฒิตฺวา อุทเก โอสิทาเปตฺวา นิรสฺสาสกาเล โถกํ สิถิลํ อกาสิ. โส สีสํ อุกฺขิปิ. อถ นํ ปุนากฑฺฒิตฺวา โอสีทาเปสิ. เอวํ พหู วาเร เตน กิลมิยมาโน เนสาทพฺราหฺมโณ สีสํ อุกฺขิปิตฺวา คาถมาห –

When the Great Being arrived, there was a single cry of lamentation throughout the entire Nāga realm. Having spent a month in the basket, he was weary and lay down on a sickbed. There was no limit to the number of Nāgas who came to visit him. Conversing with them, he grew tired. Kāṇāriṭṭha, having gone to the deva world and not seeing the Great Being, returned first. Then, thinking, "This fierce and harsh one might be able to restrain the Nāga assembly," they made him the gatekeeper at the Great Being’s resting place. Subhoga, having wandered all over the Himalayas and then surveyed the great ocean and the other rivers, was approaching while observing the Yamunā. The fowler brahmin, seeing the leper Alampāyana, thought, "This one, having tormented Bhūridatta, became a leper. But I, out of greed for the jewel, handed him, who had been of such great service to me, over to Alampāyana. That evil will come to me. Before it arrives, I will go to the Yamunā and perform a cleansing ritual at the Payāga ford." So he went there and said, "I have committed a treacherous deed against my friend Bhūridatta; I will wash away that evil," and began the ritual of descending into the water. At that moment, Subhoga reached that place. Hearing his words, he thought, "By this wicked one, it seems, my brother, a giver of such great fame, was handed over to Alampāyana for the sake of a jewel. I will not let him live." Wrapping his tail around the brahmin’s feet, he dragged him and submerged him in the water. When he was breathless, he loosened his grip slightly. The brahmin raised his head. Then he dragged him down again and submerged him. Tormented thus many times, the fowler brahmin raised his head and spoke a verse:

๘๙๓.

893.

‘‘โลกฺยํ สชนฺตํ อุทกํ, ปยาคสฺมึ ปติฏฺฐิตํ;

โก มํ อชฺโฌหรี ภูโต, โอคาฬฺหํ ยมุนํ นทิ’’นฺติ.

"The world-honored, cleansing water, established at Payāga; what being seizes me, plunged into the river Yamunā?"

ตตฺถ โลกฺยนฺติ เอวํ ปาปวาหนสมตฺถนฺติ โลกสมฺมตํ. สชนฺตนฺติ เอวรูปํ อุทกํ อภิสิญฺจนฺตํ. ปยาคสฺมินฺติ ปยาคติตฺเถ.

Here, 'lokyaṃ' means 'honored by the world' as being capable of washing away evil. 'Sajantaṃ' refers to such water as purifies. 'Payāgasmiṃ' means at the Payāga ford.

อถ นํ สุโภโค คาถาย อชฺฌภาสิ –

Then Subhoga addressed him with a verse:

๘๙๔.

894.

‘‘ยเทส โลกาธิปตี ยสสฺสี, พาราณสึ ปกฺริย สมนฺตโต;

ตสฺสาห ปุตฺโต อุรคูสภสฺส, สุโภโคติ มํ พฺราหฺมณ เวทยนฺตี’’ติ.

"He who is the glorious lord of the world, having made Bārāṇasī his domain all around—I am his son, the bull among serpents; brahmin, they know me as Subhoga."

ตตฺถ ยเทสาติ โย เอโส. ปกฺริย สมนฺตโตติ ปจฺจตฺถิกานํ ทุปฺปหรณสมตฺถตาย ปริสมนฺตโต ปกิริย สพฺพํ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริ ผเณน ฉาเทสิ.

Here, 'yadesa' means 'yo esa' (he who). 'Pakriya samantato' means, to make it difficult for enemies to strike, having spread and completely encircled everything all around, he covered it above with his hood.

อถ นํ พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ ภูริทตฺตภาตา, น เม ชีวิตํ ทสฺสติ, ยํนูนาหํ เอตสฺส เจว มาตาปิตูนญฺจสฺส วณฺณกิตฺตเนน มุทุจิตฺตตํ กตฺวา อตฺตโน ชีวิตํ ยาเจยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –

Then the brahmin thought, "This is Bhūridatta's brother; he will not give me my life. What if I were to soften his heart by praising him and his parents, and then beg for my own life?" Reflecting thus, he spoke this verse:

๘๙๕.

895.

‘‘สเจ หิ ปุตฺโต อุรคูสภสฺส, กาสิสฺส รญฺโญ อมราธิปสฺส;

มเหสกฺโข อญฺญตโร ปิตา เต, มจฺเจสุ มาตา ปน เต อตุลฺยา;

น ตาทิโส อรหติ พฺราหฺมณสฺส, ทาสมฺปิ โอหาริตุํ มหานุภาโว’’ติ.

"If indeed you are the son of the bull of serpents, the king of Kasi, lord of immortals; if your father is one among the mighty, and your mother is matchless among mortals; then such a one of great power ought not to drown even a slave of a brahmin."

ตตฺถ [Pg.45] กาสิสฺสาติ อปเรน นาเมน เอวํนามกสฺส. ‘‘กาสิกรญฺโญ’’ติปิ ปฐนฺติเยว. กาสิราชธีตาย คหิตตฺตา กาสิรชฺชมฺปิ ตสฺเสว สนฺตกํ กตฺวา วณฺเณติ. อมราธิปสฺสาติ ทีฆายุกตาย อมรสงฺขาตานํ นาคานํ อธิปสฺส. มเหสกฺโขติ มหานุภาโว. อญฺญตโรติ มเหสกฺขานํ อญฺญตโร. ทาสมฺปีติ ตาทิโส หิ มหานุภาโว อานุภาวรหิตํ พฺราหฺมณสฺส ทาสมฺปิ อุทเก โอหริตุํ นารหติ, ปเคว มหานุภาวํ พฺราหฺมณนฺติ.

Here, 'of Kāsi' means of one named thus by another name. Some also read it as 'of the Kāsika king.' Because he took the daughter of the Kāsi king, he describes the Kāsi kingdom also as belonging to him. 'Lord of immortals' means lord over the nāgas, who are called immortals because of their long lives. 'Mahesakkho' means of great power. 'Aññataro' means one among the mighty ones. 'Dāsampi'—indeed, such a mighty one ought not to drown in water even a powerless slave of a brahmin, let alone a brahmin of great power.

อถ นํ สุโภโค ‘‘อเร ทุฏฺฐพฺราหฺมณ, ตฺวํ มํ วญฺเจตฺวา ‘มุญฺจิสฺสามี’ติ มญฺญสิ, น เต ชีวิตํ ทสฺสามี’’ติ เตน กตกมฺมํ ปกาเสนฺโต อาห –

Then Subhoga said, "You wicked brahmin! Do you think that by deceiving me, I will release you? I will not give you your life!" Revealing the deed the brahmin had done, he spoke:

๘๙๖.

896.

‘‘รุกฺขํ นิสฺสาย วิชฺฌิตฺโถ, เอเณยฺยํ ปาตุมาคตํ;

โส วิทฺโธ ทูรมจริ, สรเวเคน สีฆวา.

"Relying on a tree, you shot the antelope that came to drink. Wounded, it fled far, swift with the speed of an arrow."

๘๙๗.

897.

‘‘ตํ ตฺวํ ปติตมทฺทกฺขิ, อรญฺญสฺมึ พฺรหาวเน;

ส มํสกาชมาทาย, สายํ นิคฺโรธุปาคมิ.

"You saw it fallen in the vast forest; taking a pole-load of its flesh, you came in the evening to the banyan tree."

๘๙๘.

898.

‘‘สุกสาฬิกสงฺฆุฏฺฐํ, ปิงฺคลํ สนฺถตายุตํ;

โกกิลาภิรุทํ รมฺมํ, ธุวํ หริตสทฺทลํ.

"Resounding with parrots and mynahs, tawny and covered with young shoots, delightful, resounding with the cries of cuckoos, ever verdant with fresh grass."

๘๙๙.

899.

‘‘ตตฺถ เต โส ปาตุรหุ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

มหานุภาโว ภาตา เม, กญฺญาหิ ปริวาริโต.

"There he appeared to you, blazing with power and glory; my brother, of great might, surrounded by maidens."

๙๐๐.

900.

‘‘โส เตน ปริจิณฺโณ ตฺวํ, สพฺพกาเมหิ ตปฺปิโต;

อทุฏฺฐสฺส ตุวํ ทุพฺภิ, ตํ เต เวรํ อิธาคตํ.

"By him you were cared for, gratified with all pleasures; yet you were treacherous to the innocent—that enmity has come to you here."

๙๐๑.

901.

‘‘ขิปฺปํ คีวํ ปสาเรหิ, น เต ทสฺสามิ ชีวิตํ;

ภาตุ ปริสรํ เวรํ, เฉทยิสฺสามิ เต สิร’’นฺติ.

"Quickly stretch out your neck, I will not give you life; remembering the enmity against my brother, I will sever your head."

ตตฺถ สายํ นิคฺโรธุปาคมีติ วิกาเล นิคฺโรธํ อุปคโต อสิ. ปิงฺคลนฺติ ปกฺกานํ วณฺเณน ปิงฺคลํ. สนฺถตายุตนฺติ ปาโรหปริกิณฺณํ. โกกิลาภิรุทนฺติ โกกิลาหิ อภิรุทํ. ธุวํ หริตสทฺทลนฺติ อุทกภูมิยํ ชาตตฺตา นิจฺจํ หริตสทฺทลํ ภูมิภาคํ. ปาตุรหูติ ตสฺมึ เต นิคฺโรเธ ฐิตสฺส [Pg.46] โส มม ภาตา ปากโฏ อโหสิ. อิทฺธิยาติ ปุญฺญเตเชน. โส เตนาติ โส ตุวํ เตน อตฺตโน นาคภวนํ เนตฺวา ปริจิณฺโณ. ปริสรนฺติ ตยา มม ภาตุ กตํ เวรํ ปาปกมฺมํ ปริสรนฺโต อนุสฺสรนฺโต. เฉทยิสฺสามิ เต สิรนฺติ ตว สีสํ ฉินฺทิสฺสามีติ.

There, 'sāyaṃ nigrodhupāgami' means you approached the banyan tree in the evening. 'Piṅgalaṃ' means tawny with the color of ripe things. 'Santhatāyutaṃ' means covered with young shoots. 'Kokilābhirudaṃ' means resounding with cuckoos. 'Dhuvaṃ haritasaddalaṃ' means a portion of land that is always green with young grass because it is born in a watery place. 'Pāturahū' means that while you were standing by that banyan tree, my brother became manifest to you. 'Iddhiyā' means through the power of merit. 'So tena' means that you were taken to his own nāga abode by him and cared for. 'Parisaraṃ' means recalling and remembering the enmity and evil deed done by you against my brother. 'Chedayissāmi te siraṃ' means 'I will cut off your head.'

อถ พฺราหฺมโณ ‘‘น เมส ชีวิตํ ทสฺสติ, ยํ กิญฺจิ ปน วตฺวา โมกฺขตฺถาย วายมิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –

Then the brahmin, thinking, "He will not give me my life; but it is fitting to strive for release by saying whatever I can," spoke this verse:

๙๐๒.

902.

‘‘อชฺฌายโก ยาจโยคี, อาหุตคฺคิ จ พฺราหฺมโณ;

เอเตหิ ตีหิ ฐาเนหิ, อวชฺโฌ โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ.

"A reciter of sacred texts, one who lives by alms, and a brahmin who tends the sacrificial fire; by these three grounds, a brahmin is not to be killed."

ตตฺถ เอเตหีติ เอเตหิ อชฺฌายกตาทีหิ ตีหิ การเณหิ พฺราหฺมโณ อวชฺโฌ, น ลพฺภา พฺราหฺมณํ วธิตุํ, กึ ตฺวํ วเทสิ, โย หิ พฺราหฺมณํ วเธติ, โส นิรเย นิพฺพตฺตตีติ.

Here, 'by these' means by these three reasons—being a reciter of sacred texts and so on—a brahmin is not to be killed; it is not permissible to kill a brahmin. What are you saying? For whoever kills a brahmin is reborn in hell.

ตํ สุตฺวา สุโภโค สํสยปกฺขนฺโท หุตฺวา ‘‘อิมํ นาคภวนํ เนตฺวา ภาตโร ปฏิปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทฺเว คาถา อภาสิ –

Hearing that, Subhoga, becoming doubtful, thought, "I will take this man to the Nāga realm, question my brothers, and then I will know." Reflecting thus, he spoke two verses:

๙๐๓.

903.

‘‘ยํ ปุรํ ธตรฏฺฐสฺส, โอคาฬฺหํ ยมุนํ นทึ;

โชตเต สพฺพโสวณฺณํ, คิริมาหจฺจ ยามุนํ.

"The city of Dhataraṭṭha, which, situated in the river Yamunā, gleams all golden, touching the Yamuna mountain."

๙๐๔.

904.

‘‘ตตฺถ เต ปุริสพฺยคฺฆา, โสทริยา มม ภาตโร;

ยถา เต ตตฺถ วกฺขนฺติ, ตถา เหสฺสสิ พฺราหฺมณา’’ติ.

"There dwell those tigers among men, my brothers born of the same womb; as they shall declare there, so shall it be for you, O brahmin."

ตตฺถ ปุรนฺติ นาคปุรํ. โอคาฬฺหนฺติ อนุปวิฏฺฐํ. คิริมาหจฺจ ยามุนนฺติ ยมุนาโต อวิทูเร ฐิตํ หิมวนฺตํ อาหจฺจ โชตติ. ตตฺถ เตติ ตสฺมึ นคเร เต มม ภาตโร วสนฺติ, ตตฺถ นีเต ตยิ ยถา เต วกฺขนฺติ, ตถา ภวิสฺสสิ. สเจ หิ สจฺจํ กเถสิ, ชีวิตํ เต อตฺถิ. โน เจ, ตตฺเถว สีสํ ฉินฺทิสฺสามีติ.

There, 'puraṃ' means the Nāga city. 'Ogāḷhaṃ' means entered into. 'Girimāhacca yāmunaṃ' means 'it shines, touching the Himalaya mountain situated not far from the Yamunā.' 'Tattha te' means 'in that city those brothers of mine dwell'. When you are brought there, as they will speak, so shall it be for you. If you speak the truth, you will have your life. If not, I will cut off your head right there.

อิติ นํ วตฺวา สุโภโค คีวายํ คเหตฺวา ขิปนฺโต อกฺโกสนฺโต ปริภาสนฺโต มหาสตฺตสฺส ปาสาททฺวารํ อคมาสิ.

Having said this to him, Subhoga, grabbing him by the neck, throwing him down, scolding him, and reviling him, went to the palace gate of the Great Being.

มหาสตฺตสฺส ปริเยสนยกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The chapter on the quest of the Great Being is concluded.

มิจฺฉากถา

Wrong Discourse

อถ [Pg.47] นํ โทวาริโก หุตฺวา นิสินฺโน กาณาริฏฺโฐ ตถา กิลเมตฺวา อานียมานํ ทิสฺวา ปฏิมคฺคํ คนฺตฺวา ‘‘สุโภค, มา วิเหฐยิ, พฺราหฺมณา นาม มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺตา. สเจ หิ มหาพฺรหฺมา ชานิสฺสติ, ‘มม ปุตฺตํ วิเหเฐนฺตี’ติ กุชฺฌิตฺวา อมฺหากํ สกลํ นาคภวนํ วินาเสสฺสติ. โลกสฺมิญฺหิ พฺราหฺมณา นาม เสฏฺฐา มหานุภาวา, ตฺวํ เตสํ อานุภาวํ น ชานาสิ, อหํ ปน ชานามี’’ติ อาห. กาณาริฏฺโฐ กิร อตีตานนฺตรภเว ยญฺญการพฺราหฺมโณ อโหสิ, ตสฺมา เอวมาห. วตฺวา จ ปน อนุภูตปุพฺพวเสน ยชนสีโล หุตฺวา สุโภคญฺจ นาคปริสญฺจ อามนฺเตตฺวา ‘‘เอถ, โภ, ยญฺญการกานํ โว คุเณ วณฺเณสฺสามี’’ติ วตฺวา ยญฺญวณฺณนํ อารภนฺโต อาห –

Then Kāṇāriṭṭha, who was sitting there as the gatekeeper, seeing him being brought in such a tormented state, went to meet him and said, "Subhoga, do not harass him. Brahmins are indeed the sons of the Great Brahmā. If the Great Brahmā were to learn that they are harassing his son, he would become angry and destroy our entire Nāga abode. For in the world, brahmins are the foremost and of great power. You do not know their power, but I do." It is said that Kāṇāriṭṭha had been a brahmin who performed sacrifices in his immediately preceding life, which is why he spoke thus. And having spoken, being one accustomed to sacrifice due to past experience, he addressed Subhoga and the Nāga assembly, saying, "Come, sirs, I shall describe to you the virtues of those who perform sacrifices." And beginning his praise of sacrifice, he said:

๙๐๕.

905.

‘‘อนิตฺตรา อิตฺตรสมฺปยุตฺตา, ยญฺญา จ เวทา จ สุโภค โลเก;

ตทคฺครยฺหญฺหิ วินินฺทมาโน, ชหาติ วิตฺตญฺจ สตญฺจ ธมฺม’’นฺติ.

"Excellent, yet associated with the ordinary, are sacrifices and Vedas in the world, O Subhoga. Indeed, by disparaging that which is foremost and blameless, one abandons both wealth and the Dhamma of the good."

ตตฺถ อนิตฺตราติ สุโภค อิมสฺมึ โลเก ยญฺญา จ เวทา จ อนิตฺตรา น ลามกา มหานุภาวา, เต อิตฺตเรหิ พฺราหฺมเณหิ สมฺปยุตฺตา, ตสฺมา พฺราหฺมณาปิ อนิตฺตราว ชาตา. ตทคฺครยฺหนฺติ ตสฺมา อคารยฺหํ พฺราหฺมณํ วินินฺทมาโน ธนญฺจ ปณฺฑิตานํ ธมฺมญฺจ ชหาติ. อิทํ กิร โส ‘‘อิมินา ภูริทตฺเต มิตฺตทุพฺภิกมฺมํ กตนฺติ วตฺตุํ นาคปริสา มา ลภนฺตู’’ติ อโวจ.

Herein, 'anittarā' means, O Subhoga, that in this world sacrifices and Vedas are excellent, not inferior—they are of great power. They are associated with ordinary brahmins; therefore, the brahmins too have become excellent. By 'Tadaggarayhaṃ' is meant: therefore, one who disparages a blameless brahmin abandons wealth and the Dhamma of the wise. It is said he spoke this to prevent the Nāga assembly from being able to say, 'This Bhūridatta has committed treachery against a friend.'

อถ นํ กาณาริฏฺโฐ ‘‘สุโภค ชานาสิ ปน อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต’’ติ วตฺวา ‘‘น ชานามี’’ติ วุตฺเต ‘‘พฺราหฺมณานํ ปิตามเหน มหาพฺรหฺมุนา นิมฺมิโต’’ติ ทสฺเสตุํ อิตรํ คาถมาห –

Then Kāṇāriṭṭha said to him, "Subhoga, do you know by whom this world was created?" When he replied, "I do not know," he spoke another verse to show that it was created by the great Brahmā, the grandfather of the brahmins:

๙๐๖.

906.

‘‘อชฺเฌนมริยา ปถวึ ชนินฺทา, เวสฺสา กสึ ปาริจริยญฺจ สุทฺทา;

อุปาคุ ปจฺเจกํ ยถาปเทสํ, กตาหุ เอเต วสินาติ อาหู’’ติ.

"The nobles undertook study, the kings the earth, the Vessas farming, and the Suddas service. They each approached their allotted task; these, it is said, were made by the sovereign."

ตตฺถ อุปาคูติ อุปคตา. พฺรหฺมา กิร พฺราหฺมณาทโย จตฺตาโร วณฺเณ นิมฺมินิตฺวา อริเย ตาว พฺราหฺมเณ อาห – ‘‘ตุมฺเห อชฺเฌนเมว อุปคจฺฉถ[Pg.48], มา อญฺญํ กิญฺจิ กริตฺถา’’ติ, ชนินฺเท อาห ‘‘ตุมฺเห ปถวึเยว วิชินถ’’, เวสฺเส อาห – ‘‘ตุมฺเห กสึเยว อุเปถ’’, สุทฺเท อาห ‘‘ตุมฺเห ติณฺณํ วณฺณานํ ปาริจริยํเยว อุเปถา’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย อริยา อชฺเฌนํ, ชนินฺทา ปถวึ, เวสฺสา กสึ, สุทฺทา ปาริจริยํ อุปาคตาติ วทนฺติ. ปจฺเจกํ ยถาปเทสนฺติ อุปคจฺฉนฺตา จ ปาฏิเยกฺกํ อตฺตโน กุลปเทสานุรูเปน พฺรหฺมุนา วุตฺตนิยาเมเนว อุปคตา. กตาหุ เอเต วสินาติ อาหูติ เอวํ กิร เอเต วสินา มหาพฺรหฺมุนา กตา อเหสุนฺติ กเถนฺติ.

Herein, 'upāgū' means 'they undertook'. It is said that Brahmā, having created the four castes—brahmins and so on—first addressed the noble brahmins: 'You should only undertake study; do not do anything else.' To the kings, he said: 'You should conquer the earth.' To the Vessas, he said: 'You should undertake agriculture.' To the Suddas, he said: 'You should undertake service to the three castes.' They say that from then on, the nobles undertook study, the kings the earth, the Vessas agriculture, and the Suddas service. By 'each according to their allotted task' is meant that they each undertook their task according to the rule spoken by Brahmā, in conformity with their own family's sphere. By 'these, it is said, were made by the sovereign' is meant: thus, they say, these were made by the sovereign, the great Brahmā.

เอวํ มหาคุณา เอเต พฺราหฺมณา นาม. โย หิ เอเตสุ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ทานํ เทติ, ตสฺส อญฺญตฺถ ปฏิสนฺธิ นตฺถิ, เทวโลกเมว คจฺฉตีติ วตฺวา อาห –

Thus, these brahmins are endowed with great virtues. Whoever, with a serene mind, gives a gift to them, for them there is no rebirth elsewhere—they go only to the world of the gods. Having said this, he spoke:

๙๐๗.

907.

‘‘ธาตา วิธาตา วรุโณ กุเวโร, โสโม ยโม จนฺทิมา วายุ สูริโย;

เอเตปิ ยญฺญํ ปุถุโส ยชิตฺวา, อชฺฌายกานํ อโถ สพฺพกาเม.

"Dhātā, Vidhātā, Varuṇa, Kuvera, Soma, Yama, Candimā, Vāyu, Sūriya—even these, having performed sacrifices in many ways, then gave all that was desired to the reciters."

๙๐๘.

908.

‘‘วิกาสิตา จาปสตานิ ปญฺจ, โย อชฺชุโน พลวา ภีมเสโน;

สหสฺสพาหุ อสโม ปถพฺยา, โสปิ ตทา อาทหิ ชาตเวท’’นฺติ.

"He who drew five hundred bows, the mighty Arjuna with his fearsome army, the thousand-armed, unequaled on earth—even he then kindled the sacred fire."

ตตฺถ เอเตปีติ เอเต ธาตาทโย เทวราชาโน. ปุถุโสติ อเนกปฺปการํ ยญฺญํ ยชิตฺวา. อโถ สพฺพกาเมติ อถ อชฺฌายกานํ พฺราหฺมณานํ สพฺพกาเม ทตฺวา เอตานิ ฐานานิ ปตฺตาติ ทสฺเสติ. วิกาสิตาติ อากฑฺฒิตา. จาปสตานิ ปญฺจาติ น ธนุปญฺจสตานิ, ปญฺจจาปสตปฺปมาณํ ปน มหาธนุํ สยเมว อากฑฺฒติ. ภีมเสโนติ ภยานกเสโน. สหสฺสพาหูติ น ตสฺส พาหูนํ สหสฺสํ, ปญฺจนฺนํ ปน ธนุคฺคหสตานํ พาหุสหสฺเสน อากฑฺฒิตพฺพสฺส ธนุโน อากฑฺฒเนเนวํ วุตฺตํ. อาทหิ ชาตเวทนฺติ โสปิ ราชา ตสฺมึ กาเล พฺราหฺมเณ สพฺพกาเมหิ สนฺตปฺเปตฺวา อคฺคึ อาทหิ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปริจริ, เตเนว การเณน [Pg.49] เทวโลเก นิพฺพตฺโต. ตสฺมา พฺราหฺมณา นาม อิมสฺมึ โลเก เชฏฺฐกาติ อาห.

Herein, 'etepi' refers to these divine kings, such as Dhātā. 'Puthuso' means having performed sacrifices of many kinds. 'Atho sabbakāme' shows that having given all desired things to the reciters, the brahmins, they attained those positions. 'Vikāsitā' means drawn tight. 'Cāpasatāni pañca' does not mean five hundred bows, but rather a great bow, the measure of five hundred bows, which he himself drew. 'Bhīmaseno' means one with a fearsome army. 'Sahassabāhu' does not mean he had a thousand arms, but it is said this way because he drew a bow that required a thousand arms of five hundred bowmen to draw. 'Ādahi jātavedaṃ' means that king also, at that time, having satisfied the brahmins with all they desired, kindled and established the sacred fire and attended to it, and for that reason was reborn in the world of the gods. Therefore, he said, brahmins are the most senior in this world.

โส อุตฺตริปิ พฺราหฺมเณ วณฺเณนฺโต คาถมาห –

Praising the brahmins still further, he spoke a verse:

๙๐๙.

909.

‘‘โย พฺราหฺมเณ โภชยิ ทีฆรตฺตํ, อนฺเนน ปาเนน ยถานุภาวํ;

ปสนฺนจิตฺโต อนุโมทมาโน, สุโภค เทวญฺญตโร อโหสี’’ติ.

"He who for a long time fed brahmins with food and drink according to his means, with a serene and rejoicing mind, O Subhoga, became a certain god."

ตตฺถ โยติ โย โส โปราณโก พาราณสิราชาติ ทสฺเสติ. ยถานุภาวนฺติ ยถาพลํ ยํ ตสฺส อตฺถิ, ตํ สพฺพํ ปริจฺจชิตฺวา โภเชสิ. เทวญฺญตโรติ โส อญฺญตโร มเหสกฺขเทวราชา อโหสิ. เอวํ พฺราหฺมณา นาม อคฺคทกฺขิเณยฺยาติ ทสฺเสติ.

Herein, 'yo' indicates that ancient king of Bārāṇasī. 'Yathānubhāvaṃ' means according to his power; whatever he had, having given it all up, he fed them. 'Devaññataro' means he became a certain great and powerful deva king. Thus, it is shown that brahmins are the foremost recipients of offerings.

อถสฺส อปรมฺปิ การณํ อาหริตฺวา ทสฺเสนฺโต คาถมาห –

Then, presenting a further reason, he spoke a verse:

๙๑๐.

910.

‘‘มหาสนํ เทวมโนมวณฺณํ, โย สปฺปินา อสกฺขิ โภเชตุมคฺคึ;

ส ยญฺญตนฺตํ วรโต ยชิตฺวา, ทิพฺพํ คตึ มุจลินฺทชฺฌคจฺฉี’’ติ.

"He who was able to satisfy with ghee the great eater, the fire, of divine and mind-pleasing hue—that one, Mucalinda, having sacrificed to the excellent one according to the rite, reached a divine destination."

ตตฺถ มหาสนนฺติ มหาภกฺขํ. โภเชตุนฺติ สนฺตปฺเปตุํ. ยญฺญตนฺตนฺติ ยญฺญวิธานํ. วรโตติ วรสฺส อคฺคิเทวสฺส ยชิตฺวา. มุจลินฺทชฺฌคจฺฉีติ มุจลินฺโท อธิคโตติ.

Herein, 'mahāsanaṃ' means 'great eater'. 'Bhojetuṃ' means 'to satiate'. 'Yaññatantaṃ' means 'the procedure of sacrifice'. 'Varato' means 'having sacrificed to the excellent fire god'. 'Mucalindajjhagacchī' means 'Mucalinda reached'.

เอโก กิร ปุพฺเพ พาราณสิยํ มุจลินฺโท นาม ราชา พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา สคฺคมคฺคํ ปุจฺฉิ. อถ นํ เต ‘‘พฺราหฺมณานญฺจ พฺราหฺมณเทวตาย จ สกฺการํ กโรหี’’ติ วตฺวา ‘‘กา พฺราหฺมณเทวตา’’ติ วุตฺเต ‘‘‘อคฺคิเทโวติ ตํ นวนีตสปฺปินา สนฺตปฺเปหี’’’ติ อาหํสุ. โส ตถา อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต เอส อิมํ คาถมาห.

It is said that once in Bārāṇasī, a king named Mucalinda summoned brahmins and asked about the path to heaven. They told him, "Pay homage to the brahmins and to the deity of the brahmins." When asked, "Who is the deity of the brahmins?" they replied, "The fire god; appease him with fresh butter and ghee." He did so. Explaining this matter, he spoke this verse.

อปรมฺปิ [Pg.50] การณํ ทสฺเสนฺโต คาถมาห –

Presenting yet another reason, he spoke a verse:

๙๑๑.

911.

‘‘มหานุภาโว วสฺสสหสฺสชีวี, โย ปพฺพชี ทสฺสเนยฺโย อุฬาโร;

หิตฺวา อปริยนฺต รฏฺฐํ สเสนํ, ราชา ทุทีโปปิ ชคาม สคฺค’’นฺติ.

"Of great power, living for a thousand years, handsome, magnificent, he who went forth; having abandoned his limitless kingdom with its army, King Dudīpa also went to heaven."

ตตฺถ ปพฺพชีติ ปญฺจวสฺสสตานิ รชฺชํ กาเรนฺโต พฺราหฺมณานํ สกฺการํ กตฺวา อปริยนฺตํ รฏฺฐํ สเสนํ หิตฺวา ปพฺพชิ. ทุทีโปปีติ โส ทุทีโป นาม ราชา พฺราหฺมเณ ปูเชตฺวาว สคฺคํ คโตติ วทติ. ‘‘ทุชีโป’’ติปิ ปาโฐ.

Herein, 'pabbajī' means that after ruling for five hundred years and honoring the brahmins, he left his boundless kingdom with its army and went forth. 'Dudīpopi' means that the king named Dudīpa went to heaven only after having honored the brahmins. There is also a variant reading, 'Dujīpo'.

อปรานิปิสฺส อุทาหรณานิ ทสฺเสนฺโต อาห –

Presenting further examples, he said:

๙๑๒.

912.

‘‘โย สาครนฺตํ สาคโร วิชิตฺวา, ยูปํ สุภํ โสณฺณมยํ อุฬารํ;

อุสฺเสสิ เวสฺสานรมาทหาโน, สุโภค เทวญฺญตโร อโหสิ.

"Sāgara, having conquered the ocean-bounded earth, set up a splendid, lofty, golden sacrificial post; kindling the fire, O Subhoga, he became a certain god."

๙๑๓.

913.

‘‘ยสฺสานุภาเวน สุโภค คงฺคา, ปวตฺตถ ทธิสนฺนิสินฺนํ สมุทฺทํ;

ส โลมปาโท ปริจริย มคฺคึ, องฺโค สหสฺสกฺขปุรชฺฌคจฺฉี’’ติ.

"By whose power, O Subhoga, the Ganges flowed into the sea that was settled like curd; that Lomapāda, the Anga king, having served the fire, went to the city of the thousand-eyed one."

ตตฺถ สาครนฺตนฺติ สาครปริยนฺตํ ปถวึ. อุสฺเสสีติ พฺราหฺมเณ สคฺคมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โสวณฺณยูปํ อุสฺสาเปหี’’ติ วุตฺโต ปสุฆาตนตฺถาย อุสฺสาเปสิ. เวสฺสานรมาทหาโนติ เวสฺสานรํ อคฺคึ อาทหนฺโต. ‘‘เวสานริ’’นฺติปิ ปาโฐ. เทวญฺญตโรติ สุโภค, โส หิ ราชา อคฺคึ ชุหิตฺวา อญฺญตโร มเหสกฺขเทโว อโหสีติ วทติ. ยสฺสานุภาเวนาติ โภ สุโภค, คงฺคา จ มหาสมุทฺโท จ เกน กโตติ ชานาสีติ. น ชานามีติ. กึ ตฺวํ ชานิสฺสสิ, พฺราหฺมเณเยว โปเถตุํ ชานาสีติ. อตีตสฺมิญฺหิ องฺโค นาม โลมปาโท พาราณสิราชา พฺราหฺมเณ สคฺคมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา เตหิ ‘‘โภ, มหาราช, หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา พฺราหฺมณานํ สกฺการํ กตฺวา อคฺคึ ปริจราหี’’ติ วุตฺเต อปริมาณา [Pg.51] คาวิโย จ มหึสิโย จ อาทาย หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ตถา อกาสิ. ‘‘พฺราหฺมเณหิ ภุตฺตาติริตฺตํ ขีรทธึ กึ กาตพฺพ’’นฺติ จ วุตฺเต ‘‘ฉฑฺเฑถา’’ติ อาห. ตตฺถ โถกสฺส ขีรสฺส ฉฑฺฑิตฏฺฐาเน กุนฺนทิโย อเหสุํ, พหุกสฺส ฉฑฺฑิตฏฺฐาเน คงฺคา ปวตฺตถ. ตํ ปน ขีรํ ยตฺถ ทธิ หุตฺวา สนฺนิสินฺนํ ฐิตํ, ตํ สมุทฺทํ นาม ชาตํ. อิติ โส เอวรูปํ สกฺการํ กตฺวา พฺราหฺมเณหิ วุตฺตวิธาเนน อคฺคึ ปริจริย สหสฺสกฺขสฺส ปุรํ อชฺฌคจฺฉิ.

There, 'sāgaranta' means the earth bounded by the ocean. 'Ussesīti' refers to when he, having asked the brahmins about the path to heaven, was told, 'Raise a golden sacrificial post,' and he raised it for the purpose of animal slaughter. 'Vessānaramādahānoti' means kindling the Vessānara fire. There is also a variant reading, 'Vesānari.' 'Devaññataroti' refers to Subhoga, for that king, having made offerings into the fire, became a certain great and powerful deity, it is said. 'Yassānubhāvenāti' means, 'O Subhoga, do you know by whose power the Ganges and the great ocean were made?' 'I do not know.' 'What would you know? You only know how to browbeat brahmins.' For in the past, a king of Bārāṇasī named Aṅga Lomapāda asked the brahmins about the path to heaven. They told him, 'Great king, enter the Himalayas, honor the brahmins, and tend to the sacred fire.' Taking countless cows and buffaloes, he entered the Himalayas and did so. When asked, 'What should be done with the leftover milk and curds after the brahmins have eaten?' he replied, 'Discard them.' Where a small amount of milk was discarded, small rivers arose; where a large amount was discarded, the Ganges flowed forth. That milk, however, which turned into curds and settled, became what is known as the ocean. Thus, having performed such honors and tended the fire according to the method instructed by the brahmins, he reached the city of the thousand-eyed one.

อิติสฺส อิทํ อตีตํ อาหริตฺวา อิมํ คาถมาห –

Having brought forth this past event, he spoke this verse:

๙๑๔.

914.

‘‘มหิทฺธิโก เทววโร ยสสฺสี, เสนาปติ ติทิเว วาสวสฺส;

โส โสมยาเคน มลํ วิหนฺตฺวา, สุโภค เทวญฺญตโร อโหสี’’ติ.

“A supreme deva, greatly powerful and renowned, Vāsava’s commander in the heaven of the thirty-three; having dispelled defilement through the Soma sacrifice, he became a certain deva, O Subhoga.”

ตตฺถ โส โสมยาเคน มลํ วิหนฺตฺวาติ โภ สุโภค, โย อิทานิ สกฺกสฺส เสนาปติ มหายโส เทวปุตฺโต, โสปิ ปุพฺเพ เอโก พาราณสิราชา พฺราหฺมเณ สคฺคมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา เตหิ ‘‘โสมยาเคน อตฺตโน มลํ ปวาเหตฺวา เทวโลกํ คจฺฉาหี’’ติ วุตฺเต พฺราหฺมณานํ มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา เตหิ วุตฺตวิธาเนน โสมยาคํ กตฺวา เตน อตฺตโน มลํ วิหนฺตฺวา เทวญฺญตโร ชาโตติ อิมมตฺถํ ปกาเสนฺโต เอวมาห.

There, 'Having removed defilement through the Soma sacrifice' means this: O Subhoga, he who is now Sakka’s commander-in-chief, the greatly renowned deva—he too was formerly a king of Bārāṇasī. Having asked the brahmins about the path to heaven, he was told by them, 'Having washed away your own defilement through the Soma sacrifice, go to the deva world.' After showing great honor to the brahmins, he performed the Soma sacrifice according to the method instructed by them. Having removed his defilement through that, he was reborn as a certain deva. Expounding this matter, he spoke thus.

อปรานิปิสฺส อุทาหรณานิ ทสฺเสนฺโต อาห –

Presenting further examples, he said:

๙๑๕.

915.

‘‘อการยิ โลกมิมํ ปรญฺจ, ภาคีรถึ หิมวนฺตญฺจ คิชฺฌํ;

โย อิทฺธิมา เทววโร ยสสฺสี, โสปิ ตทา อาทหิ ชาตเวทํ.

“He who made this world and the next, the Bhāgīrathī, the Himavanta, and the Vulture Peak; that powerful, glorious, supreme deva, even he then kindled the Jātaveda fire.”

๙๑๖.

916.

‘‘มาลาคิรี หิมวา โย จ คิชฺโฌ, สุทสฺสโน นิสโภ กุเวรุ;

เอเต จ อญฺเญ จ นคา มหนฺตา, จิตฺยา กตา ยญฺญกเรหิ มาหู’’ติ.

“Mālāgirī, Himavā, and Gijjha, Sudassana, Nisabha, Kuveru; these and other great mountains, it is said, were made into piled-up altars by those who perform sacrifices.”

ตตฺถ [Pg.52] โสปิ ตทา อาทหิ ชาตเวทนฺติ ภาติก สุโภค, เยน มหาพฺรหฺมุนา อยญฺจ โลโก ปโร จ โลโก ภาคีรถิคงฺคา จ หิมวนฺตปพฺพโต จ คิชฺฌปพฺพโต จ กโต, โสปิ ยทา พฺรหฺมุปปตฺติโต ปุพฺเพ มาณวโก อโหสิ, ตทา อคฺคิเมว อาทหิ, อคฺคึ ชุหิตฺวา มหาพฺรหฺมา หุตฺวา อิทํ สพฺพมกาสิ. เอวํมหิทฺธิกา พฺราหฺมณาติ ทสฺเสติ.

There, regarding 'even he then kindled the Jātaveda fire': O brother Subhoga, the Great Brahmā by whom this world and the other world, the river Ganges, the Himavant mountain, and the Vulture Peak mountain were made—when he was a young man before his arising as a Brahmā, he kindled the fire. Having made offerings into the fire, he became the Great Brahmā and created all this. Thus he shows that brahmins are of such great power.

จิตฺยา กตาติ ปุพฺเพ กิเรโก พาราณสิราชา พฺราหฺมเณ สคฺคมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘พฺราหฺมณานํ สกฺการํ กโรหี’’ติ วุตฺเต เตสํ มหาทานํ ปฏฺฐเปตฺวา ‘‘มยฺหํ ทาเน กึ นตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สพฺพํ, เทว, อตฺถิ, พฺราหฺมณานํ ปน อาสนานิ นปฺปโหนฺตี’’ติ วุตฺเต อิฏฺฐกาหิ จินาเปตฺวา อาสนานิ กาเรสิ. ตทา จิตฺยา อาสนปีฐิกา พฺราหฺมณานํ อานุภาเวน วฑฺฒิตฺวา มาลาคิริอาทโย ปพฺพตา ชาตา. เอวเมเต ยญฺญกาเรหิ พฺราหฺมเณหิ กตาติ กเถนฺตีติ.

Regarding 'were made into piled-up structures': Formerly, it is said, a king of Bārāṇasī, having asked the brahmins about the path to heaven, was told, 'Honor the brahmins.' He then established a great offering and asked, 'Is there anything lacking in my gift?' They replied, 'All is present, O king, but the seats for the brahmins are not sufficient.' So he had seats made by piling up bricks. Then, by the power of the brahmins, those piled-up seat-platforms grew and became mountains like Mālāgiri and others. Thus they say that these were made by the brahmins who performed sacrifices.

อถ นํ ปุน อาห ‘‘ภาติก, ชานาสิ ปนายํ สมุทฺโท เกน การเณน อเปยฺโย โลโณทโก ชาโต’’ติ? ‘‘น ชานามิ, อริฏฺฐา’’ติ. อถ นํ ‘‘ตฺวํ พฺราหฺมเณเยว วิหึสิตุํ ชานาสิ, สุโณหี’’ติ วตฺวา คาถมาห –

Then he asked him again, 'Brother, do you know for what reason this ocean has become undrinkable and salty?' 'I do not know, Ariṭṭha.' Then, saying to him, 'You only know how to injure brahmins, listen!' he spoke this verse:

๙๑๗.

917.

‘‘อชฺฌายกํ มนฺตคุณูปปนฺนํ, ตปสฺสินํ ‘ยาจโยโค’ติธาหุ;

ตีเร สมุทฺทสฺสุทกํ สชนฺตํ, ตํ สาคโรชฺโฌหริ เตนาเปยฺโย’’ติ.

“They called him a master of recitations, endowed with the qualities of mantras, an ascetic, one devoted to the practice of begging. As he was sprinkling water on the shore of the ocean, the ocean swallowed him; therefore it is undrinkable.”

ตตฺถ ‘ยาจโยโคติธาหูติ ตํ พฺราหฺมณํ ยาจโยโคติ อิธ โลเก อาหุ. อุทกํ สชนฺตติ โส กิเรกทิวสํ ปาปปวาหนกมฺมํ กโรนฺโต ตีเร ฐตฺวา สมุทฺทโต อุทกํ คเหตฺวา อตฺตโน อุปริ สีเส สชนฺตํ อพฺภุกิรติ. อถ นํ เอวํ กโรนฺตํ วฑฺฒิตฺวา สาคโร อชฺโฌหริ. ตํ การณํ มหาพฺรหฺมา ญตฺวา ‘‘อิมินา กิร เม ปุตฺโต หโต’’ติ กุชฺฌิตฺวา ‘‘สมุทฺโท อเปยฺโย โลโณทโก ภวตู’’ติ วตฺวา อภิสปิ, เตน การเณน อเปยฺโย ชาโต. เอวรูปา เอเต พฺราหฺมณา นาม มหานุภาวาติ.

Here, 'they called him one devoted to the practice of begging' means they call that brahmin one devoted to the practice of begging in this world. 'Sprinkling water' means that one day, it is said, while performing the ritual to wash away sin, he stood on the shore, took water from the ocean, and sprinkled it over his own head. As he was doing so, the ocean swelled and swallowed him. Knowing this reason, the Great Brahmā became angry, thinking, 'It seems my son has been killed by this one,' and cursed, 'Let the ocean become undrinkable, salty water!' For that reason, it became undrinkable. Such are these brahmins, of great power.

ปุนปิ [Pg.53] อาห –

Again he said:

๙๑๘.

918.

‘‘อายาควตฺถูนิ ปุถู ปถพฺยา, สํวิชฺชนฺติ พฺราหฺมณา วาสวสฺส;

ปุริมํ ทิสํ ปจฺฉิมํ ทกฺขิณุตฺตรํ, สํวิชฺชมานา ชนยนฺติ เวท’’นฺติ.

“Brahmins of Vāsava, who are the many places for offerings, are found upon the earth; existing in the east, west, south, and north, they generate the Veda.”

ตตฺถ วาสวสฺสาติ ปุพฺเพ พฺราหฺมณานํ ทานํ ทตฺวา วาสวตฺตํ ปตฺตสฺส วาสวสฺส. อายาควตฺถูนีติ ปุญฺญกฺเขตฺตภูตา อคฺคทกฺขิเณยฺยา ปถพฺยา ปุถู พฺราหฺมณา สํวิชฺชนฺติ. ปุริมํ ทิสนฺติ เต อิทานิปิ จตูสุ ทิสาสุ สํวิชฺชมานา ตสฺส วาสวสฺส มหนฺตํ เวทํ ชนยนฺติ, ปีติโสมนสฺสํ อาวหนฺติ.

Here, 'of Vāsava' refers to Vāsava, who attained the state of Vāsava by previously giving gifts to brahmins. Regarding 'places for offerings': Brahmins, who have become fields of merit and are the foremost recipients of offerings, are found widely on earth. Regarding 'in the east': Even now, existing in the four directions, they generate great joy for that Vāsava, bringing him delight and gladness.

เอวํ อริฏฺโฐ จุทฺทสหิ คาถาหิ พฺราหฺมเณ จ ยญฺเญ จ เวเท จ วณฺเณสิ.

Thus, Ariṭṭha praised brahmins, sacrifices, and the Vedas in fourteen verses.

มิจฺฉากถา นิฏฺฐิตา.

The discourse on wrong view is concluded.

ตสฺส ตํ กถํ สุตฺวา มหาสตฺตสฺส คิลานุปฏฺฐานํ อาคตา พหู นาคา ‘‘อยํ ภูตเมว กเถตี’’ติ มิจฺฉาคาหํ คณฺหนาการปฺปตฺตา ชาตา. มหาสตฺโต คิลานเสยฺยาย นิปนฺโนว ตํ สพฺพํ อสฺโสสิ. นาคาปิสฺส อาโรเจสุํ. ตโต มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อริฏฺโฐ มิจฺฉามคฺคํ วณฺเณติ, วาทมสฺส ภินฺทิตฺวา ปริสํ สมฺมาทิฏฺฐิกํ กริสฺสามี’’ติ. โส อุฏฺฐาย นฺหตฺวา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต ธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา สพฺพํ นาคปริสํ สนฺนิปาตาเปตฺวา อริฏฺฐํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อริฏฺฐ, ตฺวํ อภูตํ วตฺวา เวเท จ ยญฺเญ จ พฺราหฺมเณ จ วณฺเณสิ, พฺราหฺมณานญฺหิ เวทวิธาเนน ยญฺญยชนํ นาม อนริยสมฺมตํ น สคฺคาวหํ, ตว วาเท อภูตํ ปสฺสาหี’’ติ วตฺวา ยญฺญเภทวาทํ นาม อารภนฺโต อาห –

Having heard this talk, many nāgas who had come to attend to the Great Being during his illness thought, 'This one speaks the truth,' and thus became disposed to adopting wrong view. The Great Being, lying on his sickbed, heard all of it. The nāgas also reported it to him. Then the Great Being reflected, 'Ariṭṭha praises the wrong path; I will refute his argument and establish the assembly in right view.' Rising, he bathed, adorned himself with all ornaments, seated himself on the Dhamma throne, gathered the entire nāga assembly, summoned Ariṭṭha, and said, 'Ariṭṭha, you have spoken what is untrue in praising the Vedas, sacrifices, and brahmins. For the performance of sacrifices by brahmins according to Vedic precepts is considered ignoble and does not lead to heaven. See the untruth in your words.' Then, beginning the discourse on the refutation of sacrifices, he said:

๙๑๙.

919.

‘‘กลี หิ ธีราน กฏํ มคานํ, ภวนฺติ เวทชฺฌคตานริฏฺฐ;

มรีจิธมฺมํ อสเมกฺขิตตฺตา, มายาคุณา นาติวหนฺติ ปญฺญํ.

“Indeed, for those who have mastered the Vedas, O Ariṭṭha, the paths made by the wise become a downfall. Because they do not properly see the nature of a mirage, the snares of illusion do not carry their wisdom across.”

๙๒๐.

920.

‘‘เวทา [Pg.54] น ตาณาย ภวนฺติ ทสฺส, มิตฺตทฺทุโน ภูนหุโน นรสฺส;

น ตายเต ปริจิณฺโณ จ อคฺคิ, โทสนฺตรํ มจฺจมนริยกมฺมํ.

“The Vedas are no protection for a slave, a betrayer of friends, or a man who kills living beings. Nor does the well-tended fire protect a mortal with inner faults, one who commits ignoble acts.”

๙๒๑.

921.

‘‘สพฺพญฺจ มจฺจา สธนํ สโภคํ, อาทีปิตํ ทารุ ติเณน มิสฺสํ;

ทหํ น ตปฺเป อสมตฺถเตโช, โก ตํ สุภิกฺขํ ทฺวิรสญฺญุ กยิรา.

“All mortals with their wealth and possessions are like wood mixed with grass set ablaze. The burning fire of insatiable power is not satisfied; who, knowing the twofold taste, would make that a good offering?”

๙๒๒.

922.

‘‘ยถาปิ ขีรํ วิปริณามธมฺมํ, ทธิ ภวิตฺวา นวนีตมฺปิ โหติ;

เอวมฺปิ อคฺคิ วิปริณามธมฺโม, เตโช สโมโรหตี โยคยุตฺโต.

“Just as milk, being subject to change, becomes curds and then fresh butter; even so is fire subject to change; its heat arises when yoked with proper application.”

๙๒๓.

923.

‘‘น ทิสฺสตี อคฺคิ มนุปฺปวิฏฺโฐ, สุกฺเขสุ กฏฺเฐสุ นเวสุ จาปิ;

นามตฺถมาโน อรณีนเรน, นากมฺมุนา ชายติ ชาตเวโท.

“Fire is not seen having entered into dry or even fresh wood; not being churned by a man with fire-sticks, the fire-god is not born from inaction.”

๙๒๔.

924.

‘‘สเจ หิ อคฺคิ อนฺตรโต วเสยฺย, สุกฺเขสุ กฏฺเฐสุ นเวสุ จาปิ;

สพฺพานิ สุสฺเสยฺยุ วนานิ โลเก, สุกฺขานิ กฏฺฐานิ จ ปชฺชเลยฺยุํ.

“If fire truly dwelt within, in dry or even fresh wood, all the forests in the world would dry up, and all dry wood would blaze up.”

๙๒๕.

925.

‘‘กโรติ เจ ทารุติเณน ปุญฺญํ, โภชํ นโร ธูมสิขึ ปตาปวํ;

องฺคาริกา โลณกรา จ สูทา, สรีรทาหาปิ กเรยฺยุ ปุญฺญํ.

“If a person makes merit by feeding the smoky-crested, powerful fire with wood and grass, then charcoal-burners, salt-makers, cooks, and corpse-burners would also make merit.”

๙๒๖.

926.

‘‘อถ เจ หิ เอเต น กโรนฺติ ปุญฺญํ, อชฺเฌนมคฺคึ อิธ ตปฺปยิตฺวา;

น โกจิ โลกสฺมึ กโรติ ปุญฺญํ, โภชํ นโร ธูมสิขึ ปตาปวํ.

“But if these do not make merit, having gratified the sacrificial fire here, then no one in the world makes merit by feeding the smoky-crested, powerful fire.”

๙๒๗.

927.

‘‘กถญฺหิ [Pg.55] โลกาปจิโต สมาโน, อมนุญฺญคนฺธํ พหูนํ อกนฺตํ;

ยเทว มจฺจา ปริวชฺชยนฺติ, ตทปฺปสตฺถํ ทฺวิรสญฺญุ ภุญฺเช.

“How indeed could one who is honored by the world eat that which has a disagreeable smell, is disliked by many, the very thing that mortals avoid? How could the two-tongued one consume that unpraised thing?”

๙๒๘.

928.

‘‘สิขิมฺปิ เทเวสุ วทนฺติ เหเก, อาปํ มิลกฺขู ปน เทวมาหุ;

สพฺเพว เอเต วิตถํ ภณนฺติ, อคฺคี น เทวญฺญตโร น จาโป.

“Some say the flame is one among the gods, while barbarians call water a god. All of these speak falsely—fire is not any kind of god, nor is water.”

๙๒๙.

929.

‘‘อนินฺทฺริยพทฺธมสญฺญกายํ, เวสฺสานรํ กมฺมกรํ ปชานํ;

ปริจริย มคฺคึ สุคตึ กถํ วเช, ปาปานิ กมฺมานิ ปกุพฺพมาโน.

“Serving Vessānara—unendowed with sense faculties, having a non-percipient body, a worker for the people—how could one who performs evil deeds go to a good destination?”

๙๓๐.

930.

‘‘สพฺพาภิภู ตาหุธ ชีวิกตฺถา, อคฺคิสฺส พฺรหฺมา ปริจาริโกติ;

สพฺพานุภาวี จ วสี กิมตฺถํ, อนิมฺมิโต นิมฺมิตํ วนฺทิตสฺส.

“For the sake of livelihood here, they say, ‘The all-conquering Brahmā is an attendant of fire.’ If he is all-powerful and sovereign, for what reason would the uncreated worship the created?”

๙๓๑.

931.

‘‘หสฺสํ อนิชฺฌานกฺขมํ อตจฺฉํ, สกฺการเหตุ ปกิรึสุ ปุพฺเพ;

เต ลาภสกฺกาเร อปาตุโภนฺเต, สนฺธาปิตา ชนฺตุภิ สนฺติธมฺมํ.

“This is laughable, unworthy of contemplation, and untrue. For the sake of honor, they formerly propagated it. When gain and honor were not forthcoming for them, they were reconciled by beings to a doctrine of peace.”

๙๓๒.

932.

‘‘อชฺเฌนมริยา ปถวึ ชนินฺทา, เวสฺสา กสึ ปาริจริยญฺจ สุทฺทา;

อุปาคุ ปจฺเจกํ ยถาปเทสํ, กตาหุ เอเต วสินาติ อาหุ.

“The nobles are for study, kings for the earth, Vessas for farming, and Suddas for service. Each has undertaken their respective role. They say, ‘These were made thus by the Sovereign.’”

๙๓๓.

933.

‘‘เอตญฺจ สจฺจํ วจนํ ภเวยฺย, ยถา อิทํ ภาสิตํ พฺราหฺมเณหิ;

นาขตฺติโย ชาตุ ลเภถ รชฺชํ, นาพฺราหฺมโณ มนฺตปทานิ สิกฺเข;

นาญฺญตฺร เวสฺเสหิ กสึ กเรยฺย, สุทฺโท น มุจฺเจ ปรเปสนาย.

“And if this statement spoken by the Brahmins were true, then a non-Khattiya would never obtain kingship, a non-Brahmin would not learn the sacred verses, no one other than a Vessa would engage in farming, and a Sudda would not be freed from serving others.”

๙๓๔.

934.

‘‘ยสฺมา [Pg.56] จ เอตํ วจนํ อภูตํ, มุสาวิเม โอทริยา ภณนฺติ;

ตทปฺปปญฺญา อภิสทฺทหนฺติ, ปสฺสนฺติ ตํ ปณฺฑิตา อตฺตนาว.

“And since this statement is untrue, these gluttons speak falsely; those of little wisdom have faith in it, but the wise see it for themselves.”

๙๓๕.

935.

‘‘ขตฺยา หิ เวสฺสานํ พลึ หรนฺติ, อาทาย สตฺถานิ จรนฺติ พฺราหฺมณา;

ตํ ตาทิสํ สงฺขุภิตํ ปภินฺนํ, กสฺมา พฺรหฺมา นุชฺชุ กโรติ โลกํ.

“For Khattiyas take tribute from Vessas, and Brahmins wander having taken up weapons. Why does Brahmā not set this agitated and divided world to rights?”

๙๓๖.

936.

‘‘สเจ หิ โส อิสฺสโร สพฺพโลเก, พฺรหฺมา พหูภูตปตี ปชานํ;

กึ สพฺพโลกํ วิทหี อลกฺขึ, กึ สพฺพโลกํ น สุขึ อกาสิ.

“If he were indeed the lord in all the world, Brahmā, the master of many beings, of creatures, why did he ordain misfortune for the whole world? Why did he not make the whole world happy?”

๙๓๗.

937.

‘‘สเจ หิ โส อิสฺสโร สพฺพโลเก, พฺรหฺมา พหูภูตปตี ปชานํ;

มายา มุสาวชฺชมเทน จาปิ, โลกํ อธมฺเมน กิมตฺถมการิ.

“If he were indeed the lord in all the world, Brahmā, the master of many beings, of creatures, for what reason was the world unrighteously made with illusion, falsehood, blame, and conceit?”

๙๓๘.

938.

‘‘สเจ หิ โส อิสฺสโร สพฺพโลเก, พฺรหฺมา พหูภูตปตี ปชานํ;

อธมฺมิโก ภูตปตี อริฏฺฐ, ธมฺเม สติ โย วิทหี อธมฺมํ.

“If he were indeed the lord in all the world, Brahmā, the master of many beings, of creatures, then, O Ariṭṭha, the lord of beings is unrighteous, who, when righteousness exists, ordained unrighteousness.”

๙๓๙.

939.

‘‘กีฏา ปฏงฺคา อุรคา จ เภกา, คนฺตฺวา กิมี สุชฺฌติ มกฺขิกา จ;

เอเตปิ ธมฺมา อนริยรูปา, กมฺโพชกานํ วิตถา พหูน’’นฺติ.

“By becoming a worm, a moth, a snake, a frog, an ant, or a fly, is one purified? These practices are of an ignoble form; many such customs of the Kambojas are false.”

ตตฺถ เวทชฺฌคตานริฏฺฐาติ อริฏฺฐ, อิมานิ เวทาธิคมนานิ นาม ธีรานํ ปราชยสงฺขาโต กลิคฺคาโห, มคานํ พาลานํ ชยสงฺขาโต กฏคฺคาโห. มรีจิธมฺมนฺติ อิทญฺหิ เวทตฺตยํ มรีจิธมฺมํ. ตยิทํ อสเมกฺขิตตฺตา ยุตฺตายุตฺตํ [Pg.57] อชานนฺตา พาลา อุทกสญฺญาย มคา มรีจึ วิย ภูตสญฺญาย อนวชฺชสญฺญาย อตฺตโน วินาสํ อุปคจฺฉนฺติ. ปญฺญนฺติ เอวรูปา ปน มายาโกฏฺฐาสา ปญฺญํ ญาณสมฺปนฺนํ ปุริสํ นาติวหนฺติ น วญฺเจนฺติ. ภวนฺติ ทสฺสาติ ท-กาโร พฺยญฺชนสนฺธิมตฺตํ, อสฺส ภูนหุโน วุฑฺฒิฆาตกสฺส มิตฺตทุพฺภิโน นรสฺส เวทา น ตาณตฺถาย ภวนฺติ, ปติฏฺฐา โหตุํ น สกฺโกนฺตีติ อตฺโถ. ปริจิณฺโณ จ อคฺคีติ อคฺคิ จ ปริจิณฺโณ ติวิเธน ทุจฺจริตโทเสน สโทสจิตฺตํ ปาปกมฺมํ ปุริสํ น ตายติ น รกฺขติ.

“Therein, `vedajjhagatā anariṭṭhā ti` means: O Ariṭṭha, those who have mastered the Vedas are unfortunate. These masteries of the Veda are, for the wise, known as the losing throw, but for foolish deer, they are known as the winning throw, the grasping of a branch. `Marīcidhamman ti`: this triple Veda has the nature of a mirage. Because they do not investigate it, the foolish, not knowing what is proper and improper, like deer with the perception of water in a mirage, go to their own destruction with a perception of reality and blamelessness. `Paññan ti`: such portions of illusion, however, do not overcome or deceive a person endowed with wisdom and knowledge. `Bhavanti dassā ti`: the letter 'da' is merely for euphonic conjunction. The meaning is that the Vedas are not for the protection of, nor can they be a support for, a person who is a slayer of offspring, a destroyer of prosperity, and a betrayer of friends. `Pariciṇṇo ca aggī ti`: and the tended fire does not protect or guard a person of evil deeds with a defiled mind, tainted by the fault of threefold misconduct.”

สพฺพญฺจ มจฺจาติ สเจปิ หิ มจฺจา ยตฺตกํ โลเก ทารุ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ สธนํ สโภคํ อตฺตโน ธเนน จ โภเคหิ จ สทฺธึ ติเณน มิสฺสํ กตฺวา อาทีเปยฺยุํ. เอวํ สพฺพมฺปิ ตํ เตหิ อาทีปิตํ ทหนฺโต อยํ อสมตฺถเตโช อสทิสเตโช ตว อคฺคิ น ตปฺเปยฺย. เอวํ อตปฺปนียํ, ภาติก, ทฺวิรสญฺญุ ทฺวีหิ ชิวฺหาหิ รสชานนสมตฺโถ โก ตํ สปฺปิอาทีหิ สุภิกฺขํ สุหีตํ กยิรา, โก สกฺกุเณยฺย กาตุํ. เอวํ อติตฺตํ ปเนตํ มหคฺฆสํ สนฺตปฺเปตฺวา โก นาม เทวโลกํ คมิสฺสติ, ปสฺส ยาวญฺเจตํ ทุกฺกถิตนฺติ. โยคยุตฺโตติ อรณิมถนโยเคน ยุตฺโต หุตฺวา ตํ ปจฺจยํ ลภิตฺวาว อคฺคิ สโมโรหติ นิพฺพตฺตติ. เอวํ ปรวายาเมน อุปฺปชฺชมานํ อเจตนํ ตํ ตฺวํ ‘‘เทโว’’ติ วเทสิ. อิทมฺปิ อภูตเมว กเถสีติ.

“`Sabbañca maccā ti`: Even if all mortals were to take however much wood there is in the world, all of it, together with their wealth and possessions, mix it with grass, and set it alight; even while burning all that was lit by them, this fire of yours, of insatiable and unequalled heat, would not be satisfied. This insatiable one, O brother, this two-tongued one capable of knowing tastes with two tongues—who could make it well-fed and satisfied with ghee and so on? Who would be able to do it? Having gratified this insatiable great eater, who indeed will go to the world of the gods? See how badly this is spoken! `Yogayutto ti`: being yoked with the application of churning with fire-sticks, having obtained that condition, the fire arises, it is born. Thus, this insentient thing that arises through the effort of another, you call a 'god'. This too you speak is untrue.”

อคฺคิ มนุปฺปวิฏฺโฐติ อคฺคิ อนุปวิฏฺโฐ. นามตฺถมาโนติ นาปิ อรณิหตฺเถน นเรน อมตฺถิยมาโน นิพฺพตฺตติ. นากมฺมุนา ชายติ ชาตเวโทติ เอกสฺส กิริยํ วินา อตฺตโน ธมฺมตาย เอว น ชายติ. สุสฺเสยฺยุนฺติ อนฺโต อคฺคินา โสสิยมานานิ วนานิ สุกฺเขยฺยุํ, อลฺลาเนว น สิยุํ. โภชนฺติ โภเชนฺโต. ธูมสิขึ ปตาปวนฺติ ธูมสิขาย ยุตฺตํ ปตาปวนฺตํ. องฺคาริกาติ องฺคารกมฺมกรา. โลณกราติ โลโณทกํ ปจิตฺวา โลณการกา. สูทาติ ภตฺตการกา. สรีรทาหาติ มตสรีรชฺฌาปกา. ปุญฺญนฺติ เอเตปิ สพฺเพ ปุญฺญเมว กเรยฺยุํ.

“`Aggi manuppaviṭṭho ti`: the fire has entered. `Nāmatthamāno ti`: nor does it arise when not being churned by a man with fire-sticks in hand. `Nākammunā jāyati jātavedo ti`: it is not born by its own nature without the action of someone. `Susseyyun ti`: the forests, being dried by the fire within, would become dry; they would not remain wet. `Bhojan ti`: feeding. `Dhūmasikhiṃ patāpavan ti`: endowed with a crest of smoke, powerful. `Aṅgārikā ti`: charcoal-workers. `Loṇakarā ti`: salt-makers, who make salt by boiling salt water. `Sūdā ti`: cooks. `Sarīradāhā ti`: burners of dead bodies. `Puññan ti`: all these too would make merit.”

อชฺเฌนมคฺคินฺติ อชฺเฌนอคฺคึ. น โกจีติ มนฺตชฺฌายกา พฺราหฺมณาปิ โหนฺตุ, โกจิ นโร ธูมสิขึ ปตาปวนฺตํ อคฺคึ โภเชนฺโต ตปฺปยิตฺวาปิ ปุญฺญํ [Pg.58] น กโรติ นาม. โลกาปจิโต สมาโนติ ตว เทโวโลกสฺส อปจิโต ปูชิโต สมาโน. ยเทวาติ ยํ อหิกุณปาทึ ปฏิกุลํ เชคุจฺฉํ มจฺจา ทูรโต ปริวชฺเชนฺติ. ตทปฺปสตฺถนฺติ ตํ อปฺปสตฺถํ, สมฺม, ทฺวิรสญฺญุ กถํ เกน การเณน ปริภุญฺเชยฺย. เทเวสูติ เอเก มนุสฺสา สิขิมฺปิ เทเวสุ อญฺญตรํ เทวํ วทนฺติ. มิลกฺขู ปนาติ อญฺญาณา ปน มิลกฺขู อุทกํ ‘‘เทโว’’ติ วทนฺติ. อสญฺญกายนฺติ อนินฺทฺริยพทฺธํ อจิตฺตกายญฺจ สมานํ เอตํ อเจตนํ ปชานํ ปจนาทิกมฺมกรํ เวสฺสานรํ อคฺคึ ปริจริตฺวา ปาปานิ กมฺมานิ กโรนฺโต โลโก กถํ สุคตึ คมิสฺสติ. อิทํ เต อติวิย ทุกฺกถิตํ.

“`Ajjhenamaggiṃ ti`: the invoked fire. `Na kocī ti`: be they even Brahmins who recite mantras, no person makes merit by feeding and satisfying the smoky-crested, powerful fire. `Lokāpacito samāno ti`: being honored and revered by the world. `Yadevā ti`: that which is repulsive and disgusting, like the carcass of a snake, which mortals avoid from afar. `Tadappasatthaṃ ti`: that unpraised thing, friend, how and for what reason would the two-tongued one consume? `Devesū ti`: some humans say the flame is one among the gods. `Milakkhū panā ti`: but barbarians, out of ignorance, say that water is a god. `Asaññakāyan ti`: serving this insentient Vessānara—unendowed with sense faculties, having a mindless body, a worker for the people doing their cooking and other tasks—and performing evil deeds, how will the world go to a good destination? This was extremely badly spoken by you.”

สพฺพาภิ ภูตาหุธ ชีวิกตฺถาติ อิเม พฺราหฺมณา อตฺตโน ชีวิกตฺถํ มหาพฺรหฺมา สพฺพาภิภูติ อาหํสุ, สพฺโพ โลโก เตเนว นิมฺมิโตติ วทนฺติ. ปุน อคฺคิสฺส พฺรหฺมา ปริจารโกติปิ วทนฺติ. โสปิ กิร อคฺคึ ชุหเตว. สพฺพานุภาวี จ วสีติ โส ปน ยทิ สพฺพานุภาวี จ วสี จ, อถ กิมตฺถํ สยํ อนิมฺมิโต หุตฺวา อตฺตนาว นิมฺมิตํ วนฺทิตา ภเวยฺย. อิทมฺปิ เต ทุกฺกถิตเมว. หสฺสนฺติ อริฏฺฐ พฺราหฺมณานํ วจนํ นาม หสิตพฺพยุตฺตกํ ปณฺฑิตานํ น นิชฺฌานกฺขมํ. ปกิรึสูติ อิเม พฺราหฺมณา เอวรูปํ มุสาวาทํ อตฺตโน สกฺการเหตุ ปุพฺเพ ปตฺถรึสุ. สนฺธาปิตา ชนฺตุภิ สนฺติธมฺมนฺติ เต เอตฺตเกน ลาภสกฺกาเร อปาตุภูเต ชนฺตูหิ สทฺธึ โยเชตฺวา ปาณวธปฏิสํยุตฺตํ อตฺตโน ลทฺธิธมฺมสงฺขาตํ สนฺติธมฺมํ สนฺธาปิตา, ยญฺญสุตฺตํ นาม คนฺถยึสูติ อตฺโถ.

“All beings are overcome here for the sake of livelihood”—thus these brahmins, for the sake of their own livelihood, declared that Mahābrahmā is the all-overcomer, and they say that the entire world was created by him. Again, they also say that Brahmā is an attendant of fire. Indeed, he himself offers to the fire. If he is truly all-powerful and sovereign, then for what reason would he, being uncreated, worship what he himself has created? This too is ill-spoken by you. The words of the Ariṭṭha brahmins are laughable, worthy of being laughed at by the wise, not worthy of consideration. “They spread it”—these brahmins, for the sake of their own honor, previously propagated such a falsehood. “They established with creatures a doctrine of peace”—meaning, when gain and honor had not yet appeared, they, having joined with creatures, established their so-called doctrine of peace, which is connected to the killing of living beings and is their own tenet. The meaning is that they composed the ‘Yaññasutta’.

เอตญฺจ สจฺจนฺติ ยเทตํ ตยา ‘‘อชฺเฌนมริยา’’ติอาทิ วุตฺตํ, เอตญฺจ สจฺจํ ภเวยฺย. นาขตฺติโยติ เอวํ สนฺเต อขตฺติโย รชฺชํ นาม น ลเภยฺย, อพฺราหฺมโณปิ มนฺตปทานิ น สิกฺเขยฺย. มุสาวิเมติ มุสาว อิเม. โอทริยาติ อุทรนิสฺสิตชีวิกา, อุทรปูรณเหตุ วา. ตทปฺปปญฺญาติ ตํ เตสํ วจนํ อปฺปปญฺญา. อตฺตนาวาติ ปณฺฑิตา ปน เตสํ วจนํ ‘‘สโทส’’นฺติ อตฺตนาว ปสฺสนฺติ. ตาทิสนฺติ ตถารูปํ. สงฺขุภิตนฺติ สงฺขุภิตฺวา พฺรหฺมุนา ฐปิตมริยาทํ ภินฺทิตฺวา ฐิตํ สงฺขุภิตํ วิภินฺทํ โลกํ โส ตวพฺรหฺมา กสฺมา อุชุํ น กโรติ. อลกฺขินฺติ กึการณา สพฺพโลเก ทุกฺขํ วิทหิ. สุขินฺติ กึ นุ เอกนฺตสุขิเมว สพฺพโลกํ น [Pg.59] อกาสิ, โลกวินาสโก โจโร มญฺเญ ตว พฺรหฺมาติ. มายาติ มายาย. อธมฺเมน กิมตฺถมการีติ อิมินา มายาทินา อธมฺเมน กึการณา โลกํ อนตฺถกิริยายํ สํโยเชสีติ อตฺโถ. อริฏฺฐาติ อริฏฺฐ, ตว ภูตปติ อธมฺมิโก, โย ทสวิเธ กุสลธมฺเม สติ ธมฺมเมว อวิทหิตฺวา อธมฺมํ วิทหิ. กีฏาติอาทิ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตํ. เอเต กีฏาทโย ปาเณ หนฺตฺวา มจฺโจ สุชฺฌตีติ เอเตปิ กมฺโพชรฏฺฐวาสีนํ พหูนํ อนริยานํ ธมฺมา, เต ปน วิตถา, อธมฺมาว ธมฺมาติ วุตฺตา. เตหิปิ ตว พฺรหฺมุนาว นิมฺมิเตหิ ภวิตพฺพนฺติ.

“And this is true—what you have stated as ‘the noble ones’ command’ and so forth, this would indeed be true. If that were so, a non-khattiya would never attain kingship, nor would a non-brahmin learn the sacred verses. These are lies—these are falsehoods. ‘Odariyā’ means those whose livelihood depends on their belly, or for the sake of filling the belly. ‘Tadappapaññā’ means that their statement is of little wisdom. ‘Attanāvā’ means that the wise, however, see their words as ‘flawed’ by themselves. ‘Tādisa’ means ‘of such a kind’. ‘Saṅkhubhita’ means having disturbed and broken the boundary established by Brahmā, why does your Brahmā not set right the world which stands disturbed and disrupted? ‘Alakkhiṃ’ means ‘misery’—for what reason did he create suffering in the whole world? ‘Sukhiṃ’ means ‘happiness’—why indeed did he not make the whole world entirely happy? I think your Brahmā is a world-destroying thief. ‘Māyā’ means ‘by deception’. ‘Adhammena kimatthamakārī’ means ‘with unrighteousness, for what purpose did he act?’—by this unrighteousness, such as deception, for what reason did he engage the world in harmful action? This is the meaning. ‘Ariṭṭha’ means ‘Ariṭṭha, your lord of beings is unrighteous, for when the tenfold wholesome qualities exist, he did not create righteousness but created unrighteousness.’ ‘Kīṭā’ and so on—each individually in the sense of use. ‘By killing these creatures, such as insects, a mortal is purified’—these too are the doctrines of many ignoble people dwelling in the land of Kamboja. But they are false, unrighteous doctrines proclaimed as righteous. Even these must have been created by your Brahmā.”

อิทานิ เตสํ วิตถภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห –

Now, showing their falsity, he said:

๙๔๐.

940.

‘‘สเจ หิ โส สุชฺฌติ โย หนาติ, หโตปิ โส สคฺคมุเปติ ฐานํ;

โภวาทิ โภวาทิน มารเยยฺยุํ, เย จาปิ เตสํ อภิสทฺทเหยฺยุํ.

“If indeed one who kills is purified, and the one who is killed goes to a heavenly state, then the Bhovādins would kill the Bhovādins, and so would those who have faith in them.”

๙๔๑.

941.

‘‘เนว มิคา น ปสู โนปิ คาโว, อายาจนฺติ อตฺตวธาย เกจิ;

วิปฺผนฺทมาเน อิธ ชีวิกตฺถา, ยญฺเญสุ ปาเณ ปสุมารภนฺติ.

“Neither deer, nor beasts, nor any cattle beg for their own slaughter; yet while the creatures struggle, men slaughter living beings in sacrifices for the sake of their livelihood.”

๙๔๒.

942.

‘‘ยูปุสฺสเน ปสุพนฺเธ จ พาลา, จิตฺเตหิ วณฺเณหิ มุขํ นยนฺติ;

อยํ เต ยูโป กามทุโห ปรตฺถ, ภวิสฺสติ สสฺสโต สมฺปราเย.

“Fools, at the raising of the sacrificial post and the binding of the animal, lead people on with varied thoughts and praises, saying: ‘This sacrificial post of yours will yield desires in the next world; it will be everlasting in the life beyond.’”

๙๔๓.

943.

‘‘สเจ จ ยูเป มณิสงฺขมุตฺตํ, ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูปํ;

สุกฺเขสุ กฏฺเฐสุ นเวสุ จาปิ, สเจ ทุเห ติทิเว สพฺพกาเม;

เตวิชฺชสงฺฆาว ปุถู ยเชยฺยุํ, อพฺราหฺมณํ กญฺจิ น ยาชเยยฺยุํ.

“If on the sacrificial post were jewels, conch shells, and pearls, grain, wealth, silver, and gold; and if from dry or fresh wood one could milk all the desires in the three heavens; then hosts of those with the threefold knowledge would offer extensive sacrifices, and they would not cause any non-brahmin to sacrifice.”

๙๔๔.

944.

‘‘กุโต [Pg.60] จ ยูเป มณิสงฺขมุตฺตํ, ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูปํ;

สุกฺเขสุ กฏฺเฐสุ นเวสุ จาปิ, กุโต ทุเห ติทิเว สพฺพกาเม.

“Whence on the sacrificial post would there be jewels, conch shells, and pearls, grain, wealth, silver, and gold? And whence from dry or fresh wood could one milk all the desires in the three heavens?”

๙๔๕.

945.

‘‘สฐา จ ลุทฺทา จ ปลุทฺธพาลา, จิตฺเตหิ วณฺเณหิ มุขํ นยนฺติ;

อาทาย อคฺคึ มม เทหิ วิตฺตํ, ตโต สุขี โหหิสิ สพฺพกาเม.

“Deceitful and greedy, deluded and foolish, they lead people on with charming praises, saying: ‘Tend the fire, give me wealth, then you will be happy with all your desires.’”

๙๔๖.

946.

‘‘ตมคฺคิหุตฺตํ สรณํ ปวิสฺส, จิตฺเตหิ วณฺเณหิ มุขํ นยนฺติ;

โอโรปยิตฺวา เกสมสฺสุํ นขญฺจ, เวเทหิ วิตฺตํ อติคาฬฺหยนฺติ.

“Having entered that fire sacrifice as a refuge, they lead people on with charming praises; having had hair, beard, and nails removed, they excessively extract wealth by means of the Vedas.”

๙๔๗.

947.

‘‘กากา อุลูกํว รโห ลภิตฺวา, เอกํ สมานํ พหุกา สเมจฺจ;

อนฺนานิ ภุตฺวา กุหกา กุหิตฺวา, มุณฺฑํ กริตฺวา ยญฺญปโถสฺสชนฺติ.

“Like crows, having found an owl in solitude, many deceivers assemble around one person; having eaten the food and practiced deception, they make him shaven-headed and then abandon him from the path of sacrifice.”

๙๔๘.

948.

‘‘เอวญฺหิ โส วญฺจิโต พฺราหฺมเณหิ, เอโก สมาโน พหุกา สเมจฺจ;

เต โยคโยเคน วิลุมฺปมานา, ทิฏฺฐํ อทิฏฺเฐน ธนํ หรนฺติ.

“Thus indeed is he deceived by the brahmins, being alone while many assemble; they, plundering by means of various schemes, take away his visible wealth in exchange for the unseen.”

๙๔๙.

949.

‘‘อกาสิยา ราชูหิวานุสิฏฺฐา, ตทสฺส อาทาย ธนํ หรนฺติ;

เต ตาทิสา โจรสมา อสนฺตา, วชฺฌา น หญฺญนฺติ อริฏฺฐ โลเก.

“Authorized by kings, they take and carry away his wealth without toil. Such men, like thieves, are unrighteous; though deserving of death, Ariṭṭha, they are not slain in this world.”

๙๕๐.

950.

‘‘อินฺทสฺส พาหารสิ ทกฺขิณาติ, ยญฺเญสุ ฉินฺทนฺติ ปลาสยฏฺฐึ;

ตํ เจปิ สจฺจํ มฆวา ฉินฺนพาหุ, เกนสฺส อินฺโท อสุเร ชินาติ.

“‘You are Indra’s right arm,’ they say, as in sacrifices they cut a palāsa stick; if that were true, Maghavā with his arm cut off—with what would Indra conquer the asuras?”

๙๕๑.

951.

‘‘ตญฺเจว [Pg.61] ตุจฺฉํ มฆวา สมงฺคี, หนฺตา อวชฺโฌ ปรโม ส เทโว;

มนฺตา อิเม พฺราหฺมณา ตุจฺฉรูปา, สนฺทิฏฺฐิกา วญฺจนา เอส โลเก.

“That is indeed empty talk. Maghavā is complete, a slayer not to be slain, a supreme god. These mantras of the brahmins are empty; this is a visible deception in the world.”

๙๕๒.

952.

‘‘มาลาคิริ หิมวา โย จ คิชฺโฌ, สุทสฺสโน นิสโภ กุเวรุ;

เอเต จ อญฺเญ จ นคา มหนฺตา, จิตฺยา กตา ยญฺญกเรหิ มาหุ.

“Mālāgiri, Himavā, and Gijjhakūṭa, Sudassana, Nisabha, and Kuveru—these and other great mountains, they say, were made as sacrificial piles by the sacrifice-makers.”

๙๕๓.

953.

‘‘ยถาปการานิ หิ อิฏฺฐกานิ, จิตฺยา กตา ยญฺญกเรหิ มาหุ;

น ปพฺพตา โหนฺติ ตถาปการา, อญฺญา ทิสา อจลา ติฏฺฐเสลา.

“They say that sacrificial piles are made by sacrifice-makers, of the same kind as bricks. But mountains are not of that kind; they are of another sort, immovable, standing rocks.”

๙๕๔.

954.

‘‘น อิฏฺฐกา โหนฺติ สิลา จิเรน, น ตตฺถ สญฺชายติ อโย น โลหํ;

ยญฺญญฺจ เอตํ ปริวณฺณยนฺตา, จิตฺยา กตา ยญฺญกเรหิ มาหุ.

“Bricks do not become rock over time, nor do iron or bronze arise there; and yet, praising this sacrifice, they say these were made as sacrificial piles by the sacrificers.”

๙๕๕.

955.

‘‘อชฺฌายกํ มนฺตคุณูปปนฺนํ, ตปสฺสินํ ‘ยาจโยโค’ติธาหุ;

ตีเร สมุทฺทสฺสุทกํ สชนฺตํ, ตํ สาครชฺโฌหริ เตนาเปยฺโย.

“They call one versed in the Vedas, endowed with the virtue of mantras, an ascetic, ‘one fit to be begged from’; but like one drawing water at the ocean's shore, the ocean would overwhelm him; for that reason it is undrinkable.”

๙๕๖.

956.

‘‘ปโรสหสฺสมฺปิ สมนฺตเวเท, มนฺตูปปนฺเน นทิโย วหนฺติ;

น เตน พฺยาปนฺนรสูทกา น, กสฺมา สมุทฺโท อตุโล อเปยฺโย.

“Though more than a thousand rivers, said to be endowed with mantras, flow from all sides, their waters do not become spoiled in taste. Why then is the incomparable ocean undrinkable?”

๙๕๗.

957.

‘‘เย เกจิ กูปา อิธ ชีวโลเก, โลณูทกา กูปขเณหิ ขาตา;

น พฺราหฺมณชฺโฌหรเณน เตสุ, อาโป อเปยฺโย ทฺวิรสญฺญุ มาหุ.

“Whatever wells there are here in this living world, dug by well-diggers and filled with salty water, they should not say the water in them is undrinkable because of the brahmins’ leavings, nor that it has two tastes.”

๙๕๘.

958.

‘‘ปุเร [Pg.62] ปุรตฺถา กา กสฺส ภริยา, มโน มนุสฺสํ อชเนสิ ปุพฺเพ;

เตนาปิ ธมฺเมน น โกจิ หีโน, เอวมฺปิ โวสฺสคฺควิภงฺคมาหุ.

“Formerly, in the past, who was whose wife? Before, mind gave birth to man. By that principle, no one is inferior; and yet they speak of divisions by birth.”

๙๕๙.

959.

‘‘จณฺฑาลปุตฺโตปิ อธิจฺจ เวเท, ภาเสยฺย มนฺเต กุสโล มตีมา;

น ตสฺส มุทฺธาปิ ผเลยฺย สตฺตธา, มนฺตา อิเม อตฺตวธาย กตา.

“Even the son of an outcaste, having learned the Vedas, could recite the mantras, being skilled and intelligent. His head would not split into seven pieces. These mantras are made for one's own destruction.”

๙๖๐.

960.

‘‘วาจากตา คิทฺธิกตา คหีตา, ทุมฺโมจยา กพฺยปถานุปนฺนา;

พาลาน จิตฺตํ วิสเม นิวิฏฺฐํ, ตทปฺปปญฺญา อภิสทฺทหนฺติ.

“Speech that is contrived, greedy, and grasping, hard to be freed from, not following the poet’s path—the minds of fools are settled on the crooked, and those of little wisdom have faith in that.”

๙๖๑.

961.

‘‘สีหสฺส พฺยคฺฆสฺส จ ทีปิโน จ, น วิชฺชตี โปริสิยํ พเลน;

มนุสฺสภาโว จ ควํว เปกฺโข, ชาตี หิ เตสํ อสมา สมานา.

“In the lion, the tiger, and the leopard, manliness is not found through their strength. And human nature is to be regarded like that of cattle; for their births are unequal, yet equal.”

๙๖๒.

962.

‘‘สเจ จ ราชา ปถวึ วิชิตฺวา, สชีววา อสฺสวปาริสชฺโช;

สยเมว โส สตฺตุสงฺฆํ วิเชยฺย, ตสฺสปฺปชา นิจฺจสุขี ภเวยฺย.

“If a king, having conquered the earth, were long-lived and had an obedient council; if he himself were to conquer the host of enemies, his people would be ever happy.”

๙๖๓.

963.

‘‘ขตฺติยมนฺตา จ ตโย จ เวทา, อตฺเถน เอเต สมกา ภวนฺติ;

เตสญฺจ อตฺถํ อวินิจฺฉินิตฺวา, น พุชฺฌตี โอฆปถํว ฉนฺนํ.

“The Khattiya mantras and the three Vedas are equal in meaning. Without discerning their meaning, one does not understand, like a hidden path through a flood.”

๙๖๔.

964.

‘‘ขตฺติยมนฺตา จ ตโย จ เวทา, อตฺเถน เอเต สมกา ภวนฺติ;

ลาโภ อลาโภ อยโส ยโส จ, สพฺเพว เตสํ จตุนฺนญฺจ ธมฺมา.

“The Khattiya mantras and the three Vedas are equal in meaning. Gain and loss, disgrace and fame—all these are the four conditions found in them.”

๙๖๕.

965.

‘‘ยถาปิ [Pg.63] อิพฺภา ธนธญฺญเหตุ, กมฺมานิ กโรนฺติ ปุถู ปถพฺยา;

เตวิชฺชสงฺฆา จ ตเถว อชฺช, กมฺมานิ กโรนฺติ ปุถู ปถพฺยา.

“Just as common folk perform various tasks on the earth for wealth and grain, so too today do the community of those with the three Vedas perform various tasks on the earth.”

๙๖๖.

966.

‘‘อิพฺเภหิ เย เต สมกา ภวนฺติ, นิจฺจุสฺสุกา กามคุเณสุ ยุตฺตา;

กมฺมานิ กโรนฺติ ปุถู ปถพฺยา, ตทปฺปปญฺญา ทฺวิรสญฺญุรา เต’’ติ.

“Those who are on par with the common folk, ever zealous, devoted to sensual pleasures, perform various deeds on the earth; they are of little wisdom, perceivers of two tastes.”

ตตฺถ โภวาทีติ พฺราหฺมณา. โภวาทิน มารเยยฺยุนฺติ พฺราหฺมณเมว มาเรยฺยุํ. เย จาปีติ เยปิ พฺราหฺมณานํ ตํ วจนํ สทฺทเหยฺยุํ, เต อตฺตโน อุปฏฺฐาเกเยว จ พฺราหฺมเณ จ มาเรยฺยุํ. พฺราหฺมณา ปน พฺราหฺมเณ จ อุปฏฺฐาเก จ อมาเรตฺวา นานปฺปกาเร ติรจฺฉาเนเยว มาเรนฺติ. อิติ เตสํ วจนํ มิจฺฉา. เกจีติ ยญฺเญสุ โน มาเรถ, มยํ สคฺคํ คมิสฺสามาติ อายาจนฺตา เกจิ นตฺถิ. ปาเณ ปสุมารภนฺตีติ มิคาทโย ปาเณ จ ปสู จ วิปฺผนฺทมาเน ชีวิกตฺถาย มาเรนฺติ. มุขํ นยนฺตีติ เอเตสุ ยูปุสฺสเนสุ ปสุพนฺเธสุ อิมสฺมึ เต ยูเป สพฺพํ มณิสงฺขมุตฺตํ ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูปํ สนฺนิหิตํ, อยํ เต ยูโป ปรตฺถ ปรโลเก กามทุโห ภวิสฺสติ, สสฺสตภาวํ อาวหิสฺสตีติ จิตฺเรหิ การเณหิ มุขํ ปสาเทนฺติ, ตํ ตํ วตฺวา มิจฺฉาคาหํ คาเหนฺตีติ อตฺโถ.

Here, ‘Bhovādī’ refers to brahmins. ‘They would kill the Bhovādins’ means they would kill only brahmins. ‘And those who’ means that even those who believe that saying of the brahmins would kill both their own attendants and the brahmins. But brahmins, without killing brahmins or attendants, kill various kinds of animals instead. Thus, their statement is false. ‘Some’ means there are none who plead, ‘Do not kill us in the sacrifices; we will go to heaven.’ ‘They harm living beings and cattle’ means they kill struggling wild animals, other living beings, and cattle for the sake of livelihood. ‘They lead the face’ means that at these sacrificial posts and animal bindings, they entice them, saying, ‘Here at this post of yours, all gems, conches, pearls, grain, wealth, silver, and gold are gathered. This post will be a yielder of desires for you in the next world, bringing about a state of permanence.’ With such colorful reasons, they persuade them, making them grasp a wrong view—this is the meaning.

สเจ จาติ สเจ จ ยูเป วา เสสกฏฺเฐสุ วา เอตํ มณิอาทิกํ ภเวยฺย, ติทิเว วา สพฺพกามทุโห อสฺส, เตวิชฺชสงฺฆาว ปุถู หุตฺวา ยญฺญํ ยเชยฺยุํ พหุธนตาย เจว สคฺคกามตาย จ, อญฺญํ อพฺราหฺมณํ น ยาเชยฺยุํ. ยสฺมา ปน อตฺตโน ธนํ ปจฺจาสีสนฺตา อญฺญมฺปิ ยชาเปนฺติ, ตสฺมา อภูตวาทิโนติ เวทิตพฺพา. กุโต จาติ เอตสฺมิญฺจ ยูเป วา เสสกฏฺเฐสุ วา กุโต เอตํ มณิอาทิกํ อวิชฺชมานเมว, กุโต ติทิเว สพฺพกาเม ทุหิสฺสติ. สพฺพถาปิ อภูตเมว เตสํ วจนํ.

‘If there were such a gem or the like’ means: if there were such a gem or the like in the sacrificial post or in the remaining wood, or if it were a yielder of all desires in the heaven of the Thirty-Three, then the community of those possessing the three Vedas, having become numerous, would perform sacrifices both for the sake of great wealth and for the desire of heaven, and they would not cause any non-brahmin to sacrifice. But because they cause others to sacrifice while hoping for their own wealth, they should be known as speakers of falsehood. ‘And how so?’ means: For how could such a gem or the like, which does not exist, be in this sacrificial post or in the remaining wood? How could it yield all desires in the heaven of the Thirty-Three? In every way, their words are utterly false.

สฐา [Pg.64] จ ลุทฺทา จ ปลุทฺธพาลาติ อริฏฺฐ, อิเม พฺราหฺมณา นาม เกราฏิกา เจว นิกฺกรุณา จ, เต พาลา โลกํ ปโลเภตฺวา อุปโลเภตฺวา จิตฺเรหิ การเณหิ มุขํ ปสาเทนฺติ. สพฺพกาเมติ อคฺคึ อาทาย ตฺวญฺจ ชูห, อมฺหากญฺจ วิตฺตํ เทหิ, ตโต สพฺพกาเม ลภิตฺวา สุขี โหหิสิ.

‘Deceitful, greedy, and deluded fools’ means: O Ariṭṭha, these so-called brahmins are fraudulent and merciless. Being fools, they deceive and entice the world with elaborate reasons, pleasing people's faces. ‘All desires’ means: taking fire, they say, “You too sacrifice, and give us wealth. Then, having obtained all desires, you will be happy.”

ตมคฺคิหุตฺตํ สรณํ ปวิสฺสาติ ตํ ราชานํ วา ราชมหามตฺตํ วา อาทาย อคฺคิชุหนฏฺฐานํ เคหํ ปวิสิตฺวา. โอโรปยิตฺวาติ จิตฺรานิ การณานิ วทนฺตา เกสมสฺสุํ นเข จ โอโรปยิตฺวา. อติคาฬฺหยนฺตีติ วุตฺตตาย ตโย เวเท นิสฺสาย ‘‘อิทํ ทาตพฺพํ, อิทํ กตฺตพฺพ’’นฺติ วทนฺตา เวเทหิ ตสฺส สนฺตกํ วิตฺตํ อติคาฬฺหยนฺติ วินาเสนฺติ วิทฺธํเสนฺติ.

‘They enter that fire sacrifice as a refuge’ means: taking that king or royal minister, they enter the house which is the place for fire offerings. ‘Having had shaved off’ means: speaking with elaborate reasons, they have the hair of the head, the beard, and the nails shaved off. ‘They overwhelm’ means: relying on the three Vedas, saying, ‘This should be given, this should be done,’ they overwhelm, ruin, and destroy his wealth by means of the Vedas.

อนฺนานิ ภุตฺวา กุหกา กุหิตฺวาติ เต กุหกา นานปฺปการํ กุหกกมฺมํ กตฺวา สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา ยญฺญํ วณฺเณตฺวา วญฺเจตฺวา ตสฺส สนฺตกํ นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อถ นํ มุณฺฑกํ กตฺวา ยญฺญปเถ โอสฺสชนฺติ, ตํ คเหตฺวา พหิยญฺญาวาฏํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ.

‘The hypocrites, having eaten food, deceive’ means: these hypocrites, having performed various kinds of hypocritical acts, gather together, praising the sacrifice and deceiving him. After enjoying his various delicious foods, they then make him shaven-headed and abandon him on the path of the sacrifice. Taking him, they go outside the sacrificial enclosure—this is the meaning.

โยคโยเคนาติ เต พฺราหฺมณา ตํ เอกํ พหุกา สเมจฺจ เตน เตน โยเคน ตาย ตาย ยุตฺติยา วิลุมฺปมานา ทิฏฺฐํ ปจฺจกฺขํ ตสฺส ธนํ อทิฏฺเฐน เทวโลเกน อทิฏฺฐํ เทวโลกํ วณฺเณตฺวา อาหรณฏฺฐานํ กตฺวา หรนฺติ. อกาสิยา ราชูหิวานุสิฏฺฐาติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ พลึ คณฺหถา’’ติ ราชูหิ อนุสิฏฺฐา อกาสิยสงฺขาตา ราชปุริสา วิย. ตทสฺสาติ ตํ อสฺส ธนํ อาทาย หรนฺติ. โจรสมาติ อภูตพลิคฺคาหกา สนฺธิจฺเฉทกโจรสทิสา อสปฺปุริสา. วชฺฌาติ วธารหา เอวรูปา ปาปธมฺมา อุทานิ โลเก น หญฺญนฺติ.

‘By various means’ means: these brahmins, many of them having gathered around that one person, plunder his visible, tangible wealth by this or that method and device; praising the unseen heavenly world and making it a pretext for offerings, they carry it away. ‘Like tax-collectors instructed by kings’ means: like the king’s men known as tax-collectors, instructed by kings, ‘Take this and that tax.’ ‘His wealth’ means: they take and carry away that wealth of his. ‘Like thieves’ means: being takers of unjust taxes, like house-breaking thieves, they are wicked men. ‘Worthy of death’ means: such evil-natured ones, though deserving of death, are not killed in the world today.

พาหารสีติ พาหา อสิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิทมฺปิ อริฏฺฐ, พฺราหฺมณานํ มุสาวาทํ ปสฺส. เต กิร ยญฺเญสุ มหตึ ปลาสยฏฺฐึ ‘‘อินฺทสฺส พาหา อสิ ทกฺขิณา’’ติ วตฺวา ฉินฺทนฺติ. ตญฺเจ เอเตสํ วจนํ สจฺจํ, อถ ฉินฺนพาหุ สมาโน เกนสฺส พาหุพเลน อินฺโท อสุเร ชินาตีติ. สมงฺคีติ พาหุสมงฺคี อจฺฉินฺนพาหุ อโรโคเยว. หนฺตาติ อสุรานํ หนฺตา. ปรโมติ อุตฺตโม ปุญฺญิทฺธิยา สมนฺนาคโต อญฺเญสํ อวชฺโฌ. พฺราหฺมณาติ พฺราหฺมณานํ. ตุจฺฉรูปาติ ตุจฺฉสภาวา นิปฺผลา[Pg.65]. วญฺจนาติ เย จ เต พฺราหฺมณานํ มนฺตา นาม, เอสา โลเก สนฺทิฏฺฐิกา วญฺจนา.

‘You are the arm’ means: you are the arm. This is what is said: O Ariṭṭha, behold this falsehood of the brahmins too. They, it is said, at sacrifices cut down a great palāsa staff, saying, “You are the right arm of Indra.” If their words were true, then Indra, his arm being cut off, by what strength of arm could he conquer the asuras? ‘The well-endowed one’ means: one endowed with arms, with arms intact, and healthy. ‘The slayer’ means: the slayer of the asuras. ‘The supreme’ means: the highest, endowed with merit and psychic power, unassailable by others. ‘Of the brahmins’ means: of the brahmins. ‘Of empty form’ means: of empty nature, fruitless. ‘Deception’ means: those so-called mantras of the brahmins—this is a deception visible in the world.

ยถาปการานีติ ยาทิสานิ อิฏฺฐกานิ คเหตฺวา ยญฺญกเรหิ จิตฺยา กตาติ วทนฺติ. ติฏฺฐเสลาติ ปพฺพตา หิ อจลา ติฏฺฐา น อุปจิตา เอกคฺฆนา สิลามยา จ. อิฏฺฐกานิ จลานิ น เอกคฺฆนานิ น สิลามยานิ. ปริวณฺณยนฺตาติ เอตํ ยญฺญํ วณฺเณนฺตา พฺราหฺมณา.

‘Of whatever kind’ means: they say that of whatever kind the bricks taken are, the sacrificial altar is built by the sacrificers. ‘Standing mountains’ means: for mountains are unmoving, firm, not piled up, solid, and made of rock. Bricks are movable, not solid, and not made of rock. ‘Extolling’ means: the brahmins extolling this sacrifice.

สมนฺตเวเทติ ปริปุณฺณเวเท พฺราหฺมเณ. วหนฺตีติ โสเตสุปิ อาวฏฺเฏสุปิ ปติเต วหนฺติ, นิมุชฺชาเปตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ. น เตน พฺยาปนฺนรสูทกา นาติ เอตฺถ เอโก น-กาโร ปุจฺฉนตฺโถ โหติ. นนุ เตน พฺยาปนฺนรสูทกา นทิโยติ ตํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. กสฺมาติ เกน การเณน ตาว มหาสมุทฺโทว อเปยฺโย กโต, กึ มหาพฺรหฺมา ยมุนาทีสุ นทีสุ อุทกํ อเปยฺยํ กาตุํ น สกฺโกติ, สมุทฺเทเยว สกฺโกตีติ. ทฺวิรสญฺญุ มาหูติ ทฺวิรสญฺญู อหุ, ชาโตติ อตฺโถ.

‘One who knows all around’ means: the brahmin who is fully versed in the Vedas. ‘They carry away’ means: they carry away those who have fallen into streams and whirlpools, and causing them to sink, bring them to the destruction of life. ‘Are not the rivers with water of corrupted taste because of that?’—here, the particle ‘na’ serves the purpose of a question. ‘Surely, are not the rivers with water of corrupted taste because of that?’ Questioning thus, he speaks. ‘Why?’ means: For what reason has the great ocean been made undrinkable? Is Mahābrahmā not able to make the water in the Yamunā and other rivers undrinkable, but is able only in the ocean? ‘They said he was a perceiver of two tastes’ means: he became a perceiver of two tastes, this is the meaning.

ปุเร ปุรตฺถาติ อิโต ปุเร ปุพฺเพ ปุรตฺถา ปฐมกปฺปิกกาเล. กา กสฺส ภริยาติ กา กสฺส ภริยา นาม. ตทา หิ อิตฺถิลิงฺคเมว นตฺถิ, ปจฺฉา เมถุนธมฺมวเสน มาตาปิตโร นาม ชาตา. มโน มนุสฺสนฺติ ตทา หิ มโนเยว มนุสฺสํ ชเนสิ, มโนมยาว สตฺตา นิพฺพตฺตึสูติ อตฺโถ. เตนาปิ ธมฺเมนาติ เตนาปิ การเณน เตน สภาเวน น โกจิ ชาติยา หีโน. น หิ ตทา ขตฺติยาทิเภโท อตฺถิ, ตสฺมา ยํ พฺราหฺมณา วทนฺติ ‘‘พฺราหฺมณาว ชาติยา เสฏฺฐา, อิตเร หีนา’’ติ, ตํ มิจฺฉา. เอวมฺปีติ เอวํ วตฺตมาเน โลเก โปราณกวตฺตํ ชหิตฺวา ปจฺฉา อตฺตนา สมฺมนฺนิตฺวา กตานํ วเสน ขตฺติยาทโย จตฺตาโร โกฏฺฐาสา ชาตา, เอวมฺปิ โวสฺสคฺควิภงฺคมาหุ, อตฺตนา กเตหิ กมฺมโวสฺสคฺเคหิ เตสํ สตฺตานํ เอกจฺเจ ขตฺติยา ชาตา, เอกจฺเจ พฺราหฺมณาทโยติ อิมํ วิภาคํ กเถนฺติ, ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมณาว เสฏฺฐา’’ติ วจนํ มิจฺฉา.

‘Formerly, in the beginning’ means: before this, formerly, in the beginning, in the time of the first aeon. ‘Who is whose wife?’ means: who indeed was whose wife? For at that time, there was no female sex at all; later, on account of the practice of sexual intercourse, so-called mothers and fathers arose. ‘Mind, humans’ means: for at that time, mind alone generated humans; beings arose made of mind—this is the meaning. ‘By that principle too’ means: by that reason too, by that nature, no one was inferior by birth. For at that time, there was no distinction such as khattiyas and others; therefore, what the brahmins say—“Brahmins alone are the highest by birth, others are inferior”—is false. ‘Even so’ means: thus, in this evolving world, having abandoned the ancient custom, later, by means of conventions established by themselves, the four divisions—khattiyas and others—arose. Even so, they speak of a division by allocation: through the allocation of actions done by themselves, some of those beings became khattiyas, some became brahmins and so forth—thus they describe this division. Therefore, the statement “Brahmins alone are the highest” is false.

สตฺตธาติ ยทิ มหาพฺรหฺมุนา พฺราหฺมณานญฺเญว ตโย เวทา ทินฺนา, น อญฺเญสํ, จณฺฑาลสฺส มนฺเต ภาสนฺตสฺส มุทฺธา สตฺตธา ผเลยฺย, น [Pg.66] จ ผลติ, ตสฺมา อิเมหิ พฺราหฺมเณหิ อตฺตวธาย มนฺตา กตา, อตฺตโนเยว เนสํ มุสาวาทิตํ ปกาเสนฺตา คุณวธํ กโรนฺติ. วาจากตาติ เอเต มนฺตา นาม มุสาวาเทน จินฺเตตฺวา กตา. คิทฺธิกตา คหีตาติ ลาภคิทฺธิกตาย พฺราหฺมเณหิ คหิตา. ทุมฺโมจยาติ มจฺเฉน คิลิตพลิโส วิย ทุมฺโมจยา. กพฺยปถานุปนฺนาติ กพฺยาการกพฺราหฺมณานํ วจนปถํ อนุปนฺนา อนุคตา. เต หิ ยถา อิจฺฉนฺติ, ตถา มุสา วตฺวา พนฺธนฺติ. พาลานนฺติ เตสญฺหิ พาลานํ จิตฺตํ วิสเม นิวิฏฺฐํ, ตํ อญฺเญ อปฺปปญฺญาว อภิสทฺทหนฺติ.

'Sattadhā' means: if the great Brahmā had given the three Vedas only to the brahmins and not to others, the head of an outcaste reciting the mantras would split into seven pieces, but it does not split. Therefore, these brahmins have made mantras for their own destruction; revealing their own falsehood, they cause the destruction of virtue. 'Made by speech' means: these mantras were created by thinking falsely. 'Seized by greed' means: they were seized by the brahmins out of greed for gain. 'Hard to escape' means: they are as hard to escape as a hook swallowed by a fish. 'Following the path of poetry' means: they follow the path of speech of brahmins who compose poetry. For they bind others by speaking lies as they please. 'Of the fools' means: for the minds of these fools are firmly set on unevenness, and others, lacking wisdom, place faith in them.

โปริสิยํพเลนาติ โปริสิยสงฺขาเตน พเลน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ เอเตสํ สีหาทีนํ ปุริสถามสงฺขาตํ โปริสิยพลํ, เตน พเลน สมนฺนาคโต พฺราหฺมโณ นาม นตฺถิ, สพฺเพ อิเมหิ ติรจฺฉาเนหิปิ หีนาเยวาติ. มนุสฺสภาโว จ ควํว เปกฺโขติ อปิจ โย เอเตสํ มนุสฺสภาโว, โส คุนฺนํ วิย เปกฺขิตพฺโพ. กึการณา? ชาติ หิ เตสํ อสมา สมานา. เตสญฺหิ พฺราหฺมณานํ ทุปฺปญฺญตาย โคหิ สทฺธึ สมานชาติเยว อสมา. อญฺญเมว หิ คุนฺนํ สณฺฐานํ, อญฺญํ เตสนฺติ. เอเตน พฺราหฺมเณ ติรจฺฉาเนสุ สีหาทีหิ สเมปิ อกตฺวา โครูปสเมว กโรติ.

'By the strength of a man' means: by strength reckoned as human strength. This is what is said: there is no brahmin endowed with that human strength, reckoned as the might of a man, which belongs to lions and other animals; all these brahmins are inferior even to these animals. 'And their human state is to be viewed like that of cattle' means: furthermore, their human state should be regarded like that of cattle. For what reason? Because their birth is unequal, though seemingly the same. Indeed, due to their lack of wisdom, the birth of these brahmins is the same as that of cattle, yet unequal. For the form of cattle is one thing, and theirs is another. By this, he does not even make the brahmin equal to animals like lions, but makes him merely like the form of cattle.

สเจ จ ราชาติ อริฏฺฐ, ยทิ มหาพฺรหฺมุนา ทินฺนภาเวน ขตฺติโยว ปถวึ วิชิตฺวา. สชีววาติ สหชีวีหิ อมจฺเจหิ สมนฺนาคโต. อสฺสวปาริสชฺโชติ อตฺตโน โอวาทกรปริสาวจโรว สิยา, อถสฺส ปริสาย ยุชฺฌิตฺวา รชฺชํ กาตพฺพํ นาม น ภเวยฺย. สยเมว โส เอกโกว สตฺตุสงฺฆํ วิเชยฺย, เอวํ สติ ยุทฺเธ ทุกฺขาภาเวน ตสฺส ปชา นิจฺจสุขี ภเวยฺย, เอตญฺจ นตฺถิ. ตสฺมา เตสํ วจนํ มิจฺฉา.

'If, O Ariṭṭha, a king...' means: if a khattiya were to conquer the earth by virtue of it being a gift from the Great Brahmā, he would be accompanied by ministers who share his life. He would have an obedient assembly that follows his advice, and there would be no need for him to rule by fighting with his assembly. He himself, alone, would conquer the host of enemies; in that case, his people would be perpetually happy, due to the absence of the suffering of war—but this is not so. Therefore, their statement is false.

ขตฺติยมนฺตาติ ราชสตฺถญฺจ ตโย จ เวทา อตฺตโน อาณาย รุจิยา ‘‘อิทเมว กตฺตพฺพ’’นฺติ ปวตฺตตฺตา อตฺเถน เอเต สมกา ภวนฺติ. อวินิจฺฉินิตฺวาติ เตสํ ขตฺติยมนฺตานํ ขตฺติโยปิ เวทานํ พฺราหฺมโณปิ อตฺถํ อวินิจฺฉินิตฺวา อาณาวเสเนว อุคฺคณฺหนฺโต ตํ อตฺถํ อุทโกเฆน ฉนฺนมคฺคํ วิย น พุชฺฌติ.

'The warrior's counsel' means: the royal treatise and the three Vedas are equal in purpose, because they proceed by their own command and inclination, saying, 'This alone should be done.' 'Without determining' means: a khattiya, without determining the meaning of the warrior's counsels, and a brahmin, without determining the meaning of the Vedas, learning them merely by way of command, does not understand that meaning, just like a path covered by a flood of water.

อตฺเถน [Pg.67] เอเตติ วญฺจนตฺเถน เอเต สมกา ภวนฺติ. กึการณา? พฺราหฺมณาว เสฏฺฐา, อญฺเญ วณฺณา หีนาติ วทนฺติ. เย จ เต ลาภาทโย โลกธมฺมา, สพฺเพว เตสํ จตุนฺนมฺปิ วณฺณานํ ธมฺมา. เอกสตฺโตปิ เอเตหิ มุตฺตโก นาม นตฺถิ. อิติ พฺราหฺมณา โลกธมฺเมหิ อปริมุตฺตาว สมานา ‘‘เสฏฺฐา มย’’นฺติ มุสา กเถนฺติ.

'In purpose, these...' means: they are equal in the sense of deceit. For what reason? They say, 'Brahmins are superior; other classes are inferior.' But those worldly conditions, such as gain and so on, are common to all four classes. Not even a single being is free from them. Thus, brahmins, being themselves not free from worldly conditions, falsely declare, 'We are superior.'

อิพฺภาติ คหปติกา. เตวิชฺชสงฺฆา จาติ พฺราหฺมณาปิ ตเถว ปุถูนิ กสิโครกฺขาทีนิ กมฺมานิ กโรนฺติ. นิจฺจุสฺสุกาติ นิจฺจํ อุสฺสุกฺกชาตา ฉนฺทชาตา. ตทปฺปปญฺญา ทฺวิรสญฺญุรา เตติ ตสฺมา ภาติก, ทฺวิรสญฺญุ นิปฺปญฺญา พฺราหฺมณา, อารา เต ธมฺมโต. โปราณกา หิ พฺราหฺมณธมฺมา เอตรหิ สุนเขสุ สนฺทิสฺสนฺตีติ.

'Ibbha' means: householders. 'And the assemblies of those versed in the three Vedas' means: brahmins also likewise perform diverse tasks such as farming and cattle-keeping. 'Constantly zealous' means: constantly having become zealous, having become full of desire. 'Therefore, those of little wisdom, knowing two tastes...' means: therefore, brother, those brahmins are of little wisdom, knowing two tastes, and are far from the Dhamma. For the ancient brahmin practices are now seen among dogs.

เอวํ มหาสตฺโต ตสฺส วาทํ ภินฺทิตฺวา อตฺตโน วาทํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา สพฺพา นาคปริสา โสมนสฺสชาตา อเหสุํ. มหาสตฺโต เนสาทพฺราหฺมณํ นาคภวนา นีหราเปสิ, ปริภาสมตฺตมฺปิสฺส นากาสิ. สาครพฺรหฺมทตฺโตปิ ฐปิตทิวสํ อนติกฺกมิตฺวา จตุรงฺคินิยา เสนาย สห ปิตุ วสนฏฺฐานํ อคมาสิ. มหาสตฺโตปิ ‘‘มาตุลญฺจ อยฺยกญฺจ ปสฺสิสฺสามี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน ยมุนาโต อุตฺตริตฺวา ตเมว อสฺสมปทํ อารพฺภ ปายาสิ. อวเสสา ภาตโร จสฺส มาตาปิตโร จ ปจฺฉโต ปายึสุ. ตสฺมึ ขเณ สาครพฺรหฺมทตฺโต มหาสตฺตํ มหติยา ปริสาย อาคจฺฉนฺตํ อสญฺชานิตฺวา ปิตรํ ปุจฺฉนฺโต อาห –

Thus, the Great Being refuted his argument and established his own doctrine. Hearing his discourse on the Dhamma, the entire Nāga assembly became joyful. The Great Being had the hunter-brahmin expelled from the Nāga abode, but did not utter even a word of reproach to him. Sāgarabrahmadatta, not letting the appointed day pass, went with his fourfold army to his father’s dwelling place. The Great Being, thinking, 'I shall see my maternal uncle and grandfather,' had a drum beaten and, with great majesty and splendor, crossed the Yamunā and set out towards that same hermitage. The rest of his brothers and his parents followed behind. At that moment, Sāgarabrahmadatta, not recognizing the Great Being approaching with a great retinue, asked his father:

๙๖๗.

967.

‘‘กสฺส เภรี มุทิงฺคา จ, สงฺขา ปณวทินฺทิมา;

ปุรโต ปฏิปนฺนานิ, หาสยนฺตา รเถสภํ.

Whose are the drums and tambourines, the conches, paṇava-drums, and kettle-drums, that, advancing in front, make the chief of chariots rejoice?

๙๖๘.

968.

‘‘กสฺส กญฺจนปฏฺเฏน, ปุถุนา วิชฺชุวณฺณินา;

ยุวา กลาปสนฺนทฺโธ, โก เอติ สิริยา ชลํ.

Who is this youth, girded with a quiver, with a broad golden band the color of lightning, who comes blazing with glory?

๙๖๙.

969.

‘‘อุกฺกามุขปหฏฺฐํว, ขทิรงฺคารสนฺนิภํ;

มุขญฺจ รุจิรา ภาติ, โก เอติ สิริยา ชลํ.

Whose beautiful face shines like gold refined in a furnace, resembling a glowing khadira-wood coal? Who is it that comes blazing with glory?

๙๗๐.

970.

‘‘กสฺส ชมฺโพนทํ ฉตฺตํ, สสลากํ มโนรมํ;

อาทิจฺจรํสาวรณํ, โก เอติ สิริยา ชลํ.

Whose is this delightful parasol of Jambu-gold, with its fine ribs, a shield against the sun's rays? Who is it that comes blazing with glory?

๙๗๑.

971.

‘‘กสฺส [Pg.68] องฺคํ ปริคฺคยฺห, วาลพีชนิมุตฺตมํ;

อุภโต วรปุญฺญสฺส, มุทฺธนิ อุปรูปริ.

For whom is this most excellent yak-tail fan held high above the head, for him of excellent merit on both sides?

๙๗๒.

972.

‘‘กสฺส เปขุณหตฺถานิ, จิตฺรานิ จ มุทูนิ จ;

กญฺจนมณิทณฺฑานิ, จรนฺติ ทุภโต มุขํ.

Whose are these peacock-feather fans, colorful and soft, with handles of gold and jewels, that move on both sides of his face?

๙๗๓.

973.

‘‘ขทิรงฺคารวณฺณาภา, อุกฺกามุขปหํสิตา;

กสฺเสเต กุณฺฑลา วคฺคู, โสภนฺติ ทุภโต มุขํ.

Whose are these lovely earrings, glowing with the color of a khadira-wood coal, blazing like a firebrand, that shine on both sides of his face?

๙๗๔.

974.

‘‘กสฺส วาเตน ฉุปิตา, นิทฺธนฺตา มุทุกาฬกา;

โสภยนฺติ นลาฏนฺตํ, นภา วิชฺชุริวุคฺคตา.

Whose soft, dark tresses, touched by the wind and glistening, adorn his brow like lightning flashing in the sky?

๙๗๕.

975.

‘‘กสฺส เอตานิ อกฺขีนิ, อายตานิ ปุถูนิ จ;

โก โสภติ วิสาลกฺโข, กสฺเสตํ อุณฺณชํ มุขํ.

Whose are these eyes, so long and broad? Who is this wide-eyed one who shines so? Whose is this face with the tuft of hair between the brows?

๙๗๖.

976.

‘‘กสฺเสเต ลปนชาตา, สุทฺธา สงฺขวรูปมา;

ภาสมานสฺส โสภนฺติ, ทนฺตา กุปฺปิลสาทิสา.

Whose are these teeth, revealed in speech, pure, like the form of an excellent conch-shell, that shine when he speaks, resembling kuppila buds?

๙๗๗.

977.

‘‘กสฺส ลาขารสสมา, หตฺถปาทา สุเขธิตา;

โก โส พิมฺโพฏฺฐสมฺปนฺโน, ทิวา สูริโยว ภาสติ.

Whose are these hands and feet, so well-formed, like the color of lac? Who is he, endowed with lips like the bimba fruit, who shines like the sun by day?

๙๗๘.

978.

‘‘หิมจฺจเย หิมวติ, มหาสาโลว ปุปฺผิโต;

โก โส โอทาตปาวาโร, ชยํ อินฺโทว โสภติ.

Like a great sāl tree in bloom on the Himālaya at winter's end, who is he, clad in a white robe, who shines like victorious Indra?

๙๗๙.

979.

‘‘สุวณฺณปีฬกากิณฺณํ, มณิทณฺฑวิจิตฺตกํ;

โก โส ปริสโมคยฺห, อีสํ ขคฺคํ ปมุญฺจติ.

Who is he who, having entered the assembly, slightly draws his sword, its jeweled hilt variegated and adorned with golden ornaments?

๙๘๐.

980.

‘‘สุวณฺณวิกตา จิตฺตา, สุกตา จิตฺตสิพฺพนา;

โก โส โอมุญฺจเต ปาทา, นโม กตฺวา มเหสิโน’’ติ.

Who is he who, having paid homage to the Great Sage, removes from his feet the well-made, variegated sandals, worked with gold and beautifully stitched?

ตตฺถ ปฏิปนฺนานีติ กสฺเสตานิ ตูริยานิ ปุรโต ปฏิปนฺนานิ. หาสยนฺตาติ เอตํ ราชานํ หาสยนฺตา. กสฺส กญฺจนปฏฺเฏนาติ กสฺส นลาฏนฺเต พนฺเธน อุณฺหีสปฏฺเฏน วิชฺชุยา เมฆมุขํ วิย มุขํ ปชฺโชตตีติ ปุจฺฉติ. ยุวา กลาปสนฺนทฺโธติ ตรุโณ สนฺนทฺธกลาโป. อุกฺกามุขปหฏฺฐํวาติ กมฺมารุทฺธเน ปหฏฺฐสุวณฺณํ วิย. ขทิรงฺคารสนฺนิภนฺติ อาทิตฺตขทิรงฺคารสนฺนิภํ. ชมฺโพนทนฺติ รตฺตสุวณฺณมยํ. องฺคํ ปริคฺคยฺหาติ จามริคาหเกน [Pg.69] องฺเคน ปริคฺคหิตา หุตฺวา. วาลพีชนิมุตฺตมนฺติ อุตฺตมํ วาลพีชนึ. เปขุณหตฺถานีติ โมรปิญฺฉหตฺถกานิ. จิตฺรานีติ สตฺตรตนจิตฺรานิ. กญฺจนมณิทณฺฑานีติ ตปนียสุวณฺเณน จ มณีหิ จ ขณิตทณฺฑานิ. ทุภโต มุขนฺติ มุขสฺส อุภยปสฺเสสุ จรนฺติ.

Here, 'advancing' means: whose are these musical instruments advancing in front. 'Making rejoice' means: making this king rejoice. 'By whose golden band' means: he asks whose face shines like lightning from the edge of a cloud by means of the headband tied on his forehead. 'A youth girded with a quiver' means: a young man with his quiver fastened on. 'As if struck by the mouth of a firebrand' means: like gold struck in a smith’s furnace. 'Resembling a khadira coal' means: resembling a burning khadira coal. 'Jambu-gold' means: made of red gold. 'Having taken up a limb' means: being held by the hand of the fly-whisk bearer. 'The excellent yak-tail fan' means: the most excellent yak-tail fan. 'Peacock-feathered hands' means: hand-held peacock plumes. 'Variegated' means: variegated with the seven kinds of jewels. 'Golden and jeweled handles' means: handles inlaid with refined gold and jewels. 'On both sides of the face' means: they move on both sides of his face.

วาเตน ฉุปิตาติ วาตปหฏา. นิทฺธนฺตาติ สินิทฺธอนฺตา. นลาฏนฺตนฺติ กสฺเสเต เอวรูปา เกสา นลาฏนฺตํ อุปโสเภนฺติ. นภา วิชฺชุริวุคฺคตาติ นภโต อุคฺคตา วิชฺชุ วิย. อุณฺณชนฺติ กญฺจนาทาโส วิย ปริปุณฺณํ. ลปนชาตาติ มุขชาตา. กุปฺปิลสาทิสาติ มนฺทาลกมกุลสทิสา. สุเขธิตาติ สุขปริหฏา. ชยํ อินฺโทวาติ ชยํ ปตฺโต อินฺโท วิย. สุวณฺณปีฬกากิณฺณนฺติ สุวณฺณปีฬกาหิ อากิณฺณํ. มณิทณฺฑวิจิตฺตกนฺติ มณีหิ ถรุมฺหิ วิจิตฺตกํ. สุวณฺณวิกตาติ สุวณฺณขจิตา. จิตฺตาติ สตฺตรตนวิจิตฺตา. สุกตาติ สุฏฺฐุ นิฏฺฐิตา. จิตฺตสิพฺพนาติ จิตฺรสิพฺพินิโย. โก โส โอมุญฺจเต ปาทาติ โก เอส ปาทโต เอวรูปา ปาทุกา โอมุญฺจตีติ.

'Vātena chupitā' (touched by the wind) means blown by the wind. 'Niddhantā' (glistening) means smooth-ended. 'Nalāṭantaṃ' (the forehead) means: whose hair of this kind beautifully adorns the forehead? 'Nabhā vijjurivuggatā' (like lightning arisen from the sky) means like lightning arisen from the sky. 'Uṇṇajaṃ' (the hair between the brows) means complete, like a golden mirror. 'Lapanajātā' (born of the mouth) means born of the mouth. 'Kuppilasādisā' (like kuppila buds) means resembling mandalaka flower buds. 'Sukhedhitā' (well-cherished) means well-cared for in happiness. 'Jayaṃ indova' (like victorious Indra) means like Indra who has attained victory. 'Suvaṇṇapīḷakākiṇṇaṃ' (strewn with golden ornaments) means filled with golden ornaments. 'Maṇidaṇḍavicittakaṃ' (variegated with jeweled handles) means variegated with jewels in the hilt. 'Suvaṇṇavikatā' (golden-inlaid) means inlaid with gold. 'Cittā' (variegated) means variegated with the seven precious gems. 'Sukatā' (well-made) means well-finished. 'Cittasibbanā' (beautifully sewn) means sewn by skilled embroiderers. 'Ko so omuñcate pādā' (who removes from his feet) means: who is it that removes sandals of this kind from his feet?

เอวํ ปุตฺเตน สาครพฺรหฺมทตฺเตน ปุฏฺโฐ อิทฺธิมา อภิญฺญาลาภี ตาปโส ‘‘ตาต, เอเต ธตรฏฺฐรญฺโญ ปุตฺตา ตว ภาคิเนยฺยนาคา’’ติ อาจิกฺขนฺโต คาถมาห –

Thus questioned by his son Sāgarabrahmadatta, the ascetic, endowed with psychic power and higher knowledge, declaring, "Dear son, these are the sons of King Dhataraṭṭha, your nephews, the Nāgas," spoke this verse:

๙๘๑.

981.

‘‘ธตรฏฺฐา หิ เต นาคา, อิทฺธิมนฺโต ยสสฺสิโน;

สมุทฺทชาย อุปฺปนฺนา, นาคา เอเต มหิทฺธิกา’’ติ.

"These Nāgas are indeed Dhataraṭṭhas, powerful and glorious, born of Samuddajā; these Nāgas are of great might."

เอวํ เตสํ กเถนฺตานญฺเญว นาคปริสา ปตฺวา ตาปสสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สมุทฺทชาปิ ปิตรํ วนฺทิตฺวา โรทิตฺวา นาคปริสาย สทฺธึ นาคภวนเมว คตา. สาครพฺรหฺมทตฺโตปิ ตตฺเถว กติปาหํ วสิตฺวา พาราณสิเมว คโต. สมุทฺทชา นาคภวเนเยว กาลมกาสิ. โพธิสตฺโต ยาวชีวํ สีลํ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา อายุปริโยสาเน สทฺธึ ปริสาย สคฺคปุรํ ปูเรสิ.

While they were thus conversing, the Nāga retinue arrived, paid homage at the ascetic's feet, and sat down to one side. Samuddajā also paid homage to her father, wept, and returned to the Nāga palace together with the Nāga retinue. Sāgarabrahmadatta, after dwelling there for a few days, returned to Bārāṇasī. Samuddajā passed away in the Nāga palace. The Bodhisatta, observing morality throughout his life and performing the Uposatha observance, at the end of his life, together with his retinue, filled the heavenly city.

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘เอวํ อุปาสกา โปราณกปณฺฑิตา อนุปฺปนฺเนปิ พุทฺเธ เอวรูปํ นาม สมฺปตฺตึ ปหาย อุโปสถกมฺมํ กรึสุเยวา’’ติ [Pg.70] วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ. เทสนาปริโยสาเน อุปาสกา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ. ตทา มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ อเหสุํ, เนสาทพฺราหฺมโณ เทวทตฺโต, โสมทตฺโต อานนฺโท, อชมุขี อุปฺปลวณฺณา, สุทสฺสโน สาริปุตฺโต, สุโภโค โมคฺคลฺลาโน, กาณาริฏฺโฐ สุนกฺขตฺโต, ภูริทตฺโต ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสินฺติ.

Having delivered this discourse, the Teacher said, "Thus, lay devotees, even when a Buddha had not arisen, the wise of old, having abandoned such prosperity, indeed performed the Uposatha observance." At the end of the discourse, the lay devotees were established in the fruit of stream-entry. Then he identified the birth: "At that time, the parents were the great royal families, the hunter-brahmin was Devadatta, Somadatta was Ānanda, Ajamukhī was Uppalavaṇṇā, Sudassana was Sāriputta, Subhoga was Moggallāna, Kāṇāriṭṭha was Sunakkhatta, but Bhūridatta was I myself, the Perfectly Enlightened Buddha."

ภูริทตฺตชาตกวณฺณนา ฉฏฺฐานิฏฺฐิตา.

The commentary on the Bhūridatta Jātaka, the sixth, is concluded.

[๕๔๔] ๗. จนฺทกุมารชาตกวณฺณนา

[544] 7. The Commentary on the Candakumāra Jātaka

ราชาสิ [Pg.71] ลุทฺทกมฺโมติ อิทํ สตฺถา คิชฺฌกูเฏ วิหรนฺโต เทวทตฺตํ อารพฺภ กเถสิ. ตสฺส วตฺถุ สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก อาคตเมว. ตํ ตสฺส ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว พิมฺพิสารรญฺโญ มรณา ตตฺถาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตํ ปน มาราเปตฺวา เทวทตฺโต อชาตสตฺตุํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘มหาราช, ตว มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต, มม มโนรโถ ตาว น ปาปุณาตี’’ติ อาห. ‘‘โก ปน เต, ภนฺเต, มโนรโถ’’ติ? ‘‘นนุ ทสพลํ มาเรตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ. ‘‘อมฺเหเหตฺถ กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘มหาราช, ธนุคฺคเห สนฺนิปาตาเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ราชา อกฺขณเวธีนํ ธนุคฺคหานํ ปญฺจสตานิ สนฺนิปาตาเปตฺวา ตโต เอกตึส ชเน อุจฺจินิตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ ปาเหสิ. โส เตสํ เชฏฺฐกํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อาวุโส สมโณ โคตโม คิชฺฌกูเฏ วิหรติ, อสุกสฺมึ นาม ทิวาฏฺฐาเน จงฺกมติ. ตฺวํ ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ วิสปีเตน สลฺเลน วิชฺฌิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา อสุเกน นาม มคฺเคน เอหี’’ติ วตฺวา เปเสตฺวา ตสฺมึ มคฺเค ทฺเว ธนุคฺคเหฐเปสิ ‘‘ตุมฺหากํ ฐิตมคฺเคน เอโก ปุริโส อาคมิสฺสติ, ตํ ตุมฺเห ชีวิตา โวโรเปตฺวา อสุเกน นาม มคฺเคน เอถา’’ติ, ตสฺมึ มคฺเค จตฺตาโร ปุริเส ฐเปสิ ‘‘ตุมฺหากํ ฐิตมคฺเคน ทฺเว ปุริสา อาคมิสฺสนฺติ, ตุมฺเห เต ชีวิตา โวโรเปตฺวา อสุเกน นาม มคฺเคน เอถา’’ติ, ตสฺมึ มคฺเค อฏฺฐ ชเน ฐเปสิ ‘‘ตุมฺหากํ ฐิตมคฺเคน จตฺตาโร ปุริโส อาคมิสฺสนฺติ, ตุมฺเห เต ชีวิตา โวโรเปตฺวา อสุเกน นาม มคฺเคน เอถา’’ติ, ตสฺมึ มคฺเค โสฬส ปุริเส ฐเปสิ ‘‘ตุมฺหากํ ฐิตมคฺเคน อฏฺฐ ปุริสา อาคมิสฺสนฺติ, ตุมฺเห เต ชีวิตา โวโรเปตฺวา อสุเกน นาม มคฺเคน เอถา’’ติ.

“You were a king of cruel deeds,” this the Teacher said while dwelling on Vulture’s Peak, speaking in reference to Devadatta. The story concerning him is found in the Khandhaka on Schism in the Sangha. It should be understood in the manner stated there, from the time of his ordination up to the death of King Bimbisāra. Having had him killed, Devadatta approached Ajātasattu and said, “Great king, your wish has been fulfilled, but mine has not yet been achieved.” “What then, venerable sir, is your wish?” “Is it not that I shall kill the one with Ten Powers and become a Buddha?” “What should we do about this?” “Great king, it is fitting to assemble archers.” “Very well, venerable sir,” said the king. He assembled five hundred archers skilled in hitting the mark, selected thirty-one men from among them, and sent them to the elder. Devadatta addressed their leader, saying, “Friend, the ascetic Gotama dwells on Vulture’s Peak and walks in such-and-such a place for his day-sojourn. You go there, pierce him with a poisoned arrow, deprive him of life, and then return by such-and-such a path.” Having sent him off, he stationed two archers on that path, saying, “A man will come by the path where you are stationed. Deprive him of life and return by such-and-such a path.” On that path, he stationed four men, saying, “Two men will come by the path where you are stationed. Deprive them of life and return by such-and-such a path.” On that path, he stationed eight men, saying, “Four men will come by the path where you are stationed. Deprive them of life and return by such-and-such a path.” On that path, he stationed sixteen men, saying, “Eight men will come by the path where you are stationed. Deprive them of life and return by such-and-such a path.”

กสฺมา ปเนส เอวมกาสีติ? อตฺตโน กมฺมสฺส ปฏิจฺฉาทนตฺถํ. อถ โส เชฏฺฐกธนุคฺคโห วามโต ขคฺคํ ลคฺเคตฺวา ปิฏฺฐิยา ตุณีรํ พนฺธิตฺวา เมณฺฑสิงฺคมหาธนุํ คเหตฺวา ตถาคตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘วิชฺฌิสฺสามิ น’’นฺติ สญฺญาย ธนุํ อาโรเปตฺวา สรํ สนฺนยฺหิตฺวา [Pg.72] อากฑฺฒิตฺวา วิสฺสชฺเชตุํ นาสกฺขิ. โส สรํ โอโรเปตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต ผาสุกา ภิชฺชนฺติโย วิย มุขโต เขเฬน ปคฺฆรนฺเตน กิลนฺตรูโป อโหสิ, สกลสรีรํ ถทฺธํ ชาตํ, ยนฺเตน ปีฬิตาการปฺปตฺตํ วิย อโหสิ. โส มรณภยตชฺชิโต อฏฺฐาสิ. อถ นํ สตฺถา ทิสฺวา มธุรสฺสรํ นิจฺฉาเรตฺวา เอตทโวจ ‘‘มา ภายิ โภ, ปุริส, อิโต เอหี’’ติ. โส ตสฺมึ ขเณ อาวุธานิ ฉฑฺเฑตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ‘‘อจฺจโย มํ, ภนฺเต, อจฺจคมา ยถาพาลํ ยถามูฬฺหํ ยถาอกุสลํ, สฺวาหํ ตุมฺหากํ คุเณ อชานนฺโต อนฺธพาลสฺส เทวทตฺตสฺส วจเนน ตุมฺเห ชีวิตา โวโรเปตุํ อาคโตมฺหิ, ขมถ เม, ภนฺเต’’ติ ขมาเปตฺวา เอกมนฺเต นิสีทิ. อถ นํ สตฺถา ธมฺมํ เทเสนฺโต สจฺจานิ ปกาเสตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อาวุโส, เทวทตฺเตน อาจิกฺขิตมคฺคํ อปฺปฏิปชฺชิตฺวา อญฺเญน มคฺเคน ยาหี’’ติ อุยฺโยเชสิ. อุยฺโยเชตฺวา จ ปน จงฺกมา โอรุยฺห อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ.
But why did he do such a thing? To conceal his own deed. Then, the chief archer, having fastened his sword on his left side and tied a quiver on his back, took up his great bow shaped like a ram’s horn and went to the presence of the Tathāgata, with the thought, “I will shoot him.” He strung his bow, fitted an arrow, drew it back, but was unable to release it. Unable even to lower the arrow, he stood there exhausted, with saliva flowing from his mouth as if his ribs were breaking; his whole body became rigid, as if pressed by a machine. Terrified by the fear of death, he stood. Then the Teacher, seeing him, emitting a sweet voice, said this: “Do not fear, good man, come here.” At that moment, he dropped his weapons, fell at the Blessed One’s feet with his head, and said, “An offense has overcome me, venerable sir, in that I was foolish, deluded, and unskillful. Not knowing your virtues, I came to deprive you of life at the word of the blind fool Devadatta. Forgive me, venerable sir.” Having asked for forgiveness, he sat to one side. Then the Teacher, teaching him the Dhamma and revealing the Truths, established him in the fruit of stream-entry and dismissed him, saying, “Friend, do not follow the path pointed out by Devadatta; go by another path.” After dismissing him, the Teacher descended from the walking path and sat down at the foot of a certain tree.

อถ ตสฺมึ ธนุคฺคเห อนาคจฺฉนฺเต อิตเร ทฺเว ชนา ‘‘กึ นุ โข โส จิรายตี’’ติ ปฏิมคฺเคน คจฺฉนฺตา ทสพลํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สตฺถา เตสมฺปิ ธมฺมํ เทเสตฺวา สจฺจานิ ปกาเสตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อาวุโส, เทวทตฺเตน กถิตมคฺคํ อปฺปฏิปชฺชิตฺวา อิมินา มคฺเคน คจฺฉถา’’ติ อุยฺโยเชสิ. อิมินา อุปาเยน อิตเรสุปิ อาคนฺตฺวา นิสินฺเนสุ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา อญฺเญน มคฺเคน อุยฺโยเชสิ. อถ โส ปฐมมาคโต เชฏฺฐกธนุคฺคโห เทวทตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภนฺเต, เทวทตฺต อหํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ชีวิตา โวโรเปตุํ นาสกฺขึ, มหิทฺธิโก โส ภควา มหานุภาโว’’ติ อาโรเจสิ. เต สพฺเพปิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธํ นิสฺสาย อมฺเหหิ ชีวิตํ ลทฺธ’’นฺติ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. อยํ ปวตฺติ ภิกฺขุสงฺเฆ ปากฏา อโหสิ. ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘อาวุโส เทวทตฺโต กิร เอกสฺมึ ตถาคเต เวรจิตฺเตน พหู ชเน ชีวิตา โวโรเปตุํ วายามมกาสิ, เต สพฺเพปิ สตฺถารํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลภึสู’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย [Pg.73] นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ เทวทตฺโต มํ เอกกํ นิสฺสาย มยิ เวรจิตฺเตน พหู ชเน ชีวิตา โวโรเปตุํ วายามํ อกาสิเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ.
Then, when that archer did not return, the other two men thought, “Why is he taking so long?” and went back along the path. Seeing the Ten-Powered One, they approached, paid homage, and sat to one side. The Master taught them the Dhamma, revealed the Noble Truths, and established them in the fruit of stream-entry. Then he dismissed them, saying, “Friends, do not follow the path spoken of by Devadatta; go by this path instead.” By this means, when the others too arrived and sat down, he established them in the fruit of stream-entry and dismissed them by another path. Then the eldest archer who had arrived first approached Devadatta and announced, “Venerable Devadatta, I could not deprive the Perfectly Enlightened One of life. That Blessed One is of great power and great might.” All of them, realizing, “We gained our lives because of the Perfectly Enlightened One,” went forth under the Master and attained arahantship. This account became well-known in the Saṅgha of bhikkhus. The bhikkhus began a discussion in the Dhamma hall: “Friends, it seems Devadatta, with a mind of hatred toward the Tathāgata, tried to deprive many people of life. Yet all of them gained their lives because of the Master.” When the Master arrived and asked, “Bhikkhus, what is the topic of your discussion as you are gathered here now?” and they told him, he said, “Bhikkhus, not only now, but in the past too, Devadatta, on account of me alone and with a mind of hatred toward me, tried to deprive many people of life.” Then, being requested by them, he related a past incident.

อตีเต อยํ พาราณสี ปุปฺผวตี นาม อโหสิ. ตตฺถ วสวตฺติรญฺโญ ปุตฺโต เอกราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ, ตสฺส ปุตฺโต จนฺทกุมาโร นาม โอปรชฺชํ กาเรสิ. ขณฺฑหาโล นาม พฺราหฺมโณ ปุโรหิโต อโหสิ. โส รญฺโญ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ อนุสาสิ. ตํ กิร ราชา ‘‘ปณฺฑิโต’’ติ วินิจฺฉเย นิสีทาเปสิ. โส ลญฺชวิตฺตโก หุตฺวา ลญฺชํ คเหตฺวา อสามิเก สามิเก กโรติ, สามิเก จ อสามิเก. อเถกทิวสํ เอโก อฑฺฑปราชิโต ปุริโส วินิจฺฉยฏฺฐานา อุปกฺโกเสนฺโต นิกฺขมิตฺวา ราชุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตํ จนฺทกุมารํ ทิสฺวา ธาวิตฺวา ตสฺส ปาเทสุ นิปติตฺวา โรทิ. โส ‘‘กึ, โภ ปุริส, โรทสี’’ติ อาห. ‘‘สามิ, ขณฺฑหาโล วินิจฺฉเย วิโลปํ ขาทติ, อหํ เตน ลญฺชํ คเหตฺวา ปราชยํ ปาปิโต’’ติ. จนฺทกุมาโร ‘‘มา ภายี’’ติ ตํ อสฺสาเสตฺวา วินิจฺฉยํ เนตฺวา สามิกเมว สามิกํ, อสามิกเมว อสามิกํ อกาสิ. มหาชโน มหาสทฺเทน สาธุการมทาสิ. ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘กึสทฺโท เอโส’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘จนฺทกุมาเรน กิร อฑฺโฑ สุวินิจฺฉิโต, ตตฺเถโส สาธุการสทฺโท’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา ตุสฺสิ. กุมาโร อาคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ นํ ราชา ‘‘ตาต, เอโก กิร เต อฑฺโฑ วินิจฺฉิโต’’ติ อาห. ‘‘อาม, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ, ตาต, อิโต ปฏฺฐาย ตฺวเมว วินิจฺฉยํ ปฏฺฐเปหี’’ติ วินิจฺฉยํ กุมารสฺส อทาสิ.
In the past, this Bārāṇasī was named Pupphavatī. There, the son of King Vasavatti, named Ekarājā, ruled the kingdom; his son, named Prince Candakumāra, was the viceroy. A brahmin named Khaṇḍahāla was the royal chaplain. He advised the king on both temporal and spiritual matters. It is said that the king would seat him in judgment, thinking him wise. But he, being sustained by bribes, would take bribes and make the rightful owners into non-owners and the non-owners into owners. One day, a certain man defeated in a lawsuit left the court crying out. He saw Prince Candakumāra approaching the royal presence, ran to him, fell at his feet, and wept. The prince asked, “Why do you weep, good man?” He replied, “My lord, Khaṇḍahāla plunders in judgment. He took a bribe and caused me to be defeated.” Prince Candakumāra reassured him, saying, “Do not fear,” and took him to the court. There, he made the rightful owner indeed the owner, and the non-owner indeed the non-owner. The great multitude applauded with a great sound. Hearing the noise, the king asked, “What is this sound?” They replied, “It is said that Prince Candakumāra has decided a case well, and this is the sound of applause there.” Hearing this, the king was pleased. When the prince arrived, he paid homage to him and sat to one side. Then the king said to him, “My dear son, I hear you have decided a case.” “Yes, sire,” he replied. “Then, my dear son, from now on, you yourself shall preside over judgments,” and the king gave the judgment to the prince.

ตโต ปฏฺฐาย ขณฺฑหาลสฺส อาโย ปจฺฉิชฺชิ. โส ตโต ปฏฺฐาย กุมาเร อาฆาตํ พนฺธิตฺวา โอกาสํ คเวสนฺโต อนฺตราเปกฺโข วิจริ. โส ปน ราชา มนฺทปญฺโญ. โส เอกทิวสํ รตฺติภาเค สุปิตฺวา ปจฺจูสสมเย สุปินนฺเต อลงฺกตทฺวารโกฏฺฐกํ, สตฺตรตนมยปาการํ, สฏฺฐิโยชนิกสุวณฺณมยวาลุกมหาวีถึ, โยชนสหสฺสุพฺเพธเวชยนฺตปาสาทปฏิมณฺฑิตํ นนฺทนวนาทิวนรามเณยฺยกนนฺทาโปกฺขรณิอาทิโปกฺขรณิรามเณยฺยกสมนฺนาคตํ อากิณฺณเทวคณํ ตาวตึสภวนํ ทิสฺวา [Pg.74] ปพุชฺฌิตฺวา ตตฺถ คนฺตุกาโม จินฺเตสิ – ‘‘สฺเว อาจริยขณฺฑหาลสฺสาคมนเวลาย เทวโลกคามิมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา เตน เทสิตมคฺเคน เทวโลกํ คมิสฺสามี’’ติ ขณฺฑหาโลปิ ปาโตว นฺหตฺวา ภุญฺชิตฺวา ราชุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ราชนิเวสนํ ปวิสิตฺวา รญฺโญ สุขเสยฺยํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ราชา อาสนํ ทาเปตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
From that time on, Khaṇḍahāla’s income was cut off. From then on, harboring hatred towards the prince, he wandered about seeking an opportunity, looking for a weakness. But that king was of dull wisdom. One day, after sleeping during the night, at dawn, in a dream, he saw the Tāvatiṃsa realm: with a decorated gatehouse, a rampart made of the seven jewels, a great avenue sixty yojanas long with golden sand, adorned with the Vejayanta Palace a thousand yojanas high, endowed with the delights of Nandana Grove and other groves, and the delights of ponds like Nandā Pool and other ponds, teeming with hosts of devas. Upon waking, desiring to go there, he thought, “Tomorrow, when Teacher Khaṇḍahāla arrives, I will ask him the path leading to the deva world and, following the path shown by him, I will go to the deva world.” Khaṇḍahāla too, having bathed and eaten early in the morning, came to attend upon the king, entered the royal residence, and inquired about the king’s comfortable sleep. Then the king had a seat given to him and asked a question. Explaining this matter, the Master said:

๙๘๒.
982.

‘‘ราชาสิ ลุทฺทกมฺโม, เอกราชา ปุปฺผวตียา;
โส ปุจฺฉิ พฺรหฺมพนฺธุํ, ขณฺฑหาลํ ปุโรหิตํ มูฬฺหํ.
There was a king of cruel deeds, Ekarājā of Pupphavatī; He questioned Khaṇḍahāla, his deluded chaplain, a kinsman of Brahmā.

๙๘๓.
983.

‘‘สคฺคาน มคฺคมาจิกฺข, ตฺวํสิ พฺราหฺมณ ธมฺมวินยกุสโล;
ยถา อิโต วชนฺติ สุคตึ, นรา ปุญฺญานิ กตฺวานา’’ติ.
“Show me the path to the heavens, O brahmin, you are skilled in Dhamma and Discipline; the way people, having performed meritorious deeds, go from here to a happy destination.”

ตตฺถ ราชาสีติ ราชา อาสิ. ลุทฺทกมฺโมติ กกฺขฬผรุสกมฺโม. สคฺคาน มคฺคนฺติ สคฺคานํ คมนมคฺคํ. ธมฺมวินยกุสโลติ สุจริตธมฺเม จ อาจารวินเย จ กุสโล. ยถาติ ยถา นรา ปุญฺญานิ กตฺวา อิโต สุคตึ คจฺฉนฺติ, ตํ เม สุคติมคฺคํ อาจิกฺขาหีติ ปุจฺฉิ.
Here, 'the king was' means the king existed. 'Of cruel deeds' means one whose actions are rough and harsh. 'The path to the heavens' means the path for going to the heavens. 'Skilled in the Dhamma and discipline' means skilled in the Dhamma of good conduct and in the discipline of behavior. 'The way' means he asked, “Tell me that path to a happy realm, the way people go to a good destination after doing meritorious deeds.”

อิมํ ปน ปญฺหํ สพฺพญฺญุพุทฺธํ วา ตสฺส สาวเก วา เตสํ อลาเภน โพธิสตฺตํ วา ปุจฺฉิตุํ วฏฺฏติ. ราชา ปน ยถา นาม สตฺตาหํ มคฺคมูฬฺโห ปุริโส อญฺญํ มาสมตฺตํ มคฺคมูฬฺหํ มคฺคํ ปุจฺเฉยฺย, เอวํ ขณฺฑหาลํ ปุจฺฉิ. โส จินฺเตสิ ‘‘อยํ เม ปจฺจามิตฺตสฺส ปิฏฺฐิทสฺสนกาโล, อิทานิ จนฺทกุมารํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา มม มโนรถํ ปูเรสฺสามี’’ติ. อถ ราชานํ อามนฺเตตฺวา ตติยํ คาถมาห –
This question is suitable to ask of an omniscient Buddha, his disciples, or, in their absence, a bodhisatta. But the king, like a man lost for seven days asking another lost for a month for the way, questioned Khaṇḍahāla. He thought, “This is my chance to see the back of my enemy; now I will bring about Prince Candakumāra's death and fulfill my desire.” Then, addressing the king, he spoke the third verse:

๙๘๔.
984.

‘‘อติทานํ ททิตฺวาน, อวชฺเฌ เทว ฆาเตตฺวา;
เอวํ วชนฺติ สุคตึ, นรา ปุญฺญานิ กตฺวานา’’ติ.
“By giving supreme gifts, O king, and by killing those who should not be killed; thus do people go to a happy realm, having performed meritorious deeds.”

ตสฺสตฺโถ – มหาราช สคฺคํ คจฺฉนฺตา นาม อติทานํ ททนฺติ, อวชฺเฌ ฆาเตนฺติ. สเจปิ สคฺคํ คนฺตุกาโมสิ, ตฺวมฺปิ ตเถว กโรหีติ.
The meaning is: “Great king, those who go to heaven give supreme gifts and kill those who should not be killed. If you also wish to go to heaven, you should do likewise.”

อถ นํ ราชา ปญฺหสฺส อตฺถํ ปุจฺฉิ –
Then the king asked him the meaning of this matter:

๙๘๕.
985.

‘‘กึ ปน ตํ อติทานํ, เก จ อวชฺฌา อิมสฺมิ โลกสฺมึ;
เอตญฺจ โข โน อกฺขาหิ, ยชิสฺสามิ ททามิ ทานานี’’ติ.
“But what is that supreme gift, and who are those who should not be killed in this world? Explain this to me, so I may sacrifice and give gifts.”

โสปิสฺส [Pg.75] พฺยากาสิ –
He explained to him:

๙๘๖.
986.

‘‘ปุตฺเตหิ เทว ยชิตพฺพํ, มเหสีหิ เนคเมหิ จ;
อุสเภหิ อาชานิเยหิ จตูหิ, สพฺพจตุกฺเกน เทว ยชิตพฺพ’’นฺติ.
“One should sacrifice, O king, with sons, with chief queens, and with townspeople; with four bulls and four thoroughbred steeds—with a four of each, O king, one should sacrifice.”

รญฺโญ ปญฺหํ พฺยากโรนฺโต จ เทวโลกมคฺคํ ปุฏฺโฐ นิรยมคฺคํ พฺยากาสิ.
While answering the king's question, being asked about the path to the deva world, he described the path to hell.

ตตฺถ ปุตฺเตหีติ อตฺตนา ชาเตหิ ปิยปุตฺเตหิ เจว ปิยธีตาหิ จ. มเหสีหีติ ปิยภริยาหิ. เนคเมหีติ เสฏฺฐีหิ. อุสเภหีติ สพฺพเสเตหิ อุสภราชูหิ. อาชานิเยหีติ มงฺคลอสฺเสหิ. จตูหีติ เอเตหิ สพฺเพเหว อญฺเญหิ จ หตฺถิอาทีหิ จตูหิ จตูหีติ เอวํ สพฺพจตุกฺเกน, เทว, ยชิตพฺพํ. เอเตสญฺหิ ขคฺเคน สีสํ ฉินฺทิตฺวา สุวณฺณปาติยา คลโลหิตํ คเหตฺวา อาวาเฏ ปกฺขิปิตฺวา ยญฺญสฺส ยชนกราชาโน สรีเรน สห เทวโลกํ คจฺฉนฺติ. มหาราช, สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ ฆาสจฺฉาทนาทิสมฺปทานํ ทานเมว ปวตฺตติ. อิเม ปน ปุตฺตธีตาทโย มาเรตฺวา เตสํ คลโลหิเตน ยญฺญสฺส ยชนํ อติทานํ นามาติ ราชานํ สญฺญาเปสิ.
There, 'with sons' means with beloved sons and beloved daughters born of oneself. 'With queens' means with beloved wives. 'With townsfolk' means with wealthy merchants. 'With bulls' means with all the finest royal bulls. 'With thoroughbreds' means with auspicious horses. 'With four' means with all these and other beings like elephants, four by four—thus, O king, the sacrifice should be performed with every fourfold set. For by cutting off their heads with a sword, collecting the blood from their throats in golden vessels, and depositing it in pits, the kings who perform the sacrifice go to the heavenly world, along with their bodies. Great king, the giving of provisions such as food and clothing to ascetics, brahmins, the poor, the needy, wayfarers, and beggars is what constitutes giving. But to kill these sons, daughters, and others and to perform the sacrifice with the blood from their throats is called an excessive gift. Thus he instructed the king.

อิติ โส ‘‘สเจ จนฺทกุมารํ เอกญฺเญว คณฺหิสฺสามิ, เวรจิตฺเตน กรณํ มญฺญิสฺสนฺตี’’ติ ตํ มหาชนสฺส อนฺตเร ปกฺขิปิ. อิทํ ปน เตสํ กเถนฺตานํ กถํ สุตฺวา สพฺเพ อนฺเตปุรชนา ภีตตสิตา สํวิคฺคมานหทยา เอกปฺปหาเรเนว มหารวํ รวึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then he thought: 'If I seize Candakumāra alone, they will think it is an act of malice.' So he included him amidst the great multitude. But upon hearing their conversation, all the women of the inner palace, frightened and terrified, with hearts greatly agitated, raised a great cry all at once. The Teacher, making this matter clear, said:

๙๘๗.
987.

‘‘ตํ สุตฺวา อนฺเตปุเร, กุมารา มเหสิโย จ หญฺญนฺตุ;
เอโก อโหสิ นิคฺโฆโส, ภิกฺขา อจฺจุคฺคโต สทฺโท’’ติ.
Upon hearing in the inner palace, 'Let the princes and the chief queens be slain!', there arose a single, terrible uproar, a sound that rose up exceedingly high.

ตตฺถ ตนฺติ ‘‘กุมารา จ มเหสิโย จ หญฺญนฺตู’’ติ ตํ สทฺทํ สุตฺวา เอโกติ สกลราชนิเวสเน เอโกว นิคฺโฆโส อโหสิ. ภิสฺมาติ ภยานโก. อจฺจุคฺคโตติ อติอุคฺคโต อโหสิ, สกลราชกุลํ ยุคนฺตวาตปฺปหฏํ วิย สาลวนํ อโหสิ.
There, having heard the sound, "Let the princes and the chief queens be slain!", a single uproar arose in the entire royal residence. 'Bhismā' means terrifying. 'Accuggato' means it rose up exceedingly high; the entire royal household was like a grove of sāl trees struck by the wind at the end of an eon.

พฺราหฺมโณ ราชานํ อาห – ‘‘กึ ปน, มหาราช, ยญฺญํ ยชิตุํ สกฺโกสิ, น สกฺโกสี’’ติ? ‘‘กึ กเถสิ, อาจริย, ยญฺญํ ยชิตฺวา เทวโลกํ [Pg.76] คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘มหาราช, ภีรุกา ทุพฺพลชฺฌาสยา ยญฺญํ ยชิตุํ สมตฺถา นาม น โหนฺติ, ตุมฺเห อิธ สพฺเพ สนฺนิปาเตถ, อหํ ยญฺญาวาเฏ กมฺมํ กริสฺสามี’’ติ อตฺตโน ปโหนกํ พลกายํ คเหตฺวา นครา นิกฺขมฺม ยญฺญาวาฏํ สมตลํ กาเรตฺวา วติยา ปริกฺขิปิ. กสฺมา? ธมฺมิโก หิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาคนฺตฺวา นิวาเรยฺยาติ ยญฺญาวาเฏ วติยา ปริกฺเขปนํ นาม จาริตฺตนฺติ กตฺวา โปราณกพฺราหฺมเณหิ ฐปิตํ. ราชาปิ ปุริเส ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาตา, อหํ อตฺตโน ปุตฺตธีตโร จ ภริยาโย จ มาเรตฺวา ยญฺญํ ยชิตฺวา เทวโลกํ คมิสฺสามิ, คจฺฉถ เนสํ อาจิกฺขิตฺวา สพฺเพ อิธาเนถา’’ติ ปุตฺตานํ ตาว อานยนตฺถาย อาห –
The brahmin said to the king, "But, great king, are you capable of performing the sacrifice, or not?" "What are you saying, teacher? I shall perform the sacrifice and go to the heavenly world!" "Great king, the timid and those of weak resolve are indeed incapable of performing the sacrifice. You gather everyone here, and I will perform the rites at the sacrificial ground." Taking his own able-bodied force, he left the city, had the sacrificial ground leveled, and surrounded it with a fence. Why? Thinking, 'Lest some righteous ascetic or brahmin should come and prevent it,' the enclosing of the sacrificial ground with a fence was established as a custom by the brahmins of old. The king also summoned his men and said, "My dears, I will kill my own sons, daughters, and wives, perform the sacrifice, and go to the heavenly world. Go and inform them, then bring them all here." First, he spoke to have his sons brought:

๙๘๘.
988.

‘‘คจฺฉถ วเทถ กุมาเร, จนฺทํ สูริยญฺจ ภทฺทเสนญฺจ;
สูรญฺจ วามโคตฺตญฺจ, ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถายา’’ติ.
"Go and tell the princes—Canda, Sūriya, Bhaddasena, Sūra, and Vāmagotta—'Gather together for the sake of the sacrifice!'"

ตตฺถ คจฺฉถ วเทถ กุมาเรติ จนฺทกุมาโร จ สูริยกุมาโร จาติ ทฺเว โคตมิเทวิยา อคฺคมเหสิยา ปุตฺตา, ภทฺทเสโน จ สูโร จ วามโคตฺโต จ เตสํ เวมาติกภาตโร. ปจุรา กิร โหถาติ เอกสฺมึ ฐาเน ราสี โหถาติ อาจิกฺขถาติ อตฺโถ.
There, 'Go and tell the princes' refers to Candakumāra and Sūriyakumāra, the two sons of Gotamī, the chief queen; and Bhaddasena, Sūra, and Vāmagotta, their half-brothers. 'Gather together' means 'Tell them to assemble in one place'—that is the meaning.

เต ปฐมํ จนฺทกุมารสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาหํสุ ‘‘กุมาร, ตุมฺเห กิร มาเรตฺวา ตุมฺหากํ ปิตา เทวโลกํ คนฺตุกาโม, ตุมฺหากํ คณฺหนตฺถาย อมฺเห เปเสสี’’ติ. ‘‘กสฺส วจเนน มํ คณฺหาเปสี’’ติ? ‘‘ขณฺฑหาลสฺส, เทวา’’ติ. ‘‘กึ โส มญฺเญว คณฺหาเปติ, อุทาหุ อญฺเญปี’’ติ. ‘‘ราชปุตฺต, อญฺเญปิ คณฺหาเปติ, สพฺพจตุกฺกํ กิร ยญฺญํ ยชิตุกาโม’’ติ. โส จินฺเตสิ ‘‘ตสฺส อญฺเญหิ สทฺธึ เวรํ นตฺถิ, ‘วินิจฺฉเย วิโลปํ กาตุํ น ลภามี’ติ ปน มยิ เอกสฺมึ เวรจิตฺเตน พหู มาราเปติ, ปิตรํ ทฏฺฐุํ ลภนฺตสฺส สพฺเพสํ เตสํ โมจาปนํ นาม มม ภาโร’’ติ. อถ เน ราชปุริเส อาห ‘‘เตน หิ เม ปิตุ วจนํ กโรถา’’ติ. เต ตํ เนตฺวา ราชงฺคเณ เอกมนฺเต ฐเปตฺวา อิตเรปิ ตโย อามนฺเตตฺวา ตสฺเสว สนฺติเก กตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ ‘‘อานีตา เต, เทว, ปุตฺตา’’ติ. โส เตสํ วจนํ สุตฺวา ‘‘ตาตา, อิทานิ เม ธีตโร อาเนตฺวา [Pg.77] เตสญฺเญว ภาติกานํ สนฺติเก กโรถา’’ติ จตสฺโส ธีตโร อาหราเปตุํ อิตรํ คาถมาห –
They first went to Prince Canda and said, "Prince, it is said that your father wishes to kill you and go to the heavenly realm, and he has sent us to seize you." "On whose orders have you been sent to seize me?" "On Khaṇḍahāla’s, Your Highness." "Does he intend to seize only me, or others as well?" "Prince, he intends to seize others too—it is said he wishes to perform a sacrifice involving all four categories." He reflected, "He has no enmity with the others, but because he thinks, 'I cannot find a way to subvert the judgment,' he harbors malice toward me alone and is having many killed. If I can see my father, it will be my duty to free them all." Then he said to the royal attendants, "Very well, carry out my father’s command." They took him and placed him aside in the royal courtyard. Then they summoned the other three and brought them near him, announcing to the king, "Your sons have been brought, O king." Hearing their words, the king said, "My dears, now bring my daughters and place them near their brothers." He then spoke another verse to have the four daughters brought:

๙๘๙.
989.

‘‘กุมาริโยปิ วเทถ, อุปเสนํ โกกิลญฺจ มุทิตญฺจ;
นนฺทญฺจาปิ กุมารึ, ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถายา’’ติ.
"Tell the maidens too—Upasenā, Kokilā, Muditā, and the maiden Nandā—'Gather together for the sake of the sacrifice!'"

เต ‘‘เอวํ กริสฺสามา’’ติ ตาสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตา โรทมานา ปริเทวมานา อาเนตฺวา ภาติกานญฺเญว สนฺติเก กรึสุ. ตโต ราชา อตฺตโน ภริยานํ คหณตฺถาย อิตรํ คาถมาห –
Saying, 'We will do so,' they went to them and brought them, weeping and lamenting, and placed them near their brothers. Then the king, in order to seize his own wives, spoke another verse:

๙๙๐.
990.

‘‘วิชยมฺปิ มยฺหํ มเหสึ, เอราวตึ เกสินึสุนนฺทญฺจ;
ลกฺขณวรูปปนฺนา, ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถายา’’ติ.
"My chief queen Vijayā, and also Eravatī, Kesinī, and Sunandā—all endowed with the finest marks—tell them, 'Gather together for the sake of the sacrifice!'"

ตตฺถ ลกฺขณวรูปปนฺนาติ อุตฺตเมหิ จตุสฏฺฐิยา อิตฺถิลกฺขเณหิ อุปปนฺนา เอตาปิ วเทถาติ อตฺโถ.
There, 'endowed with the finest marks and form' means endowed with the sixty-four supreme feminine marks. 'Tell these also'—that is the meaning.

เต ตาปิ ปริเทวมานา อาเนตฺวา กุมารานํ สนฺติเก กรึสุ. อถ ราชา จตฺตาโร เสฏฺฐิโน คหณตฺถาย อาณาเปนฺโต อิตรํ คาถมาห –
They brought them also, lamenting, and placed them near the princes. Then the king, ordering the four wealthy merchants to be seized, spoke another verse:

๙๙๑.
991.

‘‘คหปตโย จ วเทถ, ปุณฺณมุขํ ภทฺทิยํ สิงฺคาลญฺจ;
วฑฺฒญฺจาปิ คหปตึ, ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถายา’’ติ.
"Tell the householders too—Puṇṇamukha, Bhaddiya, Siṅgāla, and also the householder Vaḍḍha—'Gather together for the sake of the sacrifice!'"

ราชปุริสา คนฺตฺวา เตปิ อานยึสุ. รญฺโญ ปุตฺตทาเร คยฺหมาเน สกลนครํ น กิญฺจิ อโวจ. เสฏฺฐิกุลานิ ปน มหาสมฺพนฺธานิ, ตสฺมา เตสํ คหิตกาเล สกลนครํ สงฺขุภิตฺวา ‘‘รญฺโญ เสฏฺฐิโน มาเรตฺวา ยญฺญํ ยชิตุํ น ทสฺสามา’’ติ เสฏฺฐิโน ปริวาเรตฺวาว เตสํ ญาติวคฺเคน สทฺธึ ราชกุลํ อคมิ. อถ เต เสฏฺฐิโน ญาติคณปริวุตา ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน ชีวิตํ ยาจึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
The royal servants went and brought them as well. When the king's children and wives were being seized, the entire city said nothing. However, the families of the wealthy merchants had great connections, so when they were seized, the whole city became agitated and cried out, "We will not allow the king to kill the wealthy merchants and perform the sacrifice!" They surrounded the merchants and, together with their relatives, proceeded to the royal palace. Then those wealthy merchants, surrounded by their kinsmen, paid homage to the king and begged for their lives. The Teacher, making this matter clear, said:

๙๙๒.
992.

‘‘เต ตตฺถ คหปตโย, อโวจิสุํ สมาคตา ปุตฺตทารปริกิณฺณา;
สพฺเพว สิขิโน เทว กโรหิ, อถ วา โน ทาเส สาเวหี’’ติ.
"Those householders, gathered there and surrounded by their children and wives, said: 'O deva, make us all top-knotted servants, or else proclaim us as slaves.'"

ตตฺถ [Pg.78] สพฺเพว สิขิโนติ สพฺเพ อมฺเห มตฺถเก จูฬํ พนฺธิตฺวา อตฺตโน เจฏเก กโรหิ, มยํ เต เจฏกกิจฺจํ กริสฺสาม. อถ วา โน ทาเส สาเวหีติ อถ วา โน อสทฺทหนฺโต สพฺพเสนิโย สนฺนิปาเตตฺวา ราสิมชฺเฌ อมฺเห ทาเส สาเวหิ, มยํ เต ทาสตฺตํ ปฏิสฺสุณิสฺสามาติ.
There, 'make us all top-knotted' means: 'Tie a topknot on all our heads and make us your servants; we will perform the duties of servants for you.' 'Or else proclaim us as slaves' means: 'Or, if you do not believe us, assemble all the armies and proclaim us as slaves in the midst of the assembly; we will promise you servitude.'"

เต เอวํ ยาจนฺตาปิ ชีวิตํ ลทฺธุํ นาสกฺขึสุ. ราชปุริสา เสเส ปฏิกฺกมาเปตฺวา เต คเหตฺวา กุมารานญฺเญว สนฺติเก นิสีทาเปสุํ. ตโต ปน ราชา หตฺถิอาทีนํ คหณตฺถาย อาณาเปนฺโต อาห –
Even though they begged in this way, they were not able to obtain their lives. The royal officials made the rest retreat, seized them, and had them sit near the princes. Then the king, giving orders to seize the elephants and other creatures, said:

๙๙๓.
993.

‘‘อภยงฺกรมฺปิ เม หตฺถึ, นาฬาคิรึ อจฺจุคฺคตํ วรุณทนฺตํ;
อาเนถ โข เน ขิปฺปํ, ยญฺญตฺถาย ภวิสฺสนฺติ.
"Bring my elephant Abhayaṅkara, and also Nāḷāgiri, the towering one with excellent tusks. Fetch them quickly, for they shall be for the sacrifice."

๙๙๔.
994.

‘‘อสฺสรตนมฺปิ เกสึ, สุรามุขํ ปุณฺณกํ วินตกญฺจ;
อาเนถ โข เน ขิปฺปํ, ยญฺญตฺถาย ภวิสฺสนฺติ.
"Bring also the horse-jewel Kesī, Surāmukha, Puṇṇaka, and Vinataka. Fetch them quickly; they will be for the sacrifice."

๙๙๕.
995.

‘‘อุสภมฺปิ ยูถปตึ อโนชํ, นิสภํ ควมฺปตึ เตปิ มยฺหํ อาเนถ;
สมูห กโรนฺตุ สพฺพํ, ยชิสฺสามิ ททามิ ทานานิ.
"Bring me also the bull, the herd-leader Anoja, the chief bull, the lord of cows; let them all be gathered. I will perform the sacrifice and give gifts."

๙๙๖.
996.

‘‘สพฺพํ ปฏิยาเทถ, ยญฺญํ ปน อุคฺคตมฺหิ สูริยมฺหิ;
อาณาเปถ จ กุมาเร, อภิรมนฺตุ อิมํ รตฺตึ.
"Prepare everything, and the sacrifice will be when the sun has risen. Command the princes, and let them enjoy this night."

๙๙๗.
997.

‘‘สพฺพํ อุปฏฺฐเปถ, ยญฺญํ ปน อุคฺคตมฺหิ สูริยมฺหิ;
วเทถ ทานิ กุมาเร, อชฺช โข ปจฺฉิมา รตฺตี’’ติ.
"Prepare everything, and the sacrifice will be when the sun has risen. Now tell the princes, for this is indeed the final night."

ตตฺถ สมูห กโรนฺตุ สพฺพนฺติ น เกวลํ เอตฺตกเมว, อวเสสมฺปิ จตุปฺปทคณญฺเจว ปกฺขิคณญฺจ สพฺพํ จตุกฺกํ กตฺวา ราสึ กโรนฺตุ, สพฺพจตุกฺกํ ยญฺญํ ยชิสฺสามิ, ยาจกพฺราหฺมณานญฺจ ทานํ ทสฺสามีติ. สพฺพํ ปฏิยาเทถาติ เอวํ มยา วุตฺตํ อนวเสสํ อุปฏฺฐเปถ. อุคฺคตมฺหีติ อหํ ปน ยญฺญํ อุคฺคเต สูริเย สฺเว ปาโตว ยชิสฺสามิ. สพฺพํ อุปฏฺฐเปถาติ เสสมฺปิ สพฺพํ ยญฺญอุปกรณํ อุปฏฺฐเปถาติ.
Herein, 'let them gather everything' means not only this much, but also the remaining four-footed creatures and flocks of birds; let them make them all into groups of four and form a heap. I will perform a sacrifice of all fourfold creatures, and I will give gifts to the mendicant brahmins. 'Prepare everything' means: 'Prepare without exception all that I have spoken of.' 'When it has risen' means: 'I will perform the sacrifice tomorrow at dawn when the sun has risen.' 'Prepare everything' means: 'Prepare also all the remaining sacrificial implements.'

รญฺโญ [Pg.79] ปน มาตาปิตโร ธรนฺติเยว. อถสฺส อมจฺจา คนฺตฺวา มาตุยา อาโรเจสุํ ‘‘อยฺเย, ปุตฺโต โว ปุตฺตทารํ มาเรตฺวา ยญฺญํ ยชิตุกาโม’’ติ. สา ‘‘กึ กเถถ, ตาตา’’ติ หตฺเถน หทยํ ปหริตฺวา โรทมานา อาคนฺตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร เอวรูโป เต ยญฺโญ ภวิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Now, the king's parents were still living. Then his ministers went and informed his mother, "Lady, your son wishes to perform a sacrifice by killing his children and wife." She, exclaiming, "What are you saying, my dears?" struck her chest with her hand, and weeping, she came and asked, "Is it true that such a sacrifice of yours will take place?" The Teacher, making this matter clear, said:

๙๙๘.
998.

‘‘ตํตํ มาตา อวจ, โรทนฺตี อาคนฺตฺวา วิมานโต;
ยญฺโญ กิร เต ปุตฺต, ภวิสฺสติ จตูหิ ปุตฺเตหี’’ติ.
"Then his mother spoke to him, weeping as she came from her dwelling: 'My son, it is said a sacrifice of yours will take place with your four sons.'"

ตตฺถ ตํตนฺติ ตํ เอตํ ราชานํ. วิมานโตติ อตฺตโน วสนฏฺฐานโต.
Herein, 'to him, to him' refers to that very king. 'From the dwelling' means from one's own place of residence.

ราชา อาห –
The king said:

๙๙๙.
999.

‘‘สพฺเพปิ มยฺหํ ปุตฺตา จตฺตา, จนฺทสฺมึ หญฺญมานสฺมึ;
ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวาน, สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ.
"All my sons are given up, while Canda is being slain; having performed the sacrifice with my sons, I shall go to a good destination, to heaven."

ตตฺถ จตฺตาติ จนฺทกุมาเร หญฺญมาเนเยว สพฺเพปิ ยญฺญตฺถาย มยา ปริจฺจตฺตา.
Herein, 'given up' means: even as Prince Canda was being slain, all were given up by me for the purpose of the sacrifice.

อถ นํ มาตา อาห –
Then his mother said to him:

๑๐๐๐.
1000.

‘‘มา ตํ ปุตฺต สทฺทเหสิ, สุคติ กิร โหติ ปุตฺตยญฺเญน;
นิรยาเนโส มคฺโค, เนโส มคฺโค หิ สคฺคานํ.
"Do not believe it, my son, that a good destination comes from a sacrifice of sons. This is the path to hell; this is not the path to heaven."

๑๐๐๑.
1001.

‘‘ทานานิ เทหิ โกณฺฑญฺญ, อหึสา สพฺพภูตภพฺยานํ;
เอส มคฺโค สุคติยา, น จ มคฺโค ปุตฺตยญฺเญนา’’ติ.
"Give gifts, Koṇḍañña, and practice harmlessness towards all beings, those who are and those who are to be. This is the path to a good destination, and not the path through a sacrifice of sons."

ตตฺถ นิรยาเนโสติ นิรสฺสาทตฺเถน นิรยานํ จตุนฺนํ อปายานํ เอส มคฺโค. โกณฺฑญฺญาติ ราชานํ โคตฺเตนาลปติ. ภูตภพฺยานนฺติ ภูตานญฺจ ภวิตพฺพสตฺตานญฺจ. ปุตฺตยญฺเญนาติ เอวรูเปน ปุตฺตธีตโร มาเรตฺวา ยชกยญฺเญน สคฺคมคฺโค นาม นตฺถีติ.
Herein, 'this is the path to hell' means this is the path to the four woeful states, the hells, because it is without enjoyment. 'Koṇḍañña' is an address to the king by his clan name. 'For beings that are and are to be' means for beings who have been and for beings who are yet to be. 'By a sacrifice of sons' means that by such a sacrifice, performed by killing sons and daughters, there is no path to heaven.

ราชา อาห –
The king said:

๑๐๐๒.
1002.

‘‘อาจริยานํ วจนา, ฆาเตสฺสํ จนฺทญฺจ สูริยญฺจ;
ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวาน ทุจฺจเชหิ, สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ.
"At the word of my teachers, I will slay Canda and Suriya; having performed the sacrifice with my sons who are so difficult to abandon, I shall go to a good destination, to heaven."

ตตฺถ [Pg.80] อาจริยานํ วจนนฺติ อมฺม, เนสา มม อตฺตโน มติ, อาจารสิกฺขาปนกสฺส ปน เม ขณฺฑหาลาจริยสฺส เอตํ วจนํ, เอสา อนุสิฏฺฐิ. ตสฺมา อหํ เอเต ฆาเตสฺสํ, ทุจฺจเชหิ ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวา สคฺคํ คมิสฺสามีติ.
Herein, 'at the word of my teachers' means: 'Mother, this is not my own opinion, but it is the word of my teacher Khaṇḍahāla, who instructed me in proper conduct. This is his instruction. Therefore, I will slay them, and having performed the sacrifice with my sons who are so difficult to give up, I will go to heaven.'

อถสฺส มาตา อตฺตโน วจนํ คาหาเปตุํ อสกฺโกนฺตี อปคตา. ปิตา ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then his mother, unable to make him accept her words, departed. His father asked about the matter. The Teacher, making this matter clear, said:

๑๐๐๓.
1003.

‘‘ตํตํ ปิตาปิ อวจ, วสวตฺตี โอรสํ สกํ ปุตฺตํ;
ยญฺโญ กิร เต ปุตฺต, ภวิสฺสติ จตูหิ ปุตฺเตหี’’ติ.
"Then his father Vasavattī also spoke to him, his own dear son: 'My son, it is said a sacrifice of yours will take place with your four sons.'"

ตตฺถ วสวตฺตีติ ตสฺส นามํ.
Herein, Vasavattī is his name.

ราชา อาห –
The king said:

๑๐๐๔.
1004.

‘‘สพฺเพปิ มยฺหํ ปุตฺตา จตฺตา, จนฺทสฺมึ หญฺญมานสฺมึ;
ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวาน, สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ.
"All my sons are given up, while Canda is being slain; having performed the sacrifice with my sons, I shall go to a good destination, to heaven."

อถ นํ ปิตา อาห –
Then his father said to him:

๑๐๐๕.
1005.

‘‘มา ตํ ปุตฺต สทฺทเหสิ, สุคติ กิร โหติ ปุตฺตยญฺเญน;
นิรยาเนโส มคฺโค, เนโส มคฺโค หิ สคฺคานํ.
"Do not believe it, my son, that a good destination comes from a sacrifice of sons. This is the path to hell; this is not the path to heaven."

๑๐๐๖.
1006.

‘‘ทานานิ เทหิ โกณฺฑญฺญ, อหึสา สพฺพภูตภพฺยานํ;
เอส มคฺโค สุคติยา, น จ มคฺโค ปุตฺตยญฺเญนา’’ติ.
"Give gifts, Koṇḍañña, and practice harmlessness towards all beings, those who are and those who are to be. This is the path to a good destination, and not the path through a sacrifice of sons."

ราชา อาห –
The king said:

๑๐๐๗.
1007.

‘‘อาจริยานํ วจนา, ฆาเตสฺสํ จนฺทญฺจ สูริยญฺจ;
ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวาน ทุจฺจเชหิ, สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ.
"At the word of my teachers, I will slay Canda and Suriya; having performed the sacrifice with my sons who are so difficult to abandon, I shall go to a good destination, to heaven."

อถ นํ ปิตา อาห –
Then his father said to him:

๑๐๐๘.
1008.

‘‘ทานานิ เทหิ โกณฺฑญฺญ, อหึสา สพฺพภูตภพฺยานํ;
ปุตฺตปริวุโต ตุวํ, รฏฺฐํ ชนปทญฺจ ปาเลหี’’ติ.
"Give gifts, Koṇḍañña, and practice harmlessness towards all beings, those who are and those who are to be. Surrounded by your sons, you should protect the kingdom and the country."

ตตฺถ ปุตฺตปริวุโตติ ปุตฺเตหิ ปริวุโต. รฏฺฐํ ชนปทญฺจาติ สกลกาสิรฏฺฐญฺจ ตสฺเสว ตํ ตํ โกฏฺฐาสภูตํ ชนปทญฺจ.
There, 'surrounded by sons' (puttaparivuto) means surrounded by sons. 'The kingdom and the land' (raṭṭhaṃ janapadañca) refers to the entire Kāsi kingdom and the districts that are parts of it.

โสปิ [Pg.81] ตํ อตฺตโน วจนํ คาหาเปตุํ นาสกฺขิ. ตโต จนฺทกุมาโร จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺส เอตฺตกสฺส ชนสฺส ทุกฺขํ มํ เอกํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ, มม ปิตรํ ยาจิตฺวา เอตฺตกํ ชนํ มรณทุกฺขโต โมเจสฺสามี’’ติ. โส ปิตรา สทฺธึ สลฺลปนฺโต อาห –
Yet, he could not persuade him to accept his words. Then Prince Canda thought, 'Because of me alone, so much suffering has arisen for so many people. By pleading with my father, I will free these people from the suffering of death.' Speaking with his father, he said:

๑๐๐๙.
1009.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถี อสฺเส จ ปาเลม.
"O king, do not kill us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will tend elephants and horses."

๑๐๑๐.
1010.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถิฉกณานิ อุชฺเฌม.
"Do not kill us, O king! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will sweep up elephant dung."

๑๐๑๑.
1011.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, อสฺสฉกณานิ อุชฺเฌม.
"Do not kill us, O king! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even though bound in fetters, we will sweep up horse dung."

๑๐๑๒.
1012.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
ยสฺส โหนฺติ ตว กามา, อปิ รฏฺฐา ปพฺพาชิตา;
ภิกฺขาจริยํ จริสฺสามา’’ติ.
"Do not kill us, O king. Give us as slaves to Khaṇḍahāla. If it is your wish, even banish us from the kingdom; we will wander, living on alms."

ตตฺถ อปิ นิคฬพนฺธกาปีติ อปิ นาม มยํ มหานิคเฬหิ พนฺธกาปิ หุตฺวา. ยสฺส โหนฺติ ตว กามาติ สเจปิ ขณฺฑหาลสฺส ทาตุกาโมสิ, ตสฺส โน ทาเส กตฺวา เทหิ, กริสฺสามสฺส ทาสกมฺมนฺติ วทติ. อปิ รฏฺฐาติ สเจ อมฺหากํ โกจิ โทโส อตฺถิ, รฏฺฐา โน ปพฺพาเชหิ. อปิ นาม รฏฺฐา ปพฺพาชิตาปิ กปณา วิย กปาลํ คเหตฺวา ภิกฺขาจริยํ จริสฺสาม, มา โน อวธิ, เทหิ โน ชีวิตนฺติ วิลปิ.
There, 'even if bound in fetters' (api nigaḷabandhakāpi) means 'even if we are bound with great shackles.' 'If it is your wish' (yassa honti tava kāmā) means 'if you wish to give us to Khaṇḍahāla, make us his slaves and give us to him; we will do his servile work.' 'Even from the kingdom' (api raṭṭhā) means 'if we have any fault, banish us from the kingdom.' 'Even if banished from the kingdom, we will wander like wretches, bowl in hand, living on alms—do not kill us, grant us our lives!' thus he lamented.

ตสฺส ตํ นานปฺปการํ วิลาปํ สุตฺวา ราชา หทยผลิตปฺปตฺโต วิย อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทมาโน ‘‘น เม โกจิ ปุตฺเต มาเรตุํ ลจฺฉติ, น มมตฺโถ เทวโลเกนา’’ติ สพฺเพ เต โมเจตุํ อาห –
Hearing his various lamentations, the king, as if his heart had split, weeping with tear-filled eyes, said, "No one shall be able to kill my sons; I have no need for the heavenly world." He ordered them all to be released, saying:

๑๐๑๓.
1013.

‘‘ทุกฺขํ โข เม ชนยถ, วิลปนฺตา ชีวิตสฺส กามา หิ;
มุญฺเจถ ทานิ กุมาเร, อลมฺปิ เม โหตุ ปุตฺตยญฺเญนา’’ติ.
"You cause me sorrow, lamenting so, for you desire to live. Now release the princes; enough for me of this sacrifice of sons!"

ตํ รญฺโญ กถํ สุตฺวา ราชปุตฺเต อาทึ กตฺวา สพฺพํ ตํ ปกฺขิปริโยสานํ ปาณคณํ วิสฺสชฺเชสุํ. ขณฺฑหาโลปิ ยญฺญาวาเฏ กมฺมํ สํวิทหติ. อถ นํ เอโก ปุริโส ‘‘อเร ทุฏฺฐ, ขณฺฑหาล, รญฺญา ปุตฺตา [Pg.82] วิสฺสชฺชิตา, ตฺวํ อตฺตโน ปุตฺเต มาเรตฺวา เตสํ คลโลหิเตน ยญฺญํ ยชสฺสู’’ติ อาห. โส ‘‘กึ นาม รญฺญา กต’’นฺติ กปฺปุฏฺฐานคฺคิ วิย อวตฺถรนฺโต อุฏฺฐาย ตุริโต ธาวิตฺวา อาห –
Hearing the king's words, they released all the assembled beings, from the princes down to the last of the birds. Khaṇḍahāla, however, was still arranging the work in the sacrificial enclosure. Then a man said to him, "O wicked Khaṇḍahāla, the king has released his sons! Now you kill your own sons and perform the sacrifice with the blood from their throats!" He asked, "What has the king done?" and rising like the fire that consumes the world at the end of an aeon, he ran swiftly and said:

๑๐๑๔.
1014.

‘‘ปุพฺเพว โขสิ เม วุตฺโต, ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวญฺเจตํ;
อถ โน อุปกฺขฏสฺส ยญฺญสฺส, กสฺมา กโรสิ วิกฺเขปํ.
"Long ago I told you that this is hard to do, difficult to accomplish; now that the sacrifice is prepared, why do you cause its disruption?"

๑๐๑๕.
1015.

‘‘สพฺเพ วชนฺติ สุคตึ, เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ;
เย จาปิ อนุโมทนฺติ, ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญ’’นฺติ.
"All go to a good destination: those who sacrifice, those who cause sacrifices to be made, and also those who approve when such a great sacrifice is performed."

ตตฺถ ปุพฺเพวาติ มยา ตฺวํ ปุพฺเพว วุตฺโต ‘‘น ตุมฺหาทิเสน ภีรุกชาติเกน สกฺกา ยญฺญํ ยชิตุํ, ยญฺญยชนํ นาเมตํ ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภว’’นฺติ, อถ โน อิทานิ อุปกฺขฏสฺส ปฏิยตฺตสฺส ยญฺญสฺส วิกฺเขปํ กโรสิ. ‘‘วิกฺขมฺภ’’นฺติปิ ปาโฐ, ปฏิเสธนฺติ อตฺโถ. มหาราช, กสฺมา เอวํ กโรสิ. ยตฺตกา หิ ยญฺญํ ยชนฺติ วา ยาเชนฺติ วา อนุโมทนฺติ วา, สพฺเพ สุคติเมว วชนฺตีติ ทสฺเสติ.
Here, 'long ago' means: I told you before, "One like you, cowardly by nature, cannot perform a sacrifice; performing a sacrifice is difficult, hard to accomplish." Yet now you disrupt the sacrifice that has been set up and prepared. Another reading is "vikkhambha," meaning 'to obstruct.' Great king, why do you act thus? He shows that all who perform a sacrifice, cause a sacrifice to be performed, or approve of it, go to a good bourn.

โส อนฺธพาโล ราชา ตสฺส โกธวสิกสฺส กถํ คเหตฺวา ธมฺมสญฺญี หุตฺวา ปุน ปุตฺเต คณฺหาเปสิ. ตโต จนฺทกุมาโร ปิตรํ อนุโพธยมาโน อาห –
That blind and foolish king, accepting the words of that wrathful man and now perceiving it as righteous, again ordered his sons to be seized. Then Prince Canda, admonishing his father, said:

๑๐๑๖.
1016.

‘‘อถ กิสฺส ชโน ปุพฺเพ, โสตฺถานํ พฺราหฺมเณ อวาเจสิ;
อถ โน อการณสฺมา, ยญฺญตฺถาย เทว ฆาเตสิ.
"Why then did people in the past have brahmins recite auspicious verses? Now, for no reason, O king, you have us killed for the sake of a sacrifice."

๑๐๑๗.
1017.

‘‘ปุพฺเพว โน ทหรกาเล, น หเนสิ น ฆาเตสิ;
ทหรมฺหา โยพฺพนํ ปตฺตา, อทูสกา ตาต หญฺญาม.
"Formerly, when we were young, you did not kill us or have us killed; now that we have grown from childhood to youth, innocent, father, we are slain."

๑๐๑๘.
1018.

‘‘หตฺถิคเต อสฺสคเต, สนฺนทฺเธ ปสฺส โน มหาราช;
ยุทฺเธ วา ยุชฺฌมาเน วา, น หิ มาทิสา สูรา โหนฺติ ยญฺญตฺถาย.
"See us, great king, mounted on elephants and horses, fully armed; in battle or in combat, heroes like us are not for the sake of a sacrifice."

๑๐๑๙.
1019.

‘‘ปจฺจนฺเต วาปิ กุปิเต, อฏวีสุ วา มาทิเส นิโยเชนฺติ;
อถ โน อการณสฺมา, อภูมิยํ ตาต หญฺญาม.
"When the borderlands are in revolt or in the forests, they deploy men like us; but now, for no reason, father, we are slain in an unfit place."

๑๐๒๐.
1020.

‘‘ยาปิ [Pg.83] หิ ตา สกุณิโย, วสนฺติ ติณฆรานิ กตฺวาน;
ตาสมฺปิ ปิยา ปุตฺตา, อถ โน ตฺวํ เทว ฆาเตสิ.
"Even those birds, who live in nests made of grass—their young are dear to them too, yet you, O king, have us killed."

๑๐๒๑.
1021.

‘‘มา ตสฺส สทฺทเหสิ, น มํ ขณฺฑหาโล ฆาเตยฺย;
มมญฺหิ โส ฆาเตตฺวาน, อนนฺตรา ตมฺปิ เทว ฆาเตยฺย.
"Do not trust him. May Khaṇḍahāla not kill me! For after killing me, O king, he would immediately kill you too."

๑๐๒๒.
1022.

‘‘คามวรํ นิคมวรํ ททนฺติ, โภคมฺปิสฺส มหาราช;
อถคฺคปิณฺฑิกาปิ, กุเล กุเล เหเต ภุญฺชนฺติ.
"They are given choice villages and towns, and riches, great king; and these men also eat the finest alms-food in every family."

๑๐๒๓.
1023.

‘‘เตสมฺปิ ตาทิสานํ, อิจฺฉนฺติ ทุพฺภิตุํ มหาราช;
เยภุยฺเยน เอเต, อกตญฺญุโน พฺราหฺมณา เทว.
"Even towards such benefactors, great king, they wish to do harm; for the most part, these brahmins, O king, are ungrateful."

๑๐๒๔.
1024.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถี อสฺเส จ ปาเลม.
"O king, do not kill us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will tend elephants and horses."

๑๐๒๕.
1025.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถิฉกณานิ อุชฺเฌม.
"O king, do not kill us. Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will fling away elephant dung."

๑๐๒๖.
1026.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, อสฺสฉกณานิ อุชฺเฌม.
"Do not kill us, O king. Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even though bound in fetters, we will sweep up horse dung."

๑๐๒๗.
1027.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
ยสฺส โหนฺติ ตว กามา, อปิ รฏฺฐา ปพฺพาชิตา;
ภิกฺขาจริยํ จริสฺสามา’’ติ.
"Do not kill us, O king. Give us as slaves to Khaṇḍahāla. If it is your wish, even banish us from the kingdom; we will wander, living on alms."

ตตฺถ ปุพฺเพติ ตาต, ยทิ อหํ มาเรตพฺโพ, อถ กสฺมา อมฺหากํ ญาติชโน ปุพฺเพ มม ชาตกาเล พฺราหฺมเณ โสตฺถานํ อวาเจสิ. ตทา กิร ขณฺฑหาโลว มม ลกฺขณานิ อุปธาเรตฺวา ‘‘อิมสฺส กุมารสฺส น โกจิ อนฺตราโย ภวิสฺสติ, ตุมฺหากํ อจฺจเยน รชฺชํ กาเรสฺสตี’’ติ อาห. อิจฺจสฺส ปุริเมน ปจฺฉิมํ น สเมติ, มุสาวาที เอส. อถ โน เอตสฺส วจนํ คเหตฺวา อการณสฺมา นิกฺการณาเยว ยญฺญตฺถาย, เทว, ฆาเตสิ. มา อมฺเห ฆาเตสิ. อยญฺหิ มยิ เอกสฺมึ เวเรน มหาชนํ มาเรตุกาโม, สาธุกํ สลฺลกฺเขหิ นรินฺทาติ. ปุพฺเพว โนติ มหาราช, สเจปิ อมฺเห มาเรตุกาโม, ปุพฺเพว โน กสฺมา สยํ [Pg.84] วา น หเนสิ, อญฺเญหิ วา น ฆาตาเปสิ. อิทานิ ปน มยํ ทหรมฺหา ตรุณา, ปฐมวเย ฐิตา ปุตฺตธีตาหิ วฑฺฒาม, เอวํภูตา ตว อทูสกาว กึการณา หญฺญามาติ?
Here, 'in the past' means: 'Father, if I am to be killed, then why did our relatives, at the time of my birth, have brahmins recite auspicious verses? At that time, it is said, Khaṇḍahāla himself, after examining my marks, declared, “This prince will face no danger; after your passing, he will rule the kingdom.” Thus, his earlier words do not agree with his later ones—he is a liar. Why then, heeding his words, do you have us killed without reason or cause for the sake of a sacrifice, O king? Do not have us killed. For out of hatred for me alone, this man desires to kill many people—reflect carefully, O lord of men.' 'Formerly' means: 'Great king, if you wished to kill us, why did you not kill us yourself or have others kill us then? But now we are young and youthful, in the prime of life, flourishing with sons and daughters. Being thus innocent toward you, for what reason are we to be killed?'

ปสฺส โนติ อมฺเหว จตฺตาโร ภาติเก ปสฺส. ยุชฺฌมาเนติ ปจฺจตฺถิกานํ นครํ ปริวาเรตฺวา ฐิตกาเล อมฺหาทิเส ปุตฺเต เตหิ สทฺธึ ยุชฺฌมาเน ปสฺส. อปุตฺตกา หิ ราชาโน อนาถา นาม โหนฺติ. มาทิสาติ อมฺหาทิสา สูรา พลวนฺโต น ยญฺญตฺถาย มาเรตพฺพา โหนฺติ. นิโยเชนฺตีติ เตสํ ปจฺจามิตฺตานํ คณฺหนตฺถาย ปโยเชนฺติ. อถ โนติ อถ อมฺเห อการณสฺมา อการเณน อภูมิยํ อโนกาเสเยว กสฺมา, ตาต, หญฺญามาติ อตฺโถ. มา ตสฺส สทฺทเหสีติ มหาราช, น มํ ขณฺฑหาโล ฆาตเย, มา ตสฺส สทฺทเหยฺยาสิ. โภคมฺปิสฺสาติ โภคมฺปิ อสฺส พฺราหฺมณสฺส ราชาโน เทนฺติ. อถคฺคปิณฺฑิกาปีติ อถ เต อคฺโคทกํ อคฺคปิณฺฑํ ลภนฺตา อคฺคปิณฺฑิกาปิ โหนฺติ. เตสมฺปีติ เยสํ กุเล ภุญฺชนฺติ, เตสมฺปิ เอวรูปานํ ปิณฺฑทายกานํ ทุพฺภิตุํ อิจฺฉนฺติ.
'See us' means: see us, the four brothers. 'When fighting' means: when enemies surround the city and stand ready for battle, see sons like us fighting with them. Kings without sons are indeed called helpless. 'Like us' means: warriors like us, brave and strong, should not be killed for the sake of a sacrifice. 'They deploy' means: they deploy us to capture those enemies. 'Then why' means: then why, dear father, are we being killed without reason, without cause, unjustly, and without grounds? 'Do not believe him' means: great king, do not let Khaṇḍahāla kill me; do not believe him. 'Even wealth' means: kings give even wealth to that brahmin. 'Then even the foremost alms-recipients' means: then those who receive the best water and the best alms are called the foremost alms-recipients. 'Even of them' means: they wish to harm even such almsgivers in whose families they eat.

ราชา กุมารสฺส วิลาปํ สุตฺวา –
The king, having heard the prince's lamentation—

๑๐๒๘.
1028.

‘‘ทุกฺขํ โข เม ชนยถ, วิลปนฺตา ชีวิตสฺส กามา หิ;
มุญฺเจถ ทานิ กุมาเร, อลมฺปิ เม โหตุ ปุตฺตยญฺเญนา’’ติ. –
“You cause me suffering, lamenting, for you desire life. Now release the princes; I have had enough of this son-sacrifice.”

อิมํ คาถํ วตฺวา ปุนปิ โมเจสิ. ขณฺฑหาโล อาคนฺตฺวา ปุนปิ –
Having spoken this verse, he released them again. Khaṇḍahāla came again and—

๑๐๒๙.
1029.

‘‘ปุพฺเพว โขสิ เม วุตฺโต, ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวญฺเจตํ;
อถ โน อุปกฺขฏสฺส ยญฺญสฺส, กสฺมา กโรสิ วิกฺเขปํ.
“I told you before that this is difficult to do and hard to accomplish. But now that the sacrifice has been prepared, why do you cause a disruption?”

๑๐๓๐.
1030.

‘‘สพฺเพ วชนฺติ สุคตึ, เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ;
เย จาปิ อนุโมทนฺติ, ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญ’’นฺติ. –
“All go to a happy destiny: those who sacrifice, those who cause others to sacrifice, and also those who approve of such a great sacrifice.”

เอวํ วตฺวา ปุน คณฺหาเปสิ. อถสฺส อนุนยนตฺถํ กุมาโร อาห –
Having said this, he had him seized again. Then, for the purpose of appeasing him, the prince said:

๑๐๓๑.
1031.

‘‘ยทิ กิร ยชิตฺวา ปุตฺเตหิ, เทวโลกํ อิโต จุตา ยนฺติ;
พฺราหฺมโณ ตาว ยชตุ, ปจฺฉาปิ ยชสิ ตุวํ ราช.
“If it is true that by sacrificing with sons, one goes to the world of the gods after passing from here, then let the brahmin sacrifice first; afterwards, O king, you may sacrifice.”

๑๐๓๒.
1032.

‘‘ยทิ [Pg.85] กิร ยชิตฺวา ปุตฺเตหิ, เทวโลกํ อิโต จุตา ยนฺติ;
เอสฺเวว ขณฺฑหาโล, ยชตํ สเกหิ ปุตฺเตหิ.
“If it is true that by sacrificing with sons, one goes to the world of the gods after passing from here, then let this very Khaṇḍahāla sacrifice with his own sons.”

๑๐๓๓.
1033.

‘‘เอวํ ชานนฺโต ขณฺฑหาโล, กึ ปุตฺตเก น ฆาเตสิ;
สพฺพญฺจ ญาติชนํ, อตฺตานญฺจ น ฆาเตสิ.
“Khaṇḍahāla, knowing this, why did you not kill your own sons, all your relatives, and yourself?”

๑๐๓๔.
1034.

‘‘สพฺเพ วชนฺติ นิรยํ, เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ;
เย จาปิ อนุโมทนฺติ, ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญํ.
“All go to hell: those who sacrifice, those who cause others to sacrifice, and also those who approve of such a great sacrifice.”

๑๐๓๕.
1035.

‘‘สเจ หิ โส สุชฺฌติ โย หนาติ, หโตปิ โส สคฺคมุเปติ ฐานํ;
โภวาทิ โภวาทิน มารเยยฺยุํ, เย จาปิ เตสํ อภิสทฺทเหยฺยุ’’นฺติ.
“If indeed he who kills is purified, and the one who is killed goes to a heavenly place, then the arrogant would kill the arrogant, and also those who believe in them.”

ตตฺถ พฺราหฺมโณ ตาวาติ ปฐมํ ตาว ขณฺฑหาโล ยชตุ สเกหิ ปุตฺเตหิ, อถ ตสฺมึ เอวํ ยชิตฺวา เทวโลกํ คเต ปจฺฉา ตฺวํ ยชิสฺสสิ. เทว, สาทุรสโภชนมฺปิ หิ ตฺวํ อญฺเญหิ วีมํสาเปตฺวา ภุญฺชสิ, ปุตฺตทารมารณํเยว กสฺมา อวีมํสิตฺวา กโรสีติ ทีเปนฺโต เอวมาห. เอวํ ชานนฺโตติ ‘‘ปุตฺตธีตโร มาเรตฺวา เทวโลกํ คจฺฉตี’’ติ เอวํ ชานนฺโต กึการณา อตฺตโน ปุตฺเต จ ญาตี จ อตฺตานญฺจ น ฆาเตสิ. สเจ หิ ปรํ มาเรตฺวา เทวโลกํ คจฺฉนฺติ, อตฺตานํ มาเรตฺวา พฺรหฺมโลกํ คนฺตพฺโพ ภวิสฺสติ. เอวํ ยญฺญคุณํ ชานนฺเตน ปรํ อมาเรตฺวา อตฺตาว มาเรตพฺโพ สิยา. อยํ ปน ตถา อกตฺวา มํ มาราเปติ. อิมินาปิ การเณน ชานาหิ, มหาราช ‘‘ยถา เอส วินิจฺฉเย วิโลปํ กาตุํ อลภนฺโต เอวํ กโรตี’’ติ. เอทิสนฺติ เอวรูปํ ปุตฺตฆาตยญฺญํ.
Therein, 'let the brahmin first' means: first let Khaṇḍahāla sacrifice with his own sons. After he has thus sacrificed and gone to the world of the gods, then you shall sacrifice. Revealing this, he spoke thus: 'O king, even delicious food you eat only after having others test it. Why then do you act without investigation when it comes to the killing of your sons and wife?' 'Knowing thus' means: knowing that 'by killing sons and daughters, one goes to the world of the gods,' for what reason did he not kill his own sons, relatives, and himself? For if by killing others one goes to the world of the gods, then by killing oneself, one should be able to go to the Brahma-world. Thus, one who knows the merit of sacrifice should kill oneself rather than others. But this one, not doing so, is having me killed. By this reason also, know, O great king, that he acts thus because he is unable to subvert the judgment. 'Such' means: such a son-killing sacrifice.

กุมาโร เอตฺตกํ กเถนฺโตปิ ปิตรํ อตฺตโน วจนํ คาหาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ราชานํ ปริวาเรตฺวา ฐิตํ ปริสํ อารพฺภ อาห –
The prince, unable to make his father accept his words even after speaking so much, addressed the assembly surrounding the king and said:

๑๐๓๖.
1036.

‘‘กถญฺจ กิร ปุตฺตกามาโย, คหปตโย ฆรณิโย จ;
นครมฺหิ น อุปรวนฺติ ราชานํ, มา ฆาตยิ โอรสํ ปุตฺตํ.
“How is it that the women desiring sons, the householders, and the housewives do not raise an uproar in the city to the king, saying, ‘Do not kill your own-born son!’?”

๑๐๓๗.
1037.

‘‘กถญฺจ [Pg.86] กิร ปุตฺตกามาโย, คหปตโย ฆรณิโย จ;
นครมฺหิ น อุปรวนฺติ ราชานํ, มา ฆาตยิ อตฺรชํ ปุตฺตํ.
“How is it that the women desiring sons, the householders, and the housewives do not raise an uproar in the city to the king, saying, ‘Do not kill your own-born son!’?”

๑๐๓๘.
1038.

‘‘รญฺโญ จมฺหิ อตฺถกาโม, หิโต จ สพฺพชนปทสฺส;
น โกจิ อสฺส ปฏิฆํ, มยา ชานปโท น ปเวเทตี’’ติ.
“I desire the welfare of the king and am a benefactor to the whole country. There is no one who bears a grudge against me, yet the people do not make this known.”

ตตฺถ ปุตฺตกามาโยติ ฆรณิโย สนฺธาย วุตฺตํ. คหปตโย ปน ปุตฺตกามา นาม โหนฺติ. น อุปรวนฺตีติ น อุปกฺโกสนฺติ น วทนฺติ. อตฺรชนฺติ อตฺตโต ชาตํ. เอวํ วุตฺเตปิ โกจิ รญฺญา สทฺธึ กเถตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. น โกจิ อสฺส ปฏิฆํ มยาติ อิมินา โน ลญฺโช วา คหิโต, อิสฺสริยมเทน วา อิทํ นาม ทุกฺขํ กตนฺติ โกจิ เอโกปิ มยา สทฺธึ ปฏิฆํ กตฺตา นาม นาโหสิ. ชานปโท น ปเวเทตีติ เอวํ รญฺโญ จ ชนปทสฺส จ อตฺถกามสฺส มม ปิตรํ อยํ ชานปโท ‘‘คุณสมฺปนฺโน เต ปุตฺโต’’ติ น ปเวเทติ, น ชานาเปตีติ อตฺโถ.
Therein, 'desiring sons' (puttakāmāyo) is said with reference to the housewives. Householders, for their part, are also called 'desiring sons.' 'Do not raise an uproar' means they do not cry out or speak. 'Own-born' means born from oneself. Even when this was said, no one was able to speak with the king. 'There is no one who bears a grudge against me' means: there was not even a single person who was hostile to me, thinking that I had taken a bribe or had caused this suffering out of pride of power. 'The people do not inform' means: this populace does not inform my father about me—one who desires the welfare of both the king and the country—that 'your son is virtuous'; they do not make it known.

เอวํ วุตฺเตปิ โกจิ กิญฺจิ น กเถสิ. ตโต จนฺทกุมาโร อตฺตโน ภริยาโย ตํ ยาจนตฺถาย อุยฺโยเชนฺโต อาห –
Even when this was said, no one said anything. Then Prince Canda, sending his wives to plead for him, said:

๑๐๓๙.
1039.

‘‘คจฺฉถ โว ฆรณิโย, ตาตญฺจ วเทถ ขณฺฑหาลญฺจ;
มา ฆาเตถ กุมาเร, อทูสเก สีหสงฺกาเส.
“Go, O wives, and speak to my father and Khaṇḍahāla: ‘Do not slay the princes, who are innocent, resembling lions!’”

๑๐๔๐.
1040.

‘‘คจฺฉถ โว ฆรณิโย, ตาตญฺจ วเทถ ขณฺฑหาลญฺจ;
มา ฆาเตถ กุมาเร, อเปกฺขิเต สพฺพโลกสฺสา’’ติ.
“Go, O wives, and speak to my father and Khaṇḍahāla: ‘Do not slay the princes, who are needed by all the world!’”

ตา คนฺตฺวา ยาจึสุ. ตาปิ ราชา น โอโลเกสิ. ตโต กุมาโร อนาโถ หุตฺวา วิลปนฺโต –
They went and begged. But the king paid no attention to them either. Then the prince, having become helpless, lamented:

๑๐๔๑.
1041.

‘‘ยํนูนาหํ ชาเยยฺยํ, รถการกุเลสุ วา,ปุกฺกุสกุเลสุ วา เวสฺเสสุ วา ชาเยยฺยํ,น หชฺช มํ ราช ยญฺเญ ฆาเตยฺยา’’ติ. –
“Would that I were born in the families of chariot-makers, or in the clans of the Pukkusas, or among the merchants—then the king would not slay me in a sacrifice today!”

วตฺวา ปุน ตา ภริยาโย อุยฺโยเชนฺโต อาห –
Having said this, urging his wives again, he said:

๑๐๔๒.
1042.

‘‘สพฺพา สีมนฺตินิโย คจฺฉถ, อยฺยสฺส ขณฺฑหาลสฺส;
ปาเทสุ นิปตถ, อปราธาหํ น ปสฺสามิ.
“All you women, go to Lord Khaṇḍahāla. Fall at his feet; I see no offense in myself.”

๑๐๔๓.
1043.

‘‘สพฺพา [Pg.87] สีมนฺตินิโย คจฺฉถ, อยฺยสฺส ขณฺฑหาลสฺส;
ปาเทสุ นิปตถ, กินฺเต ภนฺเต มยํ อทูเสมา’’ติ.
“All you women, go to Lord Khaṇḍahāla; fall at his feet and say, ‘What wrong have we done to you, venerable sir?’”

ตตฺถ อปราธาหํ น ปสฺสามีติ อหํ อาจริยขณฺฑหาเล อตฺตโน อปราธํ น ปสฺสามิ. กินฺเต ภนฺเตติ อยฺย ขณฺฑหาล, มยํ ตุยฺหํ กึ ทูสยิมฺหา, อถ จนฺทกุมารสฺส โทโส อตฺถิ, ตํ ขมถาติ วเทถาติ.
Therein, 'I see no offense in myself' means: I perceive no offense in myself toward the teacher Khaṇḍahāla. 'What wrong have we done to you, venerable sir?' means they should say: 'Venerable Khaṇḍahāla, what have we done to offend you? If Prince Canda is at fault, forgive him!'

อถ จนฺทกุมารสฺส กนิฏฺฐภคินี เสลกุมารี นาม โสกํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี ปิตุ ปาทมูเล ปติตฺวา ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then Prince Canda’s youngest sister, Princess Selā, unable to bear her sorrow, fell at her father’s feet and lamented. To explain this matter, the Teacher said:

๑๐๔๔.
1044.

‘‘กปณา วิลปติ เสลา, ทิสฺวาน ภาตเร อุปนีตตฺเต;
ยญฺโญ กิร เม อุกฺขิปิโต, ตาเตน สคฺคกาเมนา’’ติ.
“Miserable Selā laments, seeing her brothers brought near: ‘Alas, a sacrifice has been prepared by my father, who desires heaven!’”

ตตฺถ อุปนีตตฺเตติ อุปนีตสภาเว. อุกฺขิปิโตติ อุกฺขิตฺโต. สคฺคกาเมโนติ มม ภาตโร มาเรตฺวา สคฺคํ อิจฺฉนฺเตน. ตาต, อิเม มาเรตฺวา กึ สคฺเคน กริสฺสสีติ วิลปติ.
Therein, 'brought near' means in the state of being brought near. 'Raised up' means prepared. 'Desiring heaven' means: by one desiring heaven after killing my brothers. She laments, 'Father, having killed these, what will you do with heaven?'

ราชา ตสฺสาปิ กถํ น คณฺหิ. ตโต จนฺทกุมารสฺส ปุตฺโต วสุโล นาม ปิตรํ ทุกฺขิตํ ทิสฺวา ‘‘อหํ อยฺยกํ ยาจิตฺวา มม ปิตุ ชีวิตํ ทาเปสฺสามี’’ติ รญฺโญ ปาทมูเล ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
The king did not heed his words either. Then Candakumāra's son, named Vasula, seeing his father afflicted, lamented at the king's feet, thinking, 'I will beseech my grandfather and have my father's life granted.' To make this matter clear, the Teacher said:

๑๐๔๕.
1045.

‘‘อาวตฺติ ปริวตฺติ จ, วสุโล สมฺมุขา รญฺโญ;
มา โน ปิตรํ อวธิ, ทหรมฺหาโยพฺพนํ ปตฺตา’’ติ.
“Vasula turned back and forth in the king's presence: ‘Do not kill our father, for we are young, not yet having attained youth!’”

ตตฺถ ทหรมฺหาโยพฺพนํ ปตฺตาติ เทว, มยํ ตรุณทารกา, น ตาว โยพฺพนปฺปตฺตา, อมฺเหสุปิ ตาว อนุกมฺปาย อมฺหากํ ปิตรํ มา อวธีติ.
Therein, ‘we are young, not yet having attained youth’ means: ‘O king, we are young children, not yet having attained youth. Out of compassion for us, do not kill our father.’”

ราชา ตสฺส ปริเทวิตํ สุตฺวา ภิชฺชมานหทโย วิย หุตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ กุมารํ อาลิงฺคิตฺวา ‘‘ตาต, อสฺสาสํ ปฏิลภ, วิสฺสชฺเชมิ เต ปิตร’’นฺติ วตฺวา คาถมาห –
The king, hearing his lamentation, felt as if his heart were breaking. With eyes full of tears, he embraced the prince and said, ‘My son, be comforted; I release your father,’ then spoke this verse:

๑๐๔๖.
1046.

‘‘เอโส เต วสุล ปิตา, สเมหิ ปิตรา สห;
ทุกฺขํ โข เม ชนยสิ, วิลปนฺโต อนฺเตปุรสฺมึ;
มุญฺเจถ ทานิ กุมาเร, อลมฺปิ เม โหตุ ปุตฺตยญฺเญนา’’ติ.
“This is your father, Vasula; be reconciled with your father. You cause me sorrow, lamenting in the inner palace. Now release the princes; enough of this son-sacrifice for me.”

ตตฺถ อนฺเตปุรสฺมินฺติ ราชนิเวสนสฺส อนฺตเร.
Therein, ‘antepurasmiṃ’ means within the royal residence.

ปุน [Pg.88] ขณฺฑหาโล อาคนฺตฺวา อาห –
Again, Khaṇḍahāla came and said:

๑๐๔๗.
1047.

‘‘ปุพฺเพว โขสิ เม วุตฺโต, ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวญฺเจตํ;
อถ โน อุปกฺขฏสฺส ยญฺญสฺส, กสฺมา กโรสิ วิกฺเขปํ.
“Indeed, I told you before, this is hard to do and difficult to accomplish; but now, when the sacrifice has been prepared, why do you cause an obstruction?

๑๐๔๘.
1048.

‘‘สพฺเพ วชนฺติ สุคตึ, เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ;
เย จาปิ อนุโมทนฺติ, ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญ’’นฺติ.
“All go to a good destination: those who sacrifice, and those who cause others to sacrifice, and also those who approve of such a great sacrifice of those sacrificing.”

ราชา ปน อนฺธพาโล ปุน ตสฺส วจเนน ปุตฺเต คณฺหาเปสิ. ตโต ขณฺฑหาโล จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา มุทุจิตฺโต กาเลน คณฺหาเปติ, กาเลน วิสฺสชฺเชติ, ปุนปิ ทารกานํ วจเนน ปุตฺเต วิสฺสชฺเชยฺย, ยญฺญาวาฏญฺเญว นํ เนมี’’ติ. อถสฺส ตตฺถ คมนตฺถาย คาถมาห –
The king, however, being a blind fool, again had his sons seized at the brahmin's word. Then Khaṇḍahāla thought: ‘This king is soft-hearted; at one time he has them seized, at another he releases them. He might again release the sons at the children's word. I must lead him to the sacrificial pit itself.’ Then, for the purpose of his going there, he spoke this verse:

๑๐๔๙.
1049.

‘‘สพฺพรตนสฺส ยญฺโญ อุปกฺขโฏ, เอกราช ตว ปฏิยตฺโต;
อภินิกฺขมสฺสุ เทว, สคฺคํ คโต ตฺวํ ปโมทิสฺสสี’’ติ.
“The sacrifice of all jewels is prepared, O sole ruler, it is ready for you; go forth, O king, having gone to heaven, you will rejoice.”

ตสฺสตฺโถ – มหาราช, ตว ยญฺโญ สพฺพรตเนหิ อุปกฺขโฏ ปฏิยตฺโต, อิทานิ เต อภินิกฺขมนกาโล, ตสฺมา อภินิกฺขม, ยญฺญํ ยชิตฺวา สคฺคํ คโต ปโมทิสฺสสีติ.
The meaning is this: O great king, your sacrifice is furnished and prepared with all jewels. Now is the time for you to go forth. Therefore, go forth; having performed the sacrifice and gone to heaven, you will rejoice.

ตโต โพธิสตฺตํ อาทาย ยญฺญาวาฏคมนกาเล ตสฺส โอโรธา เอกโตว นิกฺขมึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then, as the Bodhisatta was being taken to the sacrificial pit, the women of his household came out together. To make this matter clear, the Teacher said:

๑๐๕๐.
1050.

‘‘ทหรา สตฺตสตา เอตา, จนฺทกุมารสฺส ภริยาโย;
เกเส ปกิริตฺวาน, โรทนฺติโย มคฺคมนุยายึสุ.
“These seven hundred young wives were Candakumāra’s spouses; with disheveled hair, they followed the path, weeping.

๑๐๕๑.
1051.

‘‘อปรา ปน โสเกน, นิกฺขนฺตา นนฺทเน วิย เทวา;
เกเส ปกิริตฺวาน, โรทนฺติโย มคฺคมนุยายิสุ’’นฺติ.
“But others, with sorrow, departed like devas from the Nandana grove; with hair disheveled, weeping, they followed the path.”

ตตฺถ นนฺทเน วิย เทวาติ นนฺทนวเน จวนเทวปุตฺตํ ปริวาเรตฺวา นิกฺขนฺตเทวตา วิย คตา.
Therein, ‘like devas from Nandana’ means they departed like deities who had left after surrounding a deva-son who was passing away in the Nandana grove.

อิโต [Pg.89] ปรํ ตาสํ วิลาปคาถา โหนฺติ –
From here onward are their verses of lamentation:

๑๐๕๒.
1052.

‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นียนฺติ จนฺทสูริยา, ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส.
“Clad in fine Kasi cloth, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood, Canda and Sūriya are led away for the sake of the sole king's sacrifice.

๑๐๕๓.
1053.

‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นียนฺติ จนฺทสูริยา, มาตุ กตฺวา หทยโสกํ.
“Clad in fine Kasi cloth, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood, Canda and Sūriya are led away, causing grief to their mother's heart.

๑๐๕๔.
1054.

‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นียนฺติ จนฺทสูริยา, ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ.
“Clad in fine Kasi cloth, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood, Canda and Sūriya are led away, causing grief in the people's hearts.

๑๐๕๕.
1055.

‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นียนฺติ จนฺทสูริยา, ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส.
“Fed on savory meat dishes, well-bathed by attendants, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood; Canda and Sūriya are led away for the sole king's sacrifice.

๑๐๕๖.
1056.

‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นียนฺติ จนฺทสูริยา, มาตุ กตฺวา หทยโสกํ.
“Fed on savory meat dishes, well-bathed by attendants, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood; Canda and Sūriya are led away, causing grief to their mother's heart.

๑๐๕๗.
1057.

‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นียนฺติ จนฺทสูริยา, ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ.
“Fed on savory meat dishes, well-bathed by attendants, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood; Canda and Sūriya are led away, causing grief in the people's hearts.

๑๐๕๘.
1058.

‘‘ยสฺสุ ปุพฺเพ หตฺถิวรธุรคเต, หตฺถีหิ อนุวชนฺติ;
ตฺยชฺช จนฺทสูริยา, อุโภว ปตฺติกา ยนฺติ.
“Those who once went at the head of the best elephants, followed by elephants; today Canda and Sūriya both go on foot.

๑๐๕๙.
1059.

‘‘ยสฺสุ ปุพฺเพ อสฺสวรธุรคเต, อสฺเสหิ อนุวชนฺติ;
ตฺยชฺช จนฺทสูริยา, อุโภว ปตฺติกา ยนฺติ.
“Those who once went at the head of the best horses, followed by horses; today Canda and Sūriya both go on foot.

๑๐๖๐.
1060.

‘‘ยสฺสุ ปุพฺเพ รถวรธุรคเต, รเถหิ อนุวชนฺติ;
ตฺยชฺช จนฺทสูริยา, อุโภว ปตฺติกา ยนฺติ.
“Those who once went at the head of the best chariots, followed by chariots; today Canda and Sūriya both go on foot.

๑๐๖๑.
1061.

‘‘เยหิสฺสุ ปุพฺเพ นิยฺยํสุ, ตปนียกปฺปเนหิ ตุรงฺเคหิ;
ตฺยชฺช จนฺทสูริยา, อุโภว ปตฺติกา ยนฺตี’’ติ.
“Those who formerly went forth with steeds adorned with gold; today Canda and Sūriya both go on foot.”

ตตฺถ กาสิกสุจิวตฺถธราติ กาสิกานิ สุจิวตฺถานิ ธารยมานา. จนฺทสูริยาติ จนฺทกุมาโร จ สูริยกุมาโร จ. นฺหาปกสุนฺหาปิตาติ จนฺทนจุณฺเณน [Pg.90] อุพฺพฏฺเฏตฺวา นฺหาปเกหิ กตปริกมฺมตาย สุนฺหาปิตา. ยสฺสูติ เย อสฺสุ. อสฺสูติ นิปาตมตฺตํ, เย กุมาเรติ อตฺโถ. ปุพฺเพติ อิโต ปุพฺเพ. หตฺถิวรธุรคเตติ หตฺถิวรานํ ธุรคเต, อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธวรคเตติ อตฺโถ. อสฺสวรธุรคเตติ อสฺสวรปิฏฺฐิคเต. รถวรธุรคเตติ รถวรมชฺฌคเต. นิยฺยํสูติ นิกฺขมึสุ.
Therein, ‘clad in fine Kasi cloth’ means wearing fine garments from Kasi. ‘Candasūriya’ refers to Prince Canda and Prince Sūriya. ‘Well-bathed by attendants’ means well-bathed due to the preparations made by bath-attendants after being rubbed with sandalwood powder. ‘Yassu’ means ‘ye assu’. ‘Assu’ is merely a particle, meaning ‘those princes.’ ‘Pubbe’ means ‘before this’. ‘Hatthivaradhuragate’ means at the head of the best elephants, that is, on the shoulders of the best adorned elephants. ‘Assavaradhuragate’ means on the backs of the best horses. ‘Rathavaradhuragate’ means in the middle of the best chariots. ‘Niyyaṃsu’ means they went forth.

เอวํ ตาสุ ปริเทวนฺตีสุเยว โพธิสตฺตํ นครา นีหรึสุ. สกลนครํ สงฺขุภิตฺวา นิกฺขมิตุํ อารภิ. มหาชเน นิกฺขนฺเต ทฺวารานิ นปฺปโหนฺติ. พฺราหฺมโณ อติพหุํ ชนํ ทิสฺวา ‘‘โก ชานาติ, กึ ภวิสฺสตี’’ติ นครทฺวารานิ ถกาเปสิ. มหาชโน นิกฺขมิตุํ อลภนฺโต นครทฺวารสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน อุยฺยานํ อตฺถิ, ตสฺส สนฺติเก มหาวิรวํ รวิ. เตน รเวน สกุณสงฺโฆ สงฺขุภิโต อากาสํ ปกฺขนฺทิ. มหาชโน ตํ ตํ สกุณึ อามนฺเตตฺวา วิลปนฺโต อาห –
Thus, while they were lamenting, they led the Bodhisatta out of the city. The entire city, agitated, began to exit. As the great multitude exited, the gates were insufficient. The brahmin, seeing the very large crowd, thought, ‘Who knows what will happen?’ and had the city gates closed. Unable to exit, the great crowd made a great uproar near the city gate, where there was a park. Disturbed by the noise, flocks of birds flew up into the sky. The great crowd, addressing this and that bird, lamented and said:

๑๐๖๒.
1062.

‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา;
ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ ปุตฺเตหิ.
“O bird, if you desire flesh, fly east of Pupphavatī; there a sole king, utterly deluded, sacrifices with his four sons.

๑๐๖๓.
1063.

‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา;
ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ กญฺญาหิ.
“If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by four maidens.”

๑๐๖๔.
1064.

‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา;
ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ มเหสีติ.
“If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there the sole king sacrifices, bewildered by his four chief queens.”

๑๐๖๕.
1065.

‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา;
ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ คหปตีหิ.
“If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by four householders.”

๑๐๖๖.
1066.

‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา;
ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ หตฺถีหิ.
“If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by four elephants.”

๑๐๖๗.
1067.

‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา;
ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ อสฺเสหิ.
“If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by four horses.”

๑๐๖๘.
1068.

‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา;
ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ อุสเภหิ.
“If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by four bulls.”

๑๐๖๙.
1069.

‘‘ยทิ [Pg.91] สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา;
ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห สพฺพจตุกฺเกนา’’ติ.
“If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by all the foursomes.”

ตตฺถ มํสมิจฺฉสีติ อมฺโภ สกุณิ, สเจ มํสํ อิจฺฉสิ, ปุปฺผวติยา ปุพฺเพน ปุรตฺถิมทิสายํ ยญฺญาวาโฏ อตฺถิ, ตตฺถ คจฺฉ. ยชเตตฺถาติ เอตฺถ ขณฺฑหาลสฺส วจนํ คเหตฺวา สมฺมูฬฺโห เอกราชา จตูหิ ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชติ. เสสคาถาสุปิ เอเสว นโย.
Therein, ‘you desire flesh’ means: ‘O bird, if you desire flesh, to the east of Pupphavati, in the eastern direction, there is a sacrificial pit; go there.’ ‘He sacrifices here’ means: here, having taken the word of Khaṇḍahāla, the bewildered King Ekarājā performs a sacrifice with his four sons. This same method applies to the remaining verses.

เอวํ มหาชโน ตสฺมึ ฐาเน ปริเทวิตฺวา โพธิสตฺตสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปาสาทํ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต อนฺเตปุเร กูฏาคารอุยฺยานาทีนิ ปสฺสนฺโต คาถาหิ ปริเทวิ –
Thus, the great multitude, having lamented in that place, went to the Bodhisatta's dwelling. Circumambulating the palace, seeing the inner chambers, the gabled halls, the gardens, and so on, they lamented with verses:

๑๐๗๐.
1070.

‘‘อยมสฺส ปาสาโท, อิทํ อนฺเตปุรํ สุรมณียํ;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.
“This is his palace, this is the delightful inner chamber; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

๑๐๗๑.
1071.

‘‘อิทมสฺส กูฏาคารํ, โสวณฺณํ ปุปฺผมลฺยวิกิณฺณํ;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.
“This is his gabled hall, golden, strewn with flowers and garlands; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

๑๐๗๒.
1072.

‘‘อิทมสฺส อุยฺยานํ, สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.
“This is his garden, well-flowered, delightful in all seasons; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

๑๐๗๓.
1073.

‘‘อิทมสฺส อโสกวนํ, สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.
“This is his Asoka grove, well-flowered, delightful in all seasons; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

๑๐๗๔.
1074.

‘‘อิทมสฺส กณิการวนํ, สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.
“This is his Kaṇikāra grove, well-flowered, delightful in all seasons; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

๑๐๗๕.
1075.

‘‘อิทมสฺส ปาฏลิวนํ, สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.
“This is his Pāṭali grove, well-flowered, delightful in all seasons; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

๑๐๗๖.
1076.

‘‘อิทมสฺส อมฺพวนํ, สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.
“This is his mango grove, well-flowered, delightful in all seasons; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

๑๐๗๗.
1077.

‘‘อยมสฺส โปกฺขรณี, สญฺฉนฺนา ปทุมปุณฺฑรีเกหิ;
นาวา จ โสวณฺณวิกตา, ปุปฺผวลฺลิยา จิตฺตา สุรมณียา;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา’’ติ.
“This is his lotus pond, covered with red and white lotuses; and a boat of golden workmanship, adorned with flowering vines, beautiful and delightful; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

ตตฺถ [Pg.92] เตทานีติ อิทานิ เต จนฺทกุมารปฺปมุขา อมฺหากํ อยฺยปุตฺตา เอวรูปํ ปาสาทํ ฉฑฺเฑตฺวา วธาย นียนฺติ. โสวณฺณวิกตาติ สุวณฺณขจิตา.
Therein, ‘but now’ means: now those noble sons of ours, led by Prince Canda, having abandoned such a palace, are being led away for slaughter. ‘Of golden workmanship’ means inlaid with gold.

เอตฺตเกสุ ฐาเนสุ วิลปนฺตา ปุน หตฺถิสาลาทีนิ อุปสงฺกมิตฺวา อาหํสุ –
Lamenting in these several places, they again approached the elephant stables and so on, and said:

๑๐๗๘.
1078.

‘‘อิทมสฺส หตฺถิรตนํ, เอราวโณ คโช พลี ทนฺตี;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.
“This is his elephant-jewel, Erāvaṇa, the mighty tusked elephant; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

๑๐๗๙.
1079.

‘‘อิทมสฺส อสฺสรตนํ, เอกขุโร อสฺโส;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.
“This is his horse-jewel, a horse with a single hoof; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

๑๐๘๐.
1080.

‘‘อยมสฺส อสฺสรโถ, สาฬิยนิคฺโฆโส สุโภ รตนวิจิตฺโต;
ยตฺถสฺสุ อยฺยปุตฺตา, โสภึสุ นนฺทเน วิย เทวา;
เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.
“This is his horse-chariot, with a sound like a sāḷiya bird, splendid and adorned with jewels, wherein the noble sons shone like gods in Nandana; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.”

๑๐๘๑.
1081.

‘‘กถํ นาม สามสมสุนฺทเรหิ, จนฺทนมุทุกคตฺเตหิ;
ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ, สมฺมูฬฺโห จตูหิ ปุตฺเตหิ.
“How indeed will the king, bewildered by his four sons, perform a sacrifice with those who are as beautiful as Sāma, with bodies soft from sandalwood?”

๑๐๘๒.
1082.

‘‘กถํ นาม สามสมสุนฺทราหิ, จนฺทนมุทุกคตฺตาหิ;
ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ, สมฺมูฬฺโห จตูหิ กญฺญาหิ.
“How indeed will the king, bewildered by four maidens, perform a sacrifice with those who are as beautiful as Sāma, with bodies soft from sandalwood?”

๑๐๘๓.
1083.

‘‘กถํ นาม สามสมสุนฺทราหิ, จนฺทนมุทุกคตฺตาหิ;
ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ, สมฺมูฬฺโห จตูหิ มเหสีหิ.
“How indeed will the king, bewildered by his four chief queens, perform a sacrifice with those who are as beautiful as Sāma, with bodies soft from sandalwood?”

๑๐๘๔.
1084.

‘‘กถํ นาม สามสมสุนฺทเรหิ, จนฺทนมุทุกคตฺเตหิ;
ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ, สมฺมูฬฺโห จตูหิ คหปตีหิ.
“How indeed will the king, bewildered by his four householders, perform a sacrifice with those who are as beautiful as Sāma, with bodies soft from sandalwood?”

๑๐๘๕.
1085.

‘‘ยถา โหนฺติ คามนิคมา, สุญฺญา อมนุสฺสกา พฺรหารญฺญา;
ตถา เหสฺสติ ปุปฺผวติยา, ยิฏฺเฐสุ จนฺทสูริเยสู’’ติ.
“Just as villages and towns become empty, devoid of people, a great wilderness, so too will Pupphavati be, when Canda and Sūriya have been sacrificed.”

ตตฺถ เอราวโณติ ตสฺส หตฺถิโน นามํ. เอกขุโรติ อภินฺนขุโร. สาฬิยนิคฺโฆโสติ คมนกาเล สาฬิกานํ วิย มธุเรน นิคฺโฆเสน [Pg.93] สมนฺนาคโต. กถํ นามาติ เกน นาม การเณน. สามสมสุนฺทเรหีติ สุวณฺณสาเมหิ จ อญฺญมญฺญํ ชาติยา สเมหิ จ นิทฺโทสตาย สุนฺทเรหิ. จนฺทนมุทุกคตฺเตหีติ โลหิตจนฺทนลิตฺตคตฺเตหิ. พฺรหารญฺญาติ ยถา เต คามนิคมา สุญฺญา นิมฺมนุสฺสา พฺรหารญฺญา โหนฺติ, ตถา ปุปฺผวติยาปิ ยญฺเญ ยิฏฺเฐสุ ราชปุตฺเตสุ สุญฺญา อรญฺญสทิสา ภวิสฺสตีติ.
Therein, ‘Erāvaṇa’ is the name of that elephant. ‘Ekakhura’ means with an unbroken hoof. ‘Sāḷiyanigghosa’ means endowed with a sweet sound like that of sāḷikā birds when moving. ‘Kathaṃ nāma’ means by what reason indeed. ‘Sāmasamasundarehi’ means beautiful like Suvaṇṇasāma, alike to one another in birth, and flawless. ‘Candanamudukagattehi’ means with bodies anointed with red sandalwood. ‘Brahāraññā’ means: just as those villages and towns become empty, devoid of people, a great wilderness, so too will Pupphavati become empty, like a forest, when the princes have been sacrificed in the sacrifice.

อถ มหาชโน พหิ นิกฺขมิตุํ อลภนฺโต อนฺโตนคเรเยว วิจรนฺโต ปริเทวิ. โพธิสตฺโตปิ ยญฺญาวาฏํ นีโต. อถสฺส มาตา โคตมี นาม เทวี ‘‘ปุตฺตานํ เม ชีวิตํ เทหิ, เทวา’’ติ รญฺโญ ปาทมูเล ปริวตฺติตฺวา ปริเทวมานา อาห –
Then the great populace, unable to go out, wandered right within the city, lamenting. The Bodhisatta, too, was led to the sacrificial pit. Then his mother, the queen named Gotamī, rolling at the king's feet and lamenting, said, “Give life to my sons, O lord!”

๑๐๘๖.
1086.

‘‘อุมฺมตฺติกา ภวิสฺสามิ, ภูนหตา ปํสุนา จ ปริกิณฺณา;
สเจ จนฺทวรํ หนฺติ, ปาณา เม เทว รุชฺฌนฺติ.
“I shall become mad, slain by a demon and covered with dust; if he slays the excellent Canda, my life, O king, will be destroyed.”

๑๐๘๗.
1087.

‘‘อุมฺมตฺติกา ภวิสฺสามิ, ภูนหตา ปํสุนา จ ปริกิณฺณา;
สเจ สูริยวรํ หนฺติ, ปาณา เม เทว รุชฺฌนฺตี’’ติ.
I shall become mad, struck down by a demon and covered with dust; if the noble Sūriya is slain, my life, O king, will surely end.

ตตฺถ ภูนหตาติ หตวุฑฺฒิ. ปํสุนา จ ปริกิณฺณาติ ปํสุปริกิณฺณสรีรา อุมฺมตฺติกา หุตฺวา วิจริสฺสามิ.
Herein, `bhūnahatā` means one whose growth is destroyed. `Paṃsunā ca parikiṇṇā` means: having become a madwoman with a body covered in dust, I shall wander about.

สา เอวํ ปริเทวนฺตีปิ รญฺโญ สนฺติกา กิญฺจิ กถํ อลภิตฺวา ‘‘มม ปุตฺโต ตุมฺหากํ กุชฺฌิตฺวา คโต ภวิสฺสติ, กิสฺส นํ ตุมฺเห น นิวตฺเตถา’’ติ กุมารสฺส จตสฺโส ภริยาโย อาลิงฺคิตฺวา ปริเทวนฺตี อาห –
Even as she lamented thus, not obtaining any word from the king, she embraced the prince's four wives and, lamenting, said, "My son must have left, angry with you; why did you not turn him back?"

๑๐๘๘.
1088.

‘‘กินฺนุมา น รมาเปยฺยุํ, อญฺญมญฺญํ ปิยํวทา;
ฆฏฺฏิกา อุปริกฺขี จ, โปกฺขรณี จ ภาริกา;
จนฺทสูริเยสุ นจฺจนฺติโย, สมา ตาสํ น วิชฺชตี’’ติ.
Why did they not delight him, speaking sweetly to each other? The Ghaṭṭikā, Uparikkhī, Pokkharaṇī, and Bhārikā, dancing before Canda and Sūriya—none are equal to them.

ตตฺถ กินฺนุมา น รมาเปยฺยุนฺติ เกน การเณน อิมา ฆฏฺฏิกาติอาทิกา จตสฺโส อญฺญมญฺญํ ปิยํวทา จนฺทสูริยกุมารานํ สนฺติเก [Pg.94] นจฺจนฺติโย มม ปุตฺเต น รมาปยึสุ, อุกฺกณฺฐาปยึสุ. สกลชมฺพุทีปสฺมิญฺหิ นจฺเจ วา คีเต วา สมา อญฺญา กาจิ ตาสํ น วิชฺชตีติ อตฺโถ.
Herein, `kinnumā na ramāpeyyuṃ` means: For what reason did these four dancing girls—Ghaṭṭikā and the others—speaking sweetly to one another, dancing before the princes Canda and Sūriya, not delight my sons, but instead make them discontented? For in the entire Jambudīpa, there is no other equal to them in dance or song—that is the meaning.

อิติ สา สุณฺหาหิ สทฺธึ ปริเทวิตฺวา อญฺญํ คเหตพฺพคฺคหณํ อปสฺสนฺตี ขณฺฑหาลํ อกฺโกสมานา อฏฺฐ คาถา อภาสิ –
Thus, lamenting with her daughters-in-law and seeing no other means of recourse, she uttered eight verses, reviling Khaṇḍahāla:

๑๐๘๙.
1089.

‘‘อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ, ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว มาตา;
โย มยฺหํ หทยโสโก, จนฺทมฺหิ วธาย นินฺนีเต.
May your mother, Khaṇḍahāla, experience this heart-sorrow of mine; this heart-sorrow of mine, as Canda is led away to be slain.

๑๐๙๐.
1090.

‘‘อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ, ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว มาตา;
โย มยฺหํ หทยโสโก, สูริยมฺหิ วธาย นินฺนีเต.
May your mother, Khaṇḍahāla, experience this heart-sorrow of mine; this heart-sorrow of mine, as Sūriya is led away to be slain.

๑๐๙๑.
1091.

‘‘อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ, ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว ชายา;
โย มยฺหํ หทยโสโก, จนฺทมฺหิ วธาย นินฺนีเต.
May your wife, Khaṇḍahāla, experience this heart-sorrow of mine; this heart-sorrow of mine, as Canda is led away to be slain.

๑๐๙๒.
1092.

‘‘อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ, ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว ชายา;
โย มยฺหํ หทยโสโก, สูริยมฺหิ วธาย นินฺนีเต.
May your wife, Khaṇḍahāla, experience this heart-sorrow of mine; this heart-sorrow of mine, as Sūriya is led away to be slain.

๑๐๙๓.
1093.

‘‘มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ, อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว มาตา;
โย ฆาเตสิ กุมาเร, อทูสเก สีหสงฺกาเส.
May your mother, Khaṇḍahāla, never see her sons or her husband; you who slew the innocent princes, resembling lions.

๑๐๙๔.
1094.

‘‘มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ, อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว มาตา;
โย ฆาเตสิ กุมาเร, อเปกฺขิเต สพฺพโลกสฺส.
May your mother, Khaṇḍahāla, never see her sons or her husband; you who slew the princes, esteemed by all the world.

๑๐๙๕.
1095.

‘‘มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ, อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว ชายา;
โย ฆาเตสิ กุมาเร, อทูสเก สีหสงฺกาเส.
May your wife, Khaṇḍahāla, never see her sons or her husband; you who slew the innocent princes, resembling lions.

๑๐๙๖.
1096.

‘‘มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ, อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว ชายา;
โย ฆาเตสิ กุมาเร, อเปกฺขิเต สพฺพโลกสฺสา’’ติ.
May your wife, Khaṇḍahāla, never see her sons or her husband; you who slew the princes, esteemed by all the world.

ตตฺถ อิมํ มยฺหนฺติ มยฺหํ อิมํ หทยโสกํ ทุกฺขํ. ปฏิมุญฺจตูติ ปวิสตุ ปาปุณาตุ. โย ฆาเตสีติ โย ตฺวํ ฆาเตสิ. อเปกฺขิเตติ สพฺพโลเกน โอโลกิเต ทิสฺสมาเน มาเรสีติ อตฺโถ.
Herein, `imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ` means this sorrow of mine, the suffering in my heart. `Paṭimuñcatu` means let it enter, let it attain. `Yo ghātesi` means you who killed. `Apekkhite` means killed in the sight of, visible to all the world—this is the meaning.

โพธิสตฺโต [Pg.95] ยญฺญาวาเฏปิ ปิตรํ ยาจนฺโต อาห –
The Bodhisatta, even while at the sacrificial ground, pleading with his father, said:

๑๐๙๗.
1097.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถี อสฺเส จ ปาเลม.
O king, do not slay us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will tend elephants and horses.

๑๐๙๘.
1098.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถิฉกณานิ อุชฺเฌม.
O king, do not slay us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will fling away elephant dung.

๑๐๙๙.
1099.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, อสฺสฉกณานิ อุชฺเฌม.
O king, do not slay us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will sweep up horse dung.

๑๑๐๐.
1100.

‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส;
ยสฺส โหนฺติ ตว กามา, อปิ รฏฺฐา ปพฺพาชิตา;
ภิกฺขาจริยํ จริสฺสาม.
O king, do not slay us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. If such are your desires, even exiled from the kingdom, we will live by begging.

๑๑๐๑.
1101.

‘‘ทิพฺพํ เทว อุปยาจนฺติ, ปุตฺตตฺถิกาปิ ทลิทฺทา;
ปฏิภานานิปิ หิตฺวา, ปุตฺเต น ลภนฺติ เอกจฺจา.
Even the poor, longing for sons, entreat the gods; some, even forgoing their cravings, do not obtain sons.

๑๑๐๒.
1102.

‘‘อาสีสิกานิ กโรนฺติ, ปุตฺตา โน ชายนฺตุ ตโต ปปุตฺตา;
อถ โน อการณสฺมา, ยญฺญตฺถาย เทว ฆาเตสิ.
They make aspirations: ‘May sons be born to us, and then grandsons.’ Yet you, O king, slay us without cause for the sake of sacrifice.

๑๑๐๓.
1103.

‘‘อุปยาจิตเกน ปุตฺตํ ลภนฺติ, มา ตาต โน อฆาเตสิ;
มา กิจฺฉาลทฺธเกหิ ปุตฺเตหิ, ยชิตฺโถ อิมํ ยญฺญํ.
Through supplication, sons are obtained—do not, father, slay us; do not perform this sacrifice with hard-won sons.

๑๑๐๔.
1104.

‘‘อุปยาจิตเกน ปุตฺตํ ลภนฺติ, มา ตาต โน อฆาเตสิ;
มา กปณลทฺธเกหิ ปุตฺเตหิ, อมฺมาย โน วิปฺปวาเสหี’’ติ.
Through supplication, sons are obtained—do not, father, slay us; do not, with sons acquired with difficulty, separate us from our mother.

ตตฺถ ทิพฺพนฺติ เทว, อปุตฺติกา ทลิทฺทาปิ นาริโย ปุตฺตตฺถิกา หุตฺวา พหุํ ปณฺณาการํ กริตฺวา ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภามาติ ทิพฺยํ อุปยาจนฺติ. ปฏิภานานิปิ หิตฺวาติ โทหฬานิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ, อลภิตฺวาปีติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มหาราช, นารีนญฺหิ อุปฺปนฺนํ โทหฬํ อลภิตฺวา คพฺโภ สุสฺสิตฺวา นสฺสติ. ตตฺถ เอกจฺจา ยาจนฺตาปิ ปุตฺเต อลภมานา, กาจิ ลทฺธมฺปิ โทหฬํ ปหาย อปริภุญฺชิตฺวา น ลภนฺติ, กาจิ โทหฬํ อลภมานา น ลภนฺติ. มยฺหํ ปน มาตา อุปฺปนฺนํ โทหฬํ ลภิตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา อุปฺปนฺนํ คพฺภํ อนาเสตฺวา ปุตฺเต ปฏิลภิ. เอวํ ปฏิลทฺเธ มา โน อวธีติ ยาจติ.
Herein, `dibbaṃ` means divine beings. Even childless and poor women, desiring a child, make many offerings and entreat the divine beings, saying, 'May we obtain a son or a daughter.' `Paṭibhānānipi hitvā` means even abandoning pregnancy cravings (`dohaḷa`), or even not obtaining them. This is what is said: 'Great king, for women, if an arisen pregnancy craving is not fulfilled, the embryo dries up and perishes. In this regard, some, though they entreat, do not obtain sons; some, even having obtained their craving, do not obtain a child by abandoning it and not indulging in it; some do not obtain a child by not obtaining their craving. My mother, however, obtained and indulged in her arisen craving, and without destroying the conceived embryo, she obtained sons.' Thus he pleads, 'Do not kill us, who were obtained in this way.'

อาสีสิกานีติ [Pg.96] มหาราช, อิเม สตฺตา อาสีสํ กโรนฺติ. กินฺติ? ปุตฺตา โน ชายนฺตูติ. ตโต ปปุตฺตาติ ปุตฺตานมฺปิ โน ปุตฺตา ชายนฺตูติ. อถ โน อการณสฺมาติ อถ ตฺวํ อมฺเห อการเณน ยญฺญตฺถาย ฆาเตสิ. อุปยาจิตเกนาติ เทวตานํ อายาจเนน. กปณลทฺธเกหีติ กปณา วิย หุตฺวา ลทฺธเกหิ. ปุตฺเตหีติ อมฺเหหิ สทฺธึ อมฺหากํ อมฺมาย มา วิปฺปวาเสหิ, มา โน มาตรา สทฺธึ วิปฺปวาสํ กรีติ วทติ.
Herein, `Āsīsikāni`: O great king, these beings make aspirations. How so? 'May sons be born to us.' `Tato paputtā`: 'May sons be born to our sons.' `Atha no akāraṇasmā`: 'Then you slay us without cause for the sake of sacrifice.' `Upayācitakena`: by entreating the deities. `Kapaṇaladdhakehi`: with those obtained as if by wretched ones. `Puttehi`: This refers to the plea, 'Do not separate our mother from us; do not cause us to be parted from our mother,' he says.

โส เอวํ วทนฺโตปิ ปิตุ สนฺติกา กิญฺจิ กถํ อลภิตฺวา มาตุ ปาทมูเล นิปติตฺวา ปริเทวมาโน อาห –
Even though he spoke thus, receiving no word from his father, he fell at his mother's feet and lamented, saying:

๑๑๐๕.
1105.

‘‘พหุทุกฺขา โปสิย จนฺทํ, อมฺม ตุวํ ชียเส ปุตฺตํ;
วนฺทามิ โข เต ปาเท, ลภตํ ตาโต ปรโลกํ.
O mother, having raised Canda with much suffering, you lose your son. I bow at your feet; may father attain the next world.

๑๑๐๖.
1106.

‘‘หนฺท จ มํ อุปคูห, ปาเท เต อมฺม วนฺทิตุํ เทหิ;
คจฺฉามิ ทานิ ปวาสํ, ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส.
Come now, embrace me, mother, and let me worship your feet. I go now to live abroad for the sake of the sole monarch's sacrifice.

๑๑๐๗.
1107.

‘‘หนฺท จ มํ อุปคูห, ปาเท เต อมฺม วนฺทิตุํ เทหิ;
คจฺฉามิ ทานิ ปวาสํ, มาตุ กตฺวา หทยโสกํ.
Come now, embrace me, mother, and let me worship your feet. I go now to dwell afar, causing sorrow in mother's heart.

๑๑๐๘.
1108.

‘‘หนฺท จ มํ อุปคูห, ปาเท เต อมฺม วนฺทิตุํ เทหิ;
คจฺฉามิ ทานิ ปวาสํ, ชนสฺส กตฺวา หทยโสก’’นฺติ.
Come now, embrace me, mother, and let me worship your feet. I go now to dwell afar, having caused sorrow in the people's hearts.

ตตฺถ พหุทุกฺขา โปสิยาติ พหูหิ ทุกฺเขหิ โปสิย. จนฺทนฺติ มํ จนฺทกุมารํ เอวํ โปเสตฺวา อิทานิ, อมฺม, ตฺวํ ชียเส ปุตฺตํ. ลภตํ ตาโต ปรโลกนฺติ ปิตา เม โภคสมฺปนฺนํ ปรโลกํ ลภตุ. อุปคูหาติ อาลิงฺค ปริสฺสช. ปวาสนฺติ ปุน อนาคมนาย อจฺจนฺตํ วิปฺปวาสํ คจฺฉามิ.
Here, ‘bahudukkhā posiyā’ means ‘having been sustained with many sufferings.’ ‘Candanti’ (Canda): ‘Having thus sustained me, Prince Canda, now, mother, you are deprived of your son.’ ‘Labhataṃ tāto paralokaṃ’ (may father attain the next world): ‘May my father obtain a next world endowed with wealth.’ ‘Upagūhāti’ (embrace): embrace and caress. ‘Pavāsanti’ (exile): I go to a complete exile, never to return.

อถสฺส มาตา ปริเทวนฺตี จตสฺโส คาถา อภาสิ –
Then his lamenting mother spoke four verses:

๑๑๐๙.
1109.

‘‘หนฺท จ ปทุมปตฺตานํ, โมฬึ พนฺธสฺสุ โคตมิปุตฺต;
จมฺปกทลมิสฺสาโย, เอสา เต โปราณิกา ปกติ.
Come, O son of Gotamī, bind your topknot with lotus leaves; wear garlands mixed with campaka petals. This is your ancient custom.

๑๑๑๐.
1110.

‘‘หนฺท [Pg.97] จ วิเลปนํ เต, ปจฺฉิมกํ จนฺทนํ วิลิมฺปสฺสุ;
เยหิ จ สุวิลิตฺโต, โสภสิ ราชปริสายํ.
Come now, anoint yourself with your final sandalwood paste; well-anointed with which, you shine in the royal assembly.

๑๑๑๑.
1111.

‘‘หนฺท จ มุทุกานิ วตฺถานิ, ปจฺฉิมกํ กาสิกํ นิวาเสหิ;
เยหิ จ สุนิวตฺโถ, โสภสิ ราชปริสายํ.
Come now, wear your final soft garments, the Kāsi cloth; well-clad in which, you shine in the royal assembly.

๑๑๑๒.
1112.

‘‘มุตฺตามณิกนกวิภูสิตานิ, คณฺหสฺสุ หตฺถาภรณานิ;
เยหิ จ หตฺถาภรเณหิ, โสภสิ ราชปริสาย’’นฺติ.
Take up your hand ornaments adorned with pearls, jewels, and gold; with which hand ornaments you shine in the royal assembly.

ตตฺถ ปทุมปตฺตานนฺติ ปทุมปตฺตเวฐนํ นาเมกํ ปสาธนํ, ตํ สนฺธาเยวมาห. ตว วิปฺปกิณฺณํ โมฬึ อุกฺขิปิตฺวา ปทุมปตฺตเวฐเนน โยเชตฺวา พนฺธาติ อตฺโถ. โคตมิปุตฺตาติ จนฺทกุมารํ อาลปติ. จมฺปกทลมิสฺสาโยติ อพฺภนฺตริเมหิ จมฺปกทเลหิ มิสฺสิตา วณฺณคนฺธสมฺปนฺนา นานาปุปฺผมาลา ปิลนฺธสฺสุ. เอสา เตติ เอสา ตว โปราณิกา ปกติ, ตเมว คณฺหสฺสุ ปุตฺตาติ ปริเทวติ. เยหิ จาติ เยหิ โลหิตจนฺทนวิเลปเนหิ วิลิตฺโต ราชปริสาย โสภสิ, ตานิ วิลิมฺปสฺสูติ อตฺโถ. กาสิกนฺติ สตสหสฺสคฺฆนกํ กาสิกวตฺถํ. คณฺหสฺสูติ ปิลนฺธสฺสุ.
Here, ‘padumapattānaṃ’ (of lotus leaves) refers to an ornament called a lotus-leaf wrapping; it was with reference to this that she spoke. The meaning is: ‘Having gathered your disheveled topknot and fastened it with the lotus-leaf wrapping, bind it.’ ‘Gotamiputta’ (son of Gotamī) is an address to Prince Canda. ‘Campakadalamissāyo’ (mixed with campaka petals) means ‘adorn yourself with various flower garlands mixed with inner campaka petals, endowed with color and fragrance.’ ‘Esā te’ (this is your) refers to ‘this is your ancient custom; take that up, my son,’ thus she laments. ‘Yehi ca’ (with which) means ‘anoint yourself with those red sandalwood pastes with which, when anointed, you shine in the royal assembly.’ ‘Kāsikaṃ’ (Kāsi cloth) refers to a Kāsi garment worth a hundred thousand. ‘Gaṇhassu’ (take) means ‘adorn yourself.’

อิทานิสฺส จนฺทา นาม อคฺคมเหสี ตสฺส ปาทมูเล นิปติตฺวา ปริเทวมานา อาห –
Now Candā, his chief queen, fell at his feet and, lamenting, said:

๑๑๑๓.
1113.

‘‘น หิ นูนายํ รฏฺฐปาโล, ภูมิปติ ชนปทสฺส ทายาโท;
โลกิสฺสโร มหนฺโต, ปุตฺเต สฺเนหํ ชนยตี’’ติ.
Surely this protector of the realm, this lord of the land, heir to the country, this great sovereign of the world, feels no affection for his sons!

ตํ สุตฺวา ราชา คาถมาห –
Hearing this, the king spoke a verse:

๑๑๑๔.
1114.

‘‘มยฺหมฺปิ ปิยา ปุตฺตา, อตฺตา จ ปิโย ตุมฺเห จ ภริยาโย;
สคฺคญฺจ ปตฺถยาโน, เตนาหํ ฆาตยิสฺสามี’’ติ.
My sons are dear to me, and I am dear to myself, and so are you, my wives; but aspiring for heaven, for that reason I will have them slain.

ตสฺสตฺโถ – กึการณา ปุตฺตสิเนหํ น ชเนมิ? น เกวลํ โคตมิยา เอว, อถ โข มยฺหมฺปิ ปิยา ปุตฺตา, ตถา อตฺตา จ ตุมฺเห จ สุณฺหาโย ภริยาโย จ ปิยาเยว. เอวํ สนฺเตปิ สคฺคญฺจ ปตฺถยาโน อหํ สคฺคํ ปตฺเถนฺโต, เตน การเณน เอเต ฆาตยิสฺสามิ, มา จินฺตยิตฺถ, สพฺเพเปเต มยา สทฺธึ เทวโลกํ เอกโต คมิสฺสนฺตีติ.
Its meaning is: ‘For what reason should I not generate affection for my sons?’ Not only to Gotamī, but my sons are dear to me as well, and likewise I am dear to myself, and you, my daughters-in-law and wives, are also dear. Even so, aspiring for heaven, I, desiring heaven, for that reason will have them slain. Do not worry; all these will go together with me to the world of the devas.

จนฺทา [Pg.98] อาห –
Candā said:

๑๑๑๕.
1115.

‘‘มํ ปฐมํ ฆาเตหิ, มา เม หทยํ ทุกฺขํ ผาเลสิ;
อลงฺกโต สุนฺทรโก, ปุตฺโต เทว ตว สุขุมาโล.
Slay me first, let not sorrow split my heart; your son, O king, adorned and beautiful, is very delicate.

๑๑๑๖.
1116.

‘‘หนฺทยฺย มํ หนสฺสุ, ปรโลเก จนฺทเกน เหสฺสามิ;
ปุญฺญํ กรสฺสุ วิปุลํ, วิจราม อุโภปิ ปรโลเก’’ติ.
Come, lord, slay me; in the next world I will be with Canda. Perform abundant merit, and we shall both journey on in the next world.

ตตฺถ ปฐมนฺติ เทว, มม สามิกโต ปฐมตรํ มํ ฆาเตหิ. ทุกฺขนฺติ จนฺทสฺส มรณทุกฺขํ มม หทยํ มา ผาเลสิ. อลงฺกโตติ อยํ มม เอโกว อลํ ปริยตฺโตติ เอวํ อลงฺกโต. เอวรูปํ นาม ปุตฺตํ มา ฆาตยิ, มหาราชาติ ทีเปติ. หนฺทยฺยาติ หนฺท, อยฺย, ราชานํ อาลปนฺตี เอวมาห. ปรโลเก จนฺทเกนาติ จนฺเทน สทฺธึ ปรโลเก ภวิสฺสามิ. วิจราม อุโภปิ ปรโลเกติ ตยา เอกโต ฆาติตา อุโภปิ ปรโลเก สุขํ อนุภวนฺตา วิจราม, มา โน สคฺคนฺตรายมกาสีติ.
Here, ‘paṭhamaṃ’ (first) means: O king, slay me even before my husband. ‘Dukkhaṃ’ (sorrow) means: do not let the sorrow of Canda’s death split my heart. ‘Alaṅkato’ (adorned) is explained as: ‘This one alone is sufficient (alaṃ) for me,’ thus he is called ‘alaṅkato.’ It is shown: ‘Do not slay such a son, O great king.’ ‘Handayya’ (come, lord): addressing the king, she spoke thus: ‘Come, lord.’ ‘Paraloke candakena’ (in the next world with Canda) means: ‘I will be with Canda in the next world.’ ‘Vicarāma ubhopi paraloke’ (we shall both journey on in the next world) means: ‘Both of us, slain together by you, shall journey on in the next world experiencing happiness; do not create an obstacle to our heaven.’

ราชา อาห –
The king said:

๑๑๑๗.
1117.

‘‘มา ตฺวํ จนฺเท รุจฺจิ มรณํ, พหุกา ตว เทวรา วิสาลกฺขิ;
เต ตํ รมยิสฺสนฺติ, ยิฏฺฐสฺมึ โคตมิปุตฺเต’’ติ.
Do not wish for death, O Candā; many are your brothers-in-law, O wide-eyed one. They will delight you when the son of Gotamī has been sacrificed to.

ตตฺถ มา ตฺวํ จนฺเท รุจฺจีติ มา ตฺวํ อตฺตโน มรณํ โรเจสิ. ‘‘มา รุทฺที’’ติปิ ปาโฐ, มา โรทีติ อตฺโถ. เทวราติ ปติภาตุกา.
Here, ‘mā tvaṃ cande rucci’ (do not wish, O Candā) means ‘do not wish for your own death.’ There is also the reading ‘mā ruddī’ (do not weep), meaning ‘do not weep.’ ‘Devarā’ (brothers-in-law) means ‘husband’s brothers.’

ตโต ปรํ สตฺถา –
Thereupon the Teacher said:

๑๑๑๘.
1118.

‘‘เอวํ วุตฺเต จนฺทา อตฺตานํ, หนฺติ หตฺถตลเกหี’’ติ. – อุปฑฺฒคาถมาห;
“When this was said, Candā strikes herself with the palms of her hands.” – thus the Teacher uttered half a verse.

ตโต ปรํ ตสฺสาเยว วิลาโป โหติ –
Thereupon, this was her lament:

‘‘อลเมตฺถ ชีวิเตน, ปิสฺสามิ วิสํ มริสฺสามิ.
Enough of this life! I will drink poison and die.

๑๑๑๙.
1119.

‘‘น หิ นูนิมสฺส รญฺโญ, มิตฺตามจฺจา จ วิชฺชเร สุหทา;
เย น วทนฺติ ราชานํ, ‘มา ฆาตยิ โอรเส ปุตฺเต’.
Surely this king has no well-disposed friends or counselors who would advise the king: ‘Do not slay your own sons.’

๑๑๒๐.
1120.

‘‘น [Pg.99] หิ นูนิมสฺส รญฺโญ, ญาตี มิตฺตา จ วิชฺชเร สุหทา;
เย น วทนฺติ ราชานํ, ‘มา ฆาตยิ อตฺรเช ปุตฺเต’.
Surely this king has no well-meaning relatives or friends who would advise the king: ‘Do not slay your own sons.’

๑๑๒๑.
1121.

‘‘อิเม เตปิ มยฺหํ ปุตฺตา, คุณิโน กายูรธาริโน ราช;
เตหิปิ ยชสฺสุ ยญฺญํ, อถ มุญฺจตุ โคตมิปุตฺเต.
These too are my sons, O king, virtuous and wearing armlets; perform the sacrifice with them, then let the son of Gotamī be released.

๑๑๒๒.
1122.

‘‘พิลสตํ มํ กตฺวาน, ยชสฺสุ สตฺตธา มหาราช;
มา เชฏฺฐปุตฺตมวธิ, อทูสกํ สีหสงฺกาสํ.
Having made me into a hundred pieces, sacrifice sevenfold, O great king; do not slay the innocent eldest son, who is like a lion.

๑๑๒๓.
1123.

‘‘พิลสตํ มํ กตฺวาน, ยชสฺสุ สตฺตธา มหาราช;
มา เชฏฺฐปุตฺตมวธิ, อเปกฺขิตํ สพฺพโลกสฺสา’’ติ.
Having made me into a hundred pieces, sacrifice sevenfold, O great king; do not slay the eldest son, who is cherished by all the world.

ตตฺถ เอวนฺติ เอวํ อนฺธพาเลน เอกราเชน วุตฺเต. หนฺตีติ ‘‘กึ นาเมตํ กเถสี’’ติ วตฺวา หตฺถตเลหิ อตฺตานํ หนฺติ. ปิสฺสามีติ ปิวิสฺสามิ. อิเม เตปีติ วสุลกุมารํ อาทึ กตฺวา เสสทารเก หตฺเถ คเหตฺวา รญฺโญ ปาทมูเล ฐิตา เอวมาห. คุณิโนติ มาลาคุณอาภรเณหิ สมนฺนาคตา. กายูรธาริโนติ กายูรปสาธนธรา. พิลสตนฺติ มหาราช, มํ ฆาเตตฺวา โกฏฺฐาสสตํ กตฺวา สตฺตธา สตฺตสุ ฐาเนสุ ยญฺญํ ยชสฺสุ.
Here, ‘evaṃ’ (thus) means: when it was thus said by the blind and foolish King Ekarāja. ‘Hantīti’ (strikes) means: saying, ‘What is this you say?’ she strikes herself with the palms of her hands. ‘Pissāmi’ (I will drink) means: I will drink. ‘Ime tepi’ (these too) means: taking the remaining children by the hand, starting with Prince Vasula, and standing at the king’s feet, she spoke thus. ‘Guṇino’ (virtuous) means: endowed with garlands and ornaments. ‘Kāyūradhārinoti’ (wearing armlets) means: wearing armlet adornments. ‘Bilasataṃ’ (a hundred pieces) means: O great king, having slain me and made a hundred portions, perform the sacrifice sevenfold in seven places.

อิติ สา รญฺโญ สนฺติเก อิมาหิ คาถาหิ ปริเทวิตฺวา อสฺสาสํ อลภมานา โพธิสตฺตสฺเสว สนฺติกํ คนฺตฺวา ปริเทวมานา อฏฺฐาสิ. อถ นํ โส อาห – ‘‘จนฺเท, มยา ชีวมาเนน ตุยฺหํ ตสฺมึ ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สุภณิเต สุกถิเต อุจฺจาวจานิ มณิมุตฺตาทีนิ พหูนิ อาภรณานิ ทินฺนานิ, อชฺช ปน เต อิทํ ปจฺฉิมทานํ, สรีรารุฬฺหํ อาภรณํ ทมฺมิ, คณฺหาหิ น’’นฺติ. อิมมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus, lamenting with these verses in the presence of the king, and finding no comfort, she went to the Bodhisatta and stood there lamenting. Then he said to her: ‘Candā, while I was alive, I gave you many ornaments of various kinds—gems, pearls, and the like—on each and every occasion when something was well-spoken and sweetly said by you. But today, this is my final gift to you, an ornament worn on the body. Take it.’ The Teacher, explaining this meaning, said:

๑๑๒๔.
1124.

‘‘พหุกา ตว ทินฺนาภรณา, อุจฺจาวจา สุภณิตมฺหิ;
มุตฺตามณิเวฬุริยา, เอตํ เต ปจฺฉิมกํ ทาน’’นฺติ.
“Many are the ornaments given to you, of various kinds, for your well-spoken words; pearls, gems, and beryl—this is my final gift.”

จนฺทาเทวีปิ ตํ สุตฺวา ตโต ปราหิ นวหิ คาถาหิ วิลปิ –
Having heard that, Princess Candā also lamented with nine further verses:

๑๑๒๕.
1125.

‘‘เยสํ ปุพฺเพ ขนฺเธสุ, ผุลฺลา มาลาคุณา วิวตฺตึสุ;
เตสชฺชปิ สุนิสิโต, เนตฺตึโส วิวตฺติสฺสติ ขนฺเธสุ.
“On whose shoulders in the past garlands of blooming flowers unwound, even upon their shoulders now the well-sharpened sword will fall.

๑๑๒๖.
1126.

‘‘เยสํ [Pg.100] ปุพฺเพ ขนฺเธสุ, จิตฺตา มาลาคุณา วิวตฺตึสุ;
เตสชฺชปิ สุนิสิโต, เนตฺตึโส วิวตฺติสฺสติ ขนฺเธสุ.
“On whose shoulders in the past colorful garlands unwound, even upon their shoulders now the well-sharpened sword will fall.

๑๑๒๗.
1127.

‘‘อจิรํ วต เนตฺตึโส, วิวตฺติสฺสกิ ราชปุตฺตานํ ขนฺเธสุ;
อถ มม หทยํ น ผลติ, ตาว ทฬฺหพนฺธญฺจ เม อาสิ.
“Indeed, soon the sword will fall upon the shoulders of the princes; yet my heart does not break, so firmly was it bound.

๑๑๒๘.
1128.

‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส.
“Clad in pure Kasi cloth, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, for the sacrifice of the sole monarch.

๑๑๒๙.
1129.

‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, มาตุ กตฺวา หทยโสกํ.
“Clad in pure Kasi cloth, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, having caused grief to your mother's heart.

๑๑๓๐.
1130.

‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ.
“Clad in pure Kasi cloth, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, having caused grief to the hearts of the people.

๑๑๓๑.
1131.

‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส.
“You who eat meals of meat-broth, well-bathed by attendants, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, for the sacrifice of the sole monarch.

๑๑๓๒.
1132.

‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, มาตุ กตฺวา หทยโสกํ.
“You who eat meals of meat-broth, well-bathed by attendants, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, having caused grief to your mother's heart.

๑๑๓๓.
1133.

‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา;
นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, ชนสฺส กตฺวา หทยโสก’’นฺติ.
“You who eat meals of meat-broth, well-bathed by attendants, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, having caused grief to the hearts of the people.”

ตตฺถ มาลาคุณาติ ปุปฺผทามานิ. เตสชฺชาติ เตสํ อชฺช. เนตฺตึโสติ อสิ. วิวตฺติสฺสตีติ ปติสฺสติ. อจิรํ วตาติ อจิเรน วต. น ผลตีติ น ภิชฺชติ. ตาว ทฬฺหพนฺธญฺจ เม อาสีติ อติวิย ถิรพนฺธนํ เม หทยํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. นิยฺยาถาติ คจฺฉถ.
Here, 'mālāguṇā' means garlands of flowers. 'Tesajja' means 'tesaṃ ajja' (for them today). 'Nettiṃso' means a sword. 'Vivattissati' means 'will fall.' 'Aciraṃ vata' means 'indeed, soon.' 'Na phalati' means 'does not split.' 'Tāva daḷhabandhañca me āsi' means 'my heart will be exceedingly firmly bound.' 'Niyyātha' means 'go forth.'

เอวํ ตสฺสา ปริเทวนฺติยาว ยญฺญาวาเฏ สพฺพกมฺมํ นิฏฺฐาสิ. ราชปุตฺตํ เนตฺวา คีวํ โอนาเมตฺวา นิสีทาเปสุํ. ขณฺฑหาโล สุวณฺณปาตึ อุปนาเมตฺวา ขคฺคํ อาทาย ‘‘ตสฺส คีวํ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา จนฺทาเทวี ‘‘อญฺญํ เม ปฏิสรณํ นตฺถิ, อตฺตโน สจฺจพเลน สามิกสฺส [Pg.101] โสตฺถึ กริสฺสามี’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ปริสาย อนฺตเร วิจรนฺตี สจฺจกิริยํ อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus, while she was lamenting, all the preparations at the sacrificial enclosure were completed. They brought the prince, made him bend his neck, and seated him. Khaṇḍahāla brought forth a golden bowl and, taking up a sword, stood, thinking, “I will cut off his neck.” Seeing this, Princess Candā thought, “I have no other refuge; I will bring about my husband's well-being by the power of my own truth.” With hands raised in reverence, she, moving through the assembly, made a solemn declaration of truth. The Teacher, revealing this matter, spoke:

๑๑๓๔.
1134.

‘‘สพฺพสฺมึ อุปกฺขฏสฺมึ, นิสีทิเต จนฺทสฺมึ ยญฺญตฺถาย;
ปญฺจาลราชธีตา ปญฺชลิกา, สพฺพปริสาย สมนุปริยายิ.
“When everything was prepared, and Canda was seated for the sacrifice, the daughter of the king of Pañcāla, with hands clasped in reverence, went around the entire assembly.

๑๑๓๕.
1135.

‘‘เยน สจฺเจน ขณฺฑหาโล, ปาปกมฺมํ กโรติ ทุมฺเมโธ;
เอเตน สจฺจวชฺเชน, สมงฺคินี สามิเกน โหมิ.
“By the truth that the foolish Khaṇḍahāla commits an evil deed, by this declaration of truth, may I be reunited with my husband.

๑๑๓๖.
1136.

‘‘เย อิธตฺถิ อมนุสฺสา, ยานิ จ ยกฺขภูตภพฺยานิ;
กโรนฺตุ เม เวยฺยาวฏิกํ, สมงฺคินี สามิเกน โหมิ.
“Whatever non-human beings are present here, and whatever yakkhas, spirits, and future beings exist—may they do me service; may I be reunited with my husband.

๑๑๓๗.
1137.

‘‘ยา เทวตา อิธาคตา, ยานิ จ ยกฺขภูตภพฺยานิ;
สรเณสินึ อนาถํ ตายถ มํ, ยาจามหํ ปติ มาหํ อเชยฺย’’นฺติ.
“Whatever deities have come here, and whatever yakkhas, spirits, and future beings there are—protect me, a refuge-seeker without protection. I beg you, may I not lose my husband.”

ตตฺถ อุปกฺขฏสฺมินฺติ สพฺพสฺมึ ยญฺญสมฺภาเร สชฺชิเต ปฏิยตฺเต. สมงฺคินีติ สมฺปยุตฺตา เอกสํวาสา. เย อิธตฺถีติ เย อิธ อตฺถิ. ยกฺขภูตภพฺยานีติ เทวสงฺขาตา ยกฺขา จ วฑฺฒิตฺวา ฐิตสตฺตสงฺขาตา ภูตา จ อิทานิ วฑฺฒนกสตฺตสงฺขาตานิ ภพฺยานิ จ. เวยฺยาวฏิกนฺติ มยฺหํ เวยฺยาวจฺจํ กโรนฺตุ. ตายถ มนฺติ รกฺขถ มํ. ยาจามหนฺติ อหํ โว ยาจามิ. ปติ มาหนฺติ ปตึ อหํ มา อเชยฺยํ.
Here, 'upakkhaṭasmiṃ' means all the sacrificial materials being prepared and ready. 'Samaṅginī' means united, living together. 'Ye idhatthi' means 'those who are here.' 'Yakkhabhūtabhabyāni' means yakkhas reckoned as deities, bhūtas reckoned as beings that have developed and are established, and bhabyas reckoned as beings that are now developing. 'Veyyāvaṭikaṃ' means 'may they perform service for me.' 'Tāyatha maṃ' means 'protect me.' 'Yācāmahaṃ' means 'I beg you.' 'Pati māhaṃ ajeyyaṃ' means 'may I not lose my husband.'

อถ สกฺโก เทวราชา ตสฺสา ปริเทวสทฺทํ สุตฺวา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ชลิตํ อยกูฏํ อาทาย คนฺตฺวา ราชานํ ตาเสตฺวา สพฺเพ วิสฺสชฺชาเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then Sakka, the king of the devas, hearing her lamenting voice and understanding the situation, took a blazing iron club, went and terrified the king, and caused all to be released. Revealing this meaning, the Teacher said:

๑๑๓๘.
1138.

‘‘ตํ สุตฺวา อมนุสฺโส, อโยกูฏํ ปริพฺภเมตฺวาน;
ภยมสฺส ชนยนฺโต, ราชานํ อิทมโวจ.
“Hearing this, a non-human being, whirling an iron club and instilling fear in him, spoke these words to the king:

๑๑๓๙.
1139.

‘‘พุชฺฌสฺสุ โข ราชกลิ, มา ตาหํ มตฺถกํ นิตาเฬสึ;
มา เชฏฺฐปุตฺตมวธิ, อทูสกํ สีหสงฺกาสํ.
“‘Take heed, O royal wretch, lest I strike your head. Do not kill your eldest son, who is blameless and like a lion.

๑๑๔๐.
1140.

‘‘โก [Pg.102] เต ทิฏฺโฐ ราชกลิ, ปุตฺตภริยาโย หญฺญมานาโย;
เสฏฺฐิ จ คหปตโย, อทูสกา สคฺคกามา หิ.
“‘Where have you seen, O royal wretch, sons and wives being killed? Or merchants and householders, who are innocent and desire heaven?

๑๑๔๑.
1141.

‘‘ตํ สุตฺวา ขณฺฑหาโล, ราชา จ อพฺภุตมิทํ ทิสฺวาน;
สพฺเพสํ พนฺธนานิ โมเจสุํ, ยถา ตํ อนุปฆาตํ.
“‘Hearing this, Khaṇḍahāla and the king, seeing this marvel, released all from their bonds so that they were unharmed.

๑๑๔๒.
1142.

‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ;
สพฺเพ เอเกกเลฑฺฑุกมทํสุ, เอส วโธ ขณฺฑหาลสฺสา’’ติ.
“‘When all were released, those who had gathered there at that time each threw a clod of earth, saying, “This is the execution of Khaṇḍahāla!”’”

ตตฺถ อมนุสฺโสติ สกฺโก เทวราชา. พุชฺฌสฺสูติ ชานสฺสุ สลฺลกฺเขหิ. ราชกลีติ ราชกาฬกณฺณิ ราชลามก. มา ตาหนฺติ ปาปราช, พุชฺฌ, มา เต อหํ มตฺถกํ นิตาเฬสึ. โก เต ทิฏฺโฐติ กุหึ ตยา ทิฏฺฐปุพฺโพ. สคฺคกามา หีติ เอตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, สคฺคกามา สคฺคํ ปตฺถยมานาติ อตฺโถ. ตํ สุตฺวาติ, ภิกฺขเว, ตํ สกฺกสฺส วจนํ ขณฺฑหาโล สุตฺวา. อพฺภุตมิทนฺติ ราชา จ อิทํ สกฺกสฺส ทสฺสนํ ปุพฺเพ อภูตํ ทิสฺวา. ยถา ตนฺติ ยถา อนุปฆาตํ ปาณํ โมเจนฺติ, เอวเมว โมเจสุํ. เอเกกเลฑฺฑุกมทํสูติ ภิกฺขเว, ยตฺตกา ตสฺมึ ยญฺญาวาเฏ สมาคตา, สพฺเพ เอกโกลาหลํ กตฺวา ขณฺฑหาลสฺส เอเกกเลฑฺฑุปหารํ อทํสุ. เอส วโธติ เอโสว ขณฺฑหาลสฺส วโธ อโหสิ, ตตฺเถว นํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปสุนฺติ อตฺโถ.
Here, 'amanussa' refers to Sakka, the king of devas. 'Bujjhassu' means 'know, understand.' 'Rājakalī' means 'royal stain, royal wretch.' 'Mā tāhaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ' means 'O wicked king, take heed, lest I strike your head.' 'Ko te diṭṭho' means 'where have you seen before?' 'Saggakāmā hi'—here 'hi' is merely a particle; the meaning is 'desiring heaven, aspiring for heaven.' 'Taṃ sutvā'—monks, Khaṇḍahāla, having heard that speech of Sakka. 'Abbhutamidaṃ'—and the king, seeing this appearance of Sakka, which had never occurred before. 'Yathā taṃ anupaghātaṃ' means 'just as they release a living being unharmed, so they released them.' 'Ekekaleḍḍukamadaṃsu'—monks, as many as were gathered in that sacrificial enclosure, all together made a great uproar and each gave Khaṇḍahāla a blow with a clod of earth. 'Esa vadho' means 'this was the killing of Khaṇḍahāla'; the meaning is that right there, they caused him to come to the end of his life.

ตํ ปน มาเรตฺวา มหาชโน ราชานํ มาเรตุํ อารภิ. โพธิสตฺโต ปิตรํ ปริสฺสชิตฺวา มาเรตุํ น อทาสิ. มหาชโน ‘‘ชีวิตํ เอตสฺส ปาปรญฺโญ เทม, ฉตฺตํ ปนสฺส นคเร จ วาสํ น ทสฺสาม, จณฺฑาลํ กตฺวา พหินคเร วสาเปสฺสามา’’ติ วตฺวา ราชเวสํ หาเรตฺวา กาสาวํ นิวาสาเปตฺวา หลิทฺทิปิโลติกาย สีสํ เวเฐตฺวา จณฺฑาลํ กตฺวา จณฺฑาลวสนฏฺฐานํ ตํ ปหิณิ. เย ปเนตํ ปสุฆาตยญฺญํ ยชึสุ เจว ยชาเปสุญฺจ อนุโมทึสุ จ, สพฺเพ นิรยปรายณาว อเหสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then, having killed him, the great crowd began to kill the king. The Bodhisatta, embracing his father, did not allow him to be killed. The great crowd said, “We will grant this wicked king his life, but we will not give him the royal sunshade nor allow him to dwell in the city. We will make him an outcast and make him dwell outside the city.” Having said this, they removed his royal attire, dressed him in an ochre robe, wrapped his head with a turmeric-colored cloth, made him an outcast, and sent him to the outcasts' settlement. And those who performed, caused to be performed, or approved of that animal sacrifice were all destined for hell. The Teacher, explaining this matter, said:

๑๑๔๓.
1143.

‘‘สพฺเพ [Pg.103] ปวิฏฺฐา นิรยํ, ยถา ตํ ปาปกํ กริตฺวาน;
น หิ ปาปกมฺมํ กตฺวา, ลพฺภา สุคตึ อิโต คนฺตุ’’นฺติ.
“All entered hell, having done such an evil deed; for having done an evil deed, it is not possible to go from here to a good destination.”

โสปิ โข มหาชโน ทฺเว กาฬกณฺณิโย หาเรตฺวา ตตฺเถว อภิเสกสมฺภาเร อาหริตฺวา จนฺทกุมารํ อภิสิญฺจิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
That great multitude, having driven away the two ill-omened women, prepared the consecration materials right there and anointed Prince Canda. The Teacher, revealing the meaning of that event, said:

๑๑๔๔.
1144.

‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ;
จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ, สมาคตา ราชปริสา จ.
When all were released, the assembled royal assembly, who were then gathered there, also anointed Canda.

๑๑๔๕.
1145.

‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ;
จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ, สมาคตา ราชกญฺญาโย จ.
When all were released, the assembled royal maidens, who were then gathered there, also anointed Canda.

๑๑๔๖.
1146.

‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ;
จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ, สมาคตา เทวปริสา จ.
When all were released, the assembled assembly of devas, who were then gathered there, also anointed Canda.

๑๑๔๗.
1147.

‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ;
จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ, สมาคตา เทวกญฺญาโย จ.
When all were released, the assembled celestial maidens, who were then gathered there, also anointed Canda.

๑๑๔๘.
1148.

‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ;
เจลุกฺเขปมกรุํ, สมาคตา ราชปริสา จ.
When all were released, the assembled royal assembly, who were then gathered there, also waved their robes.

๑๑๔๙.
1149.

‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ;
เจลุกฺเขปมกรุํ, สมาคตา ราชกญฺญาโย จ.
When all were released, the assembled royal maidens, who were then gathered there, also waved their robes.

๑๑๕๐.
1150.

‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ;
เจลุกฺเขปมกรุํ, สมาคตา เทวปริสา จ.
When all were liberated, those who had gathered there at that time waved their garments, and so did the assembled company of deities.

๑๑๕๑.
1151.

‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ;
เจลุกฺเขปมกรุํ, สมาคตา เทวกญฺญาโย จ.
When all were liberated, those who had gathered there at that time waved their garments, and so did the assembled divine maidens.

๑๑๕๒.
1152.

‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, พหู อานนฺทิตา อหุํ;
นนฺทึ ปเวสิ นครํ, พนฺธนา โมกฺโข อโฆสิตฺถา’’ติ.
When all were liberated, many were delighted; joy entered the city; release from bondage was proclaimed.

ตตฺถ ราชปริสา จาติ ราชปริสาปิ ตีหิ สงฺเขหิ อภิสิญฺจึสุ. ราชกญฺญาโย จาติ ขตฺติยธีตโรปิ นํ อภิสิญฺจึสุ. เทวปริสา จาติ สกฺโก [Pg.104] เทวราชา วิชยุตฺตรสงฺขํ คเหตฺวา เทวปริสาย สทฺธึ อภิสิญฺจิ. เทวกญฺญาโย จาติ สุชาปิ เทวธีตราหิ สทฺธึ อภิสิญฺจิ. เจลุกฺเขปมกรุนฺติ นานาวณฺเณหิ วตฺเถหิ ธเช อุสฺสาเปตฺวา อุตฺตริสาฏกานิ อากาเส ขิปนฺตา เจลุกฺเขปํ กรึสุ. ราชปริสา จ อิตเร ตโย โกฏฺฐาสา จาติ อภิเสกการกา จตฺตาโรปิ โกฏฺฐาสา กรึสุเยว. อานนฺทิตา อหุนฺติ อาโมทิตา อเหสุํ. นนฺทึ ปเวสิ นครนฺติ จนฺทกุมารสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา นครํ ปวิฏฺฐกาเล นคเร อานนฺทเภริ จริ. ‘‘กึ วตฺวา’’ติ? ยถา ‘‘อมฺหากํ จนฺทกุมาโร พนฺธนา มุตฺโต, เอวเมว สพฺเพ พนฺธนา มุจฺจนฺตู’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘พนฺธนา โมกฺโข อโฆสิตฺถา’’ติ.
Therein, 'and the royal assembly' means the royal assembly also consecrated him with three conches. 'And the royal maidens' means the daughters of the nobles also consecrated him. 'And the assembly of devas' means Sakka, the king of devas, taking the Vijayuttara conch, consecrated him along with the assembly of devas. 'And the celestial maidens' means Sujā also consecrated him along with the daughters of the devas. 'They made a waving of cloths' means, raising banners of various colored cloths and throwing their upper garments into the sky, they made a waving of cloths. 'And the royal assembly and the other three sections' means all four sections performing the consecration indeed did so. 'They were delighted' means they were joyful. 'Joy entered the city' means, when Prince Canda's parasol was raised and he entered the city, the drum of joy went about in the city. 'Saying what?' It was said: 'Just as our Prince Canda is freed from bondage, so may all be freed from bondage.' Therefore, it was said, 'release from bondage was proclaimed.'

โพธิสตฺโต ปิตุ วตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อนฺโตนครํ ปน ปวิสิตุํ น ลภติ. ปริพฺพยสฺส ขีณกาเล โพธิสตฺโต อุยฺยานกีฬาทีนํ อตฺถาย คจฺฉนฺโต ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปติมฺหี’’ติ น วนฺทติ, อญฺชลึ ปน กตฺวา ‘‘จิรํ ชีว สามี’’ติ วทติ. ‘‘เกนตฺโถ’’ติ วุตฺเต อาโรเจสิ. อถสฺส ปริพฺพยํ ทาเปสิ. โส ธมฺเมน รชฺชํ กาเรตฺวา อายุปริโยสาเน เทวโลกํ ปูรยมาโน อคมาสิ.
The Bodhisatta established his father's practice. However, he was not permitted to enter the inner city. When his allowance was exhausted, the Bodhisatta, going for the purpose of enjoying the park and so forth, approached his father. He did not bow as to a master; instead, he joined his hands in reverence and said, 'Long live, lord.' When asked, 'What is your need?' he stated it. Then his father had an allowance given to him. He ruled righteously and, at the end of his life, departed, filling the heavenly world.

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ เทวทตฺโต มํ เอกํ นิสฺสาย พหู มาเรตุํ วายามมกาสี’’ติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ. ตทา ขณฺฑหาโล เทวทตฺโต อโหสิ, โคตมีเทวี มหามายา, จนฺทาเทวี ราหุลมาตา, วสุโล ราหุโล, เสลา อุปฺปลวณฺณา, สูโร วามโคตฺโต กสฺสโป, ภทฺทเสโน โมคฺคลฺลาโน, สูริยกุมาโร สาริปุตฺโต, จนฺทราชา ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสินฺติ.
The Teacher, having delivered this Dhamma discourse, said, 'Not only now, monks, but in the past too, Devadatta tried to kill many on my account.' Having said this, he identified the Jātaka: 'At that time, Khaṇḍahāla was Devadatta, Gotamīdevī was Mahāmāyā, Candādevī was Rāhula's mother, Vasula was Rāhula, Selā was Uppalavaṇṇā, Sūro Vāmagotta was Kassapa, Bhaddaseno was Moggallāna, Sūriyakumāra was Sāriputta, and King Canda was I myself, the Perfectly Self-Enlightened One.'

จนฺทกุมารชาตกวณฺณนา สตฺตมา.
The Commentary on the Candakumāra Jātaka, the seventh.

[๕๔๕] ๘. มหานารทกสฺสปชาตกวณฺณนา
[545] 8. The Commentary on the Mahānāradakassapa Jātaka

อหุ [Pg.105] ราชา วิเทหานนฺติ อิทํ สตฺถา ลฏฺฐิวนุยฺยาเน วิหรนฺโต อุรุเวลกสฺสปทมนํ อารพฺภ กเถสิ. ยทา หิ สตฺถา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อุรุเวลกสฺสปาทโย ชฏิเล ทเมตฺวา มคธราชสฺส ปฏิสฺสวํ โลเจตุํ ปุราณชฏิลสหสฺสปริวุโต ลฏฺฐิวนุยฺยานํ อคมาสิ. ตทา ทฺวาทสนหุตาย ปริสาย สทฺธึ อาคนฺตฺวา ทสพลํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนสฺส มคธรญฺโญ ปริสนฺตเร พฺราหฺมณคหปติกานํ วิตกฺโก อุปฺปชฺชิ ‘‘กึ นุ โข อุรุเวลกสฺสโป มหาสมเณ พฺรหฺมจริยํ จรติ, อุทาหุ มหาสมโณ อุรุเวลกสฺสเป’’ติ. อถ โข ภควา เตสํ ทฺวาทสนหุตานํ เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย ‘‘กสฺสปสฺส มม สนฺติเก ปพฺพชิตภาวํ ชานาเปสฺสามี’’ติ อิมํ คาถมาห –
'There was a king of the Videhas'—this the Teacher related while dwelling in the Laṭṭhivana garden, concerning the taming of Uruvela Kassapa. For when the Teacher, having set in motion the supreme Wheel of the Dhamma, had tamed Uruvela Kassapa and the other matted-haired ascetics, he went to the Laṭṭhivana garden surrounded by a thousand former matted-haired ascetics to fulfill his promise to the king of Magadha. Then, when the king of Magadha had arrived with an assembly of twelve myriads, paid homage to the One of Ten Powers, and sat down, a thought arose among the brahmins and householders in his assembly: 'Does Uruvela Kassapa live the holy life under the Great Ascetic, or does the Great Ascetic live under Uruvela Kassapa?' Then the Blessed One, knowing with his mind the thoughts in the minds of those twelve myriads, thinking, 'I will make known that Kassapa has gone forth under me,' spoke this verse:

‘‘กิเมว ทิสฺวา อุรุเวลวาสิ, ปหาสิ อคฺคึ กิสโกวทาโน;
ปุจฺฉามิ ตํ กสฺสป เอตมตฺถํ, กถํ ปหีนํ ตว อคฺคิหุตฺต’’นฺติ. (มหาว. ๕๕);
What did you see, dweller of Uruvela, you of austere teachings, that you abandoned the fire? I ask you this matter, Kassapa: how was your fire sacrifice abandoned?

เถโรปิ ภควโต อธิปฺปายํ วิทิตฺวา –
The Elder, understanding the Blessed One's intention, said:

‘‘รูเป จ สทฺเท จ อโถ รเส จ, กามิตฺถิโย จาภิวทนฺติ ยญฺญา;
เอตํ มลนฺติ อุปธีสุ ญตฺวา, ตสฺมา น ยิฏฺเฐ น หุเต อรญฺชิ’’นฺติ. (มหาว. ๕๕);
–
Sacrifices extol forms and sounds, and also tastes and desirable women; knowing this to be a defilement among the attachments, therefore I delighted not in what was sacrificed nor in what was offered.

อิมํ คาถํ วตฺวา อตฺตโน สาวกภาวํ ปกาสนตฺถํ ตถาคตสฺส ปาทปิฏฺเฐ สีสํ ฐเปตฺวา ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต, ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ วตฺวา เอกตาลํ ทฺวิตาลํ ติตาลนฺติ ยาว สตฺตตาลปฺปมาณํ สตฺตกฺขตฺตุํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา โอรุยฺห ตถาคตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘อโห มหานุภาโว พุทฺโธ, เอวํ ถามคตทิฏฺฐิโก นาม อตฺตานํ ‘อรหา’ติ มญฺญมาโน อุรุเวลกสฺสโปปิ ทิฏฺฐิชาลํ ภินฺทิตฺวา ตถาคเตน ทมิโต’’ติ สตฺถุ คุณกถญฺเญว กเถสิ. ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘อนจฺฉริยํ อิทานิ สพฺพญฺญุตปฺปตฺเตน มยา อิมสฺส ทมนํ, สฺวาหํ ปุพฺเพ สราคกาเลปิ นารโท นาม พฺรหฺมา [Pg.106] หุตฺวา อิมสฺส ทิฏฺฐิชาลํ ภินฺทิตฺวา อิมํ นิพฺพิเสวนมกาสิ’’นฺติ วตฺวา ตาย ปริสาย ยาจิโต อตีตํ อาหริ.
Having spoken this verse, to reveal his discipleship, he placed his head at the Tathāgata's feet and said, 'Venerable sir, the Blessed One is my Teacher; I am his disciple.' Then, rising into the air to the height of one palm tree, two palm trees, three palm trees, up to the height of seven palm trees, seven times, he descended, paid homage to the Tathāgata, and sat down to one side. Seeing this marvel, the great multitude exclaimed, 'Ah, the Buddha is of great power! Even Uruvela Kassapa, so obstinate in his views, thinking himself an arahant, has been tamed by the Tathāgata, his net of views broken,' and they spoke only of the Teacher's virtues. Hearing this, the Teacher said, 'It is not astonishing that I, having now attained omniscience, have tamed him. Indeed, in the past, when I was still subject to passion, as the Brahmā named Nārada, I broke his net of views and made him abstain from wrong practice.' Thus, requested by that assembly, he related the past.

อตีเต วิเทหรฏฺเฐ มิถิลายํ องฺคติ นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ธมฺมิโก ธมฺมราชา. ตสฺส รุจา นาม ธีตา อโหสิ อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา กปฺปสตสหสฺสํ ปตฺถิตปตฺถนา มหาปุญฺญา อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺตา. เสสา ปนสฺส โสฬสสหสฺสา อิตฺถิโย วญฺฌา อเหสุํ. ตสฺส สา ธีตา ปิยา อโหสิ มนาปา. โส ตสฺสา นานาปุปฺผปูเร ปญฺจวีสติปุปฺผสมุคฺเค อนคฺฆานิ สุขุมานิ วตฺถานิ จ ‘‘อิเมหิ อตฺตานํ อลงฺกโรตู’’ติ เทวสิกํ ปหิณิ. ขาทนียโภชนียสฺส ปน ปมาณํ นตฺถิ. อนฺวฑฺฒมาสํ ‘‘ทานํ เทตู’’ติ สหสฺสํ สหสฺสํ เปเสสิ. ตสฺส โข ปน วิชโย จ สุนาโม จ อลาโต จาติ ตโย อมจฺจา อเหสุํ. โส โกมุทิยา จาตุมาสินิยา ฉเณ ปวตฺตมาเน เทวนครํ วิย นคเร จ อนฺเตปุเร จ อลงฺกเต สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต ภุตฺตสายมาโส วิวฏสีหปญฺชเร มหาตเล อมจฺจคณปริวุโต วิสุทฺธํ คคนตลํ อภิลงฺฆมานํ จนฺทมณฺฑลํ ทิสฺวา ‘‘รมณียา วต โภ โทสินา รตฺติ, กาย นุ โข อชฺช รติยา อภิรเมยฺยามา’’ติ อมจฺเจ ปุจฺฉิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
In the past, in the country of Videha, in Mithilā, there reigned a king named Aṅgati, a righteous and just ruler. He had a daughter named Rucā, who was beautiful, lovely, charming, and blessed with great merit, the fruition of wishes aspired to for a hundred thousand aeons, born in the womb of his chief queen. The rest of his sixteen thousand wives, however, were barren. This daughter was dear and delightful to him. Every day, he sent her twenty-five flower-caskets full of various flowers, and priceless, delicate garments, saying, 'Adorn yourself with these.' There was no limit to the hard and soft foods he provided. Every half-month, he sent a thousand, saying, 'Let her give alms.' He had three ministers: Vijaya, Sunāma, and Alāta. During the Komudī festival of the fourth month, when it was being celebrated, the city and the royal palace were adorned like a city of the gods. The king, bathed, anointed, and adorned with all ornaments, having eaten his evening meal, sat in a grand pavilion with its lion-window wide open, surrounded by his retinue of ministers. Gazing at the clear expanse of the sky, he saw the moon’s disk ascending and asked his ministers, 'How delightful, sirs, is this moonlit night! In what pastime should we now delight ourselves tonight?' The Teacher, revealing the meaning of this, spoke:

๑๑๕๓.
1153.

‘‘อหุ ราชา วิเทหานํ, องฺคติ นาม ขตฺติโย;
ปหูตโยคฺโค ธนิมา, อนนฺตพลโปริโส.
There was a king of the Videhas, a noble warrior named Aṅgati; abounding in resources, wealthy, a man of endless strength.

๑๑๕๔.
1154.

‘‘โส จ ปนฺนรสึ รตฺตึ, ปุริมยาเม อนาคเต;
จาตุมาสา โกมุทิยา, อมจฺเจ สนฺนิปาตยิ.
Then, on the full-moon night, before the first watch had passed, on the Komudī of the fourth month, he assembled his ministers.

๑๑๕๕.
1155.

‘‘ปณฺฑิเต สุตสมฺปนฺเน, มฺหิตปุพฺเพ วิจกฺขเณ;
วิชยญฺจ สุนามญฺจ, เสนาปตึ อลาตกํ.
Wise, accomplished in learning, discerning, of pleasant address; Vijaya and Sunāma, and the general Alātaka.

๑๑๕๖.
1156.

‘‘ตมนุปุจฺฉิ เวเทโห, ปจฺเจกํ พฺรูถ สํ รุจึ;
จาตุมาสา โกมุทชฺช, ชุณฺหํ พฺยปหตํ ตมํ;
กายชฺช รติยา รตฺตึ, วิหเรมุ อิมํ อุตุ’’นฺติ.
The Videhan king asked them: 'Each of you, tell me your preference. Today is the Komudī of the fourth month; the moonlight has dispelled the darkness. In what pastime should we pass this night, this season?'

ตตฺถ [Pg.107] ปหูตโยคฺโคติ พหุเกน หตฺถิโยคฺคาทินา สมนฺนาคโต. อนนฺตพลโปริโสติ อนนฺตพลกาโย. อนาคเตติ ปริโยสานํ อปฺปตฺเต, อนติกฺกนฺเตติ อตฺโถ. จาตุมาสาติ จตุนฺนํ วสฺสิกมาสานํ ปจฺฉิมทิวสภูตาย รตฺติยา. โกมุทิยาติ ผุลฺลกุมุทาย. มฺหิตปุพฺเพติ ปฐมํ สิตํ กตฺวา ปจฺฉา กถนสีเล. ตมนุปุจฺฉีติ ตํ เตสุ อมจฺเจสุ เอเกกํ อมจฺจํ อนุปุจฺฉิ. ปจฺเจกํ พฺรูถ สํ รุจินฺติ สพฺเพปิ ตุมฺเห อตฺตโน อตฺตโน อชฺฌาสยานุรูปํ รุจึ ปจฺเจกํ มยฺหํ กเถถ. โกมุทชฺชาติ โกมุที อชฺช. ชุณฺหนฺติ ชุณฺหาย นิสฺสยภูตํ จนฺทมณฺฑลํ อพฺภุคฺคจฺฉติ. พฺยปหตํ ตมนฺติ เตน สพฺพํ อนฺธการํ วิหตํ. อุตุนฺติ อชฺช รตฺตึ อิมํ เอวรูปํ อุตุํ กายรติยา วิหเรยฺยามาติ.
Herein, 'abounding in resources' means endowed with many conveyances such as elephants and so forth. 'A man of endless strength' means a body of boundless strength. 'Before it had arrived' means not yet having reached the end, that is, not surpassed. 'Of the four months' refers to the night that is the last day of the four months of the rainy season. 'Komudī' means when the white water lilies are in full bloom. 'Who had smiled before' means one who is in the habit of first smiling and then speaking. 'He asked them' means he inquired of each one of those ministers. 'Tell me, each of you, your own preference' means all of you, each according to your own inclination, should individually tell me your preference. 'Komudī today' means today is Komudī. 'The moonlight' means the lunar orb, the basis for the moonlight, ascends. 'Darkness dispelled' means all darkness is dispelled by it. 'This season' means: 'With what pleasure should we pass this night, this season of such a kind?'

อิติ ราชา อมจฺเจ ปุจฺฉิ. เตน เต ปุจฺฉิตา อตฺตโน อตฺตโน อชฺฌาสยานุรูปํ กถํ กถยึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus the king asked his ministers. Being asked by him, they each spoke according to their own inclinations. The Teacher, revealing that meaning, said:

๑๑๕๗.
1157.

‘‘ตโต เสนาปติ รญฺโญ, อลาโต เอตทพฺรวิ;
‘หฏฺฐํ โยคฺคํ พลํ สพฺพํ, เสนํ สนฺนาหยามเส.
Then the king’s general, Alāta, said this: ‘Let us arm the entire army, with its eager forces and equipment.’

๑๑๕๘.
1158.

‘นิยฺยาม เทว ยุทฺธาย, อนนฺตพลโปริสา;
เย เต วสํ น อายนฺติ, วสํ อุปนยามเส;
เอสา มยฺหํ สกา ทิฏฺฐิ, อชิตํ โอชินามเส’.
‘Let us march to war, O King, with our warriors of endless strength. Those who do not submit to your power, we shall bring to submission. This is my own view: let us conquer the unconquered.’

๑๑๕๙.
1159.

อลาตสฺส วโจ สุตฺวา, สุนาโม เอตทพฺรวิ;
‘สพฺเพ ตุยฺหํ มหาราช, อมิตฺตา วสมาคตา.
Having heard Alāta’s words, Sunāma said this: ‘Great king, all your enemies have come under your sway.’

๑๑๖๐.
1160.

‘นิกฺขิตฺตสตฺถา ปจฺจตฺถา, นิวาตมนุวตฺตเร;
อุตฺตโม อุสฺสโว อชฺช, น ยุทฺธํ มม รุจฺจติ.
‘The adversaries have laid down their weapons and conduct themselves with humility. Today is a supreme festival; battle does not please me.’

๑๑๖๑.
1161.

‘อนฺนปานญฺจ ขชฺชญฺจ, ขิปฺปํ อภิหรนฺตุ เต;
รมสฺสุ เทว กาเมหิ, นจฺจคีเต สุวาทิเต’.
‘Let them quickly bring you food, drink, and delicacies. O king, enjoy yourself with sensual pleasures, with dance, song, and well-played music.’

๑๑๖๒.
1162.

สุนามสฺส วโจ สุตฺวา, วิชโย เอตทพฺรวิ;
‘สพฺเพ กามา มหาราช, นิจฺจํ ตว มุปฏฺฐิตา.
Having heard Sunāma’s words, Vijaya said this: ‘Great king, all sensual pleasures are always available to you.’

๑๑๖๓.
1163.

‘น [Pg.108] เหเต ทุลฺลภา เทว, ตว กาเมหิ โมทิตุํ;
สทาปิ กามา สุลภา, เนตํ จิตฺตมตํ มม.
‘It is not difficult for you, O king, to delight in these sensual pleasures. Sensual pleasures are always easily obtained; this is not what my mind approves.’

๑๑๖๔.
1164.

‘สมณํ พฺราหฺมณํ วาปิ, อุปาเสมุ พหุสฺสุตํ;
โย นชฺช วินเย กงฺขํ, อตฺถธมฺมวิทู อิเส’.
‘Let us attend upon some ascetic or brahmin, one who is greatly learned, a seer who knows meaning and Dhamma, who might dispel our doubt today.’

๑๑๖๕.
1165.

วิชยสฺส วโจ สุตฺวา, ราชา องฺคติ มพฺรวิ;
‘ยถา วิชโย ภณติ, มยฺหมฺเปตํว รุจฺจติ;
Having heard Vijaya’s words, King Aṅgati said: ‘Just as Vijaya says, this pleases me also;’

๑๑๖๖.
1166.

‘สมณํ พฺราหฺมณํ วาปิ, อุปาเสมุ พหุสฺสุตํ;
โย นชฺช วินเย กงฺขํ, อตฺถธมฺมวิทู อิเส.
‘Let us attend upon some ascetic or brahmin, one who is greatly learned, a seer who knows meaning and Dhamma, who might dispel our doubt today.’

๑๑๖๗.
1167.

‘สพฺเพว สนฺตา กโรถ มตึ, กํ อุปาเสมุ ปณฺฑิตํ;
โย นชฺช วินเย กงฺขํ, อตฺถธมฺมวิทู อิเส’.
‘All of you who are present, make up your minds: whom, a wise one, should we attend upon? A seer who knows meaning and Dhamma, who might dispel our doubt today.’

๑๑๖๘.
1168.

เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา, อลาโต เอตทพฺรวิ;
‘อตฺถายํ มิคทายสฺมึ, อเจโล ธีรสมฺมโต.
Having heard the Videhan king’s words, Alāta said this: ‘There is in this Deer Park a naked ascetic, esteemed as wise.’

๑๑๖๙.
1169.

‘คุโณ กสฺสปโคตฺตายํ, สุโต จิตฺรกถี คณี;
ตํ เทว ปยิรุปาเสมุ, โส โน กงฺขํ วิเนสฺสติ’.
‘He is Guṇa of the Kassapa clan, renowned, an eloquent speaker, a teacher of a following. O king, let us attend upon him; he will dispel our doubt.’

๑๑๗๐.
1170.

‘‘อลาตสฺส วโจ สุตฺวา, ราชา โจเทสิ สารถึ;
มิคทายํ คมิสฺสาม, ยุตฺตํ ยานํ อิธา นยา’’ติ.
Having heard Alāta’s words, the king instructed the charioteer: ‘We will go to the Deer Park; bring the harnessed chariot here.’

ตตฺถ หฏฺฐนฺติ ตุฏฺฐปหฏฺฐํ. โอชินามเสติ ยํ โน อชิตํ, ตํ ชินาม. เอโส มม อชฺฌาสโยติ. ราชา ตสฺส กถํ เนว ปฏิกฺโกสิ, นาภินนฺทิ. เอตทพฺรวีติ ราชานํ อลาตสฺส วจนํ อนภินนฺทนฺตํ อปฺปฏิกฺโกสนฺตํ ทิสฺวา ‘‘นายํ ยุทฺธชฺฌาสโย, อหมสฺส จิตฺตํ คณฺหนฺโต กามคุณาภิรตึ วณฺณยิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘สพฺเพ ตุยฺห’’นฺติอาทิวจนํ อพฺรวิ.
Herein, ‘haṭṭhaṃ’ means delighted and overjoyed. ‘Ojināmase’ means ‘what is unconquered by us, that we shall conquer.’ This is my resolve. The king neither rejected nor approved of his words. Regarding 'Alāta said this': seeing the king neither approving nor rejecting Alāta’s words, Sunāma thought: ‘This one has no desire for battle; I will win his heart by describing delight in sensual pleasures.’ Thus, he spoke the words beginning with ‘All your enemies.’

วิชโย เอตทพฺรวีติ ราชา สุนามสฺสปิ วจนํ นาภินนฺทิ, น ปฏิกฺโกสิ. ตโต วิชโย ‘‘อยํ ราชา อิเมสํ ทฺวินฺนมฺปิ วจนํ สุตฺวา ตุณฺหีเยว ฐิโต, ปณฺฑิตา นาม ธมฺมสฺสวนโสณฺฑา โหนฺติ, ธมฺมสฺสวนมสฺส วณฺณยิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘สพฺเพ กามา’’ติอาทิวจนํ อพฺรวิ. ตตฺถ ตว [Pg.109] มุปฏฺฐิตาติ ตว อุปฏฺฐิตา. โมทิตุนฺติ ตว กาเมหิ โมทิตุํ อภิรมิตุํ อิจฺฉาย สติ น หิ เอเต กามา ทุลฺลภา. เนตํ จิตฺตมตํ มมาติ เอตํ ตว กาเมหิ อภิรมณํ มม จิตฺตมตํ น โหติ, น เม เอตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. โย นชฺชาติ โย โน อชฺช. อตฺถธมฺมวิทูติ ปาฬิอตฺถญฺเจว ปาฬิธมฺมญฺจ ชานนฺโต. อิเสติ อิสิ เอสิตคุโณ.
Regarding 'Vijaya said this': the king had neither approved nor disapproved of Sunāma’s words. Then Vijaya thought: ‘This king, having heard the words of both of them, remains silent. The wise are fond of hearing the Dhamma; I shall extol the hearing of the Dhamma for him.’ Thus, he spoke the words beginning with ‘All sensual pleasures.’ Herein, ‘tava mupaṭṭhitā’ means ‘are present to you.’ ‘Modituṃ’ means ‘if there is a desire to take delight and rejoice in your sensual pleasures, these pleasures are not difficult to obtain.’ ‘Netaṃ cittamataṃ mama’ means ‘this delighting in your sensual pleasures is not approved by my mind; my mind does not incline to it.’ ‘Yo najja’ means ‘who for us today.’ ‘Atthadhammavidū’ means ‘knowing both the meaning of the text and the doctrine of the text.’ ‘Isi’ means ‘a sage, one who possesses the quality of seeking.’

องฺคติ มพฺรวีติ องฺคติ อพฺรวิ. มยฺหมฺเปตํว รุจฺจตีติ มยฺหมฺปิ เอตญฺเญว รุจฺจติ. สพฺเพว สนฺตาติ สพฺเพว ตุมฺเห อิธ วิชฺชมานา มตึ กโรถ จินฺเตถ. อลาโต เอตทพฺรวีติ รญฺโญ กถํ สุตฺวา อลาโต ‘‘อยํ มม กุลูปโก คุโณ นาม อาชีวโก ราชุยฺยาเน วสติ, ตํ ปสํสิตฺวา ราชกุลูปกํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘อตฺถาย’’นฺติอาทิวจนํ อพฺรวิ. ตตฺถ ธีรสมฺมโตติ ปณฺฑิโตติ สมฺมโต. กสฺสปโคตฺตายนฺติ กสฺสปโคตฺโต อยํ. สุโตติ พหุสฺสุโต. คณีติ คณสตฺถา. โจเทสีติ อาณาเปสิ.
Regarding 'Aṅgati said': this means Aṅgati spoke. 'This pleases me also' means 'this very thing pleases me too.' 'All of you who are present' means 'all of you who are present here, make up your minds, think.' Regarding 'Alāta said this': having heard the king’s words, Alāta thought: ‘This Guṇa, an Ājīvaka who attends on my family, lives in the royal park. By praising him, I will make him one who attends on the royal family.’ Thus, he spoke the words beginning with ‘There is this one.’ Herein, ‘dhīrasammato’ means ‘esteemed as wise.’ ‘Kassapagottāyaṃ’ means ‘this one is of the Kassapa clan.’ ‘Suto’ means ‘greatly learned.’ ‘Gaṇī’ means ‘teacher of a group.’ ‘Codesī’ means ‘he commanded.’

รญฺโญ ตํ กถํ สุตฺวา สารถิโน ตถา กรึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Hearing the king’s words, the charioteers acted accordingly. The Teacher, revealing that meaning, said:

๑๑๗๑.
1171.

‘‘ตสฺส ยานํ อโยเชสุํ, ทนฺตํ รูปิยปกฺขรํ;
สุกฺกมฏฺฐปริวารํ, ปณฺฑรํ โทสินา มุขํ.
“They yoked his chariot, made of ivory, with silver trappings; white, surrounded by a pure retinue, with a moon-like face.

๑๑๗๒.
1172.

‘‘ตตฺราสุํ กุมุทายุตฺตา, จตฺตาโร สินฺธวา หยา;
อนิลูปมสมุปฺปาตา, สุทนฺตา โสณฺณมาลิโน.
“There were four Sindhu horses yoked to it, lotus-colored, swift as the wind, well-tamed, and adorned with golden garlands.

๑๑๗๓.
1173.

‘‘เสตจฺฉตฺตํ เสตรโถ, เสตสฺสา เสตพีชนี;
เวเทโห สหมจฺเจหิ, นิยฺยํ จนฺโทว โสภติ.
“A white parasol, a white chariot, white horses, a white fan; Videha, with his ministers, shone like the moon as he set out.

๑๑๗๔.
1174.

‘‘ตมนุยายึสุ พหโว, อินฺทิขคฺคธรา พลี;
อสฺสปิฏฺฐิคตา วีรา, นรา นรวราธิปํ.
“Many powerful warriors, bearing spears and swords, followed him; heroes mounted on horseback, men following the lord of noble men.

๑๑๗๕.
1175.

‘‘โส มุหุตฺตํว ยายิตฺวา, ยานา โอรุยฺห ขตฺติโย;
เวเทโห สหมจฺเจหิ, ปตฺตี คุณมุปาคมิ.
“After traveling for a short while, the khattiya descended from the chariot; Videha, together with his ministers, approached Guṇa on foot.

๑๑๗๖.
1176.

‘‘เยปิ ตตฺถ ตทา อาสุํ, พฺราหฺมณิพฺภา สมาคตา;
น เต อปนยี ราชา, อกตํ ภูมิมาคเต’’ติ.
“Even those brahmins and householders who were gathered there at that time, the king did not remove them, though they had come to an unprepared place.”

ตตฺถ [Pg.110] ตสฺส ยานนฺติ ตสฺส รญฺโญ รถํ โยชยึสุ. ทนฺตนฺติ ทนฺตมยํ. รูปิยปกฺขรนฺติ รชตมยอุปกฺขรํ. สุกฺกมฏฺฐปริวารนฺติ ปริสุทฺธาผรุสปริวารํ. โทสินา มุขนฺติ วิคตโทสาย รตฺติยา มุขํ วิย, จนฺทสทิสนฺติ อตฺโถ. ตตฺราสุนฺติ ตตฺร อเหสุํ. กุมุทาติ กุมุทวณฺณา. สินฺธวาติ สินฺธวชาติกา. อนิลูปมสมุปฺปาตาติ วาตสทิสเวคา. เสตจฺฉตฺตนฺติ ตสฺมึ รเถ สมุสฺสาปิตํ ฉตฺตมฺปิ เสตํ อโหสิ. เสตรโถติ โสปิ รโถ เสโตเยว. เสตสฺสาติ อสฺสาปิ เสตา. เสตพีชนีติ พีชนีปิ เสตา. นิยฺยนฺติ เตน รเถน นิคฺคจฺฉนฺโต อมจฺจคณปริวุโต เวเทหราชา จนฺโท วิย โสภติ.
There, ‘his vehicle’ means they yoked the king’s chariot. ‘Of ivory’ means made of ivory. ‘With silver trappings’ means with silver ornamentation. ‘Surrounded by a pure, polished retinue’ means surrounded by a pure, gentle retinue. ‘With a moon-like face’ means like the face of a night without blemish, that is, like the moon. ‘There were’ means they were there. ‘Lotus-colored’ means the color of a white water lily. ‘Sindhu’ means of the Sindhu breed. ‘Swift as the wind’ means with speed like the wind. ‘A white parasol’ means the parasol raised on that chariot was also white. ‘A white chariot’ means that chariot was also white. ‘White horses’ means the horses were also white. ‘A white fan’ means the fan was also white. ‘As he set out’ means as King Videha went forth in that chariot, surrounded by a retinue of ministers, he shone like the moon.

นรวราธิปนฺติ นรวรานํ อธิปตึ ราชาธิราชานํ. โส มุหุตฺตํว ยายิตฺวาติ โส ราชา มุหุตฺเตเนว อุยฺยานํ คนฺตฺวา. ปตฺตี คุณมุปาคมีติ ปตฺติโกว คุณํ อาชีวกํ อุปาคมิ. เยปิ ตตฺถ ตทา อาสุนฺติ เยปิ ตสฺมึ อุยฺยาเน ตทา ปุเรตรํ คนฺตฺวา ตํ อาชีวกํ ปยิรุปาสมานา นิสินฺนา อเหสุํ. น เต อปนยีติ อมฺหากเมว โทโส, เย มยํ ปจฺฉา อคมิมฺหา, ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถาติ เต พฺราหฺมเณ จ อิพฺเภ จ รญฺโญเยว อตฺถาย อกตํ อกโตกาสํ ภูมึ สมาคเต น อุสฺสารณํ กาเรตฺวา อปนยีติ.
‘The lord of noble men’ means the lord of noble men, the king of kings. ‘After traveling for a short while’ means that king, having gone to the park in a moment. ‘Approached Guṇa on foot’ means he approached Guṇa the Ājīvaka on foot. ‘Even those who were there at that time’ means even those who had gone to that park earlier and were seated there, attending upon that Ājīvaka. ‘The king did not remove them’ means, thinking, ‘It is our own fault for arriving late—do not worry,’ the king did not have those brahmins and householders removed, who had come to a place unprepared for the king.

ตาย ปน โอมิสฺสกปริสาย ปริวุโตว เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ปฏิสนฺถารมกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Surrounded by that mixed assembly, he sat down to one side and exchanged friendly greetings. The Teacher, making that meaning clear, said:

๑๑๗๗.
1177.

‘‘ตโต โส มุทุกา ภิสิยา, มุทุจิตฺตกสนฺถเต;
มุทุปจฺจตฺถเต ราชา, เอกมนฺตํ อุปาวิสิ.
“Then the king sat down to one side on a soft mat, on a soft, variegated spread, on a soft under-covering.

๑๑๗๘.
1178.

‘‘นิสชฺช ราชา สมฺโมทิ, กถํ สารณิยํ ตโต;
‘กจฺจิ ยาปนิยํ ภนฺเต, วาตานมวิยคฺคตา.
“Having sat down, the king exchanged friendly greetings, and then spoke courteous words: ‘I hope, venerable sir, that you are keeping well, and that there is no agitation of the bodily winds?’

๑๑๗๙.
1179.

‘กจฺจิ อกสิรา วุตฺติ, ลภสิ ปิณฺฑยาปนํ;
อปฺปาพาโธ จสิ กจฺจิ, จกฺขุํ น ปริหายติ’.
“‘I hope your livelihood is without hardship, and that you obtain sustenance from alms. I hope you are free from illness, and that your eyesight is not failing.’

๑๑๘๐.
1180.

ตํ คุโณ ปฏิสมฺโมทิ, เวเทหํ วินเย รตํ;
‘ยาปนียํ มหาราช, สพฺพเมตํ ตทูภยํ.
“Guṇa exchanged friendly greetings in return with Videha, who delighted in discipline: ‘It is supportable, great king; all of that, and both of those things, are well.’

๑๑๘๑.
1181.

‘กจฺจิ [Pg.111] ตุยฺหมฺปิ เวเทห, ปจฺจนฺตา น พลียเร;
กจฺจิ อโรคํ โยคฺคํ เต, กจฺจิ วหติ วาหนํ;
กจฺจิ เต พฺยาธโย นตฺถิ, สรีรสฺสุปตาปิยา’.
“‘I hope, O Videha, that your borderlands are not overpowered. I hope your mount is healthy, and that your vehicle runs well. I hope you have no illnesses that afflict your body.’

๑๑๘๒.
1182.

‘‘ปฏิสมฺโมทิโต ราชา, ตโต ปุจฺฉิ อนนฺตรา;
อตฺถํ ธมฺมญฺจ ญายญฺจ, ธมฺมกาโม รเถสโภ.
“Having exchanged greetings, the king, a bull among charioteers and fond of Dhamma, then immediately asked about the meaning, the Dhamma, and the principle.

๑๑๘๓.
1183.

‘กถํ ธมฺมํ จเร มจฺโจ, มาตาปิตูสุ กสฺสป;
กถํ จเร อาจริเย, ปุตฺตทาเร กถํ จเร.
“‘How should a mortal conduct themselves righteously toward mother and father, Kassapa? How should they conduct themselves toward teachers, and how toward wife and children?’

๑๑๘๔.
1184.

‘กถํ จเรยฺย วุฑฺเฒสุ, กถํ สมณพฺราหฺมเณ;
กถญฺจ พลกายสฺมึ, กถํ ชนปเท จเร.
“‘How should one behave toward the aged, and how toward ascetics and brahmins? How should one act toward the armed forces, and how in the country?’

๑๑๘๕.
1185.

‘กถํ ธมฺมํ จริตฺวาน, มจฺจา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ;
กถญฺเจเก อธมฺมฏฺฐา, ปตนฺติ นิรยํ อโถ’’’ติ.
“‘How is it that, having practiced the Dhamma, mortals go to a good destination? And how is it that some, established in unrighteousness, fall into hell?’ ”

ตตฺถ มุทุกา ภิสิยาติ มุทุกาย สุขสมฺผสฺสาย ภิสิยา. มุทุจิตฺตกสนฺถเตติ สุขสมฺผสฺเส จิตฺตตฺถรเณ. มุทุปจฺจตฺถเตติ มุทุนา ปจฺจตฺถรเณน ปจฺจตฺถเต. สมฺโมทีติ อาชีวเกน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กถํ กเถสิ. ตโตติ ตโต นิสชฺชนโต อนนฺตรเมว สารณียํ กถํ กเถสีติ อตฺโถ. ตตฺถ กจฺจิ ยาปนิยนฺติ กจฺจิ เต, ภนฺเต, สรีรํ ปจฺจเยหิ ยาเปตุํ สกฺกา. วาตานมวิยคฺคตาติ กจฺจิ เต สรีเร ธาตุโย สมปฺปวตฺตา, วาตานํ พฺยคฺคตา นตฺถิ, ตตฺถ ตตฺถ วคฺควคฺคา หุตฺวา วาตา น พาธยนฺตีติ อตฺโถ.
Here, ‘on a soft mat’ means on a mat soft and pleasant to the touch. ‘On a soft, variegated spread’ means on a variegated spread pleasant to the touch. ‘On a soft under-covering’ means covered with a soft under-covering. ‘Exchanged friendly greetings’ means he spoke words of greeting with the Ājīvaka. ‘And then’ means immediately after sitting down, he spoke courteous words. Here, ‘I hope that you are keeping well’ means: ‘Venerable sir, is it possible to maintain your body with the requisites?’ ‘No agitation of the bodily winds’ means: ‘Are the elements in your body flowing evenly? Is there no agitation of the winds, meaning, do the winds not afflict you by becoming divided here and there?’

อกสิราติ นิทฺทุกฺขา. วุตฺตีติ ชีวิตวุตฺติ. อปฺปาพาโธติ อิริยาปถภญฺชเกนาพาเธน วิรหิโต. จกฺขุนฺติ กจฺจิ เต จกฺขุอาทีนิ อินฺทฺริยานิ น ปริหายนฺตีติ ปุจฺฉติ. ปฏิสมฺโมทีติ สมฺโมทนียกถาย ปฏิกเถสิ. ตตฺถ สพฺพเมตนฺติ ยํ ตยา วุตฺตํ วาตานมวิยคฺคตาทิ, ตํ สพฺพํ ตเถว. ตทุภยนฺติ ยมฺปิ ตยา ‘‘อปฺปาพาโธ จสิ กจฺจิ, จกฺขุํ น ปริหายตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิ อุภยํ ตเถว.
‘Without hardship’ means without suffering. ‘Livelihood’ means means of living. ‘Free from illness’ means free from an illness that disrupts one's posture. ‘Eyesight’ means he asks: ‘I hope your faculties, such as the eye, are not declining?’ ‘Exchanged friendly greetings in return’ means he replied with words of greeting. Here, ‘all of that’ refers to what you said about the non-agitation of the winds, etc.; all of that is indeed so. ‘Both of those things’ refers to what you also said, ‘Are you free from illness, and is your eyesight not failing?’; both of these are also indeed so.

น พลียเรติ นาภิภวนฺติ น กุปฺปนฺติ. อนนฺตราติ ปฏิสนฺถารโต อนนฺตรา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ตตฺถ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ญายญฺจาติ ปาฬิอตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ การณยุตฺติญฺจ[Pg.112]. โส หิ ‘‘กถํ ธมฺมํ จเร’’ติ ปุจฺฉนฺโต มาตาปิตุอาทีสุ ปฏิปตฺติทีปกํ ปาฬิญฺจ ปาฬิอตฺถญฺจ การณยุตฺติญฺจ เม กเถถาติ อิมํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ญายญฺจ ปุจฺฉติ. ตตฺถ กถญฺเจเก อธมฺมฏฺฐาติ เอกจฺเจ อธมฺเม ฐิตา กถํ นิรยญฺเจว อโถ เสสอปาเย จ ปตนฺตีติ สพฺพญฺญุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกมหาโพธิสตฺเตสุ ปุริมสฺส ปุริมสฺส อลาเภน ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ปุจฺฉิตพฺพกํ มเหสกฺขปญฺหํ ราชา กิญฺจิ อชานนฺตํ นคฺคโภคฺคํ นิสฺสิริกํ อนฺธพาลํ อาชีวกํ ปุจฺฉิ.
‘Are not overpowered’ means they do not overwhelm or become agitated. ‘Immediately’ means he asked the question right after the exchange of greetings. Here, ‘meaning, Dhamma, and principle’ refers to the meaning of the text, the text itself, and valid reasoning. For when he asks, ‘How should one practice the Dhamma?’ he is requesting, ‘Explain to me the text, its meaning, and the reasoning that illuminates conduct toward parents and others.’ This is the meaning, Dhamma, and principle he asks about. Here, ‘how is it that some, established in unrighteousness’ means, ‘How do some, abiding in unrighteousness, fall into hell and also the other lower realms?’ The king, knowing nothing, asked a naked, crooked, luckless, blind fool of an Ājīvaka this question of great import, a question that should be asked of the foremost among beings—an All-knowing Buddha, a Paccekabuddha, a Buddha's disciple, or a Mahābodhisatta—and in the absence of the former, the latter.

โสปิ เอวํ ปุจฺฉิโต ปุจฺฉานุรูปํ พฺยากรณํ อทิสฺวา จรนฺตํ โคณํ ทณฺเฑน ปหรนฺโต วิย ภตฺตปาติยํ กจวรํ ขิปนฺโต วิย จ ‘‘สุณ, มหาราชา’’ติ โอกาสํ กาเรตฺวา อตฺตโน มิจฺฉาวาทํ ปฏฺฐเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Being asked in this way, but unable to give an answer befitting the question, like a man striking a wandering ox with a stick, or like one throwing rubbish into a food bowl, he created an opportunity by saying, “Listen, great king,” and set forth his own wrong view. The Teacher, making this meaning clear, said:

๑๑๘๖.
1186.

‘‘เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา, กสฺสโป เอตทพฺรวิ;
‘สุโณหิ เม มหาราช, สจฺจํ อวิตถํ ปทํ.
“Having heard Vedeha's words, Kassapa spoke thus: ‘Listen to me, O great king, to this true and unfailing statement.’

๑๑๘๗.
1187.

‘นตฺถิ ธมฺมจริตสฺส, ผลํ กลฺยาณปาปกํ;
นตฺถิ เทว ปโร โลโก, โก ตโต หิ อิธาคโต.
“‘There is no fruit, good or bad, for righteous conduct. There is no other world, O king; for who has come here from there?’

๑๑๘๘.
1188.

‘นตฺถิ เทว ปิตโร วา, กุโต มาตา กุโต ปิตา;
นตฺถิ อาจริโย นาม, อทนฺตํ โก ทเมสฺสติ.
“‘There are no parents, O king; from where a mother, from where a father? There is no such thing as a teacher; who will tame the untamed?’

๑๑๘๙.
1189.

‘สมตุลฺยานิ ภูตานิ, นตฺถิ เชฏฺฐาปจายิกา;
นตฺถิ พลํ วีริยํ วา, กุโต อุฏฺฐานโปริสํ;
นิยตานิ หิ ภูตานิ, ยถา โคฏวิโส ตถา.
“‘All beings are equal; there is no reverence for elders. There is no strength or energy; from where exertion or manliness? For beings are determined by fate, just like a boat's rope.’

๑๑๙๐.
1190.

‘ลทฺเธยฺยํ ลภเต มจฺโจ, ตตฺถ ทานผลํ กุโต;
นตฺถิ ทานผลํ เทว, อวโส เทววีริโย.
“‘A mortal obtains what is to be obtained; what fruit of giving is there in that? There is no fruit of giving, O king; effort is powerless, O king.’

๑๑๙๑.
1191.

‘พาเลหิ ทานํ ปญฺญตฺตํ, ปณฺฑิเตหิ ปฏิจฺฉิตํ;
อวสา เทนฺติ ธีรานํ, พาลา ปณฺฑิตมานิโน’’’ติ.
“‘Giving is prescribed by fools and accepted by the clever. Powerless, fools who think themselves wise give to the wise.’ ”

ตตฺถ อิธาคโตติ ตโต ปรโลกโต อิธาคโต นาม นตฺถิ. นตฺถิ เทว ปิตโร วาติ เทว, อยฺยกเปยฺยกาทโย วา นตฺถิ, เตสุ [Pg.113] อสนฺเตสุ กุโต มาตา กุโต ปิตา. ยถา โคฏวิโส ตถาติ โคฏวิโส วุจฺจติ ปจฺฉาพนฺโธ, ยถา นาวาย ปจฺฉาพนฺโธ นาวเมว อนุคจฺฉติ, ตถา อิเม สตฺตา นิยตเมว อนุคจฺฉนฺตีติ วทติ. อวโส เทววีริโยติ เอวํ ทานผเล อสติ โย โกจิ พาโล ทานํ เทติ, โส อวโส อวีริโย น อตฺตโน วเสน พเลน เทติ, ทานผลํ ปน อตฺถีติ สญฺญาย อญฺเญสํ อนฺธพาลานํ สทฺทหิตฺวา เทตีติ ทีเปติ. พาเลหิ ทานํ ปญฺญตฺตนฺติ ‘‘ทานํ ทาตพฺพ’’นฺติ อนฺธพาเลหิ ปญฺญตฺตํ อนุญฺญาตํ, ตํ ทานํ พาลาเยว เทนฺติ, ปณฺฑิตา ปฏิคฺคณฺหนฺติ.
Herein, 'come to here' means there is no one who has come from that other world to here. 'O king, there are no ancestors' means, O king, there are no grandfathers, great-grandfathers, and so on. Since they do not exist, how can there be a mother or father? 'Just like the goṭavisa' means the goṭavisa is called the stern-rope. Just as the stern-rope of a boat follows the boat itself, so too, he says, do these beings inevitably follow. 'Powerless in his effort, O king' means that when there is no fruit of giving, any fool who gives, gives without power, without effort, not by his own will or strength. But he indicates that he gives out of the perception that there is a fruit of giving, trusting in other blind fools. 'Giving is prescribed by fools' means that 'giving should be given' is prescribed and permitted by blind fools. Fools themselves give gifts, while the wise receive them.

เอวํ ทานสฺส นิปฺผลตํ วณฺเณตฺวา อิทานิ ปาปสฺส นิปฺผลภาวํ วณฺเณตุํ อาห –
Having thus described the fruitlessness of giving, he now speaks to describe the fruitlessness of evil:

๑๑๙๒.
1192.

‘‘สตฺติเม สสฺสตา กายา, อจฺเฉชฺชา อวิโกปิโน;
เตโช ปถวี อาโป จ, วาโย สุขํ ทุขญฺจิเม;
ชีเว จ สตฺติเม กายา, เยสํ เฉตฺตา น วิชฺชติ.
'These seven bodies are eternal, unassailable, and immutable: fire, earth, water, and air; happiness and pain; and life. These are the seven bodies for which no cutter is found.'

๑๑๙๓.
1193.

‘‘นตฺถิ หนฺตา ว เฉตฺตา วา, หญฺเญ เยวาปิ โกจิ นํ;
อนฺตเรเนว กายานํ, สตฺถานิ วีติวตฺตเร.
'There is no killer or cutter, nor is there anyone who is slain; weapons pass only through the space between the bodies.'

๑๑๙๔.
1194.

‘‘โย จาปิ สิรมาทาย, ปเรสํ นิสิตาสินา;
น โส ฉินฺทติ เต กาเย, ตตฺถ ปาปผลํ กุโต.
'Even if one takes another's head with a sharp sword, one does not cut those bodies; how then could there be a fruit of evil in that case?'

๑๑๙๕.
1195.

‘‘จุลฺลาสีติมหากปฺเป, สพฺเพ สุชฺฌนฺติ สํสรํ;
อนาคเต ตมฺหิ กาเล, สญฺญโตปิ น สุชฺฌติ.
'In eighty-four great eons, all are purified by wandering on; but before that time has come, even the restrained one is not purified.'

๑๑๙๖.
1196.

‘‘จริตฺวาปิ พหุํ ภทฺรํ, เนว สุชฺฌนฺตินาคเต;
ปาปญฺเจปิ พหุํ กตฺวา, ตํ ขณํ นาติวตฺตเร.
'Even after practicing much that is good, they are not purified in the future; and even having done much evil, they do not transgress that fixed time.'

๑๑๙๗.
1197.

‘‘อนุปุพฺเพน โน สุทฺธิ, กปฺปานํ จุลฺลสีติยา;
นิยตึ นาติวตฺตาม, เวลนฺตมิว สาคโร’’ติ.
'Our purification is gradual, over eighty-four eons. We do not transgress destiny, just as the ocean does not transgress its shore.'

ตตฺถ กายาติ สมูหา. อวิโกปิโนติ วิโกเปตุํ น สกฺกา. ชีเวติ ชีโว. ‘‘ชีโว’’ติปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ. สตฺติเม กายาติ อิเม สตฺต กายา. หญฺเญ เยวาปิ โกจิ นนฺติ โย หญฺเญยฺย, โสปิ นตฺเถว. วีติวตฺตเรติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ กายานํ อนฺตเรเยว จรนฺติ[Pg.114], ฉินฺทิตุํ น สกฺโกนฺติ. สิรมาทายาติ ปเรสํ สีสํ คเหตฺวา. นิสิตาสินาติ นิสิเตน อสินา ฉินฺทติ, น โส ฉินฺทตีติ โสปิ เต กาเย น ฉินฺทติ, ปถวี ปถวิเมว อุเปติ, อาปาทโย อาปาทิเก, สุขทุกฺขชีวา อากาสํ ปกฺขนฺทนฺตีติ ทสฺเสติ.
Therein, 'bodies' means aggregates. 'Immutable' means they cannot be altered. 'Life' means the soul. There is also the reading 'jīvo'; the meaning is the same. 'These seven bodies' means these seven bodies. 'Nor is there anyone who is slain' means that one who might be slain also does not exist. 'Pass through' means they move only between these seven bodies; they are not able to cut them. 'Taking a head' means having taken another's head. 'With a sharp sword' means one cuts with a sharp sword. 'One does not cut' means one does not cut those bodies. He shows that earth goes to earth itself, water and the others to their respective elements, while happiness, pain, and life leap into space.

สํสรนฺติ มหาราช, อิเม สตฺตา อิมํ ปถวึ เอกมํสขลํ กตฺวาปิ เอตฺตเก กปฺเป สํสรนฺตา สุชฺฌนฺติ. อญฺญตฺร หิ สํสารา สตฺเต โสเธตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, สพฺเพ สํสาเรเนว สุชฺฌนฺติ. อนาคเต ตมฺหิ กาเลติ ยถาวุตฺเต ปน เอตสฺมึ กาเล อนาคเต อปฺปตฺเต อนฺตรา สญฺญโตปิ ปริสุทฺธสีโลปิ น สุชฺฌติ. ตํ ขณนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการํ กาลํ. อนุปุพฺเพน โน สุทฺธีติ อมฺหากํ วาเท อนุปุพฺเพน สุทฺธิ, สพฺเพสํ อมฺหากํ อนุปุพฺเพน สุทฺธิ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อิติ โส อุจฺเฉทวาโท อตฺตโน ถาเมน สกวาทํ นิปฺปเทสโต กเถสีติ.
Great king, these beings, even having made this earth into a single mass of flesh, are purified by wandering through so many eons. Indeed, apart from saṃsāra, there is nothing able to purify beings; all are purified by saṃsāra alone. 'Before that time has come' means that in this aforesaid time, which has not yet arrived, in the interim, even one who is restrained and of pure virtue is not purified. 'That fixed time' refers to that time which was described. 'Our purification is gradual' means that in our doctrine, purification is gradual; the meaning is that for all of us, purification will occur gradually. Thus that annihilationist, by his own strength, expounded his own doctrine completely.

๑๑๙๘.
1198.

‘‘กสฺสปสฺส วโจ สุตฺวา, อลาโต เอตทพฺรวิ;
‘‘ยถา ภทนฺโต ภณติ, มยฺหมฺเปตํว รุจฺจติ.
'Having heard Kassapa's words, Alāta said this: “As the venerable one speaks, so it seems good to me as well.”'

๑๑๙๙.
1199.

‘อหมฺปิ ปุริมํ ชาตึ, สเร สํสริตตฺตโน;
ปิงฺคโล นามหํ อาสึ, ลุทฺโท โคฆาตโก ปุเร.
'I too remember a former birth, my own wandering; I was named Piṅgala, a cruel cow-killer in the past.'

๑๒๐๐.
1200.

‘พาราณสิยํ ผีตายํ, พหุํ ปาปํ มยา กตํ;
พหู มยา หตา ปาณา, มหึสา สูกรา อชา.
'In flourishing Bārāṇasī, much evil was done by me; many living beings were killed by me—buffaloes, pigs, and goats.'

๑๒๐๑.
1201.

‘ตโต จุโต อิธ ชาโต, อิทฺเธ เสนาปตีกุเล;
นตฺถิ นูน ผลํ ปาปํ, โยหํ น นิรยํ คโต’’’ติ.
'Having passed away from there, I was born here, in the prosperous family of a general. Surely, there is no fruit of evil, since I did not go to hell.'

ตตฺถ อลาโต เอตทพฺรวีติ โส กิร กสฺสปทสพลสฺส เจติเย อโนชปุปฺผทาเมน ปูชํ กตฺวา มรณสมเย อญฺเญน กมฺเมน ยถานุภาวํ ขิตฺโต สํสาเร สํสรนฺโต เอกสฺส ปาปกมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน โคฆาตกกุเล นิพฺพตฺติตฺวา พหุํ ปาปมกาสิ. อถสฺส มรณกาเล ภสฺมปฏิจฺฉนฺโน วิย อคฺคิ เอตฺตกํ กาลํ ฐิตํ ตํ ปุญฺญกมฺมํ โอกาสมกาสิ. โส ตสฺสานุภาเวน อิธ นิพฺพตฺติตฺวา ตํ วิภูตึ ปตฺโต, ชาตึ สรนฺโต ปน อตีตานนฺตรโต ปรํ ปริสริตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘โคฆาตกกมฺมํ กตฺวา อิธ นิพฺพตฺโตสฺมี’’ติ สญฺญาย ตสฺส [Pg.115] วาทํ อุปตฺถมฺเภนฺโต อิทํ ‘‘ยถา ภทนฺโต ภณตี’’ติอาทิวจนํ อพฺรวิ. ตตฺถ สเร สํสริตตฺตโนติ อตฺตโน สํสริตํ สรามิ. เสนาปตีกุเลติ เสนาปติกุลมฺหิ.
Therein, 'Alāta said this': It is said that he, having made an offering with a garland of anojā flowers at the cetiya of Kassapa of the Ten Powers, at the time of death, was cast by another kamma according to its power and wandered in saṃsāra. As a result of one evil kamma, he was reborn in a family of cow-killers and did much evil. Then, at the time of his death, that meritorious kamma, which had remained for so long like a fire covered by ashes, found an opportunity. By its power, he was reborn here and attained that splendor. But recalling his birth, being unable to search beyond the immediately preceding one, and with the perception, ‘Having done the kamma of a cow-killer, I was reborn here,’ he supported that view and spoke these words, ‘As the venerable one says,’ and so forth. Therein, 'remember my own wandering' means 'I remember my own wandering.' 'In a general’s family' means 'in the family of a general.'

๑๒๐๒.
1202.

‘‘อเถตฺถ พีชโก นาม, ทาโส อาสิ ปฏจฺจรี;
อุโปสถํ อุปวสนฺโต, คุณสนฺติกุปาคมิ.
'Then here, there was a slave named Bījaka, poor and wretched. Observing the Uposatha, he approached Guṇa.'

๑๒๐๓.
1203.

‘‘กสฺสปสฺส วโจ สุตฺวา, อลาตสฺส จ ภาสิตํ;
ปสฺสสนฺโต มุหุํ อุณฺหํ, รุทํ อสฺสูนิ วตฺตยี’’ติ.
'Hearing the words of Kassapa and the speech of Alāta, sighing hot breaths repeatedly, he wept, shedding tears.'

ตตฺถ อเถตฺถาติ อถ เอตฺถ เอติสฺสํ มิถิลายํ. ปฏจฺจรีติ ทลิทฺโท กปโณ อโหสิ. คุณสนฺติกุปาคมีติ คุณสฺส สนฺติกํ กิญฺจิเทว การณํ โสสฺสามีติ อุปคโตติ เวทิตพฺโพ.
Therein, 'then here' means then here in this Mithilā. 'Wretched' means he was destitute and miserable. 'He approached Guṇa' is to be understood as: he approached Guṇa thinking, 'I will hear some reason.'

๑๒๐๔.
1204.

‘‘ตมนุปุจฺฉิ เวเทโห, ‘กิมตฺถํ สมฺม โรทสิ;
กึ เต สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา, กึ มํ เวเทสิ เวทน’’’นฺติ.
'Vedeha asked him, “For what reason, friend, do you weep? What have you heard or seen? What feeling do you convey to me?”'

ตตฺถ กึ มํ เวเทสิ เวทนนฺติ กึ นาม ตฺวํ กายิกํ วา เจตสิกํ วา เวทนํ ปตฺโตยํ, เอวํ โรทนฺโต มํ เวเทสิ ชานาเปสิ, อุตฺตานเมว นํ กตฺวา มยฺหํ อาจิกฺขาหีติ.
Herein, 'What feeling do you convey to me?' means, 'What bodily or mental feeling have you experienced, that weeping thus you make it known to me? Make it plain and tell me.'

๑๒๐๕.
1205.

‘‘เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา, พีชโก เอตทพฺรวิ;
‘นตฺถิ เม เวทนา ทุกฺขา, มหาราช สุโณหิ เม.
'Hearing Vedeha's words, Bījaka said this: “I have no painful feeling, great king, listen to me.”'

๑๒๐๖.
1206.

‘อหมฺปิ ปุริมํ ชาตึ, สรามิ สุขมตฺตโน;
สาเกตาหํ ปุเร อาสึ, ภาวเสฏฺฐิ คุเณ รโต.
'I too remember my own happiness in a former birth; I was formerly in Sāketa, a wealthy merchant named Bhava, devoted to virtue.'

๑๒๐๗.
1207.

‘สมฺมโต พฺราหฺมณิพฺภานํ, สํวิภาครโต สุจิ;
น จาปิ ปาปกํ กมฺมํ, สรามิ กตมตฺตโน.
'Honored by brahmins and the wealthy, delighting in sharing, pure; nor do I recall any evil deed done by myself.'

๑๒๐๘.
1208.

‘ตโต จุตาหํ เวเทห, อิธ ชาโต ทุริตฺถิยา;
คพฺภมฺหิ กุมฺภทาสิยา, ยโต ชาโต สุทุคฺคโต.
'Having passed away from there, O Vedeha, I was born here of a wretched woman, in the womb of a water-pot slave, from which I was born most unfortunate.'

๑๒๐๙.
1209.

‘เอวมฺปิ ทุคฺคโต สนฺโต, สมจริยํ อธิฏฺฐิโต;
อุปฑฺฒภาคํ ภตฺตสฺส, ททามิ โย เม อิจฺฉติ.
'Though thus unfortunate, I resolved to live righteously; I give half my food to whoever desires it.'

๑๒๑๐.
1210.

‘จาตุทฺทสึ [Pg.116] ปญฺจทสึ, สทา อุปวสามหํ;
น จาปิ ภูเต หึสามิ, เถยฺยํ จาปิ วิวชฺชยึ.
'I always observe the fourteenth and fifteenth Uposatha days; nor do I harm living beings, and I have avoided theft.'

๑๒๑๑.
1211.

‘สพฺพเมว หิ นูเนตํ, สุจิณฺณํ ภวติ นิปฺผลํ;
นิรตฺถํ มญฺญิทํ สีลํ, อลาโต ภาสตี ยถา.
'Surely, all this well-practiced conduct has become fruitless; I think this virtue is meaningless, just as Alāta says.'

๑๒๑๒.
1212.

‘กลิเมว นูน คณฺหามิ, อสิปฺโป ธุตฺตโก ยถา;
กฏํ อลาโต คณฺหาติ, กิตโวสิกฺขิโต ยถา.
'Surely I grasp the losing throw, like an unskilled gambler; Alāta grasps the winning throw, like a well-trained gambler.'

๑๒๑๓.
1213.

‘ทฺวารํ นปฺปฏิปสฺสามิ, เยน คจฺฉามิ สุคฺคตึ;
ตสฺมา ราช ปโรทามิ, สุตฺวา กสฺสปภาสิต’’’นฺติ.
'I see no door by which I may go to a good bourn; therefore, O king, I lament, having heard what Kassapa has said.'

ตตฺถ ภาวเสฏฺฐีติ เอวํนามโก อสีติโกฏิวิภโว เสฏฺฐิ. คุเณ รโตติ คุณมฺหิ รโต. สมฺมโตติ สมฺภาวิโต สํวณฺณิโต. สุจีติ สุจิกมฺโม. อิธ ชาโต ทุริตฺถิยาติ อิมสฺมึ มิถิลนคเร ทลิทฺทิยา กปณาย กุมฺภทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาโตสฺมีติ. โส กิร ปุพฺเพ กสฺสปพุทฺธกาเล อรญฺเญ นฏฺฐํ พลิพทฺทํ คเวสมาโน เอเกน มคฺคมูฬฺเหน ภิกฺขุนา มคฺคํ ปุฏฺโฐ ตุณฺหี หุตฺวา ปุน เตน ปุจฺฉิโต กุชฺฌิตฺวา ‘‘สมณ, ทาสา นาม มุขรา โหนฺติ, ทาเสน ตยา ภวิตพฺพํ, อติมุขโรสี’’ติ อาห. ตํ กมฺมํ ตทา วิปากํ อทตฺวา ภสฺมจฺฉนฺโน วิย ปาวโก ฐิตํ. มรณสมเย อญฺญํ กมฺมํ อุปฏฺฐาสิ. โส ยถากมฺมํ สํสาเร สํสรนฺโต เอกสฺส กุสลกมฺมสฺส พเลน สาเกเต วุตฺตปฺปกาโร เสฏฺฐิ หุตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ อกาสิ. ตํ ปนสฺส กมฺมํ ปถวิยํ นิหิตนิธิ วิย ฐิตํ โอกาสํ ลภิตฺวา วิปากํ ทสฺสติ. ยํ ปน เตน ตํ ภิกฺขุํ อกฺโกสนฺเตน กตํ ปาปกมฺมํ, ตมสฺส ตสฺมึ อตฺตภาเว วิปากํ อทาสิ. โส อชานนฺโต ‘‘อิตรสฺส กลฺยาณกมฺมสฺส พเลน กุมฺภทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺโตสฺมี’’ติ สญฺญาย เอวมาห. ยโต ชาโต สุทุคฺคโตติ โสหํ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย อติทุคฺคโตติ ทีเปติ.
There, ‘Bhāva, a wealthy merchant’ means a merchant named Bhāva, possessing eighty crores of wealth. ‘Devoted to virtue’ means devoted to virtue. ‘Esteemed’ means respected and praised. ‘Pure’ means pure in action. ‘Born here of a wretched woman’ means, ‘I was born in the womb of a poor, wretched water-carrier slave woman in this city of Mithilā.’ It is said that in the past, during the time of Kassapa Buddha, while searching for a lost ox in the forest, he was asked the way by a monk who had lost his path. Remaining silent, when questioned again, he became angry and said, “Monk, slaves are known to be talkative. You must be a slave; you are too talkative!” That deed, not having yielded its result then, remained like a fire covered with ashes. At the time of death, another deed presented itself. Wandering through saṃsāra according to his deeds, by the power of one wholesome deed, he became a wealthy merchant of the kind described in Sāketa and performed meritorious deeds such as giving. That deed of his, however, remained like a treasure buried in the earth, waiting for an opportunity to yield its result. But the evil deed he committed by insulting that monk gave its result in that very existence. Unaware, he thought, ‘Due to the power of another good deed, I was born in the womb of a water-carrier slave woman,’ and thus he spoke. ‘From birth, utterly wretched’—this indicates that from the moment of birth, he was extremely unfortunate.

สมจริยมธิฏฺฐิโตติ สมจริยายเมว ปติฏฺฐิโตมฺหิ. นูเนตนฺติ เอกํเสน เอตํ. มญฺญิทํ สีลนฺติ เทว, อิทํ สีลํ นาม นิรตฺถกํ มญฺเญ. อลาโตติ ยถา อยํ อลาตเสนาปติ ‘‘มยา ปุริมภเว พหุํ ปาณาติปาตกมฺมํ กตฺวา เสนาปติฏฺฐานํ ลทฺธ’’นฺติ ภาสติ, เตน การเณนาหํ [Pg.117] นิรตฺถกํ สีลนฺติ มญฺญามิ. กลิเมวาติ ยถา อสิปฺโป อสิกฺขิโต อกฺขธุตฺโต ปราชยคฺคาหํ คณฺหาติ, ตถา นูน คณฺหามิ, ปุริมภเว อตฺตโน สาปเตยฺยํ นาเสตฺวา อิทานิ ทุกฺขํ อนุภวามิ. กสฺสปภาสิตนฺติ กสฺสปโคตฺตสฺส อเจลกสฺส ภาสิตํ สุตฺวาติ วทติ.
‘Established in good conduct’ means I am established in good conduct itself. ‘Surely’—this is certain. ‘I think this virtue’ means, ‘Sir, I think that this virtue is meaningless.’ ‘As Alāta speaks’ means just as this general Alāta says, “Having committed much killing in a past life, I attained the rank of general,” so for that reason I think this virtue is meaningless. ‘Surely I must be grasping a losing throw’ means just as an unskilled, untrained gambler grasps a losing throw, so too I must be grasping it; having destroyed my possessions in a past life, I now experience suffering. ‘Having heard the words of Kassapa’ means he said, having heard the words spoken by the naked ascetic of the Kassapa clan.

๑๒๑๔.
1214.

‘‘พีชกสฺส วโจ สุตฺวา, ราชา องฺคติ มพฺรวิ;
‘นตฺถิ ทฺวารํ สุคติยา, นิยตึ กงฺข พีชก.
Hearing the words of Bījaka, King Aṅgati said: ‘There is no gateway to a good bourn. Await fate, Bījaka.’

๑๒๑๕.
1215.

‘สุขํ วา ยทิ วา ทุกฺขํ, นิยติยา กิร ลพฺภติ;
สํสารสุทฺธิ สพฺเพสํ, มา ตุริตฺโถ อนาคเต.
‘Whether happiness or suffering, it is said to be obtained by destiny; the purification of all in saṃsāra comes in due course; do not be hasty regarding the future.’

๑๒๑๖.
1216.

‘อหมฺปิ ปุพฺเพ กลฺยาโณ, พฺราหฺมณิพฺเภสุ พฺยาวโฏ;
โวหารมนุสาสนฺโต, รติหีโน ตทนฺตรา’’’ติ.
‘I too was once virtuous, busy among brahmins and householders, instructing them in worldly affairs, but I was devoid of delight in the meantime.’

ตตฺถ องฺคติ มพฺรวีติ ปฐมเมว อิตเรสํ ทฺวินฺนํ, ปจฺฉา พีชกสฺสาติ ติณฺณํ วจนํ สุตฺวา ทฬฺหํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ คเหตฺวา เอตํ ‘‘นตฺถิ ทฺวาร’’นฺติอาทิวจนมพฺรวิ. นิยตึ กงฺขาติ สมฺม พีชก, นิยติเมว โอโลเกหิ. จุลฺลาสีติมหากปฺปปฺปมาโณ กาโลเยว หิ สตฺเต โสเธติ, ตฺวํ อติตุริโตติ อธิปฺปาเยเนวมาห. อนาคเตติ ตสฺมึ กาเล อสมฺปตฺเต อนฺตราว เทวโลกํ คจฺฉามีติ มา ตุริตฺโถ. พฺยาวโฏติ พฺราหฺมเณสุ จ คหปติเกสุ จ เตสํเยว กายเวยฺยาวจฺจทานาทิกมฺมกรเณน พฺยาวโฏ อโหสึ. โวหารนฺติ วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ราชกิจฺจํ โวหารํ อนุสาสนฺโตว. รติหีโน ตทนฺตราติ เอตฺตกํ กาลํ กามคุณรติยา ปริหีโนติ.
There, ‘Aṅgati spoke’ means that having heard the words of the other two first, and then Bījaka’s, thus of all three, he firmly grasped wrong view and spoke these words, ‘There is no door,’ and so forth. ‘Await fate’ means, ‘Friend Bījaka, look only to fate.’ Indeed, time alone purifies beings over a span of eighty-four great aeons; you are too hasty—this is the meaning with which he spoke. ‘Regarding the future’ means, ‘Do not be hasty, thinking, “Since that time has not arrived, I will go to the heavenly realm in the meantime.”’ ‘Busy’ means, ‘I was busy among brahmins and householders, performing tasks such as bodily service, giving, and other duties for them.’ ‘Instructing in worldly affairs’ means, ‘Sitting in the place of judgment, I instructed in royal affairs, administering justice.’ ‘Devoid of delight in the meantime’ means, ‘For that period, I was deprived of delight in sensual pleasures.’

เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘ภนฺเต กสฺสป, มยํ เอตฺตกํ กาลํ ปมชฺชิมฺหา, อิทานิ ปน อมฺเหหิ อาจริโย ลทฺโธ, อิโต ปฏฺฐาย กามรติเมว อนุภวิสฺสาม, ตุมฺหากํ สนฺติเก อิโต อุตฺตริ ธมฺมสฺสวนมฺปิ โน ปปญฺโจ ภวิสฺสติ, ติฏฺฐถ ตุมฺเห, มยํ คมิสฺสามา’’ติ อาปุจฺฉนฺโต อาห –
Having said this, he continued: “Venerable Kassapa, we have been heedless for so long, but now we have found a teacher. From now on, we will indulge in sensual pleasures. As for listening to the Dhamma from you any further, that will only be a hindrance for us. You stay here; we will go.” Thus, asking for leave, he spoke.

๑๒๑๗.
1217.

‘‘ปุนปิ ภนฺเต ทกฺเขมุ, สงฺคติ เจ ภวิสฺสตี’’ติ.
“Again, venerable sir, we would see you, if there is a meeting.”

ตตฺถ สงฺคติ เจติ เอกสฺมึ ฐาเน เจ โน สมาคโม ภวิสฺสติ,โน เจ, อสติ ปุญฺญผเล กึ ตยา ทิฏฺเฐนาติ.
There, ‘if there is a meeting’ means, ‘If there is a meeting for us in one place; if not, if there is no fruit of merit, what is the use of having seen you?’

‘‘อิทํ [Pg.118] วตฺวาน เวเทโห, ปจฺจคา สนิเวสน’’นฺติ;
“Having said this, the Videhan returned to his dwelling.”

ตตฺถ สนิเวสนนฺติ ภิกฺขเว, อิทํ วจนํ เวเทหราชา วตฺวา รถํ อภิรุยฺห อตฺตโน นิเวสนํ จนฺทกปาสาทตลเมว ปฏิคโต.
There, ‘to his dwelling’ means, monks, that the king of Videha, having spoken these words, mounted his chariot and returned to his own residence, the Candaka Palace.

ราชา ปฐมํ คุณสนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. อาคจฺฉนฺโต ปน อวนฺทิตฺวาว อาคโต. คุโณ อตฺตโน อคุณตาย วนฺทนมฺปิ นาลตฺถ, ปิณฺฑาทิกํ สกฺการํ กิเมว ลจฺฉติ. ราชาปิ ตํ รตฺตึ วีตินาเมตฺวา ปุนทิวเส อมจฺเจ สนฺนิปาเตตฺวา ‘‘กามคุเณ เม อุปฏฺฐาเปถ, อหํ อิโต ปฏฺฐาย กามคุณสุขเมว อนุภวิสฺสามิ, น เม อญฺญานิ กิจฺจานิ อาโรเจตพฺพานิ, วินิจฺฉยกิจฺจํ อสุโก จ อสุโก จ กโรตู’’ติ วตฺวา กามรติมตฺโต อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
The king first approached Guṇa, paid homage to him, and asked a question. But when he returned, he returned without paying homage. Guṇa, due to his own lack of virtue, did not even receive homage; how then could he receive offerings and honors such as almsfood? After spending that night, the king gathered his ministers the next day and said, “Prepare sensual pleasures for me. From now on, I will indulge only in the pleasure of sensual qualities. Do not report any other duties to me. Let so-and-so and so-and-so handle judicial matters.” Thus, he became utterly intoxicated with sensual delight. Expounding on this meaning, the Teacher said:

๑๒๑๘.
1218.

‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, อุปฏฺฐานมฺหิ องฺคติ;
อมจฺเจ สนฺนิปาเตตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ.
“Then at the end of the night, when dawn appeared, Aṅgati in the assembly hall, having assembled his ministers, spoke these words:

๑๒๑๙.
1219.

‘จนฺทเก เม วิมานสฺมึ, สทา กาเม วิเธนฺตุ เม;
มา อุปคจฺฉุํ อตฺเถสุ, คุยฺหปฺปกาสิเยสุ จ.
‘In my Candaka mansion, may sensual pleasures always be provided for me; may no one approach me concerning matters secret or revealed.’

๑๒๒๐.
1220.

‘วิชโย จ สุนาโม จ, เสนาปติ อลาตโก;
เอเต อตฺเถ นิสีทนฺตุ, โวหารกุสลา ตโย’.
‘Let Vijaya and Sunāma, and the general Alātaka—these three skilled in worldly affairs—sit in judgment.’

๑๒๒๑.
1221.

‘‘อิทํ วตฺวาน เวเทโห, กาเมว พหุมญฺญถ;
น จาปิ พฺราหฺมณิพฺเภสุ, อตฺเถ กิสฺมิญฺจิ พฺยาวโฏ’’ติ.
“Having said this, the Videhan king esteemed sensual pleasures greatly; nor was he involved in any matter concerning brahmins and householders.”

ตตฺถ อุปฏฺฐานมฺหีติ อตฺตโน อุปฏฺฐานฏฺฐาเน. จนฺทเก เมติ มม สนฺตเก จนฺทกปาสาเท. วิเธนฺตุ เมติ นิจฺจํ มยฺหํ กาเม สํวิทหนฺตุ อุปฏฺฐเปนฺตุ. คุยฺหปฺปกาสิเยสูติ คุยฺเหสุปิ ปกาสิเยสุปิ อตฺเถสุ อุปฺปนฺเนสุ มํ เกจิ มา อุปคจฺฉุํ. อตฺเถติ อตฺถกรเณ วินิจฺฉยฏฺฐาเน. นิสีทนฺตูติ มยา กตฺตพฺพกิจฺจสฺส กรณตฺถํ เสสอมจฺเจหิ สทฺธึ นิสีทนฺตูติ.
There, ‘in the assembly hall’ means in his own place of attendance. ‘In my Candaka’ means in my Candaka palace. ‘May they provide for me’ means let them constantly arrange and provide my sensual pleasures. ‘Concerning secret or revealed’ means when secret or public matters arise, let no one approach me. ‘In the matter’ means in the place of judgment for deliberation. ‘Let them sit’ means let them sit with the remaining ministers to perform the duties to be done by me.

๑๒๒๒.
1222.

‘‘ตโต ทฺเวสตฺตรตฺตสฺส, เวเทหสฺสตฺรชา ปิยา;
ราชธีตา รุจา นาม, ธาติมาตรมพฺรวิ.
Then, after fourteen nights, the beloved daughter of the Videhan king, the princess named Rucā, spoke to her nurse-mother.

๑๒๒๓.
1223.

‘‘อลงฺกโรถ [Pg.119] มํ ขิปฺปํ, สขิโย จาลงฺกโรนฺตุ เม;
สุเว ปนฺนรโส ทิพฺโย, คจฺฉํ อิสฺสรสนฺติเก.
“Adorn me quickly, and let my companions adorn me; tomorrow, the divine fifteenth day, I go to the lord's presence.”

๑๒๒๔.
1224.

‘‘ตสฺสา มาลฺยํ อภิหรึสุ, จนฺทนญฺจ มหารหํ;
มณิสงฺขมุตฺตารตนํ, นานารตฺเต จ อมฺพเร.
To her they brought garlands and sandalwood of great value, gems, conches, pearls, and jewels, and cloths of various colors.

๑๒๒๕.
1225.

‘‘ตญฺจ โสณฺณมเย ปีเฐ, นิสินฺนํ พหุกิตฺถิโย;
ปริกิริย อโสภึสุ, รุจํ รุจิรวณฺณินิ’’นฺติ.
And she, Rucā of beautiful complexion, seated on a golden stool, shone, surrounded by many women.

ตตฺถ ตโตติ ตโต รญฺโญ กามปงฺเก ลคฺคิตทิวสโต ปฏฺฐาย. ทฺเวสตฺตรตฺตสฺสาติ จุทฺทสเม ทิวเส. ธาติมาตรมพฺรวีติ ปิตุ สนฺติกํ คนฺตุกามา หุตฺวา ธาติมาตรมาห. สา กิร จาตุทฺทเส จาตุทฺทเส ปญฺจสตกุมาริกาหิ ปริวุตา ธาติคณํ อาทาย มหนฺเตน สิริวิลาเสน อตฺตโน สตฺตภูมิกา รติวฑฺฒนปาสาทา โอรุยฺห ปิตุ ทสฺสนตฺถํ จนฺทกปาสาทํ คจฺฉติ. อถ นํ ปิตา ทิสฺวา ตุฏฺฐมานโส หุตฺวา มหาสกฺการํ กาเรตฺวา อุยฺโยเชนฺโต ‘‘อมฺม, ทานํ เทหี’’ติ สหสฺสํ ทตฺวา อุยฺโยเชติ. สา อตฺตโน นิเวสนํ อาคนฺตฺวา ปุนทิวเส อุโปสถิกา หุตฺวา กปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ มหาทานํ เทติ. รญฺญา กิรสฺสา เอโก ชนปโทปิ ทินฺโน. ตโต อาเยน สพฺพกิจฺจานิ กโรติ. ตทา ปน ‘‘รญฺญา กิร คุณํ อาชีวกํ นิสฺสาย มิจฺฉาทสฺสนํ คหิต’’นฺติ สกลนคเร เอกโกลาหลํ อโหสิ. ตํ ปวตฺตึ รุจาย ธาติโย สุตฺวา ราชธีตาย อาโรจยึสุ ‘‘อยฺเย, ปิตรา กิร เต อาชีวกสฺส กถํ สุตฺวา มิจฺฉาทสฺสนํ คหิตํ, โส กิร จตูสุ นครทฺวาเรสุ ทานสาลาโย วิทฺธํสาเปตฺวา ปรปริคฺคหิตา อิตฺถิโย จ กุมาริกาโย จ ปสยฺหกาเรน คณฺหิตุํ อาณาเปติ, รชฺชํ น วิจาเรติ, กามมตฺโตเยว กิร ชาโต’’ติ. สา ตํ กถํ สุตฺวา อนตฺตมนา หุตฺวา ‘‘กถญฺหิ นาม เม ตาโต อปคตสุกฺกธมฺมํ นิลฺลชฺชํ นคฺคโภคฺคํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ, นนุ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณ กมฺมวาทิโน อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิตพฺโพ สิยา, ฐเปตฺวา โข ปน มํ อญฺโญ มยฺหํ ปิตรํ มิจฺฉาทสฺสนา อปเนตฺวา สมฺมาทสฺสเน ปติฏฺฐาเปตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. อหญฺหิ อตีตา สตฺต, อนาคตา สตฺตาติ จุทฺทส ชาติโย อนุสฺสรามิ, ตสฺมา ปุพฺเพ มยา กตํ ปาปกมฺมํ กเถตฺวา ปาปกมฺมสฺส ผลํ ทสฺเสนฺตี มม ปิตรํ [Pg.120] มิจฺฉาทสฺสนา โมเจสฺสามิ. สเจ ปน อชฺเชว คมิสฺสามิ, อถ มํ ปิตา ‘อมฺม, ตฺวํ ปุพฺเพ อฑฺฒมาเส อาคจฺฉสิ, อชฺช กสฺมา เอวํ ลหุ อาคตาสี’ติ วกฺขติ. ตตฺร สเจ อหํ ‘ตุมฺเหหิ กิร มิจฺฉาทสฺสนํ คหิต’นฺติ สุตฺวา ‘อาคตมฺหี’ติ วกฺขามิ, น เม วจนํ ครุํ กตฺวา คณฺหิสฺสติ, ตสฺมา อชฺช อคนฺตฺวา อิโต จุทฺทสเม ทิวเส กาฬปกฺเขเยว กิญฺจิ อชานนฺตี วิย ปุพฺเพ คมนากาเรนฺเตว คนฺตฺวา อาคมนกาเล ทานวตฺตตฺถาย สหสฺสํ ยาจิสฺสามิ, ตทา เม ปิตา ทิฏฺฐิยา คหิตภาวํ กเถสฺสติ. อถ นํ อหํ อตฺตโน พเลน มิจฺฉาทิฏฺฐึ ฉฑฺฑาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตสฺมา จุทฺทสเม ทิวเส ปิตุ สนฺติกํ คนฺตุกามา หุตฺวา เอวมาห.
There, 'from that time' means from the day the king became stuck in the mire of sensual pleasures. 'Two-seventy nights' means on the fourteenth day. 'She addressed her nurse' means that, wishing to go to her father, she spoke to her nurse. It is said that on every fourteenth day, surrounded by five hundred maidens, she would descend from her seven-storied pleasure palace, which increases delight, with a great retinue of nurses and go to the Candaka palace to see her father. Then, seeing her, her father would be delighted and, showing great honor, would send her off, saying, 'Dear, give alms,' and give her a thousand before sending her off. She would return to her own residence and, on the following day, observe the Uposatha and give great alms to the poor, travelers, mendicants, and supplicants. It is said that the king had given her an entire district. From its revenue, she performed all her duties. At that time, however, a great uproar arose throughout the city: 'It is said that the king, influenced by the Ājīvaka Guṇa, has adopted wrong views.' Hearing this news, Rucā's nurses reported it to the princess: 'Lady, it is said that your father, having listened to the Ājīvaka's words, has adopted wrong views. He is said to have destroyed the alms halls at the four city gates and to have ordered the forcible seizure of women, both married and unmarried. He does not govern the kingdom; it is said he has become entirely devoted to sensual pleasures.' Hearing this, she was displeased and thought: 'How could my father, abandoning wholesome principles, shamelessly approach a naked, crooked ascetic to ask questions? Should he not approach righteous monks and brahmins who are proponents of kamma and ask them? Except for me, there is no one else capable of freeing my father from wrong views and establishing him in right view. For I remember fourteen births: seven past and seven future. Therefore, I will recount the evil deeds I committed in the past and, showing the results of evil kamma, I will thereby free my father from wrong views. But if I go today, my father will say, ‘Dear, you usually come after half a month; why have you come so quickly today?’ If I then say, ‘I came because I heard you have adopted wrong views,’ he will not take my words seriously. Therefore, I will not go today but will go on the fourteenth day from now, during the dark fortnight, pretending to know nothing, going in the same manner as before. At the time of my return, I will ask for a thousand for the purpose of almsgiving. Then, my father will speak about his adherence to his view, and I will use my own power to make him abandon his wrong view,' she thought. Therefore, wishing to go to her father on the fourteenth day, she spoke thus.

ตตฺถ สขิโย จาติ สหายิกาโยปิ เม ปญฺจสตา กุมาริกาโย เอกาเยกํ อสทิสํ กตฺวา นานาลงฺกาเรหิ นานาวณฺเณหิ ปุปฺผคนฺธวิเลปเนหิ อลงฺกโรนฺตูติ. ทิพฺโยติ ทิพฺพสทิโส, เทวตาสนฺนิปาตปฏิมณฺฑิโตติปิ ทิพฺโพ. คจฺฉนฺติ มม ทานวตฺตํ อาหราเปตุํ วิเทหิสฺสรสฺส ปิตุ สนฺติกํ คมิสฺสามีติ. อภิหรึสูติ โสฬสหิ คนฺโธทกฆเฏหิ นฺหาเปตฺวา มณฺฑนตฺถาย อภิหรึสุ. ปริกิริยาติ ปริวาเรตฺวา. อโสภึสูติ สุชํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา เทวกญฺญา วิย ตํ ทิวสํ อติวิย อโสภึสูติ.
There, 'and my companions' means: let my five hundred maiden companions, making each one incomparable, adorn me with various ornaments, various colors, and floral perfumes and unguents. 'Divine' means resembling the divine, or divine because adorned like an assembly of deities. 'I go' means: I will go to the presence of the king of Videha, my father, to have my provisions for alms brought. 'They attended to her' means after bathing her with sixteen pots of fragrant water, they attended to her for the purpose of adornment. 'They surrounded' means having encircled. 'They shone' means like divine maidens standing surrounding Sujā, they shone exceedingly on that day.

๑๒๒๖.
1226.

‘‘สา จ สขิมชฺฌคตา, สพฺพาภรณภูสิตา;
สเตรตา อพฺภมิว, จนฺทกํ ปาวิสี รุจา.
And she, Rucā, amidst her companions, adorned with all ornaments, entered the Candaka Palace, like a star-studded cloud.

๑๒๒๗.
1227.

‘‘อุปสงฺกมิตฺวา เวเทหํ, วนฺทิตฺวา วินเย รตํ;
สุวณฺณขจิเต ปีเฐ, เอกมนฺตํ อุปาวิสี’’ติ.
Approaching the King of Videha, having bowed to him who delights in discipline, she sat down to one side on a golden-inlaid seat.

ตตฺถ อุปาวิสีติ ปิตุ วสนฏฺฐานํ จนฺทกปาสาทํ ปาวิสิ. สุวณฺณขจิเตติ สตฺตรตนขจิเต สุวณฺณมเย ปีเฐ.
There, 'she sat down' means she entered her father's dwelling place, the Candaka Palace. 'Golden-inlaid' means on a throne made of gold inlaid with the seven precious gems.

๑๒๒๘.
1228.

‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน เวเทโห, อจฺฉรานํว สงฺคมํ;
รุจํ สขิมชฺฌคตํ, อิทํ วจนมพฺรวิ.
And the King of Videha, seeing her—Rucā amidst her companions, like an assembly of celestial nymphs—spoke these words.

๑๒๒๙.
1229.

‘‘‘กจฺจิ รมสิ ปาสาเท, อนฺโตโปกฺขรณึ ปติ;
กจฺจิ พหุวิธํ ขชฺชํ, สทา อภิหรนฺติ เต.
Do you delight in the palace, by the inner lotus pond? Do they always bring you various kinds of food?

๑๒๓๐.
1230.

‘กจฺจิ [Pg.121] พหุวิธํ มาลฺยํ, โอจินิตฺวา กุมาริโย;
ฆรเก กโรถ ปจฺเจกํ, ขิฑฺฑารติรตา มุหุํ.
I hope that you maidens gather various kinds of garlands and, constantly delighting in play and pleasure, each make your own little houses?

๑๒๓๑.
1231.

‘เกน วา วิกลํ ตุยฺหํ, กึ ขิปฺปํ อาหรนฺติ เต;
มโน กรสฺสุ กุฑฺฑมุขี, อปิ จนฺทสมมฺหิปี’’’ติ.
What is lacking for you? What should they quickly bring you? Set your heart on it, my dear, even if it were the moon itself.

ตตฺถ สงฺคมนฺติ อจฺฉรานํ สงฺคมํ วิย สมาคมํ ทิสฺวา. ปาสาเทติ อมฺม มยา ตุยฺหํ เวชยนฺตสทิโส รติวฑฺฒนปาสาโท การิโต, กจฺจิ ตตฺถ รมสิ. อนฺโตโปกฺขรณึ ปตีติ อนฺโตวตฺถุสฺมิญฺเญว เต มยา นนฺทาโปกฺขรณีปฏิภาคาโปกฺขรณี การิตา, กจฺจิ ตํ โปกฺขรณึ ปฏิจฺจ อุทกกีฬํ กีฬนฺตี รมสิ. มาลฺยนฺติ อมฺม, อหํ ตุยฺหํ เทวสิกํ ปญฺจวีสติ ปุปฺผสมุคฺเค ปหิณามิ, กจฺจิ ตุมฺเห สพฺพาปิ กุมาริกาโย ตํ มาลฺยํ โอจินิตฺวา คนฺถิตฺวา อภิณฺหํ ขิฑฺฑารติรตา หุตฺวา ปจฺเจกํ ฆรเก กโรถ, ‘‘อิทํ สุนฺทรํ, อิทํ สุนฺทรตร’’นฺติ ปาฏิเยกฺกํ สารมฺเภน วายปุปฺผฆรกานิ ปุปฺผคพฺเภ จ ปุปฺผาสนปุปฺผสยนานิ จ กจฺจิ กโรถาติ ปุจฺฉติ.
There, 'assembly' means, seeing a gathering like an assembly of celestial nymphs. 'In the palace' means: 'Dear, I have had a palace built for you like Vejayanta, a palace that increases delight; I hope you delight in it there?' 'By the inner pond' means: 'Within the very grounds, I have had a pond built for you that is a counterpart to the Nandā pond; I hope you delight, playing water games in connection with that pond?' 'Garlands' means: 'Dear, I send you daily twenty-five flower caskets; I hope that all you maidens, having picked and woven those garlands, constantly delighting in play and pleasure, each make your own little houses, saying, "This is beautiful, this is more beautiful," with individual rivalry making charming little flower-houses, flower-chambers, flower-seats, and flower-beds?' Thus he asks.

วิกลนฺติ เวกลฺลํ. มโน กรสฺสูติ จิตฺตํ อุปฺปาเทหิ. กุฑฺฑมุขีติ สาสปกกฺเกหิ ปสาทิตมุขตาย ตํ เอวมาห. อิตฺถิโย หิ มุขวณฺณํ ปสาเทนฺติโย ทุฏฺฐโลหิตมุขทูสิตปีฬกาหรณตฺถํ ปฐมํ สาสปกกฺเกน มุขํ วิลิมฺปนฺติ, ตโต โลหิตสฺส สมกรณตฺถํ มตฺติกากกฺเกน, ตโต ฉวิปสาทนตฺถํ ติลกกฺเกน. จนฺทสมมฺหิปีติ จนฺทโต ทุลฺลภตโร นาม นตฺถิ, ตาทิเสปิ รุจึ กตฺวา มมาจิกฺข, สมฺปาเทสฺสามิ เตติ.
'Lacking' means deficiency. 'Apply your mind' means produce a thought. 'Plaster-faced'—he speaks thus because her face was prepared with mustard paste. For women, when enhancing their facial complexion, first smear their faces with mustard paste to remove pimples that spoil the face due to bad blood, then with clay paste to even out the complexion, and finally with sesame paste to brighten the skin. 'Even like the moon' means there is nothing harder to obtain than the moon; 'even for such a thing, form a desire and tell me, I will procure it for you.'

๑๒๓๒.
1232.

‘‘เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา, รุจา ปิตร มพฺรวิ;
‘สพฺพเมตํ มหาราช, ลพฺภติสฺสรสนฺติเก.
Hearing the words of the King of Videha, Rucā said to her father: 'All this, great king, is obtainable in the presence of a ruler.'

๑๒๓๓.
1233.

‘สุเว ปนฺนรโส ทิพฺโย, สหสฺสํ อาหรนฺตุ เม;
ยถาทินฺนญฺจ ทสฺสามิ, ทานํ สพฺพวณีสฺวห’’’นฺติ.
Tomorrow is the divine fifteenth day; let them bring me a thousand. And just as it is given, I will give it as a donation to all mendicants.

ตตฺถ สพฺพวณีสฺวหนฺติ สพฺพวณิพฺพเกสุ อหํ ทสฺสามิ.
There, 'I to all mendicants' means: I will give among all the mendicants.

๑๒๓๔.
1234.

‘‘รุจาย วจนํ สุตฺวา, ราชา องฺคติ มพฺรวิ;
‘พหุํ วินาสิตํ วิตฺตํ, นิรตฺถํ อผลํ ตยา.
Hearing Rucā’s words, King Aṅgati said: 'Much wealth has been wasted by you, uselessly and fruitlessly.'

๑๒๓๕.
1235.

‘อุโปสเถ [Pg.122] วสํ นิจฺจํ, อนฺนปานํ น ภุญฺชสิ;
นิยเตตํ อภุตฺตพฺพํ, นตฺถิ ปุญฺญํ อภุญฺชโต’’’ติ.
Always observing the Uposatha, you do not eat food or drink. This is a fixed rule of not eating, yet there is no merit for one who does not eat.

ตตฺถ องฺคติ มพฺรวีติ ภิกฺขเว, โส องฺคติราชา ปุพฺเพ อยาจิโตปิ ‘‘อมฺม, ทานํ เทหี’’ติ สหสฺสํ ทตฺวา ตํ ทิวสํ ยาจิโตปิ มิจฺฉาทสฺสนสฺส คหิตตฺตา อทตฺวา อิทํ ‘‘พหุํ วินาสิต’’นฺติอาทิวจนํ อพฺรวิ. นิยเตตํ อภุตฺตพฺพนฺติ เอตํ นิยติวเสน ตยา อภุญฺชิตพฺพํ ภวิสฺสติ, ภุญฺชนฺตานมฺปิ อภุญฺชนฺตานมฺปิ ปุญฺญํ นตฺถิ. สพฺเพ หิ จุลฺลาสีติมหากปฺเป อติกฺกมิตฺวาว สุชฺฌนฺติ.
Herein, 'Aṅgati replied'—monks, that King Aṅgati, who previously, even when unasked, would give a thousand, saying, 'Mother, give a gift,' on that day, even when asked, because he was seized by wrong view, did not give, and spoke these words: 'Much has been wasted,' and so on. 'This is determined not to be eaten' means that by the power of determinism, it will be uneaten by you. For those who eat and for those who do not eat, there is no merit. For all are purified only after passing beyond eighty-four great aeons.

๑๒๓๖.
1236.

‘‘พีชโกปิ หิ สุตฺวาน, ตทา กสฺสปภาสิตํ;
‘ปสฺสสนฺโต มุหุํ อุณฺหํ, รุทํ อสฺสูนิ วตฺตยิ.
Even Bījaka, hearing Kassapa’s words then, sighing hot breaths repeatedly, wept, shedding tears.

๑๒๓๗.
1237.

‘ยาว รุเจ ชีวมานา, มา ภตฺตมปนามยิ;
นตฺถิ ภทฺเท ปโร โลโก, กึ นิรตฺถํ วิหญฺญสี’’’ติ.
‘As long as you live, O Rucā, do not take away the food. There is no other world, good lady; why do you afflict yourself for nothing?’

ตตฺถ พีชโกปีติ พีชโกปิ ปุพฺเพ กลฺยาณกมฺมํ กตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺเทน ทาสิกุจฺฉิยํ นิพฺพตฺโตติ พีชกวตฺถุมฺปิสฺสา อุทาหรณตฺถํ อาหริ. นตฺถิ ภทฺเทติ ภทฺเท, คุณาจริโย เอวมาห ‘‘นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา’’ติ. ปรโลเก หิ สติ อิธโลโกปิ นาม ภเวยฺย, โสเยว จ นตฺถิ. มาตาปิตูสุ สนฺเตสุ ปุตฺตธีตโร นาม ภเวยฺยูอุํ, เตเยว จ นตฺถิ. ธมฺเม สติ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณา ภเวยฺยูํ, เตเยว จ นตฺถิ. กึ ทานํ เทนฺตี สีลํ รกฺขนฺตี นิรตฺถํ วิหญฺญสีติ.
Herein, 'even Bījaka' means that Bījaka, having previously performed a good deed, was reborn in the womb of a female slave as its result. The story of Bījaka is also brought as an example for her. 'There is not, good lady' means: O good lady, the teacher Guṇa says thus: 'There is no this world, there is no other world, there is no mother, there is no father, there are no spontaneously arisen beings, there are no ascetics or brahmins in the world who are well-gone and well-practicing.' For if there were another world, there would also be this world, but that very thing does not exist. If there were mothers and fathers, there would be sons and daughters, but they themselves do not exist. If there were Dhamma, there would be righteous ascetics and brahmins, but they themselves do not exist. Why, giving gifts and observing precepts, do you afflict yourself for nothing?

๑๒๓๘.
1238.

‘‘เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา, รุจา รุจิรวณฺณินี;
ชานํ ปุพฺพาปรํ ธมฺมํ, ปิตรํ เอตทพฺรวิ.
Hearing the words of Videha, Rucā of lovely complexion, knowing the Dhamma of the past and future, spoke this to her father:

๑๒๓๙.
1239.

‘สุตเมว ปุเร อาสิ, สกฺขิ ทิฏฺฐมิทํ มยา;
พาลูปเสวี โย โหติ, พาโลว สมปชฺชถ.
‘This was indeed heard in the past; this has been seen by me directly. Whoever associates with fools becomes a fool indeed.’

๑๒๔๐.
1240.

‘มูฬฺโห [Pg.123] หิ มูฬฺหมาคมฺม, ภิยฺโย โมหํ นิคจฺฉติ;
ปติรูปํ อลาเตน, พีชเกน จ มุยฺหิตุ’’’นฺติ.
‘A deluded person, approaching the deluded, falls into even greater delusion. It is fitting to be deluded by Alāta and Bījaka.’

ตตฺถ ปุพฺพาปรํ ธมฺมนฺติ ภิกฺขเว, ปิตุ วจนํ สุตฺวา รุจา ราชธีตา อตีเต สตฺตชาติวเสน ปุพฺพธมฺมํ, อนาคเต สตฺตชาติวเสน อนาคตธมฺมญฺจ ชานนฺตี ปิตรํ มิจฺฉาทิฏฺฐิโต โมเจตุกามา เอตํ ‘‘สุตเมวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมปชฺชถาติ โย ปุคฺคโล พาลูปเสวี โหติ, โส พาโลว สมปชฺชตีติ เอตํ มยา ปุพฺเพ สุตเมว, อชฺช ปน ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐํ. มูฬฺโหติ มคฺคมูฬฺหํ อาคมฺม มคฺคมูฬฺโห วิย ทิฏฺฐิมูฬฺหํ อาคมฺม ทิฏฺฐิมูฬฺโหปิ อุตฺตริ โมหํ นิคจฺฉติ, มูฬฺหตโร โหติ. อลาเตนาติ เทว, ตุมฺเหหิ ชาติโคตฺตกุลปเทสอิสฺสริยปุญฺญปญฺญาหีเนน อลาตเสนาปตินา อจฺจนฺตหีเนน ทุปฺปญฺเญน พีชกทาเสน จ คามทารกสทิสํ อหิริกํ พาลํ คุณํ อาชีวกํ อาคมฺม มุยฺหิตุํ ปติรูปํ อนุจฺฉวิกํ. กึ เต น มุยฺหิสฺสนฺตีติ?
Herein, 'the Dhamma of the past and future,' monks—having heard her father's words, Princess Rucā, knowing the past Dhamma by way of seven past births and the future Dhamma by way of seven future births, desiring to free her father from wrong view, spoke this, beginning with 'This was indeed heard.' Herein, 'becomes' means that the person who associates with fools becomes a fool indeed. This I had heard before, but today I have seen it with my own eyes. 'Deluded' means that just as one deluded about the path, having approached one deluded about the path, so too one deluded by view, having approached one deluded by view, goes to further delusion, becomes more deluded. 'By Alāta' means: O king, it is fitting and appropriate for you to be deluded, having approached the shameless and foolish Ājīvaka Guṇa, who is like a village boy, and by Alāta the general, who is deficient in birth, lineage, clan, region, sovereignty, merit, and wisdom, and by the extremely base and foolish slave Bījaka. Why would you not be deluded?

เอวํ เต อุโภปิ ครหิตฺวา ทิฏฺฐิโต โมเจตุกามตาย ปิตรํ วณฺเณนฺตี อาห –
Having thus rebuked them both and wishing to free him from that view, she praised her father, saying:

๑๒๔๑.
1241.

‘‘ตฺวญฺจ เทวาสิ สปฺปญฺโญ, ธีโร อตฺถสฺส โกวิโท;
กถํ พาเลภิ สทิสํ, หีนทิฏฺฐึ อุปาคมิ.
‘You, O deva, are wise, steadfast, skilled in the goal. How have you, like fools, adopted an inferior view?’

๑๒๔๒.
1242.

‘‘สเจปิ สํสารปเถน สุชฺฌติ, นิรตฺถิยา ปพฺพชฺชา คุณสฺส;
กีโฏว อคฺคึ ชลิตํ อปาปตํ, อุปปชฺชติ โมหมูฬฺโห นคฺคภาวํ.
‘If one is purified by the path of saṃsāra, then the renunciation of Guṇa is fruitless. Like a moth falling into a blazing fire, the one deluded by confusion attains the state of nakedness.’

๑๒๔๓.
1243.

‘‘สํสารสุทฺธีติ ปุเร นิวิฏฺฐา, กมฺมํ วิทูเสนฺติ พหู อชานํ;
ปุพฺเพ กลี ทุคฺคหิโตวนตฺถา, ทุมฺโมจยา พลิสา อมฺพุโชวา’’ติ.
‘Formerly, many were settled in the view of 'purity through saṃsāra'; not knowing, they disparage kamma. This corrupting view, adopted in the past, is badly grasped and ruinous; they are hard to free, like a fish from a hook.’

ตตฺถ สปฺปญฺโญติ ยสวยปุญฺญติตฺถาวาสโยนิโสมนสิการสากจฺฉาวเสน ลทฺธาย ปญฺญาย สปฺปญฺโญ, เตเนว การเณน ธีโร, ธีรตาย อตฺถานตฺถสฺส การณาการณสฺส โกวิโท. พาเลภิ สทิสนฺติ ยถา เต พาลา อุปคตา, ตถา กถํ [Pg.124] ตฺวํ หีนทิฏฺฐึ อุปคโต. อปาปตนฺติ อปิ อาปตํ, ปตนฺโตติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตาต, สํสาเรน สุทฺธีติ ลทฺธิยา สติ ยถา ปฏงฺคกีโฏ รตฺติภาเค ชลิตํ อคฺคึ ทิสฺวา ตปฺปจฺจยํ ทุกฺขํ อชานิตฺวา โมเหน ตตฺถ ปตนฺโต มหาทุกฺขํ อาปชฺชติ, ตถา คุโณปิ ปญฺจ กามคุเณ ปหาย โมหมูฬฺโห นิรสฺสาทํ นคฺคภาวํ อุปปชฺชติ.
Herein, 'wise' means endowed with the wisdom gained through fame, age, merit, dwelling at holy places, wise attention, and discussion; for that very reason, he is steadfast. Through steadfastness, he is skilled in what is beneficial and harmful, cause and non-cause. 'Like fools' means: just as those fools have adopted it, how have you adopted an inferior view? 'Apāpataṃ' means 'even falling,' or 'falling.' This is what is said: 'Dear father, when there is the doctrine 'purity is through saṃsāra,' just as a moth at night, seeing a blazing fire and not knowing the suffering caused by it, falls into it out of delusion and comes to great suffering, so too Guṇa, abandoning the five strands of sensual pleasure, deluded by confusion, attains the tasteless state of nakedness.'

ปุเร นิวิฏฺฐาติ ตาต, สํสาเรน สุทฺธีติ กสฺสจิ วจนํ อสุตฺวา ปฐมเมว นิวิฏฺโฐ นตฺถิ, สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลนฺติ คหิตตฺตา พหู ชนา อชานนฺตา กมฺมํ วิทูเสนฺตา กมฺมผลมฺปิ วิทูเสนฺติเยว, เอวํ เตสํ ปุพฺเพ คหิโต กลิ ปราชยคาโห ทุคฺคหิโตว โหตีติ อตฺโถ. ทุมฺโมจยา พลิสา อมฺพุโชวาติ เต ปน เอวํ อชานนฺตา มิจฺฉาทสฺสเนน อนตฺถํ คเหตฺวา ฐิตา พาลา ยถา นาม พลิสํ คิลิตฺวา ฐิโต มจฺโฉ พลิสา ทุมฺโมจโย โหติ, เอวํ ตมฺหา อนตฺถา ทุมฺโมจยา โหนฺติ.
Herein, 'formerly settled in' means: Dear father, no one is settled in the doctrine 'purity is through saṃsāra' from the very beginning without having heard it from someone. Because of their wrong grasp, many people, not knowing that well-done and badly-done actions have fruit, disparage kamma and thereby disparage the fruit of kamma. Thus, their previously adopted corrupting view, a grasp of defeat, is indeed badly grasped—this is the meaning. 'Hard to free, like a fish from a hook' means that these fools, not understanding thus, stand fast, having seized what is harmful through wrong view. Just as a fish that has swallowed a hook is hard to release from the hook, so too are they hard to free from that harm.

อุตฺตริปิ อุทาหรณํ อาหรนฺตี อาห –
Bringing forward a further example, she said:

๑๒๔๔.
1244.

‘‘อุปมํ เต กริสฺสามิ, มหาราช ตวตฺถิยา;
อุปมาย มิเธกจฺเจ, อตฺถํ ชานนฺติ ปณฺฑิตา.
‘I will make a comparison for you, great king, for your benefit; for by a comparison some wise people here understand the meaning.’

๑๒๔๕.
1245.

‘‘วาณิชานํ ยถา นาวา, อปฺปมาณภรา ครุ;
อติภารํ สมาทาย, อณฺณเว อวสีทติ.
‘Just as a merchants' ship, with an immeasurable and heavy load, having taken on an excessive burden, sinks in the ocean.’

๑๒๔๖.
1246.

‘‘เอวเมว นโร ปาปํ, โถกํ โถกมฺปิ อาจินํ;
อติภารํ สมาทาย, นิรเย อวสีทติ.
‘Even so a person, accumulating evil little by little, having taken on an excessive burden, sinks down into hell.’

๑๒๔๗.
1247.

‘‘น ตาว ภาโร ปริปูโร, อลาตสฺส มหีปติ;
อาจินาติ จ ตํ ปาปํ, เยน คจฺฉติ ทุคฺคตึ.
‘The burden is not yet full for Alāta, O lord of the earth; and he accumulates that evil by which he will go to a woeful state.’

๑๒๔๘.
1248.

‘‘ปุพฺเพวสฺส กตํ ปุญฺญํ, อลาตสฺส มหีปติ;
ตสฺเสว เทว นิสฺสนฺโท, ยญฺเจโส ลภเต สุขํ.
‘Previously, merit was made by Alāta, O lord of the earth. O deva, it is the result of that very merit, this happiness that he obtains.’

๑๒๔๙.
1249.

‘‘ขียเต จสฺส ตํ ปุญฺญํ, ตถา หิ อคุเณ รโต;
อุชุมคฺคํ อวหาย, กุมฺมคฺคมนุธาวติ.
‘And that merit of his dwindles away, for he delights in what is demeritorious. Having abandoned the straight path, he pursues the crooked way.’

๑๒๕๐.
1250.

‘‘ตุลา [Pg.125] ยถา ปคฺคหิตา, โอหิเต ตุลมณฺฑเล;
อุนฺนเมติ ตุลาสีสํ, ภาเร โอโรปิเต สติ.
‘Just as a balance that is held up raises its head when the pan is lowered, a weight having been placed upon it.’

๑๒๕๑.
1251.

‘‘เอวเมว นโร ปุญฺญํ, โถกํ โถกมฺปิ อาจินํ;
สคฺคาติมาโน ทาโสว, พีชโก สาตเว รโต’’ติ.
‘Even so Bījaka, accumulating merit little by little, delights in what is pleasant, like a slave with his mind set on heaven.’

ตตฺถ นิรเยติ อฏฺฐวิเธ มหานิรเย, โสฬสวิเธ อุสฺสทนิรเย, โลกนฺตรนิรเย จ. ภาโรติ ตาต, น ตาว อลาตสฺส อกุสลภาโร ปูรติ. ตสฺเสวาติ ตสฺส ปุพฺเพ กตสฺส ปุญฺญสฺเสว นิสฺสนฺโท, ยํ โส อลาตเสนาปติ อชฺช สุขํ ลภติ. น หิ ตาต, เอตํ โคฆาตกกมฺมสฺส ผลํ. ปาปกมฺมสฺส หิ นาม วิปาโก อิฏฺโฐ กนฺโต ภวิสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํ. อคุเณ รโตติ ตถาเหส อิทานิ อกุสลกมฺเม รโต. อุชุมคฺคนฺติ ทสกุสลกมฺมปถมคฺคํ. กุมฺมคฺคนฺติ นิรยคามิอกุสลมคฺคํ.
Herein, 'in hell' means in the eight great hells, the sixteen subsidiary hells, and the world-interspace hells. 'Burden' means: Dear father, the burden of unwholesome action for Alāta is not yet full. 'Of that very thing' means it is the result of merit made by him previously, this happiness that Alāta the general obtains today. Indeed, dear father, this is not the fruit of the action of a cow-killer. For it is impossible that the result of an evil action would be wished for and pleasing. 'Delights in demerit' means that he is now devoted to unwholesome action. 'The straight path' means the path of the ten wholesome courses of action. 'The crooked path' means the unwholesome path leading to hell.

โอหิเต ตุลมณฺฑเลติ ภณฺฑปฏิจฺฉนตฺถาย ตุลมณฺฑเล ลคฺเคตฺวา ฐปิเต. อุนฺนเมตีติ อุทฺธํ อุกฺขิปติ. อาจินนฺติ โถกํ โถกมฺปิ ปุญฺญํ อาจินนฺโต ปาปภารํ โอตาเรตฺวา นโร กลฺยาณกมฺมสฺส สีสํ อุกฺขิปิตฺวา เทวโลกํ คจฺฉติ. สคฺคาติมาโนติ สคฺเค อติมาโน สคฺคสมฺปาปเก สาตผเล กลฺยาณกมฺเม อภิรโต. ‘‘สคฺคาธิมาโน’’ติปิ ปาโฐ, สคฺคํ อธิการํ กตฺวา ฐิตจิตฺโตติ อตฺโถ. สาตเว รโตติ เอส พีชกทาโส สาตเว มธุรวิปาเก กุสลธมฺเมเยว รโต. โส อิมสฺส ปาปกมฺมสฺส ขีณกาเล, กลฺยาณกมฺมสฺส ผเลน เทวโลเก นิพฺพตฺติสฺสติ.
'Ohite tulamaṇḍale' means placed on the weighing pan, having attached it to the weighing scale for the purpose of receiving goods. 'Unnameti' means raises upwards. 'Ācinanti' means that a person, accumulating merit even little by little, lowers the burden of evil and, raising the head of good deeds, goes to the heavenly world. 'Saggātimāno' means excessive joy regarding heaven, delighting in good deeds which are the pleasant fruit that lead to heaven. 'Saggādhimāno' is also a reading, meaning one whose mind is steadfast, having made heaven its authority. 'Sātave rato' means this slave Bījaka delights only in wholesome states with sweet results. When the time for his evil deed is exhausted, he will be reborn in the heavenly world through the fruit of his good deeds.

ยญฺเจส อิทานิ ทาสตฺตํ อุปคโต, น ตํ กลฺยาณกมฺมสฺส ผเลน. ทาสตฺตสํวตฺตนิกญฺหิสฺส ปุพฺเพ กตํ ปาปํ ภวิสฺสตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ ปกาเสนฺตี อาห –
And that he has now undergone slavery, that is not due to the result of good deeds. It must be that an evil deed done in the past, conducive to slavery, existed—this is the conclusion to be reached here. Explaining this meaning, she said:

๑๒๕๒.
1252.

‘‘ยมชฺช พีชโก ทาโส, ทุกฺขํ ปสฺสติ อตฺตนิ;
ปุพฺเพวสฺส กตํ ปาปํ, ตเมโส ปฏิเสวติ.
Whatever suffering Bījaka the slave experiences in himself today, he is now experiencing an evil deed done by him in the past.

๑๒๕๓.
1253.

‘‘ขียเต จสฺส ตํ ปาปํ, ตถา หิ วินเย รโต;
กสฺสปญฺจ สมาปชฺช, มา เหวุปฺปถมาคมา’’ติ.
And that evil of his is being exhausted, for he delights in discipline. Having approached Kassapa, do not go astray.”

ตตฺถ [Pg.126] มา เหวุปฺปถมาคมาติ ตาต, ตฺวํ อิมํ นคฺคํ กสฺสปาชีวกํ อุปคนฺตฺวา มา เหว นิรยคามึ อุปฺปถํ อคมา, มา ปาปมกาสีติ ปิตรํ โอวทติ.
Therein, 'do not go astray' means: 'Dear father, having approached this naked Kassapa the Ājīvika, do not go on the wrong path leading to hell, do not commit evil.' Thus she advises her father.

อิทานิสฺส ปาปูปเสวนาย โทสํ กลฺยาณมิตฺตูปเสวนาย จ คุณํ ทสฺเสนฺตี อาห –
Now, showing the fault of associating with evil and the virtue of associating with good friends, she said:

๑๒๕๔.
1254.

‘‘ยํ ยญฺหิ ราช ภชติ, สนฺตํ วา ยทิ วา อสํ;
สีลวนฺตํ วิสีลํ วา, วสํ ตสฺเสว คจฺฉติ.
For whatever one associates with, O king, whether a good person or a bad one, whether virtuous or unvirtuous, one comes under that one's influence.

๑๒๕๕.
1255.

‘‘ยาทิสํ กุรุเต มิตฺตํ, ยาทิสํ จูปเสวติ;
โสปิ ตาทิสโก โหติ, สหวาโส หิ ตาทิโส.
Whatever kind of friend one makes, whatever kind of person one frequents, one becomes just like them, for such is association.

๑๒๕๖.
1256.

‘‘เสวมาโน เสวมานํ, สมฺผุฏฺโฐ สมฺผุสํ ปรํ;
สโร ทิทฺโธ กลาปํว, อลิตฺตมุปลิมฺปติ;
อุปเลปภยา ธีโร, เนว ปาปสขา สิยา.
One who associates taints their companion; one who is touched taints the other they touch. Like a poisoned arrow taints the quiver, it smears the unsmeared. Fearing contamination, the wise should never befriend the wicked.

๑๒๕๗.
1257.

‘‘ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ;
กุสาปิ ปูติ วายนฺติ, เอวํ พาลูปเสวนา.
The man who wraps a rotten fish with kusa grass finds that the kusa grass also smells rotten; so it is with associating with a fool.

๑๒๕๘.
1258.

‘‘ตครญฺจ ปลาเสน, โย นโร อุปนยฺหติ;
ปตฺตาปิ สุรภิ วายนฺติ, เอวํ ธีรูปเสวนา.
The man who wraps tagara powder in palāsa leaves finds that the leaves also become fragrant; so it is with associating with the wise.

๑๒๕๙.
1259.

‘‘ตสฺมา ปตฺตปุฏสฺเสว, ญตฺวา สมฺปากมตฺตโนอสนฺเต โนปเสเวยฺย, สนฺเต เสเวยฺย ปณฺฑิโต;
อสนฺโต นิรยํ เนนฺติ, สนฺโต ปาเปนฺติ สุคฺคติ’’นฺติ.
Therefore, knowing the outcome for oneself is like that of a leaf-packet, the wise should not associate with the bad, but should associate with the good; the bad lead to hell, the good lead to a good destination.

ตตฺถ สนฺตํ วาติ สปฺปุริสํ วา. ยทิ วา อสนฺติ อสปฺปุริสํ วา. สโร ทิทฺโธ กลาปํวาติ มหาราช, ยถา นาม หลาหลวิสลิตฺโต สโร สรกลาเป ขิตฺโต สพฺพํ ตํ วิเสน อลิตฺตมฺปิ สรกลาปํ ลิมฺปติ, วิสทิทฺธเมว กโรติ, เอวเมว ปาปมิตฺโต ปาปํ เสวมาโน อตฺตานํ เสวมานํ ปรํ, เตน สมฺผุฏฺโฐ ตํ สมฺผุสํ อลิตฺตํ ปาเปน ปุริสํ อตฺตนา เอกชฺฌาสยํ กโรนฺโต อุปลิมฺปติ. ปูติ วายนฺตีติ ตสฺส เต กุสาปิ ทุคฺคนฺธา วายนฺติ. ตครญฺจาติ ตครญฺจ อญฺญญฺจ คนฺธสมฺปนฺนํ คนฺธชาตํ. เอวนฺติ เอวรูปา ธีรูปเสวนา. ธีโร หิ อตฺตานํ เสวมานํ ธีรเมว กโรติ.
Therein, 'good' means a good person; or 'bad' means a bad person. 'Like a poisoned arrow a quiver' means: O great king, just as an arrow smeared with deadly poison, when placed in a quiver, taints the whole quiver, making even the unsmeared parts smeared with poison, so too an evil friend, associating with evil, taints another who associates with him. Being touched by that evil, and touching that other person, he smears the person who was unsmeared by evil, making them of the same disposition as himself. 'Smell rotten' means: the kusa grass of such a person also smells foul. 'Tagara and' means tagara and other kinds of fragrant substances. 'Even so' means: such is association with the wise. For a wise person makes one who associates with them wise.

ตสฺมา [Pg.127] ปตฺตปุฏสฺเสวาติ ยสฺมา ตคราทิปลิเวฐมานานิ ปณฺณานิปิ สุคนฺธานิ โหนฺติ, ตสฺมา ปลาสปตฺตปุฏสฺเสว ปณฺฑิตูปเสวเนน อหมฺปิ ปณฺฑิโต ภวิสฺสามีติ เอวํ. ญตฺวา สมฺปากมตฺตโนติ อตฺตโน ปริปากํ ปณฺฑิตภาวํ ปริมาณํ ญตฺวา อสนฺเต ปหาย ปณฺฑิเต สนฺเต เสเวยฺย. ‘‘นิรยํ เนนฺตี’’ติ เอตฺถ เทวทตฺตาทีหิ นิรยํ, ‘‘ปาเปนฺติ สุคฺคติ’’นฺติ เอตฺถ สาริปุตฺตตฺเถราทีหิ สุคตึ นีตานํ วเสน อุทาหรณานิ อาหริตพฺพานิ.
'Therefore, like a leaf-packet' means: since leaves wrapping fragrant substances like tagara become fragrant, therefore (one should think) thus: 'Like a palāsa leaf-packet, by associating with the wise, I too shall become wise.' 'Knowing one's own ripening' means: knowing one's own maturity, the measure of one's wisdom, one should abandon the wicked and associate with the virtuous wise. 'They lead to hell'—here, examples should be brought forward by way of those led to hell by Devadatta and others. 'They lead to a good destination'—here, examples should be brought forward by way of those led to a good destination by the Elder Sāriputta and others.

เอวํ ราชธีตา ฉหิ คาถาหิ ปิตุ ธมฺมํ กเถตฺวา อิทานิ อตีเต อตฺตนา อนุภูตํ ทุกฺขํ ทสฺเสนฺตี อาห –
Thus the king's daughter, having taught her father the Dhamma with six verses, now showing the suffering she had experienced in the past, said:

๑๒๖๐.
1260.

‘‘อหมฺปิ ชาติโย สตฺต, สเร สํสริตตฺตโน;
อนาคตาปิ สตฺเตว, ยา คมิสฺสํ อิโต จุตา.
I too recall my own wandering through seven births, and seven more in the future, which I shall go to when I pass away from here.

๑๒๖๑.
1261.

‘‘ยา เม สา สตฺตมี ชาติ, อหุ ปุพฺเพ ชนาธิป;
กมฺมารปุตฺโต มคเธสุ, อหุํ ราชคเห ปุเร.
That seventh birth of mine, which was in the past, O lord of men: I was the son of a blacksmith in Magadha, in the city of Rājagaha.

๑๒๖๒.
1262.

‘‘ปาปํ สหายมาคมฺม, พหุํ ปาปํ กตํ มยา;
ปรทารสฺส เหเฐนฺโต, จริมฺหา อมรา วิย.
Having associated with an evil companion, I committed many evil deeds; harassing the wives of others, we wandered as if immortal.

๑๒๖๓.
1263.

‘‘ตํ กมฺมํ นิหิตํ อฏฺฐา, ภสฺมจฺฉนฺโนว ปาวโก;
อถ อญฺเญหิ กมฺเมหิ, อชายึ วํสภูมิยํ.
That deed lay hidden, like a fire covered with ashes; then, by other deeds, I was born in the land of Vaṃsa.

๑๒๖๔.
1264.

‘‘โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิกุเล, อิทฺเธ ผีเต มหทฺธเน;
เอกปุตฺโต มหาราช, นิจฺจํ สกฺกตปูชิโต.
In Kosambī, in a merchant family, prosperous, flourishing, and of great wealth, I was an only son, O great king, always honored and venerated.

๑๒๖๕.
1265.

‘‘ตตฺถ มิตฺตํ อเสวิสฺสํ, สหายํ สาตเว รตํ;
ปณฺฑิตํ สุตสมฺปนฺนํ, โส มํ อตฺเถ นิเวสยิ.
There I associated with a friend, a companion delighting in what is pleasant, wise and accomplished in learning; he established me in what is beneficial.

๑๒๖๖.
1266.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, พหุํ รตฺตึ อุปาวสึ;
ตํ กมฺมํ นิหิตํ อฏฺฐา, นิธีว อุทกนฺติเก.
On the fourteenth and fifteenth days, I observed the Uposatha for much of the night; that deed lay hidden, like treasure deposited near water.

๑๒๖๗.
1267.

‘‘อถ ปาปาน กมฺมานํ, ยเมตํ มคเธ กตํ;
ผลํ ปริยาค มํ ปจฺฉา, ภุตฺวา ทุฏฺฐวิสํ ยถา.
Then the fruit of those evil deeds, which were done in Magadha, later came upon me, like having consumed deadly poison.

๑๒๖๘.
1268.

‘‘ตโต จุตาหํ เวเทห, โรรุเว นิรเย จิรํ;
สกมฺมุนา อปจฺจิสฺสํ, ตํ สรํ น สุขํ ลเภ.
Having passed away from there, O Videha, for a long time in the Roruva hell I was tormented by my own deeds; remembering that, I find no happiness.

๑๒๖๙.
1269.

‘‘พหุวสฺสคเณ [Pg.128] ตตฺถ, เขปยิตฺวา พหุํ ทุขํ;
ภินฺนาคเต อหุํ ราช, ฉคโล อุทฺธตปฺผโล’’ติ.
Having spent a multitude of years there, enduring much suffering, I became a castrated goat in Bhinnāgata, O king.”

ตตฺถ สตฺตาติ มหาราช, อิธโลกปรโลกา นาม สุกตทุกฺกฏานญฺจ ผลํ นาม อตฺถิ. น หิ สํสาโร สตฺเต โสเธตุํ สกฺโกติ, สกมฺมุนา เอว สตฺตา สุชฺฌนฺติ. อลาตเสนาปติ จ พีชกทาโส จ เอกเมว ชาตึ อนุสฺสรนฺติ. น เกวลํ เอเตว ชาตึ สรนฺติ, อหมฺปิ อตีเต สตฺต ชาติโย อตฺตโน สํสริตํ สรามิ, อนาคเตปิ อิโต คนฺตพฺพา สตฺเตว ชานามิ. ยา เม สาติ ยา สา มม อตีเต สตฺตมี ชาติ อาสิ. กมฺมารปุตฺโตติ ตาย ชาติยา อหํ มคเธสุ ราชคหนคเร สุวณฺณการปุตฺโต อโหสึ.
Therein, 'seven' means: O great king, there are indeed this world and the next, and there are indeed fruits of well-done and ill-done deeds. Truly, the cycle of existence cannot purify beings—beings are purified only by their own deeds. General Alāta and the slave Bījaka recall only a single birth. Not only do they recall a birth, but I too recall my own wandering through seven past births, and I know the seven more to be gone to from here in the future. 'That seventh of mine' means: that was my seventh birth in the past. 'Son of a blacksmith' means: in that birth I was a goldsmith’s son in the city of Rājagaha, in Magadha.

ปรทารสฺส เหเฐนฺโตติ ปรทารํ เหเฐนฺตา ปเรสํ รกฺขิตโคปิเต วรภณฺเฑ อปรชฺฌนฺตา. อฏฺฐาติ ตํ ตทา มยา กตํ ปาปกมฺมํ โอกาสํ อลภิตฺวา โอกาเส สติ วิปากทายกํ หุตฺวา ภสฺมปฏิจฺฉนฺโน อคฺคิ วิย นิหิตํ อฏฺฐาสิ. วํสภูมิยนฺติ วํสรฏฺเฐ. เอกปุตฺโตติ อสีติโกฏิวิภเว เสฏฺฐิกุเล อหํ เอกปุตฺตโกว อโหสึ. สาตเว รตนฺติ กลฺยาณกมฺเม อภิรตํ. โส มนฺติ โส สหายโก มํ อตฺเถ กุสลกมฺเม ปติฏฺฐาเปสิ.
'Harassing another’s wife' means harassing another’s wife, transgressing against the precious treasures guarded and protected by others. 'Lay hidden' means: that evil deed done by me at that time, not getting an opportunity, stood hidden like fire covered with ashes, becoming a giver of results when an opportunity arose. 'In the land of Vaṃsa' means in the Vaṃsa country. 'An only son' means: in a merchant family possessing eighty crores of wealth, I was indeed an only son. 'Delighting in what is pleasant' means delighting in meritorious actions. 'He... me' means: that companion established me in what is beneficial, in skillful deeds.

ตํ กมฺมนฺติ ตมฺปิ เม กตํ กลฺยาณกมฺมํ ตทา โอกาสํ อลภิตฺวา โอกาเส สติ วิปากทายกํ หุตฺวา อุทกนฺติเก นิธิ วิย นิหิตํ อฏฺฐาสิ. ยเมตนฺติ อถ มม สนฺตเกสุ ปาปกมฺเมสุ ยํ เอตํ มยา มคเธสุ ปรทาริกกมฺมํ กตํ, ตสฺส ผลํ ปจฺฉา มํ ปริยาคํ อุปคตนฺติ อตฺโถ. ยถา กึ? ภุตฺวา ทุฏฺฐวิสํ ยถา, ยถา สวิสํ โภชนํ ภุญฺชิตฺวา ฐิตสฺส ตํ ทุฏฺฐํ กกฺขฬํ หลาหลํ วิสํ กุปฺปติ, ตถา มํ ปริยาคตนฺติ อตฺโถ. ตโตติ ตโต โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิกุลโต. ตํ สรนฺติ ตํ ตสฺมึ นิรเย อนุภูตทุกฺขํ สรนฺตี จิตฺตสุขํ นาม น ลภามิ, ภยเมว เม อุปฺปชฺชติ. ภินฺนาคเตติ ภินฺนาคเต นาม รฏฺเฐ. อุทฺธตปฺผโลติ อุทฺธตพีโช.
“That deed”—that good deed done by me also, not getting an opportunity at that time, lay hidden like treasure near water, becoming a giver of results when an opportunity arose. “That evil”—now, among my own evil deeds, the meaning is that the fruit of that deed of adultery with another’s wife which I committed in Magadha later overtook me. Like what? “Like one who has consumed deadly poison”—just as for one who has eaten poisonous food, that harsh, deadly poison becomes active, so too did it overtake me—this is the meaning. “From there”—from that merchant family in Kosambī. “Remembering that”—remembering that suffering experienced in that hell, I do not obtain mental happiness, only fear arises in me. “In Bhinnāgata”—in the country named Bhinnāgata. “With uprooted fruit”—meaning with uprooted seeds.

โส ปน ฉคลโก พลสมฺปนฺโน อโหสิ. ปิฏฺฐิยํ อภิรุยฺหปิ นํ วาหยึสุ, ยานเกปิ โยชยึสุ. อิมมตฺถํ ปกาเสนฺตี อาห –
That goat, however, was possessed of strength. They rode upon his back and also harnessed him to vehicles. Explaining this matter, she said:

๑๒๗๐.
1270.

‘‘สาตปุตฺตา [Pg.129] มยา วูฬฺหา, ปิฏฺฐิยา จ รเถน จ;
ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท, ปรทารคมนสฺส เม’’ติ.
“Sātaputta youths were carried by me, on my back and by chariot. That is the consequence of that deed of mine, of my going to another's wife.”

ตตฺถ สาตปุตฺตาติ อมจฺจปุตฺตา. ตสฺส กมฺมสฺสาติ เทว, โรรุเว มหานิรเย ปจฺจนญฺจ ฉคลกกาเล พีชุปฺปาฏนญฺจ ปิฏฺฐิวาหนยานกโยชนานิ จ สพฺโพเปส ตสฺส นิสฺสนฺโท ปรทารคมนสฺส เมติ.
Here, “Sātaputta”—meaning sons of ministers. “Of that deed”—O deva, being tormented in the great Roruva hell, and in the time as a goat, the uprooting of seeds, and being ridden on the back and harnessed to vehicles—all this is the consequence of my going to another’s wife.

ตโต ปน จวิตฺวา อรญฺเญ กปิโยนิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. อถ นํ ชาตทิวเส ยูถปติโน ทสฺเสสุํ. โส ‘‘อาเนถ เม, ปุตฺต’’นฺติ ทฬฺหํ คเหตฺวา ตสฺส วิรวนฺตสฺส ทนฺเตหิ ผลานิ อุปฺปาเฏสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺตี อาห –
Then, passing away from there, he took rebirth in a monkey womb in the forest. On the day of his birth, they showed him to the troop leader. He said, “Bring my son to me,” and gripping him tightly as he cried, he tore out his testicles with his teeth. Explaining this matter, she said:

๑๒๗๑.
1271.

‘‘ตโต จุตาหํ เวเทห, กปิ อาสึ พฺรหาวเน;
นิลุญฺจิตผโลเยว, ยูถเปน ปคพฺภินา;
ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท, ปรทารคมนสฺส เม’’ติ.
“Having passed away from there, O Videha, I became a monkey in the great forest. By the insolent troop leader, I was made like a fruit that is plucked and torn off. That is the consequence of that deed of mine, of my going to another's wife.”

ตตฺถ นิลุญฺจิตผโลเยวาติ ตตฺรปาหํ ปคพฺเภน ยูถปตินา ลุญฺจิตฺวา อุปฺปาฏิตผโลเยว อโหสินฺติ อตฺโถ.
Here, “like a fruit plucked and torn off”—the meaning is that there, I was like a fruit plucked and uprooted by the insolent troop leader.

อถ อปราปิ ชาติโย ทสฺเสนฺตี อาห –
Then, showing still other births, she said:

๑๒๗๒.
1272.

‘‘ตโต จุตาหํ เวเทห, ทสฺสเนสุ ปสู อหุํ;
นิลุญฺจิโต ชโว ภทฺโร, โยคฺคํ วูฬฺหํ จิรํ มยา;
ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท, ปรทารคมนสฺส เม.
“Passing away from there, O Videha, I became an ox among the Dassanas. Castrated, swift, and fine, for long I bore the yoke. That was the consequence of that deed of mine, of my going to another's wife.

๑๒๗๓.
1273.

‘‘ตโต จุตาหํ เวเทห, วชฺชีสุ กุลมาคมา;
เนวิตฺถี น ปุมา อาสึ, มนุสฺสตฺเต สุทุลฺลเภ;
ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท, ปรทารคมนสฺส เม.
“Passing away from there, O Videha, I came to a family among the Vajjis. I was neither woman nor man, in this human state so hard to obtain. That was the consequence of that deed of mine, of my going to another's wife.

๑๒๗๔.
1274.

‘‘ตโต จุตาหํ เวเทห, อชายึ นนฺทเน วเน;
ภวเน ตาวตึสาหํ, อจฺฉรา กามวณฺณินี.
“Passing away from there, O Videha, I was born in the Nandana Grove. In the Tāvatiṃsa abode I became a celestial nymph, lovely in appearance.

๑๒๗๕.
1275.

‘‘วิจิตฺรวตฺถาภรณา, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;
กุสลา นจฺจคีตสฺส, สกฺกสฺส ปริจาริกา.
“Adorned with varied garments and jewelry, wearing jeweled earrings, skilled in dance and song, I was Sakka's attendant.

๑๒๗๖.
1276.

‘‘ตตฺถ [Pg.130] ฐิตาหํ เวเทห, สรามิ ชาติโย อิมา;
อนาคตาปิ สตฺเตว, ยา คมิสฺสํ อิโต จุตา.
“Dwelling there, O Videha, I recall these births; and also the seven future ones, which I will go to after passing from here.

๑๒๗๗.
1277.

‘‘ปริยาคตํ ตํ กุสลํ, ยํ เม โกสมฺพิยํ กตํ;
เทเว เจว มนุสฺเส จ, สนฺธาวิสฺสํ อิโต จุตา.
“That merit I performed at Kosambi has come to an end. Having passed away from here, I will wander among gods and humans.

๑๒๗๘.
1278.

‘‘สตฺต ชจฺโจ มหาราช, นิจฺจํ สกฺกตปูชิตา;
ถีภาวาปิ น มุจฺจิสฺสํ, ฉฏฺฐา นิคติโย อิมา.
“For seven births, O great king, I will be always honored and revered. I will not be freed from the female state; these are the six destinies.

๑๒๗๙.
1279.

‘‘สตฺตมี จ คติ เทว, เทวปุตฺโต มหิทฺธิโก;
ปุมา เทโว ภวิสฺสามิ, เทวกายสฺมิมุตฺตโม.
“And my seventh destiny, O deva, will be as a powerful devaputta. I will become a male god, supreme in the company of gods.

๑๒๘๐.
1280.

‘‘อชฺชาปิ สนฺตานมยํ, มาลํ คนฺเถนฺติ นนฺทเน;
เทวปุตฺโต ชโว นาม, โย เม มาลํ ปฏิจฺฉติ.
“Even today in Nandana, they weave a santāna-flower garland. The devaputta named Javo is the one who will receive my garland.

๑๒๘๑.
1281.

‘‘มุหุตฺโต วิย โส ทิพฺโย, อิธ วสฺสานิ โสฬส;
รตฺตินฺทิโว จ โส ทิพฺโย, มานุสึ สรโทสตํ.
“A divine moment is like sixteen years here; and a divine day and night is like a hundred human years.

๑๒๘๒.
1282.

‘‘อิติ กมฺมานิ อนฺเวนฺติ, อสงฺเขยฺยาปิ ชาติโย;
กลฺยาณํ ยทิ วา ปาปํ, น หิ กมฺมํ วินสฺสตี’’ติ.
“Thus deeds follow, through countless births; whether good or evil, a deed does not perish.”

ตตฺถ ทสฺสเนสูติ ทสฺสนรฏฺเฐสุ. ปสูติ โคโณ อโหสึ. นิลุญฺจิโตติ วจฺฉกาเลเยว มํ เอวํ มนาโป ภวิสฺสตีติ นิพฺพีชกมกํสุ. โสหํ นิลุญฺจิโต อุทฺธตพีโช ชโว ภทฺโร อโหสึ. วชฺชีสุ กุลมาคมาติ โคโยนิโต จวิตฺวา วชฺชิรฏฺเฐ เอกสฺมึ มหาโภคกุเล นิพฺพตฺตินฺติ ทสฺเสติ. เนวิตฺถี น ปุมาติ นปุํสกตฺตํ สนฺธาย อาห. ภวเน ตาวตึสาหนฺติ ตาวตึสภวเน อหํ.
There, 'dassanesu' means in the Dassana countries. 'Pasū' means I was a bull. 'Niluñcito' means they castrated me while still a calf, thinking, 'He will be agreeable like this.' So I, castrated and with extracted seed, was swift and fine. 'Vajjīsu kulamāgamā' means, having passed from the bovine womb, she was reborn in a wealthy family in the Vajjī country. 'Nevitthī na pumā'—she said this referring to the state of being neuter. 'Bhavane tāvatiṃsāhaṃ' means I was in the Tāvatiṃsa abode.

ตตฺถ ฐิตาหํ, เวเทห, สรามิ ชาติโย อิมาติ สา กิร ตสฺมึ เทวโลเก ฐิตา ‘‘อหํ เอวรูปํ เทวโลกํ อาคจฺฉนฺตี กุโต นุ โข อาคตา’’ติ โอโลเกนฺตี วชฺชิรฏฺเฐ มหาโภคกุเล นปุํสกตฺตภาวโต จวิตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตภาวํ ปสฺสิ. ตโต ‘‘เกน นุ โข กมฺเมน เอวรูเป รมณีเย ฐาเน นิพฺพตฺตามฺหี’’ติ โอโลเกนฺตี โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิกุเล [Pg.131] นิพฺพตฺติตฺวา กตํ ทานาทิกุสลํ ทิสฺวา ‘‘เอตสฺส ผเลน นิพฺพตฺตามฺหี’’ติ ญตฺวา ‘‘อนนฺตราตีเต นปุํสกตฺตภาเว นิพฺพตฺตมานา กุโต อาคตามฺหี’’ติ โอโลเกนฺตี ทสฺสนรฏฺเฐสุ โคโยนิยํ มหาทุกฺขสฺส อนุภูตภาวํ อญฺญาสิ. ตโต อนนฺตรํ ชาตึ อนุสฺสรมานา วานรโยนิยํ อุทฺธตผลภาวํ อทฺทส. ตโต อนนฺตรํ อนุสฺสรนฺตี ภินฺนาคเต ฉคลกโยนิยํ อุทฺธตพีชภาวํ อนุสฺสริ. ตโต ปรํ อนุสฺสรมานา โรรุเว นิพฺพตฺตภาวํ อนุสฺสริ.
There, regarding 'Dwelling there, O Videha, I recall these births,' it is said that while dwelling in that heavenly realm, she thought, 'Having come to such a delightful heavenly realm, from where did I arrive?' Looking back, she saw that she had passed from the state of being neuter in a wealthy family in the Vajjī country and was reborn there. Then, thinking, 'By what deed was I reborn in such a delightful place?' she looked back and saw the meritorious deeds of generosity and so forth that she had performed while born in a merchant family in Kosambi. Knowing, 'It is by the fruit of this that I am reborn here,' she then wondered, 'Before that neuter existence, from where did I come?' Looking further back, she understood that she had experienced great suffering in the bovine womb in the Dassana countries. Then, recalling the birth before that, she saw her state of having been castrated in the monkey womb. Recalling the one before that, she remembered her state of having been castrated in the goat womb in Bhinnāgata. Recalling further back, she remembered being reborn in the Roruva hell.

อถสฺสา นิรเย ติรจฺฉานโยนิยญฺจ อนุภูตํ ทุกฺขํ อนุสฺสรนฺติยา ภยํ อุปฺปชฺชิ. ตโต ‘‘เกน นุ โข กมฺเมน เอวรูปํ ทุกฺขํ อนุภูตํ มยา’’ติ ฉฏฺฐํ ชาตึ โอโลเกนฺตี ตาย ชาติยา โกสมฺพินคเร กตํ กลฺยาณกมฺมํ ทิสฺวา สตฺตมํ โอโลเกนฺตี มคธรฏฺเฐ ปาปสหายํ นิสฺสาย กตํ ปรทาริกกมฺมํ ทิสฺวา ‘‘เอตสฺส ผเลน เม ตํ มหาทุกฺขํ อนุภูต’’นฺติ อญฺญาสิ. อถ ‘‘อิโต จวิตฺวา อนาคเต กุหึ นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ โอโลเกนฺตี ‘‘ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปุน สกฺกสฺเสว ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ อญฺญาสิ. เอวํ ปุนปฺปุนํ โอโลกยมานา ‘‘ตติเยปิ อตฺตภาเว สกฺกสฺเสว ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสามิ, ตถา จตุตฺเถ, ปญฺจเม ปน ตสฺมึเยว เทวโลเก ชวนเทวปุตฺตสฺส อคฺคมเหสี หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ ญตฺวา ตโต อนนฺตรํ โอโลเกนฺตี ‘‘ฉฏฺเฐ อตฺตภาเว อิโต ตาวตึสภวนโต จวิตฺวา องฺคติรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติสฺสามิ, ‘รุจา’ติ เม นามํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘ตโต อนนฺตรา กุหึ นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ โอโลเกนฺตี ‘‘สตฺตมาย ชาติยา ตโต จวิตฺวา ตาวตึสภวเน มหิทฺธิโก เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสามิ, อิตฺถิภาวโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ อญฺญาสิ. ตสฺมา –
Then, as she was remembering the suffering experienced in hell and in the animal womb, fear arose in her. Then, thinking, 'By what deed did I experience such suffering?' she looked back at the sixth birth. In that life, she saw the good deeds done in the city of Kosambi. Looking at the seventh, she saw the evil deed of adultery committed in the land of Magadha, relying on wicked companions. She understood, 'It is by the fruit of this that I experienced such great suffering.' Then, wondering, 'After passing away from here, where will I be reborn in the future?' she saw that, having lived out her lifespan, she would be reborn again as Sakka’s attendant. Examining again and again, she realized, 'In my third existence, I will again be reborn as Sakka’s attendant, and likewise in the fourth. But in the fifth, I will be reborn in that same heavenly world as the chief queen of the devaputta Javo.' Looking immediately after that, she saw, 'In my sixth existence, after passing away from the Tāvatiṃsa abode, I will be reborn in the womb of King Aṅga’s chief queen, and my name will be ‘Rucā.’' Then, wondering, 'Where will I be reborn after that?' she saw, 'In my seventh birth, after passing away from there, I will be reborn in the Tāvatiṃsa abode as a mighty devaputta, freed from the female state.' Therefore—

‘‘ตตฺถ ฐิตาหํ เวเทห, สรามิ สตฺต ชาติโย;
อนาคตาปิ สตฺเตว, ยา คมิสฺสํ อิโต จุตา’’ติ. – อาทิมาห;
She spoke, beginning with: “Dwelling there, O Videha, I recall these births; and also the seven future ones, which I will go to after passing from here.”

ตตฺถ ปริยาคตนฺติ ปริยาเยน อตฺตโน วาเรน อาคตํ. สตฺต ชจฺโจติ วชฺชิรฏฺเฐ นปุํสกชาติยา สทฺธึ เทวโลเก ปญฺจ, อยญฺจ ฉฏฺฐาติ สตฺต ชาติโยติ วุจฺจนฺติ. เอตา สตฺต ชาติโย นิจฺจํ สกฺกตปูชิตา [Pg.132] อโหสินฺติ ทสฺเสติ. ฉฏฺฐา นิคติโยติ เทวโลเก ปน ปญฺจ, อยญฺจ เอกาติ อิมา ฉ คติโย อิตฺถิภาวาน มุจฺจิสฺสนฺติ วทติ. สตฺตมี จาติ อิโต จวิตฺวา อนนฺตรํ. สนฺตานมยนฺติ เอกโตวณฺฏกาทิวเสน กตสนฺตานํ. คนฺเถนฺตีติ ยถา สนฺตานมยา โหนฺติ, เอวํ อชฺชปิ มม ปริจาริกา นนฺทนวเน มาลํ คนฺเถนฺติเยว. โย เม มาลํ ปฏิจฺฉตีติ มหาราช, อนนฺตรชาติยํ มม สามิโก ชโว นาม เทวปุตฺโต โย รุกฺขโต ปติตปติตํ มาลํ ปฏิจฺฉติ.
There, 'pariyāgataṃ' means arrived in due course, in one's own turn. 'Satta jacco' means together with the neuter birth in the Vajjī country, five in the heavenly realms, and this one, thus they are called seven births. It shows that these seven births were always honored and revered. 'Chaṭṭhā gatiyo' means five in the heavenly realms and this one, making six destinies—it is said they will be freed from the female state. 'And the seventh' means immediately after passing away from here. 'Santānamayaṃ' means made in a continuous fashion, like a single stalk. 'Ganthentī' means just as they are made in a continuous fashion, even now my attendants in Nandana Grove are stringing garlands. 'Yo me mālaṃ paṭicchati'—O great king, in my immediately preceding birth, my husband, the devaputta named Java, is the one who catches the garlands as they repeatedly fall from the tree.

โสฬสาติ มหาราช, มม ชาติยา อิมานิ โสฬส วสฺสานิ, เอตฺตโก ปน กาโล เทวานํ เอโก มุหุตฺโต, เตน ตา มม จุตภาวมฺปิ อชานนฺตา มมตฺถาย มาลํ คนฺเถนฺติเยว. มานุสินฺติ มนุสฺสานํ วสฺสคณนํ อาคมฺม เอส สรโทสตํ วสฺสสตํ โหติ, เอวํ ทีฆายุกา เทวา. อิมินา ปน การเณน ปรโลกสฺส จ กลฺยาณปาปกานญฺจ กมฺมานํ อตฺถิตํ ชานาหิ, เทวาติ.
'Sixteen' means, O great king, these are the sixteen years of my life, but this much time is but a single moment for the gods. Thus, unaware even of my passing away, they continue to string garlands for my sake. 'Mānusiṃ' means, according to the human reckoning of years, this amounts to a hundred years. So long-lived are the gods. For this reason, O king, know the existence of the other world and of good and evil deeds.

อนฺเวนฺตีติ ยถา มํ อนุพนฺธึสุ, เอวํ อนุพนฺธนฺติ. น หิ กมฺมํ วินสฺสตีติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว, อุปปชฺชเวทนียํ อนนฺตรภเว วิปากํ เทติ, อปราปริยเวทนียํ ปน วิปากํ อทตฺวา น นสฺสติ. ตํ สนฺธาย ‘‘น หิ กมฺมํ วินสฺสตี’’ติ วตฺวา ‘‘เทว, อหํ ปรทาริกกมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน นิรเย จ ติรจฺฉานโยนิยญฺจ มหนฺตํ ทุกฺขํ อนุภวึ. สเจ ปน ตุมฺเหปิ อิทานิ คุณสฺส กถํ คเหตฺวา เอวํ กริสฺสถ, มยา อนุภูตสทิสเมว ทุกฺขํ อนุภวิสฺสถ, ตสฺมา เอวํ มา กริตฺถา’’ติ อาห.
'Anventī' means just as they followed me, so they follow. 'Na hi kammaṃ vinassatī' means kamma to be experienced in this very life yields a result in this very existence; kamma to be experienced in the next life gives a result in the immediately following existence; and kamma to be experienced in subsequent lives does not perish without giving a result. Referring to this, she said, 'O king, I experienced great suffering in hell and in the animal realm as the consequence of my deed of adultery. If you now, disregarding virtue, act in the same way, you will experience suffering similar to what I endured. Therefore, do not act thus.'

อถสฺส อุตฺตริ ธมฺมํ เทเสนฺตี อาห –
Then, teaching him further Dhamma, she said:

๑๒๘๓.
1283.

‘‘โย อิจฺเฉ ปุริโส โหตุํ, ชาตึ ชาตึ ปุนปฺปุนํ;
ปรทารํ วิวชฺเชยฺย, โธตปาโทว กทฺทมํ.
Whatever man wishes to be so, birth after birth, again and again, should avoid another's wife, as one with washed feet avoids mud.

๑๒๘๔.
1284.

‘‘ยา อิจฺเฉ ปุริโส โหตุํ, ชาตึ ชาตึ ปุนปฺปุนํ;
สามิกํ อปจาเยยฺย, อินฺทํว ปริจาริกา.
Whatever woman wishes to be a man, birth after birth, again and again, should honor her husband, as a female attendant honors Inda.

๑๒๘๕.
1285.

‘‘โย อิจฺเฉ ทิพฺยโภคญฺจ, ทิพฺพมายุํ ยสํ สุขํ;
ปาปานิ ปริวชฺเชตฺวา, ติวิธํ ธมฺมมาจเร.
Whoever desires divine enjoyments, a divine lifespan, glory, and happiness, having avoided evil deeds, should practice the threefold righteousness.

๑๒๘๖.
1286.

‘‘กาเยน [Pg.133] วาจา มนสา, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ;
อตฺตโน โหติ อตฺถาย, อิตฺถี วา ยทิ วา ปุมา.
By body, speech, and mind, being heedful and discerning, one acts for one's own benefit, whether a woman or a man.

๑๒๘๗.
1287.

‘‘เย เกจิเม มานุชา ชีวโลเก, ยสสฺสิโน สพฺพสมนฺตโภคา;
อสํสยํ เตหิ ปุเร สุจิณฺณํ, กมฺมสฺสกาเส ปุถุ สพฺพสตฺตา.
Whatever humans there are in this living world, glorious and possessing all-encompassing wealth—without a doubt, good was done by them in the past, for all beings are individually owners of their kamma.

๑๒๘๘.
1288.

‘‘อิงฺฆานุจินฺเตสิ สยมฺปิ เทว, กุโตนิทานา เต อิมา ชนินฺท;
ยา เต อิมา อจฺฉราสนฺนิกาสา, อลงฺกตา กญฺจนชาลฉนฺนา’’ติ.
Come now, reflect for yourself, O king, from what cause do these arise for you, O lord of men? These women of yours, resembling celestial nymphs, adorned and covered with golden nets.

ตตฺถ โหตุนฺติ ภวิตุํ. สพฺพสมนฺตโภคาติ ปริปุณฺณสพฺพโภคา. สุจิณฺณนฺติ สุฏฺฐุ จิณฺณํ กลฺยาณกมฺมํ กตํ. กมฺมสฺสกาเสติ กมฺมสฺสกา อตฺตนา กตกมฺมสฺเสว วิปากปฏิสํเวทิโน. น หิ มาตาปิตูหิ กตํ กมฺมํ ปุตฺตธีตานํ วิปากํ เทติ, น ตาหิ ปุตฺตธีตาหิ กตํ กมฺมํ มาตาปิตูนํ วิปากํ เทติ. เสเสหิ กตํ เสสานํ กิเมว ทสฺสติ? อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. อนุจินฺเตสีติ ปุนปฺปุนํ จินฺเตยฺยาสิ. ยา เต อิมาติ ยา อิมา โสฬสสหสฺสา อิตฺถิโย ตํ อุปฏฺฐหนฺติ, อิมา เต กุโตนิทานา, กึ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายนฺเตน ลทฺธา, อุทาหุ ปนฺถทูสนสนฺธิจฺเฉทาทีนิ ปาปานิ กตฺวา, อทุ กลฺยาณกมฺมํ นิสฺสาย ลทฺธาติ อิทํ ตาว อตฺตนาปิ จินฺเตยฺยาสิ, เทวาติ.
There, 'hotuṃ' means to be. 'Sabbasamantabhogā' means possessing all complete enjoyments. 'Suciṇṇaṃ' means a good deed well done, performed. 'Kammassakā' means owners of kamma, experiencers of the result of the very kamma done by oneself. For the kamma done by parents does not give its result to their sons and daughters, nor does the kamma done by those sons and daughters give its result to their parents. How then will the kamma done by others give its result to others? 'Iṅgha' is a particle in the sense of urging. 'Anucintesī' means you should reflect again and again. 'Yā te imā' refers to these sixteen thousand women who attend upon you—from what cause do they arise for you? Were they obtained while lying down and sleeping, or by doing evil deeds such as highway robbery and housebreaking, or were they obtained on account of a good deed? This you should first reflect upon for yourself, O king.

เอวํ สา ปิตรํ อนุสาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus she instructed her father. The Teacher, making this meaning clear, said:

๑๒๘๙.
1289.

‘‘อิจฺเจวํ ปิตรํ กญฺญา, รุจา โตเสสิ องฺคตึ;
มูฬฺหสฺส มคฺคมาจิกฺขิ, ธมฺมมกฺขาสิ สุพฺพตา’’ติ.
Thus indeed, the maiden Rucā pleased her father Aṅgati; she pointed out the path to the deluded one, and she of good vows expounded the Dhamma.

ตตฺถ อิจฺเจวนฺติ ภิกฺขเว, อิติ อิเมหิ เอวรูเปหิ มธุเรหิ วจเนหิ รุจากญฺญา ปิตรํ โตเสสิ, มูฬฺหสฺส มคฺคํ วิย ตสฺส สุคติมคฺคํ อาจิกฺขิ, นานานเยหิ สุจริตธมฺมํ อกฺขาสิ. ธมฺมํ กเถนฺตีเยว สา สุพฺพตา สุนฺทรวตา อตฺตโน อตีตชาติโยปิ กเถสิ.
Therein, 'iccevaṃ' means, O monks, that with such sweet words the maiden Rucā pleased her father. As one would point out a path to a deluded person, she pointed out to him the path to a good destination and explained the teaching of good conduct through various methods. While teaching the Dhamma, she of good vows and beautiful observances also recounted her own past births.

เอวํ ปุพฺพณฺหโต ปฏฺฐาย สพฺพรตฺตึ ปิตุ ธมฺมํ เทเสตฺวา ‘‘มา, เทว, นคฺคสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส วจนํ คณฺหิ, ‘อตฺถิ อยํ โลโก, อตฺถิ ปรโลโก[Pg.134], อตฺถิ สุกฏทุกฺกฏกมฺมานํ ผล’นฺติ วทนฺตสฺส มาทิสสฺส กลฺยาณมิตฺตสฺส วจนํ คณฺห, มา อติตฺเถน ปกฺขนฺที’’ติ อาห. เอวํ สนฺเตปิ ปิตรํ มิจฺฉาทสฺสนา โมเจตุํ นาสกฺขิ. โส หิ เกวลํ ตสฺสา มธุรวจนํ สุตฺวา ตุสฺสิ. มาตาปิตโร หิ ปิยปุตฺตานํ วจนํ ปิยายนฺติ, น ปน ตํ มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺเชสิ. นคเรปิ ‘‘รุจา กิร ราชธีตา ปิตุ ธมฺมํ เทเสตฺวา มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺชาเปสี’’ติ เอกโกลาหลํ อโหสิ. ‘‘ปณฺฑิตา ราชธีตา อชฺช ปิตรํ มิจฺฉาทสฺสนา โมเจตฺวา นครวาสีนํ โสตฺถิภาวํ กริสฺสตี’’ติ มหาชโน ตุสฺสิ. สา ปิตรํ โพเธตุํ อสกฺโกนฺตี วีริยํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว ‘‘เยน เกนจิ อุปาเยน ปิตุ โสตฺถิภาวํ กริสฺสามี’’ติ สิรสฺมึ อญฺชลึ ปติฏฺฐเปตฺวา ทสทิสา นมสฺสิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ โลเก โลกสนฺธารกา ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณา นาม โลกปาลเทวตา นาม มหาพฺรหฺมาโน นาม อตฺถิ, เต อิธาคนฺตฺวา อตฺตโน พเลน มม ปิตรํ มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺชาเปนฺตุ, เอตสฺส คุเณ อสติปิ มม คุเณน มม สีเลน มม สจฺเจน อิธาคนฺตฺวา อิมํ มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา สกลโลกสฺส โสตฺถึ กโรนฺตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา นมสฺสิ.
Thus, from the forenoon through the entire night, she taught the Dhamma to her father and said, 'O king, do not accept the word of a naked ascetic who holds wrong view. Accept the word of a good friend like me, who declares: “This world exists, the other world exists, there is fruit of good and evil deeds.” Do not rush forward with an unquenched mind.' Yet even so, she was not able to free her father from his wrong view. He was merely pleased upon hearing her sweet words. For parents delight in the words of their beloved children, but he did not abandon that wrong view. In the city, a great clamor arose: 'Princess Rucā, it is said, has taught the Dhamma to her father and caused him to abandon his wrong view!' The populace rejoiced, saying, 'The wise princess will today free her father from wrong view and bring safety to the city’s inhabitants.' Unable to awaken her father, yet not giving up her effort, she resolved, 'By some means or other, I will bring safety to my father.' She placed her hands together in reverence on her head, paid homage to the ten directions, and made a solemn resolution: 'In this world there are righteous ascetics and brahmins who uphold the world, there are guardian deities of the world, there are great Brahmās. May they come here and by their power cause my father to abandon his wrong view. Even if he is without virtue, may they come through my virtue, my morality, and my truthfulness, cause him to dispel this wrong view, and bring safety to the whole world!' Having made this resolution, she paid homage.

ตทา โพธิสตฺโต นารโท นาม มหาพฺรหฺมา อโหสิ. โพธิสตฺตา จ นาม อตฺตโน เมตฺตาภาวนาย อนุทฺทยาย มหนฺตภาเวน สุปฺปฏิปนฺนทุปฺปฏิปนฺเน สตฺเต ทสฺสนตฺถํ กาลานุกาลํ โลกํ โอโลเกนฺติ. โส ตํ ทิวสํ โลกํ โอโลเกนฺโต ตํ ราชธีตรํ ปิตุ มิจฺฉาทิฏฺฐิโมจนตฺถํ โลกสนฺธารกเทวตาโย นมสฺสมานํ ทิสฺวา, ‘‘ฐเปตฺวา มํ อญฺโญ เอตํ ราชานํ มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺชาเปตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, อชฺช มยา ราชธีตุ สงฺคหํ, รญฺโญ จ สปริชนสฺส โสตฺถิภาวํ กตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏติ, เกน นุ โข เวเสน คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มนุสฺสานํ ปพฺพชิตา ปิยา เจว ครุโน จ อาเทยฺยวจนา จ, ตสฺมา ปพฺพชิตเวเสน คมิสฺสามี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ปาสาทิกํ สุวณฺณวณฺณํ มนุสฺสตฺตภาวํ มาเปตฺวา มนุญฺญํ ชฏามณฺฑลํ พนฺธิตฺวา ชฏนฺตเร กญฺจนสูจึ โอทหิตฺวา อนฺโต รตฺตปฏํ อุปริ รตฺตวากจีรํ นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา สุวณฺณตาราขจิตํ รชตมยํ อชินจมฺมํ เอกํเส กตฺวา มุตฺตาสิกฺกาย ปกฺขิตฺตํ สุวณฺณมยํ ภิกฺขาภาชนํ อาทาย ตีสุ ฐาเนสุ โอนตํ สุวณฺณกาชํ ขนฺเธ กตฺวา มุตฺตาสิกฺกาย [Pg.135] เอว ปวาฬกมณฺฑลุํ อาทาย อิมินา อิสิเวเสน คคนตเล จนฺโท วิย วิโรจมาโน อากาเสน อาคนฺตฺวา อลงฺกตจนฺทกปาสาทมหาตลํ ปวิสิตฺวา รญฺโญ ปุรโต อากาเส อฏฺฐาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
At that time, the Bodhisatta was the great Brahmā named Nārada. For Bodhisattas, through their cultivation of loving-kindness, compassion, and magnanimity, from time to time survey the world to see beings who are well-conducted or ill-conducted. On that day, while surveying the world, he saw the princess paying homage to the world-sustaining deities to free her father from wrong view. He thought, 'Except for me, there is no one else capable of making the king relinquish his wrong view. Today, I must assist the princess and bring about the welfare of the king and his retinue before returning. In what guise should I go?' He considered, 'Ascetics are dear and respected by people, and their words are heeded. Therefore, I shall go in the guise of an ascetic.' Having decided thus, he fashioned a splendid, golden-hued human form, adorned with a charming coil of matted hair. He placed a golden pin within the matted locks, wore an inner red cloth and an outer red bark garment, draped a silver deerskin inlaid with golden stars over one shoulder, and took a golden alms-bowl in a net of pearls. Carrying a golden carrying-pole bent in three places on his shoulder and a water-pot of coral, also in a net of pearls, he appeared in the sky like the moon, radiant in this sage’s attire. Descending through the air, he entered the great palace terrace adorned with moon-like decorations and stood in the air before the king. To explain this matter, the Teacher said:

๑๒๙๐.
1290.

‘‘อถาคมา พฺรหฺมโลกา, นารโท มานุสึ ปชํ;
ชมฺพุทีปํ อเวกฺขนฺโต, อทฺทา ราชานมงฺคตึ.
Then came Nārada, from the Brahma-world, to the human race; surveying Jambudīpa, he saw King Aṅgati.

๑๒๙๑.
1291.

‘‘ตโต ปติฏฺฐา ปาสาเท, เวเทหสฺส ปุรตฺถโต;
ตญฺจ ทิสฺวานานุปฺปตฺตํ, รุจา อิสิมวนฺทถา’’ติ.
Then he stood in the palace, in front of the king of Videha; and seeing him arrived, Rucā worshipped the sage.

ตตฺถ อทฺทาติ พฺรหฺมโลเก ฐิโตว ชมฺพุทีปํ อเวกฺขนฺโต คุณาชีวกสฺส สนฺติเก คหิตมิจฺฉาทสฺสนํ ราชานํ องฺคตึ อทฺทส, ตสฺมา อาคโตติ อตฺโถ. ตโต ปติฏฺฐาติ ตโต โส พฺรหฺมา ตสฺส รญฺโญ อมจฺจคณปริวุตสฺส นิสินฺนสฺส ปุรโต ตสฺมึ ปาสาเท อปเท ปทํ ทสฺเสนฺโต อากาเส ปติฏฺฐหิ. อนุปฺปตฺตนฺติ อาคตํ. อิสินฺติ อิสิเวเสน อาคตตฺตา สตฺถา ‘‘อิสิ’’นฺติ อาห. อวนฺทถาติ ‘‘มมานุคฺคเหน มม ปิตริ การุญฺญํ กตฺวา เอโก เทวราชา อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ หฏฺฐปหฏฺฐา วาตาภิหฏา สุวณฺณกทลี วิย โอนมิตฺวา นารทพฺรหฺมานํ อวนฺทิ.
Herein, 'addā' means: while still standing in the Brahma world and surveying Jambudīpa, he saw King Aṅgati, who had adopted wrong view from the ascetic Guṇājīva; for that reason, he came—this is the meaning. 'Tato patiṭṭhā' means: from there, that Brahmā stood in the air in that palace, showing a foothold where there was no footing, in front of the king who was seated surrounded by his retinue of ministers. 'Anuppattaṃ' means having arrived. 'Isi': because he came in the guise of a sage, the Teacher called him 'sage'. 'Avandathā' means: thinking, 'As a grace to me, showing compassion for my father, a king of the gods must have come,' she, delighted and overjoyed, bowed down to the Brahmā Nārada like a golden banana tree bent by the wind.

ราชาปิ ตํ ทิสฺวาว พฺรหฺมเตเชน ตชฺชิโต อตฺตโน อาสเน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อาสนา โอรุยฺห ภูมิยํ ฐตฺวา อาคตฏฺฐานญฺจ นามโคตฺตญฺจ ปุจฺฉิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Seeing him, the king, intimidated by his divine radiance, and unable to remain seated, descended from his throne, stood on the ground, and inquired as to his place of origin and his name and clan. The Teacher, making the matter clear, said:

๑๒๙๒.
1292.

‘‘อถาสนมฺหา โอรุยฺห, ราชา พฺยถิตมานโส;
นารทํ ปริปุจฺฉนฺโต, อิทํ วจนมพฺรวิ.
Then, descending from his seat, the king, with a distressed mind, questioning Nārada, spoke these words:

๑๒๙๓.
1293.

‘กุโต นุ อาคจฺฉสิ เทววณฺณิ, โอภาสยํ สพฺพทิสา จนฺทิมาว;
อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต นามโคตฺตํ, กถํ ตํ ชานนฺติ มนุสฺสโลเก’’’ติ.
From where do you come, O one of divine appearance, illuminating all directions like the moon? Tell me, when asked, your name and clan—how do they know you in the human world?

ตตฺถ พฺยถิตมานโสติ ภีตจิตฺโต. กุโต นูติ กจฺจิ นุ โข วิชฺชาธโร ภเวยฺยาติ มญฺญมาโน อวนฺทิตฺวาว เอวํ ปุจฺฉิ.
Here, 'byathitamānaso' means with a frightened heart. 'Kuto nu'—thinking, 'Could he perhaps be a wizard?'—he asked thus without having paid homage.

อถ [Pg.136] โส ‘‘อยํ ราชา ‘ปรโลโก นตฺถี’ติ มญฺญติ, ปรโลกเมวสฺส ตาว อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –
Then, reflecting, 'This king thinks there is no other world. First, I will explain the other world to him,' he spoke this verse:

๑๒๙๔.
1294.

‘‘อหญฺหิ เทวโต อิทานิ เอมิ, โอภาสยํ สพฺพทิสา จนฺทิมาว;
อกฺขามิ เต ปุจฺฉิโต นามโคตฺตํ, ชานนฺติ มํ นารโท กสฺสโป จา’’ติ.
For I now come from the deva world, illuminating all directions like the moon. I will tell you, when asked, my name and lineage: they know me as Nārada and as Kassapa.

ตตฺถ เทวโตติ เทวโลกโต. นารโท กสฺสโป จาติ มํ นาเมน นารโท, โคตฺเตน กสฺสโปติ ชานนฺติ.
Here, 'devato' means from the deva world. 'Nārado Kassapo ca' means: they know me by the name Nārada and by the clan Kassapa.

อถ ราชา ‘‘อิมํ ปจฺฉาปิ ปรโลกํ ปุจฺฉิสฺสามิ, อิทฺธิยา ลทฺธการณํ ตาว ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –
Then the king, thinking, 'I will ask him about the next world later. First, I will ask about the reason for attaining this psychic power,' spoke this verse:

๑๒๙๕.
1295.

‘‘อจฺเฉรรูปํ ตว ยาทิสญฺจ, เวหายสํ คจฺฉสิ ติฏฺฐสี จ;
ปุจฺฉามิ ตํ นารท เอตมตฺถํ, อถ เกน วณฺเณน ตวายมิทฺธี’’ติ.
Wondrous is your form, and that you travel and stand in the sky! I ask you, Nārada, about this matter: by what cause is this psychic power of yours?

ตตฺถ ยาทิสญฺจาติ ยาทิสญฺจ ตว สณฺฐานํ, ยญฺจ ตฺวํ อากาเส คจฺฉสิ ติฏฺฐสิ จ, อิทํ อจฺฉริยชาตํ.
Here, 'yādisañca' means: of what sort your appearance is, and that you travel and stand in the sky—this is a marvel.

นารโท อาห –
Nārada said:

๑๒๙๖.
1296.

‘‘สจฺจญฺจ ธมฺโม จ ทโม จ จาโค, คุณา มเมเต ปกตา ปุราณา;
เตเหว ธมฺเมหิ สุเสวิเตหิ, มโนชโล เยน กามํ คโตสฺมี’’ติ.
Truthfulness, Dhamma, self-control, and relinquishment—these qualities of mine were practiced of old. By these very qualities, well cultivated, I have become swift as mind, by which I go where I wish.

ตตฺถ สจฺจนฺติ มุสาวาทวิรหิตํ วจีสจฺจํ. ธมฺโมติ ติวิธสุจริตธมฺโม เจว กสิณปริกมฺมฌานธมฺโม จ. ทโมติ อินฺทฺริยทมนํ. จาโคติ กิเลสปริจฺจาโค จ เทยฺยธมฺมปริจฺจาโค จ. มเมเต คุณาติ มม เอเต คุณสมฺปยุตฺตา คุณสหคตา. ปกตา ปุราณาติ มยา ปุริมภเว กตาติ ทสฺเสติ. ‘‘เตเหว ธมฺเมหิ สุเสวิเตหี’’ติ เต สพฺเพ คุเณ สุเสวิเต ปริจาริเต ทสฺเสติ. มโนชโวติ อิทฺธิยา [Pg.137] การเณน ปฏิลทฺโธ. เยน กามํ คโตสฺมีติ เยน เทวฏฺฐาเน จ มนุสฺสฏฺฐาเน จ คนฺตุํ อิจฺฉนํ, เตน คโตสฺมีติ อตฺโถ.
Here, 'truth' means truthful speech, free from falsehood. 'Dhamma' refers to the threefold good conduct and the Dhamma of kasiṇa preliminary work and jhāna. 'Self-control' means controlling the senses. 'Relinquishment' means relinquishing defilements and relinquishing things to be given. 'These qualities are mine' means these qualities are associated with me, accompanied by me. 'Practiced of old' shows that 'they were cultivated by me in past lives.' 'By these very qualities, well cultivated' shows that all these virtues were well-practiced and well-attended to. 'Swiftness of mind' means obtained by reason of psychic power. 'By which I go where I wish' means: by which I go wherever I desire, whether to the realm of gods or the realm of humans.

ราชา เอวํ ตสฺมึ กเถนฺเตปิ มิจฺฉาทสฺสนสฺส คหิตตฺตา ปรโลกํ อสทฺทหนฺโต ‘‘อตฺถิ นุ โข ปุญฺญวิปาโก’’ติ วตฺวา คาถมาห –
Though Nārada spoke thus, the king, gripped by wrong view and disbelieving in the other world, asked, 'Is there truly a result of merit?' and spoke this verse:

๑๒๙๗.
1297.

‘‘อจฺเฉรมาจิกฺขสิ ปุญฺญสิทฺธึ, สเจ หิ เอเตหิ ยถา วเทสิ;
ปุจฺฉามิ ตํ นารท เอตมตฺถํ, ปุฏฺโฐ จ เม สาธุ วิยากโรหี’’ติ.
You describe the accomplishment of merit as wonderful, if indeed it is as you say. I ask you, Nārada, about this matter, and when asked, please explain it well for me.

ตตฺถ ปุญฺญสิทฺธินฺติ ปุญฺญานํ สิทฺธึ ผลทายกตฺตํ อาจิกฺขนฺโต อจฺฉริยํ อาจิกฺขสิ.
Here, 'accomplishment of merit' means: in declaring the success of merits, that is, their nature of yielding fruit, you declare a marvel.

นารโท อาห –
Nārada said:

๑๒๙๘.
1298.

‘‘ปุจฺฉสฺสุ มํ ราช ตเวส อตฺโถ, ยํ สํสยํ กุรุเส ภูมิปาล;
อหํ ตํ นิสฺสํสยตํ คเมมิ, นเยหิ ญาเยหิ จ เหตุภี จา’’ติ.
Ask me, O king, for this is your matter to ask; whatever doubt you have, O ruler of the earth, I shall lead you to certainty, through methods, reasoning, and causes.

ตตฺถ ตเวส อตฺโถติ ปุจฺฉิตพฺพโก นาม ตว เอส อตฺโถ. ยํ สํสยนฺติ ยํ กิสฺมิญฺจิเทว อตฺเถ สํสยํ กโรสิ, ตํ มํ ปุจฺฉ. นิสฺสํสยตนฺติ อหํ ตํ นิสฺสํสยภาวํ คเมมิ. นเยหีติ การณวจเนหิ. ญาเยหีติ ญาเณหิ. เหตุภีติ ปจฺจเยหิ, ปฏิญฺญามตฺเตเนว อวตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา การณวจเนน จ เตสํ ธมฺมานํ สมุฏฺฐาปกปจฺจเยหิ จ ตํ นิสฺสํสยํ กริสฺสามีติ อตฺโถ.
Here, 'this is your matter' means, 'This matter is yours to ask about.' 'Whatever doubt' means whatever doubt you have about any matter, ask me that. 'To certainty' means I will lead you to a state of being without doubt. 'By methods' refers to statements of reasons. 'By reasoning' means by knowledges. 'By causes' means by conditions—the meaning is: without merely making a declaration, but by discerning with knowledge, and through statements of reasons, and by the originating conditions that give rise to those phenomena, I will lead you to a state of being without doubt.

ราชา อาห –
The king said:

๑๒๙๙.
1299.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ นารท เอตมตฺถํ, ปุฏฺโฐ จ เม นารท มา มุสา ภณิ;
อตฺถิ นุ เทวา ปิตโร นุ อตฺถิ, โลโก ปโร อตฺถิ ชโน ยมาหู’’ติ.
I ask you, Nārada, about this matter; being asked, Nārada, do not speak falsely to me. Are there gods? Are there ancestors? Is there another world, as people say?

ตตฺถ ชโน ยมาหูติ ยํ ชโน เอวมาห – ‘‘อตฺถิ เทวา, อตฺถิ ปิตโร, อตฺถิ ปโร โลโก’’ติ, ตํ สพฺพํ อตฺถิ นุ โขติ ปุจฺฉติ.
Here, 'jano yamāhū' means what people say thus: 'There are gods, there are ancestors, there is another world'—all that, he asks, 'Does it truly exist?'

นารโท [Pg.138] อาห –
Nārada said:

๑๓๐๐.
1300.

‘‘อตฺเถว เทวา ปิตโร จ อตฺถิ, โลโก ปโร อตฺถิ ชโน ยมาหุ;
กาเมสุ คิทฺธา จ นรา ปมูฬฺหา, โลกํ ปรํ น วิทู โมหยุตฺตา’’ติ.
Indeed, there are gods and there are ancestors; there is another world, as people say. But humans, greedy for sensual pleasures and deluded, do not know the other world, being yoked to delusion.

ตตฺถ อตฺเถว เทวาติ มหาราช, เทวา จ ปิตโร จ อตฺถิ, ยมฺปิ ชโน ปรโลกมาห, โสปิ อตฺเถว. น วิทูติ กามคิทฺธา ปน โมหมูฬฺหา ชนา ปรโลกํ น วิทนฺติ น ชานนฺตีติ.
There, 'attheva devā' means, O great king, there are indeed gods and ancestors. What people call the next world, that too indeed exists. 'Na vidū' means that those who are greedy for sensual pleasures and deluded by ignorance do not know or understand the next world.

ตํ สุตฺวา ราชา ปริหาสํ กโรนฺโต เอวมาห –
Hearing that, the king, speaking in jest, said:

๑๓๐๑.
1301.

‘‘อตฺถีติ เจ นารท สทฺทหาสิ, นิเวสนํ ปรโลเก มตานํ;
อิเธว เม ปญฺจ สตานิ เทหิ, ทสฺสามิ เต ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ.
“If you believe, Nārada, that there is an abode in the next world for the dead, give me five hundred here; I will give you a thousand in the next world.”

ตตฺถ นิเวสนนฺติ นิวาสฏฺฐานํ. ปญฺจ สตานีติ ปญฺจ กหาปณสตานิ.
There, 'nivesana' means a dwelling place. 'Pañca satāni' means five hundred kahāpaṇas.

อถ นํ มหาสตฺโต ปริสมชฺเฌเยว ครหนฺโต อาห –
Then the Great Being, rebuking him in the midst of the assembly, said:

๑๓๐๒.
1302.

‘‘ทชฺเชมุ โข ปญฺจ สตานิ โภโต, ชญฺญามุ เจ สีลวนฺตํ วทญฺญุํ;
ลุทฺทํ ตํ โภนฺตํ นิรเย วสนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ.
“We would give five hundred to you, lord, if we knew you to be virtuous and generous; but you, a cruel man dwelling in hell—who in the next world would demand a thousand?”

๑๓๐๓.
1303.

‘‘อิเธว โย โหติ อธมฺมสีโล, ปาปาจาโร อลโส ลุทฺทกมฺโม;
น ปณฺฑิตา ตสฺมึ อิณํ ททนฺติ, น หิ อาคโม โหติ ตถาวิธมฺหา.
“The wise do not grant a loan to one who here is of unrighteous conduct, of evil behavior, lazy, and of cruel deeds, for there is no return from such a person.”

๑๓๐๔.
1304.

‘‘ทกฺขญฺจ โปสํ มนุชา วิทิตฺวา, อุฏฺฐานกํ สีลวนฺตํ วทญฺญุํ;
สยเมว โภเคหิ นิมนฺตยนฺติ, กมฺมํ กริตฺวา ปุน มาหเรสี’’ติ.
“But knowing a man to be skilled, energetic, virtuous, and generous, people of their own accord invite him with wealth, saying, ‘Having done your work, bring back the return.’”

ตตฺถ [Pg.139] ชญฺญามุ เจติ ยทิ มยํ ภวนฺตํ ‘‘สีลวา เอส วทญฺญู, ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานํ อิมสฺมึ กาเล อิมินา นามตฺโถติ ชานิตฺวา ตสฺส ตสฺส กิจฺจสฺส การโก วทญฺญู’’ติ ชาเนยฺยาม. อถ เต วฑฺฒิยา ปญฺจ สตานิ ทเทยฺยาม, ตฺวํ ปน ลุทฺโท สาหสิโก มิจฺฉาทสฺสนํ คเหตฺวา ทานสาลํ วิทฺธํเสตฺวา ปรทาเรสุ อปรชฺฌสิ, อิโต จุโต นิรเย อุปฺปชฺชิสฺสสิ, เอวํ ลุทฺทํ ตํ นิรเย วสนฺตํ โภนฺตํ ตตฺถ คนฺตฺวา โก ‘‘สหสฺสํ เม เทหี’’ติ โจเทสฺสติ. ตถาวิธมฺหาติ ตาทิสา ปุริสา ทินฺนสฺส อิณสฺส ปุน อาคโม นาม น โหติ. ทกฺขนฺติ ธนุปฺปาทนกุสลํ. ปุน มาหเรสีติ อตฺตโน กมฺมํ กริตฺวา ธนํ อุปฺปาเทตฺวา ปุน อมฺหากํ สนฺตกํ อาหเรยฺยาสิ, มา นิกฺกมฺโม วสีติ สยเมว โภเคหิ นิมนฺตยนฺตีติ.
Here, 'jaññāmu ce' means 'if we were to know you, lord, as virtuous and generous'—that is, if we were to know, 'This one is virtuous, knowing what is needed by righteous ascetics and brahmins at this time, and is a generous doer of various duties.' Then we would give you five hundred on interest. But you are cruel and violent, you have taken up wrong view, destroyed the alms-hall, and transgressed with the wives of others. Having fallen from here, you will be reborn in hell. Who, then, will go there and demand of you, a cruel man dwelling in hell, 'Give me a thousand'? 'From such a one' means that from such a person, there is no return of a loan that has been given. 'Dakkha' means skilled in producing wealth. 'Puna māharesī' means, 'Having done your own work and produced wealth, you should bring back what belongs to us again.' 'Mā nikkammo vasī' means 'do not live idly.' Thus they invite him of their own accord with riches.

อิติ ราชา เตน นิคฺคยฺหมาโน อปฺปฏิภาโน อโหสิ. มหาชโน หฏฺฐตุฏฺโฐ หุตฺวา ‘‘มหิทฺธิโก เทโวปิ อชฺช ราชานํ มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺชาเปสฺสตี’’ติ สกลนครํ เอกโกลาหลํ อโหสิ. มหาสตฺตสฺสานุภาเวน ตทา สตฺตโยชนิกาย มิถิลาย ตสฺส ธมฺมเทสนํ อสฺสุณนฺโต นาม นาโหสิ. อถ มหาสตฺโต ‘‘อยํ ราชา อติวิย ทฬฺหํ มิจฺฉาทสฺสนํ คณฺหิ, นิรยภเยน นํ สนฺตชฺเชตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐึ วิสฺสชฺชาเปตฺวา ปุน เทวโลเกน อสฺสาเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มหาราช, สเจ ทิฏฺฐึ น วิสฺสชฺเชสฺสสิ, เอวํ อนนฺตทุกฺขํ นิรยํ คมิสฺสสี’’ติ วตฺวา นิรยกถํ ปฏฺฐเปสิ –
Thus, the king, being refuted by him, was left speechless. The great crowd, joyful and delighted, caused the entire city to be in an uproar, saying, “Today even the mighty deva will make the king abandon his wrong view!” By the power of the Great Being, there was no one within the seven-yojana city of Mithilā who did not hear that Dhamma teaching. Then the Great Being thought, “This king has clung very firmly to wrong view. I will frighten him with the fear of hell, make him abandon his wrong view, and then reassure him with the prospect of the deva world.” Having reflected thus, he said, “Great king, if you do not abandon your view, you will go to the endless suffering of hell,” and he began his discourse on hell:

๑๓๐๕.
1305.

‘‘อิโต จุโต ทกฺขสิ ตตฺถ ราช, กาโกลสงฺเฆหิ วิกสฺสมานํ;
ตํ ขชฺชมานํ นิรเย วสนฺตํ, กาเกหิ คิชฺเฌหิ จ เสนเกหิ;
สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ.
“Fallen from here, you will see yourself there, O king, being torn apart by flocks of crows; being devoured while dwelling in hell by crows, vultures, and hawks, with limbs severed and blood flowing—who would demand a thousand from you in the next world?”

ตตฺถ กาโกลสงฺเฆหีติ โลหตุณฺเฑหิ กากสงฺเฆหิ. วิกสฺสมานนฺติ อตฺตานํ อากฑฺฒิยมานํ ตตฺถ นิรเย ปสฺสิสฺสสิ. ตนฺติ ตํ ภวนฺตํ.
There, 'kākolasaṅghehi' means by flocks of crows with iron beaks. 'Vikassamānaṃ' means you will see yourself being dragged there in hell. 'Taṃ' refers to you.

ตํ [Pg.140] ปน กาโกลนิรยํ วณฺเณตฺวา ‘‘สเจปิ เอตฺถ น นิพฺพตฺติสฺสสิ, โลกนฺตรนิรเย นิพฺพตฺติสฺสสี’’ติ วตฺวา ตํ นิรยํ ทสฺเสตุํ คาถมาห –
Having described that Kākola hell, he then said, “Even if you are not reborn there, you will be reborn in a Lokantara hell,” and to show that hell, he spoke this verse:

๑๓๐๖.
1306.

‘‘อนฺธํตมํ ตตฺถ น จนฺทสูริยา, นิรโย สทา ตุมุโล โฆรรูโป;
สา เนว รตฺตี น ทิวา ปญฺญายติ, ตถาวิเธ โก วิจเร ธนตฺถิโก’’ติ.
“There is blinding darkness there, no moon or sun, a hell always tumultuous and of dreadful form; neither night nor day is perceived there. In such a place, who, seeking wealth, would wander?”

ตตฺถ อนฺธํ ตมนฺติ มหาราช, ยมฺหิ โลกนฺตรนิรเย มิจฺฉาทิฏฺฐิกา นิพฺพตฺตนฺติ, ตตฺถ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺตินิวารณํ อนฺธตมํ. สทา ตุมุโลติ โส นิรโย นิจฺจํ พหลนฺธกาโร. โฆรรูโปติ ภีสนกชาติโก. สา เนว รตฺตีติ ยา อิธ รตฺติ ทิวา จ, สา เนว ตตฺถ ปญฺญายติ. โก วิจเรติ โก อุทฺธารํ โสเธนฺโต วิจริสฺสติ.
There, 'andhaṃ tamaṃ' means, O great king, that in the hell between the worlds where those with wrong views are reborn, there is a blinding darkness that obstructs the arising of eye-consciousness. 'Sadā tumulo' means that hell is always in uproar, filled with immense darkness. 'Ghorarūpo' means of a terrifying nature. 'Sā neva rattī' means that what is night and day here is not perceived there. 'Ko vicareti' means who will wander there, clearing a debt?

ตมฺปิสฺส โลกนฺตรนิรยํ วิตฺถาเรน วณฺเณตฺวา ‘‘มหาราช, มิจฺฉาทิฏฺฐึ อวิสฺสชฺเชนฺโต น เกวลํ เอตเทว, อญฺญมฺปิ ทุกฺขํ อนุภวิสฺสสี’’ติ ทสฺเสนฺโต คาถมาห –
Having described that hell between the worlds in detail, he then, showing that, “Great king, by not abandoning wrong view, you will experience not only this but also other suffering,” spoke this verse:

๑๓๐๗.
1307.

‘‘สพโล จ สาโม จ ทุเว สุวานา, ปวทฺธกายา พลิโน มหนฺตา;
ขาทนฺติ ทนฺเตหิ อโยมเยหิ, อิโต ปณุนฺนํ ปรโลกปตฺต’’นฺติ.
“Two dogs, Sabala and Sāma, with massive bodies, powerful and large, devour with their iron teeth those driven from here who have reached the next world.”

ตตฺถ อิโต ปณุนฺนนฺติ อิมมฺหา มนุสฺสโลกา จุตํ. ปรโต นิรเยสุปิ เอเสว นโย. ตสฺมา สพฺพานิ ตานิ นิรยฏฺฐานานิ นิรยปาลานํ อุปกฺกเมหิ สทฺธึ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว วิตฺถาเรตฺวา ตาสํ ตาสํ คาถานํ อนุตฺตานานิ ปทานิ วณฺเณตพฺพานิ.
Here, 'ito paṇunnaṃ' means fallen from this human world. The same principle applies hereafter in the hells. Therefore, all those hell-realms, together with the assaults of the hell-guardians, should be explained in detail in the manner described below, and the obscure words of each verse should be explained.

๑๓๐๘.
1308.

‘‘ตํ ขชฺชมานํ นิรเย วสนฺตํ, ลุทฺเทหิ วาเฬหิ อฆมฺมิเคหิ จ;
สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ.
“Being devoured while dwelling in hell by cruel, fierce, and harmful beasts, with body lacerated and blood flowing—who would demand a thousand from him in the next world?”

ตตฺถ ลุทฺเทหีติ ทารุเณหิ. วาเฬหีติ ทุฏฺเฐหิ. อฆมฺมิเคหีติ อฆาวเหหิ มิเคหิ, ทุกฺขาวเหหิ สุนเขหีติ อตฺโถ.
Here, 'luddehi' means by cruel ones. 'Vāḷehi' means by fierce ones. 'Aghammigehi' means by beasts that bring harm; that is, by dogs that bring suffering.

๑๓๐๙.
1309.

‘‘อุสูหิ [Pg.141] สตฺตีหิ จ สุนิสิตาหิ, หนนฺติ วิชฺฌนฺติ จ ปจฺจมิตฺตา;
กาฬูปกาฬา นิรยมฺหิ โฆเร, ปุพฺเพ นรํ ทุกฺกฏกมฺมการิ’’นฺติ.
“With well-sharpened arrows and spears, the enemies, the Kāḷūpakāḷas, strike and pierce in the dreadful hell the man who formerly did evil deeds.”

ตตฺถ หนนฺติ วิชฺฌนฺติ จาติ ชลิตาย อยปถวิยํ ปาเตตฺวา สกลสรีรํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ กโรนฺตา ปหรนฺติ เจว วิชฺฌนฺติ จ. กาฬูปกาฬาติ เอวํนามกา นิรยปาลา. นิรยมฺหีติ ตสฺมึ เตสญฺเญว วเสน กาฬูปกาฬสงฺขาเต นิรเย. ทุกฺกฏกมฺมการินฺติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน ทุกฺกฏานํ กมฺมานํ การกํ.
Here, 'hananti vijjhanti ca' means, having thrown them onto the burning iron ground and riddled their entire bodies with holes, they both strike and pierce. 'Kāḷūpakāḷā' refers to hell-guardians of that name. 'Nirayamhi' means in that hell, named Kāḷūpakāḷā on account of them. 'Dukkaṭakammakāri' means one who commits evil deeds on account of wrong view.

๑๓๑๐.
1310.

‘‘ตํ หญฺญมานํ นิรเย วชนฺตํ, กุจฺฉิสฺมึ ปสฺสสฺมึ วิปฺผาลิตูทรํ;
สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ.
“Him, being struck in hell, moving about, with belly and sides torn open; with body severed and blood flowing—who would demand a thousand from him in the next world?”

ตตฺถ ตนฺติ ตํ ภวนฺตํ ตตฺถ นิรเย ตถา หญฺญมานํ. วชนฺตนฺติ อิโต จิโต จ ธาวนฺตํ. กุจฺฉิสฺมินฺติ กุจฺฉิยญฺจ ปสฺเส จ หญฺญมานํ วิชฺฌิยมานนฺติ อตฺโถ.
Here, 'taṃ' refers to you, being tormented in hell in such a way. 'Vajantaṃ' means running to and fro. 'Kucchismiṃ' means being struck and pierced in the belly and sides.

๑๓๑๑.
1311.

‘‘สตฺตี อุสู โตมรภิณฺฑิวาลา, วิวิธาวุธา วสฺสนฺติ ตตฺถ เทวา;
ปตนฺติ องฺคารมิวจฺจิมนฺโต, สิลาสนี วสฺสติ ลุทฺทกมฺเมติ.
“Spears, arrows, lances, and javelins—various weapons rain down there, O king. They fall like flaming coals; a hail of stones rains down on the cruel deed.”

ตตฺถ องฺคารมิวจฺจิมนฺโตติ ชลิตองฺคารา วิย อจฺจิมนฺตา อาวุธวิเสสา ปตนฺติ. สิลาสนีติ ชลิตสิลาสนิ. วสฺสติ ลุทฺทกมฺเมติ ยถา นาม เทเว วสฺสนฺเต อสนิ ปตติ, เอวเมว อากาเส สมุฏฺฐาย จิจฺจิฏายมานํ ชลิตสิลาวสฺสํ เตสํ ลุทฺทกมฺมานํ อุปริ ปตติ.
There, 'like flaming coals' means special weapons, blazing like burning embers, fall. 'Hail of stones' refers to a burning hail of stones. 'Rains down on the cruel deed' means just as when it rains, a thunderbolt falls, so too a shower of burning stones, arising in the sky and crackling, falls upon those of cruel deeds.

๑๓๑๒.
1312.

‘‘อุณฺโห จ วาโต นิรยมฺหิ ทุสฺสโห, น ตมฺหิ สุขํ ลพฺภติ อิตฺตรมฺปิ;
ตํ ตํ วิธาวนฺตมเลนมาตุรํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ.
“A hot and unbearable wind blows in hell; not even a little happiness is found there. Who would demand a thousand in the next world from that one, running about, stained and afflicted?”

ตตฺถ อิตฺตรมฺปีติ ปริตฺตกมฺปิ. วิธาวนฺตนฺติ วิวิธา ธาวนฺตํ.
Herein, 'a little' means a small amount. 'Vidhāvantam' means running in various ways.

๑๓๑๓.
1313.

‘‘สนฺธาวมานมฺปิ [Pg.142] รเถสุ ยุตฺตํ, สโชติภูตํ ปถวึ กมนฺตํ;
ปโตทลฏฺฐีหิ สุโจทยนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ.
Though yoked to chariots and running about, becoming blazing as he traverses the earth, well-urged on by goad-sticks—who would urge him on a thousandfold in the next world?

ตตฺถ รเถสุ ยุตฺตนฺติ วาเรน วารํ เตสุ ชลิตโลหรเถสุ ยุตฺตํ. กมนฺตนฺติ อกฺกมมานํ. สุโจทยนฺตนฺติ สุฏฺฐุ โจทยนฺตํ.
Herein, 'yoked to chariots' means yoked again and again to those blazing iron chariots. 'Traversing' means stepping. 'Well-urged on' means strongly urged.

๑๓๑๔.
1314.

‘‘ตมารุหนฺตํ ขุรสญฺจิตํ คิรึ, วิภึสนํ ปชฺชลิตํ ภยานกํ;
สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ.
Climbing a mountain covered with razor blades, terrifying, blazing, and frightening; with body severed, blood flowing—who would urge him on a thousandfold in the next world?

ตตฺถ ตมารุหนฺตนฺติ ตํ ภวนฺตํ ชลิตาวุธปหาเร อสหิตฺวา ชลิตขุเรหิ สญฺจิตํ ชลิตโลหปพฺพตํ อารุหนฺตํ.
Herein, 'climbing' means that being, unable to endure the blows of blazing weapons, climbing that burning iron mountain covered with burning razor blades.

๑๓๑๕.
1315.

‘‘ตมารุหนฺตํ ปพฺพตสนฺนิกาสํ, องฺคารราสึ ชลิตํ ภยานกํ;
สุทฑฺฒคตฺตํ กปณํ รุทนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ.
Climbing onto a mountain-like mass of blazing embers, terrifying and burning; with body utterly scorched, miserable and weeping—who would impel him a thousandfold in the next world?

ตตฺถ สุทฑฺฒคตฺตนฺติ สุฏฺฐุ ทฑฺฒสรีรํ.
Herein, 'with body utterly scorched' means a body that is very thoroughly burned.

๑๓๑๖.
1316.

‘‘อพฺภกูฏสมา อุจฺจา, กณฺฏกนิจิตา ทุมา;
อโยมเยหิ ติกฺเขหิ, นรโลหิตปายิภี’’ติ.
High as cloud-peaks, trees thickly covered with sharp iron thorns, drinking the blood of men.

ตตฺถ กณฺฏกนิจิตาติ ชลิตกณฺฏเกหิ จิตา. ‘‘อโยมเยหี’’ติ อิทํ เยหิ กณฺฏเกหิ อาจิตา, เต ทสฺเสตุํ วุตฺตํ.
Herein, 'covered with thorns' means strewn with burning thorns. 'Made of iron' is said to show that they are covered with thorns made of iron.

๑๓๑๗.
1317.

‘‘ตมารุหนฺติ นาริโย, นรา จ ปรทารคู;
โจทิตา สตฺติหตฺเถหิ, ยมนิทฺเทสการิภี’’ติ.
Women climb them, and men who go after others' wives, urged on by agents of Yama, with spears in hand.

ตตฺถ ตมารุหนฺตีติ ตํ เอวรูปํ สิมฺพลิรุกฺขํ อารุหนฺติ. ยมนิทฺเทสการิภีติ ยมสฺส วจนกเรหิ, นิรยปาเลหีติ อตฺโถ.
Herein, 'climb that' means they climb such a silk-cotton tree. 'Those who carry out Yama's instructions' means those who carry out Yama's commands—the wardens of hell.

๑๓๑๘.
1318.

‘‘ตมารุหนฺตํ [Pg.143] นิรยํ, สิมฺพลึ รุหิรมกฺขิตํ;
วิทฑฺฒกายํ วิตจํ, อาตุรํ คาฬฺหเวทนํ.
Climbing the silk-cotton tree in hell, smeared with blood; with body torn and skin flayed, afflicted, with intense pain.

๑๓๑๙.
1319.

‘‘ปสฺสสนฺตํ มุหุํ อุณฺหํ, ปุพฺพกมฺมาปราธิกํ;
ทุมคฺเค วิตจํ คตฺตํ, โก ตํ ยาเจยฺย ตํ ธน’’นฺติ.
Panting hotly again and again, guilty of past misdeeds; with body flayed on the treetop—who would beg that wealth from him?

ตตฺถ วิทฑฺฒกายนฺติ วิหึสิตกายํ. วิตจนฺติ จมฺมมํสานํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฉินฺนตาย โกวิฬารปุปฺผํ วิย กึสุกปุปฺผํ วิย จ.
Herein, 'with torn body' means an injured body. 'Skinless' means due to the skin and flesh being cut into many pieces, it is like a koviḷāra flower or a kiṃsuka flower.

๑๓๒๐.
1320.

‘‘อพฺภกูฏสมา อุจฺจา, อสิปตฺตาจิตา ทุมา;
อโยมเยหิ ติกฺเขหิ, นรโลหิตปายิภี’’ติ.
High as cloud-peaks, trees covered with sharp iron sword-leaves, drinking human blood.

ตตฺถ อสิปตฺตาจิตาติ อสิมเยหิ ปตฺเตหิ จิตา.
Therein, 'covered with sword-leaves' means covered with leaves made of swords.

๑๓๒๑.
1321.

‘‘ตมารุหนฺตํ อสิปตฺตปาทปํ, อสีหิ ติกฺเขหิ จ ฉิชฺชมานํ;
สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ.
Climbing the sword-leaf tree, being cut by sharp swords; with body severed, blood flowing—who would urge him on a thousandfold in the next world?

ตตฺถ ตมารุหนฺตนฺติ ตํ ภวนฺตํ นิรยปาลานํ อาวุธปหาเร อสหิตฺวา อารุหนฺตํ.
Therein, 'climbing that' means that being, unable to endure the blows of the hell-wardens' weapons, climbing.

๑๓๒๒.
1322.

‘‘ตโต นิกฺขนฺตมตฺตํ ตํ, อสิปตฺตาจิตา ทุมา;
สมฺปติตํ เวตรณึ, โก ตํ ยาเจยฺย ตํ ธน’’นฺติ.
That one, just having come out from the trees covered with sword-leaves, having fallen into the Vetaraṇī—who would beg that wealth from him?

ตตฺถ สมฺปติตนฺติ ปติตํ.
Therein, 'sampatitaṃ' means 'fallen'.

๑๓๒๓.
1323.

‘‘ขรา ขาโรทิกา ตตฺตา, ทุคฺคา เวตรณี นที;
อโยโปกฺขรสญฺฉนฺนา, ติกฺขา ปตฺเตหิ สนฺทติ’’.
Harsh, saline, and scorching, hard to cross is the Vetaraṇī river; covered with iron lotus-leaves, sharp-edged, it flows.

ตตฺถ ขราติ ผรุสา. อโยโปกฺขรสญฺฉนฺนาติ อโยมเยหิ ติขิณปริยนฺเตหิ โปกฺขรปตฺเตหิ สญฺฉนฺนา. ปตฺเตหีติ เตหิ ปตฺเตหิ สา นที ติกฺขา หุตฺวา สนฺทติ.
Therein, 'harsh' means rough. 'Covered with iron lotus-leaves' means covered with lotus-leaves made of iron, with sharp edges. 'With leaves' means that river flows sharply because of those leaves.

๑๓๒๔.
1324.

‘‘ตตฺถ สญฺฉินฺนคตฺตํ ตํ, วุยฺหนฺตํ รุหิรมกฺขิตํ;
เวตรญฺเญ อนาลมฺเพ, โก ตํ ยาเจยฺย ตํ ธน’’นฺติ.
There, with body severed, that one, swept away, smeared with blood, in the Vetaraṇī, without support—who would beg that wealth from him?

ตตฺถ เวตรญฺเญติ เวตรณีอุทเก.
Therein, 'Vetaraññe' means in the water of the Vetaraṇī.

อิมํ [Pg.144] ปน มหาสตฺตสฺส นิรยกถํ สุตฺวา ราชา สํวิคฺคหทโย มหาสตฺตญฺเญว ตาณคเวสี หุตฺวา อาห –
Hearing this discourse on hell from the Great Being, the king, with an agitated heart, sought protection in the Great Being alone and said:

๑๓๒๕.
1325.

‘‘เวธามิ รุกฺโข วิย ฉิชฺชมาโน, ทิสํ น ชานามิ ปมูฬฺหสญฺโญ;
ภยานุตปฺปามิ มหา จ เม ภยา, สุตฺวาน กถา ตว ภาสิตา อิเส.
As a tree being felled, I tremble; with bewildered perception, I do not know the direction. I am tormented by fear, and great is my fear, having heard your words, O sage.

๑๓๒๖.
1326.

‘‘อาทิตฺเต วาริมชฺฌํว, ทีปํโวเฆ มหณฺณเว;
อนฺธกาเรว ปชฺโชโต, ตฺวํ โนสิ สรณํ อิเส.
Like water in a blaze, like an island in the great flood; like a lamp in the darkness, you are our refuge, O sage.

๑๓๒๗.
1327.

‘‘อตฺถญฺจ ธมฺมํ อนุสาส มํ อิเส, อตีตมทฺธา อปราธิตํ มยา;
อาจิกฺข เม นารท สุทฺธิมคฺคํ, ยถา อหํ โน นิรยํ ปเตยฺย’’นฺติ.
Teach me the meaning and the Dhamma, O sage, for I have transgressed in the past; show me, Nārada, the path to purification, so that I may not fall into hell.

ตตฺถ ภยานุตปฺปามีติ อตฺตนา กตสฺส ปาปสฺส ภเยน อนุตปฺปามิ. มหา จ เม ภยาติ มหนฺตญฺจ เม นิรยภยํ อุปฺปนฺนํ. ทิปํโวเฆติ ทีปํว โอเฆ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อาทิตฺเต กาเล วาริมชฺฌํ วิย ภินฺนนาวานํ โอเฆ อณฺณเว ปติฏฺฐํ อลภมานานํ ทีปํ วิย อนฺธการคตานํ ปชฺโชโต วิย จ ตฺวํ โน อิเส สรณํ ภว. อตีตมทฺธา อปราธิตํ มยาติ เอกํเสน มยา อตีตํ กมฺมํ อปราธิตํ วิราธิตํ, กุสลํ อติกฺกมิตฺวา อกุสลเมว กตนฺติ.
Herein, 'I am tormented by fear' means 'I am tormented by fear of the evil I have done.' 'And great is my fear' means 'and great fear of hell has arisen in me.' 'Like an island in the flood' is 'dīpaṃva oghe.' This is said—like water in a blazing time, like an island to those whose boats are wrecked in a flood, unable to find a footing in the ocean; and like a lamp to those plunged in darkness, you, O sage, be our refuge. 'In the past I have transgressed' means 'in the past, I have certainly transgressed; I have failed, I have acted wrongly; having transgressed the good, I have only done evil.'

อถสฺส มหาสตฺโต วิสุทฺธิมคฺคํ อาจิกฺขิตุํ สมฺมาปฏิปนฺเน โปราณกราชาโน อุทาหรณวเสน ทสฺเสนฺโต อาห –
Then, to explain the path of purification to him, the Great Being, showing ancient kings who had practiced rightly as examples, said:

๑๓๒๘.
1328.

‘‘ยถา อหู ธตรฏฺโฐ, เวสฺสามิตฺโต อฏฺฐโก ยามตคฺคิ;
อุสินฺทโร จาปิ สิวี จ ราชา, ปริจารกา สมณพฺราหฺมณานํ.
Just as there were Dhataraṭṭha, Vessāmitta, Aṭṭhaka, and Yāmataggi, and also Usindara and King Sivi, who were attendants of ascetics and brahmins;

๑๓๒๙.
1329.

‘‘เอเต จญฺเญ จ ราชาโน, เย สคฺควิสยํ คตา;
อธมฺมํ ปริวชฺเชตฺวา, ธมฺมํ จร มหีปติ.
These and other kings have gone to the heavenly realm. Having avoided unrighteousness, practice righteousness, O ruler of the earth.

๑๓๓๐.
1330.

‘‘อนฺนหตฺถา [Pg.145] จ เต พฺยมฺเห, โฆสยนฺตุ ปุเร ตว;
‘โก ฉาโต โก จ ตสิโต, โก มาลํ โก วิเลปนํ;
นานารตฺตานํ วตฺถานํ, โก นคฺโค ปริทหิสฺสติ.
Let men with food in hand announce in your palace and city: ‘Who is hungry? Who is thirsty? Who wants garlands? Who wants perfumes? Who, being unclothed, will put on cloths of various colors?’

๑๓๓๑.
1331.

‘โก ปนฺเถ ฉตฺตมาเนติ, ปาทุกา จ มุทู สุภา’;
อิติ สายญฺจ ปาโต จ, โฆสยนฺตุ ปุเร ตว.
‘Who on the road desires an umbrella, and who desires soft, beautiful sandals?’ Thus, morning and evening, let them announce in your city.

๑๓๓๒.
1332.

‘‘ชิณฺณํ โปสํ ควาสฺสญฺจ, มาสฺสุ ยุญฺช ยถา ปุเร;
ปริหารญฺจ ทชฺชาสิ, อธิการกโต พลี’’ติ.
An old person, an ox, or a horse—do not yoke them as before; and you should grant them exemption, for they were once strong in their service.

ตตฺถ เอเต จาติ ยถา เอเต จ ธตรฏฺโฐ เวสฺสามิตฺโต อฏฺฐโก ยามตคฺคิ อุสินฺทโร สิวีติ ฉ ราชาโน อญฺเญ จ ธมฺมํ จริตฺวา สคฺควิสยํ คตา, เอวํ ตฺวมฺปิ อธมฺมํ ปริวชฺเชตฺวา ธมฺมํ จร. โก ฉาโตติ มหาราช, ตว พฺยมฺเห ปุเร ราชนิเวสเน เจว นคเร จ อนฺนหตฺถา ปุริสา ‘‘โก ฉาโต, โก ตสิโต’’ติ เตสํ ทาตุกามตาย โฆเสนฺตุ. โก มาลนฺติ โก มาลํ อิจฺฉติ, โก วิเลปนํ อิจฺฉติ, นานารตฺตานํ วตฺถานํ ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ โก นคฺโค ปริทหิสฺสตีติ โฆเสนฺตุ. โก ปนฺเถ ฉตฺตมาเนตีติ โก ปนฺเถ ฉตฺตํ ธารยิสฺสติ. ปาทุกา จาติ อุปาหนา จ มุทู สุภา โก อิจฺฉติ.
Herein, ‘these and others’ means: just as these six kings—Dhataraṭṭha, Vessāmitta, Aṭṭhaka, Yāmataggi, Usindara, and Sivi—along with others, having practiced the Dhamma, went to the heavenly realm, so too should you avoid unrighteousness and practice the Dhamma. ‘Who is hungry?’ means: O great king, let men with food in hand proclaim in your royal residence and city, ‘Who is hungry? Who is thirsty?’ out of a desire to give to them. ‘Who wants a garland?’ means: let them proclaim, ‘Who desires a garland? Who desires ointment? Whoever, being naked, wishes for clothes of various colors, let them put on whichever they desire.’ ‘Who on the road desires an umbrella?’ means: who on the road will carry an umbrella? ‘And sandals’ means: who desires soft and beautiful footwear?

ชิณฺณํ โปสนฺติ โย เต อุปฏฺฐาเกสุ อมจฺโจ วา อญฺโญ วา ปุพฺเพ กตูปกาโร ชราชิณฺณกาเล ยถา โปราณกาเล กมฺมํ กาตุํ น สกฺโกติ, เยปิ เต ควาสฺสาทโย ชิณฺณตาย กมฺมํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ, เตสุ เอกมฺปิ ปุพฺเพ วิย กมฺเมสุ มา โยชยิ. ชิณฺณกาลสฺมิญฺหิ เต ตานิ กมฺมานิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. ปริหารญฺจาติ อิธ ปริวาโร ‘‘ปริหาโร’’ติ วุตฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย จ เต พลี หุตฺวา อธิการกโต ปุพฺเพ กตูปกาโร โหติ, ตสฺส ชราชิณฺณกาเล ยถาโปราณปริวารํ ทเทยฺยาสิ. อสปฺปุริสา หิ อตฺตโน อุปการกานํ อุปการํ กาตุํ สมตฺถกาเลเยว สมฺมานํ กโรนฺติ, สมตฺถกาเล ปน น โอโลเกนฺติ. สปฺปุริสา ปน อสมตฺถกาเลปิ เตสํ ตเถว สกฺการํ กโรนฺติ, ตสฺมา ตุวมฺปิ เอวํ กเรยฺยาสีติ.
Regarding ‘an old person’: whether a minister or another among your attendants who formerly rendered service, but who in their old age cannot perform their duties as before, and also those like your oxen and horses who, due to old age, can no longer work—do not engage even one of them in tasks as before. For in their old age, they are unable to perform those duties. Regarding ‘exemption’ (parihāra): here ‘retinue’ (parivāra) is called ‘exemption.’ This is what is said: for one who, having been strong, formerly rendered service to you in an official capacity, you should provide the same retinue as before in his old age. For ignoble persons honor their benefactors only when they are capable of rendering service, but when they are incapable, they disregard them. Noble persons, however, continue to honor them in the same way even when they are incapable. Therefore, you too should act in this manner.

อิติ [Pg.146] มหาสตฺโต รญฺโญ ทานกถญฺจ สีลกถญฺจ กเถตฺวา อิทานิ ยสฺมา อยํ ราชา อตฺตโน อตฺตภาเว รเถน อุปเมตฺวา วณฺณิยมาเน ตุสฺสิสฺสติ, ตสฺมาสฺส สพฺพกามทุหรโถปมาย ธมฺมํ เทเสนฺโต อาห –
Thus the Great Being, having given the king a discourse on generosity and virtue, now thought, “This king will be pleased when his own being is praised by comparing it to a chariot.” Therefore, teaching him the Dhamma with the simile of the all-desire-fulfilling chariot, he said:

๑๓๓๓.
1333.

‘‘กาโย เต รถสญฺญาโต, มโนสารถิโก ลหุ;
อวิหึสาสาริตกฺโข, สํวิภาคปฏิจฺฉโท.
“Your body is known as a chariot, with the mind as its swift charioteer, with non-harming as its well-fitted axle, and sharing as its covering.

๑๓๓๔.
1334.

‘‘ปาทสญฺญมเนมิโย, หตฺถสญฺญมปกฺขโร;
กุจฺฉิสญฺญมนพฺภนฺโต, วาจาสญฺญมกูชโน.
“Restraint of feet is its wheel-rim, restraint of hands its fender; restraint of belly its lubrication, restraint of speech its silence.

๑๓๓๕.
1335.

‘‘สจฺจวากฺยสมตฺตงฺโค, อเปสุญฺญสุสญฺญโต;
คิราสขิลเนลงฺโค, มิตภาณิสิเลสิโต.
“Truthful speech is its well-proportioned limb, well-restrained from slander; gentle speech its faultless part, adorned with measured speech.

๑๓๓๖.
1336.

‘‘สทฺธาโลภสุสงฺขาโร, นิวาตญฺชลิกุพฺพโร;
อถทฺธตานตีสาโก, สีลสํวรนนฺธโน.
“Faith and non-greed are its fine adornment, humility and joined palms its pole; non-arrogance its gently bowed shaft, moral restraint its binding cord.

๑๓๓๗.
1337.

‘‘อกฺโกธนมนุคฺฆาตี, ธมฺมปณฺฑรฉตฺตโก;
พาหุสจฺจมปาลมฺโพ, ฐิตจิตฺตมุปาธิโย.
“Non-anger and non-violence, the Dhamma its white parasol; vast learning its back-rest, a steadfast mind its cushion.

๑๓๓๘.
1338.

‘‘กาลญฺญุตาจิตฺตสาโร, เวสารชฺชติทณฺฑโก;
นิวาตวุตฺติโยตฺตโก, อนติมานยุโค ลหุ.
“Knowledge of time is its mind’s essence, confidence its triple staff; humble conduct its yoke-strap, non-conceit its light yoke.

๑๓๓๙.
1339.

‘‘อลีนจิตฺตสนฺถาโร, วุทฺธิเสวี รโชหโต;
สติปโตโท ธีรสฺส, ธิติ โยโค จ รสฺมิโย.
“An unsluggish mind is its covering, honoring elders its removal of dust; mindfulness is the goad of the wise, perseverance and application its reins.

๑๓๔๐.
1340.

‘‘มโน ทนฺตํ ปถํ เนติ, สมทนฺเตหิ วาหิภิ;
อิจฺฉา โลโภ จ กุมฺมคฺโค, อุชุมคฺโค จ สํยโม.
“The mind leads the tamed one on the path, as with well-tamed steeds; desire and greed are the wrong path, and restraint is the straight path.

๑๓๔๑.
1341.

‘‘รูเป สทฺเท รเส คนฺเธ, วาหนสฺส ปธาวโต;
ปญฺญา อาโกฏนี ราช, ตตฺถ อตฺตาว สารถิ.
“As the vehicle rushes on through forms, sounds, tastes, and smells, wisdom is the whip, O king, and there the self is the charioteer.

๑๓๔๒.
1342.

‘‘สเจ เอเตน ยาเนน, สมจริยา ทฬฺหา ธิติ;
สพฺพกามทุโห ราช, น ชาตุ นิรยํ วเช’’ติ.
“O king, fulfiller of all desires, if you travel with this vehicle, firm in balanced conduct and perseverance, you will never go to hell.”

ตตฺถ [Pg.147] รถสญฺญาโตติ มหาราช, ตว กาโย รโถติ สญฺญาโต โหตุ. มโนสารถิโกติ มนสงฺขาเตน กุสลจิตฺเตน สารถินา สมนฺนาคโต. ลหูติ วิคตถินมิทฺธตาย สลฺลหุโก. อวิหึสาสาริตกฺโขติ อวิหึสามเยน สาริเตน สุฏฺฐุ ปรินิฏฺฐิเตน อกฺเขน สมนฺนาคโต. สํวิภาคปฏิจฺฉโทติ ทานสํวิภาคมเยน ปฏิจฺฉเทน สมนฺนาคโต. ปาทสญฺญมเนมิโยติ ปาทสํยมมยาย เนมิยา สมนฺนาคโต. หตฺถสญฺญมปกฺขโรติ หตฺถสํยมมเยน ปกฺขเรน สมนฺนาคโต. กุจฺฉิสญฺญมนพฺภนฺโตติ กุจฺฉิสํยมสงฺขาเตน มิตโภชนมเยน เตเลน อพฺภนฺโต. ‘‘อพฺภญฺชิตพฺโพ นาภิ โหตู’’ติปิ ปาโฐ. วาจาสญฺญมกูชโนติ วาจาสํยเมน อกูชโน.
Herein, ‘known as a chariot’ means: O great king, let your body be known as a chariot. ‘With the mind as its charioteer’ means: endowed with a charioteer which is the mind, a wholesome mind. ‘Swift’ means: light, due to the absence of sloth and torpor. ‘With non-harming as its well-fitted axle’ means: endowed with an axle made of non-harming, well-fitted and perfectly finished. ‘Sharing as its covering’ means: endowed with a covering made of giving and sharing. ‘Restraint of feet is its wheel-rim’ means: endowed with a wheel-rim made of restraint of feet. ‘Restraint of hands its fender’ means: endowed with a fender made of restraint of hands. ‘Restraint of belly its lubrication’ means: lubricated with the oil of moderation in food, which is known as restraint of the belly. There is also the reading, ‘May the navel be anointed.’ ‘Restraint of speech its silence’ means: silent through restraint of speech.

สจฺจวากฺยสมตฺตงฺโคติ สจฺจวากฺเยน ปริปุณฺณองฺโค อขณฺฑรถงฺโค. อเปสุญฺญสุสญฺญโตติ อเปสุญฺเญน สุฏฺฐุ สญฺญโต สมุสฺสิโต. คิราสขิลเนลงฺโคติ สขิลาย สณฺหวาจาย นิทฺโทสงฺโค มฏฺฐรถงฺโค. มิตภาณิสิเลสิโต มิตภาณสงฺขาเตน สิเลเสน สุฏฺฐุ สมฺพนฺโธ. สทฺธาโลภสุสงฺขาโรติ กมฺมผลสทฺทหนสทฺธามเยน จ อโลภมเยน จ สุนฺทเรน อลงฺกาเรน สมนฺนาคโต. นิวาตญฺชลิกุพฺพโรติ สีลวนฺตานํ นิวาตมเยน เจว อญฺชลิกมฺมมเยน จ กุพฺพเรน สมนฺนาคโต. อถทฺธตานตีสาโกติ สขิลสมฺโมทภาวสงฺขาตาย อถทฺธตาย อนตอีโส, โถกนตอีโสติ อตฺโถ. สีลสํวรนนฺธโนติ อขณฺฑปญฺจสีลจกฺขุนฺทฺริยาทิสํวรสงฺขาตาย นนฺธนรชฺชุยา สมนฺนาคโต.
‘Truthful speech is its well-proportioned limb’ means: its limbs are complete through truthful speech, an unbroken chariot-part. ‘Well-restrained from slander’ means: well-restrained and exalted through non-slander. ‘Gentle speech its faultless part’ means: its parts are faultless through gentle and soft speech, a polished chariot-part. ‘Adorned with measured speech’ means: well-joined with the adhesive known as measured speech. ‘Faith and non-greed are its fine adornment’ means: endowed with the beautiful adornment consisting of faith in the fruit of action and of non-greed. ‘Humility and joined palms its pole’ means: endowed with a pole consisting of humility toward the virtuous and the act of joining the palms. ‘Non-arrogance its gently bowed shaft’ means: its shaft is bowed through non-stiffness, which is known as a state of friendly greeting; the meaning is ‘a slightly bowed shaft.’ ‘Moral restraint its binding cord’ means: endowed with the binding rope known as the unbroken five precepts and restraint of the eye faculty and so on.

อกฺโกธนมนุคฺฆาตีติ อกฺโกธนภาวสงฺขาเตน อนุคฺฆาเตน สมนฺนาคโต. ธมฺมปณฺฑร-ฉตฺตโกติ ทสกุสลธมฺมสงฺขาเตน ปณฺฑรจฺฉตฺเตน สมนฺนาคโต. พาหุสจฺจมปาลมฺโพติ อตฺถสนฺนิสฺสิตพหุสฺสุตภาวมเยน อปาลมฺเพน สมนฺนาคโต. ฐิตจิตฺตมุปาธิโยติ โลกธมฺเมหิ อวิกมฺปนภาเวน สุฏฺฐุ ฐิตเอกคฺคภาวปฺปตฺตจิตฺตสงฺขาเตน อุปาธินา อุตฺตรตฺถรเณน วา ราชาสเนน สมนฺนาคโต. กาลญฺญุตาจิตฺตสาโรติ ‘‘อยํ ทานสฺส ทินฺนกาโล, อยํ สีลสฺส รกฺขนกาโล’’ติ เอวํ กาลญฺญุตาสงฺขาเตน กาลํ ชานิตฺวา กเตน จิตฺเตน [Pg.148] กุสลสาเรน สมนฺนาคโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา, มหาราช, รถสฺส นาม อาณึ อาทึ กตฺวา ทพฺพสมฺภารชาตํ ปริสุทฺธํ สารมยญฺจ อิจฺฉิตพฺพํ, เอวญฺหิ โส รโถ อทฺธานกฺขโม โหติ, เอวํ ตวปิ กายรโถ กาลํ ชานิตฺวา กเตน จิตฺเตน ปริสุทฺเธน ทานาทิกุสลสาเรน สมนฺนาคโต โหตูติ. เวสารชฺชติทณฺฑโกติ ปริสมชฺเฌ กเถนฺตสฺสปิ วิสารทภาวสงฺขาเตน ติทณฺเฑน สมนฺนาคโต. นิวาตวุตฺติโยตฺตโกติ โอวาเท ปวตฺตนสงฺขาเตน มุทุนา ธุรโยตฺเตน สมนฺนาคโต. มุทุนา หิ ธุรโยตฺเตน พทฺธรถํ สินฺธวา สุขํ วหนฺติ, เอวํ ตว กายรโถปิ ปณฺฑิตานํ โอวาทปฺปวตฺติตาย อาพทฺโธ สุขํ ยาตูติ อตฺโถ. อนติมานยุโค ลหูติ อนติมานสงฺขาเตน ลหุเกน ยุเคน สมนฺนาคโต.
‘Non-anger, non-violence’ means endowed with non-violence, which is non-anger. ‘The Dhamma its noble white parasol’ means endowed with the white parasol consisting of the ten wholesome qualities. ‘Vast learning its support’ means endowed with a support made of vast learning connected to meaning. ‘A steadfast mind its cushion’ means endowed with a cushion, which is a mind well-established and attained to one-pointedness, unwavering by worldly conditions, or an upper covering or royal seat. ‘Knowledge of time is its mind’s essence’ means endowed with the essence of wholesome qualities, which is a mind that knows the time, recognizing ‘this is the time for giving, this is the time for observing virtue.’ This is what is meant: Just as, O great king, the assemblage of parts of a chariot, beginning with the linchpin, should be pure and made of essential heartwood, for only then is that chariot fit for the road; so too, may your bodily chariot be endowed with a pure mind that knows the time, and with the essence of wholesome qualities like giving. ‘Confidence its triple staff’ means endowed with a triple staff consisting of confidence even when speaking in an assembly. ‘Humble conduct its yoke’ means endowed with a soft yoke consisting of being guided by advice. For just as thoroughbreds easily pull a chariot bound with a soft yoke, so too may your bodily chariot, bound by the guidance of the wise, move smoothly—this is the meaning. ‘Non-conceit its light yoke’ means endowed with a light yoke consisting of non-conceit.

อลีนจิตฺตสนฺถาโรติ ยถา รโถ นาม ทนฺตมเยน อุฬาเรน สนฺถาเรน โสภติ, เอวํ ตว กายรโถปิ ทานาทินา อลีนอสงฺกุฏิตจิตฺตสนฺถาโร โหตุ. วุทฺธิเสวี รโชหโตติ ยถา รโถ นาม วิสเมน รชุฏฺฐานมคฺเคน คจฺฉนฺโต รโชกิณฺโณ น โสภติ, สเมน วิรเชน มคฺเคน คจฺฉนฺโต โสภติ, เอวํ ตว กายรโถปิ ปญฺญาวุทฺธิเสวิตาย สมตลํ อุชุมคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา หตรโช โหตุ. สติปโตโท ธีรสฺสาติ ปณฺฑิตสฺส ตว ตสฺมึ กายรเถ สุปติฏฺฐิตสติปโตโท โหตุ. ธิติ โยโค จ รสฺมิโยติ อพฺโพจฺฉินฺนวีริยสงฺขาตา ธิติ จ หิตปฺปฏิปตฺติยํ ยุญฺชนภาวสงฺขาโต โยโค จ ตว ตสฺมึ กายรเถ วฏฺฏิตา ถิรา รสฺมิโย โหนฺตุ. มโน ทนฺตํ ปถํ เนติ, สมทนฺเตหิ วาหิภีติ ยถา รโถ นาม วิสมทนฺเตหิ สินฺธเวหิ อุปฺปถํ ยาติ, สมทนฺเตหิ สมสิกฺขิเตหิ ยุตฺโต อุชุปถเมว อนฺเวติ, เอวํ มโนปิ ทนฺตํ นิพฺพิเสวนํ กุมฺมคฺคํ ปหาย อุชุมคฺคํ คณฺหาติ. ตสฺมา สุทนฺตํ อาจารสมฺปนฺนํ จิตฺตํ ตว กายรถสฺส สินฺธวกิจฺจํ สาเธตุ. อิจฺฉาโลโภ จาติ อปฺปตฺเตสุ วตฺถูสุ อิจฺฉา, ปตฺเตสุ โลโภติ อยํ อิจฺฉา จ โลโภ จ กุมฺมคฺโค นาม. กุฏิโล อนุชุมคฺโค อปายเมว เนติ. ทสกุสลกมฺมปถวเสน ปน อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน วา ปวตฺโต สีลสํยโม อุชุมคฺโค นาม. โส ตว กายรถสฺส มคฺโค โหตุ.
‘With an uncontracted mind as its adornment’ means just as a chariot shines with splendid ivory adornments, so too may your bodily chariot have an uncontracted and unhesitating mind as its adornment, through giving and so forth. ‘Honoring elders, rid of dust’ means just as a chariot moving on an uneven, dusty path does not shine, but one moving on a smooth, dust-free path does, so too may your bodily chariot, by cultivating wisdom and following the level, straight path, be rid of dust. ‘Mindfulness the goad of the wise’ means may the goad of mindfulness be well-established in that body-chariot of you, the wise one. ‘Perseverance and application its reins’ means may perseverance, which is unbroken effort, and application, which is engaging in beneficial conduct, be firmly fastened as the well-rounded and strong reins to your chariot of the body. ‘The tamed mind leads on the path, just as well-trained steeds do’ means just as a chariot drawn by unruly horses goes astray, but one yoked to well-trained and equally disciplined horses follows the straight path, so too may the mind, tamed and docile, abandon wrong paths and embrace the right one. Therefore, may your well-tamed and well-conducted mind fulfill the role of good horses for your chariot of the body. ‘Desire and greed’ means desire for what is unattained and greed for what is attained—this desire and greed are called the crooked path. A crooked and not straight path leads only to misfortune. But the straight path is the restraint of virtue, which arises through the ten wholesome courses of action or the Noble Eightfold Path. May that be the path for your chariot of the body.

รูเปติ [Pg.149] เอเตสุ มนาปิเยสุ รูปาทีสุ กามคุเณสุ นิมิตฺตํ คเหตฺวา ธาวนฺตสฺส ตว กายรถสฺส อุปฺปถํ ปฏิปนฺนสฺส ราชรถสฺส สินฺธเว อาโกเฏตฺวา นิวารณปโตทยฏฺฐิ วิย ปญฺญา อาโกฏนี โหตุ. สา หิ ตํ อุปฺปถคมนโต นิวาเรตฺวา อุชุํ สุจริตมคฺคํ อาโรเปสฺสติ. ตตฺถ อตฺตาว สารถีติ ตสฺมึ ปน เต กายรเถ อญฺโญ สารถิ นาม นตฺถิ, ตว อตฺตาว สารถิ โหตุ. สเจ เอเตน ยาเนนาติ มหาราช, ยสฺเสตํ เอวรูปํ ยานํ สเจ อตฺถิ, เอเตน ยาเนน. สมจริยา ทฬฺหา ธิตีติ ยสฺส สมจริยา จ ธิติ จ ทฬฺหา โหติ ถิรา, โส เอเตน ยาเนน ยสฺมา เอส รโถ สพฺพกามทุโห ราช, ยถาธิปฺเปเต สพฺพกาเม เทติ, ตสฺมา น ชาตุ นิรยํ วเช, เอกํเสเนตํ ธาเรหิ, เอวรูเปน ยาเนน นิรยํ น คจฺฉสีติ อตฺโถ. อิติ โข, มหาราช, ยํ มํ อวจ ‘‘อาจิกฺข เม, นารท, สุทฺธิมคฺคํ, ยถา อหํ โน นิรเย ปเตยฺย’’นฺติ, อยํ เต โส มยา อเนกปริยาเยน อกฺขาโตติ.
‘In forms’: in these pleasing forms and other sense objects, which are strands of sensual pleasure, for you whose body-chariot, having grasped a sign, runs along the wrong path, let wisdom be the goad that strikes, just as the goad-stick strikes and restrains the steeds of a royal chariot. For it will restrain you from going astray and set you on the straight path of good conduct. ‘Herein, self is the charioteer’: in this body-chariot of yours there is no other charioteer; let your self be the charioteer. ‘If by this vehicle’: O great king, if one has such a vehicle, it is by this vehicle. ‘Even conduct and firm resolve’: one whose even conduct and resolve are firm and steady travels by this vehicle. Because this chariot, O king, yields all one’s desires, because it gives all wished-for sensual pleasures, ‘therefore one would never go to hell.’ You should hold it as certain that with such a vehicle one does not go to hell. Thus, great king, as to what you said to me, ‘Explain to me, Nārada, the path of purity, so that I may not fall into hell,’ this has been explained to you by me in many ways.

เอวมสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐึ ชหาเปตฺวา สีเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ปาปมิตฺเต ปหาย กลฺยาณมิตฺเต อุปสงฺกม, นิจฺจํ อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ โอวาทํ ทตฺวา ราชธีตุ คุณํ วณฺเณตฺวา ราชปริสาย จ ราโชโรธานญฺจ โอวาทํ ทตฺวา มหนฺเตนานุภาเวน เตสํ ปสฺสนฺตานญฺเญว พฺรหฺมโลกํ คโต.
Having thus taught him the Dhamma, made him abandon wrong view, and established him in virtuous conduct, he gave him this advice: 'From now on, abandon bad friends and associate with good friends. Always be heedful.' Then, after praising the virtues of the king's daughter and giving advice to the king's assembly and the royal harem, with great power he went to the Brahmā world even as they were watching.

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ มยา ทิฏฺฐิชาลํ ภินฺทิตฺวา อุรุเวลกสฺสโป ทมิโตเยวา’’ติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –
The Teacher delivered this Dhamma discourse and said: 'Monks, it is not only now that Uruvela Kassapa was tamed by me after I broke through the net of views; in the past, too, he was tamed.' Then, making the connection for the Jātaka, he spoke these verses:

๑๓๔๓.
1343.

‘‘อลาโต เทวทตฺโตสิ, สุนาโม อาสิ ภทฺทชิ;
วิชโย สาริปุตฺโตสิ, โมคฺคลฺลาโนสิ พีชโก.
“Alāta was Devadatta, Sunāma was Bhaddaji; Vijaya was Sāriputta, and Bījaka was Moggallāna.

๑๓๔๔.
1344.

‘‘สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต, คุโณ อาสิ อเจลโก;
อานนฺโท สา รุจา อาสิ, ยา ราชานํ ปสาทยิ.
“Sunakkhatta the Licchavi son was the naked ascetic Guṇa; Ānanda was that Rucā who won the king’s faith.

๑๓๔๕.
1345.

‘‘อุรุเวลกสฺสโป ราชา, ปาปทิฏฺฐิ ตทา อหุ;
มหาพฺรหฺมา โพธิสตฺโต, เอวํ ธาเรถ ชาตก’’นฺติ.
“The king who then held wrong view was Uruvela Kassapa; the Bodhisatta was the Great Brahmā. Thus remember the Jātaka.”

มหานารทกสฺสปชาตกวณฺณนา อฏฺฐมา.
The Commentary on the Mahānāradakassapa Jātaka, the Eighth.

[๕๔๖] ๙. วิธุรชาตกวณฺณนา
[546] 9. The Commentary on the Vidhura Jātaka

จตุโปสถกณฺฑํ
The Chapter on the Four Uposathas

ปณฺฑุ [Pg.151] กิสิยาสิ ทุพฺพลาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ปญฺญาปารมึ อารพฺภ กเถสิ. เอกทิวสญฺหิ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘อาวุโส, สตฺถา มหาปญฺโญ ปุถุปญฺโญ คมฺภีรปญฺโญ ชวนปญฺโญ หาสปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ ปรปฺปวาทมทฺทโน, อตฺตโน ปญฺญานุภาเวน ขตฺติยปณฺฑิตาทีหิ อภิสงฺขเต สุขุมปญฺเห ภินฺทิตฺวา เต ทเมตฺวา นิพฺพิเสวเน กตฺวา ตีสุ สรเณสุ เจว สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปตฺวา อมตคามิมคฺคํ ปฏิปาเทสี’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘อนจฺฉริยํ, ภิกฺขเว, ยํ ตถาคโต ปรมาภิสมฺโพธิปฺปตฺโต ปรปฺปวาทํ ภินฺทิตฺวา ขตฺติยาทโย ทเมยฺย. ปุริมภวสฺมิญฺหิ โพธิญาณํ ปริเยสนฺโตปิ ตถาคโต ปญฺญวา ปรปฺปวาทมทฺทโนเยว. ตถา หิ อหํ วิธุรกาเล สฏฺฐิโยชนุพฺเพเธ กาฬปพฺพตมุทฺธนิ ปุณฺณกํ นาม ยกฺขเสนาปตึ อตฺตโน ญาณพเลเนว ทเมตฺวา นิพฺพิเสวนํ กตฺวา ปญฺจสีเลสุ ปติฏฺฐาเปนฺโต อตฺตโน ชีวิตํ ทาเปสิ’’นฺติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ.
“You are pale, thin, and weak.” This the Teacher spoke while dwelling in Jetavana concerning his own perfection of wisdom. One day, the monks started a discussion in the Dhamma hall: “Friends, the Teacher is of great wisdom, extensive wisdom, profound wisdom, swift wisdom, joyous wisdom, sharp wisdom, penetrative wisdom, a crusher of the doctrines of others. By the power of his own wisdom, he has resolved the subtle questions devised by learned khattiyas and others, subdued them, made them docile, established them in the three refuges and the moral precepts, and set them on the path leading to the Deathless.” The Teacher came and asked, “For what discussion, monks, are you now gathered together?” When they told him, “For this one,” he said: “It is no wonder, monks, that the Tathāgata, having attained supreme perfect enlightenment, should crush the doctrines of others and subdue khattiyas and others. For in a former existence, while still seeking the knowledge of enlightenment, the Tathāgata was wise and a crusher of the doctrines of others. Thus, when I was Vidhura, on the peak of the Black Mountain, sixty yojanas high, I tamed the yakkha general named Puṇṇaka by the power of my own knowledge, made him docile, and while establishing him in the five precepts, had my life given away.” And being requested by them, he related the past.

อตีเต กุรุรฏฺเฐ อินฺทปตฺถนคเร ธนญฺจยโกรพฺโย นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. วิธุรปณฺฑิโต นาม อมจฺโจ ตสฺส อตฺถธมฺมานุสาสโก อโหสิ. โส มธุรกโถ มหาธมฺมกถิโก สกลชมฺพุทีเป ราชาโน หตฺถิกนฺตวีณาสเรน ปลุทฺธหตฺถิโน วิย อตฺตโน มธุรธมฺมเทสนาย ปโลเภตฺวา เตสํ สกสกรชฺชานิ คนฺตุํ อททมาโน พุทฺธลีลาย มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต มหนฺเตน ยเสน ตสฺมึ นคเร ปฏิวสิ.
In the past, in the city of Indapattha in the Kuru country, a king named Dhanañjaya Korabya was ruling the kingdom. A minister named Vidhura the Wise was his instructor in things temporal and spiritual. He was sweet-spoken and a great preacher of the Dhamma. Just as one might allure wild elephants with the sound of an elephant-charming lute, so he allured the kings in all of Jambudīpa with his sweet Dhamma teaching. Not allowing them to return to their own kingdoms, he taught the Dhamma to the great populace with the grace of a Buddha and dwelt in that city with great renown.

ตทา หิ พาราณสิยมฺปิ คิหิสหายกา จตฺตาโร พฺราหฺมณมหาสาลา มหลฺลกกาเล กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อภิญฺญา จ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา วนมูลผลาหารา ตตฺเถว จิรํ วสิตฺวา โลณมฺพิลเสวนตฺถาย จาริกํ [Pg.152] จรมานา องฺครฏฺเฐ กาลจมฺปานครํ ปตฺวา ราชุยฺยาเน วสิตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขาย นครํ ปวิสึสุ. ตตฺถ จตฺตาโร สหายกา กุฏุมฺพิกา เตสํ อิริยาปเถสุ ปสีทิตฺวา วนฺทิตฺวา ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา เอเกกํ อตฺตโน นิเวสเน นิสีทาเปตฺวา ปณีเตน อาหาเรน ปริวิสิตฺวา ปฏิญฺญํ คาหาเปตฺวา อุยฺยาเนเยว วาสาเปสุํ. เต จตฺตาโร ตาปสา จตุนฺนํ กุฏุมฺพิกานํ เคเหสุ นิพทฺธํ ภุญฺชิตฺวา ทิวาวิหารตฺถาย เอโก ตาปโส ตาวตึสภวนํ คจฺฉติ, เอโก นาคภวนํ, เอโก สุปณฺณภวนํ, เอโก โกรพฺยรญฺโญ มิคาชินอุยฺยานํ คจฺฉติ. เตสุ โย เทวโลกํ คนฺตฺวา ทิวาวิหารํ กโรติ, โส สกฺกสฺส ยสํ โอโลเกตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส ตเมว วณฺเณติ. โย นาคภวนํ คนฺตฺวา ทิวาวิหารํ กโรติ, โส นาคราชสฺส สมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส ตเมว วณฺเณติ. โย สุปณฺณภวนํ คนฺตฺวา ทิวาวิหารํ กโรติ, โส สุปณฺณราชสฺส วิภูตึ โอโลเกตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส ตเมว วณฺเณติ. โย ธนญฺจยโกรพฺยราชสฺส อุยฺยานํ คนฺตฺวา ทิวาวิหารํ กโรติ, โส ธนญฺจยโกรพฺยรญฺโญ สิริโสภคฺคํ โอโลเกตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส ตเมว วณฺเณติ.
At that time in Bārāṇasī, four householder companions, brahmins of great wealth, in their old age saw the danger in sensual pleasures, entered the Himalayas, and went forth into the ascetic life of sages. Having developed the direct knowledges and meditative attainments, they lived there for a long time subsisting on the roots and fruits of the forest. Then, for the sake of using salt and sour condiments, they wandered on tour and came to the city of Kālacampā in the Aṅga country. They dwelt in the royal park and on the next day entered the city for alms. There, four householder companions, gaining confidence in their deportment, paid homage to them, took their alms bowls, seated each one in their own home, served them with fine food, made them promise to stay, and had them dwell in the park. Those four ascetics ate regularly in the homes of the four householders. For their day-sojourn, one ascetic would go to the Tāvatiṃsa realm, one to the nāga realm, one to the supaṇṇa realm, and one to the deer-skin park of the Korabya king. Among them, the one who went to the deva world for his day-sojourn would observe Sakka’s glory and praise that very thing to his supporter. The one who went to the nāga realm would observe the nāga king’s prosperity and praise that very thing to his supporter. The one who went to the supaṇṇa realm would observe the supaṇṇa king’s majesty and praise that very thing to his supporter. The one who went to the park of King Dhanañjaya Korabya would observe the king’s splendor and magnificence and praise that very thing to his supporter.

เต จตฺตาโรปิ ชนา ตํ ตเทว ฐานํ ปตฺเถตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อายุปริโยสาเน เอโก สกฺโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ, เอโก สปุตฺตทาโร นาคภวเน นาคราชา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, เอโก สุปณฺณภวเน สิมฺพลิวิมาเน สุปณฺณราชา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เอโก ธนญฺจยโกรพฺยรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. เตปิ ตาปสา อปริหีนชฺฌานา กาลํ กตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึสุ. โกรพฺยกุมาโร วุฑฺฒิมนฺวาย ปิตุ อจฺจเยน รชฺเช ปติฏฺฐหิตฺวา ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน ชูตวิตฺตโก อโหสิ. โส วิธุรปณฺฑิตสฺส โอวาเท ฐตฺวา ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ, อุโปสถํ อุปวสติ.
Those four people, aspiring for those very same stations, performed meritorious deeds such as giving. At the end of their lives, one was reborn as Sakka; one was reborn in the nāga realm as the nāga king, together with his wife and children; one was reborn in the supaṇṇa realm, in the Simbali palace, as the supaṇṇa king; and one was reborn in the womb of the chief queen of King Dhanañjaya Korabya. Those ascetics, too, without having lost their jhānas, passed away and were reborn in the Brahmā world. The Korabya prince, having come of age, was established in the kingdom after his father’s demise and ruled the kingdom righteously and impartially. He was, however, fond of dice. Abiding by the advice of Vidhura the Wise, he gave alms, observed the moral precepts, and undertook the uposatha.

โส เอกทิวสํ สมาทินฺนุโปสโถ ‘‘วิเวกมนุพฺรูหิสฺสามี’’ติ อุยฺยานํ คนฺตฺวา มนุญฺญฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ. สกฺโกปิ สมาทินฺนุโปสโถ ‘‘เทวโลเก ปลิโพโธ โหตี’’ติ มนุสฺสโลเก ตเมว อุยฺยานํ อาคนฺตฺวา เอกสฺมึ มนุญฺญฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ. วรุณนาคราชาปิ สมาทินฺนุโปสโถ ‘‘นาคภวเน ปลิโพโธ โหตี’’ติ ตตฺเถวาคนฺตฺวา เอกสฺมึ มนุญฺญฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา [Pg.153] สมณธมฺมํ อกาสิ. สุปณฺณราชาปิ สมาทินฺนุโปสโถ ‘‘สุปณฺณภวเน ปลิโพโธ โหตี’’ติ ตตฺเถวาคนฺตฺวา เอกสฺมึ มนุญฺญฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ. เตปิ จตฺตาโร ชนา สายนฺหสมเย สกฏฺฐาเนหิ นิกฺขมิตฺวา มงฺคลโปกฺขรณิตีเร สมาคนฺตฺวา อญฺญมญฺญํ โอโลเกตฺวา ปุพฺพสิเนหวเสน สมคฺคา สมฺโมทมานา หุตฺวา อญฺญมญฺญํ เมตฺตจิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา มธุรปฏิสนฺถารํ กรึสุ. เตสุ สกฺโก มงฺคลสิลาปฏฺเฏ นิสีทิ, อิตเรปิ อตฺตโน อตฺตโน ยุตฺตาสนํ ญตฺวา นิสีทึสุ. อถ เน สกฺโก อาห ‘‘มยํ จตฺตาโรปิ ราชาโนว, อมฺเหสุ ปน กสฺส สีลํ มหนฺต’’นฺติ? อถ นํ วรุณนาคราชา อาห ‘‘ตุมฺหากํ ติณฺณํ ชนานํ สีลโต มยฺหํ สีลํ มหนฺต’’นฺติ. ‘‘กิเมตฺถ การณ’’นฺติ? ‘‘อยํ สุปณฺณราชา อมฺหากํ ชาตานมฺปิ อชาตานมฺปิ ปจฺจามิตฺโตว, อหํ เอวรูปํ อมฺหากํ ชีวิตกฺขยกรํ ปจฺจามิตฺตํ ทิสฺวาปิ โกธํ น กโรมิ, อิมินา การเณน มม สีลํ มหนฺต’’นฺติ วตฺวา อิทํ ทสกนิปาเต จตุโปสถชาตเก ปฐมํ คาถมาห –
One day, having undertaken the Uposatha observance and thinking, 'I will cultivate seclusion,' he went to a park, sat down in a pleasant spot, and practiced the recluse's duties. Sakka, too, having undertaken the Uposatha observance and thinking, 'There is an impediment in the world of the devas,' came to that same park in the human world, sat down in a pleasant spot, and practiced the recluse's duties. The nāga king Varuṇa, too, having undertaken the Uposatha observance and thinking, 'There is an impediment in the world of the nāgas,' came right there, sat down in a pleasant spot, and practiced the recluse's duties. The supaṇṇa king, too, having undertaken the Uposatha observance and thinking, 'There is an impediment in the world of the supaṇṇas,' came right there, sat down in a pleasant spot, and practiced the recluse's duties. In the evening, these four persons left their respective places and gathered on the shore of the Maṅgala Pond. Looking at one another, they became united and joyful on account of their past affection. Having established a mind of loving-kindness toward one another, they exchanged friendly greetings. Among them, Sakka sat on the Maṅgala stone slab, while the others also sat down, each knowing their appropriate seat. Then Sakka said to them: 'We are all four kings, but whose virtue among us is the greatest?' Then the nāga king Varuṇa said to him: 'My virtue is greater than the virtue of you three.' 'What is the reason for this?' 'This supaṇṇa king is an enemy to us, to those born and to those not yet born. Yet even after seeing such an enemy who brings destruction to our lives, I do not generate anger. For this reason, my virtue is the greatest.' Having said this, he recited the first verse in the Catuposatha Jātaka of the Dasakanipāta:

‘‘โย โกปเนยฺเย น กโรติ โกปํ, น กุชฺฌติ สปฺปุริโส กทาจิ;
กุทฺโธปิ โส นาวิกโรติ โกปํ, ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๔);
‘One who harbors no anger toward one who provokes it, a good person who is never angry; or if angry, does not reveal one’s anger—such a person they call a recluse in the world.’

ตตฺถ โยติ ขตฺติยาทีสุ โย โกจิ. โกปเนยฺเยติ กุชฺฌิตพฺพยุตฺตเก ปุคฺคเล ขนฺตีวาทีตาปโส วิย โกปํ น กโรติ. กทาจีติ โย กิสฺมิญฺจิ กาเล น กุชฺฌเตว. กุทฺโธปีติ สเจ ปน โส สปฺปุริโส กุชฺฌติ, อถ กุทฺโธปิ ตํ โกปํ นาวิกโรติ จูฬโพธิตาปโส วิย. ตํ เว นรนฺติ มหาราชาโน ตํ เว ปุริสํ สมิตปาปตาย โลเก ปณฺฑิตา ‘‘สมณ’’นฺติ กเถนฺติ. อิเม ปน คุณา มยิ สนฺติ, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺตนฺติ.
Herein, ‘one who’ means anyone among the khattiyas and others. ‘Toward one who provokes it’ means that toward a person with whom one might justifiably be angry, like the ascetic Khantivādī, one does not generate anger. ‘Never’ means that one does not get angry at any time. ‘Or if angry’ means that if that good person does get angry, then even when angry he does not reveal his anger, like the ascetic Cūḷabodhi. ‘Such a person’ means that because he has pacified evil, the wise in the world call such a person a 'recluse.' These qualities are present in me; therefore, my virtue is the greatest.

ตํ สุตฺวา สุปณฺณราชา ‘‘อยํ นาโค มม อคฺคภกฺโข, ยสฺมา ปนาหํ เอวรูปํ อคฺคภกฺขํ ทิสฺวาปิ ขุทํ อธิวาเสตฺวา อาหารเหตุ ปาปํ น กโรมิ, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺต’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Hearing this, the supaṇṇa king said: 'This nāga is my choicest food. Yet even after seeing such choicest food, I endure my hunger and do no evil for the sake of food. Therefore, my virtue is the greatest.' Having said this, he recited this verse:

‘‘อูนูทโร [Pg.154] โย สหเต ชิฆจฺฉํ, ทนฺโต ตปสฺสี มิตปานโภชโน;
อาหารเหตุ น กโรติ ปาปํ, ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๕);
‘One with stomach unfilled who endures hunger, tamed, an ascetic, moderate in drink and food; who for the sake of food commits no evil—such a person they call a recluse in the world.’

ตตฺถ ทนฺโตติ อินฺทฺริยทมเนน สมนฺนาคโต. ตปสฺสีติ ตปนิสฺสิตโก. อาหารเหตูติ อติชิฆจฺฉปิฬิโตปิ โย ปาปํ ลามกกมฺมํ น กโรติ ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร วิย. อหํ ปนชฺช อาหารเหตุ ปาปํ น กโรมิ, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺตนฺติ.
Herein, ‘tamed’ means endowed with the taming of the senses. ‘An ascetic’ means one devoted to asceticism. ‘For the sake of food’ means one who, even when afflicted by extreme hunger, does not commit an evil, base deed, like the Elder Sāriputta, the General of the Dhamma. But today I commit no evil for the sake of food; therefore, my virtue is the greatest.

ตโต สกฺโก เทวราชา ‘‘อหํ นานปฺปการํ สุขปทฏฺฐานํ เทวโลกสมฺปตฺตึ ปหาย สีลรกฺขณตฺถาย มนุสฺสโลกํ อาคโต, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺต’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Then Sakka, king of the devas, said: 'I have abandoned the prosperity of the world of the devas, a basis for various kinds of happiness, and have come to the human world for the sake of protecting my virtue. Therefore, my virtue is the greatest.' Having said this, he recited this verse:

‘‘ขิฑฺฑํ รตึ วิปฺปชหิตฺวาน สพฺพํ, น จาลิกํ ภาสติ กิญฺจิ โลเก;
วิภูสฏฺฐานา วิรโต เมถุนสฺมา, ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๖);
‘Having abandoned all play and delight, speaking no falsehood whatsoever in the world; abstaining from occasions for adornment and from sexual intercourse—such a person they call a recluse in the world.’

ตตฺถ ขิฑฺฑนฺติ กายิกวาจสิกขิฑฺฑํ. รตินฺติ ทิพฺพกามคุณรตึ. กิญฺจีติ อปฺปมตฺตกมฺปิ. วิภูสฏฺฐานาติ มํสวิภูสา ฉวิวิภูสาติ ทฺเว วิภูสา. ตตฺถ อชฺโฌหรณียาหาโร มํสวิภูสา นาม, มาลาคนฺธาทีนิ ฉวิวิภูสา นาม, เยน อกุสลจิตฺเตน ธารียติ, ตํ ตสฺส ฐานํ, ตโต วิรโต เมถุนเสวนโต จ โย ปฏิวิรโต. ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเกติ อหํ อชฺช เทวจฺฉราโย ปหาย อิธาคนฺตฺวา สมณธมฺมํ กโรมิ, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺตนฺติ. เอวํ สกฺโกปิ อตฺตโน สีลเมว วณฺเณติ.
Herein, 'play' means bodily and verbal play. 'Delight' means delight in the divine objects of sensual pleasure. 'Whatsoever' means even the slightest amount. 'From occasions for adornment': there are two kinds of adornment, adornment of the flesh and adornment of the skin. Herein, consumable food is called adornment of the flesh; garlands, perfumes, and so on, are called adornment of the skin. The unwholesome mind with which one wears them is their occasion. One who is abstained from that and refrained from engaging in sexual intercourse—'Such a person they call a recluse in the world' means: ‘Today I have abandoned the celestial nymphs and come here to practice the duties of a recluse; therefore, my virtue is the greatest.’ Thus Sakka, too, praises only his own virtue.

ตํ สุตฺวา ธนญฺจยราชา ‘‘อหํ อชฺช มหนฺตํ ปริคฺคหํ โสฬสสหสฺสนาฏกิตฺถิปริปุณฺณํ อนฺเตปุรํ จชิตฺวา อุยฺยาเน สมณธมฺมํ กโรมิ, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺต’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Hearing this, King Dhanañcaya said: 'Today I have abandoned my great possessions—a harem filled with sixteen thousand dancing women—and am practicing the duties of a recluse in the park. Therefore, my virtue is the greatest.' Having said this, he recited this verse:

‘‘ปริคฺคหํ [Pg.155] โลภธมฺมญฺจ สพฺพํ, โย เว ปริญฺญาย ปริจฺจเชติ;
ทนฺตํ ฐิตตฺตํ อมมํ นิราสํ, ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๗);
‘One who, having fully understood, abandons all possessions and the state of greed; tamed, of steadfast mind, without possessiveness, without longing—such a person they call a recluse in the world.’

ตตฺถ ปริคฺคหนฺติ นานปฺปการํ วตฺถุกามํ. โลภธมฺมนฺติ ตสฺมึ อุปฺปชฺชนตณฺหํ. ปริญฺญายาติ ญาตปริญฺญา, ตีรณปริญฺญา, ปหานปริญฺญาติ อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. ตตฺถ ขนฺธาทีนํ ทุกฺขาทิสภาวชานนํ ญาตปริญฺญา, เตสุ อคุณํ อุปธาเรตฺวา ตีรณํ ตีรณปริญฺญา, เตสุ โทสํ ทิสฺวา ฉนฺทราคสฺสาปกฑฺฒนํ ปหานปริญฺญา. โย อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ชานิตฺวา วตฺถุกามกิเลสกาเม ปริจฺจชติ, ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉติ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ. ฐิตตฺตนฺติ มิจฺฉาวิตกฺกาภาเวน ฐิตสภาวํ. อมมนฺติ อหนฺติ มมายนตณฺหารหิตํ. นิราสนฺติ ปุตฺตทาราทีสุ นิจฺฉนฺทราคํ. ตํ เว นรนฺติ ตํ เอวรูปํ ปุคฺคลํ ‘‘สมณ’’นฺติ วทนฺติ.
Herein, 'possessions' refers to various kinds of sensual objects. 'The state of greed' refers to the craving that arises in regard to them. 'Having fully understood' means having fully known by means of these three kinds of full understanding: full understanding as to what is known, full understanding as to investigation, and full understanding as to abandonment. Herein, knowing the inherent nature of suffering and so on of the aggregates is full understanding as to what is known; investigating and determining their disadvantages is full understanding as to investigation; seeing their danger and removing desire and lust for them is full understanding as to abandonment. One who, having known by these three kinds of full understanding, relinquishes sensual objects and sensual defilements, abandons them and goes forth. 'Tamed' means non-indulgence. 'Of steadfast mind' means having a steadfast nature due to the absence of wrong thoughts. 'Without possessiveness' means devoid of the craving of 'I-making' and 'my-making.' 'Without longing' means without desire and lust for children, wife, and so on. 'Such a person' means they call such a person a 'recluse.'

อิติ เต สพฺเพปิ อตฺตโน อตฺตโน สีลเมว มหนฺตนฺติ วณฺเณตฺวา สกฺกาทโย ธนญฺจยํ ปุจฺฉึสุ ‘‘อตฺถิ ปน, มหาราช, โกจิ ตุมฺหากํ สนฺติเก ปณฺฑิโต, โย โน อิมํ กงฺขํ วิโนเทยฺยา’’ติ. ‘‘อาม, มหาราชาโน มม อตฺถธมฺมานุสาสโก มหาปญฺโญ อสมธุโร วิธุรปณฺฑิโต นาม อตฺถิ, โส โน อิมํ กงฺขํ วิโนเทสฺสติ, ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ. อถ เต สพฺเพ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉึสุ. อถ สพฺเพปิ อุยฺยานา นิกฺขมิตฺวา ธมฺมสภํ คนฺตฺวา ปลฺลงฺกํ อลงฺการาเปตฺวา โพธิสตฺตํ ปลฺลงฺกวรมชฺเฌ นิสีทาเปตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา ‘‘ปณฺฑิต, อมฺหากํ กงฺขา อุปฺปนฺนา, ตํ โน วิโนเทหี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาหํสุ –
Thus, when they had all praised their own virtue as being the greatest, Sakka and the others asked Dhanañjaya: 'Great king, is there any wise man in your presence who can dispel this doubt of ours?' 'Yes, great kings. I have an instructor in the good and the Dhamma named Vidhura the Wise, of great wisdom and of unequalled counsel. He will dispel this doubt for us. Let us go to him.' Then they all agreed, saying, 'Good.' Then they all left the park, went to the Dhamma hall, had a couch adorned, and had the Bodhisatta seated in the middle of the excellent couch. After exchanging friendly greetings, they sat to one side and said: 'Wise one, a doubt has arisen in us. Dispel it for us.' Then they recited this verse:

‘‘ปุจฺฉาม กตฺตารมโนมปญฺญํ, กถาสุ โน วิคฺคโห อตฺถิ ชาโต;
ฉินฺทชฺช กงฺขํ วิจิกิจฺฉิตานิ, ตทชฺช กงฺขํ วิตเรมุ สพฺเพ’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๘);
‘We ask the doer, the one of flawless wisdom; a dispute has arisen for us in our talks. Cut off today our doubt and uncertainties, so that today we all may cross beyond doubt.’

ตตฺถ กตฺตารนฺติ กตฺตพฺพยุตฺตกการกํ. วิคฺคโห อตฺถิ ชาโตติ เอโก สีลวิคฺคโห สีลวิวาโท อุปฺปนฺโน อตฺถิ. ฉินฺทชฺชาติ อมฺหากํ ตํ [Pg.156] กงฺขํ ตานิ จ วิจิกิจฺฉิตานิ วชิเรน สิเนรุํ ปหรนฺโต วิย อชฺช ฉินฺท. วิตเรมูติ วิตเรยฺยาม.
Herein, 'the doer' means one who does what ought to be done. 'A dispute has arisen' means a certain dispute about virtue, a controversy about virtue, has arisen. 'Cut off today' means: 'Today cut off that doubt and those uncertainties of ours as if striking Mount Sineru with a thunderbolt.' 'May we cross beyond' is an expression in the optative mood.

ปณฺฑิโต เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘มหาราชาโน ตุมฺหากํ สีลํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ วิวาทกถํ สุกถิตทุกฺกถิตํ ชานิสฺสามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
Having heard their speech, the Wise One said: 'Great kings, I will know what is well spoken and what is badly spoken in this controversial talk that has arisen based on your virtue.' Then he recited this verse:

‘‘เย ปณฺฑิตา อตฺถทสา ภวนฺติ, ภาสนฺติ เต โยนิโส ตตฺถ กาเล;
กถํ นุ กถานํ อภาสิตานํ, อตฺถํ นเยยฺยุํ กุสลา ชนินฺทา’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๙);
‘Those wise ones who are seers of the good speak wisely on that occasion. How, O lords of men, could the skillful infer the meaning of words that have not been spoken?’

ตตฺถ อตฺถทสาติ อตฺถทสฺสนสมตฺถา. ตตฺถ กาเลติ ตสฺมึ วิคฺคเห อาโรจิเต ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเล เต ปณฺฑิตา ตมตฺถํ อาจิกฺขนฺตา โยนิโส ภาสนฺติ. อตฺถํ นเยยฺยุํ กุสลาติ กุสลา เฉกาปิ สมานา อภาสิตานํ กถานํ กถํ นุ อตฺถํ ญาเณน นเยยฺยุํ อุปปริกฺเขยฺยุํ. ชนินฺทาติ ราชาโน อาลปติ. ตสฺมา อิทํ ตาว เม วเทถ.
Herein, 'seers of the good' means those capable of seeing the good. 'On that occasion' means that at the proper time, when that dispute has been presented, those wise ones, explaining its meaning, speak wisely. 'Could the skillful infer the meaning' means: even being skillful and clever, how could they infer or investigate with their knowledge the meaning of words that have not been spoken? 'O lords of men' is an address to the kings. Therefore, first tell me this.

‘‘กถํ หเว ภาสติ นาคราชา, ครุโฬ ปน เวนเตยฺโย กิมาห;
คนฺธพฺพราชา ปน กึ วเทติ, กถํ ปน กุรูนํ ราชเสฏฺโฐ’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๓๐);
‘How, indeed, does the nāga king speak? And what does the Garuḷa, son of Vinatā, say? And what does the Gandhabba king state? And how the chief king of the Kurus?’

ตตฺถ คนฺธพฺพราชาติ สกฺกํ สนฺธายาห.
Herein, 'the Gandhabba king' is said in reference to Sakka.

อถสฺส เต อิมํ คาถมาหํสุ –
Then they recited this verse to him:

‘‘ขนฺตึ หเว ภาสติ นาคราชา, อปฺปาหารํ ครุโฬ เวนเตยฺโย;
คนฺธพฺพราชา รติวิปฺปหานํ, อกิญฺจนํ กุรูนํ ราชเสฏฺโฐ’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๓๑);
“The Nāga king speaks of patience, the Garuḷa Venateyya of little food; the king of the Gandharvas of abandoning sensual delight, the best of the Kurus of non-possession.”

ตสฺสตฺโถ – ปณฺฑิต, นาคราชา ตาว โกปเนยฺเยปิ ปุคฺคเล อกุปฺปนสงฺขาตํ อธิวาสนขนฺตึ วณฺเณติ, ครุโฬ อปฺปาหารตาสงฺขาตํ อาหารเหตุ [Pg.157] ปาปสฺส อกรณํ, สกฺโก ปญฺจกามคุณรตีนํ วิปฺปหานํ, กุรุราชา นิปฺปลิโพธภาวํ วณฺเณตีติ.
The meaning is this: Wise one, the Nāga king praises the patience of forbearance, described as not becoming angry even toward persons who provoke anger; the Garuḷa praises the non-doing of evil for the sake of food, which is described as eating little; Sakka praises the abandonment of delight in the five strands of sensual pleasure; and the Kuru king praises the state of being unhindered.

อถ เตสํ กถํ สุตฺวา มหาสตฺโต อิมํ คาถมาห –
Then, having heard their talk, the Great Being spoke this verse:

‘‘สพฺพานิ เอตานิ สุภาสิตานิ, น เหตฺถ ทุพฺภาสิตมตฺถิ กิญฺจิ;
ยสฺมิญฺจ เอตานิ ปติฏฺฐิตานิ, อราว นาภฺยา สุสโมหิตานิ;
จตุพฺภิ ธมฺเมหิ สมงฺคิภูตํ, ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๓๒);
“All these are well-spoken words; there is nothing ill-spoken here. In whom these are established, like spokes well-fitted in a chariot's hub, that person endowed with these four qualities, him indeed they call a recluse in the world.”

ตตฺถ เอตานีติ เอตานิ จตฺตาริปิ คุณชาตานิ ยสฺมึ ปุคฺคเล สกฏนาภิยํ สุฏฺฐุ สโมหิตานิ อรา วิย ปติฏฺฐิตานิ, จตูหิเปเตหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ ปุคฺคลํ ปณฺฑิตา ‘‘สมณ’’นฺติ อาหุ โลเกติ.
Herein, ‘these’ means these four kinds of qualities which are established in a person like spokes well-fitted in a cart's hub. The wise in the world call a person endowed with these four qualities a ‘recluse.’

เอวํ มหาสตฺโต จตุนฺนมฺปิ สีลํ เอกสมเมว อกาสิ. ตํ สุตฺวา จตฺตาโรปิ ราชาโน ตสฺส ตุฏฺฐา ถุตึ กโรนฺตา อิมํ คาถมาหํสุ –
Thus the Great Being unified the four virtues. Hearing that, the four kings, being pleased, praised him and spoke this verse:

‘‘ตุวญฺหิ เสฏฺโฐ ตฺวมนุตฺตโรสิ, ตฺวํ ธมฺมคู ธมฺมวิทู สุเมโธ;
ปญฺญาย ปญฺหํ สมธิคฺคเหตฺวา, อจฺเฉจฺฉิ ธีโร วิจิกิจฺฉิตานิ;
“Indeed, you are the best, you are unsurpassed; you are a knower of the Dhamma, an expert in the Dhamma, one of good wisdom. Having comprehended the question with wisdom, the wise one has cut off doubts.

อจฺเฉจฺฉิ กงฺขํ วิจิกิจฺฉิตานิ, จุนฺโท ยถา นาคทนฺตํ ขเรนา’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๓๓).
He has cut off doubt and uncertainty, just as a turner cuts an elephant's tusk with a sharp tool.”

ตตฺถ ตฺวมนุตฺตโรสีติ ตฺวํ อนุตฺตโร อสิ, นตฺถิ ตยา อุตฺตริตโร นาม. ธมฺมคูติ ธมฺมสฺส โคปโก เจว ธมฺมญฺญู จ. ธมฺมวิทูติ ปากฏธมฺโม. สุเมโธติ สุนฺทรปญฺโญ ปญฺญายาติ อตฺตโน ปญฺญาย อมฺหากํ ปญฺหํ สุฏฺฐุ อธิคณฺหิตฺวา ‘‘อิทเมตฺถ การณ’’นฺติ ยถาภูตํ ญตฺวา. อจฺเฉจฺฉีติ ตฺวํ ธีโร อมฺหากํ วิจิกิจฺฉิตานิ ฉินฺทิ, เอวํ ฉินฺทนฺโต จ ‘‘ฉินฺทชฺช กงฺขํ วิจิกิจฺฉิตานี’’ติ อิทํ อมฺหากํ อายาจนํ สมฺปาเทนฺโต อจฺเฉจฺฉิ กงฺขํ วิจิกิจฺฉิตานิ[Pg.158]. จุนฺโท ยถา นาคทนฺตํ ขเรนาติ ยถา ทนฺตกาโร กกเจน หตฺถิทนฺตํ ฉินฺเทยฺย, เอวํ ฉินฺทีติ อตฺโถ.
Herein, ‘you are unsurpassed’ means you are supreme; there is no one superior to you. ‘Knower of the Dhamma’ (dhammagū) means both a protector of the Dhamma and one who knows the Dhamma. ‘Expert in the Dhamma’ (dhammavidū) means one to whom the Dhamma is manifest. ‘Of good wisdom’ (sumedho) means one of excellent wisdom. ‘With wisdom’ means: having thoroughly comprehended our question with his own wisdom, having known it as it really is, thinking, ‘This is the reason here.’ ‘He has cut off’ means: ‘You, O wise one, have cut off our doubts.’ And thus cutting, fulfilling our request, ‘Cut off today our doubt and uncertainty,’ he has cut off doubt and uncertainty. ‘As a turner cuts an elephant's tusk with a sharp tool’ means: just as an ivory-worker would cut an elephant's tusk with a saw, so he has cut. This is the meaning.

เอวํ เต จตฺตาโรปิ ราชาโน ตสฺส ปญฺหพฺยากรเณน ตุฏฺฐมานสา อเหสุํ. อถ นํ สกฺโก ทิพฺพทุกูเลน ปูเชสิ, ครุโฬ สุวณฺณมาลาย, วรุโณ นาคราชา มณินา, ธนญฺจยราชา ควสหสฺสาทีหิ ปูเชสิ. เตเนวาห –
Thus the four kings were pleased at heart by his explanation of the question. Then Sakka honored him with a pair of divine cloths, the Garuḷa with a golden garland, Varuṇa the Nāga king with a jewel, and King Dhanañjaya with a thousand cattle and other things. Hence it is said:

‘‘นีลุปฺปลาภํ วิมลํ อนคฺฆํ, วตฺถํ อิทํ ธูมสมานวณฺณํ;
ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ, ททามิ เต ธมฺมปูชาย ธีร.
“This flawless, priceless cloth, with the sheen of a blue lotus, the color of smoke—pleased with your explanation of the question, I give this to you, O wise one, as an honor to the Dhamma.

‘‘สุวณฺณมาลํ สตปตฺตผุลฺลิตํ, สเกสรํ รตฺนสหสฺสมณฺฑิตํ;
ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ, ททามิ เต ธมฺมปูชาย ธีร.
“A golden garland blooming with a hundred petals, with its filaments, adorned with a thousand gems—pleased with your explanation of the question, I give this to you, O wise one, as an honor to the Dhamma.

‘‘มณึ อนคฺฆํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, กณฺฐาวสตฺตํ มณิภูสิตํ เม;
ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ, ททามิ เต ธมฺมปูชาย ธีร.
“A priceless, beautiful, radiant jewel, my gem-adornment that hangs from my neck—pleased with your explanation of the question, I give this to you, O wise one, as an honor to the Dhamma.

‘‘ควํ สหสฺสํ อุสภญฺจ นาคํ, อาชญฺญยุตฺเต จ รเถ ทส อิเม;
ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ, ททามิ เต คามวรานิ โสฬสา’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๓๔-๓๗);
“A thousand cattle, a bull, and an elephant, and these ten chariots yoked with thoroughbreds; pleased with your explanation of the question, I give you sixteen choice villages.”

เอวํ สกฺกาทโย มหาสตฺตํ ปูเชตฺวา สกฏฺฐานเมว อคมึสุ.
Thus Sakka and the others, having honored the Great Being, went to their own abodes.

จตุโปสถกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.
The Chapter on the Four Uposatha Days is finished.

โทหฬกณฺฑํ
The Chapter on the Craving

เตสุ [Pg.159] นาคราชสฺส ภริยา วิมลาเทวี นาม. สา ตสฺส คีวาย ปิฬนฺธนมณึ อปสฺสนฺตี ปุจฺฉิ ‘‘เทว, กหํ ปน เต มณี’’ติ? ‘‘ภทฺเท, จนฺทพฺราหฺมณปุตฺตสฺส วิธุรปณฺฑิตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสนฺนจิตฺโต อหํ เตน มณินา ตํ ปูเชสึ. น เกวลญฺจ อหเมว, สกฺโกปิ ตํ ทิพฺพทุกูเลน ปูเชสิ, สุปณฺณราชา สุวณฺณมาลาย, ธนญฺจยราชา ควสฺสสหสฺสาทีหิ ปูเชสี’’ติ. ‘‘ธมฺมกถิโก โส, เทวา’’ติ. ‘‘ภทฺเท, กึ วเทสิ, ชมฺพุทีปตเล พุทฺธุปฺปาโท วิย ปวตฺตติ, สกลชมฺพุทีเป เอกสตราชาโน ตสฺส มธุรธมฺมกถาย พชฺฌิตฺวา หตฺถิกนฺตวีณาสเรน ปลุทฺธมตฺตวารณา วิย อตฺตโน อตฺตโน รชฺชานิ คนฺตุํ น อิจฺฉนฺติ, เอวรูโป โส มธุรธมฺมกถิโก’’ติ ตสฺส คุณํ วณฺเณสิ. สา วิธุรปณฺฑิตสฺส คุณกถํ สุตฺวา ตสฺส ธมฺมกถํ โสตุกามา หุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘สจาหํ วกฺขามิ ‘เทว, ตสฺส ธมฺมกถํ โสตุกามา, อิธ นํ อาเนหี’ติ, น เมตํ อาเนสฺสติ. ยํนูนาหํ ‘ตสฺส เม หทเย โทหโฬ อุปฺปนฺโน’ติ คิลานาลยํ กเรยฺย’’นฺติ. สา ตถา กตฺวา สิรคพฺภํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน ปริจาริกานํ สญฺญํ ทตฺวา สิริสยเน นิปชฺชิ. นาคราชา อุปฏฺฐานเวลาย ตํ อปสฺสนฺโต ‘‘กหํ วิมลา’’ติ ปริจาริกาโย ปุจฺฉิตฺวา ‘‘คิลานา, เทวา’’ติ วุตฺเต อุฏฺฐายาสนา ตสฺสา สนฺติกํ คนฺตฺวา สยนปสฺเส นิสีทิตฺวา สรีรํ ปริมชฺชนฺโต ปฐมํ คาถมาห –
Now, the Nāga king's wife was named Queen Vimalā. Not seeing the jewel-adornment on his neck, she asked: “My lord, where is your jewel?” “My dear, having heard a Dhamma talk by the wise Vidhura, son of the brahmin Canda, my mind was inspired with confidence and I honored him with that jewel. And not only I, but Sakka also honored him with a pair of divine cloths, the Supaṇṇa king with a golden garland, and King Dhanañjaya with a thousand cattle and horses and so on.” “Is he a Dhamma-talker, my lord?” “My dear, what are you saying? His presence is like the arising of a Buddha on the continent of Jambudīpa. All over Jambudīpa, one hundred and one kings are so captivated by his sweet Dhamma talk that, like intoxicated elephants lured by the sound of an elephant-charming lute, they do not wish to return to their own kingdoms. Such a sweet Dhamma-talker is he.” Thus he extolled his virtues. Hearing the account of the wise Vidhura's virtues, she became desirous of hearing his Dhamma talk and thought: “If I say, ‘My lord, I am desirous of hearing his Dhamma talk, bring him here,’ he will not bring him to me. What if I were to feign illness, saying, ‘A craving for his heart has arisen in me’?” Having done so, she entered the royal chamber, gave a sign to her attendants, and lay down on the royal couch. When the Nāga king did not see her at the time of attendance, he asked the attendants, “Where is Vimalā?” When it was said, “She is ill, my lord,” he rose from his seat, went to her, sat down beside the couch, and stroking her body, he spoke the first verse:

๑๓๔๖.
1346.

‘‘ปณฺฑุ กิสิยาสิ ทุพฺพลา, วณฺณรูปํ น ตเวทิสํ ปุเร;
วิมเล อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา, กีทิสี ตุยฺหํ สรีรเวทนา’’ติ.
“You are pale, thin, and weak; your complexion was not like this before. Vimalā, when asked, please tell me: what kind of bodily pain do you have?”

ตตฺถ ปณฺฑูติ ปณฺฑุปลาสวณฺณา. กิสิยาติ กิสา. ทุพฺพลาติ อปฺปถามา. วณฺณรูปํ น ตเวทิสํ ปุเรติ ตว วณฺณสงฺขาตํ รูปํ ปุเร เอทิสํ น โหติ, นิทฺโทสํ อนวชฺชํ, ตํ อิทานิ ปริวตฺติตฺวา อมนุญฺญสภาวํ ชาตํ. วิมเลติ ตํ อาลปติ.
Herein, ‘pale’ means having the color of a withered leaf. ‘Thin’ means emaciated. ‘Weak’ means lacking strength. ‘Your complexion was not like this before’ means: your form, described as your complexion, was not like this before; it was flawless and blameless, but now it has changed and become unpleasant in nature. ‘Vimalā’ is how he addresses her.

อถสฺส [Pg.160] สา อาจิกฺขนฺตี ทุติยํ คาถมาห –
Then, explaining it to him, she spoke the second verse:

๑๓๔๗.
1347.

‘‘ธมฺโม มนุเชสุ มาตีนํ, โทหโฬ นาม ชนินฺท วุจฺจติ;
ธมฺมาหฏํ นาคกุญฺชร, วิธุรสฺส หทยาภิปตฺถเย’’ติ.
“It is a custom for human women, O lord of people, called a ‘craving.’ O elephant of the Nāgas, I long for the heart of Vidhura, to be brought here righteously.”

ตตฺถ ธมฺโมติ สภาโว. มาตีนนฺติ อิตฺถีนํ. ชนินฺทาติ นาคชนสฺส อินฺท. ธมฺมาหฏํ นาคกุญฺชร, วิธุรสฺส หทยาภิปตฺถเยติ นาคเสฏฺฐ, อหํ ธมฺเมน สเมน อสาหสิกกมฺเมน อาหฏํ วิธุรสฺส หทยํ อภิปตฺถยามิ, ตํ เม ลภมานาย ชีวิตํ อตฺถิ, อลภมานาย อิเธว มรณนฺติ ตสฺส ปญฺญํ สนฺธาเยวมาห –
Herein, ‘custom’ (dhammo) means nature. ‘Of women’ (mātīnaṃ) means of females. ‘Lord of people’ (janinda) means lord of the Nāga people. ‘O elephant of the Nāgas, I long for the heart of Vidhura, to be brought here righteously’ means: ‘O best of Nāgas, I long for the heart of Vidhura brought by righteous, fair, and non-violent action. If I obtain it, I will live; if I do not obtain it, I will die right here.’ She spoke thus with reference to his wisdom.

ตํ สุตฺวา นาคราชา ตติยํ คาถมาห –
Hearing that, the Nāga king spoke the third verse:

๑๓๔๘.
1348.

‘‘จนฺทํ โข ตฺวํ โทหฬายสิ, สูริยํ วา อถ วาปิ มาลุตํ;
ทุลฺลภญฺหิ วิธุรสฺส ทสฺสนํ, โก วิธุรมิธ มานยิสฺสตี’’ติ.
“You are craving the moon, or the sun, or even the wind! For a sight of Vidhura is difficult to obtain. Who will bring Vidhura here?”

ตตฺถ ทุลฺลภญฺหิ วิธุรสฺส ทสฺสนนฺติ อสมธุรสฺส วิธุรสฺส ทสฺสนเมว ทุลฺลภํ. ตสฺส หิ สกลชมฺพุทีเป ราชาโน ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา วิจรนฺติ, ปสฺสิตุมฺปิ นํ โกจิ น ลภติ, ตํ โก อิธ อานยิสฺสตีติ วทติ.
Herein, ‘For a sight of Vidhura is difficult to obtain’ means that a sight of the unequalled wise Vidhura is difficult to obtain. For kings throughout all Jambudīpa have established righteous protection, guard, and security for him, and no one even gets to see him. Thus he says: ‘Who will bring him here?’

สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อลภมานาย เม อิเธว มรณ’’นฺติ ปริวตฺติตฺวา ปิฏฺฐึ ทตฺวา สาฬกกณฺเณน มุขํ ปิทหิตฺวา นิปชฺชิ. นาคราชา อนตฺตมโน สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา สยนปิฏฺเฐ นิสินฺโน ‘‘วิมลา วิธุรปณฺฑิตสฺส หทยมํสํ อาหราเปตี’’ติ สญฺญี หุตฺวา ‘‘ปณฺฑิตสฺส หทยํ อลภนฺติยา วิมลาย ชีวิตํ นตฺถิ, กถํ นุ โข ตสฺส หทยมํสํ ลภิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. อถสฺส ธีตา อิรนฺธตี นาม นาคกญฺญา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตา มหนฺเตน สิริวิลาเสน ปิตุ อุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา, สา ตสฺส อินฺทฺริยวิการํ ทิสฺวา ‘‘ตาต, อติวิย โทมนสฺสปฺปตฺโตสิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ ปุจฺฉนฺตี อิมํ คาถมาห –
Hearing his words, she thought, “Since I cannot obtain it, death is right here for me.” She turned over, gave him her back, covered her face with the corner of her robe, and lay down. The Nāga king, displeased, entered the royal chamber and sat on the couch. Becoming aware that “Vimalā wants the heart-flesh of the wise Vidhura,” he reflected: “If Vimalā does not obtain the wise one's heart, she will not live. How then can I obtain his heart-flesh?” Then his daughter, a Nāga maiden named Irandhatī, adorned with all her ornaments, approached to attend on her father with great splendor. After paying homage to her father, she stood to one side. Seeing the change in his faculties, she asked, “Father, you seem to be greatly distressed. What can be the reason?” and she spoke this verse:

๑๓๔๙.
1349.

‘‘กึ [Pg.161] นุ ตาต ตุวํ ปชฺฌายสิ, ปทุมํ หตฺถคตํว เต มุขํ;
กึ นุ ทุมฺมนรูโปสิ อิสฺสร, มา ตฺวํ โสจิ อมิตฺตตาปนา’’ติ.
“Why, father, do you brood? Your face is like a lotus crushed in the hand. Why do you look so dejected, O lord? Do not grieve, O tormentor of foes.”

ตตฺถ ปชฺฌายสีติ ปุนปฺปุนํ จินฺเตสิ. หตฺถคตนฺติ หตฺเถน ปริมทฺทิตํ ปทุมํ วิย เต มุขํ ชาตํ. อิสฺสราติ ปญฺจโยชนสติกสฺส มนฺทิรนาคภวนสฺส, สามีติ.
Herein, ‘you brood’ means you think again and again. ‘Held in hand’ means: ‘Your face has become like a lotus crushed by the hand.’ ‘Lord’ means master of the Nāga palace, a mansion five hundred yojanas in extent.

ธีตุ วจนํ สุตฺวา นาคราชา ตมตฺถํ อาโรเจนฺโต อาห –
Hearing his daughter's words, the Nāga king, explaining the matter to her, said:

๑๓๕๐.
1350.

‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธุรสฺส หทยํ ธนิยติ;
ทุลฺลภญฺหิ วิธุรสฺส ทสฺสนํ, โก วิธุรมิธ มานยิสฺสตี’’ติ.
“Your mother, O Irandhatī, longs for the heart of Vidhura. Rare indeed is the sight of Vidhura; who will bring Vidhura here?”

ตตฺถ ธนิยตีติ ปตฺเถติ อิจฺฉติ.
Herein, ‘dhaniyati’ means: one longs for, one wishes.

อถ นํ นาคราชา ‘‘อมฺม, มม สนฺติเก วิธุรํ อาเนตุํ สมตฺโถ นตฺถิ, ตฺวํ มาตุ ชีวิตํ เทหิ, วิธุรํ อาเนตุํ สมตฺถํ ภตฺตารํ ปริเยสาหี’’ติ อุยฺโยเชนฺโต อุปฑฺฒคาถมาห –
Then the Nāga king, dispatching her, said: ‘My dear, there is no one in my retinue capable of bringing Vidhura. You must give your mother her life and seek a husband capable of bringing Vidhura.’ Thus urging her, he spoke half a verse:

๑๓๕๑.
1351.

‘‘ตสฺส ภตฺตุปริเยสนํ จร, โย วิธุรมิธ มานยิสฺสตี’’ติ.
“Go, wander in search of a husband who will bring Vidhura here.”

ตตฺถ จราติ วิจร.
Herein, ‘cara’ means: wander about.

อิติ โส กิเลสาภิรตภาเวน ธีตุ อนนุจฺฉวิกํ กถํ กเถสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus, because he delighted in defilements, he spoke words to his daughter that were unbefitting. Explaining this matter, the Teacher said:

‘‘ปิตุโน จ สา สุตฺวาน วากฺยํ, รตฺตึ นิกฺขมฺม อวสฺสุตึ จรี’’ติ.
“Having heard her father’s words, she went out at night and wandered, filled with sensual desire.”

ตตฺถ อวสฺสุตินฺติ ภิกฺขเว, สา นาคมาณวิกา ปิตุ วจนํ สุตฺวา ปิตรํ อสฺสาเสตฺวา มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมฺปิ อสฺสาเสตฺวา อตฺตโน สิริคพฺภํ คนฺตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อตฺตานํ อลงฺกริตฺวา เอกํ กุสุมฺภรตฺตวตฺถํ นิวาเสตฺวา เอกํ เอกํเส กตฺวา ตเมว รตฺตึ อุทกํ ทฺวิธา กตฺวา นาคภวนโต นิกฺขมฺม [Pg.162] หิมวนฺตปฺปเทเส สมุทฺทตีเร ฐิตํ สฏฺฐิโยชนุพฺเพธํ เอกคฺฆนํ กาฬปพฺพตํ นาม อญฺชนคิรึ คนฺตฺวา อวสฺสุตึ จริ กิเลสอวสฺสุตึ ภตฺตุปริเยสนํ จรีติ อตฺโถ.
Herein, 'avassutiṃ', Bhikkhus, means this: that Nāga maiden, having heard her father’s words, consoled her father, went to her mother and consoled her too, then went to her own splendid chamber. Having adorned herself with all ornaments, she put on a single safflower-red garment, arranged it over one shoulder, and that very night, parting the water in two, she departed from the Nāga realm. She went to Mount Añjana, a black mountain sixty yojanas high and solid, situated on the shore of the ocean in the Himalayan region. 'Avassutiṃ cari' means she wandered with an outflow of defilements, she wandered in search of a husband; this is the meaning.

จรนฺตี จ ยานิ หิมวนฺเต วณฺณคนฺธสมฺปนฺนานิ ปุปฺผานิ, ตานิ อาหริตฺวา สกลปพฺพตํ มณิอคฺฆิยํ วิย อลงฺกริตฺวา อุปริตเล ปุปฺผสนฺถารํ กตฺวา มโนรเมนากาเรน นจฺจิตฺวา มธุรคีตํ คายนฺตี สตฺตมํ คาถมาห –
And while wandering, she gathered the flowers in the Himalayas that were endowed with color and fragrance and adorned the entire mountain as if it were a jeweled shrine. Having made a spread of flowers on its summit, she danced in a delightful manner and, singing a sweet song, spoke the seventh verse:

๑๓๕๒.
1352.

‘‘เก คนฺธพฺเพ รกฺขเส จ นาเค, เก กิมฺปุริเส จาปิ มานุเส;
เก ปณฺฑิเต สพฺพกามทเท, ทีฆรตฺตํ ภตฺตา เม ภวิสฺสตี’’ติ.
‘Who among the gandhabbas, rakkhasas, and nāgas, who among the kimpurisas and also humans, who, being wise, is a giver of all desires? May he be my husband for a long time.’

ตตฺถ เก คนฺธพฺเพ รกฺขเส จ นาเคติ โก คนฺธพฺโพ วา รกฺขโส วา นาโค วา. เก ปณฺฑิเต สพฺพกามทเทติ โก เอเตสุ คนฺธพฺพาทีสุ ปณฺฑิโต สพฺพกามํ ทาตุํ สมตฺโถ, โส วิธุรสฺส หทยมํสโทหฬินิยา มม มาตุ มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา มยฺหํ ทีฆรตฺตํ ภตฺตา ภวิสฺสตีติ.
Here, 'ke gandhabbe rakkhase ca nāge' means: who is a gandhabba or a rakkhasa or a nāga? 'Ke paṇḍite sabbakāmadade' means: who among these—gandhabbas and others—is wise and able to give all that is desired? That one, by bringing to fulfillment the wish of my mother who has a craving for the heart-flesh of Vidhura, will be my husband for a long time.

ตสฺมึ ขเณ เวสฺสวณมหาราชสฺส ภาคิเนยฺโย ปุณฺณโก นาม ยกฺขเสนาปติ ติคาวุตปฺปมาณํ มโนมยสินฺธวํ อภิรุยฺห กาฬปพฺพตมตฺถเกน ยกฺขสมาคมํ คจฺฉนฺโต ตํ ตาย คีตสทฺทํ อสฺโสสิ. อนนฺตเร อตฺตภาเว อนุภูตปุพฺพาย อิตฺถิยา คีตสทฺโท ตสฺส ฉวิอาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. โส ตาย ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา นิวตฺติตฺวา สินฺธวปิฏฺเฐ นิสินฺโนว ‘‘ภทฺเท, อหํ มม ปญฺญาย ธมฺเมน สเมน วิธุรสฺส หทยํ อาเนตุํ สมตฺโถมฺหิ, ตฺวํ มา จินฺตยี’’ติ ตํ อสฺสาเสนฺโต อฏฺฐมํ คาถมาห –
At that moment, the yakkha general named Puṇṇaka, nephew of the great king Vessavaṇa, was going to an assembly of yakkhas on the summit of the Black Mountain, mounted on a mind-made Sindh horse three gāvutas in size, when he heard her song. The sound of the song of the woman who had been his in a previous existence pierced through his skin and so on, struck his bone marrow, and transfixed him. His mind became bound to her. Turning back, while still seated on the back of the Sindh horse, he reassured her, saying: ‘Good lady, I am able to bring Vidhura’s heart by my wisdom, by principle, and by fairness. Do not worry.’ Then he spoke the eighth verse:

๑๓๕๓.
1353.

‘‘อสฺสาส เหสฺสามิ เต ปติ, ภตฺตา เต เหสฺสามิ อนินฺทโลจเน;
ปญฺญา หิ มมํ ตถาวิธา, อสฺสาส เหสฺสสิ ภริยา มมา’’ติ.
‘I will be your reassurance, and I will be your husband, O one with faultless eyes. For my wisdom is of such a kind; you will be my comforted wife.’

ตตฺถ [Pg.163] อนินฺทโลจเนติ อนินฺทิตพฺพโลจเน. ตถาวิธาติ วิธุรสฺส หทยมํสํ อาหรณสมตฺถา.
Here, 'anindalocane' means: O one with blameless eyes. 'Tathāvidhā' means: capable of bringing the heart-flesh of Vidhura.

อถ นํ อิรนฺธตี ‘‘เตน หิ เอหิ, คจฺฉาม เม ปิตุ สนฺติก’’นฺติ อาเนสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then Irandatī, saying, ‘Well then, come, let us go to my father’s presence,’ brought him there. Explaining this matter, the Teacher said:

๑๓๕๔.
1354.

‘‘อวจาสิ ปุณฺณกํ อิรนฺธตี, ปุพฺพปถานุคเตน เจตสา;
เอหิ คจฺฉาม ปิตุ มมนฺติเก, เอโสว เต เอตมตฺถํ ปวกฺขตี’’ติ.
‘Irandatī spoke to Puṇṇaka, with a mind following the former path: “Come, let us go to my father’s presence; he himself will explain this matter to you.”’

ตตฺถ ปุพฺพปถานุคเตนาติ อนนฺตเร อตฺตภาเว ภูตปุพฺพสามิเก ตสฺมึ ปุพฺพปเถเนว อนุคเตน. เอหิ คจฺฉามาติ ภิกฺขเว, โส ยกฺขเสนาปติ เอวํ วตฺวา ‘‘อิมํ อสฺสปิฏฺฐึ อาโรเปตฺวา เนสฺสามี’’ติ ปพฺพตมตฺถกา โอตริตฺวา ตสฺสา คหณตฺถํ หตฺถํ ปสาเรสิ. สา อตฺตโน หตฺถํ คณฺหิตุํ อทตฺวา เตน ปสาริตหตฺถํ สยํ คเหตฺวา ‘‘สามิ, นาหํ อนาถา, มยฺหํ ปิตา วรุโณ นาม นาคราชา, มาตา วิมลา นาม เทวี, เอหิ มม ปิตุ สนฺติกํ คจฺฉาม, เอโส เอว เต ยถา อมฺหากํ มงฺคลกิริยาย ภวิตพฺพํ, เอวํ เอตมตฺถํ ปวกฺขตี’’ติ อวจาสิ.
Here, 'pubbapathānugatena' means: with a mind that followed the same former path towards him who had been her husband in the immediately preceding existence. Regarding 'Come, let us go', Bhikkhus, that yakkha general, having spoken thus, descended from the mountain summit and extended his hand to take her, thinking, ‘I will place her on this horse’s back and carry her off.’ But she did not let him take her hand; instead, she herself took his outstretched hand and said: ‘Master, I am not without protection. My father is the nāga king named Varuṇa, and my mother is the queen named Vimalā. Come, let us go to my father’s presence. He himself will explain to you how our wedding ceremony should be performed.’

เอวํ วตฺวา สา ยกฺขํ คเหตฺวา ปิตุ สนฺติกํ อคมาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having said this, she took the yakkha and went to her father’s presence. Explaining this matter, the Teacher said:

๑๓๕๕.
1355.

‘‘อลงฺกตา สุวสนา, มาลินี จนฺทนุสฺสทา;
ยกฺขํ หตฺเถ คเหตฺวาน, ปิตุสนฺติกุปาคมี’’ติ.
‘Adorned, well-dressed, wearing garlands, and smeared with sandalwood, taking the yakkha by the hand, she approached her father’s presence.’

ตตฺถ ปิตุสนฺติกุปาคมีติ อตฺตโน ปิตุโน นาครญฺโญ สนฺติกํ อุปาคมิ.
Here, 'pitusantikupāgamī' means: she approached the presence of her own father, the Nāga king.

ปุณฺณโกปิ ยกฺโข ปฏิหริตฺวา นาคราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อิรนฺธตึ ยาจนฺโต อาห –
Puṇṇaka the yakkha, presenting himself, went to the presence of the Nāga king and, asking for Irandatī, said:

๑๓๕๖.
1356.

‘‘นาควร วโจ สุโณหิ เม, ปติรูปํ ปฏิปชฺช สุงฺกิยํ;
ปตฺเถมิ อหํ อิรนฺธตึ, ตาย สมงฺคึ กโรหิ มํ ตุวํ.
‘O best of nāgas, listen to my words. Accept a suitable bride-price. I long for Irandatī; you must unite me with her.

๑๓๕๗.
1357.

‘‘สตํ [Pg.164] หตฺถี สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;
สตํ วลภิโย ปุณฺณา, นานารตฺนสฺส เกวลา;
เต นาค ปฏิปชฺชสฺสุ, ธีตรํ เทหิรนฺธติ’’นฺติ.
‘A hundred elephants, a hundred horses, a hundred mule-chariots; a hundred covered wagons filled entirely with various gems. O Nāga, accept these and give me your daughter Irandatī.’

ตตฺถ สุงฺกิยนฺติ อตฺตโน กุลปเทสานุรูปํ ธิตุ สุงฺกํ ธนํ ปฏิปชฺช คณฺห. สมงฺคึ กโรหีติ มํ ตาย สทฺธึ สมงฺคิภูตํ กโรหิ. วลภิโยติ ภณฺฑสกฏิโย. นานารตฺนสฺส เกวลาติ นานารตนสฺส สกลปริปุณฺณา.
Here, 'suṅkiyaṃ paṭipajja' means: accept, take the wealth as a bride-price for your daughter that is suitable for your family’s lineage. 'Samaṅgiṃ karohi' means: make me united with her. 'Valabhiyo' means: goods-wagons. 'Nānāratnassa kevalā' means: completely full of various gems.

อถ นํ นาคราชา อาห –
Then the Nāga king said to him:

๑๓๕๘.
1358.

‘‘ยาว อามนฺตเย ญาตี, มิตฺเต จ สุหทชฺชเน;
อนามนฺต กตํ กมฺมํ, ตํ ปจฺฉา อนุตปฺปตี’’ติ.
‘Wait until I consult my kinsmen, friends, and companions. An act done without consultation brings remorse later.’

ตตฺถ ยาว อามนฺตเย ญาตีติ โภ ยกฺขเสนาปติ, อหํ ตุยฺหํ ธีตรํ เทมิ, โน น เทมิ, โถกํ ปน อาคเมหิ, ยาว ญาตเกปิ ชานาเปมิ. ตํ ปจฺฉา อนุตปฺปตีติ อิตฺถิโย หิ คตคตฏฺฐาเน อภิรมนฺติปิ อนภิรมนฺติปิ, อนภิรติกาเล ญาตกาทโย อมฺเหหิ สทฺธึ อนามนฺเตตฺวา กตํ กมฺมํ นาม เอวรูปํ โหตีติ อุสฺสุกฺกํ น กโรนฺติ, เอวํ ตํ กมฺมํ ปจฺฉา อนุตาปํ อาวหตีติ.
Here, 'yāva āmantaye ñātī' means: ‘Good yakkha general, I will give you my daughter—it is not that I will not give her—but wait a little, until I inform my kinsmen.’ The phrase 'taṃ pacchā anutappatī' means this: women may or may not be happy in the places they go. When they are unhappy, their kinsmen and others do not make an effort, thinking, ‘A deed done without consulting us turns out like this.’ Thus that deed later brings remorse.

เอวํ วตฺวา โส ภริยาย วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สลฺลปิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having said this, he went to his wife’s dwelling place and conversed with her. Explaining this matter, the Teacher said:

๑๓๕๙.
1359.

‘‘ตโต โส วรุโณ นาโค, ปวิสิตฺวา นิเวสนํ;
ภริยํ อามนฺตยิตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ.
‘Then that nāga Varuṇa, having entered the dwelling, addressed his wife and spoke this word:

๑๓๖๐.
1360.

‘‘‘อยํ โส ปุณฺณโก ยกฺโข, ยาจตี มํ อิรนฺธตึ;
พหุนา วิตฺตลาเภน, ตสฺส เทม ปิยํ มม’’’นฺติ.
“This yakkha Puṇṇaka is asking me for Irandatī. In exchange for a great gain of wealth, shall we give him my beloved daughter?”’

ตตฺถ ปวิสิตฺวาติ วรุโณ ปุณฺณกํ ตตฺเถว ฐเปตฺวา สยํ อุฏฺฐาย ยตฺถสฺส ภริยา นิปนฺนา, ตํ นิเวสนํ ปวิสิตฺวา. ปิยํ มมนฺติ มม ปิยํ ธีตรํ ตสฺส พหุนา วิตฺตลาเภน เทมาติ ปุจฺฉติ.
Here, 'pavisitvā' means: Varuṇa, having left Puṇṇaka right there, rose and entered the dwelling where his wife was lying. 'Piyaṃ mama' means he asks: ‘Shall we give my beloved daughter to him in exchange for a great gain of wealth?’

วิมลา [Pg.165] อาห –
Vimalā said:

๑๓๖๑.
1361.

‘‘น ธเนน น วิตฺเตน, ลพฺภา อมฺหํ อิรนฺธตี;
สเจ จ โข หทยํ ปณฺฑิตสฺส, ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรยฺย;
เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา, นาญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยามา’’ติ.
‘Our Irandatī is not to be obtained by wealth or riches. But if he could obtain by righteous means the heart of the wise man and bring it here—by that “wealth” the maiden can be obtained. We do not desire any other, further wealth.’

ตตฺถ อมฺหํ อิรนฺธตีติ อมฺหากํ ธีตา อิรนฺธตี. เอเตน วิตฺเตนาติ เอเตน ตุฏฺฐิการเณน.
Here, 'amhaṃ irandhatī' means: our daughter Irandatī. 'Etena vittena' means: by this reason for satisfaction.

โส ตาย สทฺธึ มนฺเตตฺวา ปุนเทว ปุณฺณเกน สทฺธึ มนฺเตสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having consulted with her, he conferred again with Puṇṇaka. Explaining that matter, the Teacher said:

๑๓๖๒.
1362.

‘‘ตโต โส วรุโณ นาโค, นิกฺขมิตฺวา นิเวสนา;
ปุณฺณกามนฺตยิตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ.
‘Then that nāga Varuṇa, having come out from his dwelling, addressed Puṇṇaka and spoke this word:

๑๓๖๓.
1363.

‘‘‘น ธเนน น วิตฺเตน, ลพฺภา อมฺหํ อิรนฺธตี;
สเจ ตุวํ หทยํ ปณฺฑิตส, ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรสิ;
เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา, นาญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยามา’’’ติ.
“‘Our Irandatī is not to be obtained by wealth or riches. But if you, having obtained by righteous means the heart of the wise man, should bring it here—by that “wealth” the maiden can be obtained. We do not desire any other, further wealth.’”

ตตฺถ ปุณฺณกามนฺตยิตฺวานาติ ปุณฺณกํ อามนฺตยิตฺวา.
Herein, puṇṇakāmantayitvāna means: having addressed Puṇṇaka.

ปุณฺณโก อาห –
Puṇṇaka said:

๑๓๖๔.
1364.

‘‘ยํ ปณฺฑิโตตฺเยเก วทนฺติ โลเก, ตเมว พาโลติ ปุนาหุ อญฺเญ;
อกฺขาหิ เม วิปฺปวทนฺติ เอตฺถ, กํ ปณฺฑิตํ นาค ตุวํ วเทสี’’ติ.
‘He whom some in the world call wise, others again call a fool. They dispute about this; explain to me, O Nāga, whom do you call wise?’

ตตฺถ ยํ ปณฺฑิโตตฺเยเกติ โส กิร ‘‘หทยํ ปณฺฑิตสฺสา’’ติ สุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘ยํ เอเก ปณฺฑิโตติ วทนฺติ, ตเมว อญฺเญ พาโลติ กเถนฺติ. กิญฺจาปิ เม อิรนฺธติยา วิธุโรติ อกฺขาตํ, ตถาปิ ตถโต ชานิตุํ ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ. ตสฺมา เอวมาห.
Herein, regarding yaṃ paṇḍitotyeke: it seems that upon hearing ‘the heart of the wise man,’ he thought: ‘He whom some call wise, others call a fool. Although Irandatī has told me it is Vidhura, still, I will ask in order to know for certain.’ Therefore he spoke thus.

นาคราชา [Pg.166] อาห –
The Nāga king said:

๑๓๖๕.
1365.

‘‘โกรพฺยราชสฺส ธนญฺจยสฺส, ยทิ เต สุโต วิธุโร นาม กตฺตา;
อาเนหิ ตํ ปณฺฑิตํ ธมฺมลทฺธา, อิรนฺธตี ปทจรา เต โหตู’’ติ.
“If you have heard of the agent named Vidhura of the Kuru king Dhanañjaya, bring that wise one, obtained righteously, and let Irandhatī be your foot-attendant.”

ตตฺถ ธมฺมลทฺธาติ ธมฺเมน ลภิตฺวา. ปทจราติ ปาทปริจาริกา.
Herein, ‘righteously obtained’ means having obtained it by means of Dhamma. ‘Foot-attendant’ means a female attendant for the feet.

ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก โสมนสฺสปฺปตฺโต สินฺธวํ นยนตฺถาย อุปฏฺฐากํ อาณาเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having heard this, Puṇṇaka, filled with joy, ordered his attendant to bring the Sindh horse. To explain this matter, the Teacher said:

๑๓๖๖.
1366.

‘‘อิทญฺจ สุตฺวา วรุณสฺส วากฺยํ, อุฏฺฐาย ยกฺโข ปรมปฺปตีโต;
ตตฺเถว สนฺโต ปุริสํ อสํสิ, อาเนหิ อาชญฺญมิเธว ยุตฺต’’นฺติ.
“And having heard this word of Varuṇa, the yakkha arose, supremely pleased. While right there, he instructed a man: ‘Bring the noble steed here, yoked!’”

ตตฺถ ปุริสํ อสํสีติ อตฺตโน อุปฏฺฐากํ อาณาเปสิ. อาชญฺญนฺติ การณาการณชานนกสินฺธวํ. ยุตฺตนฺติ กปฺปิตํ.
Herein, ‘he instructed a man’ means he commanded his own attendant. ‘Noble steed’ means a Sindh horse that knows what is proper and improper. ‘Yoked’ means equipped.

๑๓๖๗.
1367.

‘‘ชาตรูปมยา กณฺณา, กาจมฺหิจมยา ขุรา;
ชมฺโพนทสฺส ปากสฺส, สุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท’’ติ.
“Its ears are made of gold, its hooves of crystal; its chest-plate is of refined Jambūnada gold.”

ตตฺถ ชาตรูปมยา กณฺณาติ ตเมว สินฺธวํ วณฺเณนฺโต อาห. ตสฺส หิ มโนมยสฺส สินฺธวสฺส ชาตรูปมยา กณฺณา, กาจมฺหิจมยา ขุรา, ตสฺส ขุรา รตฺตมณิมยาติ อตฺโถ. ชมฺโพนทสฺส ปากสฺสาติ ชมฺโพนทสฺส ปกฺกสฺส รตฺตสุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท.
Herein, ‘its ears are made of gold’: this was said in description of that very Sindh horse. For that mind-made Sindh horse had ears made of gold and hooves made of crystal; the meaning is that its hooves were made of red gems. ‘Of refined Jambūnada gold’ means its chest-plate was of refined Jambūnada, that is, of red gold.

โส ปุริโส ตาวเทว ตํ สินฺธวํ อาเนสิ. ปุณฺณโก ตํ อภิรุยฺห อากาเสน เวสฺสวณสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นาคภวนํ วณฺเณตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ตสฺสตฺถสฺส ปกาสนตฺถํ อิทํ วุตฺตํ –
That man immediately brought the Sindh horse. Having mounted it, Puṇṇaka went through the sky to the presence of Vessavaṇa, described the Nāga abode, and related what had happened. To clarify the meaning of this, the following was said:

๑๓๖๘.
1368.

‘‘เทววาหวหํ ยานํ, อสฺสมารุยฺห ปุณฺณโก;
อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข.
“Having mounted the horse, the vehicle that carries a divine burden, Puṇṇaka, adorned, with hair and beard trimmed, departed through the sky, into the atmosphere.

๑๓๖๙.
1369.

‘‘โส [Pg.167] ปุณฺณโก กามราเคน คิทฺโธ, อิรนฺธตึ นาคกญฺญํ ชิคีสํ;
คนฺตฺวาน ตํ ภูตปตึ ยสสฺสึ, อิจฺจพฺรวี เวสฺสวณํ กุเวรํ.
“That Puṇṇaka, greedy with sensual lust, desiring to win the Nāga maiden Irandhatī, went to that glorious lord of beings, Vessavaṇa Kuvera, and spoke thus:

๑๓๗๐.
1370.

‘‘โภควตี นาม มนฺทิเร, วาสา หิรญฺญวตีติ วุจฺจติ;
นคเร นิมฺมิเต กญฺจนมเย, มณฺฑลสฺส อุรคสฺส นิฏฺฐิตํ.
“In the mansion named Bhogavatī, the residence is called Hiraññavatī; a city built of gold, it was completed for the serpent king with his domain.

๑๓๗๑.
1371.

‘‘อฏฺฏาลกา โอฏฺฐคีวิโย, โลหิตงฺกสฺส มสารคลฺลิโน;
ปาสาเทตฺถ สิลามยา, โสวณฺณรตเนหิ ฉาทิตา.
“Its watchtowers are shaped like camels’ necks, made of ruby and cat’s eye gems; therein are palaces made of jewels, covered with gold and gems.

๑๓๗๒.
1372.

‘‘อมฺพา ติลกา จ ชมฺพุโย, สตฺตปณฺณา มุจลินฺทเกตกา;
ปิยงฺคุ อุทฺทาลกา สหา, อุปริภทฺทกา สินฺทุวารกา.
“There are mangoes, tilakas, and rose-apples, seven-leaf trees, mucalindas, and ketakas; priyangus, uddālakas, and sahā trees, and above, bhaddakās and sinduvārakas.

๑๓๗๓.
1373.

‘‘จมฺเปยฺยกา นาคมลฺลิกา, ภคินีมาลา อถ เมตฺถ โกลิยา;
เอเต ทุมา ปริณามิตา, โสภยนฺติ อุรคสฺส มนฺทิรํ.
“Campaka trees and nāgamallikā, bhaginīmālā and here also koliyā trees; these trees, with branches intertwined, adorn the serpent’s mansion.

๑๓๗๔.
1374.

‘‘ขชฺชุเรตฺถ สิลามยา, โสวณฺณธุวปุปฺผิตา พหู;
ยตฺถ วสโตปปาติโก, นาคราชา วรุโณ มหิทฺธิโก.
“Herein are many date palms made of sapphire, perpetually blooming with golden flowers, where dwells the spontaneously arisen Nāga king Varuṇa, one of great psychic power.

๑๓๗๕.
1375.

‘‘ตสฺส โกมาริกา ภริยา, วิมลา กญฺจนเวลฺลิวิคฺคหา;
กาลา ตรุณาว อุคฺคตา, ปุจิมนฺทตฺถนี จารุทสฺสนา.
“His maiden wife is Vimalā, with a form like a golden creeper; dark, like a newly sprouted young vine, with breasts like cotton-tree buds and a lovely appearance.

๑๓๗๖.
1376.

‘‘ลาขารสรตฺตสุจฺฉวี[Pg.168], กณิการาว นิวาตปุปฺผิตา;
ติทิโวกจราว อจฺฉรา, วิชฺชุวพฺภฆนา วินิสฺสฏา.
“With a beautiful complexion red like lac juice, like a kaṇikāra flower blooming in a sheltered spot; like a celestial nymph wandering in heaven, like lightning emerged from a dense cloud.

๑๓๗๗.
1377.

‘‘สา โทหฬินี สุวิมฺหิตา, วิธุรสฺส หทยํ ธนิยติ;
ตํ เตสํ เทมิ อิสฺสร, เตน เต เทนฺติ อิรนฺธตึ มม’’นฺติ.
“She has a pregnancy craving and is greatly perplexed; she longs for the heart of Vidhura. That heart I will give to them, O lord, and for that they will give Irandhatī to me.”

ตตฺถ เทววาหวหํ ยานนฺติ วหิตพฺโพติ วาโห, เทวสงฺขาตํ วาหํ วหตีติ เทววาหวหํ. ยนฺติ เอเตนาติ ยานํ. กปฺปิตเกสมสฺสูติ มณฺฑนวเสน สุสํวิหิตเกสมสฺสุ. เทวานํ ปน เกสมสฺสุกรณกมฺมํ นาม นตฺถิ, วิจิตฺตกถิเกน ปน กถิตํ. ชิคีสนฺติ ปตฺถยนฺโต. เวสฺสวณนฺติ วิสาณาย ราชธานิยา อิสฺสรราชานํ. กุเวรนฺติ เอวํนามกํ. โภควตี นามาติ สมฺปนฺนโภคตาย เอวํลทฺธนามํ. มนฺทิเรติ มนฺทิรํ, ภวนนฺติ อตฺโถ. วาสา หิรญฺญวตีติ นาคราชสฺส วสนฏฺฐานตฺตา วาสาติ จ, กญฺจนวติยา สุวณฺณปากาเรน ปริกฺขิตฺตตฺตา หิรญฺญวตีติ จ วุจฺจติ. นคเร นิมฺมิเตติ นครํ นิมฺมิตํ. กญฺจนมเยติ สุวณฺณมยํ. มณฺฑลสฺสาติ โภคมณฺฑเลน สมนฺนาคตสฺส. นิฏฺฐิตนฺติ กรณปรินิฏฺฐิตํ. โอฏฺฐคีวิโยติ โอฏฺฐคีวาสณฺฐาเนน กตา รตฺตมณิมสารคลฺลมยา อฏฺฏาลกา. ปาสาเทตฺถาติ เอตฺถ นาคภวเน ปาสาทา. สิลามยาติ มณิมยา. โสวณฺณรตเนหีติ สุวณฺณสงฺขาเตหิ รตเนหิ, สุวณฺณิฏฺฐกาหิ ฉาทิตาติ อตฺโถ. สหาติ สหการา. อุปริภทฺทกาติ อุทฺทาลกชาติกาเยว รุกฺขา. จมฺเปยฺยกา นาคมลฺลิกาติ จมฺปกา จ นาคา จ มลฺลิกา จ. ภคินีมาลา อถ เมตฺถ โกลิยาติ ภคินีมาลา เจว อถ เอตฺถ นาคภวเน โกลิยา นาม รุกฺขา จ. เอเต ทุมา ปริณามิตาติ เอเต ปุปฺผูปคผลูปครุกฺขา อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺฏสาขตาย ปริณามิตา อากุลสมากุลา. ขชฺชุเรตฺถาติ ขชฺชุริรุกฺขา เอตฺถ. สิลามยาติ อินฺทนีลมณิมยา. โสวณฺณธุวปุปฺผิตาติ เต ปน สุวณฺณปุปฺเผหิ นิจฺจปุปฺผิตา. ยตฺถ วสโตปปาติโกติ ยตฺถ นาคภวเน โอปปาติโก นาคราชา วสติ. กญฺจนเวลฺลิวิคฺคหาติ [Pg.169] สุวณฺณราสิสสฺสิริกสรีรา. กาลา ตรุณาว อุคฺคตาติ วิลาสยุตฺตตาย มนฺทวาเตริตา กาลวลฺลิปลฺลวา วิย อุคฺคตา. ปุจิมนฺทตฺถนีติ นิมฺพผลสณฺฐานจูจุกา. ลาขารสรตฺตสุจฺฉวีติ หตฺถปาทตลฉวึ สนฺธาย วุตฺตํ. ติทิโวกจราติ ติทสภวนจรา. วิชฺชุวพฺภฆนาติ อพฺภฆนวลาหกนฺตรโต นิสฺสฏา วิชฺชุลตา วิย. ตํ เตสํ เทมีติ ตํ ตสฺส หทยํ อหํ เตสํ เทมิ, เอวํ ชานสฺสุ. อิสฺสราติ มาตุลํ อาลปติ.
Herein, ‘a vehicle that carries a divine burden’: a burden is `vāho` because it is to be carried; it carries a burden designated as divine, hence `devavāhavahaṃ`. ‘Vehicle’ (`yānaṃ`) is that by which one goes. ‘With hair and beard trimmed’ means with hair and beard well-arranged for the sake of adornment. For devas, however, there is no such thing as the act of tending to hair and beard, but this was said by an eloquent speaker. ‘Desiring to win’ (`jigīsaṃ`) means desiring. ‘Vessavaṇa’ means the sovereign king of the capital city Visāṇā. ‘Kuvera’ is his name. ‘Named Bhogavatī’ is the name it acquired from its abundant wealth. ‘In the mansion’ means a mansion, an abode. ‘The residence is Hiraññavatī’ means it is called a residence (`vāsā`) because it is the dwelling place of the Nāga king, and it is called Hiraññavatī because it is surrounded by a golden wall, being rich in gold. ‘In the city built’ means the city was built. ‘Of gold’ means made of gold. ‘Of the one with the domain’ means endowed with a domain of wealth. ‘Completed’ means the construction was finished. ‘Camel-necks’ means watchtowers made in the shape of a camel’s neck, made of red gems and cat’s eye gems. ‘Therein are palaces’ means here in the Nāga abode there are palaces. ‘Made of stone’ means made of gems. ‘With gold and gems’ means with jewels designated as gold; the meaning is that they are covered with golden bricks. ‘Sahā’ means sahakāra trees. ‘Uparibhaddakā’ are trees of the uddālaka species. ‘Campaka trees and nāgamallikā’ means campaka trees, nāga trees, and mallikā flowers. ‘Bhaginīmālā and here also koliyā’ means bhaginīmālā trees and also, here in the Nāga abode, trees named koliyā. ‘These trees intertwined’ means these trees bearing flowers and fruit are intertwined with their branches striking one another, crowded and dense. ‘Herein are date palms’ means there are date palm trees here. ‘Made of stone’ means made of sapphire. ‘Perpetually blooming with gold’ means they are perpetually in bloom with golden flowers. ‘Where the spontaneously arisen one dwells’ means where the spontaneously arisen Nāga king dwells. ‘With a form like a golden creeper’ means having a body with the splendor of a heap of gold. ‘Dark, like a newly sprouted young vine’ means risen up gracefully like the tender shoots of a dark creeper stirred by a gentle breeze. ‘With breasts like cotton-tree buds’ means with nipples shaped like neem fruit. ‘With a beautiful complexion red like lac juice’ was said in reference to the complexion of the hands and feet. ‘Wandering in heaven’ means wandering in the abode of the thirty-three gods. ‘Like lightning from a dense cloud’ means like a flash of lightning emerged from the middle of a dense rain cloud. ‘That I give to them’ means: ‘I will give his heart to them, you should know this.’ ‘O lord’ is an address to his maternal uncle.

อิติ โส เวสฺสวเณน อนนุญฺญาโต คนฺตุํ อวิสหิตฺวา ตํ อนุชานาเปตุํ เอตา เอตฺตกา คาถา กเถสิ. เวสฺสวโณ ปน ตสฺส กถํ น สุณาติ. กึการณา? ทฺวินฺนํ เทวปุตฺตานํ วิมานอฑฺฑํ ปริจฺฉินฺทตีติ. ปุณฺณโก อตฺตโน วจนสฺส อสฺสุตภาวํ ญตฺวา ชินกเทวปุตฺตสฺส สนฺติเก อฏฺฐาสิ. เวสฺสวโณ อฑฺฑํ วินิจฺฉินิตฺวา ปราชิตํ อนุฏฺฐาเปตฺวา อิตรํ ‘‘คจฺฉ ตฺวํ, ตว วิมาเน วสาหี’’ติ อาห. ปุณฺณโก ‘‘คจฺฉ ตฺว’’นฺติ วุตฺตกฺขเณเยว ‘‘มยฺหํ มาตุเลน มม เปสิตภาวํ ชานาถา’’ติ กติปยเทวปุตฺเต สกฺขึ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สินฺธวํ อาหราเปตฺวา อภิรุยฺห ปกฺกามิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus, not having been given permission by Vessavaṇa and being unable to go, he recited all these verses to get his permission. But Vessavaṇa did not listen to his speech. For what reason? Because he was settling a dispute over a celestial mansion between two devaputtas. Puṇṇaka, realizing that his words were not being heard, stood near the devaputta Jinaka. Having settled the dispute, Vessavaṇa dismissed the defeated party and said to the other, “You may go; dwell in your mansion.” The very moment “You may go” was said, Puṇṇaka, having called several devaputtas as witnesses, saying, “Know that I have been sent by my maternal uncle,” had the Sindh horse brought in the way previously described, mounted it, and departed. To explain this matter, the Teacher said:

๑๓๗๘.
1378.

‘‘โส ปุณฺณโก ภูตปตึ ยสสฺสึ, อามนฺตย เวสฺสวณํ กุเวรํ;
ตตฺเถว สนฺโต ปุริสํ อสํสิ, อาเนหิ อาชญฺญมิเธว ยุตฺตํ.
“That Puṇṇaka, having addressed the glorious lord of beings, Vessavaṇa Kuvera, while right there instructed a man: ‘Bring the noble steed here, yoked!’

๑๓๗๙.
1379.

‘‘ชาตรูปมยา กณฺณา, กาจมฺหิจมยา ขุรา;
ชมฺโพนทสฺส ปากสฺส, สุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท.
“Its ears are made of gold, its hooves of crystal; its chest-plate is of refined Jambūnada gold.

๑๓๘๐.
1380.

‘‘เทววาหวหํ ยานํ, อสฺสมารุยฺห ปุณฺณโก;
อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข’’ติ.
“Having mounted the horse, the vehicle that carries a divine burden, Puṇṇaka, adorned, with hair and beard trimmed, departed through the sky, into the atmosphere.”

ตตฺถ อามนฺตยาติ อามนฺตยิตฺวา.
Herein, ‘having addressed’ (āmantaya) means after addressing him.

โส อากาเสน คจฺฉนฺโตเยว จินฺเตสิ ‘‘วิธุรปณฺฑิโต มหาปริวาโร, น สกฺกา ตํ คณฺหิตุํ, ธนญฺจยโกรพฺโย ปน ชูตวิตฺตโก, ตํ ชูเตน [Pg.170] ชินิตฺวา วิธุรํ คณฺหิสฺสามิ, ฆเร ปนสฺส พหูนิ รตนานิ, อปฺปคฺเฆน ลกฺเขน ชูตํ น กีฬิสฺสติ, มหคฺฆรตนํ หริตุํ วฏฺฏติ, อญฺญํ รตนํ ราชา น คณฺหิสฺสติ, ราชคหสฺส สามนฺตา เวปุลฺลปพฺพตพฺภนฺตเร จกฺกวตฺติรญฺโญ ปริโภคมณิรตนํ อตฺถิ มหานุภาวํ, ตํ คเหตฺวา เตน ราชานํ ปโลเภตฺวา ชินิสฺสามี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
As he was traveling through the sky, he thought: ‘The wise Vidhura has a large retinue; it is not possible to seize him. But Dhanañjaya of the Kurus is fond of gambling. I will defeat him at dice and take Vidhura. Now, there are many treasures in his house, so he will not play dice for a low stake of a hundred thousand. It is proper to bring a jewel of great value. The king will not accept any other jewel. Near Rājagaha, inside Mount Vepulla, there is a jewel of great power that was used by a wheel-turning monarch. I will take that, entice the king with it, and defeat him.’ He did just so. To explain this matter, the Teacher said:

๑๓๘๑.
1381.

‘‘โส อคฺคมา ราชคหํ สุรมฺมํ, องฺคสฺส รญฺโญ นครํ ทุรายุตํ;
ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ, มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส.
“He went to Rājagaha, the delightful city of the king of Aṅga, difficult to assail, with plentiful food and abundant provisions, like Masakkasāra, the city of Vāsava.

๑๓๘๒.
1382.

‘‘มยูรโกญฺจาคณสมฺปฆุฏฺฐํ, ทิชาภิฆุฏฺฐํ ทิชสงฺฆเสวิตํ;
นานาสกุนฺตาภิรุทํ สุวงฺคณํ, ปุปฺผาภิกิณฺณํ หิมวํว ปพฺพตํ.
“It resounded with flocks of peacocks and herons, was filled with the cries of birds and frequented by their flocks; with the calls of various birds in its beautiful grounds, it was strewn with flowers like the Himālaya mountain.

๑๓๘๓.
1383.

‘‘โส ปุณฺณโก เวปุลมาภิรูหิ, สิลุจฺจยํ กิมฺปุริสานุจิณฺณํ;
อนฺเวสมาโน มณิรตนํ อุฬารํ, ตมทฺทสา ปพฺพตกูฏมชฺเฌ’’ติ.
“That Puṇṇaka climbed Vepulla, the rocky height frequented by kimpurisas. Seeking a sublime jewel-treasure, he saw it amidst the mountain peaks.”

ตตฺถ องฺคสฺส รญฺโญติ ตทา องฺคสฺส รญฺโญว มคธรชฺชํ อโหสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘องฺคสฺส รญฺโญ นคร’’นฺติ. ทุรายุตนฺติ ปจฺจตฺถิเกหิ ทุรายุตฺตํ. มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสาติ มสกฺกสารสงฺขาเต สิเนรุปพฺพตมตฺถเก มาปิตตฺตา ‘‘มสกฺกสาร’’นฺติ ลทฺธนามํ วาสวสฺส ภวนํ วิย. ทิชาภิฆุฏฺฐนฺติ อญฺเญหิ จ ปกฺขีหิ อภิสงฺฆุฏฺฐํ นินฺนาทิตํ. นานาสกุนฺตาภิรุทนฺติ มธุรสฺสเรน คายนฺเตหิ วิย นานาวิเธหิ สกุเณหิ อภิรุทํ, อภิคีตนฺติ อตฺโถ. สุวงฺคณนฺติ สุนฺทรองฺคณํ มนุญฺญตลํ. หิมวํว ปพฺพตนฺติ หิมวนฺตปพฺพตํ วิย. เวปุลมาภิรูหีติ ภิกฺขเว, โส ปุณฺณโก เอวรูปํ เวปุลฺลปพฺพตํ อภิรุหิ. ปพฺพตกูฏมชฺเฌติ ปพฺพตกูฏอนฺตเร ตํ มณึ อทฺทส.
Here, ‘of the king of Aṅga’ means: at that time, the kingdom of Magadha belonged to the king of Aṅga. Hence it is said: ‘the city of the king of Aṅga.’ ‘Hard to assail’ means: hard for enemies to assail. ‘Like Vāsava's abode of Masakkasāra’ means: like the abode of Vāsava, which received the name ‘Masakkasāra’ because it was built on the summit of Mount Sineru, which is known as Masakkasāra. ‘Resounding with birds’ means: resounding and echoing with other birds. ‘Filled with the calls of various birds’ means: filled with the calls of various kinds of birds, as if they were singing with sweet voices; the meaning is ‘filled with song.’ ‘With beautiful grounds’ means: a beautiful courtyard, a delightful ground. ‘Like the Himālaya mountain’ means: like the Himālaya mountain. ‘He ascended Vepulla’ means: Bhikkhus, that Puṇṇaka ascended such a Vepulla mountain. ‘Amidst the mountain peaks’ means: in the space between the mountain peaks he saw that jewel.

๑๓๘๔.
1384.

‘‘ทิสฺวา [Pg.171] มณึ ปภสฺสรํ ชาติมนฺตํ, มโนหรํ มณิรตนํ อุฬารํ;
ททฺทลฺลมานํ ยสสา ยสสฺสินํ, โอภาสตี วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข.
Having seen the radiant, high-grade, captivating, magnificent jewel-gem, blazing with splendor, glorious, shining in the sky like lightning,

๑๓๘๕.
1385.

‘‘ตมคฺคหี เวฬุริยํ มหคฺฆํ, มโนหรํ นาม มหานุภาวํ;
อาชญฺญมารุยฺห มโนมวณฺโณ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข’’ติ.
He seized that costly beryl gem, captivating by name and of great power; and mounting a thoroughbred of mind-like hue, he departed through the air into the sky.

ตตฺถ มโนหรนฺติ มนสาภิปตฺถิตสฺส ธนสฺส อาหรณสมตฺถํ. ททฺทลฺลมานนฺติ อุชฺชลมานํ. ยสสาติ ปริวารมณิคเณน. โอภาสตีติ ตํ มณิรตนํ อากาเส วิชฺชุริว โอภาสติ. ตมคฺคหีติ ตํ มณิรตนํ อคฺคเหสิ. ตํ ปน มณิรตนํ กุมฺภิโร นาม ยกฺโข กุมฺภณฺฑสหสฺสปริวาโร รกฺขติ. โส ปน เตน กุชฺฌิตฺวา โอโลกิตมตฺเตเนว ภีตตสิโต ปลายิตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺวา กมฺปมาโน โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. อิติ ตํ ปลาเปตฺวา ปุณฺณโก มณิรตนํ อคฺคเหสิ. มโนหรํ นามาติ มนสา จินฺติตํ ธนํ อาหริตุํ สกฺโกตีติ เอวํลทฺธนามํ.
Here, ‘captivating’ means: capable of bringing the wealth wished for by the mind. ‘Blazing’ means: shining brightly. ‘With splendor’ means: with its retinue of gems. ‘It shines’ means: that jewel-gem shines in the sky like lightning. ‘He seized it’ means: he seized that jewel-gem. Now, that jewel-gem was guarded by a yakkha named Kumbhīra with a retinue of a thousand kumbhaṇḍas. But angered by him, at a mere glance he became terrified and frightened, fled to the Cakkavāḷa mountain range, and stood there watching and trembling. Thus, having made him flee, Puṇṇaka seized the jewel-gem. ‘Captivating by name’ means: so named because it is able to bring the wealth conceived by the mind.

อิติ โส ตํ คเหตฺวา อากาเสน คจฺฉนฺโต ตํ นครํ ปตฺโต. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus, having taken it and traveling through the sky, he reached that city. To clarify this matter, the Teacher said:

๑๓๘๖.
1386.

‘‘โส อคฺคมา นครมินฺทปตฺถํ, โอรุยฺหุปาคจฺฉิ สภํ กุรูนํ;
สมาคเต เอกสตํ สมคฺเค, อวฺเหตฺถ ยกฺโข อวิกมฺปมาโน.
He went to the city of Indapattha, and descending, approached the assembly of the Kurus. When the one hundred were harmoniously assembled, the yakkha, unshaken, issued a challenge:

๑๓๘๗.
1387.

‘‘โก นีธ รญฺญํ วรมาภิเชติ, กมาภิเชยฺยาม วรทฺธเนน;
กมนุตฺตรํ รตนวรํ ชินาม, โก วาปิ โน เชติ วรทฺธเนนา’’ติ.
‘Who here among the kings will win the best prize from me? Whom might we defeat with our superior wealth? From whom might we win an unsurpassed, excellent jewel? Or who might defeat us with superior wealth?’

ตตฺถ [Pg.172] โอรุยฺหุปาคจฺฉิ สภํ กุรูนนฺติ ภิกฺขเว, โส ปุณฺณโก อสฺสปิฏฺฐิโต โอรุยฺห อสฺสํ อทิสฺสมานรูปํ ฐเปตฺวา มาณวกวณฺเณน กุรูนํ สภํ อุปคโต. เอกสตนฺติ เอกสตราชาโน อฉมฺภีโต หุตฺวา ‘‘โก นีธา’’ติอาทีนิ วทนฺโต ชูเตน อวฺเหตฺถ. โก นีธาติ โก นุ อิมสฺมึ ราชสมาคเม. รญฺญนฺติ ราชูนํ อนฺตเร. วรมาภิเชตีติ อมฺหากํ สนฺตกํ เสฏฺฐรตนํ อภิเชติ, ‘‘อหํ ชินามี’’ติ วตฺตุํ อุสฺสหติ. กมาภิเชยฺยามาติ กํ วา มยํ ชิเนยฺยาม. วรทฺธเนนาติ อุตฺตมธเนน. กมนุตฺตรนฺติ ชินนฺโต จ กตรํ ราชานํ อนุตฺตรํ รตนวรํ ชินาม. โก วาปิ โน เชตีติ อถ วา โก นาม ราชา อมฺเห วรธเนน เชติ. อิติ โส จตูหิ ปเทหิ โกรพฺยเมว ฆฏฺเฏติ.
Here, ‘descending, he approached the assembly of the Kurus’ means: Bhikkhus, that Puṇṇaka, having descended from the horse's back and made the horse invisible, approached the assembly of the Kurus in the guise of a young man. ‘The one hundred’ means: the one hundred kings. Being unafraid, saying, ‘Who here?’ and so on, he challenged them to a game of dice. ‘Who here’ means: who in this royal assembly? ‘Of kings’ means: among the kings. ‘Will win the best prize from me’ means: he wins our finest treasure; he dares to say, ‘I will win.’ ‘Whom might we defeat’ means: or whom might we defeat? ‘With superior wealth’ means: with the supreme wealth. The phrase ‘From whom might we win an unsurpassed...’ means: and in winning, from which king might we win an unsurpassed, excellent jewel? ‘Or who might defeat us’ means: or what king might defeat us with superior wealth? Thus with these four lines he provoked the Koravya himself.

อถ ราชา ‘‘มยา อิโต ปุพฺเพ เอวํ สูโร หุตฺวา กเถนฺโต นาม น ทิฏฺฐปุพฺโพ, โก นุ โข เอโส’’ติ จินฺเตตฺวา ปุจฺฉนฺโต คาถมาห –
Then the king thought, ‘I have never before seen anyone speak so bravely. Who can this be?’ And questioning him, he spoke this verse:

๑๓๘๘.
1388.

‘‘กุหึ นุ รฏฺเฐ ตว ชาติภูมิ, น โกรพฺยสฺเสว วโจ ตเวทํ;
อภีโตสิ โน วณฺณนิภาย สพฺเพ, อกฺขาหิ เม นามญฺจ พนฺธเว จา’’ติ.
‘In what country, pray, is your native land? This speech of yours is not that of a Koravya. You are fearless before us all, with a radiant appearance. Tell me your name and your kinsmen.’

ตตฺถ น โกรพฺยสฺเสวาติ กุรุรฏฺฐวาสิกสฺเสว ตว วจนํ น โหติ.
Here, ‘not that of a Koravya’ means: your speech is not that of an inhabitant of the Kuru country.

ตํ สุตฺวา อิตโร ‘‘อยํ ราชา มม นามํ ปุจฺฉติ, ปุณฺณโก จ นาม ทาโส โหติ. สจาหํ ‘ปุณฺณโกสฺมี’ติ วกฺขามิ, ‘เอส ทาโส, ตสฺมา มํ ปคพฺภตาย เอวํ วเทตี’ติ อวมญฺญิสฺสติ, อนนฺตราตีเต อตฺตภาเว นามมสฺส กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –
Hearing that, the other thought: ‘This king is asking for my name, but Puṇṇaka is the name of a slave. If I say, “I am Puṇṇaka,” he will despise me, thinking, “This is a slave; that is why he speaks to me so boldly.” I will tell him my name from my immediately preceding existence.’ Reflecting thus, he spoke this verse:

๑๓๘๙.
1389.

‘‘กจฺจายโน มาณวโกสฺมิ ราช, อนูนนาโม อิติ มวฺหยนฺติ;
องฺเคสุ เม ญาตโย พนฺธวา จ, อกฺเขน เทวสฺมิ อิธานุปตฺโต’’ติ.
‘O king, I am the young man Kaccāyana; they call me by the name Anūnanāma. My relatives and kinsmen are in the Aṅga country; I have come here for a game of dice, O lord.’

ตตฺถ อนูนนาโมติ น อูนนาโม. อิมินา อตฺตโน ปุณฺณกนามเมว ปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา กเถติ. อิติ มวฺหยนฺตีติ อิติ มํ อวฺหยนฺติ ปกฺโกสนฺติ[Pg.173]. องฺเคสูติ องฺครฏฺเฐ กาลจมฺปานคเร วสนฺติ. อกฺเขน เทวสฺมีติ เทว, ชูตกีฬนตฺเถน อิธ อนุปฺปตฺโตสฺมิ.
Here, ‘Anūnanāma’ means: not a deficient name. By this he speaks having concealed his own name, Puṇṇaka. ‘Thus they call me’ means: thus they address me, they summon me. ‘In Aṅga’ means: they dwell in the city of Kālacampā in the Aṅga country. ‘For a game of dice, O lord, I have come’ means: O lord, I have come here for the purpose of playing dice.

อถ ราชา ‘‘มาณว, ตฺวํ ชูเตน ชิโต กึ ทสฺสสิ, กึ เต อตฺถี’’ติ ปุจฺฉนฺโต คาถมาห –
Then the king, asking, ‘Young man, if you are defeated in the game, what will you give? What do you have?’ spoke this verse:

๑๓๙๐.
1390.

‘‘กึ มาณวสฺส รตนานิ อตฺถิ, เย ตํ ชินนฺโต หเร อกฺขธุตฺโต;
พหูนิ รญฺโญ รตนานิ อตฺถิ, เต ตฺวํ ทลิทฺโท กถมวฺหเยสี’’ติ.
‘What jewels does the young man have that a gambler, defeating you, might take? The king has many jewels; how can you, a pauper, challenge them?’

ตสฺสตฺโถ – กิตฺตกานิ โภโต มาณวสฺส รตนานิ อตฺถิ, เย ตํ ชินนฺโต อกฺขธุตฺโต ‘‘อาหรา’’ติ วตฺวา หเรยฺย. รญฺโญ ปน นิเวสเน พหูนิ รตนานิ อตฺถิ, เต ราชาโน เอวํ พหุธเน ตฺวํ ทลิทฺโท สมาโน กถํ ชูเตน อวฺหยสีติ.
The meaning is this: How many jewels does the venerable young man have, which a gambler, defeating you, could take, saying, ‘Bring them!’? But in the king's residence there are many jewels. How can you, being poor, challenge with dice those kings who are so wealthy?

ตโต ปุณฺณโก คาถมาห –
Then Puṇṇaka spoke this verse:

๑๓๙๑.
1391.

‘‘มโนหโร นาม มณี มมายํ, มโนหรํ มณิรตนํ อุฬารํ;
อิมญฺจ อาชญฺญมมิตฺตตาปนํ, เอตํ เม ชินิตฺวา หเร อกฺขธุตฺโต’’ติ.
‘This gem of mine is named Manohara, a captivating, magnificent jewel-gem; and this thoroughbred, a tormentor of foes—let the gambler take these from me after winning.’

ปาฬิโปตฺถเกสุ ปน ‘‘มณิ มม วิชฺชติ โลหิตงฺโก’’ติ ลิขิตํ. โส ปน มณิ เวฬุริโย, ตสฺมา อิทเมว สเมติ.
But in the Pāḷi texts it is written: ‘I have a red-hued gem.’ However, that gem is a beryl; therefore this version is fitting.

ตตฺถ อาชญฺญนฺติ อิมํ อาชานียสฺสญฺจ มณิญฺจาติ เอตํ เม อุภยํ หเรยฺย อกฺขธุตฺโตติ อสฺสํ ทสฺเสตฺวา เอวมาห.
Here, showing the horse, he said this, meaning: ‘Let the gambler take both of these from me: this thoroughbred horse and the jewel.’

ตํ สุตฺวา ราชา คาถมาห –
Hearing this, the king spoke this verse:

๑๓๙๒.
1392.

‘‘เอโก มณี มาณว กึ กริสฺสติ, อาชานิเยโก ปน กึ กริสฺสติ;
พหูนิ รญฺโญ มณิรตนานิ อตฺถิ, อาชานิยา วาตชวา อนปฺปกา’’ติ.
‘Young man, what can one jewel do? And what can one thoroughbred do? The king has many jewel-gems, and thoroughbreds swift as the wind are not few.’

โทหฬกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.
The Section on the Craving is finished.

มณิกณฺฑํ
The Section on the Jewel

โส [Pg.174] รญฺโญ กถํ สุตฺวา ‘‘มหาราช, กึ นาม เอตํ วเทถ, เอโก อสฺโส อสฺสสหสฺสํ ลกฺขํ โหติ, เอโก มณิ มณิสหสฺสํ ลกฺขํ โหติ. น หิ สพฺเพ อสฺสา เอกสทิสา, อิมสฺส ตาว ชวํ ปสฺสถา’’ติ วตฺวา อสฺสํ อภิรุหิตฺวา ปาการมตฺถเกน เปเสสิ. สตฺตโยชนิกํ นครํ อสฺเสหิ คีวาย คีวํ ปหรนฺเตหิ ปริกฺขิตฺตํ วิย อโหสิ. อถานุกฺกเมน อสฺโสปิ น ปญฺญายิ, ยกฺโขปิ น ปญฺญายิ, อุทเร พทฺธรตฺตปโฏว ปญฺญายิ. โส อสฺสโต โอรุยฺห ‘‘ทิฏฺโฐ, มหาราช, อสฺสสฺส เวโค’’ติ วตฺวา ‘‘อาม, ทิฏฺโฐ’’ติ วุตฺเต ‘‘อิทานิ ปุน ปสฺส, มหาราชา’’ติ วตฺวา อสฺสํ อนฺโตนคเร อุยฺยาเน โปกฺขรณิยา อุทกปิฏฺเฐ เปเสสิ, ขุรคฺคานิ อเตเมนฺโตว ปกฺขนฺทิ. อถ นํ ปทุมปตฺเตสุ วิจราเปตฺวา ปาณึ ปหริตฺวา หตฺถํ ปสาเรสิ, อสฺโส อาคนฺตฺวา ปาณิตเล ปติฏฺฐาสิ. ตโต ‘‘วฏฺฏเต เอวรูปํ อสฺสรตนํ นรินฺทา’’ติ วตฺวา ‘‘วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเต ‘‘มหาราช, อสฺสรตนํ ตาว ติฏฺฐตุ, มณิรตนสฺส มหานุภาวํ ปสฺสา’’ติ วตฺวา ตสฺสานุภาวํ ปกาเสนฺโต อาห –
Hearing the king’s words, he said: ‘Great king, what is this you say? One horse is worth a hundred thousand horses, and one gem is worth a hundred thousand gems. For not all horses are alike. First, behold the speed of this one.’ Then, mounting the horse, he sent it along the top of the rampart. The city, seven yojanas in extent, seemed as if it were encircled by horses striking neck to neck. Then gradually the horse could not be seen, nor could the yakkha be seen; only the red cloth tied around his belly was visible. Dismounting from the horse, he said, ‘Great king, have you seen the horse’s speed?’ When it was said, ‘Yes, I have seen it,’ he said, ‘Now, great king, watch again.’ He then sent the horse over the surface of the water in a lotus pond in a park inside the city; it galloped on without wetting the tips of its hooves. Then, after making it walk on the lotus leaves, he clapped his hands and stretched out his hand. The horse came and stood on his palm. Then, after saying, ‘Is such a horse-treasure suitable, O king of men?’ and it was said, ‘It is suitable,’ he said: ‘Great king, let the horse-treasure be for now. Behold the great power of the jewel-gem.’ And revealing its power, he said:

๑๓๙๓.
1393.

‘‘อิทญฺจ เม มณิรตนํ, ปสฺส ตฺวํ ทฺวิปทุตฺตม;
อิตฺถีนํ วิคฺคหา เจตฺถ, ปุริสานญฺจ วิคฺคหา.
‘And this jewel-gem of mine, behold it, O best of bipeds! Herein are figures of women, and figures of men.

๑๓๙๔.
1394.

‘‘มิคานํ วิคฺคหา เจตฺถ, สกุณานญฺจ วิคฺคหา;
นาคราชา สุปณฺณา จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
‘Herein are figures of beasts, and figures of birds, and nāga kings and supaṇṇas; behold them created in the jewel!’

ตตฺถ อิตฺถีนนฺติ เอตสฺมิญฺหิ มณิรตเน อลงฺกตปฏิยตฺตา อเนกา อิตฺถิวิคฺคหา ปุริสวิคฺคหา นานปฺปการา มิคปกฺขิสงฺฆา เสนงฺคาทีนิ จ ปญฺญายนฺติ, ตานิ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. นิมฺมิตนฺติ อิทํ เอวรูปํ อจฺเฉรกํ มณิมฺหิ นิมฺมิตํ ปสฺส.
Here, ‘of women’ means: in this jewel-gem are seen many adorned and arrayed female figures, male figures, various kinds of hosts of beasts and birds, army divisions, and so on. Showing these, he spoke thus. ‘Created’ means: behold this wonderful thing created in the jewel.

‘‘อปรมฺปิ ปสฺสาหี’’ติ วตฺวา คาถา อาห –
And saying, ‘Behold still more,’ he spoke these verses:

๑๓๙๕.
1395.

‘‘หตฺถานีกํ รถานีกํ, อสฺเส ปตฺตี จ วมฺมิเน;
จตุรงฺคินิมํ เสนํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
‘An elephant corps, a chariot corps, horses and armored infantry; behold this four-limbed army created in the jewel.

๑๓๙๖.
1396.

‘‘หตฺถาโรเห [Pg.175] อนีกฏฺเฐ, รถิเก ปตฺติการเก;
พลคฺคานิ วิยูฬฺหานิ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
‘Elephant-riders standing in the corps, charioteers and foot-soldiers; behold the army divisions arrayed, created in the jewel!’

ตตฺถ พลคฺคานีติ พลาเนว. วิยูฬฺหานีติ พฺยูหวเสน ฐิตานิ.
Here, ‘army divisions’ means: the forces themselves. ‘Arrayed’ means: standing in battle formation.

๑๓๙๗.
1397.

‘‘ปุรํ อุทฺธาปสมฺปนฺนํ, พหุปาการโตรณํ;
สิงฺฆาฏเก สุภูมิโย, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
Behold the city, lofty and well-endowed, with many ramparts and gateways, the crossroads and pleasant grounds, fashioned in the jewel.

๑๓๙๘.
1398.

‘‘เอสิกา ปริขาโย จ, ปลิขํ อคฺคฬานิ จ;
อฏฺฏาลเก จ ทฺวาเร จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
‘Pillars and moats, the crossbar and the gate-panels, watchtowers and gates—see them fashioned in the jewel.’

ตตฺถ ปุรนฺติ นครํ. อุทฺธาปสมฺปนฺนนฺติ ปาการวตฺถุนา สมฺปนฺนํ. พหุปาการโตรณนฺติ อุจฺจปาการโตรณนครทฺวาเรน สมฺปนฺนํ. สิงฺฆาฏเกติ วีถิจตุกฺกานิ. สุภูมิโยติ นครูปจาเร วิจิตฺตา รมณียภูมิโย. เอสิกาติ นครทฺวาเรสุ อุฏฺฐาปิเต เอสิกตฺถมฺเภ. ปลิขนฺติ ปลิฆํ, อยเมว วา ปาโฐ. อคฺคฬานีติ นครทฺวารกวาฏานิ. ทฺวาเร จาติ โคปุรานิ จ.
Therein, ‘puraṃ’ means a city. ‘Uddhāpasampannaṃ’ means endowed with the foundation for a rampart. ‘Bahupākāratoraṇaṃ’ means endowed with high ramparts and gateways. ‘Siṅghāṭake’ means crossroads. ‘Subhūmiyo’ means varied and delightful grounds in the city's environs. ‘Esikā’ means the pillars erected at the city gates. ‘Palikhaṃ’ means a crossbar (‘palighaṃ’); or this is the reading itself. ‘Aggaḷāni’ means the panels of the city gate. And ‘dvāre’ means gate-towers.

๑๓๙๙.
1399.

‘‘ปสฺส โตรณมคฺเคสุ, นานาทิชคณา พหู;
หํสา โกญฺจา มยูรา จ, จกฺกวากา จ กุกฺกุหา.
‘See on the gateways many flocks of various birds: swans, herons, and peacocks, ruddy geese and cuckoos.

๑๔๐๐.
1400.

‘‘กุณาลกา พหู จิตฺรา, สิขณฺฑี ชีวชีวกา;
นานาทิชคณากิณฺณํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
‘Many colorful kuṇālakas, crested peacocks, and partridges; see it crowded with flocks of various birds, fashioned in the jewel.’

ตตฺถ โตรณมคฺเคสูติ เอตสฺมึ นคเร โตรณคฺเคสุ. กุณาลกาติ กาฬโกกิลา. จิตฺราติ จิตฺรปตฺตโกกิลา.
Therein, ‘toraṇamaggesu’ means on top of the gateways in that city. ‘Kuṇālakā’ means black cuckoos. ‘Citrā’ means cuckoos with variegated feathers.

๑๔๐๑.
1401.

‘‘ปสฺส นครํ สุปาการํ, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;
สมุสฺสิตธชํ รมฺมํ, โสณฺณวาลุกสนฺถตํ.
‘See the city with its fine ramparts, wondrous and hair-raising; with lofty banners, delightful, strewn with golden sand.

๑๔๐๒.
1402.

‘‘ปสฺเสตฺถ ปณฺณสาลาโย, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;
นิเวสเน นิเวเส จ, สนฺธิพฺยูเห ปถทฺธิโย’’ติ.
‘See here the shops, divided into portions and measured out; see them in dwellings and abodes, at junctions; and see the main streets.’

ตตฺถ สุปาการนฺติ กญฺจนปาการปริกฺขิตฺตํ. ปณฺณสาลาโยติ นานาภณฺฑปุณฺเณ อาปเณ. นิเวสเน นิเวเส จาติ เคหานิ เจว เคหวตฺถูนิ จ. สนฺธิพฺยูเหติ ฆรสนฺธิโย จ อนิพฺพิทฺธรจฺฉา จ. ปถทฺธิโยติ นิพฺพิทฺธวีถิโย.
Therein, ‘supākāraṃ’ means surrounded by golden ramparts. ‘Paṇṇasālāyo’ means shops filled with various goods. ‘Nivesane nivese ca’ means houses and house-sites. ‘Sandhibyūhe’ means house-junctions and unbroken roads. ‘Pathaddhiyo’ means well-laid-out streets.

๑๔๐๓.
1403.

‘‘ปานาคาเร [Pg.176] จ โสณฺเฑ จ, สูนา โอทนิยา ฆรา;
เวสี จ คณิกาโย จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
‘Taverns and topers, slaughterhouses and cook-shops; courtesans and prostitutes too—see them fashioned in the jewel.

๑๔๐๔.
1404.

‘‘มาลากาเร จ รชเก, คนฺธิเก อถ ทุสฺสิเก;
สุวณฺณกาเร มณิกาเร, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
‘Garland-makers and dyers, perfumers and cloth-dealers; goldsmiths and jewelers—see them fashioned in the jewel.

๑๔๐๕.
1405.

‘‘อาฬาริเก จ สูเท จ, นฏนาฏกคายิโน;
ปาณิสฺสเร กุมฺภถูนิเก, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
‘Cooks and chefs, actors, dancers, and singers; hand-clappers and pot-drummers—see them fashioned in the jewel.’

ตตฺถ โสณฺเฑ จาติ อตฺตโน อนุรูเปหิ กณฺฐกณฺณปิลนฺธเนหิ สมนฺนาคเต อาปานภูมึ สชฺเชตฺวา นิสินฺเน สุราโสณฺเฑ จ. อาฬาริเกติ ปูวปาเก. สูเทติ ภตฺตการเก. ปาณิสฺสเรติ ปาณิปฺปหาเรน คายนฺเต. กุมฺภถูนิเกติ ฆฏททฺทริวาทเก.
Therein, ‘soṇḍe ca’ means topers seated in a drinking place they have prepared, possessing neck and ear ornaments suitable for themselves. ‘Āḷārike’ means cake-bakers. ‘Sūde’ means meal-preparers. ‘Pāṇissare’ means those who sing while clapping their hands. ‘Kumbhathūnike’ means players of the pot-drum.

๑๔๐๖.
1406.

‘‘ปสฺส เภรี มุทิงฺคา จ, สงฺขา ปณวทินฺทิมา;
สพฺพญฺจ ตาฬาวจรํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
‘See the kettledrums and mudiṅgas, conches, paṇavas, and dindima drums; and all the percussion instruments—see them fashioned in the jewel.’

๑๔๐๗.
1407.

‘‘สมฺมตาลญฺจ วีณญฺจ, นจฺจคีตํ สุวาทิตํ;
ตูริยตาฬิตสงฺฆุฏฺฐํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
Cymbals and the lute, dance and song well-performed; resounding with the playing of instruments—see them fashioned in the jewel.

๑๔๐๘.
1408.

‘‘ลงฺฆิกา มุฏฺฐิกา เจตฺถ, มายาการา จ โสภิยา;
เวตาลิเก จ ชลฺเล จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
Here are acrobats and boxers, magicians and city-beautifiers; vetāla-raisers and barbers—see them fashioned in the jewel.

ตตฺถ สมฺมตาลญฺจาติ ขทิราทิสมฺมญฺเจว กํสตาลญฺจ. ตูริยตาฬิตสงฺฆุฏฺฐนฺติ นานาตูริยานํ ตาฬิเตหิ สงฺฆุฏฺฐํ. มุฏฺฐิกาติ มุฏฺฐิกมลฺลา. โสภิยาติ นครโสภนา อิตฺถี จ สมฺปนฺนรูปา ปุริสา จ. เวตาลิเกติ เวตาลอุฏฺฐาปเก. ชลฺเลติ มสฺสูนิ กโรนฺเต นฺหาปิเต.
Therein, ‘sammatālaṃ’ means cymbals of khadira wood and bronze cymbals. ‘Tūriyatāḷitasaṅghuṭṭhaṃ’ means resounding with the playing of various musical instruments. ‘Muṭṭhikā’ means fist-fighters. ‘Sobhiyā’ means women who beautify the city and men of handsome appearance. ‘Vetālike’ means vetāla-raisers. ‘Jalle’ means barbers who do beards.

๑๔๐๙.
1409.

‘‘สมชฺชา เจตฺถ วตฺตนฺติ, อากิณฺณา นรนาริภิ;
มญฺจาติมญฺเจ ภูมิโย, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
Here festivals take place, crowded with men and women; on grounds with platforms upon platforms—see it fashioned in the jewel.

ตตฺถ มญฺจาติมญฺเจติ มญฺจานํ อุปริ พทฺธมญฺเจ. ภูมิโยติ รมณียา สมชฺชภูมิโย.
Therein, ‘mañcātimañce’ means platforms built on top of other platforms. ‘Bhūmiyo’ means delightful assembly grounds.

๑๔๑๐.
1410.

‘‘ปสฺส [Pg.177] มลฺเล สมชฺชสฺมึ, โผเฏนฺเต ทิคุณํ ภุชํ;
นิหเต นิหตมาเน จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
See the wrestlers in the arena, slapping their doubled-up arms; the one who strikes down and the one being struck down—see them fashioned in the jewel.

ตตฺถ สมชฺชสฺมินฺติ มลฺลรงฺเค. นิหเตติ นิหนิตฺวา ชินิตฺวา ฐิเต. นิหตมาเนติ ปราชิเต.
Therein, ‘samajjasmiṃ’ means in the wrestling arena. ‘Nihate’ means those who stand having struck down and conquered. ‘Nihatamāne’ means the defeated ones.

๑๔๑๑.
1411.

‘‘ปสฺส ปพฺพตปาเทสุ, นานามิคคณา พหู;
สีหา พฺยคฺฆา วราหา จ, อจฺฉโกกตรจฺฉโย.
See at the foot of the mountains many herds of various beasts: lions, tigers, and boars, bears, wolves, and hyenas.

๑๔๑๒.
1412.

‘‘ปลาสาทา ควชา จ, มหึสา โรหิตา รุรู;
เอเณยฺยา จ วราหา จ, คณิโน นีกสูกรา.
Rhinoceroses and gayals, buffaloes, rohita, and ruru deer; black antelopes, varāha deer, herd animals, and nīka-boars.

๑๔๑๓.
1413.

‘‘กทลิมิคา พหู จิตฺรา, พิฬารา สสกณฺฏกา;
นานามิคคณากิณฺณํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
Many colorful kadali deer, wild cats, hares, and porcupines; see it crowded with herds of various beasts, fashioned in the jewel.

ตตฺถ ปลาสาทาติ ขคฺคมิคา. ‘‘ปลตา’’ติปิ ปาโฐ. ควชาติ ควยา. วราหาติ เอกา มิคชาติกา. ตถา คณิโน เจว นีกสูกรา จ. พหู จิตฺราติ นานปฺปการา จิตฺรา มิคา. พิฬาราติ อรญฺญพิฬารา. สสกณฺฏกาติ สสา จ กณฺฏกา จ.
Therein, ‘palāsādā’ means rhinoceroses. Another reading is ‘palatā.’ ‘Gavajā’ means gayals. ‘Varāhā’ is a species of beast. Similarly with ‘gaṇino’ and ‘nīkasūkarā.’ ‘Bahū citrā’ means various kinds of colorful beasts. ‘Biḷārā’ means wild cats. ‘Sasakaṇṭakā’ means hares and porcupines.

๑๔๑๔.
1414.

‘‘นชฺชาโย สุปฺปติตฺถาโย, โสณฺณวาลุกสนฺถตา;
อจฺฉา สวนฺติ อมฺพูนิ, มจฺฉคุมฺพนิเสวิตา.
Rivers with good fords, strewn with golden sand; their clear waters flow, frequented by shoals of fish.

๑๔๑๕.
1415.

‘‘กุมฺภีลา มกรา เจตฺถ, สุสุมารา จ กจฺฉปา;
ปาฐีนา ปาวุสา มจฺฉา, พลชา มุญฺจโรหิตา’’ติ.
Here are crocodiles and makaras, porpoises and turtles; pāṭhīna and pāvusa fish, balaja and muñja-rohita fish.

ตตฺถ นชฺชาโยติ นทิโย. โสณฺณวาลุกสนฺถตาติ สุวณฺณวาลุกาย สนฺถตตลา. กุมฺภีลาติ อิเม เอวรูปา ชลจรา อนฺโตนทิยํ วิจรนฺติ, เตปิ มณิมฺหิ ปสฺสาหีติ.
Therein, ‘najjāyo’ means rivers. ‘Soṇṇavālukasanthatā’ means with a bottom strewn with golden sand. ‘Kumbhīlā’: these kinds of aquatic creatures move about within the river; see them too in the jewel.

๑๔๑๖.
1416.

‘‘นานาทิชคณากิณฺณา, นานาทุมคณายุตา;
เวฬุริยกโรทาโย, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
Crowded with various flocks of birds, endowed with various groves of trees; their waters resounding against banks of beryl—see them fashioned in the jewel.

ตตฺถ [Pg.178] เวฬุริยกโรทาโยติ เวฬุริยปาสาเณ ปหริตฺวา สทฺทํ กโรนฺติโย เอวรูปา นชฺชาโยติ.
Therein, ‘veḷuriyakarodāyo’ means rivers of such a kind that make a sound by striking against beryl stones.

๑๔๑๗.
1417.

‘‘ปสฺเสตฺถ โปกฺขรณิโย, สุวิภตฺตา จตุทฺทิสา;
นานาทิชคณากิณฺณา, ปุถุโลมนิเสวิตา.
See here the lotus ponds, well-laid out on four sides; crowded with various flocks of birds, frequented by large fish.

๑๔๑๘.
1418.

‘‘สมนฺโตทกสมฺปนฺนํ, มหึ สาครกุณฺฑลํ;
อุเปตํ วนราเชหิ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
The earth endowed with water all around, with the ocean as its encircling ring; possessed of majestic forests—see it fashioned in the jewel.

ตตฺถ ปุถุโลมนิเสวิตาติ มหามจฺเฉหิ นิเสวิตา. วนราเชหีติ วนราชีหิ, อยเมว วา ปาโฐ.
Therein, ‘puthulomanisevitā’ means frequented by large fish. ‘Vanarājehi’ means by forest ranges (‘vanarājīhi’); or this is the reading itself.

๑๔๑๙.
1419.

‘‘ปุรโต วิเทเห ปสฺส, โคยานิเย จ ปจฺฉโต;
กุรุโย ชมฺพุทีปญฺจ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
See Videha in the east, and Aparagoyāna in the west; Uttarakuru and Jambudīpa—see them fashioned in the jewel.

๑๔๒๐.
1420.

‘‘ปสฺส จนฺทํ สูริยญฺจ, โอภาสนฺเต จตุทฺทิสา;
สิเนรุํ อนุปริยนฺเต, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
See the moon and the sun, illuminating the four directions as they circle Mount Sineru—see them fashioned in the jewel.

๑๔๒๑.
1421.

‘‘สิเนรุํ หิมวนฺตญฺจ, สาครญฺจ มหีตลํ;
จตฺตาโร จ มหาราเช, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
Sineru and the Himālaya, the ocean and the earth’s surface; and the Four Great Kings—see them fashioned in the jewel.

๑๔๒๒.
1422.

‘‘อาราเม วนคุมฺเพ จ, ปาฏิเย จ สิลุจฺจเย;
รมฺเม กิมฺปุริสากิณฺเณ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
In parks and forest thickets, on plateaus and rocky heights, delightful and crowded with kimpurisas—see them fashioned in the jewel.

๑๔๒๓.
1423.

‘‘ผารุสกํ จิตฺตลตํ, มิสฺสกํ นนฺทนํ วนํ;
เวชยนฺตญฺจ ปาสาทํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
The Phārusaka, Cittalatā, Missaka, and Nandana groves; and the Vejayanta Palace—see them fashioned in the jewel.

๑๔๒๔.
1424.

‘‘สุธมฺมํ ตาวตึสญฺจ, ปาริฉตฺตญฺจ ปุปฺผิตํ;
เอราวณํ นาคราชํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
The Sudhammā Hall and the Tāvatiṃsa devas, the flowering Pāricchattaka tree, and Erāvaṇa, the king of elephants—see them fashioned in the jewel.

๑๔๒๕.
1425.

‘‘ปสฺเสตฺถ เทวกญฺญาโย, นภา วิชฺชุริวุคฺคตา;
นนฺทเน วิจรนฺติโย, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
See here the celestial maidens, risen from the sky like lightning, wandering in the Nandana grove—see them fashioned in the jewel.

๑๔๒๖.
1426.

‘‘ปสฺเสตฺถ [Pg.179] เทวกญฺญาโย, เทวปุตฺตปโลภินี;
เทวปุตฺเต รมมาเน, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ.
See here the celestial maidens enticing the sons of the gods, and the sons of the gods delighting—see them fashioned in the jewel.

ตตฺถ วิเทเหติ ปุพฺพวิเทหทีปํ. โคยานิเยติ อปรโคยานทีปํ. กุรุโยติ อุตฺตรกุรุ จ ทกฺขิณโต ชมฺพุทีปญฺจ. อนุปริยนฺเตติ เอเต จนฺทิมสูริเย สิเนรุํ อนุปริยายนฺเต. ปาฏิเยติ ปตฺถริตฺวา ฐปิเต วิย ปิฏฺฐิปาสาเณ.
Therein, ‘videhe’ means the eastern continent of Pubbavideha. ‘Goyāniye’ means the western continent of Aparagoyāna. ‘Kuruyo’ means Uttarakuru and, to the south, Jambudīpa. ‘Anupariyante’ means these, the moon and sun, circle around Sineru. ‘Pāṭiye’ means like flat stone slabs, spread out and placed.

๑๔๒๗.
1427.

‘‘ปโรสหสฺสปาสาเท, เวฬุริยผลสนฺถเต;
ปชฺชลนฺเต จ วณฺเณน, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
Over a thousand palaces, paved with beryl slabs; blazing with beauty—see them fashioned in the jewel.

๑๔๒๘.
1428.

‘‘ตาวตึเส จ ยาเม จ, ตุสิเต จาปิ นิมฺมิเต;
ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.
The Tāvatiṃsa, Yāma, and Tusita devas, and also the Nimmānaratī and Paranimmitavasavattī devas—see them fashioned in the jewel.

๑๔๒๙.
1429.

‘‘ปสฺเสตฺถ โปกฺขรณิโย, วิปฺปสนฺโนทิกา สุจี;
มนฺทาลเกหิ สญฺฉนฺนา, ปทุมุปฺปลเกหิ จา’’ติ.
“See the lotus ponds, with very clear, pure water, covered with mandālaka flowers, and with lotuses and water lilies.”

ตตฺถ ปโรสหสฺสนฺติ ตาวตึสภวเน อติเรกสหสฺสปาสาเท.
Therein, ‘parosahassaṃ’ means over a thousand palaces in the Tāvatiṃsa celestial world.

๑๔๓๐.
1430.

‘‘ทเสตฺถ ราชิโย เสตา, ทส นีลา มโนรมา;
ฉ ปิงฺคลา ปนฺนรส, หลิทฺทา จ จตุทฺทส.
“Here are ten white rows, ten delightful blue ones; six tawny, fifteen, and fourteen yellow.

๑๔๓๑.
1431.

‘‘วีสติ ตตฺถ โสวณฺณา, วีสติ รชตามยา;
อินฺทโคปกวณฺณาภา, ตาว ทิสฺสนฺติ ตึสติ.
“Twenty there are golden, twenty made of silver; thirty are seen with the splendor of the cochineal insect.

๑๔๓๒.
1432.

‘‘ทเสตฺถ กาฬิโย ฉจฺจ, มญฺเชฏฺฐา ปนฺนวีสติ;
มิสฺสา พนฺธุกปุปฺเผหิ, นีลุปฺปลวิจิตฺติกา.
“Here are ten and six black rows, twenty-five madder-colored; mixed with bandhuka flowers, variegated with blue water lilies.

๑๔๓๓.
1433.

‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ, อจฺจิมนฺตํ ปภสฺสรํ;
โอธิสุงฺกํ มหาราช, ปสฺส ตฺวํ ทฺวิปทุตฺตมา’’ติ.
“Thus complete in all its parts, blazing and radiant, behold this stake, O great king, supreme among bipeds.”

ตตฺถ ทเสตฺถ ราชิโย เสตาติ เอตสฺมึ มณิกฺขนฺเธ ทส เสตราชิโย. ฉ ปิงฺคลา ปนฺนรสาติ ฉ จ ปนฺนรส จาติ เอกวีสติ ปิงฺคลราชิโย[Pg.180]. หลิทฺทาติ หลิทฺทวณฺณา จตุทฺทส. ตึสตีติ อินฺทโคปกวณฺณาภา ตึส ราชิโย. ทส ฉจฺจาติ ทส จ ฉ จ โสฬส กาฬราชิโย. ปนฺนวีสตีติ ปญฺจวีสติ มญฺเชฏฺฐวณฺณา ปภสฺสรา. มิสฺสา พนฺธุกปุปฺเผหีติ กาฬมญฺเชฏฺฐวณฺณราชิโย เอเตหิ มิสฺสา วิจิตฺติกา ปสฺส. เอตฺถ หิ กาฬราชิโย พนฺธุชีวกปุปฺเผหิ มิสฺสา, มญฺเชฏฺฐราชิโย นีลุปฺปเลหิ วิจิตฺติกา. โอธิสุงฺกนฺติ สุงฺกโกฏฺฐาสํ. โย มํ ชูเต ชินิสฺสติ, ตสฺสิมํ สุงฺกโกฏฺฐาสํ ปสฺสาติ วทติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘โหตุ สุงฺกํ, มหาราชา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ทฺวิปทุตฺตม ปสฺส ตฺวํ อิมํ เอวรูปํ มณิกฺขนฺธํ, อิทเมว, มหาราช, สุงฺกํ โหตุ. โย มํ ชูเต ชินิสฺสติ, ตสฺสิทํ ภวิสฺสตีติ.
Here, ‘ten white rows’: in this jewel-block there are ten white rows. ‘Six tawny and fifteen’: six and fifteen, that is, twenty-one tawny rows. ‘Yellow’: fourteen of a yellow hue. ‘Thirty’: thirty rows with the splendor of the cochineal insect. ‘Ten and six’: ten and six, that is, sixteen black rows. ‘Twenty-five’: twenty-five radiant, madder-colored rows. ‘Mixed with bandhuka flowers’: the black and madder-colored rows are mixed with these; see how variegated they are. Here, the black rows are mixed with bandhujīvaka flowers, and the madder-colored rows are variegated with blue water lilies. ‘As the stake’: the portion of the stake. He says: “Whoever defeats me in the game of dice, let him see this portion of the stake.” In the commentary, however, there is also the reading, “Let it be the stake, great king.” Its meaning is: “O supreme among bipeds, see this jewel-block of such a kind; let this very thing, great king, be the stake. Whoever defeats me in the game of dice, this will be his.”

มณิกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.
The Section on the Jewel is finished.

อกฺขกณฺฑํ
The Section on Dice

เอวํ วตฺวา ปุณฺณโก ‘‘มหาราช, อหํ ตาว ชูเต ปราชิโต อิมํ มณิรตนํ ทสฺสามิ, ตฺวํ ปน กึ ทสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘ตาต, มม สรีรญฺจ เทวิญฺจ เสตจฺฉตฺตญฺจ ฐเปตฺวา เสสํ มม สนฺตกํ สุงฺกํ โหตู’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, มา จิรายิ, อหํ ทูราคโต, ขิปฺปํ ชูตมณฺฑลํ สชฺชาเปหี’’ติ. ราชา อมจฺเจ อาณาเปสิ. เต ขิปฺปํ ชูตมณฺฑลํ สชฺเชตฺวา รญฺโญ วรโปตฺถกตฺถรณํ สนฺถริตฺวา เสสราชูนญฺจาปิ อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา ปุณฺณกสฺสปิ ปติรูปํ อาสนํ ปญฺญเปตฺวา รญฺโญ กาลํ อาโรจยึสุ. ตโต ปุณฺณโก ราชานํ คาถาย อชฺฌภาสิ –
Having spoken thus, Puṇṇaka said: “Great king, if I am defeated in the game, I will give this jewel. But what will you give?” “Friend, setting aside my own person, the queen, and the white parasol, let all the rest of my property be the stake.” “Well then, Your Majesty, do not delay. I have come from afar. Quickly have the gaming circle prepared.” The king commanded his ministers. They quickly prepared the gaming circle, spread a covering of the finest cloth for the king, arranged seats for the other kings, and also prepared a suitable seat for Puṇṇaka. Then they announced the time to the king. Then Puṇṇaka addressed the king with a verse:

๑๔๓๔.
1434.

‘‘อุปาคตํ ราช มุเปหิ ลกฺขํ, เนตาทิสํ มณิรตนํ ตวตฺถิ;
ธมฺเมน ชิสฺสาม อสาหเสน, ชิโต จ โน ขิปฺปมวากโรหี’’ติ.
“The game is ready, O king, approach the mark; you do not have such a jewel as this. We shall win by fairness, not by force; and if you are defeated, you must quickly concede.”

ตสฺสตฺโถ – มหาราช, ชูตสาลาย กมฺมํ อุปาคตํ นิฏฺฐิตํ, เอตาทิสํ มณิรตนํ ตว นตฺถิ, มา ปปญฺจํ กโรหิ, อุเปหิ ลกฺขํ อกฺเขหิ กีฬนฏฺฐานํ [Pg.181] อุปคจฺฉ. กีฬนฺตา จ มยํ ธมฺเมน ชิสฺสาม, ธมฺเมเนว โน อสาหเสน ชโย โหตุ. สเจ ปน ตฺวํ ชิโต ภวิสฺสสิ, อถ โน ขิปฺปมวากโรหิ, ปปญฺจํ อกตฺวาว ชิโต ธนํ ทเทยฺยาสีติ วุตฺตํ โหติ.
Its meaning is: Great king, the preparations in the gaming hall are finished. You do not possess such a jewel. Do not delay. Approach the mark, the place for playing with dice. And as we play, we will win by fairness; let our victory be by fairness alone, not by force. But if you are defeated, then you must quickly concede; without delaying, being defeated, you should give the wealth. This is what is said.

อถ นํ ราชา ‘‘มาณว, ตฺวํ มํ ‘ราชา’ติ มา ภายิ, ธมฺเมเนว โน อสาหเสน ชยปราชโย ภวิสฺสตี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก ‘‘อมฺหากํ ธมฺเมเนว ชยปราชยภาวํ ชานาถา’’ติ เตปิ ราชาโน สกฺขึ กโรนฺโต คาถมาห –
Then the king said to him: “Young man, do not be afraid of me, thinking, ‘He is the king.’ Our victory and defeat will be by fairness alone, not by force.” Hearing this, Puṇṇaka, making those kings his witnesses, said, “Know that our victory and defeat will be by fairness alone,” and he spoke this verse:

๑๔๓๕.
1435.

‘‘ปญฺจาล ปจฺจุคฺคต สูรเสน, มจฺฉา จ มทฺทา สห เกกเกภิ;
ปสฺสนฺตุ โนเต อสเฐน ยุทฺธํ, น โน สภายํ น กโรนฺติ กิญฺจี’’ติ.
“O Pañcāla, O prominent Sūrasena, O Maccha and Madda, together with the Kekakas, let them witness our contest without deceit; surely in our assembly they will not do nothing.”

ตตฺถ ปจฺจุคฺคตาติ อุคฺคตตฺตา ปญฺญาตตฺตา ปากฏตฺตา ปญฺจาลราชานเมวาลปติ. มจฺฉา จาติ ตฺวญฺจ, สมฺม มจฺฉราช. มทฺทาติ มทฺทราช. สห เกกเกภีติ เกกเกภินาเมน ชนปเทน สห วตฺตมานเกกเกภิราช, ตฺวญฺจ. อถ วา สหสทฺทํ ‘‘เกกเกภี’’ติ ปทสฺส ปจฺฉโต ฐเปตฺวา ปจฺจุคฺคตสทฺทญฺจ สูรเสนวิเสสนํ กตฺวา ปญฺจาลปจฺจุคฺคตสูรเสน มจฺฉา จ มทฺทา จ เกกเกภิ สห เสสราชาโน จาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปสฺสนฺตุ โนเตติ อมฺหากํ ทฺวินฺนํ เอเต ราชาโน อสเฐน อกฺขยุทฺธํ ปสฺสนฺตุ. น โน สภายํ น กโรนฺติ กิญฺจีติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ, สภายํ กิญฺจิ สกฺขึ น น กโรนฺติ, ขตฺติเยปิ พฺราหฺมเณปิ กโรนฺติเยว, ตสฺมา สเจ กิญฺจิ อการณํ อุปฺปชฺชติ, ‘‘น โน สุตํ, น โน ทิฏฺฐ’’นฺติ วตฺตุํ น ลภิสฺสถ, อปฺปมตฺตา โหถาติ.
Here, ‘prominent’: because he is risen, renowned, and manifest, he addresses the king of the Pañcālas. ‘And Maccha’: and you, friend king of the Macchas. ‘Madda’: the king of the Maddas. ‘Together with the Kekakas’: the king of the Kekakas, who exists together with the country named Kekaka, and you too. Alternatively, by placing the word ‘saha’ after the word ‘kekakebhi’ and making the word ‘paccuggata’ an adjective of Sūrasena, the meaning here should be seen thus: O Pañcāla, O prominent Sūrasena, O Maccha and Madda, together with the Kekakas and the remaining kings. ‘Let them witness our’: let these kings witness the dice contest of us two without deceit. ‘Surely in our assembly they will not do nothing’: here ‘no’ is a mere particle. In the assembly they will surely act as witnesses; both khattiyas and brahmins do so. Therefore, if anything improper arises, you will not get to say, ‘We did not hear, we did not see.’ Be heedful.

เอวํ ยกฺขเสนาปติ ราชาโน สกฺขึ อกาสิ. ราชาปิ เอกสตราชปริวุโต ปุณฺณกํ คเหตฺวา ชูตสาลํ ปาวิสิ. สพฺเพปิ ปติรูปาสเนสุ นิสีทึสุ, รชตผลเก สุวณฺณปาสเก ฐปยึสุ. ปุณฺณโก ตุริตตุริโต อาห ‘‘มหาราช, ปาสเกสุ อายา นาม มาลิกํ สาวฏฺฏํ พหุลํ สนฺติภทฺราทโย จตุวีสติ, เตสุ ตุมฺเห อตฺตโน รุจฺจนกํ อายํ คณฺหถา’’ติ. ราชา ‘‘สาธู’’ติ พหุลํ คณฺหิ. ปุณฺณโก [Pg.182] สาวฏฺฏํ คณฺหิ. อถ นํ ราชา อาห ‘‘เตน หิ ตาว มาณว, ปาสเก ปาเตหี’’ติ. ‘‘มหาราช, ปฐมํ มม วาโร น ปาปุณาติ, ตุมฺเห ปาเตถา’’ติ วุตฺเต ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตสฺส ปน ตติเย อตฺตภาเว มาตุภูตปุพฺพา อารกฺขเทวตา, ตสฺสา อานุภาเวน ราชา ชูเต ชินาติ. สา ตสฺส อวิทูเร ฐิตา อโหสิ. ราชา เทวธีตรํ อนุสฺสริตฺวา ชูตคีตํ คายนฺโต อิมา คาถา อาห –
Thus the commander of the yakkhas made the kings his witnesses. The king, surrounded by one hundred and one kings, took Puṇṇaka and entered the gaming hall. They all sat down on suitable seats, and golden dice were placed on a silver board. Puṇṇaka, in a great hurry, said: “Great king, among the throws of the dice there are twenty-four types, such as Mālika, Sāvaṭṭa, Bahula, and Santibhadda. From these, take the type that you prefer.” The king said, “Good,” and took Bahula. Puṇṇaka took Sāvaṭṭa. Then the king said to him: “Well then, young man, you throw the dice.” When it was said, “Great king, the first turn does not fall to me; you throw,” the king agreed, saying, “Good.” Now, a guardian deity who had formerly been his mother in his third past life, by her power the king used to win at dice. She stood not far from him. The king, remembering the goddess, sang a dice-song, speaking these verses:

‘‘สพฺพา นที วงฺกคตี, สพฺเพ กฏฺฐมยา วนา;
สพฺพิตฺถิโย กเร ปาปํ, ลภมาเน นิวาตเก. (ชา. ๒.๒๑.๓๐๘);
“All rivers are winding, all forests are made of wood; all women do evil when they find a secluded opportunity.

‘‘อถ ปสฺสตุ มํ อมฺม, วิชยํ เม ปทิสฺสตุ;
อนุกมฺปาหิ เม อมฺม, มหนฺตํ ชยเมสฺสตุ.
“Now, mother, look upon me; let my victory be seen. Have compassion for me, mother; let a great victory come to me.

‘‘เทวเต ตฺวชฺช รกฺข เทวิ, ปสฺส มา มํ วิภาเวยฺย;
อนุกมฺปกา ปติฏฺฐา จ, ปสฺส ภทฺรานิ รกฺขิตุํ.
“O goddess, protect me today; see that he does not destroy me. You who are compassionate and my support, see to protecting my good fortune.

‘‘ชมฺโพนทมยํ ปาสํ, จตุรํสมฏฺฐงฺคุลิ;
วิภาติ ปริสมชฺเฌ, สพฺพกามทโท ภว.
“O die made of Jambu-river gold, four-cornered and eight-angled, you shine in the midst of the assembly; be a giver of all I desire.

‘‘เทวเต เม ชยํ เทหิ, ปสฺส มํ อปฺปภาคินํ;
มาตานุกมฺปโก โปโส, สทา ภทฺรานิ ปสฺสติ.
“O goddess, give me victory; look upon me, one of little fortune. A person who has his mother's compassion always sees good fortune.

‘‘อฏฺฐกํ มาลิกํ วุตฺตํ, สาวฏฺฏญฺจ ฉกํ มตํ;
จตุกฺกํ พหุลํ เญยฺยํ, ทฺวิพินฺทุสนฺติภทฺรกํ;
จตุวีสติ อายา จ, มุนินฺเทน ปกาสิตา’’ติ.
“The throw Mālika is said to be an eight, and Sāvaṭṭa is considered a six; Bahula should be known as a four, and Santibhadraka as a two-dot. And twenty-four types of throws have been declared by the lord of sages.”

ราชา เอวํ ชูตคีตํ คายิตฺวา ปาสเก หตฺเถน ปริวตฺเตตฺวา อากาเส ขิปิ. ปุณฺณกสฺส อานุภาเวน ปาสกา รญฺโญ ปราชยาย ภสฺสนฺติ. ราชา ชูตสิปฺปมฺหิ อติกุสลตาย ปาสเก อตฺตโน ปราชยาย ภสฺสนฺเต ญตฺวา อากาเสเยว สงฺกฑฺฒนฺโต คเหตฺวา ปุน อากาเส ขิปิ. ทุติยมฺปิ อตฺตโน ปราชยาย ภสฺสนฺเต ญตฺวา ตเถว อคฺคเหสิ. ตโต ปุณฺณโก จินฺเตสิ ‘‘อยํ ราชา มาทิเสน ยกฺเขน สทฺธึ ชูตํ กีฬนฺโต ภสฺสมาเน ปาสเก สงฺกฑฺฒิตฺวา คณฺหาติ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ. โส โอโลเกนฺโต ตสฺส อารกฺขเทวตาย อานุภาวํ ญตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา กุทฺโธ วิย นํ โอโลเกสิ. สา ภีตตสิตา [Pg.183] ปลายิตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตมตฺถกํ ปตฺวา กมฺปมานา โอโลเกตฺวา อฏฺฐาสิ. ราชา ตติยมฺปิ ปาสเก ขิปิตฺวา อตฺตโน ปราชยาย ภสฺสนฺเต ญตฺวาปิ ปุณฺณกสฺสานุภาเวน หตฺถํ ปสาเรตฺวา คณฺหิตุํ นาสกฺขิ. เต รญฺโญ ปราชยาย ปตึสุ. อถสฺส ปราชิตภาวํ ญตฺวา ปุณฺณโก อปฺโผเฏตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน ‘‘ชิตํ เม’’ติ ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิ. โส สทฺโท สกลชมฺพุทีปํ ผริ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having sung the dice-song, the king shook the dice in his hand and threw them into the air. By Puṇṇaka’s power, the dice were falling for the king’s defeat. The king, being extremely skilled in the art of dice, knew the dice were falling for his own defeat, and snatching them back in mid-air, he threw them into the air again. A second time, knowing they were falling for his defeat, he seized them in the same way. Then Puṇṇaka thought: 'This king, playing dice with a yakkha like me, snatches back the falling dice. What could be the reason?' Looking about, he understood it was by the power of the king's guardian deity, and opening his eyes wide, he glared at her as if in anger. Frightened and terrified, she fled, and reaching the summit of the Cakkavāḷa mountain range, she stood there trembling and looking back. The king threw the dice a third time, and though he knew they were falling for his defeat, because of Puṇṇaka’s power he was unable to stretch out his hand and take them. They fell for the king’s defeat. Then, knowing he was defeated, Puṇṇaka snapped his fingers and with a great sound uttered a lion’s roar three times: 'I have won!' That sound pervaded the whole of Jambudīpa. To explain this matter, the Teacher said:

๑๔๓๖.
1436.

‘‘เต ปาวิสุํ อกฺขมเทน มตฺตา, ราชา กุรูนํ ปุณฺณโก จาปิ ยกฺโข;
ราชา กลึ วิจฺจินมคฺคเหสิ, กฏํ อคฺคหี ปุณฺณโก นาม ยกฺโข.
'They entered, intoxicated with the pride of dice-playing, the king of the Kurus and also the yakkha Puṇṇaka. The king, in choosing, took the losing throw; the yakkha named Puṇṇaka took the winning throw.'

๑๔๓๗.
1437.

‘‘เต ตตฺถ ชูเต อุภเย สมาคเต, รญฺญํ สกาเส สขีนญฺจ มชฺเฌ;
อเชสิ ยกฺโข นรวีรเสฏฺฐํ, ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พภูวา’’ติ.
'When both had come together there at the game, in the presence of the kings and in the midst of friends, the yakkha defeated the best of heroic men; there a tumultuous cry arose.'

ตตฺถ ปาวิสุนฺติ ชูตสาลํ ปวิสึสุ. วิจฺจินนฺติ ราชา จตุวีสติยา อาเยสุ วิจินนฺโต กลึ ปราชยคฺคาหํ อคฺคเหสิ. กฏํ อคฺคหีติ ปุณฺณโก นาม ยกฺโข ชยคฺคาหํ คณฺหิ. เต ตตฺถ ชูเต อุภเย สมาคเตติ เต ตตฺถ ชูเต สมาคตา อุโภ ชูตํ กีฬึสูติ อตฺโถ. รญฺญนฺติ อถ เตสํ เอกสตราชูนํ สกาเส อวเสสานญฺจ สขีนํ มชฺเฌ โส ยกฺโข นรวีรเสฏฺฐํ ราชานํ อเชสิ. ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พภูวาติ ตสฺมึ ชูตมณฺฑเล ‘‘รญฺโญ ปราชิตภาวํ ชานาถ, ชิตํ เม, ชิตํ เม’’ติ มหนฺโต สทฺโท อโหสิ.
They entered: they entered the gaming hall. In choosing: the king, choosing among the twenty-four types of throws, took the kali, the losing throw. Took the winning throw: the yakkha named Puṇṇaka took the winning throw. When both had come together there at the game: the meaning is that both, having come together there at the game, played dice. Of the kings: then, in the presence of those one hundred and one kings and in the midst of the remaining friends, that yakkha defeated the king, the best of heroic men. There a tumultuous cry arose: in that gaming circle there was a great sound: 'Know that the king is defeated! I have won! I have won!'

ราชา ปราชิโต อนตฺตมโน อโหสิ. อถ นํ สมสฺสาเสนฺโต ปุณฺณโก คาถมาห –
The king, being defeated, was displeased. Then Puṇṇaka, comforting him, spoke this verse:

๑๔๓๘.
1438.

‘‘ชโย [Pg.184] มหาราช ปราชโย จ, อายูหตํ อญฺญตรสฺส โหติ;
ชนินฺท ชีโนสิ วรทฺธเนน, ชิโต จ เม ขิปฺปมวากโรหี’’ติ.
“Victory, O great king, and defeat, befalls one of two who strive. O lord of people, you have lost the best of wealth, and I am the victor. Quickly grant me my prize!”

ตตฺถ อายูหตนฺติ ทฺวินฺนํ วายามมานานํ อญฺญตรสฺส เอว โหติ, ตสฺมา ‘‘ปราชิโตมฺหี’’ติ มา จินฺตยิ. ชีโนสีติ ปริหีโนสิ. วรทฺธเนนาติ ปรมธเนน. ขิปฺปมวากโรหีติ ขิปฺปํ เม ชยํ ธนํ เทหีติ.
Herein, befalls one of two who strive means it happens to one of two who are making an effort; therefore, do not think, “I am defeated.” You have been defeated means you have lost. By the best of wealth means by the supreme wealth. Quickly grant me my prize means “Quickly give me the wealth of my victory.”

อถ นํ ราชา ‘‘คณฺห, ตาตา’’ติ วทนฺโต คาถมาห –
Then the king, saying, “Take it, my dear,” spoke this verse:

๑๔๓๙.
1439.

‘‘หตฺถี ควาสฺสา มณิกุณฺฑลา จ, ยญฺจาปิ มยฺหํ รตนํ ปถพฺยา;
คณฺหาหิ กจฺจาน วรํ ธนานํ, อาทาย เยนิจฺฉสิ เตน คจฺฉา’’ติ.
“Elephants, cattle, horses, and jeweled earrings, and whatever treasure of mine there is on earth; take, Kaccāna, the best of riches, and having taken what you wish, go where you please.”

ปุณฺณโก อาห –
Puṇṇaka said:

๑๔๔๐.
1440.

‘‘หตฺถี ควาสฺสา มณิกุณฺฑลา จ, ยญฺจาปิ ตุยฺหํ รตนํ ปถพฺยา;
เตสํ วโร วิธุโร นาม กตฺตา, โส เม ชิโต ตํ เม อวากโรหี’’ติ.
“Elephants, cattle, horses, and jeweled earrings, and whatever treasure of yours is on earth—the best of them is the counselor named Vidhura. He has been won by me; grant him to me!”

ตตฺถ โส เม ชิโต ตํ เมติ มยา หิ ตว วิชิเต อุตฺตมํ รตนํ ชิตํ, โส จ สพฺพรตนานํ วโร วิธุโร, ตสฺมา, เทว, โส มยา ชิโต นาม โหติ, ตํ เม เทหีติ.
Herein, he has been won by me; grant him to me: for the supreme jewel in your dominion has been won by me. And he, Vidhura, is the best of all jewels. Therefore, Your Majesty, he has truly been won by me. Give him to me!

ราชา อาห –
The king said:

๑๔๔๑.
1441.

‘‘อตฺตา จ เม โส สรณํ คตี จ, ทีโป จ เลโณ จ ปรายโณ จ;
อสนฺตุเลยฺโย มม โส ธเนน, ปาเณน เม สาทิโส เอส กตฺตา’’ติ.
“He is my very self, my refuge and my destination, my island, my shelter, and my final resort. He is incomparable for me with wealth; this counselor is like my own life-breath.”

ตตฺถ อตฺตา จ เม โสติ โส มยฺหํ อตฺตา จ, มยา จ ‘‘อตฺตานํ ฐเปตฺวา เสสํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตํ มา คณฺหิ. น เกวลญฺจ อตฺตาว[Pg.185], อถ โข เม โส สรณญฺจ คติ จ ทีโป จ เลโณ จ ปรายโณ จ. อสนฺตุเลยฺโย มม โส ธเนนาติ สตฺตวิเธน รตเนน สทฺธึ น ตุเลตพฺโพติ.
Herein, He is my very self: he is my self, and it was said by me, “Excluding myself, I will give the rest”; therefore do not take him. And not only is he my self, but he is also my refuge, my destination, my island, my shelter, and my final resort. He is incomparable for me with wealth means he is not to be weighed against the seven kinds of jewels.

ปุณฺณโก อาห –
Puṇṇaka said:

๑๔๔๒.
1442.

‘‘จิรํ วิวาโท มม ตุยฺหญฺจสฺส, กามญฺจ ปุจฺฉาม ตเมว คนฺตฺวา;
เอโสว โน วิวรตุ เอตมตฺถํ, ยํ วกฺขตี โหตุ กถา อุภินฺน’’นฺติ.
“This dispute between you and me has gone on long enough. Let us then go and ask him. Let him alone clarify this matter for us. Whatever he says, let that be the final word for both of us.”

ตตฺถ วิวรตุ เอตมตฺถนฺติ ‘‘โส ตว อตฺตา วา น วา’’ติ เอตมตฺถํ เอโสว ปกาเสตุ. โหตุ กถา อุภินฺนนฺติ ยํ โส วกฺขติ, สาเยว โน อุภินฺนํ กถา โหตุ, ตํ ปมาณํ โหตูติ อตฺโถ.
Herein, Let him clarify this matter: let him alone make clear this point: ‘Is he your self or not?’ Let that be the word for both of us means: whatever he says, let that very statement be the word for both of us; the meaning is, let that be the authority.

ราชา อาห –
The king said:

๑๔๔๓.
1443.

‘‘อทฺธา หิ สจฺจํ ภณสิ, น จ มาณว สาหสํ;
ตเมว คนฺตฺวา ปุจฺฉาม, เตน ตุสฺสามุโภ ชนา’’ติ.
“Indeed, you speak truly, young man, and not rashly. Let us go and ask him himself; then both of us will be satisfied.”

ตตฺถ น จ มาณว สาหสนฺติ มยฺหํ ปสยฺห สาหสิกวจนํ น จ ภณสิ.
Herein, and not rashly, O young man means: you do not speak rash words to me forcibly.

เอวํ วตฺวา ราชา เอกสตราชาโน ปุณฺณกญฺจ คเหตฺวา ตุฏฺฐมานโส เวเคน ธมฺมสภํ อคมาสิ. ปณฺฑิโตปิ อาสนา โอรุยฺห ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ปุณฺณโก มหาสตฺตํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ปณฺฑิต, ‘ตฺวํ ธมฺเม ฐิโต ชีวิตเหตุปิ มุสาวาทํ น ภณสี’ติ กิตฺติสทฺโท เต สกลโลเก ผุโฏ, อหํ ปน เต อชฺช ธมฺเม ฐิตภาวํ ชานิสฺสามี’’ติ วตฺวา คาถมาห –
Having said this, the king, taking Puṇṇaka and the one hundred and one kings, with a pleased mind, quickly went to the Dhamma hall. The wise one, too, descended from his seat, paid homage to the king, and stood to one side. Then Puṇṇaka addressed the Great Being: “Wise one, the sound of your fame has spread through the whole world that ‘you are established in the Dhamma and do not speak falsehood even for the sake of your life.’ But today I will test your establishment in the Dhamma.” Having said this, he spoke a verse:

๑๔๔๔.
1444.

‘‘สจฺจํ นุ เทวา วิทหู กุรูนํ, ธมฺเม ฐิตํ วิธุรํ นามมจฺจํ;
ทาโสสิ รญฺโญ อุท วาสิ ญาติ, วิธุโรติ สงฺขา กตมาสิ โลเก’’ติ.
“Do the devas truly proclaim of the Kurus’ minister named Vidhura that he is established in the Dhamma? Are you a slave of the king, or are you a kinsman? How did you come to be designated in the world as ‘Vidhura’?”

ตตฺถ สจฺจํ นุ เทวา วิทหู กุรูนํ, ธมฺเม ฐิตํ วิธุรํ นามมจฺจนฺติ ‘‘กุรูนํ รฏฺเฐ วิธุโร นาม อมจฺโจ ธมฺเม ฐิโต ชีวิตเหตุปิ มุสาวาทํ น [Pg.186] ภณตี’’ติ เอวํ เทวา วิทหู วิทหนฺติ กเถนฺติ ปกาเสนฺติ, เอวํ วิทหมานา เต เทวา สจฺจํ นุ วิทหนฺติ, อุทาหุ อภูตวาทาเยเวเตติ. วิธุโรติ สงฺขา กตมาสิ โลเกติ ยา เอสา ตว ‘‘วิธุโร’’ติ โลเก สงฺขา ปญฺญตฺติ, สา กตมา อาสิ, ตฺวํ ปกาเสหิ, กึ นุ รญฺโญ ทาโส นีจตรชาติโก, อุทาหุ สโม วา อุตฺตริตโร วา ญาตีติ อิทํ ตาว เม อาจิกฺข, ทาโสสิ รญฺโญ, อุท วาสิ ญาตีติ.
Herein, Do the devas truly proclaim of the Kurus’ minister named Vidhura that he is established in the Dhamma?: The devas know, declare, and proclaim: ‘In the kingdom of the Kurus, the minister named Vidhura is established in the Dhamma and does not speak falsehood even for the sake of his life.’ In so proclaiming, do those devas proclaim the truth, or are they speakers of what is not so? How did you come to be designated in the world as ‘Vidhura’?: What was this designation ‘Vidhura’ that you have in the world? You should make it clear. Are you the king’s slave, of very low birth, or a kinsman who is his equal or superior? First tell me this, as in the line: Are you a slave of the king, or are you a kinsman?

อถ มหาสตฺโต ‘‘อยํ มํ เอวํ ปุจฺฉติ, อหํ โข ปเนตํ ‘รญฺโญ ญาตี’ติปิ ‘รญฺโญ อุตฺตริตโร’ติปิ ‘รญฺโญ น กิญฺจิ โหมี’ติปิ สญฺญาเปตุํ สกฺโกมิ, เอวํ สนฺเตปิ อิมสฺมึ โลเก สจฺจสโม อวสฺสโย นาม นตฺถิ, สจฺจเมว กเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มาณว, เนวาหํ รญฺโญ ญาติ, น อุตฺตริตโร, จตุนฺนํ ปน ทาสานํ อญฺญตโร’’ติ ทสฺเสตุํ คาถาทฺวยมาห –
Then the Great Being thought: “He questions me thus. I am able to convince him that I am the king’s kinsman, or his superior, or that I am nothing to the king. Even so, in this world there is no refuge equal to truth. It is right to speak only the truth.” Reflecting thus, and intending to show him, “Young man, I am neither the king’s kinsman nor his superior, but one of four kinds of slaves,” he spoke two verses:

๑๔๔๕.
1445.

‘‘อามายทาสาปิ ภวนฺติ เหเก, ธเนน กีตาปิ ภวนฺติ ทาสา;
สยมฺปิ เหเก อุปยนฺติ ทาสา, ภยา ปณุนฺนาปิ ภวนฺติ ทาสา.
“Some are slaves by birth, some are slaves bought with wealth; some become slaves of their own accord, and some become slaves driven by fear.

๑๔๔๖.
1446.

‘‘เอเต นรานํ จตุโรว ทาสา, อทฺธา หิ โยนิโต อหมฺปิ ชาโต;
ภโว จ รญฺโญ อภโว จ รญฺโญ, ทาสาหํ เทวสฺส ปรมฺปิ คนฺตฺวา;
ธมฺเมน มํ มาณว ตุยฺห ทชฺชา’’ติ.
“These are the four kinds of slaves among humans. Indeed, I too was born from such an origin. Whether it is for the king’s prosperity or for his decline, I am a slave of His Majesty, even if I go far away. Let him give me to you in accordance with justice, young man.”

ตตฺถ อามายทาสาติ ทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาตทาสา. สยมฺปิ เหเก อุปยนฺติ ทาสาติ เย เกจิ อุปฏฺฐากชาติกา, สพฺเพ เต สยํ ทาสภาวํ อุปคตา ทาสา นาม. ภยา ปณุนฺนาติ ราชภเยน วา โจรภเยน วา อตฺตโน วสนฏฺฐานโต ปณุนฺนา กรมรา หุตฺวา ปรวิสยํ คตาปิ ทาสาเยว นาม. อทฺธา หิ โยนิโต อหมฺปิ ชาโตติ มาณว, เอกํเสเนว อหมฺปิ จตูสุ ทาสโยนีสุ เอกโต สยํ ทาสโยนิโต นิพฺพตฺตทาโส. ภโว จ รญฺโญ อภโว จ รญฺโญติ รญฺโญ [Pg.187] วุฑฺฒิ วา โหตุ อวุฑฺฒิ วา, น สกฺกา มยา มุสา ภาสิตุํ. ปรมฺปีติ ทูรํ คนฺตฺวาปิ อหํ เทวสฺส ทาโสเยว. ทชฺชาติ มํ ราชา ชยธเนน ขณฺเฑตฺวา ตุยฺหํ เทนฺโต ธมฺเมน สภาเวน ทเทยฺยาติ.
Herein, slaves by birth are slaves born in a slave woman’s womb. Some become slaves of their own accord: whoever is of an attendant class, all those who have undertaken servitude of their own accord are called slaves. Driven by fear: driven from their own dwelling place by fear of the king or fear of thieves, they become destitute and go to another territory; they too are called slaves. Indeed, I too was born from such an origin: young man, I am definitely a slave born from one of the four slave-origins, namely, the origin of one who becomes a slave of his own accord. Whether it is for the king’s prosperity or for his decline: whether there is prosperity or decline for the king, it is not possible for me to speak falsely. Even if I go far away: even having gone to a distant place, I am still His Majesty’s slave. Let him give: when the king gives me to you, setting me apart as the prize of victory, let him give me righteously, in accordance with my true nature.

ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก หฏฺฐตุฏฺโฐ ปุน อปฺโผเฏตฺวา คาถมาห –
Hearing this, Puṇṇaka, joyful and satisfied, clapped his hands again and spoke this verse:

๑๔๔๗.
1447.

‘‘อยํ ทุตีโย วิชโย มมชฺช, ปุฏฺโฐ หิ กตฺตา วิวเรตฺถ ปญฺหํ;
อธมฺมรูโป วต ราชเสฏฺโฐ, สุภาสิตํ นานุชานาสิ มยฺห’’นฺติ.
“This is my second victory today, for the counselor, when asked, has clarified the question. Alas, this best of kings is of an unrighteous nature! You do not approve of my well-spoken words.”

ตตฺถ ราชเสฏฺโฐติ อยํ ราชเสฏฺโฐ อธมฺมรูโป วต. สุภาสิตนฺติ วิธุรปณฺฑิเตน สุกถิตํ สุวินิจฺฉิตํ. นานุชานาสิ มยฺหนฺติ อิทาเนตํ วิธุรปณฺฑิตํ มยฺหํ กสฺมา นานุชานาสิ, กิมตฺถํ น เทสีติ วทติ.
Herein, this best of kings: this best of kings is, alas, of an unrighteous nature. Well-spoken words: what was well said and well decided by Vidhura the wise. You do not approve: he is saying, “Why do you not now grant me this Vidhura the wise? For what reason do you not give him?”

ตํ สุตฺวา ราชา อนตฺตมโน หุตฺวา ‘‘ปณฺฑิโต มาทิสํ ยสทายกํ อโนโลเกตฺวา อิทานิ ทิฏฺฐํ มาณวกํ โอโลเกตี’’ติ มหาสตฺตสฺส กุชฺฌิตฺวา ‘‘มาณว, สเจ โส ทาโส เม ภเวยฺย, ตํ คเหตฺวา คจฺฉา’’ติ วตฺวา คาถมาห –
Hearing that, the king became displeased and, growing angry with the Great Being, he thought: “The wise one, without regard for a bestower of fame like me, now has regard for this young man he has just seen.” Then he said, “Young man, if he is my slave, take him and go,” and spoke this verse:

๑๔๔๘.
1448.

‘‘เอวํ เจ โน โส วิวเรตฺถ ปญฺหํ, ทาโสหมสฺมิ น จ โขสฺมิ ญาติ;
คณฺหาหิ กจฺจาน วรํ ธนานํ, อาทาย เยนิจฺฉสิ เตน คจฺฉา’’ติ.
“Since he has clarified the question for us thus: ‘I am a slave and indeed not a kinsman,’ take, Kaccāna, this best of riches. Having taken him, go wherever you wish.”

ตตฺถ เอวํ เจ โน โส วิวเรตฺถ ปญฺหนฺติ สเจ โส อมฺหากํ ปญฺหํ ‘‘ทาโสหมสฺมิ, น จ โขสฺมิ ญาตี’’ติ เอวํ วิวริ เอตฺถ ปริสมณฺฑเล, อถ กึ อจฺฉสิ, สกลโลเก ธนานํ วรํ เอตํ คณฺห, คเหตฺวา จ ปน เยน อิจฺฉสิ, เตน คจฺฉาติ.
Herein, Since he has thus clarified the question for us: If he has clarified our question in this assembly thus: ‘I am a slave and indeed not a kinsman,’ then why do you wait? Take this one, the best of riches in the whole world, and having taken him, go wherever you wish.

อกฺขกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.
The Section on Dice is finished.

ฆราวาสปญฺหา
The Questions on Household Life

เอวญฺจ [Pg.188] ปน วตฺวา ราชา จินฺเตสิ ‘‘ปณฺฑิตํ คเหตฺวา มาณโว ยถารุจิ คมิสฺสติ, ตสฺส คตกาลโต ปฏฺฐาย มยฺหํ มธุรธมฺมกถา ทุลฺลภา ภวิสฺสติ, ยํนูนาหํ อิมํ อตฺตโน ฐาเน ฐเปตฺวา อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทเปตฺวา ฆราวาสปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ นํ ราชา เอวมาห ‘‘ปณฺฑิต, ตุมฺหากํ คตกาเล มม มธุรธมฺมกถา ทุลฺลภา ภวิสฺสติ, อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทาเปตฺวา อตฺตโน ฐาเน ฐตฺวา มยฺหํ ฆราวาสปญฺหํ กเถถา’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา รญฺญา ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชสิ. ตตฺรายํ ปญฺโห –
Having said this, the king thought: “The young man will take the wise one and go as he pleases. From the time of his departure, sweet Dhamma talks will be difficult for me to obtain. What if I establish him in my own place, have him sit on the decorated Dhamma seat, and ask him the questions on household life?” Then the king said to him: “Wise one, after your departure sweet Dhamma talks will be difficult for me to obtain. Having had you sit on the decorated Dhamma seat while I stand in my own place, please explain to me the questions on household life.” He consented, saying, “Very well,” sat on the decorated Dhamma seat, and, being asked the question by the king, he answered. Here is the question:

๑๔๔๙.
1449.

‘‘วิธุร วสมานสฺส, คหฏฺฐสฺส สกํ ฆรํ;
เขมา วุตฺติ กถํ อสฺส, กถํ นุ อสฺส สงฺคโห.
“O Vidhura, for a householder dwelling in his own home, how can his livelihood be secure? And how can there be beneficence?

๑๔๕๐.
1450.

‘‘อพฺยาพชฺฌํ กถํ อสฺส, สจฺจวาที จ มาณโว;
อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, กถํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ.
“How can he be without affliction, and how can a person be truthful? Having passed on from this world to the next, how does he not grieve?”

ตตฺถ เขมา วุตฺติ กถํ อสฺสาติ กถํ ฆราวาสํ วสนฺตสฺส คหฏฺฐสฺส เขมา นิพฺภยา วุตฺติ ภเวยฺย. กถํ นุ อสฺส สงฺคโหติ จตุพฺพิโธ สงฺคหวตฺถุสงฺขาโต สงฺคโห ตสฺส กถํ ภเวยฺย. อพฺยาพชฺฌนฺติ นิทฺทุกฺขตา. สจฺจวาที จาติ กถํ นุ มาณโว สจฺจวาที นาม ภเวยฺย. เปจฺจาติ ปรโลกํ คนฺตฺวา.
Herein, how can his livelihood be secure?: how can a householder living the household life have a secure and fearless livelihood? And how can there be beneficence?: how can there be for him the beneficence comprised of the four bases of beneficence? Without affliction: freedom from suffering. And how can a person be truthful?: how can a person be called a speaker of truth? Having passed on: having gone to the next world.

ตํ สุตฺวา ปณฺฑิโต รญฺโญ ปญฺหํ กเถสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Hearing that, the wise man answered the king's question. Explaining that matter, the Teacher said:

๑๔๕๑.
1451.

‘‘ตํ ตตฺถ คติมา ธิติมา, มติมา อตฺถทสฺสิมา;
สงฺขาตา สพฺพธมฺมานํ, วิธุโร เอตทพฺรวิ.
“In that regard, Vidhura—wise, resolute, intelligent, a seer of the true meaning, one who had fathomed all things—said this:”

๑๔๕๒.
1452.

‘‘น สาธารณทารสฺส, น ภุญฺเช สาทุเมกโก;
น เสเว โลกายติกํ, เนตํ ปญฺญาย วฑฺฒนํ.
“One should not have a wife in common with others, nor enjoy a tasty meal alone. One should not resort to materialism, for that does not enhance wisdom.”

๑๔๕๓.
1453.

‘‘สีลวา วตฺตสมฺปนฺโน, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ;
นิวาตวุตฺติ อตฺถทฺโธ, สุรโต สขิโล มุทุ.
“He should be virtuous, accomplished in his duties, heedful, discerning; humble in demeanor, not stubborn, amiable, of kindly speech, and gentle.”

๑๔๕๔.
1454.

‘‘สงฺคเหตา [Pg.189] จ มิตฺตานํ, สํวิภาคี วิธานวา;
ตปฺเปยฺย อนฺนปาเนน, สทา สมณพฺราหฺมเณ.
“A uniter of friends, generous, and resourceful, he should always gratify ascetics and brahmins with food and drink.”

๑๔๕๕.
1455.

‘‘ธมฺมกาโม สุตาธาโร, ภเวยฺย ปริปุจฺฉโก;
สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺย, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต.
“A lover of the Dhamma and a repository of learning, he should be one who makes inquiries. He should respectfully attend upon the virtuous and the very learned.”

๑๔๕๖.
1456.

‘‘ฆรมาวสมานสฺส, คหฏฺฐสฺส สกํ ฆรํ;
เขมา วุตฺติ สิยา เอวํ, เอวํ นุ อสฺส สงฺคโห.
“For a householder dwelling in his own home, his livelihood would thus be secure. Thus would be his beneficence.”

๑๔๕๗.
1457.

‘‘อพฺยาพชฺฌํ สิยา เอวํ, สจฺจวาที จ มาณโว;
อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, เอวํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ.
“Thus he would be free from affliction, and the man a speaker of truth. Having passed on from this world to the next, he thus does not grieve.”

ตตฺถ ตํ ตตฺถาติ ภิกฺขเว, ตํ ราชานํ ตตฺถ ธมฺมสภายํ ญาณคติยา คติมา, อพฺโพจฺฉินฺนวีริเยน ธิติมา, ภูริสมาย วิปุลาย ปญฺญาย มติมา, สณฺหสุขุมตฺถทสฺสินา ญาเณน อตฺถทสฺสิมา, ปริจฺฉินฺทิตฺวา ชานนญาณสงฺขาตาย ปญฺญาย สพฺพธมฺมานํ สงฺขาตา, วิธุรปณฺฑิโต เอตํ ‘‘น สาธารณทารสฺสา’’ติอาทิวจนํ อพฺรวิ. ตตฺถ โย ปเรสํ ทาเรสุ อปรชฺฌติ, โส สาธารณทาโร นาม, ตาทิโส น อสฺส ภเวยฺย. น ภุญฺเช สาทุเมกโกติ สาทุรสํ ปณีตโภชนํ อญฺเญสํ อทตฺวา เอกโกว น ภุญฺเชยฺย. โลกายติกนฺติ อนตฺถนิสฺสิตํ สคฺคมคฺคานํ อทายกํ อนิยฺยานิกํ วิตณฺฑสลฺลาปํ โลกายติกวาทํ น เสเวยฺย. เนตํ ปญฺญาย วฑฺฒนนฺติ น หิ เอตํ โลกายติกํ ปญฺญาย วฑฺฒนํ. สีลวาติ อขณฺเฑหิ ปญฺจหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต. วตฺตสมฺปนฺโนติ ฆราวาสวตฺเตน วา ราชวตฺเตน วา สมนฺนาคโต. อปฺปมตฺโตติ กุสลธมฺเมสุ อปฺปมตฺโต. นิวาตวุตฺตีติ อติมานํ อกตฺวา นีจวุตฺติ โอวาทานุสาสนิปฏิจฺฉโก. อตฺถทฺโธติ ถทฺธมจฺฉริยวิรหิโต. สุรโตติ โสรจฺเจน สมนฺนาคโต. สขิโลติ เปมนียวจโน. มุทูติ กายวาจาจิตฺเตหิ อผรุโส.
Herein, monks, “In that regard”: in regard to that king in the Dhamma-hall, the wise Vidhura—wise (gatimā) through the course of knowledge, resolute (dhitimā) through unremitting energy, intelligent (matimā) through vast and extensive wisdom, a seer of the true meaning (atthadassimā) through knowledge that sees the subtle and fine meaning, one who had fathomed all things (saṅkhātā sabbadhammānaṃ) through the wisdom called the knowledge that knows by discriminating—spoke this utterance beginning: “One should not have a wife in common….” Herein, one who offends against the wives of others is called “one with a wife in common”; he should not be such a person. “Nor enjoy a tasty meal alone” means: he should not eat a tasty, choice meal alone without giving to others. “One should not resort to materialism” means: he should not resort to the doctrine of materialism, which is connected with what is unbeneficial, does not lead to heaven and the path, is not liberating, and is sophistical chatter. “For that does not enhance wisdom” means: for this materialism does not enhance wisdom. “Virtuous” means: endowed with the five precepts, unbroken. “Accomplished in his duties” means: accomplished in the duties of a householder or the duties of a king. “Heedful” means: heedful in regard to wholesome states. “Humble in demeanor” means: not being arrogant, of humble conduct, receptive to advice and instruction. “Not stubborn” means: free from stubborn avarice. “Amiable” means: endowed with affability. “Of kindly speech” means: of affectionate speech. “Gentle” means: not harsh in body, speech, and mind.

สงฺคเหตา จ มิตฺตานนฺติ กลฺยาณมิตฺตานํ สงฺคหกโร. ทานาทีสุ โย เยน สงฺคหํ อิจฺฉติ, ตสฺส เตเนว สงฺคาหโก. สํวิภาคีติ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานญฺเจว กปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกาทีนญฺจ สํวิภาคกโร. วิธานวาติ ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุํ วฏฺฏตี’’ติ เอวํ สพฺพกิจฺเจสุ วิธานสมฺปนฺโน. ตปฺเปยฺยาติ คหิตคหิตภาชนานิ [Pg.190] ปูเรตฺวา ททมาโน ตปฺเปยฺย. ธมฺมกาโมติ ปเวณิธมฺมมฺปิ สุจริตธมฺมมฺปิ กามยมาโน ปตฺถยมาโน. สุตาธาโรติ สุตสฺส อาธารภูโต. ปริปุจฺฉโกติ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสล’’นฺติอาทิวจเนหิ ปริปุจฺฉนสีโล. สกฺกจฺจนฺติ คารเวน. เอวํ นุ อสฺส สงฺคโหติ สงฺคโหปิสฺส เอวํ กโต นาม ภเวยฺย. สจฺจวาทีติ เอวํ ปฏิปนฺโนเยว สภาววาที นาม สิยา.
“A uniter of friends” means: a uniter of good friends. In giving and so on, for one who desires support by some means, he is a supporter by that very means. “Generous” means: one who shares with righteous ascetics and brahmins, and also with the poor, wayfarers, paupers, and supplicants. “Resourceful” means: accomplished in making arrangements in all one's affairs, such as knowing: “At this time it is proper to plow, at this time it is proper to sow.” “He should gratify” means: he should gratify them by filling the bowls they hold out and giving. “A lover of the Dhamma” means: one who loves and longs for both the traditional Dhamma and the Dhamma of good conduct. “A repository of learning” means: a foundation for what has been learned. “One who makes inquiries” means: one who has the habit of approaching righteous ascetics and brahmins and asking such questions as: “What, venerable sir, is wholesome?” “Respectfully” means: with reverence. “Thus would be his way of giving support” means: his support would indeed be given in this way. “A speaker of truth” means: one who practices in this way would be a speaker of what is real.

เอวํ มหาสตฺโต รญฺโญ ฆราวาสปญฺหํ กเถตฺวา ปลฺลงฺกา โอรุยฺห ราชานํ วนฺทิ. ราชาปิสฺส มหาสกฺการํ กตฺวา เอกสตราชูหิ ปริวุโต อตฺตโน นิเวสนเมว คโต.
Thus the Great Being, having answered the king's question about the household life, descended from his seat and paid homage to the king. The king, having paid him great honor, returned to his own residence surrounded by one hundred and one kings.

ฆราวาสปญฺหา นิฏฺฐิตา.
The Questions on the Household Life are concluded.

ลกฺขณกณฺฑํ
The Chapter on the Characteristics

มหาสตฺโต ปน ปฏินิวตฺโต. อถ นํ ปุณฺณโก อาห –
But the Great Being turned back. Then Puṇṇaka said to him:

๑๔๕๘.
1458.

‘‘เอหิ ทานิ คมิสฺสาม, ทินฺโน โน อิสฺสเรน เม;
มเมวตฺถํ ปฏิปชฺช, เอส ธมฺโม สนนฺตโน’’ติ.
“Come now, let us go; you have been given to me by my lord. Attend to my business; this is the eternal law.”

ตตฺถ ทินฺโน โนติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ, ตฺวํ อิสฺสเรน มยฺหํ ทินฺโนติ อตฺโถ. สนนฺตโนติ มม อตฺถํ ปฏิปชฺชนฺเตน หิ ตยา อตฺตโน สามิกสฺส อตฺโถ ปฏิปนฺโน โหติ. ยญฺเจตํ สามิกสฺส อตฺถกรณํ นาม, เอส ธมฺโม สนนฺตโน โปราณกปณฺฑิตานํ สภาโวติ.
Herein, in the phrase “dinno no,” the word “no” is a mere particle; the meaning is: “You have been given to me by the lord.” “Eternal law” means: by attending to my purpose, you thereby attend to the purpose of your own master. And this, the furthering of one's master's purpose, is the eternal law, the nature of the wise of old.

วิธุรปณฺฑิโต อาห –
The wise Vidhura said:

๑๔๕๙.
1459.

‘‘ชานามิ มาณว ตยาหมสฺมิ, ทินฺโนหมสฺมิ ตว อิสฺสเรน;
ตีหญฺจ ตํ วาสเยมุ อคาเร, เยนทฺธุนา อนุสาเสมุ ปุตฺเต’’ติ.
“I know, young man, that I have been won by you; I have been given to you by my lord. But let me stay at home for three days, that for this long I might instruct my sons.”

ตตฺถ ตยาหมสฺมีติ ตยา ลทฺโธหมสฺมีติ ชานามิ, ลภนฺเตน จ น อญฺญถา ลทฺโธ. ทินฺโนหมสฺมิ ตว อิสฺสเรนาติ มม อิสฺสเรน รญฺญา [Pg.191] อหํ ตว ทินฺโน. ตีหํ จาติ มาณว, อหํ ตว พหูปกาโร, ราชานํ อโนโลเกตฺวา สจฺจเมว กเถสึ, เตนาหํ ตยา ลทฺโธ, ตฺวํ เม มหนฺตคุณภาวํ ชานาหิ, มยํ ตีณิปิ ทิวสานิ อตฺตโน อคาเร วาเสมุ, ตสฺมา เยนทฺธุนา ยตฺตเกน กาเลน มยํ ปุตฺตาทาเร อนุสาเสมุ, ตํ กาลํ อธิวาเสหีติ.
Herein, “I have been won by you” means: I know, “I have been obtained by you,” and having been obtained, I was not obtained otherwise. “I have been given to you by my lord” means: “I have been given to you by my lord, the king.” “For three days” means: “Young man, I have been of great service to you. Disregarding the king, I spoke only the truth, and by that I was won by you. You should recognize this great favor of mine. Let us stay for three days in my own home. Therefore, please consent to that period of time during which we might instruct our wife and children.”

ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก ‘‘สจฺจํ ปณฺฑิโต อาห, พหูปกาโร เอส มม, ‘สตฺตาหมฺปิ อฑฺฒมาสมฺปิ นิสีทาหี’ติ วุตฺเต อธิวาเสตพฺพเมวา’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –
Hearing this, Puṇṇaka thought: “The wise one speaks the truth. He has been of great service to me. If he had said, ‘Stay for a week or even half a month,’ I would have had to consent.” Thinking thus, he spoke this verse:

๑๔๖๐.
1460.

‘‘ตํ เม ตถา โหตุ วเสมุ ตีหํ, กุรุตํ ภวชฺช ฆเรสุ กิจฺจํ;
อนุสาสตํ ปุตฺตทาเร ภวชฺช, ยถา ตยี เปจฺจ สุขี ภเวยฺยา’’ติ.
“Let it be so for me; let us stay for three days. Let your honor now attend to your duties at home. Let your honor now instruct your wife and children, so that after you have departed, they may be happy.”

ตตฺถ ตํ เมติ ยํ ตฺวํ วเทสิ, สพฺพํ ตํ มม ตถา โหตุ. ภวชฺชาติ ภวํ อชฺช ปฏฺฐาย ตีหํ อนุสาสตุ. ตยี เปจฺจาติ ยถา ตยิ คเต ปจฺฉา ตว ปุตฺตทาโร สุขี ภเวยฺย, เอวํ อนุสาสตุ.
Herein, “Let it be so for me” means: whatever you say, let all that be so for me. “Let your honor now” means: let your honor, starting from today, instruct them for three days. “After you have departed” means: let him instruct them so that after you have gone, your wife and children might be happy.

เอวํ วตฺวา ปุณฺณโก มหาสตฺเตน สทฺธึเยว ตสฺส นิเวสนํ ปาวิสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having spoken thus, Puṇṇaka entered the Great Being's residence together with him. To clarify the meaning of this, the Teacher said:

๑๔๖๑.
1461.

‘‘สาธูติ วตฺวาน ปหูตกาโม, ปกฺกามิ ยกฺโข วิธุเรน สทฺธึ;
ตํ กุญฺชราชญฺญหยานุจิณฺณํ, ปาเวกฺขิ อนฺเตปุรมริยเสฏฺโฐ’’ติ.
“Saying ‘Good!’, the wealthy yakkha went along with Vidhura; that noble chief entered the inner palace, frequented by elephants and thoroughbred horses.”

ตตฺถ ปหูตกาโมติ มหาโภโค. กุญฺชราชญฺญหยานุจิณฺณนฺติ กุญฺชเรหิ จ อาชญฺญหเยหิ จ อนุจิณฺณํ ปริปุณฺณํ. อริยเสฏฺโฐติ อาจารอริเยสุ อุตฺตโม ปุณฺณโก ยกฺโข ปณฺฑิตสฺส อนฺเตปุรํ ปาวิสิ.
Herein, “wealthy” (pahūtakāmo) means: one of great wealth. “Frequented by elephants and thoroughbred horses” means: frequented and filled with elephants and thoroughbred horses. “Noble chief” means: Puṇṇaka the yakkha, the best among the noble in conduct, entered the wise one's inner palace.

มหาสตฺตสฺส ปน ติณฺณํ อุตูนํ อตฺถาย ตโย ปาสาทา อเหสุํ. เตสุ เอโก โกญฺโจ นาม, เอโก มยูโร นาม, เอโก ปิยเกโต นาม. เต สนฺธาย อยํ คาถา วุตฺตา –
Now, the Great Being had three palaces for the three seasons. One was named Koñca (the Curlew), one Mayūra (the Peacock), and one Piyaketa (the Beloved Banner). In reference to these, this verse was spoken:

๑๔๖๒.
1462.

‘‘โกญฺจํ [Pg.192] มยูรญฺจ ปิยญฺจ เกตํ, อุปาคมี ตตฺถ สุรมฺมรูปํ;
ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ, มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสา’’ติ.
“He approached the Koñca, the Mayūra, and the Piyaketa, delightful in their form, with abundant food and much to eat and drink, like Masakkasāra, the city of Vāsava.”

ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ ตีสุ ปาสาเทสุ ยตฺถ ตสฺมึ สมเย อตฺตนา วสติ, ตํ สุรมฺมรูปํ ปาสาทํ ปุณฺณกํ อาทาย อุปาคมิ.
Herein, “there” means: whichever of those three palaces he himself was dwelling in at that time, he (the Great Being) went up to that delightful palace, taking Puṇṇaka with him.

โส อุปคนฺตฺวา จ ปน อลงฺกตปาสาทสฺส สตฺตมาย ภูมิยา สยนคพฺภญฺเจว มหาตลญฺจ สชฺชาเปตฺวา สิริสยนํ ปญฺญาเปตฺวา สพฺพํ อนฺนปานาทิวิธึ อุปฏฺฐเปตฺวา เทวกญฺญาโย วิย ปญฺจสตา อิตฺถิโย ‘‘อิมา เต ปาทปริจาริกา โหนฺตุ, อนุกฺกณฺฐนฺโต อิธ วสาหี’’ติ ตสฺส นิยฺยาเทตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คโต. ตสฺส คตกาเล ตา อิตฺถิโย นานาตูริยานิ คเหตฺวา ปุณฺณกสฺส ปริจริยาย นจฺจาทีนิ ปฏฺฐเปสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having gone up, on the seventh floor of the decorated palace, he had the bedchamber and the great terrace prepared, the glorious couch set up, and all arrangements for food and drink supplied. Then, handing over to him five hundred women like celestial nymphs, he said: “Let these be your personal attendants. Dwell here without anxiety.” He then went to his own quarters. When he had gone, those women took up various musical instruments and began to dance and perform for Puṇṇaka's service. To clarify the meaning of this, the Teacher said:

๑๔๖๓.
1463.

‘‘ตตฺถ นจฺจนฺติ คายนฺติ, อวฺหยนฺติ วราวรํ;
อจฺฉรา วิย เทเวสุ, นาริโย สมลงฺกตา’’ติ.
“There they dance and sing, and call to one another, those beautifully adorned women, like celestial nymphs among the gods.”

ตตฺถ อวฺหยนฺติ วราวรนฺติ วรโต วรํ นจฺจญฺจ คีตญฺจ กโรนฺติโย ปกฺโกสนฺติ.
Herein, “they call to one another” means: performing the very best of dances and songs, they summon one another.

๑๔๖๔.
1464.

‘‘สมงฺคิกตฺวา ปมทาหิ ยกฺขํ, อนฺเนน ปาเนน จ ธมฺมปาโล;
อตฺถตฺถเมวานุวิจินฺตยนฺโต, ปาเวกฺขิ ภริยาย ตทา สกาเส’’ติ.
“The Dhamma-protector, having provided the yakkha with women and with food and drink, reflecting only on the beneficial purpose, then went into the presence of his wife.”

ตตฺถ ปมทาหีติ ปมทาหิ เจว อนฺนปาเนหิ จ สมงฺคิกตฺวา. ธมฺมปาโลติ ธมฺมสฺส ปาลโก โคปโก. อตฺถตฺถเมวาติ อตฺถภูตเมว อตฺถํ. ภริยายาติ สพฺพเชฏฺฐิกาย ภริยาย.
Herein, “with women” means: having provided him with women and with food and drink. “Dhamma-protector” means: a guardian and protector of the Dhamma. “Beneficial purpose” means: the very purpose that is beneficial. “Of his wife” means: of his chief wife.

๑๔๖๕.
1465.

‘‘ตํ [Pg.193] จนฺทนคนฺธรสานุลิตฺตํ, สุวณฺณชมฺโพนทนิกฺขสาทิสํ;
ภริยํวจา ‘เอหิ สุโณหิ โภติ, ปุตฺตานิ อามนฺตย ตมฺพเนตฺเต’’’ติ.
He spoke to his wife, who was anointed with the fragrant essence of sandalwood and resembled a necklace of Jambu-river gold: “Come, listen, madam! Summon the children, O you with copper-hued eyes!”

ตตฺถ ภริยํวจาติ เชฏฺฐภริยํ อวจ. อามนฺตยาติ ปกฺโกส.
Herein, “he spoke to his wife” means: he spoke to his chief wife. “Summon” means: call them.

๑๔๖๖.
1466.

‘‘สุตฺวาน วากฺยํ ปติโน อนุชฺชา, สุณิสํ วจ ตมฺพนขึ สุเนตฺตํ;
‘อามนฺตย วมฺมธรานิ เจเต, ปุตฺตานิ อินฺทีวรปุปฺผสาเม’’’ติ.
Having heard her husband’s word, Anujjā spoke to her daughter-in-law, the one with copper nails and beautiful eyes: ‘O Ceta, summon the armor-bearers, my children, O you who are like a blue lotus flower!’”

ตตฺถ อนุชฺชาติ เอวํนามิกา. สุณิสํวจ ตมฺพนขึ สุเนตฺตนฺติ สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา อสฺสุมุขี โรทมานา ‘‘สยํ คนฺตฺวา ปุตฺเต ปกฺโกสิตุํ อยุตฺตํ, สุณิสํ เปเสสฺสามี’’ติ ตสฺสา นิวาสฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตมฺพนขึ สุเนตฺตํ สุณิสํ อวจ. วมฺมธรานีติ วมฺมธเร สูเร, สมตฺเถติ อตฺโถ, อาภรณภณฺฑเมว วา อิธ ‘‘วมฺม’’นฺติ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา อาภรณธเรติปิ อตฺโถ. เจเตติ ตํ นาเมนาลปติ, ปุตฺตานีติ มม ปุตฺเต จ ธีตโร จ. อินฺทีวรปุปฺผสาเมติ ตํ อาลปติ.
Herein, Anujjā is her name. Spoke to her daughter-in-law, the one with copper nails and beautiful eyes: having heard his word, she, with a tearful face, weeping, thought, ‘It is not proper for me to go and call the children myself; I will send my daughter-in-law.’ Going to her dwelling place, she spoke to her daughter-in-law, Tambanakhī Sunettā. Armor-bearers: it means armor-wearing heroes, capable ones. Or here ‘armor’ is intended to mean an item of adornment; therefore, it also means ‘adornment-wearers.’ Ceta: she addresses her by that name. Children: my sons and daughters. One like a blue lotus flower: she addresses her thus.

สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปาสาทา โอรุยฺห อนุวิจริตฺวา ‘‘ปิตา โว โอวาทํ ทาตุกาโม ปกฺโกสติ, อิทํ กิร โว ตสฺส ปจฺฉิมทสฺสน’’นฺติ สพฺพเมวสฺส สุหทชนญฺจ ปุตฺตธีตโร จ สนฺนิปาเตสิ. ธมฺมปาลกุมาโร ปน ตํ วจนํ สุตฺวาว โรทนฺโต กนิฏฺฐภาติกคณปริวุโต ปิตุ สนฺติกํ อคมาสิ. ปณฺฑิโต เต ทิสฺวาว สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา เชฏฺฐปุตฺตํ มุหุตฺตํ หทเย นิปชฺชาเปตฺวา หทยา โอตาเรตฺวา สิริคพฺภโต นิกฺขมฺม มหาตเล ปลฺลงฺกมชฺเฌ นิสีทิตฺวา ปุตฺตสหสฺสสฺส โอวาทํ อทาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
She, having accepted with ‘Very well,’ descended from the palace and went about, saying, ‘Your father wishes to give you an exhortation and is summoning you. This, it seems, will be your last sight of him.’ She gathered together all his dear people, his sons and daughters. But Prince Dhammapāla, upon hearing that word, went to his father weeping, surrounded by the group of his younger brothers. The Wise One, on seeing them, unable to maintain his composure, embraced his eldest son with tear-filled eyes and kissed his head. After making him lie on his chest for a moment, he took him down from his chest, left the glorious inner chamber, and sat down on a couch in the middle of the great hall, where he gave an exhortation to his thousand sons. To clarify this matter, the Teacher said:

๑๔๖๗.
1467.

‘‘เต อาคเต มุทฺธนิ ธมฺมปาโล, จุมฺพิตฺวา ปุตฺเต อวิกมฺปมาโน;
อามนฺตยิตฺวาน อโวจ วากฺยํ, ทินฺนาหํ รญฺญา อิธ มาณวสฺส.
“When they had arrived, Dhammapāla, unwavering, kissed his sons on the head. Having addressed them, he spoke this word: ‘I have been given by the king to this brahmin youth here.

๑๔๖๘.
1468.

‘‘ตสฺสชฺชหํ [Pg.194] อตฺตสุขี วิเธยฺโย, อาทาย เยนิจฺฉติ เตน คจฺฉติ;
อหญฺจ โว สาสิตุมาคโตสฺมิ, กถํ อหํ อปริตฺตาย คจฺเฉ.
‘Today I am his, content and compliant; he will take me and go wherever he wishes. And I have come to instruct you; how could I go without providing for your protection?

๑๔๖๙.
1469.

‘‘สเจ โว ราชา กุรุรฏฺฐวาสี, ชนสนฺโธ ปุจฺเฉยฺย ปหูตกาโม;
กิมาภิชานาถ ปุเร ปุราณํ, กึ โว ปิตา ปุรตฺถา.
‘If King Janasandha, ruler of the Kuru country, desiring much, should ask you: “What ancient matter do you recall from the past? What did your father instruct you before?”

๑๔๗๐.
1470.

‘‘สมาสนา โหถ มยาว สพฺเพ, โกนีธ รญฺโญ อพฺภติโก มนุสฺโส;
ตมญฺชลึ กริย วเทถ เอวํ, มา เหวํ เทว น หิ เอส ธมฺโม;
วิยคฺฆราชสฺส นิหีนชจฺโจ, สมาสโน เทว กถํ ภเวยฺยา’’ติ.
‘(If he says:) “Be seated together with me, all of you. Who here is a man more intimate to the king?”—then, having made an añjali, you should speak thus: “Not so, deva! This is not the right principle. How, deva, could one of low birth be seated together with the king of tigers?”’

ตตฺถ ธมฺมปาโลติ มหาสตฺโต. ทินฺนาหนฺติ อหํ ชยธเนน ขณฺเฑตฺวา รญฺญา ทินฺโน. ตสฺสชฺชหํ อตฺตสุขี วิเธยฺโยติ อชฺช ปฏฺฐาย ตีหมตฺตํ อหํ อิมินา อตฺตโน สุเขน อตฺตสุขี, ตโต ปรํ ปน ตสฺส มาณวสฺสาหํ วิเธยฺโย โหมิ. โส หิ อิโต จตุตฺเถ ทิวเส เอกํเสน มํ อาทาย ยตฺถิจฺฉติ, ตตฺถ คจฺฉติ. อปริตฺตายาติ ตุมฺหากํ ปริตฺตํ อกตฺวา กถํ คจฺเฉยฺยนฺติ อนุสาสิตุํ อาคโตสฺมิ. ชนสนฺโธติ มิตฺตพนฺธเนน มิตฺตชนสฺส สนฺธานกโร. ปุเร ปุราณนฺติ อิโต ปุพฺเพ ตุมฺเห กึ ปุราณการณํ อภิชานาถ. อนุสาเสติ อนุสาสิ. เอวํ ตุมฺเห รญฺญา ปุฏฺฐา ‘‘อมฺหากํ ปิตา อิมญฺจิมญฺจ โอวาทํ อทาสี’’ติ กเถยฺยาถ. สมาสนา โหถาติ สเจ โว ราชา มยา ทินฺนสฺส โอวาทสฺส กถิตกาเล ‘‘เอถ ตุมฺเห, อชฺช มยา สทฺธึ สมาสนา โหถ, อิธ ราชกุเล ตุมฺเหหิ อญฺโญ โก นุ รญฺโญ อพฺภติโก มนุสฺโส’’ติ อตฺตโน อาสเน นิสีทาเปยฺย, อถ ตุมฺเห อญฺชลึ กตฺวา ตํ ราชานํ เอวํ วเทยฺยาถ ‘‘เทว, เอวํ มา อวจ. น หิ อมฺหากํ เอสปเวณิธมฺโม. วิยคฺฆราชสฺส เกสรสีหสฺส นิหีนชจฺโจ ชรสิงฺคาโล[Pg.195], เทว, กถํ สมาสโน ภเวยฺย. ยถา สิงฺคาโล สีหสฺส สมาสโน น โหติ, ตเถว มยํ ตุมฺหาก’’นฺติ.
Herein, Dhammapāla is the Great Being. I have been given: I was given by the king, having been separated by the prize of victory. Today I am his, content and compliant: starting from today for just three days I am happy with my own happiness, but after that I become compliant to that brahmin youth. For on the fourth day from now he will definitely take me and go wherever he wishes. Without providing for your protection: it means, ‘How could I go without having made protection for you?’ I have come to instruct you. Janasandha: one who binds friendly people with the bond of friendship. Ancient matter from the past: ‘What ancient cause do you recall from before this?’ Instruct: he instructed. Thus, when asked by the king, you should say, ‘Our father gave us such and such an exhortation.’ Be seated together: if the king, at the time you are relating the exhortation given by me, should say to you, ‘Come, be seated with me today. Who else in this royal family is a man more intimate to the king than you?’ and make you sit on his own seat, then you should make an añjali and speak to that king thus: ‘Deva, do not speak so. This is not our traditional custom. How, deva, could a low-born old jackal be seated together with the king of tigers, a maned lion? Just as a jackal is not seated together with a lion, so too are we with you.’”

อิมํ ปนสฺส กถํ สุตฺวา ปุตฺตธีตโร จ ญาติสุหชฺชาทโย จ ทาสกมฺมกรโปริสา จ เต สพฺเพ สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา มหาวิรวํ วิรวึสุ. เตสํ มหาสตฺโต สญฺญาเปสิ.
But on hearing this speech of his, his sons and daughters, his kinsmen, friends, and others, and his male and female slaves and workers—all of them, unable to maintain their composure, let out a great wail. The Great Being pacified them.

ลกฺขณกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.
The Chapter on the Characteristics is finished.

ราชวสติกณฺฑ
The Chapter on Dwelling with a King

อถ เน ปณฺฑิโต ปุตฺตธีตโร จ ญาตโย จ อุปสงฺกมิตฺวา ตุณฺหีภูเต ทิสฺวา ‘‘ตาตา, มา จินฺตยิตฺถ, สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา, ยโส นาม วิปตฺติปริโยสาโน, อปิจ ตุมฺหากํ ราชวสตึ นาม ยสปฏิลาภการณํ กเถสฺสามิ, ตํ เอกคฺคจิตฺตา สุณาถา’’ติ พุทฺธลีลาย ราชวสตึ นาม ปฏฺฐเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then the Wise One approached them—his sons, daughters, and kinsmen—and seeing them silent, said: ‘Dears, do not worry. All conditioned phenomena are impermanent; fame, by its nature, ends in disaster. Moreover, I will speak to you on the theme of “dwelling with a king,” which is a means for regaining fame. Listen to it with concentrated minds.’ Thus, with the grace of a Buddha, he set forth the teaching on ‘dwelling with a king.’ To clarify this matter, the Teacher said:

๑๔๗๑.
1471.

‘‘โส จ ปุตฺเต อมจฺเจ จ, ญาตโย สุหทชฺชเน;
อลีนมนสงฺกปฺโป, วิธุโร เอตทพฺรวิ.
And to his sons and ministers, his kinsmen and dear friends, Vidhura, with an unsluggish mind and intention, spoke this:

๑๔๗๒.
1472.

‘‘เอถยฺโย ราชวสตึ, นิสีทิตฺวา สุณาถ เม;
ยถา ราชกุลํ ปตฺโต, ยสํ โปโส นิคจฺฉตี’’ติ.
‘Come, sirs, sit down and listen to me on dwelling with a king; how a person who has reached a royal family attains fame.’

ตตฺถ สุหทชฺชเนติ สุหทยชเน. เอถยฺโยติ เอถ, อยฺโย. ปิยสมุทาจาเรน ปุตฺเต อาลปติ. ราชวสตินฺติ มยา วุจฺจมานํ ราชปาริจริยํ สุณาถ. ยถาติ เยน การเณน ราชกุลํ ปตฺโต อุปสงฺกมนฺโต รญฺโญ สนฺติเก จรนฺโต โปโส ยสํ นิคจฺฉติ ลภติ, ตํ การณํ สุณาถาติ อตฺโถ.
Herein, dear friends means people with good hearts. Come, sirs means: ‘Come, sirs.’ He addresses his sons with an expression of affection. Dwelling with a king means: ‘Listen to the service of a king being described by me.’ How means: ‘Listen to the reason why a person who has reached a royal family, who approaches and moves about in the king’s presence, attains, that is, obtains, fame.’

๑๔๗๓.
1473.

‘‘น หิ ราชกุลํ ปตฺโต, อญฺญาโต ลภเต ยสํ;
นาสูโร นาปิ ทุมฺเมโธ, นปฺปมตฺโต กุทาจนํ.
‘For one who has reached a royal family does not gain fame if he is unknown; nor does a coward, nor a fool, nor one who is ever heedless.

๑๔๗๔.
1474.

‘‘ยทาสฺส สีลํ ปญฺญญฺจ, โสเจยฺยํ จาธิคจฺฉติ;
อถ วิสฺสสเต ตฺยมฺหิ, คุยฺหญฺจสฺส น รกฺขตี’’ติ.
‘When the king ascertains his virtue, wisdom, and purity, then he trusts in him and does not guard his own secret from him.’

ตตฺถ [Pg.196] อญฺญาโตติ อปากฏคุโณ อวิทิตกมฺมาวทาโน. นาสูโรติ น อสูโร ภีรุกชาติโก. ยทาสฺส สีลนฺติ ยทา อสฺส เสวกสฺส ราชา สีลญฺจ ปญฺญญฺจ โสเจยฺยญฺจ อธิคจฺฉติ, อาจารสมฺปตฺติญฺจ ญาณพลญฺจ สุจิภาวญฺจ ชานาติ. อถ วิสฺสสเต ตฺยมฺหีติ อถ ราชา ตมฺหิ วิสฺสสเต วิสฺสาสํ กโรติ, อตฺตโน คุยฺหญฺจสฺส น รกฺขติ น คูหติ.
Herein, unknown means one whose qualities are not manifest, whose record of deeds is unknown. Nor a coward: not a hero, one of a timid nature. When his virtue: when the king ascertains of this servant his virtue, wisdom, and purity, that is, he knows his accomplishment in conduct, the power of his knowledge, and his state of purity. Then he trusts in him: then the king trusts in him, places confidence in him, and does not guard, does not conceal, his own secret from him.

๑๔๗๕.
1475.

‘‘ตุลา ยถา ปคฺคหิตา, สมทณฺฑา สุธาริตา;
อชฺฌิฏฺโฐ น วิกมฺเปยฺย, ส ราชวสตึ วเส.
‘Just as a scale held up, with even beam, well-balanced, so when requested one should not waver: such a one may dwell with the king.

๑๔๗๖.
1476.

‘‘ตุลา ยถา ปคฺคหิตา, สมทณฺฑา สุธาริตา;
สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโต, ส ราชวสตึ วเส’’ติ.
‘Just as a scale held up, with even beam, well-balanced, so while accomplishing all things, such a one may dwell with the king.’

ตตฺถ ตุลา ยถาติ ยถา เอสา วุตฺตปฺปการา ตุลา น โอนมติ น อุนฺนมติ, เอวเมว ราชเสวโก กิสฺมิญฺจิเทว กมฺเม รญฺญา ‘‘อิทํ นาม กโรหี’’ติ อชฺฌิฏฺโฐ อาณตฺโต ฉนฺทาทิอคติวเสน น วิกมฺเปยฺย, สพฺพกิจฺเจสุ ปคฺคหิตตุลา วิย สโม ภเวยฺย. ส ราชวสตินฺติ โส เอวรูโป เสวโก ราชกุเล วาสํ วเสยฺย, ราชานํ ปริจเรยฺย, เอวํ ปริจรนฺโต ปน ยสํ ลเภยฺยาติ อตฺโถ. สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโตติ สพฺพานิ ราชกิจฺจานิ กโรนฺโต.
Herein, just as a scale: just as this aforesaid scale does not bend down or rise up, so too a royal servant, when requested or commanded by the king to do some task—‘Do this!’—should not waver through the influence of the courses of bias, and so forth, but should be impartial in all duties like a well-held scale. Such a one may dwell with the king means: such a servant may dwell in the royal court, he may serve the king; and by serving thus, he would gain fame—this is the meaning. While accomplishing all things means: while performing all royal duties.

๑๔๗๗.
1477.

‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, ราชกิจฺเจสุ ปณฺฑิโต;
อชฺฌิฏฺโฐ น วิกมฺเปยฺย, ส ราชวสตึ วเส.
‘A wise person in royal duties by day or by night, when requested, should not waver: such a one may dwell with the king.

๑๔๗๘.
1478.

‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, ราชกิจฺเจสุ ปณฺฑิโต;
สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโต, ส ราชวสตึ วเส.
‘A wise person in royal duties by day or by night, accomplishing all things, may dwell with the king.

๑๔๗๙.
1479.

‘‘โย จสฺส สุกโต มคฺโค, รญฺโญ สุปฺปฏิยาทิโต;
น เตน วุตฺโต คจฺเฉยฺย, ส ราชวสตึ วเส’’ติ.
‘Whatever path of the king is well-made and well-prepared for him, one should not go by it unless told: such a one may dwell with the king.’

ตตฺถ น วิกมฺเปยฺยาติ อวิกมฺปมาโน ตานิ กิจฺจานิ กเรยฺย. โย จสฺสาติ โย จ รญฺโญ คมนมคฺโค สุกโต อสฺส สุปฺปฏิยาทิโต สุมณฺฑิโต, ‘‘อิมินา มคฺเคน คจฺฉา’’ติ วุตฺโตปิ เตน น คจฺเฉยฺย.
Herein, should not waver means: one should perform those duties without wavering. Whatever path of his: whatever path for the king’s travel is well-made, well-prepared, and well-adorned, one should not go by it even when told, ‘Go by this path.’

๑๔๘๐.
1480.

‘‘น [Pg.197] รญฺโญ สทิสํ ภุญฺเช, กามโภเค กุทาจนํ;
สพฺพตฺถ ปจฺฉโต คจฺเฉ, ส ราชวสตึ วเส.
‘One should never enjoy sensual pleasures similar to the king’s; in all things, one should follow behind him. Such a one may dwell with the king.

๑๔๘๑.
1481.

‘‘น รญฺโญ สทิสํ วตฺถํ, น มาลํ น วิเลปนํ;
อากปฺปํ สรกุตฺตึ วา, น รญฺโญ สทิสมาจเร;
อญฺญํ กเรยฺย อากปฺปํ, ส ราชวสตึ วเส’’ติ.
‘One should not use clothes, garlands, or unguents similar to the king’s. In attire or deportment, one should not behave similarly to the king. One should adopt a different attire: such a one may dwell with the king.’

ตตฺถ น รญฺโญติ รญฺโญ กามโภเคน สมํ กามโภคํ น ภุญฺเชยฺย. ตาทิสสฺส หิ ราชา กุชฺฌติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ รูปาทีสุ กามคุเณสุ รญฺโญ ปจฺฉโตว คจฺเฉยฺย, หีนตรเมว เสเวยฺยาติ อตฺโถ. อญฺญํ กเรยฺยาติ รญฺโญ อากปฺปโต สรกุตฺติโต จ อญฺญเมว อากปฺปํ กเรยฺย.
Herein, 'not like the king' means: one should not enjoy sensual pleasures equal to the king’s sensual enjoyment. For the king becomes angry at such a one. 'In all things' means: in all sense-pleasures—sights, etc.—one should always go behind the king; one should partake only of what is inferior—this is the meaning. 'One should do otherwise' means: one should adopt an attire different from the king’s attire and deportment.

๑๔๘๒.
1482.

‘‘กีเฬ ราชา อมจฺเจหิ, ภริยาหิ ปริวาริโต;
นามจฺโจ ราชภริยาสุ, ภาวํ กุพฺเพถ ปณฺฑิโต.
‘The king might sport with his ministers, surrounded by his wives; but a wise minister should not cultivate an attachment for the king’s wives.’

๑๔๘๓.
1483.

‘‘อนุทฺธโต อจปโล, นิปโก สํวุตินฺทฺริโย;
มโนปณิธิสมฺปนฺโน, ส ราชวสตึ วเส’’ติ.
‘Not arrogant, not fickle, prudent, with senses restrained, endowed with resolution of mind: such a one may dwell with the king.’

ตตฺถ ภาวนฺติ วิสฺสาสวเสน อธิปฺปายํ. อจปโลติ อมณฺฑนสีโล. นิปโกติ ปริปกฺกญาโณ. สํวุตินฺทฺริโยติ ปิหิตฉฬินฺทฺริโย รญฺโญ วา องฺคปจฺจงฺคานิ โอโรเธ วาสฺส น โอโลเกยฺย. มโนปณิธิสมฺปนฺโนติ อจปเลน สุฏฺฐุ ฐปิเตน จิตฺเตน สมนฺนาคโต.
Herein, 'attachment' means intention born of confidence. 'Not fickle' means of unadorned character. 'Prudent' means possessing mature wisdom. 'With senses restrained' means with the six senses guarded, so that one would not gaze at the king’s limbs or at his harem. 'Endowed with resolution of mind' means endowed with a mind well-established in steadfastness.

๑๔๘๔.
1484.

‘‘นาสฺส ภริยาหิ กีเฬยฺย, น มนฺเตยฺย รโหคโต;
นาสฺส โกสา ธนํ คณฺเห, ส ราชวสตึ วเส.
‘One should not sport with the king's wives, nor converse with them in private; one should not take wealth from his treasury. Such a one may dwell in the king's residence.’

๑๔๘๕.
1485.

‘‘น นิทฺทํ พหุ มญฺเญยฺย, น มทาย สุรํ ปิเว;
นาสฺส ทาเย มิเค หญฺเญ, ส ราชวสตึ วเส.
‘One should not be fond of much sleep, nor drink liquor for intoxication; one should not kill game in the king's preserve. Such a one may dwell in the king's residence.’

๑๔๘๖.
1486.

‘‘นาสฺส ปีฐํ น ปลฺลงฺกํ, น โกจฺฉํ น นาวํ รถํ;
สมฺมโตมฺหีติ อารูเห, ส ราชวสตึ วเส.
‘One should not mount the king's seat, couch, chair, boat, or chariot, thinking, “I am approved.” Such a one may dwell in the king's residence.’

๑๔๘๗.
1487.

‘‘นาติทูเร ภเช รญฺโญ, นจฺจาสนฺเน วิจกฺขโณ;
สมฺมุขญฺจสฺส ติฏฺเฐยฺย, สนฺทิสฺสนฺโต สภตฺตุโน.
‘A discerning person should not attend upon the king from too far, nor from too near. He should stand in his presence, remaining visible to his master.’

๑๔๘๘.
1488.

‘‘น [Pg.198] เว ราชา สขา โหติ, น ราชา โหติ เมถุโน;
ขิปฺปํ กุชฺฌนฺติ ราชาโน, สูเกนกฺขีว ฆฏฺฏิตํ.
‘A king is indeed no friend, a king is no intimate. Kings are quick to anger, like an eye irritated by a bristle.’

๑๔๘๙.
1489.

‘‘น ปูชิโต มญฺญมาโน, เมธาวี ปณฺฑิโต นโร;
ผรุสํ ปติมนฺเตยฺย, ราชานํ ปริสํคต’’นฺติ.
‘A wise and intelligent man, though honored, should not become conceited and reply harshly to the king when in his company.’

ตตฺถ น มนฺเตยฺยาติ ตสฺส รญฺโญ ภริยาหิ สทฺธึ เนว กีเฬยฺย, น รโห มนฺเตยฺย. โกสา ธนนฺติ รญฺโญ โกสา ธนํ เถเนตฺวา น คณฺเหยฺย. น มทายาติ ตาตา, ราชเสวโก นาม มทตฺถาย สุรํ น ปิเวยฺย. นาสฺส ทาเย มิเคติ อสฺส รญฺโญ ทินฺนาภเย มิเค น หญฺเญยฺย. โกจฺฉนฺติ ภทฺทปีฐํ. สมฺมโตมฺหีติ อหํ สมฺมโต หุตฺวา เอวํ กโรมีติ น อารุเหยฺย. สมฺมุขญฺจสฺส ติฏฺเฐยฺยาติ อสฺส รญฺโญ ปุรโต ขุทฺทกมหนฺตกถาสวนฏฺฐาเน ติฏฺเฐยฺย. สนฺทิสฺสนฺโต สภตฺตุโนติ โย ราชเสวโก ตสฺส ภตฺตุโน ทสฺสนฏฺฐาเน ติฏฺเฐยฺย. สูเกนาติ อกฺขิมฺหิ ปติเตน วีหิสูกาทินา ฆฏฺฏิตํ อกฺขิ ปกติสภาวํ ชหนฺตํ ยถา กุชฺฌติ นาม, เอวํ กุชฺฌนฺติ, น เตสุ วิสฺสาโส กาตพฺโพ. ปูชิโต มญฺญมาโนติ อหํ ราชปูชิโตมฺหีติ มญฺญมาโน. ผรุสํ ปติมนฺเตยฺยาติ เยน โส กุชฺฌติ, ตถารูปํ น มนฺเตยฺย.
Herein, 'he should not converse' means: one should neither sport with the king's wives nor converse with them in private. 'Wealth from the treasury' means: one should not steal wealth from the king's treasury. 'Not for intoxication' means: my dear, a royal servant should not drink liquor for the sake of intoxication. 'Game in his preserve' means: one should not kill game in this king's preserve where they have been given safety. 'A chair' means a fine seat. 'Thinking, “I am approved”' means: one should not mount it thinking, 'Since I am approved, I will act thus.' 'And he should stand in his presence' means: one should stand before the king in a place for hearing minor and major talk. 'Remaining visible to his master' means: a royal servant should stand in a place where he is visible to his master. 'By a bristle' means: just as an eye, when struck by a rice bristle or the like that has fallen into it, abandons its natural state and becomes irritated, so too do they become angry; no trust should be placed in them. 'Thinking oneself honored' means: thinking, 'I am honored by the king.' 'He should not reply harshly' means: one should not speak in such a way that would anger him.

๑๔๙๐.
1490.

‘‘ลทฺธทฺวาโร ลเภ ทฺวารํ, เนว ราชูสุ วิสฺสเส;
อคฺคีว สํยโต ติฏฺเฐ, ส ราชวสตึ วเส.
‘Having gained access, one should still seek permission to enter; one should never trust in kings. One should stand restrained, like a fire. Such a one may dwell in the king's residence.’

๑๔๙๑.
1491.

‘‘ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา สํ, สมฺปคฺคณฺหาติ ขตฺติโย;
คาเมหิ นิคเมหิ วา, รฏฺเฐหิ ชนปเทหิ วา;
ตุณฺหีภูโต อุเปกฺเขยฺย, น ภเณ เฉกปาปก’’นฺติ.
‘When the warrior-king favors his own son or brother with villages or towns, or with realms or districts, one should remain silent and equanimous; one should not speak what is clever but wicked.’

ตตฺถ ลทฺธทฺวาโร ลเภ ทฺวารนฺติ อหํ นิปฺปฏิหาโร ลทฺธทฺวาโรติ อปฺปฏิหาเรตฺวา น ปวิเสยฺย, ปุนปิ ทฺวารํ ลเภยฺย, ปฏิหาเรตฺวาว ปวิเสยฺยาติ อตฺโถ. สํยโตติ อปฺปมตฺโต หุตฺวา. ภาตรํ วา สนฺติ สกํ ภาตรํ วา. สมฺปคฺคณฺหาตีติ ‘‘อสุกคามํ วา อสุกนิคมํ วา อสฺส เทมา’’ติ ยทา เสวเกหิ สทฺธึ กเถติ. น ภเณ เฉกปาปกนฺติ ตทา คุณํ วา อคุณํ วา น ภเณยฺย.
Herein, 'having gained access, one should seek permission to enter' means: thinking, 'I have access without a doorkeeper,' one should not enter without being announced. One should obtain permission again; the meaning is that one should enter only after being announced. 'Restrained' means being diligent. 'His own brother' means one's own brother. 'Favors' means: when he speaks with his attendants, saying, 'Let us give him such-and-such a village or town.' 'One should not speak what is clever but wicked' means: at that time one should speak of neither his good qualities nor his bad qualities.

๑๔๙๒.
1492.

‘‘หตฺถาโรเห [Pg.199] อนีกฏฺเฐ, รถิเก ปตฺติการเก;
เตสํ กมฺมาวทาเนน, ราชา วฑฺเฒติ เวตนํ;
น เตสํ อนฺตรา คจฺเฉ, ส ราชวสตึ วเส.
‘The king increases the wages for elephant-riders, commanders, charioteers, and foot-soldiers based on their distinguished deeds; one should not get in their way. Such a one may dwell in the king's residence.’

๑๔๙๓.
1493.

‘‘จาโปวูนุทโร ธีโร, วํโสวาปิ ปกมฺปเย;
ปฏิโลมํ น วตฺเตยฺย, ส ราชวสตึ วเส.
‘A wise person should be like a bow with a hollow belly, and he should tremble like a bamboo. He should not speak against the grain. Such a one may dwell in the king's residence.’

๑๔๙๔.
1494.

‘‘จาโปวูนุทโร อสฺส, มจฺโฉวสฺส อชิวฺหวา;
อปฺปาสี นิปโก สูโร, ส ราชวสตึ วเส’’ติ.
‘One should be hollow-bellied like a bow, and tongueless like a fish. Eating little, prudent, and brave, such a one may dwell in the king's residence.’

ตตฺถ น เตสํ อนฺตรา คจฺเฉติ เตสํ ลาภสฺส อนฺตรา น คจฺเฉ, อนฺตรายํ น กเรยฺย. วํโสวาปีติ ยถา วํสคุมฺพโต อุคฺคตวํโส วาเตน ปหฏกาเล ปกมฺปติ, เอวํ รญฺญา กถิตกาเล ปกมฺเปยฺย. จาโปวูนุทโรติ ยถา จาโป มโหทโร น โหติ, เอวํ มโหทโร น สิยา. อชิวฺหวาติ ยถา มจฺโฉ อชิวฺหตาย น กเถติ, ตถา เสวโก มนฺทกถตาย อชิวฺหวา ภเวยฺย. อปฺปาสีติ โภชนมตฺตญฺญู.
Herein, 'one should not get in their way' means: one should not get in the way of their gain; one should not create an obstacle. 'And like a bamboo' means: just as a bamboo shoot that has grown from a bamboo clump sways when struck by the wind, so too should one tremble when spoken to by the king. 'Hollow-bellied like a bow' means: just as a bow does not have a large belly, so one should not have a large belly. 'Tongueless' means: just as a fish does not speak because it is tongueless, so a servant should be tongueless by being of few words. 'Eating little' means knowing moderation in food.

๑๔๙๕.
1495.

‘‘น พาฬฺหํ อิตฺถึ คจฺเฉยฺย, สมฺปสฺสํ เตชสงฺขยํ;
กาสํ สาสํ ทรํ พาลฺยํ, ขีณเมโธ นิคจฺฉติ.
‘One should not go to women excessively, seeing it as a decline of vigor. Coughing, asthma, bodily distress, and weakness: one of wasted intelligence undergoes these.’

๑๔๙๖.
1496.

‘‘นาติเวลํ ปภาเสยฺย, น ตุณฺหี สพฺพทา สิยา;
อวิกิณฺณํ มิตํ วาจํ, ปตฺเต กาเล อุทีรเย.
‘One should not speak excessively, nor should one always be silent. One should utter measured, coherent speech when the time is right.’

๑๔๙๗.
1497.

‘‘อกฺโกธโน อสงฺฆฏฺโฏ, สจฺโจ สณฺโห อเปสุโณ;
สมฺผํ คิรํ น ภาเสยฺย, ส ราชวสตึ วเส.
‘Not prone to anger, not contentious, truthful, gentle, and not slanderous; one should not speak frivolous talk. Such a one may dwell in the king's residence.’

๑๔๙๘.
1498.

‘‘มาตาเปตฺติภโร อสฺส, กุเล เชฏฺฐาปจายิโก;
สณฺโห สขิลสมฺภาโส, ส ราชวสตึ วเส’’ติ.
‘One should be a supporter of his mother and father and respectful to the elders in his family. Gentle and courteous in speech, such a one may dwell in the king's residence.’

ตตฺถ น พาฬฺหนฺติ ปุนปฺปุนํ กิเลสวเสน น คจฺเฉยฺย. เตชสงฺขยนฺติ เอวํ คจฺฉนฺโต หิ ปุริโส เตชสงฺขยํ คจฺฉติ ปาปุณาติ, ตํ สมฺปสฺสนฺโต พาฬฺหํ น คจฺเฉยฺย. ทรนฺติ กายทรถํ. พาลฺยนฺติ ทุพฺพลภาวํ. ขีณเมโธติ ปุนปฺปุนํ กิเลสรติวเสน ขีณปญฺโญ ปุริโส เอเต กาสาทโย นิคจฺฉติ. นาติเวลนฺติ ตาตา ราชูนํ สนฺติเก ปมาณาติกฺกนฺตํ น ภาเสยฺย[Pg.200]. ปตฺเต กาเลติ อตฺตโน วจนกาเล สมฺปตฺเต. อสงฺฆฏฺโฏติ ปรํ อสงฺฆฏฺเฏนฺโต. สมฺผนฺติ นิรตฺถกํ. คิรนฺติ วจนํ.
Herein, 'not excessively' means: one should not go repeatedly under the influence of the defilements. 'Decline of vigor' means: for a person who goes thus indeed undergoes a decline of vigor; seeing this, one should not go excessively. 'Distress' means bodily distress. 'Weakness' means a state of weakness. 'One of wasted intelligence' means: a person whose wisdom is wasted by repeatedly delighting in the defilements undergoes these things, such as coughing and so on. 'Not excessively' means: my dear, in the presence of kings one should not speak beyond measure. 'When the time is right' means: when one’s own time to speak has arrived. 'Not contentious' means not clashing with another. 'Frivolous' means meaningless. 'Speech' means a word.

๑๔๙๙.
1499.

‘‘วินีโต สิปฺปวา ทนฺโต, กตตฺโต นิยโต มุทุ;
อปฺปมตฺโต สุจิ ทกฺโข, ส ราชวสตึ วเส.
‘Well-trained, skilled, and tamed, accomplished, steadfast, and gentle; diligent, pure, and dexterous—such a one may dwell in the king's residence.’

๑๕๐๐.
1500.

‘‘นิวาตวุตฺติ วุทฺเธสุ, สปฺปติสฺโส สคารโว;
สุรโต สุขสํวาโส, ส ราชวสตึ วเส.
‘Of humble conduct towards elders, deferential and respectful; well-disposed and easy to live with—such a one may dwell in the king's residence.’

๑๕๐๑.
1501.

‘‘อารกา ปริวชฺเชยฺย, สหิตุํ ปหิตํ ชนํ;
ภตฺตารญฺเญวุทิกฺเขยฺย, น จ อญฺญสฺส ราชิโน’’ติ.
‘One should avoid from afar a person sent to do harm. One should look only to one's own master, and not to another king.’

ตตฺถ วินีโตติ อาจารสมฺปนฺโน. สิปฺปวาติ อตฺตโน กุเล สิกฺขิตพฺพสิปฺเปน สมนฺนาคโต. ทนฺโตติ ฉสุ ทฺวาเรสุ นิพฺพิเสวโน. กตตฺโตติ สมฺปาทิตตฺโต. นิยโตติ ยสาทีนิ นิสฺสาย อจลสภาโว. มุทูติ อนติมานี. อปฺปมตฺโตติ กตฺตพฺพกิจฺเจสุ ปมาทรหิโต. ทกฺโขติ อุปฏฺฐาเน เฉโก. นิวาตวุตฺตีติ นีจวุตฺติ. สุขสํวาโสติ ครุสํวาสสีโล. สหิตุํ ปติตนฺติ ปรราชูหิ สกรญฺโญ สนฺติกํ คุยฺหรกฺขณวเสน วา ปฏิจฺฉนฺนปากฏกรณวเสนวา เปสิตํ. ตถารูเปน หิ สทฺธึ กเถนฺโตปิ รญฺโญ สมฺมุขาว กเถยฺย. ภตฺตารญฺเญวุทิกฺเขยฺยาติ อตฺตโน สามิกเมว โอโลเกยฺย. น จ อญฺญสฺส ราชิโนติ อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺตโก น ภเวยฺย.
Therein, 'well-trained' means accomplished in conduct. 'Skilled' means endowed with the skills to be learned in one’s family. 'Tamed' means not indulging at the six sense doors. 'Accomplished' means one who has perfected oneself. 'Steadfast' means of an unwavering nature, not relying on fame and so on. 'Gentle' means not conceited. 'Diligent' means free from negligence in duties to be performed. 'Dexterous' means skilled in attendance. 'Of humble conduct' means having lowly conduct. 'Easy to live with' means having a nature of respectful cohabitation. 'A person sent on a mission' means someone sent by other kings to one’s own king, either for the purpose of guarding secrets or for making hidden things manifest. For even when conversing with such a person, one should speak only in the king’s presence. 'One should look only to one’s master' means one should look only to one’s own lord. 'And not to another king' means one should not be the property of another king.

๑๕๐๒.
1502.

‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต;
สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺย, ส ราชวสตึ วเส.
One should respectfully attend upon ascetics and brahmins who are virtuous and learned. Such a one may dwell in the king's residence.

๑๕๐๓.
1503.

‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต;
สกฺกจฺจํ อนุวาเสยฺย, ส ราชวสตึ วเส.
One should respectfully live in conformity with ascetics and brahmins who are virtuous and learned. Such a one may dwell in the king's residence.

๑๕๐๔.
1504.

‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต;
ตปฺเปยฺย อนฺนปาเนน, ส ราชวสตึ วเส.
One should satisfy with food and drink ascetics and brahmins who are virtuous and learned. Such a one may dwell in the king's residence.

๑๕๐๕.
1505.

‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต;
อาสชฺช ปญฺเญ เสเวถ, อากงฺขํ วุทฺธิมตฺตโน’’ติ.
Desiring one's own growth, one should approach and associate with wise ascetics and brahmins who are virtuous and learned.

ตตฺถ [Pg.201] สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺยาติ คารเวน ปุนปฺปุนํ อุปสงฺกเมยฺย. อนุวาเสยฺยาติ อุโปสถวาสํ วสนฺโต อนุวตฺเตยฺย. ตปฺเปยฺยาติ ยาวทตฺถํ ทาเนน ตปฺเปยฺย. อาสชฺชาติ อุปสงฺกมิตฺวา. ปญฺเญติ ปณฺฑิเต, อาสชฺชปญฺเญ วา, อสชฺชมานปญฺเญติ อตฺโถ.
Therein, 'one should respectfully attend upon' means: one should approach them again and again with reverence. 'One should live in conformity with' means: one should conform while observing the Uposatha. 'One should satisfy' means: one should satisfy them with gifts as much as they need. 'Having approached' means having drawn near. 'The wise' means the learned; or else, wise in approaching, or wise in not clinging—this is the meaning.

๑๕๐๖.
1506.

‘‘ทินฺนปุพฺพํ น หาเปยฺย, ทานํ สมณพฺราหฺมเณ;
น จ กิญฺจิ นิวาเรยฺย, ทานกาเล วณิพฺพเก.
One should not neglect a gift previously established for ascetics and brahmins, nor should one turn away any mendicants at a time for giving.

๑๕๐๗.
1507.

‘‘ปญฺญวา พุทฺธิสมฺปนฺโน, วิธานวิธิโกวิโท;
กาลญฺญู สมยญฺญู จ, ส ราชวสตึ วเส.
Wise, endowed with intelligence, expert in arrangements and procedures, and a knower of the right time and the right occasion—such a one may dwell in the king's residence.

๑๕๐๘.
1508.

‘‘อุฏฺฐาตา กมฺมเธยฺเยสุ, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ;
สุสํวิหิตกมฺมนฺโต, ส ราชวสตึ วเส’’ติ.
Energetic in matters of work, diligent and discerning, with one's work well-organized—such a one may dwell in the king's residence.

ตตฺถ ทินฺนปุพฺพนฺติ ปกติปฏิยตฺตํ ทานวตฺตํ. สมณพฺราหฺมเณติ สมเณ วา พฺราหฺมเณ วา. วณิพฺพเกติ ทานกาเล วณิพฺพเก อาคเต ทิสฺวา กิญฺจิ น นิวาเรยฺย. ปญฺญวาติ วิจารณปญฺญาย ยุตฺโต. พุทฺธิสมฺปนฺโนติ อเวกลฺลพุทฺธิสมฺปนฺโน. วิธานวิธิโกวิโทติ นานปฺปกาเรสุ ทาสกมฺมกรโปริสาทีนํ สํวิทหนโกฏฺฐาเสสุ เฉโก. กาลญฺญูติ ‘‘อยํ ทานํ ทาตุํ, อยํ สีลํ รกฺขิตุํ, อยํ อุโปสถกมฺมํ กาตุํ กาโล’’ติ ชาเนยฺย. สมยญฺญูติ ‘‘อยํ กสนสมโย, อยํ วปนสมโย, อยํ โวหารสมโย, อยํ อุปฏฺฐานสมโย’’ติ ชาเนยฺย. กมฺมเธยฺเยสูติ อตฺตโน กตฺตพฺพกมฺเมสุ.
Therein, 'a gift previously established' means the regular, prepared custom of giving. 'For ascetics and brahmins' means for ascetics or for brahmins. 'Mendicants' means: seeing mendicants who have arrived at a time for giving, one should not turn any away. 'Wise' means endowed with investigative wisdom. 'Endowed with intelligence' means endowed with unimpaired intelligence. 'Expert in arrangements and procedures' means skilled in the various arrangements in the storehouses for servants, workers, employees, and so on. 'Knower of the right time' means one who knows: 'This is the time to give gifts, this is the time to keep the precepts, this is the time to perform the Uposatha observance.' 'Knower of the right occasion' means one who knows: 'This is the season for plowing, this is the season for sowing, this is the season for business, this is the season for attendance.' 'In matters of work' means in the duties one has to do.

๑๕๐๙.
1509.

‘‘ขลํ สาลํ ปสุํ เขตฺตํ, คนฺตา จสฺส อภิกฺขณํ;
มิตํ ธญฺญํ นิธาเปยฺย, มิตํว ปาจเย ฆเร.
The threshing floor, the barn, the livestock, and the field—one should visit them frequently. One should have a measured amount of grain stored, and have a measured amount cooked at home.

๑๕๑๐.
1510.

‘‘ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา สํ, สีเลสุ อสมาหิตํ;
อนงฺควา หิ เต พาลา, ยถา เปตา ตเถว เต;
โจฬญฺจ เนสํ ปิณฺฑญฺจ, อาสีนานํ ปทาปเย.
A son or a brother who is not established in virtue—those fools are not limbs; they are just like the departed. One should have cloth and almsfood given to them as they sit.

๑๕๑๑.
1511.

‘‘ทาเส กมฺมกเร เปสฺเส, สีเลสุ สุสมาหิเต;
ทกฺเข อุฏฺฐานสมฺปนฺเน, อาธิปจฺจมฺหิ ฐาปเย’’ติ.
Servants, workers, and messengers who are well-established in virtue, skillful, and diligent—one should place them in positions of authority.

ตตฺถ [Pg.202] ปสุํ เขตฺตนฺติ โคกุลญฺเจว สสฺสฏฺฐานญฺจ. คนฺตาติ คมนสีโล. มิตนฺติ มินิตฺวา เอตฺตกนฺติ ญตฺวา โกฏฺเฐสุ นิธาเปยฺย. ฆเรติ ฆเรปิ ปริชนํ คเณตฺวา มิตเมว ปจาเปยฺย. สีเลสุ อสมาหิตนฺติ เอวรูปํ ทุสฺสีลํ อนาจารํ กิสฺมิญฺจิ อาธิปจฺจฏฺฐาเน น ฐเปยฺยาติ อตฺโถ. อนงฺควา หิ เต พาลาติ ‘‘องฺคเมตํ มนุสฺสานํ, ภาตา โลเก ปวุจฺจตี’’ติ (ชา. ๑.๔.๕๘) กิญฺจาปิ เชฏฺฐกนิฏฺฐภาตโร องฺคสมานตาย ‘‘องฺค’’นฺติ วุตฺตา, อิเม ปน ทุสฺสีลา, ตสฺมา องฺคสมานา น โหนฺติ. ยถา ปน สุสาเน ฉฑฺฑิตา เปตา มตา, ตเถว เต. ตสฺมา ตาทิสา อาธิปจฺจฏฺฐาเน น ฐเปตพฺพา. กุฏุมฺพญฺหิ เต วินาเสนฺติ, วินฏฺฐกุฏุมฺพสฺส จ ทลิทฺทสฺส ราชวสติ นาม น สมฺปชฺชติ. อาสีนานนฺติ อาคนฺตฺวา นิสินฺนานํ ปุตฺตภาตานํ มตสตฺตานํ มตกภตฺตํ วิย เทนฺโต ฆาสจฺฉาทนมตฺตเมว ปทาเปยฺย. อุฏฺฐานสมฺปนฺเนติ อุฏฺฐานวีริเยน สมนฺนาคเต.
Herein, ‘livestock and the field’ means the cattle pen and the place of crops. ‘A goer’ means one who is accustomed to going. ‘Measured’ means that having measured it and knowing ‘this much,’ one should have it stored in granaries. ‘At home’ means that even at home, having counted the dependents, one should have only a measured amount cooked. ‘Not established in virtue’ means that one should not place such an immoral, misbehaving person in any position of authority; this is the meaning. ‘For those fools are not limbs’: although elder and younger brothers are called ‘limbs’ because they are like limbs—as it is said, “A brother in the world is called a limb of men”—these immoral ones are not like limbs. Just as the departed who are cast away in a charnel ground are dead, so too are they. Therefore such persons should not be placed in a position of authority. For they ruin the family, and for a poor person with a ruined family, dwelling in royal service does not succeed. ‘To them when they are seated’ means that to those sons and brothers who have come and sat down, one should have just food and clothing given, like giving a funeral meal to dead beings. ‘Endowed with energy’ means endowed with the energy of striving.

๑๕๑๒.
1512.

‘‘สีลวา จ อโลโล จ, อนุรกฺโข จ ราชิโน;
อาวี รโห หิโต ตสฺส, ส ราชวสตึ วเส.
One who is virtuous, ungreedy, and protective of the king, a well-wisher to him both openly and in secret—such a one may dwell in royal service.

๑๕๑๓.
1513.

‘‘ฉนฺทญฺญู ราชิโน จสฺส, จิตฺตฏฺโฐ อสฺส ราชิโน;
อสงฺกุสกวุตฺตึสฺส, ส ราชวสตึ วเส.
One who knows the king's wishes and is dear to the king's heart, whose conduct is unopposing—such a one may dwell in royal service.

๑๕๑๔.
1514.

‘‘อุจฺฉาทเย จ นฺหาปเย, โธเว ปาเท อโธสิรํ;
อาหโตปิ น กุปฺเปยฺย, ส ราชวสตึ วเส’’ติ.
He should anoint and bathe the king, and wash his feet with head bowed; even when struck, he should not get angry—such a one may dwell in royal service.

ตตฺถ อโลโลติ อลุทฺโธ. จิตฺตฏฺโฐติ จิตฺเต ฐิโต, ราชจิตฺตวสิโกติ อตฺโถ. อสงฺกุสกวุตฺติสฺสาติ อปฺปฏิโลมวุตฺติ อสฺส. อโธสิรนฺติ ปาเท โธวนฺโตปิ อโธสิรํ กตฺวา เหฏฺฐามุโขว โธเวยฺย, น รญฺโญ มุขํ อุลฺโลเกยฺยาติ อตฺโถ.
Herein, ‘ungreedy’ means not covetous. ‘Established in the heart’ means established in the mind; that is, one who is in accord with the king’s mind. ‘His conduct should be unopposing’ means his conduct should not be contrary. ‘With head bowed’ means that even while washing the feet, he should do so with his head bowed, his face downwards; the meaning is that he should not look up at the king’s face.

๑๕๑๕.
1515.

‘‘กุมฺภมฺปญฺชลึ กริยา, จาฏญฺจาปิ ปทกฺขิณํ;
กิเมว สพฺพกามานํ, ทาตารํ ธีรมุตฺตมํ.
One might pay homage to a water pot with folded hands, and also circumambulate a cāṭa bird. What then of the wise, supreme giver of all one desires?

๑๕๑๖.
1516.

‘‘โย เทติ สยนํ วตฺถํ, ยานํ อาวสถํ ฆรํ;
ปชฺชุนฺโนริว ภูตานิ, โภเคหิ อภิวสฺสติ.
He who gives bedding, clothing, vehicles, lodgings, and houses—like a rain-cloud for living beings, he showers them with possessions.

๑๕๑๗.
1517.

‘‘เอสยฺโย [Pg.203] ราชวสติ, วตฺตมาโน ยถา นโร;
อาราธยติ ราชานํ, ปูชํ ลภติ ภตฺตุสู’’ติ.
This, sir, is the royal service, by which a person conducting himself pleases the king and obtains honor from his master.

ตตฺถ กุมฺภมฺปญฺชลึ กริยา, จาฏญฺจาปิ ปทกฺขิณนฺติ วุทฺธึ ปจฺจาสีสนฺโต ปุริโส อุทกปูริตํ กุมฺภํ ทิสฺวา ตสฺส อญฺชลึ กเรยฺย, จาฏญฺจ สกุณํ ปทกฺขิณํ กเรยฺย. อญฺชลึ วา ปทกฺขิณํ วา กโรนฺตสฺส เต กิญฺจิ ทาตุํ น สกฺโกนฺติ. กิเมวาติ โย ปน สพฺพกามานํ ทาตา ธีโร จ, ตํ ราชานํ กึการณา น นมสฺเสยฺย. ราชาเยว หิ นมสฺสิตพฺโพ จ อาราเธตพฺโพ จ. ปชฺชุนฺโนริวาติ เมโฆ วิย. เอสยฺโย ราชวสตีติ อยฺโย ยา อยํ มยา กถิตา, เอสา ราชวสติ นาม ราชเสวกานํ อนุสาสนี. ยถาติ ยาย ราชวสติยา วตฺตมาโน นโร ราชานํ อาราเธติ, ราชูนญฺจ สนฺติกา ปูชํ ลภติ, สา เอสาติ.
Herein, ‘One might pay homage to a water pot with folded hands, and also circumambulate a cāṭa bird’ means that a person, hoping for prosperity, upon seeing a water-filled pot, would pay homage to it with folded hands, and would also circumambulate the cāṭa bird. Yet they are unable to give anything to the one who pays homage or circumambulates. ‘What then’ means: for what reason would one not pay homage to that king who is the wise giver of all one desires? For the king is indeed the one to be revered and pleased. ‘Like Pajjunna’ means like a cloud. ‘This, sir, is royal service’ means: sir, this which has been spoken by me is the instruction for royal servants called ‘royal service.’ ‘By which’ means: that royal service by which a person conducting himself pleases the king and obtains honor from kings, that is this.

เอวํ อสมธุโร วิธุรปณฺฑิโต พุทฺธลีลาย ราชวสตึ กเถสิ;
Thus the peerless wise Vidhura spoke on royal service with the grace of a Buddha.

ราชวสติกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.
The Section on Royal Service is concluded.

อนฺตรเปยฺยาลํ
Interim Passage.

เอวํ ปุตฺตทารญาติมิตฺตสุหชฺชาทโย อนุสาสนฺตสฺเสว ตสฺส ตโย ทิวสา ชาตา. โส ทิวสสฺส ปาริปูรึ ญตฺวา ปาโตว นฺหตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา ‘‘ราชานํ อปโลเกตฺวา มาณเวน สทฺธึ คมิสฺสามี’’ติ ญาติคณปริวุโต ราชนิเวสนํ คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต วตฺตพฺพยุตฺตกํ วจนํ อโวจ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus three days passed as he instructed his sons, wife, relatives, friends, and companions. Knowing the days were complete, he bathed early in the morning, ate a meal of various excellent flavors, and thought, 'I will take leave of the king and depart with the young man.' Surrounded by his kinsmen, he went to the king’s residence, paid homage to the king, stood to one side, and spoke fitting words. The Teacher, explaining this matter, said:

๑๕๑๘.
1518.

‘‘เอวํ สมนุสาสิตฺวา, ญาติสงฺฆํ วิจกฺขโณ;
ปริกิณฺโณ สุหเทหิ, ราชานมุปสงฺกมิ.
Having thus instructed his assembly of kinsmen, the wise one, surrounded by his dear friends, approached the king.

๑๕๑๙.
1519.

‘‘วนฺทิตฺวา สิรสา ปาเท, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ;
วิธุโร อวจ ราชานํ, ปคฺคเหตฺวาน อญฺชลึ.
Having paid homage to his feet with his head and circumambulated him respectfully, Vidhura addressed the king, raising his joined palms.

๑๕๒๐.
1520.

‘‘อยํ [Pg.204] มํ มาณโว เนติ, กตฺตุกาโม ยถามติ;
ญาตีนตฺถํ ปวกฺขามิ, ตํ สุโณหิ อรินฺทม.
This young man is leading me away, intending to do as he pleases. I will speak for the welfare of my kinsmen—listen to this, O tamer of foes.

๑๕๒๑.
1521.

‘‘ปุตฺเต จ เม อุทิกฺเขสิ, ยญฺจ มญฺญํ ฆเร ธนํ;
ยถา เปจฺจ น หาเยถ, ญาติสงฺโฆ มยี คเต.
Look after my sons and the other wealth in my house, so that when I am gone, the assembly of my kinsmen may not decline hereafter.

๑๕๒๒.
1522.

‘‘ยเถว ขลตี ภูมฺยา, ภูมฺยาเยว ปติฏฺฐติ;
เอเวตํ ขลิตํ มยฺหํ, เอตํ ปสฺสามิ อจฺจย’’นฺติ.
Just as one who stumbles on the ground stands up on the ground itself, so this is my stumbling. This I see as my transgression.

ตตฺถ สุหเทหีติ สุหทเยหิ ญาติมิตฺตาทีหิ. ยญฺจ มญฺญนฺติ ยญฺจ เม อญฺญํ ตยา เจว อญฺเญหิ จ ราชูหิ ทินฺนํ ฆเร อปริมาณํ ธนํ, ตํ สพฺพํ ตฺวเมว โอโลเกยฺยาสิ. เปจฺจาติ ปจฺฉากาเล. ขลตีติ ปกฺขลติ. เอเวตนฺติ เอวํ เอตํ. อหญฺหิ ภูมิยํ ขลิตฺวา ตตฺเถว ปติฏฺฐิตปุริโส วิย ตุมฺเหสุ ขลิตฺวา ตุมฺเหสุเยว ปติฏฺฐหามิ. เอตํ ปสฺสามีติ โย เอส ‘‘กึ เต ราชา โหตี’’ติ มาณเวน ปุฏฺฐสฺส มม ตุมฺเห อโนโลเกตฺวา สจฺจํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘ทาโสหมสฺมี’’ติ วทนฺตสฺส อจฺจโย, เอตํ อจฺจยํ ปสฺสามิ, อญฺโญ ปน เม โทโส นตฺถิ, ตํ เม อจฺจยํ ตุมฺเห ขมถ, เอตํ หทเย กตฺวา ปจฺฉา มม ปุตฺตทาเรสุ มา อปรชฺฌิตฺถาติ.
Herein, 'by dear friends' means by good-hearted kinsmen, friends, and so on. 'And whatever other' means: 'And whatever other immeasurable wealth is in my house, given by you and by other kings, you alone should look after all of it.' 'Hereafter' means in a later time. 'Stumbles' means slips or falls. 'So this' means 'thus this.' For I, like a person who having stumbled on the ground stands up right there, having stumbled in regard to you, stand up in regard to you. 'This I see' means: 'The transgression I committed when, asked by the young man, “What is the king to you?”, without looking at you but out of regard for the truth, I said, “I am his slave”—this transgression I see. I have no other fault. You should forgive me this transgression. Keeping this in your heart, do not offend against my sons and wife hereafter.'

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘ปณฺฑิต, ตว คมนํ มยฺหํ น รุจฺจติ, มาณวํ อุปาเยน ปกฺโกสาเปตฺวา ฆาเตตฺวา กิลญฺเชน ปฏิจฺฉาเทตุํ มยฺหํ รุจฺจตี’’ติ ทีเปนฺโต คาถมาห –
Hearing this, the king, explaining, 'Wise one, your departure does not please me. It pleases me to have the young man summoned by some stratagem, killed, and covered with a mat,' spoke a verse:

๑๕๒๓.
1523.

‘‘สกฺกา น คนฺตุํ อิติ มยฺห โหติ, เฉตฺวา วธิตฺวา อิธ กาติยานํ;
อิเธว โหหี อิติ มยฺห รุจฺจติ, มา ตฺวํ อคา อุตฺตมภูริปญฺญา’’ติ.
'You cannot go'—this is my thought. 'Let us cut down and kill this Kātyāyana here; you stay right here'—this pleases me. Do not go, O one of supreme and vast wisdom!

ตตฺถ เฉตฺวาติ อิเธว ราชเคเห ตํ โปเถตฺวา มาเรตฺวา ปฏิจฺฉาเทสฺสามีติ.
Herein, 'having cut down' means: 'I will have him struck and killed right here in the royal house and will conceal it.'

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘เทว, ตุมฺหากํ อชฺฌาสโย เอวรูโป โหติ, โส ตุมฺเหสุ อยุตฺโต’’ติ วตฺวา อาห –
Hearing that, the Great Being said: 'Your Majesty, such an inclination is unbefitting for you.' Then he said:

๑๕๒๔.
1524.

‘‘มา [Pg.205] เหวธมฺเมสุ มนํ ปณีทหิ, อตฺเถ จ ธมฺเม จ ยุตฺโต ภวสฺสุ;
ธิรตฺถุ กมฺมํ อกุสลํ อนริยํ, ยํ กตฺวา ปจฺฉา นิรยํ วเชยฺย.
Do not set your mind on such unrighteous things; be devoted to the good and the Dhamma. Shame on unwholesome, ignoble action, having done which one would go to hell hereafter.

๑๕๒๕.
1525.

‘‘เนเวส ธมฺโม น ปุเนต กิจฺจํ, อยิโร หิ ทาสสฺส ชนินฺท อิสฺสโร;
ฆาเตตุํ ฌาเปตุํ อโถปิ หนฺตุํ, น จ มยฺห โกธตฺถิ วชามิ จาห’’นฺติ.
This is not the Dhamma, nor is this a deed to be done. For a master, O king of men, is lord over a slave to have him killed, burned, or even struck. But I feel no anger, and so I go.

ตตฺถ มา เหวธมฺเมสุ มนํ ปณีทหีติ อธมฺเมสุ อนตฺเถสุ อยุตฺเตสุ ตว จิตฺตํ มา เหว ปณิทหีติ อตฺโถ. ปจฺฉาติ ยํ กมฺมํ กตฺวาปิ อชรามโร น โหติ, อถ โข ปจฺฉา นิรยเมว อุปปชฺเชยฺย. ธิรตฺถุ กมฺมนฺติ ตํ กมฺมํ ครหิตํ อตฺถุ อสฺส ภเวยฺย. เนเวสาติ เนว เอส. อยิโรติ สามิโก. ฆาเตตุนฺติ เอตานิ ฆาตาทีนิ กาตุํ อยิโร ทาสสฺส อิสฺสโร, สพฺพาเนตานิ กาตุํ ลภติ, มยฺหํ มาณเว อปฺปมตฺตโกปิ โกโธ นตฺถิ, ทินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ตว จิตฺตํ สนฺธาเรตุํ วฏฺฏติ, วชามิ อหํ นรินฺทาติ อาห –
Herein, 'Do not set your mind on such unrighteous things' means: do not set your mind on unrighteous, unbeneficial, improper things. 'Hereafter' means: having done which action one does not become ageless and deathless, but rather is reborn in hell hereafter. 'Shame on the action' means: let that action be censured; may it be for his harm. 'This is not' means 'not this.' 'A master' means an owner. 'To have him killed' means: a master is lord over a slave to do these things such as killing; he is able to do all these things. The meaning of 'But I feel no anger, and so I go' is: 'I have not the slightest anger toward the young man. From the time he was given, it has been proper for you to compose your mind. I am going, O king of men.'

เอวํ วตฺวา มหาสตฺโต ราชานํ วนฺทิตฺวา รญฺโญ โอโรเธ จ ปุตฺตทาเร จ ราชปริสญฺจ โอวทิตฺวา เตสุ สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺกุณิตฺวา มหาวิรวํ วิรวนฺเตสุเยว ราชนิเวสนา นิกฺขมิ. สกลนครวาสิโนปิ ‘‘ปณฺฑิโต กิร มาณเวน สทฺธึ คมิสฺสติ, เอถ, ปสฺสิสฺสาม น’’นฺติ มนฺตยิตฺวา ราชงฺคเณเยว นํ ปสฺสึสุ. อถ เน มหาสตฺโต อสฺสาเสตฺวา ‘‘ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถ, สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา, สรีรํ อทฺธุวํ, ยโส นาม วิปตฺติปริโยสาโน, อปิจ ตุมฺเห ทานาทีสุ ปุญฺเญสุ อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ เตสํ โอวาทํ ทตฺวา นิวตฺตาเปตฺวา อตฺตโน เคหาภิมุโข ปายาสิ. ตสฺมึ ขเณ ธมฺมปาลกุมาโร ภาติกคณปริวุโต ‘‘ปิตุ ปจฺจุคฺคมนํ กริสฺสามี’’ติ นิกฺขนฺโต นิเวสนทฺวาเรเยว ปิตุ สมฺมุโข อโหสิ. มหาสตฺโต ตํ ทิสฺวา สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อุปคุยฺห อุเร นิปชฺชาเปตฺวา นิเวสนํ ปาวิสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having spoken thus, the Great Being paid homage to the king. After advising the king’s harem, his own sons and wife, and the royal assembly, being unable to maintain his composure, he left the royal residence while they were wailing loudly. All the city dwellers, too, conferred among themselves, saying, 'The wise man, they say, is leaving with the young man. Come, let us see him!' and they saw him in the royal courtyard. Then the Great Being consoled them, saying, 'Do not worry. All conditioned things are impermanent, the body is not lasting, and fame ends in ruin. Moreover, be diligent in meritorious deeds such as giving.' Having given them this advice and sent them back, he set out toward his own home. At that moment, Prince Dhammapāla, surrounded by his retinue of brothers, came out thinking, 'I will go to meet my father,' and met his father face to face at the entrance of the residence. Seeing him, the Great Being, unable to maintain his composure, embraced him, laid him on his chest, and entered the residence. Expounding on this matter, the Teacher said:

๑๕๒๖.
1526.

‘‘เชฏฺฐปุตฺตํ [Pg.206] อุปคุยฺห, วิเนยฺย หทเย ทรํ;
อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ, ปาวิสี โส มหาฆร’’นฺติ.
Having embraced his eldest son, dispelling the anguish in his heart, with eyes full of tears, he entered the great house.

ฆเร ปนสฺส สหสฺสปุตฺตา, สหสฺสธีตโร, สหสฺสภริยาโย, จ สตฺตวณฺณทาสิสตานิ จ สนฺติ, เตหิ เจว อวเสสทาสิทาสกมฺมกรญาติมิตฺตสุหชฺชาทีหิ จ สกลนิเวสนํ ยุคนฺตวาตาภิฆาตปติเตหิ สาเลหิ สาลวนํ วิย นิรนฺตรํ อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Now, in his house there were a thousand sons, a thousand daughters, a thousand wives, and seven hundred female slaves of seven kinds. With them, and with the remaining male and female slaves, workers, kinsmen, friends, and companions, the entire residence was as densely packed as a sāl-grove with its trees felled by the wind at the end of an eon. To clarify this matter, the Teacher said:

๑๕๒๗.
1527.

‘‘สาลาว สมฺมปติตา, มาลุเตน ปมทฺทิตา;
เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ, วิธุรสฺส นิเวสเน.
Like sāl trees completely fallen, crushed by the wind, his sons and wives lie in Vidhura’s dwelling.

๑๕๒๘.
1528.

‘‘อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานํ, ทาสิสตฺตสตานิ จ;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, วิธุรสฺส นิเวสเน.
A thousand women, his wives, and seven hundred female slaves, raising their arms, wailed aloud in Vidhura’s dwelling.

๑๕๒๙.
1529.

‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, วิธุรสฺส นิเวสเน.
The harem women and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wailed aloud in Vidhura’s dwelling.

๑๕๓๐.
1530.

‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, วิธุรสฺส นิเวสเน.
Elephant trainers, troop commanders, charioteers, and foot soldiers, raising their arms, wailed aloud in Vidhura’s dwelling.

๑๕๓๑.
1531.

‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, วิธุรสฺส นิเวสเน.
The country folk have gathered, the townspeople too have gathered; raising their arms, they wailed aloud in Vidhura’s dwelling.

๑๕๓๒.
1532.

‘‘อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานํ, ทาสิสตฺตสตานิ จ;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺตุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ.
A thousand women, his wives, and seven hundred female slaves, raising their arms, wailed aloud: ‘Why will you abandon us?’

๑๕๓๓.
1533.

‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ.
The harem women and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wailed aloud: ‘Why will you abandon us?’

๑๕๓๔.
1534.

‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ.
Elephant trainers, troop commanders, charioteers, and foot soldiers, raising their arms, wailed aloud: ‘Why will you abandon us?’

๑๕๓๕.
1535.

‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสี’’ติ.
The country folk have gathered, the townspeople too have gathered; raising their arms, they wailed aloud: ‘Why will you abandon us?’

ตตฺถ [Pg.207] เสนฺตีติ มหาตเล ฉินฺนปาทา วิย ปติตา อาวตฺตนฺตา ปริวตฺตนฺตา สยนฺติ. อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานนฺติ ภริยานเมว อิตฺถีนํ สหสฺสํ. กสฺมา โน วิชหิสฺสสีติ เกน การเณน อมฺเห วิชหิสฺสสีติ ปริเทวึสุ.
Here, 'they lie' means: they lie on the great ground, having fallen like those with their feet cut off, rolling over and turning about. 'A thousand women, his wives' means: a thousand women who were indeed his wives. 'Why will you abandon us?' means: they lamented, ‘For what reason will you abandon us?’

มหาสตฺโต สพฺพํ ตํ มหาชนํ อสฺสาเสตฺวา ฆเร อวเสสกิจฺจานิ กตฺวา อนฺโตชนญฺจ พหิชนญฺจ โอวทิตฺวา อาจิกฺขิตพฺพยุตฺตกํ สพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา ปุณฺณกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อตฺตโน นิฏฺฐิตกิจฺจตํ อาโรเจสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
The Great Being, having comforted that whole great crowd, completed the remaining duties at home, advised both the household members and the outsiders, explained all that was appropriate to explain, and then went to Puṇṇaka and announced that his own tasks were finished. To clarify this matter, the Teacher said:

๑๕๓๖.
1536.

‘‘กตฺวา ฆเรสุ กิจฺจานิ, อนุสาสิตฺวา สกํ ชนํ;
มิตฺตามจฺเจ จ ภจฺเจ จ, ปุตฺตทาเร จ พนฺธเว.
Having done his household duties, having instructed his own people—his friends, ministers, and retainers, his sons, wives, and kinsmen;

๑๕๓๗.
1537.

‘‘กมฺมนฺตํ สํวิเธตฺวาน, อาจิกฺขิตฺวา ฆเร ธนํ;
นิธิญฺจ อิณทานญฺจ, ปุณฺณกํ เอตทพฺรวิ.
having arranged his affairs, and declared the wealth in his house, both the buried treasure and the debts owed, he said this to Puṇṇaka:

๑๕๓๘.
1538.

‘‘อวสี ตุวํ มยฺห ตีหํ อคาเร, กตานิ กิจฺจานิ ฆเรสุ มยฺหํ;
อนุสาสิตา ปุตฺตทารา มยา จ, กโรม กจฺจาน ยถามตึ เต’’ติ.
"You have dwelled in my home for three days; my household duties have been done. My sons and wives have been instructed by me. Now, Kaccāna, let us do as you wish."

ตตฺถ กมฺมนฺตํ สํวิเธตฺวานาติ ‘‘เอวญฺจ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ ฆเร กตฺตพฺพยุตฺตกํ กมฺมํ สํวิทหิตฺวา. นิธินฺติ นิทหิตฺวา ฐปิตธนํ. อิณทานนฺติ อิณวเสน สํโยชิตธนํ. ยถามตึ เตติ อิทานิ ตว อชฺฌาสยานุรูปํ กโรมาติ วทติ.
Here, 'having arranged his affairs' means: having arranged the work that should be done in the house, thinking, ‘It is proper to do it thus.’ 'Treasure' means: wealth that has been buried and set aside. 'Debts' means: wealth tied up by way of loans. 'According to your wish' means: he says, ‘Now let us act in accordance with your intention.’

ปุณฺณโก อาห –
Puṇṇaka said:

๑๕๓๙.
1539.

‘‘สเจ หิ กตฺเต อนุสาสิตา เต, ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ;
หนฺเทหิ ทานี ตรมานรูโป, ทีโฆ หิ อทฺธาปิ อยํ ปุรตฺถา.
"If, O doer, your sons, wives, and dependents have been instructed by you, come now, hurry! For this journey ahead is long.

๑๕๔๐.
1540.

‘‘อฉมฺภิโตว คณฺหาหิ, อาชาเนยฺยสฺส วาลธึ;
อิทํ ปจฺฉิมกํ ตุยฺหํ, ชีวโลกสฺส ทสฺสน’’นฺติ.
"Grasp without trembling the tail of this thoroughbred; this is your last sight of the world of the living."

ตตฺถ [Pg.208] กตฺเตติ โสมนสฺสปฺปตฺโต ยกฺโข มหาสตฺตํ อาลปติ. ทีโฆ หิ อทฺธาปีติ คนฺตพฺพมคฺโคปิ ทีโฆ. ‘‘อฉมฺภิโตวา’’ติ อิทํ โส เหฏฺฐาปาสาทํ อโนตริตฺวา ตโตว คนฺตุกาโม หุตฺวา อวจ.
Here, by 'O doer,' the yakkha, filled with joy, addresses the Great Being. 'For the journey is long' means: the path to be traveled is also long. He said the words beginning 'Grasp without trembling' because he wanted to depart from right there, without descending from the palace.

อถ นํ มหาสตฺโต อาห –
Then the Great Being said to him:

๑๕๔๑.
1541.

‘‘โสหํ กิสฺส นุ ภายิสฺสํ, ยสฺส เม นตฺถิ ทุกฺกฏํ;
กาเยน วาจา มนสา, เยน คจฺเฉยฺย ทุคฺคติ’’นฺติ.
"Why indeed should I fear, I who have done no wrong by body, speech, or mind, on account of which I might go to a bad destination?"

ตตฺถ โสหํ กิสฺส นุ ภายิสฺสนฺติ อิทํ มหาสตฺโต ‘‘อฉมฺภิโตว คณฺหาหี’’ติ วุตฺตตฺตา เอวมาห.
Here, the Great Being said the words beginning, 'Why indeed should I fear?' because he had been told, ‘Grasp without trembling.’

เอวํ มหาสตฺโต สีหนาทํ นทิตฺวา อฉมฺภิโต เกสรสีโห วิย นิพฺภโย หุตฺวา ‘‘อยํ สาฏโก มม อรุจิยา มา มุจฺจตู’’ติ อธิฏฺฐานปารมึ ปุเรจาริกํ กตฺวา ทฬฺหํ นิวาเสตฺวา อสฺสสฺส วาลธึ วิยูหิตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ทฬฺหํ วาลธึ คเหตฺวา ทฺวีหิ ปาเทหิ อสฺสสฺส อูรูสุ ปลิเวเฐตฺวา ‘‘มาณว, คหิโต เม วาลธิ, ยถารุจิ ยาหี’’ติ อาห. ตสฺมึ ขเณ ปุณฺณโก มโนมยสินฺธวสฺส สญฺญํ อทาสิ. โส ปณฺฑิตํ อาทาย อากาเส ปกฺขนฺทิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus the Great Being uttered a lion’s roar and, untrembling and fearless like a maned lion, he made the perfection of determination his forerunner with the thought, ‘May this robe not come loose against my will.’ He fastened his robe firmly, parted the horse’s tail, grasped it tightly with both hands, wrapped his two feet around the horse’s thighs, and said: ‘Young man, I have grasped the tail. Go as you wish.’ At that moment, Puṇṇaka gave a sign to the mind-made steed. Taking the wise one, it leaped into the sky. To clarify this matter, the Teacher said:

๑๕๔๒.
1542.

‘‘โส อสฺสราชา วิธุรํ วหนฺโต, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข;
สาขาสุ เสเลสุ อสชฺชมาโน, กาฬาคิรึ ขิปฺปมุปาคมาสี’’ติ.
"That king of horses, carrying Vidhura, departed through the sky, through the air; not getting caught on branches or mountains, it quickly approached Mount Kāḷa."

ตตฺถ สาขาสุ เสเลสุ อสชฺชมาโนติ ปุณฺณโก กิร จินฺเตสิ ‘‘ทูรํ อคนฺตฺวาว อิมํ หิมวนฺตปฺปเทเส รุกฺเขสุ ปพฺพเตสุ จ โปเถตฺวา มาเรตฺวา หทยมํสํ อาทาย กเฬวรํ ปพฺพตนฺตเร ฉฑฺเฑตฺวา นาคภวนเมว คมิสฺสามี’’ติ. โส รุกฺเข จ ปพฺพเต จ อปริหริตฺวา เตสํ มชฺเฌเนว อสฺสํ เปเสสิ. มหาสตฺตสฺสานุภาเวน รุกฺขาปิ ปพฺพตาปิ สรีรโต อุโภสุ ปสฺเสสุ รตนมตฺตํ ปฏิกฺกมนฺติ. โส ‘‘มโต วา, โน วา’’ติ ปริวตฺติตฺวา มหาสตฺตสฺส มุขํ โอโลเกนฺโต กญฺจนาทาสมิว วิปฺปสนฺนํ ทิสฺวา ‘‘อยํ เอวํ น มรตี’’ติ ปุนปิ สกลหิมวนฺตปฺปเทเส รุกฺเข จ ปพฺพเต จ ติกฺขตฺตุํ โปเถนฺโต เปเสสิ[Pg.209]. เอวํ โปเถนฺโตปิ ตเถว รุกฺขปพฺพตา ทูรเมว ปฏิกฺกมนฺติเยว. มหาสตฺโต ปน กิลนฺตกาโย อโหสิ. อถ ปุณฺณโก ‘‘อยํ เนว มรติ, อิทานิ วาตกฺขนฺเธ จุณฺณวิจุณฺณํ กริสฺสามี’’ติ โกธาภิภูโต สตฺตมํ วาตกฺขนฺธํ ปกฺขนฺทิ. โพธิสตฺตสฺสานุภาเวน วาตกฺขนฺโธ ทฺวิธา หุตฺวา โพธิสตฺตสฺส โอกาสํ อกาสิ. ตโต เวรมฺภวาเตหิ ปหราเปสิ, เวรมฺภวาตาปิ สตสหสฺสอสนิสทฺโท วิย หุตฺวา โพธิสตฺตสฺส โอกาสํ อทํสุ. โส ปุณฺณโก ตสฺส อนฺตรายาภาวํ ปสฺสนฺโต ตํ อาทาย กาฬปพฺพตํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ –
Here, 'not getting caught on branches or mountains' means: Puṇṇaka, it seems, thought: ‘Without going far, I will smash him against the trees and mountains in the Himālaya region, kill him, take his heart-flesh, throw the corpse in a mountain chasm, and go to the nāga world.’ Without avoiding the trees and mountains, he sent the horse right through their midst. By the Great Being’s power, the trees and mountains receded a jewel’s measure on both sides of his body. Thinking, ‘Is he dead or not?’ he turned and looked at the Great Being’s face. Seeing it as serene as a golden mirror, he thought, ‘He won’t die this way!’ So again he sent the horse crashing against the trees and mountains throughout the Himālaya region three times. Even as he crashed into them, the trees and mountains just moved far away. The Great Being, however, became exhausted. Then Puṇṇaka, overcome with anger, thought, ‘He is not dying! Now I will pulverize him with a mass of wind,’ and plunged into the seventh mass of wind. By the Bodhisatta’s power, the mass of wind split in two and made way for him. Then he had him struck by the Verambha winds, but even the Verambha winds, roaring like a hundred thousand thunderclaps, made way for the Bodhisatta. Seeing that there was no danger for him, Puṇṇaka took him and went to Mount Kāḷa. Therefore it was said:

‘‘โส อสฺสราชา วิธุรํ วหนฺโต, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข;
สาขาสุ เสเลสุ อสชฺชมาโน, กาฬาคิรึ ขิปฺปมุปาคมาสี’’ติ.
"That king of horses, carrying Vidhura, departed through the sky, through the air; not getting caught on branches or mountains, it quickly approached Mount Kāḷa."

ตตฺถ อสชฺชมาโนติ อลคฺคมาโน อปฺปฏิหญฺญมาโน วิธุรปณฺฑิตํ วหนฺโต กาฬปพฺพตมตฺถกํ อุปาคโต.
Here, 'not getting caught' means: not sticking, not being struck against, it carried Vidhura the Wise and arrived at the summit of Mount Kāḷa.

เอวํ ปุณฺณกสฺส มหาสตฺตํ คเหตฺวา คตกาเล ปณฺฑิตสฺส ปุตฺตทาราทโย ปุณฺณกสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตตฺถ มหาสตฺตํ อทิสฺวา ฉินฺนปาทา วิย ปติตฺวา อปราปรํ ปริวตฺตมานา มหาสทฺเทน ปริเทวึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus, at the time when Puṇṇaka had taken the Great Being and departed, the wise one’s sons, wives, and others went to Puṇṇaka’s dwelling place. Not seeing the Great Being there, they fell as if their feet were cut off and, rolling over and over, they lamented with a great cry. To clarify this matter, the Teacher said:

๑๕๔๓.
1543.

‘‘อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานํ, ทาสิสตฺตสตานิ จ;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน;
วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ’.
"A thousand women, his wives, and seven hundred female slaves, raising their arms, wailed aloud: ‘A yakkha in the guise of a brahmin is taking Vidhura away!’

‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน;
วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ’.
"The harem women and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wailed aloud: ‘A yakkha in the guise of a brahmin is taking Vidhura away!’"

‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน;
วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ’.
"Elephant trainers, troop commanders, charioteers, and foot soldiers, raising their arms, wailed aloud: ‘A yakkha in the guise of a brahmin is taking Vidhura away!’"

๑๕๔๔.
1544.

‘‘สมาคตา [Pg.210] ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน;
วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ’.
"The country folk have gathered, the townspeople too have gathered; raising their arms, they wailed aloud: ‘A yakkha in the guise of a brahmin is taking Vidhura away!’"

๑๕๔๕.
1545.

‘‘อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานํ, ทาสิสตฺตสตานิ จ;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต’.
"A thousand women, his wives, and seven hundred female slaves, raising their arms, wailed aloud: ‘Where has that wise one gone?’

‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต’.
"The harem women and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wailed aloud: ‘Where has that wise one gone?’"

‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต’.
"Elephant trainers, troop commanders, charioteers, and foot soldiers, raising their arms, wailed aloud: ‘Where has that wise one gone?’"

๑๕๔๖.
1546.

สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต’’’ติ.
"The country folk have gathered, the townspeople too have gathered; raising their arms, they wailed aloud: ‘Where has that wise one gone?’"

เอวํ ปกฺกนฺทิตฺวา จ ปน เต สพฺเพปิ สกลนครวาสีหิ สทฺธึ โรทิตฺวา ราชทฺวารํ อคมํสุ. ราชา มหนฺตํ ปริเทวสทฺทํ สุตฺวา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา ‘‘ตุมฺเห กสฺมา ปริเทวถา’’ติ ปุจฺฉิ. อถสฺส เต ‘‘เทว, โส กิร มาณโว น พฺราหฺมโณ, ยกฺโข ปน พฺราหฺมณวณฺเณน อาคนฺตฺวา ปณฺฑิตํ อาทาย คโต, เตน วินา อมฺหากํ ชีวิตํ นตฺถิ. สเจ โส อิโต สตฺตเม ทิวเส นาคมิสฺสติ, สกฏสเตหิ สกฏสหสฺเสหิ จ ทารูนิ สงฺกฑฺฒิตฺวา สพฺเพ มยํ อคฺคึ อุชฺชาเลตฺวา ปวิสิสฺสามา’’ติ อิมมตฺถํ อาโรเจนฺตา อิมํ คาถมาหํสุ –
Thus wailing, they all, along with all the city-dwellers, wept and went to the king’s gate. Hearing the great sound of lamentation, the king opened his lion-window and asked, “Why do you lament?” Then they said to him: “Sire, it seems that young man was no brahmin, but a yakkha who came in the guise of a brahmin and has taken the wise man away. Without him, we have no life. If he does not return on the seventh day from now, we will all gather wood with hundreds and thousands of carts, kindle a fire, and enter it.” Announcing this matter, they spoke this verse:

๑๕๔๗.
1547.

‘‘สเจ โส สตฺตรตฺเตน, นาคจฺฉิสฺสติ ปณฺฑิโต;
สพฺเพ อคฺคึ ปเวกฺขาม, นตฺถตฺโถ ชีวิเตน โน’’ติ.
“If that wise man does not return within seven nights, we will all enter the fire, for what use is life to us?”

สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพุตกาเลปิ ‘‘มยํ อคฺคึ ปวิสิตฺวา มริสฺสามา’’ติ วตฺตาโร นาม นาเหสุํ. อโห สุภาสิตํ มหาสตฺเต นาคเรหีติ. ราชา เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถ, มา [Pg.211] โสจิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถ, มธุรกโถ ปณฺฑิโต มาณวํ ธมฺมกถาย ปโลเภตฺวา อตฺตโน ปาเทสุ ปาเตตฺวา สกลนครวาสีนํ อสฺสุมุขํ หาสยนฺโต น จิรสฺเสว อาคมิสฺสตี’’ติ อสฺสาเสนฺโต คาถมาห –
Even at the time of the Perfectly Self-Enlightened One’s final Nibbāna, there were no people who said, “We will enter the fire and die.” Ah, what a fine thing the citizens said about the Great Being! Hearing their words, the king reassured them, saying: “Do not worry, do not grieve, do not lament. The wise one, of sweet speech, will entice the young man with a Dhamma talk, make him fall at his feet, and return before long, causing the tear-stained faces of all the city-dwellers to smile.” Comforting them, he spoke this verse:

๑๕๔๘.
1548.

‘‘ปณฺฑิโต จ วิยตฺโต จ, วิภาวี จ วิจกฺขโณ;
ขิปฺปํ โมจิย อตฺตานํ, มา ภายิตฺถาคมิสฺสตี’’ติ.
“He is wise and expert, discerning and sagacious; having quickly freed himself, he will return. Do not be afraid.”

ตตฺถ วิยตฺโตติ เวยฺยตฺติยา วิจารณปญฺญาย สมนฺนาคโต. วิภาวีติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ วิภาเวตฺวา ทสฺเสตฺวา กเถตุํ สมตฺโถ. วิจกฺขโณติ ตงฺขเณเยว ฐานุปฺปตฺติกาย การณจินฺตนปญฺญาย ยุตฺโต. มา ภายิตฺถาติ มา ภายถ, อตฺตานํ โมเจตฺวา ขิปฺปํ อาคมิสฺสตีติ อสฺสาเสติ.
Herein, ‘expert’ means endowed with the wisdom of investigation that comes from expertise. ‘Discerning’ means capable of clarifying, showing, and explaining what is advantageous and disadvantageous, what is a cause and what is not a cause. ‘Sagacious’ means endowed with the wisdom of ready wit for discerning a reason on the spot. ‘Do not be afraid’ means: do not fear; having freed himself, he will return swiftly. Thus he reassures them.

นาคราปิ ‘‘ปณฺฑิโต กิร รญฺโญ กเถตฺวา คโต ภวิสฺสตี’’ติ อสฺสาสํ ปฏิลภิตฺวา อตฺตโน เคหานิ ปกฺกมึสุ.
The citizens, too, gained comfort, thinking, “It seems the wise one must have spoken to the king before he left,” and they returned to their own homes.

อนฺตรเปยฺยาโล นิฏฺฐิโต.
The intermediate passage is concluded.

สาธุนรธมฺมกณฺฑํ
The Chapter on the Dhamma of the Good Man.

ปุณฺณโกปิ มหาสตฺตํ กาฬาคิริมตฺถเก ฐเปตฺวา ‘‘อิมสฺมึ ชีวมาเน มยฺหํ วุฑฺฒิ นาม นตฺถิ, อิมํ มาเรตฺวา หทยมํสํ คเหตฺวา นาคภวนํ คนฺตฺวา วิมลาย ทตฺวา อิรนฺธตึ คเหตฺวา เทวโลกํ คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Puṇṇaka, having placed the Great Being on the summit of Mount Kāḷāgiri, thought: “As long as this one lives, there is no prosperity for me. I will kill him, take his heart-flesh, go to the Nāga world, give it to Vimalā, take Irandhatī, and go to the world of the devas.” The Teacher, clarifying this matter, said:

๑๕๔๙.
1549.

‘‘โส ตตฺถ คนฺตฺวาน วิจินฺตยนฺโต, อุจฺจาวจา เจตนกา ภวนฺติ;
นยิมสฺส ชีเวน มมตฺถิ กิญฺจิ, หนฺตฺวานิมํ หทยมานยิสฺส’’นฺติ.
“Having gone there, as he was pondering, intentions high and low arose: ‘There is nothing for me in this one’s life; I will kill him and bring back his heart.’”

ตตฺถ โสติ โส ปุณฺณโก. ตตฺถ คนฺตฺวานาติ คนฺตฺวา ตตฺถ กาฬาคิริมตฺถเก ฐิโต. อุจฺจาวจา เจตนกา ภวนฺตีติ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชมานา [Pg.212] เจตนา อุจฺจาปิ อวจาปิ อุปฺปชฺชนฺติ. ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ มเมตสฺส ชีวิตทานเจตนาปิ อุปฺปชฺเชยฺยาติ. อิมสฺส ปน ชีวิเตน ตหึ นาคภวเน มม อปฺปมตฺตกมฺปิ กิญฺจิ กิจฺจํ นตฺถิ, อิเธวิมํ มาเรตฺวา อสฺส หทยํ อานยิสฺสามีติ สนฺนิฏฺฐานมกาสีติ อตฺโถ.
Herein, ‘he’ is Puṇṇaka. ‘Having gone there’ means: having gone there, he stood on the summit of Mount Kāḷāgiri. ‘Intentions high and low arose’ means: intentions both high and low arise from moment to moment. For this is a possibility: that the intention to grant him his life might also arise in me. However, with this one alive, I have not the slightest business in that Nāga world. The meaning is that he made the conclusion: ‘I will kill him right here and bring his heart.’”

ตโต ปุน จินฺเตสิ ‘‘ยํนูนาหํ อิมํ สหตฺเถน อมาเรตฺวา เภรวรูปทสฺสเนน ชีวิตกฺขยํ ปาเปยฺย’’นฺติ. โส เภรวยกฺขรูปํ นิมฺมินิตฺวา มหาสตฺตํ ตชฺเชนฺโต อาคนฺตฺวา ตํ ปาเตตฺวา ทาฐานํ อนฺตเร กตฺวา ขาทิตุกาโม วิย อโหสิ, มหาสตฺตสฺส โลมหํสนมตฺตมฺปิ นาโหสิ. ตโต สีหรูเปน มตฺตมหาหตฺถิรูเปน จ อาคนฺตฺวา ทาฐาหิ เจว ทนฺเตหิ จ วิชฺฌิตุกาโม วิย อโหสิ. ตถาปิ อภายนฺตสฺส เอกโทณิกนาวปฺปมาณํ มหนฺตํ สปฺปวณฺณํ นิมฺมินิตฺวา อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต ‘‘สุสู’’ติ สทฺทํ กโรนฺโต อาคนฺตฺวา มหาสตฺตสฺส สกลสรีรํ เวเฐตฺวา มตฺถเก ผณํ กตฺวา อฏฺฐาสิ, ตสฺส สารชฺชมตฺตมฺปิ นาโหสิ. อถ ‘‘นํ ปพฺพตมตฺถเก ฐเปตฺวา ปาเตตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ กริสฺสามี’’ติ มหาวาตํ สมุฏฺฐาเปสิ. โส ตสฺส เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ ตตฺเถว ปพฺพตมตฺถเก ฐเปตฺวา หตฺถี วิย ขชฺชูริรุกฺขํ ปพฺพตํ อปราปรํ จาเลสิ, ตถาปิ นํ ฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขิ.
Then he thought again: “What if, without killing him with my own hand, I were to bring about the end of his life by showing him a terrifying form?” He created the form of a frightful yakkha and approached, terrorizing the Great Being. Having felled him, he placed him between his fangs as if about to devour him, but the Great Being did not have so much as a single hair stand on end. Then he approached in the form of a lion and in the form of a great rutting elephant, as if wanting to gore him with fangs and tusks. Still he was not afraid. Then he created a great serpent form the size of a dugout canoe. Hissing and breathing in and out, making a “susū” sound, it came and coiled around the Great Being’s entire body and stood with its hood spread over his head, but he did not show even a trace of timidity. Then, thinking, “I will place him on the mountain peak, throw him off, and crush him to powder,” he raised a great wind. It was not able to stir even the tip of his hair. Then, with the Great Being standing right there on the mountain peak, he shook the mountain back and forth like an elephant shaking a date palm, but still he could not move him even a hair’s breadth from where he stood.

ตโต ‘‘สทฺทสนฺตาเสนสฺส หทยผาลนํ กตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ อนฺโตปพฺพตํ ปวิสิตฺวา ปถวิญฺจ นภญฺจ เอกนินฺนาทํ กโรนฺโต มหานาทํ นทิ, เอวมฺปิสฺส สารชฺชมตฺตมฺปิ นาโหสิ. ชานาติ หิ มหาสตฺโต ‘‘ยกฺขสีหหตฺถินาคราชเวเสหิ อาคโตปิ มหาวาตวุฏฺฐึ สมุฏฺฐาปโกปิ ปพฺพตจลนํ กโรนฺโตปิ อนฺโตปพฺพตํ ปวิสิตฺวา นาทํ วิสฺสชฺเชนฺโตปิ มาณโวเยว, น อญฺโญ’’ติ. ตโต ปุณฺณโก จินฺเตสิ ‘‘นาหํ อิมํ พาหิรุปกฺกเมน มาเรตุํ สกฺโกมิ, สหตฺเถเนว นํ มาเรสฺสามี’’ติ. ตโต ยกฺโข มหาสตฺตํ ปพฺพตมุทฺธนิ ฐเปตฺวา ปพฺพตปาทํ คนฺตฺวา มณิกฺขนฺเธ ปณฺฑุสุตฺตํ ปเวเสนฺโต วิย ปพฺพตํ ปวิสิตฺวา ตาเสนฺโต วคฺคนฺโต อนฺโตปพฺพเตน อุคฺคนฺตฺวา มหาสตฺตํ ปาเท ทฬฺหํ [Pg.213] คเหตฺวา ปริวตฺเตตฺวา อโธสิรํ กตฺวา อนาลมฺเพ อากาเส วิสฺสชฺเชสิ. เตน วุตฺตํ –
Then, thinking, “I will kill him by making his heart split from the terror of a loud noise,” he entered inside the mountain and let out a great roar, making the earth and sky a single resounding echo. Even so, the Great Being felt not the slightest timidity. For the Great Being knew: “Whether he comes in the guise of a yakkha, a lion, an elephant, or a nāga king; whether he stirs up a great wind and rain, shakes the mountain, or enters inside the mountain and lets out a roar, he is just the young man and no other.” Then Puṇṇaka thought: “I cannot kill him by external attacks; I will kill him with my own hand.” Then the yakkha, leaving the Great Being on the mountain peak, went to the mountain’s foot. Like one passing a yellow thread through a block of crystal, he entered the mountain, and terrorizing and bounding, he emerged from within the mountain, seized the Great Being firmly by the feet, turned him upside down, and flung him headfirst into the supportless sky. Concerning this it was said:

๑๕๕๐.
1550.

‘‘โส ตตฺถ คนฺตฺวา ปพฺพตนฺตรสฺมึ, อนฺโต ปวิสิตฺวาน ปทุฏฺฐจิตฺโต;
อสํวุตสฺมึ ชคติปฺปเทเส, อโธสิรํ ธารยิ กาติยาโน’’ติ.
“Having gone there, into the mountain’s interior, that one with corrupted mind entered; in an open region of the world, the Kātiyāna held him head down.”

ตตฺถ โส ตตฺถ คนฺตฺวาติ โส ปุณฺณโก ปพฺพตมตฺถกา ปพฺพตปาทํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปพฺพตนฺตเร ฐตฺวา ตสฺส อนฺโต ปวิสิตฺวา ปพฺพตมตฺถเก ฐิตสฺส เหฏฺฐา ปญฺญายมาโน อสํวุเต ภูมิปเทเส ธาเรสีติ. น อาทิโตว ธาเรสิ, ตตฺถ ปน ตํ ขิปิตฺวา ปนฺนรสโยชนมตฺตํ ภฏฺฐกาเล ปพฺพตมุทฺธนิ ฐิโตว หตฺถํ วฑฺเฒตฺวา อโธสิรํ ภสฺสนฺตํ ปาเทสุ คเหตฺวา อโธสิรเมว อุกฺขิปิตฺวา มุขํ โอโลเกนฺโต ‘‘น มรตี’’ติ ญตฺวา ทุติยมฺปิ ขิปิตฺวา ตึสโยชนมตฺตํ ภฏฺฐกาเล ตเถว อุกฺขิปิตฺวา ปุน ตสฺส มุขํ โอโลเกนฺโต ชีวนฺตเมว ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘สเจ อิทานิ สฏฺฐิโยชนมตฺตํ ภสฺสิตฺวา น มริสฺสติ, ปาเทสุ นํ คเหตฺวา ปพฺพตมุทฺธนิ โปเถตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ อถ นํ ตติยมฺปิ ขิปิตฺวา สฏฺฐิโยชนมตฺตํ ภฏฺฐกาเล หตฺถํ วฑฺเฒตฺวา ปาเทสุ คเหตฺวา อุกฺขิปิ. ตโต มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อยํ มํ ปฐมํ ปนฺนรสโยชนฏฺฐานํ ขิปิ, ทุติยมฺปิ ตึสโยชนํ, ตติยมฺปิ สฏฺฐิโยชนํ, อิทานิ ปุน มํ น ขิปิสฺสติ, อุกฺขิปนฺโตเยว ปพฺพตมุทฺธนิ ปหริตฺวา มาเรสฺสติ, ยาว มํ อุกฺขิปิตฺวา ปพฺพตมุทฺธนิ น โปเถติ, ตาว นํ อโธสิโร หุตฺวา โอลมฺพนฺโตว มารณการณํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา จ ปน โส อฉมฺภิโต อสนฺตสนฺโต ตถา อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ธารยิ กาติยาโน’’ติ, ติกฺขตฺตุํ ขิปิตฺวา ธารยีติ อตฺโถ.
Herein, ‘having gone there’ means: that Puṇṇaka went from the mountain peak to the mountain’s foot, stood within the mountain, entered inside it, and appearing below the one who was standing on the peak, he held him in an open region of the ground. He did not hold him from the start, but having thrown him, when he had fallen about fifteen yojanas, while still standing on the mountain peak he extended his hand, caught him by the feet as he was falling headfirst, and lifted him up still headfirst. Looking at his face and knowing, “He is not dead,” he threw him a second time. When he had fallen about thirty yojanas, he lifted him up in the same way, and again looking at his face and seeing he was still alive, he thought: “If he does not die now after falling sixty yojanas, I will grab him by the feet, dash him against the mountain peak, and kill him.” Then he threw him a third time, and when he had fallen about sixty yojanas, he extended his hand, grabbed him by the feet, and lifted him up. Then the Great Being thought: “First he threw me fifteen yojanas, a second time thirty yojanas, and a third time sixty yojanas. Now he will not throw me again; as he lifts me up he will strike me on the mountain peak and kill me. While I am hanging head down, before he lifts me and dashes me on the mountain peak, I will ask him the reason for killing me.” Having thought thus, unstartled and unterrified, he did so. Therefore it was said, ‘the Kātiyāna held him’: the meaning is, he held him after throwing him three times.

๑๕๕๑.
1551.

‘‘โส ลมฺพมาโน นรเก ปปาเต, มหพฺภเย โลมหํเส วิทุคฺเค;
อสนฺตสนฺโต กุรูนํ กตฺตุเสฏฺโฐ, อิจฺจพฺรวิ ปุณฺณกํ นาม ยกฺขํ.
“Hanging in that chasm, that abyss, of great terror, hair-raising and hard to traverse, the best of the Kurus, unterrified, spoke thus to the yakkha named Puṇṇaka:”

๑๕๕๒.
1552.

‘‘อริยาวกาโสสิ [Pg.214] อนริยรูโป, อสญฺญโต สญฺญตสนฺนิกาโส;
อจฺจาหิตํ กมฺมํ กโรสิ ลุทฺรํ, ภาเว จ เต กุสลํ นตฺถิ กิญฺจิ.
“You have the appearance of a noble one, but your nature is ignoble; you are unrestrained, though you seem restrained. You do a cruel and excessive deed, and in your nature there is no good at all.”

๑๕๕๓.
1553.

‘‘ยํ มํ ปปาตสฺมึ ปปาตุมิจฺฉสิ, โก นุ ตวตฺโถ มรเณน มยฺหํ;
อมานุสสฺเสว ตวชฺช วณฺโณ, อาจิกฺข เม ตฺวํ กตมาสิ เทวตาติ.
“Since you wish to make me fall into this chasm, what purpose do you have in my death? Your appearance today is just like that of a non-human. Tell me, what kind of deity are you?”

ตตฺถ โส ลมฺพมาโนติ โส กุรูนํ กตฺตุเสฏฺโฐ ตติยวาเร ลมฺพมาโน. อริยาวกาโสติ รูเปน อริยสทิโส เทววณฺโณ หุตฺวา จรสิ. อสญฺญโตติ กายาทีหิ อสญฺญโต ทุสฺสีโล. อจฺจาหิตนฺติ หิตาติกฺกนฺตํ, อติอหิตํ วา. ภาเว จ เตติ ตว จิตฺเต อปฺปมตฺตกมฺปิ กุสลํ นตฺถิ. อมานุสสฺเสว ตวชฺช วณฺโณติ อชฺช ตว อิทํ การณํ อมานุสสฺเสว. กตมาสิ เทวตาติ ยกฺขานํ อนฺตเร กตรยกฺโข นาม ตฺวํ.
Herein, ‘hanging’: the best of the Kurus was hanging on the third occasion. ‘You have the appearance of a noble one’: you move about having a divine complexion, similar to a noble one. ‘Unrestrained’: unrestrained in body and so on, immoral. ‘Excessive’: transcending what is beneficial, or very harmful. ‘And in your nature’: in your mind there is not even the slightest good. ‘Your appearance today is just like that of a non-human’: today this deed of yours is just like that of a non-human. ‘What kind of deity are you?’: among the yakkhas, what yakkha are you by name?

ปุณฺณโก อาห –
Puṇṇaka said:

๑๕๕๔.
1554.

‘‘ยทิ เต สุโต ปุณฺณโก นาม ยกฺโข, รญฺโญ กุเวรสฺส หิ โส สชิพฺโพ;
ภูมินฺธโร วรุโณ นาม นาโค, พฺรหา สุจี วณฺณพลูปปนฺโน.
“If you have heard of the yakkha named Puṇṇaka, he is indeed a minister of King Kuvera. The nāga named Varuṇa is a supporter of the earth, majestic, pure, endowed with beauty and strength.”

๑๕๕๕.
1555.

‘‘ตสฺสานุชํ ธีตรํ กามยามิ, อิรนฺธตี นาม สา นาคกญฺญา;
ตสฺสา สุมชฺฌาย ปิยาย เหตุ, ปตารยึ ตุยฺห วธาย ธีรา’’ติ.
“I desire his younger daughter, a nāga maiden named Irandhatī; for the sake of that dear one with the slender waist, O wise one, I have contrived your death.”

ตตฺถ สชิพฺโพติ สชีโว อมจฺโจ. พฺรหาติ อาโรหปริณาหสมฺปนฺโน อุฏฺฐาปิตกญฺจนรูปสทิโส. วณฺณพลูปปนฺโนติ สรีรวณฺเณน จ กายพเลน จ อุปคโต. ตสฺสานุชนฺติ ตสฺส อนุชาตํ ธีตรํ. ปตารยินฺติ จิตฺตํ ปวตฺเตสึ, สนฺนิฏฺฐานมกาสินฺติ อตฺโถ.
Herein, `sajibbo` means a living minister. `Brahā` means endowed with height and girth, resembling a statue of wrought gold. `Vaṇṇabalūpapanno` means endowed with beauty of complexion and bodily strength. `Tassānujaṃ` means his younger daughter. `Patārayiṃ` means: I set my mind on it; the meaning is, I made a firm decision.

ตํ [Pg.215] สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อยํ โลโก ทุคฺคหิเตน นสฺสติ, นาคมาณวิกํ ปตฺเถนฺตสฺส มม มรเณน กึ ปโยชนํ, ตถโต การณํ ชานิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –
Hearing this, the Great Being thought: “This world perishes through what is wrongly grasped. What use is my death to one who desires a nāga maiden? I will learn the true reason for this.” Then he spoke this verse:

๑๕๕๖.
1556.

‘‘มา เหว ตฺวํ ยกฺข อโหสิ มูฬฺโห, นฏฺฐา พหู ทุคฺคหีเตน โลเก;
กึ เต สุมชฺฌาย ปิยาย กิจฺจํ, มรเณน เม อิงฺฆ สุโณมิ สพฺพ’’นฺติ.
“O yakkha, do not be so foolish; many in the world are ruined by what is wrongly grasped. What business involving my death do you have with that dear slender-waisted one? Come now, let me hear all about it.”

ตํ สุตฺวา ตสฺส อาจิกฺขนฺโต ปุณฺณโก อาห –
Hearing that, Puṇṇaka explained it to him, saying:

๑๕๕๗.
1557.

‘‘มหานุภาวสฺส มโหรคสฺส, ธีตุกาโม ญาติภโตหมสฺมิ;
ตํ ยาจมานํ สสุโร อโวจ, ยถา มมญฺญึสุ สุกามนีตํ.
“I am a kinsman in his service, desiring the daughter of the great nāga of mighty power. When I asked for her, my father-in-law spoke, as they knew me to be greatly overcome by desire:”

๑๕๕๘.
1558.

‘‘ทชฺเชมุ โข เต สุตนุํ สุเนตฺตํ, สุจิมฺหิตํ จนฺทนลิตฺตคตฺตํ;
สเจ ตุวํ หทยํ ปณฺฑิตสฺส, ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรสิ;
เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา, นญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยาม.
“‘We would indeed give you the maiden with a beautiful body and lovely eyes, with a sweet smile and limbs anointed with sandalwood, if you can righteously obtain the heart of a wise man and bring it here. With this treasure the maiden can be won; we desire no other, further wealth.’”

๑๕๕๙.
1559.

‘‘เอวํ น มูฬฺโหสฺมิ สุโณหิ กตฺเต, น จาปิ เม ทุคฺคหิตตฺถิ กิญฺจิ;
หทเยน เต ธมฺมลทฺเธน นาคา, อิรนฺธตึ นาคกญฺญํ ททนฺติ.
“Thus I am not deluded—listen, O Kuru!—nor do I have any misapprehension. For your heart, righteously obtained, the nāgas will give me the nāga maiden Irandhatī.”

๑๕๖๐.
1560.

‘‘ตสฺมา อหํ ตุยฺหํ วธาย ยุตฺโต, เอวํ มมตฺโถ มรเณน ตุยฺหํ;
อิเธว ตํ นรเก ปาตยิตฺวา, หนฺตฺวาน ตํ หทยมานยิสฺส’’นฺติ.
“Therefore I am intent on your destruction; thus my purpose is served by your death. Having cast you into this chasm right here, I will slay you and take away your heart.”

ตตฺถ ธีตุกาโมติ ธีตรํ กาเมมิ ปตฺเถมิ, ธีตุ อตฺถาย วิจรามิ. ญาติภโตหมสฺมีติ ตสฺมา ตสฺส ญาติภตโก นาม อหํ อมฺหิ. ตนฺติ [Pg.216] ตํ นาคกญฺญํ. ยาจมานนฺติ ยาจนฺตํ มํ. ยถา มนฺติ ยสฺมา มํ. อญฺญึสูติ ชานึสุ. สุกามนีตนฺติ สุฏฺฐุ เอส กาเมน นีโตติ สุกามนีโต, ตํ สุกามนีตํ. ตสฺมา สสุโร ‘ทชฺเชมุ โข เต’’ติอาทิมโวจ. ตตฺถ ทชฺเชมูติ ทเทยฺยาม. สุตนุนฺติ สุนฺทรสรีรํ. อิธ มาหเรสีติ อิธ นาคภวเน ธมฺเมน ลทฺธา อาหเรยฺยาสีติ.
Herein, `dhītukāmo` means: I desire a daughter, I seek one; I roam about for a daughter's sake. `Ñātibhatohamasmi` means: Therefore I am his kinsman-servant. `Taṃ` means that nāga maiden. `Yācamānaṃ` means me, asking. `Yathā maṃ` means since me. `Aññiṃsu` means they knew. `Sukāmanītaṃ` means: ‘This one is well led by desire,’ thus `sukāmanītaṃ`. Therefore the father-in-law said, ‘We would give you…,’ and so on. Herein, `dajjemu` means we would give. `Sutanuṃ` means with a beautiful body. `Idha māharesi` means: You should bring it here to the nāga world, having obtained it righteously.

ตสฺส ตํ กถํ สุตฺวา มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘วิมลาย มม หทเยน กิจฺจํ นตฺถิ, วรุณนาคราเชน มม ธมฺมกถํ สุตฺวา มณินา มํ ปูเชตฺวา ตตฺถ คเตน มม ธมฺมกถิกภาโว วณฺณิโต ภวิสฺสติ, ตโต วิมลาย มม ธมฺมกถาย โทหโฬ อุปฺปนฺโน ภวิสฺสติ, วรุเณน ทุคฺคหิตํ คเหตฺวา ปุณฺณโก อาณตฺโต ภวิสฺสติ, สฺวายํ อตฺตนา ทุคฺคหิเตน มํ มาเรตุํ เอวรูปํ ทุกฺขํ ปาเปสิ, มม ปณฺฑิตภาโว ฐานุปฺปตฺติการณจินฺตนสมตฺถตา อิมสฺมึ มํ มาเรนฺเต กึ กริสฺสติ, หนฺทาหํ สญฺญาเปสฺสามิ น’’นฺติ. จินฺเตตฺวา จ ปน ‘‘มาณว, สาธุนรธมฺมํ นาม ชานามิ, ยาวาหํ น มรามิ, ตาว มํ ปพฺพตมุทฺธนิ นิสีทาเปตฺวา สาธุนรธมฺมํ นาม สุโณหิ, ปจฺฉา ยํ อิจฺฉสิ, ตํ กเรยฺยาสี’’ติ วตฺวา สาธุนรธมฺมํ วณฺเณตฺวา อตฺตโน ชีวิตํ อาหราเปนฺโต โส อโธสิโร โอลมฺพนฺโตว คาถมาห –
Hearing his speech, the Great Being thought: ‘Vimalā has no need of my heart. The Nāga King Varuṇa must have heard my Dhamma talk, honored me with a jewel, and after going there, praised my status as a Dhamma speaker. Then a pregnancy craving for my Dhamma talk must have arisen in Vimalā. Varuṇa, having misunderstood, must have commanded Puṇṇaka. And this one, through his own misunderstanding, has brought me to such suffering in order to kill me. What good will my wisdom—my ability for resourceful thinking—do while this one is killing me? Come now, I will persuade him.’ Having reflected thus, he said: ‘Young man, I know what is called the Dhamma of a good person. So long as I am not dead, have me sit on the mountain peak and listen to the Dhamma of a good person. Afterwards, you may do as you wish.’ Then, praising the Dhamma of a good person and thereby saving his own life, he, while hanging head down, spoke this verse:

๑๕๖๑.
1561.

‘‘ขิปฺปํ มมํ อุทฺธร กาติยาน, หทเยน เม ยทิ เต อตฺถิ กิจฺจํ;
เย เกจิเม สาธุนรสฺส ธมฺมา, สพฺเพว เต ปาตุกโรมิ อชฺชา’’ติ.
“Quickly lift me up, Kātiyāna, if you have some business with my heart. Whatever may be the principles of a good person, I will make them all manifest to you today.”

ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก ‘‘อยํ ปณฺฑิเตน เทวมนุสฺสานํ อกถิตปุพฺโพ ธมฺโม ภวิสฺสติ, ขิปฺปเมว นํ อุทฺธริตฺวา สาธุนรธมฺมํ สุณิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มหาสตฺตํ อุกฺขิปิตฺวา ปพฺพตมุทฺธนิ นิสีทาเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Hearing that, Puṇṇaka thought: ‘This must be a Dhamma never before spoken by the Wise One to gods and humans. I will quickly lift him up and listen to the Dhamma of a good person.’ Thinking thus, he lifted up the Great Being and had him sit on the mountain peak. To clarify this matter, the Teacher said:

๑๕๖๒.
1562.

‘‘โส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ, นคมุทฺธนิ ขิปฺปํ ปติฏฺฐเปตฺวา;
อสฺสตฺถมาสีนํ สเมกฺขิยาน, ปริปุจฺฉิ กตฺตารมโนมปญฺญํ.
“That Puṇṇaka, having quickly established the best counsellor of the Kurus on the mountain peak, and seeing him seated and recovered, questioned that counsellor of sublime wisdom.”

๑๕๖๓.
1563.

‘‘สมุทฺธโฏ [Pg.217] เมสิ ตุวํ ปปาตา, หทเยน เต อชฺช มมตฺถิ กิจฺจํ;
เย เกจิเม สาธุนรสฺส ธมฺมา, สพฺเพว เม ปาตุกโรหิ อชฺชา’’ติ.
“You have been lifted by me from the precipice; today I have business with your heart. Whatever may be the principles of a good person, make them all manifest to me today.”

ตตฺถ อสฺสตฺถมาสีนนฺติ ลทฺธสฺสาสํ หุตฺวา นิสินฺนํ. สเมกฺขิยานาติ ทิสฺวา. สาธุนรสฺส ธมฺมาติ นรสฺส สาธุธมฺมา, สุนฺทรธมฺมาติ อตฺโถ.
Herein, `assatthamāsīnaṃ` means: seated, having gained consolation. `Samekkhiyāna` means: having seen. `Sādhunarassa dhammā` means: the good principles of a person; the meaning is, beautiful principles.

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต อาห –
Hearing that, the Great Being said:

๑๕๖๔.
1564.

‘‘สมุทฺธโฏ ตฺยสฺมิ อหํ ปปาตา, หทเยน เม ยทิ เต อตฺถิ กิจฺจํ;
เย เกจิเม สาธุนรสฺส ธมฺมา, สพฺเพว เต ปาตุกโรมิ อชฺชา’’ติ.
“I have been lifted by you from the precipice. If you have some business with my heart, whatever may be the principles of a good person, I will make them all manifest to you today.”

ตตฺถ ตฺยสฺมีติ ตยา อสฺมิ.
Herein, `tyasmi` means: by you, I am.

อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘กิลิฏฺฐคตฺโตมฺหิ, นฺหายามิ ตาวา’’ติ อาห. ยกฺโขปิ ‘‘สาธู’’ติ นฺหาโนทกํ อาหริตฺวา นฺหาตกาเล มหาสตฺตสฺส ทิพฺพทุสฺสคนฺธมาลาทีนิ ทตฺวา อลงฺกตปฺปฏิยตฺตกาเล ทิพฺพโภชนํ อทาสิ. อถ มหาสตฺโต ภุตฺตโภชโน กาฬาคิริมตฺถกํ อลงฺการาเปตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา พุทฺธลีลาย สาธุนรธมฺมํ เทเสนฺโต คาถมาห –
Then the Great Being said: ‘My body is soiled; first I will bathe.’ The yakkha too said, ‘Good,’ and brought bathing water. At the time of bathing, he gave the Great Being divine cloths, perfumes, garlands, and so on. When he was adorned and arrayed, the yakkha offered him divine food. Then the Great Being, having eaten his meal, had the peak of Mount Kāḷāgiri decorated, a seat prepared, and sat down on the adorned Dhamma-seat. With the grace of a Buddha, while teaching the Dhamma of a good person, he spoke this verse:

๑๕๖๕.
1565.

‘‘ยาตานุยายี จ ภวาหิ มาณว, อลฺลญฺจ ปาณึ ปริวชฺชยสฺสุ;
มา จสฺสุ มิตฺเตสุ กทาจิ ทุพฺภี, มา จ วสํ อสตีนํ นิคจฺเฉ’’ติ.
“Be one who follows in the footsteps of the departed, young man, and avoid a wet hand. Never be treacherous to friends, and do not fall under the power of unchaste women.”

ตตฺถ อลฺลญฺจ ปาณึ ปริวชฺชยสฺสูติ อลฺลํ ตินฺตํ ปาณึ มา ทหิ มา ฌาเปหิ.
Herein, `allañca pāṇiṃ parivajjayassu` means: do not burn, do not scorch a wet, moist hand.

ยกฺโข สํขิตฺเตน ภาสิเต จตฺตาโร สาธุนรธมฺเม พุชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺโต วิตฺถาเรน ปุจฺฉนฺโต คาถมาห –
The yakkha, unable to understand the four principles of a good person that were spoken in brief, asked about them in detail by speaking this verse:

๑๕๖๖.
1566.

‘‘กถํ [Pg.218] นุ ยาตํ อนุยายิ โหติ, อลฺลญฺจ ปาณึ ทหเต กถํ โส;
อสตี จ กา โก ปน มิตฺตทุพฺโภ, อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถ’’นฺติ.
“How is one a follower of the departed? And how does one burn a wet hand? What is an unchaste woman, and who is a betrayer of a friend? Being asked, explain this meaning to me.”

มหาสตฺโตปิสฺส กเถสิ –
The Great Being spoke to him:

๑๕๖๗.
1567.

‘‘อสนฺถุตํ โนปิ จ ทิฏฺฐปุพฺพํ, โย อาสเนนาปิ นิมนฺตเยยฺย;
ตสฺเสว อตฺถํ ปุริโส กเรยฺย, ยาตานุยายีติ ตมาหุ ปณฺฑิตา.
“One who would invite with a seat even someone with whom he is unacquainted and has never seen before—a person should act for that one’s benefit. The wise call such a person a ‘follower of the departed.’”

๑๕๖๘.
1568.

‘‘ยสฺเสกรตฺตมฺปิ ฆเร วเสยฺย, ยตฺถนฺนปานํ ปุริโส ลเภยฺย;
น ตสฺส ปาปํ มนสาปิ จินฺตเย, อทุพฺภปาณึ ทหเต มิตฺตทุพฺโภ.
“In whose house a person might dwell for even a single night, where he might receive food and drink, one should not think any evil towards him even in one’s mind. A betrayer of a friend burns a harmless hand.”

๑๕๖๙.
1569.

‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา;
น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย, มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก.
“In the shade of whatever tree one might sit or lie down, one should not break a branch of it, for a betrayer of a friend is an evil person.”

๑๕๗๐.
1570.

‘‘ปุณฺณมฺปิ เจมํ ปถวึ ธเนน, ทชฺชิตฺถิยา ปุริโส สมฺมตาย;
ลทฺธา ขณํ อติมญฺเญยฺย ตมฺปิ, ตาสํ วสํ อสตีนํ น คจฺเฉ.
“Even if a man should give this whole earth filled with wealth to a woman he esteems, having found an opportunity, she would despise even him. One should not come under the power of such unchaste women.”

๑๕๗๑.
1571.

‘‘เอวํ โข ยาตํ อนุยายิ โหติ,อลฺลญฺจ ปาณึ ทหเต ปุเนวํ;
อสตี จ สา โส ปน มิตฺตทุพฺโภ,โส ธมฺมิโก โหหิ ชหสฺสุ อธมฺม’’นฺติ.
“Thus indeed is one a ‘follower of the departed,’ and thus again one ‘burns a wet hand.’ She is an unchaste woman, and he is a betrayer of a friend. Therefore, be righteous; abandon unrighteousness.”

ตตฺถ อสนฺถุตนฺติ เอกาหทฺวีหมฺปิ เอกโต อวุตฺถปุพฺพํ. โย อาสเนนาปีติ โย เอวรูปํ ปุคฺคลํ อาสนมตฺเตนปิ นิมนฺตเยยฺย, ปเคว อนฺนปานาทีหิ. ตสฺเสวาติ ตสฺส ปุพฺพการิสฺส อตฺถํ ปุริโส กโรเตว. ยาตานุยายีติ ปุพฺพการิตาย ยาตสฺส ปุคฺคลสฺส อนุยายี[Pg.219]. ปฐมํ กโรนฺโต หิ ยายี นาม, ปจฺฉา กโรนฺโต อนุยายี นามาติ เอวํ ปณฺฑิตา กเถนฺติ. อยํ เทวราช, ปฐโม สาธุนรธมฺโม. อทุพฺภปาณินฺติ อทุพฺภกํ อตฺตโน ภุญฺชนหตฺถเมว ทหนฺโต หิ มิตฺตทุพฺภี นาม โหติ. อิติ อลฺลหตฺถสฺส อชฺฌาปนํ นาม อยํ ทุติโย สาธุนรธมฺโม. น ตสฺสาติ ตสฺส สาขํ วา ปตฺตํ วา น ภญฺเชยฺย. กึการณา? มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก. อิติ ปริภุตฺตจฺฉายสฺส อเจตนสฺส รุกฺขสฺสปิ ปาปํ กโรนฺโต มิตฺตทุพฺภี นาม โหติ, กิมงฺคํ ปน มนุสฺสภูตสฺสาติ. เอวํ มิตฺเตสุ อทุพฺภนํ นาม อยํ ตติโย สาธุนรธมฺโม. ทชฺชิตฺถิยาติ ทเทยฺย อิตฺถิยา. สมฺมตายาติ ‘‘อหเมว ตสฺสา ปิโย, น อญฺโญ, มญฺเญว สา อิจฺฉตี’’ติ เอวํ สุฏฺฐุ มตาย. ลทฺธา ขณนฺติ อติจารสฺส โอกาสํ ลภิตฺวา. อสตีนนฺติ อสทฺธมฺมสมนฺนาคตานํ อิตฺถีนํ. อิติ มาตุคามํ นิสฺสาย ปาปสฺส อกรณํ นาม อยํ จตุตฺโถ สาธุนรธมฺโม. โส ธมฺมิโก โหหีติ เทวราช, โส ตฺวํ อิเมหิ จตูหิ สาธุนรธมฺเมหิ ยุตฺโต โหหีติ.
Here, ‘unacquainted’ means never having stayed together even for a day or two. ‘Who even with a seat’ refers to one who would invite such a person with just a seat, let alone with food and drink. ‘For his sake’ means a person indeed acts for the benefit of that previous benefactor. ‘A follower of one who has gone’ refers to one who follows a person who has gone before due to a previous good deed. For the wise say: ‘The one who acts first is called the one who goes, and the one who acts afterward is called the follower.’ This, O king of gods, is the first principle of a good person. ‘One with a harmless hand’ means that one who harms the very hand that feeds him is called a betrayer of friends. Thus, this teaching regarding the wet hand is the second principle of a good person. ‘Not of it’ means one should not break its branch or leaf. Why? Because a betrayer of a friend is evil. Thus, one who does harm even to an insentient tree whose shade has been enjoyed is called a betrayer of a friend—how much more so a human being? Thus, not betraying friends is the third principle of a good person. ‘Should give to a woman’ means one should give to a woman. ‘Esteemed’ means well-considered thus: ‘I alone am dear to her, no other; she desires only me.’ ‘Having found an opportunity’ means having found a chance for misconduct. ‘Of unchaste women’ refers to women endowed with bad qualities. Thus, not committing evil on account of a woman is the fourth principle of a good person. ‘Be righteous’ means: ‘O king of gods, may you be endowed with these four principles of a good person.’”

เอวํ มหาสตฺโต ยกฺขสฺส จตฺตาโร สาธุนรธมฺเม พุทฺธลีลาย กเถสิ.
Thus, the Great Being explained to the yakkha the four principles of a good person with the grace of a Buddha.

สาธุนรธมฺมกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.
The Section on the Principles of a Good Person is concluded.

กาฬาคิริกณฺฑํ
The Kāḷāgiri Section

เต ธมฺเม สุณนฺโตเยว ปุณฺณโก สลฺลกฺเขสิ ‘‘จตูสุปิ ฐาเนสุ ปณฺฑิโต อตฺตโน ชีวิตเมว ยาจติ, อยํ โข มยฺหํ ปุพฺเพ อสนฺถุตสฺเสว สกฺการมกาสิ, อหมสฺส นิเวสเน ตีหํ มหนฺตํ ยสํ อนุภวนฺโต วสึ, อหญฺจิมํ ปาปกมฺมํ กโรนฺโต มาตุคามํ นิสฺสาย กโรมิ, สพฺพถาปิ อหเมว มิตฺตทุพฺภี. สเจ ปณฺฑิตํ อปรชฺฌามิ, น สาธุนรธมฺเม วตฺติสฺสามิ นาม, ตสฺมา กึ เม นาคมาณวิกาย, อินฺทปตฺถนครวาสีนํ อสฺสุมุขานิ หาเสนฺโต อิมํ เวเคน ตตฺถ เนตฺวา ธมฺมสภายํ โอตาเรสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –
As he was listening to those teachings, Puṇṇaka reflected: ‘In all four points, the wise man is only asking for his life. This man showed me respect before, even though I was unacquainted with him. I stayed in his house for three days, experiencing great honor. And I, committing this evil deed, am doing so on account of a woman. In every way, I am a betrayer of a friend. If I wrong this wise man, I will certainly not be living according to the principles of a good person. Therefore, what need have I of the Nāga maiden? I will make the tear-stained faces of the citizens of Indapattha smile, and taking him there quickly, I will set him down in the hall of justice.’ Having thought thus, he spoke this verse:

๑๕๗๒.
1572.

‘‘อวสึ [Pg.220] อหํ ตุยฺห ตีหํ อคาเร, อนฺเนน ปาเนน อุปฏฺฐิโตสฺมิ;
มิตฺโต มมาสี วิสชฺชามหํ ตํ, กามํ ฆรํ อุตฺตมปญฺญ คจฺฉ.
“I dwelt in your house for three days; I was served with food and drink. You were my friend; I release you. Go home as you wish, O one of supreme wisdom.”

๑๕๗๓.
1573.

อปิ หายตุ นาคกุลา อตฺโถ, อลมฺปิ เม นาคกญฺญาย โหตุ;
โส ตฺวํ สเกเนว สุภาสิเตน, มุตฺโตสิ เม อชฺช วธาย ปญฺญา’’ติ.
“Let the purpose of the Nāga clan fail; I have had enough of the Nāga maiden. By your own well-spoken words, you are freed by me today from death, O wise one.”

ตตฺถ อุปฏฺฐิโตสฺมีติ ตยา อุปฏฺฐิโตสฺมิ. วิสชฺชามหํ ตนฺติ วิสฺสชฺเชมิ อหํ ตํ. กามนฺติ เอกํเสน. วธายาติ วธโต. ปญฺญาติ ปญฺญวนฺต.
Here, ‘I was served’ means ‘I was served by you.’ ‘I release you’ means ‘I release you.’ ‘As you wish’ means ‘certainly.’ ‘From death’ means ‘from the killer.’ ‘O wise one’ is a vocative for ‘one who is wise.’

อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘มาณว, ตฺวํ ตาว มํ อตฺตโน ฆรํ มา เปเสหิ, นาคภวนเมว มํ เนหี’’ติ วทนฺโต คาถมาห –
Then the Great Being, saying to him, “Young man, for now do not send me to my own home; lead me to the Nāga world itself,” spoke this verse:

๑๕๗๔.
1574.

‘‘หนฺท ตุวํ ยกฺข มมมฺปิ เนหิ, สสุรํ เต อตฺถํ มยิ จรสฺสุ;
มยญฺจ นาคาธิปตึ วิมานํ, ทกฺเขมุ นาคสฺส อทิฏฺฐปุพฺพ’’นฺติ.
“Come now, O yakkha, lead me also; let your father-in-law’s purpose be carried out through me. And let us see the Nāga king and the Nāga’s palace, never before seen.”

ตตฺถ หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. สสุรํ เต อตฺถํ มยิ จรสฺสูติ ตว สสุรสฺส สนฺตกํ อตฺถํ มยิ จร มา นาเสหิ. นาคาธิปตึ วิมานนฺติ อหมฺปิ นาคาธิปติญฺจ วิมานญฺจสฺส อทิฏฺฐปุพฺพํ ปสฺเสยฺยํ.
Here, ‘handa’ is a particle in the sense of exhortation. ‘Let your father-in-law’s purpose be carried out through me’ means ‘carry out your father-in-law’s purpose through me; do not destroy it.’ ‘The Nāga king and the palace’ means ‘May I also see the Nāga king and his palace, which I have never seen before.’

ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก อาห –
Having heard that, Puṇṇaka said:

๑๕๗๕.
1575.

‘‘ยํ เว นรสฺส อหิตาย อสฺส, น ตํ ปญฺโญ อรหติ ทสฺสนาย;
อถ เกน วณฺเณน อมิตฺตคามํ, ตุวมิจฺฉสิ อุตฺตมปญฺญ คนฺตุ’’นฺติ.
“Whatever would be for a person’s harm, a wise person is not fit to see. For what reason, then, O one of supreme wisdom, do you wish to go to the domain of enemies?”

ตตฺถ อมิตฺตคามนฺติ อมิตฺตสฺส วสนฏฺฐานํ, อมิตฺตสมาคมนฺติ อตฺโถ.
Here, ‘the domain of enemies’ means the dwelling place of an enemy; the meaning is ‘a gathering of enemies.’

อถ [Pg.221] นํ มหาสตฺโต อาห –
Then the Great Being said to him:

๑๕๗๖.
1576.

‘‘อทฺธา ปชานามิ อหมฺปิ เอตํ, น ตํ ปญฺโญ อรหติ ทสฺสนาย;
ปาปญฺจ เม นตฺถิ กตํ กุหิญฺจิ, ตสฺมา น สงฺเก มรณาคมายา’’ติ.
“Surely, I also know this: a wise person is not fit to see that. But no evil has been done by me anywhere; therefore, I do not fear the coming of death.”

ตตฺถ มรณาคมายาติ มรณสฺส อาคมาย.
Here, ‘the coming of death’ means ‘for the arrival of death.’

อปิจ, เทวราช, ตาทิโส ยกฺโข กกฺขโฬ มยา ธมฺมกถาย ปโลเภตฺวา มุทุกโต, อิทาเนว มํ ‘‘อลํ เม นาคมาณวิกาย, อตฺตโน ฆรํ ยาหี’’ติ วเทสิ, นาคราชสฺส มุทุกรณํ มม ภาโร, เนหิเยว มํ ตตฺถาติ. ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา ปุณฺณโก ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตุฏฺฐจิตฺโต อาห –
“Moreover, O king of gods, such a harsh yakkha was enticed and softened by me with a talk on the Dhamma. Just now he told me, ‘I have had enough of the Nāga maiden; go to your own home.’ Softening the Nāga king is my responsibility; just take me there.” Hearing his words, Puṇṇaka, with a pleased mind, accepted, saying, “Excellent!” and said:

๑๕๗๗.
1577.

‘‘หนฺท จ ฐานํ อตุลานุภาวํ, มยา สห ทกฺขสิ เอหิ กตฺเต;
ยตฺถจฺฉติ นจฺจคีเตหิ นาโค, ราชา ยถา เวสฺสวโณ นฬิญฺญํ.
“Come now, O doer, come; you shall see with me the place of incomparable power, where the Nāga dwells amidst dance and song, like King Vessavaṇa in Naḷinī.”

๑๕๗๘.
1578.

‘‘นํ นาคกญฺญา จริตํ คเณน, นิกีฬิตํ นิจฺจมโห จ รตฺตึ;
ปหูตมาลฺยํ พหุปุปฺผฉนฺนํ, โอภาสตี วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข.
“Frequented by a retinue of Nāga maidens, a place of constant revelry day and night; abundant with garlands, covered with many flowers, it shines like lightning in the sky.”

๑๕๗๙.
1579.

‘‘อนฺเนน ปาเนน อุเปตรูปํ, นจฺเจหิ คีเตหิ จ วาทิเตหิ;
ปริปูรํ กญฺญาหิ อลงฺกตาหิ, อุปโสภติ วตฺถปิลนฺธเนนา’’ติ.
“Endowed with food and drink, with dances, songs, and music; filled with adorned maidens, it is resplendent with garments and ornaments.”

ตตฺถ หนฺท จาติ นิปาตมตฺตเมว. ฐานนฺติ นาคราชสฺส วสนฏฺฐานํ. นฬิญฺญนฺติ นฬินิยํ นาม ราชธานิยํ. จริตํ คเณนาติ ตํ นาคกญฺญานํ คเณน จริตํ. นิกีฬิตนฺติ นิจฺจํ อโห จ รตฺติญฺจ นาคกญฺญาหิ กีฬิตานุกีฬิตํ.
Here, ‘handa ca’ is merely a particle. ‘Place’ means the dwelling place of the Nāga king. ‘In Naḷinī’ refers to the royal city named Naḷinī. ‘Frequented by a retinue’ means it is frequented by that retinue of Nāga maidens. ‘A place of revelry’ means it is a place of constant play and amusement for the Nāga maidens, day and night.

เอวญฺจ [Pg.222] ปน วตฺวา ปุณฺณโก มหาสตฺตํ อสฺสปิฏฺฐํ อาโรเปตฺวา ตตฺถ เนสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
And having said this, Puṇṇaka had the Great Being mount the horse’s back and took him there. The Teacher, clarifying this matter, said:

๑๕๘๐.
1580.

‘‘โส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ, นิสีทยี ปจฺฉโต อาสนสฺมึ;
อาทาย กตฺตารมโนมปญฺญํ, อุปานยี ภวนํ นาครญฺโญ.
“That Puṇṇaka made the best agent of the Kurus sit behind him on the seat. Taking the doer of noble wisdom, he led him to the abode of the Nāga king.”

๑๕๘๑.
1581.

‘‘ปตฺวาน ฐานํ อตุลานุภาวํ, อฏฺฐาสิ กตฺตา ปจฺฉโต ปุณฺณกสฺส;
สามคฺคิเปกฺขมาโน นาคราชา, ปุพฺเพว ชามาตรมชฺฌภาสถา’’ติ.
“Having reached the place of incomparable power, the doer stood behind Puṇṇaka. The Nāga king, looking for harmony, spoke beforehand to his son-in-law.”

ตตฺถ โส ปุณฺณโกติ ภิกฺขเว, โส เอวํ นาคภวนํ วณฺเณตฺวา ปณฺฑิตํ อตฺตโน อาชญฺญํ อาโรเปตฺวา นาคภวนํ เนสิ. ฐานนฺติ นาคราชสฺส วสนฏฺฐานํ. ปจฺฉโต ปุณฺณกสฺสาติ ปุณฺณกสฺส กิร เอตทโหสิ ‘‘สเจ นาคราชา ปณฺฑิตํ ทิสฺวา มุทุจิตฺโต ภวิสฺสติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ, ตสฺส ตํ อปสฺสนฺตสฺเสว สินฺธวํ อาโรเปตฺวา อาทาย คมิสฺสามี’’ติ. อถ นํ ปจฺฉโต ฐเปสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉโต ปุณฺณกสฺสา’’ติ. สามคฺคิเปกฺขมาโนติ สามคฺคึ อเปกฺขมาโน. ‘‘สามํ อเปกฺขี’’ติปิ ปาโฐ, อตฺตโน ชามาตรํ ปสฺสิตฺวา ปฐมตรํ สยเมว อชฺฌภาสถาติ อตฺโถ.
Therein, that Puṇṇaka, monks, having thus described the nāga palace, mounted the wise one on his own noble steed and led him to the nāga palace. 'The place' refers to the dwelling place of the nāga king. 'Behind Puṇṇaka'—it occurred to Puṇṇaka: "If the nāga king, upon seeing the wise one, becomes soft-hearted, that would be good. If not, I will mount him on the Sindhu horse and take him away without the king seeing him." Therefore, he placed him behind. Hence it is said, 'behind Puṇṇaka.' 'Looking for harmony' means expecting harmony. Another reading is, 'himself expecting,' meaning that upon seeing his son-in-law, he himself would be the first to speak.

นาคราชา อาห –
The Nāga king said:

๑๕๘๒.
1582.

‘‘ยนฺนุ ตุวํ อคมา มจฺจโลกํ, อนฺเวสมาโน หทยํ ปณฺฑิตสฺส;
กจฺจิ สมิทฺเธน อิธานุปตฺโต, อาทาย กตฺตารมโนมปญฺญ’’นฺติ.
"Surely you went to the world of mortals, seeking the heart of the wise one; have you arrived here successful, bringing the agent of unsurpassed wisdom?"

ตตฺถ กจฺจิ สมิทฺเธนาติ กจฺจิ เต มโนรเถน สมิทฺเธน นิปฺผนฺเนน อิธาคโตสีติ ปุจฺฉติ.
Herein, 'kacci samiddhena' means he asks: "Have you come here with your wish fulfilled and accomplished?"

ปุณฺณโก [Pg.223] อาห –
Puṇṇaka said:

๑๕๘๓.
1583.

‘‘อยญฺหิ โส อาคโต ยํ ตฺวมิจฺฉสิ, ธมฺเมน ลทฺโธ มม ธมฺมปาโล;
ตํ ปสฺสถ สมฺมุขา ภาสมานํ, สุโข หเว สปฺปุริเสหิ สงฺคโม’’ติ.
"Here indeed has come the one you desire, righteously obtained, my protector of the Dhamma. See him speaking face to face; happy indeed is association with the good."

ตตฺถ ยํ ตฺวมิจฺฉสีติ ยํ ตฺวํ อิจฺฉสิ. ‘‘ยนฺตุ มิจฺฉสี’’ติปิ ปาโฐ. สมฺมุขา ภาสมานนฺติ ตํ โลกสกฺกตํ ธมฺมปาลํ อิทานิ มธุเรน สเรน ธมฺมํ ภาสมานํ สมฺมุขาว ปสฺสถ, สปฺปุริเสหิ เอกฏฺฐาเน สมาคโม หิ นาม สุโข โหตีติ.
Herein, 'yaṃ tvamicchasi' means 'whom you desire.' There is also the reading 'yantu micchasi.' 'Speaking face to face' means: see that protector of the Dhamma, honored by the world, now speaking the Dhamma with a sweet voice right before you, for a gathering with good people in one place is indeed happiness.

กาฬาคิริกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.
The Section on Kāḷāgiri is concluded.

ตโต นาคราชา มหาสตฺตํ ทิสฺวา คาถมาห –
Then, upon seeing the Great Being, the Nāga king spoke this verse:

๑๕๘๔.
1584.

‘‘อทิฏฺฐปุพฺพํ ทิสฺวาน, มจฺโจ มจฺจุภยฏฺฏิโต;
พฺยมฺหิโต นาภิวาเทสิ, นยิทํ ปญฺญวตามิวา’’ติ.
"Having seen what was never seen before, a mortal, afflicted by the fear of death, bewildered, does not pay homage; this is not the way of the wise."

ตตฺถ พฺยมฺหิโตติ ภีโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปณฺฑิต, ตฺวํ อทิฏฺฐปุพฺพํ นาคภวนํ ทิสฺวา มรณภเยน อฏฺฏิโต ภีโต หุตฺวา ยํ มํ นาภิวาเทสิ, อิทํ การณํ ปญฺญวนฺตานํ น โหตีติ.
Herein, 'byamhito' means frightened. This is what was said: "Wise one, having seen the nāga palace, which you had never seen before, you were afflicted and frightened by the fear of death and did not pay homage to me. This is not characteristic of the wise."

เอวํ วนฺทนํ ปจฺจาสีสนฺตํ นาคราชานํ มหาสตฺโต ‘‘น ตฺวํ มยา วนฺทิตพฺโพ’’ติ อวตฺวาว อตฺตโน ญาณวนฺตตาย อุปายโกสลฺเลน ‘‘อหํ วชฺฌปฺปตฺตภาเวน นํ ตํ วนฺทามี’’ติ วทนฺโต คาถาทฺวยมาห –
Thus, to the Nāga king who was expecting homage, the Great Being, without saying, 'You are not to be venerated by me,' but rather, through his wisdom and skill in means, saying, 'I do not pay homage to you because I am subject to execution,' spoke these two verses:

๑๕๘๕.
1585.

‘‘น จมฺหิ พฺยมฺหิโต นาค, น จ มจฺจุภยฏฺฏิโต;
น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย, วชฺฌํ วา นาภิวาทเย.
"I am not bewildered, O Nāga, nor am I afflicted by the fear of death. One who is to be executed should not pay homage, nor should one pay homage to one who is to be executed.

๑๕๘๖.
1586.

‘‘กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว;
ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชตี’’ติ.
"How could one pay homage, or have homage paid, to someone one wishes to kill? Such an action is not fitting."

ตสฺสตฺโถ – เนวาหํ, นาคราช, อทิฏฺฐปุพฺพํ นาคภวนํ ทิสฺวา ภีโต, น มรณภยฏฺฏิโต. มาทิสสฺส หิ มรณภยํ นาม นตฺถิ, วชฺโฌ ปน อภิวาเทตุํ, วชฺฌํ วา อวชฺโฌปิ อภิวาทาเปตุํ น ลภติ. ยญฺหิ นโร [Pg.224] หนฺตุมิจฺเฉยฺย, โส ตํ กถํ นุ อภิวาเทยฺย, กถํ วา เตน อตฺตานํ อภิวาทาปเยถ เว. ตสฺส หิ ตํ กมฺมํ น อุปปชฺชติ. ตฺวญฺจ กิร มํ มาราเปตุํ อิมํ อาณาเปสิ, กถาหํ ตํ วนฺทาธีติ.
Its meaning is: O Nāga king, I am not frightened at seeing the nāga-abode, which I had never seen before, nor am I afflicted by the fear of death. For one like me, there is no such thing as fear of death. But one who is to be executed is not able to pay homage, nor is even one who is not to be executed able to have one who is to be executed pay homage. For how could one pay homage to someone whom one wishes to kill, or have oneself paid homage to by him? For him, such an action is not fitting. And you, it seems, have ordered this one to have me killed; how then could I pay homage to you?

ตํ สุตฺวา นาคราชา มหาสตฺตสฺส ถุตึ กโรนฺโต ทฺเว คาถา อภาสิ –
Hearing this, the Nāga king, praising the Great Being, spoke two verses:

๑๕๘๗.
1587.

‘‘เอวเมตํ ยถา พฺรูสิ, สจฺจํ ภาสสิ ปณฺฑิต;
น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย, วชฺฌํ วา นาภิวาทเย.
"It is just so, as you say; you speak the truth, O wise one. One who is to be executed should not pay homage, nor should one pay homage to one who is to be executed.

๑๕๘๘.
1588.

กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว;
ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชตี’’ติ.
"How could one pay homage, or have homage paid, to someone one wishes to kill? Such an action is not fitting."

อิทานิ มหาสตฺโต นาคราเชน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห –
Now the Great Being, exchanging friendly greetings with the Nāga king, said:

๑๕๘๙.
1589.

‘‘อสสฺสตํ สสฺสตํ นุ ตวยิทํ, อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ;
ปุจฺฉามิ ตํ นาคราเชตมตฺถํ, กถํ นุ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ.
"Is this of yours impermanent or permanent—this psychic power, splendor, strength, and attainment of vigor? I ask you this matter, O Nāga king: how was this mansion obtained by you?

๑๕๙๐.
1590.

‘‘อธิจฺจลทฺธํ ปริณามชํ เต, สยํกตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ;
อกฺขาหิ เม นาคราเชตมตฺถํ, ยเถว เต ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ.
"Was it obtained spontaneously, born of transformation, self-made, or given by the gods? Explain this matter to me, O Nāga king, just how this mansion was obtained by you."

ตตฺถ ตวยิทนฺติ อิทํ ตว ยสชาตํ, วิมานํ วา อสสฺสตํ สสฺสตสทิสํ, ‘‘มา โข ยสํ นิสฺสาย ปาปมกาสี’’ติ อิมินา ปเทน อตฺตโน ชีวิตํ ยาจติ. อิทฺธีติ นาคอิทฺธิ จ นาคชุติ จ กายพลญฺจ เจตสิกวีริยญฺจ นาคภวเน อุปปตฺติ จ ยญฺจ เต อิทํ วิมานํ, ปุจฺฉามิ ตํ นาคราช, เอตมตฺถํ, กถํ นุ เต อิทํ สพฺพํ ลทฺธนฺติ. อธิจฺจลทฺธนฺติ กึ นุ ตยา อิทํ วิมานํ เอวํ สมฺปนฺนํ อธิจฺจ อการเณน ลทฺธํ, อุทาหุ อุตุปริณามชํ เต อิทํ, อุทาหุ สยํ สหตฺเถเนว กตํ, อุทาหุ เทเวหิ เต ทินฺนํ, ยเถว เต อิทํ ลทฺธํ, เอตํ เม อตฺถํ อกฺขาหีติ.
Herein, 'tavayidaṃ' means this glory of yours, or the mansion, which is impermanent but seems permanent. With the phrase, 'Do not, relying on glory, commit evil,' he begs for his life. 'Iddhī' means: the nāga's psychic power, the nāga's splendor, bodily strength, mental vigor, rebirth in the nāga-abode, and this mansion of yours. 'I ask you this matter, O Nāga king: how was all this obtained by you?' 'Adhiccaladdhaṃ' means: was this magnificent mansion obtained by you spontaneously, without a cause? Or is this of yours born of seasonal transformation? Or was it made by yourself with your own hands? Or was it given to you by the gods? 'Explain this matter to me: just how was this obtained by you?'

ตํ [Pg.225] สุตฺวา นาคราชา อาห –
Hearing that, the Nāga king said:

๑๕๙๑.
1591.

‘‘นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชํ เม, น สยํกตํ นาปิ เทเวหิ ทินฺนํ;
สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ.
"It was not obtained by me spontaneously, nor is it born of transformation; it is not self-made, nor was it given by the gods. By my own blameless deeds, by my merits, this mansion was obtained by me."

ตตฺถ อปาปเกหีติ อลามเกหิ.
Herein, 'apāpakehi' means by deeds that are not inferior.

ตโต มหาสตฺโต อาห –
Then the Great Being said:

๑๕๙๒.
1592.

‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ, กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;
อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ, อิทญฺจ เต นาค มหาวิมาน’’นฺติ.
"What was your observance, what your holy life? Of what well-practiced conduct is this the result: this psychic power, splendor, strength, and attainment of vigor, and this great mansion of yours, O Nāga?"

ตตฺถ กึ เต วตนฺติ นาคราช, ปุริมภเว ตว กึ วตํ อโหสิ, โก ปน พฺรหฺมจริยวาโส, กตรสฺส สุจริตสฺเสเวส อิทฺธิอาทิโก วิปาโกติ.
Herein, 'kiṃ te vataṃ' means: O Nāga king, in a former existence what was your observance? And what was your living of the holy life? Of which good conduct is this the result, this psychic power and so on?

ตํ สุตฺวา นาคราชา อาห –
Hearing that, the Nāga king said:

๑๕๙๓.
1593.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา;
โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ, สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.
"In the human world, my wife and I were both faithful, masters of giving. My home then was like a public watering place, and ascetics and brahmins were well satisfied.

๑๕๙๔.
1594.

‘‘มาลญฺจ คนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ, ปทีปิยํ เสยฺยมุปสฺสยญฺจ;
อจฺฉาทนํ สายนมนฺนปานํ, สกฺกจฺจ ทานานิ อทมฺห ตตฺถ.
There we gave gifts respectfully: garlands, perfumes, and ointments; lamps, bedding, and lodging; clothing, relishes, food and drink.

๑๕๙๕.
1595.

‘‘ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ, ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;
อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ, อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมาน’’นฺติ.
That was my observance, that my holy life; this is the result of that well-practiced conduct: psychic power, splendor, strength, and attainment of vigor, and this great mansion of mine, O wise one.

ตตฺถ [Pg.226] มนุสฺสโลเกติ องฺครฏฺเฐ กาลจมฺปานคเร. ตํ เม วตนฺติ ตํ สกฺกจฺจํ ทินฺนทานเมว มยฺหํ วตฺตสมาทานญฺจ พฺรหฺมจริยญฺจ อโหสิ, ตสฺเสว สุจริตสฺส อยํ อิทฺธาทิโก วิปาโกติ.
Herein, `in the human world` means: in the country of Aṅga, in the city of Kālacampā. `That was my observance` means: that very gift given respectfully was my undertaking of the observance and my holy life; of that very good conduct this is the result, such as psychic power and so on.

มหาสตฺโต อาห –
The Great Being said:

๑๕๙๖.
1596.

‘‘เอวํ เจ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ, ชานาสิ ปุญฺญานํ ผลูปปตฺตึ;
ตสฺมา หิ ธมฺมํ จร อปฺปมตฺโต, ยถา วิมานํ ปุน มาวเสสี’’ติ.
If this mansion was thus obtained by you, and you know the fruit of merit and the rebirth it brings, therefore practice the Dhamma diligently, so that you may dwell in a mansion again.

ตตฺถ ชานาสีติ สเจ ตยา ทานานุภาเวน ตํ ลทฺธํ, เอวํ สนฺเต ชานาสิ นาม ปุญฺญานํ ผลญฺจ ปุญฺญผเลน นิพฺพตฺตํ อุปปตฺติญฺจ. ตสฺมา หีติ ยสฺมา ปุญฺเญหิ ตยา อิทํ ลทฺธํ, ตสฺมา. ปุน มาวเสสีติ ปุนปิ ยถา อิมํ นาคภวนํ อชฺฌาวสสิ, เอวํ ธมฺมํ จร.
Herein, `jānāsi`: if that was obtained by you through the power of giving, that being so, you surely know the fruit of merit and the rebirth produced by the fruit of merit. `Tasmā hi`: since this was obtained by you through merit, therefore... `Puna māvasesī`: practice the Dhamma so that you may again dwell in this nāga-abode.

ตํ สุตฺวา นาคราชา อาห –
Hearing that, the Nāga king said:

๑๕๙๗.
1597.

‘‘นยิธ สนฺติ สมณพฺราหฺมณา จ, เยสนฺนปานานิ ทเทมุ กตฺเต;
อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ, ยถา วิมานํ ปุน มาวเสมา’’ติ.
There are no ascetics and brahmins here, O maker, to whom we might give food and drink. Being asked, explain this matter to me: how we may dwell in a mansion again.

มหาสตฺโต อาห –
The Great Being said:

๑๕๙๘.
1598.

‘‘โภคี หิ เต สนฺติ อิธูปปนฺนา, ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ;
เตสุ ตุวํ วจสา กมฺมุนา จ, อสมฺปทุฏฺโฐ จ ภวาหิ นิจฺจํ.
For you have nāgas reborn here—children, wife, and dependents. Towards them, in speech and action, always be free from corruption.

๑๕๙๙.
1599.

‘‘เอวํ ตุวํ นาค อสมฺปโทสํ, อนุปาลย วจสา กมฺมุนา จ;
ฐตฺวา อิธ ยาวตายุกํ วิมาเน, อุทฺธํ อิโต คจฺฉสิ เทวโลก’’นฺติ.
Thus, O Nāga, maintain non-malevolence in speech and action. Having dwelled here in the mansion for the extent of your lifespan, you will go upwards from here to the world of the gods.

ตตฺถ [Pg.227] โภคีติ โภคิโน, นาคาติ อตฺโถ. เตสูติ เตสุ ปุตฺตทาราทีสุ โภคีสุ วาจาย กมฺเมน จ นิจฺจํ อสมฺปทุฏฺโฐ ภว. อนุปาลยาติ เอวํ ปุตฺตาทีสุ เจว เสสสตฺเตสุ จ เมตฺตจิตฺตสงฺขาตํ อสมฺปโทสํ อนุรกฺข. อุทฺธํ อิโตติ อิโต นาคภวนโต จุโต อุปริเทวโลกํ คมิสฺสติ. เมตฺตจิตฺตญฺหิ ทานโต อติเรกตรํ ปุญฺญนฺติ.
Herein, `bhogī` means possessors of coils, that is, nāgas. `Tesu` means: towards those possessors of coils—children, wife, and so on—be always free from corruption in speech and action. `Anupālaya` means: thus guard this non-malevolence, known as a mind of loving-kindness, towards your children and so on, and towards other beings. `Uddhaṃ ito` means: having passed away from this nāga-abode, one will go to the world of the gods above. For a mind of loving-kindness is indeed a merit more excellent than giving.

ตโต นาคราชา มหาสตฺตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ‘‘น สกฺกา ปณฺฑิเตน พหิ ปปญฺจํ กาตุํ, วิมลาย ทสฺเสตฺวา สุภาสิตํ สาเวตฺวา โทหฬํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ธนญฺจยราชานํ หาเสนฺโต ปณฺฑิตํ เปเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –
Then the Nāga king, having heard the Great Being's Dhamma talk, thought: 'It is not possible to create external diversions for the wise one. It is fitting to show him to Vimalā, have her hear his well-spoken words, pacify her pregnancy-craving, and then send the wise one back, thereby delighting King Dhanañjaya.' Thinking thus, he spoke a verse:

๑๖๐๐.
1600.

‘‘อทฺธา หิ โส โสจติ ราชเสฏฺโฐ, ตยา วินา ยสฺส ตุวํ สชิพฺโพ;
ทุกฺขูปนีโตปิ ตยา สเมจฺจ, วินฺเทยฺย โปโส สุขมาตุโรปี’’ติ.
Surely that best of kings grieves, without you, for whom you are a living companion. Even one afflicted by suffering, on meeting with you, would find happiness, though he is an ailing person.

ตตฺถ สชิพฺโพติ สชีโว อมจฺโจ. สเมจฺจาติ ตยา สห สมาคนฺตฺวา. อาตุโรปีติ พาฬฺหคิลาโนปิ สมาโน.
Herein, `sajibbo` means: a living minister. `Samecca` means: having come together with you. `Āturopi` means: even while being severely ill.

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต นาคราชสฺส ถุตึ กโรนฺโต อิตรํ คาถมาห –
Hearing this, the Great Being, praising the Nāga king, spoke another verse:

๑๖๐๑.
1601.

‘‘อทฺธา สตํ ภาสสิ นาค ธมฺมํ, อนุตฺตรํ อตฺถปทํ สุจิณฺณํ;
เอตาทิสิยาสุ หิ อาปทาสุ, ปญฺญายเต มาทิสานํ วิเสโส’’ติ.
Truly, O Nāga, you speak the Dhamma of the good, the unsurpassed, well-practiced path of benefit. For in such calamities the distinction of those like me is discerned.

ตตฺถ อทฺธา สตนฺติ เอกํเสน สนฺตานํ ปณฺฑิตานํ ธมฺมํ ภาสสิ. อตฺถปทนฺติ หิตโกฏฺฐาสํ. เอตาทิสิยาสูติ เอวรูปาสุ อาปทาสุ เอตาทิเส ภเย อุปฏฺฐิเต มาทิสานํ ปญฺญวนฺตานํ วิเสโส ปญฺญายติ.
Herein, `addhā sataṃ`: you certainly speak the Dhamma of the good, of the wise. `Atthapadaṃ`: the portion of welfare. `Etādisiyāsu`: in such calamities, when such a fear has arisen, the distinction of the wise, of those like me, is discerned.

ตํ สุตฺวา นาคราชา อติเรกตรํ ตุฏฺโฐ ตเมว ปุจฺฉนฺโต คาถมาห –
Hearing this, the Nāga king, even more pleased, questioning him, spoke a verse:

๑๖๐๒.
1602.

‘‘อกฺขาหิ [Pg.228] โน ตายํ มุธา นุ ลทฺโธ, อกฺเขหิ โน ตายํ อเชสิ ชูเต;
ธมฺเมน ลทฺโธ อิติ ตายมาห, กถํ นุ ตฺวํ หตฺถมิมสฺส มาคโต’’ติ.
Tell us, was this one obtained by you for nothing? Tell us, did you win this one in gambling? This one says, 'He was obtained righteously.' How then did you come into his hand?

ตตฺถ อกฺขาหิ โนติ อาจิกฺข อมฺหากํ. ตายนฺติ ตํ อยํ. มุธา นุ ลทฺโธติ กึ นุ โข มุธา อมูลเกเนว ลภิ, อุทาหุ ชูเต อเชสิ. อิติ ตายมาหาติ อยํ ปุณฺณโก ‘‘ธมฺเมน เม ปณฺฑิโต ลทฺโธ’’ติ วทติ. กถํ นุ ตฺวํ หตฺถมิมสฺส มาคโตติ ตฺวํ กถํ อิมสฺส หตฺถํ อาคโตสิ.
Herein, `akkhāhi no`: tell us. `Tāyaṃ`: `tayā ayaṃ` (this one by you). `Mudhā nu laddho`: was he obtained for nothing, without basis, or did you win him in gambling? `Iti tāyamāha`: this Puṇṇaka says, 'The wise one was obtained by me righteously.' `Kathaṃ nu tvaṃ hatthamimassa māgato`: how did you come into this one's hand?

มหาสตฺโต อาห –
The Great Being said:

๑๖๐๓.
1603.

‘‘โย มิสฺสโร ตตฺถ อโหสิ ราชา, ตมายมกฺเขหิ อเชสิ ชูเต;
โส มํ ชิโต ราชา อิมสฺสทาสิ, ธมฺเมน ลทฺโธสฺมิ อสาหเสนา’’ติ.
The king who was my master there—this one defeated him in a game of dice. That king, having been defeated, gave me to this one. I was obtained righteously, not by violence.

ตตฺถ โย มิสฺสโรติ โย มํ อิสฺสโร. อิมสฺสทาสีติ อิมสฺส ปุณฺณกสฺส อทาสิ.
Herein, `yo missaro`: he who is my master. `Imassadāsi`: he gave to this Puṇṇaka.

ตํ สุตฺวา นาคราชา ตุฏฺโฐ อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Hearing that, the Nāga king was delighted. The Teacher, clarifying that matter, said:

๑๖๐๔.
1604.

‘‘มโหรโค อตฺตมโน อุทคฺโค, สุตฺวาน ธีรสฺส สุภาสิตานิ;
หตฺเถ คเหตฺวาน อโนมปญฺญํ, ปาเวกฺขิ ภริยาย ตทา สกาเส.
The great serpent, pleased in mind and elated, having heard the well-spoken words of the wise one, took the one of flawless wisdom by the hand and then led him into the presence of his wife.

๑๖๐๕.
1605.

‘‘เยน ตฺวํ วิมเล ปณฺฑุ, เยน ภตฺตํ น รุจฺจติ;
น จ เมตาทิโส วณฺโณ, อยเมโส ตโมนุโท.
O Vimalā, on account of whom you are pale, on account of whom food is not pleasing to you—nor is there any other of such appearance—here is this dispeller of gloom.

๑๖๐๖.
1606.

‘‘ยสฺส เต หทเยนตฺโถ, อาคตายํ ปภงฺกโร;
ตสฺส วากฺยํ นิสาเมหิ, ทุลฺลภํ ทสฺสนํ ปุนา’’ติ.
He for whose heart you have a need—this light-maker has come. Listen to his speech, for a sight of him again is difficult to obtain.

ตตฺถ [Pg.229] ปาเวกฺขีติ ปวิฏฺโฐ. เยนาติ ภทฺเท วิมเล, เยน การเณน ตฺวํ ปณฺฑุ เจว, น จ เต ภตฺตํ รุจฺจติ. น จ เมตาทิโส วณฺโณติ ปถวิตเล วา เทวโลเก วา น จ ตาทิโส วณฺโณ อญฺญสฺส กสฺสจิ อตฺถิ, ยาทิโส เอตสฺส คุณวณฺโณ ปตฺถโฏ. อยเมโส ตโมนุโทติ ยํ นิสฺสาย ตว โทหโฬ อุปฺปนฺโน, อยเมว โส สพฺพโลกสฺส ตโมนุโท. ปุนาติ ปุน เอตสฺส ทสฺสนํ นาม ทุลฺลภนฺติ วทติ.
Herein, `pāvekkhi` means he entered. `Yena` means: O fair Vimalā, for what reason are you pale, and food is not pleasing to you? `Na ca metādiso vaṇṇo` means: on earth or in the world of the gods, there is no such appearance belonging to anyone else, such as the widespread hue of virtue of this one. `Ayameso tamonudo` means: he on account of whom your pregnancy-craving arose, this very one is the dispeller of darkness for the whole world. `Punā` means: seeing him again is truly difficult to obtain, he says.

วิมลาปิ ตํ ทิสฺวา ปฏิสนฺถารํ อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Vimalā, seeing him, also exchanged greetings. The Teacher, revealing that matter, said:

๑๖๐๗.
1607.

‘‘ทิสฺวาน ตํ วิมลา ภูริปญฺญํ, ทสงฺคุลี อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา;
หฏฺเฐน ภาเวน ปตีตรูปา, อิจฺจพฺรวิ กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐ’’นฺติ.
Seeing him of vast wisdom, Vimalā, raising her joined hands with ten fingers, with a joyful disposition and delighted in appearance, spoke thus to the foremost of the Kurus:

ตตฺถ หฏฺเฐน ภาเวนาติ ปหฏฺเฐน จิตฺเตน. ปตีตรูปาติ โสมนสฺสชาตา.
Therein, 'with a joyful disposition' means 'with a gladdened mind.' 'Delighted in appearance' means 'one in whom gladness has arisen.'

อิโต ปรํ วิมลาย จ มหาสตฺตสฺส จ วจนปฺปฏิวจนคาถา –
Henceforth are the verses of dialogue between Vimalā and the Great Being.

๑๖๐๘.
1608.

‘‘อทิฏฺฐปุพฺพํ ทิสฺวาน, มจฺโจ มจฺจุภยฏฺฏิโต;
พฺยมฺหิโต นาภิวาเทสิ, นยิทํ ปญฺญวตามิว.
“Having seen what was never seen before, a mortal standing in fear of death, overwhelmed, you did not greet me; this is not like the behavior of the wise.”

๑๖๐๙.
1609.

‘‘น จมฺหิ พฺยมฺหิโต นาคิ, น จ มจฺจุภยฏฺฏิโต;
น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย, วชฺฌํ วา นาภิวาทเย.
“I am not overwhelmed, O Nāgī, nor do I stand in fear of death. One who is to be executed should not pay homage, nor should one receive homage from one who is to be executed.”

๑๖๑๐.
1610.

‘‘กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว;
ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชติ.
“How should he pay homage to us, or cause us to be paid homage? Towards one whom a person wishes to kill, that action is not fitting.”

๑๖๑๑.
1611.

‘‘เอวเมตํ ยถา พฺรูสิ, สจฺจํ ภาสสิ ปณฺฑิต;
น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย, วชฺฌํ วา นาภิวาทเย.
“It is just as you say; you speak the truth, O wise one. One who is to be executed should not pay homage, nor should one receive homage from one who is to be executed.”

๑๖๑๒.
1612.

‘‘กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว;
ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชติ.
“How should he pay homage to us, or cause us to be paid homage? Towards one whom a person wishes to kill, that action is not fitting.”

๑๖๑๓.
1613.

‘‘อสสฺสตํ สสฺสตํ นุ ตวยิทํ, อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ;
ปุจฺฉามิ ตํ นาคกญฺเญตมตฺถํ, กถํ นุ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ.
“Is this of yours impermanent or permanent—this power, splendor, strength, and attainment of energy? I ask you this matter, O Nāga maiden: how did you obtain this celestial mansion?”

๑๖๑๔.
1614.

‘‘อธิจฺจลทฺธํ [Pg.230] ปริณามชํ เต, สยํกตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ;
อกฺขาหิ เม นาคกญฺเญตมตฺถํ, ยเถว เต ลทฺธมิทํ วิมานํ.
“Was it gained by chance, born of transformation, self-made, or given by the gods? Explain this matter to me, O Nāga maiden, just how you obtained this celestial mansion.”

๑๖๑๕.
1615.

‘‘นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชํ เม, น สยํกถํ นาปิ เทเวหิ ทินฺนํ;
สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมานํ.
“It was not gained by chance, nor born of transformation, not self-made, nor given by the gods; by my own blameless actions, by meritorious deeds, this celestial mansion was obtained by me.”

๑๖๑๖.
1616.

‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ, กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;
อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ, อิทญฺจ เต นาคิ มหาวิมานํ.
“What was your observance, what was your holy life? Of what well-practiced deed is this the fruit: this power, splendor, strength, and attainment of energy, and this great mansion of yours, O Nāgī?”

๑๖๑๗.
1617.

‘‘อหญฺจ โข สามิโก จาปิ มยฺหํ, สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา;
โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ, สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.
“Both I and my husband were faithful, both of us patrons of giving. My home then was like a public well, and ascetics and brahmins were well-satisfied.”

๑๖๑๘.
1618.

‘‘มาลญฺจ คนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ, ปทีปิยํ เสยฺยมุปสฺสยญฺจ;
อจฺฉาทนํ สายนมนฺนปานํ, สกฺกจฺจ ทานานิ อทมฺห ตตฺถ.
“Garlands, perfumes, and ointments, lamps, bedding, and lodging, clothing, food, and drink—we gave these gifts there with due respect.”

๑๖๑๙.
1619.

‘‘ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ, ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;
อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ, อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมานํ.
“That was my observance, that was my holy life. This is the fruit of that well-practiced deed: this power, splendor, strength, and attainment of energy, and this great celestial mansion of mine, O wise one.”

๑๖๒๐.
1620.

‘‘เอวํ เจ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ, ชานาสิ ปุญฺญานํ ผลูปปตฺตึ;
ตสฺมา หิ ธมฺมํ จร อปฺปมตฺตา, ยถา วิมานํ ปุน มาวเสสิ.
“If you obtained this celestial mansion thus, you know the arising of the fruit of merit. Therefore, practice the Dhamma diligently, so that you are not left without a celestial mansion again.”

๑๖๒๑.
1621.

‘‘นยิธ [Pg.231] สนฺติ สมณพฺราหฺมณา จ, เยสนฺนปานานิ ทเทมุ กตฺเต;
อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ, ยถา วิมานํ ปุน มาวเสม.
“Here there are no ascetics or brahmins to whom we might give food and drink, O Katta. Explain this matter to me, you who are asked, so that we may again inhabit a celestial mansion.”

๑๖๒๒.
1622.

‘‘โภคี หิ เต สนฺติ อิธูปปนฺนา, ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ;
เตสุ ตุวํ วจสา กมฺมุนา จ, อสมฺปทุฏฺฐา จ ภวาหิ นิจฺจํ.
“For there are beings here who have arisen with you: sons, wives, and dependents. Towards them, in word and deed, be ever uncorrupted.”

๑๖๒๓.
1623.

‘‘เอวํ ตุวํ นาคิ อสมฺปโทสํ, อนุปาลย วจสา กมฺมุนา จ;
ฐตฺวา อิธ ยาวตายุกํ วิมาเน, อุทฺธํ อิโต คจฺฉสิ เทวโลกํ.
“Thus, O Nāgī, maintain this lack of malice by word and deed. Having stayed here in the mansion for your full lifespan, you will go upwards from here to the world of the gods.”

๑๖๒๔.
1624.

‘‘อทฺธา หิ โส โสจติ ราชเสฏฺโฐ, ตยา วินา ยสฺส ตุวํ สชิพฺโพ;
ทุกฺขูปนีโตปิ ตยา สเมจฺจ, วินฺเทยฺย โปโส สุขมาตุโรปิ.
“Indeed, that foremost king grieves without you, for whom you are his very life. Though afflicted with suffering, upon meeting you, a person, even when ill, might find happiness.”

๑๖๒๕.
1625.

‘‘อทฺธา สตํ ภาสสิ นาคิ ธมฺมํ, อนุตฺตรํ อตฺถปทํ สุจิณฺณํ;
เอตาทิสิยาสุ หิ อาปทาสุ, ปญฺญายเต มาทิสานํ วิเสโส.
“Truly, O Nāgī, you speak the Dhamma of the good, unsurpassed, the well-practiced path of meaning. For in such calamities as these, the distinction of those like me is made known.”

๑๖๒๖.
1626.

‘‘อกฺขาหิ โน ตายํ มุธา นุ ลทฺโธ, อกฺเขหิ โน ตายํ อเชสิ ชูเต;
ธมฺเมน ลทฺโธ อิติ ตายมาห, กถํ นุ ตฺวํ หตฺถมิมสฺส มาคโต.
“Tell us, was he obtained by you for nothing? Tell us, did you win him in a game of dice? You say of him, ‘He was obtained rightfully.’ How then did you come into this one’s hand?”

๑๖๒๗.
1627.

‘‘โย มิสฺสโร ตตฺถ อโหสิ ราชา, ตมายมกฺเขหิ อเชสิ ชูเต;
โส มํ ชิโต ราชา อิมสฺสทาสิ, ธมฺเมน ลทฺโธสฺมิ อสาหเสนา’’ติ.
“The king who was master there, this one defeated him with dice in a game. That conquered king gave me to him. I was obtained rightfully, without violence.”

อิมาสํ คาถานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.
The meaning of these verses should be understood in the same manner as explained below.

มหาสตฺตสฺส [Pg.232] วจนํ สุตฺวา อติเรกตรํ ตุฏฺฐา วิมลา มหาสตฺตํ คเหตฺวา สหสฺสคนฺโธทกฆเฏหิ นฺหาเปตฺวา นฺหานกาเล มหาสตฺตสฺส ทิพฺพทุสฺสทิพฺพคนฺธมาลาทีนิ ทตฺวา อลงฺกตปฺปฏิยตฺตกาเล ทิพฺพโภชนํ โภเชสิ. มหาสตฺโต ภุตฺตโภชโน อลงฺกตาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา พุทฺธลีลาย ธมฺมํ เทเสสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Hearing the Great Being’s words, Vimalā was exceedingly pleased. Taking the Great Being, she had him bathed with a thousand pots of fragrant water. At the time of bathing, she gave the Great Being divine garments, divine perfumes, garlands, and so forth. When he was adorned and prepared, she served him divine food. The Great Being, having eaten, had a splendid seat prepared, and sitting upon the adorned Dhamma seat, he taught the Dhamma with the grace of a Buddha. Explaining this matter, the Teacher said:

๑๖๒๘.
1628.

‘‘ยเถว วรุโณ นาโค, ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺถ ปณฺฑิตํ;
ตเถว นาคกญฺญาปิ, ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺถ ปณฺฑิตํ.
“Just as Varuṇa the Nāga asked the wise one a question, so too did the Nāga maiden ask the wise one a question.”

๑๖๒๙.
1629.

‘‘ยเถว วรุณํ นาคํ, ธีโร โตเสสิ ปุจฺฉิโต;
ตเถว นาคกญฺญมฺปิ, ธีโร โตเสสิ ปุจฺฉิโต.
“Just as the wise one, when questioned, pleased Varuṇa the Nāga, so too did the wise one, when questioned, please the Nāga maiden.”

๑๖๓๐.
1630.

‘‘อุโภปิ เต อตฺตมเน วิทิตฺวา, มโหรคํ นาคกญฺญญฺจ ธีโร;
อฉมฺภี อภีโต อโลมหฏฺโฐ, อิจฺจพฺรวิ วรุณํ นาคราชานํ.
“The wise one, knowing both of them—the great serpent and the Nāga maiden—to be pleased in mind, unshaken, fearless, with his hair not standing on end, spoke thus to Varuṇa, the Nāga king.”

๑๖๓๑.
1631.

‘‘มา โรธยิ นาค อายาหมสฺมิ, เยน ตวตฺโถ อิทํ สรีรํ;
หทเยน มํเสน กโรหิ กิจฺจํ, สยํ กริสฺสามิ ยถามติ เต’’ติ.
“Do not grieve, O Nāga. I have come; this body is for your purpose. With my heart and flesh, do what must be done. I myself will act according to your wish.”

ตตฺถ อฉมฺภีติ นิกฺกมฺโป. อโลมหฏฺโฐติ ภเยน อหฏฺฐโลโม. อิจฺจพฺรวีติ วีมํสนวเสน อิติ อพฺรวิ. มา โรธยีติ ‘‘มิตฺตทุพฺภิกมฺมํ กโรมี’’ติ มา ภายิ, ‘‘กถํ นุ โข อิมํ อิทานิ มาเรสฺสามี’’ติ วา มา จินฺตยิ. นาคาติ วรุณํ อาลปติ. อายาหมสฺมีติ อาโย อหํ อสฺมิ, อยเมว วา ปาโฐ. สยํ กริสฺสามีติ สเจ ตฺวํ ‘‘อิมสฺส สนฺติเก อิทานิ ธมฺโม เม สุโต’’ติ มํ มาเรตุํ น วิสหสิ, อหเมว ยถา ตว อชฺฌาสโย, ตถา สยํ กริสฺสามีติ.
Therein, 'unshaken' means 'unwavering.' 'With his hair not standing on end' means 'his hair was not standing on end from fear.' 'Spoke thus' means 'he spoke thus by way of investigation.' 'Do not grieve' means: 'Do not fear, thinking, “I am committing an act of treachery against a friend,”' or 'Do not worry, thinking, “How shall I kill him now?”' 'Nāga' is an address to Varuṇa. 'I have come' means 'I have arrived,' or this is the reading itself. 'I myself will act' means: 'If you cannot bring yourself to kill me, thinking, “I have now heard the Dhamma in his presence,” then I myself will act according to your inclination.'

นาคราชา [Pg.233] อาห –
The Nāga king said:

๑๖๓๒.
1632.

‘‘ปญฺญา หเว หทยํ ปณฺฑิตานํ, เต ตฺยมฺห ปญฺญาย มยํ สุตุฏฺฐา;
อนูนนาโม ลภตชฺช ทารํ, อชฺเชว ตํ กุรุโย ปาปยาตู’’ติ.
“Wisdom indeed is the heart of the wise. We are greatly pleased with your wisdom. Let the one named Anūna gain a wife today. Today may he bring you to the land of the Kurus.”

ตตฺถ เต ตฺยมฺหาติ เต มยํ ตว ปญฺญาย สุตุฏฺฐา. อนูนนาโมติ สมฺปุณฺณนาโม ปุณฺณโก ยกฺขเสนาปติ. ลภตชฺช ทารนฺติ ลภตุ อชฺช ทารํ, ททามิ อสฺส ธีตรํ อิรนฺธตึ. ปาปยาตูติ อชฺเชว ตํ กุรุรฏฺฐํ ปุณฺณโก ปาเปตุ.
There, 'te tyamha' means: 'We are greatly pleased with your wisdom.' 'Anūnanāmo' means 'he whose name is complete/full,' Puṇṇaka, the commander of the yakkhas. 'Labhatajja dāraṃ' means: 'Let him obtain a wife today.' 'I give him my daughter, Irandhatī.' 'Pāpayātū' means: 'Let Puṇṇaka lead him today to the Kuru kingdom.'

เอวญฺจ ปน วตฺวา วรุโณ นาคราชา อิรนฺธตึ ปุณฺณกสฺส อทาสิ. โส ตํ ลภิตฺวา ตุฏฺฐจิตฺโต มหาสตฺเตน สทฺธึ สลฺลปิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having spoken thus, the Nāga king Varuṇa gave Irandhatī to Puṇṇaka. Having obtained her, he, with a delighted mind, conversed with the Great Being. Explaining this matter, the Teacher said:

๑๖๓๓.
1633.

‘‘ส ปุณฺณโก อตฺตมโน อุทคฺโค, อิรนฺธตึ นาคกญฺญํ ลภิตฺวา;
หฏฺเฐน ภาเวน ปตีตรูโป, อิจฺจพฺรวิ กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ.
“Then Puṇṇaka, joyful and elated, having obtained the Nāga maiden Irandhatī, with a joyful disposition and delighted in appearance, spoke thus to the foremost counselor of the Kurus:”

๑๖๓๔.
1634.

‘‘ภริยาย มํ ตฺวํ อกริ สมงฺคึ, อหญฺจ เต วิธุร กโรมิ กิจฺจํ;
อิทญฺจ เต มณิรตนํ ททามิ, อชฺเชว ตํ กุรุโย ปาปยามี’’ติ.
“You have made me united with a wife, and I, O Vidhura, will perform a service for you. And this jewel I give to you. Today I will bring you to the land of the Kurus.”

ตตฺถ มณิรตนนฺติ ปณฺฑิต, อหํ ตว คุเณสุ ปสนฺโน อรหามิ ตว อนุจฺฉวิกํ กิจฺจํ กาตุํ, ตสฺมา อิมญฺจ เต จกฺกวตฺติปริโภคํ มณิรตนํ เทมิ, อชฺเชว ตํ อินฺทปตฺถํ ปาเปมีติ.
There, regarding 'maṇiratanaṃ': 'O wise one, I am pleased with your virtues and am worthy to perform a service befitting you. Therefore, I give you this jewel-treasure, fit for the use of a universal monarch. Today, I shall escort you to Indapattha.'

อถ มหาสตฺโต ตสฺส ถุตึ กโรนฺโต อิตรํ คาถมาห –
Then the Great Being, praising him, spoke this other verse:

๑๖๓๕.
1635.

‘‘อเชยฺยเมสา ตว โหตุ เมตฺติ, ภริยาย กจฺจาน ปิยาย สทฺธึ;
อานนฺทิ วิตฺโต สุมโน ปตีโต, ทตฺวา มณึ มญฺจ นยินฺทปตฺถ’’นฺติ.
“May this friendship of yours with your beloved wife be unconquerable, Kaccāna. Being joyful, pleased, happy, and delighted, having given the jewel, now bring me to Indapattha.”

ตตฺถ [Pg.234] อเชยฺยเมสาติ เอสา ตว ภริยาย สทฺธึ ปิยสํวาสเมตฺติ อเชยฺยา โหตุ. ‘‘อานนฺทิ วิตฺโต’’ติอาทีหิ ปีติสมงฺคิภาวเมวสฺส วทติ. นยินฺทปตฺถนฺติ นย อินฺทปตฺถํ.
There, 'ajeyyamesā' means: 'May this friendship of pleasant living with your wife be unconquerable.' 'Ānandi vitto' and so forth speaks only of his state of being endowed with joy. 'Nayindapattha' means 'bring to Indapattha.'

ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก ตถา อกาสิ. เตน วุตฺตํ –
Having heard that, Puṇṇaka did so. Hence it is said:

๑๖๓๖.
1636.

‘‘ส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ, นิสีทยี ปุรโต อาสนสฺมึ;
อาทาย กตฺตารมโนมปญฺญํ, อุปานยี นครํ อินฺทปตฺถํ.
“Then Puṇṇaka seated the foremost counselor of the Kurus on a seat before him. Taking the counselor of peerless wisdom, he brought him to the city of Indapattha.”

๑๖๓๗.
1637.

‘‘มโน มนุสฺสสฺส ยถาปิ คจฺเฉ, ตโตปิสฺส ขิปฺปตรํ อโหสิ;
ส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ, อุปานยี นครํ อินฺทปตฺถํ.
“However far a man's mind might go, even swifter than that was his journey. Then Puṇṇaka brought the foremost counselor of the Kurus to the city of Indapattha.”

๑๖๓๘.
1638.

‘‘เอตินฺทปตฺถํ นครํ ปทิสฺสติ, รมฺมานิ จ อมฺพวนานิ ภาคโส;
อหญฺจ ภริยาย สมงฺคิภูโต, ตุวญฺจ ปตฺโตสิ สกํ นิเกต’’นฺติ.
“Here appears the city of Indapattha, and lovely mango groves in sections. And I am united with my wife, and you have reached your own abode.”

ตตฺถ ยถาปิ คจฺเฉติ มโน นาม กิญฺจาปิ น คจฺฉติ, ทูเร อารมฺมณํ คณฺหนฺโต ปน คโตติ วุจฺจติ, ตสฺมา มนสฺส อารมฺมณคฺคหณโตปิ ขิปฺปตรํ ตสฺส มโนมยสินฺธวสฺส คมนํ อโหสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอตินฺทปตฺถนฺติ อสฺสปิฏฺเฐ นิสินฺโนเยวสฺส ทสฺเสนฺโต เอวมาห. สกํ นิเกตนฺติ ตฺวญฺจ อตฺตโน นิเวสนํ สมฺปตฺโตติ อาห.
There, regarding 'yathāpi gacche': although the mind does not actually go anywhere, when it grasps a distant object it is said to have 'gone.' Therefore, the meaning should be understood here that the journey of that mind-made steed was even swifter than the mind's grasping of an object. Regarding 'Etindapatthaṃ': while seated on the horse’s back and showing it to him, he spoke thus. Regarding 'sakaṃ niketaṃ': he said, 'and you have reached your own dwelling.'

ตสฺมึ ปน ทิวเส ปจฺจูสกาเล ราชา สุปินํ อทฺทส. เอวรูโป สุปิโน อโหสิ – รญฺโญ นิเวสนทฺวาเร ปญฺญากฺขนฺโธ สีลมยสาโข ปญฺจโครสผโล อลงฺกตหตฺถิควาสฺสปฏิจฺฉนฺโน มหารุกฺโข ฐิโต. มหาชโน ตสฺส สกฺการํ กตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน [Pg.235] อฏฺฐาสิ. อเถโก กณฺหปุริโส ผรุโส รตฺตสาฏกนิวตฺโถ รตฺตปุปฺผกณฺณธโร อาวุธหตฺโถ อาคนฺตฺวา มหาชนสฺส ปริเทวนฺตสฺเสว ตํ รุกฺขํ สมูลํ ฉินฺทิตฺวา อากฑฺฒนฺโต อาทาย คนฺตฺวา ปุน ตํ อาหริตฺวา ปกติฏฺฐาเนเยว ฐเปตฺวา ปกฺกามีติ. ราชา ตํ สุปินํ ปริคฺคณฺหนฺโต ‘‘มหารุกฺโข วิย น อญฺโญ โกจิ, วิธุรปณฺฑิโต. มหาชนสฺส ปริเทวนฺตสฺเสว ตํ สมูลํ ฉินฺทิตฺวา อาทาย คตปุริโส วิย น อญฺโญ โกจิ, ปณฺฑิตํ คเหตฺวา คตมาณโว. ปุน ตํ อาหริตฺวา ปกติฏฺฐาเนเยว ฐเปตฺวา คโต วิย โส มาณโว ปุน ตํ ปณฺฑิตํ อาเนตฺวา ธมฺมสภาย ทฺวาเร ฐเปตฺวา ปกฺกมิสฺสติ. อทฺธา อชฺช มยํ ปณฺฑิตํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา โสมนสฺสปตฺโต สกลนครํ อลงฺการาเปตฺวา ธมฺมสภํ สชฺชาเปตฺวา อลงฺกตรตนมณฺฑเป ธมฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เอกสตราชอมจฺจคณนครวาสิชานปทปริวุโต ‘‘อชฺช ตุมฺเห ปณฺฑิตํ ปสฺสิสฺสถ, มา โสจิตฺถา’’ติ มหาชนํ อสฺสาเสตฺวา ปณฺฑิตสฺส อาคมนํ โอโลเกนฺโต ธมฺมสภายํ นิสีทิ. อมจฺจาทโยปิ นิสีทึสุ. ตสฺมึ ขเณ ปุณฺณโกปิ ปณฺฑิตํ โอตาเรตฺวา ธมฺมสภาย ทฺวาเร ปริสมชฺเฌเยว ฐเปตฺวา อิรนฺธตึ อาทาย เทวนครเมว คโต. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
On that day, at dawn, the king saw a dream. The dream was like this: at the gate of the king’s residence stood a great tree with a trunk of wisdom, branches of virtue, and fruit of the five milk-products, adorned and covered with elephants, cattle, and horses. A great crowd paid homage to it, raising their joined hands in reverence and standing in worship. Then a dark, rough man, clad in a red garment, wearing red flowers in his ears, and armed with a weapon, came and, while the great crowd lamented, cut down that tree at its roots, dragged it away, and took it; then he brought it back, placing it in its original spot before departing. Reflecting on the dream, the king thought: “Surely, the great tree is none other than Vidhura the Wise. The man who cut it down at its roots and took it away while the great crowd lamented is none other than the youth who took the wise man. Just as that man brought the tree back and placed it in its original spot, so too will that youth bring back the wise man and place him at the door of the hall of justice before leaving. Surely today we shall see the wise man.” Having come to this conclusion, filled with joy, he had the entire city adorned, the hall of justice prepared, and a splendid jeweled throne set up in the decorated pavilion. Surrounded by one hundred and one kings, ministers, city-dwellers, and people of the countryside, he reassured the great crowd, saying, “Today you will see the wise man; do not grieve,” and sat in the hall of justice, watching for the wise man’s arrival. The ministers and others also sat down. At that moment, Puṇṇaka also had the wise man dismount, placed him right in the middle of the assembly at the door of the hall of justice, and, taking Irandhatī, departed for the city of the gods. Explaining this matter, the Teacher said:

๑๖๓๙.
1639.

‘‘น ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ, โอโรปิย ธมฺมสภาย มชฺเฌ;
อาชญฺญมารุยฺห อโนมวณฺโณ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข.
“Puṇṇaka, having set down the foremost counselor of the Kurus in the midst of the hall of justice, he of wondrous hue, mounted his thoroughbred and departed through the sky.

๑๖๔๐.
1640.

‘‘ตํ ทิสฺวา ราชา ปรมปฺปตีโต, อุฏฺฐาย พาหาหิ ปลิสฺสชิตฺวา;
อวิกมฺปยํ ธมฺมสภาย มชฺเฌ, นิสีทยี ปมุขมาสนสฺมิ’’นฺติ.
“Seeing him, the king was supremely delighted. Rising up, he embraced him with his arms; unwavering in the midst of the hall of justice, he seated him on the foremost seat.”

ตตฺถ อโนมวณฺโณติ อหีนวณฺโณ อุตฺตมวณฺโณ. อวิกมฺปยนฺติ ภิกฺขเว, โส ราชา ปณฺฑิตํ ปลิสฺสชิตฺวา มหาชนมชฺเฌ อวิกมฺปนฺโต อโนลียนฺโตเยว หตฺเถ คเหตฺวา อตฺตโน อภิมุขํ กตฺวา อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทาเปสิ.
There, ‘anomavaṇṇo’ means of unblemished beauty, supreme beauty. Regarding ‘Avikampayaṃ’: monks, that king, having embraced the wise man, unshaken and unshrinking in the midst of the great assembly, took him by the hand, placed him before himself, and seated him on the adorned Dhamma-seat.

อถ [Pg.236] ราชา เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา มธุรปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต คาถมาห –
Then the king, having exchanged joyful greetings with him and making polite conversation, spoke this verse:

๑๖๔๑.
1641.

‘‘ตฺวํ โน วิเนตาสิ รถํว นทฺธํ, นนฺทนฺติ ตํ กุรุโย ทสฺสเนน;
อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ, กถํ ปโมกฺโข อหุ มาณวสฺสา’’ติ.
“You are our guide, like a charioteer for a yoked chariot; the people of Kuru delight in seeing you. Being asked, explain this matter to me: how did your release from the youth come about?”

ตตฺถ นทฺธนฺติ ยถา นทฺธํ รถํ สารถิ วิเนติ, เอวํ ตฺวํ อมฺหากํ การเณน นเยน หิตกิริยาสุ วิเนตา. นนฺทนฺติ ตนฺติ ตํ ทิสฺวาว อิเม กุรุรฏฺฐวาสิโน ตว ทสฺสเนน นนฺทนฺติ. มาณวสฺสาติ มาณวสฺส สนฺติกา กถํ ตว ปโมกฺโข อโหสิ? โย วา ตํ มุญฺจนฺตสฺส มาณวสฺส ปโมกฺโข, โส เกน การเณน อโหสีติ อตฺโถ.
There, regarding 'naddhaṃ': just as a charioteer guides a yoked chariot, so you are a guide for us in beneficial actions through reason and method. Regarding 'nandanti taṃ': upon seeing you, these inhabitants of the Kuru country rejoice at the sight of you. Regarding 'māṇavassa': how did your release from the youth come about? Or, what was the reason for the release by the youth who was letting you go? That is the meaning.

มหาสตฺโต อาห –
The Great Being said:

๑๖๔๒.
1642.

‘‘ยํ มาณโวตฺยาภิวที ชนินฺท, น โส มนุสฺโส นรวีรเสฏฺฐ;
ยทิ เต สุโต ปุณฺณโก นาม ยกฺโข, รญฺโญ กุเวรสฺส หิ โส สชิพฺโพ.
“O lord of men, the one whom you call ‘youth,’ he is not a human, O best of heroes. If you have heard of a yakkha named Puṇṇaka, he is indeed a companion of King Kuvera.

๑๖๔๓.
1643.

‘‘ภูมินฺธโร วรุโณ นาม นาโค, พฺรหา สุจี วณฺณพลูปปนฺโน;
ตสฺสานุชํ ธีตรํ กามยาโน, อิรนฺธตี นาม สา นาคกญฺญา.
“There is an earth-bearing Nāga named Varuṇa, great, pure, and endowed with beauty and strength. It was his younger daughter that he desired; that Nāga maiden is named Irandhatī.

๑๖๔๔.
1644.

‘‘ตสฺสา สุมชฺฌาย ปิยาย เหตุ, ปตารยิตฺถ มรณาย มยฺหํ;
โส เจว ภริยาย สมงฺคิภูโต, อหญฺจ อนุญฺญาโต มณิ จ ลทฺโธ’’ติ.
“For the sake of that beloved, slender-waisted one, he plotted for my death. Now he is united with his wife, I have been given leave to depart, and the jewel has been obtained.”

ตตฺถ ยํ มาณโวตฺยาภิวทีติ ชนินฺท ยํ ตฺวํ ‘‘มาณโว’’ติ อภิวทสิ. ภูมินฺธโรติ ภูมินฺธรนาคภวนวาสี. สา นาคกญฺญาติ ยํ นาคกญฺญํ โส ปตฺถยมาโน มม มรณาย ปตารยิ จิตฺตํ ปวตฺเตสิ, สา นาคกญฺญา [Pg.237] อิรนฺธตี นาม. ปิยาย เหตูติ มหาราช, โส หิ นาคราชา จตุปฺโปสถิกปญฺหวิสฺสชฺชเน ปสนฺโน มํ มณินา ปูเชตฺวา นาคภวนํ คโต วิมลาย นาม เทวิยา ตํ มณึ อทิสฺวา ‘‘เทว, กุหึ มณี’’ติ ปุจฺฉิโต มม ธมฺมกถิกภาวํ วณฺเณสิ. สา มยฺหํ ธมฺมกถํ โสตุกามา หุตฺวา มม หทเย โทหฬํ อุปฺปาเทสิ. นาคราชา ทุคฺคหิเตน ปน ธีตรํ อิรนฺธตึ อาห – ‘‘มาตา, เต วิธุรสฺส หทยมํเส โทหฬินี, ตสฺส หทยมํสํ อาหริตุํ สมตฺถํ สามิกํ ปริเยสาหี’’ติ. สา ปริเยสนฺตี เวสฺสวณสฺส ภาคิเนยฺยํ ปุณฺณกํ นาม ยกฺขํ ทิสฺวา ตํ อตฺตนิ ปฏิพทฺธจิตฺตํ ญตฺวา ปิตุ สนฺติกํ เนสิ. อถ นํ โส ‘‘วิธุรปณฺฑิตสฺส หทยมํสํ อาหริตุํ สกฺโกนฺโต อิรนฺธตึ ลภิสฺสสี’’ติ อาห. ปุณฺณโก เวปุลฺลปพฺพตโต จกฺกวตฺติปริโภคํ มณิรตนํ อาหริตฺวา ตุมฺเหหิ สทฺธึ ชูตํ กีฬิตฺวา มํ ชินิตฺวา ลภิ. อหญฺจ มม นิเวสเน ตีหํ วสาเปตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ อกาสึ. โสปิ มํ อสฺสวาลธึ คาหาเปตฺวา หิมวนฺเต รุกฺเขสุ จ ปพฺพเตสุ จ โปเถตฺวา มาเรตุํ อสกฺโกนฺโต สตฺตเม วาตกฺขนฺเธ เวรมฺภวาตมุเข จ ปกฺขนฺทิตฺวา อนุปุพฺเพน สฏฺฐิโยชนุพฺเพเธ กาฬาคิริมตฺถเก ฐเปตฺวา สีหเวสาทิวเสน อิทญฺจิทญฺจ รูปํ กตฺวาปิ มาเรตุํ อสกฺโกนฺโต มยา อตฺตโน มารณการณํ ปุฏฺโฐ อาจิกฺขิ. อถสฺสาหํ สาธุนรธมฺเม กเถสึ. ตํ สุตฺวา ปสนฺนจิตฺโต มํ อิธ อาเนตุกาโม อโหสิ.
Therein, ‘yaṃ māṇavotyābhivadī’ means, O king, the one whom you address as ‘youth.’ ‘Bhūmindhara’ refers to the dweller of the Nāga abode, the supporter of the earth. ‘That Nāga maiden’ means the Nāga maiden whom he desired, and for whose sake he set his mind on bringing about my death—that Nāga maiden is named Irandhatī. ‘Due to affection,’ O great king, that Nāga king, pleased by my answering of the four questions on the observance days, honored me with a gem and went to the Nāga abode. Not seeing that gem, Queen Vimalā asked, “Lord, where is the gem?” He then praised my ability as a teacher of the Dhamma. She, desiring to hear my Dhamma discourse, conceived a craving for my heart. The Nāga king, however, through a misunderstanding, said to his daughter Irandhatī, “Mother, you have a craving for the heart-flesh of Vidhura. Seek a husband capable of bringing his heart-flesh.” Searching, she saw the yakkha named Puṇṇaka, nephew of Vessavaṇa, and knowing his mind was attached to her, she brought him to her father. Then he said to him, “If you can bring the heart-flesh of Vidhura the Wise, you shall obtain Irandhatī.” Puṇṇaka brought the jeweled treasure of a universal monarch from Mount Vepulla, played a game of dice with you, won me, and so obtained me. I, for my part, had him stay in my home for three days and showed him great honor. He then made me grasp his horse’s tail and dashed me against trees and mountains in the Himalayas, but being unable to kill me, he cast me into the seventh mass of wind and into the mouth of the Verambha wind. Gradually, he placed me atop the sixty-yojana-high Black Mountain, and though he assumed various forms such as that of a lion, he still could not kill me. When I asked him the reason for his attempt to kill me, he explained. Then I taught him the Dhamma of good men. Hearing it, his mind became serene, and he wished to bring me here.

อถาหํ ตํ อาทาย นาคภวนํ คนฺตฺวา นาครญฺโญ จ วิมลาย จ ธมฺมํ เทเสสึ. ตโต นาคราชา จ วิมลา จ สพฺพนาคปริสา จ ปสีทึสุ. นาคราชา ตตฺถ มยา ฉาหํ วุตฺถกาเล อิรนฺธตึ ปุณฺณกสฺส อทาสิ. โส ตํ ลภิตฺวา ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา มํ มณิรตเนน ปูเชตฺวา นาคราเชน อาณตฺโต มโนมยสินฺธวํ อาโรเปตฺวา สยํ มชฺฌิมาสเน นิสีทิตฺวา อิรนฺธตึ ปจฺฉิมาสเน นิสีทาเปตฺวา มํ ปุริมาสเน นิสีทาเปตฺวา อิธาคนฺตฺวา ปริสมชฺเฌ โอตาเรตฺวา อิรนฺธตึ อาทาย อตฺตโน นครเมว คโต. เอวํ, มหาราช, โส ปุณฺณโก ตสฺสา สุมชฺฌาย ปิยาย เหตุ ปตารยิตฺถ มรณาย มยฺหํ. อเถวํ มํ นิสฺสาย โส เจว ภริยาย สมงฺคิภูโต, มม ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสนฺเนน นาคราเชน อหญฺจ อนุญฺญาโต, ตสฺส ปุณฺณกสฺส สนฺติกา อยํ สพฺพกามทโท จกฺกวตฺติปริโภคมณิ จ ลทฺโธ, คณฺหถ, เทว, อิมํ มณินฺติ รญฺโญ รตนํ อทาสิ.
Then, taking him, I went to the Nāga abode and taught the Dhamma to the Nāga king and to Vimalā. Thereupon, the Nāga king, Vimalā, and the entire Nāga assembly were filled with faith. While I was staying there for six days, the Nāga king gave Irandhatī to Puṇṇaka. Having received her, he became pleased in mind and honored me with a precious gem. Commanded by the Nāga king, he mounted the mind-made steed, seated himself in the middle seat, had Irandhatī sit on the back seat, and had me sit on the front seat. Then he came here, descended in the midst of the assembly, and taking Irandhatī, went to his own city. Thus, great king, that Puṇṇaka, for the sake of that beloved, slender-waisted one, contrived my death. And yet, on account of me, he was united with his wife; I was given leave by the Nāga king, who was filled with faith after hearing my Dhamma discourse; and from that Puṇṇaka this all-desire-granting gem, a treasure for the use of a wheel-turning monarch, was obtained. ‘Take, O lord, this gem,’ he said, and gave the jewel to the king.

ตโต [Pg.238] ราชา ปจฺจูสกาเล อตฺตนา ทิฏฺฐสุปินํ นครวาสีนํ กเถตุกาโม ‘‘โภนฺโต, นครวาสิโน อชฺช มยา ทิฏฺฐสุปินํ สุณาถา’’ติ วตฺวา อาห –
Then, at dawn, the king, wishing to tell the city-dwellers about the dream he had seen, said, “Good people, city-dwellers, listen to the dream I have seen today.” Having spoken thus, he said:

๑๖๔๕.
1645.

‘‘รุกฺโข หิ มยฺหํ ปทฺวาเร สุชาโต, ปญฺญากฺขนฺโธ สีลมยสฺส สาขา;
อตฺเถ จ ธมฺเม จ ฐิโต นิปาโก, ควปฺผโล หตฺถิควาสฺสฉนฺโน.
“Indeed, a tree has grown well at my door, its trunk is wisdom and its branches are made of virtue; established in both worldly welfare and the Dhamma, it is mature, bearing cattle as its fruit, and covered by elephants, cattle, and horses.”

๑๖๔๖.
1646.

‘‘นจฺจคีตตูริยาภินาทิเต, อุจฺฉิชฺช เสนํ ปุริโส อหาสิ;
โส โน อยํ อาคโต สนฺนิเกตํ, รุกฺขสฺสิมสฺสาปจิตึ กโรถ.
“While it resounded with dance, song, and instrumental music, a man, having uprooted it and scattered the army, carried it away. Now this one has come to our dwelling place; therefore, pay homage to this tree.”

๑๖๔๗.
1647.

‘‘เย เกจิ วิตฺตา มม ปจฺจเยน, สพฺเพว เต ปาตุกโรนฺตุ อชฺช;
ติพฺพานิ กตฺวาน อุปายนานิ, รุกฺขสฺสิมสฺสาปจิตึ กโรถ.
“Whoever has become wealthy on my account, let them all present their riches today; having made great offerings, pay homage to this tree.”

๑๖๔๘.
1648.

‘‘เย เกจิ พทฺธา มม อตฺถิ รฏฺเฐ, สพฺเพว เต พนฺธนา โมจยนฺตุ;
ยเถวยํ พนฺธนสฺมา ปมุตฺโต, เอวเมเต มุญฺจเร พนฺธนสฺมา.
“Whoever is bound in my kingdom, let them all be released from their bonds; just as this one has been freed from bondage, so too let these be released from their bonds.”

๑๖๔๙.
1649.

‘‘อุนฺนงฺคลา มาสมิมํ กโรนฺตุ, มํโสทนํ พฺราหฺมณา ภกฺขยนฺตุ;
อมชฺชปา มชฺชรหา ปิวนฺตุ, ปุณฺณาหิ ถาลาหิ ปลิสฺสุตาหิ.
“Let them set aside their plows this month; let brahmins partake of meat and rice. Let liquor-drinkers, the revelers, drink from bowls full and overflowing.”

๑๖๕๐.
1650.

‘‘มหาปถํ นิจฺจ สมวฺหยนฺตุ, ติพฺพญฺจ รกฺขํ วิทหนฺตุ รฏฺเฐ;
ยถาญฺญมญฺญํ น วิเหฐเยยฺยุํ, รุกฺขสฺสิมสฺสาปจิตึ กโรถา’’ติ.
“Let them always issue invitations on the great road, and let them establish strong protection in the kingdom, so that they might not harm one another. Pay homage to this tree.”

ตตฺถ [Pg.239] สีลมยสฺส สาขาติ เอตสฺส รุกฺขสฺส สีลมยา สาขา. อตฺเถ จ ธมฺเมจาติ วทฺธิยญฺจ สภาเว จ. ฐิโต นิปาโกติ โส ปญฺญามยรุกฺโข ปติฏฺฐิโต. ควปฺผโลติ ปญฺจวิธโครสผโล. หตฺถิควาสฺสฉนฺโนติ อลงฺกตหตฺถิควาสฺเสหิ สญฺฉนฺโน. นจฺจคีตตูริยาภินาทิเตติ อถ ตสฺส รุกฺขสฺส ปูชํ กโรนฺเตน มหาชเนน ตสฺมึ รุกฺเข เอเตหิ นจฺจาทีหิ อภินาทิเต. อุจฺฉิชฺช เสนํ ปุริโส อหาสีติ เอโก กณฺหปุริโส อาคนฺตฺวา ตํ รุกฺขํ อุจฺฉิชฺช ปริวาเรตฺวา ฐิตํ เสนํ ปลาเปตฺวา อหาสิ คเหตฺวา คโต. ปุน โส รุกฺโข อาคนฺตฺวา อมฺหากํ นิเวสนทฺวารเยว ฐิโต. โส โน อยํ รุกฺขสทิโส ปณฺฑิโต สนฺนิเกตํ อาคโต. อิทานิ สพฺเพว ตุมฺเห รุกฺขสฺส อิมสฺส อปจิตึ กโรถ, มหาสกฺการํ ปวตฺเตถ.
Therein, ‘its branches are made of virtue’ means the branches of this tree are made of virtue. ‘In worldly welfare and in the Dhamma’ means in prosperity and in its true nature. ‘Established and mature’ means that the wisdom-tree is well-established. ‘Bearing cattle as its fruit’ means bearing the five kinds of dairy products as its fruit. ‘Covered by elephants, cattle, and horses’ means covered with adorned elephants, cattle, and horses. ‘While it resounded with dance, song, and instrumental music’ means: then, while the great populace was paying homage to that tree, it was made to resound with these dances and so forth. ‘Having uprooted it, a man scattered the army and carried it away’ means: a dark man came, and having uprooted that tree and put to flight the army that stood surrounding it, he took it and went away. Again, that tree came and stood right at the gate of our dwelling. This wise man, who is like that tree, has come to our dwelling place. Now, all of you, pay homage to this tree and present great offerings.

มม ปจฺจเยนาติ อมฺโภ, อมจฺจา เย เกจิ มํ นิสฺสาย ลทฺเธน ยเสน วิตฺตา ตุฏฺฐจิตฺตา, เต สพฺเพ อตฺตโน วิตฺตํ ปาตุกโรนฺตุ. ติพฺพานีติ พหลานิ มหนฺตานิ. อุปายนานีติ ปณฺณากาเร. เย เกจีติ อนฺตมโส กีฬนตฺถาย พทฺเธ มิคปกฺขิโน อุปาทาย. มุญฺจเรติ มุญฺจนฺตุ. อุนฺนงฺคลา มาสมิมํ กโรนฺตูติ อิมํ มาสํ กสนนงฺคลานิ อุสฺสาเปตฺวา เอกมนฺเต ฐเปตฺวา นคเร เภรึ จราเปตฺวา สพฺเพว มนุสฺสา มหาฉณํ กโรนฺตุ. ภกฺขยนฺตูติ ภุญฺชนฺตุ. อมชฺชปาติ เอตฺถ อ-กาโร นิปาตมตฺตํ, มชฺชปา ปุริสา มชฺชรหา อตฺตโน อตฺตโน อาปานฏฺฐาเนสุ นิสินฺนา ปิวนฺตูติ อตฺโถ. ปุณฺณาหิ ถาลาหีติ ปุณฺเณหิ ถาเลหิ. ปลิสฺสุตาหีติ อติปุณฺณตฺตา ปคฺฆรมาเนหิ. มหาปถํ นิจฺจ สมวฺหยนฺตูติ อนฺโตนคเร อลงฺกตมหาปถํ ราชมคฺคํ นิสฺสาย ฐิตา เวสิยา นิจฺจกาลํ กิเลสวเสน กิเลสตฺถิกํ ชนํ อวฺหยนฺตูติ อตฺโถ. ติพฺพนฺติ คาฬฺหํ. ยถาติ ยถา รกฺขสฺส สุสํวิหิตตฺตา อุนฺนงฺคลา หุตฺวา รุกฺขสฺสิมสฺส อปจิตึ กโรนฺตา อญฺญมญฺญํ น วิเหฐเยยฺยุํ, เอวํ รกฺขํ สํวิทหนฺตูติ อตฺโถ.
‘On my account’ means: ‘Sirs, ministers, whoever, relying on me, has become wealthy and joyful-hearted through the fame they have gained, let them all display their own wealth.’ ‘Great’ means abundant and large. ‘Offerings’ means gifts. ‘Whoever’ means including even beasts and birds bound for sport. ‘Let them be released’ means let them release them. ‘Let them make this month one of plows-up’ means: for this month, having raised the plows used for tilling and set them aside, and having had a drum beaten in the city, let all the people hold a great festival. ‘Let them partake’ means let them eat. ‘Not drinking liquor’ means: here the ‘a-’ is a mere particle; the meaning is that liquor-drinking men, the revelers, should sit in their own drinking establishments and drink. ‘With full bowls’ means with full vessels. ‘Overflowing’ means spilling because they are overfull. ‘Let them always issue invitations on the great road’ means: inside the city, courtesans stationed along the adorned great road, the royal highway, should always, out of passion, invite people who are seeking sensual pleasure. ‘Strong’ means firm. ‘So that’ means: so that, because protection has been well-arranged, those who are holding a festival with plows-up and paying homage to this tree might not harm one another—in this way let them arrange protection; this is the meaning.

เอวํ รญฺญา วุตฺเต –
When the king had spoken thus:

๑๖๕๑.
1651.

‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ.
The women of the royal court and the princes, the merchants and the brahmins, brought much food and drink to the wise one.

๑๖๕๒.
1652.

‘‘หตฺถาโรหา [Pg.240] อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;
พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ.
Elephant riders and commanders, charioteers and foot soldiers, brought much food and drink to the wise one.

๑๖๕๓.
1653.

‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;
พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ.
Country people gathered, and townspeople gathered; they brought much food and drink to the wise one.

๑๖๕๔.
1654.

‘‘พหุชโน ปสนฺโนสิ, ทิสฺวา ปณฺฑิตมาคเต;
ปณฺฑิตมฺหิ อนุปฺปตฺเต, เจลุกฺเขโป ปวตฺตถา’’ติ.
The multitude was filled with faith, seeing the wise one had arrived. When the wise one had arrived, the waving of cloths began.

ตตฺถ อภิหารยุนฺติ เอวํ รญฺญา อาณตฺตา มหาฉณํ ปฏิยาเทตฺวา สพฺเพ สตฺเต พนฺธนา โมเจตฺวา เอเต สพฺเพ โอโรธาทโย นานปฺปการํ ปณฺณาการํ สชฺชิตฺวา เตน สทฺธึ อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปณฺฑิตสฺส เปเสสุํ. ปณฺฑิตมาคเตติ ปณฺฑิเต อาคเต ตํ ปณฺฑิตํ ทิสฺวา พหุชโน ปสนฺโน อโหสิ.
There, 'brought': thus commanded by the king, having prepared a great festival, having freed all beings from bondage, all these, beginning with the women of the inner chambers, having prepared various kinds of gifts, sent food and drink to the wise one along with these. 'The wise one has arrived': when the wise one had arrived, seeing that wise one, the multitude was filled with faith.

ฉโณ มาเสน โอสานํ อคมาสิ. ตโต มหาสตฺโต พุทฺธกิจฺจํ สาเธนฺโต วิย มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต ราชานญฺจ อนุสาสนฺโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ยาวตายุกํ ฐตฺวา อายุปริโยสาเน สคฺคปรายโณ อโหสิ. ราชานํ อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ นครวาสิโน ปณฺฑิตสฺโสวาเท ฐตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อายุปริโยสาเน สคฺคปุรํ ปูรยึสุ.
The festival came to an end in a month. Then the Great Being, as if fulfilling the duties of a Buddha, teaching the Dhamma to the great multitude and instructing the king, having performed meritorious deeds such as generosity, lived for his full lifespan, and at the end of his life, was destined for heaven. Beginning with the king, all the city-dwellers, abiding by the wise one's advice, performed meritorious deeds and, at the end of their lives, filled the heavenly city.

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ ตถาคโต ปญฺญาสมฺปนฺโน อุปายกุสโลเยวา’’ติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา ปณฺฑิตสฺส มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ อเหสุํ, เชฏฺฐภริยา ราหุลมาตา, เชฏฺฐปุตฺโต ราหุโล, วิมลา อุปฺปลวณฺณา, วรุณนาคราชา สาริปุตฺโต, สุปณฺณราชา โมคฺคลฺลาโน, สกฺโก อนุรุทฺโธ, ธนญฺจยโกรพฺยราชา อานนฺโท, ปุณฺณโก ฉนฺโน, ปริสา พุทฺธปริสา, วิธุรปณฺฑิโต ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ’’นฺติ.
The Teacher, having delivered this Dhamma discourse, said, 'Not only now, monks, but in the past too, the Tathāgata was endowed with wisdom and skilled in means.' Then he connected the birth story: 'At that time, the wise one’s parents were the great royal family, the chief wife was Rāhula’s mother, the eldest son was Rāhula, Vimalā was Uppalavaṇṇā, the Nāga king Varuṇa was Sāriputta, the Supaṇṇa king was Moggallāna, Sakka was Anuruddha, King Dhanañjaya Korabya was Ānanda, Puṇṇaka was Channa, the assembly was the Buddha’s assembly, and the wise Vidhura was I myself, the Perfectly Self-Enlightened One.'

วิธุรชาตกวณฺณนา นวมา.
The ninth, the commentary on the Vidhura Jātaka.

[๕๔๗] ๑๐. เวสฺสนฺตรชาตกวณฺณนา
[547] 10. The Commentary on the Vessantara Jātaka

ทสวรกถาวณฺณนา
The Commentary on the Story of the Ten Boons

ผุสฺสตี [Pg.241] วรวณฺณาเภติ อิทํ สตฺถา กปิลวตฺถุํ อุปนิสฺสาย นิคฺโรธาราเม วิหรนฺโต โปกฺขรวสฺสํ อารพฺภ กเถสิ. ยทา หิ สตฺถา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุกฺกเมน ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ เหมนฺตํ วีตินาเมตฺวา อุทายิตฺเถเรน มคฺคเทสเกน วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต ปฐมคมเนน กปิลวตฺถุํ อคมาสิ, ตทา สกฺยราชาโน ‘‘มยํ อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปติตฺวา ภควโต วสนฏฺฐานํ วีมํสมานา ‘‘นิคฺโรธสกฺกสฺสาราโม รมณีโย’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ตตฺถ สพฺพํ ปฏิชคฺคนวิธึ กตฺวา คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิเต ทหรทหเร นาครทารเก จ นาครทาริกาโย จ ปฐมํ ปหิณึสุ, ตโต ราชกุมาเร จ ราชกุมาริกาโย จ. เตสํ อนฺตรา สามํ คนฺธปุปฺผจุณฺณาทีหิ สตฺถารํ ปูเชตฺวา ภควนฺตํ คเหตฺวา นิคฺโรธารามเมว อคมึสุ. ตตฺถ ภควา วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. ตทา หิ สากิยา มานชาติกา มานตฺถทฺธา. เต ‘‘อยํ สิทฺธตฺถกุมาโร อมฺเหหิ ทหรตโร, อมฺหากํ กนิฏฺโฐ ภาคิเนยฺโย ปุตฺโต นตฺตา’’ติ จินฺเตตฺวา ทหรทหเร ราชกุมาเร จ ราชกุมาริกาโย จ อาหํสุ ‘‘ตุมฺเห ภควนฺตํ วนฺทถ, มยํ ตุมฺหากํ ปิฏฺฐิโต นิสีทิสฺสามา’’ติ.
'Phussatī, of excellent beauty and radiance': this the Teacher spoke while residing near Kapilavatthu in the Nigrodha Grove, concerning the lotus-rain. For when the Teacher, having set in motion the supreme Wheel of Dhamma, had journeyed in due course to Rājagaha and spent the winter there, he then proceeded to Kapilavatthu for the first time, accompanied by twenty thousand destroyers of the taints, with the Elder Udāyi as guide for the path. At that time, the Sakyan kings, thinking, 'We shall see our foremost relative,' gathered together. Considering a dwelling place for the Blessed One, they noted, 'The grove of Nigrodha the Sakyan is delightful.' Having made all preparations there, holding perfumes, flowers, and so forth in their hands, they went out to welcome him. First, they sent forth young city boys and girls adorned with all their ornaments, and then the princes and princesses. In their midst, they themselves, having honored the Teacher with perfumes, flower powders, and so forth, escorted the Blessed One to the Nigrodha Grove. There, the Blessed One, surrounded by twenty thousand destroyers of the taints, sat on the prepared, excellent Buddha-seat. At that time, the Sakyans were a proud race, stiff with pride. They thought, 'This Prince Siddhattha is younger than us; he is our youngest brother, nephew, son, or grandson.' So they said to the young princes and princesses, 'You pay homage to the Blessed One; we shall sit behind you.'

เตสุ เอวํ อวนฺทิตฺวา นิสินฺเนสุ ภควา เตสํ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา ‘‘น มํ ญาตโย วนฺทนฺติ, หนฺท อิทาเนว วนฺทาเปสฺสามี’’ติ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา เตสํ สีเส ปาทปํสุํ โอกิรมาโน วิย กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ปาฏิหาริยํ อกาสิ. ราชา สุทฺโธทโน ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา อาห ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ชาตทิวเส กาฬเทวลสฺส วนฺทนตฺถํ อุปนีตานํ โว ปาเท ปริวตฺติตฺวา พฺราหฺมณสฺส มตฺถเก ฐิเต ทิสฺวา อหํ ตุมฺหากํ ปาเท วนฺทึ, อยํ เม ปฐมวนฺทนา. ปุนปิ วปฺปมงฺคลทิวเส ชมฺพุจฺฉายาย สิริสยเน นิสินฺนานํ โว ชมฺพุจฺฉายาย อปริวตฺตนํ [Pg.242] ทิสฺวาปิ อหํ ตุมฺหากํ ปาเท วนฺทึ, อยํ เม ทุติยวนฺทนา. อิทานิ อิมํ อทิฏฺฐปุพฺพํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวาปิ ตุมฺหากํ ปาเท วนฺทามิ, อยํ เม ตติยวนฺทนา’’ติ. รญฺญา ปน วนฺทิเต อวนฺทิตฺวา ฐาตุํ สมตฺโถ นาม เอกสากิโยปิ นาโหสิ, สพฺเพ วนฺทึสุเยว.
When they had sat down without paying homage, the Blessed One, discerning their disposition, thought, 'My relatives do not pay homage to me. Very well, I shall make them pay homage now.' He entered the fourth jhāna, which is the basis for the higher knowledges, and after emerging from it, he rose into the air. As if sprinkling the dust from his feet upon their heads, he performed a miracle similar to the Twin Miracle at the foot of the Kaṇḍamba mango tree. King Suddhodana, seeing this marvel, said, 'Venerable sir, on the day of your birth, when you were brought to pay homage to Kāḷadevala, I saw your feet turn and rest upon the brahmin’s head, and I paid homage to your feet. That was my first act of homage. Again, on the day of the Ploughing Festival, while you were seated on the royal couch in the shade of the Jambu tree, I saw that the shade of the Jambu tree did not turn away, and I paid homage to your feet. That was my second act of homage. Now, seeing this unprecedented miracle, I again pay homage to your feet. This is my third act of homage.' When the king had paid homage, not a single Sakyan was able to remain without paying homage; all of them paid homage.

อิติ ภควา ญาตโย วนฺทาเปตฺวา อากาสโต โอตริตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. นิสินฺเน จ ภควติ สิขาปตฺโต ญาติสมาคโม อโหสิ, สพฺเพ เอกคฺคจิตฺตา หุตฺวา นิสีทึสุ. ตโต มหาเมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ, ตมฺพวณฺณํ อุทกํ เหฏฺฐา วิรวนฺตํ คจฺฉติ. เย เตเมตุกามา, เต เตเมนฺติ. อเตเมตุกามสฺส สรีเร เอกพินฺทุมตฺตมฺปิ น ปตติ. ตํ ทิสฺวา สพฺเพ อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา อเหสุํ. ‘‘อโห อจฺฉริยํ อโห อพฺภุตํ อโห พุทฺธานํ มหานุภาวตา, เยสํ ญาติสมาคเม เอวรูปํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสี’’ติ ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ. ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ มม ญาติสมาคเม มหาเมโฆ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ.
Thus the Blessed One, having had his relatives pay homage, descended from the sky and sat down on the prepared, excellent Buddha-seat. When the Blessed One was seated, the gathering of relatives reached its culmination, and they all sat down with one-pointed minds. Then a great cloud arose and poured down a lotus-rain; reddish-colored water flowed beneath, roaring. Those who wished to be wet were wetted. Not even a single drop fell on the body of one who did not wish to be wet. Seeing this, all their minds were filled with wonder and amazement. 'Ah, how wonderful! Ah, how marvelous! Ah, the great power of the Buddhas, that at the gathering of their relatives such a lotus-rain should fall!' Thus the monks raised a discussion. Hearing this, the Teacher said, 'Not only now, monks, but in the past too, at the gathering of my relatives, a great cloud poured down a lotus-rain.' Having said this, and being requested by them, he related a story of the past.

อตีเต สิวิรฏฺเฐ เชตุตฺตรนคเร สิวิมหาราชา นาม รชฺชํ กาเรนฺโต สญฺชยํ นาม ปุตฺตํ ปฏิลภิ. โส ตสฺส วยปฺปตฺตสฺส มทฺทราชธีตรํ ผุสฺสตึ นาม ราชกญฺญํ อาเนตฺวา รชฺชํ นิยฺยาเทตฺวา ผุสฺสตึ อคฺคมเหสึ อกาสิ. ตสฺสา อยํ ปุพฺพโยโค – อิโต เอกนวุติกปฺเป วิปสฺสี นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. ตสฺมึ พนฺธุมตินครํ นิสฺสาย เขเม มิคทาเย วิหรนฺเต เอโก ราชา รญฺโญ พนฺธุมสฺส อนคฺเฆน จนฺทนสาเรน สทฺธึ สตสหสฺสคฺฆนิกํ สุวณฺณมาลํ เปเสสิ. รญฺโญ ปน ทฺเว ธีตโร อเหสุํ. โส ตํ ปณฺณาการํ ตาสํ ทาตุกาโม หุตฺวา จนฺทนสารํ เชฏฺฐิกาย อทาสิ, สุวณฺณมาลํ กนิฏฺฐาย อทาสิ. ตา อุโภปิ ‘‘น มยํ อิมํ อตฺตโน สรีเร ปิฬนฺธิสฺสาม, สตฺถารเมว ปูเชสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ราชานํ อาหํสุ ‘‘ตาต, จนฺทนสาเรน จ สุวณฺณมาลาย จ ทสพลํ ปูเชสฺสามา’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. เชฏฺฐิกา สุขุมจนฺทนจุณฺณํ กาเรตฺวา สุวณฺณสมุคฺคํ ปูเรตฺวา คณฺหาเปสิ. กนิฏฺฐภคินี ปน สุวณฺณมาลํ อุรจฺฉทมาลํ การาเปตฺวา [Pg.243] สุวณฺณสมุคฺเคน คณฺหาเปสิ. ตา อุโภปิ มิคทายวิหารํ คนฺตฺวา เชฏฺฐิกา จนฺทนจุณฺเณน ทสพลสฺส สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ ปูเชตฺวา เสสจุณฺณานิ คนฺธกุฏิยํ วิกิริตฺวา ‘‘ภนฺเต, อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส มาตา ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. กนิฏฺฐภคินีปิ ตถาคตสฺส สุวณฺณวณํ สรีรํ สุวณฺณมาลาย กเตน อุรจฺฉเทน ปูเชตฺวา ‘‘ภนฺเต, ยาว อรหตฺตปฺปตฺติ, ตาว อิทํ ปสาธนํ มม สรีรา มา วิคตํ โหตู’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. สตฺถาปิ ตาสํ อนุโมทนํ อกาสิ.
In the past, in the Sivi kingdom, in the city of Jetuttara, a great king named Sivi, while ruling the kingdom, obtained a son named Sañjaya. When his son came of age, the king brought the Madda princess named Phussatī, handed over the kingdom to him, and made Phussatī his chief queen. This was her past karmic connection: Ninety-one aeons ago, the Teacher named Vipassī arose in the world. While he was dwelling near the city of Bandhumatī, in the Khemā Deer Park, a certain king sent to King Bandhuma priceless sandalwood heartwood along with a golden garland worth a hundred thousand. Now, King Bandhuma had two daughters. Wishing to give that gift to them, he gave the sandalwood heartwood to the elder and the golden garland to the younger. They both thought: 'We will not adorn our own bodies with this; we will honor the Teacher instead.' So they said to the king: 'Father, we will honor the Ten-Powered One with the sandalwood heartwood and the golden garland.' Hearing this, the king consented, saying: 'Excellent.' The elder sister had fine sandalwood powder prepared and placed in a golden casket. The younger sister had the golden garland made into a chest ornament and placed in a golden casket. Both went to the Migadāya monastery. The elder sister anointed the Ten-Powered One’s golden-hued body with the sandalwood powder, scattered the remaining powder in the perfumed chamber, and made this aspiration: 'Venerable sir, in the future may I become the mother of a Buddha like you.' The younger sister also adorned the Tathāgata’s golden-hued body with the chest ornament made from the golden garland and made this aspiration: 'Venerable sir, until I attain arahantship, may this adornment never depart from my body.' The Teacher then expressed his appreciation.

ตา อุโภปิ ยาวตายุกํ ฐตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ. ตาสุ เชฏฺฐภคินี เทวโลกโต มนุสฺสโลกํ, มนุสฺสโลกโต เทวโลกํ สํสรนฺตี เอกนวุติกปฺปาวสาเน อมฺหากํ พุทฺธุปฺปาทกาเล พุทฺธมาตา มหามายาเทวี นาม อโหสิ. กนิฏฺฐภคินีปิ ตเถว สํสรนฺตี กสฺสปทสพลสฺส กาเล กิกิสฺส รญฺโญ ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา จิตฺตกมฺมกตาย วิย อุรจฺฉทมาลาย อลงฺกเตน อุเรน ชาตตฺตา อุรจฺฉทา นาม กุมาริกา หุตฺวา โสฬสวสฺสิกกาเล สตฺถุ ภตฺตานุโมทนํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อปรภาเค ภตฺตานุโมทนํ สุณนฺเตเนว ปิตรา โสตาปตฺติผลํ ปตฺตทิวเสเยว อรหตฺตํ ปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ปรินิพฺพายิ. กิกิราชาปิ อญฺญา สตฺต ธีตโร ลภิ. ตาสํ นามานิ –
Both of them lived for the extent of their lifespans and were reborn in the deva world. Among them, the elder sister, wandering from the deva world to the human world and from the human world to the deva world, at the end of ninety-one aeons, during the time of our Buddha's arising, became the Buddha's mother, named Queen Mahāmāyā. The younger sister also wandered in the same way and, during the time of Kassapa, the Ten-Powered One, was reborn as the daughter of King Kiki. Because she was born with a chest adorned with a chest-garland as if it were a painting, she was named Princess Uracchadā. At the age of sixteen, after hearing the Teacher's thanksgiving for the meal, she was established in the fruit of stream-entry. Later, on the very day her father attained the fruit of stream-entry while listening to the thanksgiving for the meal, she attained arahantship, went forth, and attained final Nibbāna. King Kiki also obtained seven other daughters. Their names were—

‘‘สมณี สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขทายิกา;
ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สงฺฆทาสี จ สตฺตมี’’ติ.
"Samaṇī, Samaṇaguttā, Bhikkhunī, Bhikkhadāyikā, Dhammā, Sudhammā, and Saṅghadāsī as the seventh."

ตา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท –
In this Buddha-arising, they were:

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, ปฏาจารา จ โคตมี;
ธมฺมทินฺนา มหามายา, วิสาขา จาปิ สตฺตมี’’ติ.
"Khemā and Uppalavaṇṇā, Paṭācārā and Gotamī, Dhammadinnā and Mahāmāyā, and Visākhā as the seventh."

ตาสุ [Pg.244] ผุสฺสตี สุธมฺมา นาม หุตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา วิปสฺสิสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กตาย จนฺทนจุณฺณปูชาย ผเลน รตฺตจนฺทนรสปริปฺโผสิเตน วิย สรีเรน ชาตตฺตา ผุสฺสตี นาม กุมาริกา หุตฺวา เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺตี อปรภาเค สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อคฺคมเหสี หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อถสฺสา ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปญฺจสุ ปุพฺพนิมิตฺเตสุ อุปฺปนฺเนสุ สกฺโก เทวราชา ตสฺสา ปริกฺขีณายุกตํ ญตฺวา มหนฺเตน ยเสน ตํ อาทาย นนฺทนวนุยฺยานํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตํ อลงฺกตสยนปิฏฺเฐ นิสินฺนํ สยํ สยนปสฺเส นิสีทิตฺวา เอตทโวจ ‘‘ภทฺเท ผุสฺสติ, เต ทส วเร ทมฺมิ, เต คณฺหสฺสู’’ติ วทนฺโต อิมสฺมึ คาถาสหสฺสปฏิมณฺฑิเต มหาเวสฺสนฺตรชาตเก ปฐมํ คาถมาห –
Among them, she who had been Sudhammā performed meritorious deeds such as generosity and, due to the fruit of the offering of sandalwood powder made to the Fully Self-Enlightened Buddha Vipassī, was born with a body as if sprinkled with the essence of red sandalwood, and thus became the maiden named Phussatī. Wandering among devas and humans, in a subsequent existence, she was reborn as the chief queen of Sakka, king of the devas. Then, having lived for the extent of her lifespan, when the five premonitory signs appeared, Sakka, king of the devas, realized her lifespan was exhausted. He took her with great honor to the Nandana Grove, and there, as she sat on a decorated couch, he sat beside her and said this: "Dear Phussatī, I grant you ten boons; accept them." Thus speaking, in this Mahāvessantara Jātaka adorned with a thousand verses, he spoke the first verse:

๑๖๕๕.
1655.

‘‘ผุสฺสตี วรวณฺณาเภ, วรสฺสุ ทสธา วเร;
ปถพฺยา จารุปุพฺพงฺคิ, ยํ ตุยฺหํ มนโส ปิย’’นฺติ.
"O Phussatī, of excellent and radiant complexion, choose ten kinds of boons; O graceful one with lovely limbs, choose for yourself on earth whatever is dear to your heart."

เอวเมสา มหาเวสฺสนฺตรธมฺมเทสนา เทวโลเก ปติฏฺฐาปิตา นาม โหติ.
Thus this great Vessantara Dhamma discourse is said to have been established in the deva world.

ตตฺถ ผุสฺสตีติ ตํ นาเมนาลปติ. วรวณฺณาเภติ วราย วณฺณาภาย สมนฺนาคเต. ทสธาติ ทสวิเธ. ปถพฺยาติ ปถวิยํ คเหตพฺเพ กตฺวา วรสฺสุ คณฺหสฺสูติ วทติ. จารุปุพฺพงฺคีติ จารุนา ปุพฺพงฺเคน วรลกฺขเณน สมนฺนาคเต. ยํ ตุยฺหํ มนโส ปิยนฺติ ยํ ยํ ตว มนสา ปิยํ, ตํ ตํ ทสหิ โกฏฺฐาเสหิ คณฺหาหีติ วทติ.
Here, Phussatī: he addresses her by name. Varavaṇṇābhe: endowed with excellent complexion and radiance. Dasadhā: of ten kinds. Pathabyā: he says, 'Choose and accept boons to be taken on earth.' Cārupubbaṅgī: endowed with a beautiful form and excellent characteristics. Yaṃ tuyhaṃ manaso piyaṃ: he says, 'Whatever is dear to your mind, take that in ten portions.'

สา อตฺตโน จวนธมฺมตํ อชานนฺตี ปมตฺตา หุตฺวา ทุติยคาถมาห –
Not knowing her own nature of passing away, she became heedless and spoke the second verse:

๑๖๕๖.
1656.

‘‘เทวราช นโม ตฺยตฺถุ, กึ ปาปํ ปกตํ มยา;
รมฺมา จาเวสิ มํ ฐานา, วาโตว ธรณีรุห’’นฺติ.
"Homage to you, O King of Devas! What evil have I done? You drive me from this delightful place, like the wind drives a tree from the earth."

ตตฺถ นโม ตฺยตฺถูติ นโม เต อตฺถุ. กึ ปาปนฺติ กึ มยา ตว สนฺติเก ปาปํ ปกตนฺติ ปุจฺฉติ. ธรณีรุหนฺติ รุกฺขํ.
Here, namo tyatthu means 'homage be to you.' Kiṃ pāpaṃ: she asks, 'What evil have I done in your presence?' Dharaṇīruhaṃ: a tree.

อถสฺสา ปมตฺตภาวํ ญตฺวา สกฺโก ทฺเว คาถา อภาสิ –
Then, knowing her state of heedlessness, Sakka spoke two verses:

๑๖๕๗.
1657.

‘‘น เจว เต กตํ ปาปํ, น จ เม ตฺวมสิ อปฺปิยา;
ปุญฺญญฺจ เต ปริกฺขีณํ, เยน เตวํ วทามหํ.
"No evil has been done by you, nor are you displeasing to me; but your merit is exhausted, and that is why I speak thus."

๑๖๕๘.
1658.

‘‘สนฺติเก [Pg.245] มรณํ ตุยฺหํ, วินาภาโว ภวิสฺสติ;
ปฏิคฺคณฺหาหิ เม เอเต, วเร ทส ปเวจฺฉโต’’ติ.
"Your death is near; separation will occur. Accept from me these ten boons that I now bestow."

ตตฺถ เยน เตวนฺติ เยน เต เอวํ วทามิ. ตุยฺหํ วินาภาโวติ ตว อมฺเหหิ สทฺธึ วิโยโค ภวิสฺสติ. ปเวจฺฉโตติ ททมานสฺส.
Here, yena tevaṃ means 'for which reason I speak thus to you.' Tuyhaṃ vinābhāvo means 'your separation from us will occur.' Pavecchato means 'from one who is giving.'

สา สกฺกสฺส วจนํ สุตฺวา นิจฺฉเยน อตฺตโน มรณํ ญตฺวา วรํ คณฺหนฺตี อาห –
Hearing Sakka's words and knowing her own death with certainty, she accepted the boons and said:

๑๖๕๙.
1659.

‘‘วรํ เจ เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร;
สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต, ตตฺถ อสฺสํ นิเวสเน.
"If you grant me a boon, Sakka, lord of all beings, may I be there in the dwelling of King Sivi, O blessed one."

๑๖๖๐.
1660.

‘‘นีลเนตฺตา นีลภมุ, นีลกฺขี จ ยถา มิคี;
ผุสฺสตี นาม นาเมน, ตตฺถปสฺสํ ปุรินฺทน.
"With dark eyes, dark eyebrows, and eyes dark like a doe's, may I be known there by the name Phussatī, O Purindada."

๑๖๖๑.
1661.

‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรทํ, ยาจโยคํ อมจฺฉรึ;
ปูชิตํ ปฏิราชูหิ, กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ.
"May I obtain a son who is a giver of boons, worthy of requests, and unstinting; one who is honored by rival kings, renowned and glorious."

๑๖๖๒.
1662.

‘‘คพฺภํ เม ธารยนฺติยา, มชฺฌิมงฺคํ อนุนฺนตํ;
กุจฺฉิ อนุนฺนโต อสฺส, จาปํว ลิขิตํ สมํ.
"While I am carrying him in the womb, may my midsection not be raised; may my belly not protrude, but be even, like a well-drawn bow."

๑๖๖๓.
1663.

‘‘ถนา เม นปฺปปเตยฺยุํ, ปลิตา น สนฺตุ วาสว;
กาเย รโช น ลิมฺเปถ, วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย.
"May my breasts not sag, may I have no gray hairs, O Vāsava; may dust not cling to my body, and may I be able to free those condemned to death."

๑๖๖๔.
1664.

‘‘มยูรโกญฺจาภิรุเท, นาริวรคณายุเต;
ขุชฺชเจลาปกากิณฺเณ, สูตมาคธวณฺณิเต.
"(In a palace) resounding with peacocks and herons, thronged with groups of excellent women, crowded with hunchbacks and attendants, praised by Sūta and Māgadha bards."

๑๖๖๕.
1665.

‘‘จิตฺรคฺคเฬรุฆุสิเต, สุรามํสปโพธเน;
สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต, ตตฺถสฺสํ มเหสี ปิยา’’ติ.
"(A palace) filled with the sounds of various instruments, enlivened with wine and meat—may I there be the beloved queen of King Sivi, O blessed one."

ตตฺถ สิวิราชสฺสาติ สา สกลชมฺพุทีปตลํ โอโลเกนฺตี อตฺตโน อนุจฺฉวิกํ สิวิรญฺโญ นิเวสนํ ทิสฺวา ตตฺถ อคฺคมเหสิภาวํ ปตฺเถนฺตี เอวมาห. ยถา มิคีติ เอกวสฺสิกา หิ มิคโปติกา นีลเนตฺตา โหติ, เตเนวมาห. ตตฺถปสฺสนฺติ ตตฺถปิ อิมินาว นาเมน [Pg.246] อสฺสํ. ลเภถาติ ลเภยฺยํ. วรทนฺติ อลงฺกตสีสอกฺขิยุคลหทยมํสรุธิรเสตจฺฉตฺตปุตฺตทาเรสุ ยาจิตยาจิตสฺส วรภณฺฑสฺส ทายกํ. กุจฺฉีติ ‘‘มชฺฌิมงฺค’’นฺติ วุตฺตํ สรูปโต ทสฺเสติ. ลิขิตนฺติ ยถา เฉเกน ธนุกาเรน สมฺมา ลิขิตํ ธนุ อนุนฺนตมชฺฌํ ตุลาวฏฺฏํ สมํ โหติ, เอวรูโป เม กุจฺฉิ ภเวยฺย.
Here, regarding Sivirājassa, she, surveying the entire land of Jambudīpa, saw the suitable abode of King Sivi and, desiring the position of chief queen there, spoke thus. Yathā migī means 'like a doe'—for a one-year-old doe has blue eyes, thus she spoke. Tatthapassaṃ ti means 'there also may I be by this very name'. Labhethāti means 'may I obtain'. Varadanti means 'a giver of boons'—one who gives choice things such as an adorned head, pairs of eyes, heart, flesh, blood, a white umbrella, sons, and wives, to whoever asks for them. Kucchīti means 'belly'—it shows in its form what was spoken of as the 'middle part'. Likhitanti means 'shaped'—just as a bow, well-shaped by a skilled bow-maker, is even, balanced, and not raised in the middle, so may my belly be of such form.

นปฺปปเตยฺยุนฺติ ปติตฺวา ลมฺพา น ภเวยฺยุํ. ปลิตา น สนฺตุ วาสวาติ วาสว เทวเสฏฺฐ, ปลิตานิปิ เม สิรสฺมึ น สนฺตุ มา ปญฺญายึสุ. ‘‘ปลิตานิ สิโรรุหา’’ติปิ ปาโฐ. วชฺฌญฺจาปีติ กิพฺพิสการกํ ราชาปราธิกํ วชฺฌปฺปตฺตโจรํ อตฺตโน พเลน โมเจตุํ สมตฺถา ภเวยฺยํ. อิมินา อตฺตโน อิสฺสริยภาวํ ทีเปติ. ภูตมาคธวณฺณิเตติ โภชนกาลาทีสุ ถุติวเสน กาลํ อาโรเจนฺเตหิ สูเตหิ เจว มาคธเกหิ จ วณฺณิเต. จิตฺรคฺคเฬรุฆุสิเตติ ปญฺจงฺคิกตูริยสทฺทสทิสํ มโนรมํ รวํ รวนฺเตหิ สตฺตรตนวิจิตฺเตหิ ทฺวารกวาเฏหิ อุคฺโฆสิเต. สุรามํสปโพธเนติ ‘‘ปิวถ, ขาทถา’’ติ สุรามํเสหิ ปโพธิยมานชเน เอวรูเป สิวิราชสฺส นิเวสเน ตสฺส อคฺคมเหสี ภเวยฺยนฺติ อิเม ทส วเร คณฺหิ.
Nappapateyyunti: may they not hang down after falling. Palitā na santu vāsavāti: O Vāsava, best of gods, may there be no gray hairs on my head; may they not be seen. Another reading is palitāni siroruhā, 'gray hairs on the head'. Vajjhañcāpīti: may I be able, by my own power, to free a thief condemned to execution, a wrongdoer, an offender against the king. By this, she reveals her own sovereignty. Bhūtamāgadhavaṇṇiteti: praised by the bards and minstrels of Magadha who announce the time for meals and so forth by way of praise. Citraggaḷerughusiteti: proclaimed by the door panels, variegated with the seven jewels, which make a delightful sound like that of a five-part orchestra. Surāmaṃsapabodhaneti: in such a palace of King Sivi, where people are roused with liquor and meat with cries of 'Drink! Eat!', may I be his chief queen. Thus she received these ten boons.

ตตฺถ สิวิราชสฺส อคฺคมเหสิภาโว ปฐโม วโร, นีลเนตฺตตา ทุติโย, นีลภมุกตา ตติโย, ผุสฺสตีติ นามํ จตุตฺโถ, ปุตฺตปฏิลาโภ ปญฺจโม, อนุนฺนตกุจฺฉิตา ฉฏฺโฐ, อลมฺพตฺถนตา สตฺตโม, อปลิตภาโว อฏฺฐโม, สุขุมจฺฉวิภาโว นวโม, วชฺฌปฺปโมจนสมตฺถตา ทสโม วโรติ.
Therein, the position of chief queen of King Sivi was the first boon; blue eyes, the second; blue eyebrows, the third; the name Phussatī, the fourth; the attainment of a son, the fifth; a non-protruding belly, the sixth; non-sagging breasts, the seventh; the absence of gray hair, the eighth; delicate skin, the ninth; and the ability to release the condemned, the tenth boon.

สกฺโก อาห –
Sakka said:

๑๖๖๖.
1666.

‘‘เย เต ทส วรา ทินฺนา, มยา สพฺพงฺคโสภเน;
สิวิราชสฺส วิชิเต, สพฺเพ เต ลจฺฉสี วเร’’ติ.
“These ten boons that have been given by me, O you beautiful in every limb, you shall obtain all these boons in the kingdom of King Sivi.”

อถสฺสา สกฺโก เทวราชา ผุสฺสติยา ทส วเร อทาสิ, ทตฺวา จ ปน ‘‘ภทฺเท ผุสฺสติ, ตว สพฺเพ เต สมิชฺฌนฺตู’’ติ วตฺวา อนุโมทิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then Sakka, the king of the gods, gave Phussatī ten boons, and having given them, he expressed his approval, saying, “Good Phussati, may all these boons be fulfilled for you.” The Teacher, making this matter clear, said:

๑๖๖๗.
1667.

‘‘อิทํ [Pg.247] วตฺวาน มฆวา, เทวราชา สุชมฺปติ;
ผุสฺสติยา วรํ ทตฺวา, อนุโมทิตฺถ วาสโว’’ติ.
“Having said this, Maghavā, the king of the gods, Sujampati, gave the boons to Phussatī; Vāsava rejoiced.”

ตตฺถ อนุโมทิตฺถาติ ‘‘สพฺเพ เต ลจฺฉสิ วเร’’ติ เอวํ วเร ทตฺวา ปมุทฺทิโต ตุฏฺฐมานโส อโหสีติ อตฺโถ.
Therein, anumodittha means that having given the boons, saying, “You shall obtain all those boons,” he became joyful and delighted in mind.

ทสวรกถา นิฏฺฐิตา.
The discourse on the ten boons is concluded.

หิมวนฺตวณฺณนา
The Description of the Himalayas

อิติ สา วเร คเหตฺวา ตโต จุตา มทฺทรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. ชายมานา จ จนฺทนจุณฺณปริกิณฺเณน วิย สรีเรน ชาตา. เตนสฺสา นามคฺคหณทิวเส ‘‘ผุสฺสตี’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. สา มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒิตฺวา โสฬสวสฺสกาเล อุตฺตมรูปธรา อโหสิ. อถ นํ สิวิมหาราชา ปุตฺตสฺส สญฺชยกุมารสฺส อตฺถาย อาเนตฺวา ตสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา โสฬสนฺนํ อิตฺถิสหสฺสานํ เชฏฺฐิกํ กตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. เตน วุตฺตํ –
Thus, having received the boons, she passed away from there and was reborn in the womb of the chief queen of the King of Madda. At birth, she was born with a body as if sprinkled with sandalwood powder. Therefore, on the day of her naming ceremony, they gave her the name “Phussatī.” She grew up with a great retinue, and at the age of sixteen, she possessed supreme beauty. Then, the great King Sivi brought her for his son, Prince Sañjaya, raised the royal umbrella over him, made her the foremost among sixteen thousand women, and established her in the position of chief queen. Therefore it is said:

‘‘ตโต จุตา สา ผุสฺสตี, ฉตฺติเย อุปปชฺชถ;
เชตุตฺตรมฺหิ นคเร, สญฺชเยน สมาคมี’’ติ.
“Passing away from there, that Phussatī was reborn among the Khattiyas; in the city of Jetuttara, she was united with Sañjaya.”

สา สญฺชยสฺส ปิยา มนาปา อโหสิ. อถ นํ สกฺโก อาวชฺชมาโน ‘‘มยา ผุสฺสติยา ทินฺนวเรสุ นว วรา สมิทฺธา’’ติ ทิสฺวา ‘‘เอโก ปน ปุตฺตวโร น ตาว สมิชฺฌติ, ตมฺปิสฺสา สมิชฺฌาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตทา มหาสตฺโต ตาวตึสเทวโลเก วสติ, อายุ จสฺส ปริกฺขีณํ อโหสิ. ตํ ญตฺวา สกฺโก ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มาริส, ตยา มนุสฺสโลกํ คนฺตุํ วฏฺฏติ, ตตฺถ สิวิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา ตสฺส เจว อญฺเญสญฺจ จวนธมฺมานํ สฏฺฐิสหสฺสานํ เทวปุตฺตานํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. มหาสตฺโตปิ ตโต จวิตฺวา ตตฺถุปปนฺโน, เสสเทวปุตฺตาปิ สฏฺฐิสหสฺสานํ อมจฺจานํ เคเหสุ นิพฺพตฺตึสุ. มหาสตฺเต กุจฺฉิคเต ผุสฺสตี โทหฬินี หุตฺวา จตูสุ นครทฺวาเรสุ นครมชฺเฌ [Pg.248] ราชนิเวสนทฺวาเร จาติ ฉสุ ฐาเนสุ ฉ ทานสาลาโย การาเปตฺวา เทวสิกํ ฉ สตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชตฺวา มหาทานํ ทาตุกามา อโหสิ.
She was dear and beloved to Sañjaya. Then Sakka, reflecting, saw that nine of the boons he had given to Phussatī were fulfilled, but one, the boon for a son, was not yet fulfilled. He thought, “I will cause that also to be fulfilled for her.” At that time, the Great Being was dwelling in the Tāvatiṃsa heaven, and his lifespan was exhausted. Knowing this, Sakka went to him and said, “Good sir, you should go to the human world; you should take rebirth in the womb of the chief queen of the King of Sivi.” Having received this promise from him and from sixty thousand other devaputtas who were due to pass away, Sakka returned to his own place. The Great Being then passed away from there and was reborn there, and the other sixty thousand devaputtas were reborn in the houses of sixty thousand ministers. When the Great Being was in her womb, Phussatī developed a pregnancy craving: she had six alms-halls built—at the four city gates, in the center of the city, and at the gate of the royal palace—and, desiring to give great alms, she distributed six hundred thousand daily.

ราชา ตสฺสา โทหฬํ สุตฺวา เนมิตฺตเก พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ. เนมิตฺตกา – ‘‘มหาราช, เทวิยา กุจฺฉิมฺหิ ทานาภิรโต สตฺโต อุปฺปนฺโน, ทาเนน ติตฺตึ น คมิสฺสตี’’ติ วทึสุ. ตํ สุตฺวา ราชา ตุฏฺฐมานโส หุตฺวา ฉ ทานสาลาโย การาเปตฺวา วุตฺตปฺปการํ ทานํ ปฏฺฐเปสิ. โพธิสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณกาลโต ปฏฺฐาย รญฺโญ อายสฺส ปมาณํ นาม นาโหสิ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สกลชมฺพุทีปราชาโน ปณฺณาการํ ปหิณึสุ. เทวี มหนฺเตน ปริวาเรน คพฺภํ ธาเรนฺตี ทสมาเส ปริปุณฺเณ นครํ ทฏฺฐุกามา หุตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา นครํ เทวนครํ วิย อลงฺการาเปตฺวา เทวึ รถวรํ อาโรเปตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กาเรสิ. ตสฺสา เวสฺสานํ วีถิยา เวมชฺฌํ สมฺปตฺตกาเล กมฺมชวาตา จลึสุ. อถ อมจฺจา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา เวสฺสวีถิยํเยว ตสฺสา สูติฆรํ การาเปตฺวา วาสํ คณฺหาเปสิ. สา ตตฺถ ปุตฺตํ วิชายิ. เตน วุตฺตํ –
The king, hearing of her pregnancy craving, had the brahmin soothsayers summoned and questioned them. The soothsayers said, “Great king, a being who delights in giving has arisen in the queen's womb; he will never be satisfied with giving.” Hearing this, the king, with a joyful mind, had six alms-halls built and established the giving as described. From the time the Bodhisatta was conceived, there was no measure to the king's revenue. Through the power of his merit, all the kings of Jambudīpa sent tribute. The queen, carrying the child in her womb with a great retinue, upon the completion of ten months, desired to see the city and informed the king. The king had the city decorated like a city of the gods, had the queen mount a magnificent chariot, and had her circumambulate the city. When she reached the middle of the merchants' street, the winds of childbirth stirred. The ministers then informed the king. Hearing this, he had a birthing-house built right there in the merchants' street and had her take up residence. There she gave birth to a son. Therefore it is said:

‘‘ทส มาเส ธารยิตฺวาน, กโรนฺตี ปุรํ ปทกฺขิณํ;
เวสฺสานํ วีถิยา มชฺเฌ, ชเนสิ ผุสฺสตี มม’’นฺติ. (จริยา. ๑.๗๖);
“Having carried me for ten months, while circumambulating the city, in the middle of the merchants' street, Phussatī gave birth to me.”

มหาสตฺโต มาตุ กุจฺฉิโต นิกฺขนฺโตเยว วิสโท หุตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา นิกฺขมิ. นิกฺขนฺโตเยว จ มาตุ หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘อมฺม, ทานํ ทสฺสามิ, อตฺถิ กิญฺจิ เต ธน’’นฺติ อาห. อถสฺส มาตา ‘‘ตาต, ยถาอชฺฌาสเยน ทานํ เทหี’’ติ ปสาริตหตฺเถ สหสฺสตฺถวิกํ ฐเปสิ. มหาสตฺโต หิ อุมงฺคชาตเก อิมสฺมึ ชาตเก ปจฺฉิมตฺตภาเวติ ตีสุ ฐาเนสุ ชาตมตฺเตเยว มาตรา สทฺธึ กเถสิ. อถสฺส นามคฺคหณทิวเส เวสฺสวีถิยํ ชาตตฺตา ‘‘เวสฺสนฺตโร’’ติ นามํ กรึสุ.
The Great Being, emerging from his mother's womb, came forth clean and, opening his eyes, looked out. As soon as he had emerged, he stretched out his hand to his mother and said, “Mother, I wish to give a gift. Is there any wealth?” Then his mother said, “Dear son, give a gift according to your wish,” and placed a purse containing a thousand pieces in his outstretched hand. Indeed, the Great Being spoke with his mother immediately after birth on three occasions: in the Umaṅga Jātaka, in this Jātaka, and in his final existence. Then, on his naming-day, because he was born in the merchants' street, they gave him the name “Vessantara.”

เตน วุตฺตํ –
Therefore it was said:

‘‘น มยฺหํ มตฺติกํ นามํ, นปิ เปตฺติกสมฺภวํ;
ชาโตมฺหิ เวสฺสวีถิยํ, ตสฺมา เวสฺสนฺตโร อหุ’’นฺติ. (จริยา. ๑.๗๗);
“My name is not from my mother, nor does it come from my father; I was born in the merchants' street, and therefore I was Vessantara.”

ชาตทิวเสเยว [Pg.249] ปนสฺส เอกา อากาสจารินี กเรณุกา อภิมงฺคลสมฺมตํ สพฺพเสตํ หตฺถิโปตกํ อาเนตฺวา มงฺคลหตฺถิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปกฺกามิ. ตสฺส มหาสตฺตํ ปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปนฺนตฺตา ‘‘ปจฺจโย’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. ตํ ทิวสเมว อมจฺจเคเหสุ สฏฺฐิสหสฺสกุมารกา ชายึสุ. ราชา มหาสตฺตสฺส อติทีฆาทิโทเส วิวชฺเชตฺวา อลมฺพถนิโย มธุรขีราโย จตุสฏฺฐิ ธาติโย อุปฏฺฐาเปสิ. เตน สทฺธึ ชาตานญฺจ สฏฺฐิทารกสหสฺสานํ เอเกกา ธาติโย อุปฏฺฐาเปสิ. โส สฏฺฐิสหสฺเสหิ ทารเกหิ สทฺธึ มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒติ. อถสฺส ราชา สตสหสฺสคฺฆนกํ กุมารปิฬนฺธนํ การาเปสิ. โส จตุปฺปญฺจวสฺสิกกาเล ตํ โอมุญฺจิตฺวา ธาตีนํ ทตฺวา ปุน ตาหิ ทียมานมฺปิ น คณฺหิ. ตา รญฺโญ อาโรจยึสุ. ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘มม ปุตฺเตน ทินฺนํ พฺรหฺมเทยฺยเมว โหตู’’ติ อปรมฺปิ กาเรสิ. กุมาโร ตมฺปิ อทาสิเยว. อิติ ทารกกาเลเยว ธาตีนํ นว วาเร ปิฬนฺธนํ อทาสิ.
On the very day of his birth, a celestial female elephant brought an all-white baby elephant, considered supremely auspicious, and after placing it in the auspicious elephant stable, departed. Because it had arisen on account of the Great Being, they gave it the name 'Paccaya.' That same day, sixty thousand boys were born in the ministers' houses. The king, avoiding those with faults such as being too tall, appointed sixty-four wet nurses with non-sagging breasts and sweet milk for the Great Being. He also appointed one wet nurse for each of the sixty thousand children born along with him. Thus, he grew up with a great retinue of sixty thousand children. Then the king had a prince's ornament made, worth one hundred thousand. At the age of four or five, he took it off and gave it to the nurses. Even when it was offered back by them, he would not accept it. They reported this to the king. Hearing this, the king said, 'Let what my son has given be a sacred gift,' and had another made. The prince gave that one away as well. Thus, even in his childhood, he gave ornaments to the nurses nine times.

อฏฺฐวสฺสิกกาเล ปน ปาสาทวรคโต สิริสยนปิฏฺเฐ นิสินฺโนว จินฺเตสิ ‘‘อหํ พาหิรกทานเมว เทมิ, ตํ มํ น ปริโตเสติ, อชฺฌตฺติกทานํ ทาตุกาโมมฺหิ, สเจ มํ โกจิ สีสํ ยาเจยฺย, สีสํ ฉินฺทิตฺวา ตสฺส ทเทยฺยํ. สเจปิ มํ โกจิ หทยํ ยาเจยฺย, อุรํ ภินฺทิตฺวา หทยํ นีหริตฺวา ทเทยฺยํ. สเจ อกฺขีนิ ยาเจยฺย, อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา ทเทยฺยํ. สเจ สรีรมํสํ ยาเจยฺย, สกลสรีรโต มํสํ ฉินฺทิตฺวา ทเทยฺยํ. สเจปิ มํ โกจิ รุธิรํ ยาเจยฺย, รุธิรํ คเหตฺวา ทเทยฺยํ. อถ วาปิ โกจิ ‘ทาโส เม โหหี’ติ วเทยฺย, อตฺตานมสฺส สาเวตฺวา ทาสํ กตฺวา ทเทยฺย’’นฺติ. ตสฺเสวํ สภาวํ จินฺเตนฺตสฺส จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา อยํ มหาปถวี มตฺตวรวารโณ วิย คชฺชมานา กมฺปิ. สิเนรุปพฺพตราชา สุเสทิตเวตฺตงฺกุโร วิย โอนมิตฺวา เชตุตฺตรนคราภิมุโข อฏฺฐาสิ. ปถวิสทฺเทน เทวา คชฺชนฺโต ขณิกวสฺสํ วสฺสิ, อกาลวิชฺชุลตา นิจฺฉรึสุ, สาคโร สงฺขุภิ. สกฺโก เทวราชา อปฺโผเฏสิ, มหาพฺรหฺมา สาธุการมทาสิ. ปถวิตลโต ปฏฺฐาย ยาว พฺรหฺมโลกา เอกโกลาหลํ อโหสิ.
At the age of eight, while seated on a splendid couch on the upper floor of the palace, he reflected: 'I only give external gifts, but that does not satisfy me. I wish to give an internal gift. If someone were to ask for my head, I would cut it off and give it to them. If someone were to ask for my heart, I would break open my chest, take out my heart, and give it. If they were to ask for my eyes, I would pluck them out and give them. If they were to ask for the flesh of my body, I would cut flesh from my entire body and give it. If someone were to ask for my blood, I would take my blood and give it. Or if someone were to say, "Be my slave," I would announce myself as his, make myself a slave, and give myself away.' As he was thus contemplating his own nature, this great earth, two hundred and forty thousand yojanas in thickness, trembled and roared like a magnificent elephant in rut. Mount Sineru, the king of mountains, bent like a well-steamed bamboo shoot and stood leaning toward the city of Jetuttara. At the sound from the earth, the heavens thundered, a sudden rain fell, unseasonal lightning flashed, and the ocean was agitated. Sakka, the king of the gods, snapped his fingers in applause, and Mahābrahmā gave a cry of approval. From the surface of the earth up to the Brahmā world, a single great clamor arose.

วุตฺตมฺปิ [Pg.250] เจตํ –
And this has been said:

‘‘ยทาหํ ทารโก โหมิ, ชาติยา อฏฺฐวสฺสิโก;
ตทา นิสชฺช ปาสาเท, ทานํ ทาตุํ วิจินฺตยึ.
"When I was a child, eight years of age by birth, seated then in the palace, I reflected upon giving a gift."

‘‘หทยํ ทเทยฺยํ จกฺขุํ, มํสมฺปิ รุธิรมฺปิ จ;
ทเทยฺยํ กายํ สาเวตฺวา, ยทิ โกจิ ยาจเย มมํ.
"I would give my heart and eyes, my flesh and also my blood; I would give my body, having declared it so, if anyone should ask this of me."

‘‘สภาวํ จินฺตยนฺตสฺส, อกมฺปิตมสณฺฐิตํ;
อกมฺปิ ตตฺถ ปถวี, สิเนรุวนวฏํสกา’’ติ. (จริยา. ๑.๗๘-๘๐);
"As he, unshaken and steadfast, contemplated his own nature, the earth trembled there, with Sineru and its forest crown."

โพธิสตฺโต โสฬสวสฺสิกกาเลเยว สพฺพสิปฺเปสุ นิปฺผตฺตึ ปาปุณิ. อถสฺส ปิตา รชฺชํ ทาตุกาโม มาตรา สทฺธึ มนฺเตตฺวา มทฺทราชกุลโต มาตุลธีตรํ มทฺทึ นาม ราชกญฺญํ อาเนตฺวา โสฬสนฺนํ อิตฺถิสหสฺสานํ เชฏฺฐิกํ อคฺคมเหสึ กตฺวา มหาสตฺตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. มหาสตฺโต รชฺเช ปติฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย เทวสิกํ ฉ สตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชนฺโต มหาทานํ ปวตฺเตสิ. อปรภาเค มทฺทิเทวี ปุตฺตํ วิชายิ. ตํ กญฺจนชาเลน สมฺปฏิจฺฉึสุ, เตนสฺส ‘‘ชาลีกุมาโร’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. ตสฺส ปทสา คมนกาเล ธีตรํ วิชายิ. ตํ กณฺหาชิเนน สมฺปฏิจฺฉึสุ, เตนสฺสา ‘‘กณฺหาชินา’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. มหาสตฺโต มาสสฺส ฉกฺขตฺตุํ อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธวรคโต ฉ ทานสาลาโย โอโลเกสิ. ตทา กาลิงฺครฏฺเฐ ทุพฺพุฏฺฐิกา อโหสิ, สสฺสานิ น สมฺปชฺชึสุ, มนุสฺสานํ มหนฺตํ ฉาตภยํ ปวตฺติ. มนุสฺสา ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตาโจรกมฺมํ กโรนฺติ. ทุพฺภิกฺขปีฬิตา ชานปทา ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา ราชานํ อุปกฺโกสึสุ. ตํ สุตฺวา รญฺญา ‘‘กึ, ตาตา’’ติ วุตฺเต ตมตฺถํ อาโรจยึสุ. ราชา ‘‘สาธุ, ตาตา, เทวํ วสฺสาเปสฺสามี’’ติ เต อุยฺโยเชตฺวา สมาทินฺนสีโล อุโปสถวาสํ วสนฺโตปิ เทวํ วสฺสาเปตุํ นาสกฺขิ. โส นาคเร สนฺนิปาเตตฺวา ‘‘อหํ สมาทินฺนสีโล สตฺตาหํ อุโปสถวาสํ วสนฺโตปิ เทวํ วสฺสาเปตุํ นาสกฺขึ, กึ นุ โข กาตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิ. สเจ, เทว, เทวํ วสฺสาเปตุํ น สกฺโกสิ, เอส เชตุตฺตรนคเร สญฺชยสฺส รญฺโญ ปุตฺโต เวสฺสนฺตโร นาม ทานาภิรโต. ตสฺสํ กิร สพฺพเสโต มงฺคลหตฺถี อตฺถิ, ตสฺส คตคตฏฺฐาเน [Pg.251] เทโว วสฺสิ. พฺราหฺมเณ เปเสตฺวา ตํ หตฺถึ ยาจาเปตุํ วฏฺฏติ, อาณาเปถาติ.
The Bodhisatta, at the age of sixteen, attained perfection in all arts. Then his father, wishing to hand over the kingdom, consulted with his mother and brought the royal maiden named Maddī, his maternal uncle's daughter, from the Madda royal family. He made her the chief queen among sixteen thousand women and consecrated the Great Being as king. From the time he was established in the kingdom, the Great Being instituted a great giving, distributing six hundred thousand daily. Later, Queen Maddī gave birth to a son. They received him in a golden net, and for that reason they gave him the name Prince Jāli. When he was able to walk on his own feet, she gave birth to a daughter. They received her in a black deerskin, and for that reason they gave her the name Kaṇhājinā. The Great Being, mounted on a splendid, adorned elephant, would inspect the six alms halls six times a month. At that time, in the Kāliṅga kingdom, there was a drought; the crops did not ripen, and a great fear of famine arose among the people. Unable to make a living, people took to thievery. The country folk, afflicted by famine, gathered in the royal courtyard and cried out against the king. Hearing them, the king asked, 'What is it, my good people?' and they told him the matter. The king said, 'Very well, my good people, I will make the heavens rain.' Having dismissed them, he undertook the precepts and observed the Uposatha, but he was not able to make the heavens rain. He assembled the citizens and asked, 'Though I undertook the precepts and observed the Uposatha for seven days, I was not able to make the heavens rain. What is to be done?' They replied, 'If you, Your Majesty, cannot make the heavens rain, there is in the city of Jetuttara the son of King Sañjaya, named Vessantara, who delights in giving. It is said that he has an all-white auspicious elephant, and in every place it goes, the heavens rain. It is fitting to send brahmins to have them ask for that elephant. Please give the command.'

โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา พฺราหฺมเณ สนฺนิปาเตตฺวา เตสุ คุณวณฺณสมฺปนฺเน อฏฺฐ ชเน วิจินิตฺวา เตสํ ปริพฺพยํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ, ตุมฺเห เวสฺสนฺตรํ หตฺถึ ยาจิตฺวา อาเนถา’’ติ เปเสสิ. พฺราหฺมณา อนุปุพฺเพน เชตุตฺตรนครํ คนฺตฺวา ทานคฺเค ภตฺตํ ปริภุญฺชิตฺวา อตฺตโน สรีรํ รโชปริกิณฺณํ ปํสุมกฺขิตํ กตฺวา ปุณฺณมทิวเส ราชานํ หตฺถึ ยาจิตุกามา หุตฺวา รญฺโญ ทานคฺคํ อาคมนกาเล ปาจีนทฺวารํ อคมํสุ. ราชาปิ ‘‘ทานคฺคํ โอโลเกสฺสามี’’ติ ปาโตว นฺหตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อลงฺกริตฺวา อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธวรคโต ปาจีนทฺวารํ อคมาสิ. พฺราหฺมณา ตตฺโถกาสํ อลภิตฺวา ทกฺขิณทฺวารํ คนฺตฺวา อุนฺนตปเทเส ฐตฺวา รญฺโญ ปาจีนทฺวาเร ทานคฺคํ โอโลเกตฺวา ทกฺขิณทฺวาราคมนกาเล หตฺเถ ปสาเรตฺวา ‘‘ชยตุ ภวํ เวสฺสนฺตโร’’ติ ติกฺขตฺตุํ อาหํสุ. มหาสตฺโต เต พฺราหฺมเณ ทิสฺวา หตฺถึ เตสํ ฐิตฏฺฐานํ เปเสตฺวา หตฺถิกฺขนฺเธ นิสินฺโน ปฐมํ คาถมาห –
He accepted, saying, 'Very well,' and assembled the brahmins. Selecting eight men among them who were endowed with virtue and good repute, he gave them their traveling expenses and sent them, saying, 'Go, ask Vessantara for the elephant and bring it here.' The brahmins, traveling in stages, went to the city of Jetuttara. After eating a meal at the alms hall, they covered their bodies with dust and smeared them with dirt. On the full moon day, wishing to ask the king for the elephant, they went to the eastern gate at the time the king was to arrive at the alms hall. The king, too, thinking, 'I will inspect the alms hall,' bathed early, ate a meal of various excellent flavors, adorned himself, and mounted his splendid, caparisoned elephant, proceeding to the eastern gate. The brahmins, not finding an opportunity there, went to the southern gate and stood on high ground. When the king, after inspecting the alms hall at the eastern gate, was arriving at the southern gate, they stretched out their hands and cried out three times, 'Victory to Lord Vessantara!' The Great Being, seeing those brahmins, directed the elephant to the place where they stood. Seated on the elephant's back, he spoke the first verse:

๑๖๖๘.
1668.

‘‘ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมา, ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา;
ปคฺคยฺห ทกฺขิณํ พาหุํ, กึ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา’’ติ.
"With overgrown armpit hair, nails, and body hair, with teeth stained by dirt and heads covered in dust, raising their right arms, what do these brahmins ask of me?"

พฺราหฺมณา อาหํสุ –
The brahmins said:

๑๖๖๙.
1669.

‘‘รตนํ เทว ยาจาม, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒน;
ททาหิ ปวรํ นาคํ, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหว’’นฺติ.
"We ask for a treasure, Your Majesty, O increaser of the Sivi kingdom! Give us the excellent elephant, with tusks like chariot poles, the powerful one."

ตตฺถ อุรูฬฺหวนฺติ อุพฺพาหนสมตฺถํ.
Herein, 'the powerful one' means 'capable of pulling up'.

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อหํ สีสํ อาทึ กตฺวา อชฺฌตฺติกทานํ ทาตุกาโมมฺหิ, อิเม ปน มํ พาหิรกทานเมว ยาจนฺติ, ปูเรสฺสามิ เตสํ มโนรถ’’นฺติ จินฺเตตฺวา หตฺถิกฺขนฺธวรคโต ตติยํ คาถมาห –
Hearing this, the Great Being thought, 'I wish to give an internal gift, beginning with my head, but these men ask me only for an external gift. I shall fulfill their wish.' Then, from the back of the excellent elephant, he spoke the third verse:

๑๖๗๐.
1670.

‘‘ททามิ น วิกมฺปามิ, ยํ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา;
ปภินฺนํ กุญฺชรํ ทนฺตึ, โอปวยฺหํ คชุตฺตม’’นฺติ.
"I give and do not waver, that which the brahmins ask of me: the elephant in rut, the tusker, the royal mount, the supreme elephant."

ปฏิชานิตฺวา [Pg.252] จ ปน –
Having acknowledged, moreover—

๑๖๗๑.
1671.

‘‘หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห, ราชา จาคาธิมานโส;
พฺราหฺมณานํ อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน’’ติ.
"Descending from the elephant's shoulder, the king, with a mind set on generosity, gave a gift to the Brahmins, he who brings prosperity to the Sivi realm."

ตตฺถ โอปวยฺหนฺติ ราชวาหนํ. จาคาธิมานโสติ จาเคน อธิกมานโส ราชา. พฺราหฺมณานํ อทา ทานนฺติ โส วารณสฺส อนลงฺกตฏฺฐานํ โอโลกนตฺถํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อนลงฺกตฏฺฐานํ อทิสฺวา กุสุมมิสฺสกสุคนฺโธทกปูริตํ สุวณฺณภิงฺคารํ คเหตฺวา ‘‘อิโต เอถา’’ติ วตฺวา อลงฺกตรชตทามสทิสํ หตฺถิโสณฺฑํ คเหตฺวา เตสํ หตฺเถ ฐเปตฺวา อุทกํ ปาเตตฺวา อลงฺกตวารณํ พฺราหฺมณานํ อทาสิ.
There, ‘opavayha’ means a royal vehicle. ‘Cāgādhimānaso’ means the king with a mind intent on giving. As for 'gave a gift to the brahmins,' he circumambulated the elephant three times to inspect for any unadorned area, but saw no unadorned area. Then, taking a golden vessel filled with fragrant water mixed with flowers, and saying, "Come here," he took the elephant's trunk, which was like a decorated silver chain, placed it in their hands, poured water, and gave the adorned elephant to the brahmins.

ตสฺส จตูสุ ปาเทสุ อลงฺกาโร จตฺตาริ สตสหสฺสานิ อคฺฆติ, อุโภสุ ปสฺเสสุ อลงฺกาโร ทฺเว สตสหสฺสานิ, เหฏฺฐา อุทเร กมฺพลํ สตสหสฺสํ, ปิฏฺฐิยํ มุตฺตชาลํ มณิชาลํ กญฺจนชาลนฺติ ตีณิ ชาลานิ ตีณิ สตสหสฺสานิ, อุโภสุ กณฺเณสุ อลงฺกาโร ทฺเว สตสหสฺสานิ, ปิฏฺฐิยํ อตฺถรณกมฺพลํ สตสหสฺสํ, กุมฺภาลงฺกาโร สตสหสฺสํ, ตโย วฏํสกา ตีณิ สตสหสฺสานิ, กณฺณจูฬาลงฺกาโร ทฺเว สตสหสฺสานิ, ทฺวินฺนํ ทนฺตานํ อลงฺกาโร ทฺเว สตสหสฺสานิ, โสณฺฑาย โสวตฺถิกาลงฺกาโร สตสหสฺสํ, นงฺคุฏฺฐาลงฺกาโร สตสหสฺสํ, อาโรหณนิสฺเสณิ สตสหสฺสํ, ภุญฺชนกฏาหํ สตสหสฺสํ, ฐเปตฺวา อนคฺฆํ ภณฺฑํ กายารุฬฺหปสาธนํ ทฺวาวีสติ สตสหสฺสานิ. เอวํ ตาว เอตฺตกํ ธนํ จตุวีสติสตสหสฺสานิ อคฺฆติ. ฉตฺตปิณฺฑิยํ ปน มณิ, จูฬามณิ, มุตฺตาหาเร มณิ, องฺกุเส มณิ, หตฺถิกณฺเฐ เวฐนมุตฺตาหาเร มณิ, หตฺถิกุมฺเภ มณีติ อิมานิ ฉ อนคฺฆานิ, หตฺถีปิ อนคฺโฆเยวาติ หตฺถินา สทฺธึ สตฺต อนคฺฆานีติ สพฺพานิ ตานิ พฺราหฺมณานํ อทาสิ. ตถา หตฺถิโน ปริจารกานิ ปญฺจ กุลสตานิ หตฺถิเมณฺฑหตฺถิโคปเกหิ สทฺธึ อทาสิ. สห ทาเนเนวสฺส เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ภูมิกมฺปาทโย อเหสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
The decoration on its four feet was worth four hundred thousand, the decoration on both flanks was worth two hundred thousand, the blanket on its belly was worth one hundred thousand, on its back there were three nets—a net of pearls, a net of jewels, and a net of gold—worth three hundred thousand; the decoration on both ears was worth two hundred thousand, the spread-out blanket on its back was worth one hundred thousand, the decoration on its forehead was worth one hundred thousand, the three round ornaments were worth three hundred thousand, the decoration on its ear pendants was worth two hundred thousand, the decoration on its two tusks was worth two hundred thousand, the auspicious decoration on its trunk was worth one hundred thousand, the decoration on its tail was worth one hundred thousand, the mounting ladder was worth one hundred thousand, and the feeding bowl was worth one hundred thousand. Excluding the priceless items, the ornaments adorning its body were worth twenty-two hundred thousand. Thus, that much wealth alone amounted to twenty-four hundred thousand. Moreover, the jewel in the parasol cluster, the crest jewel, the jewel in the pearl necklace, the jewel in the goad, the jewel in the pearl necklace wrapped around the elephant’s neck, and the jewel on the elephant’s forehead—these six were priceless; and the elephant itself was also priceless. Thus, together with the elephant, there were seven priceless items, all of which he gave to the brahmins. Furthermore, he gave five hundred families of elephant attendants along with the elephant trainers and elephant keepers. Along with the gift, the earth trembled and so on, just as described before. Expounding this meaning, the Teacher said:

๑๖๗๒.
1672.

‘‘ตทาสิ [Pg.253] ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ;
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, เมทนี สมฺปกมฺปถ.
"Then there was that which was frightening, then there was that which was hair-raising; when the elephant-king was given, the earth trembled."

๑๖๗๓.
1673.

‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ;
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, ขุภิตฺถ นครํ ตทา.
"Then there was that which was frightening, then there was that which was hair-raising; when the elephant-king was given, the city was then in an uproar."

๑๖๗๔.
1674.

‘‘สมากุลํ ปุรํ อาสิ, โฆโส จ วิปุโล มหา;
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ.
“The city was in turmoil, and the clamor was great and widespread, when the elephant-king, the prosperity-bringer of the Sivi realm, was given.”

ตตฺถ ตทาสีติ ตทา อาสิ. หตฺถินาเคติ หตฺถิสงฺขาเต นาเค. ขุภิตฺถ นครํ ตทาติ ตทา เชตุตฺตรนครํ สงฺขุภิตํ อโหสิ.
There, ‘tadāsi’ means ‘tadā āsi’ (at that time it was). By ‘hatthināge’ is meant the nāga designated as an elephant. By ‘the city was then in an uproar’ is meant that at that time the city of Jetuttara was agitated.

พฺราหฺมณา กิร ทกฺขิณทฺวาเร หตฺถึ ลภิตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐ นิสีทิตฺวา มหาชนปริวารา นครมชฺเฌน ปายึสุ. มหาชโน เต ทิสฺวา ‘‘อมฺโภ พฺราหฺมณา, อมฺหากํ หตฺถึ อารุฬฺหา กุโต โว หตฺถี ลทฺธา’’ติ อาห. พฺราหฺมณา ‘‘เวสฺสนฺตรมหาราเชน โน หตฺถี ทินฺโน, เก ตุมฺเห’’ติ มหาชนํ หตฺถวิการาทีหิ ฆฏฺเฏนฺตา นครมชฺเฌน คนฺตฺวา อุตฺตรทฺวาเรน นิกฺขมึสุ. นาครา เทวตาวฏฺฏเนน โพธิสตฺตสฺส กุทฺธา ราชทฺวาเร สนฺนิปติตฺวา มหนฺตํ อุปกฺโกสมกํสุ. เตน วุตฺตํ –
The brahmins, it is said, having obtained the elephant at the southern gate, mounted the elephant’s back and proceeded through the middle of the city surrounded by a great crowd. The people, seeing them, said, “O brahmins, you have mounted our elephant; where did you get it?” The brahmins replied, “The great King Vessantara gave us the elephant. Who are you?” Annoying the crowd with the elephant’s movements and such, they went through the middle of the city and exited through the northern gate. The citizens, angered by the Bodhisatta’s giving away of the divine elephant, gathered at the royal gate and raised a great outcry. Therefore, it is said:

‘‘สมากุลํ ปุรํ อาสิ, โฆโส จ วิปุโล มหา;
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
“The city was in turmoil, and the clamor was great and widespread, when the elephant-king, the prosperity-bringer of the Sivi realm, was given.”

‘‘อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท, ตุมุโล เภรโว มหา;
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, ขุภิตฺถ นครํ ตทา.
“Then a great, tumultuous, terrifying sound arose there; when the elephant-king was given, the city was then in an uproar.”

‘‘อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท, ตุมุโล เภรโว มหา;
หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ.
“Then a great, tumultuous, terrifying sound arose there, when the elephant-king, the prosperity-bringer of the Sivi realm, was given.”

ตตฺถ โฆโสติ อุปกฺโกสนสทฺโท ปตฺถฏตฺตา วิปุโล, อุทฺธํ คตตฺตา มหา. สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเนติ สิวิรฏฺฐสฺส วุทฺธิกเร.
There, ‘ghosa’ (clamor) means the sound of an outcry; it is extensive because it is widespread, and great because it has risen high. By ‘sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’ is meant ‘in the one who causes the growth of the Sivi realm’.

อถสฺส ทาเนน สงฺขุภิตจิตฺตา หุตฺวา นครวาสิโน รญฺโญ อาโรเจสุํ. เตน วุตฺตํ –
Then, the city-dwellers, their minds agitated by his gift, reported it to the King. Therefore, it is said:

๑๖๗๕.
1675.

‘‘อุคฺคา [Pg.254] จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา.
“Nobles and princes, merchants and brahmins, elephant riders, army officers, charioteers, and foot soldiers,

๑๖๗๖.
1676.

‘‘เกวโล จาปิ นิคโม, สิวโย จ สมาคตา;
ทิสฺวา นาคํ นียมานํ, เต รญฺโญ ปฏิเวทยุํ.
The entire populace, and the Sivis assembled, seeing the elephant being led away, reported it to the King.

๑๖๗๗.
1677.

‘‘วิธมํ เทว เต รฏฺฐํ, ปุตฺโต เวสฺสนฺตโร ตว;
กถํ โน หตฺถินํ ทชฺชา, นาคํ รฏฺฐสฺส ปูชิตํ.
“O lord, your son Vessantara is destroying your realm! How could he give away our elephant, the nāga honored by the realm?

๑๖๗๘.
1678.

‘‘กถํ โน กุญฺชรํ ทชฺชา, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ;
เขตฺตญฺญุํ สพฺพยุทฺธานํ, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ.
How could he give away our elephant, with tusks like a plough-pole, mighty, knowing all battlefields, the best of elephants, all white?

๑๖๗๙.
1679.

‘‘ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ, ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ;
ทนฺตึ สวาลพีชนึ, เสตํ เกลาสสาทิสํ.
Covered with a pale blanket, in rut, crushing enemies; tusked, with a tail-fan, white as Mount Kailāsa.

๑๖๘๐.
1680.

‘‘สเสตจฺฉตฺตํ สอุปาเธยฺยํ, สาถพฺพนํ สหตฺถิปํ;
อคฺคยานํ ราชวาหึ, พฺราหฺมณานํ อทา คช’’นฺติ.
With its white parasol, with its trappings, with its mahout, with its elephant-keepers, the foremost vehicle, the royal conveyance—he gave the elephant to the brahmins.”

ตตฺถ อุคฺคาติ อุคฺคตา ปญฺญาตา. นิคโมติ เนคมกุฏุมฺพิกชโน. วิธมํ เทว เต รฏฺฐนฺติ เทว, ตว รฏฺฐํ วิธมํ. กถํ โน หตฺถินํ ทชฺชาติ เกน การเณน อมฺหากํ หตฺถินํ อภิมงฺคลสมฺมตํ กาลิงฺครฏฺฐวาสีนํ พฺราหฺมณานํ ทเทยฺย. เขตฺตญฺญุํ สพฺพยุทฺธานนฺติ สพฺพยุทฺธานํ เขตฺตภูมิสีสชานนสมตฺถํ. ทนฺตินฺติ มโนรมทนฺตยุตฺตํ. สวาลพีชนินฺติ สหวาลพีชนึ. สอุปาเธยฺยนฺติ สอตฺถรณํ. สาถพฺพนนฺติ สหตฺถิเวชฺชํ. สหตฺถิปนฺติ หตฺถิปริจารกานํ ปญฺจนฺนํ กุลสตานํ หตฺถิเมณฺฑหตฺถิโคปกานญฺจ วเสน สหตฺถิปํ.
There, ‘uggā’ means ‘uggatā’ (high-born) or ‘paññātā’ (esteemed). ‘Nigamo’ refers to town-dwelling householders. By ‘Vidhamaṃ deva te raṭṭhaṃ’ is meant ‘O lord, your realm is being destroyed’. By ‘Kathaṃ no hatthinaṃ dajjā’ is meant: ‘For what reason should he give our elephant, which is considered highly auspicious, to the brahmins residing in the Kāliṅga realm?’ By ‘khettaññuṃ sabbayuddhānaṃ’ is meant ‘capable of knowing the terrain and strategy of all battlefields’. By ‘dantiṃ’ is meant ‘endowed with beautiful tusks’. By ‘savālabījaniṃ’ is meant ‘along with its tail-fan’. By ‘saupādheyyaṃ’ is meant ‘with its covering’. By ‘sāthabbanaṃ’ is meant ‘with its elephant doctor’. By ‘sahatthipaṃ’ is meant ‘along with five hundred families of elephant attendants, mahouts, and elephant-keepers’.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุนปิ อาหํสุ –
Having said this, they spoke again:

๑๖๘๑.
1681.

‘‘อนฺนํ ปานญฺจ โย ทชฺชา, วตฺถเสนาสนานิ จ;
เอตํ โข ทานํ ปติรูปํ, เอตํ โข พฺราหฺมณารหํ.
“One who gives food and drink, clothing and lodging—this indeed is a fitting gift, this indeed is worthy of a brahmin.

๑๖๘๒.
1682.

‘‘อยํ เต วํสราชา โน, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน;
กถํ เวสฺสนฺตโร ปุตฺโต, คชํ ภาเชติ สญฺชย.
“You are our king by lineage, the prosperity-bringer of the Sivi realm. How then, O Sañjaya, does your son Vessantara give away the elephant?

๑๖๘๓.
1683.

‘‘สเจ [Pg.255] ตฺวํ น กริสฺสสิ, สิวีนํ วจนํ อิทํ;
มญฺเญ ตํ สห ปุตฺเตน, สิวี หตฺเถ กริสฺสเร’’ติ.
If you do not heed this word of the Sivis, I think the Sivis will take you and your son into their hands.”

ตตฺถ วํสราชาติ ปเวณิยา อาคโต มหาราชา. ภาเชตีติ เทติ. สิวี หตฺเถ กริสฺสเรติ สิวิรฏฺฐวาสิโน สห ปุตฺเตน ตํ อตฺตโน หตฺเถ กริสฺสนฺตีติ.
There, ‘vaṃsarājā’ means the great King who has come by tradition. ‘Bhājeti’ means ‘gives’. By ‘the Sivis will take him into their hands’ is meant that the inhabitants of the Sivi realm will take him along with his son into their own hands.

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘เอเต เวสฺสนฺตรํ มาราเปตุํ อิจฺฉนฺตี’’ติ สญฺญาย อาห –
Hearing this, the King, understanding, “These men wish to have Vessantara killed,” said:

๑๖๘๔.
1684.

‘‘กามํ ชนปโท มาสิ, รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ;
นาหํ สิวีนํ วจนา, ราชปุตฺตํ อทูสกํ;
ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺฐา, ปุตฺโต หิ มม โอรโส.
“Let the countryside be no more, and let the realm also perish; I will not, on the word of the Sivis, banish the innocent prince from my own realm, for he is my own legitimate son.

๑๖๘๕.
1685.

‘‘กามํ ชนปโท มาสิ, รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ;
นาหํ สิวีนํ วจนา, ราชปุตฺตํ อทูสกํ;
ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺฐา, ปุตฺโต หิ มม อตฺรโช.
Let the countryside be no more, and let the realm also perish; I will not, on the word of the Sivis, banish the innocent prince from my own realm, for he is my own son, born of me.

๑๖๘๖.
1686.

‘‘น จาหํ ตสฺมึ ทุพฺเภยฺยํ, อริยสีลวโต หิ โส;
อสิโลโกปิ เม อสฺส, ปาปญฺจ ปสเว พหุํ;
กถํ เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ, สตฺเถน ฆาตยามเส’’ติ.
“I should not act treacherously towards him, for he is of noble virtue; disrepute would befall me, and I would generate much evil. How could we kill Prince Vessantara, my son, with a weapon?”

ตตฺถ มาสีติ มา อาสิ, มา โหตูติ อตฺโถ. อริยสีลวโตติ อริเยน สีลวเตน อริยาย จ อาจารสมฺปตฺติยา สมนฺนาคโต. ฆาตยามเสติ ฆาตยิสฺสาม.
There, ‘māsi’ means ‘mā āsi’ (may it not be). ‘Ariyasīlavato’ means endowed with noble virtue and noble conduct. ‘Ghātayāmase’ means ‘we will kill’.

ตํ สุตฺวา สิวโย อโวจุํ –
Having heard that, the Sivis said:

๑๖๘๗.
1687.

‘‘มา นํ ทณฺเฑน สตฺเถน, น หิ โส พนฺธนารโห;
ปพฺพาเชหิ จ นํ รฏฺฐา, วงฺเก วสตุ ปพฺพเต’’ติ.
“Do not strike him with rod or weapon, for he is not deserving of bonds; banish him from the realm, let him dwell on Vaṅka mountain.”

ตตฺถ มา นํ ทณฺเฑน สตฺเถนาติ เทว, ตุมฺเห ตํ ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา มา ฆาตยิตฺถ. น หิ โส พนฺธนารโหติ โส พนฺธนารโหปิ น โหติเยว.
There, ‘do not strike him with rod or weapon’ means, ‘O lord, you should not kill him with a rod or a weapon.’ By ‘he is not deserving of bonds’ is meant he is indeed not worthy of imprisonment.

ราชา [Pg.256] อาห –
The king said:

๑๖๘๘.
1688.

‘‘เอโส เจ สิวีนํ ฉนฺโท, ฉนฺทํ น ปนุทามเส;
อิมํ โส วสตุ รตฺตึ, กาเม จ ปริภุญฺชตุ.
“If this is the Sivis’ wish, we should not reject their wish. Let him stay this night, and enjoy sensual pleasures.

๑๖๘๙.
1689.

‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ;
สมคฺคา สิวโย หุตฺวา, รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺตุ น’’นฺติ.
“Then, at the end of the night, toward the rising of the sun, let the Sivis, united, banish him from the realm.”

ตตฺถ วสตูติ ปุตฺตทารสฺส โอวาทํ ททมาโน วสตุ, เอกรตฺติญฺจสฺส โอกาสํ เทถาติ วทติ.
There, ‘let him stay’ means let him stay to give counsel to his son and wife; he says, ‘Give him the opportunity of one night.’

เต ‘‘เอกรตฺติมตฺตํ วสตู’’ติ รญฺโญ วจนํ สมฺปฏิจฺฉึสุ. อถ ราชา เน อุยฺโยเชตฺวา ปุตฺตสฺส สาสนํ เปเสนฺโต กตฺตารํ อามนฺเตตฺวา ตสฺส สนฺติกํ เปเสสิ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เวสฺสนฺตรสฺส นิเวสนํ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
They accepted the king’s words, saying, “Let him stay for just one night.” Then the king, having dismissed them, sent for a messenger and dispatched him to his son with the command. He, saying “Very well,” accepted and went to Vessantara’s dwelling to deliver the news. The Teacher, revealing this matter, said:

๑๖๙๐.
1690.

‘‘อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน, คนฺตฺวา เวสฺสนฺตรํ วท;
‘สิวโย เทว เต กุทฺธา, เนคมา จ สมาคตา.
“Arise, O messenger, go quickly, and speak to Vessantara: ‘The Sivis, O lord, are angered, and the townsfolk have gathered.

๑๖๙๑.
1691.

‘‘อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;
เกวโล จาปิ นิคโม, สิวโย จ สมาคตา.
“Nobles and princes, Vessas and brahmins, elephant riders, army officers, charioteers, and foot soldiers; the entire populace, and the Sivis have assembled.

๑๖๙๒.
1692.

‘‘อสฺมา รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ;
สมคฺคา สิวโย หุตฺวา, รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติ ตํ’.
“At the end of this night, toward the rising of the sun, the Sivis, united, will banish you from the realm.’”

๑๖๙๓.
1693.

‘‘ส กตฺตา ตรมาโนว, สิวิราเชน เปสิโต;
อามุตฺตหตฺถาภรโณ, สุวตฺโถ จนฺทนภูสิโต.
That messenger, hurrying, sent by the Sivi king, his hands adorned with ornaments, well-clothed and anointed with sandalwood,

๑๖๙๔.
1694.

‘‘สีสํ นฺหาโต อุทเก โส, อามุตฺตมณิกุณฺฑโล;
อุปาคมิ ปุรํ รมฺมํ, เวสฺสนฺตรนิเวสนํ.
Having bathed his head in water, adorned with gem-studded earrings, he approached the lovely city, Vessantara’s dwelling.

๑๖๙๕.
1695.

‘‘ตตฺถทฺทส กุมารํ โส, รมมานํ สเก ปุเร;
ปริกิณฺณํ อมจฺเจหิ, ติทสานํว วาสวํ.
There he saw the prince delighting in his own city, surrounded by ministers, like Vāsava among the Tidasas.

๑๖๙๖.
1696.

‘‘โส [Pg.257] ตตฺถ คนฺตฺวา ตรมาโน, กตฺตา เวสฺสนฺตรํพฺรวิ;
‘ทุกฺขํ เต เวทยิสฺสามิ, มา เม กุชฺฌิ รเถสภ’.
Going there swiftly, the messenger spoke to Vessantara: ‘I will announce sorrow to you, O lord of chariots; do not be angry with me.’

๑๖๙๗.
1697.

‘‘วนฺทิตฺวา โรทมาโน โส, กตฺตา ราชานมพฺรวิ;
ภตฺตา เมสิ มหาราช, สพฺพกามรสาหโร.
Bowing and weeping, that messenger said to the king: ‘You are my master, great king, bringer of all desired delights.

๑๖๙๘.
1698.

‘‘ทุกฺขํ เต เวทยิสฺสามิ, ตตฺถ อสฺสาสยนฺตุ มํ;
สิวโย เทว เต กุทฺธา, เนคมา จ สมาคตา.
“I will make known suffering to you; in that, may you console me. The Sivis, O lord, are angered, and the townsfolk have assembled.

๑๖๙๙.
1699.

‘‘อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;
เกวโล จาปิ นิคโม, สิวโย จ สมาคตา.
“Nobles and princes, Vessas and brahmins, elephant riders, army officers, charioteers, and foot soldiers; the entire populace, and the Sivis have assembled.

๑๗๐๐.
1700.

‘‘อสฺมา รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ;
สมคฺคา สิวโย หุตฺวา, รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติ ต’’นฺติ.
“At the end of this night, toward the rising of the sun, the Sivis, united, will banish you from the realm.”

ตตฺถ กุมารนฺติ มาตาปิตูนํ อตฺถิตาย ‘‘กุมาโร’’ตฺเวว สงฺขํ คตํ ราชานํ. รมมานนฺติ อตฺตนา ทินฺนทานสฺส วณฺณํ กถยมานํ โสมนสฺสปฺปตฺตํ หุตฺวา นิสินฺนํ. ปริกิณฺณํ อมจฺเจหีติ อตฺตนา สหชาเตหิ สฏฺฐิสหสฺเสหิ อมจฺเจหิ ปริวุตํ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต ราชาสเน นิสินฺนํ. เวทยิสฺสามีติ กถยิสฺสามิ. ตตฺถ อสฺสาสยนฺตุ มนฺติ ตสฺมึ ทุกฺขสฺสาสนาโรจเน กเถตุํ อวิสหวเสน กิลนฺตํ มํ, เทว, เต ปาทา อสฺสาสยนฺตุ, วิสฺสตฺโถ กเถหีติ มํ วทถาติ อธิปฺปาเยเนวมาห.
There, ‘kumāra’ refers to the king, who is called ‘prince’ because his parents are still alive. ‘Ramamāna’ means he was seated, having attained joy, recounting the virtues of the gifts he had given. ‘Surrounded by ministers’ means he was seated on the royal throne under a raised white parasol, encircled by sixty thousand ministers born alongside him. ‘Vedayissāmi’ means ‘I will relate’. By ‘may you console me’ is meant, ‘O lord, let your feet console me, who is weary from being unable to bear speaking about announcing this suffering; tell me to speak with confidence’—this is his intention in saying so.

มหาสตฺโต อาห –
The Great Being said:

๑๗๐๑.
1701.

‘‘กิสฺมึ เม สิวโย กุทฺธา, นาหํ ปสฺสามิ ทุกฺกฏํ;
ตํ เม กตฺเต วิยาจิกฺข, กสฺมา ปพฺพาชยนฺติ ม’’นฺติ.
“For what are the Sivis angry with me? I see no wrongdoing. Explain that to me, O messenger, why do they banish me?”

ตตฺถ กิสฺมินฺติ กตรสฺมึ การเณ. วิยาจิกฺขาติ วิตฺถารโต กเถหิ.
There, ‘kismiṃ’ means ‘for what reason’. ‘Viyācikkha’ means ‘explain in detail’.

กตฺตา [Pg.258] อาห –
The messenger said:

๑๗๐๒.
1702.

‘‘อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;
นาคทาเนน ขิยฺยนฺติ, ตสฺมา ปพฺพาชยนฺติ ต’’นฺติ.
“Nobles and princes, Vessas and brahmins, elephant riders, army officers, charioteers, and foot soldiers are vexed by the gift of the elephant; therefore they banish you.”

ตตฺถ ขิยฺยนฺตีติ กุชฺฌนฺติ.
There, ‘khiyyanti’ means ‘they are angry’.

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา อาห –
Hearing that, the Great Being, filled with gladness, said:

๑๗๐๓.
1703.

‘‘หทยํ จกฺขุมฺปหํ ทชฺชํ, กึ เม พาหิรกํ ธนํ;
หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา, มุตฺตา เวฬุริยา มณิ.
“I would give my heart and my eye, what to me is external wealth? Gold or silver, pearls, beryl, or jewels.

๑๗๐๔.
1704.

‘‘ทกฺขิณํ วาปหํ พาหุํ, ทิสฺวา ยาจกมาคเต;
ทเทยฺยํ น วิกมฺเปยฺยํ, ทาเน เม รมเต มโน.
“Seeing beggars who have come, I would give my right arm and not waver; my mind delights in giving.”

๑๗๐๕.
1705.

‘‘กามํ มํ สิวโย สพฺเพ, ปพฺพาเชนฺตุ หนนฺตุ วา;
เนว ทานา วิรมิสฺสํ, กามํ ฉินฺทนฺตุ สตฺตธา’’ติ.
“Let all the Sivis banish or kill me as they please; I will not cease from giving, even if they cut me into seven pieces.”

ตตฺถ ยาจกมาคเตติ ยาจเก อาคเต ตํ ยาจกํ ทิสฺวา. เนว ทานา วิรมิสฺสนฺติ เนว ทานา วิรมิสฺสามิ.
Therein, ‘yācakamāgate’ means ‘seeing beggars who have come.’ ‘Neva dānā viramissanti’ means ‘I will not cease from giving.’”

ตํ สุตฺวา กตฺตา เนว รญฺญา ทินฺนํ น นาคเรหิ ทินฺนํ อตฺตโน มติยา เอว อปรํ สาสนํ กเถนฺโต อาห –
Having heard that, the speaker, sent neither by the king nor by the citizens, but according to his own thought, declared another message, saying:

๑๗๐๖.
1706.

‘‘เอวํ ตํ สิวโย อาหุ, เนคมา จ สมาคตา;
โกนฺติมาราย ตีเรน, คิริมารญฺชรํ ปติ;
เยน ปพฺพาชิตา ยนฺติ, เตน คจฺฉตุ สุพฺพโต’’ติ.
“Thus the Sivis and the assembled townsfolk say to you: ‘By the bank of the Kontimārā, towards Mount Arañjara; by the path which the banished take, let the virtuous one go.’”

ตตฺถ โกนฺติมารายาติ โกนฺติมาราย นาม นทิยา ตีเรน. คิริมารญฺชรํ ปตีติ อารญฺชรํ นาม คิรึ อภิมุโข หุตฺวา. เยนาติ เยน มคฺเคน รฏฺฐา ปพฺพาชิตา ราชาโน คจฺฉนฺติ, เตน สุพฺพโต เวสฺสนฺตโรปิ คจฺฉตูติ เอวํ สิวโย กเถนฺตีติ อาห. อิทํ กิร โส เทวตาธิคฺคหิโต หุตฺวา กเถสิ.
Therein, ‘Kontimārāya’ means ‘by the bank of the river named Kontimārā.’ ‘Girimārañjaraṃ pati’ means ‘facing the mountain named Arañjara.’ ‘Yena’ means ‘by which path kings banished from the kingdom go, by that path let the virtuous Vessantara also go’—thus the Sivis spoke, he said. It is said that he, being possessed by a deity, spoke thus.

ตํ สุตฺวา โพธิสตฺโต ‘‘สาธุ โทสการกานํ คตมคฺเคน คมิสฺสามิ, มํ โข ปน นาครา น อญฺเญน โทเสน ปพฺพาเชนฺติ, มยา หตฺถิสฺส [Pg.259] ทินฺนตฺตา ปพฺพาเชนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ อหํ สตฺตสตกํ มหาทานํ ทสฺสามิ, นาครา เม เอกทิวสํ ทานํ ทาตุํ โอกาสํ เทนฺตุ, สฺเว ทานํ ทตฺวา ตติยทิวเส คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา อาห –
Hearing this, the Bodhisatta said, “Good! I will go by the path taken by wrongdoers. The citizens, however, do not banish me for any other fault; they banish me because I gave away the elephant. Even so, I will give the great gift of the seven hundreds. Let the citizens grant me the opportunity to give gifts for one day. Having given the gifts tomorrow, I will depart on the third day.” Then he said:

๑๗๐๗.
1707.

‘‘โสหํ เตน คมิสฺสามิ, เยน คจฺฉนฺติ ทูสกา;
รตฺตินฺทิวํ เม ขมถ, ยาว ทานํ ททามห’’นฺติ.
“So I will go by that path by which wrongdoers go. Grant me a day and a night, while I give the gift.”

ตํ สุตฺวา กตฺตา ‘‘สาธุ, เทว, นาครานํ วกฺขามี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. มหาสตฺโต ตํ อุยฺโยเชตฺวา มหาเสนคุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘ตาต, อหํ สฺเว สตฺตสตกํ นาม มหาทานํ ทสฺสามิ, สตฺต หตฺถิสตานิ, สตฺต อสฺสสตานิ, สตฺต รถสตานิ, สตฺต อิตฺถิสตานิ, สตฺต เธนุสตานิ, สตฺต ทาสสตานิ, สตฺต ทาสิสตานิ จ ปฏิยาเทหิ, นานปฺปการานิ จ อนฺนปานาทีนิ อนฺตมโส สุรมฺปิ สพฺพํ ทาตพฺพยุตฺตกํ อุปฏฺฐเปหี’’ติ สตฺตสตกํ มหาทานํ วิจาเรตฺวา อมจฺเจ อุยฺโยเชตฺวา เอกโกว มทฺทิยา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา สิริสยนปิฏฺเฐ นิสีทิตฺวา ตาย สทฺธึ กถํ ปวตฺเตสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Hearing this, the speaker said, “Good, Your Majesty, I will inform the citizens,” and departed. The Great Being, having dismissed him, had Mahāsenagutta summoned and said, “Dear one, tomorrow I will give the great gift called ‘the seven hundreds’: prepare seven hundred elephants, seven hundred horses, seven hundred chariots, seven hundred women, seven hundred cows, seven hundred male slaves, and seven hundred female slaves. Also set up various kinds of food and drink, even liquor—everything suitable for giving.” Having arranged the great gift of the seven hundreds and dismissed his ministers, he went alone to Maddī’s dwelling. Sitting on the splendid couch, he began to converse with her. The Teacher, making this matter known, said:

๑๗๐๘.
1708.

‘‘อามนฺตยิตฺถ ราชานํ, มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ;
ยํ เต กิญฺจิ มยา ทินฺนํ, ธนํ ธญฺญญฺจ วิชฺชติ.
“The king addressed Maddī, beautiful in every limb: ‘Whatever wealth and grain given by me is in your possession,

๑๗๐๙.
1709.

‘‘หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา, มุตฺตา เวฬุริยา พหู;
สพฺพํ ตํ นิทเหยฺยาสิ, ยญฺจ เต เปตฺติกํ ธน’’นฺติ.
“‘Whether silver or gold, or many pearls and beryl gems; all of that you should store away, and also your paternal wealth.’”

ตตฺถ นิทเหยฺยาสีติ นิธึ กตฺวา ฐเปยฺยาสิ. เปตฺติกนฺติ ปิติโต อาคตํ.
Therein, ‘store away’ means to deposit as a treasure. ‘Paternal’ means that which comes from one’s father.

๑๗๑๐.
1710.

‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา;
กุหึ เทว นิทหามิ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.
Then the princess Maddī, beautiful in every limb, said to him: “Where, my lord, shall I store it? Tell me, since I ask you.”

ตตฺถ ตมพฺรวีติ ‘‘มยฺหํ สามิเกน เวสฺสนฺตเรน เอตฺตกํ กาลํ ‘ธนํ นิเธหี’ติ น วุตฺตปุพฺพํ, อิทาเนว วทติ, กุหึ นุ โข นิเธตพฺพํ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตํ อพฺรวิ.
Therein, ‘she said to him’ means: thinking, “In all this time, my husband Vessantara has never before told me, ‘Store away wealth.’ Only now does he say it. Where, indeed, should it be stored? I shall ask him,” she said this to him.

เวสฺสนฺตโร [Pg.260] อาห –
Vessantara said:

๑๗๑๑.
1711.

‘‘สีลวนฺเตสุ ทชฺชาสิ, ทานํ มทฺทิ ยถารหํ;
น หิ ทานา ปรํ อตฺถิ, ปติฏฺฐา สพฺพปาณิน’’นฺติ.
“Give, Maddī, to the virtuous as is fitting; for there is no support for all living beings higher than giving.”

ตตฺถ ทชฺชาสีติ ภทฺเท, มทฺทิ โกฏฺฐาทีสุ อนิทหิตฺวา อนุคามิกนิธึ นิทหมานา สีลวนฺเตสุ ทเทยฺยาสิ. น หิ ทานา ปรนฺติ ทานโต อุตฺตริตรํ ปติฏฺฐา นาม น หิ อตฺถิ.
Therein, ‘you should give’ means: ‘Good Maddī, not storing it in granaries and so forth, but depositing it as a treasure that follows one, you should give to the virtuous.’ ‘No higher than giving’ means there is indeed no support more excellent than giving.

สา ‘‘สาธู’’ติ ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิ. อถ นํ อุตฺตริปิ โอวทนฺโต อาห –
She accepted his words, saying, “Good.” Then, advising her further, he said:

๑๗๑๒.
1712.

‘‘ปุตฺเตสุ มทฺทิ ทเยสิ, สสฺสุยา สสุรมฺหิ จ;
โย จ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺย, สกฺกจฺจํ ตํ อุปฏฺฐเห.
“Maddī, be compassionate to your children, and to your mother-in-law and father-in-law. And whoever should regard himself as your husband, attend to him respectfully.

๑๗๑๓.
1713.

‘‘โน เจ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺย, มยา วิปฺปวเสน เต;
อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส, มา กิสิตฺโถ มยา วินา’’ติ.
“If no one should take you as his wife, due to your separation from me, then seek another husband; do not waste away without me.”

ตตฺถ ทเยสีติ ทยํ เมตฺตํ กเรยฺยาสิ. โย จ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺยาติ ภทฺเท, โย จ มยิ คเต ‘‘อหํ เต ภตฺตา ภวิสฺสามี’’ติ ตํ มญฺญิสฺสติ, ตมฺปิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐเหยฺยาสิ. มยา วิปฺปวเสน เตติ มยา สทฺธึ ตว วิปฺปวาเสน สเจ โกจิ ‘‘อหํ เต ภตฺตา ภวิสฺสามี’’ติ ตํ น มญฺเญยฺย, อถ สยเมว อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส. มา กิสิตฺโถ มยา วินาติ มยา วินา หุตฺวา มา กิสา ภวิ, มา กิลมีติ อตฺโถ.
Therein, ‘be compassionate’ means ‘you should act with kindness and love.’ ‘And whoever should regard himself as your husband’ means, “Good lady, whoever, when I am gone, should think of you, ‘I will be your husband,’ him too you should attend to respectfully.” ‘Due to your separation from me’ means, “If, because of your separation from me, no one should think, ‘I will be your husband,’ then seek another husband yourself.” ‘Do not waste away without me’ means, “Being without me, do not become thin, do not suffer.”

อถ นํ มทฺที ‘‘กึ นุ โข เอส เอวรูปํ วจนํ มํ ภณตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘กสฺมา, เทว, อิมํ อยุตฺตํ กถํ กเถสี’’ติ ปุจฺฉิ. มหาสตฺโต ‘‘ภทฺเท, มยา หตฺถิสฺส ทินฺนตฺตา สิวโย กุทฺธา มํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ, สฺเว อหํ สตฺตสตกํ มหาทานํ ทตฺวา ตติยทิวเส นครา นิกฺขมิสฺสามี’’ติ วตฺวา อาห –
Then Maddī, thinking, “Why indeed does he speak such words to me?” asked, “Why, my lord, do you speak these improper words?” The Great Being said, “Good lady, because I gave away the elephant, the Sivis are angry and are banishing me from the kingdom. Tomorrow, having given the great gift of the seven hundreds, I will leave the city on the third day.” Having said this, he spoke:

๑๗๑๔.
1714.

‘‘อหญฺหิ วนํ คจฺฉามิ, โฆรํ วาฬมิคายุตํ;
สํสโย ชีวิตํ มยฺหํ, เอกกสฺส พฺรหาวเน’’ติ.
“For I am going to the forest, dreadful and frequented by wild beasts; my life is uncertain, for one who is alone in the great forest.”

ตตฺถ สํสโยติ อเนกปจฺจตฺถิเก เอกกสฺส สุขุมาลสฺส มม วเน วสโต กุโต ชีวิตํ, นิจฺฉเยน มริสฺสามีติ อธิปฺปาเยเนวํ อาห.
Therein, ‘uncertain’ means he spoke with this intention: ‘For me, a delicate person dwelling alone in the forest amidst many adversaries, whence can there be life? I will certainly die.’”

๑๗๑๕.
1715.

‘‘ตมพฺรวิ [Pg.261] ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา;
อภุมฺเม กถํ นุ ภณสิ, ปาปกํ วต ภาสสิ.
The princess Maddī, beautiful in every limb, spoke to him: “How can you speak such a baseless thing? Truly, you speak an evil word.

๑๗๑๖.
1716.

‘‘เนส ธมฺโม มหาราช, ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก;
อหมฺปิ เตน คจฺฉามิ, เยน คจฺฉสิ ขตฺติย.
“This is not right, great king, that you should go alone. I too will go by that path by which you go, O warrior.

๑๗๑๗.
1717.

‘‘มรณํ วา ตยา สทฺธึ, ชีวิตํ วา ตยา วินา;
ตเทว มรณํ เสยฺโย, ยํ เจ ชีเว ตยา วินา.
“Death with you, or life without you—that death is better than a life lived without you.

๑๗๑๘.
1718.

‘‘อคฺคึ อุชฺชาลยิตฺวาน, เอกชาลสมาหิตํ;
ตตฺถ เม มรณํ เสยฺโย, ยํ เจ ชีเว ตยา วินา.
“Having kindled a fire and gathered it into a single blaze, it would be better for me to die there than to live without you.

๑๗๑๙.
1719.

‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี;
เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จ.
“Just as a female elephant follows the forest tusker, her mate, as he roams through mountain fastnesses, on level and uneven ground alike,

๑๗๒๐.
1720.

‘‘เอวํ ตํ อนุคจฺฉามิ, ปุตฺเต อาทาย ปจฺฉโต;
สุภรา เต ภวิสฺสามิ, น เต เหสฺสามิ ทุพฺภรา’’ติ.
“So too will I follow you, taking our children with me; I will be easy for you to support, I will not be a burden to you.”

ตตฺถ อภุมฺเมติ อภูตํ วต เม กเถยฺยาสิ. เนส ธมฺโมติ น เอโส สภาโว, เนตํ การณํ. ตเทวาติ ตยา สทฺธึ ยํ มรณํ อตฺถิ, ตเทว มรณํ เสยฺโย. ตตฺถาติ ตสฺมึ เอกชาลภูเต ทารุจิตเก. เชสฺสนฺตนฺติ วิจรนฺตํ.
Here, ‘abhumme’ means ‘you would speak to me what is untrue’. ‘Nesa dhammo’ means ‘this is not its nature, this is not the cause’. ‘Tadeva’ means ‘that very death which is with you, that very death is better’. ‘Tattha’ means ‘in that funeral pyre that has become a single blaze’. ‘Jessantaṃ’ means ‘roaming’.

เอวญฺจ ปน วตฺวา สา ปุน ทิฏฺฐปุพฺพํ วิย หิมวนฺตปฺปเทสํ วณฺเณนฺตี อาห –
Having spoken thus, she then described the Himalayan region as if she had seen it before, saying:

๑๗๒๑.
1721.

‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน;
อาสีเน วนคุมฺพสฺมึ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“Seeing these princes, charming and sweet-spoken, seated in a forest thicket, you will not remember the kingdom.

๑๗๒๒.
1722.

‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน;
กีฬนฺเต วนคุมฺพสฺมึ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“Seeing these princes, charming and sweet-spoken, playing in a forest thicket, you will not remember the kingdom.

๑๗๒๓.
1723.

‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน;
อสฺสเม รมณียมฺหิ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“Seeing these princes, charming and sweet-spoken, in a delightful hermitage, you will not remember the kingdom.

๑๗๒๔.
1724.

‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน;
กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“Seeing these princes, charming and sweet-spoken, playing in a lovely hermitage, you will not remember the kingdom.

๑๗๒๕.
1725.

‘‘อิเม [Pg.262] กุมาเร ปสฺสนฺโต, มาลธารี อลงฺกเต;
อสฺสเม รมณียมฺหิ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“Seeing these princes, wearing garlands and adorned, in a delightful hermitage, you will not remember the kingdom.

๑๗๒๖.
1726.

‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มาลธารี อลงฺกเต;
กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“Seeing these princes, wearing garlands and adorned, playing in a lovely hermitage, you will not remember the kingdom.

๑๗๒๗.
1727.

‘‘ยทา ทกฺขิสิ นจฺจนฺเต, กุมาเร มาลธาริเน;
อสฺสเม รมณียมฺหิ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see the garland-wearing princes dancing in a delightful hermitage, you will not remember the kingdom.

๑๗๒๘.
1728.

‘‘ยทา ทกฺขิสิ นจฺจนฺเต, กุมาเร มาลธาริเน;
กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see the garland-wearing princes dancing and playing in a lovely hermitage, you will not remember the kingdom.

๑๗๒๙.
1729.

‘‘ยทา ทกฺขิสิ มาตงฺคํ, กุญฺชรํ สฏฺฐิหายนํ;
เอกํ อรญฺเญ จรนฺตํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see a great elephant, a sixty-year-old tusker, wandering alone in the forest, you will not remember the kingdom.

๑๗๓๐.
1730.

‘‘ยทา ทกฺขิสิ มาตงฺคํ, กุญฺชรํ สฏฺฐิหายนํ;
สายํ ปาโต วิจรนฺตํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see a great elephant, a sixty-year-old tusker, roaming in the evening and morning, you will not remember the kingdom.

๑๗๓๑.
1731.

‘‘ยทา กเรณุสงฺฆสฺส, ยูถสฺส ปุรโต วชํ;
โกญฺจํ กาหติ มาตงฺโค, กุญฺชโร สฏฺฐิหายโน;
ตสฺส ตํ นทโต สุตฺวา, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When the great elephant, a sixty-year-old tusker, going before the herd of female elephants, makes a trumpeting sound, hearing him roar, you will not remember the kingdom.

๑๗๓๒.
1732.

‘‘ทุภโต วนวิกาเส, ยทา ทกฺขิสิ กามโท;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see the forest expanse on both sides, O fulfiller of wishes, a forest teeming with wild beasts, you will not remember the kingdom.

๑๗๓๓.
1733.

‘‘มิคํ ทิสฺวาน สายนฺหํ, ปญฺจมาลินมาคตํ;
กิมฺปุริเส จ นจฺจนฺเต, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see the deer in the evening, come adorned with five garlands, and the Kimpurisas dancing, you will not remember the kingdom.

๑๗๓๔.
1734.

‘‘ยทา โสสฺสสิ นิคฺโฆสํ, สนฺทมานาย สินฺธุยา;
คีตํ กิมฺปุริสานญฺจ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you hear the roaring sound of the flowing river, and the song of the Kimpurisas, you will not remember the kingdom.

๑๗๓๕.
1735.

‘‘ยทา โสสฺสสิ นิคฺโฆสํ, คิริคพฺภรจาริโน;
วสฺสมานสฺสุลูกสฺส, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you hear the cry of the owl dwelling in the mountain cave, you will not remember the kingdom.

๑๗๓๖.
1736.

‘‘ยทา สีหสฺส พฺยคฺฆสฺส, ขคฺคสฺส ควยสฺส จ;
วเน โสสฺสสิ วาฬานํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you hear in the forest the sounds of the wild beasts—of the lion, the tiger, the rhinoceros, and the wild ox—you will not remember the kingdom.

๑๗๓๗.
1737.

‘‘ยทา [Pg.263] โมรีหิ ปริกิณฺณํ, พริหีนํ มตฺถกาสินํ;
โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see a peacock dancing, surrounded by peahens, with its plumes erect, you will not remember the kingdom.

๑๗๓๘.
1738.

‘‘ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ, อณฺฑชํ จิตฺรปกฺขินํ;
โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see a peacock dancing, surrounded by peahens, the egg-born one with variegated wings, you will not remember the kingdom.

๑๗๓๙.
1739.

‘‘ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ, นีลคีวํ สิขณฺฑินํ;
โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see a peacock dancing, surrounded by peahens, the blue-necked, crested one, you will not remember the kingdom.

๑๗๔๐.
1740.

‘‘ยทา ทกฺขิสิ เหมนฺเต, ปุปฺผิเต ธรณีรุเห;
สุรภึ สมฺปวายนฺเต, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see in winter the trees of the earth in bloom, their fragrance gently blowing, you will not remember the kingdom.

๑๗๔๑.
1741.

‘‘ยทา เหมนฺติเก มาเส, หริตํ ทกฺขิสิ เมทนึ;
อินฺทโคปกสญฺฉนฺนํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When in the winter season you see the green earth covered with Indagopaka insects, you will not remember the kingdom.

๑๗๔๒.
1742.

‘‘ยทา ทกฺขิสิ เหมนฺเต, ปุปฺผิเต ธรณีรุเห;
กุฏชํ พิมฺพชาลญฺจ, ปุปฺผิตํ โลทฺทปทฺธกํ;
สุรตึ สมฺปวายนฺเต, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ.
“When you see in winter the trees of the earth in bloom—the kuṭaja, the bimbajāla, and the loddapaddhaka in bloom—their fragrance spreading, you will not remember the kingdom.

๑๗๔๓.
1743.

‘‘ยทา เหมนฺติเก มาเส, วนํ ทกฺขิสิ ปุปฺผิตํ;
โอปุปฺผานิ จ ปทฺธานิ, น รชฺชสฺส สริสฺสสี’’ติ.
“When in the winter season you see the forest in bloom, with flowers hanging down and fallen, you will not remember the kingdom.”

ตตฺถ มญฺชุเกติ มธุรกเถ. กเรณุสงฺฆสฺสาติ หตฺถินิฆฏาย. ยูถสฺสาติ หตฺถิยูถสฺส ปุรโต วชนฺโต คจฺฉนฺโต. ทุภโตติ อุภยปสฺเสสุ. วนวิกาเสติ วนฆฏาโย. กามโทติ มยฺหํ สพฺพกามโท. สินฺธุยาติ นทิยา. วสฺสมานสฺสุลูกสฺสาติ อุลูกสกุณสฺส วสฺสมานสฺส. วาฬานนฺติ วาฬมิคานํ. เตสญฺหิ สายนฺหสมเย โส สทฺโท ปญฺจงฺคิกตูริยสทฺโท วิย ภวิสฺสติ, ตสฺมา เตสํ สทฺทํ สุตฺวา รชฺชสฺส น สริสฺสสีติ วทติ, พริหีนนฺติ กลาปสญฺฉนฺนํ. มตฺถกาสินนฺติ นิจฺจํ ปพฺพตมตฺถเก นิสินฺนํ. ‘‘มตฺตกาสิน’’นฺติปิ ปาโฐ, กามมทมตฺตํ หุตฺวา อาสีนนฺติ อตฺโถ. พิมฺพชาลนฺติ รตฺตงฺกุรรุกฺขํ. โอปุปฺผานีติ โอลมฺพกปุปฺผานิ ปติตปุปฺผานิ.
Here, ‘mañjuke’ means sweet-spoken. ‘Kareṇusaṅghassa’ means a herd of female elephants. ‘Yūthassa purato vajaṃ’ means going or proceeding in front of the elephant herd. ‘Dubhato’ means on both sides. ‘Vanavikāse’ means forest thickets. ‘Kāmado’ means ‘fulfiller of all my wishes’. ‘Sindhuyā’ means of the river. ‘Vassamānassulūkassa’ means of the calling owl. ‘Vāḷānaṃ’ means of wild beasts. For their sound in the evening will be like the sound of a five-limbed musical instrument; therefore, having heard their sound, he says, ‘you will not remember the kingdom’. ‘Barihīnaṃ’ means covered with plumes. ‘Matthakāsinaṃ’ means always seated on the mountaintop. ‘Mattakāsinaṃ’ is also a reading, meaning ‘seated, having become intoxicated with passion’. ‘Bimbajālaṃ’ means the tree with red shoots. ‘Opupphāni’ means hanging flowers and fallen flowers.

เอวํ มทฺที หิมวนฺตวาสินี วิย เอตฺตกาหิ คาถาหิ หิมวนฺตํ วณฺเณสีติ.
Thus Maddī, as if she were a dweller in the Himalayas, praised the Himalayas with these many verses.

หีมวนฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The Description of the Himalayas is finished.

ทานกณฺฑวณฺณนา
The Exposition of the Chapter on Giving

ผุสฺสตีปิ [Pg.264] โข เทวี ‘‘ปุตฺตสฺส เม กฏุกสาสนํ คตํ, กึ นุ โข กโรติ, คนฺตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ ปฏิจฺฉนฺนโยคฺเคน คนฺตฺวา สิริคพฺภทฺวาเร ฐิตา เตสํ ตํ สลฺลาปํ สุตฺวา กลุนํ ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Queen Phussatī, thinking, “A harsh command has been given to my son; what is he doing? I will go and find out,” went secretly and stood at the door of the royal chamber. Hearing their conversation, she lamented sorrowfully. The Teacher, revealing this matter, said:

๑๗๔๔.
1744.

‘‘เตสํ ลาลปฺปิตํ สุตฺวา, ปุตฺตสฺส สุณิสาย จ;
กลุนํ ปริเทเวสิ, ราชปุตฺตี ยสสฺสินี.
Hearing the lamentation of her son and daughter-in-law, the illustrious princess lamented pitifully.

๑๗๔๕.
1745.

‘‘เสยฺโย วิสํ เม ขายิตํ, ปปาตา ปปเตยฺยหํ;
รชฺชุยา พชฺฌ มิยฺยาหํ, กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ;
ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
Better for me to have eaten poison, better to have fallen from a precipice, better to have died bound by a rope—why do they banish Vessantara, my faultless son?

๑๗๔๖.
1746.

‘‘อชฺฌายกํ ทานปตึ, ยาจโยคํ อมจฺฉรึ;
ปูชิตํ ปฏิราชูหิ, กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ;
กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
A scholar, a generous donor, sought by beggars, unselfish, honored by rival kings, renowned and glorious—why do they banish Vessantara, the faultless son?

๑๗๔๗.
1747.

‘‘มาตาเปตฺติภรํ ชนฺตุํ, กุเล เชฏฺฐาปจายิกํ;
กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
A supporter of his parents, one who reveres the elders in his family—why do they banish Vessantara, the faultless son?

๑๗๔๘.
1748.

‘‘รญฺโญ หิตํ เทวิหิตํ, ญาตีนํ สขินํ หิตํ;
หิตํ สพฺพสฺส รฏฺฐสฺส, กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ;
ปพฺพาเชนฺติ อทูสก’’นฺติ.
A benefit to the king, a benefit to the queen, a benefit to relatives and friends, a benefit to the whole kingdom—why do they banish Vessantara, the innocent son?

ตตฺถ ราชปุตฺตีติ ผุสฺสตี มทฺทราชธีตา. ปปเตยฺยหนฺติ ปปเตยฺยํ อหํ. รชฺชุยา พชฺฌ มิยฺยาหนฺติ รชฺชุยา คีวํ พนฺธิตฺวา มเรยฺยํ อหํ. กสฺมาติ เอวํ อมตายเมว มยิ เกน การเณน มม ปุตฺตํ อทูสกํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ. อชฺฌายกนฺติ ติณฺณํ เวทานํ ปารงฺคตํ, นานาสิปฺเปสุ จ นิปฺผตฺตึ ปตฺตํ.
Here, 'the princess' means Phussatī, the daughter of the Madda king. 'papateyyahaṃ' means 'I would fall.' 'Bound by a rope, I would die' means 'Having bound my neck with a rope, I would die.' 'Why?' means: for what reason, while I am still alive, do they banish my innocent son from the kingdom? 'A scholar' means one who has mastered the three Vedas and has attained proficiency in various arts.

อิติ สา กลุนํ ปริเทวิตฺวา ปุตฺตญฺจ สุณิสญฺจ อสฺสาเสตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา อาห –
Thus, having lamented pitifully and consoled her son and daughter-in-law, she went to the king and said:

๑๗๔๙.
1749.

‘‘มธูนิว ปลาตานิ, อมฺพาว ปติตา ฉมา;
เอวํ เหสฺสติ เต รฏฺฐํ, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
Like honeycombs from which the bees have fled, like mangoes fallen to the ground—so will your kingdom be, as they banish the innocent one.

๑๗๕๐.
1750.

‘‘หํโส [Pg.265] นิขีณปตฺโตว, ปลฺลลสฺมึ อนูทเก;
อปวิทฺโธ อมจฺเจหิ, เอโก ราชา วิหิยฺยสิ.
Like a swan with shed wings in a waterless pond, abandoned by your ministers, you, O king, will be left alone in distress.

๑๗๕๑.
1751.

‘‘ตํ ตํ พฺรูมิ มหาราช, อตฺโถ เต มา อุปจฺจคา;
มา นํ สิวีนํ วจนา, ปพฺพาเชสิ อทูสก’’นฺติ.
This I say to you, great king, may your welfare not pass you by; do not, on the word of the Sivis, banish the innocent one.

ตตฺถ ปลาตานีติ ปลาตมกฺขิกานิ มธูนิ วิย. อมฺพาว ปติตา ฉมาติ ภูมิยํ ปติตอมฺพปกฺกานิ วิย. เอวํ มม ปุตฺเต ปพฺพาชิเต ตว รฏฺฐํ สพฺพสาธารณํ ภวิสฺสตีติ ทีเปติ. นิขีณปตฺโตวาติ ปคฺฆริตปตฺโต วิย. อปวิทฺโธ อมจฺเจหีติ มม ปุตฺเตน สหชาเตหิ สฏฺฐิสหสฺเสหิ อมจฺเจหิ ฉฑฺฑิโต หุตฺวา. วิหิยฺยสีติ กิลมิสฺสสิ. สิวีนํ วจนาติ สิวีนํ วจเนน มา นํ อทูสกํ มม ปุตฺตํ ปพฺพาเชสีติ.
Here, 'from which bees have fled' means like honey from which the bees have fled. 'Like mangoes fallen to the ground' means like ripe mangoes fallen to the earth. She indicates: 'When my son is banished, your kingdom will become common to all.' 'Like a swan with shed wings' means like a swan with fallen wings. 'Abandoned by your ministers' means having been cast aside by the sixty thousand ministers born together with my son. 'You will be left in distress' means 'you will be weary.' 'On the word of the Sivis' means: 'Do not banish him, my innocent son, on the word of the Sivis.'

ตํ สุตฺวา ราชา อาห –
Hearing this, the king said:

๑๗๕๒.
1752.

‘‘ธมฺมสฺสาปจิตึ กุมฺมิ, สิวีนํ วินยํ ธชํ;
ปพฺพาเชมิ สกํ ปุตฺตํ, ปาณา ปิยตโร หิ เม’’ติ.
I show respect for the custom, the discipline and banner of the Sivis; I banish my own son, though he is dearer to me than life.

ตสฺสตฺโถ – ภทฺเท, อหํ สิวีนํ ธชํ เวสฺสนฺตรํ กุมารํ วินยนฺโต ปพฺพาเชนฺโต สิวิรฏฺเฐ โปราณกราชูนํ ปเวณิธมฺมสฺส อปจิตึ กุมฺมิ กโรมิ, ตสฺมา สเจปิ เม ปาณา ปิยตโร โส, ตถาปิ นํ ปพฺพาเชมีติ.
The meaning is: 'Noble lady, in disciplining and banishing Prince Vessantara—the banner of the Sivis—I am honoring the traditional custom of the ancient kings in the Sivi kingdom. Therefore, even if he is dearer to me than life itself, still I banish him.'

ตํ สุตฺวา สา ปริเทวมานา อาห –
Hearing this, she, lamenting, said:

๑๗๕๓.
1753.

‘‘ยสฺส ปุพฺเพ ธชคฺคานิ, กณิการาว ปุปฺผิตา;
ยายนฺตมนุยายนฺติ, สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
He for whom the tops of banners, like blossoming kanikāra trees, formerly followed him as he went—today he will go alone.

๑๗๕๔.
1754.

‘‘ยสฺส ปุพฺเพ ธชคฺคานิ, กณิการวนานิว;
ยายนฺตมนุยายนฺติ, สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
He for whom the tops of banners, like groves of kanikāra trees, formerly followed him as he went—today he will go alone.

๑๗๕๕.
1755.

‘‘ยสฺส ปุพฺเพ อนีกานิ, กณิการาว ปุปฺผิตา;
ยายนฺตมนุยายนฺติ, สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
He for whom armies, like blossoming kanikāra trees, formerly followed him as he went—today he will go alone.

๑๗๕๖.
1756.

‘‘ยสฺส ปุพฺเพ อนีกานิ, กณิการวนานิว;
ยายนฺตมนุยายนฺติ, สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
He for whom armies, like groves of kanikāra trees, formerly followed him as he went—today he will go alone.

๑๗๕๗.
1757.

‘‘อินฺทโคปกวณฺณาภา[Pg.266], คนฺธารา ปณฺฑุกมฺพลา;
ยายนฺตมนุยายนฺติ, สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ.
Pale woolen blankets from Gandhāra, radiant as the Indagopaka insect, followed him as he went—today he will go alone.

๑๗๕๘.
1758.

‘‘โย ปุพฺเพ หตฺถินา ยาติ, สิวิกาย รเถน จ;
สฺวชฺช เวสฺสนฺตโร ราชา, กถํ คจฺฉติ ปตฺติโก.
He who formerly traveled by elephant, palanquin, and chariot; how does King Vessantara go on foot today?

๑๗๕๙.
1759.

‘‘กถํ จนฺทนลิตฺตงฺโค, นจฺจคีตปฺปโพธโน;
ขุราชินํ ผรสุญฺจ, ขาริกาชญฺจ หาหิติ.
How will he, whose limbs were anointed with sandalwood, who was awakened by dance and song, now bear the rough hide, the axe, and the carrying-pole with baskets?

๑๗๖๐.
1760.

‘‘กสฺมา นาภิหริสฺสนฺติ, กาสาวา อชินานิ จ;
ปวิสนฺตํ พฺรหารญฺญํ, กสฺมา จีรํ น พชฺฌเร.
Why do they not bring saffron robes and hides for him as he enters the great forest? Why is he not clad in bark cloth?

๑๗๖๑.
1761.

‘‘กถํ นุ จีรํ ธาเรนฺติ, ราชปพฺพชิตา ชนา;
กถํ กุสมยํ จีรํ, มทฺที ปริทหิสฺสติ.
How indeed will the royal renunciates wear bark garments? How will Maddī put on a robe made of kusa grass?

๑๗๖๒.
1762.

‘‘กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา, โขมโกฏุมฺพรานิ จ;
กุสจีรานิ ธาเรนฺตี, กถํ มทฺที กริสฺสติ.
Having worn garments of Kāsi silk, fine linen, and cotton, how will Maddī manage, wearing garments of kusa grass?

๑๗๖๓.
1763.

‘‘วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา, สิวิกาย รเถน จ;
สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา.
Having traveled by conveyances, by palanquin and chariot, how does she today, unattended, walk the path on foot?

๑๗๖๔.
1764.

‘‘ยสฺสา มุทุตลา หตฺถา, จรณา จ สุเขธิตา;
สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา.
She whose hands are soft-palmed and whose feet are delicately raised—how does she today, unattended, walk the path on foot?

๑๗๖๕.
1765.

‘‘ยสฺสา มุทุตลา ปาทา, จรณา จ สุเขธิตา;
ปาทุกาหิ สุวณฺณาหิ, ปีฬมานาว คจฺฉติ;
สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา.
She whose soles were soft and whose feet were delicately raised, who walked in golden sandals as if in pain—how does she today, unattended, walk the path on foot?

๑๗๖๖.
1766.

‘‘ยาสฺสุ อิตฺถิสหสฺสานํ, ปุรโต คจฺฉติ มาลินี;
สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, วนํ คจฺฉติ เอกิกา.
She who, adorned with garlands, once walked before thousands of women—how does she today, unattended, go into the forest alone?

๑๗๖๗.
1767.

‘‘ยาสฺสุ สิวาย สุตฺวาน, มุหุํ อุตฺตสเต ปุเร;
สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, วนํ คจฺฉติ ภีรุกา.
She who formerly, upon hearing the cry of a jackal in the palace, would often tremble with fear—how does she, the timid one, today go into the forest unattended?

๑๗๖๘.
1768.

‘‘ยาสฺสุ [Pg.267] อินฺทสโคตฺตสฺส, อุลูกสฺส ปวสฺสโต;
สุตฺวาน นทโต ภีตา, วารุณีว ปเวธติ;
สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, วนํ คจฺฉติ ภีรุกา.
She who formerly, hearing the hooting of the owl of Indra's lineage, would tremble in fear like Vāruṇī; how does that timid one, she of graceful form, go to the forest today?

๑๗๖๙.
1769.

‘‘สกุณี หตปุตฺตาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ;
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ.
Like a bird whose young are killed, seeing its empty nest, long shall I grieve in sorrow, having come to this empty city.

๑๗๗๐.
1770.

‘‘สกุณี หตปุตฺตาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ;
กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
Like a bird whose young are killed, seeing its empty nest, I shall become thin and pale, not seeing my beloved children.

๑๗๗๑.
1771.

‘‘สกุณี หตปุตฺตาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ;
เตน เตน ปธาวิสฺสํ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
Like a bird whose young are killed, seeing its empty nest, I shall run here and there, not seeing my beloved children.

๑๗๗๒.
1772.

‘‘กุรรี หตฉาปาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ;
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ.
Like an osprey whose young are killed, seeing its empty nest, long shall I grieve in sorrow, having come to this empty city.

๑๗๗๓.
1773.

‘‘กุรรี หตฉาปาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ;
กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
Like an osprey whose young are killed, seeing its empty nest, I shall become thin and pale, not seeing my beloved children.

๑๗๗๔.
1774.

‘‘กุรรี หตฉาปาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ;
เตน เตน ปธาวิสฺสํ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
Like an osprey whose young are killed, seeing its empty nest, I shall run here and there, not seeing my beloved children.

๑๗๗๕.
1775.

‘‘สา นูน จกฺกวากีว, ปลฺลลสฺมึ อนูทเก;
จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ.
Surely, like a female ruddy shelduck in a waterless pool, long shall I grieve in sorrow, having come to this empty city.

๑๗๗๖.
1776.

‘‘สา นูน จกฺกวากีว, ปลฺลลสฺมึ อนูทเก;
กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
Surely, like a female ruddy shelduck in a waterless pool, I shall become thin and pale, not seeing my beloved children.

๑๗๗๗.
1777.

‘‘สา นูน จกฺกวากีว, ปลฺลลสฺมึ อนูทเก;
เตน เตน ปธาวิสฺสํ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี.
Surely, like a female ruddy shelduck in a waterless pool, I shall run here and there, not seeing my beloved children.

๑๗๗๘.
1778.

‘‘เอวํ เม วิลปนฺติยา, ราชา ปุตฺตํ อทูสกํ;
ปพฺพาเชสิ วนํ รฏฺฐา, มญฺเญ หิสฺสามิ ชีวิต’’นฺติ.
While I am lamenting thus, the king has banished my innocent son from the kingdom to the forest. I think I shall give up my life.

ตตฺถ กณิการาวาติ สุวณฺณาภรณสุวณฺณวตฺถปฏิมณฺฑิตตฺตา สุปุปฺผิตา กณิการา วิย. ยายนฺตมนุยายนฺตีติ อุยฺยานวนกีฬาทีนํ อตฺถาย [Pg.268] คจฺฉนฺตํ เวสฺสนฺตรํ อนุคจฺฉนฺติ. สฺวชฺเชโกวาติ โส อชฺช เอโกว หุตฺวา คมิสฺสติ. อนีกานีติ หตฺถานีกาทีนิ. คนฺธารา ปณฺฑุกมฺพลาติ คนฺธารรฏฺเฐ อุปฺปนฺนา สตสหสฺสคฺฆนกา เสนาย ปารุตา รตฺตกมฺพลา. หาหิตีติ ขนฺเธ กตฺวา หริสฺสติ. ปวิสนฺตนฺติ ปวิสนฺตสฺส. กสฺมา จีรํ น พชฺฌเรติ กสฺมา พนฺธิตุํ ชานนฺตา วากจีรํ น พนฺธนฺติ. ราชปพฺพชิตาติ ราชาโน หุตฺวา ปพฺพชิตา. โขมโกฏุมฺพรานีติ โขมรฏฺเฐ โกฏุมฺพรรฏฺเฐ อุปฺปนฺนานิ สาฏกานิ.
Therein, ‘like a kaṇikāra tree’ means: because she is adorned with golden ornaments and golden garments, she is like a fully blossomed kaṇikāra tree. ‘Following him as he goes’ means: they followed Vessantara as he went for the purpose of amusement in parks and groves. ‘He today alone’ means: so today he will go, having become alone. ‘Troops’ means: elephant divisions and so forth. ‘Gandhāran pale blankets’ means: red blankets produced in the Gandhāra kingdom, worth a hundred thousand, worn by the army. ‘Will carry’ means: he will carry it, having placed it on his shoulder. ‘Entering’ means: of him who is entering. ‘Why are the bark garments not tied?’ means: why do they, knowing how to tie them, not tie the bark garments? ‘Royal renunciants’ means: those who have gone forth after being kings. ‘Khomaka and Koṭumbara’ means: cloths produced in the Khoma and Koṭumbara countries.

สา กถชฺชาติ สา กถํ อชฺช. อนุชฺฌงฺคีติ อครหิตองฺคี. ปีฬมานาว คจฺฉตีติ กมฺปิตฺวา กมฺปิตฺวา ติฏฺฐนฺตี วิย คจฺฉติ. ยาสฺสุ อิตฺถิสหสฺสานนฺติอาทีสุ อสฺสูติ นิปาโต, ยาติ อตฺโถ. ‘‘ยา สา’’ติปิ ปาโฐ. สิวายาติ สิงฺคาลิยา. ปุเรติ ปุพฺเพ นคเร วสนฺตี. อินฺทสโคตฺตสฺสาติ โกสิยโคตฺตสฺส. วารุณีวาติ เทวตาปวิฏฺฐา ยกฺขทาสี วิย. ทุกฺเขนาติ ปุตฺตวิโยคโสกทุกฺเขน. อาคมฺมิ มํ ปุรนฺติ อิมํ มม ปุตฺเต คเต ปุตฺตนิเวสนํ อาคนฺตฺวา. ปิเย ปุตฺเตติ เวสฺสนฺตรญฺเจว มทฺทิญฺจ สนฺธายาห. หตฉาปาติ หตโปตกา. ปพฺพาเชสิ วนํ รฏฺฐาติ ยทิ นํ รฏฺฐา ปพฺพาเชสีติ.
‘Sā kathajja’ means: sā kathaṃ ajja (how is it that she today?). ‘Anujjhaṅgī’ means: of blameless limbs. ‘She goes as if oppressed’ means: she goes as if trembling and stopping repeatedly. In verses such as ‘Yāssu itthisahassānaṃ,’ ‘assu’ is a particle; the meaning is ‘yā’ (who). ‘Yā sā’ is also a reading. ‘Sivāya’ means: of a female jackal. ‘Pure’ means: formerly, dwelling in the city. ‘Of Indra’s lineage’ means: of the Kosiya clan. ‘Like Vāruṇī’ means: like a female yakkha-servant possessed by a deity. ‘With sorrow’ means: with the sorrow and grief of separation from her children. ‘Āgamma imaṃ puraṃ’ means: having come to this dwelling of my son, after my children have gone. ‘Beloved children’ means: he says this referring to both Vessantara and Maddī. ‘Hatachāpā’ means: whose young ones are killed. ‘Pabbājesi vanaṃ raṭṭhā’ means: if you banish him from the kingdom.

เทวิยา ปริเทวิตสทฺทํ สุตฺวา สพฺพา สญฺชยสฺส สิวิกญฺญา สมาคตา ปกฺกนฺทึสุ. ตาสํ ปกฺกนฺทิตสทฺทํ สุตฺวา มหาสตฺตสฺสปิ นิเวสเน ตเถว ปกฺกนฺทึสุ. อิติ ทฺวีสุ ราชกุเลสุ เกจิ สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา วาตเวเคน ปมทฺทิตา สาลา วิย ปติตฺวา ปริวตฺตมานา ปริเทวึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having heard the sound of the queen’s lamentation, all of Sañjaya’s ladies-in-waiting gathered and wailed aloud. Hearing the sound of their wailing, those in the Great Being’s residence also wailed in the same way. Thus, in both royal households, some, unable to maintain their composure, like sāla trees crushed by the force of the wind, fell down and, rolling about, lamented. The Teacher, making this matter clear, said:

๑๗๗๙.
1779.

‘‘ตสฺสา ลาลปฺปิตํ สุตฺวา, สพฺพา อนฺเตปุเร พหู;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, สิวิกญฺญา สมาคตา.
Hearing her lamentation, all the many ladies-in-waiting in the inner palace gathered together; raising their arms, they wailed aloud.

๑๗๘๐.
1780.

‘‘สาลาว สมฺปมถิตา, มาลุเตน ปมทฺทิตา;
เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ, เวสฺสนฺตรนิเวสเน.
Like sāla trees violently shaken and crushed by the wind, the sons and wives lie in Vessantara’s dwelling.

๑๗๘๑.
1781.

‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, เวสฺสนฺตรนิเวสเน.
The royal ladies and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wailed aloud in Vessantara’s dwelling.

๑๗๘๒.
1782.

‘‘หตฺถาโรหา [Pg.269] อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, เวสฺสนฺตรนิเวสเน.
Elephant riders and army commanders, charioteers and foot soldiers, raising their arms, wailed aloud in Vessantara’s dwelling.

๑๗๘๓.
1783.

‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ;
อถ เวสฺสนฺตโร ราชา, ทานํ ทาตุํ อุปาคมิ.
Then, at the end of the night, toward the rising of the sun, King Vessantara approached to give gifts.

๑๗๘๔.
1784.

‘‘วตฺถานิ วตฺถกามานํ, โสณฺฑานํ เทถ วารุณึ;
โภชนํ โภชนตฺถีนํ, สมฺมเทว ปเวจฺฉถ.
Give clothes to those who desire clothes, give intoxicating drink to drunkards; provide food to those who need food—distribute everything properly.

๑๗๘๕.
1785.

‘‘มา จ กญฺจิ วนิพฺพเก, เหฏฺฐยิตฺถ อิธาคเต;
ตปฺเปถ อนฺนปาเนน, คจฺฉนฺตุ ปฏิปูชิตา.
Do not harass any mendicant who has come here. Satisfy them with food and drink; let them depart, having been duly honored.

๑๗๘๖.
1786.

‘‘อเถตฺถ วตฺตตี สทฺโท, ตุมุโล เภรโว มหา;
ทาเนน ตํ นีหรนฺติ, ปุน ทานํ อทา ตุวํ.
Then a sound arose there, tumultuous, terrible, and great: ‘They are banishing him for his giving, and you are giving gifts yet again!’

๑๗๘๗.
1787.

‘‘เต สุ มตฺตา กิลนฺตาว, สมฺปตนฺติ วนิพฺพกา;
นิกฺขมนฺเต มหาราเช, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
Those mendicants rush forth as if overjoyed and yet weary, as the great king departs, the prosperer of the Sivi kingdom.

๑๗๘๘.
1788.

‘‘อจฺเฉจฺฉุํ วต โภ รุกฺขํ, นานาผลธรํ ทุมํ;
ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
Alas, sirs, they have cut down the tree, the tree that bears various fruits; in that they banish the innocent Vessantara from the kingdom.

๑๗๘๙.
1789.

‘‘อจฺเฉจฺฉุํ วต โภ รุกฺขํ, สพฺพกามททํ ทุมํ;
ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
Alas, sirs, they have cut down the tree, the tree that grants all desires; in that they banish the innocent Vessantara from the kingdom.

๑๗๙๐.
1790.

‘‘อจฺเฉจฺฉุํ วต โภ รุกฺขํ, สพฺพกามรสาหรํ;
ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ.
Alas, sirs, they have cut down the tree, the tree that brings all delightful essences; in that they banish the blameless Vessantara from the kingdom.

๑๗๙๑.
1791.

‘‘เย วุฑฺฒา เย จ ทหรา, เย จ มชฺฌิมโปริสา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, นิกฺขมนฺเต มหาราเช;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
The old, the young, and those of middle age, raising their arms, wailed aloud as the great king departed, the prosperer of the Sivi kingdom.

๑๗๙๒.
1792.

‘‘อติยกฺขา วสฺสวรา, อิตฺถาคารา จ ราชิโน;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, นิกฺขมนฺเต มหาราเช;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
The high-ranking ladies and chief consorts, and the women of the king’s household, raising their arms, wailed aloud as the great king departed, the prosperer of the Sivi kingdom.

๑๗๙๓.
1793.

‘‘ถิโยปิ [Pg.270] ตตฺถ ปกฺกนฺทุํ, ยา ตมฺหิ นคเร อหุ;
นิกฺขมนฺเต มหาราเช, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
The women, too, who were in that city wailed there, as the great king departed, the prosperer of the Sivi kingdom.

๑๗๙๔.
1794.

‘‘เย พฺราหฺมณา เย จ สมณา, อญฺเญ วาปิ วนิพฺพกา;
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘อธมฺโม กิร โภ’ อิติ.
The brahmins and ascetics, and other mendicants as well, raising their arms, wailed aloud, saying, ‘Sirs, this is surely unrighteous!’

๑๗๙๕.
1795.

‘‘ยถา เวสฺสนฺตโร ราชา, ยชมาโน สเก ปุเร;
สิวีนํ วจนตฺเถน, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
Just as King Vessantara, making offerings in his own city, is banished from his own kingdom by the word of the Sivi people.

๑๗๙๖.
1796.

‘‘สตฺต หตฺถิสเต ทตฺวา, สพฺพาลงฺการภูสิเต;
สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค, เหมกปฺปนวาสเส;
Having given seven hundred elephants, adorned with all ornaments, with golden girths, and with golden trappings and cloths;

๑๗๙๗.
1797.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, โตมรงฺกุสปาณิภิ;
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
Mounted by elephant trainers, bearing spears and goads in hand—this King Vessantara is banished from his own kingdom.

๑๗๙๘.
1798.

‘‘สตฺต อสฺสสเต ทตฺวา, สพฺพาลงฺการภูสิเต;
อาชานีเยว ชาติยา, สินฺธเว สีฆวาหเน.
Having given seven hundred horses, adorned with all ornaments, thoroughbreds of noble breed, swift steeds of Sindh;

๑๗๙๙.
1799.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, อิลฺลิยาจาปธาริภิ;
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
Mounted by horse trainers, bearing short swords and bows—this King Vessantara is banished from his own kingdom.

๑๘๐๐.
1800.

‘‘สตฺต รถสเต ทตฺวา, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;
ทีเป อโถปิ เวยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต.
Having given seven hundred chariots, well-equipped, with raised banners, covered with leopard and tiger skins, adorned with all ornaments;

๑๘๐๑.
1801.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
Mounted by charioteers, with bows in hand and armored—this King Vessantara is banished from his own kingdom.

๑๘๐๒.
1802.

‘‘สตฺต อิตฺถิสเต ทตฺวา, เอกเมกา รเถ ฐิตา;
สนฺนทฺธา นิกฺขรชฺชูหิ, สุวณฺเณหิ อลงฺกตา.
Having given seven hundred women, each standing in a chariot, adorned with golden cords, decorated with gold.

๑๘๐๓.
1803.

‘‘ปีตาลงฺการา ปีตวสนา, ปีตาภรณภูสิตา;
อาฬารปมฺหา หสุลา, สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา;
เอส เวสฺสนฺตรา ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
With yellow ornaments, clad in yellow garments, adorned with yellow jewelry; with curved eyelashes, gently smiling, well-proportioned, and slender-waisted—this King Vessantara is banished from his own kingdom.

๑๘๐๔.
1804.

‘‘สตฺต เธนุสเต ทตฺวา, สพฺพา กํสุปธารณา;
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
Having given seven hundred milch-cows, all with silver milk pails—this King Vessantara is banished from his own kingdom.

๑๘๐๕.
1805.

‘‘สตฺต [Pg.271] ทาสิสเต ทตฺวา, สตฺต ทาสสตานิ จ;
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
Having given seven hundred female slaves and seven hundred male slaves—this King Vessantara is banished from his own kingdom.

๑๘๐๖.
1806.

‘‘หตฺถี อสฺสรเถ ทตฺวา, นาริโย จ อลงฺกตา;
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ.
Having given elephants, horses, chariots, and adorned women—this King Vessantara is banished from his own kingdom.

๑๘๐๗.
1807.

‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ;
มหาทาเน ปทินฺนมฺหิ, เมทนี สมฺปกมฺปถ.
Then it was terrifying, then it was hair-raising; when the great gift was being given, the earth trembled.

๑๘๐๘.
1808.

‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ;
ยํ ปญฺชลิกโต ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชตี’’ติ.
Then it was terrifying, then it was hair-raising, when the king, with hands joined in reverence, is banished from his own kingdom.

ตตฺถ สิวิกญฺญาติ ภิกฺขเว, ผุสฺสติยา ปริเทวิตสทฺทํ สุตฺวา สพฺพาปิ สญฺชยสฺส สิวิรญฺโญ อิตฺถิโย สมาคตา หุตฺวา ปกฺกนฺทุํ ปริเทวึสุ. เวสฺสนฺตรนิเวสเนติ ตตฺถ อิตฺถีนํ ปกฺกนฺทิตสทฺทํ สุตฺวา เวสฺสนฺตรสฺสปิ นิเวสเน ตเถว ปกฺกนฺทิตฺวา ทฺวีสุ ราชกุเลสุ เกจิ สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา วาตเวเคน สมฺปมถิตา สาลา วิย ปติตฺวา ปริวตฺตนฺตา ปริเทวึสุ. ตโต รตฺยา วิวสาเนติ ภิกฺขเว, ตโต ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน สูริเย อุคฺคเต ทานเวยฺยาวติกา ‘‘ทานํ ปฏิยาทิต’’นฺติ รญฺโญ อาโรจยึสุ. อถ เวสฺสนฺตโร ราชา ปาโตว นฺหตฺวา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต สาทุรสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มหาชนปริวุโต สตฺตสตกํ มหาทานํ ทาตุํ ทานคฺคํ อุปาคมิ.
Therein, O monks, regarding ‘the Sivi maidens’: hearing the sound of Phussatī’s lamentation, all the women of Sañjaya, the Sivi king, gathered and wailed and lamented. Regarding ‘at Vessantara’s dwelling’: hearing the sound of the women’s wailing there, likewise in Vessantara’s dwelling they wailed, and in the two royal families some, unable to remain standing on their own, fell like sāla trees struck by the force of the wind, and rolling about, they lamented. Regarding ‘Then at the end of the night,’ O monks: then, at the passing of that night, when the sun had risen, the attendants for the gift-giving announced to the king, ‘The gifts are prepared.’ Then King Vessantara, having bathed early in the morning and adorned himself with all his ornaments, ate a meal of fine flavors, and surrounded by a great multitude, he approached the alms-hall to give the great gift of the seven hundreds.

เทถาติ ตตฺถ คนฺตฺวา สฏฺฐิสหสฺสอมจฺเจ อาณาเปนฺโต เอวมาห. วารุณินฺติ ‘‘มชฺชทานํ นาม นิปฺผล’’นฺติ ชานาติ, เอวํ สนฺเตปิ ‘‘สุราโสณฺฑา ทานคฺคํ ปตฺวา ‘เวสฺสนฺตรสฺส ทานคฺเค สุรํ น ลภิมฺหา’ติ วตฺตุํ มา ลภนฺตู’’ติ ทาเปสิ. วนิพฺพเกติ วนิพฺพกชเนสุ กญฺจิ เอกมฺปิ มา วิเหฐยิตฺถ. ปฏิปูชิตาติ มยา ปูชิตา หุตฺวา ยถา มํ โถมยมานา คจฺฉนฺติ, ตถา ตุมฺเห กโรถาติ วทติ.
Regarding ‘Give’: having gone there, he commanded sixty thousand ministers, saying thus. Regarding ‘liquor’: he knew that ‘the gift of intoxicants is indeed fruitless,’ yet even so, he had it given, thinking, ‘Let not the drunkards, having come to the alms-hall, get to say, “We did not receive liquor at Vessantara’s alms-hall.”’ Regarding ‘mendicants’: ‘Do not trouble even a single one among the mendicant folk.’ Regarding ‘duly honored’: ‘Having been honored by me, as they depart praising me, so should you act,’ he said.

อิติ โส สุวณฺณาลงฺการานํ สุวณฺณธชานํ เหมชาลปฺปฏิจฺฉนฺนานํ หตฺถีนํ สตฺตสตานิ จ, ตถารูปานญฺเญว อสฺสานํ สตฺตสตานิ จ, สีหจมฺมาทีหิ ปริกฺขิตฺตานํ นานารตนวิจิตฺรานํ สุวณฺณธชานํ รถานํ สตฺตสตานิ, สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตานํ อุตฺตมรูปธรานํ ขตฺติยกญฺญาทีนํ อิตฺถีนํ สตฺตสตานิ, สุวินีตานํ สุสิกฺขิตานํ ทาสานํ สตฺตสตานิ, ตถา [Pg.272] ทาสีนํ สตฺตสตานิ, วรอุสภเชฏฺฐกานํ กุณฺโฑปโทหินีนํ เธนูนํ สตฺตสตานิ, อปริมาณานิ ปานโภชนานีติ สตฺตสตกํ มหาทานํ อทาสิ. ตสฺมึ เอวํ ทานํ ททมาเน เชตุตฺตรนครวาสิโน ขตฺติยพฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทาทโย ‘‘สามิ, เวสฺสนฺตร สิวิรฏฺฐวาสิโน ตํ ‘ทานํ เทตี’ติ ปพฺพาเชนฺติ, ตฺวํ ปุน ทานเมว เทสี’’ติ ปริเทวึสุ. เตน วุตฺตํ –
Thus he gave the great gift of the seven hundreds: seven hundred elephants with golden ornaments, golden banners, and covered with golden nets; likewise, seven hundred horses of the same description; seven hundred chariots covered with the skins of lions and other animals, variegated with various jewels, and with golden banners; seven hundred women, such as khattiya maidens, adorned with all ornaments and possessing the most excellent forms; seven hundred well-trained and well-disciplined male slaves; likewise, seven hundred female slaves; seven hundred milch-cows that could fill the pail, led by excellent bulls; and immeasurable food and drink. While he was giving this gift, the khattiyas, brahmins, vessas, and suddas dwelling in the city of Jetuttara lamented, saying, ‘Lord Vessantara, the inhabitants of the Sivi kingdom are banishing you for giving gifts, yet you give gifts again!’ Therefore it was said:

๑๘๐๙.
1809.

‘‘อเถตฺถ วตฺตตี สทฺโท, ตุมุโล เภรโว มหา;
ทาเนน ตํ นีหรนฺติ, ปุน ทานํ อทา ตุว’’นฺติ.
Then a sound arose there, tumultuous, terrifying, and great: ‘For his gift-giving they banish him, yet you have given gifts again!’

ทานปฏิคฺคาหกา ปน ทานํ คเหตฺวา ‘‘อิทานิ กิร เวสฺสนฺตโร ราชา อมฺเห อนาเถ กตฺวา อรญฺญํ ปวิสิสฺสติ, อิโต ปฏฺฐาย กสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติ ฉินฺนปาทา วิย ปตนฺตา อาวตฺตนฺตา ปริวตฺตนฺตา มหาสทฺเทน ปริเทวึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
But the recipients of the gifts, having accepted them, lamented with a great cry, falling, turning, and rolling about as if their feet were cut off, saying, ‘Now, it seems, King Vessantara will make us destitute and enter the forest. From now on, to whom shall we go?’ To clarify this matter, the Teacher said:

๑๘๑๐.
1810.

‘‘เต สุ มตฺตา กิลนฺตาว, สมฺปตนฺติ วนิพฺพกา;
นิกฺขมนฺเต มหาราเช, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ.
Those beggars, as though drunk and weary, collapsed, as the great king, the promoter of the Sivi kingdom’s prosperity, was departing.

ตตฺถ เต สุ มตฺตาติ สุ-กาโร นิปาตมตฺโต, เต วนิพฺพกาติ อตฺโถ. มตฺตา กิลนฺตาวาติ มตฺตา วิย กิลนฺตา วิย จ หุตฺวา. สมฺปตนฺตีติ ปริวตฺติตฺวา ภูมิยํ ปตนฺติ. อจฺเฉจฺฉุํ วตาติ ฉินฺทึสุ, วตาติ นิปาตมตฺตํ. ยถาติ เยน การเณน. อติยกฺขาติ ภูตวิชฺชา อิกฺขณิกาปิ. วสฺสวราติ อุทฺธฏพีชา โอโรธปาลกา. วจนตฺเถนาติ วจนการเณน. สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชตีติ อตฺตโน รฏฺฐา นิคฺคจฺฉติ. คามณีเยหีติ หตฺถาจริเยหิ. อาชานีเยวาติ ชาติสมฺปนฺเน. คามณีเยหีติ อสฺสาจริเยหิ. อิลฺลิยาจาปธาริภีติ อิลฺลิยญฺจ จาปญฺจ ธาเรนฺเตหิ. ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆติ ทีปิจมฺมพฺยคฺฆจมฺมปริกฺขิตฺเต. เอกเมกา รเถ ฐิตาติ โส กิร เอกเมกํ อิตฺถิรตนํ รเถ ฐเปตฺวา อฏฺฐอฏฺฐวณฺณทาสีหิ ปริวุตํ กตฺวา อทาสิ.
Therein, ‘te su mattā’: the particle ‘su’ is a mere expletive; the meaning is ‘those beggars.’ ‘Mattā kilantāva’ means being as if drunk and as if weary. ‘Sampatanti’ means they fall to the ground, rolling about. ‘Acchecchuṃ vata’: they cut off; ‘vata’ is a mere particle. ‘Yathā’: for which reason. ‘Atiyakkhā’: those skilled in demonology and also fortune-tellers. ‘Vassavarā’: castrated harem guards. ‘Vacanatthena’: by reason of the word. ‘Samhā raṭṭhā nirajjati’: he goes forth from his own kingdom. ‘Gāmaṇīyehi’: by elephant trainers. ‘Ājānīyeva’: endowed with noble birth. ‘Gāmaṇīyehi’: by horse trainers. ‘Illiyācāpadhāribhi’: by those bearing short swords and bows. ‘Dīpe athopi veyyagghe’: covered with the skins of leopards and tigers. ‘Ekamekā rathe ṭhitā’: it seems he placed one jewel of a woman in each chariot, surrounded by eight female slaves from the eight classes, and gave her away.

นิกฺขรชฺชูหีติ สุวณฺณสุตฺตมเยหิ ปามงฺเคหิ. อาฬารปมฺหาติ วิสาลกฺขิคณฺฑา. หสุลาติ มฺหิตปุพฺพงฺคมกถา. สุสญฺญาติ สุสฺโสณิโย. ตนุมชฺฌิมาติ [Pg.273] กรตลมิว ตนุมชฺฌิมภาคา. ตทา ปน เทวตาโย ชมฺพุทีปตเล ราชูนํ ‘‘เวสฺสนฺตโร ราชา มหาทานํ เทตี’’ติ อาโรจยึสุ, ตสฺมา เต ขตฺติยา เทวตานุภาเวนาคนฺตฺวา ตา คณฺหิตฺวา ปกฺกมึสุ. กํสุปธารณาติ อิธ กํสนฺติ รชตสฺส นามํ, รชตมเยน ขีรปฏิจฺฉนภาชเนน สทฺธิญฺเญว อทาสีติ อตฺโถ. ปทินฺนมฺหีติ ทียมาเน. สมฺปกมฺปถาติ ทานเตเชน กมฺปิตฺถ. ยํ ปญฺชลิกโตติ ยํ โส เวสฺสนฺตโร ราชา มหาทานํ ทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อตฺตโน ทานํ นมสฺสมาโน ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส เม อิทํ ปจฺจโย โหตู’’ติ ปญฺชลิกโต อโหสิ, ตทาปิ ภีสนกเมว อโหสิ, ตสฺมึ ขเณ ปถวี กมฺปิตฺถาติ อตฺโถ. นิรชฺชตีติ เอวํ กตฺวา นิคฺคจฺฉติเยว, น โกจิ นํ นิวาเรตีติ อตฺโถ.
‘Nikkharajjūhi’: with head-ornaments made of golden thread. ‘Āḷārapamhā’: with large eyes and prominent cheeks. ‘Hasulā’: speech preceded by a smile. ‘Susaññā’: with beautiful hips. ‘Tanumajjhimā’: with a middle part as slender as the palm of a hand. At that time, the deities announced to the kings on the continent of Jambudīpa, ‘King Vessantara is giving a great gift.’ Therefore those khattiyas, by the power of the deities, came, took those women, and departed. ‘Kaṃsupadhāraṇā’: here ‘kaṃsa’ is a name for silver; the meaning is that he gave them together with a silver vessel for receiving milk. ‘Padinnamhi’: while it was being given. ‘Sampakampatha’: it trembled by the power of the gift. ‘Yaṃ pañjalikato’: when King Vessantara, having given the great gift, raised his folded hands and, paying homage to his own gift, became one with hands joined in reverence, wishing, ‘May this be a condition for my omniscience,’ at that time also it was terrifying; at that moment the earth trembled—this is the meaning. ‘Nirajjati’: having done so, he simply goes forth; no one stops him—this is the meaning.

อปิจ โข ตสฺส ทานํ ททนฺตสฺเสว สายํ อโหสิ. โส อตฺตโน นิเวสนเมว คนฺตฺวา ‘‘มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา สฺเว คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อลงฺกตรเถน มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐานํ คโต. มทฺทีเทวีปิ ‘‘อหํ สามินา สทฺธึ คนฺตฺวา มาตาปิตโร อนุชานาเปสฺสามี’’ติ เตเนว สทฺธึ คตา. มหาสตฺโต ปิตรํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน คมนภาวํ กเถสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Moreover, while he was giving the gift, evening came upon him. He went to his own dwelling, thinking, "Having paid respects to my parents, I will depart tomorrow." Then, in a decorated chariot, he went to the residence of his parents. Queen Maddī also thought, "I will go with my lord and seek permission from his parents," and so she went with him. The Great Being, having paid respects to his father, informed him of his departure. The Teacher, making this matter clear, said:

๑๘๑๑.
1811.

‘‘อามนฺตยิตฺถ ราชานํ, สญฺชยํ ธมฺมินํ วรํ;
อวรุทฺธสิ มํ เทว, วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ.
"He addressed King Sañjaya, the best of righteous ones: 'You have banished me, O deva; I shall go to Vaṅka mountain.'

๑๘๑๒.
1812.

‘‘เย หิ เกจิ มหาราช, ภูตา เย จ ภวิสฺสเร;
อติตฺตาเยว กาเมหิ, คจฺฉนฺติ ยมสาธนํ.
"Indeed, O great king, whatever beings have been, and whatever will be, unsatisfied with sensual pleasures, they go to Yama's domain."

๑๘๑๓.
1813.

‘‘สฺวาหํ สเก อภิสฺสสึ, ยชมาโน สเก ปุเร;
สิวีนํ วจนตฺเถน, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชหํ.
"While making offerings in my own city, I have afflicted my own people; by the word of the Sivis, I am banished from my own kingdom."

๑๘๑๔.
1814.

‘‘อฆํ ตํ ปฏิเสวิสฺสํ, วเน วาฬมิคากิณฺเณ;
ขคฺคทีปินิเสวิเต, อหํ ปุญฺญานิ กโรมิ;
ตุมฺเห ปงฺกมฺหิ สีทถา’’ติ.
"I shall endure that hardship in the forest, teeming with beasts of prey, frequented by rhinoceroses and leopards. I will perform meritorious deeds, while you sink in the mire."

ตตฺถ ธมฺมินํ วรนฺติ ธมฺมิกราชูนํ อนฺตเร อุตฺตมํ. อวรุทฺธสีติ รฏฺฐา นีหรสิ. ภูตาติ อตีตา. ภวิสฺสเรติ เย จ อนาคเต ภวิสฺสนฺติ[Pg.274], ปจฺจุปฺปนฺเน จ นิพฺพตฺตา. ยมสาธนนฺติ ยมรญฺโญ อาณาปวตฺติฏฺฐานํ. สฺวาหํ สเก อภิสฺสสินฺติ โส อหํ อตฺตโน นครวาสิโนเยว ปีเฬสึ. กึ กโรนฺโต? ยชมาโน สเก ปุเรติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘โส อห’’นฺติ ลิขิตํ. นิรชฺชหนฺติ นิกฺขนฺโต อหํ. อฆํ ตนฺติ ยํ อรญฺเญ วสนฺเตน ปฏิเสวิตพฺพํ ทุกฺขํ, ตํ ปฏิเสวิสฺสามิ. ปงฺกมฺหีติ ตุมฺเห ปน กามปงฺกมฺหิ สีทถาติ วทติ.
Herein, 'dhamminaṃ varaṃ' means the most excellent among righteous kings. 'Avaruddhasi' means you banish from the kingdom. 'Bhūtā' refers to those who have been in the past. 'Bhavissare' refers to those who will be in the future, and those who are presently arisen. 'Yamasādhanaṃ' means the place where King Yama's command holds sway. 'Svāhaṃ sake abhissasiṃ' means so I oppressed my own city-dwellers. Doing what? 'Yajamāno sake pureti' means making offerings in my own city. In the Pāli, however, it is written as 'so ahaṃ.' 'Nirajjahaṃ' means I have gone forth. 'Aghaṃ taṃ' means that suffering which is to be endured while dwelling in the forest, that I will endure. 'Paṅkamhi' means but you, he says, sink in the mire of sensual pleasures.

อิติ มหาสตฺโต อิมาหิ จตูหิ คาถาหิ ปิตรา สทฺธึ กเถตฺวา มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปนฺโต เอวมาห –
Thus the Great Being, having spoken with his father in these four verses, went to his mother, paid homage, and seeking her consent for his going forth, said this:

๑๘๑๕.
1815.

‘‘อนุชานาหิ มํ อมฺม, ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ;
สฺวาหํ สเก อภิสฺสสึ, ยชมาโน สเก ปุเร;
สิวีนํ วจนตฺเถน, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชหํ.
"Grant me permission, mother, for the ascetic life is pleasing to me. While making offerings in my own city, I have afflicted my own people. By the word of the Sivis, I am banished from my own kingdom."

๑๘๑๖.
1816.

‘‘อฆํ ตํ ปฏิเสวิสฺสํ, วเน วาฬมิคากิณฺเณ;
ขคฺคทีปินิเสวิเต, อหํ ปุญฺญานิ กโรมิ;
ตุมฺเห ปงฺกมฺหิ สีทถา’’ติ.
"I shall endure that hardship in the forest, teeming with beasts of prey, frequented by rhinoceroses and leopards. I will perform meritorious deeds, while you sink in the mire."

ตํ สุตฺวา ผุสฺสตี อาห –
Hearing that, Phusatī said:

๑๘๑๗.
1817.

‘‘อนุชานามิ ตํ ปุตฺต, ปพฺพชฺชา เต สมิชฺฌตุ;
อยญฺจ มทฺที กลฺยาณี, สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา;
"I grant you permission, son, may your going forth be successful. But this Maddī, the beautiful one, of fine form and slender waist,

อจฺฉตํ สห ปุตฺเตหิ, กึ อรญฺเญ กริสฺสตี’’ติ.
"Let her stay with her sons; what will she do in the forest?"

ตตฺถ สมิชฺฌตูติ ฌาเนน สมิทฺธา โหตุ. อจฺฉตนฺติ อจฺฉตุ, อิเธว โหตูติ วทติ.
Herein, 'samijjhatu' means may it be accomplished through jhāna. 'Acchataṃ' means let her stay, that is, let her be right here, she says.

เวสฺสนฺตโร อาห –
Vessantara said:

๑๘๑๘.
1818.

‘‘นาหํ อกามา ทาสิมฺปิ, อรญฺญํ เนตุมุสฺสเห;
สเจ อิจฺฉติ อนฺเวตุ, สเจ นิจฺฉติ อจฺฉตู’’ติ.
"I would not venture to take even an unwilling slave-girl to the forest. If she wishes, let her follow; if she does not wish, let her stay."

ตตฺถ อกามาติ อมฺม, กึ นาเมตํ กเถถ, อหํ อนิจฺฉาย ทาสิมฺปิ เนตุํ น อุสฺสหามีติ.
Herein, 'akāmā' means: 'Mother, what is this you say? I am not able to take even a slave-girl against her will.'

ตโต ปุตฺตสฺส กถํ สุตฺวา ราชา สุณฺหํ ยาจิตุํ ปฏิปชฺชิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then, hearing his son's words, the king proceeded to entreat his daughter-in-law. Making this matter clear, the Teacher said:

๑๘๑๙.
1819.

‘‘ตโต [Pg.275] สุณฺหํ มหาราชา, ยาจิตุํ ปฏิปชฺชถ;
มา จนฺทนสมาจาเร, รโชชลฺลํ อธารยิ.
"Then the great king proceeded to entreat his daughter-in-law: 'O you of sandalwood-like grace, do not wear dust and dirt.

๑๘๒๐.
1820.

‘‘มา กาสิยานิ ธาเรตฺวา, กุสจีรํ อธารยิ;
ทุกฺโข วาโส อรญฺญสฺมึ, มา หิ ตฺวํ ลกฺขเณ คมี’’ติ.
"Do not, having worn fabrics of Kāsi, now wear a robe of kusa grass. Life in the forest is difficult; do not go, O you of auspicious signs.'"

ตตฺถ ปฏิปชฺชถาติ ภิกฺขเว, ปุตฺตสฺส กถํ สุตฺวา ราชา สุณฺหํ ยาจิตุํ ปฏิปชฺชิ. จนฺทนสมาจาเรติ โลหิตจนฺทเนน ปริกิณฺณสรีเร. มา หิ ตฺวํ ลกฺขเณ คมีติ สุภลกฺขเณน สมนฺนาคเต มา ตฺวํ อรญฺญํ คมีติ.
Herein, 'paṭipajjatha' means: Monks, hearing his son's words, the king proceeded to entreat his daughter-in-law. 'Candanasamācāre' means O you whose body is anointed with red sandalwood. 'Mā hi tvaṃ lakkhaṇe gamī' means O you who are endowed with auspicious signs, do not go to the forest.

๑๘๒๑.
1821.

‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา;
นาหํ ตํ สุขมิจฺเฉยฺยํ, ยํ เม เวสฺสนฺตรํ วินา’’ติ.
To him the princess Maddī, beautiful in every limb, replied: "I would not desire that happiness which is without my Vessantara."

ตตฺถ ตมพฺรวีติ ตํ สสุรํ อพฺรวิ.
Herein, 'tamabravī' means she spoke to her father-in-law.

๑๘๒๒.
1822.

‘‘ตมพฺรวิ มหาราชา, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน;
อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, วเน เย โหนฺติ ทุสฺสหา.
To her the great king, increaser of the Sivi kingdom, said: 'Come, Maddī, listen to the hardships that are in the forest.

๑๘๒๓.
1823.

‘‘พหู กีฏา ปฏงฺคา จ, มกสา มธุมกฺขิกา;
เตปิ ตํ ตตฺถ หึ เสยฺยุํ, ตํ เต ทุกฺขตรํ สิยา.
"Many insects and flying creatures, mosquitoes and honeybees, will harm you there; that would be most painful for you.

๑๘๒๔.
1824.

‘‘อปเร ปสฺส สนฺตาเป, นทีนุปนิเสวิเต;
สปฺปา อชครา นาม, อวิสา เต มหพฺพลา.
"Behold other torments in the regions near rivers: there are snakes called pythons, venomless but of great strength.

๑๘๒๕.
1825.

‘‘เต มนุสฺสํ มิคํ วาปิ, อปิ มาสนฺนมาคตํ;
ปริกฺขิปิตฺวา โภเคหิ, วสมาเนนฺติ อตฺตโน.
"Whatever man or beast may come near, having encircled it with their coils, they bring it under their power.

๑๘๒๖.
1826.

‘‘อญฺเญปิ กณฺหชฏิโน, อจฺฉา นาม อฆมฺมิคา;
น เตหิ ปุริโส ทิฏฺโฐ, รุกฺขมารุยฺห มุจฺจติ.
"There are others too, the black-pelted ones, bears by name, cruel beasts; no man seen by them escapes by climbing a tree.

๑๘๒๗.
1827.

‘‘สงฺฆฏฺฏยนฺตา สิงฺคานิ, ติกฺขคฺคาติปฺปหาริโน;
มหึสา วิจรนฺเตตฺถ, นทึ โสตุมฺพรํ ปติ.
"Clashing their horns, with sharp tips and fierce attack, buffaloes roam here towards the river Sotumbara.

๑๘๒๘.
1828.

‘‘ทิสฺวา มิคานํ ยูถานํ, ควํ สญฺจรตํ วเน;
เธนุว วจฺฉคิทฺธาว, กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ.
"Seeing herds of beasts and cattle wandering in the forest, like a cow longing for its calf, how will you fare, Maddī?

๑๘๒๙.
1829.

‘‘ทิสฺวา [Pg.276] สมฺปติเต โฆเร, ทุมคฺเคสุ ปฺลวงฺคเม;
อเขตฺตญฺญาย เต มทฺทิ, ภวิสฺสเต มหพฺภยํ.
"Seeing dreadful monkeys leaping in the treetops, great fear will arise in you, Maddī, who are unfamiliar with the region."

๑๘๓๐.
1830.

‘‘ยา ตฺวํ สิวาย สุตฺวาน, มุหุํ อุตฺตสยี ปุเร;
สา ตฺวํ วงฺกมนุปฺปตฺตา, กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ.
"You who formerly trembled in the city upon hearing the howl of a jackal, how will you fare now, Maddī, having come to Mount Vanka?"

๑๘๓๑.
1831.

‘‘ฐิเต มชฺฌนฺหิเก กาเล, สนฺนิสินฺเนสุ ปกฺขิสุ;
สณเตว พฺรหารญฺญํ, ตตฺถ กึ คนฺตุมิจฺฉสี’’ติ.
"At the time of midday, when the birds are settled, the great forest seems to resound; why do you wish to go there?"

ตตฺถ ตมพฺรวีติ ตํ สุณฺหํ อพฺรวิ. อปเร ปสฺส สนฺตาเปติ อญฺเญปิ สนฺตาเป ภยชนเก เปกฺข. นทีนุปนิเสวิเตติ นทีนํ อุปนิเสวิเต อาสนฺนฏฺฐาเน, นทีกูเล วสนฺเตติ อตฺโถ. อวิสาติ นิพฺพิสา. อปิ มาสนฺนนฺติ อาสนฺนํ อตฺตโน สรีรสมฺผสฺสํ อาคตนฺติ อตฺโถ. อฆมฺมิคาติ อฆกรา มิคา, ทุกฺขาวหา มิคาติ อตฺโถ. นทึ โสตุมฺพรํ ปตีติ โสตุมฺพราย นาม นทิยา ตีเร. ยูถานนฺติ ยูถานิ, อยเมว วา ปาโฐ. เธนุว วจฺฉคิทฺธาวาติ ตว ทารเก อปสฺสนฺตี วจฺฉคิทฺธา เธนุ วิย กถํ กริสฺสสิ. ว-กาโร ปเนตฺถ นิปาตมตฺโตว. สมฺปติเตติ สมฺปตนฺเต. โฆเรติ ภีสนเก วิรูเป. ปฺลวงฺคเมติ มกฺกเฏ. อเขตฺตญฺญายาติ อรญฺญภูมิอกุสลตาย. ภวิสฺสเตติ ภวิสฺสติ. สิวาย สุตฺวานาติ สิงฺคาลิยา สทฺทํ สุตฺวา. มุหุนฺติ ปุนปฺปุนํ. อุตฺตสยีติ อุตฺตสสิ. สณเตวาติ นทติ วิย สณนฺตํ วิย ภวิสฺสติ.
"'There he spoke to her' means he spoke to his daughter-in-law. 'Apare passa santāpe' means 'look at other fearful, danger-bringing torments'. 'Nadīnupanisevite' means 'in a place frequented by rivers, a nearby place, meaning dwelling on the riverbanks'. 'Avisā' means 'without venom'. 'Api māsannaṃ' means 'approaching close, coming into contact with one's own body'. 'Aghammigā' means 'harmful animals, meaning animals that bring suffering'. 'Nadiṃ sotumbaraṃ pati' means 'on the bank of the river named Sotumbarā'. 'Yūthānanti' means 'herds', or this may be the reading. 'Dhenuva vacchagiddhāva' means 'how will you act, not seeing your children, like a cow longing for her calf'. The particle 'va' here is merely a particle. 'Sampatite' means 'leaping'. 'Ghore' means 'terrifying, ugly'. 'Plavaṅgame' means 'monkeys'. 'Akhettaññāya' means 'due to unfamiliarity with the forest terrain'. 'Bhavissate' means 'will be'. 'Sivāya sutvāna' means 'having heard the sound of a jackal'. 'Muhum' means 'repeatedly'. 'Uttasayī' means 'you trembled'. 'Saṇateva' means 'it will be as if sounding, as if roaring'."

๑๘๓๒.
1832.

‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา;
ยานิ เอตานิ อกฺขาสิ, วเน ปฏิภยานิ เม;
สพฺพานิ อภิสมฺโภสฺสํ, คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
"The princess Maddī, beautiful in every limb, said to him: 'These dangers in the forest which you have described to me—I will overcome them all. I will indeed go, O bull among charioteers.'"

๑๘๓๓.
1833.

‘‘กาสํ กุสํ โปฏกิลํ, อุสิรํ มุญฺจปพฺพชํ;
อุรสา ปนุทหิสฺสามิ, นสฺส เหสฺสามิ ทุนฺนยา.
"I will push away with my chest kāsa grass, kusa grass, poṭakila reeds, usīra grass, and muñja grass; I will not be led astray."

๑๘๓๔.
1834.

‘‘พหูหิ วต จริยาหิ, กุมารี วินฺทเต ปตึ;
อุทรสฺสุปโรเธน, โคหนุเวฐเนน จ.
"Indeed, through many observances does a maiden find a husband: by restraining her belly and by wrapping with a cow-jaw."

๑๘๓๕.
1835.

‘‘อคฺคิสฺส [Pg.277] ปาริจริยาย, อุทกุมฺมุชฺชเนน จ;
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
"By tending the fire and by plunging into water—painful is widowhood in the world. I will indeed go, O bull among charioteers."

๑๘๓๖.
1836.

‘‘อปิสฺสา โหติ อปฺปตฺโต, อุจฺฉิฏฺฐมปิ ภุญฺชิตุํ;
โย นํ หตฺเถ คเหตฺวาน, อกามํ ปริกฑฺฒติ;
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
"Even an unworthy man, from whom it would be a disgrace to eat leftovers, might take her by the hand and drag her away unwillingly. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers."

๑๘๓๗.
1837.

‘‘เกสคฺคหณมุกฺเขปา, ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนา;
ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ, พหุํ ทุกฺขํ อนปฺปกํ;
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
"Seizing by the hair, lifting her up, and striking her on the ground—and having inflicted much, not insignificant, suffering, he does not depart. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers."

๑๘๓๘.
1838.

‘‘สุกฺกจฺฉวี เวธเวรา, ทตฺวา สุภคมานิโน;
อกามํ ปริกฑฺฒนฺติ, อุลูกญฺเญว วายสา;
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
"Fair-skinned men who desire widows, thinking themselves fortunate, give a little and drag her away unwillingly, like crows tormenting an owl. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers."

๑๘๓๙.
1839.

‘‘อปิ ญาติกุเล ผีเต, กํสปชฺโชตเน วสํ;
เนวาติวากฺยํ น ลเภ, ภาตูหิ สขินีหิปิ;
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
"Even when living in a prosperous family of relatives, in a home shining with bronze vessels, she is sure to receive harsh words from her brothers and female friends. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers."

๑๘๔๐.
1840.

‘‘นคฺคา นที อนุทกา, นคฺคํ รฏฺฐํ อราชกํ;
อิตฺถีปิ วิธวา นคฺคา, ยสฺสาปิ ทส ภาตโร;
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
"Naked is a river without water, naked is a kingdom without a king; a widow, too, is naked, even if she has ten brothers. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers."

๑๘๔๑.
1841.

‘‘ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ, ธูโม ปญฺญาณมคฺคิโน;
ราชา รฏฺฐสฺส ปญฺญาณํ, ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยา;
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
"The banner is the emblem of a chariot, smoke is the emblem of a fire; the king is the emblem of a kingdom, a husband is the emblem of a wife. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers."

๑๘๔๒.
1842.

‘‘ยา ทลิทฺที ทลิทฺทสฺส, อฑฺฒา อฑฺฒสฺส กิตฺติมา;
ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ, ทุกฺกรญฺหิ กโรติ สา.
"That renowned woman who is poor with a poor husband and wealthy with a wealthy one—her the gods indeed praise, for she does what is difficult to do."

๑๘๔๓.
1843.

‘‘สามิกํ อนุพนฺธิสฺสํ, สทา กาสายวาสินี;
ปถพฺยาปิ อภิชฺชนฺตฺยา, เวธพฺยํ กฏุกิตฺถิยา.
"I will follow my husband, always wearing the ochre robe. Even for a woman who possesses the whole earth, widowhood is bitter."

๑๘๔๔.
1844.

‘‘อปิ สาครปริยนฺตํ, พหุวิตฺตธรํ มหึ;
นานารตนปริปูรํ, นิจฺเฉ เวสฺสนฺตรํ วินา.
"Even the earth, bounded by the ocean, bearing great wealth and filled with various jewels, I would not desire without Vessantara."

๑๘๔๕.
1845.

‘‘กถํ [Pg.278] นุ ตาสํ หทยํ, สุขรา วต อิตฺถิโย;
ยา สามิเก ทุกฺขิตมฺหิ, สุขมิจฺฉนฺติ อตฺตโน.
"How indeed are the hearts of those women? Truly harsh are they who, when their husband is suffering, desire happiness for themselves."

๑๘๔๖.
1846.

‘‘นิกฺขมนฺเต มหาราเช, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน;
ตมหํ อนุพนฺธิสฺสํ, สพฺพกามทโท หิ เม’’ติ.
"When the great king departs, the prosperer of the Sivi kingdom, I will follow him, for he is the giver of all my desires."

ตตฺถ ตมพฺรวีติ ภิกฺขเว, มทฺที รญฺโญ วจนํ สุตฺวา ตํ ราชานํ อพฺรวิ. อภิสมฺโภสฺสนฺติ สหิสฺสามิ อธิวาเสสฺสามิ. โปฏกิลนฺติ โปฏกิลติณํ. ปนุทหิสฺสามีติ ทฺเวธา กตฺวา เวสฺสนฺตรสฺส ปุรโต คมิสฺสามิ. อุทรสฺสุปโรเธนาติ อุปวาเสน ขุทาธิวาเสน. โคหนุเวฐเนน จาติ วิสาลกฏิโย โอนตปสฺสา จ อิตฺถิโย สามิกํ ลภนฺตีติ กตฺวา โคหนุนา กฏิผลกํ โกฏฺฏาเปตฺวา เวฐเนน จ ปสฺสานิ โอนาเมตฺวา กุมาริกา ปตึ ลภติ. กฏุกนฺติ อสาตํ. คจฺฉญฺเญวาติ คมิสฺสามิเยว.
"'There she spoke to him' means, O monks, Maddī, having heard the king's words, spoke to that king. 'Abhisambhossaṃ' means 'I will endure, I will bear'. 'Poṭakila' means 'poṭakila grass'. 'Panudahissāmi' means 'having split it in two, I will go before Vessantara'. 'Udarassuparodhena' means 'by fasting, by enduring hunger'. 'Gohanuveṭhanena ca' means: thinking that women with broad hips and sunken sides obtain a husband, a maiden obtains a husband by having a hip-board fashioned from a cow's jaw and by wrapping it to make her sides sink in. 'Kaṭuka' means 'unpleasant'. 'Gacchaññeva' means 'I will indeed go'."

อปิสฺสา โหติ อปฺปตฺโตติ ตสฺสา วิธวาย อุจฺฉิฏฺฐกมฺปิ ภุญฺชิตุํ อนนุจฺฉวิโกว. โย นนฺติ โย นีจชจฺโจ ตํ วิธวํ อนิจฺฉมานญฺเญว หตฺเถ คเหตฺวา กฑฺฒติ. เกสคฺคหณมุกฺเขปา, ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนาติ อสามิกํ อิตฺถึ หตฺถปาเทหิ เกสคฺคหณํ, อุกฺเขปา, ภูมิยํ ปาตนนฺติ เอตานิ อวมญฺญนานิ กตฺวา อติกฺกมนฺติ. ทตฺวา จาติ อสามิกาย อิตฺถิยา เอวรูปํ พหุํ อนปฺปกํ ทุกฺขํ ปรปุริโส ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ นิราสงฺโก โอโลเกนฺโตว ติฏฺฐติ.
"'Apissā hoti appatto, ucchiṭṭhamapi bhuñjituṃ' means 'for that widow, it is unsuitable even to eat leftovers'. 'Yo naṃ' means 'a man of low birth drags that widow by the hand, even though she is unwilling'. 'Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā' means 'seizing her hair, lifting her up, and throwing her on the ground with hands and feet—these are the contemptuous acts they commit against a woman without a husband'. 'Datvā ca' means 'having given such great and not insignificant suffering to a woman without a husband, another man does not depart but stands looking on without concern'."

สุกฺกจฺฉวีติ นฺหานียจุณฺเณน อุฏฺฐาปิตจฺฉวิวณฺณา. เวธเวราติ วิธวิตฺถิกามา ปุริสา. ทตฺวาติ กิญฺจิเทว อปฺปมตฺตกํ ธนํ ทตฺวา. สุภคมานิโนติ มยํ สุภคาติ มญฺญมานา. อกามนฺติ ตํ วิธวํ อสามิกํ อกามํ. อุลูกญฺเญว วายสาติ กากา วิยอุลูกํ ปริกฑฺฒนฺติ. กํสปชฺโชตเนติ สุวณฺณภาชนาภาย ปชฺโชตนฺเต. วสนฺติ เอวรูเปปิ ญาติกุเล วสมานา. เนวาติวากฺยํ น ลเภติ ‘‘อยํ อิตฺถี นิสฺสามิกา, ยาวชีวํ อมฺหากญฺเญว ภาโร ชาโต’’ติอาทีนิ วจนานิ วทนฺเตหิ ภาตูหิปิ สขินีหิปิ อติวากฺยํ ครหวจนํ เนว น ลภติ. ปญฺญาณนฺติ ปากฏภาวการณํ.
"'Sukkacchavī' means 'one whose skin's color is enhanced by bathing powder'. 'Vedhaverā' means 'men who desire widows'. 'Datvā' means 'having given just a little, a very small amount of wealth'. 'Subhagamānino' means 'thinking, "We are fortunate"'. 'Akāmaṃ' means 'that widow, without a master, unwilling'. 'Ulūkaññeva vāyasā' means 'they drag her like crows drag an owl'. 'Kaṃsapajjotane' means 'shining with the luster of golden vessels'. 'Vasaṃ' means 'living, even in such a family of relatives'. 'Nevātivākyaṃ na labhe' means 'she certainly does receive abusive language, words of reproach, such as, "This woman has no master; she has become our burden for life," from her brothers and female friends who speak such words'. 'Paññāṇa' means 'the cause of being manifest'."

ยา [Pg.279] ทลิทฺที ทลิทฺทสฺสาติ เทว, กิตฺติสมฺปนฺนา ยา อิตฺถี อตฺตโน สามิกสฺส ทลิทฺทสฺส ทุกฺขปฺปตฺตกาเล สยมฺปิ ทลิทฺที สมานา ทุกฺขาว โหติ, ตสฺส อฑฺฒกาเล เตเนว สทฺธึ อฑฺฒา สุขปฺปตฺตา โหติ, ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ. อภิชฺชนฺตฺยาติ อภิชฺชนฺติยา. สเจปิ หิ อิตฺถิยา สกลปถวี น ภิชฺชติ, ตาย สกลาย ปถวิยา สาว อิสฺสรา โหติ, ตถาปิ เวธพฺยํ กฏุกเมวาติ อตฺโถ. สุขรา วต อิตฺถิโยติ สุฏฺฐุ ขรา วต อิตฺถิโย.
"'Yā daliddī daliddassa' means, O deva, 'the woman endowed with fame who, when her own poor husband is in distress, is herself poor and suffering; and when he is prosperous, she becomes prosperous and happy along with him; that one the gods indeed praise'. 'Abhijjantyā' means 'for one who is covetous'. The meaning is: even if the entire earth were not to be broken for a woman, and she were the mistress of that entire earth, still widowhood would be bitter. 'Sukharā vata itthiyo' means 'truly, women are very harsh'."

๑๘๔๗.
1847.

‘‘ตมพฺรวิ มหาราชา, มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ;
อิเม เต ทหรา ปุตฺตา, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ;
นิกฺขิปฺป ลกฺขเณ คจฺฉ, มยํ เต โปสยามเส’’ติ.
"The great king then said to Maddī, beautiful in every limb: 'These are your young sons, Jāli and Kaṇhājinā, both; leave them as a pledge and go; we will take care of them.'"

ตตฺถ ชาลี กณฺหาชินา จุโภติ ชาลี จ กณฺหาชินา จาติ อุโภ. นิกฺขิปฺปาติ อิเม นิกฺขิปิตฺวา คจฺฉาหีติ.
"'Jālī Kaṇhājinā cubho' means 'Jāli and Kaṇhājinā, both'. 'Nikkhippa' means 'leave these behind and go'."

๑๘๔๘.
1848.

‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา;
ปิยา เม ปุตฺตกา เทว, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ;
ตฺยมฺหํ ตตฺถ รเมสฺสนฺติ, อรญฺเญ ชีวโสกิน’’นฺติ.
"The princess Maddī, beautiful in every limb, replied to the king: 'My dear sons, O lord, Jāli and Kaṇhājinā, both—they will delight me there in the forest, while I live in sorrow.'"

ตตฺถ ตฺยมฺหนฺติ เต ทารกา อมฺหากํ ตตฺถ อรญฺเญ. ชีวโสกินนฺติ อวิคตโสกานํ หทยํ รมยิสฺสนฺตีติ อตฺโถ.
'Tyamhaṃ' means 'those children shall be for us there in the forest.' 'Jīvasokinaṃ' means 'they will delight the hearts of those whose grief has not departed,' this is the meaning.

๑๘๔๙.
1849.

‘‘ตมพฺรวิ มหาราชา, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน;
สาลีนํ โอทนํ ภุตฺวา, สุจึ มํสูปเสจนํ;
รุกฺขผลานิ ภุญฺชนฺตา, กถํ กาหนฺติ ทารกา.
To him spoke the great king, he who brings prosperity to the Sivi kingdom: 'Having eaten fine rice with pure meat sauce, how will the children fare, eating the fruits of trees?'

๑๘๕๐.
1850.

‘‘ภุตฺวา สตปเล กํเส, โสวณฺเณ สตราชิเก;
รุกฺขปตฺเตสุ ภุญฺชนฺตา, กถํ กาหนฺติ ทารกา.
Having eaten from a golden bowl worth a hundred pala, from a golden dish worth a hundred rājika, how will the children fare, eating from the leaves of trees?

๑๘๕๑.
1851.

‘‘กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา, โขมโกฏุมฺพรานิ จ;
กุสจีรานิ ธาเรนฺตา, กถํ กาหนฺติ ทารกา.
Having worn garments of Kasi cloth, and fine linen and cotton, how will the children fare, wearing garments of grass and bark?

๑๘๕๒.
1852.

‘‘วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา, สิวิกาย รเถน จ;
ปตฺติกา ปริธาวนฺตา, กถํ กาหนฺติ ทารกา.
Having traveled in conveyances, by palanquin and by chariot, how will the children fare, running about on foot?

๑๘๕๓.
1853.

‘‘กูฏาคาเร [Pg.280] สยิตฺวาน, นิวาเต ผุสิตคฺคเฬ;
สยนฺตา รุกฺขมูลสฺมึ, กถํ กาหนฺติ ทารกา.
Having slept in gabled houses, free from drafts and with bolts fastened, how will the children fare, sleeping at the foot of a tree?

๑๘๕๔.
1854.

‘‘ปลฺลงฺเกสุ สยิตฺวาน, โคนเก จิตฺตสนฺถเต;
สยนฺตา ติณสนฺถาเร, กถํ กาหนฺติ ทารกา.
Having lain on couches with long-fleeced, colorful covers, how will the children fare, lying on a spread of grass?

๑๘๕๕.
1855.

‘‘คนฺธเกน วิลิมฺปิตฺวา, อครุจนฺทเนน จ;
รโชชลฺลานิ ธาเรนฺตา, กถํ กาหนฺติ ทารกา.
Having anointed themselves with fragrant powders, with aloe-wood and sandalwood, how will the children fare, covered in dust and grime?

๑๘๕๖.
1856.

‘‘จามรโมรหตฺเถหิ, พีชิตงฺคา สุเขธิตา;
ผุฏฺฐา ฑํเสหิ มกเสหิ, กถํ กาหนฺติ ทารกา’’ติ.
Their limbs fanned by yak-tail whisks and peacock feathers, raised in comfort, how will the children fare, afflicted by gadflies and mosquitoes?

ตตฺถ ปลสเต กํเสติ ปลสเตน กตาย กญฺจนปาติยา. โคนเก จิตฺตสนฺถเตติ มหาปิฏฺฐิยํ กาฬโกชเว เจว วิจิตฺตเก สนฺถเร จ. จามรโมรหตฺเถหีติ จามเรหิ เจว โมรหตฺเถหิ จ พีชิตงฺคา.
Herein, 'palasate kaṃse' means by a golden bowl worth a hundred pala. 'Gonake cittasanthate' means on a large spread, both a black coverlet and a variegated spread. 'Cāmaramorahatthehi' means their limbs being fanned by both yak-tail whisks and peacock-feather fans.

เอวํ เตสํ สลฺลปนฺตานญฺเญว รตฺติ วิภายิ, สูริโย อุคฺคญฺฉิ. มหาสตฺตสฺส จตุสินฺธวยุตฺตํ อลงฺกตรถํ อาเนตฺวา ราชทฺวาเร ฐปยึสุ. มทฺทีปิ สสฺสุสสุเร วนฺทิตฺวา เสสิตฺถิโย อปโลเกตฺวา ทฺเว ปุตฺเต อาทาย เวสฺสนฺตรโต ปฐมตรํ คนฺตฺวา รเถ อฏฺฐาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Even as they were conversing thus, the night grew bright and the sun rose. They brought the Great Being’s chariot, yoked with four Sindh steeds and beautifully adorned, and placed it at the royal gate. Maddī also, having paid homage to her father-in-law and mother-in-law and taken leave of the other women, taking her two children, went ahead of Vessantara and stood in the chariot. The Teacher, making that matter clear, said:

๑๘๕๗.
1857.

‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา;
มา เทว ปริเทเวสิ, มา จ ตฺวํ วิมโน อหุ;
ยถา มยํ ภวิสฺสาม, ตถา เหสฺสนฺติ ทารกา.
To him spoke the princess Maddī, lovely in all her limbs: 'Do not lament, O lord, nor be disheartened; as we shall be, so too will the children be.'

๑๘๕๘.
1858.

‘‘อิทํ วตฺวาน ปกฺกามิ, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา;
สิวิมคฺเคน อนฺเวสิ, ปุตฺเต อาทาย ลกฺขณา’’ติ.
Having said this, Maddī, lovely in all her limbs, departed; taking her children, she of auspicious marks proceeded along the Sivi road.

ตตฺถ สิวิมคฺเคนาติ สิวิรญฺโญ คนฺตพฺพมคฺเคน. อนฺเวสีติ ตํ อคมาสิ, ปาสาทา โอตริตฺวา รถํ อภิรุหีติ อตฺโถ.
Herein, 'sivimaggena' means by the road to be traveled by the Sivi king. 'Anvesi' means she went to him; that is, having descended from the palace, she mounted the chariot—this is the meaning.

๑๘๕๙.
1859.

‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย;
ปิตุ มาตุ จ วนฺทิตฺวา, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ.
Then King Vessantara, the khattiya, having given gifts, paid homage to his father and mother, and circumambulated them.

๑๘๖๐.
1860.

‘‘จตุวาหึ [Pg.281] รถํ ยุตฺตํ, สีฆมารุยฺห สนฺทนํ;
อาทาย ปุตฺตทารญฺจ, วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพต’’นฺติ.
Swiftly mounting the chariot yoked with four steeds, taking his children and his wife, he set out for the Vanka mountain.

ตตฺถ ตโตติ ภิกฺขเว, ตสฺสา มทฺทิยา รถํ อภิรุหิตฺวา ฐิตกาเล. ทตฺวาติ หิยฺโย ทานํ ทตฺวา. กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณนฺติ ปทกฺขิณญฺจ กตฺวา. นนฺติ นิปาตมตฺตํ.
Herein, 'tato', O monks, refers to the time when Maddī had mounted the chariot and was standing there. 'Datvā' means having given gifts the previous day. 'Katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ' means and having performed circumambulation. 'Naṃ' is merely a particle.

๑๘๖๑.
1861.

‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, เยนาสิ พหุโก ชโน;
อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม, อโรคา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ.
Then King Vessantara, where there was a large crowd, said: 'We take our leave now, we are going; may our kinsmen be free from illness.'

ตสฺสตฺโถ – ภิกฺขเว, ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา ยตฺถ ‘‘เวสฺสนฺตรํ ราชานํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ พหุโก ชโน ฐิโต อาสิ, ตตฺถ รถํ เปเสตฺวา มหาชนํ อาปุจฺฉนฺโต ‘‘อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม, อโรคา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. ภิกฺขเว, ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา ญาตเก อาห – ‘‘ตุมฺเห อามนฺเตตฺวา มยํ คจฺฉาม, ตุมฺเห สุขิตา โหถ นิทุกฺขา’’ติ.
Its meaning is: Monks, then King Vessantara, where many people were standing thinking, 'We shall see King Vessantara,' sent the chariot there and, taking leave of the great multitude, said, 'We take our leave now, we are going; may our kinsmen be free from illness.' Here, 'taṃ' is merely a particle. Monks, then King Vessantara said to his kinsmen: 'Having bid you farewell, we depart; may you be happy and free from sorrow.'

เอวํ มหาสตฺโต มหาชนํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อปฺปมตฺตา โหถ, ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรถา’’ติ เตสํ โอวทิตฺวา ปกฺกามิ. คจฺฉนฺเต ปน โพธิสตฺเต มาตา ‘‘ปุตฺโต เม ทานวิตฺตโก ทานํ เทตู’’ติ อาภรเณหิ สทฺธึ สตฺตรตนปูรานิ สกฏานิ อุโภสุ ปสฺเสสุ เปเสสิ. โสปิ อตฺตโน กายารุฬฺหเมว อาภรณภณฺฑํ โอมุญฺจิตฺวา สมฺปตฺตยาจกานํ อฏฺฐารส วาเร ทตฺวา อวเสสํ สพฺพํ อทาสิ. โส นครา นิกฺขมิตฺวา จ นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุกาโม อโหสิ. อถสฺส มนํ ปฏิจฺจ รถปฺปมาณฏฺฐาเน มหาปถวี ภิชฺชิตฺวา กุลาลจกฺกํ วิย ปริวตฺติตฺวา รถํ นคราภิมุขํ อกาสิ. โส มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐานํ โอโลเกสิ. เตน การเณน ปถวีกมฺโป อโหสิ. เตน วุตฺตํ –
Thus, the Great Being, having taken leave of the crowd and advised them, saying, "Be heedful, perform meritorious deeds such as giving," set forth. As the Bodhisatta was departing, his mother, thinking, "Let my son, who delights in giving, give gifts," sent carts filled with the seven treasures along with ornaments on both sides of the road. He, too, removed the ornaments and goods from his own person and gave them away in eighteen rounds to the assembled supplicants, giving all that remained. Having left the city, he wished to turn back and look. Then, in accordance with his wish, in a space the size of a chariot, the great earth split open and, turning like a potter's wheel, made the chariot face the city. He gazed at his parents' dwelling place. For this reason, the earth trembled. Hence it is said:

‘‘นิกฺขมิตฺวาน นครา, นิวตฺติตฺวา วิโลกิเต;
ตทาปิ ปถวี กมฺปิ, สิเนรุวนวฏํสกา’’ติ. (จริยา. ๑.๙๓);
Having gone forth from the city, turning back he looked; at that moment the earth quaked, with Sineru and the forests as its diadem.

สยํ [Pg.282] ปน โอโลเกตฺวา มทฺทิมฺปิ โอโลกาเปตุํ คาถมาห –
Having looked himself, he spoke a verse to cause Maddī to look as well:

๑๘๖๒.
1862.

‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, รมฺมรูปํว ทิสฺสติ;
อาวาสํ สิวิเสฏฺฐสฺส, เปตฺติกํ ภวนํ มมา’’ติ.
Come now, Maddī, behold, what appears like a delightful sight; it is the dwelling of the best of the Sivis, my paternal home.

ตตฺถ นิสาเมหีติ โอโลเกหิ.
Herein, 'nisāmehi' means 'behold.'

อถ มหาสตฺโต สหชาเต สฏฺฐิสหสฺสอมจฺเจ จ เสสชนญฺจ นิวตฺตาเปตฺวา รถํ ปาเชนฺโต มทฺทึ อาห – ‘‘ภทฺเท, สเจ ปจฺฉโต ยาจกา อาคจฺฉนฺติ, อุปธาเรยฺยาสี’’ติ. สาปิ โอโลเกนฺตี นิสีทิ. อถสฺส สตฺตสตกํ มหาทานํ สมฺปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตา จตฺตาโร พฺราหฺมณา นครํ อาคนฺตฺวา ‘‘กุหึ เวสฺสนฺตโร ราชา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทานํ ทตฺวา คโต’’ติ วุตฺเต ‘‘กิญฺจิ คเหตฺวา คโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘รเถน คโต’’ติ สุตฺวา ‘‘อสฺเส นํ ยาจิสฺสามา’’ติ อนุพนฺธึสุ. อถ มทฺที เต อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา ‘‘ยาจกา อาคจฺฉนฺติ, เทวา’’ติ อาโรเจสิ. มหาสตฺโต รถํ ฐเปสิ. เต อาคนฺตฺวา อสฺเส ยาจึสุ. มหาสตฺโต อสฺเส อทาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then the Great Being, having sent back the sixty thousand ministers born with him and the remaining people, while driving the chariot, said to Maddī: "Good lady, if any supplicants come from behind, you should take note." She too sat watching. Then, unable to obtain a share in the great donation of seven hundreds, four brahmins came to the city and asked, "Where is King Vessantara?" Being told, "He has departed after giving gifts," they asked, "Did he take anything with him?" Hearing that he went by chariot, they said, "We will ask him for the horses," and followed him. Then Maddī, seeing them coming, announced, "Supplicants are coming, lord." The Great Being stopped the chariot. They came and asked for the horses. The Great Being gave the horses. The Teacher, making this matter clear, said:

๑๘๖๓.
1863.

‘‘ตํ พฺราหฺมณา อนฺวคมุํ, เต นํ อสฺเส อยาจิสุํ;
ยาจิโต ปฏิปาเทสิ, จตุนฺนํ จตุโร หเย’’ติ.
Brahmins followed him and asked him for the horses. Being asked, he provided the four horses to the four men.

อสฺเสสุ ปน ทินฺเนสุ รถธุรํ อากาเสเยว อฏฺฐาสิ. อถ พฺราหฺมเณสุ คตมตฺเตสุเยว จตฺตาโร เทวปุตฺตา โรหิจฺจมิควณฺเณน อาคนฺตฺวา รถธุรํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อคมํสุ. มหาสตฺโต เตสํ เทวปุตฺตภาวํ ญตฺวา อิมํ คาถมาห –
But when the horses had been given, the chariot's yoke remained in the air. Then, just as the brahmins had departed, four divine beings, appearing with the color of roe deer, came and took up the chariot's yoke and went on. The Great Being, knowing they were divine beings, spoke this verse:

๑๘๖๔.
1864.

‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตรูปํว ทิสฺสติ;
มิคโรหิจฺจวณฺเณน, ทกฺขิณสฺสา วหนฺติ ม’’นฺติ.
Come now, Maddī, behold, what appears like a painted image; like roe deer in color, they carry me like well-trained horses.

ตตฺถ ทกฺขิณสฺสาติ สุสิกฺขิตา อสฺสา วิย มํ วหนฺติ.
Herein, 'dakkhiṇassā' means they bear me as if they were well-trained horses.

อถ นํ เอวํ คจฺฉนฺตํ อปโร พฺราหฺมโณ อาคนฺตฺวา รถํ ยาจิ. มหาสตฺโต ปุตฺตทารํ โอตาเรตฺวา ตสฺส รถํ อทาสิ. รเถ ปน ทินฺเน เทวปุตฺตา อนฺตรธายึสุ. รถสฺส ทินฺนภาวํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then, as he was going thus, another brahmin came and asked for the chariot. The Great Being, having his children and wife dismount, gave the chariot to him. But when the chariot had been given, the divine beings disappeared. The Teacher, making clear the fact that the chariot had been given, said:

๑๘๖๕.
1865.

‘‘อเถตฺถ [Pg.283] ปญฺจโม อาคา, โส ตํ รถมยาจถ;
ตสฺส ตํ ยาจิโตทาสิ, น จสฺสุปหโต มโน.
"Then the fifth came there and asked for the chariot; to him who asked, he gave it, and his mind was not afflicted."

๑๘๖๖.
1866.

‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, โอโรเปตฺวา สกํ ชนํ;
อสฺสาสยิ อสฺสรถํ, พฺราหฺมณสฺส ธเนสิโน’’ติ.
"Then King Vessantara, having had his own people dismount, gave the horse-chariot with satisfaction to the wealth-seeking brahmin."

ตตฺถ อเถตฺถาติ อถ ตสฺมึ วเน. น จสฺสุปหโต มโนติ น จสฺส มโน โอลีโน. อสฺสาสยีติ ปริโตเสนฺโต นิยฺยาเทสิ.
Here, 'athettha' means 'then in that forest.' 'Na cassupahato mano' means his mind was not dejected. 'Assāsayi' means he handed it over, making him content.

ตโต ปฏฺฐาย ปน เต สพฺเพปิ ปตฺติกาว อเหสุํ. อถ มหาสตฺโต มทฺทึ อโวจ –
From then on, they all went on foot. Then the Great Being said to Maddī:

๑๘๖๗.
1867.

‘‘ตฺวํ มทฺทิ กณฺหํ คณฺหาหิ, ลหุ เอสา กนิฏฺฐิกา;
อหํ ชาลึ คเหสฺสามิ, ครุโก ภาติโก หิ โส’’ติ.
"You, Maddī, take Kaṇhā, for she is light, being the younger sister; I will take Jāli, for he is heavy, being the elder brother."

เอวญฺจ ปน วตฺวา อุโภปิ ขตฺติยา ทฺเว ทารเก องฺเกนาทาย ปกฺกมึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having said this, both nobles took the two children onto their hips and departed. The Teacher, making this matter clear, said:

๑๘๖๘.
1868.

‘‘ราชา กุมารมาทาย, ราชปุตฺตี จ ทาริกํ;
สมฺโมทมานา ปกฺกามุํ, อญฺญมญฺญํ ปิยํวทา’’ติ.
"The king, taking the boy, and the princess, the girl, departed rejoicing together, speaking kindly to each other."

ทานกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The Explanation of the Chapter on Giving is concluded.

วนปเวสนกณฺฑวณฺณนา
The Explanation of the Chapter on Entering the Forest

เต ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺเต มนุสฺเส ทิสฺวา ‘‘กุหึ วงฺกปพฺพโต’’ติ ปุจฺฉนฺติ. มนุสฺสา ‘‘ทูเร’’ติ วทนฺติ. เตน วุตฺตํ –
Seeing people coming along the path towards them, they ask, "Where is Mount Vaṅka?" The people say, "It is far away." Therefore, it was said:

๑๘๖๙.
1869.

‘‘ยทิ เกจิ มนุชา เอนฺติ, อนุมคฺเค ปฏิปเถ;
มคฺคํ เต ปฏิปุจฺฉาม, ‘กุหึ วงฺกตปพฺพโต’.
"If any people come along the byway or the main path, we ask them the way: 'Where is Mount Vaṅka?'"

๑๘๗๐.
1870.

‘‘เต ตตฺถ อมฺเห ปสฺสิตฺวา, กลุนํ ปริเทวยุํ;
ทุกฺขํ เต ปฏิเวเทนฺติ, ทูเร วงฺกตปพฺพโต’’ติ.
"Seeing us there, they lamented pitifully; they sadly inform us, 'Mount Vaṅka is far away.'"

มคฺคสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ วิวิธผลธาริโน รุกฺเข ทิสฺวา ทารกา กนฺทนฺติ. มหาสตฺตสฺสานุภาเวน ผลธาริโน รุกฺขา โอนมิตฺวา หตฺถสมฺผสฺสํ [Pg.284] อาคจฺฉนฺติ. ตโต สุปกฺกผลาผลานิ อุจฺจินิตฺวา เตสํ เทติ. ตํ ทิสฺวา มทฺที อจฺฉริยํ ปเวเทสิ. เตน วุตฺตํ –
Seeing trees bearing various fruits on both sides of the path, the children cry. By the power of the Great Being, the fruit-bearing trees bend down, coming within reach of their hands. Then, having picked choice ripe fruits, he gives them to them. Seeing this, Maddī proclaimed it a marvel. Therefore, it was said:

๑๘๗๑.
1871.

‘‘ยทิ ปสฺสนฺติ ปวเน, ทารกา ผลิเน ทุเม;
เตสํ ผลานํ เหตุมฺหิ, อุปโรทนฺติ ทารกา.
"When the children see fruit-laden trees in the forest, they cry on account of those fruits."

๑๘๗๒.
1872.

‘‘โรทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิทฺธา วิปุลา ทุมา;
สยเมโวนมิตฺวาน, อุปคจฺฉนฺติ ทารเก.
"Seeing the children crying, the tall, great trees, of their own accord, bend down and approach the children."

๑๘๗๓.
1873.

‘‘อิทํ อจฺเฉรกํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;
สาธุการํ ปวตฺเตสิ, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา.
"Seeing this marvel, this wonder that makes the hair stand on end, Maddī, beautiful in all her limbs, uttered a cry of approval."

๑๘๗๔.
1874.

‘‘อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;
เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน, สยเมโวนตา ทุมา’’ติ.
"Truly, it is a marvel in the world, a wonder that makes the hair stand on end! By the power of Vessantara, the trees have bowed down of their own accord."

เชตุตฺตรนครโต สุวณฺณคิริตาโล นาม ปพฺพโต ปญฺจ โยชนานิ, ตโต โกนฺติมารา นาม นที ปญฺจ โยชนานิ, ตโต อญฺจรคิริ นาม ปพฺพโต ปญฺจ โยชนานิ, ตโต ทุนฺนิวิฏฺฐพฺราหฺมณคาโม นาม ปญฺจ โยชนานิ, ตโต มาตุลนครํ ทส โยชนานิ. อิติ ตํ มคฺคํ เชตุตฺตรนครโต ตึสโยชนํ โหติ. เทวตา ตํ มคฺคํ สํขิปึสุ. เต เอกทิวเสเนว มาตุลนครํ ปาปุณึสุ. เตน วุตฺตํ –
From the city of Jetuttara, the mountain named Suvaṇṇagiritāla is five yojanas away; from there, the river named Kontimārā is five yojanas; from there, the mountain named Añcaragiri is five yojanas; from there, the brahmin village named Dunniviṭṭha is five yojanas; and from there, the city of the maternal uncle is ten yojanas. Thus, that path from the city of Jetuttara is thirty yojanas. The deities shortened that path. They reached the city of the maternal uncle in a single day. Therefore, it was said:

๑๘๗๕.
1875.

‘‘สงฺขิปึสุ ปถํ ยกฺขา, อนุกมฺปาย ทารเก;
นิกฺขนฺตทิวเสเนว, เจตรฏฺฐํ อุปาคมุ’’นฺติ.
"The yakkhas shortened the path, out of compassion for the children. On the very day they departed, they arrived in the Ceta country."

อุปคจฺฉนฺตา จ ปน เชตุตฺตรนครโต ปาตราสสมเย นิกฺขมิตฺวา สายนฺหสมเย เจตรฏฺเฐ มาตุลนครํ ปตฺตา. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
And as they journeyed, having left the city of Jetuttara at the time of the morning meal, they reached the city of the maternal uncle in the Ceta country at evening time. The Teacher, making this matter clear, said:

๑๘๗๖.
1876.

‘‘เต คนฺตฺวา ทีฆมทฺธานํ, เจตรฏฺฐํ อุปาคมุํ;
อิทฺธํ ผีตํ ชนปทํ, พหุมํสสุโรทน’’นฺติ.
"Having traveled a long distance, they arrived at the Ceta country—a prosperous and thriving land, abundant with meat, spirits, and rice."

ตทา มาตุลนคเร สฏฺฐิ ขตฺติยสหสฺสานิ วสนฺติ. มหาสตฺโต อนฺโตนครํ อปวิสิตฺวา นครทฺวาเรเยว สาลายํ นิสีทิ. อถสฺส มทฺที [Pg.285] โพธิสตฺตสฺส ปาเทสุ รชํ ปุญฺฉิตฺวา ปาเท สมฺพาหิตฺวา ‘‘เวสฺสนฺตรสฺส อาคตภาวํ ชานาเปสฺสามี’’ติ สาลาโต นิกฺขมิตฺวา ตสฺส จกฺขุปเถ สาลาทฺวาเร อฏฺฐาสิ. นครํ ปวิสนฺติโย จ นิกฺขมนฺติโย จ อิตฺถิโย ตํ ทิสฺวา ปริวาเรสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
At that time, sixty thousand nobles dwelled in the city of the maternal uncle. The Great Being, not entering the inner city, sat in a hall at the city gate itself. Then Maddī, having wiped the dust from the Bodhisatta’s feet and massaged them, thought, “I will make known Vessantara’s arrival,” and, leaving the hall, she stood at the hall’s entrance within his line of sight. Women entering and leaving the city saw her and gathered around. The Teacher, making this matter clear, said:

๑๘๗๗.
1877.

‘‘เจติโย ปริวารึสุ, ทิสฺวา ลกฺขณมาคตํ;
สุขุมาลี วต อยฺยา, ปตฺติกา ปริธาวติ.
"The women of Ceta surrounded her, seeing that she, endowed with auspicious marks, had arrived; ‘How delicate, indeed, is our lady, wandering on foot!’"

๑๘๗๘.
1878.

‘‘วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา, สิวิกาย รเถน จ;
สาชฺช มทฺที อรญฺญสฺมึ, ปตฺติกา ปริธาวตี’’ติ.
"Having traveled about in conveyances, in palanquins and chariots, today that same Maddī wanders on foot in the wilderness."

ตตฺถ ลกฺขณมาคตนฺติ ลกฺขณสมฺปนฺนํ มทฺทึ อาคตํ. ปริธาวตีติ เอวํ สุขุมาลี หุตฺวา ปตฺติกาว วิจรติ. ปริยายิตฺวาติ เชตุตฺตรนคเร วิจริตฺวา. สิวิกายาติ สุวณฺณสิวิกาย.
Here, 'lakkhaṇamāgataṃ' means Maddī, endowed with auspicious marks, had arrived. 'Paridhāvati' means that, being so delicate, she wanders about on foot. 'Pariyāyitvā' means having wandered in the city of Jetuttara. 'Sivikāya' means in a golden palanquin.

มหาชโน มทฺทิญฺจ เวสฺสนฺตรญฺจ ทฺเว ปุตฺเต จสฺส อนาถาคมเนน อาคเต ทิสฺวา คนฺตฺวา ราชูนํ อาจิกฺขิ. สฏฺฐิสหสฺสา ราชาโน โรทนฺตา ปริเทวนฺตา ตสฺส สนฺติกํ อาคมํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
The people, seeing that Maddī, Vessantara, and his two children had arrived in a destitute state, went and informed the kings. The sixty thousand kings, weeping and lamenting, came into his presence. The Teacher, making this matter clear, said:

๑๘๗๙.
1879.

‘‘ตํ ทิสฺวา เจตปาโมกฺขา, โรทมานา อุปาคมุํ;
กจฺจิ นุ เทว กุสลํ, กจฺจิ เทว อนามยํ;
กจฺจิ ปิตา อโรโค เต, สิวีนญฺจ อนามยํ.
"Seeing him, the foremost of the Cetas came weeping: ‘I trust you are well, lord? I trust you are free from illness, lord? I trust your father is healthy, and that the Sivis are free from illness?’"

๑๘๘๐.
1880.

‘‘โก เต พลํ มหาราช, โก นุ เต รถมณฺฑลํ;
อนสฺสโก อรถโก, ทีฆมทฺธานมาคโต;
กจฺจามิตฺเตหิ ปกโต, อนุปฺปตฺโตสิมํ ทิส’’นฺติ.
"‘Where is your army, great king? Where, then, is your division of chariots? Without horses, without a chariot, you have come a long way. Have you been overcome by enemies, that you have arrived in this region?’"

ตตฺถ ทิสฺวาติ ทูรโตว ปสฺสิตฺวา. เจตปาโมกฺขาติ เจตราชาโน. อุปาคมุนฺติ อุปสงฺกมึสุ. กุสลนฺติ อาโรคฺยํ. อนามยนฺติ นิทฺทุกฺขภาวํ. โก เต พลนฺติ กุหึ ตว พลกาโย. รถมณฺฑลนฺติ เยนาสิ รเถน อาคโต, โส กุหินฺติ ปุจฺฉนฺติ. อนสฺสโกติ อสฺสวิรหิโต. อรถโกติ อยานโก. ทีฆมทฺธานมาคโตติ ทีฆมคฺคํ อาคโต. ปกโตติ อภิภูโต.
Here, 'disvā' means seeing from afar. 'Cetapāmokkhā' means the Ceta kings. 'Upāgamuṃ' means they approached. 'Kusalaṃ' means health. 'Anāmayaṃ' means a state free from suffering. 'Ko te balaṃ' means 'Where is your army?' 'Rathamaṇḍalaṃ' means they ask, 'The chariot with which you came, where is it?' 'Anassako' means without horses. 'Arathako' means without a vehicle. 'Dīghamaddhānamāgato' means having come a long way. 'Pakato' means overcome.

อถ [Pg.286] เนสํ มหาสตฺโต อตฺตโน อาคตการณํ กเถนฺโต อาห –
Then the Great Being, explaining to them the reason for his arrival, said:

๑๘๘๑.
1881.

‘‘กุสลญฺเจว เม สมฺมา, อโถ สมฺมา อนามยํ;
อโถ ปิตา อโรโค เม, สิวีนญฺจ อนามยํ.
“‘Indeed, it is well with me, and I am also free from illness; my father is healthy, and the Sivis are free from illness.’”

๑๘๘๒.
1882.

‘‘อหญฺหิ กุญฺชรํ ทชฺชํ, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ;
เขตฺตญฺญุํ สพฺพยุทฺธานํ, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ.
“‘Indeed, I would give an elephant, with tusks like a plough-pole, mighty, skilled in all battlefields, an all-white, supreme elephant.’”

๑๘๘๓.
1883.

‘‘ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ, ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ;
ทนฺตึ สวาลพีชนึ, เสตํ เกลาสสาทิสํ.
“‘Covered with a pale woolen blanket, in rut, a crusher of enemies; a tusked one, with a chowrie-fan, white like Mount Kailāsa.’”

๑๘๘๔.
1884.

‘‘สเสตจฺฉตฺตํ สอุปาเธยฺยํ, สาถพฺพนํ สหตฺถิปํ;
อคฺคยานํ ราชวาหึ, พฺราหฺมณานํ อทาสหํ.
“‘With its white parasol, with its trappings, with its coverings, with its elephant-keepers—the foremost vehicle, the royal conveyance—I gave to the brahmins.’”

๑๘๘๕.
1885.

‘‘ตสฺมึ เม สิวโย กุทฺธา, ปิตา จุปหโตมโน;
อวรุทฺธสิ มํ ราชา, วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ;
โอกาสํ สมฺมา ชานาถ, วเน ยตฺถ วสามเส’’ติ.
“‘On that account, the Sivis were angered with me, and my father was afflicted in mind; the king has banished me, so I go to Vaṅka Mountain. Know well the place in the forest where we shall dwell.’”

ตตฺถ ตสฺมึ เมติ ตสฺมึ การเณ มยฺหํ สิวโย กุทฺธา. อุปหโตมโนติ อุปหตจิตฺโต กุทฺโธว มํ รฏฺฐา ปพฺพาเชสิ. ยตฺถาติ ยสฺมึ วเน มยํ วเสยฺยาม, ตตฺถ วสโนกาสํ ชานาถาติ.
Herein, ‘tasmiṃ me’ means: for that reason, the Sivis were angry with me. ‘Upahatomano’ means: with an afflicted heart, being angered, he banished me from the kingdom. ‘Yattha’ means: in whatever forest we may dwell, know the place for dwelling there.

เต ราชาโน อาหํสุ –
Those kings said:

๑๘๘๖.
1886.

‘‘สฺวาคตํ เต มหาราช, อโถ เต อทุราคตํ;
อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต, ยํ อิธตฺถิ ปเวทย.
“‘Welcome to you, great king, and your coming is not unwelcome; you have arrived as our master; declare what you desire of that which is here.’”

๑๘๘๗.
1887.

‘‘สากํ ภิสํ มธุํ มํสํ, สุทฺธํ สาลีนโมทนํ;
ปริภุญฺช มหาราช, ปาหุโน โนสิ อาคโต’’ติ.
“‘Vegetables, lotus roots, honey, and meat, and pure cooked rice of Sāli grain—partake of these, great king, for you have come as our guest.’”

ตตฺถ ปเวทยาติ กเถหิ, สพฺพํ ปฏิยาเทตฺวา ทสฺสาม. ภิสนฺติ ภิสมูลํ, ยํกิญฺจิ กนฺทชาตํ วา.
Herein, ‘pavedaya’ means: speak, and we will prepare and give everything. ‘Bhisa’ means: the root of the lotus, or whatever kind of tuber there is.

เวสฺสนฺตโร อาห –
Vessantara said:

๑๘๘๘.
1888.

‘‘ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ, สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ;
อวรุทฺธสิ มํ ราชา, วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ;
โอกาสํ สมฺมา ชานาถ, วเน ยตฺถ วสามเส’’ติ.
“‘What has been given is accepted, and a worthy reception has been made for all of it. The king has banished me, so I go to Vaṅka Mountain. Know well the place in the forest where we shall dwell.’”

ตตฺถ [Pg.287] ปฏิคฺคหิตนฺติ สพฺพเมตํ ตุมฺเหหิ ทินฺนํ มยา จ ปฏิคฺคหิตเมว โหตุ, สพฺพสฺส ตุมฺเหหิ มยฺหํ อคฺฆิยํ นิเวทนํ กตํ. ราชา ปน มํ อวรุทฺธสิ รฏฺฐา ปพฺพาเชสิ, ตสฺมา วงฺกเมว คมิสฺสามิ, ตสฺมึ เม อรญฺเญ วสนฏฺฐานํ ชานาถาติ.
Herein, ‘paṭiggahitaṃ’ means: let all this that was given by you be indeed accepted by me; for all of it, a worthy offering has been made to me by you. But the king has banished me from the kingdom, therefore I will go to Vaṅka Mountain. Know the place for my dwelling in that forest.

เต ราชาโน อาหํสุ –
Those kings said:

๑๘๘๙.
1889.

‘‘อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ, เจตรฏฺเฐ รเถสภ;
ยาว เจตา คมิสฺสนฺติ, รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุํ.
“‘Stay here awhile, O bull among charioteers, in the Ceta country, until the Cetas go to the king’s presence to plead.’”

๑๘๙๐.
1890.

‘‘นิชฺฌาเปตุํ มหาราชํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒนํ;
ตํ ตํ เจตา ปุรกฺขตฺวา, ปตีตา ลทฺธปจฺจยา;
ปริวาเรตฺวาน คจฺฉนฺติ, เอวํ ชานาหิ ขตฺติยา’’ติ.
“‘To make the great king understand, O increaser of the Sivi kingdom! The Cetas, placing you at their head, confident and having gained support, will go surrounding you. Thus know, O khattiya!’”

ตตฺถ รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุนฺติ รญฺโญ สนฺติกํ ยาจนตฺถาย คมิสฺสนฺติ. นิชฺฌาเปตุนฺติ ตุมฺหากํ นิทฺโทสภาวํ ชานาเปตุํ. ลทฺธปจฺจยาติ ลทฺธปติฏฺฐา. คจฺฉนฺตีติ คมิสฺสนฺติ.
Herein, ‘to plead before the king’ means: they will go to the king’s presence for the purpose of pleading. ‘To make known’ means: to make known your innocence. ‘Having gained support’ means: having gained a firm footing. ‘They go’ means: they will go.

มหาสตฺโต อาห –
The Great Being said:

๑๘๙๑.
1891.

‘‘มา โว รุจฺจิตฺถ คมนํ, รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุํ;
นิชฺฌาเปตุํ มหาราชํ, ราชาปิ ตตฺถ นิสฺสโร.
“‘Let not this journey be pleasing to you, to go to the king’s presence to plead, to make the great king understand; for even the king is powerless in that matter.’”

๑๘๙๒.
1892.

‘‘อจฺจุคฺคตา หิ สิวโย, พลคฺคา เนคมา จ เย;
เต วิธํเสตุมิจฺฉนฺติ, ราชานํ มม การณา’’ติ.
“‘Indeed, the Sivis are greatly agitated, as are the army chiefs and the townsfolk; they wish to overthrow the king on my account.’”

ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ มม นิทฺโทสภาวํ นิชฺฌาปเน ราชาปิ อนิสฺสโร. อจฺจุคฺคตาติ อติกุทฺธา. พลคฺคาติ พลกายา. วิธํเสตุนฺติ รชฺชโต นีหริตุํ. ราชานนฺติ ราชานมฺปิ.
Herein, ‘tattha’ means: in that matter of making my innocence known, even the king is powerless. ‘Accuggatā’ means: excessively angry. ‘Balaggā’ means: the body of forces. ‘Vidhaṃsetuṃ’ means: to remove from kingship. ‘Rājānaṃ’ means: even the king.

เต ราชาโน อาหํสุ –
Those kings said:

๑๘๙๓.
1893.

‘‘สเจ เอสา ปวตฺเตตฺถ, รฏฺฐสฺมึ รฏฺฐวฑฺฒน;
อิเธว รชฺชํ กาเรหิ, เจเตหิ ปริวาริโต.
“‘If such is the state of affairs in your kingdom, O increaser of the realm, then rule right here, surrounded by the Cetas.’”

๑๘๙๔.
1894.

‘‘อิทฺธํ ผีตญฺจิทํ รฏฺฐํ, อิทฺโธ ชนปโท มหา;
มตึ กโรหิ ตฺวํ เทว, รชฺชสฺส มนุสาสิตุ’’นฺติ.
“‘This kingdom is prosperous and thriving, this great country is flourishing; make up your mind, O deva, to govern the kingdom.’”

ตตฺถ [Pg.288] สเจ เอสา ปวตฺเตตฺถาติ สเจ เอตสฺมึ รฏฺเฐ เอสา ปวตฺติ. รชฺชสฺส มนุสาสิตุนฺติ รชฺชํ สมนุสาสิตุํ, อยเมว วา ปาโฐ.
Herein, ‘sace esā pavattettha’ means: if in that kingdom this is the state of affairs. ‘Rajjassa anusāsituṃ’ means: to govern the kingdom well; or this is the reading itself.

เวสฺสนฺตโร อาห –
Vessantara said:

๑๘๙๕.
1895.

‘‘น เม ฉนฺโท มติ อตฺถิ, รชฺชสฺส อนุสาสิตุํ;
ปพฺพาชิตสฺส รฏฺฐสฺมา, เจตปุตฺตา สุณาถ เม.
“‘I have no desire or intention to govern the kingdom, having been banished from the realm. O sons of Ceta, listen to me.’”

๑๘๙๖.
1896.

‘‘อตุฏฺฐา สิวโย อาสุํ, พลคฺคา เนคมา จ เย;
ปพฺพาชิตสฺส รฏฺฐสฺมา, เจตา รชฺเชภิเสจยุํ.
“‘The Sivis were displeased, as were the army chiefs and the townsfolk; though I was banished from the kingdom, the Cetas would consecrate me as king.’”

๑๘๙๗.
1897.

‘‘อสมฺโมทิยมฺปิ โว อสฺส, อจฺจนฺตํ มม การณา;
สิวีหิ ภณฺฑนํ จาปิ, วิคฺคโห เม น รุจฺจติ.
“‘There would be discord among you, entirely on my account; and also a quarrel with the Sivis—conflict is not pleasing to me.’”

๑๘๙๘.
1898.

‘‘อถสฺส ภณฺฑนํ โฆรํ, สมฺปหาโร อนปฺปโก;
เอกสฺส การณา มยฺหํ, หึเสยฺย พหุโก ชโน.
“‘Then there would be a terrible quarrel, and no small amount of violence; on account of me alone, many people would be harmed.’”

๑๘๙๙.
1899.

‘‘ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ, สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ;
อวรุทฺธสิ มํ ราชา, วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ;
โอกาสํ สมฺมา ชานาถ, วเน ยตฺถ วสามเส’’ติ.
“‘What has been given has been accepted; all of it is considered of great worth. The king has confined me; I shall go to Vaṅka Mountain. Know well the place in the forest where we shall dwell.’”

ตตฺถ เจตา รชฺเชภิเสจยุนฺติ เจตรฏฺฐวาสิโน กิร เวสฺสนฺตรํ รชฺเช อภิสิญฺจึสูติ ตุมฺหากมฺปิ เต อตุฏฺฐา อาสุํ. อสมฺโมทิยนฺติ อสามคฺคิยํ. อสฺสาติ ภเวยฺย. อถสฺสาติ อถ มยฺหํ เอกสฺส การณา ตุมฺหากํ ภณฺฑนํ ภวิสฺสตีติ.
Here, ‘the Cetas would consecrate me as king’ means the inhabitants of the Ceta country would indeed consecrate Vessantara as king, and they would be displeased with you too. ‘Discord’ means disunity. ‘Would arise’ means it would happen. ‘Then there would be’ means that because of me alone, a quarrel would arise among you.

เอวํ มหาสตฺโต อเนกปริยาเยน ยาจิโตปิ รชฺชํ น อิจฺฉิ. อถสฺส เต เจตราชาโน มหนฺตํ สกฺการํ กรึสุ. โส นครํ ปวิสิตุํ น อิจฺฉิ. อถ นํ สาลเมว อลงฺกริตฺวา สาณิยา ปริกฺเขปํ กตฺวา มหาสยนํ ปญฺญาเปตฺวา สพฺเพ อารกฺขํ กรึสุ. โส เอกรตฺตึ เตหิ สงฺคหิตารกฺโข สาลายํ สยิตฺวา ปุนทิวเส ปาโตว นฺหตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา เตหิ ปริวุโต นิกฺขมิ. สฏฺฐิสหสฺสา ขตฺติยา เตน สทฺธึ ปนฺนรสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา วนทฺวาเร ฐตฺวา ปุรโต ปนฺนรสโยชนมคฺคํ อาจิกฺขนฺตา อาหํสุ –
Thus, though the Great Being was entreated in many ways, he still did not desire the kingdom. Then those Ceta kings paid him great honor. But he did not wish to enter the city. Instead, they adorned the hall, spread a screen around it, prepared a grand bed, and they all set up a guard. He spent one night there, with protection arranged by them in the hall, and the next morning, having bathed and eaten a meal of various excellent flavors, he departed surrounded by them. Sixty thousand nobles accompanied him for fifteen yojanas, and standing at the forest’s edge, they pointed out the path ahead for another fifteen yojanas, saying:

๑๙๐๐.
1900.

‘‘ตคฺฆ [Pg.289] เต มยมกฺขาม, ยถาปิ กุสลา ตถา;
ราชิสี ยตฺถ สมฺมนฺติ, อาหุตคฺคี สมาหิตา.
“‘Indeed, we shall explain to you, as we are skilled, where royal sages dwell, who offer oblations to the fire, composed.’

๑๙๐๑.
1901.

‘‘เอส เสโล มหาราช, ปพฺพโต คนฺธมาทโน;
ยตฺถ ตฺวํ สห ปุตฺเตหิ, สห ภริยาย จจฺฉสิ.
“‘This, great king, is the mountain, Mount Gandhamādana, where you will dwell with your children and with your wife.’

๑๙๐๒.
1902.

‘‘ตํ เจตา อนุสาสึสุ, อสฺสุเนตฺตา รุทํมุขา;
อิโต คจฺฉ มหาราช, อุชุํ เยนุตฺตรามุโข.
“‘The Cetas instructed him, with tearful eyes and weeping faces: “Go forth from here, great king, straight toward the north.”’

๑๙๐๓.
1903.

‘‘อถ ทกฺขิสิ ภทฺทนฺเต, เวปุลฺลํ นาม ปพฺพตํ;
นานาทุมคณากิณฺณํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ.
“‘Then, venerable sir, you will see a mountain named Vepulla, crowded with various groups of trees, cool-shaded and delightful.’

๑๙๐๔.
1904.

‘‘ตมติกฺกมฺม ภทฺทนฺเต, อถ ทกฺขิสิ อาปคํ;
นทึ เกตุมตึ นาม, คมฺภีรํ คิริคพฺภรํ.
“‘Having passed beyond that, venerable sir, you will then see a river, a river named Ketumati, deep, a mountain chasm.’

๑๙๐๕.
1905.

‘‘ปุถุโลมมจฺฉากิณฺณํ, สุปติตฺถํ มโหทกํ;
ตตฺถ นฺหตฺวา ปิวิตฺวา จ, อสฺสาเสตฺวา สปุตฺตเก.
“‘Teeming with broad-finned fish, with pleasant fords and abundant water; there, having bathed and drunk, and having refreshed your children...’

๑๙๐๖.
1906.

‘‘อถ ทกฺขิสิ ภทฺทนฺเต, นิคฺโรธํ มธุปิปฺผลํ;
รมฺมเก สิขเร ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ.
“‘Then, venerable sir, you will see a banyan tree with honey-sweet fruit, grown on a charming peak, cool-shaded and delightful.’

๑๙๐๗.
1907.

‘‘อถ ทกฺขิสิ ภทฺทนฺเต, นาฬิกํ นาม ปพฺพตํ;
นานาทิชคณากิณฺณํ, เสลํ กิมฺปุริสายุตํ.
“‘Then, venerable sir, you will see a mountain named Nāḷika, teeming with various flocks of birds, a rocky place frequented by kimpurisas.’

๑๙๐๘.
1908.

‘‘ตสฺส อุตฺตรปุพฺเพน, มุจลินฺโท นาม โส สโร;
ปุณฺฑรีเกหิ สญฺฉนฺโน, เสตโสคนฺธิเกหิ จ.
“‘To its northeast lies the lake named Mucalinda, covered with white lotuses and with fragrant white water lilies.’

๑๙๐๙.
1909.

‘‘โส วนํ เมฆสงฺกาสํ, ธุวํ หริตสทฺทลํ;
สีโหวามิสเปกฺขีว, วนสณฺฑํ วิคาหย;
ปุปฺผรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ, ผลรุกฺเขหิ จูภยํ.
“‘That forest, resembling a mass of clouds, ever verdant and lush; like a lion seeking its prey, plunge into that forest thicket, covered with both flowering trees and fruit-bearing trees.’

๑๙๑๐.
1910.

‘‘ตตฺถ พินฺทุสฺสรา วคฺคู, นานาวณฺณา พหู ทิชา;
กูชนฺตมุปกูชนฺติ, อุตุสํปุปฺผิเต ทุเม.
“‘There, melodious birds with beautiful voices, of many colors, numerous, sing and chirp in harmony on the trees that are in seasonal bloom.’

๑๙๑๑.
1911.

‘‘คนฺตฺวา คิริวิทุคฺคานํ, นทีนํ ปภวานิ จ;
โส ทกฺขิสิ โปกฺขรณึ, กรญฺชกกุธายุตํ.
“‘Having gone to the rugged mountains and the sources of rivers, you will see a lotus pond surrounded by karañja and kakudha trees.’

๑๙๑๒.
1912.

‘‘ปุถุโลมมจฺฉากิณฺณํ[Pg.290], สุปติตฺถํ มโหทกํ;
สมญฺจ จตุรํสญฺจ, สาทุํ อปฺปฏิคนฺธิยํ.
“‘Full of broad-finned fish, with fine bathing places and abundant water, level and four-cornered, sweet and free from any foul odor.’

๑๙๑๓.
1913.

‘‘ตสฺสา อุตฺตรปุพฺเพน, ปณฺณสาลํ อมาปย;
ปณฺณสาลํ อมาเปตฺวา, อุญฺฉาจริยาย อีหถา’’ติ.
“‘To its northeast, have a leaf-hut built; and having had the leaf-hut built, strive in the practice of gleaning.’”

ตตฺถ ราชิสีติ ราชาโน หุตฺวา ปพฺพชิตา. สมาหิตาติ เอกคฺคจิตฺตา. เอสาติ ทกฺขิณหตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา อิมินา ปพฺพตปาเทน คจฺฉถาติ อาจิกฺขนฺตา วทนฺติ. อจฺฉสีติ วสิสฺสสิ. อาปคนฺติ อุทกวาหนทิอาวฏฺฏํ. คิริคพฺภรนฺติ คิรีนํ กุจฺฉิโต ปวตฺตํ. มธุปิปฺผลนฺติ มธุรผลํ. รมฺมเกติ รมณีเย. กิมฺปุริสายุตนฺติ กิมฺปุริเสหิ อายุตํ ปริกิณฺณํ. เสตโสคนฺธีเกหิ จาติ นานปฺปกาเรหิ เสตุปฺปเลหิ เจว โสคนฺธิเกหิ จ สญฺฉนฺโน. สีโหวามิสเปกฺขีวาติ อามิสํ เปกฺขนฺโต สีโห วิย.
Here, ‘royal sages’ means those who, having been kings, have gone forth. ‘Composed’ means with one-pointed mind. ‘This’ means, raising the right hand, they speak while explaining, “Go by this mountain path.” ‘You will dwell’ means you will stay. ‘River’ means a swirling current in a river that carries water. ‘Mountain chasm’ means flowing from the interior of mountains. ‘Honey-sweet fruit’ means sweet fruit. ‘Charming’ means delightful. ‘Frequented by kimpurisas’ means surrounded by kimpurisas. ‘And with white fragrant water lilies’ means covered with various kinds of white lotuses and fragrant water lilies. ‘Like a lion looking for meat’ means like a lion looking for meat.

พินฺทุสฺสราติ สมฺปิณฺฑิตสฺสรา. วคฺคูติ มธุรสฺสรา. กูชนฺตมุปกูชนฺตีติ ปฐมํ กูชมานํ ปกฺขึ ปจฺฉา อุปกูชนฺติ. อุตุสํปุปฺผิเต ทุเมติ อุตุสมเย ปุปฺผิเต ทุเม นิลียิตฺวา กูชนฺตํ อุปกูชนฺติ. โส ทกฺขิสีติ โส ตฺวํ ปสฺสิสฺสสีติ อตฺโถ. กรญฺชกกุธายุตนฺติ กรญฺชรุกฺเขหิ จ กกุธรุกฺเขหิ จ สมฺปริกิณฺณํ. อปฺปฏิคนฺธิยนฺติ ปฏิกูลคนฺธวิรหิตํ มธุโรทกปริกิณฺณํนานปฺปการปทุมุปฺปลาทีหิ สญฺฉนฺนํ. ปณฺณสาลํ อมาปยาติ ปณฺณสาลํ มาเปยฺยาสิ. อมาเปตฺวาติ มาเปตฺวา. อุญฺฉาจริยาย อีหถาติ อถ ตุมฺเห, เทว, อุญฺฉาจริยาย ยาเปนฺตา อปฺปมตฺตา อีหถ, อารทฺธวีริยา หุตฺวา วิหเรยฺยาถาติ อตฺโถ.
‘Bindussarā’ means having a compact sound. ‘Melodious’ means having a sweet sound. ‘They chirp in response to one chirping’ means they chirp after a bird that chirps first. ‘On the trees that are in seasonal bloom’ means, having hidden in the trees that are in bloom for the season, they chirp in response to one chirping. ‘You will see’ means ‘you will see,’ that is the meaning. ‘Frequented by karañja and kakudha’ means completely surrounded by karañja trees and kakudha trees. ‘Free from any foul odor’ means devoid of a repulsive smell, surrounded by sweet water, and covered with various kinds of lotuses, water lilies, and so on. ‘Have a leaf-hut built’ means you should have a leaf-hut built. ‘Having had built’ means having had it built. ‘Strive in the practice of gleaning’ means ‘then you, O deva, maintaining yourself by the practice of gleaning, should strive diligently, and should dwell having become energetic,’ that is the meaning.

เอวํ เต ราชาโน ตสฺส ปนฺนรสโยชนมคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา ตํ อุยฺโยเชตฺวา เวสฺสนฺตรสฺส อนฺตรายภยสฺส วิโนทนตฺถํ ‘‘มา โกจิเทว ปจฺจามิตฺโต โอกาสํ ลเภยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เอกํ พฺยตฺตํ สุสิกฺขิตํ เจตปุตฺตํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ตฺวํ คจฺฉนฺเต จ อาคจฺฉนฺเต จ ปริคฺคณฺหาหี’’ติ วนทฺวาเร อารกฺขณตฺถาย ฐเปตฺวา สกนครํ คมึสุ. เวสฺสนฺตโรปิ สปุตฺตทาโร คนฺธมาทนปพฺพตํ ปตฺวา, ตํ ทิวสํ ตตฺถ วสิตฺวา ตโต อุตฺตราภิมุโข เวปุลฺลปพฺพตปาเทน คนฺตฺวา, เกตุมติยา นาม นทิยา ตีเร นิสีทิตฺวา วนจรเกน ทินฺนํ มธุมํสํ ขาทิตฺวา ตสฺส สุวณฺณสูจึ ทตฺวา [Pg.291] ตตฺถ นฺหตฺวา ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ นทิโต อุตฺตริตฺวา สานุปพฺพตสิขเร ฐิตสฺส นิคฺโรธสฺส มูเล โถกํ นิสีทิตฺวา นิคฺโรธผลานิ ขาทิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉนฺโต นาฬิกํ นาม ปพฺพตํ ปตฺวา ตํ ปริหรนฺโต มุจลินฺทสรํ คนฺตฺวา สรสฺส ตีเรน ปุพฺพุตฺตรกณฺณํ ปตฺวา, เอกปทิกมคฺเคน วนฆฏํ ปวิสิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม คิริวิทุคฺคานํ นทิปฺปภวานํ ปุรโต จตุรํสโปกฺขรณึ ปาปุณิ.
Thus the kings, having shown him the fifteen-yojana path and sent him off, thinking, “Let no enemy find an opportunity,” in order to dispel the fear of danger for Vessantara, summoned a clever, well-trained Ceta man and, instructing him, “You must take care of those going and coming,” stationed him at the forest gate for protection before returning to their own city. Vessantara, along with his wife and children, reached Mount Gandhamādana, stayed there that day, then headed north, going by the foot of Mount Vepulla. He sat on the bank of the Ketumatī River, ate the honey and meat given by a forest-dweller, gave him a golden needle, bathed and drank there, and, his weariness calmed, crossed the river. Sitting briefly at the foot of a banyan tree standing on a mountain peak, he ate the banyan fruits, then rose and continued. Reaching Mount Nāḷika, he went around it and arrived at Lake Mucalinda. Coming to the northeast corner by the shore of the lake, he entered a forest thicket by a one-foot-wide path, passed through it, and in front of the mountain ravines and river sources, reached a square lotus pond.

ตสฺมึ ขเณ สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ‘‘มหาสตฺโต หิมวนฺตํ ปวิฏฺโฐ’’ติ ญตฺวา ‘‘ตสฺส วสนฏฺฐานํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา วิสฺสกมฺมํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘คจฺฉ, ตาต, ตฺวํ วงฺกปพฺพตกุฌจฺฉิมฺหิ รมณีเย ฐาเน อสฺสมปทํ มาเปตฺวา เอหี’’ติ เปเสสิ. โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ เทวโลกโต โอตริตฺวา ตตฺถ ทฺเว ปณฺณสาลาโย ทฺเว จงฺกเม รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ จ มาเปตฺวา จงฺกมโกฏิยํ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ นานาผลธเร รุกฺเข จ กทลิวนานิ จ ทสฺเสตฺวา สพฺเพ ปพฺพชิตปริกฺขาเร ปฏิยาเทตฺวา ‘‘เย เกจิ ปพฺพชิตุกามา, เต อิเม คณฺหนฺตู’’ติ อกฺขรานิ ลิขิตฺวา อมนุสฺเส จ เภรวสทฺเท มิคปกฺขิโน จ ปฏิกฺกมาเปตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต.
At that moment, Sakka, reflecting, knew, “The Great Being has entered the Himalayas,” and thought, “It is fitting to find a dwelling place for him.” He had Vissakamma summoned and sent him, saying, “Go, dear one, and build a hermitage in a delightful spot on the slopes of Mount Vaṅka, and then return.” Vissakamma replied, “Very well, lord,” descended from the heavenly realm, and there built two leaf huts, two walking paths, and places for staying by night and day. At the ends of the walking paths, in various places, he displayed various fruit-bearing trees and groves of banana trees. He prepared all the requisites for one who has gone forth and wrote the letters: “Let whoever wishes to go forth take these.” Then he drove away non-humans, and beasts and birds making frightful sounds, and returned to his own abode.

มหาสตฺโต เอกปทิกมคฺคํ ทิสฺวา ‘‘ปพฺพชิตานํ วสนฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ มทฺทิญฺจ ปุตฺเต จ อสฺสมปททฺวาเร ฐเปตฺวา อสฺสมปทํ ปวิสิตฺวา อกฺขรานิ โอโลเกตฺวา ‘‘สกฺเกนมฺหิ ทิฏฺโฐ’’ติ ญตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา ขคฺคญฺจ ธนุญฺจ อปเนตฺวา สาฏเก โอมุญฺจิตฺวา รตฺตวากจีรํ นิวาเสตฺวา อชินจมฺมํ อํเส กตฺวา ชฏามณฺฑลํ พนฺธิตฺวา อิสิเวสํ คเหตฺวา กตฺตรทณฺฑํ อาทาย ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตสิรึ สมุพฺพหนฺโต ‘‘อโห สุขํ, อโห สุขํ, ปพฺพชฺชา เม อธิคตา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา จงฺกมํ อารุยฺห อปราปรํ จงฺกมิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสทิเสน อุปสเมน ปุตฺตทารานํ สนฺติกํ อคมาสิ. มทฺทีปิ มหาสตฺตสฺส ปาเทสุ ปติตฺวา โรทิตฺวา เตเนว สทฺธึ อสฺสมปทํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน ปณฺณสาลํ คนฺตฺวา อิสิเวสํ คณฺหิ. ปจฺฉา ปุตฺเตปิ ตาปสกุมารเก กรึสุ. จตฺตาโร ขตฺติยา วงฺกปพฺพตกุจฺฉิมฺหิ วสึสุ. อถ มทฺที มหาสตฺตํ วรํ ยาจิ ‘‘เทว, ตุมฺเห ผลาผลตฺถาย วนํ อคนฺตฺวา ปุตฺเต คเหตฺวา อิเธว โหถ, อหํ ผลาผลํ อาหริสฺสามี’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย สา อรญฺญโต ผลาผลานิ อาหริตฺวา ตโย ชเน ปฏิชคฺคติ.
The Great Being, seeing a single-file path, thought, 'This must be a dwelling place for ascetics.' Leaving Maddī and the children at the entrance to the hermitage, he entered the hermitage grounds. Observing the letters, he realized, 'I have been seen by Sakka.' Entering the leaf hut, he laid aside his sword and bow, removed his garments, donned a red bark garment, draped an antelope hide over his shoulder, bound his hair into a matted coil, and assumed the guise of an ascetic. Taking up a staff, he emerged from the leaf hut. Bearing the splendor of one who has gone forth, he uttered this inspired saying: 'Ah, what happiness! Ah, what happiness! I have attained the state of renunciation.' Then, ascending the walking path, he paced back and forth, and with the serenity of a Paccekabuddha, he approached his wife and children. Maddī, falling at the feet of the Great Being, wept and entered the hermitage grounds together with him. She went to her own leaf hut and assumed the guise of an ascetic. Afterwards, they also made the children into young ascetics. The four royals lived in a hollow of Mount Vaṅka. Then Maddī made a request of the Great Being: 'My lord, do not you go to the forest for fruits; stay here and look after the children. I will bring the fruits.' From then on, she brought fruits from the forest and cared for the three of them.

โพธิสตฺโตปิ [Pg.292] ตํ วรํ ยาจิ ‘‘ภทฺเท, มทฺทิ มยํ อิโต ปฏฺฐาย ปพฺพชิตา นาม, อิตฺถี จ นาม พฺรหฺมจริยสฺส มลํ, อิโต ปฏฺฐาย อกาเล มม สนฺติกํ มา อาคจฺฉาหี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. มหาสตฺตสฺส เมตฺตานุภาเวน สมนฺตา ติโยชเน สพฺเพ ติรจฺฉานาปิ อญฺญมญฺญํ เมตฺตจิตฺตํ ปฏิลภึสุ. มทฺทีเทวีปิ ปาโตว อุฏฺฐาย ปานียปริโภชนียํ อุปฏฺฐาเปตฺวา มุโขทกํ อาหริตฺวา ทนฺตกฏฺฐํ ทตฺวา อสฺสมปทํ สมฺมชฺชิตฺวา ทฺเว ปุตฺเต ปิตุ สนฺติเก ฐเปตฺวา ปจฺฉิขณิตฺติองฺกุสหตฺถา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนมูลผลาผลานิ อาทาย ปจฺฉึ ปูเรตฺวา สายนฺหสมเย อรญฺญโต อาคนฺตฺวา ปณฺณสาลาย ผลาผลํ ฐเปตฺวา นฺหตฺวา ปุตฺเต นฺหาเปสิ. อถ จตฺตาโรปิ ชนา ปณฺณสาลาทฺวาเร นิสีทิตฺวา ผลาผลํ ปริภุญฺชนฺติ. ตโต มทฺที ปุตฺเต คเหตฺวา อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปาวิสิ. อิมินา นิยาเมน เต ปพฺพตกุจฺฉิมฺหิ สตฺต มาเส วสึสูติ.
The Bodhisatta also asked a boon of her: 'Good Maddī, from now on we are renunciants, and a woman is a stain upon the holy life. Henceforth, do not approach me at an improper time.' She consented, saying, 'Very well.' By the power of the Great Being’s loving-kindness, all beasts within a radius of three yojanas acquired loving-kindness for one another. Queen Maddī would rise early in the morning, prepare water for drinking and for use, bring water for washing the face, provide a tooth-stick, sweep the hermitage grounds, and leave the two children with their father. Then, with a basket, digging tool, and hook in hand, she would enter the forest. Gathering the forest roots and fruits and filling her basket, she would return from the forest in the evening. After placing the fruits in the leaf hut, she would bathe herself and then bathe the children. Then all four would sit at the entrance of the leaf hut and eat the fruits. Afterwards, Maddī would take the children and enter her own leaf hut. In this manner, they lived for seven months in the mountain hollow.

วนปเวสนกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
Here ends the explanation of the chapter on entering the forest.

ชูชกปพฺพวณฺณนา
The Explanation of the Jūjaka Chapter

ตทา กาลิงฺครฏฺเฐ ทุนฺนิวิฏฺฐพฺราหฺมณคามวาสี ชูชโก นาม พฺราหฺมโณ ภิกฺขาจริยาย กหาปณสตํ ลภิตฺวา เอกสฺมึ พฺราหฺมณกุเล ฐเปตฺวา ปุน ธนปริเยสนตฺถาย คโต. ตสฺมึ จิรายนฺเต พฺราหฺมณกุลา กหาปณสตํ วลญฺเชตฺวา ปจฺฉา อิตเรน อาคนฺตฺวา โจทิยมานา กหาปเณ ทาตุํ อสกฺโกนฺตา อมิตฺตตาปนํ นาม ธีตรํ ตสฺส อทํสุ. โส ตํ อาทาย กาลิงฺครฏฺเฐ ทุนฺนิวิฏฺฐพฺราหฺมณคามํ คนฺตฺวา วสิ. อมิตฺตตาปนา สมฺมา พฺราหฺมณํ ปริจรติ. อถ อญฺเญ ตรุณพฺราหฺมณา ตสฺสา อาจารสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘อยํ มหลฺลกพฺราหฺมณํ สมฺมา ปฏิชคฺคติ, ตุมฺเห ปน อมฺเหสุ กึ ปมชฺชถา’’ติ อตฺตโน อตฺตโน ภริยาโย ตชฺเชนฺติ. ตา ‘‘อิมํ อมิตฺตตาปนํ อิมมฺหา คามา ปลาเปสฺสามา’’ติ นทีติตฺถาทีสุ สนฺนิปติตฺวา ตํ ปริภาสึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
At that time, in the kingdom of Kaliṅga, there lived in the brahmin village of Dunniviṭṭha a brahmin named Jūjaka. Having obtained a hundred kahāpaṇas by begging, he deposited them with a certain brahmin family and went away again in search of wealth. While he was long away, that brahmin family spent the hundred kahāpaṇas. Later, when he returned and demanded his money, they, being unable to repay the kahāpaṇas, gave him their daughter, named Amittatāpanā. Taking her, he went to the brahmin village of Dunniviṭṭha in Kaliṅga and dwelt there. Amittatāpanā attended to the brahmin properly. Then other young brahmins, seeing her virtuous conduct, reproached their own wives, saying, 'This one properly looks after the old brahmin; why then are you so negligent towards us?' Those wives, thinking, 'We will drive this Amittatāpanā from this village,' gathered at the river landing and other such places and reviled her. To clarify this matter, the Teacher said:

๑๙๑๔.
1914.

‘‘อหุ วาสี กลิงฺเคสุ, ชูชโก นาม พฺราหฺมโณ;
ตสฺสาสิ ทหรา ภริยา, นาเมนามิตฺตตาปนา.
There was a dweller in the lands of Kaliṅga, a brahmin by the name of Jūjaka; he had a young wife, named Amittatāpanā.

๑๙๑๕.
1915.

‘‘ตา [Pg.293] นํ ตตฺถ คตาโวจุํ, นทึ อุทกหาริยา;
ถิโย นํ ปริภาสึสุ, สมาคนฺตฺวา กุตูหลา.
The women who went to the river to fetch water spoke to her there; having gathered together out of mischief, the women reviled her.

๑๙๑๖.
1916.

‘‘อมิตฺตา นูน เต มาตา, อมิตฺโต นูน เต ปิตา;
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ.
Surely your mother is no friend, surely your father is no friend, who gave you to an old man when you are so very young.

๑๙๑๗.
1917.

‘‘อหิตํ วต เต ญาตี, มนฺตยึสุ รโหคตา;
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ.
Indeed, your relatives plotted what was not for your welfare, consulting in secret, when they gave you to an old man, you being so very young.

๑๙๑๘.
1918.

‘‘อมิตฺตา วต เต ญาตี, มนฺตยึสุ รโหคตา;
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ.
Truly, your relatives are enemies, consulting in secret, when they gave you to an old man, you being so very young.

๑๙๑๙.
1919.

‘‘ทุกฺกฏํ วต เต ญาตี, มนฺตยึสุ รโหคตา;
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ.
Truly, your relatives did a wicked thing, consulting in secret, when they gave you to an old man, you being so very young.

๑๙๒๐.
1920.

‘‘ปาปกํ วต เต ญาตี, มนฺตยึสุ รโหคตา;
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ.
Truly, your relatives did an evil thing, consulting in secret, when they gave you to an old man, you being so very young.

๑๙๒๑.
1921.

‘‘อมนาปํ วต เต ญาตี, มนฺตยึสุ รโหคตา;
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ.
Truly, your relatives did a displeasing thing, consulting in secret, when they gave you to an old man, you being so very young.

๑๙๒๒.
1922.

‘‘อมนาปวาสํ วสิ, ชิณฺเณน ปตินา สห;
ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส, มตํ เต ชีวิตา วรํ.
You live an unpleasant life, together with an aged husband; for you who dwell with an old man, death is better than life.

๑๙๒๓.
1923.

‘‘น หิ นูน ตุยฺหํ กลฺยาณิ, ปิตา มาตา จ โสภเน;
อญฺญํ ภตฺตารํ วินฺทึสุ, เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ;
เอวํ ทหริยํ สตึ.
Surely, O beautiful one, O lovely one, your father and mother found no other husband, that they gave you to an old man, you being so very young.

๑๙๒๔.
1924.

‘‘ทุยิฏฺฐํ เต นวมิยํ, อกตํ อคฺคิหุตฺตกํ;
เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ.
Your offering on the ninth day must have been wrongly made, your fire sacrifice left unperformed, that they gave you to an old man, you being so very young.

๑๙๒๕.
1925.

‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ นูน, พฺรหฺมจริยปรายเณ;
สา ตฺวํ โลเก อภิสปิ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต;
ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส, เอวํ ทหริยา สตี.
Surely you must have cursed, in the world, ascetics and brahmins devoted to the holy life, the virtuous and the very learned, that you, being so young, now live with an old man.

๑๙๒๖.
1926.

‘‘น [Pg.294] ทุกฺขํ อหินา ทฏฺฐํ, น ทุกฺขํ สตฺติยา หตํ;
ตญฺจ ทุกฺขญฺจ ติพฺพญฺจ, ยํ ปสฺเส ชิณฺณกํ ปตึ.
To be bitten by a snake is not such suffering, nor to be struck by a spear; that is the sharp and intense suffering: to behold an aged husband.

๑๙๒๗.
1927.

‘‘นตฺถิ ขิฑฺฑา นตฺถิ รติ, ชิณฺเณน ปตินา สห;
นตฺถิ อาลาปสลฺลาโป, ชคฺฆิตมฺปิ น โสภติ.
There is no play, no delight, with an old husband; there is no conversation, no pleasant talk—even laughter is not becoming.

๑๙๒๘.
1928.

‘‘ยทา จ ทหโร ทหรา, มนฺตยนฺติ รโหคตา;
สพฺเพสํ โสกา นสฺสนฺติ, เย เกจิ หทยสฺสิตา.
When a young man and a young woman converse in a secret place, all the sorrows that lie in the heart perish.

๑๙๒๙.
1929.

‘‘ทหรา ตฺวํ รูปวตี, ปุริสานํภิปตฺถิตา;
คจฺฉ ญาติกุเล อจฺฉ, กึ ชิณฺโณ รมยิสฺสตี’’ติ.
You are young and beautiful, desired by men. Go, stay in your kinsmen's home. How can an old man bring you delight?

ตตฺถ อหูติ อโหสิ. วาสี กลิงฺเคสูติ กาลิงฺครฏฺเฐสุ ทุนฺนิวิฏฺฐพฺราหฺมณคามวาสี. ตา นํ ตตฺถ คตาโวจุนฺติ ตตฺถ คาเม ตา อิตฺถิโย นทีติตฺเถ อุทกหาริกา หุตฺวา คตา นํ อโวจุํ. ถิโย นํ ปริภาสึสูติ อิตฺถิโย น อญฺญํ กิญฺจิ อโวจุํ, อถ โข นํ ปริภาสึสุ. กุตูหลาติ โกตูหลชาตา วิย หุตฺวา. สมาคนฺตฺวาติ สมนฺตา ปริกฺขิปิตฺวา. ทหริยํ สตินฺติ ทหรึ ตรุณึ โสภคฺคปฺปตฺตํ สมานํ. ชิณฺณสฺสาติ ชราชิณฺณสฺส เคเห. ทุยิฏฺฐํ เต นวมิยนฺติ ตว นวมิยํ ยาคํ ทุยิฏฺฐํ ภวิสฺสติ, โส เต ยาคปิณฺโฑ ปฐมํ มหลฺลกกาเกน คหิโต ภวิสฺสติ. ‘‘ทุยิฏฺฐา เต นวมิยา’’ติปิ ปาโฐ, นวมิยา ตยา ทุยิฏฺฐา ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อกตํ อคฺคิหุตฺตกนฺติ อคฺคิชุหนมฺปิ ตยา อกตํ ภวิสฺสติ. อภิสปีติ สมณพฺราหฺมเณ สมิตปาเป วา พาหิตปาเป วา อกฺโกสิ. ตสฺส เต ปาปสฺส อิทํ ผลนฺติ อธิปฺปาเยเนว อาหํสุ. ชคฺฆิตมฺปิ น โสภตีติ ขณฺฑทนฺเต วิวริตฺวา หสนฺตสฺส มหลฺลกสฺส หสิตมฺปิ น โสภติ. สพฺเพสํ โสกา นสฺสนฺตีติ สพฺเพ เอเตสํ โสกา วินสฺสนฺติ. กึ ชิณฺโณติ อยํ ชิณฺโณ ตํ ปญฺจหิ กามคุเณหิ กถํ รมยิสฺสตีติ.
There, ahūti means ahosi, 'he was.' Vāsī kaliṅgesu means one who lived in the brahmin village of Dunniviṭṭha in the Kalinga country. Tā naṃ tattha gatāvocuṃ means those women in that village, having gone to the river landing as water-carriers, spoke to her. Thiyo naṃ paribhāsiṃsu means the women did not say anything else, but only reviled her. Kutūhalā means having become as if curious. Samāgantvā means having surrounded her on all sides. Dahariyaṃ satiṃ means being a young woman, having attained beauty. Jiṇṇassa means in the house of the old man, decrepit with age. Duyiṭṭhaṃ te navamiyaṃ means your offering on the ninth day will be ill-performed; your offering of rice will first be taken by an old crow. There is also the reading Duyiṭṭhā te navamiyā, meaning it will be ill-performed by you on the ninth day. Akataṃ aggihuttakaṃ means even your fire sacrifice will be undone by you. Abhisapīti means she reviled the ascetics and brahmins who had extinguished evil or warded off evil. They spoke with the intention: 'This is the fruit of your evil deed.' Jagghitampi na sobhati means even the laughter of the old man, grinning with broken teeth, is not becoming. Sabbesaṃ sokā nassanti means all their sorrows vanish. Kiṃ jiṇṇo means how can this old man delight her with the five sensual pleasures?

สา ตาสํ สนฺติกา ปริภาสํ ลภิตฺวา อุทกฆฏํ อาทาย โรทมานา ฆรํ คนฺตฺวา ‘‘กึ โภติ โรทสี’’ติ พฺราหฺมเณน ปุฏฺฐา ตสฺส อาโรเจนฺตี อิมํ คาถมาห –
Having received their taunts, she took her water pot and went home weeping. When asked by the brahmin, "Why are you weeping, madam?" she reported it to him and spoke this verse:

๑๙๓๐.
1930.

‘‘น [Pg.295] เต พฺราหฺมณ คจฺฉามิ, นทึ อุทกหาริยา;
ถิโย มํ ปริภาสนฺติ, ตยา ชิณฺเณน พฺราหฺมณา’’ติ.
"O brahmin, I will not go to the river to fetch water for you. Women revile me because of you, old brahmin."

ตสฺสตฺโถ – พฺราหฺมณ, ตยา ชิณฺเณน มํ อิตฺถิโย ปริภาสนฺติ, ตสฺมา อิโต ปฏฺฐาย ตว อุทกหาริกา หุตฺวา นทึ น คจฺฉามีติ.
The meaning is: O brahmin, because of you, an old man, women revile me. Therefore, from now on, I will not go to the river as your water-carrier.

ชูชโก อาห –
Jūjaka said:

๑๙๓๑.
1931.

‘‘มา เม ตฺวํ อกรา กมฺมํ, มา เม อุทกมาหริ;
อหํ อุทกมาหิสฺสํ, มา โภติ กุปิตา อหู’’ติ.
"Do not do work for me, do not bring water for me. I will bring the water; O madam, do not be angry."

ตตฺถ อุทกมาหิสฺสนฺติ โภติ อหํ อุทกํ อาหริสฺสามิ.
Here, udakamāhissaṃ means 'O madam, I will fetch the water.'

พฺราหฺมณี อาห –
The brahmin woman said:

๑๙๓๒.
1932.

‘‘นาหํ ตมฺหิ กุเล ชาตา, ยํ ตฺวํ อุทกมาหเร;
เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ, น เต วจฺฉามหํ ฆเร.
"I was not born into a family where you would fetch water. Know this, O brahmin, I will not stay in your house.

๑๙๓๓.
1933.

‘‘สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา, นานยิสฺสสิ พฺราหฺมณ;
เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ, น เต วจฺฉามิ สนฺติเก’’ติ.
"If you do not bring me a male or female servant, O brahmin, know this: I will not stay with you."

ตตฺถ นาหนฺติ พฺราหฺมณ, ยมฺหิ กุเล สามิโก กมฺมํ กโรติ, นาหํ ตตฺถ ชาตา. ยํ ตฺวนฺติ ตสฺมา ยํ อุทกํ ตฺวํ อาหริสฺสสิ, น มยฺหํ เตน อตฺโถ.
Here, nāhaṃ means 'O brahmin, I was not born in a family where the master does the work.' Yaṃ tvaṃ means 'therefore, I have no need of whatever water you fetch.'

ชูชโก อาห –
Jūjaka said:

๑๙๓๔.
1934.

‘‘นตฺถิ เม สิปฺปฐานํ วา, ธนํ ธญฺญญฺจ พฺราหฺมณิ;
กุโตหํ ทาสํ ทาสึ วา, อานยิสฺสามิ โภติยา;
อหํ โภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ, มา โภติ กุปิตา อหู’’ติ.
"I have no trade or skill, nor wealth or grain, O brahmin woman. How then shall I bring a male or female slave for you, O madam? I myself shall wait upon you; O madam, do not be angry."

พฺราหฺมณี อาห –
The brahmin woman said:

๑๙๓๕.
1935.

‘‘เอหิ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถา เม วจนํ สุตํ;
เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, วงฺเก วสติ ปพฺพเต.
"Come, I will tell you, as I have heard it said. This King Vessantara dwells on Vaṅka mountain.

๑๙๓๖.
1936.

‘‘ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ยาจสฺสุ, ทาสํ ทาสิญฺจ พฺราหฺมณ;
โส เต ทสฺสติ ยาจิโต, ทาสํ ทาสิญฺจ ขตฺติโย’’ติ.
"Go and beg him for a male slave and a female slave, O brahmin. When begged, that khattiya will give you a male slave and a female slave."

ตตฺถ [Pg.296] เอหิ เต อหมกฺขิสฺสนฺติ อหํ เต อาจิกฺขิสฺสามิ. อิทํ สา เทวตาธิคฺคหิตา หุตฺวา อาห.
Here, ehi te ahamakkhissaṃ means 'I will tell you.' This she spoke, having been possessed by a deity.

ชูชโก อาห –
Jūjaka said:

๑๙๓๗.
1937.

‘‘ชิณฺโณหมสฺมิ ทุพฺพโล, ทีโฆ จทฺธา สุทุคฺคโม;
มา โภติ ปริเทเวสิ, มา จ ตฺวํ วิมนา อหุ;
อหํ โภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ, มา โภติ กุปิตา อหู’’ติ.
"I am old and feeble, and the long road is very difficult to travel. O madam, do not lament, and do not be upset. I will attend to you; O madam, do not be angry."

ตตฺถ ชิณฺโณหมสฺมีติ ภทฺเท, อหํ ชิณฺโณ อมฺหิ, กถํ คมิสฺสามีติ.
Here, jiṇṇohamasmi means 'O dear, I am old; how shall I go?'

พฺราหฺมณี อาห –
The brahmin woman said:

๑๙๓๘.
1938.

‘‘ยถา อคนฺตฺวา สงฺคามํ, อยุทฺโธว ปราชิโต;
เอวเมว ตุวํ พฺรหฺเม, อคนฺตฺวาว ปราชิโต.
"Just as one who, without going to battle, is defeated without fighting, even so, O brahmin, are you defeated without even going.

๑๙๓๙.
1939.

‘‘สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา, นานยิสฺสสิ พฺราหฺมณ;
เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ, น เต วจฺฉามหํ ฆเร;
อมนาปํ เต กริสฺสามิ, ตํ เต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ.
"If you do not bring me a male or female slave, O brahmin, know this: I will not stay in your house. I will do what is displeasing to you, and that will be your suffering.

๑๙๔๐.
1940.

‘‘นกฺขตฺเต อุตุปุพฺเพสุ, ยทา มํ ทกฺขิสิลงฺกตํ;
อญฺเญหิ สทฺธึ รมมานํ, ตํ เต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ.
"When, during festivals of constellations and seasons, you see me adorned and enjoying myself with others, that will be your suffering.

๑๙๔๑.
1941.

‘‘อทสฺสเนน มยฺหํ เต, ชิณฺณสฺส ปริเทวโต;
ภิยฺโย วงฺกา จ ปลิตา, พหู เหสฺสนฺติ พฺราหฺมณา’’ติ.
"As you, an old man, lament from not seeing me, many more wrinkles and gray hairs will appear for you, O brahmin."

ตตฺถ อมนาปํ เตติ เวสฺสนฺตรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ทาสํ วา ทาสึ วา อนาหรนฺตสฺส ตว อรุจฺจนกํ กมฺมํ กริสฺสามิ. นกฺขตฺเต อุตุปุพฺเพสูติ นกฺขตฺตโยควเสน วา ฉนฺนํ อุตูนํ ตสฺส ตสฺส ปุพฺพวเสน วา ปวตฺเตสุ ฉเณสุ.
Here, amanāpaṃ te means 'I will do a disagreeable deed to you who do not bring a male or female slave after going to Vessantara.' Nakkhatte utupubbesu means at festivals occurring due to the conjunction of constellations, or due to the beginning of each of the six seasons.

ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ภีโต อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Hearing that, the brahmin was frightened. Revealing that matter, the Teacher said:

๑๙๔๒.
1942.

‘‘ตโต โส พฺราหฺมโณ ภีโต, พฺราหฺมณิยา วสานุโค;
อฏฺฏิโต กามราเคน, พฺราหฺมณึ เอตทพฺรวิ.
Then that brahmin, terrified, obedient to his brahmin wife, afflicted by sensual passion, said this to the brahmin woman:

๑๙๔๓.
1943.

‘‘ปาเถยฺยํ [Pg.297] เม กโรหิ ตฺวํ, สํกุลฺยา สคุฬานิ จ;
มธุปิณฺฑิกา จ สุกตาโย, สตฺตุภตฺตญฺจ พฺราหฺมณิ.
"Prepare my provisions: cakes with molasses, well-made honey-cakes, and roasted barley meal, O brahmin woman.

๑๙๔๔.
1944.

‘‘อานยิสฺสํ เมถุนเก, อุโภ ทาสกุมารเก;
เต ตํ ปริจริสฺสนฺติ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา’’ติ.
"I shall bring a pair of young slaves, a boy and a girl. They will attend to you tirelessly, day and night."

ตตฺถ อฏฺฏิโตติ อุปทฺทุโต ปีฬิโต. สคุฬานิ จาติ สคุฬปูเว จ. สตฺตุภตฺตนฺติ พทฺธสตฺตุอพทฺธสตฺตุญฺเจว ปุฏภตฺตญฺจ. เมถุนเกติ ชาติโคตฺตกุลปเทเสหิ สทิเส. ทาสกุมารเกติ ตว ทาสตฺถาย กุมารเก.
Here, 'afflicted' (aṭṭito) means oppressed and tormented. 'With lumps' (saguḷāni ca) means cakes with lumps. 'Barley-meal' (sattubhattaṃ) means bound barley-meal, unbound barley-meal, and wrapped rice. 'Like a couple' (methunake) means similar in birth, clan, and family region. 'Slave boys' (dāsakumārake) means boys for your slavery.

สา ขิปฺปํ ปาเถยฺยํ ปฏิยาเทตฺวา พฺราหฺมณสฺส อาโรเจสิ. โส เคเห ทุพฺพลฏฺฐานํ ถิรํ กตฺวา ทฺวารํ สงฺขริตฺวา อรญฺญา ทารูนิ อาหริตฺวา ฆเฏน อุทกํ อาหริตฺวา เคเห สพฺพภาชนานิ ปูเรตฺวา ตตฺเถว ตาปสเวสํ คเหตฺวา ‘‘ภทฺเท, อิโต ปฏฺฐาย วิกาเล มา นิกฺขมิ, ยาว มมาคมนา อปฺปมตฺตา โหหี’’ติ โอวทิตฺวา อุปาหนํ อารุยฺห ปาเถยฺยปสิพฺพกํ อํเส ลคฺเคตฺวา อมิตฺตตาปนํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทิตฺวา ปกฺกามิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
She quickly prepared provisions and informed the brahmin. He secured the weak spots in the house, repaired the door, gathered firewood from the forest, fetched water in a pot, filled all the vessels in the house, and then donned the ascetic's attire. "Good woman, from now on, do not go out at an improper time. Be heedful until my return," he advised her. Then, putting on his sandals, slinging the provision bag over his shoulder, he circumambulated Amittatāpanā and departed with tear-filled eyes, weeping. The Teacher, revealing this meaning, spoke:

๑๙๔๕.
1945.

‘‘อิทํ วตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ, ปฏิมุญฺจิ อุปาหนา;
ตโต โส มนฺตยิตฺวาน, ภริยํ กตฺวา ปทกฺขิณํ.
Having said this, the kinsman of brahmins put on his sandals; then, after conferring, he circumambulated his wife, keeping her to his right.

๑๙๔๖.
1946.

‘‘ปกฺกามิ โส รุณฺณมุโข, พฺราหฺมโณ สหิตพฺพโต;
สิวีนํ นครํ ผีตํ, ทาสปริเยสนํ จร’’นฺติ.
He departed, his face tearful, the brahmin firm in his vow, wandering in search of a slave toward the prosperous city of the Sivis.

ตตฺถ รุณฺณมุโขติ รุทํมุโข. สหิตพฺพโตติ สมาทินฺนวโต, คหิตตาปสเวโสติ อตฺโถ. จรนฺติ ทาสปริเยสนํ จรนฺโต สิวีนํ นครํ อารพฺภ ปกฺกามิ.
There, 'his face tearful' (ruṇṇamukho) means a weeping face. 'Firm in his vow' (sahitabbato) means he had undertaken the vow, meaning he had adopted the ascetic’s guise. 'Wandered' (caraṃ) means wandering in search of a slave, he departed toward the city of the Sivis.

โส ตํ นครํ คนฺตฺวา สนฺนิปติตํ ชนํ ‘‘เวสฺสนฺตโร กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉติ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Arriving at that city, he asked the assembled people, "Where is Vessantara?" The Teacher, revealing that meaning, spoke:

๑๙๔๗.
1947.

‘‘โส ตตฺถ คนฺตฺวา อวจ, เย ตตฺถาสุํ สมาคตา;
กุหึ เวสฺสนฺตโร ราชา, กตฺถ ปสฺเสมุ ขตฺติยํ.
Going there, he said to those who had gathered there: 'Where is King Vessantara? Where can we see the khattiya?'

๑๙๔๘.
1948.

‘‘เต [Pg.298] ชนา ตํ อวจึสุ, เย ตตฺถาสุํ สมาคตา;
ตุมฺเหหิ พฺรหฺเม ปกโต, อติทาเนน ขตฺติโย;
ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา, วงฺเก วสติ ปพฺพเต.
The people who had gathered there said to him: 'By you, brahmin, the khattiya was undone by excessive giving; banished from his own kingdom, he dwells on Mount Vaṅka.'

๑๙๔๙.
1949.

‘‘ตุมฺเหหิ พฺรหฺเม ปกโต, อติทาเนน ขตฺติโย;
อาทาย ปุตฺตทารญฺจ, วงฺเก วสติ ปพฺพเต’’ติ.
By you, brahmin, was the khattiya undone through excessive giving; taking his children and wife, he dwells on Mount Vaṅka.

ตตฺถ ปกโตติ อุปทฺทุโต ปีฬิโต อตฺตโน นคเร วสิตุํ อลภิตฺวา อิทานิ วงฺกปพฺพเต วสติ.
There, 'undone' (pakato) means oppressed, afflicted; unable to live in his own city, he now dwells on Mount Vaṅka.

เอวํ ‘‘ตุมฺเห อมฺหากํ ราชานํ นาเสตฺวา ปุนปิ อาคตา อิธ ติฏฺฐถา’’ติ เต เลฑฺฑุทณฺฑาทิหตฺถา พฺราหฺมณํ อนุพนฺธึสุ. โส เทวตาธิคฺคหิโต หุตฺวา วงฺกปพฺพตมคฺคเมว คณฺหิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus, saying, “You destroyed our king and now you have come again to stand here!” they pursued the brahmin with clods and sticks in their hands. But, protected by a deity, he took the path to Mount Vaṅka. The Teacher, revealing this meaning, spoke:

๑๙๕๐.
1950.

‘‘โส โจทิโต พฺราหฺมณิยา, พฺราหฺมโณ กามคิทฺธิมา;
อฆํ ตํ ปฏิเสวิตฺถ, วเน วาฬมิคากิณฺเณ;
ขคฺคทีปินิเสวิเต.
Urged on by the brahmin woman, the brahmin, greedy for sensual pleasures, resorted to that evil in the wilderness teeming with beasts of prey, frequented by rhinoceroses and leopards.

๑๙๕๑.
1951.

‘‘อาทาย เพฬุวํ ทณฺฑํ, อคฺคิหุตฺตํ กมณฺฑลุํ;
โส ปาวิสิ พฺรหารญฺญํ, ยตฺถ อสฺโสสิ กามทํ.
Taking a bamboo staff, the fire-offering implements, and a water pot, he entered the great forest, where he heard of the giver of wishes.

๑๙๕๒.
1952.

‘‘ตํ ปวิฏฺฐํ พฺรหารญฺญํ, โกกา นํ ปริวารยุํ;
วิกฺกนฺทิ โส วิปฺปนฏฺโฐ, ทูเร ปนฺถา อปกฺกมิ.
As he entered that great forest, wolves surrounded him; he cried out, utterly lost, and strayed far from the path.

๑๙๕๓.
1953.

‘‘ตโต โส พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา, โภคลุทฺโธ อสญฺญโต;
วงฺกสฺโสโรหเณ นฏฺเฐ, อิมา คาถา อภาสถา’’ติ.
Then that brahmin, greedy for possessions and unrestrained, having gone and become lost at the descent of Mount Vaṅka, uttered these verses:

ตตฺถ อฆํ ตนฺติ ตํ มหาชเนน อนุพนฺธนทุกฺขญฺเจว วนปริโยคาหนทุกฺขญฺจ. อคฺคิหุตฺตนฺติ อคฺคิชุหนกฏจฺฉุํ. โกกา นํ ปริวารยุนฺติ โส หิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วงฺกปพฺพตคามิมคฺคํ อชานนฺโต มคฺคมูฬฺโห หุตฺวา อรญฺเญ วิจริ. อถ นํ อารกฺขณตฺถาย นิสินฺนสฺส เจตปุตฺตสฺส สุนขา ปริวารยึสูติ อตฺโถ. วิกฺกนฺทิ โสติ โส เอกรุกฺขํ อารุยฺห มหนฺเตน รเวน กนฺทิ. วิปฺปนฏฺโฐติ วินฏฺฐมคฺโค. ทูเร ปนฺถาติ วงฺกปพฺพตคามิปนฺถโต ทูเร ปกฺกามิ. โภคลุทฺโธติ โภครตฺโต. อสญฺญโตติ ทุสฺสีโล. วงฺกสฺโสโรหเณ นฏฺเฐติ วงฺกปพฺพตสฺส คมนมคฺเค วินฏฺเฐ.
There, 'that evil' (aghaṃ taṃ) refers to the suffering of being pursued by the great crowd and the suffering of plunging into the forest. 'Fire-offering implements' (aggihuttaṃ) means the ladle for the fire offering. 'Wolves surrounded him' (kokā naṃ parivārayuṃ) means that after entering the forest, not knowing the path to Mount Vaṅka, he became lost on the path and wandered in the forest. Then, the dogs belonging to Cetaputta, who was sitting there for protection, surrounded him—this is the meaning. 'He cried out' (vikkandi so) means he climbed a tree and cried out with a great sound. 'Utterly lost' (vippanaṭṭho) means his path was lost. 'Far from the path' (dūre panthā) means he went far from the path leading to Mount Vaṅka. 'Greedy for possessions' (bhogaluddho) means attached to possessions. 'Unrestrained' (asaññato) means immoral. 'Lost at the descent of Vaṅka' (vaṅkassorohaṇe naṭṭhe) means when the path for descending Mount Vaṅka was lost.

โส [Pg.299] สุนเขหิ ปริวาริโต รุกฺเข นิสินฺโนว อิมา คาถา อภาสถ –
Surrounded by dogs, while sitting in a tree, he spoke these verses:

๑๙๕๔.
1954.

‘‘โก ราชปุตฺตํ นิสภํ, ชยนฺตมปราชิตํ;
ภเย เขมสฺส ทาตารํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
Who knows the prince, the bull of men, the conquering, the undefeated, the giver of safety in fear? Who can tell me of Vessantara?

๑๙๕๕.
1955.

‘‘โย ยาจตํ ปติฏฺฐาสิ, ภูตานํ ธรณีริว;
ธรณูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
He who was a foundation for supplicants, like the earth for beings—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to the earth?

๑๙๕๖.
1956.

‘‘โย ยาจตํ คตี อาสิ, สวนฺตีนํว สาคโร;
สาครูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
He who was a refuge for supplicants, like the ocean for flowing rivers—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to the ocean?

๑๙๕๗.
1957.

‘‘กลฺยาณติตฺถํ สุจิมํ, สีตูทกํ มโนรมํ;
ปุณฺฑรีเกหิ สญฺฉนฺนํ, ยุตฺตํ กิญฺชกฺขเรณุนา;
รหทูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
Like a beautiful, pure bathing place with cool, delightful water, covered with white lotuses and endowed with their pollen and filaments—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a lake?

๑๙๕๘.
1958.

‘‘อสฺสตฺถํว ปเถ ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ;
สนฺตานํ วิสเมตารํ, กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ;
ตถูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
Like a sacred fig tree grown by the path, with cool, delightful shade, a reliever for the weary, a refuge for the exhausted—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a one?

๑๙๕๙.
1959.

‘‘นิคฺโรธํว ปเถ ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ;
สนฺตานํ วิสเมตารํ, กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ;
ตถูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
Like a banyan tree grown by the path, with cool, delightful shade, a reliever for the weary, a refuge for the exhausted—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a one?

๑๙๖๐.
1960.

‘‘อมฺพํ อิว ปเถ ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ;
สนฺตานํ วิสเมตารํ, กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ;
ตถูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
Like a mango tree grown by the path, with cool, delightful shade, a reliever for the weary, a refuge for the exhausted—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a one?

๑๙๖๑.
1961.

‘‘สาลํ อิว ปเถ ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ;
สนฺตานํ วิสเมตารํ, กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ;
ตถูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
Like a sal tree grown by the path, with cool, delightful shade, a reliever for the weary, a refuge for the exhausted—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a one?

๑๙๖๒.
1962.

‘‘ทุมํ อิว ปเถ ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ;
สนฺตานํ วิสเมตารํ, กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ;
ตถูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู.
Like a tree grown by the path, with cool, delightful shade, a reliever for the weary, a refuge for the exhausted—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a one?

๑๙๖๓.
1963.

‘‘เอวญฺจ [Pg.300] เม วิลปโต, ปวิฏฺฐสฺส พฺรหาวเน;
อหํ ชานนฺติ โย วชฺชา, นนฺทึ โส ชนเย มม.
And as I lament thus, having entered the great forest, whoever might say, 'I know,' would bring me joy.

๑๙๖๔.
1964.

‘‘เอวญฺจ เม วิลปโต, ปวิฏฺฐสฺส พฺรหาวเน;
อหํ ชานนฺติ โย วชฺชา, ตาย โส เอกวาจาย;
ปสเว ปุญฺญํ อนปฺปก’’นฺติ.
And as I lament thus, having entered the great forest, whoever might say, 'I know,' by that single utterance would produce no small amount of merit.

ตตฺถ ชยนฺตนฺติ มจฺเฉรจิตฺตํ วิชยนฺตํ. โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทูติ โก มยฺหํ เวสฺสนฺตรํ อาจิกฺเขยฺยาติ วทติ. ปติฏฺฐาสีติ ปติฏฺฐา อาสิ. สนฺตานนฺติ ปริสฺสนฺตานํ. กิลนฺตานนฺติ มคฺคกิลนฺตานํ. ปฏิคฺคหนฺติ ปฏิคฺคาหกํ ปติฏฺฐาภูตํ. อหํ ชานนฺติ โย วชฺชาติ อหํ เวสฺสนฺตรสฺส วสนฏฺฐานํ ชานามีติ โย วเทยฺยาติ อตฺโถ.
There, 'conquering' (jayantaṃ) means conquering the mind of stinginess. 'Who can tell me of Vessantara?' (ko me vessantaraṃ vidū) means he says, 'Who would inform me about Vessantara?' 'Was a foundation' (patiṭṭhāsi) means he was a foundation. 'For the weary' (santānaṃ) means for the very weary. 'For the exhausted' (kilantānaṃ) means for those weary from the path. 'Refuge' (paṭiggahaṃ) means a receiver, one who has become a foundation. 'Whoever might say, "I know"' (ahaṃ jānanti yo vajjā) means 'whoever might say, "I know Vessantara's dwelling place,"' this is the meaning.

ตสฺส ตํ ปริเทวสทฺทํ สุตฺวา อารกฺขณตฺถาย ฐปิโต เจตปุตฺโต มิคลุทฺทโก หุตฺวา อรญฺเญ วิจรนฺโต ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เวสฺสนฺตรสฺส วสนฏฺฐานตฺถาย ปริเทวติ, น โข ปเนส ธมฺมตาย อาคโต, มทฺทึ วา ทารเก วา ยาจิสฺสติ, อิเธว นํ มาเรสฺสามี’’ติ ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘พฺราหฺมณ, น เต ชีวิตํ ทสฺสามี’’ติ ธนุํ อาโรเปตฺวา อากฑฺฒิตฺวา ตชฺเชสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having heard the sound of his lamentation, Cetaputta, a hunter who had been stationed there for protection, was wandering in the forest and thought: "This brahmin is lamenting for the sake of Vessantara's dwelling place. He has not come here righteously. He will ask for Maddī or the children. I will kill him right here." Approaching him, he said, "Brahmin, I will not grant you your life!" Then he strung his bow, drew it, and threatened him. The Teacher, revealing this meaning, spoke:

๑๙๖๕.
1965.

‘‘ตสฺส เจโต ปฏิสฺโสสิ, อรญฺเญ ลุทฺทโก จรํ;
ตุมฺเหหิ พฺรหฺเม ปกโต, อติทาเนน ขตฺติโย;
ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา, วงฺเก วสติ ปพฺพเต.
He heard this, the hunter roaming in the forest. 'By you, O brahmin, the khattiya was ruined by excessive giving; banished from his own kingdom, he dwells on Mount Vaṅka.'

๑๙๖๖.
1966.

‘‘ตุมฺเหหิ พฺรหฺเม ปกโต, อติทาเนน ขตฺติโย;
อาทาย ปุตฺตทารญฺจ, วงฺเก วสติ ปพฺพเต.
'By you, O brahmin, the khattiya was ruined through excessive giving; taking his wife and children, he dwells on Mount Vaṅka.'

๑๙๖๗.
1967.

‘‘อกิจฺจการี ทุมฺเมโธ, รฏฺฐา ปวนมาคโต;
ราชปุตฺตํ คเวสนฺโต, พโก มจฺฉมิโวทเก.
'You are a fool of dull wit who does what should not be done, having come to the forest from the kingdom, seeking the prince, like a heron seeking fish in the water.'

๑๙๖๘.
1968.

‘‘ตสฺส ตฺยาหํ น ทสฺสามิ, ชีวิตํ อิธ พฺราหฺมณ;
อยญฺหิ เต มยา นุนฺโน, สโร ปิสฺสติ โลหิตํ.
'Therefore, I will not grant you your life here, O brahmin; for this arrow, sped by me, will drink your blood.'

๑๙๖๙.
1969.

‘‘สิโร เต วชฺฌยิตฺวาน, หทยํ เฉตฺวา สพนฺธนํ;
ปนฺถสกุณํ ยชิสฺสามิ, ตุยฺหํ มํเสน พฺราหฺมณ.
'Having struck off your head, and having cut out your heart with its ligaments, I will offer a sacrifice to the spirits of the path with your flesh, O brahmin.'

๑๙๗๐.
1970.

‘‘ตุยฺหํ [Pg.301] มํเสน เมเทน, มตฺถเกน จ พฺราหฺมณ;
อาหุตึ ปคฺคเหสฺสามิ, เฉตฺวาน หทยํ ตว.
'With your flesh and fat, and with your brain, O brahmin, I will prepare an offering, having cut out your heart.'

๑๙๗๑.
1971.

‘‘ตํ เม สุยิฏฺฐํ สุหุตํ, ตุยฺหํ มํเสน พฺราหฺมณ;
น จ ตฺวํ ราชปุตฺตสฺส, ภริยํ ปุตฺเต จ เนสฺสสี’’ติ.
'That will be a well-performed sacrifice, a fine offering for me, made with your flesh, O brahmin; and you shall not take away the prince’s wife and children.'

ตตฺถ อกิจฺจการีติ ตฺวํ อกิจฺจการโก. ทุมฺเมโธติ นิปฺปญฺโญ. รฏฺฐา ปวนมาคโตติ รฏฺฐโต มหารญฺญํ อาคโต. สโร ปิสฺสตีติ อยํ สโร ตว โลหิตํ ปิวิสฺสติ. วชฺฌยิตฺวานาติ ตํ มาเรตฺวา รุกฺขา ปติตสฺส เต สีสํ ตาลผลํ วิย ลุญฺจิตฺวา สพนฺธนํ หทยมํสํ ฉินฺทิตฺวา ปนฺถเทวตาย ปนฺถสกุณํ นาม ยชิสฺสามิ. น จ ตฺวนฺติ เอวํ สนฺเต น ตฺวํ ราชปุตฺตสฺส ภริยํ วา ปุตฺเต วา เนสฺสสีติ.
Herein, 'one who does what should not be done' (akiccakārī) means you are a wrongdoer. 'Of dull wit' (dummedho) means lacking wisdom. 'Having come to the forest from the kingdom' (raṭṭhā pavanamāgato) means having come from the kingdom to the great forest. 'The arrow will drink' (saro pissati) means this arrow will drink your blood. 'Having struck off' (vajjhayitvāna) means: having killed you, I will pluck off your head as if it were a palm fruit fallen from a tree, and having cut out your heart with its ligaments, I will perform a sacrifice named 'road-bird' to the deity of the path. 'And you shall not' (na ca tvaṃ) means: this being so, you shall not take away the prince’s wife or children.

โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา มรณภยตชฺชิโต มุสาวาทํ กเถนฺโต อาห –
Hearing his words, terrified by the fear of death, he spoke a falsehood, saying:

๑๙๗๒.
1972.

‘‘อวชฺโฌ พฺราหฺมโณ ทูโต, เจตปุตฺต สุโณหิ เม;
ตสฺมา หิ ทูตํ น หนฺติ, เอส ธมฺโม สนนฺตโน.
'A brahmin messenger is not to be killed, O Cetaputta, listen to me; therefore, one does not kill a messenger—this is an ancient principle.'

๑๙๗๓.
1973.

‘‘นิชฺฌตฺตา สิวโย สพฺเพ, ปิตา นํ ทฏฺฐุมิจฺฉติ;
มาตา จ ทุพฺพลา ตสฺส, อจิรา จกฺขูนิ ชียเร.
'All the Sivi people are consumed with grief. His father desires to see him, and his mother is weak; her eyes will soon fail.'

๑๙๗๔.
1974.

‘‘เตสาหํ ปหิโต ทูโต, เจตปุตฺต สุโณหิ เม;
ราชปุตฺตํ นยิสฺสามิ, ยทิ ชานาสิ สํส เม’’ติ.
'I have been sent as their messenger. O Cetaputta, listen to me! I shall lead the prince away; if you know where he is, tell me.'

ตตฺถ นิชฺฌตฺตาติ สญฺญตฺตา. อจิรา จกฺขูนิ ชียเรติ นิจฺจโรทเนน น จิรสฺเสว จกฺขูนิ ชียิสฺสนฺติ.
Herein, 'nijjhattā' means wasted away. 'Acirā cakkhūni jīyare' means: due to constant weeping, her eyes will fail before long.

ตทา เจตปุตฺโต ‘‘เวสฺสนฺตรํ กิร อาเนตุํ อาคโต’’ติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา สุนเข พนฺธิตฺวา ฐเปตฺวา พฺราหฺมณํ โอตาเรตฺวา สาขาสนฺถเร นิสีทาเปตฺวา โภชนํ ทตฺวา อิมํ คาถมาห –
Then Cetaputta, thinking, 'Indeed, he has come to bring Vessantara back,' was filled with joy. He tied up the dogs, helped the brahmin down, seated him on a spread of branches, gave him food, and spoke this verse:

๑๙๗๕.
1975.

‘‘ปิยสฺส [Pg.302] เม ปิโย ทูโต, ปุณฺณปตฺตํ ททามิ เต;
อิมญฺจ มธุโน ตุมฺพํ, มิคสตฺถิญฺจ พฺราหฺมณ;
ตญฺจ เต เทสมกฺขิสฺสํ, ยตฺถ สมฺมติ กามโท’’ติ.
'You are a dear messenger of one who is dear to me; I give you a welcoming gift, and this gourd of honey, and a deer's thigh, O brahmin. And I will show you that place where the giver of all wishes dwells.'

ตตฺถ ปิยสฺส เมติ มม ปิยสฺส เวสฺสนฺตรสฺส ตฺวํ ปิโย ทูโต. ปุณฺณปตฺตนฺติ ตว อชฺฌาสยปูรณํ ปุณฺณปตฺตํ ททามีติ.
Herein, 'of one who is dear to me' means 'you are the dear messenger of my dear Vessantara'. 'A welcoming gift' means 'I give you a gift that fulfills your intention'.

ชูชกปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The Explanation of the Jūjaka Chapter is concluded.

จูฬวนวณฺณนา
The Explanation of the Minor Forest Chapter

เอวํ เจตปุตฺโต พฺราหฺมณํ โภเชตฺวา ปาเถยฺยตฺถาย ตสฺส มธุโน ตุมฺพญฺเจว ปกฺกมิคสตฺถิญฺจ ทตฺวา มคฺเค ฐตฺวา ทกฺขิณหตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา มหาสตฺตสฺส วสโนกาสํ อาจิกฺขนฺโต อาห –
Thus, having fed the brahmin and given him a gourd of honey and a cooked deer's thigh for his journey, Cetaputta stood on the path, raised his right hand, and pointing out the dwelling place of the Great Being, said:

๑๙๗๖.
1976.

‘‘เอส เสโล มหาพฺรหฺเม, ปพฺพโต คนฺธมาทโน;
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
'That is the rock, O great brahmin, the mountain Gandhamādana, where King Vessantara dwells with his children.'

๑๙๗๗.
1977.

‘‘ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ;
จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสติ.
'He maintains the appearance of a brahmin, with matted hair, and carries a hook and a ladle; clad in an animal hide, he sleeps on the ground and pays homage to the sacred fire.'

๑๙๗๘.
1978.

‘‘เอเต นีลา ปทิสฺสนฺติ, นานาผลธรา ทุมา;
อุคฺคตา อพฺภกูฏาว, นีลา อญฺชนปพฺพตา.
'These trees, bearing various fruits, appear blue, towering like masses of clouds, blue as mountains of collyrium.'

๑๙๗๙.
1979.

‘‘ธวสฺสกณฺณา ขทิรา, สาลา ผนฺทนมาลุวา;
สมฺปเวธนฺติ วาเตน, สกึ ปีตาว มาณวา.
'Dhava, assakaṇṇa, khadira, sāla, phandana, and māluva trees tremble in the wind, like youths who have drunk for the first time.'

๑๙๘๐.
1980.

‘‘อุปริ ทุมปริยาเยสุ, สงฺคีติโยว สุยฺยเร;
นชฺชุหา โกกิลสงฺฆา, สมฺปตนฺติ ทุมา ทุมํ.
'Above, among the treetops, concerts are heard; najjuha birds and flocks of cuckoos fly about from tree to tree.'

๑๙๘๑.
1981.

‘‘อวฺหยนฺเตว คจฺฉนฺตํ, สาขาปตฺตสมีริตา;
รมยนฺเตว อาคนฺตํ, โมทยนฺติ นิวาสินํ;
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
'Stirred by the wind, their branches and leaves are as if summoning one who departs; as if delighting one who arrives, they gladden the resident; where King Vessantara dwells with his children.'

๑๙๘๒.
1982.

‘‘ธาเรนฺโต [Pg.303] พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ;
จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสตี’’ติ.
'He maintains the appearance of a brahmin, with matted hair, and carries a hook and a ladle; clad in an animal hide, he sleeps on the ground and pays homage to the sacred fire.'

ตตฺถ คนฺธมาทโนติ เอส คนฺธมาทนปพฺพโต, เอตสฺส ปาเทน อุตฺตราภิมุโข คจฺฉนฺโต ยตฺถ สกฺกทตฺติเย อสฺสมปเท เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺตทาเรหิ วสติ, ตํ ปสฺสิสฺสสีติ อตฺโถ. พฺราหฺมณวณฺณนฺติ เสฏฺฐปพฺพชิตเวสํ. อาสทญฺจ มสํ ชฏนฺติ อากฑฺฒิตฺวา ผลานํ คหณตฺถํ องฺกุสญฺจ อคฺคิชุหนกฏจฺฉุญฺจ ชฏามณฺฑลญฺจ ธาเรนฺโต. จมฺมวาสีติ อชินจมฺมธโร. ฉมา เสตีติ ปถวิยํ ปณฺณสนฺถเร สยติ. ธวสฺสกณฺณา ขทิราติ ธวา จ อสฺสกณฺณา จ ขทิรา จ. สกึ ปีตาว มาณวาติ เอกวารเมว ปีตา สุราโสณฺฑา วิย. อุปริ ทุมปริยาเยสูติ รุกฺขสาขาสุ. สงฺคีติโยว สุยฺยเรติ นานาสกุณานํ วสฺสนฺตานํ สทฺทา ทิพฺพสงฺคีติโย วิย สุยฺยเร. นชฺชุหาติ นชฺชุหสกุณา. สมฺปตนฺตีติ วิกูชนฺตา วิจรนฺติ. สาขาปตฺตสมีริตาติ สาขานํ ปตฺเตหิ สงฺฆฏฺฏิตา หุตฺวา วิกูชนฺตา สกุณา, วาเตน สมีริตา ปตฺตสาขาเยว วา. อาคนฺตนฺติ อาคจฺฉนฺตํ ชนํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ อสฺสเม เวสฺสนฺตโร วสติ, ตตฺถ คนฺตฺวา อิมํ อสฺสมปทสมฺปตฺตึ ปสฺสิสฺสสีติ.
Herein, 'Gandhamādana' refers to this Gandhamādana mountain; the meaning is that by going northward from its foot, you will see where King Vessantara dwells with his wife and children in the hermitage given by Sakka. 'Brāhmaṇa’s guise' means the attire of a foremost renunciate. 'Āsadañca masaṃ jaṭaṃ' means carrying a hook for gathering fruits, a ladle for fire offerings, and a mass of matted hair. 'Cammavāsī' means wearing an antelope hide. 'Chamā seti' means lying on a bed of leaves spread on the earth. 'Dhavā, assakaṇṇa, and khadirā' refers to the trees dhavā, assakaṇṇa, and khadirā. 'Like youths who have drunk but once' means like drunkards who have drunk only once. 'Upari dumapariyāyesu' means among the tree branches. 'Saṅgītiyova suyyare' means the sounds of various birds singing are heard like divine music. 'Najjuhā' refers to the najjuha birds. 'Sampatanti' means they move about, chirping. 'Sākhāpattasamīritā' means birds chirping, having been rustled by the branches and leaves, or it means the leafy branches themselves being moved by the wind. 'Āgantaṃ' means the person who is approaching. 'Yattha' means: going to the hermitage where Vessantara dwells, you will see the excellence of this hermitage.

ตโต อุตฺตริปิ อสฺสมปทํ วณฺเณนฺโต อาห –
Then, describing the hermitage further, he said:

๑๙๘๓.
1983.

‘‘อมฺพา กปิตฺถา ปนสา, สาลา ชมฺพู วิภีตกา;
หรีตกี อามลกา, อสฺสตฺถา พทรานิ จ.
'Mango, wood-apple, jackfruit, sāla, rose-apple, and myrobalan; harītakī, āmalaka, pipal, and jujube trees.'

๑๙๘๔.
1984.

‘‘จารุติมฺพรุกฺขา เจตฺถ, นิคฺโรธา จ กปิตฺถนา;
มธุมธุกา เถวนฺติ, นีเจ ปกฺกา จุทุมฺพรา.
'Here are lovely Timbaru trees, as well as banyans and Kapitthana trees; honey-sweet Madhuka trees flourish, and low on the ground are ripe Udumbara figs.'

๑๙๘๕.
1985.

‘‘ปาเรวตา ภเวยฺยา จ, มุทฺทิกา จ มธุตฺถิกา;
มธุํ อเนลกํ ตตฺถ, สกมาทาย ภุญฺชเร.
There are pārevatā trees, long-fruited banana trees, and grapes oozing with honey. There they take their own pure honey and eat.

๑๙๘๖.
1986.

‘‘อญฺเญตฺถ ปุปฺผิตา อมฺพา, อญฺเญ ติฏฺฐนฺติ โทวิลา;
อญฺเญ อามา จ ปกฺกา จ, เภกวณฺณา ตทูภยํ.
Here some mango trees are in bloom, elsewhere stand dovilā trees; some are unripe, others ripe, both of them frog-colored.

๑๙๘๗.
1987.

‘‘อเถตฺถ เหฏฺฐา ปุริโส, อมฺพปกฺกานิ คณฺหติ;
อามานิ เจว ปกฺกานิ, วณฺณคนฺธรสุตฺตเม.
Then a man below gathers mango fruits; both unripe and ripe, supreme in color, scent, and taste.

๑๙๘๘.
1988.

‘‘อเตว [Pg.304] เม อจฺฉริยํ, หีงฺกาโร ปฏิภาติ มํ;
เทวานมิว อาวาโส, โสภติ นนฺทนูปโม.
This is exceedingly wonderful to me! A cry of wonder comes to mind. Like a dwelling of the gods, it shines, comparable to Nandana Grove.

๑๙๘๙.
1989.

‘‘วิเภทิกา นาฬิเกรา, ขชฺชุรีนํ พฺรหาวเน;
มาลาว คนฺถิตา ฐนฺติ, ธชคฺคาเนว ทิสฺสเร;
นานาวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ, นภํ ตาราจิตามิว.
Palmyra palms and coconut trees are in the great forest of date palms; they stand like woven garlands and appear like the tops of banners; with flowers of many hues, it is like the sky adorned with stars.

๑๙๙๐.
1990.

‘‘กุฏชี กุฏฺฐตครา, ปาฏลิโย จ ปุปฺผิตา;
ปุนฺนาคา คิริปุนฺนาคา, โกวิฬารา จ ปุปฺผิตา.
Kuṭaja trees, kuṭṭha shrubs, and tagara shrubs, and Pāṭali trees are in bloom; Punnāga trees, great punnāga trees, and koviḷāra trees are in flower.

๑๙๙๑.
1991.

‘‘อุทฺทาลกา โสมรุกฺขา, อครุผลฺลิยา พหู;
ปุตฺตชีวา จ กกุธา, อสนา เจตฺถ ปุปฺผิตา.
Uddālaka trees, somarukkha trees, many agaru and phalliya trees; puttājīva trees and kakudha trees, and asana trees are blooming here.

๑๙๙๒.
1992.

‘‘กุฏชา สลฬา นีปา, โกสมฺพา ลพุชา ธวา;
สาลา จ ปุปฺผิตา ตตฺถ, ปลาลขลสนฺนิภา.
Kuṭaja, salaḷa, nīpa, kosamba, labuja, and dhava trees; and there sāla trees were in bloom, resembling heaps of straw.

๑๙๙๓.
1993.

‘‘ตสฺสาวิทูเร โปกฺขรณี, ภูมิภาเค มโนรเม;
ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนา, เทวานมิว นนฺทเน.
Not far from there is a lotus pond, in a delightful region of the earth; covered with lotuses and water lilies, as in the Nandana Grove of the gods.

๑๙๙๔.
1994.

‘‘อเถตฺถ ปุปฺผรสมตฺตา, โกกิลา มญฺชุภาณิกา;
อภินาเทนฺติ ปวนํ, อุตุสมฺปุปฺผิเต ทุเม.
Then there, intoxicated by the nectar of flowers, the sweet-voiced cuckoos make the forest resound, when the trees are in their seasonal bloom.

๑๙๙๕.
1995.

‘‘ภสฺสนฺติ มกรนฺเทหิ, โปกฺขเร โปกฺขเร มธู;
อเถตฺถ วาตา วายนฺติ, ทกฺขิณา อถ ปจฺฉิมา;
ปทุมกิญฺชกฺขเรณูหิ, โอกิณฺโณ โหติ อสฺสโม.
From the filaments, honey drips upon each lotus leaf; then the winds blow there, southern and western; the hermitage is covered with the pollen of lotus filaments.

๑๙๙๖.
1996.

‘‘ถูลา สิงฺฆาฏกา เจตฺถ, สํสาทิยา ปสาทิยา;
มจฺฉกจฺฉปพฺยาวิทฺธา, พหู เจตฺถ มุปยานกา;
มธุํ ภิเสหิ สวติ, ขีรสปฺปิ มุฬาลิภิ.
Here are large water caltrops, and self-sown rice, both standing and fallen; the water is teeming with fish and turtles, and here are many crabs. Honey flows from the lotus stalks, and milk and ghee from the lotus roots.

๑๙๙๗.
1997.

‘‘สุรภี ตํ วนํ วาติ, นานาคนฺธสโมทิตํ;
สมฺมทฺทเตว คนฺเธน, ปุปฺผสาขาหิ ตํ วนํ;
ภมรา ปุปฺผคนฺเธน, สมนฺตา มภินาทิตา.
A fragrant breeze blows through that forest, mingled with various scents; that forest seems intoxicated by the fragrance from its flowering branches; bees, drawn by the flower scents, hum all around.

๑๙๙๘.
1998.

‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, นานาวณฺณา พหู ทิชา;
โมทนฺติ สห ภริยาหิ, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน.
Here there are birds, many twice-born of various colors. They rejoice with their mates, cooing to one another.

๑๙๙๙.
1999.

‘‘นนฺทิกา [Pg.305] ชีวปุตฺตา จ, ชีวปุตฺตา ปิยา จ โน;
ปิยา ปุตฺตา ปิยา นนฺทา, ทิชา โปกฺขรณีฆรา.
Nandikā and Jīvaputtā, and our dear Jīvaputtā, Piyāputtā, and Piyānandā—these are the twice-born who dwell in the lotus pond.

๒๐๐๐.
2000.

‘‘มาลาว คนฺถิตา ฐนฺติ, ธชคฺคาเนว ทิสฺสเร;
นานาวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ, กุสเลเหว สุคนฺถิตา;
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
They stand like woven garlands and appear like the tops of banners, skillfully strung with flowers of many hues; it is there that King Vessantara dwells together with his children.

๒๐๐๑.
2001.

‘‘ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ;
จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสตี’’ติ.
Bearing the guise of a brahmin, with carrying-pole, ritual spoon, and matted hair; clad in hide, he sleeps on the ground, paying homage to the fire.

ตตฺถ จารุติมฺพรุกฺขาติ สุวณฺณติมฺพรุกฺขา. มธุมธุกาติ มธุรสา มธุกา. เถวนฺตีติ วิโรจนฺติ. ปาเรวตาติ ปาเรวตปาทสทิสา รุกฺขา. ภเวยฺยาติ ทีฆผลา กทลิโย. มธุตฺถิกาติ มธุตฺเถเว ปคฺฆรนฺติโย, มธุรตาย วา มธุตฺเถวสทิสา. สกมาทายาติ ตํ สยเมว คเหตฺวา ปริภุญฺชนฺติ. โทวิลาติ ปติตปุปฺผปตฺตา สญฺชายมานผลา. เภกวณฺณา ตทูภยนฺติ เต อุโภปิ อามา จ ปกฺกา จ มณฺฑูกปิฏฺฐิวณฺณาเยว. อเถตฺถ เหฏฺฐา ปุริโสติ อถ เอตฺถ อสฺสเม เตสํ อมฺพานํ เหฏฺฐา ฐิตโกว ปุริโส อมฺพผลานิ คณฺหาติ, อาโรหณกิจฺจํ นตฺถิ. วณฺณคนฺธรสุตฺตเมติ เอเตหิ วณฺณาทีหิ อุตฺตมานิ.
Here, 'cāru-timbarukkhā' means 'golden Timbaru trees'. 'Madhumadhukā' means 'sweet-flavored Madhuka trees'. 'Thevantī' means 'they shine'. 'Pārevatā' means 'trees resembling pigeon feet'. 'Bhaveyyā' means 'long-fruited banana trees'. 'Madhutthikā' means 'oozing with honey, or resembling honey in sweetness'. 'Sakamādāya' means 'they take and enjoy it themselves'. 'Dovilā' means 'trees with fallen flowers and leaves, and with developing fruit'. 'Bhekavaṇṇā tadūbhaya' means 'both of them, unripe and ripe, are of the color of a frog's back'. 'Athettha heṭṭhā puriso' means 'here in the hermitage, a man standing below those mango trees gathers the mango fruits; there is no need to climb'. 'Vaṇṇagandharasuttame' means 'supreme in these things: color, fragrance, and taste'.

อเตว เม อจฺฉริยนฺติ อติวิย เม อจฺฉริยํ. หิงฺกาโรติ หินฺติ กรณํ. วิเภทิกาติ ตาลา. มาลาว คนฺถิตาติ สุปุปฺผิตรุกฺขานํ อุปริ คนฺถิตา มาลา วิย ปุปฺผานิ ติฏฺฐนฺติ. ธชคฺคาเนว ทิสฺสเรติ ตานิ รุกฺขานิ อลงฺกตธชคฺคานิ วิย ทิสฺสนฺติ. กุฏชี กุฏฺฐตคราติ กุฏชิ นาเมกา รุกฺขชาติ กุฏฺฐคจฺฉา จ ตครคจฺฉา จ. คิริปุนฺนาคาติ มหาปุนฺนาคา. โกวิฬาราติ โกวิฬารรุกฺขา นาม. อุทฺทาลกาติ อุทฺทาลรุกฺขา. โสมรุกฺขาติ ปีตปุปฺผวณฺณา ราชรุกฺขา. ผลฺลิยาติ ผลฺลิยรุกฺขา นาม. ปุตฺตชีวาติ มหานิคฺโรธา. ลพุชาติ ลพุชรุกฺขา นาม. ปลาลขลสนฺนิภาติ เตสํ เหฏฺฐา ปคฺฆริตปุปฺผปุญฺชา ปลาลขลสนฺนิภาติ วทติ.
'Ateva me acchariyaṃ' means 'it is exceedingly wonderful to me'. 'Hiṅkāro' means 'the making of the sound 'hin''. 'Vibhedikā' refers to Palmyra palms. 'Mālāva ganthitā' means 'flowers stand like a garland strung above the fully blossomed trees'. 'Dhajaggāneva dissare' means 'those trees appear like adorned banner tops'. 'Kuṭajī kuṭṭhatagarā' refers to 'the kuṭaja, a species of tree, and kuṭṭha shrubs and tagara shrubs'. 'Giripunnāgā' are 'great punnāga trees'. 'Koviḷārā' are 'the koviḷāra trees'. 'Uddālakā' are 'the uddālaka trees'. 'Somarukkhā' are 'royal trees with yellow-colored flowers'. 'Phalliyā' are 'the phalliya trees'. 'Puttajīvā' are 'great banyan trees'. 'Labujā' are 'the labuja trees'. 'Palālakhalasannibhā' means 'the heaps of fallen flowers scattered beneath them resemble a threshing floor of straw'.

โปกฺขรณีติ จตุรสฺสโปกฺขรณี. นนฺทเนติ นนฺทนวเน นนฺทาโปกฺขรณี วิย. ปุปฺผรสมตฺตาติ ปุปฺผรเสน มตฺตา จลิตา. มกรนฺเทหีติ กิญฺชกฺเขหิ. โปกฺขเร [Pg.306] โปกฺขเรติ ปทุมินิปณฺเณ ปทุมินิปณฺเณ. เตสุ หิ กิญฺชกฺขโต เรณุ ภสฺสิตฺวา โปกฺขรมธุ นาม โหติ. ทกฺขิณา อถ ปจฺฉิมาติ เอตฺตาวตา สพฺพา ทิสา วิทิสาปิ วาตา ทสฺสิตา โหนฺติ. ถูลา สิงฺฆาฏกาติ มหนฺตา สิงฺฆาฏกา จ. สํสาทิยาติ สยํ ชาตสาลี, สุกสาลีติปิ วุจฺจนฺติ. ปสาทิยาติ เตเยว ภูมิยํ ปติตา. พฺยาวิทฺธาติ ปสนฺเน อุทเก พฺยาวิทฺธา ปฏิปาฏิยา คจฺฉนฺตา ทิสฺสนฺติ. มุปยานกาติ กกฺกฏกา. มธอุนฺติ ภิสโกฏิยา ภินฺนาย ปคฺฆรณรโส มธุสทิโส โหติ. ขีรสปฺปิ มุฬาลิภีติ มุฬาเลหิ ปคฺฆรณรโส ขีรมิสฺสกนวนีตสปฺปิ วิย โหติ.
“Pokkharaṇī” means a square lotus pond. “Nandane” is like the Nandā pond in the Nandana grove. “Puppharasamattā” means intoxicated and stirred by floral nectar. “Makarandehi” refers to the filaments. “Pokkhare pokkhare” means on each lotus leaf. From the filaments on them, pollen falls and becomes what is called lotus honey. “Dakkhiṇā atha pacchimā” means that by this, winds from all directions and intermediate directions are indicated. “Thūlā siṅghāṭakā” are large water caltrops. “Saṃsādiyā” refers to self-sown rice, also called sukasālī. “Pasādiyā” are those same grains fallen on the ground. “Byāviddhā” means they are seen moving in succession, scattered in the clear water. “Mupayānakā” are crabs. “Madhuṃ” refers to the juice that flows from a broken lotus stalk, which is like honey. “Khīrasappi muḷālibhī” refers to the juice flowing from the lotus roots, which is like fresh butter mixed with milk.

สมฺมทฺทเตวาติ สมฺปตฺตชนํ มทยติ วิย. สมนฺตา มภินาทิตาติ สมนฺตา อภินทนฺตา วิจรนฺติ. ‘‘นนฺทิกา’’ติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เตสุ หิ ปฐมา ‘‘สามิ เวสฺสนฺตร, อิมสฺมึ วเน วสนฺโต นนฺทา’’ติ วทนฺติ. ทุติยา ‘‘ตฺวญฺจ สุเขน ชีว, ปุตฺตา จ เต’’ติ วทนฺติ. ตติยา ‘‘ตฺวญฺจ ชีว, ปิยา ปุตฺตา จ เต’’ติ วทนฺติ. จตุตฺถา ‘‘ตฺวญฺจ นนฺท, ปิยา ปุตฺตา จ เต’’ติ วทนฺติ. เตน เตสํ เอตาเนว นามานิ อเหสุํ. โปกฺขรณีฆราติ โปกฺขรณิวาสิโน.
“Sammaddateva” means it intoxicates arriving people, as it were. “Samantā mabhināditā” means they wander about, resounding all around. “Nandikā” and so on are their names. Of these, the first says, “Lord Vessantara, rejoice while dwelling in this forest!” The second says, “May you live happily, and your children too.” The third says, “May you live, and your beloved children too.” The fourth says, “May you rejoice, and your beloved children too.” Thus, these became their names. “Pokkharaṇīgharā” refers to dwellers in the lotus pond.

เอวํ เจตปุตฺเตน เวสฺสนฺตรสฺส วสนฏฺฐาเน อกฺขาเต ชูชโก ตุสฺสิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อิมํ คาถมาห –
Thus, when Vessantara’s dwelling place was described by Cetaputta, Jūjaka was pleased and, making a friendly greeting, spoke this verse:

๒๐๐๒.
2002.

‘‘อิทญฺจ เม สตฺตุภตฺตํ, มธุนา ปฏิสํยุตํ;
มธุปิณฺฑิกา จ สุกตาโย, สตฺตุภตฺตํ ททามิ เต’’ติ.
“And this is my meal of roasted grain, mixed with honey; and well-made honey-cakes. I give you this meal of roasted grain.”

ตตฺถ สตฺตุภตฺตนฺติ ปกฺกมธุสนฺนิภํ สตฺตุสงฺขาตํ ภตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิทํ มม อตฺถิ, ตํ เต ทมฺมิ, คณฺหาหิ นนฺติ.
There, ‘sattubhatta’ refers to a meal known as ‘sattu,’ resembling cooked honey. This is what is said: ‘This I have, that I give to you, take it.’

ตํ สุตฺวา เจตปุตฺโต อาห –
Hearing that, Cetaputta said:

๒๐๐๓.
2003.

‘‘ตุยฺเหว สมฺพลํ โหตุ, นาหํ อิจฺฉามิ สมฺพลํ;
อิโตปิ พฺรหฺเม คณฺหาหิ, คจฺฉ พฺรหฺเม ยถาสุขํ.
“Let the provisions be yours alone; I do not desire provisions. Take this also, Brahmin; go, Brahmin, as you please.

๒๐๐๔.
2004.

‘‘อยํ [Pg.307] เอกปที เอติ, อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ;
อิสีปิ อจฺจุโต ตตฺถ, ปงฺกทนฺโต รชสฺสิโร;
ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ.
“This single-file path leads straight to the hermitage; there also dwells the sage Accuta, with mud-stained teeth and a dust-covered head, bearing the guise of a Brahmin, with carrying-pole, ritual spoon, and matted hair.

๒๐๐๕.
2005.

‘‘จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสติ;
ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ปุจฺฉสฺสุ, โส เต มคฺคํ ปวกฺขตี’’ติ.
“Clad in hide, he sleeps on the ground, paying homage to the fire. Go and ask him; he will tell you the way.”

ตตฺถ สมฺพลนฺติ ปาเถยฺยํ. เอตีติ โย เอกปทิกมคฺโค อมฺหากํ อภิมุโข เอติ, เอส อสฺสมํ อุชุํ คจฺฉติ. อจฺจุโตติ เอวํนามโก อิสิ ตตฺถ วสติ.
There, ‘sambala’ means provisions for a journey. ‘It comes’ means: the single-file path that comes toward us, this one goes straight to the hermitage. ‘Accuta’ means: a sage so-named dwells there.

๒๐๐๖.
2006.

‘‘อิทํ สุตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ, เจตํ กตฺวา ปทกฺขิณํ;
อุทคฺคจิตฺโต ปกฺกามิ, เยนาสิ อจฺจุโต อิสี’’ติ.
“Having heard this, the kinsman of Brahmā, taking it to heart and circumambulating, departed with an uplifted heart to where the sage Accuta was.”

ตตฺถ เยนาสีติ ยสฺมึ ฐาเน อจฺจุโต อิสิ อโหสิ, ตตฺถ คโตติ.
There, “where he was” means the place where the sage Accuta was.

จูฬวนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The commentary on the Cūḷavana is concluded.

มหาวนวณฺณนา
The Commentary on the Mahāvana

๒๐๐๗.
2007.

‘‘คจฺฉนฺโต โส ภารทฺวาโช, อทฺทสฺส อจฺจุตํ อิสึ;
ทิสฺวาน ตํ ภารทฺวาโช, สมฺโมทิ อิสินา สห.
“As Bhāradvāja was going, he saw the sage Accuta; having seen him, Bhāradvāja exchanged friendly greetings with the sage.”

๒๐๐๘.
2008.

‘‘กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ, กจฺจิ โภโต อนามยํ;
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปสิ, กจฺจิ มูลผลา พหู.
“I trust you are well, I trust you are free from illness. Do you subsist on gleanings? Are roots and fruits plentiful?”

๒๐๐๙.
2009.

‘‘กจฺจิ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, กจฺจิ หึสา น วิชฺชตี’’ติ.
“Are gadflies and mosquitoes few, and reptiles as well? In this forest teeming with wild beasts, is there no harm?”

ตตฺถ ภารทฺวาโชติ ชูชโก. อปฺปเมวาติ อปฺปาเยว. หึสาติ เตสํ วเสน ตุมฺหากํ วิหึสา.
There, ‘Bhāradvāja’ means Jūjaka. ‘Few’ means just a few. ‘Harm’ means harm to you on account of them.

ตาปโส อาห –
The ascetic said:

๒๐๑๐.
2010.

‘‘กุสลญฺเจว เม พฺรหฺเม, อโถ พฺรหฺเม อนามยํ;
อโถ อุญฺเฉน ยาเปมิ, อโถ มูลผลา พหู.
“I am well, brahmin, and also, brahmin, free from illness; I subsist on gleanings, and roots and fruits are plentiful.”

๒๐๑๑.
2011.

‘‘อโถ [Pg.308] ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, หึสา มยฺหํ น วิชฺชติ.
“Moreover, gadflies and mosquitoes are few, and reptiles as well; in this forest teeming with wild beasts, no harm comes to me.”

๒๐๑๒.
2012.

‘‘พหูนิ วสฺสปูคานิ, อสฺสเม วสโต มม;
นาภิชานามิ อุปฺปนฺนํ, อาพาธํ อมโนรมํ.
“For many years, dwelling in my hermitage, I do not recall any unpleasant illness having arisen.”

๒๐๑๓.
2013.

‘‘สฺวาคตํ เต มหาพฺรหฺเม, อโถ เต อทุราคตํ;
อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.
“Welcome to you, great brahmin, and your coming is not unwelcome; enter within, venerable sir, and wash your feet.”

๒๐๑๔.
2014.

‘‘ตินฺทุกานิ ปิยาลานิ, มธุเก กาสุมาริโย;
ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช พฺรหฺเม วรํ วรํ.
“Tinduka, piyāla, madhuka, and kāsumāri fruits, and other small fruits—eat the best of them, brahmin.”

๒๐๑๕.
2015.

‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา;
ตโต ปิว มหาพฺรหฺเม, สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสี’’ติ.
“This cool water was brought from a mountain cavern; drink from it, great brahmin, if you so desire.”

ชูชโก อาห –
Jūjaka said:

๒๐๑๖.
2016.

‘‘ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ, สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ;
สญฺชยสฺส สกํ ปุตฺตํ, สิวีหิ วิปฺปวาสิตํ;
ตมหํ ทสฺสนมาคโต, ยทิ ชานาสิ สํส เม’’ติ.
“What has been given is accepted; all of it is deemed a worthy offering. I have come to see Sañjaya’s own son, exiled by the Sivi people; if you know of him, tell me.”

ตตฺถ ตมหํ ทสฺสนมาคโตติ ตํ อหํ ทสฺสนาย อาคโต. ตาปโส อาห –
There, “I have come to see him” means “I have come for the purpose of seeing him.” The ascetic said:

๒๐๑๗.
2017.

‘‘น ภวํ เอติ ปุญฺญตฺถํ, สิวิราชสฺส ทสฺสนํ;
มญฺเญ ภวํ ปตฺถยติ, รญฺโญ ภริยํ ปติพฺพตํ;
มญฺเญ กณฺหาชินํ ทาสึ, ชาลึ ทาสญฺจ อิจฺฉสิ.
“You do not come for merit, sir, nor to see the Sivi king. I think you desire the king’s faithful wife; I think you want the female slave Kaṇhājinā and the male slave Jāli.”

๒๐๑๘.
2018.

‘‘อถ วา ตโย มาตาปุตฺเต, อรญฺญา เนตุมาคโต;
น ตสฺส โภคา วิชฺชนฺติ, ธนํ ธญฺญญฺจ พฺราหฺมณา’’ติ.
“Or else you have come to lead the three—mother and children—from the forest. He has no possessions, brahmin, no wealth or grain.”

ตตฺถ น ตสฺส โภคาติ โภ พฺราหฺมณ, ตสฺส เวสฺสนฺตรสฺส อรญฺเญ วิหรนฺตสฺส เนว โภคา วิชฺชนฺติ, ธนธญฺญญฺจ น วิชฺชติ, ทุคฺคโต หุตฺวา วสติ, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา กึ กริสฺสสีติ?
There, “He has no possessions” means: O brahmin, for that Vessantara dwelling in the forest, neither possessions nor wealth and grain exist. He lives in poverty. What will you do by going to him?

ตํ สุตฺวา ชูชโก อาห –
Hearing this, Jūjaka said:

๒๐๑๙.
2019.

‘‘อกุทฺธรูโปหํ โภโต, นาหํ ยาจิตุมาคโต;
สาธุ ทสฺสนมริยานํ, สนฺนิวาโส สทา สุโข.
“I am not of an angry disposition, sir, nor have I come to beg. Good is the sight of the noble, and their company is always a delight.”

๒๐๒๐.
2020.

‘‘อทิฏฺฐปุพฺโพ [Pg.309] สิวิราชา, สิวีหิ วิปฺปวาสิโต;
ตมหํ ทสฺสนมาคโต, ยทิ ชานาสิ สํส เม’’ติ.
“The Sivi king, banished by the Sivis, I have not seen before. I have come to see him; if you know of him, tell me.”

ตสฺสตฺโถ – อหํ, โภ ตาปส, อกุทฺธรูโป, อลํ เอตฺตาวตา, อหํ ปน น กิญฺจิ เวสฺสนฺตรํ ยาจิตุมาคโต, อริยานํ ปน ทสฺสนํ สาธุ, สนฺนิวาโส จ เตหิ สทฺธึ สุโข. อหํ ตสฺส อาจริยพฺราหฺมโณ, มยา จ โส ยโต สิวีหิ วิปฺปวาสิโต, ตโต ปฏฺฐาย อทิฏฺฐปุพฺโพ, เตนาหํ ตํ ทสฺสนตฺถาย อาคโต. ยทิ ตสฺส วสนฏฺฐานํ ชานาสิ, สํส เมติ.
The meaning is: I, O ascetic, am not of an angry disposition—enough of that. I have not come to ask anything of Vessantara. But the sight of the noble is good, and living with them is a delight. I am his teacher-brahmin. Since he was exiled by the Sivis, I have not seen him. Therefore, I have come to see him. If you know his dwelling place, tell me.

โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา สทฺทหิตฺวา ‘‘โหตุ สฺเว สํสิสฺสามิ เต, อชฺช ตาว อิเธว วสาหี’’ติ ตํ ผลาผเลหิ สนฺตปฺเปตฺวา ปุนทิวเส มคฺคํ ทสฺเสนฺโต ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา อาห –
Having heard his words and believed him, he said, “So be it. Tomorrow I will tell you. For today, stay right here.” Having satisfied him with various fruits, on the next day, showing the way, he stretched out his right hand and said:

๒๐๒๑.
2021.

‘‘เอส เสโล มหาพฺรหฺเม, ปพฺพโต คนฺธมาทโน;
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
“This is the mountain, great brahmin, the rock Gandhamādana, where King Vessantara dwells with his children.”

๒๐๒๒.
2022.

‘‘ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ;
จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสติ.
“Maintaining the appearance of a brahmin, with deerskin and matted hair, clad in hide, he sleeps on the ground and pays homage to the sacred fire.”

๒๐๒๓.
2023.

‘‘เอเต นีลา ปทิสฺสนฺติ, นานาผลธรา ทุมา;
อุคฺคตา อพฺภกูฏาว, นีลา อญฺชนปพฺพตา.
“Those trees bearing various fruits appear blue, towering like cloud-peaks, blue like mountains of collyrium.”

๒๐๒๔.
2024.

‘‘ธวสฺสกณฺณา ขทิรา, สาลา ผนฺทนมาลุวา;
สมฺปเวธนฺติ วาเตน, สกึ ปีตาว มาณวา.
“Dhava, assakaṇṇa, khadira, sāla, phandana, and māluvā trees tremble in the wind, like young men who have drunk for the first time.”

๒๐๒๕.
2025.

‘‘อุปริ ทุมปริยาเยสุ, สํคีติโยว สุยฺยเร;
นชฺชุหา โกกิลสงฺฆา, สมฺปตนฺติ ทุมา ทุมํ.
“Above, in the canopy of trees, sounds are heard as if in a concert; the sweet-voiced flocks of cuckoos alight from tree to tree.”

๒๐๒๖.
2026.

‘‘อวฺหยนฺเตว คจฺฉนฺตํ, สาขาปตฺตสมีริตา;
รมยนฺเตว อาคนฺตํ, โมทยนฺติ นิวาสินํ;
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
“Rustling branches and leaves seem to call to the one who departs; they seem to delight the one who arrives, gladdening the inhabitants; there King Vessantara dwells, together with his sons.”

๒๐๒๗.
2027.

‘‘ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ;
จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสติ.
“Wearing the guise of a Brahmin, with deerskin, grime, and matted hair; clad in hide, he sleeps on the ground, honoring the sacred fire.”

๒๐๒๘.
2028.

‘‘กเรริมาลา [Pg.310] วิตตา, ภูมิภาเค มโนรเม;
สทฺทลาหริตา ภูมิ, น ตตฺถุทฺธํสเต รโช.
“Garlands of kareri flowers are spread out on the delightful ground; the earth is lush and green, no dust is stirred up there.”

๒๐๒๙.
2029.

‘‘มยูรคีวสงฺกาสา, ตูลผสฺสสมูปมา;
ติณานิ นาติวตฺตนฺติ, สมนฺตา จตุรงฺคุลา.
“Like the necks of peacocks in hue, comparable to cotton in touch, the grasses do not grow beyond four finger-breadths all around.”

๒๐๓๐.
2030.

‘‘อมฺพา ชมฺพู กปิตฺถา จ, นีเจ ปกฺกา จุทุมฺพรา;
ปริโภเคหิ รุกฺเขหิ, วนํ ตํ รติวฑฺฒนํ.
“Mango, rose-apple, and wood-apple too, with ripe udumbara fruits low down; that forest, rich in trees for use, increases delight.”

๒๐๓๑.
2031.

‘‘เวฬุริยวณฺณสนฺนิภํ, มจฺฉคุมฺพนิเสวิตํ;
สุจึ สุคนฺธํ สลิลํ, อาโป ตตฺถปิ สนฺทติ.
“Like beryl in color, frequented by schools of fish, pure, fragrant water flows there.”

๒๐๓๒.
2032.

‘‘ตสฺสาวิทูเร โปกฺขรณี, ภูมิภาเค มโนรเม;
ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนา, เทวานมิว นนฺทเน.
“Not far from there is a lotus pond, in a delightful spot, covered with lotuses and water lilies, like the Nandana garden of the gods.”

๒๐๓๓.
2033.

‘‘ตีณิ อุปฺปลชาตานิ, ตสฺมึ สรสิ พฺราหฺมณ;
วิจิตฺตํ นีลาเนกานิ, เสตา โลหิตกานิ จา’’ติ.
“In that lake, O Brahmin, three kinds of water lilies are born; it is variegated with some that are blue, some white, and also red ones.”

ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตสทิโสเยว. กเรริมาลา วิตตาติ กเรริปุปฺเผหิ วิตตา. สทฺทลาหริตาติ ธุวสทฺทเลน หริตา. น ตตฺถุทฺธํสเต รโชติ ตสฺมึ วเน อปฺปมตฺตโกปิ รโช น อุทฺธํสเต. ตูลผสฺสสมูปมาติ มุทุสมฺผสฺสตาย ตูลผสฺสสทิสา. ติณานิ นาติวตฺตนฺตีติ ตานิ ตสฺสา ภูมิยา มยูรคีววณฺณานิ ติณานิ สมนฺตโต จตุรงฺคุลปฺปมาณาเนว วตฺตนฺติ, ตโต ปน อุตฺตริ น วฑฺฒนฺติ. อมฺพา ชมฺพู กปิตฺถา จาติ อมฺพา จ ชมฺพู จ กปิตฺถา จ. ปริโภเคหีติ นานาวิเธหิ ปุปฺผูปคผลูปเคหิ ปริโภครุกฺเขหิ. สนฺทตีติ ตสฺมึ วนสณฺเฑ วงฺกปพฺพเต กุนฺนทีหิ โอตรนฺตํ อุทกํ สนฺทติ, ปวตฺตตีติ อตฺโถ. วิจิตฺตํ นีลาเนกานิ, เสตา โลหิตกานิ จาติ เอกานิ นีลานิ, เอกานิ เสตานิ, เอกานิ โลหิตกานีติ อิเมหิ ตีหิ อุปฺปลชาเตหิ ตํ สรํ วิจิตฺตํ. สุสชฺชิตปุปฺผจงฺโกฏกํ วิย โสภตีติ ทสฺเสติ.
The meaning of this is as stated before. ‘Garlands of kareri flowers are spread out’ means spread with kareri blossoms. ‘Lush and green’ means green with permanent fresh grass. ‘No dust is stirred up there’ means in that forest not even a little dust is stirred up. ‘Comparable to cotton in touch’ means because of its soft touch, it is like the touch of cotton. ‘The grasses do not grow beyond’ means those grasses on that ground, having the color of a peacock's neck, grow only to the measure of four finger-breadths all around, and do not grow further than that. ‘Mango, rose-apple, and wood-apple too’ means mangoes, rose-apples, and wood-apples. ‘With trees for use’ means with trees for enjoyment having various kinds of flowers and fruits. ‘Flows’ means in that forest grove on Mount Vaṅka, water descending from the Kunnadi rivers flows; that is the meaning, it proceeds. ‘Variegated, some blue, some white, and also red ones’ means some are blue, some white, some red—with these three kinds of water lilies, that lake is variegated. It shows that it shines like a well-adorned flower-basket.

เอวํ จตุรสฺสโปกฺขรณึ วณฺเณตฺวา ปุน มุจลินฺทสรํ วณฺเณนฺโต อาห –
Having thus described the square lotus pond, he again described the Mucalinda lake, saying:

๒๐๓๔.
2034.

‘‘โขมาว [Pg.311] ตตฺถ ปทุมา, เสตโสคนฺธิเกหิ จ;
กลมฺพเกหิ สญฺฉนฺโน, มุจลินฺโท นาม โส สโร.
“There the lotuses are like fine linen; that lake, named Mucalinda, is covered with white fragrant lilies and with kalambaka.”

๒๐๓๕.
2035.

‘‘อเถตฺถ ปทุมา ผุลฺลา, อปริยนฺตาว ทิสฺสเร;
คิมฺหา เหมนฺติกา ผุลฺลา, ชณฺณุตคฺฆา อุปตฺถรา.
“And here lotuses bloom, appearing as if limitless, blooming in summer and winter, knee-deep and spread out.”

๒๐๓๖.
2036.

‘‘สุรภี สมฺปวายนฺติ, วิจิตฺตปุปฺผสนฺถตา;
ภมรา ปุปฺผคนฺเธน, สมนฺตา มภินาทิตา’’ติ.
“Fragrant breezes blow gently, strewn with varied blossoms; bees, drawn by the scent of flowers, resound all around.”

ตตฺถ โขมาวาติ โขมมยา วิย ปณฺฑรา. เสตโสคนฺธิเกหิ จาติ เสตุปฺปเลหิ จ โสคนฺธิเกหิ จ กลมฺพเกหิ จ โส สโร สญฺฉนฺโน. อปริยนฺตาว ทิสฺสเรติ อปริมาณา วิย ทิสฺสนฺติ. คิมฺหา เหมนฺติกาติ คิมฺเห จ เหมนฺติเก จ ปุปฺผิตปทุมา. ชณฺณุตคฺฆา อุปตฺถราติ ชณฺณุปมาเณ อุทเก อุปตฺถรา ผุลฺลา โหนฺติ, สนฺถตา วิย ขายนฺติ. วิจิตฺตปุปฺผสนฺถตาติ วิจิตฺตา หุตฺวา ปุปฺเผหิ สนฺถตา สทา สุรภี สมฺปวายนฺติ.
There, ‘like linen’ means white as if made of linen. ‘And with white fragrant lilies’ means that lake is covered with white water lilies, fragrant lilies, and kalambaka. ‘They appear as if limitless’ means they are seen as if without limit. ‘Summer and winter’ means lotuses that have bloomed in summer and in winter. ‘Knee-deep and spread out’ means in water of knee-measure they are spread out and bloomed, they appear as if strewn. ‘Strewn with varied blossoms’ means being variegated and strewn with flowers, fragrant breezes always blow gently.

๒๐๓๗.
2037.

‘‘อเถตฺถ อุทกนฺตสฺมึ, รุกฺขา ติฏฺฐนฺติ พฺราหฺมณ;
กทมฺพา ปาฏลี ผุลฺลา, โกวิฬารา จ ปุปฺผิตา.
“And here at the water's edge, O Brahmin, stand the trees; Kadambas, Pāṭalis in full bloom, and flowering Koviḷāras.”

๒๐๓๘.
2038.

‘‘องฺโกลา กจฺฉิการา จ, ปาริชญฺญา จ ปุปฺผิตา;
วารณา วยนา รุกฺขา, มุจลินฺทมุภโต สรํ.
“Aṅkola and Kacchikāra trees, and the Pārijañña in full bloom; Vāraṇā and Vayana trees, on both sides of the Mucalinda lake.”

๒๐๓๙.
2039.

‘‘สิรีสา เสตปาริสา, สาธุ วายนฺติ ปทฺธกา;
นิคฺคุณฺฑี สิรีนิคฺคุณฺฑี, อสนา เจตฺถ ปุปฺผิตา.
“Sirīsa and Setapārisa trees bloom beautifully in their season; Nigguṇḍī, Sirīnigguṇḍī, and Asana trees are blossoming here.”

๒๐๔๐.
2040.

‘‘ปงฺคุรา พหุลา เสลา, โสภญฺชนา จ ปุปฺผิตา;
เกตกา กณิการา จ, กณเวรา จ ปุปฺผิตา.
“Paṅgura trees, many cliffs, and Sobhañjana trees are in bloom; Ketaka, Kaṇikāra, and Kaṇavera trees are also in bloom.”

๒๐๔๑.
2041.

‘‘อชฺชุนา อชฺชุกณฺณา จ, มหานามา จ ปุปฺผิตา;
สุปุปฺผิตคฺคา ติฏฺฐนฺติ, ปชฺชลนฺเตว กึสุกา.
“Ajjuna, Ajjukaṇṇa, and Mahānāma trees in full bloom stand with blossoming tips, like blazing Kiṃsuka trees.”

๒๐๔๒.
2042.

‘‘เสตปณฺณี สตฺตปณฺณา, กทลิโย กุสุมฺภรา;
ธนุตกฺการี ปุปฺเผหิ, สีสปาวรณานิ จ.
“Setapaṇṇī and Sattapaṇṇā trees, plantains and Kusumbharā; Dhanu and Takkārī trees with their flowers, and Sīsapa and Varaṇa trees.”

๒๐๔๓.
2043.

‘‘อจฺฉิวา [Pg.312] สลฺลวา รุกฺขา, สลฺลกิโย จ ปุปฺผิตา;
เสตเครุ จ ตครา, มํสิกุฏฺฐา กุลาวรา.
“Acchivā and Salla trees, and Sallaki trees in bloom; White Geru and Tagara, Maṃsi, Kuṭṭha, and Kulāvara.”

๒๐๔๔.
2044.

‘‘ทหรา รุกฺขา จ วุทฺธา จ, อกุฏิลา เจตฺถ ปุปฺผิตา;
อสฺสมํ อุภโต ฐนฺติ, อคฺยาคารํ สมนฺตโต’’ติ.
“Both young and old trees, straight and flowering, stand here; they stand on both sides of the hermitage and all around the fire hall.”

ตตฺถ ติฏฺฐนฺตีติ สรํ ปริกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. กทมฺพาติ กทมฺพรุกฺขา. กจฺฉิการา จาติ เอวํนามกา รุกฺขา. ปาริชญฺญาติ รตฺตมาลา. วารณา วยนาติ วารณรุกฺขา จ วยนรุกฺขา จ. มุจลินฺทมุภโต สรนฺติ มุจลินฺทสฺส สรสฺส อุภยปสฺเสสุ. เสตปาริสาติ เสตคจฺฉรุกฺขา. เต กิร เสตกฺขนฺธา มหาปณฺณา กณิการสทิสปุปฺผา โหนฺติ. นิคฺคุณฺฑี สิรีนิคฺคุณฺฑีติ ปกตินิคฺคุณฺฑี เจว กาฬนิคฺคุณฺฑี จ. ปงฺคุราติ ปงฺคุรรุกฺขา. กุสุมฺภราติ เอกคจฺฉา. ธนุตกฺการี ปุปฺเผหีติ ธนูนญฺจ ตกฺการีนญฺจ ปุปฺเผหิ โสภิตา. สีสปาวรณานิ จาติ สีสเปหิ จ วรเณหิ จ โสภิตา. อจฺฉิวาติอาทโยปิ รุกฺขาเยว. เสตเครุ จ ตคราติ เสตเครุ จ ตครา จ. มํสิกุฏฺฐา กุลาวราติ มํสิคจฺฉา จ กุฏฺฐคจฺฉา จ กุลาวรา จ. อกุฏิลาติ อุชุกา. อคฺยาคารํ สมนฺตโตติ อคฺยาคารํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ.
There, ‘they stand’ means they stand surrounding the lake. ‘Kadamba’ refers to Kadamba trees. ‘Kacchikārā’ means trees of that name. ‘Pārijañña’ means the red-garland tree. ‘Vāraṇā and Vayana’ are Vāraṇa and Vayana trees. ‘On both sides of the Mucalinda lake’ means on the two sides of the Mucalinda lake. ‘Setapārisā’ refers to white Gaccha trees. These, it is said, have white trunks, large leaves, and flowers like the Kaṇikāra tree. ‘Nigguṇḍī and Sirīnigguṇḍī’ are the common Nigguṇḍī and the black Nigguṇḍī. ‘Paṅgurā’ means Paṅgura trees. ‘Kusumbharā’ refers to a single clump. ‘With the flowers of Dhanu and Takkārī’ means adorned with the flowers of Dhanu and Takkārī trees. ‘And Sīsapāvaraṇāni’ means adorned with Sīsapa and Varaṇa trees. ‘Acchivā’ and the rest are also trees. ‘Setageru and Tagarā’ are white Geru and Tagara. ‘Maṃsikuṭṭhā kulāvarā’ are Maṃsi clumps, Kuṭṭha clumps, and Kulāvara. ‘Akuṭilā’ means straight. ‘Agyāgāraṃ samantato’ means they stand surrounding the fire hall.

๒๐๔๕.
2045.

‘‘อเถตฺถ อุทกนฺตสฺมึ, พหุชาโต ผณิชฺชโก;
มุคฺคติโย กรติโย, เสวาลสีสกา พหู.
“And here at the water's edge, phaṇijjaka grows in abundance; Muggatiyo, karatiyo, and many sevālasīsakā abound.”

๒๐๔๖.
2046.

‘‘อุทฺทาปวตฺตํ อุลฺลุฬิตํ, มกฺขิกา หิงฺคุชาลิกา;
ทาสิมกญฺชโก เจตฺถ, พหู นีเจกลมฺพกา.
“The water is stirred up and agitated; bees are on the hiṅgujālikā flowers; here too are Dāsimakañjaka, and many low-growing kalambaka plants.”

๒๐๔๗.
2047.

‘‘เอลมฺผุรกสญฺฉนฺนา, รุกฺขา ติฏฺฐนฺติ พฺราหฺมณ;
สตฺตาหํ ธาริยมานานํ, คนฺโธ เตสํ น ฉิชฺชติ.
“Covered with elamphuraka creepers, the trees stand, O Brahmin; even after being carried for seven days, their fragrance does not fade.”

๒๐๔๘.
2048.

‘‘อุภโต สรํ มุจลินฺทํ, ปุปฺผา ติฏฺฐนฺติ โสภนา;
อินฺทีวเรหิ สญฺฉนฺนํ, วนํ ตํ อุปโสภติ.
“On both sides of the Mucalinda lake, beautiful flowers stand; covered with blue water lilies, that forest shines brightly.”

๒๐๔๙.
2049.

‘‘อฑฺฒมาสํ [Pg.313] ธาริยมานานํ, คนฺโธ เตสํ น ฉิชฺชติ;
นีลปุปฺผี เสตวารี, ปุปฺผิตา คิริกณฺณิกา;
กเลรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ, วนํ ตํ ตุลสีหิ จ.
“Even when kept for half a month, their fragrance does not fade; the blue-flowered plant, the white-flowered plant, and the blossoming girikaṇṇikā; that forest is covered with Kalera trees and with tulasi plants.”

๒๐๕๐.
2050.

‘‘สมฺมทฺทเตว คนฺเธน, ปุปฺผสาขาหิ ตํ วนํ;
ภมรา ปุปฺผคนฺเธน, สมนฺตา มภินาทิตา.
“That forest is as if crushed by the scent from its flower-laden branches; bees, drawn by the floral fragrance, resound all around.”

๒๐๕๑.
2051.

‘‘ตีณิ กกฺการุชาตานิ, ตสฺมึ สรสิ พฺราหฺมณ;
กุมฺภมตฺตานิ เจกานิ, มุรชมตฺตานิ ตา อุโภ’’ติ.
"In that lake, Brahmin, are three kinds of kakkāru fruits; one kind is the size of a pot, the other two are the size of drums."

ตตฺถ ผณิชฺชโกติ ภูตนโก. มุคฺคติโยติ เอกา มุคฺคชาติ. กรติโยติ ราชมาโส. เสวาลสีสกาติ อิเมปิ คจฺฉาเยว, อปิ จ สีสกาติ รตฺตจนฺทนํ วุตฺตํ. อุทฺทาปวตฺตํ อุลฺลุฬิตนฺติ ตํ อุทกํ ตีรมริยาทพนฺธํ วาตาปหตํ อุลฺลุฬิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. มกฺขิกา หิงฺคุชาลิกาติ หิงฺคุชาลสงฺขาเต วิกสิตปุปฺผคจฺเฉ ปญฺจวณฺณา มธุมกฺขิกา มธุรสฺสเรน วิรวนฺติโย ตตฺถ วิจรนฺตีติ อตฺโถ. ทาสิมกญฺชโก เจตฺถาติ อิมานิ ทฺเว รุกฺขชาติโย จ เอตฺถ. นีเจกลมฺพกาติ นีจกลมฺพกา. เอลมฺผุรกสญฺฉนฺนาติ เอวํนามิกาย วลฺลิยา สญฺฉนฺนา. เตสนฺติ เตสํ ตสฺสา วลฺลิยา ปุปฺผานํ สพฺเพสมฺปิ วา เอเตสํ ทาสิมกญฺชกาทีนํ ปุปฺผานํ สตฺตาหํ คนฺโธ น ฉิชฺชติ. เอวํ คนฺธสมฺปนฺนานิ ปุปฺผานิ, รชตปฏฺฏสทิสวาลุกปุณฺณา ภูมิภาคา. คนฺโธ เตสนฺติ เตสํ อินฺทีวรปุปฺผาทีนํ คนฺโธ อฑฺฒมาสํ น ฉิชฺชติ. นีลปุปฺผีติอาทิกา ปุปฺผวลฺลิโย. ตุลสีหิ จาติ ตุลสิคจฺเฉหิ จ. กกฺการุชาตานีติ วลฺลิผลานิ. ตตฺถ เอกิสฺสา วลฺลิยา ผลานิ มหาฆฏมตฺตานิ, ทฺวินฺนํ มุทิงฺคมตฺตานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มุรชมตฺตานิ ตา อุโภ’’ติ.
Therein, 'phaṇijjaka' means the bhūtanaka plant. 'Muggati' refers to a type of bean. 'Karati' means the rājamāsa bean. 'Sevālasīsakā'—these too are plants, but 'sīsaka' here refers to red sandalwood. 'Uddāpavattaṃ ulluḷita' means that the water, contained by the bank's limit, is struck by the wind and remains agitated. 'Makkhikā hiṅgujālikā'—the meaning is that on a blossoming flowering bush known as hiṅgujāla, five-colored honeybees wander about, buzzing with a sweet sound. 'Dāsimakañjako cettha'—these two kinds of trees are also here. 'Nīcekalambakā' means low-growing kalambaka plants. 'Elamphurakasañchannā' means covered with a creeper of that name. 'Tesaṃ'—the fragrance of their flowers, that is, of that creeper, or of all these flowers of the dāsimakañjaka and so on, does not cease for seven days. Thus, the flowers are rich in fragrance, and the areas of ground are filled with sand resembling silver cloth. 'Gandho tesaṃ'—the fragrance of these blue lotuses and others does not cease for half a month. 'Nīlapupphī' and so on are flowering creepers. 'Tulasīhi ca' means and with tulasi plants. 'Kakkārujātāni' means creeper-fruits. Among them, the fruits of one creeper are as large as a great water pot, while those of two others are the size of a mudiṅga drum. Hence it is said, 'the other two are the size of a muraja drum.'

๒๐๕๒.
2052.

‘‘อเถตฺถ สาสโป พหุโก, นาทิโย หริตายุโต;
อสี ตาลาว ติฏฺฐนฺติ, เฉชฺชา อินฺทีวรา พหู.
"Here there is much mustard seed, and streams endowed with green; Asī trees stand like palms, and many blue lotuses are ready to be plucked.

๒๐๕๓.
2053.

‘‘อปฺโผฏา สูริยวลฺลี จ, กาฬียา มธุคนฺธิยา;
อโสกา มุทยนฺตี จ, วลฺลิโภ ขุทฺทปุปฺผิโย.
Apphoṭā and Sūriyavallī, Kāḷīyā and Madhugandhiyā; Asokā and Mudayantī, Vallibho and Khuddapupphiyo.

๒๐๕๔.
2054.

‘‘โกรณฺฑกา อโนชา จ, ปุปฺผิตา นาคมลฺลิกา;
รุกฺขมารุยฺห ติฏฺฐนฺติ, ผุลฺลา กึสุกวลฺลิโย.
Koraṇḍakā and Anojā, and Nāgamallikā in bloom; having climbed the trees, stand the flowering Kiṃsuka vines.

๒๐๕๕.
2055.

‘‘กเฏรุหา [Pg.314] จ วาสนฺตี, ยูถิกา มธุคนฺธิยา;
นิลิยา สุมนา ภณฺฑี, โสภติ ปทุมุตฺตโร.
"Kaṭeruhā and Vāsantī, Yūthikā with its honeyed scent; Niliyā, Sumanā, Bhaṇḍī—Padumuttara shines beautifully."

๒๐๕๖.
2056.

‘‘ปาฏลี สมุทฺทกปฺปาสี, กณิการา จ ปุปฺผิตา;
เหมชาลาว ทิสฺสนฺติ, รุจิรคฺคิ สิขูปมา.
"Pāṭalī, sea-cotton, and blossoming Kaṇikārā trees; they appear like golden nets, beautiful as the crest of a fire."

๒๐๕๗.
2057.

‘‘ยานิ ตานิ จ ปุปฺผานิ, ถลชานุทกานิ จ;
สพฺพานิ ตตฺถ ทิสฺสนฺติ, เอวํ รมฺโม มโหทธี’’ติ.
"Those flowers whatsoever, whether born on land or in water, are all seen there; so delightful is the great ocean."

ตตฺถ สาสโปติ สิทฺธตฺถโก. พหุโกติ พหุ. นาทิโย หริตายุโตติ หริเตน อายุโต นาทิโย. อิมา ทฺเวปิ ลสุณชาติโย, โสปิ ลสุโณ ตตฺถ พหุโกติ อตฺโถ. อสี ตาลาว ติฏฺฐนฺตีติ อสีติ เอวํนามกา รุกฺขา สินิทฺธาย ภูมิยา ฐิตา ตาลา วิย ติฏฺฐนฺติ. เฉชฺชา อินฺทีวรา พหูติ อุทกปริยนฺเต พหู สุวณฺณอินฺทีวรา มุฏฺฐินา ฉินฺทิตพฺพา หุตฺวา ฐิตา. อปฺโผฏาติ อปฺโผฏวลฺลิโย. วลฺลิโภ ขุทฺทปุปฺผิโยติ วลฺลิโภ จ ขุทฺทปุปฺผิโย จ. นาคมลฺลิกาติ วลฺลินาคา จ มลฺลิกา จ. กึสุกวลฺลิโยติ สุคนฺธปตฺตา วลฺลิชาตี. กเฏรุหา จ วาสนฺตีติ อิเม จ ทฺเว ปุปฺผคจฺฉา. มธุคนฺธิยาติ มธุสมานคนฺธา. นิลิยา สุมนา ภณฺฑีติ นีลวลฺลิสุมนา จ ปกติสุมนา จ ภณฺฑี จ. ปทุมุตฺตโรติ เอวํนามโก รุกฺโข. กณิการาติ วลฺลิกณิการา รุกฺขกณิการา. เหมชาลาวาติ ปสาริตเหมชาลา วิย ทิสฺสนฺติ. มโหทธีติ มหโต อุทกกฺขนฺธสฺส อาธารภูโต มุจลินฺทสโรติ.
Therein, 'sāsapa' means white mustard. 'Bahuka' means abundant. 'Nādiyo haritāyuto' means rivers endowed with greenery. Alternatively, these two are types of garlic, and the meaning is that garlic is also plentiful there. 'Asī tālāva tiṭṭhanti' means trees named Asī, standing on the rich soil, are like palm trees. 'Chejjā indīvarā bahū' means many golden lotuses by the water's edge stand ready to be cut by the handful. 'Apphoṭā' refers to Apphoṭā vines. 'Vallibho khuddapupphiyo' means Vallibho and Khuddapupphiyo. 'Nāgamallikā' means Nāga vines and Mallikā. 'Kiṃsukavalliyo' means a species of vine with fragrant leaves. 'Kaṭeruhā ca Vāsantī' means these two flowering bushes. 'Madhugandhiyā' means having a scent like honey. 'Niliyā sumanā bhaṇḍī' means blue-vine Sumanā, common Sumanā, and Bhaṇḍī. 'Padumuttaro' means a tree of that name. 'Kaṇikārā' means vine Kaṇikārā and tree Kaṇikārā. 'Hemajālāva' means they are seen like a spread-out golden net. 'Mahodadhī' means the Mucalinda lake, which is the receptacle for a great mass of water.

๒๐๕๘.
2058.

‘‘อถสฺสา โปกฺขรณิยา, พหุกา วาริโคจรา;
โรหิตา นฬปี สิงฺคู, กุมฺภิลา มกรา สุสู.
Then in that lotus pond were many aquatic creatures: rohita fish, naḷapī fish, siṅgū fish, crocodiles, makaras, and porpoises.

๒๐๕๙.
2059.

‘‘มธุ จ มธุลฏฺฐิ จ, ตาลิสา จ ปิยงฺคุกา;
กุฏนฺทชา ภทฺทมุตฺตา, เสตปุปฺผา จ โลลุปา.
Madhu and madhulaṭṭhi, tālisā and piyaṅgukā; kuṭandajā and bhaddamuttā, setapupphā and lolupā.

๒๐๖๐.
2060.

‘‘สุรภี จ รุกฺขา ตครา, พหุกา ตุงฺควณฺฏกา;
ปทฺธกา นรทา กุฏฺฐา, ฌามกา จ หเรณุกา.
And fragrant tagara trees, many tuṅgavaṇṭakā; paddhakā, naradā, kuṭṭhā, jhāmakā, and hareṇukā.

๒๐๖๑.
2061.

‘‘หลิทฺทกา [Pg.315] คนฺธสิลา, หิริเวรา จ คุคฺคุลา;
วิเภทิกา โจรกา กุฏฺฐา, กปฺปูรา จ กลิงฺคุกา’’ติ.
Haliddakā, gandhasilā, hiriverā, and guggulā; vibhedikā, corakā, kuṭṭhā, kappūrā, and kaliṅgukā.

ตตฺถ อถสฺสา โปกฺขรณิยาติ อิธ โปกฺขรณิสทิสตาย สรเมว โปกฺขรณีติ วทติ. โรหิตาติอาทีนิ เตสํ วาริโคจรานํ นามานิ. มธุ จาติ นิมฺมกฺขิกมธุ จ. มธุลฏฺฐิ จาติ ลฏฺฐิมธุกญฺจ. ตาลิสา จาติอาทิกา สพฺพา คนฺธชาติโย.
Therein, 'athassā pokkharaṇiyā' means that here, because of its resemblance to a lotus pond, the lake itself is called a 'pokkharaṇī.' 'Rohitā' and so on are the names of those aquatic creatures. 'Madhu ca' means honey without bees. 'Madhulaṭṭhi ca' means licorice. 'Tālisā' and so on are all types of fragrances.

๒๐๖๒.
2062.

‘‘อเถตฺถ สีหพฺยคฺฆา จ, ปุริสาลู จ หตฺถิโย;
เอเณยฺยา ปสทา เจว, โรหิจฺจา สรภา มิคา.
And here are lions and tigers, purisālū and elephants; eṇeyya, pasada, rohicca, and sarabha deer.

๒๐๖๓.
2063.

‘‘โกฏฺฐสุณา สุโณปิ จ, ตุลิยา นฬสนฺนิภา;
จามรี จลนี ลงฺฆี, ฌาปิตา มกฺกฏา ปิจุ.
Jackal-dogs and also the suṇa, a small species of animal; bird-cats and tree-dogs resembling reed-flowers; cāmarī, calanī, and laṅghī deer; jhāpitā, makkaṭā, and picu monkeys.

๒๐๖๔.
2064.

‘‘กกฺกฏา กฏมายา จ, อิกฺกา โคณสิรา พหู;
ขคฺคา วราหา นกุลา, กาฬเกตฺถ พหูตโส.
Kakkaṭā and kaṭamāyā, many bears and wild bulls; rhinoceroses, boars, mongooses, and many kāḷaka deer here.

๒๐๖๕.
2065.

‘‘มหึสา โสณสิงฺคาลา, ปมฺปกา จ สมนฺตโต;
อากุจฺฉา ปจลากา จ, จิตฺรกา จาปิ ทีปิโย.
Buffaloes, tree-dogs and jackals, and bamboo thickets all around; iguanas and pacalākā deer, and also spotted deer and leopards.

๒๐๖๖.
2066.

‘‘เปลกา จ วิฆาสาทา, สีหา โคคณิสาทกา;
อฏฺฐปาทา จ โมรา จ, ภสฺสรา จ กุกุตฺถกา.
Hares and vultures, lions and devourers of cattle herds; aṭṭhapāda and peacocks, bhassarā birds and kukutthaka birds.

๒๐๖๗.
2067.

‘‘จงฺโกรา กุกฺกุฏา นาคา, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน;
พกา พลากา นชฺชุหา, ทินฺทิภา กุญฺชวาชิตา.
Caṅkora birds, wild fowl, and elephants, calling to one another; herons, cranes, river birds, dindibhā, and kuñjavājitā.

๒๐๖๘.
2068.

‘‘พฺยคฺฆินสา โลหปิฏฺฐา, ปมฺปกา ชีวชีวกา;
กปิญฺชรา ติตฺติราโย, กุลา จ ปฏิกุตฺถกา.
Byagghinasā birds, red-backed birds, pampaṭaka birds, and jīvajīvaka birds; kapiñjara birds, francolins, kulāla birds, and paṭikutthaka birds.

๒๐๖๙.
2069.

‘‘มนฺทาลกา เจลเกฏุ, ภณฺฑุติตฺติรนามกา;
เจลาวกา ปิงฺคลาโย, โคฏกา องฺคเหตุกา.
Mandālakā, celakeṭu, bhaṇḍu, tittira, and nāmakā birds; celāvaka, piṅgalā, goṭaka, and aṅgahetuka.

๒๐๗๐.
2070.

‘‘กรวิยา จ สคฺคา จ, อุหุงฺการา จ กุกฺกุหา;
นานาทิชคณากิณฺณํ, นานาสรนิกูชิต’’นฺติ.
Karavīka birds and cātaka birds, owls and kukkuhā birds; filled with flocks of diverse birds, resounding with various sounds.

ตตฺถ ปุริสาลูติ วฬวามุขยกฺขินิโย. โรหิจฺจา สรภา มิคาติ โรหิตา เจว สรภา มิคา จ. โกฏฺฐสุกาติ สิงฺคาลสุนขา. ‘‘โกตฺถุสุณา’’ติปิ [Pg.316] ปาโฐ. สุโณปิ จาติ เอสาเปกา ขุทฺทกมิคชาติ. ตุลิยาติ ปกฺขิพิฬารา. นฬสนฺนิภาติ นฬปุปฺผวณฺณา รุกฺขสุนขา. จามรี จลนี ลงฺฆีติ จามรีมิคา จ จลนีมิคา จ ลงฺฆีมิคา จ. ฌาปิตา มกฺกฏาติ ทฺเว มกฺกฏชาติโยว. ปิจูติ สรปริยนฺเต โคจรคฺคาหี เอโก มกฺกโฏ. กกฺกฏา กฏมายา จาติ ทฺเว มหามิคา. อิกฺกาติ อจฺฉา. โคณสิราติ อรญฺญโคณา. กาฬเกตฺถ พหูตโสติ กาฬมิคา นาเมตฺถ พหูตโส. โสณสิงฺคาลาติ รุกฺขสุนขา จ สิงฺคาลา จ. ปมฺปกาติ อสฺสมปทํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตา มหาเวฬุปมฺปกา. อากุจฺฉาติ โคธา. ปจลากา จาติ คชกุมฺภมิคา. จิตฺรกา จาปิ ทีปิโยติ จิตฺรกมิคา จ ทีปิมิคา จ.
Therein, 'purisālū' means female yakkhinīs with horse faces. 'Rohiccā sarabhā migā' means rohicca deer and sarabha deer. 'Koṭṭhasukā' means jackals and dogs. There is also a variant reading 'Kotthusuṇā'. 'Suṇopi ca' means this is also a small species of animal. 'Tuliyā' means bird-cats. 'Naḷasannibhā' means tree-dogs the color of reed flowers. 'Cāmarī calanī laṅghī' means cāmarī deer, calanī deer, and laṅghī deer. 'Jhāpitā makkaṭā' means two kinds of monkeys. 'Picu' means a monkey that forages at the edge of a lake. 'Kakkaṭā kaṭamāyā ca' means two large animals. 'Ikkā' means bears. 'Goṇasirā' means wild bulls. 'Kāḷakettha bahūtaso' means black deer by that name are here in great numbers. 'Soṇasiṅgālā' means tree-dogs and jackals. 'Pampakā' means great bamboo thickets standing around the hermitage grounds. 'Ākucchā' means iguanas. 'Pacalākā ca' means gajakumbha deer. 'Citrakā cāpi dīpiyo' means spotted deer and leopards.

เปลกา จาติ สสา. วิฆาสาทาติ เอเต คิชฺฌา สกุณา. สีหาติ เกสรสีหา. โคคณิสาทกาติ โคคเณ คเหตฺวา ขาทนสีลา ทุฏฺฐมิคา. อฏฺฐปาทาติ สรภา มิคา. ภสฺสราติ เสตหํสา. กุกุตฺถกาติ กุกุตฺถกสกุณา. จงฺโกราติ จงฺโกรสกุณา. กุกฺกุฏาติ วนกุกฺกุฏา. ทินฺทิภา กุญฺชวาชิตาติ อิเม ตโยปิ สกุณาเยว. พฺยคฺฆินสาติ เสนา. โลหปิฏฺฐาติ โลหิตวณฺณสกุณา. ปมฺปกาติ ปมฺปฏกา. กปิญฺชรา ติตฺติราโยติ กปิญฺชรา จ ติตฺติรา จ. กุลา จ ปฏิกุตฺถกาติ อิเมปิ ทฺเว สกุณา. มนฺทาลกา เจลเกฏูติ มนฺทาลกา เจว เจลเกฏุ จ. ภณฺฑุติตฺติรนามกาติ ภณฺฑู จ ติตฺติรา จ นามกา จ. เจลาวกา ปิงฺคลาโยติ ทฺเว สกุณชาติโย จ, ตถา โคฏกา องฺคเหตุกา. สคฺคาติ จาตกสกุณา. อุหุงฺการาติ อุลูกา.
Pelakā means hares. Vighāsādā means vultures. Sīhā means lions. Gogaṇisādakā means vicious beasts that seize and eat cattle. Aṭṭhapādā means sarabha deer. Bhassarā means white swans. Kukutthakā means kukutthaka birds. Caṅkorā means caṅkora birds. Kukkuṭā means wild fowl. Dindibhā, kuñjavājitā—these three are also birds. Byagghinasā means hawks. Lohapiṭṭhā means red-colored birds. Pampakā means pampaṭaka. Kapiñjarā and tittirā means kapiñjara and francolins. Kulā and paṭikutthakā means these two are also birds. Mandālakā and celakeṭu means mandālakā and celakeṭu. Bhaṇḍutittiranāmakā means bhaṇḍū, francolins, and nāmakā. Celāvakā and piṅgalā mean two species of birds, as do goṭakā and aṅgahetukā. Saggā means cātaka birds. Uhuṅkārā means owls.

๒๐๗๑.
2071.

‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, นีลกา มญฺชุภาณกา;
โมทนฺติ สห ภริยาหิ, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน.
Here, indeed, are birds, blue and sweet-voiced, rejoicing with their mates, cooing to one another.

๒๐๗๒.
2072.

‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, ทิชา มญฺชุสฺสรา สิตา;
เสตจฺฉิกูฏา ภทฺรกฺขา, อณฺฑชา จิตฺรเปขุณา.
Here indeed are birds, twice-born, sweet-voiced and white; with white eye-crests and beautiful eyes, egg-born, with varied plumage.

๒๐๗๓.
2073.

‘‘อเถตฺถ [Pg.317] สกุณา สนฺติ, ทิชา มญฺชุสฺสรา สิตา;
สิขณฺฑี นีลคีวาหิ, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน.
Here indeed are birds, twice-born, melodious and white; peacocks with blue necks, calling out to one another.

๒๐๗๔.
2074.

‘‘กุกุตฺถกา กุฬีรกา, โกฏฺฐา โปกฺขรสาตกา;
กาลาเมยฺยา พลียกฺขา, กทมฺพา สุวสาฬิกา.
Kukutthaka birds, crabs, koṭṭha birds, and pokkharasātaka birds; kālāmeyya deer, strong yakkhas, kadamba trees, parrots and myna birds.

๒๐๗๕.
2075.

‘‘หลิทฺทา โลหิตา เสตา, อเถตฺถ นลกา พหู;
วารณา ภิงฺคราชา จ, กทมฺพา สุวโกกิลา.
Yellow, red, white, and many reeds are here; vāraṇā birds, bhiṅgarāja birds, kadamba trees, parrots and cuckoos.

๒๐๗๖.
2076.

‘‘อุกฺกุสา กุรรา หํสา, อาฏา ปริวเทนฺติกา;
ปากหํสา อติพลา, นชฺชุหา ชีวชีวกา.
Ospreys, kurara birds, swans, āṭā birds, and parivadentikā birds; exceedingly strong wild geese, river birds, and jīvajīvaka birds.

๒๐๗๗.
2077.

‘‘ปาเรวตา รวิหํสา, จกฺกวากา นทีจรา;
วารณาภิรุทา รมฺมา, อุโภ กาลูปกูชิโน.
Doves, sun-geese, and river-frequenting ruddy geese; delightful vāraṇā birds with pleasant calls, both cooing at their proper times.

๒๐๗๘.
2078.

‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, นานาวณฺณา พหู ทิชา;
โมทนฺติ สห ภริยาหิ, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน.
Here indeed are birds of various colors, many twice-born creatures; they rejoice with their mates, cooing to one another.

๒๐๗๙.
2079.

‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, นานาวณฺณา พหู ทิชา;
สพฺเพ มญฺชู นิกูชนฺติ, มุจลินฺทมุภโต สรํ.
Here indeed are birds, many twice-born creatures of various colors; all sweetly coo on both sides of the Mucalinda lake.

๒๐๘๐.
2080.

‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, กรวิยา นาม เต ทิชา;
โมทนฺติ สห ภริยาหิ, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน.
Here indeed are birds, those twice-born named karavīka; they rejoice with their mates, cooing to one another.

๒๐๘๑.
2081.

‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, กรวิยา นาม เต ทิชา;
สพฺเพ มญฺชู นิกูชนฺติ, มุจลินฺทมุภโต สรํ.
Here indeed are birds, those twice-born called karavīka; all delightfully sing on both sides of the Mucalinda lake.

๒๐๘๒.
2082.

‘‘เอเณยฺยปสทากิณฺณํ, นาคสํเสวิตํ วนํ;
นานาลตาหิ สญฺฉนฺนํ, กทลีมิคเสวิตํ.
Thronged with eṇeyya and pasada deer, frequented by elephants, the forest is covered with various creepers and frequented by plantain deer.

๒๐๘๓.
2083.

‘‘อเถตฺถ สาสโป พหุโก, นีวาโร วรโก พหุ;
สาลิ อกฏฺฐปาโก จ, อุจฺฉุ ตตฺถ อนปฺปโก.
Here there is much mustard, much wild rice and varaka; rice that ripens without ploughing, and sugarcane, are also abundant here.

๒๐๘๔.
2084.

‘‘อยํ เอกปที เอติ, อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ;
ขุทํ ปิปาสํ อรตึ, ตตฺถ ปตฺโต น วินฺทติ;
ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ.
This single-file path leads straight to the hermitage; one who arrives there finds no hunger, thirst, or discontent; where King Vessantara dwells, together with his children.

๒๐๘๕.
2085.

‘‘ธาเรนฺโต [Pg.318] พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ;
จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสตี’’ติ.
Wearing the appearance of a brahmin, with matted hair and carrying a staff and water pot; clad in skins, he sleeps on the ground, venerating the sacred fire.

ตตฺถ นีลกาติ จิตฺรราชิปตฺตา. มญฺชูสฺสรา สิตาติ นิพทฺธมธุรสฺสรา. เสตจฺฉิกูฏา ภทฺรกฺขาติ อุภยปสฺเสสุ เสเตหิ อกฺขิกูเฏหิ สมนฺนาคตา สุนฺทรกฺขา. จิตฺรเปขุณาติ วิจิตฺรปตฺตา. กุฬีรกาติ กกฺกฏกา. โกฏฺฐาติอาทโย สกุณาว. วารณาติ หตฺถิลิงฺคสกุณา. กทมฺพาติ มหากทมฺพา คหิตา. สุวโกกิลาติ โกกิเลหิ สทฺธึ วิจรณสุวกา เจว โกกิลา จ. อุกฺกุสาติ กาฬกุรรา. กุรราติ เสตกุรรา. หํสาติ สกุณหํสา. อาฏาติ ทพฺพิสณฺฐานมุขสกุณา. ปริวเทนฺติกาติ เอกา สกุณชาติ. วารณาภิรุทา รมฺมาติ รมฺมาภิรุทา วารณา. อุโภ กาลูปกูชิโนติ สายํ ปาโต ปพฺพตปาทํ เอกนินฺนาทํ กโรนฺตา นิกูชนฺติ. เอเณยฺยปสทากิณฺณนฺติ เอเณยฺยมิเคหิ จ ปสทมิเคหิ จ อากิณฺณํ. ตตฺถ ปตฺโต น วินฺทตีติ พฺราหฺมณ, เวสฺสนฺตรสฺส อสฺสมปทํ ปตฺโต ปุริโส ตตฺถ อสฺสเม ฉาตกํ วา ปานียปิปาสํ วา อุกฺกณฺฐิตํ วา น ปฏิลภติ.
There, 'nīlakā' means those with variegatedly striped wings. 'Mañjūssarā sitā' means those with constantly sweet voices. 'Setacchikūṭā bhadrakkhā' means those with beautiful eyes, endowed with white eye-ridges on both sides. 'Citrapekhuṇā' means those with multicolored wings. 'Kuḷīrakā' means crabs. 'Koṭṭhā' and others are birds. 'Vāraṇā' means hatthiliṅga birds. 'Kadambā' means large kadamba trees are included. 'Suvakokilā' means parrots that roam with cuckoos, and cuckoos. 'Ukkusā' means black kurara birds. 'Kurarā' means white kurara birds. 'Haṃsā' means swans. 'Āṭā' means birds with mouths shaped like ladles. 'Parivadentikā' means a species of bird. 'Vāraṇābhirudā rammā' means delightful vāraṇā birds with pleasant calls. 'Ubho kālūpakūjino' means they coo at dawn and dusk at the mountain's base, making a single sound. 'Eṇeyyapasadākiṇṇa' means thronged with eṇeyya deer and pasada deer. 'Tattha patto na vindati' means, O brahmin, a person who reaches Vessantara's hermitage does not experience hunger, thirst for water, or discontent there in the hermitage.

๒๐๘๖.
2086.

‘‘อิทํ สุตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ, อิสึ กตฺวา ปทกฺขิณํ;
อุทคฺคจิตฺโต ปกฺกามิ, ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหู’’ติ.
Hearing this, that so-called brahmin, having circumambulated the sage, departed with an uplifted heart to where Vessantara was.

ตตฺถ ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหูติ ยสฺมึ ฐาเน เวสฺสนฺตโร อโหสิ, ตํ ฐานํ คโตติ.
There, 'yattha vessantaro ahū' means: he went to that place where Vessantara was.

มหาวนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The Description of the Great Forest is concluded.

ทารกปพฺพวณฺณนา
The Exposition of the Chapter on the Children

ชูชโกปิ อจฺจุตตาปเสน กถิตมคฺเคน คจฺฉนฺโต จตุรสฺสโปกฺขรณึ ปตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อชฺช อติสายนฺโห, อิทานิ มทฺที อรญฺญโต อาคมิสฺสติ. มาตุคาโม หิ นาม ทานสฺส อนฺตรายกโร โหติ, สฺเว ตสฺสา อรญฺญํ คตกาเล อสฺสมํ คนฺตฺวา เวสฺสนฺตรํ อุปสงฺกมิตฺวา ทารเก ยาจิตฺวา ตาย อนาคตาย เต [Pg.319] คเหตฺวา ปกฺกมิสฺสามี’’ติ. อถสฺส อวิทูเร เอกํ สานุปพฺพตํ อารุยฺห เอกสฺมึ ผาสุกฏฺฐาเน นิปชฺชิ. ตํ ปน รตฺตึ ปจฺจูสกาเล มทฺที สุปินํ อทฺทส. เอวรูโป สุปิโน อโหสิ – เอโก ปุริโส กณฺโห ทฺเว กาสายานิ ปริทหิตฺวา ทฺวีสุ กณฺเณสุ รตฺตมาลํ ปิฬนฺธิตฺวา อาวุธหตฺโถ ตชฺเชนฺโต อาคนฺตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา มทฺทึ ชฏาสุ คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา ภูมิยํ อุตฺตานกํ ปาเตตฺวา วิรวนฺติยา ตสฺสา ทฺเว อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา พาหานิ ฉินฺทิตฺวา อุรํ ภินฺทิตฺวา ปคฺฆรนฺตโลหิตพินฺทุํ หทยมํสํ อาทาย ปกฺกามีติ. สา ปพุชฺฌิตฺวา ภีตตสิตา ‘‘ปาปโก สุปิโน เม ทิฏฺโฐ, สุปินปาฐโก ปน เวสฺสนฺตเรน สทิโส นาม นตฺถิ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ปณฺณสาลํ คนฺตฺวา มหาสตฺตสฺส ปณฺณสาลทฺวารํ อาโกเฏสิ. มหาสตฺโต ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. ‘‘อหํ เทว, มทฺที’’ติ. ‘‘ภทฺเท, อมฺหากํ กติกวตฺตํ ภินฺทิตฺวา กสฺมา อกาเล อาคตาสี’’ติ. ‘‘เทว, นาหํ กิเลสวเสน อาคจฺฉามิ, อปิจ โข ปน เม ปาปโก สุปิโน ทิฏฺโฐ’’ติ. ‘‘เตน หิ กเถหิ, มทฺที’’ติ. สา อตฺตนา ทิฏฺฐนิยาเมเนว กเถสิ.
Jūjaka, walking along the path described by the ascetic Accuta, reached a square pond and thought: "Today it is very late. Now Maddī will return from the forest. A woman, indeed, is an obstacle to giving. Tomorrow, when she has gone to the forest, I will go to the hermitage, approach Vessantara, ask for the children, and taking them before she returns, I will depart." Then, not far away, he climbed a small mountain and lay down in a comfortable spot. That night, at dawn, Maddī had a dream. The dream was like this: a dark man, wearing two saffron robes and red garlands on both ears, holding a weapon, came threateningly, entered the leaf-hut, seized Maddī by her matted hair, dragged her, threw her face-up on the ground, and as she screamed, he plucked out her two eyes, cut off her arms, broke open her chest, took her heart's flesh dripping with blood, and departed. Waking up, terrified and trembling, she thought: "I have seen an evil dream. But there is no dream interpreter like Vessantara. I will ask him." Reflecting thus, she went to the leaf-hut and knocked on the door of the Great Being’s hut. The Great Being asked, "Who is it?" "It is I, my lord, Maddī." "Good lady, why have you come at an improper time, breaking our agreed practice?" "My lord, I have not come out of defilement, but because I have seen an evil dream." "Then tell it, Maddī." She recounted it exactly as she had seen it.

มหาสตฺโตปิ สุปินํ ปริคฺคณฺหิตฺวา ‘‘มยฺหํ ทานปารมี ปูริสฺสติ, สฺเว มํ ยาจโก อาคนฺตฺวา ปุตฺเต ยาจิสฺสติ, มทฺทึ อสฺสาเสตฺวา อุยฺโยเชสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มทฺทิ, ตว ทุสฺสยนทุพฺโภชเนหิ จิตฺตํ อาลุฬิตํ ภวิสฺสติ, มา ภายี’’ติ สํโมเหตฺวา อสฺสาเสตฺวา อุยฺโยเชสิ. สา วิภาตาย รตฺติยา สพฺพํ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ทฺเว ปุตฺเต อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ‘‘ตาตา, อชฺช เม ทุสฺสุปิโน ทิฏฺโฐ, อปฺปมตฺตา ภเวยฺยาถา’’ติ โอวทิตฺวา ‘‘เทว, ตุมฺเห ทฺวีสุ กุมาเรสุ อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ มหาสตฺตํ ปุตฺเต ปฏิจฺฉาเปตฺวา ปจฺฉิขณิตฺติอาทีนิ อาทาย อสฺสูนิ ปุญฺฉนฺตี มูลผลาผลตฺถาย วนํ ปาวิสิ. ตทา ชูชโกปิ ‘‘อิทานิ มทฺที อรญฺญํ คตา ภวิสฺสตี’’ติ สานุปพฺพตา โอรุยฺห เอกปทิกมคฺเคน อสฺสมาภิมุโข ปายาสิ. มหาสตฺโตปิ ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปณฺณสาลทฺวาเร ปาสาณผลเก สุวณฺณปฏิมา วิย นิสินฺโน ‘‘อิทานิ ยาจโก อาคมิสฺสตี’’ติ ปิปาสิโต วิย สุราโสณฺโฑ ตสฺสาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโตว นิสีทิ. ปุตฺตาปิสฺส ปาทมูเล กีฬนฺติ. โส มคฺคํ โอโลเกนฺโต พฺราหฺมณํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สตฺต มาเส นิกฺขิตฺตํ ทานธุรํ อุกฺขิปนฺโต วิย ‘เอหิ, ตฺวํ โภ พฺราหฺมณา’’ติ โสมนสฺสชาโต ชาลิกุมารํ อามนฺเตนฺโต อิมํ คาถมาห –
The Great Being, too, having considered the dream, thought, 'My perfection of giving will be fulfilled. Tomorrow a supplicant will come and ask for my children. I shall console Maddī and send her away.' Thinking thus, he reassured her with a different explanation, saying, 'Maddī, your mind must be troubled by the hard bed and poor food; do not be afraid,' and having consoled her, sent her away. At the break of dawn, having completed all her duties, she embraced her two children, kissed their heads, and advised them, 'Dears, today I have seen a bad dream; be vigilant.' Then she entrusted the children to the Great Being, saying, 'Lord, you must be watchful over the two princes.' Taking her basket and digging tool, wiping away her tears, she entered the forest in search of roots and fruits. At that time, Jūjaka thought, 'Now Maddī must have gone to the forest,' and descending from the mountain slope, he set out along the single-track path toward the hermitage. The Great Being, having left the leaf-hut, sat at the doorway on a stone slab like a golden statue, thinking, 'Now the supplicant will come.' Like a thirsty drunkard, he sat gazing at the path of his arrival. His children played at his feet. As he watched the path, he saw the brahmin approaching. As if lifting up the burden of generosity that had been laid down for seven months, he became joyful and, addressing Prince Jāli, spoke this verse:

๒๐๘๗.
2087.

‘‘อุฏฺเฐหิ [Pg.320] ชาลิ ปติฏฺฐ, โปราณํ วิย ทิสฺสติ;
พฺราหฺมณํ วิย ปสฺสามิ, นนฺทิโย มาภิกีรเร’’ติ.
"Arise, Jāli, stand up; it appears as in former times. I see what seems to be a brahmin; joys are showering upon me."

ตตฺถ โปราณํ วิย ทิสฺสตีติ ปุพฺเพ เชตุตฺตรนคเร นานาทิสาหิ ยาจกานํ อาคมนํ วิย อชฺช ยาจกานํ อาคมนํ ทิสฺสติ. นนฺทิโย มาภิกีรเรติ เอตสฺส พฺราหฺมณสฺส ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย มํ โสมนสฺสานิ อภิกีรนฺติ, ฆมฺมาภิตตฺตสฺส ปุริสสฺส สีเส สีตูทกฆฏสหสฺเสหิ อภิเสจนกาโล วิย ชาโตติ.
Herein, 'it appears as in former times' means: just as in the past, in the city of Jetuttara, the arrival of supplicants from various directions was seen, so today the arrival of a supplicant is seen. 'Joys are showering upon me' means: from the moment this brahmin was seen, joys have been showering upon me, as if it were the time for a man afflicted by heat to be anointed on the head with a thousand pots of cool water.

ตํ สุตฺวา กุมาโร อาห –
Hearing that, the prince said:

๒๐๘๘.
2088.

‘‘อหมฺปิ ตาต ปสฺสามิ, โย โส พฺรหฺมาว ทิสฺสติ;
อทฺธิโก วิย อายาติ, อติถี โน ภวิสฺสตี’’ติ.
"Father, I too see him, who appears to be a brahmin; like a traveler he comes, he will be our guest."

วตฺวา จ ปน กุมาโร มหาสตฺตสฺส อปจิตึ กโรนฺโต อุฏฺฐายาสนา พฺราหฺมณํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปริกฺขารคฺคหณํ อาปุจฺฉิ. พฺราหฺมโณ ตํ โอโลเกนฺโต ‘‘อยํ เวสฺสนฺตรสฺส ปุตฺโต ชาลิกุมาโร นาม ภวิสฺสติ, อาทิโต ปฏฺฐาเยว ผรุสวจนํ กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อเปหิ อเปหี’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. กุมาโร อปคนฺตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ อติผรุโส, กึ นุ โข’’ติ ตสฺส สรีรํ โอโลเกนฺโต อฏฺฐารส ปุริสโทเส ปสฺสิ. พฺราหฺมโณปิ โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห –
Having spoken, the prince, showing respect to the Great Being, rose from his seat, went out to meet the brahmin, and offered to take his belongings. The brahmin, observing him, thought, 'This must be Prince Jāli, the son of Vessantara. Right from the start, I will speak harsh words.' Thinking thus, he shouted, 'Go away, go away!' and snapped his fingers. The prince stepped back, thinking, 'This brahmin is extremely harsh. What could be the reason?' Observing his body, he saw the eighteen flaws of a man. The brahmin, having approached the Bodhisatta and exchanged courteous greetings, said:

๒๐๘๙.
2089.

‘‘กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ, กจฺจิ โภโต อนามยํ;
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ, กจฺจิ มูลผลา พหู.
"Are you well, sir? Are you free from illness? Do you live by gleaning? Are roots and fruits plentiful?"

๒๐๙๐.
2090.

‘‘กจฺจิ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, กจฺจิ หึสา น วิชฺชตี’’ติ.
"Are gadflies and mosquitoes few, and reptiles scarce? In this forest crowded with wild beasts, is there no harm?"

โพธิสตฺโตปิ เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห –
The Bodhisatta, while exchanging friendly greetings with him, said:

๒๐๙๑.
2091.

‘‘กุสลญฺเจว โน พฺรหฺเม, อโถ พฺรหฺเม อนามยํ;
อโถ อุญฺเฉน ยาเปม, อโถ มูลผลา พหู.
"We are indeed well, brahmin, and also, brahmin, free from illness. We also live by gleaning, and roots and fruits are plentiful."

๒๐๙๒.
2092.

‘‘อโถ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสวา;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, หึสา อมฺหํ น วิชฺชติ.
"Also, gadflies and mosquitoes are few, and creeping things are scarce. In this forest crowded with wild beasts, no harm befalls us."

๒๐๙๓.
2093.

‘‘สตฺต [Pg.321] โน มาเส วสตํ, อรญฺเญ ชีวโสกินํ;
อิมมฺปิ ปฐมํ ปสฺสาม, พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ;
อาทาย เวฬุวํ ทณฺฑํ, อคฺคิหุตฺตํ กมณฺฑลุํ.
"For seven months we have dwelt in the forest, living in sorrow. Now for the first time we see a brahmin of divine appearance, carrying a bamboo staff, the fire-sacrifice ladle, and a water pot."

๒๐๙๔.
2094.

‘‘สฺวาคตํ เต มหาพฺรหฺเม, อโถ เต อทุราคตํ;
อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.
"Welcome to you, Great Brahmin, and it is good that you have come. Enter within, O Blessed One, and pray, wash your feet."

๒๐๙๕.
2095.

‘‘ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ, มธุเก กาสุมาริโย;
ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช พฺรหฺเม วรํ วรํ.
"Tinduka fruits, piyāla fruits, madhuka, and kāsumāri fruits; these fruits are small and fine. Eat the very best of them, brahmin."

๒๐๙๖.
2096.

‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา;
ตโต ปิว มหาพฺรหฺเม, สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสี’’ติ.
"This cool water, too, was brought from a mountain cave. Drink of it, Great Brahmin, if you so desire."

เอวญฺจ ปน วตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ น อการเณน อิมํ พฺรหารญฺญํ อาคโต, อาคมนการณํ ปปญฺจํ อกตฺวา ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา อิมํ คาถมาห –
Having spoken thus, the Great Being thought, "This brahmin has not come to this great forest without a reason. I shall ask him his reason for coming without elaboration." Then he spoke this verse:

๒๐๙๗.
2097.

‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา ปน เหตุนา;
อนุปฺปตฺโต พฺรหารญฺญํ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.
"Now, for what reason, or by what cause, have you come to this great forest? Being asked, please tell me."

ตตฺถ วณฺเณนาติ การเณน. เหตุนาติ ปจฺจเยน.
Herein, 'by what reason' means by what cause. 'By what cause' means by what condition.

ชูชโก อาห –
Jūjaka said:

๒๐๙๘.
2098.

‘‘ยถา วาริวโห ปูโร, สพฺพกาลํ น ขียติ;
เอวํ ตํ ยาจิตาคจฺฉึ, ปุตฺเต เม เทหิ ยาจิโต’’ติ.
"Just as a river full of water never runs dry at any time, so have I come to beg of you—give me your sons, I ask you."

ตตฺถ วาริวโหติ ปญฺจสุ มหานทีสุ อุทกวาโห. น ขียตีติ ปิปาสิเตหิ อาคนฺตฺวา หตฺเถหิปิ ภาชเนหิปิ อุสฺสิญฺจิตฺวา ปิวิยมาโน น ขียติ. เอวํ ตํ ยาจิตาคจฺฉินฺติ ตฺวมฺปิ สทฺธาย ปูริตตฺตา เอวรูโปเยวาติ มญฺญมาโน อหํ ตํ ยาจิตุํ อาคจฺฉึ. ปุตฺเต เม เทหิ ยาจิโตติ มยา ยาจิโต ตว ปุตฺเต มยฺหํ ทาสตฺถาย เทหีติ.
Herein, 'a flow of water' means the flow of water in the five great rivers. 'It does not diminish' means: it does not diminish even when the thirsty come and draw water with their hands or vessels to drink. 'So have I come to beg of you' means: 'Thinking, “You too, being filled with faith, are of such a nature,” I came to ask you.' 'Give me your sons, I ask you' means: 'Being asked by me, give me your sons for the state of servitude.'"

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต โสมนสฺสชาโต ปสาริตหตฺเถ สหสฺสตฺถวิกํ ฐเปนฺโต วิย ปพฺพตปาทํ อุนฺนาเทนฺโต อิมา คาถา อาห –
Hearing this, the Great Being, filled with joy, as if placing a purse of a thousand coins into an outstretched hand, making the foothills of the mountain resound, spoke these verses:

๒๐๙๙.
2099.

‘‘ททามิ [Pg.322] น วิกมฺปามิ, อิสฺสโร นย พฺราหฺมณ;
ปาโต คตา ราชปุตฺตี, สายํ อุญฺฉาโต เอหิติ.
"I give and do not waver. You are their master, brahmin, lead them away. The princess went out in the morning; in the evening she will return from her gleaning."

๒๑๐๐.
2100.

‘‘เอกรตฺตึ วสิตฺวาน, ปาโต คจฺฉสิ พฺราหฺมณ;
ตสฺสา นฺหาเต อุปฆาเต, อถ เน มาลธาริเน.
"Having stayed one night, you may go in the morning, brahmin, after they have been bathed and sniffed on the head by her, and are wearing garlands."

๒๑๐๑.
2101.

‘‘เอกรตฺตึ วสิตฺวาน, ปาโต คจฺฉสิ พฺราหฺมณ;
นานาปุปฺเผหิ สญฺฉนฺเน, นานาคนฺเธหิ ภูสิเต;
นานามูลผลากิณฺเณ, คจฺฉ สฺวาทาย พฺราหฺมณา’’ติ.
"Having stayed for one night, you may go in the morning, O brahmin, with them covered with various flowers, adorned with diverse scents, and supplied with various roots and fruits. Go then, O brahmin, and enjoy them."

ตตฺถ อิสฺสโรติ ตฺวํ มม ปุตฺตานํ อิสฺสโร สามิโก หุตฺวา เอเต นย, อปิจ โข ปเนกํ การณํ อตฺถิ. เอเตสํ มาตา ราชปุตฺตี ผลาผลตฺถาย ปาโต คตา สายํ อรญฺญโต อาคมิสฺสติ, ตาย อานีตานิ มธุรผลาผลานิ ภุญฺชิตฺวา อิเธว ฐาเน อชฺเชกรตฺตึ วสิตฺวา ปาโตว ทารเก คเหตฺวา คมิสฺสสิ. ตสฺสา นฺหาเตติ ตาย นฺหาปิเต. อุปฆาเตติ สีสมฺหิ อุปสิงฺฆิเต. อถ เน มาลธาริเนติ อถ เน วิจิตฺราย มาลาย อลงฺกเต ตํ มาลํ วหมาเน. ปาฬิโปตฺถเกสุ ปน ‘‘อถ เน มาลธาริโน’’ติ ลิขิตํ, ตสฺสตฺโถ น วิจาริโต. นานามูลผลากิณฺเณติ มคฺเค ปาเถยฺยตฺถาย ทินฺเนหิ นานามูลผลาผเลหิ อากิณฺเณ.
Herein, 'master' means: 'You, having become the master and lord of my sons, lead them away.' Moreover, there is a reason for this. Their mother, the princess, went out in the morning for fruits and will return from the forest in the evening. Having eaten the sweet fruits she brings, you can stay here in this place for one night today and leave with the children in the morning. 'When bathed by her' means when they have been bathed by her. 'When sniffed on the head' means when they have been sniffed on the head by her. 'Then, when they are wearing garlands' means then, when they are adorned with a beautiful garland and are wearing that garland. In the canonical texts, however, it is written 'atha ne māladhārino,' but its meaning has not been determined. 'Provided with various roots and fruits' means provided with various roots and fruits given for provisions on the way.

ชูชโก อาห –
Jūjaka said:

๒๑๐๒.
2102.

‘‘น วาสมภิโรจามิ, คมนํ มยฺห รุจฺจติ;
อนฺตราโยปิ เม อสฺส, คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
"I do not delight in staying; going is my pleasure. An obstacle might arise for me; I must go now, O bull among charioteers."

๒๑๐๓.
2103.

‘‘น เหตา ยาจโยคี นํ, อนฺตรายสฺส การิยา;
อิตฺถิโย มนฺตํ ชานนฺติ, สพฺพํ คณฺหนฺติ วามโต.
"For these women are creators of obstacles for mendicants. Women know spells; they take everything in a contrary way."

๒๑๐๔.
2104.

‘‘สทฺธาย ทานํ ททโต, มาสํ อทกฺขิ มาตรํ;
อนฺตรายมฺปิ สา กยิรา, คจฺฉญฺเญว รเถสภ.
"While you are giving this gift in faith, let their mother not see them. She might create an obstacle. I must go now, O bull among charioteers."

๒๑๐๕.
2105.

‘‘อามนฺตยสฺสุ เต ปุตฺเต, มา เต มาตรมทฺทสุํ;
สทฺธาย ทานํ ททโต, เอวํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ.
“Inform your children, let them not see their mother; for one giving a gift with faith, thus merit increases.

๒๑๐๖.
2106.

‘‘อามนฺตยสฺสุ [Pg.323] เต ปุตฺเต, มา เต มาตรมทฺทสุํ;
มาทิสสฺส ธนํ ทตฺวา, ราช สคฺคํ คมิสฺสสี’’ติ.
“Inform your children, let them not see their mother; having given wealth to one like me, O king, you will go to heaven.”

ตตฺถ น เหตา ยาจโยคี นนฺติ เอตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มหาราช, เอตา อิตฺถิโย จ นาม น หิ ยาจโยคี, น ยาจนาย อนุจฺฉวิกา โหนฺติ, เกวลํ อนฺตรายสฺส การิยา ทายกานํ ปุญฺญนฺตรายํ, ยาจกานญฺจ ลาภนฺตรายํ กโรนฺตีติ. อิตฺถิโย มนฺตนฺติ อิตฺถี มายํ นาม ชานนฺติ. วามโตติ สพฺพํ วามโต คณฺหนฺติ, น ทกฺขิณโต. สทฺธาย ทานํ ททโตติ กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ทานํ ททโต. มาสนฺติ มา เอเตสํ มาตรํ อทกฺขิ. กยิราติ กเรยฺย. อามนฺตยสฺสูติ ชานาเปหิ, มยา สทฺธึ เปเสหีติ วทติ. ททโตติ ททนฺตสฺส.
Herein, 'nanti' in 'na hetā yācayogī nanti' is merely a particle. This is what is said: O great king, these women are indeed not suitable for begging, not fit for begging. They are only creators of obstacles—hindering the merit of the donors and the gains of the beggars. 'Women scheme' means they know womanly wiles. 'Vāmato' means they take everything from the left, not from the right. 'Saddhāya dānaṃ dadato' means 'for one giving a gift, having faith in action and its result.' 'Māsa' means 'let him not see their mother.' 'Kayirā' means 'he should do.' 'Āmantayassu' means 'inform, send with me,' he says. 'Dadato' means 'of one who is giving.'

เวสฺสนฺตโร อาห –
Vessantara said:

๒๑๐๗.
2107.

‘‘สเจ ตฺวํ นิจฺฉเส ทฏฺฐุํ, มม ภริยํ ปติพฺพตํ;
อยฺยกสฺสปิ ทสฺเสหิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
“If you do not wish to see my wife, devoted to her husband, then show Jāli and Kaṇhājinā, both, to their grandfather.

๒๑๐๘.
2108.

‘‘อิเม กุมาเร ทิสฺวาน, มญฺชุเก ปิยภาณิเน;
ปตีโต สุมโน วิตฺโต, พหุํ ทสฺสติ เต ธน’’นฺติ.
“Having seen these children, charming and sweet-spoken, pleased, glad-hearted, and satisfied, he will give you much wealth.”

ตตฺถ อยฺยกสฺสาติ มยฺหํ ปิตุโน สญฺชยมหาราชสฺส ทฺวินฺนํ กุมารานํ อยฺยกสฺส. ทสฺสติ เต ธนนฺติ โส ราชา ตุยฺหํ พหุํ ธนํ ทสฺสติ.
Herein, 'ayyakassa' means of the grandfather of the two children, my father, the great king Sañjaya. 'Dassati te dhanaṃ' means 'that king will give you much wealth.'

ชูชโก อาห –
Jūjaka said:

๒๑๐๙.
2109.

‘‘อจฺเฉทนสฺส ภายามิ, ราชปุตฺต สุโณหิ เม;
ราชทณฺฑาย มํ ทชฺชา, วิกฺกิเณยฺย หเนยฺย วา;
ชิโน ธนญฺจ ทาเส จ, คารยฺหสฺส พฺรหฺมพนฺธุยา’’ติ.
“I fear forcible seizure, O prince, listen to me; he might hand me over for royal punishment, sell me, or kill me; the king would confiscate the wealth and slaves of a contemptible brahmin.”

ตตฺถ อจฺเฉทนสฺสาติ อจฺฉินฺทิตฺวา คหณสฺส ภายามิ. ราชทณฺฑาย มํ ทชฺชาติ ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ทารกโจโร, ทณฺฑมสฺส เทถา’’ติ เอวํ ทณฺฑตฺถาย มํ อมจฺจานํ ทเทยฺย. คารยฺหสฺส พฺรหฺมพนฺธุยาติ เกวลํ พฺราหฺมณิยาว ครหิตพฺโพ ภวิสฺสามีติ.
Herein, 'acchedanassa' means 'I fear being seized and taken away.' 'Rājadaṇḍāya maṃ dajjā' means 'This brahmin is a child-thief, give him punishment'—thus he might hand me over to the ministers for punishment. 'Gārayhassa brahmabandhuyā' means 'I would be blameworthy only on account of the brahmin woman.'

เวสฺสนฺตโร [Pg.324] อาห –
Vessantara said:

๒๑๑๐.
2110.

‘‘อิเม กุมาเร ทิสฺวาน, มญฺชุเก ปิยภาณิเน;
ธมฺเม ฐิโต มหาราชา, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน;
ลทฺธา ปีติโสมนสฺสํ, พหุํ ทสฺสติ เต ธน’’นฺติ.
“Having seen these children, charming and sweet-spoken, the great king, established in the Dhamma, the increaser of the Sivi kingdom, having gained joy and gladness, will give you much wealth.”

ชูชโก อาห –
Jūjaka said:

๒๑๑๑.
2111.

‘‘นาหํ ตมฺปิ กริสฺสามิ, ยํ มํ ตฺวํ อนุสาสสิ;
ทารเกว อหํ เนสฺสํ, พฺราหฺมณฺยา ปริจารเก’’ติ.
“I will not do even that which you instruct me; I will take only the children as servants for the brahmin woman.”

ตตฺถ ทารเกวาติ อลํ มยฺหํ อญฺเญน ธเนน, อหํ อิเม ทารเกว อตฺตโน พฺราหฺมณิยา ปริจารเก เนสฺสามีติ.
Herein, 'dārakeva' means: 'Enough of other wealth for me; I will take only these children as servants for my brahmin woman.'

ตํ ตสฺส ผรุสวจนํ สุตฺวา ทารกา ภีตา ปลายิตฺวา ปิฏฺฐิปณฺณสาลํ คนฺตฺวา ตโตปิ ปลายิตฺวา คุมฺพคหเน นิลียิตฺวา ตตฺราปิ ชูชเกนาคนฺตฺวา คหิตา วิย อตฺตานํ สมฺปสฺสมานา กมฺปนฺตา กตฺถจิ ฐาตุํ อสมตฺถา อิโต จิโต จ ธาวิตฺวา จตุรสฺสโปกฺขรณิตีรํ คนฺตฺวา ทฬฺหํ วากจีรํ นิวาเสตฺวา อุทกํ โอรุยฺห โปกฺขรปตฺตํ สีเส ฐเปตฺวา อุทเกน ปฏิจฺฉนฺนา หุตฺวา อฏฺฐํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Hearing his harsh words, the frightened children fled and went to the back of the leaf-hut, then fled from there and hid in a thicket. There, seeing themselves as if caught by the approaching Jūjaka, trembling and unable to stand still anywhere, they ran here and there to the bank of the square lotus pond. Having fastened their bark garments tightly, they descended into the water, placed lotus leaves on their heads, and stood concealed by the water. The Teacher, clarifying this matter, said:

๒๑๑๒.
2112.

‘‘ตโต กุมารา พฺยถิตา, สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิตํ;
เตน เตน ปธาวึสุ, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ’’ติ.
“Then the children, distressed at hearing the cruel man's speech, ran this way and that—Jāli and Kaṇhājinā, both.”

ชูชโกปิ กุมาเร อทิสฺวา โพธิสตฺตํ อปสาเทสิ ‘‘โภ เวสฺสนฺตร, อิทาเนว ตฺวํ มยฺหํ ทารเก ทตฺวา มยา ‘นาหํ เชตุตฺตรนครํ คมิสฺสามิ, ทารเก มม พฺราหฺมณิยา ปริจารเก เนสฺสามี’ติ วุตฺเต อิงฺฆิตสญฺญํ ทตฺวา ปุตฺเต ปลาเปตฺวา อชานนฺโต วิย นิสินฺโน, นตฺถิ มญฺเญ โลกสฺมึ ตยา สทิโส มุสาวาที’’ติ. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ปกมฺปิตจิตฺโต หุตฺวา ‘‘ทารกา ปลาตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘โภ พฺราหฺมณ, มา จินฺตยิ, อาเนสฺสามิ เต กุมาเร’’ติ อุฏฺฐาย ปิฏฺฐิปณฺณสาลํ คนฺตฺวา เตสํ วนคหนํ ปวิฏฺฐภาวํ ญตฺวา ปทวลญฺชานุสาเรน โปกฺขรณิตีรํ คนฺตฺวา อุทเก โอติณฺณปทํ ทิสฺวา ‘‘กุมารา อุทกํ โอรุยฺห ฐิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ ญตฺวา ‘‘ตาต, ชาลี’’ติ ปกฺโกสนฺโต อิมํ คาถาทฺวยมาห –
Jūjaka, not seeing the children, reviled the Bodhisattva: “Ho, Vessantara, just now you gave me the children, and when I said, ‘I will not go to the city of Jetuttara; I will take the children as servants for my brahmin woman,’ you gave a subtle sign, let the children escape, and now sit as if you know nothing. I think there is no liar in the world like you!” Hearing this, the great being’s heart trembled. Thinking, “The children must have fled,” he said, “O brahmin, do not worry, I will bring you the children.” Rising, he went to the back of the leaf-hut, and knowing they had entered the forest thicket, he followed their trail of footprints to the bank of the lotus pond. Seeing the footprints where they had entered the water, he knew, “The children must have entered the water and are standing there.” Calling out, “My dear son, Jāli,” he spoke these two verses:

๒๑๑๓.
2113.

‘‘เอหิ [Pg.325] ตาต ปิยปุตฺต, ปูเรถ มม ปารมึ;
หทยํ เมภิสิญฺเจถ, กโรถ วจนํ มม.
“Come, dear beloved son, fulfill my perfection; anoint my heart, and do my word.

๒๑๑๔.
2114.

‘‘ยานา นาวา จ เม โหถ, อจลา ภวสาคเร;
ชาติปารํ ตริสฺสามิ, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’นฺติ.
“Be for me vehicles and ships, unshakeable in the ocean of existence; I shall cross to the far shore of birth, and I shall ferry across the world with its gods.”

กุมาโร ปิตุ วจนํ สุตฺวา ‘‘พฺราหฺมโณ มํ ยถารุจิ กโรตุ, ปิตรา สทฺธึ ทฺเว กถา น กเถสฺสามี’’ติ สีสํ นีหริตฺวา โปกฺขรปตฺตานิ วิยูหิตฺวา อุทกา อุตฺตริตฺวา มหาสตฺตสฺส ทกฺขิณปาเท นิปติตฺวา โคปฺผกสนฺธึ ทฬฺหํ คเหตฺวา ปโรทิ. อถ นํ มหาสตฺโต อาห ‘‘ตาต, ภคินี เต กุหิ’’นฺติ. ‘‘ตาต, อิเม สตฺตา นาม ภเย อุปฺปนฺเน อตฺตานเมว รกฺขนฺตี’’ติ. อถ มหาสตฺโต ‘‘ปุตฺเตหิ เม กติกา กตา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘เอหิ อมฺม กณฺเห’’ติ ปกฺโกสนฺโต คาถาทฺวยมาห –
Hearing his father’s words, the boy thought, “Let the brahmin do with me as he wishes; I will not exchange two words with my father.” Raising his head, he pushed aside the lotus leaves, came up out of the water, fell at the great being’s right foot, grasped his ankle tightly, and wept. Then the great being asked him, “Dear son, where is your sister?” “Father, when fear arises, beings protect only themselves.” Then the great being, knowing, “My children must have made a pact,” called out, “Come, dear Kaṇhā,” and spoke these two verses:

๒๑๑๕.
2115.

‘‘เอหิ อมฺม ปิยธีติ, ปูเรถ มม ปารมึ;
หทยํ เมภิสิญฺเจถ, กโรถ วจนํ มม.
“Come, dear beloved daughter, fulfill my perfection; anoint my heart, and do my word.

๒๑๑๖.
2116.

‘‘ยานา นาวา จ เม โหถ, อจลา ภวสาคเร;
ชาติปารํ ตริสฺสามิ, อุทฺธริสฺสํ สเทวก’’นฺติ.
“Be for me vehicles and ships, unshakeable in the ocean of existence; I shall cross to the far shore of birth, and I shall rescue the world with its gods.”

สาปิ ‘‘ปิตรา สทฺธึ ทฺเว กถา น กเถสฺสามี’’ติ ตเถว อุทกา อุตฺตริตฺวา มหาสตฺตสฺส วามปาเท นิปติตฺวา โคปฺผกสนฺธึ ทฬฺหํ คเหตฺวา ปโรทิ. เตสํ อสฺสูนิ มหาสตฺตสฺส ผุลฺลปทุมวณฺเณ ปาทปิฏฺเฐ ปตนฺติ. ตสฺส อสฺสูนิ เตสํ สุวณฺณผลกสทิสาย ปิฏฺฐิยา ปตนฺติ. อถ มหาสตฺโต กุมาเร อุฏฺฐาเปตฺวา อสฺสาเสตฺวา ‘‘ตาต, ชาลิ กึ ตฺวํ มม ทานวิตฺตกภาวํ น ชานาสิ, อชฺฌาสยํ เม, ตาต, มตฺถกํ ปาเปหี’’ติ วตฺวา โคเณ อคฺฆาเปนฺโต วิย ตตฺเถว ฐิโต กุมาเร อคฺฆาเปสิ. โส กิร ปุตฺตํ อามนฺเตตฺวา อาห ‘‘ตาต, ชาลิ ตฺวํ ภุชิสฺโส โหตุกาโม พฺราหฺมณสฺส นิกฺขสหสฺสํ ทตฺวา ภุชิสฺโส ภเวยฺยาสิ, ภคินี โข ปน เต อุตฺตมรูปธรา, โกจิ นีจชาติโก พฺราหฺมณสฺส กิญฺจิเทว ธนํ ทตฺวา ตว ภคินึ ภุชิสฺสํ กตฺวา ชาติสมฺเภทํ กเรยฺย, อญฺญตฺรรญฺญา สพฺพสตทายโก นาม นตฺถิ, ตสฺมา ภคินี เต ภุชิสฺสา โหตุกามา [Pg.326] พฺราหฺมณสฺส ทาสสตํ ทาสีสตํ หตฺถิสตํ อสฺสสตํ อุสภสตํ นิกฺขสตนฺติ เอวํ สพฺพสตานิ ทตฺวา ภุชิสฺสา โหตู’’ติ เอวํ กุมาเร อคฺฆาเปตฺวา สมสฺสาเสตฺวา อสฺสมปทํ คนฺตฺวา กมณฺฑลุนา อุทกํ คเหตฺวา ‘‘เอหิ วต, โภ พฺราหฺมณา’’ติ อามนฺเตตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหตูติ ปตฺถนํ กตฺวา อุทกํ ปาเตตฺวา ‘‘อมฺโภ พฺราหฺมณ, ปุตฺเตหิ เม สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปิยตร’’นฺติ ปถวึ อุนฺนาเทนฺโต พฺราหฺมณสฺส ปิยปุตฺตทานํ อทาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
She thought, “I will not speak two words with my father,” and so, having emerged from the water, she fell at the left foot of the Great Being, tightly grasped his ankle joint, and wept. Their tears fell upon the Great Being’s foot, which was the color of a full-blown lotus. His tears fell upon their backs, which were like golden slabs. Then the Great Being lifted up the children, comforted them, and said, “Dear Jāli, do you not know my delight in giving? Dear one, bring my aspiration to its fulfillment.” Having spoken thus, as if setting a price on cattle, he stood right there and set a price on the children. It is said that he called his son and said, “Dear Jāli, if you wish to become free, give the brahmin a thousand nikkhas and you shall be free. But your sister is of the highest beauty. Some low-born person might give the brahmin some small wealth and make your sister a slave, thus causing a confusion of castes. For no one but a king is a giver of a hundred of everything. Therefore, if your sister wishes to become free, let her become free by giving the brahmin a hundred male slaves, a hundred female slaves, a hundred elephants, a hundred horses, a hundred bulls, and a hundred nikkhas—thus giving a hundred of everything.” Having thus set a price on the children and comforted them, he went to the hermitage, took water with his water pot, and called out, “Come, good brahmin.” Making an aspiration that it might be a condition for the knowledge of omniscience, he poured the water and declared, “Good brahmin, the knowledge of omniscience is a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold dearer to me than my children.” Proclaiming this, making the earth resound, he gave his beloved children to the brahmin. The Teacher, revealing this matter, said:

๒๑๑๗.
2117.

‘‘ตโต กุมาเร อาทาย, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ;
พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน.
“Then, taking the children Jāli and Kaṇhājina, both, the increaser of the Sivi kingdom gave them as a gift to the brahmin.

๒๑๑๘.
2118.

‘‘ตโต กุมาเร อาทาย, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ;
พฺราหฺมณสฺส อทา วิตฺโต, ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ.
“Then, taking the children Jāli and Kaṇhājina, both, he, delighted, gave the children, the supreme gift, to the brahmin.”

๒๑๑๙.
2119.

‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ;
ยํ กุมาเร ปทินฺนมฺหิ, เมทนี สมฺปกมฺปถ.
“Then there was that which was frightening, then there was that which was hair-raising; when the children were given, the earth trembled.

๒๑๒๐.
2120.

‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ;
ยํ ปญฺชลิกโต ราชา, กุมาเร สุขวจฺฉิเต;
พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน’’ติ.
“Then there was that which was frightening, then there was that which was hair-raising, when the king, the increaser of the Sivi kingdom, with hands clasped in reverence, gave his tenderly nurtured children as a gift to the brahmin.”

ตตฺถ วิตฺโตติ ปีติโสมนสฺสชาโต หุตฺวา. ตทาสิ ยํ ภึสนกนฺติ ตทา ทานเตเชน อุนฺนทนฺตี มหาปถวี จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา มตฺตวารโณ วิย คชฺชมานา กมฺปิ, สาคโร สงฺขุภิ. สิเนรุปพฺพตราชา สุเสทิตเวตฺตงฺกุโร วิย โอนมิตฺวา วงฺกปพฺพตาภิมุโข อฏฺฐาสิ. สกฺโก เทวราชา อปฺโผเฏสิ, มหาพฺรหฺมา สาธุการมทาสิ. ยาว พฺรหฺมโลกา เอกโกลาหลํ อโหสิ. ปถวิสทฺเทน เทโว คชฺชนฺโต ขณิกวสฺสํ วสฺสิ, อกาลวิชฺชุลตา นิจฺฉรึสุ. หิมวนฺตวาสิโน สีหาทโย สกลหิมวนฺตํ เอกนินฺนาทํ กรึสูติ เอวรูปํ ภึสนกํ อโหสิ. ปาฬิยํ ปน ‘‘เมทนี สมฺปกมฺปถา’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ยนฺติ ยทา. สุขวจฺฉิเตติ สุขวสิเต สุขสํวฑฺฒิเต. อทา ทานนฺติ อมฺโภ พฺราหฺมณ, ปุตฺเตหิ เม สตคุเณน สหสฺสคุเณน [Pg.327] สตสหสฺสคุเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปิยตรนฺติ ตสฺสตฺถาย อทาสิ.
Herein, 'delighted' means having become filled with joy and gladness. 'Then there was that which was frightening' means: at that time, through the power of the gift, the great earth, two hundred and forty thousand yojanas thick, trembled, roaring like a mighty elephant in rut. The ocean was agitated. Mount Sineru, the king of mountains, bent like a well-steamed bamboo shoot and stood facing the Vanka mountain. Sakka, king of the devas, clapped his hands, and Mahābrahmā gave a cry of approval. Up to the Brahmā world, there was a single uproar. With the sound of the earth, the sky thundered, a momentary rain fell, and untimely lightning flashed forth. The lions and other creatures dwelling in the Himalayas made the entire Himalayas resound with a single roar—such was the frightening event. In the Pāli verse, however, only “the earth trembled” is mentioned. 'Yaṃ' means 'when'. 'Sukhavacchite' means 'well-settled, well-nurtured in happiness'. 'He gave the gift' means he gave for this purpose: 'O brahmin, the knowledge of omniscience is a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold dearer to me than my children.'

มหาสตฺโต ทานํ ทตฺวา ‘‘สุทินฺนํ วต เม ทาน’’นฺติ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา กุมาเร โอโลเกนฺโตว อฏฺฐาสิ. ชูชโกปิ วนคุมฺพํ ปวิสิตฺวา วลฺลึ ทนฺเตหิ ฉินฺทิตฺวา อาทาย กุมารสฺส ทกฺขิณหตฺถํ กุมาริกาย วามหตฺเถน สทฺธึ เอกโต พนฺธิตฺวา ตเมว วลฺลิโกฏึ คเหตฺวา โปถยมาโน ปายาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
The Great Being, having given the gift, stood looking at the children, generating joy with the thought, “Indeed, my gift has been well given!” Jūjaka, entering a forest thicket, cut a vine with his teeth, took it, and binding the prince's right hand together with the princess's left hand, holding that very end of the vine, he set off, beating them as he went. The Teacher, revealing that matter, said:

๒๑๒๑.
2121.

‘‘ตโต โส พฺราหฺมโณ ลุทฺโท, ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย;
ลตาย หตฺเถ พนฺธิตฺวา, ลตาย อนุมชฺชถ.
“Then that cruel brahmin, having cut a vine with his teeth, and having bound their hands with the vine, struck them with the vine.”

๒๑๒๒.
2122.

‘‘ตโต โส รชฺชุมาทาย, ทณฺฑญฺจาทาย พฺราหฺมโณ;
อาโกฏยนฺโต เต เนติ, สิวิราชสฺส เปกฺขโต’’ติ.
“Then, taking a rope and a stick, that brahmin, beating them, led them away while the Sivi king looked on.”

ตตฺถ สิวิราชสฺสาติ เวสฺสนฺตรสฺส.
Herein, 'of the Sivi king' refers to Vessantara.

เตสํ ปหฏปหฏฏฺฐาเน ฉวิ ฉิชฺชติ, โลหิตํ ปคฺฆรติ. ปหรณกาเล อญฺญมญฺญสฺส ปิฏฺฐึ ททนฺติ. อเถกสฺมึ วิสมฏฺฐาเน พฺราหฺมโณ ปกฺขลิตฺวา ปติ. กุมารานํ มุทุหตฺเถหิ พทฺธวลฺลิ คฬิตฺวา คตา. เต โรทมานา ปลายิตฺวา มหาสตฺตสฺส สนฺติกํ อาคมํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Their skin split in the places where they were struck repeatedly, and blood flowed forth. At the time of striking, they turned their backs to each other. Then, on uneven ground, the brahmin slipped and fell. The vine tied to the children's soft hands slipped off. Weeping, they fled and came into the presence of the Great Being. The Teacher, revealing this matter, said:

๒๑๒๓.
2123.

‘‘ตโต กุมารา ปกฺกามุํ, พฺราหฺมณสฺส ปมุญฺจิย;
อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ, ปิตรํ โส อุทิกฺขติ.
“Then the children departed, having escaped from the brahmin; with eyes full of tears, he gazed upon his father.

๒๑๒๔.
2124.

‘‘เวธมสฺสตฺถปตฺตํว, ปิตุ ปาทานิ วนฺทติ;
ปิตุ ปาทานิ วนฺทิตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ.
“Trembling like a leaf of the sacred fig tree, he bowed at his father’s feet; having bowed at his father’s feet, he spoke these words.

๒๑๒๕.
2125.

‘‘อมฺมา จ ตาต นิกฺขนฺตา, ตฺวญฺจ โน ตาต ทสฺสสิ;
ยาว อมฺมมฺปิ ปสฺเสมุ, อถ โน ตาต ทสฺสสิ.
“Mother has gone out, O father, and you are giving us away; wait until we see mother, and then, father, you may give us away.”

๒๑๒๖.
2126.

‘‘อมฺมา จ ตาต นิกฺขนฺตา, ตฺวญฺจ โน ตาต ทสฺสสิ;
มา โน ตฺวํ ตาต อททา, ยาว อมฺมาปิ เอตุ โน;
ตทายํ พฺราหฺมโณ กามํ, วิกฺกิณาตุ หนาตุ วา.
“Mother has gone out, O father, and you are giving us away; do not give us away, father, until mother also returns to us; then let this brahmin, as he wishes, sell us or kill us.”

๒๑๒๗.
2127.

‘‘พลงฺกปาโท [Pg.328] อนฺธนโข, อโถ โอวทฺธปิณฺฑิโก;
ทีฆุตฺตโรฏฺโฐ จปโล, กฬาโร ภคฺคนาสโก.
“Club-footed, with rotten nails, and also with sagging calves; with a long upper lip, with dripping saliva, with tusks, with a broken nose.

๒๑๒๘.
2128.

‘‘กุมฺโภทโร ภคฺคปิฏฺฐิ, อโถ วิสมจกฺขุโก;
โลหมสฺสุ หริตเกโส, วลีนํ ติลกาหโต.
“Pot-bellied, with a broken back, and uneven eyes; with a coppery-red beard, with golden-colored hair, wrinkled, marked with moles.

๒๑๒๙.
2129.

‘‘ปิงฺคโล จ วินโต จ, วิกโฏ จ พฺรหา ขโร;
อชินานิ จ สนฺนทฺโธ, อมนุสฺโส ภยานโก.
“And yellowish-brown, and stooped, and deformed, huge and rough; and clad in hides, inhuman, frightening.

๒๑๓๐.
2130.

‘‘มนุสฺโส อุทาหุ ยกฺโข, มํสโลหิตโภชโน;
คามา อรญฺญมาคมฺม, ธนํ ตํ ตาต ยาจติ.
“Is he a human or a yakkha, a devourer of flesh and blood? Having come from a village into the forest, he begs you for wealth, father.

๒๑๓๑.
2131.

‘‘นียมาเน ปิสาเจน, กึ นุ ตาต อุทิกฺขสิ;
อสฺมา นูน เต หทยํ, อายสํ ทฬฺหพนฺธนํ.
“While we are being led away by this goblin, why do you just watch, father? Surely your heart is made of stone, or of iron, strongly bound.

๒๑๓๒.
2132.

‘‘โย โน พทฺเธ น ชานาสิ, พฺราหฺมเณน ธเนสินา;
อจฺจายิเกน ลุทฺเทน, โย โน คาโวว สุมฺภติ.
“You do not recognize us, who are bound by the wealth-seeking, urgent, and cruel brahmin, who goads us like cattle.

๒๑๓๓.
2133.

‘‘อิเธว อจฺฉตํ กณฺหา, น สา ชานาติ กิสฺมิญฺจิ;
มิคีว ขิรสมฺมตฺตา, ยูถา หีนา ปกนฺทตี’’ติ.
“Let Kaṇhā stay right here, she knows nothing at all; like a doe intoxicated by milk, separated from the herd, she cries out.”

ตตฺถ อุทิกฺขตีติ โส ปิตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา กมฺปมาโน โอโลเกติ. เวธนฺติ เวธมาโน. ตฺวญฺจ โน ตาต, ทสฺสสีติ ตฺวญฺจ อมฺเห ตาย อนาคตาย เอว พฺราหฺมณสฺส ททาสิ, เอวํ มา กริ, อธิวาเสหิ ตฺวํ ตาว. ยาว อมฺมํ ปสฺเสมุ, อถ โน ตาย ทิฏฺฐกาเล ตฺวํ ปุน ทสฺสสิ. วิกฺกิณาตุ หนาตุ วาติ ตาต, อมฺมาย อาคตกาเล เอส อมฺเห วิกฺกิณาตุ วา หนตุ วา. ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรตุ. อปิจ โข ปเนส กกฺขโฬ ผรุโส, อฏฺฐารสหิ ปุริสโทเสหิ สมนฺนาคโตติ อฏฺฐารส ปุริสโทเส กเถสิ.
Herein, 'he gazes upon' means he goes to his father’s side and looks on, trembling. 'Trembling' refers to 'vedhamāno'. 'And you, father, are giving us away' means, 'You give us to the brahmin even before she has returned. Do not do so; wait a little longer.' 'Until we see mother, and then you may give us away' means, 'then when she has been seen, you may give us away again.' 'Let him sell or kill' means, 'Father, when mother comes back, let him sell us or kill us. Whatever he wishes, let him do.' Moreover, this man is harsh and cruel, endowed with the eighteen flaws of a man—thus he spoke of the eighteen flaws of a man.

ตตฺถ พลงฺกปาโทติ ปตฺถฏปาโท. อนฺธนโขติ ปูตินโข. โอวทฺธปิณฺฑิโกติ เหฏฺฐาคลิตปิณฺฑิกมํโส. ทีฆุตฺตโรฏฺโฐติ มุขํ ปิทหิตฺวา ฐิเตน ทีเฆน อุตฺตโรฏฺเฐน สมนฺนาคโต. จปโลติ ปคฺฆริตลาโล. กฬาโรติ สูกรทาฐาหิ วิย นิกฺขนฺตทนฺเตหิ สมนฺนาคโต[Pg.329]. ภคฺคนาสโกติ ภคฺคาย วิสมาย นาสาย สมนฺนาคโต. โลหมสฺสูติ ตมฺพโลหวณฺณมสฺสุ. หริตเกโสติ สุวณฺณวณฺณวิรูฬฺหเกโส. วลีนนฺติ สรีรจมฺมมสฺส วลิคฺคหิตํ. ติลกาหโตติ กาฬติลเกหิ ปริกิณฺโณ. ปิงฺคโลติ นิพฺพิทฺธปิงฺคโล พิฬารกฺขิสทิเสหิ อกฺขีหิ สมนฺนาคโต. วินโตติ กฏิยํ ปิฏฺฐิยํ ขนฺเธติ ตีสุ ฐาเนสุ วงฺโก. วิกโฏติ วิกฏปาโท. ‘‘อพทฺธสนฺธี’’ติปิ วุตฺตํ, ‘‘กฏกฏา’’ติ วิรวนฺเตหิ อฏฺฐิสนฺธีหิ สมนฺนาคโต. พฺรหาติ ทีโฆ. อมนุสฺโสติ น มนุสฺโส, มนุสฺสเวเสน วิจรนฺโตปิ ยกฺโข เอส. ภยานโกติ อติวิย ภึสนโก.
Therein, "balaṅkapāda" means having splayed feet. "Andhanakha" means with putrid nails. "Ovaddhapiṇḍika" means the flesh of the calves has slipped downward. "Dīghuttaroṭṭha" means with a long upper lip that covers the mouth. "Capala" means with dripping saliva. "Kaḷāra" means with protruding teeth like a boar's tusks. "Bhagganāsaka" means with a broken, uneven nose. "Lohamassu" means with a coppery-red beard. "Haritakesa" means with golden-colored hair. "Valīna" means his body-skin is wrinkled. "Tilakāhata" means covered with black moles. "Piṅgala" means with dull, tawny eyes similar to a cat's eyes. "Vinata" means bent in three places: at the waist, the back, and the shoulders. "Vikaṭa" means with deformed feet. It is also said, "Abaddhasandhī," meaning having bone-joints that creak and crack. "Brahā" means tall. "Amanussa" means not a human; though wandering in human guise, this is a yakkha. "Bhayānaka" means exceedingly frightening.

มนุสฺโส อุทาหุ ยกฺโขติ ตาต, สเจ โกจิ อิมํ พฺราหฺมณํ ทิสฺวา เอวํ ปุจฺเฉยฺย ‘‘มนุสฺโสยํ พฺราหฺมโณ, อุทาหุ ยกฺโข’’ติ. ‘‘น มนุสฺโส, อถ โข มํสโลหิตโภชโน ยกฺโข’’ติ วตฺตุํ ยุตฺตํ. ธนํ ตํ ตาต ยาจตีติ ตาต, เอส อมฺหากํ มํสํ ขาทิตุกาโม ตุมฺเห ปุตฺตธนํ ยาจติ. อุทิกฺขสีติ อชฺฌุเปกฺขสิ. อสฺมา นูน เต หทยนฺติ ตาต, มาตาปิตูนํ หทยํ นาม ปุตฺเตสุ มุทุกํ โหติ, ปุตฺตานํ ทุกฺขํ น สหติ, ตฺวํ อชานนฺโต วิย อจฺฉสิ, ตว ปน หทยํ ปาสาโณ วิย มญฺเญ, อถ วา อายสํ ทฬฺหพนฺธนํ. เตน อมฺหากํ เอวรูเป ทุกฺเข อุปฺปนฺเน น รุชติ.
'Manusso udāhu yakkho' means, 'Father, if someone, upon seeing this brahmin, were to ask, "Is this brahmin a human or a yakkha?" it would be proper to say, "He is not a human, but a yakkha who feeds on flesh and blood."' 'Dhanaṃ taṃ tāta yācati' means, 'Father, desiring to eat our flesh, he asks you for your children as wealth.' 'Udikkhasī' means 'you are indifferent.' 'Asmā nūna te hadayaṃ' means, 'Father, the hearts of parents are tender toward their children; they cannot bear the suffering of their children. You, however, sit as if unaware—your heart, I think, is like stone, or perhaps like iron, strongly bound. Therefore, it does not ache when such suffering befalls us.'

น ชานาสีติ อชานนฺโต วิย อจฺฉสิ. อจฺจายิเกน ลุทฺเทนาติ อติวิย ลุทฺเทน ปมาณาติกฺกนฺเตน. โย โนติ พฺราหฺมเณน โน อมฺเห กนิฏฺฐภาติเก พทฺเธ พนฺธิเต โย ตฺวํ น ชานาสิ. สุมฺภตีติ โปเถติ. อิเธว อจฺฉตนฺติ ตาต, อยํ กณฺหาชินา กิญฺจิ ทุกฺขํ น ชานาติ. ยถา นาม ขีรสมฺมตฺตา มิคโปติกา ยูถา ปริหีนา มาตรํ อปสฺสนฺตี ขีรตฺถาย กนฺทติ, เอวํ อมฺมํ อปสฺสนฺตี กนฺทิตฺวา สุสฺสิตฺวา มริสฺสติ, ตสฺมา มํเยว พฺราหฺมณสฺส เทหิ, อหํ คมิสฺสามิ, อยํ กณฺหาชินา อิเธว โหตูติ.
'Na jānāsi' means 'you sit as if not knowing.' 'Accāyikena luddena' means 'by the exceedingly cruel one, who has exceeded all measure.' 'Yo no' means, 'You do not recognize us, your younger siblings, bound by the brahmin.' 'Sumbhati' means 'he strikes.' 'Idheva acchataṃ' means, 'Father, this Kaṇhājinā knows no suffering at all. Just as a young doe, intoxicated by milk, separated from the herd and not seeing its mother, cries out for milk, so too will she, not seeing her mother, cry until she withers away and dies. Therefore, give me alone to the brahmin; I will go. Let this Kaṇhājinā stay here.'

เอวํ วุตฺเตปิ มหาสตฺโต น กิญฺจิ กเถติ. ตโต กุมาโร มาตาปิตโร อารพฺภ ปริเทวนฺโต อาห –
Even when spoken to thus, the Great Being said nothing. Then the boy, lamenting on account of his parents, spoke:

๒๑๓๔.
2134.

‘‘น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ, ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ;
ยญฺจ อมฺมํ น ปสฺสามิ, ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต.
"This is not so great a suffering for me, for this is endurable for a man; but that I do not see my mother—that is a greater sorrow to me than this."

๒๑๓๕.
2135.

‘‘น [Pg.330] เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ, ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ;
ยญฺจ ตาตํ น ปสฺสามิ, ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต.
"This is not so great a suffering for me, for this is endurable for a man; but that I do not see my father—that is a greater sorrow to me than this."

๒๑๓๖.
2136.

‘‘สา นูน กปณา อมฺมา, จิรรตฺตาย รุจฺฉติ;
กณฺหาชินํ อปสฺสนฺตี, กุมารึ จารุทสฺสนึ.
"Surely now my poor mother will grieve for a long time, not seeing Kaṇhājinā, the fair-faced maiden."

๒๑๓๗.
2137.

‘‘โส นูน กปโณ ตาโต, จิรรตฺตาย รุจฺฉติ;
กณฺหาชินํ อปสฺสนฺโต, กุมารึ จารุทสฺสนึ.
"Surely now my poor father will grieve for a long time, not seeing Kaṇhājinā, the lovely maiden."

๒๑๓๘.
2138.

‘‘สา นูน กปณา อมฺมา, จิรํ รุจฺฉติ อสฺสเม;
กณฺหาชินํ อปสฺสนฺตี, กุมารึ จารุทสฺสนึ.
"Surely now my poor mother will grieve long in the hermitage, not seeing Kaṇhājinā, the fair-faced maiden."

๒๑๓๙.
2139.

‘‘โส นูน กปโณ ตาโต, จิรํ รุจฺฉติ อสฺสเม;
กณฺหาชินํ อปสฺสนฺโต, กุมารึ จารุทสฺสนึ.
"Surely now my poor father will grieve long in the hermitage, not seeing Kaṇhājinā, the lovely maiden."

๒๑๔๐.
2140.

‘‘สา นูน กปณา อมฺมา, จิรรตฺตาย รุจฺฉติ;
อฑฺฒรตฺเต ว รตฺเต วา, นทีว อวสุจฺฉติ.
"Surely now my poor mother will grieve for a long time; at midnight or during the night, she will dry up like a river."

๒๑๔๑.
2141.

‘‘โส นูน กปโณ ตาโต, จิรรตฺตาย รุจฺฉติ;
อฑฺฒรตฺเต ว รตฺเต วา, นทีว อวสุจฺฉติ.
"Surely now my poor father will grieve for a long time; at midnight or during the night, he will dry up like a river."

๒๑๔๒.
2142.

‘‘อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา, เวทิสา สินฺทุวารกา;
วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ, ตานิ อชฺช ชหามเส.
"These are the rose-apple trees, the vedisa and sinduvāraka trees; various kinds of trees—today we abandon them."

๒๑๔๓.
2143.

‘‘อสฺสตฺถา ปนสา เจเม, นิคฺโรธา จ กปิตฺถนา;
วิวิธานิ ผลชาตานิ, ตานิ อชฺช ชหามเส.
"These are the Bodhi trees, the breadfruit and banyan trees, and wood-apple trees; the various kinds of fruit—today we abandon them."

๒๑๔๔.
2144.

‘‘อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา, อยํ สีตูทกา นที;
ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม, ตานิ อชฺช ชหามเส.
"Here stand these parks, here flows this cool-watered river; where we used to play before—today we abandon them."

๒๑๔๕.
2145.

‘‘วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต;
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธาเรม, ตานิ อชฺช ชหามเส.
"Various kinds of flowers are on this mountain; those which we formerly wore, today we shall abandon."

๒๑๔๖.
2146.

‘‘วิวิธานิ ผลชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต;
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชาม, ตานิ อชฺช ชหามเส.
"Various kinds of fruits are on this mountain; those which we formerly ate, today we shall abandon."

๒๑๔๗.
2147.

‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลิพทฺทา จ โน อิเม;
เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม, ตานิ อชฺช ชหามเส’’ติ.
"These are our toy elephants, horses, and oxen; with which we formerly played, those today we shall abandon."

ตตฺถ [Pg.331] ปุมุนาติ ภเว วิจรนฺเตน ปุริเสน. ลพฺภาติ ลภิตพฺพํ. ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโตติ ยํ เม อมฺมํ ปสฺสิตุํ อลภนฺตสฺส ทุกฺขํ, ตํ อิโต โปถนทุกฺขโต สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน ทุกฺขตรํ. รุจฺฉตีติ โรทิสฺสติ. อฑฺฒรตฺเต ว รตฺเต วาติ อฑฺฒรตฺเต วา สกลรตฺเต วา อมฺเห สริตฺวา จิรํ โรทิสฺสติ. อวสุจฺฉตีติ อปฺโปทกา กุนฺนที อวสุสฺสติ. ยถา สา ขิปฺปเมว สุสฺสติ, เอวํ อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเตเยว สุสฺสิตฺวา มริสฺสตีติ อธิปฺปาเยเนวมาห. เวทิสาติ โอลมฺพนสาขา. ตานีติ เยสํ โน มูลปุปฺผผลานิ คณฺหนฺเตหิ จิรํ กีฬิตํ, ตานิ อชฺช อุโภปิ มยํ ชหาม. หตฺถิกาติ ตาเตน อมฺหากํ กีฬนตฺถาย กตา หตฺถิกา.
Therein, "pumunā" means by a man wandering in existence. "Labbhā" means is to be obtained. "Taṃ me dukkhataraṃ ito" means the sorrow of not being able to see my mother is a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold greater than this pain of being struck. "Rucchatī" means will weep. "Aḍḍharatte vā ratte vā" means at midnight or all night she will weep for a long time, remembering us. "Avasucchatī" means a small river with little water dries up. Just as it dries up quickly, so too, at the rising of the sun, she will wither and die—this is the implied meaning. "Vedisā" means hanging branches. "Tāni" means those roots, flowers, and fruits with which we played for a long time while gathering them—today we both abandon them. "Hatthikā" means the toy elephants made by our father for us to play with.

ตํ เอวํ ปริเทวมานเมว สทฺธึ ภคินิยา ชูชโก อาคนฺตฺวา โปเถนฺโต คเหตฺวา ปกฺกามิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
While he was thus lamenting, Jūjaka came and, beating them, seized him together with his sister and departed. To explain this matter, the Teacher said:

๒๑๔๘.
2148.

‘‘นียมานา กุมารา เต, ปิตรํ เอตทพฺรวุํ;
อมฺมํ อาโรคฺยํ วชฺชาสิ, ตฺวญฺจ ตาต สุขี ภว.
"As those children were being led away, they said this to their father: 'Tell mother we are well, and may you, father, be happy.'"

๒๑๔๙.
2149.

‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลิพทฺทา จ โน อิเม;
ตานิ อมฺมาย ทชฺเชสิ, โสกํ เตหิ วิเนสฺสติ.
"'These are our toy elephants, horses, and oxen; give them to mother, and she will dispel her grief with them.'"

๒๑๕๐.
2150.

‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลิพทฺทา จ โน อิเม;
ตานิ อมฺมา อุทิกฺขนฺตี, โสกํ ปฏิวิเนสฺสตี’’ติ.
"'These are our toy elephants, horses, and oxen; seeing them, mother will dispel her sorrow.'"

ตทา โพธิสตฺตสฺส ปุตฺเต อารพฺภ พลวโสโก อุปฺปชฺชิ, หทยมํสํ อุณฺหํ อโหสิ. โส เกสรสีเหน คหิตมตฺตวารโณ วิย ราหุมุขํ ปวิฏฺฐจนฺโท วิย จ กมฺปมาโน สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา กลุนํ ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
At that time, intense grief concerning his children arose in the Bodhisatta, and his heart's flesh grew hot. Like a maddened elephant seized by a maned lion, or like the moon entering Rāhu's mouth, trembling and unable to maintain his composure, with eyes full of tears, he entered the leaf-hut and lamented pitifully. To explain this matter, the Teacher said:

๒๑๕๑.
2151.

‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย;
ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา, กลุนํ ปริเทวยี’’ติ.
"Then King Vessantara, the Khattiya, having given the gift, entered the leaf-hut and lamented sorrowfully."

ตโต ปรา มหาสตฺตสฺส วิลาปคาถา โหนฺติ –
Then followed these verses of lamentation by the Great Being:

๒๑๕๒.
2152.

‘‘กํ นฺวชฺช ฉาตา ตสิตา, อุปรุจฺฉนฺติ ทารกา;
สายํ สํเวสนากาเล, โก เน ทสฺสติ โภชนํ.
"Whom now will the hungry, thirsty children cry to? In the evening, at bedtime, who will give them food?"

๒๑๕๓.
2153.

‘‘กํ [Pg.332] นฺวชฺช ฉาตา ตสิตา, อุปรุจฺฉนฺติ ทารกา;
สายํ สํเวสนากาเล, ‘อมฺมา ฉาตมฺห เทถ โน’.
"Whom now will the hungry, thirsty children cry to? In the evening, at bedtime, they will say, 'Mother, we are hungry, give us something.'"

๒๑๕๔.
2154.

‘‘กถํ นุ ปถํ คจฺฉนฺติ, ปตฺติกา อนุปาหนา;
สนฺตา สูเนหิ ปาเทหิ, โก เน หตฺเถ คเหสฺสติ.
"How will they walk the path, on foot and without shoes? Exhausted, with swollen feet, who will take them by the hand?"

๒๑๕๕.
2155.

‘‘กถํ นุ โส น ลชฺเชยฺย, สมฺมุขา ปหรํ มม;
อทูสกานํ ปุตฺตานํ, อลชฺชี วต พฺราหฺมโณ.
"How is that brahmin not ashamed, striking my innocent children in my very presence? Shameless, indeed, is that brahmin!"

๒๑๕๖.
2156.

‘‘โยปิ เม ทาสิทาสสฺส, อญฺโญ วา ปน เปสิโย;
ตสฺสาปิ สุวิหีนสฺส, โก ลชฺชี ปหริสฺสติ.
Even if it were a slave of my female slave, or any other servant, who, possessing shame, would strike one so utterly destitute?

๒๑๕๗.
2157.

‘‘วาริชสฺเสว เม สโต, พทฺธสฺส กุมินามุเข;
อกฺโกสติ ปหรติ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสโต’’ติ.
Like a fish bound at the mouth of a weir, he reviles and strikes me, even as I look upon my beloved children.

ตตฺถ กํ นฺวชฺชาติ กํ นุ อชฺช. อุปรุจฺฉนฺตีติ สฏฺฐิโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา อุปโรทิสฺสนฺติ. สํเวสนากาเลติ มหาชนสฺส ปริเวสนากาเล. โกเน ทสฺสตีติ โก เนสํ โภชนํ ทสฺสติ. กถํ นุ ปถํ คจฺฉนฺตีติ กถํ นุ สฏฺฐิโยชนมคฺคํ คมิสฺสนฺติ. ปตฺติกาติ หตฺถิยานาทีหิ วิรหิตา. อนุปาหนาติ อุปาหนมตฺเตนปิ วิยุตฺตา สุขุมาลปาทา. คเหสฺสตีติ กิลมถวิโนทนตฺถาย โก คณฺหิสฺสติ. ทาสิทาสสฺสาติ ทาสิยา ทาโส อสฺส. อญฺโญ วา ปน เปสิโยติ ตสฺสปิ ทาโส, ตสฺสปิ ทาโสติ เอวํ ทาสปติทาสปรมฺปราย ‘‘โย มยฺหํ จตุตฺโถ เปสิโย เปสนการโก อสฺส, ตสฺส เอวํ สุวิหีนสฺสปิ อยํ เวสฺสนฺตรสฺส ทาสปติทาโส’’ติ ญตฺวา. โก ลชฺชีติ โก ลชฺชาสมฺปนฺโน ปหเรยฺย, ยุตฺตํ นุ โข ตสฺส นิลฺลชฺชสฺส มม ปุตฺเต ปหริตุนฺติ. วาริชสฺเสวาติ กุมินามุเข พทฺธสฺส มจฺฉสฺเสว สโต มม. อปสฺสโตติ อ-กาโร นิปาตมตฺโต, ปสฺสนฺตสฺเสว ปิยปุตฺเต อกฺโกสติ เจว ปหรติ จ, อโห วต ทารุโณติ.
Herein, `kaṃ nvajjā` means `kaṃ nu ajja`. `Uparucchanti` means, having gone a sixty-yojana path, they will lament. `Saṃvesanākāle` means at the time of serving food to the great assembly. `Ko ne dassati` means who will give them food? `Kathaṃ nu pathaṃ gacchanti` means how will they travel the sixty-yojana path? `Pattikā` means being without elephants, vehicles, and the like. `Anupāhanā` means being without even sandals, having delicate feet. `Gahessati` means who will take them for the purpose of relieving their fatigue? `Dāsidāsassa` means he would be the slave of a female slave. `Añño vā pana pesiyo` means his slave too, his slave as well—thus, in the lineage of slaves upon slaves, knowing, 'This is a slave of Vessantara's slave, so utterly destitute, even if he were my fourth messenger.' `Ko lajjī` means what person endowed with shame would strike? Is it indeed fitting for that shameless one to strike my children? `Vārijasseva` means of me, being like a fish bound at the mouth of a fish-trap. `Apassato` means the 'a' is merely a particle; it means even while seeing his beloved children, he reviles and strikes them. Alas, how cruel!

อถสฺส กุมาเรสุ สิเนเหน เอวํ ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ มม ปุตฺเต อติวิย วิเหเฐติ, โสกํ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกมิ, พฺราหฺมณํ อนุพนฺธิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา อาเนสฺสามิ เต กุมาเร’’ติ[Pg.333]. ตโต ‘‘อฏฺฐานเมตํ กุมารานํ ปีฬนํ อติทุกฺขนฺติ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉานุตปฺปํ นาม สตํ ธมฺโม น โหตี’’ติ จินฺเตสิ. ตทตฺถโชตนา อิมา ทฺเว ปริวิตกฺกคาถา นาม โหนฺติ –
Then, out of affection for his children, this reflection arose in him: 'This brahmin torments my children excessively; I cannot bear the sorrow. I shall pursue the brahmin, bring his life to an end, and bring back those children.' Then he reflected: 'This oppression of the children is an impossible thing, exceedingly painful. But to give a gift and then regret it is not the way of the good.' To illuminate this meaning, there are these two verses of reflection:

๒๑๕๘.
2158.

‘‘อทุ จาปํ คเหตฺวาน, ขคฺคํ พนฺธิย วามโต;
อาเนสฺสามิ สเก ปุตฺเต, ปุตฺตานญฺหิ วโธ ทุโข.
Taking up the bow and binding the sword on my left, I will bring back my own children, for the slaying of one's children is painful.

๒๑๕๙.
2159.

‘‘อฏฺฐานเมตํ ทุกฺขรูปํ, ยํ กุมารา วิหญฺญเร;
สตญฺจ ธมฺมมญฺญาย, โก ทตฺวา อนุตปฺปตี’’ติ.
It is an impossible and painful thing that the children should be tormented. But knowing the way of the good, who, having given, would then regret?

ตตฺถ สตนฺติ ปุพฺพโพธิสตฺตานํ ปเวณิธมฺมํ.
Herein, `sataṃ` means the traditional way of the previous Bodhisattas.

โส กิร ตสฺมึ ขเณ โพธิสตฺตานํ ปเวณึ อนุสฺสริ. ตโต ‘‘สพฺพโพธิสตฺตานํ ธนปริจฺจาคํ, องฺคปริจฺจาคํ, ปุตฺตปริจฺจาคํ, ภริยปริจฺจาคํ, ชีวิตปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธภูตปุพฺโพ นาม นตฺถิ. อหมฺปิ เตสํ อพฺภนฺตโร โหมิ, มยาปิ ปิยปุตฺตธีตโร อทตฺวา น สกฺกา พุทฺเธน ภวิตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กึ ตฺวํ เวสฺสนฺตร ปเรสํ ทาสตฺถาย ทินฺนปุตฺตานํ ทุกฺขภาวํ น ชานาสิ, เยน พฺราหฺมณํ อนุพนฺธิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสฺสามีติ สญฺญํ อุปฺปาเทสิ, ทานํ ทตฺวา ปจฺฉานุตปฺโป นาม ตว นานุรูโป’’ติ เอวํ อตฺตานํ ปริภาสิตฺวา ‘‘สเจปิ เอโส กุมาเร มาเรสฺสติ, ทินฺนกาลโต ปฏฺฐาย มม น กิญฺจิ โหตี’’ติ ทฬฺหสมาทานํ อธิฏฺฐาย ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปณฺณสาลทฺวาเร ปาสาณผลเก กญฺจนปฏิมา วิย นิสีทิ. ชูชโกปิ โพธิสตฺตสฺส สมฺมุเข กุมาเร โปเถตฺวา เนติ. ตโต กุมาโร วิลปนฺโต อาห –
At that moment, it is said, he recalled the tradition of the Bodhisattas. Then he thought: 'Without having made these five great relinquishments—the relinquishment of wealth, the relinquishment of limbs, the relinquishment of children, the relinquishment of a wife, and the relinquishment of life—no one has ever become a Buddha. I too am among them. Without giving away my beloved son and daughter, it is not possible for me to become a Buddha.' Having thought thus, he admonished himself: 'Vessantara, do you not know the suffering of children given into slavery for others, that you have produced the thought, "I will pursue the brahmin and bring his life to an end"? Regret after giving is not suitable for you.' Having thus reproached himself, he made a firm resolve: 'Even if this one kills the children, from the time they were given, they are nothing to me.' Having made this resolution, he came out of the leaf-hut and sat on a stone slab at the door like a golden statue. Jūjaka, in front of the Bodhisatta, beat the children and led them away. Then the prince, weeping, said:

๒๑๖๐.
2160.

‘‘สจฺจํ กิเรวมาหํสุ, นรา เอกจฺจิยา อิธ;
ยสฺส นตฺถิ สกา มาตา, ยถา นตฺถิ ตเถว โส.
Truly, it is said, some people here have spoken thus: 'For whom his own mother does not exist, it is as if he himself does not exist.'

๒๑๖๑.
2161.

‘‘เอหิ กณฺเห มริสฺสาม, นตฺถตฺโถ ชีวิเตน โน;
ทินฺนมฺหาติ ชนินฺเทน, พฺราหฺมณสฺส ธเนสิโน;
อจฺจายิกสฺส ลุทฺทสฺส, โย โน คาโวว สุมฺภติ.
Come, Kaṇhā, let us die; there is no purpose in our living. We have been given by the lord of men to a wealth-seeking brahmin, violent and cruel, who strikes us as if we were cattle.

๒๑๖๒.
2162.

‘‘อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา, เวทิสา สินฺทุวารกา;
วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ, ตานิ กณฺเห ชหามเส.
These Jambu trees, Vedisa, and Sinduvāraka trees, these various kinds of trees—these, O Kaṇhā, we now abandon.

๒๑๖๓.
2163.

‘‘อสฺสตฺถา [Pg.334] ปนสา เจเม, นิคฺโรธา จ กปิตฺถนา;
วิวิธานิ ผลชาตานิ, ตานิ กณฺเห ชหามเส.
These Assattha and Panasa trees, these Nigrodha and Kapitthana trees, and the various kinds of fruits—these, O Kaṇhā, we now abandon.

๒๑๖๔.
2164.

‘‘อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา, อยํ สีตูทกา นที;
ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม, ตานิ กณฺเห ชหามเส.
These parks that stand here, this river of cool water, where we formerly played—these, O Kaṇhā, we now abandon.

๒๑๖๕.
2165.

‘‘วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต;
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธาเรม, ตานิ กณฺเห ชหามเส.
The various kinds of flowers upon this mountain, which we formerly wore—these, O Kaṇhā, we now abandon.

๒๑๖๖.
2166.

‘‘วิวิธานิ ผลชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต;
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชาม, ตานิ กณฺเห ชหามเส.
The various kinds of fruits upon this mountain, which we formerly ate—these, O Kaṇhā, we now abandon.

๒๑๖๗.
2167.

‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลิพทฺทา จ โน อิเม;
เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม, ตานิ กณฺเห ชหามเส’’ติ.
These our little elephants, horses, and these our oxen, with which we formerly played—these, O Kaṇhā, we now abandon.

ตตฺถ ยสฺสาติ ยสฺส สนฺติเก สกา มาตา นตฺถิ. ปิตา อตฺถิ, ยถา นตฺถิเยว.
Herein, `yassa` means one in whose presence his own mother is not. The father is present, yet it is just as if he were not.

ปุน พฺราหฺมโณ เอกสฺมึ วิสมฏฺฐาเน ปกฺขลิตฺวา ปติ. เตสํ หตฺถโต พนฺธนวลฺลิ มุจฺจิตฺวา คตา. เต ปหฏกุกฺกุฏา วิย กมฺปนฺตา ปลายิตฺวา เอกเวเคเนว ปิตุ สนฺติกํ อาคมึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Again, the brahmin slipped in an uneven place and fell. The vine binding their hands was released and fell away. Trembling like beaten chickens, they fled and in a single rush came to their father's presence. To illuminate this matter, the Teacher said:

๒๑๖๘.
2168.

‘‘นียมานา กุมารา เต, พฺราหฺมณสฺส ปมุญฺจิย;
เตน เตน ปธาวึสุ, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ’’ติ.
Those children, being led away, having been released from the brahmin, ran in that very direction—both Jāli and Kaṇhājinā.

ตตฺถ เตน เตนาติ เตน มุตฺตขเณน เยน ทิสาภาเคน เตสํ ปิตา อตฺถิ, เตน ปธาวึสุ, ปธาวิตฺวา ปิตุ สนฺติกญฺเญว อาคมึสูติ อตฺโถ.
Herein, `tena tena` means: at that very moment of being released, they ran in that direction where their father was. Having run, they came right to their father's presence—this is the meaning.

ชูชโก เวเคนุฏฺฐาย วลฺลิทณฺฑหตฺโถ กปฺปุฏฺฐานคฺคิ วิย อวตฺถรนฺโต อาคนฺตฺวา ‘‘อติวิย ปลายิตุํ เฉกา ตุมฺเห’’ติ หตฺเถ พนฺธิตฺวา ปุน เนสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Jūjaka, rising swiftly, with a vine-stick in hand, came rushing down upon them like the fire at the end of the aeon. 'You are very clever at escaping!' he said, and binding their hands, he led them away again. To illuminate this matter, the Teacher said:

๒๑๖๙.
2169.

‘‘ตโต [Pg.335] โส รชฺชุมาทาย, ทณฺฑญฺจาทาย พฺราหฺมโณ;
อาโกฏยนฺโต เต เนติ, สิวิราชสฺส เปกฺขโต’’ติ.
Then that brahmin, taking a rope and also a stick, led them away, beating them, as the king of the Sivis looked on.

เอวํ นียมาเนสุ กณฺหาชินา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตี ปิตรา สทฺธึ สลฺลปิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
As they were thus being led away, Kaṇhājinā, turning back and looking, conversed with her father. To illuminate this matter, the Teacher said:

๒๑๗๐.
2170.

‘‘ตํ ตํ กณฺหาชินาโวจ, อยํ มํ ตาต พฺราหฺมโณ;
ลฏฺฐิยา ปฏิโกเฏติ, ฆเร ชาตํว ทาสิยํ.
To him, to him Kaṇhājinā said: 'Father, this brahmin strikes me with a stick like a female slave born in his own house.'

๒๑๗๑.
2171.

‘‘น จายํ พฺราหฺมโณ ตาต, ธมฺมิกา โหนฺติ พฺราหฺมณา;
ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน, ขาทิตุํ ตาต เนติ โน;
นียมาเน ปิสาเจน, กึ นุ ตาต อุทิกฺขสี’’ติ.
'This is no brahmin, father, for brahmins are righteous. This is a yakkha in the guise of a brahmin who leads us away to devour us, father. While we are being led away by this goblin, why, father, do you look on?'

ตตฺถ ตนฺติ ตํ ปสฺสมานํ นิสินฺนํ ปิตรํ สิวิราชานํ. ทาสิยนฺติ ทาสิกํ. ขาทิตุนฺติ ขาทนตฺถาย อยํ โน คิริทฺวารํ อสมฺปตฺเตเยว อุโภหิ จกฺขูหิ รตฺตโลหิตพินฺทุํ ปคฺฆรนฺเตหิ ขาทิสฺสามีติ เนติ, ตฺวญฺจ ขาทิตุํ วา ปจิตุํ วา นียมาเน กึ อมฺเห อุทิกฺขสิ, สพฺพทา สุขิโต โหหีติ ปริเทวิ.
Herein, `taṃ` refers to her father, the king of the Sivis, who sat watching. `Dāsiyaṃ` means a female slave. `Khādituṃ` means for the purpose of eating; he leads us away thinking, 'Before they even reach the mountain pass, I will devour them with both my eyes streaming drops of red blood.' And she lamented, 'While we are being led away to be devoured or to be cooked, why do you look on at us? May you be happy always!'

ทหรกุมาริกาย วิลปนฺติยา กมฺปมานาย คจฺฉนฺติยา มหาสตฺตสฺส พลวโสโก อุปฺปชฺชิ, หทยวตฺถุ อุณฺหํ อโหสิ. นาสิกาย อปฺปโหนฺติยา มุเขน อุณฺเห อสฺสาสปสฺสาเส วิสฺสชฺเชสิ. อสฺสูนิ โลหิตพินฺทูนิ หุตฺวา เนตฺเตหิ นิกฺขมึสุ. โส ‘‘อิทํ เอวรูปํ ทุกฺขํ สิเนหโทเสน ชาตํ, น อญฺเญน การเณน. สิเนหํ อกตฺวา มชฺฌตฺเตเนว ภวิตพฺพ’’นฺติ ตถารูปํ โสกํ อตฺตโน ญาณพเลน วิโนเทตฺวา ปกตินิสินฺนากาเรเนว นิสีทิ. คิริทฺวารํ อสมฺปตฺตาเยว กุมาริกา วิลปนฺตี อคมาสิ.
As the young maiden wept, trembling as she walked, great sorrow arose in the Great Being. His heart grew hot. Unable to breathe through his nose, he exhaled hot breaths through his mouth. Tears, having become drops of blood, came forth from his eyes. He thought: “This kind of suffering is born from the fault of affection, not from any other cause. One should remain equanimous, without affection.” And dispelling such grief through the power of his wisdom, he sat down as before, in his natural posture. Before reaching the mountain pass, the weeping maiden went on.

๒๑๗๒.
2172.

‘‘อิเม โน ปาทกา ทุกฺขา, ทีโฆ จทฺธา สุทุคฺคโม;
นีเจ โจลมฺพเต สูริโย, พฺราหฺมโณ จ ธาเรติ โน.
“Our feet are weary, the road is long and hard to travel; the sun hangs low, and the brahmin drags us on.

๒๑๗๓.
2173.

‘‘โอกนฺทามเส ภูตานิ, ปพฺพตานิ วนานิ จ;
สรสฺส สิรสา วนฺทาม, สุปติตฺเถ จ อาปเก.
“We appeal to the spirits, the mountains, and the forests. With our heads, we revere the lake, and the waters at good fords.

๒๑๗๔.
2174.

‘‘ติณลตานิ โอสธฺโย, ปพฺพตานิ วนานิ จ;
อมฺมํ อาโรคฺยํ วชฺชาถ, อยํ โน เนติ พฺราหฺมโณ.
“Grasses, creepers, and medicinal herbs, mountains and forests—tell our mother we are well, for this brahmin leads us away.

๒๑๗๕.
2175.

‘‘วชฺชนฺตุ [Pg.336] โภนฺโต อมฺมญฺจ, มทฺทึ อสฺมาก มาตรํ;
สเจ อนุปติตุกามาสิ, ขิปฺปํ อนุปติยาสิ โน.
“Honorable sirs, please tell our mother, Maddī, our mother: ‘If you wish to follow, follow us quickly.’

๒๑๗๖.
2176.

‘‘อยํ เอกปที เอติ, อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ;
ตเมวานุปเตยฺยาสิ, อปิ ปสฺเสสิ เน ลหุํ.
“This single-file path leads straight to the hermitage; you should follow it, and perhaps you will see us soon.”

๒๑๗๗.
2177.

‘‘อโห วต เร ชฏินี, วนมูลผลหาริเก;
สุญฺญํ ทิสฺวาน อสฺสมํ, ตํ เต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ.
“Alas, O matted-haired ascetic, gatherer of forest roots and fruits; upon seeing the empty hermitage, that will be a sorrow for you.

๒๑๗๘.
2178.

‘‘อติเวลํ นุ อมฺมาย, อุญฺฉา ลทฺโธ อนปฺปโก;
ยา โน พทฺเธ น ชานาสิ, พฺราหฺมเณน ธเนสินา.
“For too long has our mother gleaned, and gathered a great amount; she who does not know we are bound by a brahmin seeking wealth.

๒๑๗๙.
2179.

‘‘อจฺจายิเกน ลุทฺเทน, โย โน คาโวว สุมฺภติ;
อปชฺช อมฺมํ ปสฺเสมุ, สายํ อุญฺฉาโต อาคตํ.
“By this urgent and cruel man, who goads us like cattle, may we yet see our mother, returned in the evening from her gleaning.”

๒๑๘๐.
2180.

‘‘ทชฺชา อมฺมา พฺราหฺมณสฺส, ผลํ ขุทฺเทน มิสฺสิตํ;
ตทายํ อสิโต ธาโต, น พาฬฺหํ ธารเยยฺย โน.
“May our mother give the brahmin fruit mixed with honey; then, having eaten and being satisfied, he would not drag us away so forcefully.”

๒๑๘๑.
2181.

‘‘สูนา จ วต โน ปาทา, พาฬฺหํ ธาเรติ พฺราหฺมโณ;
อิติ ตตฺถ วิลปึสุ, กุมารา มาตุคิทฺธิโน’’ติ.
“Indeed, our feet are swollen, and the brahmin drags us forcefully; thus lamented the princes, who were longing for their mother.”

ตตฺถ ปาทกาติ ขุทฺทกปาทา. โอกนฺทามเสติ อวกนฺทาม, อปจิตึ นีจวุตฺตึ ทสฺเสนฺตา ชานาเปม. สรสฺสาติ อิมสฺส ปทุมสรสฺส ปริคฺคาหกาเนว นาคกุลานิ สิรสา วนฺทาม. สุปติตฺเถ จ อาปเกติ สุปติตฺถาย นทิยา อธิวตฺถา เทวตาปิ วนฺทาม. ติณลตานีติ ติณานิ จ โอลมฺพกลตาโย จ. โอสธฺโยติ โอสธิโย. สพฺพตฺถ อธิวตฺถา เทวตา สนฺธาเยวมาห. อนุปติตุกามาสีติ สเจปิ สา อมฺหากํ ปทานุปทํ อาคนฺตุกามาสิ. อปิ ปสฺเสสิ เน ลหุนฺติ อปิ นาม เอตาย เอกปทิยา อนุปตมานา ปุตฺตเก เต ลหุํ ปสฺเสยฺยาสีติ เอวํ ตํ วเทยฺยาถาติ. ชฏินีติ พทฺธชฏํ อารพฺภ มาตรํ ปรมฺมุขาลปเนน อาลปนฺตี อาห. อติเวลนฺติ ปมาณาติกฺกนฺตํ กตฺวา. อุญฺฉาติ อุญฺฉาจริยาย[Pg.337]. ผลนฺติ วนมูลผลาผลํ. ขุทฺเทน มิสฺสิตนฺติ ขุทฺทกมธุนา มิสฺสิตํ. อสิโตติ อสิตาสโน ปริภุตฺตผโล. ธาโตติ สุหิโต. น พาฬฺหํ ธารเยยฺย โนติ น โน พาฬฺหํ เวเคน นเยยฺย. มาตุคิทฺธิโนติ มาตริ คิทฺเธน สมนฺนาคตา พลวสิเนหา เอวํ วิลวึสูติ.
Here, 'pādakā' means small feet. 'Okandāmase' means we call out to; showing reverence and a humble state, we make it known. 'Sarassa' means we bow our heads to the Nāga clans who are the guardians of this lotus lake. 'Supatitthe ca āpake' means we also revere the deities dwelling by the river with good fords. 'Tiṇalatāni' means grasses and hanging creepers. 'Osadhyo' means medicinal herbs. Everywhere, he speaks thus, referring to the resident deities. 'Anupatitukāmāsi' means if she wishes to come following in our footsteps. 'Api passesi ne lahun'ti means 'perhaps, following this single-file path, you might see your sons soon'—thus you should tell her. 'Jaṭinī' means he speaks addressing his mother, who has matted hair, with an indirect address. 'Ativelaṃ' means having exceeded the measure. 'Uñchā' means by the practice of gleaning. 'Phalaṃ' means forest roots and fruits. 'Khuddena missitaṃ' means mixed with a little honey. 'Asito' means having eaten his meal, having consumed the fruit. 'Dhāto' means satisfied. 'Na bāḷhaṃ dhārayeyya no' means he would not lead us away forcefully, with great speed. 'Mātugiddhino' means endowed with longing for their mother, with strong affection, thus they lamented.

ทารกปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The explanation of the chapter on the children is concluded.

มทฺทีปพฺพวณฺณนา
The Exposition of the Maddī Chapter

ยํ ปน ตํ รญฺญา ปถวึ อุนฺนาเทตฺวา พฺราหฺมณสฺส ปิยปุตฺเตสุ ทินฺเนสุ ยาว พฺรหฺมโลกา เอกโกลาหลํ ชาตํ, เตนปิ ภิชฺชมานหทยา วิย หิมวนฺตวาสิโน เทวา เตสํ พฺราหฺมเณน นิยมานานํ ตํ วิลาปํ สุตฺวา มนฺตยึสุ ‘‘สเจ มทฺที กาลสฺเสว อสฺสมํ อาคมิสฺสติ, ตตฺถ ปุตฺตเก อทิสฺวา เวสฺสนฺตรํ ปุจฺฉิตฺวา พฺราหฺมณสฺส ทินฺนภาวํ สุตฺวา พลวสิเนเหน ปทานุปทํ ธาวิตฺวา มหนฺตํ ทุกฺขํ อนุภเวยฺยา’’ติ. อถ เต ตโย เทวปุตฺเต ‘‘ตุมฺเห สีหพฺยคฺฆทีปิเวเส นิมฺมินิตฺวา เทวิยา อาคมนมคฺคํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา ยาจิยมานาปิ ยาว สูริยตฺถงฺคมนา มคฺคํ อทตฺวา ยถา จนฺทาโลเกน อสฺสมํ ปวิสิสฺสติ, เอวมสฺสา สีหาทีนมฺปิ อวิเหฐนตฺถาย อารกฺขํ สุสํวิหิตํ กเรยฺยาถา’’ติ อาณาเปสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Now, when the king, having caused the earth to resound, gave his beloved children to the brahmin, a single uproar arose that reached as far as the Brahma world. Hearing the lamentation of the children as they were being led away by the brahmin, the gods dwelling in the Himalayas, their hearts as if breaking, deliberated thus: “If Maddī returns to the hermitage early, does not see the children there, and asks Vessantara, then upon hearing they were given to the brahmin, she will run after them step by step out of strong affection and experience great suffering.” Then they commanded three sons of the gods: “You, having created the forms of a lion, a tiger, and a leopard, are to block the queen’s path of return. Even if she begs, do not give way until sunset, so that she may enter the hermitage by moonlight. And also arrange a well-prepared guard for her, so that she is not harmed by lions and other beasts.” The Teacher, making this matter clear, said:

๒๑๘๒.
2182.

‘‘เตสํ ลาลปฺปิตํ สุตฺวา, ตโย วาฬา วเน มิคา;
สีโห พฺยคฺโฆ จ ทีปิ จ, อิทํ วจนมพฺรวุํ.
“Having heard their lamentation, three wild beasts in the forest—a lion, a tiger, and a leopard—spoke this word:

๒๑๘๓.
2183.

‘‘มา เหว โน ราชปุตฺตี, สายํ อุญฺฉาโต อาคมา;
มา เหวมฺหาก นิพฺโภเค, เหฐยิตฺถ วเน มิคา.
“Let the princess not return from her gleaning in the evening; let no wild beast in the forest harm her in our domain.”

๒๑๘๔.
2184.

‘‘สีโห เจ นํ วิเหเฐยฺย, พฺยคฺโฆ ทีปิ จ ลกฺขณํ;
เนว ชาลีกุมารสฺส, กุโต กณฺหาชินา สิยา;
อุภเยเนว ชีเยถ, ปตึ ปุตฺเต จ ลกฺขณา’’ติ.
“If a lion, a tiger, or a leopard were to harm her, O auspicious one, then there would be no Jālikumāra for her, much less Kaṇhājinā. She, O auspicious one, would be deprived of both her husband and her children.”

ตตฺถ [Pg.338] อิทํ วจนมพฺรวุนฺติ ‘‘ตุมฺเห ตโย ชนา สีโห จ พฺยคฺโฆ จ ทีปิ จาติ เอวํ ตโย วาฬา วเน มิคา โหถา’’ติ อิทํ ตา เทวตา ตโย เทวปุตฺเต วจนมพฺรวุํ. มา เหว โนติ มทฺที ราชปุตฺตี อุญฺฉาโต สายํ มา อาคมิ, จนฺทาโลเกน สายํ อาคจฺฉตูติ วทนฺติ. มา เหวมฺหาก นิพฺโภเคติ อมฺหากํ นิพฺโภเค วิชิเต วนฆฏายํ มา นํ โกจิปิ วเน วาฬมิโค วิเหเฐสิ. น ยถา วิเหเฐติ, เอวมสฺสา อารกฺขํ คณฺหถาติ วทนฺติ. สีโห เจ นนฺติ สเจ หิ ตํ อนารกฺขํ สีหาทีสุ โกจิ วิเหเฐยฺย, อถสฺสา ชีวิตกฺขยํ ปตฺตาย เนว ชาลิกุมาโร อสฺส, กุโต กณฺหาชินา สิยา. เอวํ สา ลกฺขณสมฺปนฺนา อุภเยเนว ชีเยถ ปตึ ปุตฺเต จาติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ ชีเยเถว, ตสฺมา สุสํวิหิตมสฺสา อารกฺขํ กโรถาติ.
Here, ‘spoke this word’ means: ‘You three beings—a lion, a tiger, and a leopard—thus, you three shall be wild beasts in the forest.’ This is what the deities said to the three sons of the gods. Regarding ‘Let not’, they say: ‘Let Princess Maddī not come from gleaning in the evening; let her come in the evening by moonlight.’ Regarding ‘in our domain’, they say: ‘Let no wild beast in the forest harm her in our domain, in this forest region.’ They say: “Take up her protection so that she is not harmed.” Regarding ‘If a lion’, they say: ‘If indeed any of the lions or other beasts should harm her while she is unprotected, then, having met with the destruction of her life, there would be no Jālikumāra for her, much less Kaṇhājinā. Thus she, endowed with auspicious marks, would be deprived in two ways—of her husband and her sons. Therefore, arrange well-prepared protection for her.’

อถ เต ตโย เทวปุตฺตา ‘‘สาธู’’ติ ตาสํ เทวตานํ ตํ วจนํ ปฏิสฺสุณิตฺวา สีหพฺยคฺฆทีปิโน หุตฺวา อาคนฺตฺวา ตสฺสา อาคมนมคฺเค ปฏิปาฏิยา นิปชฺชึสุ. มทฺทีปิ โข ‘‘อชฺช มยา ทุสฺสุปิโน ทิฏฺโฐ, กาลสฺเสว มูลผลาผลํ คเหตฺวา อสฺสมํ คมิสฺสามี’’ติ กมฺปมานา มูลผลาผลานิ อุปธาเรสิ. อถสฺสา หตฺถโต ขณิตฺติ ปติ, ตถา อํสโต อุคฺคีวญฺจ ปติ, ทกฺขิณกฺขิจ ผนฺทติ, ผลิโน รุกฺขา อผลา วิย อผลา จ ผลิโน วิย ขายึสุ, ทส ทิสา น ปญฺญายึสุ. สา ‘‘กึ นุ โข อิทํ, ปุพฺเพ อภูตปุพฺพํ อชฺช เม โหติ, กึ ภวิสฺสติ, มยฺหํ วา อนฺตราโย ภวิสฺสติ, มม ปุตฺตานํ วา, อุทาหุ เวสฺสนฺตรสฺสา’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –
Then those three sons of the gods, saying “Excellent” and assenting to the words of those deities, became a lion, a tiger, and a leopard, and coming, they lay down in succession on her path of approach. Maddī, for her part, thought: “Today I have seen an inauspicious dream. I will gather roots and fruits early and go to the hermitage.” Trembling, she gathered the various roots and fruits. Then the digging tool fell from her hand, and likewise the carrying-pole from her shoulder; her right eye twitched; fruit-bearing trees appeared as if fruitless, and fruitless trees as if fruit-bearing; the ten directions became unclear. She pondered: “What can this be? Something that has never happened before is happening to me today. What will be the outcome? Will there be danger for me, or for my children, or for Vessantara?” Reflecting thus, she said:

๒๑๘๕.
2185.

‘‘ขณิตฺติกํ เม ปติตํ, ทกฺขิณกฺขิ จ ผนฺทติ;
อผลา ผลิโน รุกฺขา, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา’’ติ.
“My digging tool has fallen, and my right eye twitches; fruit-bearing trees are fruitless, and all directions are bewildering to me.”

เอวํ สา ปริเทวนฺตี ปกฺกามิ.
Thus lamenting, she departed.

๒๑๘๖.
2186.

‘‘ตสฺสา สายนฺหกาลสฺมึ, อสฺสมาคมนํ ปติ;
อตฺถงฺคตมฺหิ สูริเย, วาฬา ปนฺเถ อุปฏฺฐหุํ.
“In the evening, as she was returning to the hermitage, when the sun had set, wild beasts appeared on the path.”

๒๑๘๗.
2187.

‘‘นีเจ โจลมฺพเต สูริโย, ทูเร จ วต อสฺสโม;
ยญฺจ เนสํ อิโต หสฺสํ, ตํ เต ภุญฺเชยฺยุ โภชนํ.
“The sun hangs low, and indeed the hermitage is far. And the food that I would bring for them from here, that meal they would now be eating.”

๒๑๘๘.
2188.

‘‘โส [Pg.339] นูน ขตฺติโย เอโก, ปณฺณสาลาย อจฺฉติ;
โตเสนฺโต ทารเก ฉาเต, มมํ ทิสฺวา อนายตึ.
“Surely that noble warrior dwells alone in the leaf hut, comforting his hungry children, seeing that I am not coming.”

๒๑๘๙.
2189.

‘‘เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ, กปณาย วรากิยา;
สายํ สํเวสนากาเล, ขีรปีตาว อจฺฉเร.
“Surely those children of me, a poor and wretched woman, remain at evening's bedtime like young ones who have drunk milk.”

๒๑๙๐.
2190.

‘‘เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ, กปณาย วรากิยา;
สายํ สํเวสนากาเล, วาริปีตาว อจฺฉเร.
“Surely those children of me, a poor and wretched woman, remain at evening's bedtime like young ones who have drunk water.”

๒๑๙๑.
2191.

‘‘เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ, กปณาย วรากิยา;
“Surely those children of me, a poor and wretched woman,”

ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, วจฺฉา พาลาว มาตรํ.
“Stand to meet me, like young calves their mother.”

๒๑๙๒.
2192.

‘‘เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ, กปณาย วรากิยา;
“Surely those children of me, a poor and wretched woman,”

ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, หํสาวุปริปลฺลเล.
“Stand to greet me, like swans upon a pond.”

๒๑๙๓.
2193.

‘‘เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ, กปณาย วรากิยา;
“Surely those children of me, a poor and wretched woman,”

ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, อสฺสมสฺสาวิทูรโต.
“Stand to greet me, not far from the hermitage.”

๒๑๙๔.
2194.

‘‘เอกายโน เอกปโถ, สรา โสพฺภา จ ปสฺสโต;
อญฺญํ มคฺคํ น ปสฺสามิ, เยน คจฺเฉยฺย อสฺสมํ.
“The path is single, the way is one, with lakes and chasms to be seen; I see no other path by which I might go to the hermitage.”

๒๑๙๕.
2195.

‘‘มิคา นมตฺถุ ราชาโน, กานนสฺมึ มหพฺพลา;
ธมฺเมน ภาตโร โหถ, มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา.
“Homage to you, O kings of beasts, mighty in the forest! Be my brothers in accordance with the Dhamma; grant me the path, I ask of you.”

๒๑๙๖.
2196.

‘‘อวรุทฺธสฺสาหํ ภริยา, ราชปุตฺตสฺส สิรีมโต;
ตํ จาหํ นาติมญฺญามิ, รามํ สีตาวนุพฺพตา.
“I am the wife of a glorious, exiled prince; and I do not disrespect him, being devoted like Sītā to Rāma.”

๒๑๙๗.
2197.

‘‘ตุมฺเห จ ปุตฺเต ปสฺสถ, สายํ สํเวสนํ ปติ;
อหญฺจ ปุตฺเต ปสฺเสยฺยํ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
“You see your young in the evening when going to rest; and may I also see my children, both Jāli and Kaṇhājina.”

๒๑๙๘.
2198.

‘‘พหุํ จิทํ มูลผลํ, ภกฺโข จายํ อนปฺปโก;
ตโต อุปฑฺฒํ ทสฺสามิ, มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา.
“These roots and fruits are plentiful, and this food is not insignificant; of this I will give you half, grant me the path, I ask of you.”

๒๑๙๙.
2199.

‘‘ราชปุตฺตี จ โน มาตา, ราชปุตฺโต จ โน ปิตา;
ธมฺเมน ภาตโร โหถ, มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา’’ติ.
“Our mother is a princess, and our father is a prince. Be our brothers in accordance with the Dhamma. Grant me the path, I ask of you.”

ตตฺถ [Pg.340] ตสฺสาติ ตสฺสา มม. อสฺสมาคมนํ ปตีติ อสฺสมํ ปฏิจฺจ สนฺธาย อาคจฺฉนฺติยา. อุปฏฺฐหุนฺติ อุฏฺฐาย ฐิตา. เต กิร ปฐมํ ปฏิปาฏิยา นิปชฺชิตฺวา ตาย อาคมนกาเล อุฏฺฐาย วิชมฺภิตฺวา มคฺคํ รุมฺภนฺตา ปฏิปาฏิยา ติริยํ อฏฺฐํสุ. ยญฺจ เตสนฺติ อหญฺจ ยํ อิโต มูลผลาผลํ เตสํ หริสฺสํ, ตเมว เวสฺสนฺตโร จ อุโภ ปุตฺตกา จาติ เต ตโยปิ ชนา ภุญฺเชยฺยุํ, อญฺญํ เตสํ โภชนํ นตฺถิ. อนายตินฺติ อนาคจฺฉนฺตึ มํ ญตฺวา เอกโกว นูน ทารเก โตเสนฺโต นิสินฺโน. สํเวสนากาเลติ อญฺเญสุ ทิวเสสุ อตฺตโน ขาทาปนปิวาปนกาเล ขีรปีตาวาติ ยถา ขีรปีตา มิคโปตกา ขีรตฺถาย กนฺทิตฺวา ตํ อลภิตฺวา กนฺทนฺตาว นิทฺทํ โอกฺกมนฺติ, เอวํ เม ปุตฺตกา ผลาผลตฺถาย กนฺทิตฺวา ตํ อลภิตฺวา กนฺทนฺตาว นิทฺทํ อุปคตา ภวิสฺสนฺตีติ วทติ.
Herein, ‘tassā’ refers to ‘of me.’ ‘Assamāgamanaṃ pati’ means ‘of her coming with the hermitage as her destination.’ ‘Upaṭṭhahuṃ’ means ‘they stood up.’ It is said that they first lay down in a row, and at the time of her arrival, they rose, stretched, and, blocking the path, stood sideways in a row. ‘Yañca tesaṃ’ means: ‘And whatever roots and fruits I would bring from here for them, that very thing Vessantara and both children—those three people—would eat; they have no other food.’ ‘Anāyatiṃ’ means: ‘Knowing that I am not coming, he must be sitting alone comforting the children.’ ‘Saṃvesanākāle’ means: ‘On other days, at their time of eating and drinking.’ ‘Khīrapītāva’ means: ‘Just as young deer that are milk-fed cry for milk and, not getting it, fall asleep while crying, so my children, crying for fruits and, not getting them, will have fallen asleep while crying’—so she says.

วาริปีตาวาติ ยถา ปิปาสิตา มิคโปตกา ปานียตฺถาย กนฺทิตฺวา ตํ อลภิตฺวา กนฺทนฺตาว นิทฺทํ โอกฺกมนฺตีติ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อจฺฉเรติ อจฺฉนฺติ. ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺตีติ มํ ปจฺจุคฺคตา หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. ‘‘ปจฺจุคฺคนฺตุนา’’ติปิ ปาโฐ, ปจฺจุคฺคนฺตฺวาติ อตฺโถ. เอกายโนติ เอกสฺเสว อยโน เอกปทิกมคฺโค. เอกปโถติ โส จ เอโกว, ทุติโย นตฺถิ, โอกฺกมิตฺวา คนฺตุํ น สกฺกา. กสฺมา? ยสฺมา สรา โสพฺภา จ ปสฺสโต. มิคา นมตฺถูติ สา อญฺญํ มคฺคํ อทิสฺวา ‘‘เอเต ยาจิตฺวา ปฏิกฺกมาเปสฺสามี’’ติ ผลปจฺฉึ สีสโต โอตาเรตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา เอวมาห. ภาตโรติ อหมฺปิ มนุสฺสราชปุตฺตี, ตุมฺหีปิ มิคราชปุตฺตา, อิติ เม ธมฺเมน ภาตโร โหถ.
‘Vāripītāvā’—just as thirsty young deer, crying for a drink and, not receiving it, fall asleep still crying—the meaning should be understood in this same way. ‘Acchareti’ means ‘they remain.’ ‘Paccuggatā maṃ tiṭṭhantīti’ means ‘they stand having gone out to meet me.’ There is also the reading ‘paccuggantunā,’ meaning ‘having gone out to meet.’ ‘Ekāyanoti’ means ‘a single way,’ a single-file path. ‘Ekapathoti’ means it is the only one; there is no second, and one cannot step aside to proceed. Why? Because for one passing, there are lakes and chasms. ‘Migā namatthūti’—not seeing another path, she thinks, “Having entreated them, I will make them retreat,” and lowering the fruit basket from her head, she raises her joined hands in reverence and speaks thus. ‘Bhātaroti’ means ‘I too am a daughter of a human king, and you are sons of a deer king; thus, be my brothers in accordance with the Dhamma.’

อวรุทฺธสฺสาติ รฏฺฐโต ปพฺพาชิตสฺส. รามํ สีตาวนุพฺพตาติ ยถา ทสรถราชปุตฺตํ รามํ ตสฺส กนิฏฺฐภคินี สีตาเทวี ตสฺเสว อคฺคมเหสี หุตฺวา ตํ อนุพฺพตา ปติเทวตา หุตฺวา อปฺปมตฺตา อุปฏฺฐาสิ, ตถา อหมฺปิ เวสฺสนฺตรํ อุปฏฺฐหามิ, นาติมญฺญามีติ วทติ. ตุมฺเห จาติ ตุมฺเห จ มยฺหํ มคฺคํ ทตฺวา สายํ โคจรคฺคหณกาเล ปุตฺเต ปสฺสถ, อหญฺจ อตฺตโน ปุตฺเต ปสฺเสยฺยํ, เทถ เม มคฺคนฺถิ ยาจติ.
‘Avaruddhassāti’ means ‘of one banished from the kingdom.’ ‘Rāmaṃ sītāvanubbatāti’ means ‘just as Sītādevī, the younger sister of Dasaratha’s son, Rāma, became his chief queen and, devoted to him, regarding her husband as her deity, attended to him diligently, so too do I attend to Vessantara; I do not disrespect him’—so she says. ‘Tumhe cāti’ means ‘And you, having given me the path, may see your young at the evening time of foraging; and may I also see my own children. Give me the path’—thus she begs.

อถ [Pg.341] เต ตโย เทวปุตฺตา เวลํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิทานิสฺสา มคฺคํ ทาตุํ เวลา’’ติ ญตฺวา อุฏฺฐาย อปคจฺฉึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then those three divine beings, observing the time and knowing, “Now is the time to grant her the path,” rose and departed. Explaining that matter, the Teacher said:

๒๒๐๐.
2200.

‘‘ตสฺสา ลาลปฺปมานาย, พหุํ การุญฺญสญฺหิตํ;
สุตฺวา เนลปตึ วาจํ, วาฬา ปนฺถา อปกฺกมุ’’นฺติ.
“Having heard her lamenting speech, so full of pity, her clear and sweet voice, the wild beasts departed from the path.”

ตตฺถ เนลปตินฺติ น เอลปตึ เอลปาตวิรหิตํ วิสฏฺฐํ มธุรวาจํ.
Herein, ‘nelapatiṃ’ means not ‘elapatiṃ’; it means speech that is free from stammering, distinct, and sweet.

สาปิ วาเฬสุ อปคเตสุ อสฺสมํ อคมาสิ. ตทา จ ปุณฺณมุโปสโถ โหติ. สา จงฺกมนโกฏึ ปตฺวา เยสุ เยสุ ฐาเนสุ ปุพฺเพ ปุตฺเต ปสฺสติ, เตสุ เตสุ ฐาเนสุ อปสฺสนฺตี อาห –
When the wild beasts had departed, she too went to the hermitage. It was then the full-moon Uposatha day. Reaching the end of the walking path, not seeing her children in those places where she had formerly seen them, she said:

๒๒๐๑.
2201.

‘‘อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ, ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา;
ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, วจฺฉา พาลาว มาตรํ.
“In this very spot, my children, begrimed with dust, would stand to greet me, like young calves their mother.”

๒๒๐๒.
2202.

‘‘อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ, ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา;
ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, หํสาวุปริปลฺลเล.
“In this very spot, my children, begrimed with dust, would stand to greet me, like swans upon a pond.”

๒๒๐๓.
2203.

‘‘อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ, ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา;
ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, อสฺสมสฺสาวิทูรโต.
“In this very spot, my children, begrimed with dust, would stand to greet me, not far from the hermitage.”

๒๒๐๔.
2204.

‘‘ทฺเว มิคา วิย อุกฺกณฺณา, สมนฺตา มภิธาวิโน;
อานนฺทิโน ปมุทิตา, วคฺคมานาว กมฺปเร;
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
“Like two deer with pricked ears, running all around me, joyful and delighted, leaping and trembling with excitement; today I do not see those children, both Jāli and Kaṇhājina.”

๒๒๐๕.
2205.

‘‘ฉกลีว มิคี ฉาปํ, ปกฺขี มุตฺตาว ปญฺชรา;
โอหาย ปุตฺเต นิกฺขมึ, สีหีวามิสคิทฺธินี;
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
“Like a doe abandoning her fawn, like a bird freed from its cage, like a lioness greedy for flesh—I went forth, having abandoned my children. Today I do not see those children, both Jāli and Kaṇhājina.”

๒๒๐๖.
2206.

‘‘อิทํ เนสํ ปทกฺกนฺตํ, นาคานมิว ปพฺพเต;
จิตกา ปริกิณฺณาโย, อสฺสมสฺสาวิทูรโต;
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
“Here are their tracks, like those of elephants on a mountain; their little play-mounds are scattered about not far from the hermitage. Today I do not see those children, both Jāli and Kaṇhājina.”

๒๒๐๗.
2207.

‘‘วาลิกายปิ [Pg.342] โอกิณฺณา, ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา;
สมนฺตา อภิธาวนฺติ, เต น ปสฺสามิ ทารเก.
“Covered even with sand, my children, begrimed with dust, would run all about—those children I do not see.”

๒๒๐๘.
2208.

‘‘เย มํ ปุเร ปจฺจุฏฺเฐนฺติ, อรญฺญา ทูรมายตึ;
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
“Those who formerly would rise to greet me when I came from afar from the forest—today I do not see those children, both Jāli and Kaṇhājina.”

๒๒๐๙.
2209.

‘‘ฉกลึว มิคึ ฉาปา, ปจฺจุคฺคนฺตุน มาตรํ;
ทูเร มํ ปวิโลเกนฺติ, เต น ปสฺสามิ ทารเก.
Like fawns that go forth to meet their doe mother, they would look at me from afar—those children I do not see.

๒๒๑๐.
2210.

‘‘อิทํ เนสํ กีฬนกํ, ปติตํ ปณฺฑุเพลุวํ;
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
This was their plaything, a fallen, faded beluva fruit. Today I do not see my children, Jāli and Kaṇhājina, both of them.

๒๒๑๑.
2211.

‘‘ถนา จ มยฺหิเม ปูรา, อุโร จ สมฺปทาลติ;
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
These breasts of mine are full, and my heart is breaking. Today I do not see my children, Jāli and Kaṇhājina, both of them.

๒๒๑๒.
2212.

‘‘อุจฺฉงฺเคโก วิจินาติ, ถนเมกาวลมฺพติ;
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
One would search in my lap, the other would cling to my breast; today I do not see my children, Jāli and Kaṇhājina, both of them.

๒๒๑๓.
2213.

‘‘ยสฺสุ สายนฺหสมยํ, ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา;
อุจฺฉงฺเค เม วิวตฺตนฺติ, เต น ปสฺสามิ ทารเก.
In the evening time, my children, begrimed with dust, would turn and roll about on my lap—those children I do not see.

๒๒๑๔.
2214.

‘‘อยํ โส อสฺสโม ปุพฺเพ, สมชฺโช ปฏิภาติ มํ;
ตฺยชฺช ปุตฺเต อปสฺสนฺตฺยา, ภมเต วิย อสฺสโม.
This hermitage formerly appeared to me like a festival ground; but today, not seeing my children, the hermitage seems to whirl about.

๒๒๑๕.
2215.

‘‘กิมิทํ อปฺปสทฺโทว, อสฺสโม ปฏิภาติ มํ;
กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา.
Why is this hermitage so silent, appearing to me thus? Even the crows do not cry out—surely my children are dead.

๒๒๑๖.
2216.

‘‘กิมิทํ อปฺปสทฺโทว, อสฺสโม ปฏิภาติ มํ;
สกุณาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา’’ติ.
Why is this hermitage so silent, appearing to me thus? Even the birds do not cry out; surely my children are dead.

ตตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ. ปํสุกุณฺฐิตาติ ปํสุมกฺขิตา. ปจฺจุคฺคตา มนฺติ มํ ปจฺจุคฺคตา หุตฺวา. ‘‘ปจฺจุคฺคนฺตุนา’’ติปิ ปาโฐ, ปจฺจุคฺคนฺตฺวาอิจฺเจว อตฺโถ. อุกฺกณฺณาติ ยถา มิคโปตกา มาตรํ ทิสฺวา กณฺเณ อุกฺขิปิตฺวา คีวํ ปสาเรตฺวา มาตรํ อุปคนฺตฺวา หฏฺฐตุฏฺฐา สมนฺตา อภิธาวิโน. วคฺคมานาว [Pg.343] กมฺปเรติวชฺชมานาเยว มาตุ หทยมํสํ กมฺเปนฺติ วิย เอวํ ปุพฺเพ มม ปุตฺตา. ตฺยชฺชาติ เต อชฺช น ปสฺสามิ. ฉกลีว มิคี ฉาปนฺติ ยถา ฉกลี จ มิคี จ ปญฺชรสงฺขาตา กุลาวกา มุตฺตา ปกฺขี จ อามิสคิทฺธินี สีหี จ อตฺตโน ฉาปํ โอหาย โคจราย ปกฺกมนฺติ, ตถาหมฺปิ โอหาย ปุตฺเต โคจราย นิกฺขมินฺติ วทติ. อิทํ เนสํ ปทกฺกนฺตนฺติ วสฺสารตฺเต สานุปพฺพเต นาคานํ ปทวลญฺชํ วิย อิทํ เนสํ กีฬนฏฺฐาเน อาธาวนปริธาวนปทกฺกนฺตํ ปญฺญายติ. จิตกาติ สญฺจิตนิจิตา กวาลุกปุญฺชา. ปริกิณฺณาโยติ วิปฺปกิณฺณาโย. สมนฺตา มภิธาวนฺตีติ อญฺเญสุ ทิวเสสุ สมนฺตา อภิธาวนฺติ.
Here, 'nanti' is merely a particle. 'Paṃsukuṇṭhitā' means 'smeared with dust'. 'Paccuggatā maṃ' means 'having come forth to meet me'. There is also the reading 'paccuggantunā,' which has the same meaning as 'paccuggantvā' (having gone forth). 'Ukkaṇṇā' (with pricked ears) describes how young deer, upon seeing their mother, prick up their ears, stretch out their necks, approach their mother, and, delighted and joyful, run all around. 'Vaggamānāva kampare' (as if shaking with their bleating) means 'as if they were agitating and shaking even the heart-flesh of the mother'; thus were my children formerly. 'Tyajjā' means 'today I do not see them'. 'Chakalīva migī chāpaṃ' (like a doe her fawn) means: just as a chakalī bird and a doe, and a bird freed from its cage-like nest, and a lioness greedy for meat, abandon their young and go forth for food; so too, she says, 'I abandoned my children and went forth for food'. 'Idaṃ nesaṃ padakkantaṃ' (these are their tracks) means: just as the tracks of elephants on a mountain slope in the rainy season are visible, so too in their playground the tracks of their running about and circling are discernible. 'Citakā' means 'heaps of piled-up and accumulated potsherds'. 'Parikiṇṇāyo' means 'scattered about'. 'Samantā mabhidhāvanti' (they run all around me) means on other days they would run all around.

ปจฺจุฏฺเฐนฺตีติ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺติ. ทูรมายตินฺติ ทูรโต อาคจฺฉนฺตึ. ฉกลึว มิคึ ฉาปาติ อตฺตโน มาตรํ ฉกลึ วิย มิคึ วิย จ ฉาปา. อิทํ เนสํ กีฬนกนฺติ หตฺถิรูปกาทีหิ กีฬนฺตานํ อิทญฺจ เตสํ หตฺถโต สุวณฺณวณฺณํ กีฬนเพลุวํ ปริคฬิตฺวา ปติตํ. มยฺหิเมติ มยฺหํ อิเม ถนา จ ขีรสฺส ปูรา. อุโร จ สมฺปทาลตีติ หทยญฺจ ผลติ. อุจฺฉงฺเค เม วิวตฺตนฺตีติ มม อุจฺฉงฺเค อาวตฺตนฺติ วิวตฺตนฺติ. สมชฺโช ปฏิภาติ มนฺติ สมชฺชฏฺฐานํ วิย มยฺหํ อุปฏฺฐาติ. ตฺยชฺชาติ เต อชฺช. อปสฺสนฺตฺยาติ อปสฺสนฺติยา มม. ภมเต วิยาติ กุลาลจกฺกํ วิย ภมติ. กาโกลาติ วนกากา. มตา นูนาติ อทฺธา มตา วา เกนจิ นีตา วา ภวิสฺสนฺติ. สกุณาติ อวเสสสกุณา.
'Paccuṭṭhenti' means 'they go to meet'. 'Dūramāyanti' means 'one coming from afar'. 'Chakaliṃva migiṃ chāpā' (like fawns a doe) means: the fawns are toward their mother as toward a chakalī or a doe. 'Idaṃ nesaṃ kīḷanakaṃ' (this their plaything) means: 'and this golden-colored beluva fruit, their plaything, has slipped and fallen from the hands of those playing with toy elephants and so forth'. 'Mayhime' means 'these breasts of mine are full of milk'. 'Uro ca sampadālati' means 'and my heart splits'. 'Ucchaṅge me vivattanti' means 'they turn and roll about on my lap'. 'Samajjo paṭibhāti maṃ' means 'it appears to me like a festival ground'. 'Tyajjā' means 'they today'. 'Apassantyā' means 'of me not seeing'. 'Bhamate viya' means 'it whirls like a potter’s wheel'. 'Kākolā' means 'forest crows'. 'Matā nūnā' means 'surely they are dead or have been carried off by someone'. 'Sakuṇā' means 'the remaining birds'.

อิติ สา วิลปนฺตี มหาสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ผลปจฺฉึ โอตาเรตฺวา มหาสตฺตํ ตุณฺหิมาสีนํ ทิสฺวา ทารเก จสฺส สนฺติเก อปสฺสนฺตี อาห –
Thus lamenting, she went to the Great Being, set down the basket of fruit, and seeing the Great Being sitting silently and not seeing the children near him, she said:

๒๒๑๗.
2217.

‘‘กิมิทํ ตุณฺหิภูโตสิ, อปิ รตฺเตว เม มโน;
กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา.
Why are you silent? Is my mind then in a daze? Even the crows do not cry out—surely my children are dead.

๒๒๑๘.
2218.

‘‘กิมิทํ ตุณฺหิภูโตสิ, อปิ รตฺเตว เม มโน;
สกุณาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา.
Why are you silent? Is my mind then in a daze? Even the birds do not cry out; surely my children are dead.

๒๒๑๙.
2219.

‘‘กจฺจิ นุ เม อยฺยปุตฺต, มิคา ขาทึสุ ทารเก;
อรญฺเญ อิริเณ วิวเน, เกน นีตา เม ทารกา.
My noble husband, have wild beasts eaten my children? In the forest, in the barren, secluded wilderness, by whom were my children taken?

๒๒๒๐.
2220.

‘‘อทุ [Pg.344] เต ปหิตา ทูตา, อทุ สุตฺตา ปิยํวทา;
อทุ พหิ โน นิกฺขนฺตา, ขิฑฺฑาสุ ปสุตา นุ เต.
Or have messengers been sent by you? Or are the sweet-speaking ones asleep? Or have they gone outside, engrossed in their play?

๒๒๒๑.
2221.

‘‘เนวาสํ เกสา ทิสฺสนฺติ, หตฺถปาทา จ ชาลิโน;
สกุณานญฺจ โอปาโต, เกน นีตา เม ทารกา’’ติ.
Neither is their hair seen, nor the hands and feet of Jāli; nor any sign of birds swooping down—by whom have my children been taken away?

ตตฺถ อปิ รตฺเตว เม มโนติ อปิ พลวปจฺจูเส สุปินํ ปสฺสนฺติยา วิย เม มโน. มิคาติ สีหาทโย วาฬมิคา. อิริเณติ นิโรเช. วิวเนติ วิวิตฺเต. ทูตาติ อทุ เชตุตฺตรนคเร สิวิรญฺโญ สนฺติกํ ตยา ทูตา กตฺวา เปสิตา. สุตฺตาติ อนฺโตปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา สยิตา. อทุ พหิ โนติ อทุ เต ทารกา ขิฑฺฑาปสุตา หุตฺวา พหิ นิกฺขนฺตาติ ปุจฺฉติ. เนวาสํ เกสา ทิสฺสนฺตีติ สามิ เวสฺสนฺตร, เนว เตสํ กาฬญฺชนวณฺณา เกสา ทิสฺสนฺติ. ชาลิโนติ กญฺจนชาลวิจิตฺตา หตฺถปาทา. สกุณานญฺจ โอปาโตติ หิมวนฺตปเทเส หตฺถิลิงฺคสกุณา นาม อตฺถิ, เต โอปติตฺวา อาทาย อากาเสเนว คจฺฉนฺติ. เตน ตํ ปุจฺฉามิ ‘‘กึ เตหิ สกุเณหิ นีตา, อิโต อญฺเญสมฺปิ เกสญฺจิ เตสํ สกุณานํ วิย โอปาโต ชาโต, อกฺขาหิ, เกน นีตา เม ทารกา’’ติ?
Here, 'api ratteva me mano' means 'my mind is as if seeing a dream in the late dawn'. 'Migā' (wild beasts) refers to lions and other fierce animals. 'Iriṇe' (barren) means 'without water'. 'Vivane' (secluded) means 'isolated'. 'Dūtā' (messengers) means: 'or have they been sent by you as envoys to King Sivi in Jetuttara city?'. 'Suttā' (asleep) means 'they entered the leaf-hut and lay down'. 'Adu bahi no' is a question: 'or have those children, engrossed in play, gone outside?'. 'Nevāsaṃ kesā dissanti' (neither is their hair seen) means, 'O lord Vessantara, not even their kohl-colored hair is visible'. 'Jālino' means hands and feet adorned like a golden net. 'Sakuṇānañca opāto' (nor the swoop of birds) refers to birds in the Himalayan region called hatthiliṅga, which swoop down and carry things away through the sky. Therefore, she asks him: 'Were they taken by those birds? Or has a swoop like that of those birds happened to any others here? Tell me, by whom have my children been taken?'

เอวํ วุตฺเตปิ มหาสตฺโต น กิญฺจิ อาห. อถ นํ สา ‘‘เทว, กสฺมา มยา สทฺธึ น กเถสิ, โก มม โทโส’’ติ วตฺวา อาห –
Even when spoken to thus, the Great Being said nothing. Then she said to him, 'Lord, why do you not speak with me? What is my fault?' and continued:

๒๒๒๒.
2222.

‘‘อิทํ ตโต ทุกฺขตรํ, สลฺลวิทฺโธ ยถา วโณ;
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
This is more painful than that, like a wound pierced by a dart; today I do not see my children, Jāli and Kaṇhājina, both of them.

๒๒๒๓.
2223.

‘‘อิทมฺปิ ทุติยํ สลฺลํ, กมฺเปติ หทยํ มม;
ยญฺจ ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ตฺวญฺจ มํ นาภิภาสสิ.
This second dart, too, shakes my heart: that I do not see my children, and you do not speak to me.

๒๒๒๔.
2224.

‘‘อชฺเชว เม อิมํ รตฺตึ, ราชปุตฺต น สํสติ;
มญฺเญ โอกฺกนฺตสนฺตํ มํ, ปาโต ทกฺขิสิ โน มต’’นฺติ.
Prince, I shall not survive this very night; I think my life is departing; in the morning you will see me dead.

ตตฺถ อิทํ ตโต ทุกฺขตรนฺติ สามิ เวสฺสนฺตร, ยํ มม รฏฺฐา ปพฺพาชิตาย อรญฺเญ วสนฺติยา ปุตฺเต จ อปสฺสนฺติยา ทุกฺขํ, อิทํ ตว มยา สทฺธึ อกถนํ มยฺหํ ตโต ทุกฺขตรํ. ตฺวญฺหิ มํ อคฺคิทฑฺฒํ ปฏิทหนฺโต วิย [Pg.345] ปปาตา ปติตํ ทณฺเฑน โปเถนฺโต วิย สลฺเลน วณํ วิชฺฌนฺโต วิย ตุณฺหีภาเวน กิลเมสิ. อิทญฺหิ เม หทยํ สลฺลวิทฺโธ ยถา วโณ ตเถว กมฺปติ เจว รุชติ จ. ‘‘สมฺปวิทฺโธ’’ติปิ ปาโฐ, สมฺปติวิทฺโธติ อตฺโถ. โอกฺกนฺตสนฺตํ มนฺติ อปคตชีวิตํ มํ. ทกฺขิสิ โน มตนฺติ เอตฺถ โน-กาโร นิปาตมตฺโต, มตํ มํ กาลสฺเสว ตฺวํ ปสฺสิสฺสสีติ อตฺโถ.
Here, 'idaṃ tato dukkhataraṃ' (this is more painful than that) means: 'O lord Vessantara, the suffering I endure, banished from my kingdom, living in the forest, and not seeing my children—this your not speaking with me is more painful to me than that'. For you, by remaining silent, torment me like one pressing a burn with fire, like one striking with a stick one who has fallen from a precipice, like one piercing a wound with a dart. Indeed, my heart, like a wound pierced by a dart, both trembles and aches. The reading 'sampaviddho' is also found, meaning 'thoroughly pierced'. 'Okkantasantaṃ maṃ' means 'me, whose life has departed'. 'Dakkhisi no mataṃ' (you will see me dead) — here, the particle 'no' is merely a particle; the meaning is, 'you will see me dead in the morning'.

อถ มหาสตฺโต ‘‘กกฺขฬกถาย นํ ปุตฺตโสกํ ชหาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อิมํ คาถมาห –
Then the Great Being, thinking, 'I will make her abandon her grief for her children with harsh words,' spoke this verse:

๒๒๒๕.
2225.

‘‘นูน มทฺที วราโรหา, ราชปุตฺตี ยสสฺสินี;
ปาโต คตาสิ อุญฺฉาย, กิมิทํ สายมาคตา’’ติ.
Surely, Maddī, graceful one, glorious princess, you went out in the morning to gather gleanings; why is it you have returned in the evening?

ตตฺถ กิมิทํ สายมาคตาติ ‘‘มทฺทิ, ตฺวํ อภิรูปา ปาสาทิกา, หิมวนฺเต จ นาม พหู วนจรกา ตาปสวิชฺชาธราทโย วิจรนฺติ. โก ชานาติ, กึ ภวิสฺสติ, กิญฺจิ ตยา กตํ, ตฺวํ ปาโตว คนฺตฺวา กิมิทํ สายมาคจฺฉสิ, ทหรกุมารเก โอหาย อรญฺญคติตฺถิโย นาม สสามิกิตฺถิโย เอวรูปา น โหนฺติ, ‘กา นุ โข เม ทารกานํ ปวตฺติ, กึ วา เม สามิโก จินฺเตสฺสตี’ติ เอตฺตกมฺปิ เต นาโหสิ. ตฺวํ ปาโตว คนฺตฺวา จนฺทาโลเกน อาคจฺฉสิ, มม ทุคฺคตภาวสฺเสเวส โทโส’’ติ ตชฺเชตฺวา วญฺเจตฺวา กเถสิ.
Here, 'kimidaṃ sāyamāgatā' (what is this, coming back in the evening?) means: 'Maddī, you are beautiful and charming, and in the Himalayas, many forest wanderers, ascetics, and sky-dwellers roam about. Who knows what might happen? What have you been doing? You go out early in the morning and come back in the evening, what is this? Women who go into the forest, leaving behind young children, especially those with husbands, are not like this. Did it not even occur to you: "What might be happening to my children? What will my husband think?" You go out early in the morning and return by the light of the moon—this is the fault of my wretched state,' he said, scolding and deceiving her.

สา ตสฺส กถํ สุตฺวา อาห –
Having heard his words, she said:

๒๒๒๖.
2226.

‘‘นนุ ตฺวํ สทฺทมสฺโสสิ, เย สรํ ปาตุมาคตา;
สีหสฺสปิ นทนฺตสฺส, พฺยคฺฆสฺส จ นิกุชฺชิตํ.
"Did you not hear the sound of those who came to drink at the lake, of the roaring lion, and of the tiger's growl?"

๒๒๒๗.
2227.

‘‘อหุ ปุพฺพนิมิตฺตํ เม, วิจรนฺตฺยา พฺรหาวเน;
ขณิตฺโต เม หตฺถา ปติโต, อุคฺคีวญฺจาปิ อํสโต.
"An omen appeared to me while wandering in the great forest; my digging tool fell from my hand, and my carrying-pole also fell from my shoulder."

๒๒๒๘.
2228.

‘‘ตทาหํ พฺยถิตา ภีตา, ปุถุ กตฺวาน อญฺชลึ;
สพฺพทิสา นมสฺสิสฺสํ, อปิ โสตฺถิ อิโต สิยา.
"Then I, distressed and fearful, having folded my hands in reverence, paid homage to all directions, hoping that safety might come from this."

๒๒๒๙.
2229.

‘‘มา [Pg.346] เหว โน ราชปุตฺโต, หโต สีเหน ทีปินา;
ทารกา วา ปรามฏฺฐา, อจฺฉโกกตรจฺฉิหิ.
"May our prince not be killed by a lion or a leopard, nor may the children be seized by bears, wolves, or hyenas."

๒๒๓๐.
2230.

‘‘สีโห พฺยคฺโฆ จ ทีปิ จ, ตโย วาฬา วเน มิคา;
เต มํ ปริยาวรุํ มคฺคํ, เตน สายมฺหิ อาคตา’’ติ.
"The lion, the tiger, and the leopard—three fierce beasts in the forest—they blocked my path, and for that reason I arrived in the evening."

ตตฺถ เย สรํ ปาตุมาคตาติ เย ปานียํ ปาตุํ อิมํ สรํ อาคตา. พฺยคฺฆสฺส จาติ พฺยคฺฆสฺส จ อญฺเญสํ หตฺถิอาทีนํ จตุปฺปทานญฺเจว สกุณสงฺฆสฺส จ นิกูชิตํ เอกนินฺนาทสทฺทํ กึ ตฺวํ น อสฺโสสีติ ปุจฺฉติ. โส ปน มหาสตฺเตน ปุตฺตานํ ทินฺนเวลาย สทฺโท อโหสิ. อหุ ปุพฺพนิมิตฺตํ เมติ เทว, อิมสฺส เม ทุกฺขสฺส อนุภวนตฺถาย ปุพฺพนิมิตฺตํ อโหสิ. อุคฺคีวนฺติ อํสกูเฏ ปจฺฉิลคฺคนกํ. ปุถูติ วิสุํ วิสุํ. สพฺพทิสา นมสฺสิสฺสนฺติ สพฺพา ทส ทิสา นมสฺสึ. มา เหว โนติ อมฺหากํ ราชปุตฺโต สีหาทีหิ หโต มา โหตุ, ทารกาปิ อจฺฉาทีหิ ปรามฏฺฐา มา โหนฺตูติ ปตฺถยนฺตี นมสฺสิสฺสํ. เต มํ ปริยาวรุํ มคฺคนฺติ สามิ เวสฺสนฺตร, อหํ ‘‘อิมานิ จ ภีสนกานิ มหนฺตานิ, ทุสฺสุปิโน จ เม ทิฏฺโฐ, อชฺช สกาลสฺเสว คมิสฺสามี’’ติ กมฺปมานา มูลผลาผลานิ อุปธาเรสึ, อถ เม ผลิตรุกฺขาปิ อผลา วิย อผลา จ ผลิโน วิย ทิสฺสนฺติ, กิจฺเฉน ผลาผลานิ คเหตฺวา คิริทฺวารํ สมฺปาปุณึ. อถ เต สีหาทโย มํ ทิสฺวา มคฺคํ ปฏิปาฏิยา รุมฺภิตฺวา อฏฺฐํสุ. เตน สายํ อาคตามฺหิ, ขมาหิ เม, สามีติ.
There, 'those who came to drink at the lake' means 'those who came to this lake to drink water.' 'And of the tiger' means 'and of the tiger and other four-footed creatures like elephants, and the chirping of flocks of birds—a single resounding sound. Why did you not hear it?' he asks. But that sound occurred at the time the Great Being gave his children away. 'An omen appeared to me' means, 'My lord, an omen appeared for me to experience this suffering.' 'Uggīva' means 'that which is attached behind on the shoulder-blade.' 'Puthu' means 'separately, individually.' 'I will pay homage to all directions' means 'I paid homage to all ten directions.' 'May it not be so' means 'wishing, "May our prince not be killed by lions and such; may the children not be seized by bears and such," I paid homage.' 'They blocked my path' means, 'O lord Vessantara, I, trembling, thought, "These things are great and terrifying, and I have seen an ill omen; today I will go at the earliest time," and I gathered roots and fruits. Then even the fruit-bearing trees appeared to me as if barren, and the barren trees as if fruitful. With difficulty, having gathered fruits and roots, I reached the mountain pass. Then those lions and others, seeing me, blocked the path in succession and stood still. For that reason, I have come in the evening. Forgive me, my lord.'"

มหาสตฺโต ตาย สทฺธึ เอตฺตกเมว กถํ วตฺวา ยาว อรุณุคฺคมนา น กิญฺจิ กเถสิ. ตโต ปฏฺฐาย มทฺที นานปฺปการกํ วิลปนฺตี อาห –
The Great Being, having spoken only this much with her, said nothing more until the rising of the dawn. From then on, Maddī, lamenting in various ways, spoke:

๒๒๓๑.
2231.

‘‘อหํ ปติญฺจ ปุตฺเต จ, อาเจรมิว มาณโว;
อนุฏฺฐิตา ทิวารตฺตึ, ชฏินี พฺรหฺมจารินี.
"Like a young student attending to his teacher, I have attended to my husband and sons, diligent day and night, with matted hair, practicing the holy life."

๒๒๓๒.
2232.

‘‘อชินานิ ปริทหิตฺวา, วนมูลผลหาริยา;
วิจรามิ ทิวารตฺตึ, ตุมฺหํ กามา หิ ปุตฺตกา.
"Clad in animal hides, gathering roots and fruits from the forest, I wander day and night, for love of you, my children."

๒๒๓๓.
2233.

‘‘อหํ สุวณฺณหลิทฺทึ, อาภตํ ปณฺฑุเพลุวํ;
รุกฺขปกฺกานิ จาหาสึ, อิเม โว ปุตฺต กีฬนา.
"I brought golden turmeric and pale beluva fruit, and I brought ripe tree-fruits; these are your toys, my sons."

๒๒๓๔.
2234.

‘‘อิมํ [Pg.347] มูฬาลิวตฺตกํ, สาลุกํ จิญฺจเภทกํ;
ภุญฺช ขุทฺเทหิ สํยุตฺตํ, สห ปุตฺเตหิ ขตฺติย.
"Eat this coiled mūlāla root, this lotus root, and these water chestnuts, mixed with honey, O noble one, together with your sons."

๒๒๓๕.
2235.

‘‘ปทุมํ ชาลิโน เทหิ, กุมุทญฺจ กุมาริยา;
มาลิเน ปสฺส นจฺจนฺเต, สิวิ ปุตฺตานิ อวฺหย.
"Give the red lotus to Jālī, and the white water lily to the maiden; O wearer of garlands, behold them dancing—summon the children of Sivi."

๒๒๓๖.
2236.

‘‘ตโต กณฺหาชินายปิ, นิสาเมหิ รเถสภ;
มญฺชุสฺสราย วคฺคุยา, อสฺสมํ อุปยนฺติยา.
"Then, O bull among charioteers, listen also to Kaṇhājinā, sweet-voiced and charming, as she approaches the hermitage."

๒๒๓๗.
2237.

‘‘สมานสุขทุกฺขมฺหา, รฏฺฐา ปพฺพาชิตา อุโภ;
อปิ สิวิ ปุตฺเต ปสฺเสสิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ.
"We share the same joy and sorrow, and we both were exiled from the kingdom. O Sivi, do you see the children, Jālī and Kaṇhājinā, both?"

๒๒๓๘.
2238.

‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ นูน, พฺรหฺมจริยปรายเณ;
อหํ โลเก อภิสฺสปึ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต;
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ’’ติ.
"Surely I must have reviled ascetics and brahmins in the world who are devoted to the holy life, the virtuous and learned; for that reason, today I do not see my children, Jālī and Kaṇhājinā, both."

ตตฺถ อาเจรมิว มาณโวติ วตฺตสมฺปนฺโน อนฺเตวาสิโก อาจริยํ วิย ปฏิชคฺคติ. อนุฏฺฐิตาติ ปาริจริยานุฏฺฐาเนน อนุฏฺฐิตา อปฺปมตฺตา หุตฺวา ปฏิชคฺคามิ. ตุมฺหํ กามาติ ตุมฺหากํ กาเมน ตุมฺเห ปตฺถยนฺตี. ปุตฺตกาติ กุมาเร อาลปนฺตี ปริเทวติ. สุวณฺณหลิทฺทินฺติ ปุตฺตกา อหํ ตุมฺหากํ นฺหาปนตฺถาย สุวณฺณวณฺณํ หลิทฺทึ ฆํสิตฺวา อาทาย อาคตา. ปณฺฑุเพลุวนฺติ กีฬนตฺถาย จ โว อิทํ สุวณฺณวณฺณํ เพลุวปกฺกํ มยา อาภตํ. รุกฺขปกฺกานีติ ตุมฺหากํ กีฬนตฺถาย อญฺญานิปิ มนาปานิ รุกฺขผลานิ อาหาสึ. อิเม โวติ ปุตฺตกา อิเม โว กีฬนาติ วทติ. มูฬาลิวตฺตกนฺติ มูฬาลกุณฺฑลกํ. สาลุกนฺติ อิทํ อุปฺปลาทิสาลุกมฺปิ เม พหุ อาภตํ. จิญฺจเภทกนฺติ สิงฺฆาฏกํ. ภุญฺชาติ อิทํ สพฺพํ ขุทฺทมธุนา สํยุตฺตํ ปุตฺเตหิ สทฺธึ ภุญฺชาหีติ ปริเทวติ. สิวิ ปุตฺตานิ อวฺหยาติ สามิ สิวิราช, ปณฺณสาลาย สยาปิตฏฺฐานโต สีฆํ ปุตฺตเก ปกฺโกสาหิ. อปิ สิวิ ปุตฺเต ปสฺเสสีติ สามิ สิวิราช, อปิ ปุตฺเต ปสฺสสิ, สเจ ปสฺสสิ, มม ทสฺเสหิ, กึ มํ อติวิย กิลเมสิ. อภิสฺสปินฺติ ตุมฺหากํ ปุตฺตธีตโร มา ปสฺสิตฺถาติ เอวํ นูน อกฺโกสินฺติ.
There, 'like a student attending to his teacher' means 'a resident student endowed with good conduct attends to his teacher.' 'Diligent' means 'I attend, having become diligent and heedful in the performance of service.' 'For love of you' means 'desiring you out of love for you.' 'O children' means 'calling out to the boys, she laments.' 'Golden turmeric' means 'O children, for your bathing I have come, having brought ground, golden-colored turmeric.' 'Pale beluva fruit' means 'and for you to play with, this golden-colored ripe beluva fruit has been brought by me.' 'Ripe tree-fruits' means 'for you to play with, I have also brought other delightful tree-fruits.' 'These are yours' means 'she says, "Children, these are your toys."' 'Coiled mūlāla root' means 'a coiled mūlāla root.' 'Lotus root' means 'I have also brought much of this lotus root from water lilies and so on.' 'Water chestnuts' means 'the siṅghāṭaka fruit.' 'Eat' means 'she laments, "Eat all this, mixed with honey from small bees, together with the children."' 'Summon the children of Sivi' means 'Lord Sivirāja, quickly summon the children from their sleeping place in the leaf-hut.' 'Do you see the children of Sivi?' means 'Lord Sivirāja, do you see the children? If you see them, show them to me. Why do you torment me so much?' 'I have reviled' means 'Surely they curse me thus: "May you not see your sons and daughters."'"

เอวํ [Pg.348] วิลปมานายปิ ตาย สทฺธึ มหาสตฺโต น กิญฺจิ กเถสิ. สา ตสฺมึ อกเถนฺเต กมฺปมานา จนฺทาโลเกน ปุตฺเต วิจินนฺตี เยสุ เยสุ ชมฺพุรุกฺขาทีสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, ตานิ ตานิ ปตฺวา ปริเทวนฺตี อาห –
Even as she lamented thus, the Great Being spoke not a word to her. As he remained silent, she trembled and, searching for her children by the light of the moon, she came to each of the rose-apple trees and other places where they had formerly played, and lamenting, she said:

๒๒๓๙.
2239.

‘‘อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา, เวทิสา สินฺทุวารกา;
วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ, เต กุมารา น ทิสฺสเร.
"These are your rose-apple trees, vedisā and sinduvāraka plants; various kinds of trees are here, but those children are not to be seen."

๒๒๔๐.
2240.

‘‘อสฺสตฺถา ปนสา เจเม, นิคฺโรธา จ กปิตฺถนา;
วิวิธานิ ผลชาตานิ, เต กุมารา น ทิสฺสเร.
"Here are the sacred fig and jackfruit trees, the banyan and wood-apple trees; various kinds of fruits are here, but those children are not to be seen."

๒๒๔๑.
2241.

‘‘อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา, อยํ สีตูทกา นที;
ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร.
"These groves remain, this river with cool water, where they formerly played; but those children are not to be seen."

๒๒๔๒.
2242.

‘‘วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต;
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธารึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร.
"There are various kinds of flowers on this mountain, which they formerly wore; but those children are not to be seen."

๒๒๔๓.
2243.

‘‘วิวิธานิ ผลชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต;
ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร.
"There are various kinds of fruits on this mountain, which they formerly ate; but those children are not to be seen."

๒๒๔๔.
2244.

‘‘อิเม เต หตฺถิกา อสฺสา, พลิพทฺทา จ เต อิเม;
เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร’’ติ.
"These are your toy elephants, your horses, and these are your bulls, with which they formerly played; but those children are not to be seen."

ตตฺถ อิเม เต หตฺถิกาติ สา ปพฺพตูปริ ทารเก อทิสฺวา ปริเทวมานา ตโต โอรุยฺห ปุน อสฺสมปทํ อาคนฺตฺวา ตตฺถ เต อุปธาเรนฺตี เตสํ กีฬนภณฺฑกานิ ทิสฺวา เอวมาห.
There, 'these are your toy elephants' means: not seeing the children on the mountain, she lamented, and descending from there, she returned to the hermitage grounds. Searching for them there and seeing their playthings, she spoke thus.

อถสฺสา ปริเทวนสทฺเทน เจว ปทสทฺเทน จ มิคปกฺขิโน จลึสุ. สา เต ทิสฺวา อาห –
Then, at the sound of her lamentation and her footsteps, the beasts and birds stirred. Seeing them, she said:

๒๒๔๕.
2245.

‘‘อิเม สามา สโสลูกา, พหุกา กทลีมิคา;
เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร.
"Here are the sāmā deer, hares and owls, and many plantain-deer, with which they formerly played; but those children are not to be seen."

๒๒๔๖.
2246.

‘‘อิเม หํสา จ โกญฺจา จ, มยูรา จิตฺรเปขุณา;
เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร’’ติ.
"Here are swans and herons, and peacocks with variegated tail-feathers, with which they formerly played; but those children are not to be seen."

ตตฺถ สามาติ ขุทฺทกา สามา สุวณฺณมิคา. สโสลูกาติ สสา จ อุลูกา จ.
There, 'sāmā' means small sāmā, golden deer. 'Sasolūkā' means hares and owls.

สา [Pg.349] อสฺสมปเท ปิยปุตฺเต อทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ปุปฺผิตวนฆฏํ ปวิสิตฺวา ตํ ตํ ฐานํ โอโลเกนฺตี อาห –
She, not seeing her beloved sons in the hermitage, went out and entered a grove thick with flowering trees, and looking at this place and that, she said:

๒๒๔๗.
2247.

‘‘อิมา ตา วนคุมฺพาโย, ปุปฺผิตา สพฺพกาลิกา;
ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร.
"These are those forest thickets, ever in bloom, where those boys formerly played; they are not to be seen.

๒๒๔๘.
2248.

‘‘อิมา ตา โปกฺขรณี รมฺมา, จกฺกวากูปกูชิตา;
มนฺทาลเกหิ สญฺฉนฺนา, ปทุมุปฺปลเกหิ จ;
ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร’’ติ.
"Here are those lovely lotus ponds, resounding with the calls of ruddy geese, covered with mandārava flowers, and with lotuses and water lilies, where those boys formerly played; they are not to be seen."

ตตฺถ วนคุมฺพาโยติ วนฆฏาโย.
There, 'vanagumbāyo' means forest thickets.

สา กตฺถจิ ปิยปุตฺเต อทิสฺวา ปุน มหาสตฺตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ตํ ทุมฺมุขํ นิสินฺนํ ทิสฺวา อาห –
Not seeing her beloved sons anywhere, she returned again to the Great Being, and seeing him sitting with a sad face, she said:

๒๒๔๙.
2249.

‘‘น เต กฏฺฐานิ ภินฺนานิ, น เต อุทกมาหฏํ;
อคฺคิปิ เต น หาปิโต, กึ นุ มนฺโทว ฌายสิ.
"Your firewood is not split, your water is not fetched, and your fire is not kindled. Why do you sit brooding as if you were dull?"

๒๒๕๐.
2250.

‘‘ปิโย ปิเยน สงฺคมฺม, สโม เม พฺยปหญฺญติ;
ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ’’ติ.
"When beloved meets with beloved, my weariness is dispelled. Today I do not see my sons, both Jāli and Kaṇhājinā."

ตตฺถ น หาปิโตติ น ชลิโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สามิ, ตฺวํ ปุพฺเพ กฏฺฐานิ ภินฺทสิ, อุทกํ อาหริตฺวา ฐเปสิ, องฺคารกปลฺเล อคฺคึ กโรสิ, อชฺช เตสุ เอกมฺปิ อกตฺวา กึ นุ มนฺโทว ฌายสิ, ตว กิริยา มยฺหํ น รุจฺจตีติ. ปิโย ปิเยนาติ เวสฺสนฺตโร มยฺหํ ปิโย, อิโต เม ปิยตโร นตฺถิ, อิมินา เม ปิเยน สงฺคมฺม สมาคนฺตฺวา ปุพฺเพ สโม เม พฺยปหญฺญติ ทุกฺขํ วิคจฺฉติ, อชฺช ปน เม อิมํ ปสฺสนฺติยาปิ โสโก น วิคจฺฉติ, กึ นุ โข การณนฺติ. ตฺยชฺชาติ โหตุ, ทิฏฺฐํ เม การณํ, เต อชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, เตน เม อิมํ ปสฺสนฺติยาปิ โสโก น วิคจฺฉตีติ.
There, 'na hāpito' means not kindled. This is what is said: "Master, formerly you would split firewood, fetch water and set it down, and make a fire in the charcoal pit. Today, having done none of these things, why do you sit brooding as if you were dull? Your actions do not please me." 'Piyo piyena' means: "Vessantara is beloved to me; there is none more beloved to me than he. Having met and come together with this beloved one, formerly my weariness was dispelled and my suffering vanished. But today, even while seeing him, my sorrow does not vanish. What could be the reason?" 'Tyajja' means: "So be it, I have seen the reason. Today I do not see those sons, and for that reason, even while seeing him, my sorrow does not vanish."

ตาย เอวํ วุตฺเตปิ มหาสตฺโต ตุณฺหีภูโตว นิสีทิ. สา ตสฺมึ อกเถนฺเต โสกสมปฺปิตา ปหฏกุกฺกุฏี วิย กมฺปมานา ปุน ปฐมํ วิจริตฏฺฐานานิ วิจริตฺวา มหาสตฺตสฺส สนฺติกํ ปจฺจาคนฺตฺวา อาห –
Even when she spoke thus, the Great Being sat in silence. As he would not speak, she, overcome with grief, trembling like a wounded hen, wandered again through the places she had first searched, and having returned to the Great Being, she said:

๒๒๕๑.
2251.

‘‘น [Pg.350] โข โน เทว ปสฺสามิ, เยน เต นีหตา มตา;
กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา.
"Indeed, lord, I do not see by whom they were carried off or are dead; even the crows do not caw; surely my children are dead.

๒๒๕๒.
2252.

‘‘น โข โน เทว ปสฺสามิ, เยน เต นีหตา มตา;
สกุณาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา’’ติ.
"Indeed, lord, I do not see by whom they were carried off or are dead; even the birds do not cry out; surely my children are dead."

ตตฺถ น โข โนติ เทว, น โข อมฺหากํ ปุตฺเต ปสฺสามิ. เยน เต นีหตาติ เกนจิ เตสํ นีหตภาวมฺปิ น ชานามีติ อธิปฺปาเยเนวมาห.
Here, 'na kho no deva' means 'Indeed, lord, I do not see our children.' 'Yena te nīhatā' means 'I do not even know the state of their having been carried off by anyone'—with this intention she spoke thus.

เอวํ วุตฺเตปิ มหาสตฺโต น กิญฺจิ กเถสิเยว. สา ปุตฺตโสเกน ผุฏฺฐา ปุตฺเต อุปธาเรนฺตี ตติยมฺปิ ตานิ ตานิ ฐานานิ วาตเวเคน วิจริ. ตาย เอกรตฺตึ วิจริตฏฺฐานํ ปริคฺคยฺหมานํ ปนฺนรสโยชนมตฺตํ อโหสิ. อถ รตฺติ วิภาสิ, อรุโณทโย ชาโต. สา ปุน คนฺตฺวา มหาสตฺตสฺส สนฺติเก ฐิตา ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Even when this was said, the Great Being said nothing at all. She, afflicted by grief for her children, thinking of her sons, wandered a third time through those same places with the speed of the wind. The area she wandered that single night, when measured, was about fifteen leagues. Then the night grew bright, and dawn arose. She went again and stood near the Great Being, lamenting. The Teacher, revealing this matter, said:

๒๒๕๓.
2253.

‘‘สา ตตฺถ ปริเทวิตฺวา, ปพฺพตานิ วนานิ จ;
ปุนเทวสฺสมํ คนฺตฺวา, โรทิ สามิกสนฺติเก.
"She, having lamented there through mountains and forests, and having gone again to the hermitage, wept in her husband’s presence.

๒๒๕๔.
2254.

‘‘น โข โน เทว ปสฺสามิ, เยน เต นีหตา มตา;
กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา.
"Indeed, lord, I do not see by whom they were carried off or are dead; even the crows do not caw; surely my children are dead.

๒๒๕๕.
2255.

‘‘น โข โน เทว ปสฺสามิ, เยน เต นีหตา มตา;
สกุณาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา.
"Indeed, lord, I do not see by whom they were carried off or are dead; even the birds do not cry out; surely my children are dead.

๒๒๕๖.
2256.

‘‘นุ โข โน เทว ปสฺสามิ, เยน เต นีหตา มตา;
วิจรนฺตี รุกฺขมูเลสุ, ปพฺพเตสุ คุหาสุ จ.
"Now indeed, lord, I do not see by whom they were carried off or are dead, though I wander among the roots of trees, on mountains, and in caves.

๒๒๕๗.
2257.

‘‘อิติ มทฺที วราโรหา, ราชปุตฺตี ยสสฺสินี;
พาหา ปคฺคยฺห กนฺทิตฺวา, ตตฺเถว ปติตา ฉมา’’ติ.
"Thus Maddī, of excellent form, the glorious princess, raising her arms and weeping, fell right there upon the ground."

ตตฺถ สามิกสนฺติเกติ ภิกฺขเว, สา มทฺที ตตฺถ วงฺกปพฺพตกุจฺฉิยํ สานุปพฺพตานิ วนานิ จ วิจรนฺตี ปริเทวิตฺวา ปุน คนฺตฺวา สามิกํ นิสฺสาย ตสฺส สนฺติเก ฐิตา ปุตฺตานํ อตฺถาย โรทิ, ‘‘น โข โน’’ติอาทีนิ วทนฺตี [Pg.351] ปริเทวีติ อตฺโถ. อิติ มทฺที วราโรหาติ ภิกฺขเว, เอวํ สา อุตฺตมรูปธรา วราโรหา มทฺที รุกฺขมูลาทีสุ วิจรนฺตี ทารเก อทิสฺวา ‘‘นิสฺสํสยํ มตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทิตฺวา ตตฺเถว เวสฺสนฺตรสฺส ปาทมูเล ฉินฺนสุวณฺณกทลี วิย ฉมายํ ปติ.
Here, 'in her husband’s presence' means this: monks, that Maddī, having lamented while wandering there in the hollow of Vaṅka Mountain and through the forests with their foothills, went again, and relying on her husband, stood in his presence and wept for the sake of her children, lamenting and saying, 'Indeed, we do not,' and so forth. 'Thus Maddī, of excellent form' means this: monks, in this way, that Maddī, of supreme beauty, of excellent form, wandering at the roots of trees and so forth, not seeing the children, thinking, 'Without a doubt, they must be dead,' raised her arms and wept, and right there at Vessantara’s feet, she fell upon the ground like a golden banana plant that had been cut down.

อถ มหาสตฺโต ‘‘มตา มทฺที’’ติ สญฺญาย กมฺปมาโน ‘‘อฏฺฐาเน ปเทเส มตา มทฺที. สเจ หิสฺสา เชตุตฺตรนคเร กาลกิริยา อภวิสฺส, มหนฺโต ปริวาโร อภวิสฺส, ทฺเว รฏฺฐานิ จเลยฺยุํ. อหํ ปน อรญฺเญ เอกโกว, กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนพลวโสโกปิ สตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ชานิสฺสามิ ตาวา’’ติ อุฏฺฐาย ตสฺสา หทเย หตฺถํ ฐเปตฺวา สนฺตาปปวตฺตึ ญตฺวา กมณฺฑลุนา อุทกํ อาหริตฺวา สตฺต มาเส กายสํสคฺคํ อนาปนฺนปุพฺโพปิ พลวโสเกน ปพฺพชิตภาวํ สลฺลกฺเขตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ตสฺสา สีสํ อุกฺขิปิตฺวา อูรูสุ ฐเปตฺวา อุทเกน ปริปฺโผสิตฺวา มุขญฺจ หทยญฺจ ปริมชฺชนฺโต นิสีทิ. มทฺทีปิ โข โถกํ วีตินาเมตฺวา สตึ ปฏิลภิตฺวา หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา อุฏฺฐาย มหาสตฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘สามิ เวสฺสนฺตร, ทารกา เต กุหึ คตา’’ติ อาห. ‘‘เทวิ, เอกสฺส พฺราหฺมณสฺส ทาสตฺถาย ทินฺนา’’ติ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then the Great Being, trembling with the thought, 'Maddī is dead,' reflected: 'Maddī has died in an unsuitable place. If her death had occurred in the city of Jetuttara, there would have been a great retinue, and two kingdoms would have been stirred. But I am all alone in the forest—what shall I do?' Though overcome by intense grief, he established mindfulness and thought, 'First, I shall find out.' Rising, he placed his hand on her heart and, perceiving the continuing warmth, he fetched water with his water pot. Though he had not previously come into physical contact with her for seven months, he was now unable, due to his intense grief, to be mindful of his state as a renunciant. With eyes full of tears, he lifted her head, placed it on his lap, sprinkled her with water, and sat wiping her face and heart. After a short while, Maddī regained mindfulness, re-established her sense of shame and fear of wrongdoing, and rising, she paid homage to the Great Being and asked, 'Lord Vessantara, where have your children gone?' 'My queen, they were given to a certain brahmin for the purpose of slavery.' The Teacher, revealing this matter, said:

๒๒๕๘.
2258.

‘‘ตมชฺฌปตฺตํ ราชปุตฺตึ, อุทเกนาภิสิญฺจถ;
อสฺสตฺถํ นํ วิทิตฺวาน, อถ นํ เอตทพฺรวี’’ติ.
"He sprinkled with water that princess who had been overcome; and knowing her to be revived, he then spoke these words to her."

ตตฺถ อชฺฌปตฺตนฺติ อตฺตโน สนฺติกํ ปตฺตํ, ปาทมูเล ปติตฺวา วิสญฺญิภูตนฺติ อตฺโถ. เอตทพฺรวีติ เอตํ ‘‘เอกสฺส เม พฺราหฺมณสฺส ทาสตฺถาย ทินฺนา’’ติ วจนํ อพฺรวิ.
Here, 'ajjhapattam' means having reached his presence; the meaning is, having fallen at his feet and become unconscious. 'Etadabravī' means he spoke this statement: 'They were given by me to a certain brahmin for the purpose of slavery.'

ตโต ตาย ‘‘เทว, ปุตฺเต พฺราหฺมณสฺส ทตฺวา มม สพฺพรตฺตึ ปริเทวิตฺวา วิจรนฺติยา กึ นาจิกฺขสี’’ติ วุตฺเต มหาสตฺโต อาห –
Then, when she said, 'Lord, after you gave the children to the brahmin, why did you not tell me while I was wandering and lamenting all night?' the Great Being replied:

๒๒๕๙.
2259.

‘‘อาทิเยเนว เต มทฺทิ, ทุกฺขํ นกฺขาตุมิจฺฉิสํ;
ทลิทฺโท ยาจโก วุฑฺโฒ, พฺราหฺมโณ ฆรมาคโต.
"Maddī, from the very beginning, I did not wish to tell you of this sorrow. A poor, old, mendicant brahmin came to our home.

๒๒๖๐.
2260.

‘‘ตสฺส [Pg.352] ทินฺนา มยา ปุตฺตา, มทฺทิ มา ภายิ อสฺสส;
มํ ปสฺส มทฺทิ มา ปุตฺเต, มา พาฬฺหํ ปริเทวสิ;
ลจฺฉาม ปุตฺเต ชีวนฺตา, อโรคา จ ภวามเส.
"To him the children were given by me, Maddī; do not fear, take comfort. Look at me, Maddī, not at the children; do not lament excessively. We shall get our children back alive, and we shall be healthy.

๒๒๖๑.
2261.

‘‘ปุตฺเต ปสุญฺจ ธญฺญญฺจ, ยญฺจ อญฺญํ ฆเร ธนํ;
ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ, ทิสฺวา ยาจกมาคตํ;
อนุโมทาหิ เม มทฺทิ, ปุตฺตเก ทานมุตฺตม’’นฺติ.
"Children, cattle, and grain, and whatever other wealth is in the house—a good person should give a gift upon seeing a mendicant who has come. Rejoice with me, Maddī, in this supreme gift of our children."

ตตฺถ อาทิเยเนวาติ อาทิเกเนว. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ เต อหํ อาทิโตว ตมตฺถํ อาจิกฺขิสฺสํ, ตโต ตว โสกํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺติยา หทยํ ผเลยฺย, ตสฺมา อาทิเกเนว เต มทฺทิ ทุกฺขํ น อกฺขาตุํ อิจฺฉิสฺสนฺติ. ฆรมาคโตติ อิมํ อมฺหากํ วสนฏฺฐานํ อาคโต. อโรคา จ ภวามเสติ ยถา ตถา มยํ อโรคา โหม, ชีวมานา อวสฺสํ ปุตฺเต พฺราหฺมเณน นีเตปิ ปสฺสิสฺสาม. ยญฺจ อญฺญนฺติ ยญฺจ อญฺญํ ฆเร สวิญฺญาณกํ ธนํ. ทชฺชา สปฺปุริโส ทานนฺติ สปฺปุริโส อุตฺตมตฺถํ ปตฺเถนฺโต อุรํ ภินฺทิตฺวา หทยมํสมฺปิ คเหตฺวา ทานํ ทเทยฺยาติ.
Herein, 'ādiyenevāti' means 'from the very beginning.' This is said: 'If I were to explain that matter to you from the very start, your heart would burst, being unable to bear the sorrow. Therefore, Maddī, I did not wish to tell you about the suffering from the beginning.' 'He has come home' means 'he has come to this our dwelling place.' 'May we be free from illness' means 'in whatever way we may be free from illness. As long as we live, we will surely see our sons even if they have been taken by the brahmin.' 'And whatever else' refers to 'whatever other sentient wealth is in the house.' 'A noble person gives gifts' means 'a noble person, desiring the highest attainment, would even tear open his chest, take out the flesh of his heart, and give it as a gift.'

มทฺที อาห –
Maddī said:

๒๒๖๒.
2262.

‘‘อนุโมทามิ เต เทว, ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ;
ทตฺวา จิตฺตํ ปสาเทหิ, ภิยฺโย ทานํ ทโท ภว.
“I rejoice in you, O king, for the supreme gift of your children. Having given, gladden your heart; may you be one who gives even more.”

๒๒๖๓.
2263.

‘‘โย ตฺวํ มจฺเฉรภูเตสุ, มนุสฺเสสุ ชนาธิป;
พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน’’ติ.
“You, O lord of men, amidst human beings who are full of stinginess, gave a gift to the brahmin, O increaser of the Sivi kingdom.”

ตตฺถ อนุโมทามิ เตติ ทส มาเส กุจฺฉิยา ธาเรตฺวา ทิวสสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ นฺหาเปตฺวา ปาเยตฺวา โภเชตฺวา อุเร นิปชฺชาเปตฺวา ปฏิชคฺคิตปุตฺตเกสุ โพธิสตฺเตน ทินฺเนสุ สยํ ปุตฺตทานํ อนุโมทนฺตี เอวมาห. อิมินา การเณน ชานิตพฺพํ ‘‘ปิตาว ปุตฺตานํ สามิโก’’ติ. ภิยฺโย ทานํ ทโท ภวาติ มหาราช, อุตฺตริปิ ปุนปฺปุนํ ทานํ ทายโกว โหหิ, ‘‘สุทินฺนํ เม ทาน’’นฺติ จิตฺตํ ปสาเทหิ, โย ตฺวํ มจฺเฉรภูเตสุ สตฺเตสุ ปิยปุตฺเต อทาสีติ.
Herein, 'I rejoice in you' means: she herself, rejoicing in the gift of her sons, spoke thus about the sons she had carried in her womb for ten months, bathed two or three times a day, given drink, fed, laid upon her breast, and cared for, who were given away by the Bodhisatta. By this reason, it should be known: 'The father is indeed the master of his sons.' 'May you be one who gives even more' means: 'O great king, hereafter also, again and again, be a giver of gifts. Gladden your mind with the thought, “My gift is well-given,” for you have given your beloved sons amidst beings who are full of stinginess.'

เอวํ [Pg.353] วุตฺเต มหาสตฺโต ‘‘มทฺทิ, กินฺนาเมตํ กเถสิ, สเจ หิ มยา ปุตฺเต ทตฺวา จิตฺตํ ปสาเทตุํ นาภวิสฺส, อิมานิ ปน เม อจฺฉริยานิ น ปวตฺเตยฺยุ’’นฺติ วตฺวา สพฺพานิ ปถวินินฺนาทาทีนิ กเถสิ. ตโต มทฺที ตานิ อจฺฉริยานิ กิตฺเตตฺวา ทานํ อนุโมทนฺตี อาห –
When this was said, the Great Being replied, “Maddī, why do you speak thus? If, after giving away my children, it had not been for the gladdening of my heart, these marvels would not have occurred.” Having said this, he recounted all the wonders, beginning with the resounding of the earth. Then Maddī, extolling those marvels and rejoicing in the gift, said:

๒๒๖๔.
2264.

‘‘นินฺนาทิตา เต ปถวี, สทฺโท เต ติทิวงฺคโต;
สมนฺตา วิชฺชุตา อาคุํ, คิรีนํว ปติสฺสุตา’’ติ.
“The earth resounded for you; your sound reached the heavens. Lightning flashed all around, like echoes from the mountains.”

ตตฺถ วิชฺชุตา อาคุนฺติ อกาลวิชฺชุลตา หิมวนฺตปเทเส สมนฺตา นิจฺฉรึสุ. คิรีนํว ปติสฺสุตาติ คิรีนํ ปติสฺสุตสทฺทา วิย วิรวา อุฏฺฐหึสุ.
Herein, 'lightning flashed' means untimely lightning flashes issued forth all around in the region of the Himalayas. 'Like echoes from the mountains' means cries arose like the echoing sounds of mountains.

๒๒๖๕.
2265.

‘‘ตสฺส เต อนุโมทนฺติ, อุโภ นารทปพฺพตา;
อินฺโท จ พฺรหฺมา ปชาปติ, โสโม ยโม เวสฺสวโณ;
สพฺเพ เทวานุโมทนฺติ, ตาวตึสา สอินฺทกา.
“Both Nārada and Pabbata rejoice in you; Indra and Brahmā, Pajāpati, Soma, Yama, and Vessavaṇa—all the Tāvatiṃsa gods, together with Indra, rejoice.”

๒๒๖๖.
2266.

‘‘อิติ มทฺที วราโรหา, ราชปุตฺตี ยสสฺสินี;
เวสฺสนฺตรสฺส อนุโมทิ, ปุตฺตเก ทานมุตฺตม’’นฺติ.
“Thus Maddī, the noble lady, the glorious princess, rejoiced in Vessantara’s supreme gift of his sons.”

ตตฺถ อุโภ นารทปพฺพตาติ อิเมปิ ทฺเว เทวนิกายา อตฺตโน วิมานทฺวาเร ฐิตาว ‘‘สุทินฺนํ เต ทาน’’นฺติ อนุโมทนฺติ. ตาวตึสา สอินฺทกาติ อินฺทเชฏฺฐกา ตาวตึสาปิ เทวา เต ทานํ อนุโมทนฺตีติ.
Herein, 'both Nārada and Pabbata' means these two groups of deities, standing at the entrances of their celestial mansions, rejoice, saying, 'Well given is your gift.' 'The Tāvatiṃsa with Indra' means the Tāvatiṃsa gods, who have Indra as their chief, also rejoice in your gift.

เอวํ มหาสตฺเตน อตฺตโน ทาเน วณฺณิเต ตเมวตฺถํ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘มหาราช เวสฺสนฺตร, สุทินฺนํ นาม เต ทาน’’นฺติ มทฺทีปิ ตเถว ทานํ วณฺณยิตฺวา อนุโมทมานา นิสีทิ. เตน สตฺถา ‘‘อิติ มทฺที วราโรหา’’ติ คาถมาห.
Thus, when the Great Being had praised his own giving, turning the matter around, Maddī also, praising the gift in the same way and rejoicing, sat down, saying, 'Great King Vessantara, your gift is indeed well given.' Therefore, the Teacher spoke this verse: 'Thus Maddī, the noble lady...'

มทฺทีปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The Commentary on the Maddī Chapter is concluded.

สกฺกปพฺพวณฺณนา
The Commentary on the Sakka Chapter

เอวํ [Pg.354] เตสุ อญฺญมญฺญํ สมฺโมทนียํ กถํ กเถนฺเตสุ สกฺโก จินฺเตสิ ‘‘อยํ เวสฺสนฺตโร ราชา หิยฺโย ชูชกสฺส ปถวึ อุนฺนาเทตฺวา ทารเก อทาสิ, อิทานิ ตํ โกจิ หีนปุริโส อุปสงฺกมิตฺวา สพฺพลกฺขณสมฺปนฺนํ มทฺทึ ยาจิตฺวา ราชานํ เอกกํ กตฺวา มทฺทึ คเหตฺวา คจฺเฉยฺย, ตโต เอส อนาโถ นิปฺปจฺจโย ภเวยฺย. อหํ พฺราหฺมณวณฺเณน นํ อุปสงฺกมิตฺวา มทฺทึ ยาจิตฺวา ปารมิกูฏํ คาหาเปตฺวา กสฺสจิ อวิสฺสชฺชิยํ กตฺวา ปุน นํ ตสฺเสว ทตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ. โส สูริยุคฺคมนเวลาย ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
While they were conversing pleasantly with one another, Sakka thought: “This King Vessantara yesterday gave his children to the brahmin Jūjaka, causing the earth to resound. Now, if some lowly person were to approach him and ask for Maddī, who is endowed with all auspicious marks, he might take Maddī away, leaving the king all alone. Then he would become helpless and without support. I will approach him in the guise of a brahmin, ask for Maddī, cause him to reach the pinnacle of the perfections, and then, making her unable to be given to anyone else, I will return her to him and depart.” At sunrise, he went into his presence. To illuminate this matter, the Teacher said:

๒๒๖๗.
2267.

‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ;
สกฺโก พฺราหฺมณวณฺเณน, ปาโต เตสํ อทิสฺสถา’’ติ.
“Then, at the end of the night, toward the rising of the sun, Sakka, in the guise of a brahmin, appeared to them in the morning.”

ตตฺถ ปาโต เตสํ อทิสฺสถาติ ปาโตว เนสํ ทฺวินฺนมฺปิ ชนานํ ปญฺญายมานรูโป ปุรโต อฏฺฐาสิ, ฐตฺวา จ ปน ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห –
Herein, “appeared to them in the morning” means that at dawn he stood before both of them, his form made visible. And standing there, offering a friendly greeting, he said:

๒๒๖๘.
2268.

‘‘กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ, กจฺจิ โภโต อนามยํ;
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ, กจฺจิ มูลผลา พหู.
“Are you well, sir? Are you free from illness? Do you sustain yourselves by gleaning? Are roots and fruits plentiful?

๒๒๖๙.
2269.

‘‘กจฺจิ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, กจฺจิ หึสา น วิชฺชตี’’ติ.
“Are gadflies and mosquitoes few, and likewise creeping things? In this forest teeming with beasts of prey, is there no harm?”

มหาสตฺโต อาห –
The Great Being said:

๒๒๗๐.
2270.

‘‘กุสลญฺเจว โน พฺรหฺเม, อโถ พฺรหฺเม อนามยํ;
อโถ อุญฺเฉน ยาเปม, อโถ มูลผลา พหู.
“We are well, brahmin, and also, brahmin, free from illness. We sustain ourselves by gleaning, and roots and fruits are plentiful.

๒๒๗๑.
2271.

‘‘อโถ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, หึสา มยฺหํ น วิชฺชติ.
“Also, gadflies and mosquitoes are few, and likewise creeping things. In this forest teeming with beasts of prey, there is no harm to me.

๒๒๗๒.
2272.

‘‘สตฺต โน มาเส วสตํ, อรญฺเญ ชีวโสกินํ;
อิทํ ทุติยํ ปสฺสาม, พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ;
อาทาย เวฬุวํ ทณฺฑํ, ธาเรนฺตํ อชินกฺขิปํ.
“For seven months we have lived in the forest, grieving while yet alive. This is the second time we have seen a brahmin of divine appearance, carrying a bamboo staff and wearing an antelope-skin cloak.

๒๒๗๓.
2273.

‘‘สฺวาคตํ [Pg.355] เต มหาพฺรหฺเม, อโถ เต อทุราคตํ;
อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.
“Welcome to you, great brahmin, and your arrival is a good one. Please enter, venerable sir, and wash your feet.

๒๒๗๔.
2274.

‘‘ตินฺทุกานิ ปิยาลานิ, มธุเก กาสุมาริโย;
ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช พฺรหฺเม วรํ วรํ.
“Tinduka fruits, piyāla fruits, madhuka and kāsumāriya fruits, and other small fruits—eat the best of them, O brahmin.

๒๒๗๕.
2275.

‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา;
ตโต ปิว มหาพฺรหฺเม, สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสี’’ติ.
“This cool water, too, was brought from a mountain cavern. Drink of it, great brahmin, if you so desire.”

เอวํ เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา มหาสตฺโต –
Having thus exchanged friendly greetings with him, the Great Being asked:

๒๒๗๖.
2276.

‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา ปน เหตุนา;
อนุปฺปตฺโต พฺรหารญฺญํ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. –
“Now, for what reason, on what account, have you come to this great forest? Tell me this, as you are asked.”

อาคมนการณํ ปุจฺฉิ. อถ นํ สกฺโก ‘‘มหาราช, อหํ มหลฺลโก, อิธาคจฺฉนฺโต ตว ภริยํ มทฺทึ ยาจิตุํ อาคโต, ตํ เม เทหี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –
He inquired about the reason for his coming. Then Sakka, saying to him, “Great king, I am an old man. I have come here to ask for your wife Maddī. Give her to me,” spoke this verse:

๒๒๗๗.
2277.

‘‘ยถา วาริวโห ปูโร, สพฺพกาลํ น ขียติ;
เอวํ ตํ ยาจิตาคจฺฉึ, ภริยํ เม เทหิ ยาจิโต’’ติ.
“Just as a full river is never exhausted at any time, so I have come to you to beg. Give me your wife, as you are asked.”

เอวํ วุตฺเต มหาสตฺโต ‘‘หิยฺโย เม พฺราหฺมณสฺส ทารกา ทินฺนา, อรญฺเญ เอกโก หุตฺวา กถํ เต มทฺทึ ทสฺสามี’’ติ อวตฺวา ปสาริตหตฺเถ สหสฺสตฺถวิกํ ฐเปนฺโต วิย อสชฺชิตฺวา อพชฺฌิตฺวา อโนลีนมานโส หุตฺวา คิรึ อุนฺนาเทนฺโต อิมํ คาถมาห –
When this was said, the Great Being, without saying, “Yesterday I gave my children to a brahmin, and now I am alone in the forest—how can I give you Maddī?” as if placing a purse of a thousand pieces in an outstretched hand, unhesitatingly, unfalteringly, with an unyielding mind, making the mountain resound, spoke this verse:

๒๒๗๘.
2278.

‘‘ททามิ น วิกมฺปามิ, ยํ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ;
สนฺตํ นปฺปฏิคุยฺหามิ, ทาเน เม รมตี มโน’’ติ.
“I give without wavering, brahmin, whatever you ask of me. I do not hide what I have; my mind delights in giving.”

ตตฺถ สนฺตํ นปฺปฏิคุยฺหามีติ สํวิชฺชมานํ น คุยฺหามิ.
Here, “I do not hide what I have” means I do not hide what is existing.

เอวญฺจ ปน วตฺวา สีฆเมว กมณฺฑลุนา อุทกํ อาหริตฺวา อุทกํ หตฺเถ ปาเตตฺวา ปิยภริยํ พฺราหฺมณสฺส อทาสิ. ตงฺขเณเยว เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการานิ สพฺพานิ อจฺฉริยานิ ปาตุรเหสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having said this, he quickly fetched water with the water-pot, poured water into the brahmin's hand, and gave his beloved wife to the brahmin. At that very moment, all the marvelous events of the type described below manifested. The Teacher, revealing that meaning, said:

๒๒๗๙.
2279.

‘‘มทฺทึ [Pg.356] หตฺเถ คเหตฺวาน, อุทกสฺส กมณฺฑลุํ;
พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน.
“Taking Maddī by the hand, with the water-pot, the increaser of the Sivi kingdom gave the gift to the brahmin.”

๒๒๘๐.
2280.

‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ;
มทฺทึ ปริจฺจชนฺตสฺส, เมทนี สมฺปกมฺปถ.
“Then there was that which was frightening, then there was that which was hair-raising; as he was giving up Maddī, the earth trembled.”

๒๒๘๑.
2281.

‘‘เนวสฺส มทฺที ภากุฏิ, น สนฺธียติ น โรทติ;
เปกฺขเตวสฺส ตุณฺหี สา, เอโส ชานาติ ยํ วร’’นฺติ.
“Maddī neither frowned at him, nor was she distressed, nor did she weep; silently she only looked at him, thinking, ‘He knows what is best.’”

ตตฺถ อทา ทานนฺติ ‘‘อมฺโภ พฺราหฺมณ, มทฺทิโต เม สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปิยตรํ, อิทํ เม ทานํ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิเวธสฺส ปจฺจโย โหตู’’ติ วตฺวา ทานํ อทาสิ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Here, “he gave a gift” means: “O brahmin, dearer to me than Maddī by a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold is the knowledge of omniscience itself. May this gift of mine be a condition for the realization of the knowledge of omniscience.” Having said this, he gave the gift. And this was also said:

‘‘ชาลึ กณฺหาชินํ ธีตํ, มทฺทึ เทวึ ปติพฺพตํ;
จชมาโน น จินฺเตสึ, โพธิยาเยว การณา.
“Jāli, my daughter Kaṇhājina, and Queen Maddī, the devoted wife; giving them up, I did not hesitate, for the sake of awakening alone.”

‘‘น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺที เทวี น เทสฺสิยา;
สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ. (จริยา. ๑.๑๑๘-๑๑๙);
“My two sons were not hateful to me, nor was Queen Maddī hateful. Omniscience is dear to me; therefore, I gave those who were dear.” (Cariyāpiṭaka 1.9.56-57)

ตตฺถ สมฺปกมฺปถาติ ปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา กมฺปิตฺถ. เนวสฺส มทฺที ภากุฏีติ ภิกฺขเว, ตสฺมึ ขเณ มทฺที ‘‘มํ มหลฺลกสฺส พฺราหฺมณสฺส ราชา เทตี’’ติ โกธวเสน ภากุฏิปิ นาโหสิ. น สนฺธียติ น โรทตีติ เนว มงฺกุ อโหสิ, น อกฺขีนิ ปูเรตฺวา โรทติ, อถ โข ตุณฺหี สา หุตฺวา ‘‘มาทิสํ อิตฺถิรตนํ ททมาโน น นิกฺการณา ทสฺสติ, เอโส ยํ วรํ, ตํ ชานาตี’’ติ ผุลฺลปทุมวณฺณํ อสฺส มุขํ เปกฺขเตว, โอโลกยมานาว ฐิตาติ อตฺโถ.
Here, “the earth trembled” means the earth shook to its watery limits. Here, “Maddī neither frowned at him” means, bhikkhus, at that moment Maddī did not frown out of anger, thinking, “The king is giving me to this old brahmin.” “Nor was she distressed, nor did she weep” means she was neither sullen nor did she weep, filling her eyes with tears. Instead, remaining silent, she thought, “One who gives a jewel of a woman such as me will not give her without a reason; he knows what is best.” She just watched his face, which was like a blooming lotus, standing and gazing intently—this is the meaning.

อถ มหาสตฺโต ‘‘กีทิสา มทฺที’’ติ ตสฺสา มุขํ โอโลเกสิ. สาปิ ‘‘สามิ กึ มํ โอโลเกสี’’ติ วตฺวา สีหนาทํ นทนฺตี อิมํ คาถมาห –
Then the Great Being looked at her face, thinking, “What sort of person is Maddī?” And she, saying, “Why do you look at me, my lord?” uttered a lion's roar and spoke this verse:

๒๒๘๒.
2282.

‘‘โกมารี ยสฺสาหํ ภริยา, สามิโก มม อิสฺสโร;
ยสฺสิจฺเฉ ตสฺส มํ ทชฺชา, วิกฺกิเณยฺย หเนยฺย วา’’ติ.
“I, who am his wife from maidenhood, my husband is my lord; to whomever he wishes, he may give me, sell me, or slay me.”

ตตฺถ [Pg.357] โกมารี ยสฺสาหํ ภริยาติ อหํ ยสฺส ตว ทหริกา ภริยา, โส ตฺวญฺเญว มม อิสฺสโร สามิโก. ยสฺสิจฺเฉ ตสฺสาติ อิสฺสโร จ นาม ทาสึ มํ ยสฺส ทาตุํ อิจฺเฉยฺย, ตสฺส ทเทยฺย. วิกฺกิเณยฺย วาติ ธเนน วา อตฺเถ สติ วิกฺกิเณยฺย, มํเสน วา อตฺเถ สติ หเนยฺย, ตสฺมา ยํ โว รุจฺจติ, ตํ กโรถ, นาหํ กุชฺฌามีติ.
Here, “I am his wife from maidenhood” means: “I am your young wife, and you alone are my lord and master.” “To whomever he wishes” means that a lord may give me, his slave-woman, to whomever he wishes. “Or he may sell me” means he may sell me if there is a need for wealth, or he may kill me if there is a need for flesh. Therefore, whatever pleases you, do that. I shall not be angry.

สกฺโก เตสํ ปณีตชฺฌาสยตํ วิทิตฺวา ถุตึ อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Sakka, having known their excellent intention, offered praise. The Teacher, revealing that meaning, said:

๒๒๘๓.
2283.

‘‘เตสํ สงฺกปฺปมญฺญาย, เทวินฺโท เอตทพฺรวิ;
สพฺเพ ชิตา เต ปจฺจูหา, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา.
“Knowing their intention, the king of gods said this: ‘All obstacles are conquered by you, both those that are divine and those that are human.’”

๒๒๘๔.
2284.

‘‘นินฺนาทิตา เต ปถวี, สทฺโท เต ติทิวงฺคโต;
สมนฺตา วิชฺชุตา อาคุํ, คิรีนํว ปติสฺสุตา.
“The earth was made to resound by you, your sound reached the triple heaven. Lightnings flashed on all sides, like the echoes from the mountains.”

๒๒๘๕.
2285.

‘‘ตสฺส เต อนุโมทนฺติ, อุโภ นารทปพฺพตา;
อินฺโท จ พฺรหฺมา ปชาปติ, โสโม ยโม เวสฺสวโณ;
สพฺเพ เทวานุโมทนฺติ, ทุกฺกรญฺหิ กโรติ โส.
“Both Nārada and Pabbata rejoice in that deed of yours; Indra, Brahmā, Pajāpati, Soma, Yama, and Vessavaṇa—all the gods rejoice, for he does what is difficult to do.”

๒๒๘๖.
2286.

‘‘ทุทฺททํ ททมานานํ, ทุกฺกรํ กมฺม กุพฺพตํ;
อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ, สตํ ธมฺโม ทุรนฺนโย.
“Giving what is hard to give, doing a deed that is difficult—the unrighteous do not imitate this; the Dhamma of the virtuous is hard to follow.”

๒๒๘๗.
2287.

‘‘ตสฺมา สตญฺจ อสตํ, นานา โหติ อิโต คติ;
อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ, สนฺโต สคฺคปรายณา.
“Therefore, for the virtuous and the unvirtuous, the destination hereafter is different: the unvirtuous go to hell, while the virtuous are bound for heaven.”

๒๒๘๘.
2288.

‘‘ยเมตํ กุมาเร อทา, ภริยํ อทา วเน วสํ;
พฺรหฺมยานมโนกฺกมฺม, สคฺเค เต ตํ วิปจฺจตู’’ติ.
“That you gave your children and your wife while dwelling in the forest, not deviating from the Brahmā-vehicle—may that ripen for you in heaven.”

ตตฺถ ปจฺจูหาติ ปจฺจตฺถิกา. ทิพฺพาติ ทิพฺพสมฺปตฺติปฏิพาหกา. มานุสาติ มนุสฺสสมฺปตฺติปฏิพาหกา. เก ปน เตติ? มจฺฉริยธมฺมา. เต สพฺเพ ปุตฺตทารํ เทนฺเตน มหาสตฺเตน ชิตา. เตนาห ‘‘สพฺเพ ชิตา เต ปจฺจูหา’’ติ. ทุกฺกรญฺหิ กโรติ โสติ โส เวสฺสนฺตโร ราชา เอกโกว อรญฺเญ วสนฺโต ภริยํ พฺราหฺมณสฺส เทนฺโต ทุกฺกรํ [Pg.358] กโรตีติ เอวํ สพฺเพ เทวา อนุโมทนฺตีติ วทติ. ‘‘ยเมต’’นฺติ คาถํ อนุโมทนํ กโรนฺโต อาห. วเน วสนฺติ วเน วสนฺโต. พฺรหฺมยานนฺติ เสฏฺฐยานํ. ติวิโธ หิ สุจริตธมฺโม เอวรูโป จ ทานธมฺโม อริยมคฺคสฺส ปจฺจโย โหตีติ ‘‘พฺรหฺมยาน’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ยํ ตํ อิทํ อชฺช ทานํ ททโตปิ นิปฺผนฺนํ พฺรหฺมยานํ อปายภูมึ อโนกฺกมิตฺวา สคฺเค เต ตํ วิปจฺจตุ, วิปากปริโยสาเน จ สพฺพญฺญุตญฺญาณทายกํ โหตูติ.
Here, ‘paccūhā’ means adversaries. ‘Dibba’ refers to that which obstructs divine attainments. ‘Mānusa’ refers to that which obstructs human attainments. But what are these? The qualities of stinginess. All these were conquered by the Great Being when he gave away his children and wife. Therefore, it is said, “All obstacles are conquered by you.” ‘Dukkarañhi karoti so’ means that King Vessantara, dwelling alone in the forest and giving his wife to a brahmin, performs what is hard to do; thus, it is said, all the gods rejoice. He spoke the verse beginning ‘Yametaṃ’ while expressing his approval. ‘Vane vasaṃ’ means dwelling in the forest. ‘Brahmayāna’ means the excellent vehicle. For the threefold good conduct and such a practice of giving become a condition for the noble path—thus it is called ‘brahmayāna.’ Therefore, may that ‘brahmayāna,’ accomplished by the giving of this gift today, not descending into the realms of misery, ripen for you in heaven, and at the culmination of its result, may it bestow the knowledge of omniscience.

เอวมสฺส สกฺโก อนุโมทนํ กตฺวา ‘‘อิทานิ มยา อิธ ปปญฺจํ อกตฺวา อิมํ อิมสฺเสว ทตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –
Thus Sakka, having expressed his approval to him, thought, “Now, without creating complications here, it is fitting for me to give her back to him and go,” and so he said:

๒๒๘๙.
2289.

‘‘ททามิ โภโต ภริยํ, มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ;
ตฺวญฺเจว มทฺทิยา ฉนฺโน, มทฺที จ ปตินา สห.
“I give you back your wife, Maddī, beautiful in every limb. May you be a fitting match for Maddī, and Maddī with her husband.”

๒๒๙๐.
2290.

‘‘ยถา ปโย จ สงฺโข จ, อุโภ สมานวณฺณิโน;
เอวํ ตุวญฺจ มทฺที จ, สมานมนเจตสา.
“Just as milk and a conch are both of the same color, so too are you and Maddī, of one mind and heart.”

๒๒๙๑.
2291.

‘‘อวรุทฺเธตฺถ อรญฺญสฺมึ, อุโภ สมฺมถ อสฺสเม;
ขตฺติยา โคตฺตสมฺปนฺนา, สุชาตา มาตุเปตฺติโต;
ยถา ปุญฺญานิ กยิราถ, ททนฺตา อปราปร’’นฺติ.
“Confined here in the forest, may you both dwell peacefully in the hermitage. You are Khattiyas, endowed with noble lineage, well-born on both your mother's and father's side. May you perform meritorious deeds, giving again and again.”

ตตฺถ ฉนฺโนติ อนุรูโป. อุโภ สมานวณฺณิโนติ สมานวณฺณา อุโภปิ ปริสุทฺธาเยว. สมานมนเจตสาติ อาจาราทีหิ กมฺเมหิ สมาเนน มนสงฺขาเตน เจตสา สมนฺนาคตา. อวรุทฺเธตฺถาติ รฏฺฐโต ปพฺพาชิตา หุตฺวา เอตฺถ อรญฺเญ วสถ. ยถา ปุญฺญานีติ ยถา เชตุตฺตรนคเร โว พหูนิ ปุญฺญานิ กตานิ, หิยฺโย ปุตฺตานํ อชฺช ภริยาย ทานวเสนปิ กตานีติ เอตฺตเกเนว ปริโตสํ อกตฺวา อิโต อุตฺตริปิ อปราปรํ ททนฺตา ยถานุรูปานิ ปุญฺญานิ กเรยฺยาถาติ.
Here, ‘channo’ means suitable. ‘Both of the same color’ means both are of the same appearance and both are indeed pure. ‘Of one mind and heart’ means endowed with a mind, that is, consciousness, that is alike in conduct and other actions. ‘Confined here’ means having been banished from the kingdom, you dwell here in the forest. ‘May you perform meritorious deeds’ means: just as many meritorious deeds were performed by you in the city of Jetuttara, and yesterday by giving your sons, and today your wife, not being satisfied with just this much, but continuing to give again and again, you should perform meritorious deeds as is fitting.

เอวญฺจ ปน วตฺวา สกฺโก มหาสตฺตสฺส มทฺทึ ปฏิจฺฉาเปตฺวา วรํ ทาตุํ อตฺตานํ อาจิกฺขนฺโต อาห –
And having spoken thus, Sakka, having had the Great Being accept Maddī back, revealed himself in order to grant a boon, and said:

๒๒๙๒.
2292.

‘‘สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท, อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก;
วรํ วรสฺสุ ราชิสิ, วเร อฏฺฐ ททามิ เต’’ติ.
“I am Sakka, lord of the gods; I have come into your presence. Choose a boon, O royal sage; I will grant you eight boons.”

กเถนฺโตเยว [Pg.359] จ ทิพฺพตฺตภาเวน ชลนฺโต ตรุณสูริโย วิย อากาเส อฏฺฐาสิ. ตโต โพธิสตฺโต วรํ คณฺหนฺโต อาห –
And even as he spoke, blazing with his divine nature, he stood in the sky like the morning sun. Then the Bodhisatta, accepting the boons, said:

๒๒๙๓.
2293.

‘‘วรํ เจ เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร;
ปิตา มํ อนุโมเทยฺย, อิโต ปตฺตํ สกํ ฆรํ;
อาสเนน นิมนฺเตยฺย, ปฐเมตํ วรํ วเร.
O Sakka, lord of all beings, if you would grant me a boon, may my father approve of me, having returned from here to my own home; may he invite me with a seat—this is the first boon I choose.

๒๒๙๔.
2294.

‘‘ปุริสสฺส วธํ น โรเจยฺยํ, อปิ กิพฺพิสการกํ;
วชฺฌํ วธมฺหา โมเจยฺยํ, ทุติเยตํ วรํ วเร.
I would not approve of the killing of a man, even a wrongdoer; I would free the condemned from execution—this is the second boon I choose.

๒๒๙๕.
2295.

‘‘เย วุฑฺฒา เย จ ทหรา, เย จ มชฺฌิมโปริสา;
มเมว อุปชีเวยฺยุํ, ตติเยตํ วรํ วเร.
May the old, the young, and those of middle age live dependent on me alone—this is the third boon I choose.

๒๒๙๖.
2296.

‘‘ปรทารํ น คจฺเฉยฺยํ, สทารปสุโต สิยํ;
ถีนํ วสํ น คจฺเฉยฺยํ, จตุตฺเถตํ วรํ วเร.
May I never go to another’s wife, but remain devoted to my own wife; may I never fall under the sway of women—this is the fourth boon I choose.

๒๒๙๗.
2297.

‘‘ปุตฺโต เม สกฺก ชาเยถ, โส จ ทีฆายุโก สิยา;
ธมฺเมน ชิเน ปถวึ, ปญฺจเมตํ วรํ วเร.
O Sakka, may a son be born to me, and may he be long-lived; may he conquer the earth with righteousness—this is the fifth boon I choose.

๒๒๙๘.
2298.

‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ;
ทิพฺพา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุํ, ฉฏฺฐเมตํ วรํ วเร.
Then, at the end of the night, toward the rising of the sun, may divine foods appear—this is the sixth boon I choose.

๒๒๙๙.
2299.

‘‘ททโต เม น ขีเยถ, ทตฺวา นานุตเปยฺยหํ;
ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺยํ, สตฺตเมตํ วรํ วเร.
While I am giving, may my wealth not diminish; having given, may I not regret it; while giving, may I gladden my mind—this is the seventh boon I choose.

๒๓๐๐.
2300.

‘‘อิโต วิมุจฺจมานาหํ, สคฺคคามี วิเสสคู;
อนิวตฺติ ตโต อสฺสํ, อฏฺฐเมตํ วรํ วเร’’ติ.
Being freed from here, may I be a heaven-goer who has attained distinction; may I be a non-returner from there—this is the eighth boon I choose.

ตตฺถ อนุโมเทยฺยาติ สมฺปฏิจฺเฉยฺย น กุชฺเฌยฺย. อิโต ปตฺตนฺติ อิมมฺหา อรญฺญา สกํ ฆรํ อนุปฺปตฺตํ. อาสเนนาติ ราชาสเนน. รชฺชํ เม เทตูติ วทติ. อปิ กิพฺพิสการกนฺติ ราชา หุตฺวา ราชาปราธิกมฺปิ วชฺฌํ วธมฺหา โมเจยฺยํ, เอวรูปสฺสปิ เม วโธ นาม น รุจฺจตุ. มเมว อุปชีเวยฺยุนฺติ สพฺเพเต มญฺเญว นิสฺสาย อุปชีเวยฺยุํ. ธมฺเมน ชิเนติ ธมฺเมน ชินาตุ, ธมฺเมน รชฺชํ กาเรตูติ อตฺโถ. วิเสสคูติ วิเสสคมโน หุตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺโต โหมีติ วทติ. อนิวตฺติ [Pg.360] ตโต อสฺสนฺติ ตุสิตภวนโต จวิตฺวา มนุสฺสตฺตํ อาคโต ปุนภเว อนิวตฺติ อสฺสํ, สพฺพญฺญุตํ สมฺปาปุเณยฺยนฺติ วทติ.
Herein, 'may he approve' means may he accept me, may he not be angry. 'Having returned from here' means having arrived at my own home from this forest. By 'with a seat' is meant with the royal throne. This means he is saying, 'May he give me the kingdom.' By 'even a wrongdoer' is meant: being a king, I would free even one who has committed an offense against the king from execution; may killing of such a kind not be agreeable to me. By 'may they live dependent on me alone' is meant may all these people live depending on me alone. By 'may he conquer with Dhamma' is meant may he conquer with Dhamma, may he rule the kingdom with Dhamma—this is the meaning. By 'one who has attained distinction' he means: having gone to a special state, may I be reborn in the Tusita heaven. By 'may I be a non-returner from there' he means: having passed away from the Tusita existence and come to a human state, in a future life may I be a non-returner, may I attain omniscience.

๒๓๐๑.
2301.

‘‘ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, เทวินฺโท เอตทพฺรวิ;
‘อจิรํ วต เต ตโต, ปิตา ตํ ทฏฺฐุเมสฺสตี’’’ติ.
Having heard his words, the king of the gods said this: 'Indeed, before long, your father will come to see you.'

ตตฺถ ทฏฺฐุเมสฺสตีติ มหาราช, ตว มาตา จ ปิตา จ อจิเรเนว ตํ ปสฺสิตุกาโม หุตฺวา อิธาคมิสฺสติ, อาคนฺตฺวา จ ปน เสตจฺฉตฺตํ ทตฺวา รชฺชํ นิยฺยาเทตฺวา เชตุตฺตรนครเมว เนสฺสติ, สพฺเพ เต มโนรถา มตฺถกํ ปาปุณิสฺสนฺติ, มา จินฺตยิ, อปฺปมตฺโต โหหิ, มหาราชาติ.
Herein, 'will come to see' means: O great king, your mother and father, desiring to see you, will soon come here. And having come, they will give you the white parasol, hand over the kingdom to you, and take you to the city of Jetuttara itself. All your wishes will be fulfilled. Do not worry, be diligent, O great king.

เอวํ มหาสตฺตสฺส โอวาทํ ทตฺวา สกฺโก สกฏฺฐานเมว คโต. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Having thus given advice to the Great Being, Sakka went to his own abode. Revealing that meaning, the Teacher said:

๒๓๐๒.
2302.

‘‘อิทํ วตฺวาน มฆวา, เทวราชา สุชมฺปติ;
เวสฺสนฺตเร วรํ ทตฺวา, สคฺคกายํ อปกฺกมี’’ติ.
Having said this, Maghavā, king of the gods, Sujampati, having granted Vessantara the boons, departed to the heavenly host.

ตตฺถ เวสฺสนฺตเรติ เวสฺสนฺตรสฺส. อปกฺกมีติ คโต อนุปฺปตฺโตเยวาติ.
Therein, 'Vessantare' means 'to Vessantara'. 'Apakkami' means he has gone, he has indeed arrived.

สกฺกปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The Explanation of the Section on Sakka is concluded.

มหาราชปพฺพวณฺณนา
The Explanation of the Section on the Great King

โพธิสตฺโต จ มทฺที จ สมฺโมทมานา สกฺกทตฺติเย อสฺสเม วสึสุ. ชูชโกปิ กุมาเร คเหตฺวา สฏฺฐิโยชนมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. เทวตา กุมารานํ อารกฺขมกํสุ. ชูชโกปิ สูริเย อตฺถงฺคเต กุมาเร คจฺเฉ พนฺธิตฺวา ภูมิยํ นิปชฺชาเปตฺวา สยํ จณฺฑวาฬมิคภเยน รุกฺขํ อารุยฺห วิฏปนฺตเร สยติ. ตสฺมึ ขเณ เอโก เทวปุตฺโต เวสฺสนฺตรวณฺเณน, เอกา เทวธีตา มทฺทิวณฺเณน อาคนฺตฺวา กุมาเร โมเจตฺวา หตฺถปาเท สมฺพาหิตฺวา นฺหาเปตฺวา มณฺเฑตฺวา ทิพฺพโภชนํ โภเชตฺวา ทิพฺพสยเน สยาเปตฺวา [Pg.361] อรุณุคฺคมนกาเล พทฺธากาเรเนว นิปชฺชาเปตฺวา อนฺตรธายิ. เอวํ เต เทวตาสงฺคเหน อโรคา หุตฺวา คจฺฉนฺติ. ชูชโกปิ เทวตาธิคฺคหิโต หุตฺวา ‘‘กาลิงฺครฏฺฐํ คจฺฉามี’’ติ คจฺฉนฺโต อฑฺฒมาเสน เชตุตฺตรนครํ ปตฺโต. ตํ ทิวสํ ปจฺจูสกาเล สญฺชโย มหาราชา สุปินํ ปสฺสิ. เอวรูโป สุปิโน อโหสิ – รญฺโญ มหาวินิจฺฉเย นิสินฺนสฺส เอโก ปุริโส กณฺโห ทฺเว ปทุมานิ อาหริตฺวา รญฺโญ หตฺเถ ฐเปสิ. ราชา ตานิ ทฺวีสุ กณฺเณสุ ปิฬนฺธิ. เตสํ เรณุ ภสฺสิตฺวา รญฺโญ อุเร ปตติ. โส ปพุชฺฌิตฺวา ปาโตว พฺราหฺมเณ ปุจฺฉิ. เต ‘‘จิรปวุตฺถา โว, เทว, พนฺธวา อาคมิสฺสนฺตี’’ติ พฺยากรึสุ. โส ปาโตว สีสํ นฺหายิตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อลงฺกริตฺวา วินิจฺฉเย นิสีทิ. เทวตา พฺราหฺมณํ ทฺวีหิ กุมาเรหิ สทฺธึ อาเนตฺวา ราชงฺคเณ ฐปยึสุ. ตสฺมึ ขเณ ราชา มคฺคํ โอโลเกนฺโต กุมาเร ทิสฺวา อาห –
The Bodhisatta and Maddī, rejoicing together, lived in the hermitage given by Sakka. Jūjaka, taking the children, set out on the sixty-yojana road. The deities protected the children. When the sun had set, Jūjaka bound the children with a vine, made them lie on the ground, and he himself, fearing fierce beasts of prey, climbed a tree and slept among the branches. At that moment, a son of the gods with the appearance of Vessantara and a daughter of the gods with the appearance of Maddī came, freed the children, massaged their hands and feet, bathed and adorned them, fed them divine food, and put them to sleep on a divine bed. At dawn, they made them lie down as if still bound and then disappeared. Thus, through the protection of the deities, they traveled in good health. Jūjaka, influenced by the deities, while traveling thinking, 'I will go to the Kāliṅga country,' reached the city of Jetuttara in half a month. That day at dawn, King Sañjaya had a dream. The dream was like this: While the king was seated in the great hall of justice, a dark man brought two lotuses and placed them in the king’s hands. The king adorned his two ears with them. Their pollen scattered and fell on the king’s chest. Upon waking, he asked the brahmins at dawn. They declared, 'Your long-departed relatives will return, O king.' At dawn, he bathed his head, ate food of various excellent flavors, adorned himself, and sat in the hall of justice. The deities brought the brahmin with the two children and placed them in the royal courtyard. At that moment, the king, looking down the road, saw the children and said:

๒๓๐๓.
2303.

‘‘กสฺเสตํ มุขมาภาติ, เหมํ-วุตฺตตฺตมคฺคินา;
นิกฺขํว ชาตรูปสฺส, อุกฺกามุขปหํสิตํ.
Whose face is this that shines, like gold heated by fire, like an ornament of pure gold, brightened at the mouth of a forge?

๒๓๐๔.
2304.

‘‘อุโภ สทิสปจฺจงฺคา, อุโภ สทิสลกฺขณา;
ชาลิสฺส สทิโส เอโก, เอกา กณฺหาชินา ยถา.
Both have similar limbs, both have similar marks; one is like Jāli, the other is like Kaṇhājinā.

๒๓๐๕.
2305.

‘‘สีหา พิลาว นิกฺขนฺตา, อุโภ สมฺปติรูปกา;
ชาตรูปมยาเยว, อิเม ทิสฺสนฺติ ทารกา’’ติ.
Like lions emerging from a lair, both of matching beauty; these children appear as if made of pure gold.

ตตฺถ เหมํวุตฺตตฺตมคฺคินาติ เหมํ อิว อุตฺตตฺตํ อคฺคินา. สีหา พิลาว นิกฺขนฺตาติ กญฺจนคุหโต นิกฺขนฺตา สีหา วิย.
Therein, 'hemaṃ-vuttattamagginā' means like gold heated by fire. 'Sīhā bilāva nikkhantā' means like lions emerging from a golden cave.

เอวํ ราชา ตีหิ คาถาหิ กุมาเร วณฺเณตฺวา เอกํ อมจฺจํ อาณาเปสิ ‘‘คจฺเฉตํ พฺราหฺมณํ ทารเกหิ สทฺธึ อาเนหี’’ติ. โส เวเคน คนฺตฺวา พฺราหฺมณํ อาเนสิ. อถ ราชา พฺราหฺมณํ อาห –
Thus, the king, having praised the children with these three verses, ordered a minister, 'Go and bring that brahmin here together with the children.' He swiftly went and brought the brahmin. Then the king said to the brahmin:

๒๓๐๖.
2306.

‘‘กุโต นุ ภวํ ภารทฺวาช, อิเม อาเนสิ ทารเก;
อชฺช รฏฺฐํ อนุปฺปตฺโต, กุหึ คจฺฉสิ พฺราหฺมณา’’ติ.
From where, venerable Bhāradvāja, have you brought these children? Today you have arrived in the kingdom. Where are you going, brahmin?

ชูชโก [Pg.362] อาห –
Jūjaka said:

๒๓๐๗.
2307.

‘‘มยฺหํ เต ทารกา เทว, ทินฺนา วิตฺเตน สญฺชย;
อชฺช ปนฺนรสา รตฺติ, ยโต ลทฺธา เม ทารกา’’ติ.
To me these children, O king, O Sañjaya, were given with delight. Today is the fifteenth night since the children were obtained by me.

ตตฺถ วิตฺเตนาติ ตุฏฺเฐน ปสนฺเนน. อชฺช ปนฺนรสา รตฺตีติ อิเมสํ ลทฺธทิวสโต ปฏฺฐาย อชฺช ปนฺนรสา รตฺตีติ วทติ.
Herein, by 'vittena' is meant with a pleased and clear mind. 'Today is the fifteenth night' means he is saying: 'Counting from the day they were received, today is the fifteenth night.'

ราชา อาห –
The king said:

๒๓๐๘.
2308.

‘‘เกน วา วาจเปยฺเยน, สมฺมาญาเยน สทฺทเห;
โก เตตํ ทานมททา, ปุตฺตเก ทานมุตฺตม’’นฺติ.
By what persuasive speech, by what right method should I believe? Who gave you that gift—the supreme gift of children?

ตตฺถ เกน วา วาจเปยฺเยนาติ พฺราหฺมณ, เกน ปิยวจเนน เต ตยา ลทฺธา. สมฺมาญาเยน สทฺทเหติ มุสาวาทํ อกตฺวา สมฺมาญาเยน การเณน อมฺเห สทฺทหาเปยฺยาสิ. ปุตฺตเกติ อตฺตโน ปิยปุตฺตเก อุตฺตมํ ทานํ กตฺวา โก เต เอตํ ทานํ อททาติ.
Herein, 'by what persuasive speech' means: 'Brahmin, by what endearing speech were they obtained by you?' 'By what right method should I believe' means: 'Without speaking falsehood, by what right reason could you make us believe?' By 'who gave you that gift—the supreme gift of children' is meant: 'Who gave you this gift, having made the supreme gift of his own beloved children?'

ชูชโก อาห –
Jūjaka said:

๒๓๐๙.
2309.

‘‘โย ยาจตํ ปติฏฺฐาสิ, ภูตานํ ธรณีริว;
โส เม เวสฺสนฺตโร ราชา, ปุตฺเตทาสิ วเน วสํ.
He who was a refuge for those who begged, like the earth for beings—that King Vessantara gave me his children while dwelling in the forest.

๒๓๑๐.
2310.

‘‘โย ยาจตํ คตี อาสิ, สวนฺตีนํว สาคโร;
โส เม เวสฺสนฺตโร ราชา, ปุตฺเตทาสิ วเน วส’’นฺติ.
He who was a refuge for beggars, like the ocean for flowing rivers—that King Vessantara gave me his children while dwelling in the forest.

ตตฺถ ปติฏฺฐาสีติ ปติฏฺฐา อาสิ.
Here, ‘patiṭṭhāsi’ means ‘was a support’.

ตํ สุตฺวา อมจฺจา เวสฺสนฺตรํ ครหมานา อาหํสุ –
Hearing this, the ministers, reproaching Vessantara, spoke:

๒๓๑๑.
2311.

‘‘ทุกฺกฏํ วต โภ รญฺญา, สทฺเธน ฆรเมสินา;
กถํ นุ ปุตฺตเก ทชฺชา, อรญฺเญ อวรุทฺธโก.
Indeed, a wrong was done by the king, by the faithful householder. How could he give away his children, confined in the forest?

๒๓๑๒.
2312.

‘‘อิมํ โภนฺโต นิสาเมถ, ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา;
กถํ เวสฺสนฺตโร ราชา, ปุตฺเตทาสิ วเน วสํ.
Listen to this, good sirs, all who are gathered here: how King Vessantara gave away his children, dwelling in the forest.

๒๓๑๓.
2313.

‘‘ทาสึ ทาสญฺจ โส ทชฺชา, อสฺสํ จสฺสตรีรถํ;
หตฺถิญฺจ กุญฺชรํ ทชฺชา, กถํ โส ทชฺช ทารเก’’ติ.
He might give a female slave and a male slave, a horse, a mule, and a chariot; he might give an elephant and a tusked elephant—but how could he give away his children?

ตตฺถ [Pg.363] สทฺเธนาติ สทฺธาย สมฺปนฺเนนปิ สตา ฆรํ อาวสนฺเตน รญฺญา อิทํ ทุกฺกฏํ วต, อยุตฺตํ วต กตํ. อวรุทฺธโกติ รฏฺฐา ปพฺพาชิโต อรญฺเญ วสนฺโต. อิมํ โภนฺโตติ โภนฺโต นครวาสิโน ยาวนฺโต เอตฺถ สมาคตา, สพฺเพ อิมํ นิสาเมถ อุปธาเรถ, กถํ นาเมโส ปุตฺตเก ทาเส กตฺวา อทาสิ, เกน นาม เอวรูปํ กตปุพฺพนฺติ อธิปฺปาเยเนวมาหํสุ. ทชฺชาติ ทาสาทีสุ ยํ กิญฺจิ ธนํ เทตุ. กถํ โส ทชฺช ทารเกติ อิเม ปน ทารเก เกน การเณน อทาสีติ.
Here, ‘saddhena’ means: by the king, though endowed with faith and living at home, this was indeed a wrong deed, an improper deed. ‘Avaruddhako’ means: banished from the kingdom, dwelling in the forest. ‘Imaṃ bhonto’ means: ‘O townsfolk, all who are gathered here, listen to this, consider this: how indeed did he make his children into slaves and give them away? By whom indeed has such a thing been done before?’—with this intention they spoke thus. ‘Dajjā’ means: let him give any wealth such as slaves and so forth. ‘Kathaṃ so dajja dārake’ means: for what reason did he give away these children?

ตํ สุตฺวา กุมาโร ปิตุ ครหํ อสหนฺโต วาตาภิหตสฺส สิเนรุโน พาหํ โอฑฺเฑนฺโต วิย อิมํ คาถมาห –
Hearing this, the prince, unable to bear his father’s reproach, as if stretching out an arm of Mount Sineru struck by the wind, spoke this verse:

๒๓๑๔.
2314.

‘‘ยสฺส นสฺส ฆเร ทาโส, อสฺโส จสฺสตรีรโถ;
หตฺถี จ กุญฺชโร นาโค, กึ โส ทชฺชา ปิตามหา’’ติ.
“If one has no slave in his house, no horses, mules, or chariots, no elephants or great tuskers—what could he give, O grandfather?”

ราชา อาห –
The king said:

๒๓๑๕.
2315.

‘‘ทานมสฺส ปสํสาม, น จ นินฺทาม ปุตฺตกา;
กถํ นุ หทยํ อาสิ, ตุมฺเห ทตฺวา วนิพฺพเก’’ติ.
“We praise his gift, O children, and do not blame it. How indeed was his heart when he gave you to the mendicant?”

ตตฺถ ทานมสฺส ปสํสามาติ ปุตฺตกา มยํ ตว ปิตุ ทานํ ปสํสาม น นินฺทาม.
Here, ‘dānamassa pasaṃsāma’ means, ‘O children, we praise your father’s gift, we do not blame it.’

ตํ สุตฺวา กุมาโร อาห –
Hearing that, the prince said:

๒๓๑๖.
2316.

‘‘ทุกฺขสฺส หทยํ อาสิ, อโถ อุณฺหมฺปิ ปสฺสสิ;
โรหินีเหว ตมฺพกฺขี, ปิตา อสฺสูนิ วตฺตยี’’ติ.
“His heart was afflicted with sorrow, and you also see the burning; with eyes red like the star Rohiṇī, my father shed tears.”

ตตฺถ ทุกฺขสฺส หทยํ อาสีติ ปิตามห กณฺหาชินาย วุตฺตํ เอตํ วจนํ สุตฺวา ตสฺส หทยํ ทุกฺขํ อาสิ. โรหินีเหว ตมฺพกฺขีติ ตมฺพวณฺเณหิ วิย รตฺตอกฺขีหิ มม ปิตา ตสฺมึ ขเณ อสฺสูนิ ปวตฺตยิ.
Here, ‘Dukkhassa hadayaṃ āsi’ means, ‘O grandfather, upon hearing these words spoken by Kaṇhājinā, his heart was sorrowful.’ ‘Rohinīheva tambakkhī’ means that at that moment, my father shed tears with eyes reddened like copper.

อิทานิสฺสา ตํ วจนํ ทสฺเสนฺโต อาห –
Now, showing her words, he said:

๒๓๑๗.
2317.

‘‘ยํ ตํ กณฺหาชินาโวจ, อยํ มํ ตาต พฺราหฺมโณ;
ลฏฺฐิยา ปฏิโกเฏติ, ฆเร ชาตํว ทาสิยํ.
“What Kaṇhājinā said was: ‘This brahmin, dear father, strikes me with a stick as if I were a slave born in his house.’”

๒๓๑๘.
2318.

‘‘น [Pg.364] จายํ พฺราหฺมโณ ตาต, ธมฺมิกา โหนฺติ พฺราหฺมณา;
ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน, ขาทิตุํ ตาต เนติ โน;
นียมาเน ปิสาเจน, กึ นุ ตาต อุทิกฺขสี’’ติ.
“This is no true Brahmin, dear father, for Brahmins are righteous; a yakkha in a Brahmin’s guise, dear father, leads us away to devour us. While we are being led away by a goblin, why do you merely look on, dear father?”

อถ เน กุมาเร พฺราหฺมณํ อมุญฺจนฺเต ทิสฺวา ราชา คาถมาห –
Then, seeing the children not releasing the brahmin, the king spoke this verse:

๒๓๑๙.
2319.

‘‘ราชปุตฺตี จ โว มาตา, ราชปุตฺโต จ โว ปิตา;
ปุพฺเพ เม องฺกมารุยฺห, กึ นุ ติฏฺฐถ อารกา’’ติ.
“Your mother is a princess, and your father is a prince; formerly you climbed upon my lap, why do you now stand afar?”

ตตฺถ ปุพฺเพ เมติ ตุมฺเห อิโต ปุพฺเพ มํ ทิสฺวา เวเคนาคนฺตฺวา มม องฺกมารุยฺห, อิทานิ กึ นุ อารกา ติฏฺฐถาติ?
Here, ‘pubbe me’ means, ‘Before, when you saw me, you would rush over and climb onto my lap—why do you now stand at a distance?’

กุมาโร อาห –
The prince said:

๒๓๒๐.
2320.

‘‘ราชปุตฺตี จ โน มาตา, ราชปุตฺโต จ โน ปิตา;
ทาสา มยํ พฺราหฺมณสฺส, ตสฺมา ติฏฺฐาม อารกา’’ติ.
“Our mother is a princess, and our father is a prince; but we are the brahmin’s slaves, therefore we stand afar.”

ตตฺถ ทาสา มยนฺติ อิทานิ ปน มยํ พฺราหฺมณสฺส ทาสา ภวาม.
Here, ‘dāsā mayaṃ’ means, ‘but now we have become the Brahmin’s slaves.’

ราชา อาห –
The king said:

๒๓๒๑.
2321.

‘‘มา สมฺเมวํ อวจุตฺถ, ฑยฺหเต หทยํ มม;
จิตกายํว เม กาโย, อาสเน น สุขํ ลเภ.
“Do not speak thus, my dears! My heart burns; my body is like a funeral pyre, I find no comfort on my seat.”

๒๓๒๒.
2322.

‘‘มา สมฺเมวํ อวจุตฺถ, ภิยฺโย โสกํ ชเนถ มํ;
นิกฺกิณิสฺสามิ ทพฺเพน, น โว ทาสา ภวิสฺสถ.
“Do not speak thus, my dears, you increase my sorrow even more; I will ransom you with wealth; you shall not be slaves.”

๒๓๒๓.
2323.

‘‘กิมคฺฆิยญฺหิ โว ตาต, พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทา;
ยถาภูตํ เม อกฺขาถ, ปฏิปาเทนฺตุ พฺราหฺมณ’’นฺติ.
“At what price indeed, dear child, did your father give you to the brahmin? Tell me truthfully, so that the brahmin may be paid.”

ตตฺถ สมฺมาติ ปิยวจนํ. จิตกายํว เม กาโยติ อิทานิ มม กาโย องฺคารจิตกายํ อาโรปิโต วิย ชาโต. ชเนถ มนฺติ ชเนถ เม, อยเมว วา ปาโฐ. นิกฺกิณิสฺสามิ ทพฺเพนาติ ธนํ ทตฺวา โมเจสฺสามิ. กิมคฺฆิยนฺติ กึ อคฺฆํ กตฺวา. ปฏิปาเทนฺตูติ ธนํ ปฏิจฺฉาเปนฺตุ.
Here, ‘samma’ is an affectionate term. ‘Citakāyaṃva me kāyo’ means: ‘Now my body has become as if placed on a pyre of burning coals.’ ‘Janetha maṃ’ means ‘janetha me’, or this is the reading. ‘Nikkiṇissāmi dabbena’ means: ‘I will free you by giving wealth.’ ‘Kimagghiyaṃ’ means: ‘At what price?’ that is, ‘For what value?’ ‘Paṭipādentu’ means: ‘Let them receive,’ that is, ‘Let them accept the wealth.’

กุมาโร [Pg.365] อาห –
The prince said:

๒๓๒๔.
2324.

‘‘สหสฺสคฺฆญฺหิ มํ ตาต, พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทา;
อถ กณฺหาชินํ กญฺญํ, หตฺถินา จ สเตน จา’’ติ.
“Indeed, dear father, my father gave me to the brahmin, valued at a thousand; and then Kaṇhājinā the maiden, and a hundred elephants.”

ตตฺถ สหสฺสคฺฆํ หีติ เทว, มํ ปิตา ตทา นิกฺขสหสฺสํ อคฺฆาเปตฺวา อทาสิ. อถ กณฺหาชินนฺติ กนิฏฺฐํ ปน เม กณฺหาชินํ. หตฺถินา จ สเตน จาติ หตฺถีนญฺจ อสฺสานญฺจ อุสภานญฺจ นิกฺขานญฺจาติ สพฺเพสํ เอเตสํ สเตน อนฺตมโส มญฺจปีฐปาทุเก อุปาทาย สพฺพสเตน อคฺฆาเปสีติ.
Herein, ‘sahassagghaṃ hi’ means, ‘O deva, my father then gave me, having valued me at a thousand nikkhas.’ ‘Atha kaṇhājinaṃ’ means, ‘and my younger sister Kaṇhājinā.’ ‘Hatthinā ca satena ca’ means that he valued all of these at a hundred each—elephants, horses, bulls, and nikkhas—and everything down to beds, chairs, and footstools, he valued at a hundred of each.

ราชา กุมารานํ นิกฺกยํ ทาเปนฺโต อาห –
The king, causing the ransom to be given for the princes, said:

๒๓๒๕.
2325.

‘‘อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน, พฺราหฺมณสฺส อวากร;
ทาสิสตํ ทาสสตํ, ควํ หตฺถุสภํ สตํ;
ชาตรูปสหสฺสญฺจ, ปุตฺตานํ เทหิ นิกฺกย’’นฺติ.
“Arise, Katta, make haste; give to the brahmin: a hundred female slaves, a hundred male slaves, a hundred cows, elephants, and bulls, and a thousand pieces of gold. Give this as the ransom for the sons.”

ตตฺถ อวากราติ เทหิ.
Herein, ‘avākara’ means ‘give.’

๒๓๒๖.
2326.

‘‘ตโต กตฺตา ตรมาโน, พฺราหฺมณสฺส อวากริ;
ทาสิสตํ ทาสสตํ, ควํ หตฺถุสภํ สตํ;
ชาตรูปสหสฺสญฺจ, ปุตฺตานํทาสิ นิกฺกย’’นฺติ.
“Then Katta, hurrying, gave to the brahmin: a hundred female slaves, a hundred male slaves, a hundred cows, elephants, and bulls, and a thousand pieces of gold; he gave this as the ransom for the sons.”

ตตฺถ อวากรีติ อทาสิ. นิกฺกยนฺติ อคฺฆสฺส มูลํ.
Herein, ‘avākari’ means ‘he gave.’ ‘Nikkayaṃ’ means the redemption price.

เอวํ พฺราหฺมณสฺส สพฺพสตญฺจ นิกฺขสหสฺสญฺจ กุมารานํ นิกฺกยํ อทาสิ, สตฺตภูมิกญฺจ ปาสาทํ, พฺราหฺมณสฺส ปริวาโร มหา อโหสิ. โส ธนํ ปฏิสาเมตฺวา ปาสาทํ อภิรุยฺห สาทุรสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มหาสยเน นิปชฺชิ. กุมาเร สีสํ นหาเปตฺวา โภเชตฺวา อลงฺกริตฺวา เอกํ อยฺยโก, เอกํ อยฺยิกาติ ทฺเวปิ อุจฺฉงฺเค อุปเวเสสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus, he gave to the brahmin all the hundreds and a thousand nikkhas as ransom for the princes, and a seven-storied palace. The brahmin’s retinue became vast. Having secured his wealth, he ascended the palace, feasted on delicious food, and lay down on a grand bed. Having had the children bathed, fed, and adorned, they seated both of them on their laps—one by the grandfather, one by the grandmother. The Teacher, making this matter clear, said:

๒๓๒๗.
2327.

‘‘นิกฺกิณิตฺวา นหาเปตฺวา, โภชยิตฺวาน ทารเก;
สมลงฺกริตฺวา ภณฺเฑน, อุจฺฉงฺเค อุปเวสยุํ.
“Having ransomed, bathed, and fed the children, and having adorned them with ornaments, they seated them upon their laps.”

๒๓๒๘.
2328.

‘‘สีสํ [Pg.366] นฺหาเต สุจิวตฺเถ, สพฺพาภรณภูสิเต;
ราชา องฺเก กริตฺวาน, อยฺยโก ปริปุจฺฉถ.
“With heads bathed, in clean clothes, adorned with all ornaments, the king, the grandfather, having taken them on his lap, asked:”

๒๓๒๙.
2329.

‘‘กุณฺฑเล ฆุสิเต มาเล, สพฺพาภรณภูสิเต;
ราชา องฺเก กริตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ.
“With resounding earrings and garlands, adorned with all ornaments, the king, having taken them on his lap, spoke this word:”

๒๓๓๐.
2330.

‘‘กจฺจิ อุโภ อโรคา เต, ชาลิ มาตาปิตา ตว;
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปนฺติ, กจฺจิ มูลผลา พหู.
“Are both your parents well, Jāli? Do they sustain themselves by gleaning? Are roots and fruits abundant?”

๒๓๓๑.
2331.

‘‘กจฺจิ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, กจฺจิ หึสา น วิชฺชตี’’ติ.
“Are gadflies and mosquitoes few, and likewise reptiles? In the forest teeming with wild beasts, is there no harm?”

ตตฺถ กุณฺฑเลติ กุณฺฑลานิ ปิลนฺธาเปตฺวา. ฆุสิเตติ อุคฺโฆสิเต มโนรมํ รวํ รวนฺเต. มาเลติ ปุปฺผานิ ปิลนฺธาเปตฺวา. องฺเก กริตฺวานาติ ชาลิกุมารํ องฺเก นิสีทาเปตฺวา.
Herein, ‘kuṇḍale’ means having adorned them with earrings. ‘Ghusite’ means resounding, making a pleasant sound. ‘Māle’ means having adorned them with flowers. ‘Aṅke karitvāna’ means having seated Prince Jāli on his lap.

กุมาโร อาห –
The prince said:

๒๓๓๒.
2332.

‘‘อโถ อุโภ อโรคา เม, เทว มาตาปิตา มม;
อโถ อุญฺเฉน ยาเปนฺติ, อโถ มูลผลา พหู.
“Indeed, both my parents are healthy, O deva; indeed, they sustain themselves by gleaning; indeed, roots and fruits are abundant.”

๒๓๓๓.
2333.

‘‘อโถ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, หึสา เนสํ น วิชฺชติ.
“Indeed, gadflies and mosquitoes, and likewise reptiles, are few; in the forest teeming with wild beasts, there is no harm for them.”

๒๓๓๔.
2334.

‘‘ขณนฺตาลุกลมฺพานิ, พิลานิ ตกฺกลานิ จ;
โกลํ ภลฺลาตกํ เพลฺลํ, สา โน อาหตฺว โปสติ.
“Digging up ālu and kalamba roots, bilva and takkala fruits, jujube, marking nut, and bael fruit—these she brings and nourishes us.”

๒๓๓๕.
2335.

‘‘ยญฺเจว สา อาหรติ, วนมูลผลหาริยา;
ตํ โน สพฺเพ สมาคนฺตฺวา, รตฺตึ ภุญฺชาม โน ทิวา.
“Whatever she, the gatherer of forest roots and fruits, brings, that we all assemble and eat at night, not by day.”

๒๓๓๖.
2336.

‘‘อมฺมาว โน กิสา ปณฺฑุ, อาหรนฺตี ทุมปฺผลํ;
วาตาตเปน สุขุมาลี, ปทุมํ หตฺถคตามิว.
“Our mother is thin and pale, gathering fruit from the trees; delicate from wind and sun, like a lotus crushed in the hand.”

๒๓๓๗.
2337.

‘‘อมฺมาย ปตนู เกสา, วิจรนฺตฺยา พฺรหาวเน;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, ขคฺคทีปินิเสวิเต.
“Our mother’s hair is thin, as she wanders in the great forest, in a forest teeming with wild beasts, frequented by rhinoceroses and leopards.”

๒๓๓๘.
2338.

‘‘เกเสสุ [Pg.367] ชฏํ พนฺธิตฺวา, กจฺเฉ ชลฺลมธารยิ;
จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสตี’’ติ.
“Binding her hair in a matted lock, she wears grime in her armpits; clad in a hide, she sleeps on the ground and pays homage to the sacred fire.”

ตตฺถ ขณนฺตาลุกลมฺพานีติ ขณนฺตี อาลูนิ จ กลมฺพานิ จ. อิมินา มาตาปิตูนํ กิจฺฉชีวิกํ วณฺเณติ. ตํ โนติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ. ปทุมํ หตฺถคตามิวาติ หตฺเถน ปริมทฺทิตํ ปทุมํ วิย ชาตา. ปตนู เกสาติ เทว, อมฺมาย เม มหาวเน วิจรนฺติยา เต ภมรปตฺตวณฺณา กาฬเกสา รุกฺขสาขาทีหิ วิลุตฺตา ปตนู ชาตา. ชลฺลมธารยีติ อุโภหิ กจฺเฉหิ ชลฺลํ ธาเรติ, กิลิฏฺฐเวเสน วิจรตีติ.
Herein, ‘khaṇantālukalambāni’ means ‘digging up ālu and kalamba.’ By this, he describes the difficult livelihood of his parents. In ‘Taṃ no,’ ‘no’ is merely a particle. ‘Padumaṃ hatthagatāmiva’ means she became like a lotus crushed by the hand. ‘Patanū kesā’ means, ‘O deva, as my mother wandered in the great forest, her black hair, the color of a bee’s wing, became thin, ravaged by tree branches and the like.’ ‘Jallamadhārayi’ means she bore grime in both armpits, living in a soiled state.

โส เอวํ มาตุ ทุกฺขิตภาวํ กเถตฺวา อยฺยกํ โจเทนฺโต อิมํ คาถมาห –
Having thus described his mother’s suffering, he admonished his grandfather, speaking this verse:

๒๓๓๙.
2339.

‘‘ปุตฺตา ปิยา มนุสฺสานํ, โลกสฺมึ อุทปชฺชิสุํ;
น หิ นูนมฺหากํ อยฺยสฺส, ปุตฺเต สฺเนโห อชายถา’’ติ.
“Sons are dear to people; they are born into the world. Surely for our grandfather, no affection for his son has arisen.”

ตตฺถ อุทปชฺชิสุนฺติ อุปฺปชฺชึสุ.
Herein, ‘udapajjiṃsu’ means ‘they arose.’

ตโต ราชา อตฺตโน โทสํ อาวิกโรนฺโต อาห –
Then the king, revealing his own fault, said:

๒๓๔๐.
2340.

‘‘ทุกฺกฏญฺจ หิ โน ปุตฺต, ภูนหจฺจํ กตํ มยา;
โยหํ สิวีนํ วจนา, ปพฺพาเชสิมทูสกํ.
“Indeed, my child, a wrong deed, a great crime, has been done by me, who at the word of the Sivis banished the innocent one.”

๒๓๔๑.
2341.

‘‘ยํ เม กิญฺจิ อิธ อตฺถิ, ธนํ ธญฺญญฺจ วิชฺชติ;
เอตุ เวสฺสนฺตโร ราชา, สิวิรฏฺเฐ ปสาสตู’’ติ.
“Whatever wealth and grain I have here, let King Vessantara come and rule over the Sivi kingdom.”

ตตฺถ ปุตฺตาติ ปุตฺต ชาลิ เอตํ อมฺหากํ ทุกฺกฏํ. ภูนหจฺจนฺติ วุฑฺฒิฆาตกมฺมํ. ยํ เม กิญฺจีติ ตาต, ยํ เม กิญฺจิ อิธ อตฺถิ, สพฺพํ เต ปิตุ เทมิ. สิวิรฏฺเฐ ปสาสตูติ อิมสฺมึ นคเร โส ราชา หุตฺวา ปสาสตูติ.
Herein, 'putta' means, 'O son Jāli, this is our wrongdoing.' 'Bhūnahaccaṃ' means a deed of killing one who is grown. 'Yaṃ me kiñci' means, 'Dear father, whatever I possess here, I give it all to your father.' 'Siviraṭṭhe pasāsatū' means, 'Let him, having become king, rule in this city.'

กุมาโร อาห –
The prince said:

๒๓๔๒.
2342.

‘‘น เทว มยฺหํ วจนา, เอหิติ สิวิสุตฺตโม;
สยเมว เทโว คนฺตฺวา, สิญฺจ โภเคหิ อตฺรช’’นฺติ.
“Not by my word, O king, will the foremost of the Sivis come; you yourself, O king, must go and shower your son with possessions.”

ตตฺถ สิวิสุตฺตโมติ สิวิเสฏฺโฐ เวสฺสนฺตโร. สิญฺจาติ มหาเมโฆ วิย วุฏฺฐิยา โภเคหิ อภิสิญฺจ.
Herein, 'sivisuttamo' means Vessantara, the foremost of the Sivis. 'Siñca' means 'anoint with possessions like a great cloud with its rain.'

๒๓๔๓.
2343.

‘‘ตโต [Pg.368] เสนาปตึ ราชา, สญฺชโย อชฺฌภาสถ;
หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา สนฺนาหยนฺตุ นํ;
เนคมา จ มํ อนฺเวนฺตุ, พฺราหฺมณา จ ปุโรหิตา.
Then King Sañjaya addressed his commander-in-chief: 'Let elephants, horses, chariots, and infantry—the army—be equipped for him. Let the townsfolk follow me, and the brahmins and royal chaplains.'

๒๓๔๔.
2344.

‘‘ตโต สฏฺฐิสหสฺสานิ, โยธิโน จารุทสฺสนา;
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, นานาวณฺเณหิลงฺกตา.
Then let sixty thousand warriors, of pleasing appearance, come swiftly, equipped for battle and adorned in diverse colors.

๒๓๔๕.
2345.

‘‘นีลวตฺถธรา เนเก, ปีตาเนเก นิวาสิตา;
อญฺเญ โลหิตอุณฺหีสา, สุทฺธาเนเก นิวาสิตา;
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, นานาวณฺเณหิลงฺกตา.
Some are clad in blue garments, others are dressed in yellow; others wear crimson turbans, and some are robed in white. Let them come swiftly, well-equipped and adorned in various colors.

๒๓๔๖.
2346.

‘‘หิมวา ยถา คนฺธธโร, ปพฺพโต คนฺธมาทโน;
นานารุกฺเขหิ สญฺฉนฺโน, มหาภูตคณาลโย.
Just as the fragrant mountain Gandhamādana in the Himālayas, covered with various trees, is a dwelling for hosts of great beings.

๒๓๔๗.
2347.

‘‘โอสเธหิ จ ทิพฺเพหิ, ทิสา ภาติ ปวาติ จ;
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, ทิสา ภนฺตุ ปวนฺตุ จ.
And with divine herbs, the directions shine and are filled with fragrance; let them come swiftly, equipped, and let them brighten and perfume the quarters.

๒๓๔๘.
2348.

‘‘ตโต นาคสหสฺสานิ, โยชยนฺตุ จตุทฺทส;
สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา.
Then let fourteen thousand elephants be yoked, elephants with golden girths, clad in golden trappings.

๒๓๔๙.
2349.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, โตมรงฺกุสปาณิภิ;
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, หตฺถิกฺขนฺเธหิ ทสฺสิตา.
Mounted by leaders with pikes and goads in hand, let them come swiftly, equipped, displayed upon the backs of elephants.

๒๓๕๐.
2350.

‘‘ตโต อสฺสสหสฺสานิ, โยชยนฺตุ จตุทฺทส;
อาชานียาว ชาติยา, สินฺธวา สีฆวาหนา.
Then let fourteen thousand horses be yoked, thoroughbreds of noble birth, swift steeds from Sindh.

๒๓๕๑.
2351.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, อิลฺลิยาจาปธาริภิ;
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, อสฺสปิฏฺเฐหีลงฺกตา.
Mounted by leaders bearing short swords and bows, let them come swiftly, equipped and adorned on horseback.

๒๓๕๒.
2352.

‘‘ตโต รถสหสฺสานิ, โยชยนฺตุ จตุทฺทส;
อโยสุกตเนมิโย, สุวณฺณจิตปกฺขเร.
Then let fourteen thousand chariots be yoked, with well-made iron rims and side-panels decorated with gold.

๒๓๕๓.
2353.

‘‘อาโรเปนฺตุ ธเช ตตฺถ, จมฺมานิ กวจานิ จ;
วิปฺปาเลนฺตุ จ จาปานิ, ทฬฺหธมฺมา ปหาริโน;
ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, รเถสุ รถชีวิโน’’ติ.
Let them raise banners there, along with shields and armor. Let them string their bows, resolute strikers; let the chariot-warriors come swiftly, equipped, in their chariots.

ตตฺถ [Pg.369] สนฺนาหยนฺตุนนฺติ สนฺนยฺหนฺตุ. สฏฺฐิสหสฺสานีติ มม ปุตฺเตน สหชาตา สฏฺฐิสหสฺสา อมจฺจา. นีลวตฺถธรา เนเกติ เอเก นีลวตฺถนิวาสิตา หุตฺวา อายนฺตุ. มหาภูตคณาลโยติ พหุยกฺขคณานํ อาลโย. ทิสา ภนฺตุ ปวนฺตุ จาติ วุตฺตปฺปกาโร หิมวา วิย อาภรณวิเลปนาทีหิ โอภาเสนฺตุ เจว ปวายนฺตุ จ. หตฺถิกฺขนฺเธหีติ เต หตฺถิคามณิโน หตฺถิกฺขนฺเธหิ ขิปฺปมายนฺตุ. ทสฺสิตาติ ทสฺสิตวิภูสนา. อโยสุกตเนมิโยติ อเยน สุฏฺฐุ ปริกฺขิตฺตเนมิโย. สุวณฺณจิตปกฺขเรติ สุวณฺเณน ขจิตปกฺขเร. เอวรูเป จุทฺทส สหสฺเส รเถ โยชยนฺตูติ วทติ. วิปฺปาเลนฺตูติ อาโรเปนฺตุ.
Herein, 'sannāhayantu' means let them be harnessed. 'Saṭṭhisahassāni' means the sixty thousand ministers born together with my son. 'Nīlavatthadharā neke' means some, having dressed in blue garments, should come. 'Mahābhūtagaṇālayo' means the abode of many hosts of yakkhas. 'Disā bhantu pavantu ca' means, like the aforementioned Himālaya, let them both shine and give off fragrance with ornaments, ointments, and so on. 'Hatthikkhandhehi' means those elephant leaders should come swiftly on the backs of elephants. 'Dassitā' means displaying their adornments. 'Ayosukatanemiyo' means wheels well-encircled with an iron rim. 'Suvaṇṇacitapakkhare' means with side-panels inlaid with gold. Thus, he speaks of yoking fourteen thousand such chariots. 'Vippālentu' means let them mount.

เอวํ ราชา เสนงฺคํ วิจาเรตฺวา ‘‘ปุตฺตสฺส เม เชตุตฺตรนครโต ยาว วงฺกปพฺพตา อฏฺฐุสภวิตฺถารํ อาคมนมคฺคํ สมตลํ กตฺวา มคฺคาลงฺการตฺถาย อิทญฺจิทญฺจ กโรถา’’ติ อาณาเปนฺโต อาห –
Thus the king, having arranged the divisions of the army, gave a command, saying: 'For my son’s arrival, make the road from the city of Jetuttara to Vaṅka mountain level and eight usabhas in width, and for the road's decoration, do this and that.'

๒๓๕๔.
2354.

‘‘ลาชา โอโลปิยา ปุปฺผา, มาลาคนฺธวิเลปนา;
อคฺฆิยานิ จ ติฏฺฐนฺตุ, เยน มคฺเคน เอหิติ.
Let there be parched grain, scattered flowers, garlands, perfumes, and ointments; and let offerings be placed along the path by which he will come.

๒๓๕๕.
2355.

‘‘คาเม คาเม สตํ กุมฺภา, เมรยสฺส สุราย จ;
มคฺคมฺหิ ปติติฏฺฐนฺตุ, เยน มคฺเคน เอหิติ.
In every village, let a hundred pots of mead and liquor be set out; let them be placed along the road by which he will come.

๒๓๕๖.
2356.

‘‘มํสา ปูวา สงฺกุลิโย, กุมฺมาสา มจฺฉสํยุตา;
มคฺคมฺหิ ปติติฏฺฐนฺตุ, เยน มคฺเคน เอหิติ.
Let meat, cakes, and sweetmeats, and barley-gruel mixed with fish, be placed along the road by which he will come.

๒๓๕๗.
2357.

‘‘สปฺปิ เตลํ ทธิ ขีรํ, กงฺคุพีชา พหู สุรา;
มคฺคมฺหิ ปติติฏฺฐนฺตุ, เยน มคฺเคน เอหิติ.
Let ghee, oil, curds, milk, millet seeds, and much liquor be placed along the road by which he will come.

๒๓๕๘.
2358.

‘‘อาฬาริกา จ สูทา จ, นฏนฏฺฏกคายิโน;
ปาณิสฺสรา กุมฺภถูณิโย, มนฺทกา โสกชฺฌายิกา.
Let there be cooks and butchers, dancers, actors, and singers, hand-clappers and pot-drummers, slow singers and illusionists.

๒๓๕๙.
2359.

‘‘อาหญฺญนฺตุ สพฺพวีณา, เภริโย ทินฺทิมานิ จ;
ขรมุขานิ ธเมนฺตุ, นทนฺตุ เอกโปกฺขรา.
Let all lutes be struck, and drums and kettledrums; let them blow the harsh-mouthed horns, and let the single-headed drums roar.

๒๓๖๐.
2360.

‘‘มุทิงฺคา ปณวา สงฺขา, โคธา ปริวเทนฺติกา;
ทินฺทิมานิ จ หญฺญนฺตุ, กุตุมฺปทินฺทิมานิ จา’’ติ.
Let mṛdaṅgas, small drums, and conches sound, along with godhā drums and parivadentikā lutes; and let dindimas and kutumpadindimas be struck.

ตตฺถ [Pg.370] ลาชา โอโลปิยา ปุปฺผาติ ลาเชหิ สทฺธึ ลาชปญฺจมกานิ ปุปฺผานิ โอกิรนฺตานํ โอกิรณปุปฺผานิ ปฏิยาเทถาติ อาณาเปติ. มาลาคนฺธวิเลปนาติ มคฺควิตาเน โอลมฺพกมาลา เจว คนฺธวิเลปนานิ จ. อคฺฆิยานิ จาติ ปุปฺผอคฺฆิยานิ เจว รตนอคฺฆิยานิ จ เยน มคฺเคน มม ปุตฺโต เอหิติ, ตตฺถ ติฏฺฐนฺตุ. คาเม คาเมติ คามทฺวาเร คามทฺวาเร. ปติติฏฺฐนฺตูติ ปิปาสิตานํ ปิวนตฺถาย ปฏิยาทิตา หุตฺวา สุราเมรยมชฺชกุมฺภา ติฏฺฐนฺตุ. มจฺฉสํยุตาติ มจฺเฉหิ สํยุตฺตา. กงฺคุพีชาติ กงฺคุปิฏฺฐมยา. มนฺทกาติ มนฺทกคายิโน. โสกชฺฌายิกาติ มายาการา, อญฺเญปิ วา เย เกจิ อุปฺปนฺนโสกหรณสมตฺถา โสกชฺฌายิกาติ วุจฺจนฺติ, โสจนฺเต ชเน อตฺตโน วํสโฆสปรมฺปรานํ นจฺเจ กเต นิสฺโสเก กตฺวา สยาปกาติ อตฺโถ. ขรมุขานีติ สามุทฺทิกมหามุขสงฺขา. สงฺขาติ ทกฺขิณาวฏฺฏา มุฏฺฐิสงฺขา, นาฬิสงฺขาติ ทฺเว สงฺขา. โคธา ปริวเทนฺติกา ทินฺทิมานิ กุตุมฺปทินฺทิมานีติ อิมานิปิ จตฺตาริ ตูริยาเนว.
Herein, 'Lājā olopiyā pupphā' means he ordered: 'Prepare flowers for scattering,' meaning that flowers of the fifth kind with parched grain should be scattered. 'Mālāgandhavilepanā' means garlands hanging from the road's canopy, as well as perfumes and ointments. 'Agghiyāni ca' means flower offerings and jewel offerings should be placed along the path by which my son will come. 'Gāme gāme' means at the gate of every village. 'Patitiṭṭhantu' means let pots of liquor, mead, and intoxicants, prepared for the thirsty to drink, be placed. 'Macchasaṃyutā' means prepared with fish. 'Kaṅgubījā' means made from millet flour. 'Mandakā' means singers of mandaka songs. 'Sokajjhāyikā' means illusionists, or any others skilled in dispelling arisen sorrow are called sokajjhāyikā; the meaning is that they make grieving people free from sorrow by performing their traditional lineage dance, causing them to be at ease. 'Kharamukhāni' means large-mouthed ocean conches. 'Saṅkhā' means two kinds of conches: right-turning fist-conches and tube-conches. 'Godhā, parivadentikā, dindimas, and kutumpadindimas'—these four are also musical instruments.

เอวํ ราชา มคฺคาลงฺการานิ วิจาเรสิ. ชูชโกปิ ปมาณาติกฺกนฺตํ ภุญฺชิตฺวา ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺเถว กาลมกาสิ. ราชา ตสฺส สรีรกิจฺจํ การาเปตฺวา ‘‘นคเร โกจิ พฺราหฺมณสฺส ญาตโก อตฺถิ, อิทํ คณฺหาตู’’ติ เภรึ จราเปสิ. น กญฺจิสฺส ญาตกํ ปสฺสิ, ธนํ ปุน รญฺโญเยว อโหสิ. อถ สตฺตเม ทิวเส สพฺพา เสนา สนฺนิปติ. อถ ราชา มหนฺเตน ปริวาเรน ชาลึ มคฺคนายกํ กตฺวา นิกฺขมิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus, the king arranged the decorations for the road. Jūjaka, having eaten beyond measure and being unable to digest it, died on the spot. The king had his funeral rites performed and ordered a drum to be beaten, announcing, 'If any relative of the brahmin is in the city, let them take this wealth.' But no relative of his was found, and the wealth reverted to the king. Then, on the seventh day, the entire army assembled. Then the king, with a great retinue, making Jāli the guide, set out. The Teacher, explaining this matter, said:

๒๓๖๑.
2361.

‘‘สา เสนา มหตี อาสิ, อุยฺยุตฺตา สิวิวาหินี;
ชาลินา มคฺคนาเยน, วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ.
That great army, the Sivi host, set out; with Jāli as their guide, they marched to the Vaṅka mountain.

๒๓๖๒.
2362.

‘‘โกญฺจํ นทติ มาตงฺโค, กุญฺชโร สฏฺฐิหายโน;
กจฺฉาย พทฺธมานาย, โกญฺจํ นทติ วารโณ.
The elephant sounds its cry, the sixty-year-old elephant; as its girth is being fastened, the great beast sounds its cry.

๒๓๖๓.
2363.

‘‘อาชานียา [Pg.371] หสิยนฺติ, เนมิโฆโส อชายถ;
อพฺภํ รโช อจฺฉาเทสิ, อุยฺยุตฺตา สิวิวาหินี.
The thoroughbreds neighed, the sound of wheel-rims arose; dust covered the sky as the Sivi host marched forth.

๒๓๖๔.
2364.

‘‘สา เสนา มหตี อาสิ, อุยฺยุตฺตา หารหารินี;
ชาลินา มคฺคนาเยน, วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ.
That great army, bearing garlands, set out; with Jāli as their guide, they marched to the Vaṅka mountain.

๒๓๖๕.
2365.

‘‘เต ปาวึสุ พฺรหารญฺญํ, พหุสาขํ มโหทกํ;
ปุปฺผรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ, ผลรุกฺเขหิ จูภยํ.
They entered the great forest, of many branches and abundant water, covered with both flowering trees and fruit-bearing trees.

๒๓๖๖.
2366.

‘‘ตตฺถ พินฺทุสฺสรา วคฺคู, นานาวณฺณา พหู ทิชา;
กูชนฺตมุปกูชนฺติ, อุตุสมฺปุปฺผิเต ทุเม.
There, many sweet-voiced, lovely birds of various colors sang and echoed one another in the trees blooming in season.

๒๓๖๗.
2367.

‘‘เต คนฺตฺวา ทีฆมทฺธานํ, อโหรตฺตานมจฺจเย;
ปเทสํ ตํ อุปาคจฺฉุํ, ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหู’’ติ.
Having traveled a long distance, at the passing of days and nights, they approached that region where Vessantara was.

ตตฺถ มหตีติ ทฺวาทสอกฺโขภณิสงฺขาตา เสนา. อุยฺยุตฺตาติ ปยาตา. โกญฺจํ นทตีติ ตทา กาลิงฺครฏฺฐวาสิโน พฺราหฺมณา อตฺตโน รฏฺเฐ เทเว วุฏฺเฐ ตํ นาคํ อาหริตฺวา สญฺชยสฺส อทํสุ. โส หตฺถี ‘‘สามิกํ วต ปสฺสิตุํ ลภิสฺสามี’’ติ ตุฏฺโฐ โกญฺจนาทมกาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. กจฺฉายาติ สุวณฺณกจฺฉาย พทฺธมานายปิ ตุสฺสิตฺวา โกญฺจํ นทติ. หสิยนฺตีติ หสสทฺทมกํสุ. หารหารินีติ หริตพฺพหรณสมตฺถา. ปาวึสูติ ปวิสึสุ. พหุสาขนฺติ พหุรุกฺขสาขํ. ทีฆมทฺธานนฺติ สฏฺฐิโยชนมคฺคํ. อุปาคจฺฉุนฺติ ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อโหสิ, ตํ ปเทสํ อุปคตาติ.
Therein, 'mahatī' means the army, numbered as twelve akkhobhiṇī. 'Uyyuttā' means set out. 'Koñcaṃ nadati' means: at that time, the brahmins of the Kāliṅga country, after the deity had rained upon their land, brought that elephant and gave it to Sañjaya. The elephant, pleased, thinking, 'Oh, I shall get to see my master,' made a trumpeting sound. This was said in reference to that. 'Kacchāyā' means: even while being bound with a golden girth, it trumpets in delight. 'Hasiyanti' means they made sounds of neighing. 'Hārahārinī' means capable of carrying what should be carried. 'Pāviṃsu' means they entered. 'Bahusākhaṃ' means having many tree branches. 'Dīghamaddhānaṃ' means the sixty-yojana journey. 'Upāgacchuṃ' means: they approached that region where Vessantara was.

มหาราชปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The Description of the Chapter on the Great King is concluded.

ฉขตฺติยกมฺมวณฺณนา
The Description of the Six Khattiyas

ชาลิกุมาโร มุจลินฺทสรตีเร ขนฺธาวารํ นิวาสาเปตฺวา จุทฺทส รถสหสฺสานิ อาคตมคฺคาภิมุขาเนว ฐปาเปตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ปเทเส สีหพฺยคฺฆทีปิอาทีสุ อารกฺขํ สํวิทหิ. หตฺถิอาทีนํ สทฺโท มหา อโหสิ. อถ มหาสตฺโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กึ นุ โข เม ปจฺจามิตฺตา [Pg.372] มม ปิตรํ ฆาเตตฺวา มมตฺถาย อาคตา’’ติ มรณภยภีโต มทฺทึ อาทาย ปพฺพตํ อารุยฺห เสนํ โอโลเกสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Prince Jāli established a camp on the shore of Lake Mucalinda, and having stationed fourteen thousand chariots facing the way they had come, he arranged for guards in each place against lions, tigers, leopards, and so on. The sound of elephants and other animals was immense. Then the Great Being, hearing that sound, fearing the terror of death, thinking, "Could it be that my enemies, after killing my father, have come for my sake?" took Maddī and climbed the mountain to observe the army. Explaining this matter, the Teacher said:

๒๓๖๘.
2368.

‘‘เตสํ สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, ภีโต เวสฺสนฺตโร อหุ;
ปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา, ภีโต เสนํ อุทิกฺขติ.
Hearing their uproar, Vessantara was terrified; climbing the mountain, he gazed upon the army in fear.

๒๓๖๙.
2369.

‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, นิคฺโฆโส ยาทิโส วเน;
อาชานียา หสิยนฺติ, ธชคฺคานิ จ ทิสฺสเร.
Come, Maddī, listen! What sort of uproar is this in the forest? Noble steeds are neighing, and banner-tops are seen.

๒๓๗๐.
2370.

‘‘อิเม นูน อรญฺญสฺมึ, มิคสงฺฆานิ ลุทฺทกา;
วาคุราหิ ปริกฺขิปฺป, โสพฺภํ ปาเตตฺวา ตาวเท;
วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ, หนฺติ เนสํ วรํ วรํ.
Surely, these are hunters in the wilderness who, having surrounded herds of deer with nets or driven them into a pit, immediately, shouting fiercely, kill the very best among them with sharp weapons.

๒๓๗๑.
2371.

‘‘ยถา มยํ อทูสกา, อรญฺเญ อวรุทฺธกา;
อมิตฺตหตฺถตฺตํ คตา, ปสฺส ทุพฺพลฆาตก’’นฺติ.
Just so, we who are innocent, confined in the forest, have fallen into the hands of enemies. Behold, the killer of the weak!

ตตฺถ อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. นิสาเมหีติ สกเสนา วา ปรเสนา วาติ โอโลเกหิ อุปธาเรหิ. ‘‘อิเม นูน อรญฺญสฺมิ’’นฺติอาทีนํ อฑฺฒเตยฺยคาถานํ เอวมตฺถสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ ‘‘มทฺทิ ยถา อรญฺญมฺหิ มิคสงฺฆานิ ลุทฺทกา วาคุราหิ ปริกฺขิปฺป อถ วา ปน โสพฺภํ ปาเตตฺวา ตาวเทว ‘หนถ, อเร, ทุฏฺฐมิเค’ติ วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ มิคมารณสตฺตีหิ เนสํ มิคานํ วรํ วรํ ถูลํ ถูลํ หนนฺติ, อิเม จ นูน ตเถว อมฺเห อสพฺภาหิ วาจาหิ วิกฺโกสมานา ติพฺพาติ สตฺตีหิ หนิสฺสนฺติ, มยญฺจ อทูสกา อรญฺเญ อวรุทฺธกา รฏฺฐา ปพฺพาชิตา วเน วสาม, เอวํ สนฺเตปิ อมิตฺตานํ หตฺถตฺตํ คตา, ปสฺส ทุพฺพลฆาตก’’นฺติ. เอวํ โส มรณภเยน ปริเทวิ.
Therein, 'iṅgha' is a particle in the sense of urging. 'Nisāmehi' means: observe, ascertain whether it is our own army or an enemy army. The connection of meaning for the two and a half verses beginning with 'Ime nūna araññasmi' should be understood thus: 'Maddī, just as in the forest hunters, having surrounded herds of deer with nets or else having made them fall into a pit, right then, shouting, “Kill, you wicked deer!” kill the very best and largest of those deer with sharp, deer-killing spears; so too, surely, will these people kill us in the same way, shouting at us with uncivil words and with sharp spears. And we, innocent, confined in the forest, banished from the kingdom, live in the woods; even so, we have fallen into the hands of enemies. Behold, the killer of the weak!' Thus he lamented out of fear of death.

สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา เสนํ โอโลเกตฺวา ‘‘สกเสนาย ภวิตพฺพ’’นฺติ มหาสตฺตํ อสฺสาเสนฺตี อิมํ คาถมาห –
Hearing his words and observing the army, she reassured the Great Being, thinking, "It must be our own army," and uttered this verse:

๒๓๗๒.
2372.

‘‘อมิตฺตา นปฺปสาเหยฺยุํ, อคฺคีว อุทกณฺณเว;
ตเทว ตฺวํ วิจินฺเตหิ, อปิ โสตฺถิ อิโต สิยา’’ติ.
May enemies not prevail, like fire in the ocean. Reflect on just this: might there be safety from this?

ตตฺถ อคฺคีว อุทกณฺณเวติ ยถา ติณุกฺกาทีนํ วเสน อุปนีโต อคฺคิ อณฺณวสงฺขาตานิ ปุถุลคมฺภีรานิ อุทกานิ นปฺปสหติ, ตาเปตุํ น สกฺโกติ[Pg.373], ตถา ตํ อมิตฺตา นปฺปสเหยฺยุํ นาภิภวิสฺสนฺติ. ตเทวาติ ยํ สกฺเกน ตุยฺหํ วรํ ทตฺวา ‘‘มหาราช, น จิรสฺเสว เต ปิตา เอหิตี’’ติ วุตฺตํ, ตเทว ตฺวํ วิจินฺเตหิ, อปิ นาม อิโต พลกายโต อมฺหากํ โสตฺถิ สิยาติ มหาสตฺตํ อสฺสาเสสิ.
Therein, 'like fire in the ocean' means: just as fire, brought by means of a grass torch or the like, cannot overcome the wide and deep waters called the ocean—it is not able to heat them—so too enemies will not overcome you, they will not overpower you. 'Reflect on that very thing' means: that which was said by Sakka when giving you a boon, 'Great King, before long your father will come,' reflect on that very thing. 'Perhaps from this army safety may come to us.' Thus she consoled the Great Being.

อถ มหาสตฺโต โสกํ ตนุกํ กตฺวา ตาย สทฺธึ ปพฺพตา โอรุยฺห ปณฺณสาลาทฺวาเร นิสีทิ, อิตราปิ อตฺตโน ปณฺณสาลาทฺวาเร นิสีทิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then the Great Being lessened his sorrow and descended the mountain with her. He sat at the door of his leaf-hut, while she sat at the door of her own leaf-hut. The Teacher, revealing this meaning, said:

๒๓๗๓.
2373.

‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, โอโรหิตฺวาน ปพฺพตา;
นิสีทิ ปณฺณสาลายํ, ทฬฺหํ กตฺวาน มานส’’นฺติ.
Then King Vessantara, descending from the mountain, sat in the leaf hut, having made his mind firm.

ตตฺถ ทฬฺหํ กตฺวาน มานสนฺติ มยํ ปพฺพชิตา นาม, อมฺหากํ โก กึ กริสฺสตีติ ถิรํ หทยํ กตฺวา นิสีทิ.
Therein, 'having made his mind firm' means he sat down, having made his heart resolute, thinking, "We are renunciants; who can do what to us?"

ตสฺมึ ขเณ สญฺชโย ราชา เทวึ อามนฺเตตฺวา – ‘‘ภทฺเท, ผุสฺสติ อมฺเหสุ สพฺเพสุ เอกโต คเตสุ โสโก มหา ภวิสฺสติ, ปฐมํ ตาว อหํ คจฺฉามิ, ตโต ‘อิทานิ โสกํ วิโนเทตฺวา นิสินฺนา ภวิสฺสนฺตี’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ตฺวํ มหนฺเตน ปริวาเรน อาคจฺเฉยฺยาสิ. อถ โถกํ กาลํ วีตินาเมตฺวา ชาลิกณฺหาชินา ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตู’’ติ วตฺวา รถํ นิวตฺตาเปตฺวา อาคตมคฺคาภิมุขํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อารกฺขํ สํวิทหิตฺวา อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ปุตฺตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
At that moment, King Sañjaya addressed the queen: "Dear Phusati, if we all go together, great sorrow will arise. First, I shall go. Then, observing that 'they will now be seated, having dispelled their sorrow,' you may come with a large retinue. After allowing some time to pass, let Jāli and Kaṇhājinā follow behind." Having said this, he had the chariot turned back to face the path by which he had come, stationed guards here and there, and descended from the back of the adorned elephant to approach his son. The Teacher, revealing this meaning, said:

๒๓๗๔.
2374.

‘‘นิวตฺตยิตฺวาน รถํ, วุฏฺฐเปตฺวาน เสนิโย;
เอกํ อรญฺเญ วิหรนฺตํ, ปิตา ปุตฺตํ อุปาคมิ.
Having turned back the chariot and posted the armies, the father approached his son, who was living alone in the forest.

๒๓๗๕.
2375.

‘‘หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห, เอกํโส ปญฺชลีกโต;
ปริกิณฺโณ อมจฺเจหิ, ปุตฺตํ สิญฺจิตุมาคมิ.
Descending from the elephant's back, with one shoulder bared and hands clasped in reverence, surrounded by ministers, he came to anoint his son.

๒๓๗๖.
2376.

‘‘ตตฺถทฺทส กุมารํ โส, รมฺมรูปํ สมาหิตํ;
นิสินฺนํ ปณฺณสาลายํ, ฌายนฺตํ อกุโตภย’’นฺติ.
There he saw the prince, of delightful form and composed, seated in a leaf-hut, meditating, free from fear from any quarter.

ตตฺถ [Pg.374] วุฏฺฐเปตฺวาน เสนิโยติ อารกฺขตฺถาย พลกาเย ฐเปตฺวา. เอกํโสติ เอกํสกตอุตฺตราสงฺโค. สิญฺจิตุมาคมีติ รชฺเช อภิสิญฺจิตุํ อุปาคมิ. รมฺมรูปนฺติ อนญฺชิตํ อมณฺฑิตํ.
Therein, 'vuṭṭhapetvāna seniyo' means having stationed the army for protection. 'Ekaṃso' means having the upper robe arranged over one shoulder. 'Siñcitum āgami' means he came to consecrate him for the kingship. 'Rammarūpaṃ' means un-anointed, unadorned.

๒๓๗๗.
2377.

‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ, ปิตรํ ปุตฺตคิทฺธินํ;
เวสฺสนฺตโร จ มทฺที จ, ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อวนฺทิสุํ.
And seeing him, their father, approaching, yearning for his son, both Vessantara and Maddī went out to meet him and paid homage.

๒๓๗๘.
2378.

‘‘มทฺที จ สิรสา ปาเท, สสุรสฺสาภิวาทยิ;
มทฺที อหญฺหิ เต เทว, ปาเท วนฺทามิ เต สุณฺหา;
เต สุ ตตฺถ ปลิสฺสชฺช, ปาณินา ปริมชฺชถา’’ติ.
And Maddī bowed her head to her father-in-law's feet. 'I am Maddī, Your Majesty, your daughter-in-law; I pay homage to your feet.' Then he embraced them both there and stroked them with his hand.

ตตฺถ ปาเท วนฺทามิ เต สุณฺหาติ อหํ, เทว, ตว สุณฺหา ปาเท วนฺทามีติ เอวํ วตฺวา วนฺทิ. เต สุ ตตฺถาติ เต อุโภปิ ชเน ตสฺมึ สกฺกทตฺติเย อสฺสเม ปลิสฺสชิตฺวา หทเย นิปชฺชาเปตฺวา สีเส ปริจุมฺพิตฺวา มุทุเกน ปาณินา ปริมชฺชถ, ปิฏฺฐิโย เนสํ ปริมชฺชิ.
Therein, 'pāde vandāmi te suṇhā' means: having said, 'I, O King, your daughter-in-law, pay homage to your feet,' she paid homage. 'Te su tattha' means: embracing both those people in that hermitage given by Sakka, making them lie on his heart, kissing their heads, he stroked them with his soft hand; he stroked their backs.

ตโต โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา ราชา โสเก ปรินิพฺพุเต เตหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห –
Then, having wept and lamented, when his sorrow had subsided, the king exchanged friendly greetings with them and said:

๒๓๗๙.
2379.

‘‘กจฺจิ โว กุสลํ ปุตฺต, กจฺจิ ปุตฺต อนามยํ;
กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ, กจฺจิ มูลผลา พหู.
Are you well, son? Are you free from illness, son? Do you maintain yourselves by gleaning? Are roots and fruits abundant?

๒๓๘๐.
2380.

‘‘กจฺจิ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา;
วเน วาฬมิคากิณฺเณ, กจฺจิ หึสา น วิชฺชตี’’ติ.
Are gadflies and mosquitoes few, and likewise reptiles? In this forest crowded with beasts of prey, is there no harm?

ปิตุ วจนํ สุตฺวา มหาสตฺโต อาห –
Hearing his father's words, the Great Being said:

๒๓๘๑.
2381.

‘‘อตฺถิ โน ชีวิกา เทว, สา จ ยาทิสกีทิสา;
กสิรา ชีวิกา โหม, อุญฺฉาจริยาย ชีวิตํ.
We have a livelihood, O deva, such as it is; our livelihood is wretched, life is by gleaning.

๒๓๘๒.
2382.

‘‘อนิทฺธินํ มหาราช, ทเมตสฺสํว สารถิ;
ตฺยมฺหา อนิทฺธิกา ทนฺตา, อสมิทฺธิ ทเมติ โน.
O great king, lack of prosperity tames a person as a charioteer tames a horse; therefore we, being without prosperity, are tamed; our lack of prosperity tames us.

๒๓๘๓.
2383.

‘‘อปิ โน กิสานิ มํสานิ, ปิตุ มาตุ อทสฺสนา;
อวรุทฺธานํ มหาราช, อรญฺเญ ชีวโสกิน’’นฺติ.
Indeed, our flesh is wasted away from not seeing our father and mother; confined, O great king, we live with sorrow in the forest.

ตตฺถ [Pg.375] ยาทิสกีทิสาติ ยา วา สา วา, ลามกาติ อตฺโถ. กสิรา ชีวิกา โหมาติ ตาต, อมฺหากํ อุญฺฉาจริยาย ชีวิตํ นาม กิจฺฉํ, ทุกฺขา โน ชีวิกา อโหสิ. อนิทฺธินนฺติ มหาราช, อนิทฺธึ อสมิทฺธึ ทลิทฺทปุริสํ นาม สาว อนิทฺธิ เฉโก สารถิ อสฺสํ วิย ทเมติ, นิพฺพิเสวนํ กโรติ, เต มยํ อิธ วสนฺตา อนิทฺธิกา ทนฺตา นิพฺพิเสวนา กตา, อสมิทฺธิเยว โน ทเมตีติ. ‘‘ทเมถ โน’’ติปิ ปาโฐ, ทมยิตฺถ โนติ อตฺโถ. ชีวโสกินนฺติ อวิคตโสกานํ อรญฺเญ วสนฺตานํ กึ นาม อมฺหากํ สุขนฺติ วทติ.
Herein, `yādisakīdisā` means 'whatever it may be'; the meaning is 'inferior'. As for `Kasirā jīvikā homa`: 'Dear one, our life by gleaning is indeed difficult; our livelihood was painful.' As for `Aniddhinaṃ`: 'O great king, that very lack of prosperity, like a skilled charioteer taming a horse, tames a poor man who is without prosperity or success; it makes him docile. We, living here, being without prosperity, are tamed, made docile. It is indeed our lack of success that tames us.' There is also the reading `Dametha no`, which means 'you tamed us'. As for `Jīvasokinaṃ`: it means 'for those dwelling in the forest whose sorrow has not departed, what happiness is there for us?' he says.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ปุตฺตานํ ปวตฺตึ ปุจฺฉนฺโต อาห –
Having said this, he then asked about the welfare of his sons, saying:

๒๓๘๔.
2384.

‘‘เยปิ เต สิวิเสฏฺฐสฺส, ทายาทาปตฺตมานสา;
ชาลี กณฺหาชินา จุโภ, พฺราหฺมณสฺส วสานุคา;
อจฺจายิกสฺส ลุทฺทสฺส, โย เน คาโวว สุมฺภติ.
And what of those heirs of the best of the Sivis, whose desires are unfulfilled—Jāli and Kaṇhājina, both—who are subject to the will of a brahmin; a cruel one in urgent need, who strikes them like cattle?

๒๓๘๕.
2385.

‘‘เต ราชปุตฺติยา ปุตฺเต, ยทิ ชานาถ สํสถ;
ปริยาปุณาถ โน ขิปฺปํ, สปฺปทฏฺฐํว มาณว’’นฺติ.
If you know those sons of the royal princess, tell us; quickly relieve our minds, as one would a snake-bitten youth.

ตตฺถ ทายาทาปตฺตมานสาติ มหาราช, เยปิ เต ตว สิวิเสฏฺฐสฺส ทายาทา อปตฺตมานสา อสมฺปุณฺณมโนรถา หุตฺวา พฺราหฺมณสฺส วสานุคา ชาตา, เต ทฺเว กุมาเร โย พฺราหฺมโณ คาโวว สุมฺภติ ปหรติ, เต ราชปุตฺติยา ปุตฺเต ยทิ ทิฏฺฐวเสน วา สุตวเสน วา ชานาถ สํสถ. สปฺปทฏฺฐํว มาณวนฺติ วิสนิมฺมทนตฺถาย สปฺปทฏฺฐํ มาณวํ ติกิจฺฉนฺตา วิย ขิปฺปํ โน ปริยาปุณาถ กเถถาติ วทติ.
Herein, `dāyādāpattamānasā` means: O great king, regarding those heirs of yours, the best of the Sivis, who, with unfulfilled desires and wishes unaccomplished, became subject to the brahmin's will; those two princes whom the brahmin strikes like cattle—if you know those sons of the royal princess by sight or by hearing, tell us. `Sappadaṭṭhaṃva māṇavaṃ` means: 'just as one would treat a snake-bitten youth to remove the venom, so quickly inform us, speak,' he says.

ราชา อาห –
The king said:

๒๓๘๖.
2386.

‘‘อุโภ กุมารา นิกฺกีตา, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ;
พฺราหฺมณสฺส ธนํ ทตฺวา, ปุตฺต มา ภายิ อสฺสสา’’ติ.
Both princes have been redeemed, Jāli and Kaṇhājina both; having given wealth to the brahmin, son, do not be afraid, be comforted.

ตตฺถ นิกฺกีตาติ นิกฺกยํ ทตฺวา คหิตา.
Herein, `nikkītā` means taken after giving a price.

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ปฏิลทฺธสฺสาโส ปิตรา สทฺธึ ปฏิสนฺถารมกาสิ –
Having heard that, the great being, regaining his composure, exchanged friendly greetings with his father:

๒๓๘๗.
2387.

‘‘กจฺจิ [Pg.376] นุ ตาต กุสลํ, กจฺจิ ตาต อนามยํ;
กจฺจิ นุ ตาต เม มาตุ, จกฺขุ น ปริหายตี’’ติ.
I hope, father, that you are well? I hope, father, that you are free from illness? I hope, father, that my mother's eyesight has not failed?

ตตฺถ จกฺขุ น ปริหายตีติ ปุตฺตโสเกน โรทนฺติยา จกฺขุ น ปริหายตีติ.
Herein, `cakkhu na parihāyati` means: has her eyesight not failed from weeping out of grief for her son?

ราชา อาห –
The king said:

๒๓๘๘.
2388.

‘‘กุสลญฺเจว เม ปุตฺต, อโถ ปุตฺต อนามยํ;
อโถ จ ปุตฺต เต มาตุ, จกฺขุ น ปริหายตี’’ติ.
It is well with me, son, and, son, I am free from illness. And also, son, your mother's eyesight has not failed.

โพธิสตฺโต อาห –
The Bodhisatta said:

๒๓๘๙.
2389.

‘‘กจฺจิ อโรคํ โยคฺคํ เต, กจฺจิ วหติ วาหนํ;
กจฺจิ ผีโต ชนปโท, กจฺจิ วุฏฺฐิ น ฉิชฺชตี’’ติ.
I hope your draught animals are healthy? I hope your vehicle travels well? I hope the country is prosperous? I hope the rain is not cut off?

ตตฺถ วุฏฺฐีติ วุฏฺฐิธารา.
Herein, `vuṭṭhi` means a stream of rain.

ราชา อาห –
The king said:

๒๓๙๐.
2390.

‘‘อโถ อโรคํ โยคฺคํ เม, อโถ วหติ วาหนํ;
อโถ ผีโต ชนปโท, อโถ วุฏฺฐิ น ฉิชฺชตี’’ติ.
And my draught animals are healthy, and my vehicle travels well; and the country is prosperous, and the rain is not cut off.

เอวํ เตสํ สลฺลปนฺตานญฺเญว ผุสฺสตี เทวี ‘‘อิทานิ โสกํ ตนุกํ กตฺวา นิสินฺนา ภวิสฺสนฺตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา มหาปริวาเรน สทฺธึ ปุตฺตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
While they were thus conversing, Queen Phussatī, perceiving that "now they must be sitting with their grief somewhat lessened," went with a large retinue to her son. The Teacher, revealing that matter, said:

๒๓๙๑.
2391.

‘‘อิจฺเจวํ มนฺตยนฺตานํ, มาตา เนสํ อทิสฺสถ;
ราชปุตฺตี คิริทฺวาเร, ปตฺติกา อนุปาหนา.
Thus, while they were conferring, their mother appeared; the princess at the mountain gate, on foot and without sandals.

๒๓๙๒.
2392.

‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตึ, มาตรํ ปุตฺตคิทฺธินึ;
เวสฺสนฺตโร จ มทฺที จ, ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อวนฺทิสุํ.
And seeing her coming, the mother longing for her son, Vessantara and Maddī went forth to meet her and paid homage.

๒๓๙๓.
2393.

‘‘มทฺที จ สิรสา ปาเท, สสฺสุยา อภิวาทยิ;
มทฺที อหญฺหิ เต อยฺเย, ปาเท วนฺทามิ เต สุณฺหา’’ติ.
And Maddī with her head saluted her mother-in-law's feet, saying: 'Noble lady, I, your daughter-in-law, worship your feet.'

เตสํ ผุสฺสติเทวึ วนฺทิตฺวา ฐิตกาเล ปุตฺตกา กุมารกุมาริกาหิ ปริวุตา อาคมึสุ. มทฺที จ เตสํ อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺตีเยว อฏฺฐาสิ. สา เต โสตฺถินา อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา สกภาเวน สณฺฐาตุํ [Pg.377] อสกฺโกนฺตี ตรุณวจฺฉา วิย คาวี ปริเทวมานา ตโต ปายาสิ. เตปิ ตํ ทิสฺวา ปริเทวนฺตา มาตราภิมุขาว ปธาวึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
While they stood there, having paid homage to Queen Phussatī, the children approached, surrounded by boys and girls. And Maddī stood looking down the path of their arrival. Seeing them returning safely, unable to maintain her composure, she lamented like a cow for her young calf and rushed forth. They too, seeing her, lamented and ran towards their mother. The Teacher, revealing this matter, said:

๒๓๙๔.
2394.

‘‘มทฺทิญฺจ ปุตฺตกา ทิสฺวา, ทูรโต โสตฺถิมาคตา;
กนฺทนฺตา มภิธาวึสุ, วจฺฉพาลาว มาตรํ.
The children, having come safely from afar, upon seeing Maddī, ran towards her weeping, like young calves towards their mother.

๒๓๙๕.
2395.

‘‘มทฺที จ ปุตฺตเก ทิสฺวา, ทูรโต โสตฺถิมาคเต;
วารุณีว ปเวเธนฺตี, ถนธาราภิสิญฺจถา’’ติ.
And Maddī, seeing her children who had arrived safely from afar, trembling like one possessed, bathed them with streams of milk from her breasts.

ตตฺถ กนฺทนฺตา มภิธาวึสูติ กนฺทนฺตา อภิธาวึสุ. วารุณีวาติ ยกฺขาวิฏฺฐา อิกฺขณิกา วิย ปเวธมานา ถนธารา อภิสิญฺจถาติ.
Herein, `kandantā mabhidhāviṃsu` means 'weeping, they ran towards'. `Vāruṇīva` means 'trembling like a female seer possessed by a yakkha, she bathed them with streams from her breasts'.

สา กิร มหาสทฺเทน ปริเทวิตฺวา กมฺปมานา วิสญฺญี หุตฺวา ทีฆโต ปถวิยํ ปติ. กุมาราปิ เวเคนาคนฺตฺวา วิสญฺญิโน หุตฺวา มาตุ อุปริเยว ปตึสุ. ตสฺมึ ขเณ ตสฺสา ทฺวีหิ ถเนหิ ทฺเว ขีรธารา นิกฺขมิตฺวา เตสํ มุเขเยว ปวิสึสุ. สเจ กิร เอตฺตโก อสฺสาโส นาภวิสฺส, ทฺเว กุมารา สุกฺขหทยา หุตฺวา อทฺธา นสฺสิสฺสนฺติ. เวสฺสนฺตโรปิ ปิยปุตฺเต ทิสฺวา โสกํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต วิสญฺญี หุตฺวา ตตฺเถว ปติ. มาตาปิตโรปิสฺส วิสญฺญิโน หุตฺวา ตตฺเถว ปตึสุ, ตถา สหชาตา สฏฺฐิสหสฺสา อมจฺจา. ตํ การุญฺญํ ปสฺสนฺเตสุ เอโกปิ สกภาเวน สณฺฐาตุํ นาสกฺขิ. สกลํ อสฺสมปทํ ยุคนฺตวาเตน ปมทฺทิตํ วิย สาลวนํ อโหสิ. ตสฺมึ ขเณ ปพฺพตา นทึสุ, มหาปถวี กมฺปิ, มหาสมุทฺโท สงฺขุภิ, สิเนรุ คิริราชา โอนมิ. ฉ กามาวจรเทวโลกา เอกโกลาหลา อเหสุํ.
She, it is said, wailed with a great cry and, trembling, became unconscious and fell at length to the ground. The children, rushing swiftly, also became unconscious and fell right upon their mother. At that moment, two streams of milk flowed from her two breasts and entered their mouths. If there had not been such a solace, the two children would surely have perished with dried up hearts. Seeing his beloved children, Vessantara, unable to restrain his grief, fell unconscious right there. His mother and father also fell unconscious in the same place, as did the sixty thousand ministers born at the same time as him. Among those witnessing such a piteous scene, not a single one could maintain their composure. The entire hermitage was like a sāl forest crushed by a world-ending storm. At that moment, the mountains roared, the great earth trembled, the great ocean churned, and Sineru, king of mountains, bent low. The six desire-sphere heavens became a single tumultuous uproar.

สกฺโก เทวราชา ‘‘ฉ ขตฺติยา สปริสา วิสญฺญิโน ชาตา, เตสุ เอโกปิ อุฏฺฐาย กสฺสจิ สรีเร อุทกํ สิญฺจิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, อหํ ทานิ อิเมสํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ฉขตฺติยสมาคเม โปกฺขรวสฺสํ วสฺสาเปสิ. ตตฺถ เย เตมิตุกามา, เต เตเมนฺติ, อเตมิตุกามานํ อุปริ เอกพินฺทุมตฺตมฺปิ น ปตติ, ปทุมปตฺตโต อุทกํ วิย นิวตฺติตฺวา คจฺฉติ. อิติ โปกฺขรวเน ปติตํ [Pg.378] วสฺสํ วิย ตํ วสฺสํ อโหสิ. ฉ ขตฺติยา อสฺสาสํ ปฏิลภึสุ. มหาชโน ตมฺปิ ทิสฺวา ‘‘อโห อจฺฉริยํ, อโห อพฺภุตํ เอวรูเป ญาติสมาคเม โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ, มหาปถวี กมฺปี’’ติ อจฺฉริยํ ปเวเทสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Sakka, the king of the gods, thought: "Six nobles with their retinues have fallen unconscious. Not one among them is capable of rising to sprinkle water on anyone’s body. Now, I shall cause a pokkhara rain to fall upon them." Having thus thought, he made a pokkhara rain fall upon the gathering of the six nobles. There, those who wished to be moistened were moistened, while not a single drop fell upon those who did not wish to be; it rolled off like water from a lotus leaf. Thus, the rain was like a shower fallen in a lotus pond. The six nobles regained consciousness. Seeing this, the great multitude proclaimed the wonder, saying: "Oh, how marvelous! Oh, how astonishing! At such a gathering of relatives, a pokkhara rain fell, and the great earth trembled!" To clarify this matter, the Teacher said:

๒๓๙๖.
2396.

‘‘สมาคตานํ ญาตีนํ, มหาโฆโส อชายถ;
ปพฺพตา สมนาทึสุ, มหี ปกมฺปิตา อหุ.
When the relatives gathered, a great sound arose; the mountains echoed, and the earth quaked.

๒๓๙๗.
2397.

‘‘วุฏฺฐิธารํ ปวตฺเตนฺโต, เทโว ปาวสฺสิ ตาวเท;
อถ เวสฺสนฺตโร ราชา, ญาตีหิ สมคจฺฉถ.
Causing a stream of rain to fall, the god rained at that very moment; then King Vessantara was reunited with his relatives.

๒๓๙๘.
2398.

‘‘นตฺตาโร สุณิสา ปุตฺโต, ราชา เทวี จ เอกโต;
ยทา สมาคตา อาสุํ, ตทาสิ โลมหํสนํ.
Grandsons, daughter-in-law, son, the king, and the queen together—when they were gathered, it was hair-raising.

๒๓๙๙.
2399.

‘‘ปญฺชลิกา ตสฺส ยาจนฺติ, โรทนฺตา เภรเว วเน;
เวสฺสนฺตรญฺจ มทฺทิญฺจ, สพฺเพ รฏฺฐา สมาคตา;
ตฺวํ โนสิ อิสฺสโร ราชา, รชฺชํ กาเรถ โน อุโภ’’ติ.
With hands clasped in reverence they beg him, weeping in the fearsome forest; all from the kingdom have gathered, Vessantara and Maddī, saying: 'You are our lord and king; may you both rule the kingdom!'

ตตฺถ โฆโสติ การุญฺญโฆโส. ปญฺชลิกาติ สพฺเพ นาครา เจว เนคมา จ ชานปทา จ ปคฺคหิตญฺชลิกา หุตฺวา. ตสฺส ยาจนฺตีติ ตสฺส ปาเทสุ ปติตฺวา โรทิตฺวา กนฺทิตฺวา ‘‘เทว, ตฺวํ โน สามิ อิสฺสโร, ปิตา เต อิเธว อภิสิญฺจิตฺวา นครํ เนตุกาโม, กุลสนฺตกํ เสตจฺฉตฺตํ ปฏิจฺฉถา’’ติ ยาจึสุ.
Here, 'sound' means the sound of compassion. 'With hands clasped in reverence' means all the city-dwellers, townsfolk, and country-folk had become people with their hands raised in reverence. 'They beg him' means that having fallen at his feet, weeping and wailing, they begged, saying, "Your Majesty, you are our master and lord. Your father wishes to anoint you right here and take you to the city. Please accept the white umbrella, the family heirloom."

ฉขตฺติยกมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The Description of the Affair of the Six Nobles is finished.

นครกณฺฑวณฺณนา
The Description of the City Chapter

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ปิตรา สทฺธึ สลฺลปนฺโต อิมํ คาถมาห –
Hearing that, the Great Being, conversing with his father, spoke this verse:

๒๔๐๐.
2400.

‘‘ธมฺเมน รชฺชํ กาเรนฺตํ, รฏฺฐา ปพฺพาชยิตฺถ มํ;
ตฺวญฺจ ชานปทา เจว, เนคมา จ สมาคตา’’ติ.
While I was ruling the kingdom righteously, you banished me from the realm; and you—country-folk and townsfolk alike—have gathered here.

ตโต [Pg.379] ราชา ปุตฺตํ อตฺตโน โทสํ ขมาเปนฺโต อาห –
Then the king, asking his son to forgive his fault, said:

๒๔๐๑.
2401.

‘‘ทุกฺกฏญฺจ หิ โน ปุตฺต, ภูนหจฺจํ กตํ มยา;
โยหํ สิวีนํ วจนา, ปพฺพาเชสิมทูสก’’นฺติ.
Indeed, my son, a wrong was done, a heinous crime was committed by me; for I, at the word of the Sivis, banished the innocent one.

อิมํ คาถํ วตฺวา อตฺตโน ทุกฺขหรณตฺถํ ปุตฺตํ ยาจนฺโต อิตรํ คาถมาห –
Having spoken this verse, begging his son for the removal of his own suffering, he spoke another verse:

๒๔๐๒.
2402.

‘‘เยน เกนจิ วณฺเณน, ปิตุ ทุกฺขํ อุทพฺพเห;
มาตุ ภคินิยา จาปิ, อปิ ปาเณหิ อตฺตโน’’ติ.
By whatever means one should remove the suffering of one's father, or of one's mother or sister, even with one's own life.

ตตฺถ อุทพฺพเหติ หเรยฺย. อปิ ปาเณหีติ ตาต ปุตฺเตน นาม ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวาปิ มาตาปิตูนํ โสกทุกฺขํ หริตพฺพํ, ตสฺมา มม โทสํ หทเย อกตฺวา มม วจนํ กโรหิ, อิมํ อิสิลิงฺคํ หาเรตฺวา ราชเวสํ คณฺห ตาตาติ อิมินา กิร นํ อธิปฺปาเยเนวมาห.
Here, 'one should remove' means one should take away. 'Even with one's own life' means: dear son, a son should indeed take away the sorrow and suffering of his parents even by giving up his life. Therefore, without taking my fault to heart, do my bidding. Remove this ascetic's guise and take up the royal attire, dear one—with this intention, it is said, he spoke to him thus.

โพธิสตฺโต รชฺชํ กาเรตุกาโมปิ ‘‘เอตฺตเก ปน อกถิเต ครุกํ นาม น โหตี’’ติ กเถสิ. มหาสตฺโต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. อถสฺส อธิวาสนํ วิทิตฺวา สหชาตา สฏฺฐิสหสฺสา อมจฺจา ‘‘นหานกาโล มหาราช, รโชชลฺลํ ปวาหยา’’ติ วทึสุ. อถ เน มหาสตฺโต ‘‘โถกํ อธิวาเสถา’’ติ วตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา อิสิภณฺฑํ โอมุญฺจิตฺวา ปฏิสาเมตฺวา สงฺขวณฺณสาฏกํ นิวาเสตฺวา ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ‘‘อิทํ มยา นว มาเส อฑฺฒมาสญฺจ วสนฺเตน สมณธมฺมสฺส กตฏฺฐานํ, ปารมีกูฏํ คณฺหนฺเตน มยา ทานํ ทตฺวา มหาปถวิยา กมฺปาปิตฏฺฐาน’’นฺติ ปณฺณสาลํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. อถสฺส กปฺปกาทโย เกสมสฺสุกมฺมาทีนิ กรึสุ. ตเมนํ สพฺพาภรณภูสิตํ เทวราชานมิว วิโรจมานํ รชฺเช อภิสิญฺจึสุ. เตน วุตฺตํ –
The Bodhisatta, though wishing to rule the kingdom, said, "But if this much is not said, the matter will not be taken seriously." The Great Being accepted, saying, "Good." Then, knowing his assent, his sixty thousand ministers, born with him, said, "Great king, it is time for the bath—wash away the dust and dirt." The Great Being replied, "Wait a little," and entering the leaf-hut, he took off the ascetic's requisites, put them away, donned a conch-white robe, and emerged from the leaf-hut. "This is the place where I have lived for nine and a half months, fulfilling the ascetic's duties; the place where I, reaching the peak of perfections, gave gifts and caused the great earth to tremble," he said, and circumambulated the leaf-hut three times. Then, paying homage with the fivefold prostration, he stood. Then his barbers and others performed the cutting of his hair and beard. Adorned with all ornaments, shining like the king of the gods, they consecrated him to the kingship. Therefore, it is said:

๒๔๐๓.
2403.

‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, รโชชลฺลํ ปวาหยิ;
รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา, สงฺขวณฺณํ อธารยี’’ติ.
Then King Vessantara washed away the dust and dirt; having washed away the dust and dirt, he put on the conch-white garments.

ตตฺถ ปวาหยีติ หาเรสิ, หาเรตฺวา จ ปน ราชเวสํ คณฺหีติ อตฺโถ.
Here, 'washed away' means he had it removed; and having had it removed, he took up the royal attire—that is the meaning.

อถสฺส ยโส มหา อโหสิ. โอโลกิตโอโลกิตฏฺฐานํ กมฺปติ, มุขมงฺคลิกา มุขมงฺคลานิ โฆสยึสุ, สพฺพตูริยานิ ปคฺคณฺหึสุ, มหาสมุทฺทกุจฺฉิยํ [Pg.380] เมฆคชฺชิตโฆโส วิย ตูริยโฆโส อโหสิ. หตฺถิรตนํ อลงฺกริตฺวา อุปานยึสุ. โส ขคฺครตนํ พนฺธิตฺวา หตฺถิรตนํ อภิรุหิ. ตาวเทว นํ สหชาตา สฏฺฐิสหสฺสา อมจฺจา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตา ปริวารยึสุ, สพฺพกญฺญาโย มทฺทิเทวิมฺปิ นหาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา อภิสิญฺจึสุ. สีเส จ ปนสฺสา อภิเสกอุทกํ อภิสิญฺจมานา ‘‘เวสฺสนฺตโร ตํ ปาเลตู’’ติอาทีนิ มงฺคลานิ วทึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Then his glory became great. Wherever he looked, that place trembled. Auspicious proclamations were sounded, all musical instruments were played, and the sound of the instruments was like the sound of thunder in the belly of the great ocean. They adorned the elephant-jewel and brought it to him. He fastened on the sword-jewel and mounted the elephant-jewel. At that very moment, sixty thousand ministers, born at the same time as him, adorned with all ornaments, surrounded him. All the maidens bathed Queen Maddī, adorned her, and anointed her. As they poured the consecration water over her head, they spoke auspicious words, such as, "May Vessantara protect you." To clarify this matter, the Teacher said:

๒๔๐๔.
2404.

‘‘สีสํ นฺหาโต สุจิวตฺโถ, สพฺพาภรณภูสิโต;
His head bathed, in clean clothes, adorned with all ornaments;

ปจฺจยํ นาคมารุยฺห, ขคฺคํ พนฺธิ ปรนฺตปํ.
Having mounted the elephant Paccaya, the scorcher of foes girded on his sword.

๒๔๐๕.
2405.

‘‘ตโต สฏฺฐิสหสฺสานิ, โยธิโน จารุทสฺสนา;
สหชาตา ปกิรึสุ, นนฺทยนฺตา รเถสภํ.
Then sixty thousand warriors, handsome to behold, born with him, surrounded him, delighting the bull among charioteers.

๒๔๐๖.
2406.

‘‘ตโต มทฺทิมฺปิ นฺหาเปสุํ, สิวิกญฺญา สมาคตา;
เวสฺสนฺตโร ตํ ปาเลตุ, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ;
อโถปิ ตํ มหาราชา, สญฺชโย อภิรกฺขตู’’ติ.
Then the maidens of Sivi, having gathered, also bathed Maddī. May Vessantara protect you, and may Jālī and Kaṇhājinā both protect you; and may the great king Sañjaya also safeguard you.

ตตฺถ ปจฺจยํ นาคมารุยฺหาติ ตํ อตฺตโน ชาตทิวเส อุปฺปนฺนํ หตฺถินาคํ. ปรนฺตปนฺติ อมิตฺตตาปนํ. ปกิรึสูติ ปริวารยึสุ. นนฺทยนฺตาติ โตเสนฺตา. สิวิกญฺญาติ สิวิรญฺโญ ปชาปติโย สนฺนิปติตฺวา คนฺโธทเกน นฺหาเปสุํ. ชาลี กณฺหาชินา จุโภติ อิเม เต ปุตฺตาปิ มาตรํ รกฺขนฺตูติ.
Here, 'having mounted the elephant Paccaya' means that great elephant born on his own birthday. 'Scorcher of foes' means tormentor of enemies. 'Surrounded' means they encircled. 'Delighting' means pleasing. 'Maidens of Sivi' means the wives of the Sivi king assembled and bathed her with fragrant water. 'Jālī and Kaṇhājinā both' means may these your sons also protect their mother.

๒๔๐๗.
2407.

‘‘อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา, ปุพฺเพ สํกฺเลสมตฺตโน;
อานนฺทิยํ อาจรึสุ, รมณีเย คิริพฺพเช.
And having obtained this support, recalling their own past hardship, they celebrated with joy in the delightful Giribbaja.

๒๔๐๘.
2408.

‘‘อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา, ปุพฺเพ สํกฺเลสมตฺตโน;
อานนฺทิ วิตฺตา สุมนา, ปุตฺเต สงฺคมฺม ลกฺขณา.
And having obtained this support, recalling her own past hardship, the one with auspicious signs, having met with her sons, was joyful, glad, and happy.

๒๔๐๙.
2409.

‘‘อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา, ปุพฺเพ สํกฺเลสมตฺตโน;
อานนฺทิ วิตฺตา ปตีตา, สห ปุตฺเตหิ ลกฺขณา’’ติ.
And having obtained this support, recalling her own past hardship, the one with auspicious signs, together with her sons, was joyful, glad, and pleased.

ตตฺถ อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธาติ ภิกฺขเว, เวสฺสนฺตโร มทฺที จ อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา อิมํ ปติฏฺฐํ ลภิตฺวา, รชฺเช ปติฏฺฐหิตฺวาติ อตฺโถ. ปุพฺเพติ อิโต [Pg.381] ปุพฺเพ อตฺตโน วนวาสสํกฺเลสญฺจ อนุสฺสริตฺวา. อานนฺทิยํ อาจรึสุ, รมณีเย คิริพฺพเชติ รมณีเย วงฺกคิริกุจฺฉิมฺหิ ‘‘เวสฺสนฺตรสฺส รญฺโญ อาณา’’ติ กญฺจนลตาวินทฺธํ อานนฺทเภรึ จราเปตฺวา อานนฺทฉณํ อาจรึสุ. อานนฺทิ วิตฺตา สุมนาติ ลกฺขณสมฺปนฺนา มทฺที ปุตฺเต สงฺคมฺม สมฺปาปุณิตฺวา วิตฺตา สุมนา หุตฺวา อติวิย นนฺทีติ อตฺโถ. ปตีตาติ โสมนสฺสา หุตฺวา.
Here, 'and having obtained this support' means, monks, that Vessantara and Maddī, having obtained this support, having gained this footing, having been established in the kingdom—that is the meaning. 'Past' means recalling their own past hardship of dwelling in the forest. 'They celebrated with joy in the delightful Giribbaja' means that in the delightful hollow of Mount Vaṅka, proclaiming, 'By the command of King Vessantara,' they had the joy-drum, entwined with golden vines, paraded about and celebrated a festival of joy. 'Joyful, glad, and happy' means that Maddī, endowed with auspicious signs, having met and regained her children, became glad and happy and rejoiced exceedingly—that is the meaning. 'Pleased' means having become joyful.

เอวํ ปตีตา หุตฺวา จ ปน ปุตฺเต อาห –
And having thus become pleased, she said to her sons:

๒๔๑๐.
2410.

‘‘เอกภตฺตา ปุเร อาสึ, นิจฺจํ ถณฺฑิลสายินี;
อิติ เมตํ วตํ อาสิ, ตุมฺหํ กามา หิ ปุตฺตกา.
“Formerly, I ate but one meal a day and always slept upon the bare ground; this was my vow, for your sake, my children.”

๒๔๑๑.
2411.

‘‘ตํ เม วตํ สมิทฺธชฺช, ตุมฺเห สงฺคมฺม ปุตฺตกา;
มาตุชมฺปิ ตํ ปาเลตุ, ปิตุชมฺปิ จ ปุตฺตก;
อโถปิ ตํ มหาราชา, สญฺชโย อภิรกฺขตุ.
“That vow of mine is fulfilled today, having been reunited with you, my children; may your mother’s merit protect you, and also your father’s, my child; and may the great king Sañjaya also guard you.”

๒๔๑๒.
2412.

‘‘ยํ กิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญํ, มยฺหญฺเจว ปิตุจฺจ เต;
สพฺเพน เตน กุสเลน, อชโร อมโร ภวา’’ติ.
“Whatever merit has been made by me and also by your father, by all that is wholesome may you be ageless and deathless.”

ตตฺถ ตุมฺหํ กามา หิ ปุตฺตกาติ ปุตฺตกา อหํ ตุมฺหากํ กามา ตุมฺเห ปตฺถยมานา ปุเร ตุมฺเหสุ พฺราหฺมเณน นีเตสุ เอกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ภูมิยํ สยึ, อิติ เม ตุมฺหากํ กามา เอตํ วตํ อาสีติ วทติ. สมิทฺธชฺชาติ ตํ เม วตํ อชฺช สมิทฺธํ. มาตุชมฺปิ ตํ ปาเลตุ, ปิตุชมฺปิ จ ปุตฺตกาติ ปุตฺตชาลิ ตํ มาตุชาตํ โสมนสฺสมฺปิ ปิตุชาตํ โสมนสฺสมฺปิ ปาเลตุ, มาตาปิตูนํ สนฺตกํ ปุญฺญํ ตํ ปาเลตูติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ยํ กิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญ’’นฺติ.
Therein, ‘tumhaṃ kāmā hi puttakā’ means: ‘O children, desiring you, longing for you, formerly when you were led away by the brahmin, I ate one meal and slept on the ground. Thus, this vow was mine because of my desire for you,’ so she says. ‘Samiddhajja’ means ‘that vow of mine is today fulfilled’. ‘Mātujampi taṃ pāletu, pitujampi ca puttaka’ means: ‘O child Jāli, may it protect the happiness born of the mother, and the happiness born of the father; that is, may the merit belonging to the parents protect you.’ Therefore, it is said: ‘Whatever merit has been made...’”

ผุสฺสตีปิ เทวี ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มม สุณฺหา อิมาเนว วตฺถานิ นิวาเสตุ, อิมานิ อาภรณานิ ธาเรตู’’ติ สุวณฺณสมุคฺเค ปูเรตฺวา ปหิณิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Queen Phussatī also, filling golden caskets, sent them, thinking, “From now on, may my daughter-in-law wear only these clothes and put on only these ornaments.” Explaining that matter, the Teacher said:

๒๔๑๓.
2413.

‘‘กปฺปาสิกญฺจ โกเสยฺยํ, โขมโกฏุมฺพรานิ จ;
สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ, เยหิ มทฺที อโสภถ.
“Cotton and silk fabrics, linen and cloths of the silk-cotton tree; the mother-in-law sent these to her daughter-in-law, with which Maddī shone.”

๒๔๑๔.
2414.

‘‘ตโต [Pg.382] เหมญฺจ กายูรํ, คีเวยฺยํ รตนามยํ;
สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ, เยหิ มทฺที อโสภถ.
“Then a golden armlet and a jeweled necklace; the mother-in-law sent these to her daughter-in-law, with which Maddī shone.”

๒๔๑๕.
2415.

‘‘ตโต เหมญฺจ กายูรํ, องฺคทํ มณิเมขลํ;
สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ, เยหิ มทฺที อโสภถ.
“Then a golden armlet, a bracelet, and a jeweled belt; the mother-in-law sent these to her daughter-in-law, with which Maddī shone.”

๒๔๑๖.
2416.

‘‘อุณฺณตํ มุขผุลฺลญฺจ, นานารตฺเต จ มาณิเก;
สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ, เยหิ มทฺที อโสภถ.
“An uṇṇata ornament and a mukhaphulla, and gems of various colors; the mother-in-law sent these to her daughter-in-law, with which Maddī shone.”

๒๔๑๗.
2417.

‘‘อุคฺคตฺถนํ คิงฺคมกํ, เมขลํ ปาฏิปาทกํ;
สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ, เยหิ มทฺที อโสภถ.
“An uggatthana and a giṅgamaka ornament, a girdle, and foot ornaments; the mother-in-law sent these to her daughter-in-law, with which Maddī shone.”

๒๔๑๘.
2418.

‘‘สุตฺตญฺจ สุตฺตวชฺชญฺจ, อุปนิชฺฌาย เสยฺยสิ;
อโสภถ ราชปุตฺตี, เทวกญฺญาว นนฺทเน.
“Having carefully arranged the ornaments, both those strung and those not, the princess, now superior in beauty, shone like a divine maiden in Nandana Grove.”

๒๔๑๙.
2419.

‘‘สีสํ นฺหาตา สุจิวตฺถา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;
อโสภถ ราชปุตฺตี, ตาวตึเสว อจฺฉรา.
“With her head bathed, clad in clean garments, adorned with all ornaments, the princess shone, like a nymph of the Tāvatiṃsa heaven.”

๒๔๒๐.
2420.

‘‘กทลีว วาตจฺฉุปิตา, ชาตา จิตฺตลตาวเน;
อนฺตาวรณสมฺปนฺนา, ราชปุตฺตี อโสภถ.
“Like a plantain tree touched by the wind, grown in the Cittalatā grove, endowed with fine inner garments, the princess shone.”

๒๔๒๑.
2421.

‘‘สกุณี มานุสินีว, ชาตา จิตฺตปตฺตา ปตี;
นิคฺโรธปกฺกพิมฺโพฏฺฐี, ราชปุตฺตี อโสภถา’’ติ.
“Like a human bird with beautiful wings, flying; with lips like ripe banyan and bimba fruit, the princess shone.”

ตตฺถ เหมญฺจ กายูรนฺติ สุวณฺณมยํ วนขชฺชูริผลสณฺฐานํ คีวาปสาธนเมว. รตนมยนฺติ อปรมฺปิ รตนมยํ คีเวยฺยํ. องฺคทํ มณิเมขลนฺติ องฺคทาภรณญฺจ มณิมยเมขลญฺจ. อุณฺณตนฺติ เอกํ นลาฏปสาธนํ. มุขผุลฺลนฺติ นลาฏนฺเต ติลกมาลาภรณํ. นานารตฺเตติ นานาวณฺเณ. มาณิเกติ มณิมเย. อุคฺคตฺถนํ คิงฺคมกนฺติ เอตานิปิ ทฺเว อาภรณานิ. เมขลนฺติ สุวณฺณรชตมยํ เมขลํ. ปาฏิปาทกนฺติ ปาทปสาธนํ. สุตฺตญฺจ สุตฺตวชฺชํ จาติ สุตฺตารูฬฺหญฺจ อสุตฺตารูฬฺหญฺจ ปสาธนํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สุปฺปญฺจ สุปฺปวชฺชญฺจา’’ติ ลิขิตํ. อุปนิชฺฌาย เสยฺยสีติ เอตํ สุตฺตารูฬฺหญฺจ อสุตฺตารูฬฺหญฺจ อาภรณํ ตํ ตํ อูนฏฺฐานํ โอโลเกตฺวา อลงฺกริตฺวา ฐิตา เสยฺยสี อุตฺตมรูปธรา มทฺที เทวกญฺญาว นนฺทเน อโสภถ. วาตจฺฉุปิตาติ จิตฺตลตาวเน ชาตา วาตสมฺผุฏฺฐา สุวณฺณกทลี วิย ตํ ทิวสํ สา วิชมฺภมานา อโสภถ[Pg.383]. ทนฺตาวรณสมฺปนฺนาติ พิมฺพผลสทิเสหิ รตฺตทนฺตาวรเณหิ สมนฺนาคตา. สกุณี มานุสินีว, ชาตา จิตฺตปตฺตา ปตีติ ยถา มานุสิยา สรีเรน ชาตา มานุสินี นาม สกุณี จิตฺตปตฺตา อากาเส อุปฺปตมานา ปกฺเข ปสาเรตฺวา คจฺฉนฺตี โสภติ, เอวํ สา รตฺโตฏฺฐตาย นิคฺโรธปกฺกพิมฺพผลสทิสโอฏฺเฐหิ อโสภถ.
Therein, ‘hemañca kāyūraṃ’ means a golden neck ornament shaped like the fruit of the wild date palm. ‘Ratanamayanti’ means another neck ornament made of jewels. ‘Aṅgadaṃ maṇimekhalanti’ refers to an armlet ornament and a gem-studded girdle. ‘Uṇṇataṃ’ means a certain forehead ornament. ‘Mukhaphullaṃ’ means a tilaka garland ornament at the edge of the forehead. ‘Nānāratteti’ means of various colors. ‘Māṇiketi’ means made of jewels. ‘Uggatthanaṃ giṅgamakaṃ’ are also two ornaments. ‘Mekhalaṃ’ means a girdle made of gold and silver. ‘Pāṭipādakaṃ’ means foot ornaments. ‘Suttañca suttavajjaṃ cāti’ means ornaments strung on a thread and those not strung on a thread. In the Pāli text, however, it is written as ‘suppañca suppavajjañca’. ‘Upanijjhāya seyyasīti’ means: having examined this strung and unstrung adornment for any deficient place and having adorned herself, Maddī, possessing supreme beauty, stood and shone like a celestial maiden in Nandana Grove. ‘Vātacchupitāti’ means: like a golden plantain tree born in the Cittalatā grove and touched by the wind, she, expanding in beauty, shone that day. ‘Dantāvaraṇasampannāti’ means endowed with red lips resembling bimba fruits. ‘Sakuṇī mānusinīva, jātā cittapattā patīti’ means: just as a bird called a mānusinī, born with a human body and having beautiful wings, shines as it flies up into the sky spreading its wings, so she shone with her red lips, which resembled ripe nigrodha and bimba fruits.

สฏฺฐิสหสฺสา อมจฺจา มทฺทึ อภิรุหนตฺถาย สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตํ นาติวทฺธํ สตฺติสรปหารกฺขมํ เอกํ ตรุณหตฺถึ อุปนาเมสุํ. เตน วุตฺตํ –
Sixty thousand ministers brought forth for Maddī to mount a young elephant, adorned with all ornaments, not too large, and capable of withstanding the blows of spears and arrows. Thus it is said:

๒๔๒๒.
2422.

‘‘ตสฺสา จ นาคมาเนสุํ, นาติวทฺธํว กุญฺชรํ;
สตฺติกฺขมํ สรกฺขมํ, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ.
“And for her they brought an elephant, a tusker not excessively large, capable of enduring spears, capable of enduring arrows, with plough-pole tusks, strongly built.”

๒๔๒๓.
2423.

‘‘สา มทฺที นาคมารุหิ, นาติวทฺธํว กุญฺชรํ;
สตฺติกฺขมํ สรกฺขมํ, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหว’’นฺติ.
“That Maddī mounted the elephant, the tusker not excessively large, capable of enduring spears, capable of enduring arrows, with plough-pole tusks, strongly built.”

ตตฺถ ตสฺสา จาติ ภิกฺขเว, ตสฺสาปิ มทฺทิยา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตํ กตฺวา นาติวทฺธํ สตฺติสรปหารกฺขมํ เอกํ ตรุณหตฺถึ อุปเนสุํ. นาคมารุหีติ วรหตฺถิปิฏฺฐึ อภิรุหิ.
Therein, ‘And for her’ means, monks, that for her, for Maddī, having adorned it with all ornaments, they presented a young elephant, not too large, capable of withstanding the blows of spears and arrows. ‘She mounted the elephant’ means she climbed upon the back of the excellent elephant.

อิติ เต อุโภปิ มหนฺเตน ยเสน ขนฺธาวารํ อคมํสุ. สญฺชยราชา ทฺวาทสหิ อกฺโขภิณีหิ สทฺธึ มาสมตฺตํ ปพฺพตกีฬํ วนกีฬํ กีฬิ. มหาสตฺตสฺส เตเชน ตาวมหนฺเต อรญฺเญ โกจิ วาฬมิโค วา ปกฺขี วา กญฺจิ น วิเหเฐสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
Thus, they both went to the camp with great splendor. King Sañjaya enjoyed mountain sports and forest sports for about a month with twelve akkhohiṇī of troops. Due to the Great Being’s power, no wild beast or bird in that vast forest harmed anyone. The Teacher, revealing this meaning, said:

๒๔๒๔.
2424.

‘‘สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ มิคา อหุํ;
เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน, นญฺญมญฺญํ วิเหฐยุํ.
“In that entire forest, however many beasts there were, through Vessantara’s power, they did not harm one another.”

๒๔๒๕.
2425.

‘‘สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ ทิชา อหุํ;
เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน, นญฺญมญฺญํ วิเหเฐยุํ.
“In that entire forest, however many birds there were, through Vessantara’s power, they did not harm one another.”

๒๔๒๖.
2426.

‘‘สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ มิคา อหุํ;
เอกชฺฌํ สนฺนิปาตึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
“In that entire forest, however many beasts there were, they gathered together in one place when Vessantara departed, the prosperer of the Sivi kingdom.”

๒๔๒๗.
2427.

‘‘สพฺพมฺหิ [Pg.384] ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ ทิชา อหุํ;
เอกชฺฌํ สนฺนิปาตึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
“In that entire forest, however many birds there were, they gathered together in one place when Vessantara departed, the prosperer of the Sivi kingdom.”

๒๔๒๘.
2428.

‘‘สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ มิคา อหุํ;
นาสฺสุ มญฺชู นิกูชึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
“In that entire forest, however many beasts there were, they made no sweet sounds when Vessantara departed, the prosperer of the Sivi kingdom.”

๒๔๒๙.
2429.

‘‘สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ ทิชา อหุํ;
นาสฺสุ มญฺชู นิกูชึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ.
“In that entire forest, however many birds there were, they made no sweet sounds when Vessantara departed, the prosperer of the Sivi kingdom.”

ตตฺถ ยาวนฺเตตฺถาติ ยาวนฺโต เอตฺถ. เอกชฺฌํ สนฺนิปาตึสูติ เอกสฺมึ ฐาเน สนฺนิปตึสุ, สนฺนิปติตฺวา จ ปน ‘‘อิโต ปฏฺฐาย อิทานิ อมฺหากํ อญฺญมญฺญํ ลชฺชา วา หิโรตฺตปฺปํ วา สํวโร วา น ภวิสฺสตี’’ติ โทมนสฺสปตฺตา อเหสุํ. นาสฺสุ มญฺชู นิกูชึสูติ มหาสตฺตสฺส วิโยคทุกฺขิตา มธุรํ รวํ ปุพฺเพ วิย น รวึสุ.
Therein, ‘yāvantettha’ means ‘however many were here’. ‘Ekajjhaṃ sannipātiṃsu’ means they assembled in one place, and having assembled, they became distressed, thinking, “From now on, there will be no shame, moral dread, or restraint among us.” ‘Nāssu mañjū nikūjiṃsu’ means, being distressed by separation from the Great Being, they did not make sweet sounds as they had before.

สญฺชยนรินฺโท มาสมตฺตํ ปพฺพตกีฬํ, วนกีฬํ กีฬิตฺวา เสนาปตึ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต, จิรํ โน อรญฺเญ วุตฺตํ, กึ เต มม ปุตฺตสฺส คมนมคฺโค อลงฺกโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, เทว, กาโล โว คมนายา’’ติ วุตฺเต เวสฺสนฺตรสฺส อาโรจาเปตฺวา เสนํ อาทาย นิกฺขมิ. วงฺกคิริกุจฺฉิโต ยาว เชตุตฺตรนครา สฏฺฐิโยชนํ อลงฺกตมคฺคํ มหาสตฺโต มหนฺเตน ปริวาเรน สทฺธึ ปฏิปชฺชิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
King Sañjaya, having enjoyed mountain sports and forest sports for about a month, summoned his general and asked, “My good man, we have stayed long in the forest. Is the path for my son's journey adorned?” When he was told, “Yes, Your Majesty, it is time for your departure,” he had this announced to Vessantara and set out with his army. The Great Being, with a great retinue, proceeded along the adorned path stretching sixty yojanas from the slope of Mount Vaṅka to the city of Jetuttara. The Teacher, revealing this meaning, said:

๒๔๓๐.
2430.

‘‘ปฏิยตฺโต ราชมคฺโค, วิจิตฺโต ปุปฺผสนฺถโต;
วสิ เวสฺสนฺตโร ยตฺถ, ยาวตาว เชตุตฺตรา.
“The royal road was prepared, decorated, and strewn with flowers, from where Vessantara resided all the way to Jetuttara.

๒๔๓๑.
2431.

‘‘ตโต สฏฺฐิสหสฺสานิ, โยธิโน จารุทสฺสนา;
สมนฺตา ปริกิรึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
Then sixty thousand warriors, handsome to behold, surrounded Vessantara on all sides as he departed, the prosperer of the Sivi kingdom.

๒๔๓๒.
2432.

‘‘โอโรธา [Pg.385] จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;
สมนฺตา ปริกิรึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
The royal ladies and princes, merchants and brahmins, surrounded Vessantara on all sides as he departed, the prosperer of the Sivi kingdom.

๒๔๓๓.
2433.

‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;
สมนฺตา ปริกิรึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
Elephant riders, troop leaders, charioteers, and foot soldiers surrounded Vessantara on all sides as he departed, the prosperer of the Sivi kingdom.

๒๔๓๔.
2434.

‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;
สมนฺตา ปริกิรึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
The country folk gathered, and the townsfolk assembled; they surrounded Vessantara on all sides as he departed, the prosperer of the Sivi kingdom.

๒๔๓๕.
2435.

‘‘กโรฏิยา จมฺมธรา, อิลฺลีหตฺถา สุวมฺมิโน;
ปุรโต ปฏิปชฺชึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ;
สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ.
“Helmeted, clad in hides, sword in hand, and well-armored, they marched ahead of Vessantara as he departed, the prosperer of the Sivi kingdom.”

ตตฺถ ปฏิยตฺโตติ วิสาขาปุณฺณมปูชากาเล วิย อลงฺกโต. วิจิตฺโตติ กทลิปุณฺณฆฏธชปฏากาทีหิ วิจิตฺโต. ปุปฺผสนฺถโตติ ลาชาปญฺจมเกหิ ปุปฺเผหิ สนฺถโต. ยตฺถาติ ยสฺมึ วงฺกปพฺพเต เวสฺสนฺตโร วสติ, ตโต ปฏฺฐาย ยาว เชตุตฺตรนครา นิรนฺตรํ อลงฺกตปฺปฏิยตฺโตว. กโรฏิยาติ สีสกโรฏีติ ลทฺธนามาย สีเส ปฏิมุกฺกกโรฏิกา โยธา. จมฺมธราติ กณฺฑวารณจมฺมธรา. สุวมฺมิโนติ วิจิตฺราหิ ชาลิกาหิ สุฏฺฐุ วมฺมิกา. ปุรโต ปฏิปชฺชึสูติ มตฺตหตฺถีสุปิ อาคจฺฉนฺเตสุ อนิวตฺติโน สูรโยธา รญฺโญ เวสฺสนฺตรสฺส ปุรโต ปฏิปชฺชึสุ.
Here, ‘prepared’ means adorned, as during the Visākha full-moon worship. ‘Decorated’ means adorned with such things as banana trees, full water-pots, banners, and flags. ‘Strewn with flowers’ means strewn with the five kinds of flowers, including parched grain. ‘Where’ refers to the Vaṅka mountain where Vessantara dwelled; from there all the way to the city of Jetuttara, it was continuously adorned and prepared. ‘Helmeted’ refers to warriors with helmets (karoṭikā) fastened on their heads, so named from sīsakaroṭī (skull-cap). ‘Clad in hides’ means wearing kaṇḍavāraṇa hide armor. ‘Well-armored’ refers to being splendidly armored with various kinds of mail. ‘Marched ahead’ means that even as intoxicated elephants advanced, these unretreating, heroic warriors proceeded before King Vessantara.

ราชา สฏฺฐิโยชนมคฺคํ ทฺวีหิ มาเสหิ อติกฺกมฺม เชตุตฺตรนครํ ปตฺโต อลงฺกตปฺปฏิยตฺตนครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
The king, having traversed the sixty-yojana road in two months, arrived at the city of Jetuttara and, entering the decorated and prepared city, ascended the palace. To illuminate this matter, the Teacher said:

๒๔๓๖.
2436.

‘‘เต ปาวิสุํ ปุรํ รมฺมํ, มหาปาการโตรณํ;
อุเปตํ อนฺนปาเนหิ, นจฺจคีเตหิ จูภยํ.
“They entered the delightful city, with its great ramparts and gateways, replete with food and drink, and with both dance and song.

๒๔๓๗.
2437.

‘‘วิตฺตา [Pg.386] ชานปทา อาสุํ, เนคมา จ สมาคตา;
อนุปฺปตฺเต กุมารมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
“The country folk were joyful, and the townsfolk gathered together, upon the arrival of the prince, the prosperer of the Sivi kingdom.

๒๔๓๘.
2438.

‘‘เจลุกฺเขโป อวตฺติตฺถ, อาคเต ธนทายเก;
นนฺทึ ปเวสิ นคเร, พนฺธนา โมกฺโข อโฆสถา’’ติ.
“The tossing of garments took place when the giver of wealth arrived; joy entered the city, and release from bonds was proclaimed.”

ตตฺถ มหาปาการโตรณนฺติ มหนฺเตหิ ปากาเรหิ จ โตรเณหิ จ สมนฺนาคตํ. นจฺจคีเตหิ จูภยนฺติ นจฺเจหิ จ คีเตหิ จ อุภเยหิ สมนฺนาคตํ. วิตฺตาติ ตุฏฺฐา โสมนสฺสปฺปตฺตา. อาคเต ธนทายเกติ มหาชนสฺส ธนทายเก มหาสตฺเต อาคเต. นนฺทึ ปเวสีติ ‘‘เวสฺสนฺตรสฺส มหาราชสฺส อาณา’’ติ นคเร นนฺทิเภรี จริ. พนฺธนา โมกฺโข อโฆสถาติ สพฺพสตฺตานํ พนฺธนา โมกฺโข โฆสิโต. อนฺตมโส พิฬารํ อุปาทาย เวสฺสนฺตรมหาราชา สพฺพสตฺเต พนฺธนา วิสฺสชฺชาเปสิ.
There, ‘with its great ramparts and gateways’ means endowed with great walls and gateways. ‘And with both dance and song’ means endowed with both dancing and singing. ‘Joyful’ means delighted and having attained gladness. ‘When the giver of wealth arrived’ means when the great being, the giver of wealth to the people, had arrived. ‘Joy entered’ means the drum of joy circulated in the city, proclaiming, “By the command of the great King Vessantara.” ‘Release from bonds was proclaimed’ means the release from bondage for all beings was proclaimed. The great King Vessantara had all beings released from their bonds, even down to the cats.

โส นครํ ปวิฏฺฐทิวเสเยว ปจฺจูสกาเล จินฺเตสิ ‘‘เย วิภาตาย รตฺติยา มม อาคตภาวํ สุตฺวา ยาจกา อาคมิสฺสนฺติ, เตสาหํ กึ ทสฺสามี’’ติ? ตสฺมึ ขเณ สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. โส อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา ตาวเทว ราชนิเวสนสฺส ปุริมวตฺถุญฺจ ปจฺฉิมวตฺถุญฺจ กฏิปฺปมาณํ ปูเรนฺโต ฆนเมโฆ วิย สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสาเปสิ, สกลนคเร ชาณุปฺปมาณํ วสฺสาเปสิ. ปุนทิวเส มหาสตฺโต ‘‘เตสํ เตสํ กุลานํ ปุริมปจฺฉิมวตฺถูสุ วุฏฺฐธนํ เตสํ เตสญฺเญว โหตู’’ติ ทาเปตฺวา อวเสสํ อาหราเปตฺวา อตฺตโน เคหวตฺถุสฺมึ สทฺธึ ธเนน โกฏฺฐาคาเรสุ โอกิราเปตฺวา ทานมุเข ฐเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –
On the very day he entered the city, at dawn, he thought, “When the night is over, those beggars who have heard of my arrival will come—what shall I give them?” At that moment, Sakka's abode showed a sign of heat. Sakka, reflecting and knowing the reason, immediately caused a rain of the seven kinds of precious things, like a dense cloud, filling the front and back courtyards of the royal residence to the height of a hip, and caused it to rain knee-deep throughout the entire city. The next day, the great being ordered, “Let the wealth that rained in the front and back courtyards of each household belong to those households,” and had the rest collected. He then had it piled up with his own wealth in storehouses on his own property and placed at the gate for giving. The Teacher, revealing this meaning, spoke:

๒๔๓๙.
2439.

‘‘ชาตรูปมยํ วสฺสํ, เทโว ปาวสฺสิ ตาวเท;
เวสฺสนฺตเร ปวิฏฺฐมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน.
“Then the deity rained down a shower of gold at once, when Vessantara, the prosperer of the Sivi kingdom, had entered.

๒๔๔๐.
2440.

‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย;
กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ, สคฺคํ โส อุปปชฺชถา’’ติ.
“Then King Vessantara, the wise noble, having given gifts, at the breaking up of the body, arose in heaven.”

ตตฺถ [Pg.387] สคฺคํ โส อุปปชฺชถาติ ตโต จุโต ทุติยจิตฺเตน ตุสิตปุเร อุปฺปชฺชีติ.
Here, ‘he arose in heaven’ means that having passed away from there, with the second thought-moment he was reborn in the Tusita heaven.

นครกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The Commentary on the Chapter on the City is concluded.

สตฺถา อิมํ คาถาสหสฺสปฺปฏิมณฺฑิตํ มหาเวสฺสนฺตรธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา ชูชโก เทวทตฺโต อโหสิ, อมิตฺตตาปนา จิญฺจมาณวิกา, เจตปุตฺโต ฉนฺโน, อจฺจุตตาปโส สาริปุตฺโต, สกฺโก อนุรุทฺโธ, สญฺจยนรินฺโท สุทฺโธทนมหาราชา, ผุสฺสตี เทวี สิริมหามายา, มทฺที เทวี ราหุลมาตา, ชาลิกุมาโร ราหุโล, กณฺหาชินา อุปฺปลวณฺณา, เสสปริสา พุทฺธปริสา, มหาเวสฺสนฺตโร ราชา ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ’’นฺติ.
The Teacher, having delivered this Dhamma discourse on the Great Vessantara, adorned with a thousand verses, connected the birth story: “At that time, Jūjaka was Devadatta; Amittatāpanā was Ciñcamāṇavikā; Cetaputta was Channa; the ascetic Accuta was Sāriputta; Sakka was Anuruddha; King Sañcaya was the great King Suddhodana; Queen Phussatī was Lady Sirimahāmāyā; Queen Maddī was Rāhula's mother; Prince Jālika was Rāhula; Kaṇhājinā was Uppalavaṇṇā; the remaining assembly was the Buddha's assembly; and King Mahāvessantara was I myself, the Perfectly Self-Enlightened One.”

เวสฺสนฺตรชาตกวณฺณนา ทสมา.
The Commentary on the Vessantara Jātaka, the tenth.

มหานิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.
The Commentary on the Great Nipāta is concluded.

ชาตก-อฏฺฐกถา สมตฺตา.
The Jātaka Commentary is complete.

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One. ขุทฺทกนิกาเย The Minor Collection ชาตก-อฏฺฐกถา Commentary on the Birth Stories (สตฺตโม ภาโค) (The seventh part) ๒๒. มหานิปาโต 22. The Great Chapter [๕๔๓] ๖. ภูริทตฺตชาตกวณฺณนา [543] 6. Commentary on the Bhūridatta Jātaka นครกณฺฑํ The City Section ยํ [Pg.1] กิญฺจิ รตนํ อตฺถีติ อิทํ สตฺถา สาวตฺถึ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรนฺโต อุโปสถิเก อุปาสเก อารพฺภ กเถสิ. เต กิร อุโปสถทิวเส ปาโตว อุโปสถํ อธิฏฺฐาย ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ คนฺธมาลาทิหตฺถา เชตวนํ คนฺตฺวา ธมฺมสฺสวนเวลาย เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สตฺถา ธมฺมสภํ อาคนฺตฺวา อลงฺกตพุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ โอโลเกตฺวา ภิกฺขุอาทีสุ ปน เย อารพฺภ ธมฺมกถา สมุฏฺฐาติ, เตหิ สทฺธึ ตถาคตา สลฺลปนฺติ, ตสฺมา อชฺช อุปาสเก อารพฺภ ปุพฺพจริยปฺปฏิสํยุตฺตา ธมฺมกถา สมุฏฺฐหิสฺสตีติ ญตฺวา อุปาสเกหิ สทฺธึ สลฺลปนฺโต ‘‘อุโปสถิกตฺถ, อุปาสกา’’ติ อุปาสเก ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต ‘‘สาธุ, อุปาสกา, กลฺยาณํ โว กตํ, อปิจ อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ยํ ตุมฺเห มาทิสํ พุทฺธํ โอวาททายกํ อาจริยํ ลภนฺตา อุโปสถํ กเรยฺยาถ. โปราณปณฺฑิตา ปน อนาจริยกาปิ มหนฺตํ ยสํ ปหาย อุโปสถํ กรึสุเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ. Whatever treasure exists—this the Teacher spoke while dwelling near Sāvatthī, in the Jeta Grove, concerning the lay devotees observing the Uposatha. It is said that on the Uposatha day, those lay devotees, early in the morning, undertook the Uposatha, gave alms, and after their meal, carrying perfumes and garlands, went to the Jeta Grove and sat to one side when it was time to hear the Dhamma. The Teacher came to the Dhamma hall, sat on the adorned Buddha-seat, surveyed the Saṅgha of monks, and knowing that the Tathāgatas converse with those for whom a Dhamma talk arises, be they monks or others, and that therefore a Dhamma talk connected with the conduct of the ancients would now arise concerning these lay devotees, he conversed with the lay devotees and asked, “Lay devotees, are you keeping the Uposatha?” When they replied, “Yes, Venerable Sir,” he said, “Good, lay devotees, you have done well. Moreover, it is not so surprising that you observe the Uposatha, having obtained a teacher like me to give you instruction. But the wise of old, even without a teacher, gave up great fame and indeed observed the Uposatha.” Having spoken thus, and being requested by them, he related a story from the past. อตีเต [Pg.2] พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรนฺโต ปุตฺตสฺส อุปรชฺชํ ทตฺวา ตสฺส มหนฺตํ ยสํ ทิสฺวา ‘‘รชฺชมฺปิ เม คณฺเหยฺยา’’ติ อุปฺปนฺนาสงฺโก ‘‘ตาต, ตฺวํ อิโต นิกฺขมิตฺวา ยตฺถ เต รุจฺจติ, ตตฺถ วสิตฺวา มม อจฺจเยน กุลสนฺตกํ รชฺชํ คณฺหาหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ยมุนํ คนฺตฺวา ยมุนาย จ สมุทฺทสฺส จ ปพฺพตสฺส จ อนฺตเร ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา วนมูลผลาหาโร ปฏิวสติ. ตทา สมุทฺทสฺส เหฏฺฐิเม นาคภวเน เอกา มตปติกา นาคมาณวิกา อญฺญาสํ สปติกานํ ยสํ โอโลเกตฺวา กิเลสํ นิสฺสาย นาคภวนา นิกฺขมิตฺวา สมุทฺทตีเร วิจรนฺตี ราชปุตฺตสฺส ปทวลญฺชํ ทิสฺวา ปทานุสาเรน คนฺตฺวา ตํ ปณฺณสาลํ อทฺทส. ตทา ราชปุตฺโต ผลาผลตฺถาย คโต โหติ. สา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา กฏฺฐตฺถรณญฺเจว เสสปริกฺขาเร จ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิทํ เอกสฺส ปพฺพชิตสฺส วสนฏฺฐานํ, วีมํสิสฺสามิ นํ ‘สทฺธาย ปพฺพชิโต นุ โข โน’ติ, สเจ หิ สทฺธาย ปพฺพชิโต ภวิสฺสติ เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต, น เม อลงฺกตสยนํ สาทิยิสฺสติ. สเจ กามาภิรโต ภวิสฺสติ, น สทฺธาปพฺพชิโต, มม สยนสฺมึเยว นิปชฺชิสฺสติ. อถ นํ คเหตฺวา อตฺตโน สามิกํ กตฺวา อิเธว วสิสฺสามี’’ติ. สา นาคภวนํ คนฺตฺวา ทิพฺพปุปฺผานิ เจว ทิพฺพคนฺเธ จ อาหริตฺวา ทิพฺพปุปฺผสยนํ สชฺเชตฺวา ปณฺณสาลายํ ปุปฺผูปหารํ กตฺวา คนฺธจุณฺณํ วิกิริตฺวา ปณฺณสาลํ อลงฺกริตฺวา นาคภวนเมว คตา. In the past, in Benares, King Brahmadatta was ruling. After bestowing the viceroyalty on his son and observing his great fame, he became suspicious, thinking, “He might seize the kingdom from me.” He said, “Dear son, leave this place and dwell wherever you wish; after my passing, take the ancestral kingdom.” The son, saying, “Very well,” consented, bowed to his father, and departed. Going by stages to the Yamunā River, he built a leaf hut between the Yamunā, the ocean, and the mountains and lived there, subsisting on forest roots and fruits. At that time, in the lower Nāga realm beneath the ocean, there was a young female Nāga who had lost her mate. Seeing the glory of other Nāgas with their partners, she, on account of her defilements, left the Nāga realm. Wandering along the seashore, she saw the prince’s footprints. Following the tracks, she found the leaf hut. The prince had gone out to gather fruits. She entered the hut and, seeing the wooden bed and other furnishings, thought, “This is the dwelling of an ascetic. I will test him to see if he has gone forth from the household life in faith. If he has gone forth in faith, intent on renunciation, he will not indulge in my adorned bed. But if he is addicted to sensual pleasures, not having gone forth in faith, he will lie down on my bed. Then I will take him, make him my husband, and live here.” She went to the Nāga realm, brought divine flowers and perfumes, prepared a bed of divine flowers, made floral offerings in the hut, scattered fragrant powder, adorned the hut, and returned to the Nāga realm. ราชปุตฺโต สายนฺหสมยํ อาคนฺตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิฏฺโฐ ตํ ปวตฺตึ ทิสฺวา ‘‘เกน นุ โข อิมํ สยนํ สชฺชิต’’นฺติ ผลาผลํ ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘อโห สุคนฺธานิ ปุปฺผานิ, มนาปํ วต กตฺวา สยนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ น สทฺธาปพฺพชิตภาเวน โสมนสฺสชาโต ปุปฺผสยเน ปริวตฺติตฺวา นิปนฺโน นิทฺทํ โอกฺกมิตฺวา ปุนทิวเส สูริยุคฺคมเน อุฏฺฐาย ปณฺณสาลํ อสมฺมชฺชิตฺวา ผลาผลตฺถาย อคมาสิ. นาคมาณวิกา ตสฺมึ ขเณ อาคนฺตฺวา มิลาตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา ‘‘กามาธิมุตฺโต เอส, น สทฺธาปพฺพชิโต, สกฺกา นํ คณฺหิตุ’’นฺติ ญตฺวา ปุราณปุปฺผานิ นีหริตฺวา อญฺญานิ ปุปฺผานิ อาหริตฺวา ตเถว นวปุปฺผสยนํ สชฺเชตฺวา ปณฺณสาลํ อลงฺกริตฺวา จงฺกเม ปุปฺผานิ วิกิริตฺวา นาคภวนเมว คตา. โส ตํ ทิวสมฺปิ ปุปฺผสยเน [Pg.3] สยิตฺวา ปุนทิวเส จินฺเตสิ ‘‘โก นุ โข อิมํ ปณฺณสาลํ อลงฺกโรตี’’ติ? โส ผลาผลตฺถาย อคนฺตฺวา ปณฺณสาลโต อวิทูเร ปฏิจฺฉนฺโน อฏฺฐาสิ. อิตราปิ พหู คนฺเธ เจว ปุปฺผานิ จ อาทาย อสฺสมปทํ อคมาสิ. ราชปุตฺโต อุตฺตมรูปธรํ นาคมาณวิกํ ทิสฺวาว ปฏิพทฺธจิตฺโต อตฺตานํ อทสฺเสตฺวา ตสฺสา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา สยนํ สชฺชนกาเล ปวิสิตฺวา ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘อหํ นาคมาณวิกา, สามี’’ติ. ‘‘สสามิกา อสฺสามิกาสี’’ติ. ‘‘สามิ, อหํ ปุพฺเพ สสามิกา, อิทานิ ปน อสฺสามิกา วิธวา’’. ‘‘ตฺวํ ปน กตฺถ วาสิโกสี’’ติ? ‘‘อหํ พาราณสิรญฺโญ ปุตฺโต พฺรหฺมทตฺตกุมาโร นาม’’. ‘‘ตฺวํ นาคภวนํ ปหาย กสฺมา อิธ วิจรสี’’ติ? ‘‘สามิ, อหํ ตตฺถ สสามิกานํ นาคมาณวิกานํ ยสํ โอโลเกตฺวา กิเลสํ นิสฺสาย อุกฺกณฺฐิตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา สามิกํ ปริเยสนฺตี วิจรามี’’ติ. ‘‘เตน หิ ภทฺเท, สาธุ, อหมฺปิ น สทฺธาย ปพฺพชิโต, ปิตรา ปน เม นีหริตตฺตา อิธ วสามิ, ตฺวํ มา จินฺตยิ, อหํ เต สามิโก ภวิสฺสามิ, อุโภปิ อิธ สมคฺควาสํ วสิสฺสามา’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตโต ปฏฺฐาย เต อุโภปิ ตตฺเถว สมคฺควาสํ วสึสุ. สา อตฺตโน อานุภาเวน มหารหํ เคหํ มาเปตฺวา มหารหํ ปลฺลงฺกํ อาหริตฺวา สยนํ ปญฺญเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย มูลผลาผลํ น ขาทิ, ทิพฺพอนฺนปานเมว ภุญฺชิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปสิ. In the evening, the prince arrived, and upon entering the leaf hut and seeing what had been done, he wondered, “Who could have prepared this bed?” After eating the fruits, he thought, “Ah, how fragrant are these flowers! How delightfully this bed has been made!” Though not one who had gone forth out of faith, he felt great joy. Rolling about on the flower bed, he lay down and fell asleep. The next day at sunrise, he rose and, without sweeping the leaf hut, went off for fruits. At that moment, the Nāga maiden arrived. Seeing the withered flowers, she knew, “This one is intent on sensual pleasures, not one who has gone forth out of faith. It is possible to capture him.” She removed the old flowers, brought other flowers, and just as before, prepared a new flower bed, adorned the leaf hut, scattered flowers on the walkway, and returned to the Nāga realm. He slept on the flower bed that day as well. The next day, he thought, “Who could be adorning this leaf hut?” Not going for fruits, he stood hidden not far from the leaf hut. The other, bringing many perfumes and flowers, went to the hermitage. As soon as the prince saw the Nāga maiden of supreme beauty, his heart became attached. Without revealing himself, he entered the leaf hut as she was preparing the bed and asked, “Who are you?” “I am a Nāga maiden, lord.” “Do you have a husband, or are you without a husband?” “Lord, I formerly had a husband, but now I am a widow without a husband.” Then she asked, “And you, where do you dwell?” “I am Prince Brahmadatta, the son of the king of Bārāṇasī.” Then he asked, “Why have you left the Nāga realm to wander here?” “Lord,” she replied, “seeing the glory of the married Nāga maidens there, I grew restless due to my defilements. So I left, searching for a husband.” “Well then, good lady, it is well. I too have not gone forth out of faith; I live here because I was banished by my father. Do not worry, I will be your husband. We shall both live here together in harmony.” She agreed, saying, “Very well.” From then on, they both lived there together in harmony. By her own power, she created a magnificent house, brought a magnificent couch, and prepared a bed. From then on, they did not eat roots and fruits, but sustained themselves on divine food and drink. อปรภาเค นาคมาณวิกา คพฺภํ ปฏิลภิตฺวา ปุตฺตํ วิชายิ, สาครตีเร ชาตตฺตา ตสฺส ‘‘สาครพฺรหฺมทตฺโต’’ติ นามํ กรึสุ. ตสฺส ปทสา คมนกาเล นาคมาณวิกา ธีตรํ วิชายิ, ตสฺสา สมุทฺทตีเร ชาตตฺตา ‘‘สมุทฺทชา’’ติ นามํ กรึสุ. อเถโก พาราณสิวาสิโก วนจรโก ตํ ฐานํ ปตฺวา กตปฏิสนฺถาโร ราชปุตฺตํ สญฺชานิตฺวา กติปาหํ ตตฺถ วสิตฺวา ‘‘เทว, อหํ ตุมฺหากํ อิธ วสนภาวํ ราชกุลสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ ตํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา นครํ อคมาสิ. ตทา ราชา กาลมกาสิ. อมจฺจา ตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา สตฺตเม ทิวเส สนฺนิปติตฺวา ‘‘อราชกํ รชฺชํ นาม น สณฺฐาติ, ราชปุตฺตสฺส วสนฏฺฐานํ วา อตฺถิภาวํ วา น ชานาม, ผุสฺสรถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ราชานํ คณฺหิสฺสามา’’ติ มนฺตยึสุ. ตสฺมึ ขเณ วนจรโก นครํ ปตฺวา ตํ กถํ สุตฺวา อมจฺจานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อหํ ราชปุตฺตสฺส สนฺติเก ตโย จตฺตาโร [Pg.4] ทิวเส วสิตฺวา อาคโตมฺหี’’ติ ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. อมจฺจา ตสฺส สกฺการํ กตฺวา เตน มคฺคนายเกน สทฺธึ ตตฺถ คนฺตฺวา กตปฏิสนฺถารา รญฺโญ กาลกตภาวํ อาโรเจตฺวา ‘‘เทว, รชฺชํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ อาหํสุ. Later, the Nāga maiden conceived and gave birth to a son. Since he was born on the shore of the ocean, they named him Sāgarabrahmadatta. While he was learning to walk, the Nāga maiden gave birth to a daughter. Because she was born by the seashore, they named her Samuddajā. Then a forest dweller from Varanasi arrived at that place. After exchanging courtesies, he recognized the prince and stayed there for a few days. Then he said, “Lord, I will announce your residence here to the royal family,” paid homage to him, and departed for the city. At that time, the king had passed away. The ministers performed the rites for his body and, on the seventh day, gathered together. They deliberated, “A kingdom without a king indeed does not endure. We do not know the prince’s place of residence or even his existence. Let us release the chariot of state and obtain a king.” At that very moment, the forest dweller arrived in the city. Hearing that discussion, he went to the ministers and said, “I have stayed with the prince for three or four days and have returned.” He then related the news. The ministers honored him and, with him as their guide, went there. After exchanging courtesies, they informed him of the king’s passing and said, “Lord, undertake the kingdom.” โส ‘‘นาคมาณวิกาย จิตฺตํ ชานิสฺสามี’’ติ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภทฺเท, ปิตา เม กาลกโต, อมจฺจา มยฺหํ ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุํ อาคตา, คจฺฉาม, ภทฺเท, อุโภปิ ทฺวาทสโยชนิกาย พาราณสิยา รชฺชํ กาเรสฺสาม, ตฺวํ โสฬสนฺนํ อิตฺถิสหสฺสานํ เชฏฺฐิกา ภวิสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘สามิ, น สกฺกา มยา คนฺตุ’’นฺติ. ‘‘กึการณา’’ติ? ‘‘มยํ โฆรวิสา ขิปฺปโกปา อปฺปมตฺตเกนปิ กุชฺฌาม, สปตฺติโรโส จ นาม ภาริโย. สจาหํ กิญฺจิ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา กุทฺธา โอโลเกสฺสามิ, ภสฺมามุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิริสฺสติ. อิมินา การเณน น สกฺกา มยา คนฺตุ’’นฺติ. ราชปุตฺโต ปุนทิวเสปิ ยาจเตว. อถ นํ สา เอวมาห – ‘‘อหํ ตาว เกนจิ ปริยาเยน น คมิสฺสามิ, อิเม ปน เม ปุตฺตา นาคกุมารา ตว สมฺภเวน ชาตตฺตา มนุสฺสชาติกา. สเจ เต มยิ สิเนโห อตฺถิ, อิเมสุ อปฺปมตฺโต ภว. อิเม โข ปน อุทกพีชกา สุขุมาลา มคฺคํ คจฺฉนฺตา วาตาตเปน กิลมิตฺวา มเรยฺยุํ, ตสฺมา เอกํ นาวํ ขณาเปตฺวา อุทกสฺส ปูราเปตฺวา ตาย ทฺเว ปุตฺตเก อุทกกีฬํ กีฬาเปตฺวา นคเรปิ อนฺโตวตฺถุสฺมึเยว โปกฺขรณึกาเรยฺยาสิ, เอวํ เต น กิลมิสฺสนฺตี’’ติ. Then, thinking, “I will ascertain the mind of the Nāga maiden,” he approached her and said, “Dear one, my father has passed away. The ministers have come to raise the royal umbrella over me. Come, dear one, together we shall rule the twelve-yojana kingdom of Varanasi. You shall be the chief among sixteen thousand women.” “Lord, I cannot go,” she replied. “For what reason?” he asked. “We are of terrible venom and quick to anger—we become enraged even over trifles. And the jealousy of a co-wife is a serious matter. If I, seeing or hearing something, become angry and look upon it, it will scatter like a handful of ashes. For this reason, I cannot go.” The prince pleaded with her again the next day. Then she said to him: “As for me, I will not go by any means. But these sons of mine, the Nāga princes, born from you, are of human birth. If you have any love for me, be attentive to them. These water-born children are delicate; if they travel the road, they may grow weary from wind and sun and perish. Therefore, have a boat hollowed out and filled with water, and let the two children play in the water on the boat. And in the city, have a lotus pond made within the royal grounds. Thus, they will not grow weary.” สา เอวญฺจ ปน วตฺวา ราชปุตฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุตฺตเก อาลิงฺคิตฺวา ถนนฺตเร นิปชฺชาเปตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ราชปุตฺตสฺส นิยฺยาเทตฺวา โรทิตฺวา กนฺทิตฺวา ตตฺเถว อนฺตรธายิตฺวา นาคภวนํ อคมาสิ. ราชปุตฺโตปิ โทมนสฺสปฺปตฺโต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ นิเวสนา นิกฺขมิตฺวา อกฺขีนิ ปุญฺฉิตฺวา อมจฺเจ อุปสงฺกมิ. เต ตํ ตตฺเถว อภิสิญฺจิตฺวา ‘‘เทว, อมฺหากํ นครํ คจฺฉามา’’ติ วทึสุ. เตน หิ สีฆํ นาวํ ขณิตฺวา สกฏํ อาโรเปตฺวา อุทกสฺส ปูเรตฺวา อุทกปิฏฺเฐ วณฺณคนฺธสมฺปนฺนานิ นานาปุปฺผานิ วิกิรถ, มม ปุตฺตา อุทกพีชกา, เต ตตฺถ กีฬนฺตา สุขํ คมิสฺสนฺตี’’ติ. อมจฺจา ตถา กรึสุ. ราชา พาราณสึ ปตฺวา อลงฺกตนครํ ปวิสิตฺวา โสฬสสหสฺสาหิ นาฏกิตฺถีหิ อมจฺจาทีหิ [Pg.5] จ ปริวุโต มหาตเล นิสีทิตฺวา สตฺตาหํ มหาปานํ ปิวิตฺวา ปุตฺตานํ อตฺถาย โปกฺขรณึ กาเรสิ. เต นิพทฺธํ ตตฺถ กีฬึสุ. Having spoken thus, she paid homage to the prince, circumambulated him, embraced her children, laid them between her breasts, kissed their heads, entrusted them to the prince, and, weeping and lamenting, she vanished on the spot and went to the Nāga realm. The prince, too, filled with sorrow, his eyes full of tears, left the dwelling, wiped his eyes, and approached his ministers. They anointed him right there and said, “Lord, let us go to our city.” “Then quickly have a boat hollowed out, load it on a cart, fill it with water, and scatter on the water’s surface flowers of various colors and fragrances. My children are water-born; they will play there and travel happily.” The ministers did so. The king, arriving at Varanasi, entered the adorned city and, surrounded by sixteen thousand dancing women, ministers, and others, sat on the great terrace. For seven days, he held a great drinking festival and then had a pond made for his sons’ sake. They played there constantly. อเถกทิวสํ โปกฺขรณิยํ อุทเก ปเวสิยมาเน เอโก กจฺฉโป ปวิสิตฺวา นิกฺขมนฏฺฐานํ อปสฺสนฺโต โปกฺขรณิตเล นิปชฺชิตฺวา ทารกานํ กีฬนกาเล อุทกโต อุฏฺฐาย สีสํ นีหริตฺวา เต โอโลเกตฺวา ปุน อุทเก นิมุชฺชิ. เต ตํ ทิสฺวา ภีตา ปิตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ตาต, โปกฺขรณิยํ เอโก ยกฺโข อมฺเห ตาเสตี’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘คจฺฉถ นํ คณฺหถา’’ติ ปุริเส อาณาเปสิ. เต ชาลํ ขิปิตฺวา กจฺฉปํ อาทาย รญฺโญ ทสฺเสสุํ. กุมารา ตํ ทิสฺวา ‘‘เอส, ตาต, ปิสาโจ’’ติ วิรวึสุ. ราชา ปุตฺตสิเนเหน กจฺฉปสฺส กุชฺฌิตฺวา ‘‘คจฺฉถสฺส กมฺมการณํ กโรถา’’ติ อาณาเปสิ. ตตฺร เอกจฺเจ ‘‘อยํ ราชเวริโก, เอตํ อุทุกฺขเล มุสเลหิ จุณฺณวิจุณฺณํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ, เอกจฺเจ ‘‘ตีหิ ปาเกหิ ปจิตฺวา ขาทิตุํ’’, เอกจฺเจ ‘‘องฺคาเรสุ อุตฺตาเปตุํ,’’ เอกจฺเจ ‘‘อนฺโตกฏาเหเยว นํ ปจิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. เอโก ปน อุทกภีรุโก อมจฺโจ ‘‘อิมํ ยมุนาย อาวฏฺเฏ ขิปิตุํ วฏฺฏติ, โส ตตฺถ มหาวินาสํ ปาปุณิสฺสติ. เอวรูปา หิสฺส กมฺมการณา นตฺถี’’ติ อาห. กจฺฉโป ตสฺส กถํ สุตฺวา สีสํ นีหริตฺวา เอวมาห – ‘‘อมฺโภ, กึ เต มยา อปราโธ กโต, เกน มํ เอวรูปํ กมฺมการณํ วิจาเรสิ. มยา หิ สกฺกา อิตรา กมฺมการณา สหิตุํ, อยํ ปน อติกกฺขโฬ, มา เอวํ อวจา’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อิมํ เอตเทว กาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ ยมุนาย อาวฏฺเฏ ขิปาเปสิ. ปุริโส ตถา อกาสิ. โส เอกํ นาคภวนคามึ อุทกวาหํ ปตฺวา นาคภวนํ อคมาสิ. Then one day, as water was being let into the pond, a tortoise entered. Not seeing a way out, it lay down at the bottom of the pond. When the children were playing, it raised its head out of the water, looked at them, and then submerged again. Seeing this, the frightened children went to their father and said, “Father, a yakkha in the pond is frightening us.” The king ordered his men, “Go and capture it.” They cast a net, caught the tortoise, and showed it to the king. The princes, seeing it, cried out, “Father, this is a pisāca!” Out of affection for his sons, the king became angry with the tortoise and commanded, “Go and carry out its punishment.” There, some said, “This is an enemy of the king; it should be pounded to powder with a mortar and pestle.” Others said, “It should be cooked in three ways and eaten.” Some suggested, “It should be roasted on coals,” while others said, “It should be cooked right in a pot.” However, one minister, who was afraid of water, said, “It should be thrown into a whirlpool in the Yamunā River. There it will meet great destruction. There is no punishment for it like this one.” Hearing his words, the tortoise raised its head and said, “Sir, what offense have I committed against you that you should devise such a punishment for me? I could endure the other punishments, but this is too harsh. Do not speak thus.” Hearing this, the king said, “This is precisely what should be done to it,” and had it thrown into the whirlpool of the Yamunā. The man did so. Reaching a water current leading to the Nāga realm, it went to the Nāga realm. อถ นํ ตสฺมึ อุทกวาเห กีฬนฺตา ธตรฏฺฐนาครญฺโญ ปุตฺตา นาคมาณวกา ทิสฺวา ‘‘คณฺหถ นํ ทาส’’นฺติ อาหํสุ. โส จินฺเตสิ ‘‘อหํ พาราณสิรญฺโญ หตฺถา มุจฺจิตฺวา เอวรูปานํ ผรุสานํ นาคานํ หตฺถํ ปตฺโต, เกน นุ โข อุปาเยน มุจฺเจยฺย’’นฺติ. โส ‘‘อตฺเถโส อุปาโย’’ติ มุสาวาทํ กตฺวา ‘‘ตุมฺเห ธตรฏฺฐสฺส นาครญฺโญ สนฺตกา หุตฺวา กสฺมา เอวํ วเทถ, อหํ จิตฺตจูโฬ นาม กจฺฉโป พาราณสิรญฺโญ ทูโต, ธตรฏฺฐสฺส สนฺติกํ อาคโต, อมฺหากํ ราชา ธตรฏฺฐสฺส ธีตรํ ทาตุกาโม มํ ปหิณิ, ตสฺส มํ ทสฺเสถา’’ติ อาห. เต โสมนสฺสชาตา ตํ [Pg.6] อาทาย รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา ‘‘อาเนถ น’’นฺติ ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ทิสฺวาว อนตฺตมโน หุตฺวา ‘‘เอวํ ลามกสรีโร ทูตกมฺมํ กาตุํ น สกฺโกตี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา กจฺฉโป ‘‘กึ ปน, มหาราช, ทูเตหิ นาม ตาลปฺปมาเณหิ ภวิตพฺพํ, สรีรญฺหิ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา อปฺปมาณํ, คตคตฏฺฐาเน กมฺมนิปฺผาทนเมว ปมาณํ. มหาราช, อมฺหากํ รญฺโญ พหู ทูตา. ถเล กมฺมํ มนุสฺสา กโรนฺติ, อากาเส ปกฺขิโน, อุทเก อหเมว. อหญฺหิ จิตฺตจูโฬ นาม กจฺฉโป ฐานนฺตรปฺปตฺโต ราชวลฺลโภ, มา มํ ปริภาสถา’’ติ อตฺตโน คุณํ วณฺเณสิ. อถ นํ ธตรฏฺโฐ ปุจฺฉิ ‘‘เกน ปนตฺเถน รญฺญา เปสิโตสี’’ติ. มหาราช, ราชา มํ เอวมาห ‘‘มยา สกลชมฺพุทีเป ราชูหิ สทฺธึ มิตฺตธมฺโม กโต, อิทานิ ธตรฏฺเฐน นาครญฺญา สทฺธึ มิตฺตธมฺมํ กาตุํ มม ธีตรํ สมุทฺทชํ ทมฺมี’’ติ วตฺวา มํ ปหิณิ. ‘‘ตุมฺเห ปปญฺจํ อกตฺวา มยา สทฺธึเยว ปุริสํ เปเสตฺวา ทิวสํ ววตฺถเปตฺวา ทาริกํ คณฺหถา’’ติ. โส ตุสฺสิตฺวา ตสฺส สกฺการํ กตฺวา เตน สทฺธึ จตฺตาโร นาคมาณวเก เปเสสิ ‘‘คจฺฉถ, รญฺโญ วจนํ สุตฺวา ทิวสํ ววตฺถเปตฺวา เอถา’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา กจฺฉปํ คเหตฺวา นาคภวนา นิกฺขมึสุ. Then, while he was playing in that water channel, the young Nāga sons of King Dhataraṭṭha, the Nāga king, saw him and said, "Seize him, the slave!" He thought, "Having escaped from the hands of the King of Bārāṇasī, I have now fallen into the hands of these cruel Nāgas. By what means can I escape?" Thinking, "There is a way," he spoke falsely, saying, "You, being subjects of King Dhataraṭṭha, why do you speak thus? I am the tortoise named Cittacūḷa, a messenger of the King of Bārāṇasī. I have come to King Dhataraṭṭha’s presence. Our king wishes to give his daughter to Dhataraṭṭha and has sent me. Show me to him." Pleased, they took him and went to the king’s presence, reporting the matter. The king said, "Bring him here," and had him summoned. But upon seeing him, he was displeased and said, "One with such a wretched body is unfit to perform the duty of a messenger." Hearing this, the tortoise said, "What then, great king? Must messengers be the size of a palm tree? The body, whether small or large, is not the measure. The measure is the accomplishment of tasks wherever one goes. Great king, our king has many messengers. On land, humans perform tasks; in the sky, birds; in water, I alone. For I, the tortoise named Cittacūḷa, am beloved by the king, having attained a high position. Do not scorn me." Thus he praised his own virtues. Then Dhataraṭṭha asked him, "For what purpose were you sent by the king?" "Great King, my king said to me, 'I have established friendly relations with all the kings in the whole of Jambudīpa. Now I wish to establish friendly relations with King Dhataraṭṭha, the Nāga king, and will give my daughter Samuddajā.' Having said this, he sent me. 'Without making any delay, send a man with me, set a date, and take the girl.'" Pleased, he honored him and sent four young Nāgas with him, saying, "Go, hear the king’s words, set a date, and return." Saying, "Very well," they took the tortoise and left the Nāga abode. กจฺฉโป ยมุนาย พาราณสิยา จ อนฺตเร เอกํ ปทุมสรํ ทิสฺวา เอเกนุปาเยน ปลายิตุกาโม เอวมาห – ‘‘โภ นาคมาณวกา, อมฺหากํ ราชา ปุตฺตทารา จสฺส มํ อุทเก โคจรตฺตา ราชนิเวสนํ อาคตํ ทิสฺวาว ปทุมานิ โน เทหิ, ภิสมูลานิ เทหีติ ยาจนฺติ. อหํ เตสํ อตฺถาย ตานิ คณฺหิสฺสามิ, เอตฺถ มํ วิสฺสชฺเชตฺวา มํ อปสฺสนฺตาปิ ปุเรตรํ รญฺโญ สนฺติกํ คจฺฉถ, อหํ โว ตตฺเถว ปสฺสิสฺสามี’’ติ. เต ตสฺส สทฺทหิตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชสุํ. โส ตตฺถ เอกมนฺเต นิลียิ. อิตเรปิ นํ อทิสฺวา ‘‘รญฺโญ สนฺติกํ คโต ภวิสฺสตี’’ติ มาณวกวณฺเณน ราชานํ อุปสงฺกมึสุ. ราชา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘กุโต อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ธตรฏฺฐสฺส สนฺติกา, มหาราชา’’ติ. ‘‘กึการณา อิธาคตา’’ติ? ‘‘มหาราช, มยํ ตสฺส ทูตา, ธตรฏฺโฐ โว อาโรคฺยํ ปุจฺฉติ. สเจ ยํ โว อิจฺฉถ, ตํ โน วเทถ. ตุมฺหากํ กิร ธีตรํ สมุทฺทชํ [Pg.7] อมฺหากํ รญฺโญ ปาทปริจาริกํ กตฺวา เทถา’’ติ อิมมตฺถํ ปกาเสนฺตา ปฐมํ คาถมาหํสุ – The tortoise, seeing a lotus pond between the Yamunā and Bārāṇasī and wishing to escape by some means, said this: "O young Nāgas, our king, his children, and his wives, seeing me, who feeds in the water, arrive at the royal palace, ask for lotuses and lotus roots. I will gather them for their sake. Release me here, and even without seeing me, go on ahead to the king's presence. I will meet you there." Trusting him, they released him. He hid himself in a secluded place there. The others, not seeing him, thought, "He must have gone to the king," and approached the king in the guise of young men. The king welcomed them and asked, "From where have you come?" "From Dhataraṭṭha's presence, great king." "For what reason have you come here?" "Great king, we are his messengers. Dhataraṭṭha inquires after your health. If there is anything you wish, tell us. Give your daughter Samuddajā to our king as a foot attendant." Explaining this matter, they spoke this first verse: ๗๘๔. 784. ‘‘ยํ กิญฺจิ รตนํ อตฺถิ, ธตรฏฺฐนิเวสเน; สพฺพานิ เต อุปยนฺตุ, ธีตรํ เทหิ ราชิโน’’ติ. “Whatever treasure there is in Dhataraṭṭha's dwelling, may it all come to you; give the king your daughter.” ตตฺถ สพฺพานิ เต อุปยนฺตูติ ตสฺส นิเวสเน สพฺพานิ รตนานิ ตว นิเวสนํ อุปคจฺฉนฺตุ. Herein, “may it all come to you” means may all the treasures in his dwelling come to your dwelling. ตํ สุตฺวา ราชา ทุติยํ คาถมาห – Hearing this, the king spoke a second verse: ๗๘๕. 785. ‘‘น โน วิวาโห นาเคหิ, กตปุพฺโพ กุทาจนํ; ตํ วิวาหํ อสํยุตฺตํ, กถํ อมฺเห กโรมเส’’ติ. “A marriage with nāgas has never before been made by us; how can we perform that unsuitable marriage?” ตตฺถ อสํยุตฺตนฺติ อยุตฺตํ ติรจฺฉาเนหิ สทฺธึ สํสคฺคํ อนนุจฺฉวิกํ. อมฺเหติ อมฺเห มนุสฺสชาติกา สมานา กถํ ติรจฺฉานคตสมฺพนฺธํ กโรมาติ. Herein, “unsuitable” means an improper, unfitting association with animals. “We” means: we, being of human birth, how can we make a connection with those of animal birth? ตํ สุตฺวา นาคมาณวกา ‘‘สเจ เต ธตรฏฺเฐน สทฺธึ สมฺพนฺโธ อนนุจฺฉวิโก, อถ กสฺมา อตฺตโน อุปฏฺฐากํ จิตฺตจูฬํ นาม กจฺฉปํ ‘สมุทฺทชํ นาม เต ธีตรํ ทมฺมี’ติ อมฺหากํ รญฺโญ เปเสสิ? เอวํ เปเสตฺวา อิทานิ เต อมฺหากํ ราชานํ ปริภวํ กโรนฺตสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ มยํ ชานิสฺสาม. มยญฺหิ นาคมาณวกา’’ติ วตฺวา ราชานํ ตชฺเชนฺตา ทฺเว คาถา อภาสึสุ – Hearing this, the young Nāgas said, "If a connection with Dhataraṭṭha is unfitting for you, then why did you send your attendant, the tortoise named Cittacūḷa, to our king, saying, 'I shall give you my daughter named Samuddajā'? Having sent him thus, now that you insult our king, we shall know what ought to be done. For we are young Nāgas." Threatening the king, they uttered two verses: ๗๘๖. 786. ‘‘ชีวิตํ นูน เต จตฺตํ, รฏฺฐํ วา มนุชาธิป; น หิ นาเค กุปิตมฺหิ, จิรํ ชีวนฺติ ตาทิสา. “Surely your life or your kingdom is forfeit, O ruler of men; for when a Nāga is angered, such as you do not live long. ๗๘๗. 787. ‘‘โย ตฺวํ เทว มนุสฺโสสิ, อิทฺธิมนฺตํ อนิทฺธิมา; วรุณสฺส นิยํ ปุตฺตํ, ยามุนํ อติมญฺญสี’’ติ. “You who, O king, are a human without psychic power, scorn the mighty son of Varuṇa, him of the Yamunā.” ตตฺถ รฏฺฐํ วาติ เอกํเสน ตยา ชีวิตํ วา รฏฺฐํ วา จตฺตํ. ตาทิสาติ ตุมฺหาทิสา เอวํ มหานุภาเว นาเค กุปิเต จิรํ ชีวิตุํ น สกฺโกนฺติ, อนฺตราว อนฺตรธายนฺติ. โย ตฺวํ, เทว, มนุสฺโสสีติ เทว, โย ตฺวํ มนุสฺโส [Pg.8] สมาโน. วรุณสฺสาติ วรุณนาคราชสฺส. นิยํ ปุตฺตนฺติ อชฺฌตฺติกปุตฺตํ. ยามุนนฺติ ยมุนาย เหฏฺฐา ชาตํ. Herein, “your kingdom or” means it is certain that your life or your kingdom is forfeit by you. “Such as you” means that those like you cannot live long when such mighty Nāgas are angered; they vanish in the interim. “You who, O king, are a human” means “O king, you who are a human being.” “Of Varuṇa” means “of the Nāga king Varuṇa.” “His own son” means “one's own son.” “Of the Yamunā” means “born beneath the Yamunā.” ตโต ราชา ทฺเว คาถา อภาสิ – Then the king uttered two verses: ๗๘๘. 788. ‘‘นาติมญฺญามิ ราชานํ, ธตรฏฺฐํ ยสสฺสินํ; ธตรฏฺโฐ หิ นาคานํ, พหูนมปิ อิสฺสโร. “I do not scorn King Dhataraṭṭha, the glorious one; for Dhataraṭṭha is indeed the lord of many Nāgas. ๗๘๙. 789. ‘‘อหิ มหานุภาโวปิ, น เม ธีตรมารโห; ขตฺติโย จ วิเทหานํ, อภิชาตา สมุทฺทชา’’ติ. “Even a mighty serpent is not worthy of my daughter; a Khattiya of the Videhas and Samuddajā are of high birth.” ตตฺถ พหูนมปีติ ปญฺจโยชนสติกสฺส นาคภวนสฺส อิสฺสรภาวํ สนฺธาเยวมาห. น เม ธีตรมารโหติ เอวํ มหานุภาโวปิ ปน โส อหิชาติกตฺตา มม ธีตรํ อรโห น โหติ. ‘‘ขตฺติโย จ วิเทหาน’’นฺติ อิทํ มาติปกฺเข ญาตเก ทสฺเสนฺโต อาห. สมุทฺทชาติ โส จ วิเทหราชปุตฺโต มม ธีตา สมุทฺทชา จาติ อุโภปิ อภิชาตา. เต อญฺญมญฺญํ สํวาสํ อรหนฺติ. น เหสา มณฺฑูกภกฺขสฺส สปฺปสฺส อนุจฺฉวิกาติ อาห. Herein, “of many” refers to his lordship over the Nāga abode spanning five hundred yojanas; thus he spoke. “Not worthy of my daughter” means that even though he is of great power, because he is of serpent birth, he is not worthy of my daughter. “A Khattiya of the Videhas”—this he said, indicating relatives on the maternal side. Regarding “Samuddajā”: both that son of the Videha king and my daughter Samuddajā are of high birth. They are worthy of living together. He meant that she is not suitable for a frog-eating snake. นาคมาณวกา ตํ ตตฺเถว นาสาวาเตน มาเรตุกามา หุตฺวาปิ ‘‘อมฺหากํ ทิวสํ ววตฺถาปนตฺถาย เปสิตา, อิมํ มาเรตฺวา คนฺตุํ น ยุตฺตํ, คนฺตฺวา รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวา ชานิสฺสามา’’ติ ตตฺเถว อนฺตรหิตา ‘‘กึ, ตาตา, ลทฺธา โว ราชธีตา’’ติ รญฺญา ปุจฺฉิตา กุชฺฌิตฺวา ‘‘กึ, เทว, อมฺเห อการณา ยตฺถ วา ตตฺถ วา เปเสสิ. สเจปิ มาเรตุกาโม, อิเธว โน มาเรหิ. โส ตุมฺเห อกฺโกสติ ปริภาสติ, อตฺตโน ธีตรํ ชาติมาเนน อุกฺขิปตี’’ติ เตน วุตฺตญฺจ อวุตฺตญฺจ วตฺวา รญฺโญ โกธํ อุปฺปาทยึสุ. โส อตฺตโน ปริสํ สนฺนิปาเตตุํ อาณาเปนฺโต อาห – The young Nāgas, though they wished to kill him right there with a blast of breath from their nostrils, thought, "We were sent for the purpose of setting the day. It is not proper to kill him and go. Having gone and informed the king, we shall know what to do." So they vanished right there. When asked by the king, "Well, my dears, have you obtained the king's daughter?" they became angry and said, "Why, O king, did you send us here and there without cause? If you wish to kill us, kill us right here. That king insults and reviles you, exalting his own daughter with pride of birth." By saying what had been said and what had not been said, they aroused the king's anger. Then, ordering his retinue to assemble, he said: ๗๙๐. 790. ‘‘กมฺพลสฺสตรา อุฏฺเฐนฺตุ, สพฺเพ นาเค นิเวทย; พาราณสึ ปวชฺชนฺตุ, มา จ กญฺจิ วิเหฐยุ’’นฺติ. “Let Kambala and Assatara arise, announce this to all Nāgas; let them proceed to Bārāṇasī, and let them harm no one whatsoever.” ตตฺถ กมฺพลสฺสตรา อุฏฺเฐนฺตูติ กมฺพลสฺสตรา นาม ตสฺส มาตุปกฺขิกา สิเนรุปาเท วสนนาคา, เต จ อุฏฺฐหนฺตุ. อญฺเญ จ จตูสุ ทิสาสุ [Pg.9] อนุทิสาสุ ยตฺตกา วา มยฺหํ วจนกรา, เต สพฺเพ นาเค นิเวทย, คนฺตฺวา ชานาเปถ, ขิปฺปํ กิร สนฺนิปาเตถาติ อาณาเปนฺโต เอวมาห. ตโต สพฺเพเหว สีฆํ สนฺนิปติเตหิ ‘‘กึ กโรม, เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘สพฺเพปิ เต นาคา พาราณสึ ปวชฺชนฺตู’’ติ อาห. ‘‘ตตฺถ คนฺตฺวา กึ กาตพฺพํ, เทว, ตํ นาสาวาตปฺปหาเรน ภสฺมํ กโรมา’’ติ จ วุตฺเต ราชธีตริ ปฏิพทฺธจิตฺตตาย ตสฺสา วินาสํ อนิจฺฉนฺโต ‘‘มา จ กญฺจิ วิเหฐยุ’’นฺติ อาห, ตุมฺเหสุ โกจิ กญฺจิ มา วิเหฐยาติ อตฺโถ. อยเมว วา ปาโฐ. Herein, ‘Let Kambala and Assatara arise’ means that Kambala and Assatara are the names of his maternal relatives, the Nāgas dwelling at the foot of Mount Sineru; let them arise. And ‘announce to all Nāgas’ means, ‘Inform all those Nāgas in the four directions and intermediate directions, as many as are under my command; go and inform them, let them quickly assemble.’ Thus he commanded. Then, when all had swiftly assembled and asked, ‘What shall we do, O king?’ he said, ‘Let all you Nāgas proceed to Bārāṇasī.’ When they asked, ‘Having gone there, what is to be done, O king? Shall we reduce it to ashes with a blast of breath from our nostrils?’ he, his heart being attached to the king’s daughter and not wishing for her destruction, said, ‘And let them harm no one.’ The meaning is, ‘Let none of you harm anyone.’ This is an alternative reading. อถ นํ นาคา ‘‘สเจ โกจิ มนุสฺโส น วิเหเฐตพฺโพ, ตตฺถ คนฺตฺวา กึ กริสฺสามา’’ติ อาหํสุ. อถ เน ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กโรถ, อหมฺปิ อิทํ นาม กริสฺสามี’’ติ อาจิกฺขนฺโต คาถาทฺวยมาห – Then the Nāgas said to him, “If no human being is to be harmed, what shall we do upon going there?” Then, instructing them, ‘Do this and that, and I too shall do this,’ he uttered two verses: ๗๙๑. 791. ‘‘นิเวสเนสุ โสพฺเภสุ, รถิยา จจฺจเรสุ จ; รุกฺขคฺเคสุ จ ลมฺพนฺตุ, วิตตา โตรเณสุ จ. “In dwellings and in ponds, on streets and at crossroads, on treetops and at archways, let them hang, spread out. ๗๙๒. 792. ‘‘อหมฺปิ สพฺพเสเตน, มหตา สุมหํ ปุรํ; ปริกฺขิปิสฺสํ โภเคหิ, กาสีนํ ชนยํ ภย’’นฺติ. “And I too, with my great, all-white body, will encircle the exceedingly great city with my coils, generating fear among the people of Kāsī.” ตตฺถ โสพฺเภสูติ โปกฺขรณีสุ. รถิยาติ รถิกาย. วิตตาติ วิตตสรีรา มหาสรีรา หุตฺวา เอเตสุ เจว นิเวสนาทีสุ ทฺวารโตรเณสุ จ โอลมฺพนฺตุ, เอตฺตกํ นาคา กโรนฺตุ, กโรนฺตา จ นิเวสเน ตาว มญฺจปีฐานํ เหฏฺฐา จ อุปริ จ อนฺโตคพฺภพหิคพฺภาทีสุ จ โปกฺขรณิยํ อุทกปิฏฺเฐ รถิกาทีนํ ปสฺเสสุ เจว ถเลสุ จ มหนฺตานิ สรีรานิ มาเปตฺวา มหนฺเต ผเณ กตฺวา กมฺมารคคฺครี วิย ธมมานา ‘‘สุสู’’ติ สทฺทํ กโรนฺตา โอลมฺพถ จ นิปชฺชถ จ. อตฺตานํ ปน ตรุณทารกานํ ชราชิณฺณานํ คพฺภินิตฺถีนํ สมุทฺทชาย จาติ อิเมสํ จตุนฺนํ มา ทสฺสยิตฺถ. อหมฺปิ สพฺพเสเตน มหนฺเตน สรีเรน คนฺตฺวา สุมหนฺตํ กาสิปุรํ สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิสฺสํ, มหนฺเตน ผเณน นํ ฉาเทตฺวา เอกนฺธการํ กตฺวา กาสีนํ ภยํ ชนยนฺโต ‘‘สุสู’’ติ สทฺทํ มุญฺจิสฺสามีติ. Herein, ‘in ponds’ (sobbhesu) means in lotus ponds. ‘On streets’ (rathiyā) means on the street. ‘Spread out’ (vitatā) means having become vast-bodied and massive-bodied, let them hang in these dwellings and so forth, and at gateways and archways. Let the Nāgas do this much. While doing so, in the dwellings, lie beneath and above the beds and chairs, inside and outside the inner and outer chambers; and on the surface of the water in the ponds, and along the sides of the streets and on the ground, having created huge bodies and making great hoods, hissing like blacksmiths’ bellows, making the sound ‘susū,’ hang down and lie down. But do not show yourselves to these four: young children, the aged and infirm, pregnant women, and Samuddajā. I too, with my great, all-white body, will go and encircle the exceedingly great city of Kāsī seven times with my coils, covering it with my great hood, plunging it into complete darkness, generating fear among the people of Kāsī, and emitting the sound ‘susū.’” อถ สพฺเพ นาคา ตถา อกํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then all the Nāgas did so. To explain this matter, the Teacher said: ๗๙๓. 793. ‘‘ตสฺส [Pg.10] ตํ วจนํ สุตฺวา, อุรคาเนกวณฺณิโน; พาราณสึ ปวชฺชึสุ, น จ กญฺจิ วิเหฐยุํ. “Hearing his words, serpents of many colors proceeded to Bārāṇasī, and they harmed no one. ๗๙๔. 794. ‘‘นิเวสเนสุ โสพฺเภสุ, รถิยา จจฺจเรสุ จ; รุกฺขคฺเคสุ จ ลมฺพึสุ, วิตตา โตรเณสุ จ. “In dwellings and in ponds, on streets and at crossroads, on treetops and at archways they hung, spread out. ๗๙๕. 795. ‘‘เตสุ ทิสฺวาน ลมฺพนฺเต, ปุถู กนฺทึสุ นาริโย; นาเค โสณฺฑิกเต ทิสฺวา, ปสฺสสนฺเต มุหุํ มุหุํ. “Seeing them hanging there, many women cried out; seeing the Nāgas with hoods raised, breathing heavily again and again. ๗๙๖. 796. ‘‘พาราณสี ปพฺยถิตา, อาตุรา สมปชฺชถ; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ธีตรํ เทหิ ราชิโน’’ติ. “Bārāṇasī was greatly agitated and became afflicted; with arms uplifted, they cried out, ‘Give the daughter to the king!’” ตตฺถ อเนกวณฺณิโนติ นีลาทิวเสน อเนกวณฺณา. เอวรูปานิ หิ เต รูปานิ มาปยึสุ. ปวชฺชึสูติ อฑฺฒรตฺตสมเย ปวิสึสุ. ลมฺพึสูติ ธตรฏฺเฐน วุตฺตนิยาเมเนว เต สพฺเพสุ ฐาเนสุ มนุสฺสานํ สญฺจารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา โอลมฺพึสุ. ทูตา หุตฺวา อาคตา ปน จตฺตาโร นาคมาณวกา รโญ สยนสฺส จตฺตาโร ปาเท ปริกฺขิปิตฺวา อุปริสีเส มหนฺเต ผเณ กตฺวา ตุณฺเฑหิ สีสํ ปหรนฺตา วิย ทาฐา วิวริตฺวา ปสฺสสนฺตา อฏฺฐํสุ. ธตรฏฺโฐปิ อตฺตนา วุตฺตนิยาเมน นครํ ปฏิจฺฉาเทสิ. ปพุชฺฌมานา ปุริสา ยโต ยโต หตฺถํ วา ปาทํ วา ปสาเรนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ สปฺเป ฉุปิตฺวา ‘‘สปฺโป, สปฺโป’’ติ วิรวนฺติ. ปุถู กนฺทึสูติ เยสุ เคเหสุ ทีปา ชลนฺติ, เตสุ อิตฺถิโย ปพุทฺธา ทฺวารโตรณโคปานสิโย โอโลเกตฺวา โอลมฺพนฺเต นาเค ทิสฺวา พหู เอกปฺปหาเรเนว กนฺทึสุ. เอวํ สกลนครํ เอกโกลาหลํ อโหสิ. โสณฺฑิกเตติ กตผเณ. Herein, ‘of many colors’ (anekavaṇṇino) means of various colors such as blue and so on, for they created such forms. ‘Proceeded’ (pavajjiṃsu) means they entered at midnight. ‘Hung’ (lambiṃsu) means that, according to the method described by Dhataraṭṭha, they cut off the movement of people in all places and hung down. Then, four young Nāgas who had come as messengers surrounded the four legs of the king's bed, made large hoods over his head, and stood as if striking his head with their mouths, baring their fangs and breathing heavily. Dhataraṭṭha too, according to the method he had described, covered the city. As men awoke and stretched out a hand or a foot, wherever they did so, they touched a snake and cried out, “A snake! A snake!” ‘Many cried out’ (puthū kandiṃsu) means that in those houses where lamps were burning, the awakened women, looking at the doors, archways, and roof rafters, saw the hanging Nāgas, and many cried out at once. Thus, the entire city became a single clamor. ‘With hoods raised’ (soṇḍikate) means with hoods made. ปกฺกนฺทุนฺติ วิภาตาย รตฺติยา นาคานํ อสฺสาสวาเตน สกลนคเร ราชนิเวสเน จ อุปฺปาติยมาเน วิย ภีตา มนุสฺสา ‘‘นาคราชาโน กิสฺส โน วิเหฐถา’’ติ วตฺวา ตุมฺหากํ ราชา ‘‘ธีตรํ ทสฺสามี’’ติ ธตรฏฺฐสฺส ทูตํ เปเสตฺวา ปุน ตสฺส ทูเตหิ อาคนฺตฺวา ‘‘เทหี’’ติ วุตฺโต อมฺหากํ ราชานํ อกฺโกสติ ปริภาสติ. ‘‘สเจ อมฺหากํ รญฺโญ ธีตรํ น ทสฺสติ, สกลนครสฺส ชีวิตํ นตฺถี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ โน[Pg.11], สามิ, โอกาสํ เทถ, มยํ คนฺตฺวา ราชานํ ยาจิสฺสามา’’ติ ยาจนฺตา โอกาสํ ลภิตฺวา ราชทฺวารํ คนฺตฺวา มหนฺเตน รเวน ปกฺกนฺตึสุ. ภริยาโยปิสฺส อตฺตโน อตฺตโน คพฺเภสุ นิปนฺนกาว ‘‘เทว, ธีตรํ ธตรฏฺฐรญฺโญ เทหี’’ติ เอกปฺปหาเรน กนฺทึสุ. เตปิ จตฺตาโร นาคมาณวกา ‘‘เทหี’’ติ ตุณฺเหหิ สีสํ ปหรนฺตา วิย ทาฐา วิวริตฺวา ปสฺสสนฺตา อฏฺฐํสุ. ‘They cried out’ (pakkandunti) means that at the break of dawn, as the entire city and the royal palace seemed to be uprooted by the wind of the Nāgas’ breathing, the terrified people said, “O Nāga kings, why do you trouble us?” They were told, “Your king sent a messenger to Dhataraṭṭha saying, ‘I will give my daughter,’ but when his messengers returned and said, ‘Give her!’ he insults and reviles our king.” When it was said, “If he does not give the daughter to our king, there will be no life for the entire city,” the people pleaded, “Then, sirs, grant us an opportunity; we will go and entreat the king.” Having obtained this opportunity, they went to the palace gate and cried out with a great clamor. His wives too, lying in their own chambers, all at once cried out, “Your Majesty, give the daughter to King Dhataraṭṭha!” Those four young Nāgas also stood, baring their fangs and breathing heavily, as if striking his head with their mouths, demanding, “Give her!” โส นิปนฺนโกว นครวาสีนญฺจ อตฺตโน จ ภริยานํ ปริเทวิตสทฺทํ สุตฺวา จตูหิ จ นาคมาณวเกหิ ตชฺชิตตฺตา มรณภยภีโต ‘‘มม ธีตรํ สมุทฺทชํ ธตรฏฺฐสฺส ทมฺมี’’ติ ติกฺขตฺตุํ อวจ. ตํ สุตฺวา สพฺเพปิ นาคราชาโน ติคาวุตมตฺตํ ปฏิกฺกมิตฺวา เทวนครํ วิย เอกํ นครํ มาเปตฺวา ตตฺถ ฐิตา ‘‘ธีตรํ กิร โน เปเสตู’’ติ ปณฺณาการํ ปหิณึสุ. ราชา เตหิ อาภตํ ปณฺณาการํ คเหตฺวา ‘‘ตุมฺเห คจฺฉถ, อหํ ธีตรํ อมจฺจานํ หตฺเถ ปหิณิสฺสามี’’ติ เต อุยฺโยเชตฺวา ธีตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา อุปริปาสาทํ อาโรเปตฺวา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา ‘‘อมฺม, ปสฺเสตํ อลงฺกตนครํ, ตฺวํ เอตฺถ เอตสฺส รญฺโญ อคฺคมเหสี ภวิสฺสสิ, น ทูเร อิโต ตํ นครํ, อุกฺกณฺฐิตกาเลเยว อิธ อาคนฺตุํ สกฺกา, เอตฺถ คนฺตพฺพ’’นฺติ สญฺญาเปตฺวา สีสํ นฺหาเปตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ปฏิจฺฉนฺนโยคฺเค นิสีทาเปตฺวา อมจฺจานํ หตฺเถ ทตฺวา ปาเหสิ. นาคราชาโน ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา มหาสกฺการํ กรึสุ. อมจฺจา นครํ ปวิสิตฺวา ตํ ตสฺส ทตฺวา พหุํ ธนํ อาทาย นิวตฺตึสุ. เต ราชธีตรํ ปาสาทํ อาโรเปตฺวา อลงฺกตทิพฺพสยเน นิปชฺชาเปสุํ. ตงฺขณญฺเญว นํ นาคมาณวิกา ขุชฺชาทิเวสํ คเหตฺวา มนุสฺสปริจาริกา วิย ปริวารยึสุ. สา ทิพฺพสยเน นิปนฺนมตฺตาว ทิพฺพผสฺสํ ผุสิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ. While still lying down, hearing the sound of lamentation from the city-dwellers and his own wives, and being terrified by the fear of death because he was threatened by the four young Nāgas, he said three times, “I give my daughter Samuddajā to Dhataraṭṭha!” Hearing this, all the Nāga kings retreated about three gāvutas, created a city like a celestial city, and remaining there, sent a tribute with the request, “Let him now send the daughter to us.” The king, receiving the tribute they had brought, dismissed them, saying, “You may go; I will send my daughter in the care of my ministers.” He had his daughter summoned, took her up to the upper palace, opened the lion-window, and persuaded her, saying: “My dear, look at this adorned city. You will become the chief queen of this king. That city is not far from here; you can come here whenever you feel homesick. You must go there.” Having thus persuaded her, he had her head bathed, adorned her with all her ornaments, had her seated in a covered carriage, and sent her off in the care of his ministers. The Nāga kings came forth to meet them and paid them great honor. The ministers entered the city, delivered her to him, received much wealth, and returned. They took the king’s daughter up to the palace and had her lie down on a splendid, divinely adorned couch. At that very moment, Nāga maidens, taking on the guise of hunchbacks and the like, surrounded her like human female attendants. As soon as she lay on the divine couch, she experienced a divine touch and fell asleep. ธตรฏฺโฐ ตํ คเหตฺวา สทฺธึ นาคปริสาย ตตฺถ อนฺตรหิโต นาคภวเนเยว ปาตุรโหสิ. ราชธีตา ปพุชฺฌิตฺวา อลงฺกตทิพฺพสยนํ อญฺเญ จ สุวณฺณปาสาทมณิปาสาทาทโย อุยฺยานโปกฺขรณิโย อลงฺกตเทวนครํ วิย นาคภวนํ ทิสฺวา ขุชฺชาทิปริจาริกาโย ปุจฺฉิ ‘‘อิทํ นครํ อติวิย อลงฺกตํ, น อมฺหากํ นครํ วิย, กสฺเสต’’นฺติ. ‘‘สามิกสฺส [Pg.12] เต สนฺตกํ, เทวิ, น อปฺปปุญฺญา เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ลภนฺติ, มหาปุญฺญตาย เต อยํ ลทฺธา’’ติ. ธตรฏฺโฐปิ ปญฺจโยชนสติเก นาคภวเน เภรึ จราเปสิ ‘‘โย สมุทฺทชาย สปฺปวณฺณํ ทสฺเสติ, ตสฺส ราชทณฺโฑ ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอโกปิ ตสฺสา สปฺปวณฺณํ ทสฺเสตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. สา มนุสฺสโลกสญฺญาย เอว ตตฺถ เตน สทฺธึ สมฺโมทมานา ปิยสํวาสํ วสิ. Dhataraṭṭha, taking her, together with his nāga retinue, vanished from there and reappeared in the Nāga palace itself. When the princess awoke, she saw the adorned divine couch, other golden and jeweled palaces, pleasure-groves, lotus ponds, and the Nāga palace, which resembled an adorned city of the gods. She asked her hunchbacked and other female attendants, 'This city is exceedingly adorned, unlike our city. To whom does it belong?' 'It belongs to your lord, O queen. Those with little merit do not attain such prosperity; you have obtained this because of your great merit.' Dhataraṭṭha also had a drum beaten throughout the Nāga palace, five hundred leagues in extent, proclaiming, 'Whoever reveals her snake-form to Samuddajā will incur royal punishment.' Therefore, not even one was able to reveal her snake-form to her. She, with the perception of the human world, lived there with him in pleasant cohabitation. นครกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The City Section is concluded. อุโปสถกณฺฑํ The Uposatha Section สา อปรภาเค ธตรฏฺฐํ ปฏิจฺจ คพฺภํ ปฏิลภิตฺวา ปุตฺตํ วิชายิ, ตสฺส ปิยทสฺสนตฺตา ‘‘สุทสฺสโน’’ติ นามํ กรึสุ. ปุนาปรํ ปุตฺตํ วิชายิ, ตสฺส ‘‘ทตฺโต’’ติ นามํ อกํสุ. โส ปน โพธิสตฺโต. ปุเนกํ ปุตฺตํ วิชายิ, ตสฺส ‘‘สุโภโค’’ติ นามํ กรึสุ. อปรมฺปิ ปุตฺตํ วิชายิ, ตสฺส ‘‘อริฏฺโฐ’’ติ นามํ กรึสุ. อิติ สา จตฺตาโร ปุตฺเต วิชายิตฺวาปิ นาคภวนภาวํ น ชานาติ. อเถกทิวสํ ตรุณนาคา อริฏฺฐสฺส อาจิกฺขึสุ ‘‘ตว มาตา มนุสฺสิตฺถี, น นาคินี’’ติ. อริฏฺโฐ ‘‘วีมํสิสฺสามิ น’’นฺติ เอกทิวสํ ถนํ ปิวนฺโตว สปฺปสรีรํ มาเปตฺวา นงฺคุฏฺฐขณฺเฑน มาตุ ปิฏฺฐิปาเท ฆฏฺเฏสิ. สา ตสฺส สปฺปสรีรํ ทิสฺวา ภีตตสิตา มหารวํ รวิตฺวา ตํ ภูมิยํ ขิปนฺตี นเขน ตสฺส อกฺขึ ภินฺทิ. ตโต โลหิตํ ปคฺฆริ. ราชา ตสฺสา สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กิสฺเสสา วิรวตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา อริฏฺเฐน กตกิริยํ สุตฺวา ‘‘คณฺหถ, นํ ทาสํ คเหตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปถา’’ติ ตชฺเชนฺโต อาคจฺฉิ. ราชธีตา ตสฺส กุทฺธภาวํ ญตฺวา ปุตฺตสิเนเหน ‘‘เทว, ปุตฺตสฺส เม อกฺขิ ภินฺนํ, ขมเถตสฺสาปราธ’’นฺติ อาห. ราชา เอตาย เอวํ วทนฺติยา ‘‘กึ สกฺกา กาตุ’’นฺติ ขมิ. ตํ ทิวสํ สา ‘‘อิทํ นาคภวน’’นฺติ อญฺญาสิ. ตโต จ ปฏฺฐาย อริฏฺโฐ กาณาริฏฺโฐ นาม ชาโต. จตฺตาโรปิ ปุตฺตา วิญฺญุตํ ปาปุณึสุ. Later, she conceived by Dhataraṭṭha and gave birth to a son. Because he was so pleasing to behold, they named him "Sudassana." Again, she bore a son, and they named him "Datta." This one was the Bodhisatta. Yet again, she bore a son, and they named him "Subhoga." Still another son was born to her, and they named him "Ariṭṭha." Thus, though she had given birth to four sons, she still did not know she was in a nāga palace. Then one day, the young nāgas told Ariṭṭha, "Your mother is a human woman, not a nāginī." Ariṭṭha thought, "I will investigate this," and one day, while drinking milk, he manifested his snake body and struck his mother on the back of her foot with the tip of his tail. Seeing his snake form, she was terrified and, letting out a loud cry, threw him to the ground and pierced his eye with her nail. Blood gushed forth. Hearing her cry, the king asked, "Why is she crying out?" When he learned of the deed done by Ariṭṭha, he approached, threatening, "Seize him! Take this slave and put him to death!" The princess, knowing his anger, spoke out of love for her son: "My lord, my son’s eye has been pierced. Please forgive his offense." When she pleaded thus, the king thought, "What can be done?" and forgave him. That day, she realized, "This is a nāga palace." From then on, Ariṭṭha was known as "Kāṇāriṭṭha" (One-Eyed Ariṭṭha). All four sons reached discernment. อถ เนสํ ปิตา โยชนสติกํ โยชนสติกํ กตฺวา รชฺชมทาสิ, มหนฺโต ยโส อโหสิ. โสฬส โสฬส นาคกญฺญาสหสฺสานิ ปริวารยึสุ. ปิตุ เอกโยชนสติกเมว รชฺชํ อโหสิ. ตโย ปุตฺตา มาเส [Pg.13] มาเส มาตาปิตโร ปสฺสิตุํ อาคจฺฉนฺติ, โพธิสตฺโต ปน อนฺวทฺธมาสํ อาคจฺฉติ. นาคภวเน สมุฏฺฐิตํ ปญฺหํ โพธิสตฺโตว กเถติ. ปิตรา สทฺธึ วิรูปกฺขมหาราชสฺสปิ อุปฏฺฐานํ คจฺฉติ, ตสฺส สนฺติเก สมุฏฺฐิตํ ปญฺหมฺปิ โสว กเถติ. อเถกทิวสํ วิรูปกฺเข นาคปริสาย สทฺธึ ติทสปุรํ คนฺตฺวา สกฺกํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน เทวานํ อนฺตเร ปญฺโห สมุฏฺฐาสิ. ตํ โกจิ กเถตุํ นาสกฺขิ, ปลฺลงฺกวรคโต ปน หุตฺวา มหาสตฺโตว กเถสิ. อถ นํ เทวราชา ทิพฺพคนฺธปุปฺเผหิ ปูเชตฺวา ‘‘ทตฺต, ตฺวํ ปถวิสมาย วิปุลาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต, อิโต ปฏฺฐาย ภูริทตฺโต นาม โหหี’’ติ ‘‘ภูริทตฺโต’’ ติสฺส นามํ อกาสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย สกฺกสฺส อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต อลงฺกตเวชยนฺตปาสาทํ เทวจฺฉราหิ อากิณฺณํ อติมโนหรํ สกฺกสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา เทวโลเก ปิยํ กตฺวา ‘‘กึ เม อิมินา มณฺฑูกภกฺเขน อตฺตภาเวน, นาคภวนํ คนฺตฺวา อุโปสถวาสํ วสิตฺวา อิมสฺมึ เทวโลเก อุปฺปตฺติการณํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นาคภวนํ คนฺตฺวา มาตาปิตโร อาปุจฺฉิ ‘‘อมฺมตาตา, อหํ อุโปสถกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ. ‘‘สาธุ, ตาต, กโรหิ, กโรนฺโต ปน พหิ อคนฺตฺวา อิมสฺมิญฺเญว นาคภวเน เอกสฺมึ สุญฺญวิมาเน กโรหิ, พหิคตานํ ปน นาคานํ มหนฺตํ ภย’’นฺติ. Then their father granted them each a kingdom of a hundred leagues, and great fame accrued to them. Sixteen thousand Nāga maidens attended each of them. The father’s own kingdom was only a hundred leagues. The three sons came monthly to visit their parents, but the Bodhisatta came every fortnight. The Bodhisatta alone would explain the questions that arose in the Nāga world. He also went to attend upon his father and Virūpakkha, the great Nāga king, and would explain the questions that arose in his presence as well. One day, when Virūpakkha, with his Nāga assembly, went to the heaven of the Thirty-three and sat surrounding Sakka, a question arose among the gods. No one could explain it, but the Great Being, seated on a supreme couch, explained it. Then the king of the gods honored him with fragrant celestial flowers and said, “Datta, you are endowed with wisdom as vast as the earth. From this time forth, let your name be Bhūridatta (Endowed with Wisdom).” Thus, he gave him the name Bhūridatta. From then on, when going to attend upon Sakka, Bhūridatta saw Sakka’s splendid Vejayanta palace, crowded with celestial nymphs, and exceedingly delightful, Sakka’s glory. Developing a fondness for the heavenly world, he thought, “What use is this existence as a frog-eater to me? I shall go to the Nāga world, observe the Uposatha, and create the cause for rebirth in this heavenly world.” Having decided thus, he went to the Nāga world and asked his parents, “Revered parents, I wish to observe the Uposatha.” “Well and good, dear son, do so. But when you do, do not go outside; perform it in a secluded celestial mansion within this Nāga world, for there is great danger for Nāgas who go outside.” โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตตฺเถว สุญฺญวิมาเน ราชุยฺยาเน อุโปสถวาสํ วสติ. อถ นํ นานาตูริยหตฺถา นาคกญฺญา ปริวาเรนฺติ. โส ‘‘น มยฺหํ อิธ วสนฺตสฺส อุโปสถกมฺมํ มตฺถกํ ปาปุณิสฺสติ, มนุสฺสปถํ คนฺตฺวา กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นิวารณภเยน มาตาปิตูนํ อนาโรเจตฺวา อตฺตโน ภริยาโย อามนฺเตตฺวา ‘‘ภทฺเท, อหํ มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา ยมุนาตีเร นิคฺโรธรุกฺโข อตฺถิ, ตสฺสาวิทูเร วมฺมิกมตฺถเก โภเค อาภุชิตฺวา จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อธิฏฺฐาย นิปชฺชิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กริสฺสามิ. มยา สพฺพรตฺตึ นิปชฺชิตฺวา อุโปสถกมฺเม กเต อรุณุคฺคมนเวลายเมว ตุมฺเห ทส ทส อิตฺถิโย อาทาย วาเรน วาเรน ตูริยหตฺถา มม สนฺติกํ อาคนฺตฺวา มํ คนฺเธหิ จ ปุปฺเผหิ จ ปูเชตฺวา คายิตฺวา นจฺจิตฺวา มํ อาทาย นาคภวนเมว อาคจฺฉถา’’ติ วตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา วมฺมิกมตฺถเก โภเค อาภุชิตฺวา ‘‘โย มม จมฺมํ วา นฺหารุํ วา อฏฺฐึ วา รุหิรํ วา อิจฺฉติ, โส อาหรตู’’ติ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อธิฏฺฐาย นงฺคลสีสปฺปมาณํ [Pg.14] สรีรํ มาเปตฺวา นิปนฺโน อุโปสถกมฺมมกาสิ. อรุเณ อุฏฺฐหนฺเตเยว ตํ นาคมาณวิกา อาคนฺตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิตฺวา นาคภวนํ อาเนนฺติ. ตสฺส อิมินา นิยาเมน อุโปสถํ กโรนฺตสฺส ทีโฆ อทฺธา วีติวตฺโต. Then, saying "Very well," he agreed and stayed right there in the empty celestial mansion in the royal garden for the Uposatha observance. Then nāga maidens, holding various musical instruments, surrounded him. He thought, "If I stay here, my Uposatha observance will not reach its full potential. I will go to the human realm and perform it there." Without informing his parents out of fear of being stopped, he addressed his wives: "Dear ones, I will go to the human world. On the banks of the Yamunā River, there is a banyan tree. Not far from it, on an anthill, I will coil my body and undertake the Uposatha observance endowed with the four factors, lying down. After lying down all night and completing the Uposatha observance, at the break of dawn, you must come to me in groups of ten, each holding musical instruments, in turn. Worship me with perfumes and flowers, sing and dance, then take me and return to the nāga palace." Having said this, he went there, coiled his body on the anthill, and declared, "Whoever wants my skin, sinews, bones, or blood, let them take it." He undertook the Uposatha endowed with the four factors, having manifested a body the size of a plough-head, lay down, and performed the Uposatha observance. At dawn, the nāga maidens came and, following his instructions, took him back to the nāga palace. In this manner, he observed the Uposatha for a long time. อุโปสถขณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Uposatha Section is concluded. ครุฬขณฺฑํ The Garuḷa Section ตทา เอโก พาราณสิทฺวารคามวาสี พฺราหฺมโณ โสมทตฺเตน นาม ปุตฺเตน สทฺธึ อรญฺญํ คนฺตฺวา สูลยนฺตปาสวาคุราทีหิ โอฑฺเฑตฺวา มิเค วธิตฺวา มํสํ กาเชนาหริตฺวา วิกฺกิณนฺโต ชีวิกํ กปฺเปสิ. โส เอกทิวสํ อนฺตมโส โคธามตฺตมฺปิ อลภิตฺวา ‘‘ตาต โสมทตฺต, สเจ ตุจฺฉหตฺถา คมิสฺสาม, มาตา เต กุชฺฌิสฺสติ, ยํ กิญฺจิ คเหตฺวา คมิสฺสามา’’ติ วตฺวา โพธิสตฺตสฺส นิปนฺนวมฺมิกฏฺฐานาภิมุโข คนฺตฺวา ปานียํ ปาตุํ ยมุนํ โอตรนฺตานํ มิคานํ ปทวลญฺชํ ทิสฺวา ‘‘ตาต, มิคมคฺโค ปญฺญายติ, ตฺวํ ปฏิกฺกมิตฺวา ติฏฺฐาหิ, อหํ ปานียตฺถาย อาคตํ มิคํ วิชฺฌิสฺสามี’’ติ ธนุํ อาทาย มิคํ โอโลเกนฺโต เอกสฺมึ รุกฺขมูเล อฏฺฐาสิ. อเถโก มิโค สายนฺหสมเย ปานียํ ปาตุํ อาคโต. โส ตํ วิชฺฌิ. มิโค ตตฺถ อปติตฺวา สรเวเคน ตชฺชิโต โลหิเตน ปคฺฆรนฺเตน ปลายิ. ปิตาปุตฺตา นํ อนุพนฺธิตฺวา ปติตฏฺฐาเน มํสํ คเหตฺวา อรญฺญา นิกฺขมิตฺวา สูริยตฺถงฺคมนเวลาย ตํ นิคฺโรธํ ปตฺวา ‘‘อิทานิ อกาโล, น สกฺกา คนฺตุํ, อิเธว วสิสฺสามา’’ติ มํสํ เอกมนฺเต ฐเปตฺวา รุกฺขํ อารุยฺห วิฏปนฺตเร นิปชฺชึสุ. พฺราหฺมโณ ปจฺจูสสมเย ปพุชฺฌิตฺวา มิคสทฺทสวนาย โสตํ โอทหิ. At that time, a brahmin living in a village at the gate of Bārāṇasī went into the forest with his son named Somadatta. There, setting out stake-traps, snares, nets, and the like, they hunted deer, killed them, carried the meat on a carrying pole, and made a living by selling it. One day, having failed to catch even so much as an iguana, the brahmin said, "Dear Somadatta, if we return empty-handed, your mother will be angry. Let us take whatever we can find." Heading toward the anthill where the Bodhisatta was lying, they saw the footprints of deer descending to the Yamunā River to drink. The brahmin said, "Son, a deer trail is visible. You stay back; I will shoot a deer that comes for water." Taking his bow, he stood at the foot of a tree, watching for a deer. In the evening, a deer came to drink. He shot it. The deer, not falling there, was terrified by the force of the arrow and fled, streaming with blood. The father and son pursued it, took the meat from where it had fallen, and left the forest. At sunset, they reached that banyan tree. Thinking, "It is now too late; we cannot go on. We will stay right here," they placed the meat to one side, climbed the tree, and lay down among the branches. At dawn, the brahmin awoke and strained his ears to hear the sound of deer. ตสฺมึ ขเณ นาคมาณวิกาโย อาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปุปฺผาสนํ ปญฺญาเปสุํ. โส อหิสรีรํ อนฺตรธาเปตฺวา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตํ ทิพฺพสรีรํ มาเปตฺวา สกฺกลีลาย ปุปฺผาสเน นิสีทิ. นาคมาณวิกาปิ นํ คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา ทิพฺพตูริยานิ วาเทตฺวา นจฺจคีตํ ปฏฺฐเปสุํ. พฺราหฺมโณ ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘โก นุ โข เอส, ชานิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ปุตฺต, ปุตฺตา’’ติ วตฺวาปิ ปุตฺตํ ปโพเธตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘สยตุ เอส, กิลนฺโต ภวิสฺสติ, อหเมว คมิสฺสามี’’ติ รุกฺขา โอรุยฺห ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. นาคมาณวิกา ตํ ทิสฺวา สทฺธึ ตูริเยหิ ภูมิยํ นิมุชฺชิตฺวา อตฺตโน นาคภวนเมว คตา. โพธิสตฺโต เอกโกว [Pg.15] อโหสิ. พฺราหฺมโณ ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉนฺโต คาถาทฺวยมาห – At that moment, the nāga maidens came and prepared a flower seat for the Bodhisatta. He made his serpent body disappear and manifested a divine body adorned with all ornaments, then sat upon the flower seat with the grace of Sakka. The nāga maidens also honored him with perfumes, garlands, and the like, played divine musical instruments, and began to dance and sing. Hearing the sound, the brahmin thought, "Who can this be? I must find out." Though he called, "Son, son," he was unable to wake his son. Thinking, "Let him sleep; he must be tired. I will go myself," he climbed down from the tree and approached him. Seeing the brahmin, the nāga maidens, along with their instruments, plunged into the earth and went to their own nāga realm. The Bodhisatta was all alone. The brahmin went up to him and, questioning him, spoke two verses: ๗๙๗. 797. ‘‘ปุปฺผาภิหารสฺส วนสฺส มชฺเฌ, โก โลหิตกฺโข วิตตนฺตรํโส; กา กมฺพุกายูรธรา สุวตฺถา, ติฏฺฐนฺติ นาริโย ทส วนฺทมานา. "In the midst of this forest of flower offerings, who is this red-eyed, broad-shouldered one? Who are these ten women, adorned with golden bracelets and armlets, beautifully clothed, standing and paying homage? ๗๙๘. 798. ‘‘โก ตฺวํ พฺรหาพาหุ วนสฺส มชฺเฌ, วิโรจสิ ฆตสิตฺโตว อคฺคิ; มเหสกฺโข อญฺญตโรสิ ยกฺโข, อุทาหุ นาโคสิ มหานุภาโว’’ติ. "Who are you, great-armed one, in the midst of the forest, who shines like a fire sprinkled with ghee? Are you some yakkha of great power, or are you a nāga of great might?" ตตฺถ ปุปฺผาภิหารสฺสาติ โพธิสตฺตสฺส ปูชนตฺถาย อาภเตน ทิพฺพปุปฺผาภิหาเรน สมนฺนาคตสฺส. โกติ โก นาม ตฺวํ. โลหิตกฺโขติ รตฺตกฺโข. วิตตนฺตรํโสติ ปุถุลอนฺตรํโส. กมฺพุกายูรธราติ สุวณฺณาลงฺการธรา. พฺรหาพาหูติ มหาพาหุ. Therein, 'of flower offerings' means endowed with divine flower offerings brought for the purpose of honoring the Bodhisatta. 'Who' means 'who are you by name?' 'Red-eyed' means having red eyes. 'Broad-shouldered' means having broad shoulders. 'Adorned with golden bracelets and armlets' means wearing golden ornaments. 'Great-armed' means having great arms. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘สเจปิ ‘สกฺกาทีสุ อญฺญตโรหมสฺมี’ติ วกฺขามิ, สทฺทหิสฺสเตวายํ พฺราหฺมโณ, อชฺช ปน มยา สจฺจเมว กเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน นาคราชภาวํ กเถนฺโต อาห – Hearing that, the Great Being thought, "Even if I were to say, 'I am one among Sakka and the other deities,' this brahmin would surely believe me. But today, it is fitting for me to speak the truth." Thus reflecting, he declared his nature as a nāga king, saying: ๗๙๙. 799. ‘‘นาโคหมสฺมิ อิทฺธิมา, เตชสฺสี ทุรติกฺกโม; ฑํเสยฺยํ เตชสา กุทฺโธ, ผีตํ ชนปทํ อปิ. "I am a nāga, possessing psychic power, majestic, and difficult to overcome; when angered, I could with my fiery energy burn up even a prosperous country. ๘๐๐. 800. ‘‘สมุทฺทชา หิ เม มาตา, ธตรฏฺโฐ จ เม ปิตา; สุทสฺสนกนิฏฺโฐสฺมิ, ภูริทตฺโตติ มํ วิทู’’ติ. "My mother is Samuddajā, and my father is Dhataraṭṭha; I am the younger brother of Sudassana, and I am known as Bhūridatta." ตตฺถ เตชสฺสีติ วิสเตเชน เตชวา. ทุรติกฺกโมติ อญฺเญน อติกฺกมิตุํ อสกฺกุเณยฺโย. ฑํเสยฺยนฺติ สจาหํ กุทฺโธ ผีตํ ชนปทํ อปิ ฑํเสยฺยํ, ปถวิยํ มม ทาฐาย ปติตมตฺตาย สทฺธึ ปถวิยา มม เตเชน โส สพฺโพ ชนปโท ภสฺมา ภเวยฺยาติ วทติ. สุทสฺสนกนิฏฺโฐสฺมีติ อหํ มม ภาตุ สุทสฺสนสฺส กนิฏฺโฐ อสฺมิ. วิทูติ เอวํ มมํ ปญฺจโยชนสติเก นาคภวเน ชานนฺตีติ. Therein, 'majestic' means powerful with the energy of venom. 'Difficult to overcome' means unable to be overcome by another. 'I could burn up' means: if I, being angry, were to bite even a prosperous country, upon the mere falling of my fang on the earth, by my fiery energy that entire country, together with the earth, would become ash. 'I am the younger brother of Sudassana' means I am the younger brother of my brother Sudassana. 'I am known' means thus they know me in the five-hundred-yojana nāga realm. อิทญฺจ [Pg.16] ปน วตฺวา มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ จณฺโฑ ผรุโส, อหิตุณฺฑิกสฺส อาโรเจตฺวา อุโปสถกมฺมสฺส เม อนฺตรายมฺปิ กเรยฺย, ยํ นูนาหํ อิมํ นาคภวนํ เนตฺวา มหนฺตํ ยสํ ทตฺวา อุโปสถกมฺมํ อทฺธนิยํ กเรยฺย’’นฺติ. อถ นํ อาห ‘‘พฺราหฺมณ, มหนฺตํ เต ยสํ ทสฺสามิ, รมณียํ นาคภวนํ, เอหิ ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ. ‘‘สามิ, ปุตฺโต เม อตฺถิ, ตสฺมึ คจฺฉนฺเต อาคมิสฺสามี’’ติ. อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘คจฺฉ, พฺราหฺมณ, อาเนหิ น’’นฺติ วตฺวา อตฺตโน อาวาสํ อาจิกฺขนฺโต อาห – Having said this, the Great Being thought, "This brahmin is fierce and harsh. If he informs a snake charmer, he might create an obstacle to my observance of the Uposatha. What if I take him to the nāga realm, grant him great honor, and thus make my Uposatha observance long-lasting?" Then he said to him, "Brahmin, I will grant you great honor. The nāga realm is delightful; come, let us go there." "Lord, I have a son. I will come when he is ready to go," he replied. Then the Great Being said, "Go, brahmin, and bring him." And pointing out his own dwelling, he said: ๘๐๑. 801. ‘‘ยํ คมฺภีรํ สทาวฏฺฏํ, รหทํ เภสฺมํ เปกฺขสิ; เอส ทิพฺโย มมาวาโส, อเนกสตโปริโส. "This deep, ever-whirling, terrifying pool that you see; this is my divine abode, with many hundreds of inhabitants. ๘๐๒. 802. ‘‘มยูรโกญฺจาภิรุทํ, นีโลทํ วนมชฺฌโต; ยมุนํ ปวิส มา ภีโต, เขมํ วตฺตวตํ สิว’’นฺติ. "Enter the Yamunā—resounding with the cries of peacocks and herons, its waters blue, flowing through the midst of the forest. Do not be afraid; it is a safe and blessed place for those who keep their vows." ตตฺถ สทาวฏฺฏนฺติ สทา ปวตฺตํ อาวฏฺฏํ. เภสฺมนฺติ ภยานกํ. เปกฺขสีติ ยํ เอวรูปํ รหทํ ปสฺสสิ. มยูรโกญฺจาภิรุทนฺติ อุโภสุ ตีเรสุ วนฆฏายํ วสนฺเตหิ มยูเรหิ จ โกญฺเจหิ จ อภิรุทํ อุปกูชิตํ. นีโลทนฺติ นีลสลิลํ. วนมชฺฌโตติ วนมชฺเฌน สนฺทมานํ. ปวิส มา ภีโตติ เอวรูปํ ยมุนํ อภีโต หุตฺวา ปวิส. วตฺตวตนฺติ วตฺตสมฺปนฺนานํ อาจารวนฺตานํ วสนภูมึ ปวิส, คจฺฉ, พฺราหฺมณ, ปุตฺตํ อาเนหีติ. Therein, 'ever-whirling' means an ever-present whirlpool. 'Terrifying' means fearsome. 'That you see' means 'which such pool you see.' 'Resounding with the cries of peacocks and herons' means resounding and echoing with the calls of peacocks and herons dwelling in the forest thickets on both banks. 'Its waters blue' means having blue water. 'Through the midst of the forest' means flowing through the middle of the forest. 'Enter... do not be afraid' means 'enter this Yamunā without fear.' By 'for those who keep their vows' is meant the instruction: 'Enter the dwelling place of those endowed with vows and good conduct.' Go, brahmin, and bring your son. พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา ปุตฺตสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ปุตฺตํ อาเนสิ. มหาสตฺโต เต อุโภปิ อาทาย ยมุนาตีรํ คนฺตฺวา ตีเร ฐิโต อาห – The brahmin went and, informing his son of the matter, brought him. The Great Being, taking them both, went to the bank of the Yamunā and, standing on the shore, said: ๘๐๓. 803. ‘‘ตตฺถ ปตฺโต สานุจโร, สห ปุตฺเตน พฺราหฺมณ; ปูชิโต มยฺหํ กาเมหิ, สุขํ พฺราหฺมณ วจฺฉสี’’ติ. "Having arrived there with your companion, your son, O brahmin, you shall be honored with my delightful pleasures, and you shall live happily, O brahmin." ตตฺถ ตตฺถ ปตฺโตติ ตฺวํ อมฺหากํ นาคภวนํ ปตฺโต หุตฺวา. มยฺหนฺติ มม สนฺตเกหิ กาเมหิ ปูชิโต. วจฺฉสีติ ตตฺถ นาคภวเน สุขํ วสิสฺสติ. Therein, 'having arrived there' means 'you, having reached our nāga realm.' 'With my... honored' means honored with the delightful pleasures that belong to me. 'You shall live' means 'he will dwell happily in that nāga realm.' เอวํ วตฺวา มหาสตฺโต อุโภปิ เต ปิตาปุตฺเต อตฺตโน อานุภาเวน นาคภวนํ อาเนสิ. เตสํ ตตฺถ ทิพฺโพ อตฺตภาโว ปาตุภวิ. อถ [Pg.17] เนสํ มหาสตฺโต ทิพฺพสมฺปตฺตึ ทตฺวา จตฺตาริ จตฺตาริ นาคกญฺญาสตานิ อทาสิ. เต มหาสมฺปตฺตึ อนุภวึสุ. โพธิสตฺโตปิ อปฺปมตฺโต อุโปสถกมฺมํ อกาสิ. อนฺวฑฺฒมาสํ มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ธมฺมกถํ กเถตฺวา ตโต จ พฺราหฺมณสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรคฺยํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เยน เต อตฺโถ, ตํ วเทยฺยาสิ, อนุกฺกณฺฐมาโน อภิรมา’’ติ วตฺวา โสมทตฺเตนปิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อตฺตโน นิเวสนํ อคจฺฉิ. พฺราหฺมโณ เอกสํวจฺฉรํ นาคภวเน วสิตฺวา มนฺทปุญฺญตาย อุกฺกณฺฐิโต มนุสฺสโลกํ คนฺตุกาโม อโหสิ. นาคภวนมสฺส โลกนฺตรนิรโย วิย อลงฺกตปาสาโท พนฺธนาคารํ วิย อลงฺกตนาคกญฺญา ยกฺขินิโย วิย อุปฏฺฐหึสุ. โส ‘‘อหํ ตาว อุกฺกณฺฐิโต, โสมทตฺตสฺสปิ จิตฺตํ ชานิสฺสามี’’ติ ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาห ‘‘กึ, ตาต, อุกฺกณฺฐสี’’ติ? ‘‘กสฺมา อุกฺกณฺฐิสฺสามิ น อุกฺกณฺฐามิ, ตฺวํ ปน อุกฺกณฺฐสิ, ตาตา’’ติ? ‘‘อาม ตาตา’’ติ. ‘‘กึการณา’’ติ. ‘‘ตว มาตุ เจว ภาตุภคินีนญฺจ อทสฺสเนน อุกฺกณฺฐามิ, เอหิ, ตาต โสมทตฺต, คจฺฉามา’’ติ. โส ‘‘น คจฺฉามี’’ติ วตฺวาปิ ปุนปฺปุนํ ปิตรา ยาจิยมาโน ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. Having spoken thus, the Great Being brought both the father and son to the Nāga realm by his own power. There, a divine existence manifested for them. Then, the Great Being bestowed upon them divine prosperity and gave them four hundred Nāga maidens each. They enjoyed great prosperity. The Bodhisatta, ever diligent, performed the Uposatha observance. Every half-month, he would go to attend upon his parents, deliver a Dhamma talk, and then go to the Brahmin’s dwelling to inquire about his health, saying, 'Speak of whatever you need; dwell here without discontent, enjoying happiness.' After exchanging courtesies with Somadatta as well, he returned to his own dwelling. The Brahmin, having lived in the Nāga realm for a year, grew discontent due to his lack of merit and desired to return to the human world. To him, the Nāga realm appeared like an inter-world hell, its splendid palaces like prison houses, and the adorned Nāga maidens like ogresses. Thinking, 'I am indeed discontent; I shall find out Somadatta’s mind as well,' he went to him and asked, 'Why, dear son, are you discontent?' 'Why should I be discontent? I am not discontent. But you, father, are you discontent?' 'Yes, dear son.' 'For what reason?' 'I am discontent from not seeing your mother and siblings. Come, dear Somadatta, let us go.' Though he said, 'I will not go,' being repeatedly entreated by his father, he finally consented, saying, 'Very well.' พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺตสฺส ตาว เม มโน ลทฺโธ, สเจ ปนาหํ ภูริทตฺตสฺส ‘อุกฺกณฺฐิโตมฺหี’ติ วกฺขามิ, อติเรกตรํ เม ยสํ ทสฺสติ, เอวํ เม คมนํ น ภวิสฺสติ. เอเกน ปน อุปาเยน ตสฺส สมฺปตฺตึ วณฺเณตฺวา ‘ตฺวํ เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ปหาย กึการณา มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา อุโปสถกมฺมํ กโรสี’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘สคฺคตฺถายา’ติ วุตฺเต ‘ตฺวํ ตาว เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ปหาย สคฺคตฺถาย อุโปสถกมฺมํ กโรสิ, กิมงฺคํ ปน มยํเยว ปรธเนน ชีวิกํ กปฺเปม, อหมฺปิ มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา ญาตเก ทิสฺวา ปพฺพชิตฺวา สมณธมฺมํ กริสฺสามี’ติ นํ สญฺญาเปสฺสามิ. อถ เม โส คมนํ อนุชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา เอกทิวสํ เตนาคนฺตฺวา ‘‘กึ, พฺราหฺมณ, อุกฺกณฺฐสี’’ติ ปุจฺฉิโต ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติกา อมฺหากํ น กิญฺจิ ปริหายตี’’ติ กิญฺจิ คมนปฏิพทฺธํ อวตฺวาว อาทิโต ตาว ตสฺส สมฺปตฺตึ วณฺเณนฺโต อาห – The brahmin thought, 'First, I have won over my son's mind. But if I say to Bhūridatta, "I am discontent," he will bestow even greater honor upon me, and thus my departure will not be possible. Instead, by a certain stratagem, I will praise his prosperity and then ask, "Having abandoned such prosperity, for what reason do you go to the human world to perform the Uposatha observance?" When he says, "For the sake of heaven," I will persuade him by saying, "You abandon such prosperity to perform the Uposatha observance for the sake of heaven. How much more so should we, who make our living from the wealth of others? I too will go to the human world, see my relatives, and after going forth, practice the duties of an ascetic." Then he will permit me to go.' Having considered this, one day, when Bhūridatta came and asked, 'Why, brahmin, are you discontent?' he replied, 'In your presence, nothing is lacking for us,' and without saying anything related to his departure, he first began to praise his prosperity, saying: ๘๐๔. 804. ‘‘สมา สมนฺตปริโต, ปหูตตครา มหี; อินฺทโคปกสญฺฉนฺนา, โสภติ หริตุตฺตมา. “Level all around, the earth is abundant with tagara plants; Covered with indagopaka beetles, it shines, supremely green.” ๘๐๕. 805. ‘‘รมฺมานิ [Pg.18] วนเจตฺยานิ, รมฺมา หํสูปกูชิตา; โอปุปฺผปทฺธา ติฏฺฐนฺติ, โปกฺขรญฺโญ สุนิมฺมิตา. “Delightful are the forest shrines, delightful the ponds where swans softly call; Well-made, the lotus ponds stand, strewn with fallen blossoms.” ๘๐๖. 806. ‘‘อฏฺฐํสา สุกตา ถมฺภา, สพฺเพ เวฬุริยามยา; สหสฺสถมฺภา ปาสาทา, ปูรา กญฺญาหิ โชตเร. “The pillars are eight-sided and well-fashioned, all made of beryl; The thousand-pillared palaces, filled with maidens, shine forth.” ๘๐๗. 807. ‘‘วิมานํ อุปปนฺโนสิ, ทิพฺยํ ปุญฺเญหิ อตฺตโน; อสมฺพาธํ สิวํ รมฺมํ, อจฺจนฺตสุขสํหิตํ. “You have attained a divine mansion by your own merits; Unobstructed, secure, delightful, endowed with supreme happiness.” ๘๐๘. 808. ‘‘มญฺเญ สหสฺสเนตฺตสฺส, วิมานํ นาภิกงฺขสิ; อิทฺธี หิ ตฺยายํ วิปุลา, สกฺกสฺเสว ชุตีมโต’’ติ. “I think you do not yearn for the mansion of the thousand-eyed one; For this supernormal power of yours is vast, like that of Sakka, the radiant one.” ตตฺถ สมา สมนฺตปริโตติ ปริสมนฺตโต สพฺพทิสาภาเคสุ อยํ ตว นาคภวเน มหี สุวณฺณรชตมณิ มุตฺตาวาลุกาปริกิณฺณา สมตลา. ปหูตตครา มหีติ พหุเกหิ ตครคจฺเฉหิ สมนฺนาคตา. อินฺทโคปกสญฺฉนฺนาติ สุวณฺณอินฺทโคปเกหิ สญฺฉนฺนา. โสภติ หริตุตฺตมาติ หริตวณฺณทพฺพติณสญฺฉนฺนา โสภตีติ อตฺโถ. วนเจตฺยานีติ วนฆฏา. โอปุปฺผปทฺธาติ ปุปฺผิตฺวา ปติเตหิ ปทุมปตฺเตหิ สญฺฉนฺนา อุทกปิฏฺฐา. สุนิมฺมิตาติ ตว ปุญฺญสมฺปตฺติยา สุฏฺฐุ นิมฺมิตา. อฏฺฐํสาติ ตว วสนปาสาเทสุ อฏฺฐํสา สุกตา เวฬุริยมยา ถมฺภา. เตหิ ถมฺเภหิ สหสฺสถมฺภา ตว ปาสาทา นาคกญฺญาหิ ปูรา วิชฺโชตนฺติ. อุปปนฺโนสีติ เอวรูเป วิมาเน นิพฺพตฺโตสีติ อตฺโถ. สหสฺสเนตฺตสฺส วิมานนฺติ สกฺกสฺส เวชยนฺตปาสาทํ. อิทฺธี หิ ตฺยายํ วิปุลาติ ยสฺมา ตวายํ วิปุลา อิทฺธิ, ตสฺมา ตฺวํ เตน อุโปสถกมฺเมน สกฺกสฺส วิมานมฺปิ น ปตฺเถสิ, อญฺญํ ตโต อุตฺตริ มหนฺตํ ฐานํ ปตฺเถสีติ มญฺญามิ. Herein, 'level all around' means that in all surrounding directions, this earth in your Nāga realm is level, strewn with gold, silver, gems, pearls, and sand. 'The earth is abundant with tagara plants' means it is endowed with many tagara bushes. 'Covered with indagopaka beetles' means covered with golden indagopaka beetles. 'It shines, supremely green' means it shines, covered with green kusa grass; this is the meaning. 'Forest shrines' means forest thickets. 'Strewn with fallen blossoms' means the surface of the water is covered with fallen lotus petals. 'Well-made' means well-created by the accomplishment of your merit. 'Eight-sided' means in your dwelling palaces there are eight-sided, well-made pillars of beryl. By means of these pillars, your thousand-pillared palaces, filled with Nāga maidens, shine brightly. 'You have attained' means you have been reborn in such a mansion; this is the meaning. 'The mansion of the thousand-eyed one' refers to Sakka's Vejayanta Palace. 'For this supernormal power of yours is vast' means: because this supernormal power of yours is vast, therefore, through this Uposatha observance, you do not aspire even for Sakka's mansion but aspire for a higher, greater state than that—so I think. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘มา เหวํ, พฺราหฺมณ, อวจ, สกฺกสฺส ยสํ ปฏิจฺจ อมฺหากํ ยโส สิเนรุสนฺติเก สาสโป วิย, มยํ ตสฺส ปริจารเกปิ น อคฺฆามา’’ติ วตฺวา คาถมาห – Hearing that, the Great Being said, 'Do not speak thus, brahmin. Compared to Sakka's glory, our glory is like a mustard seed beside Mount Meru. We are not even worthy to be his attendants.' Then he spoke this verse: ๘๐๙. 809. ‘‘มนสาปิ น ปตฺตพฺโพ, อานุภาโว ชุตีมโต; ปริจารยมานานํ, สอินฺทานํ วสวตฺติน’’นฺติ. “The power of the radiant one is not to be attained even in thought by his attendants, who are under the sway of their Indra.” ตสฺสตฺโถ [Pg.19] – พฺราหฺมณ, สกฺกสฺส ยโส นาม เอกํ ทฺเว ตโย จตฺตาโร วา ทิวเส ‘‘เอตฺตโก สิยา’’ติ มนสา จินฺเตนฺเตนปิ น อภิปตฺตพฺโพ. เยปิ นํ จตฺตาโร มหาราชาโน ปริจาเรนฺติ, เตสํ เทวราชานํ ปริจารยมานานํ อินฺทํ นายกํ กตฺวา จรนฺตานํ สอินฺทานํ วสวตฺตีนํ จตุนฺนํ โลกปาลานํ ยสสฺสปิ อมฺหากํ ติรจฺฉานคตานํ ยโส โสฬสึ กลํ นคฺฆตีติ. Its meaning is this, brahmin: the glory of Sakka is not to be comprehended even by one who thinks in his mind for one, two, three, or four days, 'May it be of such a measure!' And as for the four great kings who attend upon him—the glory of us who are born as animals is not worth a sixteenth part of the glory of those four world-protectors, those divine kings who attend upon him, who move about with Indra as their leader, who are under his sway. เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘อิทํ เต มญฺเญ สหสฺสเนตฺตสฺส วิมาน’’นฺติ วจนํ สุตฺวา อหํ ตํ อนุสฺสรึ. ‘‘อหญฺหิ เวชยนฺตํ ปตฺเถนฺโต อุโปสถกมฺมํ กโรมี’’ติ ตสฺส อตฺตโน ปตฺถนํ อาจิกฺขนฺโต อาห – And having spoken thus, he continued: 'Upon hearing your words, “I think you do not yearn for the mansion of the thousand-eyed one,” I was reminded of my goal. For it is while aspiring for Vejayanta that I perform the Uposatha observance.' Thus declaring his own aspiration, he spoke: ๘๑๐. 810. ‘‘ตํ วิมานํ อภิชฺฌาย, อมรานํ สุเขสินํ; อุโปสถํ อุปวสนฺโต, เสมิ วมฺมิกมุทฺธนี’’ติ. “Aspiring to that mansion of the immortals who seek happiness, I observe the Uposatha and lie upon an anthill.” ตตฺถ อภิชฺฌายาติ ปตฺเถตฺวา. อมรานนฺติ ทีฆายุกานํ เทวานํ. สุเขสินนฺติ เอสิตสุขานํ สุเข ปติฏฺฐิตานํ. Herein, 'aspiring' means having yearned for. 'Of the immortals' means of the long-lived deities. 'Of those who seek happiness' means of those who have sought and are established in happiness. กํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘อิทานิ เม โอกาโส ลทฺโธ’’ติ โสมนสฺสปฺปตฺโต คนฺตุํ อาปุจฺฉนฺโต คาถาทฺวยมาห – Hearing this, the brahmin became filled with joy, thinking, 'Now my opportunity has been found.' Asking for permission to leave, he spoke two verses: ๘๑๑. 811. ‘‘อหญฺจ มิคเมสาโน, สปุตฺโต ปาวิสึ วนํ; ตํ มํ มตํ วา ชีวํ วา, นาภิเวเทนฺติ ญาตกา. “Seeking game, I entered the forest with my son; My relatives do not know of me, whether I am dead or alive.” ๘๑๒. 812. ‘‘อามนฺตเย ภูริทตฺตํ, กาสิปุตฺตํ ยสสฺสินํ; ตยา โน สมนุญฺญาตา, อปิ ปสฺเสมุ ญาตเก’’ติ. “I take my leave of Bhūridatta, the glorious son of the Kāsī princess; Permitted by you, may we see our relatives.” ตตฺถ นาภิเวเทนฺตีติ น ชานนฺติ, กเถนฺโตปิ เนสํ นตฺถิ. อามนฺตเยติ อามนฺตยามิ. กาสิปุตฺตนฺติ กาสิราชธีตาย ปุตฺตํ. Herein, 'they do not know of me' means they do not know, and there is no one to tell them. 'I take my leave' means I ask your leave. 'Son of the Kāsī princess' means the son of the daughter of the Kāsī king. ตโต โพธิสตฺโต อาห – Then the Bodhisatta said: ๘๑๓. 813. ‘‘เอโส หิ วต เม ฉนฺโท, ยํ วเสสิ มมนฺติเก; น หิ เอตาทิสา กามา, สุลภา โหนฺติ มานุเส. “Indeed, this is my wish, that you should dwell in my presence; For such sensual pleasures are not easily obtained in the human world.” ๘๑๔. 814. ‘‘สเจ ตฺวํ นิจฺฉเส วตฺถุํ, มม กาเมหิ ปูชิโต; มยา ตฺวํ สมนุญฺญาโต, โสตฺถึ ปสฺสาหิ ญาตเก’’ติ. “But if you do not wish to dwell here, honored with my sensual pleasures, then, permitted by me, go in safety and see your relatives.” มหาสตฺโต [Pg.20] คาถาทฺวยํ วตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ มณึ นิสฺสาย สุขํ ชีวนฺโต กสฺสจิ นาจิกฺขิสฺสติ, เอตสฺส สพฺพกามททํ มณึ ทสฺสามี’’ติ. อถสฺส ตํ ททนฺโต อาห – Having spoken these two verses, the Great Being thought, 'This man, living happily by means of a gem, will not tell anyone about me. I shall give him a gem that grants all desires.' Then, while giving it to him, he said: ๘๑๕. 815. ‘‘ธารยิมํ มณึ ทิพฺยํ, ปสุํ ปุตฺเต จ วินฺทติ; อโรโค สุขิโต โหติ, คจฺเฉวาทาย พฺราหฺมณา’’ติ. “Wear this divine gem, O brahmin; one gains cattle and sons. One becomes healthy and happy; go, taking it.” ตตฺถ ปสุํ ปุตฺเต จ วินฺทตีติ อิมํ มณึ ธารยมาโน อิมสฺสานุภาเวน ปสุญฺจ ปุตฺเต จ อญฺญญฺจ ยํ อิจฺฉติ, ตํ สพฺพํ ลภติ. Here, ‘one gains cattle and sons’ means that by wearing this gem, through its power, one obtains cattle, sons, and whatever else one desires. ตโต พฺราหฺมโณ คาถมาห – Then the brahmin spoke this verse: ๘๑๖. 816. ‘‘กุสลํ ปฏินนฺทามิ, ภูริทตฺต วโจ ตว; ปพฺพชิสฺสามิ ชิณฺโณสฺมิ, น กาเม อภิปตฺถเย’’ติ. “I welcome your skillful words, O Bhūridatta; I will go forth, for I am aged; I do not long for sensual pleasures.” ตสฺสตฺโถ – ภูริทตฺต, ตว วจนํ กุสลํ อนวชฺชํ, ตํ ปฏินนฺทามิ น ปฏิกฺขิปามิ. อหํ ปน ชิณฺโณ อสฺมิ, ตสฺมา ปพฺพชิสฺสามิ, น กาเม อภิปตฺถยามิ, กึ เม มณินาติ. Its meaning is: O Bhūridatta, your words are skillful and blameless—I welcome them, I do not reject them. But I am aged, therefore I will go forth; I do not long for sensual pleasures—what use is a gem to me? โพธิสตฺโต อาห – The Bodhisatta said: ๘๑๗. 817. ‘‘พฺรหฺมจริยสฺส เจ ภงฺโค, โหติ โภเคหิ การิยํ; อวิกมฺปมาโน เอยฺยาสิ, พหุํ ทสฺสามิ เต ธน’’นฺติ. “If your holy life should be broken, and there is need for possessions, you should come without wavering; I will give you much wealth.” ตตฺถ เจ ภงฺโคติ พฺรหฺมจริยวาโส นาม ทุกฺกโร, อนภิรตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส เจ ภงฺโค โหติ, ตทา คิหิภูตสฺส โภเคหิ การิยํ โหติ, เอวรูเป กาเล ตฺวํ นิราสงฺโก หุตฺวา มม สนฺติกํ อาคจฺเฉยฺยาสิ, พหุํ เต ธนํ ทสฺสามีติ. Here, ‘if there is a break’ means that the holy life is difficult; if there is a break in the holy life for one who is discontent, then one who has become a householder has need for possessions. At such a time, you should come to me without hesitation—I will give you much wealth. พฺราหฺมโณ อาห – The brahmin said: ๘๑๘. 818. ‘‘กุสลํ ปฏินนฺทามิ, ภูริทตฺต วโจ ตว; ปุนปิ อาคมิสฺสามิ, สเจ อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ. “I welcome your skillful words, O Bhūridatta; I will come again, if there is a need.” ตตฺถ ปุนปีติ ปุน อปิ, อยเมว วา ปาโฐ. Here, 'punapi' means 'puna api' (again), or this may simply be the reading. อถสฺส [Pg.21] ตตฺถ อวสิตุกามตํ ญตฺวา มหาสตฺโต นาคมาณวเก อาณาเปตฺวา พฺราหฺมณํ มนุสฺสโลกํ ปาเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then, perceiving his desire to depart from there, the Great Being ordered the young nāgas and had the brahmin sent to the human world. Explaining this matter, the Teacher said: ๘๑๙. 819. ‘‘อิทํ วตฺวา ภูริทตฺโต, เปเสสิ จตุโร ชเน; เอถ คจฺฉถ อุฏฺเฐถ, ขิปฺปํ ปาเปถ พฺราหฺมณํ. “Having said this, Bhūridatta sent four persons: ‘Come, arise, go, and quickly escort the brahmin.’ ๘๒๐. 820. ‘‘ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, อุฏฺฐาย จตุโร ชนา; เปสิตา ภูริทตฺเตน, ขิปฺปํ ปาเปสุ พฺราหฺมณ’’นฺติ. “Having heard his words, four persons arose; sent by Bhūridatta, they quickly escorted the brahmin.” ตตฺถ ปาเปสูติ ยมุนาโต อุตฺตาเรตฺวา พาราณสิมคฺคํ ปาปยึสุ, ปาปยิตฺวา จ ปน ‘‘ตุมฺเห คจฺฉถา’’ติ วตฺวา นาคภวนเมว ปจฺจาคมึสุ. There, ‘they escorted’ means they ferried him across the Yamunā and brought him to the road to Bārāṇasī. Having brought him there, they then said, ‘You may go,’ and returned to the nāga dwelling. พฺราหฺมโณปิ ‘‘ตาต โสมทตฺต, อิมสฺมึ ฐาเน มิคํ วิชฺฌิมฺหา, อิมสฺมึ สูกร’’นฺติ ปุตฺตสฺส อาจิกฺขนฺโต อนฺตรามคฺเค โปกฺขรณึ ทิสฺวา ‘‘ตาต โสมทตฺต, นฺหายามา’’ติ วตฺวา ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ วุตฺเต อุโภปิ ทิพฺพาภรณานิ เจว ทิพฺพวตฺถานิ จ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา โปกฺขรณีตีเร ฐเปตฺวา โอตริตฺวา นฺหายึสุ. ตสฺมึ ขเณ ตานิ อนฺตรธายิตฺวา นาคภวนเมว อคมํสุ. ปฐมํ นิวตฺถกาสาวปิโลติกาว เนสํ สรีเร ปฏิมุญฺจึสุ, ธนุสรสตฺติโยปิ ปากติกาว อเหสุํ. โสมทตฺโต ‘‘นาสิตามฺหา ตยา, ตาตา’’ติ ปริเทวิ. อถ นํ ปิตา ‘‘มา จินฺตยิ, มิเคสุ สนฺเตสุ อรญฺเญ มิเค วธิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปสฺสามา’’ติ อสฺสาเสสิ. โสมทตฺตสฺส มาตา เตสํ อาคมนํ สุตฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ฆรํ เนตฺวา อนฺนปาเนน สนฺตปฺเปสิ. พฺราหฺมโณ ภุญฺชิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ. อิตรา ปุตฺตํ ปุจฺฉิ ‘‘ตาต, เอตฺตกํ กาลํ กุหึ คตตฺถา’’ติ? ‘‘อมฺม, ภูริทตฺตนาคราเชน อมฺเห นาคภวนํ นีตา, ตโต อุกฺกณฺฐิตฺวา อิทานิ อาคตา’’ติ. ‘‘กิญฺจิ ปน โว รตนํ อาภต’’นฺติ. ‘‘นาภตํ อมฺมา’’ติ. ‘‘กึ ตุมฺหากํ เตน กิญฺจิ น ทินฺน’’นฺติ. ‘‘อมฺม, ภูริทตฺเตน เม ปิตุ สพฺพกามทโท มณิ ทินฺโน อโหสิ, อิมินา ปน น คหิโต’’ติ. ‘‘กึการณา’’ติ. ‘‘ปพฺพชิสฺสติ กิรา’’ติ. สา ‘‘เอตฺตกํ กาลํ ทารเก มม ภารํ กโรนฺโต นาคภวเน วสิตฺวา อิทานิ กิร ปพฺพชิสฺสตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา วีหิภญฺชนทพฺพิยา ปิฏฺฐึ โปเถนฺตี ‘‘อเร, ทุฏฺฐพฺราหฺมณ, ปพฺพชิสฺสามีติ กิร มณิรตนํ น คณฺหสิ, อถ กสฺมา อปพฺพชิตฺวา อิธาคโตสิ, นิกฺขม มม ฆรา สีฆ’’นฺติ สนฺตชฺเชสิ. อถ นํ ‘‘ภทฺเท, มา กุชฺฌิ, อรญฺเญ มิเคสุ สนฺเตสุ อหํ ตํ โปเสสฺสามี’’ติ [Pg.22] วตฺวา ปุตฺเตน สทฺธึ อรญฺญํ คนฺตฺวา ปุริมนิยาเมเนว ชีวิกํ กปฺเปสิ. The brahmin, while instructing his son, “Dear Somadatta, in this spot we shot a deer, in this a boar,” saw a pond along the way. He said, “Dear Somadatta, let us bathe.” When the son replied, “Very well, father,” both removed their divine ornaments and divine garments, bundled them up, placed them on the bank of the pond, and entered to bathe. At that moment, those items disappeared and returned to the nāga realm. The yellow rags they had worn before were fastened on their bodies again, and their bows, arrows, and spears became ordinary once more. Somadatta lamented, “Father, we have been ruined by you.” The father consoled him, saying, “Do not worry. While there are deer in the forest, we shall make a living by hunting them.” Somadatta’s mother, hearing of their return, came out to meet them, took them home, and satisfied them with food and drink. After eating, the brahmin fell asleep. She asked her son, “Dear, where have you been all this time?” He replied, “Mother, the Nāga King Bhūridatta took us to the nāga realm. Having grown weary of it, we have now returned.” She asked, “Did you bring back any treasure?” He said, “No, mother.” She pressed, “Did he not give you anything?” He explained, “Mother, Bhūridatta offered my father a gem that grants all desires, but he did not take it.” “For what reason?” she asked. “It seems he is going to renounce,” he replied. She, enraged, said, “After living in the nāga realm for so long, making the children my burden, now it seems he will renounce?” Striking his back with a rice-pounding paddle, she threatened, “You wicked brahmin! Because you intend to renounce, you did not take the precious gem? Then why have you come back here without renouncing? Get out of my house at once!” Then he, saying, “Good lady, do not be angry. As long as there are deer in the forest, I will support you,” went with his son to the forest and made his living in the same way as before. ตทา ทกฺขิณมหาสมุทฺทสฺส ทิสาภาเค สิมฺพลิวาสี เอโก ครุโฬ ปกฺขวาเตหิ สมุทฺเท อุทกํ วิยูหิตฺวา เอกํ นาคราชานํ สีเส คณฺหิ. ตทาหิ สุปณฺณา นาคํ คเหตุํ อชานนกาเยว, ปจฺฉา ปณฺฑรชาตเก ชานึสุ. โส ปน ตํ สีเส คเหตฺวาปิ อุทเก อโนตฺถรนฺเตเยว อุกฺขิปิตฺวา โอลมฺพนฺตํ อาทาย หิมวนฺตมตฺถเกน ปายาสิ. ตทา เจโก กาสิรฏฺฐวาสี พฺราหฺมโณ อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา ปฏิวสติ. ตสฺส จงฺกมนโกฏิยํ มหานิคฺโรธรุกฺโข อตฺถิ. โส ตสฺส มูเล ทิวาวิหารํ กโรติ. สุปณฺโณ นิคฺโรธมตฺถเกน นาคํ หรติ. นาโค โอลมฺพนฺโต โมกฺขตฺถาย นงฺคุฏฺเฐน นิคฺโรธวิฏปํ เวเฐสิ. สุปณฺโณ ตํ อชานนฺโตว มหพฺพลตาย อากาเส ปกฺขนฺทิเยว. นิคฺโรธรุกฺโข สมูโล อุปฺปาฏิโต. สุปณฺโณ นาคํ สิมฺพลิวนํ เนตฺวา ตุณฺเฑน ปหริตฺวา กุจฺฉึ ผาเลตฺวา นาคเมทํ ขาทิตฺวา สรีรํ สมุทฺทกุจฺฉิมฺหิ ฉฑฺเฑสิ. นิคฺโรธรุกฺโข ปตนฺโต มหาสทฺทมกาสิ. สุปณฺโณ ‘‘กิสฺส เอโส สทฺโท’’ติ อโธ โอโลเกนฺโต นิคฺโรธรุกฺขํ ทิสฺวา ‘‘กุโต เอส มยา อุปฺปาฏิโต’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ตาปสสฺส จงฺกมนโกฏิยา นิคฺโรโธ เอโส’’ติ ตถโต ญตฺวา ‘‘อยํ ตสฺส พหูปกาโร, ‘อกุสลํ นุ โข เม ปสุตํ, อุทาหุ โน’ติ ตเมว ปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ มาณวกเวเสน ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. At that time, in the region of the southern great ocean, a garuḍa dwelling in a Simbali forest, with the wind from its wings, parted the waters of the ocean and seized a nāga king by the head. For at that time, the supaṇṇas did not yet know how to capture nāgas; they learned later, in the Paṇḍara Jātaka. Though it seized the nāga by the head, without letting it sink into the water, it lifted it up while it was dangling and carried it over the peak of the Himalayas. At that time, a brahmin from the Kāsī kingdom, having gone forth into the ascetic life of a sage, built a leaf-hut in the Himalayan region and dwelt there. At the end of his walking path stood a great banyan tree. He would spend his midday rest at its base. The supaṇṇa carried the nāga over the top of the banyan tree. The dangling nāga, seeking to escape, wrapped its tail around a branch of the banyan. Unaware of this, the supaṇṇa, with its immense strength, soared into the sky. The banyan tree was uprooted entirely. The supaṇṇa took the nāga to the Simbali forest, struck it with its beak, tore open its belly, devoured the nāga’s fat, and discarded the body into the depths of the ocean. As the banyan tree fell, it made a tremendous noise. The supaṇṇa, wondering, “What is this sound?” looked down and saw the banyan tree. Reflecting, “From where did I uproot this?” it realized, “This was the banyan at the ascetic’s walking path.” Knowing this, it thought, “This tree was of great use to him. Have I committed an unwholesome deed, or not? I will ask him directly and find out.” Assuming the form of a young man, it approached the ascetic. ตสฺมึ ขเณ ตาปโส ตํ ฐานํ สมํ กโรติ. สุปณฺณราชา ตาปสํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อชานนฺโต วิย ‘‘กิสฺส ฐานํ, ภนฺเต, อิท’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘อุปาสก, เอโก สุปณฺโณ โภชนตฺถาย นาคํ หรนฺโต นาเคน โมกฺขตฺถาย นิคฺโรธวิฏปํ นงฺคุฏฺเฐน เวฐิตายปิ อตฺตโน มหพฺพลตาย ปกฺขนฺติตฺวา คโต, อถ นิคฺโรธรุกฺโข อุปฺปาฏิโต, อิทํ ตสฺส อุปฺปาฏิตฏฺฐาน’’นฺติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ตสฺส สุปณฺณสฺส อกุสลํ โหติ, อุทาหุ โน’’ติ? ‘‘สเจ น ชานาติ, อเจตนกมฺมํ นาม อกุสลํ น โหตี’’ติ. ‘‘กึ นาคสฺส ปน[Pg.23], ภนฺเต’’ติ? ‘‘โส อิมํ นาเสตุํ น คณฺหิ, โมกฺขตฺถาย คณฺหิ, ตสฺมา ตสฺสปิ น โหติเยวา’’ติ. สุปณฺโณ ตาปสสฺส ตุสฺสิตฺวา ‘‘ภนฺเต, อหํ โส สุปณฺณราชา, ตุมฺหากญฺหิ ปญฺหเวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ. ตุมฺเห อรญฺเญ วสถ, อหญฺเจกํ อลมฺปายนมนฺตํ ชานามิ, อนคฺโฆ มนฺโต. ตมหํ ตุมฺหากํ อาจริยภาคํ กตฺวา ทมฺมิ, ปฏิคฺคณฺหถ น’’นฺติ อาห. ‘‘อลํ มยฺหํ มนฺเตน, คจฺฉถ ตุมฺเห’’ติ. โส ตํ ปุนปฺปุนํ ยาจิตฺวา สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา มนฺตํ ทตฺวา โอสธานิ อาจิกฺขิตฺวา ปกฺกามิ. At that moment, the ascetic leveled that spot. The Garuda king, having paid homage to the ascetic, sat down to one side and, pretending not to know, asked, "Venerable sir, why is this spot like this?" "Lay devotee, a certain Garuda, while carrying off a serpent for food, flew away by his own great strength, even though the serpent, for the sake of escape, had wrapped its tail around a branch of the nigrodha tree. Thus, the nigrodha tree was uprooted. This is the place where it was uprooted." "But, venerable sir, does that Garuda incur any unwholesome deed, or not?" "If he does not know, an unintentional act is not considered an unwholesome deed." "And what about the serpent, venerable sir?" "He did not seize it to destroy it but to escape, so for him too, there is no unwholesome deed." The Garuda, pleased with the ascetic, said, "Venerable sir, I am that Garuda king. I am delighted by your exposition of the question. You dwell in the forest, and I know a certain Alampāyana spell—a priceless spell. I shall give it to you as a teacher’s honorarium. Please accept it." "Enough of spells for me. You may go." But he repeatedly requested until he made him accept. After giving the spell and explaining the medicinal herbs, the Garuda departed. ครุฬกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Garuḷa Section is concluded. กีฬนกณฺฑํ The Section on Play ตสฺมึ กาเล พาราณสิยํ เอโก ทลิทฺทพฺราหฺมโณ พหุํ อิณํ คเหตฺวา อิณสามิเกหิ โจทิยมาโน ‘‘กึ เม อิธ วาเสน, อรญฺญํ ปวิสิตฺวา มตํ เสยฺโย’’ติ นิกฺขมิตฺวา วนํ ปวิสิตฺวา อนุปุพฺเพน ตํ อสฺสมปทํ ปตฺวา ตาปสํ วตฺตสมฺปทาย อาราเธสิ. ตาปโส ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ มยฺหํ อติวิย อุปการโก, สุปณฺณราเชน ทินฺนํ ทิพฺพมนฺตมสฺส ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘พฺราหฺมณ, อหํ อลมฺปายนมนฺตํ ชานามิ, ตํ เต ทมฺมิ, คณฺหาหิ น’’นฺติ วตฺวา ‘‘อลํ, ภนฺเต, น มยฺหํ มนฺเตนตฺโถ’’ติ วุตฺเตปิ ปุนปฺปุนํ วตฺวา นิปฺปีเฬตฺวา สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา อทาสิเยว. ตสฺส จ มนฺตสฺส อนุจฺฉวิกานิ โอสธานิ เจว มนฺตุปจารญฺจ สพฺพํ กเถสิ. พฺราหฺมโณ ‘‘ลทฺโธ เม ชีวิตุปาโย’’ติ กติปาหํ วสิตฺวา ‘‘วาตาพาโธ เม, ภนฺเต, พาธตี’’ติ อปเทสํ กตฺวา ตาปเสน วิสฺสชฺชิโต ตํ วนฺทิตฺวา ขมาเปตฺวา อรญฺญา นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ยมุนาย ตีรํ ปตฺวา ตํ มนฺตํ สชฺฌายนฺโต มหามคฺคํ คจฺฉติ. At that time, in Benares, there was a poor brahmin who had taken on a large debt. Being pressed by his creditors, he thought, "What use is there for me in staying here? It would be better to enter the forest and die." So he left and entered the forest. Gradually, he reached that hermitage and pleased the ascetic through his virtuous conduct. The ascetic thought, "This brahmin has been exceedingly helpful to me. I shall give him the divine spell given by the Garuḍa king." So he said, "Brahmin, I know the Alampāyana spell. I will give it to you—take it." But the brahmin replied, "Enough, venerable sir, I have no need for spells." Yet the ascetic insisted repeatedly and pressured him until he finally accepted. The ascetic then explained to him all the appropriate herbs and the application of the spell. The brahmin, thinking, "I have obtained a means of livelihood," stayed for a few days. Then, making an excuse, he said, "Venerable sir, I am afflicted by a wind ailment," and, having been dismissed by the ascetic, after paying respects and asking for forgiveness, he left the forest. Gradually, he reached the bank of the Yamuna and, while reciting the spell, walked along the highway. ตสฺมึ กาเล สหสฺสมตฺตา ภูริทตฺตสฺส ปริจาริกา นาคมาณวิกา ตํ สพฺพกามททํ มณิรตนํ อาทาย นาคภวนา นิกฺขมิตฺวา ยมุนาตีเร วาลุกราสิมฺหิ ฐเปตฺวา ตสฺส โอภาเสน สพฺพรตฺตึ อุทกกีฬํ กีฬิตฺวา อรุณุคฺคมเน สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา มณิรตนํ ปริวาเรตฺวา สิรึ ปเวสยมานา นิสีทึสุ. พฺราหฺมโณปิ มนฺตํ สชฺฌายนฺโต ตํ ฐานํ ปาปุณิ. ตา มนฺตสทฺทํ สุตฺวาว ‘‘อิมินา สุปณฺเณน ภวิตพฺพ’’นฺติ มรณภยตชฺชิตา มณิรตนํ อคฺคเหตฺวา ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา นาคภวนํ อคมึสุ. พฺราหฺมโณปิ มณิรตนํ ทิสฺวา ‘‘อิทาเนว เม มนฺโต สมิทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐมานโส [Pg.24] มณิรตนํ อาทาย ปายาสิ. ตสฺมึ ขเณ เนสาทพฺราหฺมโณ โสมทตฺเตน สทฺธึ มิควธาย อรญฺญํ ปวิสนฺโต ตสฺส หตฺเถ ตํ มณิรตนํ ทิสฺวา ปุตฺตํ อาห ‘‘ตาต, นนุ เอโส อมฺหากํ ภูริทตฺเตน ทินฺโน มณี’’ติ? ‘‘อาม, ตาต, เอโส มณี’’ติ. ‘‘เตน หิสฺส อคุณํ กเถตฺวา อิมํ พฺราหฺมณํ วญฺเจตฺวา คณฺหาเมตํ มณิรตน’’นฺติ. ‘‘ตาต, ปุพฺเพ ภูริทตฺเตน ทียมานํ น คณฺหิ, อิทานิ ปเนส พฺราหฺมโณ ตญฺเญว วญฺเจสฺสติ, ตุณฺหี โหหี’’ติ. พฺราหฺมโณ ‘‘โหตุ, ตาต, ปสฺสสิ เอตสฺส วา มม วา วญฺจนภาว’’นฺติ อลมฺปายเนน สทฺธึ สลฺลปนฺโต อาห – At that time, about a thousand attendants of Bhūridatta, young Nāga maidens, took that all-wish-granting jewel and left the Nāga palace. Placing it on a heap of sand by the Yamuna River, they played in the water all night, illuminated by its radiance. At dawn, adorned with all ornaments and surrounding the jewel, they sat down, displaying their splendor. The brahmin, reciting his mantra, arrived at that spot. Hearing the sound of the mantra, the Nāga maidens, terrified by the fear of death, thought, "This must be a Garuda!" Abandoning the jewel, they plunged into the earth and returned to the Nāga palace. Seeing the jewel, the brahmin, delighted, thought, "Now my mantra has succeeded!" and took the jewel and departed. At that moment, a hunter-brahmin, along with Somadatta, entered the forest to hunt. Seeing the jewel in the brahmin’s hand, he said to his son, "Dear son, is that not the jewel given to us by Bhūridatta?" "Yes, father, that is the jewel." "Then, by speaking of its faults, let us deceive this brahmin and take the jewel." "Father, previously we did not take it when Bhūridatta was giving it. Now this brahmin will just deceive you; be quiet!" The hunter-brahmin replied to his son, "So be it, dear son, you shall see whose deceit prevails, his or mine," and then, conversing with Alampāyana, he said: ๘๒๑. 821. ‘‘มณึ ปคฺคยฺห มงฺคลฺยํ, สาธุวิตฺตํ มโนรมํ; เสลํ พฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, โก อิมํ มณิมชฺฌคา’’ติ. "This auspicious gem, a source of true wealth, delightful, a rock endowed with perfect characteristics—who has attained this gem?" ตตฺถ มงฺคลฺยนฺติ มงฺคลสมฺมตํ สพฺพกามททํ. โก อิมนฺติ กุหึ อิมํ มณึ อธิคโตสิ. There, 'maṅgalyaṃ' means what is considered auspicious, granting all desires. 'Ko imaṃ' means 'where did you obtain this jewel?' ตโต อลมฺปายโน คาถมาห – Then Alampāyana spoke this verse: ๘๒๒. 822. ‘‘โลหิตกฺขสหสฺสาหิ, สมนฺตา ปริวาริตํ; อชฺช กาลํ ปถํ คจฺฉํ, อชฺฌคาหํ มณึ อิม’’นฺติ. "Surrounded on all sides by a thousand red-eyed ones, today, while going on the path, I obtained this jewel." ตสฺสตฺโถ – อหํ อชฺช กาลํ ปาโตว ปถํ มคฺคํ คจฺฉนฺโต รตฺตกฺขิกาหิ สหสฺสมตฺตาหิ นาคมาณวิกาหิ สมนฺตา ปริวาริตํ อิมํ มณึ อชฺฌคา. มํ ทิสฺวา หิ สพฺพาว เอตา ภยตชฺชิตา อิมํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลาตาติ. The meaning is this: Today, early in the morning, while walking along the road, I came across this gem surrounded on all sides by about a thousand red-eyed Nāga maidens. Seeing me, all of them, terrified by fear, abandoned it and fled. เนสาทพฺราหฺมโณ ตํ วญฺเจตุกาโม มณิรตนสฺส อคุณํ ปกาเสนฺโต อตฺตนา คณฺหิตุกาโม ติสฺโส คาถา อภาสิ – The hunter-brahmin, wishing to deceive him and desiring to take it for himself, spoke three verses revealing the flaws of the jewel: ๘๒๓. 823. ‘‘สูปจิณฺโณ อยํ เสโล, อจฺจิโต มานิโต สทา; สุธาริโต สุนิกฺขิตฺโต, สพฺพตฺถมภิสาธเย. "This rock, well-attended, always honored and esteemed, well-maintained and well-placed, accomplishes every purpose." ๘๒๔. 824. ‘‘อุปจารวิปนฺนสฺส, นิกฺเขเป ธารณาย วา; อยํ เสโล วินาสาย, ปริจิณฺโณ อโยนิโส. "For one defective in attendance, or in placement, or in maintenance, this rock, improperly handled, leads to destruction." ๘๒๕. 825. ‘‘น [Pg.25] อิมํ อกุสโล ทิพฺยํ, มณึ ธาเรตุมารโห; ปฏิปชฺช สตํ นิกฺขํ, เทหิมํ รตนํ มม’’นฺติ. "An unskillful one is not worthy to possess this divine jewel; accept a hundred coins, and give this jewel to me." ตตฺถ สพฺพตฺถนฺติ โย อิมํ เสลํ สุฏฺฐุ อุปจริตุํ อจฺจิตุํ อตฺตโน ชีวิตํ วิย มมายิตุํ สุฏฺฐุ ธาเรตุํ สุฏฺฐุ นิกฺขิปิตุํ ชานาติ, ตสฺเสว สูปจิณฺโณ อจฺจิโต มานิโต สุธาริโต สุนิกฺขิตฺโต อยํ เสโล สพฺพํ อตฺถํ สาเธตีติ อตฺโถ. อุปจารวิปนฺนสฺสาติ โย ปน อุปจารวิปนฺโน โหติ, ตสฺเสโส อนุปาเยน ปริจิณฺโณ วินาสเมว วหตีติ วทติ. ธาเรตุมารโหติ ธาเรตุํ อรโห. ปฏิปชฺช สตํ นิกฺขนฺติ อมฺหากํ เคเห พหู มณี, มยเมตํ คเหตุํ ชานาม. อหํ เต นิกฺขสตํ ทสฺสามิ, ตํ ปฏิปชฺช, เทหิ อิมํ มณิรตนํ มมนฺติ. ตสฺส หิ เคเห เอโกปิ สุวณฺณนิกฺโข นตฺถิ. โส ปน ตสฺส มณิโน สพฺพกามททภาวํ ชานาติ. เตนสฺส เอตทโหสิ ‘‘อหํ สสีสํ นฺหตฺวา มณึ อุทเกน ปริปฺโผสิตฺวา ‘นิกฺขสตํ เม เทหี’ติ วกฺขามิ, อเถส เม ทสฺสติ, ตมหํ เอตสฺส ทสฺสามี’’ติ. ตสฺมา สูโร หุตฺวา เอวมาห. Here, 'sabbatthaṃ' means that for whoever knows how to properly attend to this rock, to honor it, to regard it as their own life, to properly maintain it, and to properly place it—for such a one, this well-attended, honored, esteemed, well-maintained, and well-placed rock fulfills every purpose. This is the meaning. 'Upacāravipannassa' means that for one who is defective in attendance, this rock, improperly handled, brings only ruin, so he says. 'Dhāretumāraho' means 'worthy to possess'. 'Paṭipajja sataṃ nikkhaṃ' means: 'In our house there are many gems; we know how to take them. I will give you a hundred coins; accept them, and give this jewel to me.' In his house, there was not even a single gold coin. But he knew that this gem had the power to grant all desires. So he thought, "I will bathe, head and all, sprinkle the gem with water, and say, 'Give me a hundred coins,' and it will give them to me. Then I will give them to him." Therefore, being bold, he spoke thus. ตโต อลมฺปายโน คาถมาห – Then Alampāyana spoke this verse: ๘๒๖. 826. ‘‘น จ มฺยายํ มณี เกยฺโย, โคหิ วา รตเนหิ วา; เสโล พฺยญฺชนสมฺปนฺโน, เนว เกยฺโย มณิ มมา’’ติ. "This gem of mine is not for purchase, with cows or with other treasures; a rock endowed with perfect characteristics, my gem is not for sale." ตตฺถ น จ มฺยายนฺติ อยํ มณิ มม สนฺตโก เกนจิ วิกฺกิณิตพฺโพ นาม น โหติ. เนว เกยฺโยติ อยญฺจ มม มณิ ลกฺขณสมฺปนฺโน, ตสฺมา เนว เกยฺโย เกนจิ วตฺถุนาปิ วิกฺกิณิตพฺโพ นาม น โหตีติ. Here, 'na ca myāyaṃ' means 'this gem belonging to me is not to be sold by anyone'. 'Neva keyyo' means 'this gem of mine is endowed with perfect characteristics, therefore it is not to be purchased or sold for anything whatsoever'. เนสาทพฺราหฺมโณ อาห – The hunter-brahmin said: ๘๒๗. 827. ‘‘โน เจ ตยา มณี เกยฺโย, โคหิ วา รตเนหิ วา; อถ เกน มณี เกยฺโย, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. “If this jewel is not to be bought by you with cows or with other treasures, then by what is this jewel to be bought? Tell me that, as I ask you.” อลมฺปายโน อาห – Alampāyana said: ๘๒๘. 828. ‘‘โย เม สํเส มหานาคํ, เตชสฺสึ ทุรติกฺกมํ; ตสฺส ทชฺชํ อิมํ เสลํ, ชลนฺตมิว เตชสา’’ติ. “Whoever points out to me a great Nāga, fiery and hard to overcome, to him I would give this jewel, blazing as if with fire.” ตตฺถ ชลนฺตมิว เตชสาติ ปภาย ชลนฺตํ วิย. Herein, ‘blazing as if with fire’ means blazing as if with radiance. เนสาทพฺราหฺมโณ [Pg.26] อาห – The hunter-brahmin said: ๘๒๙. 829. ‘‘โก นุ พฺราหฺมณวณฺเณน, สุปณฺโณ ปตตํ วโร; นาคํ ชิคีสมนฺเวสิ, อนฺเวสํ ภกฺขมตฺตโน’’ติ. “Who now, with the appearance of a brahmin, is this fine Supaṇṇa, best among flying creatures, seeking to conquer a Nāga, seeking food for himself?” ตตฺถ โก นูติ อิทํ เนสาทพฺราหฺมโณ ‘‘อตฺตโน ภกฺขํ อนฺเวสนฺเตน ครุเฬน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. Herein, the hunter-brahmin spoke thus, thinking, “It must be a Garuḷa searching for its own food.” อลมฺปายโน เอวมาห – Alampāyana said thus: ๘๓๐. 830. ‘‘นาหํ ทิชาธิโป โหมิ, อทิฏฺโฐ ครุโฬ มยา; อาสีวิเสน วิตฺโตติ, เวชฺโช พฺราหฺมณ มํ วิทู’’ติ. “I am not the lord of birds; the Garuḷa has not been seen by me. O brahmin, they know me as a physician skilled with venomous snakes.” ตตฺถ มํ วิทูติ มํ ‘‘เอส อาสีวิเสน วิตฺตโก อลมฺปายโน นาม เวชฺโช’’ติ ชานนฺติ. Herein, ‘they know me’ means ‘they know me as this physician named Alampāyana, skilled with venomous snakes’. เนสาทพฺราหฺมโณ อาห – The hunter-brahmin said: ๘๓๑. 831. ‘‘กึ นุ ตุยฺหํ ผลํ อตฺถิ, กึ สิปฺปํ วิชฺชเต ตว; กิสฺมึ วา ตฺวํ ปรตฺถทฺโธ, อุรคํ นาปจายสี’’ติ. “What fruit is there for you? What craft is found in you? In what are you so self-assured that you do not revere the serpent?” ตตฺถ กิสฺมึ วา ตฺวํ ปรตฺถทฺโธติ ตฺวํ กิสฺมึ วา อุปตฺถทฺโธ หุตฺวา, กึ นิสฺสยํ กตฺวา อุรคํ อาสีวิสํ น อปจายสิ เชฏฺฐกํ อกตฺวา อวชานาสีติ ปุจฺฉติ. Herein, ‘In what are you so self-assured?’ means he asks: ‘Relying on what, depending on what, do you not revere the serpent, the venomous snake, not treating it as an elder but showing it disrespect?’ โส อตฺตโน พลํ ทีเปนฺโต อาห – He, revealing his own power, said: ๘๓๒. 832. ‘‘อารญฺญิกสฺส อิสิโน, จิรรตฺตํ ตปสฺสิโน; สุปณฺโณ โกสิยสฺสกฺขา, วิสวิชฺชํ อนุตฺตรํ. “A Supaṇṇa taught the supreme knowledge of poison to a forest-dwelling sage of the Kosiya clan, who was long devoted to austerity. ๘๓๓. 833. ‘‘ตํ ภาวิตตฺตญฺญตรํ, สมฺมนฺตํ ปพฺพตนฺตเร; สกฺกจฺจํ ตํ อุปฏฺฐาสึ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต. “That one, among those with developed selves, dwelling amidst the mountains—I attended to him respectfully, day and night, unwearied. ๘๓๔. 834. ‘‘โส ตทา ปริจิณฺโณ เม, วตฺตวา พฺรหฺมจริยวา; ทิพฺพํ ปาตุกรี มนฺตํ, กามสา ภควา มม. “He, having been attended to by me, observing vows and the holy life, that Blessed One, according to his wish, revealed a divine mantra to me. ๘๓๕. 835. ‘‘ตฺยาหํ มนฺเต ปรตฺถทฺโธ, นาหํ ภายามิ โภคินํ; อาจริโย วิสฆาตานํ, อลมฺปาโนติ มํ วิทู’’ติ. “Relying on those mantras, I am self-assured; I do not fear serpents. They know me as Alampāyana, the teacher of poison-destroyers.” ตตฺถ [Pg.27] โกสิยสฺสกฺขาติ โกสิยโคตฺตสฺส อิสิโน สุปณฺโณ อาจิกฺขิ. เตน อกฺขาตการณํ ปน สพฺพํ วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพํ. ภาวิตตฺตญฺญตรนฺติ ภาวิตตฺตานํ อิสีนํ อญฺญตรํ. สมฺมนฺตนฺติ วสนฺตํ. กามสาติ อตฺตโน อิจฺฉาย. มมาติ ตํ มนฺตํ มยฺหํ ปกาเสสิ. ตฺยาหํ มนฺเต, ปรตฺถทฺโธติ อหํ เต มนฺเต อุปตฺถทฺโธ นิสฺสิโต. โภคินนฺติ นาคานํ. วิสฆาตานนฺติ วิสฆาตกเวชฺชานํ. Herein, ‘taught to Kosiya’ means the Supaṇṇa told it to the sage of the Kosiya clan. The reason for this teaching, however, should be related in full detail. ‘Among those with developed selves’ means one among the sages with developed selves. ‘Dwelling’ means residing. ‘According to his wish’ means by his own desire. ‘To me’ means he revealed that mantra to me. ‘Relying on those mantras, I am self-assured’ means I am supported by and reliant on those mantras. ‘Serpents’ refers to the Nāgas. ‘Of poison-destroyers’ refers to the physicians who destroy venom. ตํ สุตฺวา เนสาทพฺราหฺมโณ จินฺเตสิ ‘‘อยํ อลมฺปายโน ยฺวาสฺส นาคํ ทสฺเสติ, ตสฺส มณิรตนํ ทสฺสติ, ภูริทตฺตมสฺส ทสฺเสตฺวา มณึ คณฺหิสฺสามี’’ติ. ตโต ปุตฺเตน สทฺธึ มนฺเตนฺโต คาถมาห – Hearing this, the hunter-brahmin thought: “This Alampāyana will give a jewel to whoever shows him a nāga. I will show him Bhūridatta and take the jewel.” Then, consulting with his son, he spoke this verse: ๘๓๖. 836. ‘‘คณฺหามเส มณึ ตาต, โสมทตฺต วิชานหิ; มา ทณฺเฑน สิรึ ปตฺตํ, กามสา ปชหิมฺหเส’’ติ. “Let us take the jewel, dear Somadatta, understand this! Let us not, through desire, abandon the fortune obtained by means of a stick.” ตตฺถ คณฺหามเสติ คณฺหาม. กามสาติ อตฺตโน รุจิยา ทณฺเฑน ปหริตฺวา มา ชหาม. Herein, ‘let us take’ means ‘we take’. ‘Through desire’ means ‘according to one's own liking’; let us not abandon it by striking it with a stick. โสมทตฺโต อาห – Somadatta said: ๘๓๗. 837. ‘‘สกํ นิเวสนํ ปตฺตํ, โย ตํ พฺราหฺมณ ปูชยิ; เอวํ กลฺยาณการิสฺส, กึ โมหา ทุพฺภิมิจฺฉสิ. “He who honored you, brahmin, upon reaching his own abode—why, out of delusion, do you wish to harm one who has done such good? ๘๓๘. 838. ‘‘สเจ ตฺวํ ธนกาโมสิ, ภูริทตฺโต ปทสฺสติ; ตเมว คนฺตฺวา ยาจสฺสุ, พหุํ ทสฺสติ เต ธน’’นฺติ. “If you desire wealth, Bhūridatta will give it. Go to him and ask; he will give you much wealth.” ตตฺถ ปูชยีติ ทิพฺพกาเมหิ ปูชยิตฺถ. ทุพฺภิมิจฺฉสีติ กึ ตถารูปสฺส มิตฺตสฺส ทุพฺภิกมฺมํ กาตุํ อิจฺฉสิ ตาตาติ. Herein, ‘honored’ means ‘he honored him with divine sensual pleasures’. ‘Do you wish to harm?’ means: ‘Why do you wish to do a treacherous deed to such a friend, dear father?’ พฺราหฺมโณ อาห – The brahmin said: ๘๓๙. 839. ‘‘หตฺถคตํ ปตฺตคตํ, นิกิณฺณํ ขาทิตุํ วรํ; มา โน สนฺทิฏฺฐิโก อตฺโถ, โสมทตฺต อุปจฺจคา’’ติ. “What is in hand, what is in the bowl, what is set down to be eaten is best. Let not the immediate benefit pass us by, Somadatta!” ตตฺถ หตฺถคตนฺติ ตาต โสมทตฺต, ตฺวํ ตรุณโก โลกปวตฺตึ น ชานาสิ. ยญฺหิ หตฺถคตํ วา โหติ ปตฺตคตํ วา ปุรโต วา นิกิณฺณํ ฐปิตํ, ตเทว เม ขาทิตุํ วรํ, น ทูเร ฐิตํ. Herein, ‘what is in hand’ means: ‘Dear Somadatta, you are young and do not know the way of the world. For whatever is in hand, or in a bowl, or set down before one, that alone is better for me to eat, not what is at a distance.’ โสมทตฺโต [Pg.28] อาห – Somadatta said: ๘๔๐. 840. ‘‘ปจฺจติ นิรเย โฆเร, มหิสฺสมปิ วิวรติ; มิตฺตทุพฺภี หิตจฺจาคี, ชีวเรวาปิ สุสฺสติ. "He is tormented in a dreadful hell, the earth splits open for him; a betrayer of friends, an abandoner of the beneficial, withers away even while alive." ๘๔๑. 841. ‘‘สเจ ตฺวํ ธนกาโมสิ, ภูริทตฺโต ปทสฺสติ; มญฺเญ อตฺตกตํ เวรํ, น จิรํ เวทยิสฺสสี’’ติ. "If you desire wealth, Bhūridatta will give it; I think you will soon experience the enmity you have made yourself." ตตฺถ มหิสฺสมปิ วิวรตีติ ตาต, มิตฺตทุพฺภิโน ชีวนฺตสฺเสว ปถวี ภิชฺชิตฺวา วิวรํ เทติ. หิตจฺจาคีติ อตฺตโน หิตปริจฺจาคี. ชีวเรวาปิ สุสฺสตีติ ชีวมาโนว สุสฺสติ, มนุสฺสเปโต โหติ. อตฺตกตํ เวรนฺติ อตฺตนา กตํ ปาปํ. น จิรนฺติ น จิรสฺเสว เวทยิสฺสสีติ มญฺญามิ. Here, 'mahissamapi vivarati' means that for one treacherous to friends, the earth splits open even while he is alive. 'Hitaccāgī' means 'one who abandons one's own benefit'. 'Jīvarevāpi sussati' means 'one withers while still alive, becoming a human ghost'. 'Attakataṃ veraṃ' means 'the evil done by oneself'. 'Na ciraṃ' means 'I think you will experience it before long'. พฺราหฺมโณ อาห – The brahmin said: ๘๔๒. 842. ‘‘มหายญฺญํ ยชิตฺวาน, เอวํ สุชฺฌนฺติ พฺราหฺมณา; มหายญฺญํ ยชิสฺสาม, เอวํ โมกฺขาม ปาปกา’’ติ. "Having performed a great sacrifice, thus brahmins are purified; we shall perform a great sacrifice, thus we shall be freed from evil." ตตฺถ สุชฺฌนฺตีติ ตาต โสมทตฺต, ตฺวํ ทหโร น กิญฺจิ ชานาสิ, พฺราหฺมณา นาม ยํ กิญฺจิ ปาปํ กตฺวา ยญฺเญน สุชฺฌนฺตีติ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. Therein, regarding 'they are purified', he said, 'Dear Somadatta, you are young and know nothing,' thus showing that brahmins, having done any evil deed, are purified by sacrifice. โสมทตฺโต อาห – Somadatta said: ๘๔๓. 843. ‘‘หนฺท ทานิ อปายามิ, นาหํ อชฺช ตยา สห; ปทมฺเปกํ น คจฺเฉยฺยํ, เอวํ กิพฺพิสการินา’’ติ. "Well now, I will go away; I will not be with you today. Not even a single step would I go with such a doer of evil." ตตฺถ อปายามีติ อปคจฺฉามิ, ปลายามีติ อตฺโถ. Here, 'apāyāmi' means 'I go away'; the meaning is 'I flee'. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปณฺฑิโต มาณโว ปิตรํ อตฺตโน วจนํ คาหาเปตุํ อสกฺโกนฺโต มหนฺเตน สทฺเทน เทวตา อุชฺฌาเปตฺวา ‘‘เอวรูเปน ปาปการินา สทฺธึ น คมิสฺสามี’’ติ ปิตุ ปสฺสนฺตสฺเสว ปลายิตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ปพฺพชิตฺวา อภิญฺญา จ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – And having spoken thus, the wise young man, unable to make his father accept his words, loudly reproached the deities, exclaiming, "I will not go with such an evildoer!" While his father was watching, he fled and entered the Himalayas, where he went forth into homelessness. Developing both supernormal knowledges and meditative attainments, and without falling away from jhāna, he was reborn in the Brahma-world. The Teacher, revealing this matter, said: ๘๔๔. 844. ‘‘อิทํ [Pg.29] วตฺวาน ปิตรํ, โสมทตฺโต พหุสฺสุโต; อุชฺฌาเปตฺวาน ภูตานิ, ตมฺหา ฐานา อปกฺกมี’’ติ. "Having said this to his father, Somadatta of great learning, after reproaching the spirits, departed from that place." เนสาทพฺราหฺมโณ ‘‘โสมทตฺโต ฐเปตฺวา อตฺตโน เคหํ กุหึ คมิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต อลมฺปายนํ โถกํ อนตฺตมนํ ทิสฺวา ‘‘อลมฺปายน, มา จินฺตยิ, ทสฺเสสฺสามิ เต ภูริทตฺต’’นฺติ ตํ อาทาย นาคราชสฺส อุโปสถกรณฏฺฐานํ คนฺตฺวา วมฺมิกมตฺถเก โภเค อาภุชิตฺวา นิปนฺนํ นาคราชานํ ทิสฺวา อวิทูเร ฐิโต หตฺถํ ปสาเรตฺวา ทฺเว คาถา อภาสิ – The hunter-brahmin, thinking, "Where will Somadatta go, except to his own home?" and seeing Alampāyana slightly displeased, said, "Alampāyana, do not worry, I will show you Bhūridatta." Taking him, he went to the place where the Nāga King observed the Uposatha. Seeing the Nāga King lying coiled up with his body on top of an anthill, he stood not far away, stretched out his hand, and recited two verses: ๘๔๕. 845. ‘‘คณฺหาเหตํ มหานาคํ, อาหเรตํ มณึ มม; อินฺทโคปกวณฺณาโภ, ยสฺส โลหิตโก สิโร. "Seize this great Nāga, bring me this gem; his head is red, the color of an Indagopaka beetle." ๘๔๖. 846. ‘‘กปฺปาสปิจุราสีว, เอโส กาโย ปทิสฺสติ; วมฺมิกคฺคคโต เสติ, ตํ ตฺวํ คณฺหาหิ พฺราหฺมณา’’ติ. "This body appears like a heap of cotton; he lies on top of an anthill. Seize him, O brahmin!" ตตฺถ อินฺทโคปกวณฺณาโภติ อินฺทโคปกวณฺโณ วิย อาภาสติ. กปฺปาสปิจุราสีวาติ สุวิหิตสฺส กปฺปาสปิจุโน ราสิ วิย. Here, 'indagopakavaṇṇābho' means 'it shines like the color of an Indagopaka beetle'. 'Kappāsapicurāsīva' means 'like a heap of well-prepared cotton'. อถ มหาสตฺโต อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา เนสาทพฺราหฺมณํ ทิสฺวา ‘‘อยํ อุโปสถสฺส เม อนฺตรายํ กเรยฺยาติ อิมํ นาคภวนํ เนตฺวา มหาสมฺปตฺติยา ปติฏฺฐาเปสึ. มยา ทียมานํ มณึ คณฺหิตุํ น อิจฺฉิ. อิทานิ ปน อหิตุณฺฑิกํ คเหตฺวา อาคจฺฉติ. สจาหํ อิมสฺส มิตฺตทุพฺภิโน กุชฺเฌยฺยํ, สีลํ เม ขณฺฑํ ภวิสฺสติ. มยา โข ปน ปฐมญฺเญว จตุรงฺคสมนฺนาคโต อุโปสโถ อธิฏฺฐิโต, โส ยถาธิฏฺฐิโตว โหตุ, อลมฺปายโน มํ ฉินฺทตุ วา ปจตุ วา, สูเลน วา วิชฺฌตุ, เนวสฺส กุชฺฌิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สเจ โข ปนาหํ อิเม โอโลเกสฺสามิ, ภสฺมา ภเวยฺยุํ. มํ โปเถนฺเตปิ น กุชฺฌิสฺสามิ น โอโลเกสฺสามี’’ติ อกฺขีนิ นิมีเลตฺวา อธิฏฺฐานปารมึ ปุเรจาริกํ กตฺวา โภคนฺตเร สีสํ ปกฺขิปิตฺวา นิจฺจโลว หุตฺวา นิปชฺชิ. เนสาทพฺราหฺมโณปิ ‘‘โภ อลมฺปายน, อิมํ นาคํ คณฺหาหิ, เทหิ เม มณิ’’นฺติ อาห. อลมฺปายโน นาคํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ มณึ กิสฺมิญฺจิ อคเณตฺวา ‘‘คณฺห, พฺราหฺมณา’’ติ ตสฺส หตฺเถ ขิปิ. โส ตสฺส หตฺถโต คฬิตฺวา ปถวิยํ ปติ. ปติตมตฺโตว ปถวึ ปวิสิตฺวา นาคภวนเมว คโต. Then the Great Being opened his eyes and, seeing the hunter-brahmin, thought: "This one might hinder my observance of the Uposatha. I led him to the Nāga abode and established him in great prosperity. He did not wish to take the jewel I offered him. Now, however, he comes, having brought a snake-charmer. If I were to get angry at this treacherous friend, my virtue would be broken. But I have already undertaken the Uposatha endowed with the four factors—let it remain as I have resolved. Let Alampāyana cut me or cook me, or pierce me with a spear—I will not get angry at him." Having reflected thus, he thought: "If I were to look at them, they would turn to ashes. Even if they strike me, I will not get angry nor look at them." Closing his eyes, he made his perfection of resolve his foremost duty, tucked his head into his coils, and lay perfectly still. The hunter-brahmin then said, "Hey, Alampāyana, seize this Nāga and give me the jewel!" Alampāyana, delighted upon seeing the Nāga, not caring about the jewel, said, "Take it, brahmin," and threw it into his hand. It slipped from his hand and fell to the ground. The moment it touched the ground, it vanished into the earth and returned to the Nāga abode. พฺราหฺมโณ [Pg.30] มณิรตนโต ภูริทตฺเตน สทฺธึ มิตฺตภาวโต ปุตฺตโตติ ตีหิ ปริหายิ. โส ‘‘นิปฺปจฺจโย ชาโตมฺหิ, ปุตฺตสฺส เม วจนํ น กต’’นฺติ ปริเทวนฺโต เคหํ อคมาสิ. อลมฺปายโนปิ ทิพฺโพสเธหิ อตฺตโน สรีรํ มกฺเขตฺวา โถกํ ขาทิตฺวา อตฺตโน กายํ ปริปฺโผเสตฺวา ทิพฺพมนฺตํ ชปฺปนฺโต โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา สีสํ ทฬฺหํ คณฺหนฺโต มุขมสฺส วิวริตฺวา โอสธํ ขาทิตฺวา มุเข เขฬํ โอปิ. สุจิชาติโก นาคราชา สีลเภทภเยน อกุชฺฌิตฺวา อกฺขีนิปิ น อุมฺมีเลสิ. อถ นํ โอสธมนฺตํ กตฺวา นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา เหฏฺฐาสีสํ กตฺวา สญฺจาเลตฺวา คหิตโภชนํ ฉฑฺฑาเปตฺวา ภูมิยํ ทีฆโต นิปชฺชาเปตฺวา มสูรกํ มทฺทนฺโต วิย ปาเทหิ มทฺทิตฺวา อฏฺฐีนิ จุณฺณิยมานานิ วิย อเหสุํ. ปุน นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา ทุสฺสํ โปเถนฺโต วิย โปเถสิ. มหาสตฺโต เอวรูปํ ทุกฺขํ อนุภวนฺโตปิ เนว กุชฺฌิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – The brahmin lost three things: the jewel, his friendship with Bhūridatta, and his son. He lamented, "I have become helpless; I did not heed my son's word," and returned home. Alampāyana, for his part, anointed his body with divine herbs, ate a little, sprinkled his own body, and, reciting a divine spell, approached the Bodhisatta. He grabbed his tail, dragged him, and firmly held his head. Forcing open his mouth, he chewed the herb and spat saliva into it. The noble Nāga King, Sucijātika, fearing a breach of virtue, did not grow angry nor even open his eyes. Then, having applied the herb-spell, he grabbed the tail, turned him upside down, shook him, made him vomit the food he had eaten, and laid him out lengthwise on the ground. He crushed him with his feet as if crushing a lentil, so that his bones seemed to be ground to powder. Again, grabbing the tail, he beat him as if beating a cloth. Though enduring such suffering, the Great Being did not grow angry. The Teacher, revealing this matter, said: ๘๔๗. 847. ‘‘อโถสเธหิ ทิพฺเพหิ, ชปฺปํ มนฺตปทานิ จ; เอวํ ตํ อสกฺขิ สตฺถุํ, กตฺวา ปริตฺตมตฺตโน’’ติ. "Then with divine herbs, and reciting the mantra-verses, thus he was able to subdue him, having made a protection for himself." ตตฺถ อสกฺขีติ สกฺขิ. สตฺถุนฺติ คณฺหิตุํ. Here, 'asakkhī' means 'he was able'. 'Satthuṃ' means 'to subdue'. อิติ โส มหาสตฺตํ ทุพฺพลํ กตฺวา วลฺลีหิ เปฬํ สชฺเชตฺวา มหาสตฺตํ ตตฺถ ปกฺขิปิ, สรีรสฺส มหนฺตตาย ตตฺถ น ปวิสติ. อถ นํ ปณฺหิยา โกฏฺเฏนฺโต ปเวเสตฺวา เปฬํ อาทาย เอกํ คามํ คนฺตฺวา คามมชฺเฌ โอตาเรตฺวา ‘‘นาคสฺส นจฺจํ ทฏฺฐุกามา อาคจฺฉนฺตู’’ติ สทฺทมกาสิ. สกลคามวาสิโน สนฺนิปตึสุ. ตสฺมึ ขเณ อลมฺปายโน ‘‘นิกฺขม มหานาคา’’ติ อาห. มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อชฺช มยา ปริสํ โตเสนฺเตน กีฬิตุํ วฏฺฏติ. เอวํ อลมฺปายโน พหุํ ธนํ ลภิตฺวา ตุฏฺโฐ มํ วิสฺสชฺเชสฺสติ. ยํ ยํ เอส มํ กาเรติ, ตํ ตํ กริสฺสามี’’ติ. อถ นํ โส เปฬโต นีหริตฺวา ‘‘มหา โหหี’’ติ อาห. โส มหา อโหสิ, ‘‘ขุทฺทโก, วฏฺโฏ, วมฺมิโต, เอกปฺผโณ, ทฺวิผโณ, ติปฺผโณ, จตุปฺผโณ, ปญฺจ, ฉ, สตฺต, อฏฺฐ, นว, ทส วีสติ, ตึสติ, จตฺตาลีส, ปณฺณาสปฺผโณ, สตปฺผโณ, อุจฺโจ, นีโจ, ทิสฺสมานกาโย, อทิสฺสมานกาโย, ทิสฺสมานอุปฑฺฒกาโย[Pg.31], นีโล, ปีโต, โลหิโต, โอทาโต, มญฺชฏฺฐิโก โหหิ, อคฺคิชาลํ วิสฺสชฺเชหิ, อุทกํ, ธูมํ วิสฺสชฺเชหี’’ติ. มหาสตฺโต อิเมสุปิ อากาเรสุ วุตฺตวุตฺเต อตฺตภาเว นิมฺมินิตฺวา นจฺจํ ทสฺเสสิ. ตํ ทิสฺวา โกจิ อสฺสูนิ สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิ. Thus, having weakened the Great Being, he prepared a basket with creepers and placed the Great Being inside. Due to the vastness of his body, he did not fit. Then, striking him with his heel to make him enter, he took the basket and went to a village. Setting it down in the village square, he announced, "Let those who want to see the Nāga's dance come!" All the villagers gathered. At that moment, Alampāyana said, "Emerge, great Nāga!" The Great Being thought: "Today, it is fitting for me to perform and please the crowd. Thus, Alampāyana will gain much wealth and, pleased, will release me. Whatever he makes me do, that I shall do." Then, he drew him out of the basket and said, "Become large!" He became large. "Become small, round, coiled, with one hood, two hoods, three hoods, four hoods, five, six, seven, eight, nine, ten, twenty, thirty, forty, fifty hoods, a hundred hoods; become tall, short, with a visible body, an invisible body, a half-visible body; become blue, yellow, red, white, crimson; emit a blaze of fire, emit water, emit smoke!" The Great Being, manifesting his form in each of these ways as they were spoken, displayed his dance. Seeing this, no one could hold back their tears. มนุสฺสา พหูนิ หิรญฺญสุวณฺณวตฺถาลงฺการาทีนิ อทํสุ. อิติ ตสฺมึ คาเม สหสฺสมตฺตํ ลภิ. โส กิญฺจาปิ มหาสตฺตํ คณฺหนฺโต ‘‘สหสฺสํ ลภิตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ อาห, ตํ ปน ธนํ ลภิตฺวา ‘‘คามเกปิ ตาว มยา เอตฺตกํ ธนํ ลทฺธํ, นคเร กิร พหุํ ลภิสฺสามี’’ติ ธนโลเภน ตํ น มุญฺจิ. โส ตสฺมึ คาเม กุฏุมฺพํ สณฺฐเปตฺวา รตนมยํ เปฬํ กาเรตฺวา ตตฺถ มหาสตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา สุขยานกํ อารุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน นิกฺขมิตฺวา ตํ คามนิคมาทีสุ กีฬาเปนฺโต อนุปุพฺเพน พาราณสึ ปาปุณิ. นาคราชสฺส ปน มธุลาเช เทติ, มณฺฑูเก มาเรตฺวา เทติ, โส โคจรํ น คณฺหาติ อวิสฺสชฺชนภเยน. โคจรํ อคฺคณฺหนฺตมฺปิ ปุน นํ จตฺตาโร ทฺวารคาเม อาทึ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ มาสมตฺตํ กีฬาเปสิ. ปนฺนรสอุโปสถทิวเส ปน ‘‘อชฺช ตุมฺหากํ สนฺติเก กีฬาเปสฺสามี’’ติ รญฺโญ อาโรจาเปสิ. ราชา นคเร เภรึ จราเปตฺวา มหาชนํ สนฺนิปาตาเปสิ. ราชงฺคเณ มญฺจาติมญฺจํ พนฺธึสุ. People gave many items of silver, gold, clothing, ornaments, and other valuables. Thus, he received about a thousand in that village. Although when he caught the great being, he had said, 'Once I receive a thousand, I will release him,' upon obtaining that wealth, he thought, 'If in a mere village I have gained so much wealth, surely in the city I will receive much more!' Because of his greed for wealth, he did not release him. He settled his household in that village, had a jeweled casket made, placed the great being inside it, and then boarded a comfortable carriage. Departing with a large retinue, he made him perform in villages and towns along the way, and gradually reached Bārāṇasī. He offered honey-parched grain to the Nāga King, and having killed frogs, gave them to him, but he did not take the food, fearing he would not be released. Even though he did not take the food, the snake-charmer had him perform for about a month in various places, beginning with the four gate-villages. On the fifteenth-day Uposatha, he sent a message to the king, saying, 'Today, I will have him perform in your presence.' The king had a drum beaten throughout the city to gather a large crowd. In the royal courtyard, they constructed platforms and tiered seating. กีฬนขณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Section on the Performance is concluded. นครปเวสนกณฺฑํ The Section on Entering the City อลมฺปายเนน ปน โพธิสตฺตสฺส คหิตทิวเสเยว มหาสตฺตสฺส มาตา สุปินนฺเต อทฺทส กาเฬน รตฺตกฺขินา ปุริเสน อสินา ทกฺขิณพาหุํ ฉินฺทิตฺวา โลหิเตน ปคฺฆรนฺเตน นียมานํ. สา ภีตตสิตา อุฏฺฐาย ทกฺขิณพาหุํ ปรามสิตฺวา สุปินภาวํ ชานิ. อถสฺสา เอตทโหสิ ‘‘มยา กกฺขโฬ ปาปสุปิโน ทิฏฺโฐ, จตุนฺนํ วา เม ปุตฺตานํ ธตรฏฺฐสฺส รญฺโญ วา มม วา ปริปนฺเถน ภวิตพฺพ’’นฺติ. อปิจ โข ปน มหาสตฺตเมว อารพฺภ อติเรกตรํ จินฺเตสิ. กึการณา? เสสา อตฺตโน นาคภวเน วสนฺติ, อิตโร ปน สีลชฺฌาสยตฺตา มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา อุโปสถกมฺมํ กโรติ. ตสฺมา ‘‘กจฺจิ นุ โข เม ปุตฺตํ อหิตุณฺฑิโก วา สุปณฺโณ วา คณฺเหยฺยา’’ติ ตสฺเสว อติเรกตรํ จินฺเตสิ[Pg.32]. ตโต อฑฺฒมาเส อติกฺกนฺเต ‘‘มม ปุตฺโต อฑฺฒมาสาติกฺกเมน มํ วินา วตฺติตุํ น สกฺโกติ, อทฺธาสฺส กิญฺจิ ภยํ อุปฺปนฺนํ ภวิสฺสตี’’ติ โทมนสฺสปฺปตฺตา อโหสิ. มาสาติกฺกเมน ปนสฺสา โสเกน อสฺสูนํ อปคฺฆรณกาโล นาม นาโหสิ, หทยํ สุสฺสิ, อกฺขีนิ อุปจฺจึสุ. สา ‘‘อิทานิ อาคมิสฺสติ, อิทานิ อาคมิสฺสตี’’ติ ตสฺสาคมนมคฺคเมว โอโลเกนฺตี นิสีทิ. อถสฺสา เชฏฺฐปุตฺโต สุทสฺสโน มาสจฺจเยน มหติยา ปริสาย สทฺธึ มาตาปิตูนํ ทสฺสนตฺถาย อาคโต, ปริสํ พหิ ฐเปตฺวา ปาสาทํ อารุยฺห มาตรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. สา ภูริทตฺตํ อนุโสจนฺตี เตน สทฺธึ น กิญฺจิ สลฺลปิ. โส จินฺเตสิ ‘‘มยฺหํ มาตา มยิ ปุพฺเพ อาคเต ตุสฺสติ, ปฏิสนฺถารํ กโรติ, อชฺช ปน โทมนสฺสปฺปตฺตา, กึ นุ โข การณ’’นฺติ? อถ นํ ปุจฺฉนฺโต อาห – On the very day the Bodhisatta was seized by Alampāyana, the mother of the Great Being saw in a dream a black man with red eyes cutting off the Great Being's right arm with a sword and carrying it away, dripping with blood. Terrified and trembling, she awoke and touched her right arm, realizing it was a dream. Then she thought, "I have seen a dreadful and ominous dream. It must mean danger for one of my four sons, for King Dhataraṭṭha, or for myself." Moreover, she pondered even more deeply about the Great Being. For what reason? Because the others dwell in their nāga abodes, but he, due to his virtuous disposition, goes to the human world to observe the Uposatha. Thus, she thought anxiously, "Could a snake-charmer or a garuḍa have captured my son?" After half a month had passed, she became distressed, thinking, "My son cannot endure even half a month without me. Surely some danger must have befallen him." By the time a full month had passed, her grief was so great that her tears had ceased to flow, her heart withered, and her eyes grew dim. She sat watching the path of his return, thinking, "Now he will come, now he will come." Then her eldest son, Sudassana, arrived after a month with a great retinue to visit his parents. Leaving the retinue outside, he ascended the palace, paid respects to his mother, and stood to one side. But she, still grieving for Bhūridatta, did not exchange a single word with him. He wondered, "In the past, my mother would rejoice at my arrival and welcome me warmly. But today she is sorrowful—what could be the reason?" Then, questioning her, he said: ๘๔๘. 848. ‘‘มมํ ทิสฺวาน อายนฺตํ, สพฺพกามสมิทฺธินํ; อินฺทฺริยานิ อหฏฺฐานิ, สาวํ ชาตํ มุขํ ตว. "Seeing me approaching, endowed with all pleasures, your senses are not gladdened; your face has become sallow. ๘๔๙. 849. ‘‘ปทฺธํ ยถา หตฺถคตํ, ปาณินา ปริมทฺทิตํ; สาวํ ชาตํ มุขํ ตุยฺหํ, มมํ ทิสฺวาน เอทิส’’นฺติ. "Like a lotus-stalk taken and crushed in the hand, so has your face become sallow upon seeing me in such a state." ตตฺถ อหฏฺฐานีติ น วิปฺปสนฺนานิ. สาวนฺติ กญฺจนาทาสวณฺณํ เต มุขํ ปีตกาฬกํ ชาตํ. หตฺถคตนฺติ หตฺเถน ฉินฺทิตํ. เอทิสนฺติ เอวรูปํ มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อาคตํ มํ ทิสฺวา. Here, 'ahaṭṭhāni' means 'not serene.' 'Sāvaṃ' means your face, which was the color of a golden mirror, has become yellowish-black. 'Hatthagataṃ' means 'cut by hand.' 'Edisaṃ' means 'in such a form'—seeing me who has come to show myself to you with great splendor and beauty. สา เอวํ วุตฺเตปิ เนว กเถสิ. สุทสฺสโน จินฺเตสิ ‘‘กึ นุ โข เกนจิ กุทฺธา วา ปริพทฺธา วา ภเวยฺยา’’ติ. อถ นํ ปุจฺฉนฺโต อิตรํ คาถมาห – Even when spoken to thus, she still did not speak. Sudassana thought, "Could she be angry with someone, or constrained?" Then, questioning her, he spoke another verse: ๘๕๐. 850. ‘‘กจฺจิ นุ เต นาภิสสิ, กจฺจิ เต อตฺถิ เวทนา; เยน สาวํ มุขํ ตุยฺหํ, มมํ ทิสฺวาน อาคต’’นฺติ. "Has anyone reviled you? Do you have some affliction? For what reason has your face become sallow upon seeing me arrive?" ตตฺถ กจฺจิ นุ เต นาภิสสีติ กจฺจิ นุ ตํ โกจิ น อภิสสิ อกฺโกเสน วา ปริภาสาย วา วิหึสีติ ปุจฺฉติ. ตุยฺหนฺติ ตว ปุพฺเพ มมํ ทิสฺวา อาคตํ เอทิสํ มุขํ น โหติ. เยน ปน การเณน อชฺช ตว มุขํ สาวํ ชาตํ, ตํ เม อาจิกฺขาติ ปุจฺฉติ. Here, 'kacci nu te nābhisasi' means he asks: 'Surely no one has abused you with insults, reproaches, or violence?' 'Tuyhaṃ' means 'your'—previously, when you saw me coming, your face was not like this. He asks: 'But for what reason has your face become sallow today? Tell me that.' อถสฺส [Pg.33] สา อาจิกฺขนฺตี อาห – Then she, explaining to him, said: ๘๕๑. 851. ‘‘สุปินํ ตาต อทฺทกฺขึ, อิโต มาสํ อโธคตํ; ‘ทกฺขิณํ วิย เม พาหุํ, เฉตฺวา รุหิรมกฺขิตํ; ปุริโส อาทาย ปกฺกามิ, มม โรทนฺติยา สติ’. "Dear son, I saw a dream a month ago: 'As if my right arm were severed and smeared with blood, a man took it and departed, while I was weeping.' ๘๕๒. 852. ‘‘ยโตหํ สุปินมทฺทกฺขึ, สุทสฺสน วิชานหิ; ตโต ทิวา วา รตฺตึ วา, สุขํ เม โนปลพฺภตี’’ติ. "Since I saw that dream, Sudassana, understand this: from then on, day or night, I find no happiness." ตตฺถ อิโต มาสํ อโธคตนฺติ อิโต เหฏฺฐา มาสาติกฺกนฺตํ. อชฺช เม ทิฏฺฐสุปินสฺส มาโส โหตีติ ทสฺเสติ. ปุริโสติ เอโก กาโฬ รตฺตกฺขิ ปุริโส. โรทนฺติยา สตีติ โรทมานาย สติยา. สุขํ เม โนปลพฺภตีติ มม สุขํ นาม น วิชฺชติ. Here, 'ito māsaṃ adhogataṃ' means 'a month has passed since that time.' It shows that 'today marks a month since I saw that dream.' 'Puriso' means a certain dark man with red eyes. 'Rodantiyā sati' means 'while she was weeping.' 'Sukhaṃ me nopalabbhati' means 'for me, happiness does not exist.' เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘ตาต, ปิยปุตฺตโก เม ตว กนิฏฺโฐ น ทิสฺสติ, ภเยนสฺส อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพ’’นฺติ ปริเทวนฺตี อาห – And having said this, lamenting, she said: "Dear son, my beloved son, your younger brother, is not to be seen; some danger must have befallen him." ๘๕๓. 853. ‘‘ยํ ปุพฺเพ ปริวารึสุ, กญฺญา รุจิรวิคฺคหา; เหมชาลปฺปฏิจฺฉนฺนา, ภูริทตฺโต น ทิสฺสติ. "He whom maidens of beautiful form, adorned with golden nets, formerly surrounded—Bhūridatta is not to be seen. ๘๕๔. 854. ‘‘ยํ ปุพฺเพ ปริวารึสุ, เนตฺตึสวรธาริโน; กณิการาว สมฺผุลฺลา, ภูริทตฺโต น ทิสฺสติ. "He whom bearers of excellent swords, like blossoming Kaṇikāra trees, formerly surrounded—Bhūridatta is not to be seen. ๘๕๕. 855. ‘‘หนฺท ทานิ คมิสฺสาม, ภูริทตฺตนิเวสนํ; ธมฺมฏฺฐํ สีลสมฺปนฺนํ, ปสฺสาม ตว ภาตร’’นฺติ. "Come now, let us go to Bhūridatta's dwelling, to see your brother, righteous and accomplished in virtue." ตตฺถ สมฺผุลฺลาติ สุวณฺณวตฺถาลงฺการธาริตาย สมฺผุลฺลา กณิการา วิย. หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต, เอหิ, ตาต, ภูริทตฺตสฺส นิเวสนํ คจฺฉามาติ วทติ. Here, 'samphullā' means 'fully blossomed,' like blossoming kaṇikāra trees because they wore golden clothes and ornaments. 'Handa' is a particle in the sense of urging; she says, "Come, dear son, let us go to Bhūridatta's dwelling." เอวญฺจ ปน วตฺวา ตสฺส เจว อตฺตโน จ ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ อคมาสิ. ภูริทตฺตสฺส ภริยาโย ปน ตํ วมฺมิกมตฺถเก อทิสฺวา ‘‘มาตุ นิเวสเน วสิสฺสตี’’ติ อพฺยาวฏา อเหสุํ. ตา ‘‘สสฺสุ กิร โน ปุตฺตํ อปสฺสนฺตี อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ‘‘อยฺเย, ปุตฺตสฺส เต อทิสฺสมานสฺส อชฺช มาโส อตีโต’’ติ มหาปริเทวํ ปริเทวมานา [Pg.34] ตสฺสา ปาทมูเล ปตึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – And having spoken thus, she went there with his retinue and her own. But Bhūridatta's wives, not having seen him on the anthill, had been unconcerned, thinking, 'He must be staying in his mother's residence.' Hearing, 'It seems our mother-in-law is coming because she has not seen her son,' they went out to meet her. Lamenting greatly, they fell at her feet, saying, 'Lady, today a month has passed since your son disappeared.' The Teacher, making this matter clear, said: ๘๕๖. 856. ‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตึ, ภูริทตฺตสฺส มาตรํ; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ภูริทตฺตสฺส นาริโย. "And seeing Bhūridatta's mother coming, Bhūridatta's women stretched out their arms and wailed. ๘๕๗. 857. ‘‘ปุตฺตํ เตยฺเย น ชานาม, อิโต มาสํ อโธคตํ; มตํ วา ยทิ วา ชีวํ, ภูริทตฺตํ ยสสฺสิน’’นฺติ. "O mother, we know not of your son, the glorious Bhūridatta, who disappeared a month ago—whether he is dead or alive." ตตฺถ ‘‘ปุตฺตํ เตยฺเย’’ติ อยํ ตาสํ ปริเทวนกถา. Here, the words 'Your son, O mother...' are their speech of lamentation. ภูริทตฺตสฺส มาตา สุณฺหาหิ สทฺธึ อนฺตรวีถิยํ ปริเทวิตฺวา ตา อาทาย ตสฺส ปาสาทํ อารุยฺห ปุตฺตสฺส สยนญฺจ อาสนญฺจ โอโลเกตฺวา ปริเทวมานา อาห – Bhūridatta's mother, along with her daughters-in-law, lamented in the inner street. Then, taking them with her, she ascended his palace and, seeing her son's bed and seat, she lamented, saying: ๘๕๘. 858. ‘‘สกุณี หตปุตฺตาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ; จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, ภูริทตฺตํ อปสฺสตี. “Like a bird bereaved of her young, seeing the empty nest, long shall I pine away in sorrow, not seeing Bhūridatta. ๘๕๙. 859. ‘‘กุรรี หตฉาปาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ; จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, ภูริทตฺตํ อปสฺสตี. “Like a curlew bereaved of her young, seeing the empty nest, long shall I pine away in sorrow, not seeing Bhūridatta. ๘๖๐. 860. ‘‘สา นูน จกฺกวากีว, ปลฺลลสฺมึ อโนทเก; จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, ภูริทตฺตํ อปสฺสตี. “Surely, like a ruddy goose in a waterless pool, long shall I pine away with sorrow, not seeing Bhūridatta. ๘๖๑. 861. ‘‘กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฌายติ โน พหิ; เอวํ ฌายามิ โสเกน, ภูริทตฺตํ อปสฺสตี’’ติ. “As a blacksmiths’ forge burns within, not without, so do I burn with sorrow, not seeing Bhūridatta.” ตตฺถ อปสฺสตีติ อปสฺสนฺตี. หตฉาปาวาติ หตโปตกาว. There, ‘apassatī’ means ‘not seeing.’ ‘Hatachāpāva’ means ‘like one whose young have been killed.’ เอวํ ภูริทตฺตมาตริ วิลปมานาย ภูริทตฺตนิเวสนํ อณฺณวกุจฺฉิ วิย เอกสทฺทํ อโหสิ. เอโกปิ สกภาเวน สณฺฐาตุํ นาสกฺขิ. สกลนิเวสนํ ยุคนฺธรวาตปฺปหฏํ วิย สาลวนํ อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, as Bhūridatta’s mother lamented, Bhūridatta’s dwelling became a single sound, like the belly of the ocean. Not even one person could remain composed. The entire dwelling was like a sāl grove struck by a wind from the Yugandhara mountains. The Teacher, making this matter clear, said: ๘๖๒. 862. ‘‘สาลาว สมฺปมถิตา, มาลุเตน ปมทฺทิตา; เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ, ภูริทตฺตนิเวสเน’’ติ. “Like sāl trees violently shaken, crushed by the wind, so lie the sons and wives in Bhūridatta’s dwelling.” อริฏฺโฐ [Pg.35] จ สุโภโค จ อุโภปิ ภาตโร มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานํ คจฺฉนฺตา ตํ สทฺทํ สุตฺวา ภูริทตฺตนิเวสนํ ปวิสิตฺวา มาตรํ อสฺสาสยึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Ariṭṭha and Subhoga, both brothers, while going to attend to their parents, heard that sound, entered Bhūridatta’s dwelling, and consoled their mother. The Teacher, making this matter clear, said: ๘๖๓. 863. ‘‘อิทํ สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, ภูริทตฺตนิเวสเน; อริฏฺโฐ จ สุโภโค จ, ปธาวึสุ อนนฺตรา. “Hearing this uproar in Bhūridatta’s dwelling, Ariṭṭha and Subhoga immediately rushed forth. ๘๖๔. 864. ‘‘อมฺม อสฺสาส มา โสจิ, เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน; จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, เอสาสฺส ปริณามิตา’’ติ. “Mother, be comforted, do not grieve, for such is the nature of beings; they pass away and are reborn, this is their vicissitude.” ตตฺถ เอสาสฺส ปริณามิตาติ เอสา จุตูปปตฺติ อสฺส โลกสฺส ปริณามิตา, เอวญฺหิ โส โลโก ปริณาเมติ. เอเตหิ ทฺวีหิ องฺเคหิ มุตฺโต นาม นตฺถีติ วทนฺติ. There, ‘this is their vicissitude’ means that this death and rebirth is the vicissitude of this world, for thus does that world change. They say that there is no one who is freed from these two factors. สมุทฺทชา อาห – Samuddajā said: ๘๖๕. 865. ‘‘อหมฺปิ ตาต ชานามิ, เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน; โสเกน จ ปเรตสฺมิ, ภูริทตฺตํ อปสฺสตี. “I too, dear sons, know that such is the nature of beings; but I am overcome by grief, not seeing Bhūridatta. ๘๖๖. 866. ‘‘อชฺช เจ เม อิมํ รตฺตึ, สุทสฺสน วิชานหิ; ภูริทตฺตํ อปสฺสนฺตี, มญฺเญ หิสฺสามิ ชีวิต’’นฺติ. “Sudassana, know this: if this very night I do not see Bhūridatta, I think I shall give up my life.” ตตฺถ อชฺช เจ เมติ ตาต สุทสฺสน, สเจ อชฺช อิมํ รตฺตึ ภูริทตฺโต มม ทสฺสนํ นาคมิสฺสติ, อถาหํ ตํ อปสฺสนฺตี ชีวิตํ ชหิสฺสามีติ มญฺญามิ. There, ‘if this very night for me’ means: ‘Dear Sudassana, if Bhūridatta does not come into my sight this very night, then I think I shall give up my life, not seeing him.’ ปุตฺตา อาหํสุ – The sons said: ๘๖๗. 867. ‘‘อมฺม อสฺสาส มา โสจิ, อานยิสฺสาม ภาตรํ; ทิโสทิสํ คมิสฺสาม, ภาตุปริเยสนํ จรํ. “Mother, be comforted, do not grieve, we will bring our brother back; we will go in every direction, wandering in search of our brother. ๘๖๘. 868. ‘‘ปพฺพเต คิริทุคฺเคสุ, คาเมสุ นิคเมสุ จ; โอเรน สตฺตรตฺตสฺส, ภาตรํ ปสฺส อาคต’’นฺติ. “On mountains, in rugged mountain passes, in villages, and in market towns; in less than seven nights, you will see your brother has returned.” ตตฺถ จรนฺติ อมฺม, มยํ ตโยปิ ชนา ภาตุปริเยสนํ จรนฺตา ทิโสทิสํ คมิสฺสามาติ นํ อสฺสาเสสุํ. There, regarding ‘wandering,’ they consoled her, saying: “Mother, we three persons, wandering in search of our brother, will go in every direction.” ตโต [Pg.36] สุทสฺสโน จินฺเตสิ ‘‘สเจ ตโยปิ เอกํ ทิสํ คมิสฺสาม, ปปญฺโจ ภวิสฺสติ, ตีหิ ตีณิ ฐานานิ คนฺตุํ วฏฺฏติ – เอเกน เทวโลกํ, เอเกน หิมวนฺตํ, เอเกน มนุสฺสโลกํ. สเจ โข ปน กาณาริฏฺโฐ มนุสฺสโลกํ คมิสฺสติ, ยตฺเถว ภูริทตฺตํ ปสฺสติ. ตํ คามํ วา นิคมํ วา ฌาเปตฺวา เอสฺสติ, เอส กกฺขโฬ ผรุโส, น สกฺกา เอตํ ตตฺถ เปเสตุ’’นฺติ. จินฺเตตฺวา จ ปน ‘‘ตาต อริฏฺฐ, ตฺวํ เทวโลกํ คจฺฉ, สเจ เทวตาหิ ธมฺมํ โสตุกามาหิ ภูริทตฺโต เทวโลกํ นีโต, ตโต นํ อาเนหี’’ติ อริฏฺฐํ เทวโลกํ ปหิณิ. สุโภคํ ปน ‘‘ตาต, ตฺวํ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา ปญฺจสุ มหานทีสุ ภูริทตฺตํ อุปธาเรตฺวา เอหี’’ติ หิมวนฺตํ ปหิณิ. สยํ ปน มนุสฺสโลกํ คนฺตุกาโม จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ มาณวกวณฺเณน คมิสฺสามิ, มนุสฺสา เนว เม ปิยายิสฺสนฺติ, มยา ตาปสเวเสน คนฺตุํ วฏฺฏติ, มนุสฺสานญฺหิ ปพฺพชิตา ปิยา มนาปา’’ติ. โส ตาปสเวสํ คเหตฺวา มาตรํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ. Then Sudassana thought, “If all three of us go in one direction, there will be confusion. It is fitting for the three of us to go to three different places—one to the world of the gods, one to the Himalayas, and one to the world of humans. But if one-eyed Ariṭṭha goes to the world of humans, wherever he sees Bhūridatta, he will burn down that village or town and return. He is harsh and cruel—it is not possible to send him there.” Having reflected, he said, “Dear Ariṭṭha, you go to the world of the gods. If the deities, wishing to hear the Dhamma, have taken Bhūridatta there, then bring him back.” So he sent Ariṭṭha to the world of the gods. To Subhoga, he said, “Dear one, you go to the Himalayas and, having searched for Bhūridatta in the five great rivers, return.” So he sent Subhoga to the Himalayas. As for himself, wishing to go to the world of humans, he thought, “If I go in the guise of a young man, people will not be fond of me. It is fitting for me to go in the guise of an ascetic, for ascetics are dear and pleasing to humans.” So he took on the appearance of an ascetic, paid homage to his mother, and departed. โพธิสตฺตสฺส ปน อชมุขี นาม เวมาติกภคินี อตฺถิ. ตสฺสา โพธิสตฺเต อธิมตฺโต สิเนโห. สา สุทสฺสนํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาห – ‘‘ภาติก, อติวิย กิลมามิ, อหมฺปิ ตยา สทฺธึ คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘อมฺม, น สกฺกา ตยา คนฺตุํ, อหํ ปพฺพชิตวเสน คจฺฉามี’’ติ. ‘‘อหํ ปน ขุทฺทกมณฺฑูกี หุตฺวา ตว ชฏนฺตเร นิปชฺชิตฺวา คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘เตน หิ เอหี’’ติ. สา มณฺฑูกโปติกา หุตฺวา ตสฺส ชฏนฺตเร นิปชฺชิ. สุทสฺสโน ‘‘มูลโต ปฏฺฐาย วิจินนฺโต คมิสฺสามี’’ติ โพธิสตฺตสฺส ภริยาโย ตสฺส อุโปสถกรณฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา ปฐมํ ตตฺถ คนฺตฺวา อลมฺปายเนน มหาสตฺตสฺส คหิตฏฺฐาเน โลหิตญฺจ วลฺลีหิ กตเปฬฏฺฐานญฺจ ทิสฺวา ‘‘ภูริทตฺโต อหิตุณฺฑิเกน คหิโต’’ติ ญตฺวา สมุปฺปนฺนโสโก อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ อลมฺปายนสฺส คตมคฺเคเนว ปฐมํ กีฬาปิตคามํ คนฺตฺวา มนสฺเส ปุจฺฉิ ‘‘เอวรูโป นาม นาโค เกนจีธ อหิตุณฺฑิเกน กีฬาปิโต’’ติ? ‘‘อาม, อลมฺปายเนน อิโต มาสมตฺถเก กีฬาปิโต’’ติ. ‘‘กิญฺจิ ธนํ เตน ลทฺธ’’นฺติ? ‘‘อาม, อิเธว เตน สหสฺสมตฺตํ ลทฺธ’’นฺติ. ‘‘อิทานิ โส กุหึ คโต’’ติ? ‘‘อสุกคามํ นามา’’ติ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปุจฺฉนฺโต อนุปุพฺเพน ราชทฺวารํ อคมาสิ. Now, the Bodhisatta had a half-sister named Ajamukhī. She had great affection for the Bodhisatta. Seeing Sudassana departing, she said, “Brother, I am very weary; I too will go with you.” “Dear sister, you cannot go; I am going in the manner of an ascetic.” “But I will become a small frog and lie within your matted hair to go with you.” “Very well, come then.” She became a small frog and lay within his matted hair. Sudassana, thinking, “I will go searching from the very beginning,” first asked the Bodhisatta’s wives about the place where he observed the Uposatha. Going there first, in the place where the Great Being was seized by Alampāyana, he saw the blood and the place where the basket was made with creepers. Realizing, “Bhūridatta was captured by a snake-charmer,” sorrow arose in him. With eyes full of tears, he followed the path taken by Alampāyana and first went to the village where he had been made to perform. He asked the people, “Was a nāga of such a description made to perform here by any snake-charmer?” “Yes, he was made to perform here by Alampāyana about a month ago.” “Did he receive any wealth for it?” “Yes, he received about a thousand right here.” “Where has he gone now?” “To such-and-such a village.” From there, inquiring along the way, he gradually arrived at the royal gate. ตสฺมึ [Pg.37] ขเณ อลมฺปายโน สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต มฏฺฐสาฏกํ นิวาเสตฺวา รตนเปฬํ คาหาเปตฺวา ราชทฺวารเมว คโต. มหาชโน สนฺนิปติ, รญฺโญ อาสนํ ปญฺญตฺตํ. โส อนฺโตนิเวสเน ฐิโตว ‘‘อหํ อาคจฺฉามิ, นาคราชานํ กีฬาเปตู’’ติ เปเสสิ. อลมฺปายโน จิตฺตตฺถรเณ รตนเปฬํ ฐเปตฺวา วิวริตฺวา ‘‘เอหิ มหานาคา’’ติ สญฺญมทาสิ. ตสฺมึ สมเย สุทสฺสโนปิ ปริสนฺตเร ฐาโต. อถ มหาสตฺโต สีสํ นีหริตฺวา สพฺพาวนฺตํ ปริสํ โอโลเกสิ. นาคา หิ ทฺวีหิ การเณหิ ปริสํ โอโลเกนฺติ สุปณฺณปริปนฺถํ วา ญาตเก วา ทสฺสนตฺถาย. เต สุปณฺณํ ทิสฺวา ภีตา น นจฺจนฺติ, ญาตเก วา ทิสฺวา ลชฺชมานา น นจฺจนฺติ. มหาสตฺโต ปน โอโลเกนฺโต ปริสนฺตเร ภาตรํ อทฺทส. โส อกฺขิปูรานิ อสฺสูนิ คเหตฺวา เปฬโต นิกฺขมิตฺวา ภาตราภิมุโข ปายาสิ. มหาชโน ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ภีโต ปฏิกฺกมิ, เอโก สุทสฺสโนว อฏฺฐาสิ. โส คนฺตฺวา ตสฺส ปาทปิฏฺฐิยํ สีสํ ฐเปตฺวา โรทิ, สุทสฺสโนปิ ปริเทวิ. มหาสตฺโต โรทิตฺวา นิวตฺติตฺวา เปฬเมว ปาวิสิ. อลมฺปายโนปิ ‘‘อิมินา นาเคน ตาปโส ฑฏฺโฐ ภวิสฺสติ, อสฺสาเสสฺสามิ น’’นฺติ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – At that moment, Alampāyana, having bathed well and anointed himself, dressed in a fine cloth, had a jeweled basket carried and went straight to the king’s gate. A great crowd had gathered, and the king’s seat was prepared. The king, who was standing in the inner palace, sent word, saying: “I am coming; let the Nāga king perform!” Alampāyana placed the jeweled basket on a decorated spread, opened it, and gave the sign, “Come forth, great Nāga!” At that time, Sudassana was also standing in the midst of the crowd. Then the Great Being put forth his head and surveyed the entire assembly. For Nāgas survey a crowd for two reasons: either to watch for danger from a Supaṇṇa or for the sake of seeing relatives. Seeing a Supaṇṇa, they become frightened and do not dance; or seeing relatives, they feel ashamed and do not dance. But as the Great Being looked around, he saw his brother in the crowd. With his eyes full of tears, he emerged from the basket and went towards his brother. Seeing him approach, the terrified crowd retreated—only Sudassana remained. He went forward, placed his head on the top of his brother’s feet, and wept. Sudassana also lamented. After weeping, the Great Being turned back and re-entered the basket. Alampāyana thought, “This Nāga must have bitten the ascetic—I will reassure him,” and approaching, he said: ๘๖๙. 869. ‘‘หตฺถา ปมุตฺโต อุรโค, ปาเท เต นิปตี ภุสํ; กจฺจิ นุ ตํ ฑํสี ตาต, มา ภายิ สุขิโต ภวา’’ติ. “Released from my hand, the serpent fell heavily at your feet. I hope it did not bite you, dear one? Do not fear; be at ease.” ตตฺถ มา ภายีติ ตาต ตาปส, อหํ อลมฺปายโน นาม, มา ภายิ, ตว ปฏิชคฺคนํ นาม มม ภาโรติ. There, ‘Do not fear’ means: ‘Dear ascetic, I am called Alampāyana. Do not fear; your protection is my responsibility.’” สุทสฺสโน เตน สทฺธึ กเถตุกมฺยตาย คาถมาห – Desiring to speak with him, Sudassana spoke this verse: ๘๗๐. 870. ‘‘เนว มยฺหํ อยํ นาโค, อลํ ทุกฺขาย กายจิ; ยาวตตฺถิ อหิคฺคาโห, มยา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติ. “This Nāga is incapable of causing me any suffering whatsoever; among snake-charmers, there is none greater than me.” ตตฺถ กายจีติ กสฺสจิ อปฺปมตฺตกสฺสปิ ทุกฺขสฺส อุปฺปาทเน อยํ มม อสมตฺโถ. มยา หิ สทิโส อหิตุณฺฑิโก นาม นตฺถีติ. Herein, 'kāyaci' means: this one is incapable of causing even the slightest suffering to anyone. Indeed, there is no snake-charmer like me. อลมฺปายโน ‘‘อสุโก นาเมโส’’ติ อชานนฺโต กุชฺฌิตฺวา อาห – Not knowing who he was, Alampāyana grew angry and said: ๘๗๑. 871. ‘‘โก [Pg.38] นุ พฺราหฺมณวณฺเณน, ทิตฺโต ปริสมาคโต; อวฺหายนฺตุ สุยุทฺเธน, สุณนฺตุ ปริสา มมา’’ติ. “Who now is this, with the appearance of a brahmin, arrogant, who has come into the assembly? Let him challenge me to a fine contest; let the assembly hear me.” ตตฺถ ทิตฺโตติ คพฺพิโต พาโล อนฺธญาโณ. อวฺหายนฺตูติ อวฺหายนฺโต, อยเมว วา ปาโฐ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อยํ โก พาโล อุมฺมตฺตโก วิย มํ สุยุทฺเธน อวฺหายนฺโต อตฺตนา สทฺธึ สมํ กโรนฺโต ปริสมาคโต, ปริสา มม วจนํ สุณนฺตุ, มยฺหํ โทโส นตฺถิ, มา โข เม กุชฺฌิตฺถาติ. Herein, 'arrogant' means conceited, foolish, of blind knowledge. 'Let him challenge' means 'challenging,' or this is the reading itself. The meaning is: 'Who is this fool, like one deranged, who has come into the assembly challenging me to a fine contest, making himself my equal? Let the assembly hear my words—there is no fault in me; do not be angry with me!' อถ นํ สุทสฺสโน คาถาย อชฺฌภาสิ – Then Sudassana addressed him with a verse: ๘๗๒. 872. ‘‘ตฺวํ มํ นาเคน อาลมฺป, อหํ มณฺฑูกฉาปิยา; โหตุ โน อพฺภุตํ ตตฺถ, อา สหสฺเสหิ ปญฺจหี’’ติ. “O Alampa, you challenge me with a nāga, and I you with a young female frog; let there be a contest between us there, for up to five thousand!” ตตฺถ นาเคนาติ ตฺวํ นาเคน มยา สทฺธึ ยุชฺฌ, อหํ มณฺฑูกฉาปิยา ตยา สทฺธึ ยุชฺฌิสฺสามิ. อา สหสฺเสหิ ปญฺจหีติ ตสฺมึ โน ยุทฺเธ ยาว ปญฺจหิ สหสฺเสหิ อพฺภุตํ โหตูติ. Herein, 'with a nāga' means: 'You fight with me with a nāga, and I will fight with you with a young female frog.' 'Up to five thousand' means: 'In that battle of ours, let the contest be for up to five thousand.' อลมฺปายโน อาห – Alampāyana said: ๘๗๓. 873. ‘‘อหญฺหิ วสุมา อฑฺโฒ, ตฺวํ ทลิทฺโทสิ มาณว; โก นุ เต ปาฏิโภคตฺถิ, อุปชูตญฺจ กึ สิยา. “For I am wealthy and rich, while you, young man, are poor; who now is your surety, and what would be the stake?” ๘๗๔. 874. ‘‘อุปชูตญฺจ เม อสฺส, ปาฏิโภโค จ ตาทิโส; โหตุ โน อพฺภุตํ ตตฺถ, อา สหสฺเสหิ ปญฺจหี’’ติ. “Let there be a stake for me, and a surety of that kind; let there be a contest for us there, for up to five thousand!” ตตฺถ โก นุ เตติ ตว ปพฺพชิตสฺส โก นุ ปาฏิโภโค อตฺถิ. อุปชูตญฺจาติ อิมสฺมึ วา ชูเต อุปนิกฺเขปภูตํ กึ นาม ตว ธนํ สิยา, ทสฺเสหิ เมติ วทติ. อุปชูตญฺจ เมติ มยฺหํ ปน ทาตพฺพํ อุปนิกฺเขปธนํ วา ฐเปตพฺพปาฏิโภโค วา ตาทิโส อตฺถิ, ตสฺมา โน ตตฺถ ยาว ปญฺจหิ สหสฺเสหิ อพฺภุตํ โหตูติ. Herein, 'who now for you' means: 'What surety is there for you, a renunciant?' 'And the stake' means: 'In this contest, what wealth of yours could be placed as a stake? Show it to me,' he says. 'And a stake for me' means: 'But for me, there is such a stake-money to be given or a surety to be established. Therefore, let there be a contest for us there up to five thousand.' สุทสฺสโน ตสฺส กถํ สุตฺวา ‘‘ปญฺจหิ โน สหสฺเสหิ อพฺภุตํ โหตู’’ติ อภีโต ราชนิเวสนํ อารุยฺห มาตุลรญฺโญ สนฺติเก ฐิโต คาถมาห – Having heard his words, Sudassana, fearless, saying, 'Let there be a contest for us for five thousand!', ascended the royal palace and, standing near his maternal uncle the king, spoke this verse: ๘๗๕. 875. ‘‘สุโณหิ [Pg.39] เม มหาราช, วจนํ ภทฺทมตฺถุ เต; ปญฺจนฺนํ เม สหสฺสานํ, ปาฏิโภโค หิ กิตฺติมา’’ติ. “Listen to my words, great king, may good fortune be yours; for my five thousand, the renowned one is indeed the surety.” ตตฺถ กิตฺติมาติ คุณกิตฺติสมฺปนฺน วิวิธคุณาจารกิตฺติสมฺปนฺน. Herein, 'kittimā' means: endowed with the fame of virtue, endowed with the fame of diverse virtues and conduct. ราชา ‘‘อยํ ตาปโส มํ อติพหุํ ธนํ ยาจติ, กึ นุ โข’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห – The king thought, “This ascetic is asking me for a great deal of wealth. What can this be about?” and then spoke this verse: ๘๗๖. 876. ‘‘เปตฺติกํ วา อิณํ โหติ, ยํ วา โหติ สยํกตํ; กึ ตฺวํ เอวํ พหุํ มยฺหํ, ธนํ ยาจสิ พฺราหฺมณา’’ติ. “Is there some paternal debt, or one made by myself? Why do you, O brahmin, ask me for so much wealth?” ตตฺถ เปตฺติกํ วาติ ปิตรา วา คเหตฺวา ขาทิตํ, อตฺตนา วา กตํ อิณํ นาม โหติ, กึ มม ปิตรา ตว หตฺถโต คหิตํ อตฺถิ, อุทาหุ มยา, กึการณา มํ เอวํ พหุํ ธนํ ยาจสีติ? Herein, 'paternal' means: a debt taken and consumed by my father, or a debt incurred by myself. Has anything been taken from your hand by my father, or by me? For what reason do you ask me for so much wealth? เอวํ วุตฺเต สุทสฺสโน ทฺเว คาถา อภาสิ – When this was said, Sudassana spoke two verses: ๘๗๗. 877. ‘‘อลมฺปายโน หิ นาเคน, มมํ อภิชิคีสติ; อหํ มณฺฑูกฉาปิยา, ฑํสยิสฺสามิ พฺราหฺมณํ. “Indeed, Alampāyana desires to conquer me with the nāga; I, by means of a young female frog, will have the brahmin bitten. ๘๗๘. 878. ‘‘ตํ ตฺวํ ทฏฺฐุํ มหาราช, อชฺช รฏฺฐาภิวฑฺฒน; ขตฺตสงฺฆปริพฺยูฬฺโห, นิยฺยาหิ อหิทสฺสน’’นฺติ. “Therefore, great king, O increaser of the realm, surrounded by your assembly of warriors, go forth today to see the snake-exhibition.” ตตฺถ อภิชิคีสตีติ ยุทฺเธ ชินิตุํ อิจฺฉติ. ตตฺถ สเจ โส ชียิสฺสติ, มยฺหํ ปญฺจสหสฺสานิ ทสฺสติ. สจาหํ ชียิสฺสามิ, อหมสฺส ทสฺสามิ, ตสฺมา ตํ พหุํ ธนํ ยาจามิ. ตนฺติ ตสฺมา ตฺวํ มหาราช, อชฺช อหิทสฺสนํ ทฏฺฐุํ นิยฺยาหีติ. Herein, 'abhijigīsati' means 'he desires to win in battle'. In that contest, if he is defeated, he will give me five thousand; if I am defeated, I will give them to him. Therefore, I ask you for that much wealth. 'Taṃ' means 'therefore': 'Therefore, great king, go forth today to see the snake-exhibition'. ราชา ‘‘เตน หิ คจฺฉามา’’ติ ตาปเสน สทฺธึเยว นิกฺขมิ. ตํ ทิสฺวา อลมฺปายโน ‘‘อยํ ตาปโส คนฺตฺวา ราชานํ คเหตฺวา อาคโต, ราชกุลูปโก ภวิสฺสตี’’ติ ภีโต ตํ อนุวตฺตนฺโต คาถมาห – The king said, 'Well then, let us go,' and departed together with the ascetic. Seeing this, Alampāyana, frightened, thinking, 'This ascetic has gone and brought back the king; he must be an attendant of the royal family,' followed him and spoke this verse: ๘๗๙. 879. ‘‘เนว ตํ อติมญฺญามิ, สิปฺปวาเทน มาณว; อติมตฺโตสิ สิปฺเปน, อุรคํ นาปจายสี’’ติ. “I do not despise you on account of your skill, young man; but you are excessive in your skill, you do not revere the serpent.” ตตฺถ [Pg.40] สิปฺปวาเทนาติ มาณว, อหํ อตฺตโน สิปฺเปน ตํ นาติมญฺญามิ, ตฺวํ ปน สิปฺเปน อติมตฺโต อิมํ อุรคํ น ปูเชสิ, นาคสฺส อปจิตึ น กโรสีติ. Herein, 'on account of your skill' means, 'O young man, I do not despise you on account of my own skill. But you, being excessive in your skill, do not honor this serpent, nor do you show reverence to the nāga.' ตโต สุทสฺสโน ทฺเว คาถา อภาสิ – Then Sudassana spoke two verses: ๘๘๐. 880. ‘‘อหมฺปิ นาติมญฺญามิ, สิปฺปวาเทน พฺราหฺมณ; อวิเสน จ นาเคน, ภุสํ วญฺจยเส ชนํ. “I too do not despise you on account of your skill, brahmin; but with a non-venomous nāga, you greatly deceive people. ๘๘๑. 881. ‘‘เอวญฺเจตํ ชโน ชญฺญา, ยถา ชานามิ ตํ อหํ; น ตฺวํ ลภสิ อาลมฺป, ภุสมุฏฺฐึ กุโต ธน’’นฺติ. “And if people knew this as I know you, you would not obtain even a handful of chaff, O Alampa—whence then wealth?” อถสฺส อลมฺปายโน กุชฺฌิตฺวา อาห – Then Alampāyana, having become angry, said to him: ๘๘๒. 882. ‘‘ขราชิโน ชฏี ทุมฺมี, ทิตฺโต ปริสมาคโต; โย ตฺวํ เอวํ คตํ นาคํ, ‘อวิโส’ อติมญฺญติ. “You, rough-skinned, matted-haired, ill-tempered, and conceited, have come to the assembly; you who thus despise this nāga, considering him ‘non-venomous’.” ๘๘๓. 883. ‘‘อาสชฺช โข นํ ชญฺญาสิ, ปุณฺณํ อุคฺคสฺส เตชโส; มญฺเญ ตํ ภสฺมราสึว, ขิปฺปเมส กริสฺสตี’’ติ. “Indeed, having approached him, you will know him, full of fierce power. I think he will quickly reduce you to a pile of ashes.” ตตฺถ ทุมฺมีติ อนญฺชิตนยโน [รุมฺมีติ อนญฺชิตา มณฺฑิโต (สี. ปี.)]. อวิโส อติมญฺญสีติ นิพฺพิโสติ อวชานาสิ. อาสชฺชาติ อุปคนฺตฺวา. ชญฺญาสีติ ชาเนยฺยาสิ. Here, ‘dummī’ means ‘with unadorned eyes’ [or ‘rummī’ means ‘unadorned, adorned’ (Sī. Pī.)]. ‘Aviso atimaññasi’ means ‘you despise as non-venomous’. ‘Āsajja’ means ‘having approached’. ‘Jaññāsi’ means ‘you should know’. อถ เตน สทฺธึ เกฬึ กโรนฺโต สุทสฺสโน คาถมาห – Then, while sporting with him, Sudassana spoke this verse: ๘๘๔. 884. ‘‘สิยา วิสํ สิลุตฺตสฺส, เทฑฺฑุภสฺส สิลาภุโน; เนว โลหิตสีสสฺส, วิสํ นาคสฺส วิชฺชตี’’ติ. “Poison may exist in the house-snake, the deḍḍubha, the rock-dweller; but no poison exists in the red-headed nāga.” ตตฺถ สิลุตฺตสฺสาติ ฆรสปฺปสฺส. เทฑฺฑุภสฺสาติ อุทกสปฺปสฺส. สิลาภุโนติ นีลวณฺณสปฺปสฺส. อิติ นิพฺพิเส สปฺเป ทสฺเสตฺวา เอเตสํ วิสํ สิยา, เนว โลหิตสีสสฺส สปฺปสฺสาติ อาห. Here, ‘siluttassa’ means ‘of the domestic serpent’. ‘Deḍḍubhassa’ means ‘of the aquatic serpent’. ‘Silābhuno’ means ‘of the blue-colored serpent’. Thus, having shown these non-venomous snakes, he says, ‘These may have venom, but not the red-headed serpent’. อถ นํ อลมฺปายโน ทฺวีหิ คาถาหิ อชฺฌภาสิ – Then Alampāyana addressed him with two verses: ๘๘๕. 885. ‘‘สุตเมตํ อรหตํ, สญฺญตานํ ตปสฺสินํ; อิธ ทานานิ ทตฺวาน, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา; ชีวนฺโต เทหิ ทานานิ, ยทิ เต อตฺถิ ทาตเว. “This has been heard from arahants, from restrained ascetics: ‘Having given gifts here, givers go to heaven. Give gifts while living, if you have something to give.’” ๘๘๖. 886. ‘‘อยํ [Pg.41] นาโค มหิทฺธิโก, เตชสฺสี ทุรติกฺกโม; เตน ตํ ฑํสยิสฺสามิ, โส ตํ ภสฺมํ กริสฺสตี’’ติ. “This nāga is of great power, glorious, hard to overcome; I will have him bite you, and he will reduce you to ashes.” ตตฺถ ทาตเวติ ยทิ เต กิญฺจิ ทาตพฺพํ อตฺถิ, ตํ เทหีติ. Here, ‘dātave’ means, ‘if you have anything that should be given, give it’. ๘๘๗. 887. ‘‘มยาเปตํ สุตํ สมฺม, สญฺญตานํ ตปสฺสินํ; อิธ ทานานิ ทตฺวาน, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา; ตฺวเมว เทหิ ชีวนฺโต, ยทิ เต อตฺถิ ทาตเว. “I too have heard this, friend, from the restrained ascetics: ‘Having given gifts here, givers go to heaven. You yourself give while living, if you have something to give.’” ๘๘๘. 888. ‘‘อยํ อชมุขี นาม, ปุณฺณา อุคฺคสฺส เตชโส; ตาย ตํ ฑํสยิสฺสามิ, สา ตํ ภสฺมํ กริสฺสติ. “This is Ajamukhī by name, full of fierce power; with her I will have you bitten, and she will reduce you to ashes.” ๘๘๙. 889. ‘‘ยา ธีตา ธตรฏฺฐสฺส, เวมาตา ภคินี มม; สา ตํ ฑํสตฺวชมุขี, ปุณฺณา อุคฺคสฺส เตชโส’’ติ. – “She who is the daughter of Dhataraṭṭha, my step-sister; may that Ajamukhī, full of fierce power, bite you.” อิมา คาถา สุทสฺสนสฺส วจนํ. ตตฺถ ปุณฺณา อุคฺคสฺส เตชโสติ อุคฺเคน วิเสน ปุณฺณา. These verses are the words of Sudassana. Here, ‘puṇṇā uggassa tejaso’ means ‘full of fierce poison’. เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘อมฺม อชมุขิ, ชฏนฺตรโต เม นิกฺขมิตฺวา ปาณิมฺหิ ปติฏฺฐหา’’ติ มหาชนสฺส มชฺเฌเยว ภคินึ ปกฺโกสิตฺวา หตฺถํ ปสาเรสิ. สา ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ชฏนฺตเร นิสินฺนาว ติกฺขตฺตุํ มณฺฑูกวสฺสิตํ วสฺสิตฺวา นิกฺขมิตฺวา อํสกูเฏ นิสีทิตฺวา อุปฺปติตฺวา ตสฺส หตฺถตเล ตีณิ วิสพินฺทูนิ ปาเตตฺวา ปุน ตสฺส ชฏนฺตรเมว ปาวิสิ. สุทสฺสโน วิสํ คเหตฺวา ฐิโตว ‘‘นสฺสิสฺสตายํ ชนปโท, นสฺสิสฺสตายํ ชนปโท’’ติ ติกฺขตฺตุํ มหาสทฺทํ อภาสิ. ตสฺส โส สทฺโท ทฺวาทสโยชนิกํ พาราณสึ ฉาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ ราชา ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กิมตฺถํ ชนปโท นสฺสิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มหาราช, อิมสฺส วิสสฺส นิสิญฺจนฏฺฐานํ น ปสฺสามี’’ติ. ‘‘ตาต, มหนฺตา อยํ ปถวี, ปถวิยํ นิสิญฺจา’’ติ. อถ นํ ‘‘น สกฺกา ปถวิยํ สิญฺจิตุํ, มหาราชา’’ติ ปฏิกฺขิปนฺโต คาถมาห – Having said this, he called out, “Mother Ajamukhi, come out from my matted hair and stand on my hand,” summoning his sister right in the midst of the great assembly and extending his hand. Hearing his voice, she, still seated within the matted locks, croaked like a frog three times, then emerged, sat on his shoulder, leaped up, dropped three drops of poison onto his palm, and re-entered his matted hair. Sudassana, holding the poison, stood and cried out three times with a great shout, “This land will perish! This land will perish!” His voice covered the twelve-yojana expanse of Bārāṇasī and lingered. Then the king, hearing that cry, asked, “Why will the land perish?” “Great king, I see no place to pour this poison.” “My dear, this earth is vast—pour it on the earth.” But refusing him, he replied, “It cannot be poured on the earth, great king,” and spoke this verse: ๘๙๐. 890. ‘‘ฉมายํ เจ นิสิญฺจิสฺสํ, พฺรหฺมทตฺต วิชานหิ; ติณลตานิ โอสธฺโย, อุสฺสุสฺเสยฺยุํ อสํสย’’นฺติ. “If I were to pour it on the ground, Brahmadatta, know this: grasses, creepers, and medicinal herbs would undoubtedly wither.” ตตฺถ [Pg.42] ติณลตานีติ ปถวินิสฺสิตานิ ติณานิ จ ลตา จ สพฺโพสธิโย จ อุสฺสุสฺเสยฺยุํ, ตสฺมา น สกฺกา ปถวิยํ นิสิญฺจิตุนฺติ. Here, this means that the grasses, creepers, and all medicinal herbs rooted in the earth would wither away; therefore, it is not possible to pour it on the earth. เตน หิ นํ, ตาต, อุทฺธํ อากาสํ ขิปาติ. ตตฺราปิ น สกฺกาติ ทสฺเสนฺโต คาถมาห – “Then, my dear, throw it up into the sky,” said the king. Showing that this too was not possible, he spoke this verse: ๘๙๑. 891. ‘‘อุทฺธํ เจ ปาตยิสฺสามิ, พฺรหฺมทตฺต วิชานหิ; สตฺตวสฺสานิยํ เทโว, น วสฺเส น หิมํ ปเต’’ติ. “If I were to throw it upwards, Brahmadatta, know this: for seven years, the sky-god would not rain, nor would snow fall.” ตตฺถ น หิมํ ปเตติ สตฺตวสฺสานิ หิมพินฺทุมตฺตมฺปิ น ปติสฺสติ. Here, ‘na himaṃ pate’ means ‘not even a drop of snow will fall for seven years’. เตน หิ นํ ตาต อุทเก สิญฺจาติ. ตตฺราปิ น สกฺกาติ ทสฺเสตุํ คาถมาห – “Then, my dear, pour it into the water,” said the king. To show that this too was not possible, he spoke this verse: ๘๙๒. 892. ‘‘อุทเก เจ นิสิญฺจิสฺสํ, พฺรหฺมทตฺต วิชานหิ; ยาวนฺโตทกชา ปาณา, มเรยฺยุํ มจฺฉกจฺฉปา’’ติ. “If I were to pour it into the water, Brahmadatta, know this: all water-born creatures, fish and turtles, would die.” อถ นํ ราชา อาห – ‘‘ตาต, มยํ น กิญฺจิ ชานาม, ยถา อมฺหากํ รฏฺฐํ น นสฺสติ, ตํ อุปายํ ตฺวเมว ชานาหี’’ติ. ‘‘เตน หิ, มหาราช, อิมสฺมึ ฐาเน ปฏิปาฏิยา ตโย อาวาเฏ ขณาเปถา’’ติ. ราชา ขณาเปสิ. สุทสฺสโน ปฐมํ อาวาฏํ นานาเภสชฺชานํ ปูราเปสิ, ทุติยํ โคมยสฺส, ตติยํ ทิพฺโพสธานญฺเญว. ตโต ปฐเม อาวาเฏ วิสพินฺทูนิ ปาเตสิ. ตงฺขณญฺเญว ธูมายิตฺวา ชาลา อุฏฺฐหิ. สา คนฺตฺวา โคมเย อาวาฏํ คณฺหิ. ตโตปิ ชาลา อุฏฺฐาย อิตรํ ทิพฺโพสธสฺส ปุณฺณํ คเหตฺวา โอสธานิ ฌาเปตฺวา นิพฺพายิ. อลมฺปายโน ตสฺส อาวาฏสฺส อวิทูเร อฏฺฐาสิ. อถ นํ วิสอุสุมา ปหริ, สรีรจฺฉวิ อุปฺปาเฏตฺวา คตา, เสตกุฏฺฐิ อโหสิ. โส ภยตชฺชิโต ‘‘นาคราชานํ วิสฺสชฺเชมี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วาจํ นิจฺฉาเรสิ. ตํ สุตฺวา โพธิสตฺโต รตนเปฬาย นิกฺขมิตฺวา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตํ อตฺตภาวํ มาเปตฺวา เทวราชลีลาย ฐิโต. สุทสฺสโนปิ อชมุขีปิ ตเถว อฏฺฐํสุ. ตโต สุทสฺสโน ราชานํ อาห – ‘‘ชานาสิ โน, มหาราช, กสฺเสเต ปุตฺตา’’ติ? ‘‘น ชานามี’’ติ. ‘‘ตุมฺเห ตาว น ชานาสิ, กาสิรญฺโญ ปน ธีตาย สมุทฺทชาย ธตรฏฺฐสฺส ทินฺนภาวํ ชานาสี’’ติ? ‘‘อาม, ชานามิ, มยฺหํ สา กนิฏฺฐภคินี’’ติ. ‘‘มยํ ตสฺสา ปุตฺตา, ตฺวํ โน มาตุโล’’ติ. Then the king said to him, “My dear, we know nothing. You alone know the means by which our kingdom will not perish.” “Very well, great king, have three pits dug in a row at this spot.” The king had them dug. Sudassana filled the first pit with various medicines, the second with cow dung, and the third solely with divine herbs. Then he dropped the poison into the first pit. Instantly, it smoked and flames arose. The flames went and seized the pit of cow dung. From there too, flames arose and took hold of the other pit full of divine herbs, burning the herbs until they were extinguished. Alampāyana stood not far from that pit. Then the poisonous heat struck him, tearing off his skin, and he became a white leper. Terrified, he cried out three times, “I release the Nāga king!” Hearing this, the Bodhisatta emerged from his jeweled casket, having magically created a form adorned with all ornaments, standing in the manner of a divine king. Sudassana and Ajamukhi also stood in the same way. Then Sudassana said to the king, “Do you know, great king, whose sons we are?” “I do not know.” “You do not know us, but do you know that Samuddajā, the daughter of the king of Kāsi, was given to Dhataraṭṭha?” “Yes, I know. She is my youngest sister.” “We are her sons, and you are our uncle.” ตํ [Pg.43] สุตฺวา ราชา กมฺปมาโน เต อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา โรทิตฺวา ปาสาทํ อาโรเปตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ กาเรตฺวา ภูริทตฺเตน ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต ปุจฺฉิ ‘‘ตาต, ตํ เอวรูปํ อุคฺคเตชํ กถํ อลมฺปายโน คณฺหี’’ติ? โส สพฺพํ วิตฺถาเรน กเถตฺวา ราชานํ โอวทนฺโต ‘‘มหาราช, รญฺญา นาม อิมินา นิยาเมน รชฺชํ กาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ มาตุลสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. อถ นํ สุทสฺสโน อาห – ‘‘มาตุล, มม มาตา ภูริทตฺตํ อปสฺสนฺตี กิลมติ, น สกฺกา อมฺเหหิ ปปญฺจํ กาตุ’’นฺติ. ‘‘สาธุ, ตาตา, ตุมฺเห ตาว คจฺฉถ. อหํ ปน มม ภคินึ ทฏฺฐุกาโมมฺหิ, กถํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ. ‘‘มาตุล, กหํ ปน โน อยฺยโก กาสิราชา’’ติ? ‘‘ตาต, มม ภคินิยา วินา วสิตุํ อสกฺโกนฺโต รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา อสุเก วนสณฺเฑ นาม วสตี’’ติ. ‘‘มาตุล, มม มาตา ตุมฺเห เจว อยฺยกญฺจ ทฏฺฐุกามา, ตุมฺเห อสุกทิวเส มม อยฺยกสฺส สนฺติกํ คจฺฉถ, มยํ มาตรํ อาทาย อยฺยกสฺส อสฺสมปทํ อาคจฺฉิสฺสาม. ตตฺถ นํ ตุมฺเหปิ ปสฺสิสฺสถา’’ติ. อิติ เต มาตุลสฺส ทิวสํ ววตฺถเปตฺวา ราชนิเวสนา โอตรึสุ. ราชา ภาคิเนยฺเย อุยฺโยเชตฺวา โรทิตฺวา นิวตฺติ. เตปิ ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา นาคภวนํ คตา. Hearing this, the trembling king embraced them, kissed their heads, wept, led them up to the palace, showed them great honor, and while exchanging greetings with Bhūridatta, asked, “Dear one, how did Alampāyana capture you, so full of fierce energy?” He explained everything in detail and, advising the king, taught his uncle the Dhamma, saying, “Great king, it is fitting for a king to rule in this manner.” Then Sudassana said, “Uncle, our mother grows weary without seeing Bhūridatta; we cannot delay any longer.” “Very well, dear ones, you may go now. But I wish to see my sister—how shall I meet her?” “Uncle, where then is our grandfather, the king of Kāsi?” “Dear one, unable to live without my sister, he renounced the kingdom and now dwells in such-and-such a forest grove.” “Uncle, our mother wishes to see both you and grandfather. On such-and-such a day, go to our grandfather’s presence; we will bring our mother and come to his hermitage. There you shall see her too.” Thus, having set the day with their uncle, they descended from the royal residence. The king, having sent off his nephews, wept and turned back. They too, plunging into the earth, went to the Nāga realm. นครปเวสนขณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Section on Entering the City is concluded. มหาสตฺตสฺส ปริเยสนขณฺฑํ The Section on the Great Being's Search มหาสตฺเต สมฺปตฺเต สกลนาคภวนํ เอกปริเทวสทฺทํ อโหสิ. โสปิ มาสํ เปฬาย วสิตตฺตา กิลนฺโต คิลานเสยฺยํ สยิ. ตสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตานํ นาคานํ ปมาณํ นตฺถิ. โส เตหิ สทฺธึ กเถนฺโต กิลมติ. กาณาริฏฺโฐ เทวโลกํ คนฺตฺวา มหาสตฺตํ อทิสฺวา ปฐมเมวาคโต. อถ นํ ‘‘เอส จณฺโฑ ผรุโส, สกฺขิสฺสติ นาคปริสํ วาเรตุ’’นฺติ มหาสตฺตสฺส นิสินฺนฏฺฐาเน โทวาริกํ กรึสุ. สุโภโคปิ สกลหิมวนฺตํ วิจริตฺวา ตโต มหาสมุทฺทญฺจ เสสนทิโย จ อุปธาเรตฺวา ยมุนํ อุปธาเรนฺโต อาคจฺฉติ. เนสาทพฺราหฺมโณปิ อลมฺปายนํ กุฏฺฐึ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ ภูริทตฺตํ กิลเมตฺวา กุฏฺฐิ ชาโต, อหํ ปน ตํ มยฺหํ ตาว พหูปการํ มณิโลเภน อลมฺปายนสฺส ทสฺเสสึ, ตํ ปาปํ มม อาคมิสฺสติ. ยาว ตํ น อาคจฺฉติ, ตาวเทว ยมุนํ คนฺตฺวา ปยาคติตฺเถ ปาปปวาหนํ กริสฺสามี’’ติ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘มยา ภูริทตฺเต มิตฺตทุพฺภิกมฺมํ กตํ, ตํ ปาปํ ปวาเหสฺสามี’’ติ วตฺวา อุทโกโรหนกมฺมํ กโรติ. ตสฺมึ ขเณ สุโภโค [Pg.44] ตํ ฐานํ ปตฺโต. ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อิมินา กิร ปาปเกน ตาว มหนฺตสฺส ยสสฺส ทายโก มม ภาตา มณิรตนสฺส การณา อลมฺปายนสฺส ทสฺสิโต, นาสฺส ชีวิตํ ทสฺสามี’’ติ นงฺคุฏฺเฐน ตสฺส ปาเทสุ เวเฐตฺวา อากฑฺฒิตฺวา อุทเก โอสิทาเปตฺวา นิรสฺสาสกาเล โถกํ สิถิลํ อกาสิ. โส สีสํ อุกฺขิปิ. อถ นํ ปุนากฑฺฒิตฺวา โอสีทาเปสิ. เอวํ พหู วาเร เตน กิลมิยมาโน เนสาทพฺราหฺมโณ สีสํ อุกฺขิปิตฺวา คาถมาห – When the Great Being arrived, there was a single cry of lamentation throughout the entire Nāga realm. Having spent a month in the basket, he was weary and lay down on a sickbed. There was no limit to the number of Nāgas who came to visit him. Conversing with them, he grew tired. Kāṇāriṭṭha, having gone to the deva world and not seeing the Great Being, returned first. Then, thinking, "This fierce and harsh one might be able to restrain the Nāga assembly," they made him the gatekeeper at the Great Being’s resting place. Subhoga, having wandered all over the Himalayas and then surveyed the great ocean and the other rivers, was approaching while observing the Yamunā. The fowler brahmin, seeing the leper Alampāyana, thought, "This one, having tormented Bhūridatta, became a leper. But I, out of greed for the jewel, handed him, who had been of such great service to me, over to Alampāyana. That evil will come to me. Before it arrives, I will go to the Yamunā and perform a cleansing ritual at the Payāga ford." So he went there and said, "I have committed a treacherous deed against my friend Bhūridatta; I will wash away that evil," and began the ritual of descending into the water. At that moment, Subhoga reached that place. Hearing his words, he thought, "By this wicked one, it seems, my brother, a giver of such great fame, was handed over to Alampāyana for the sake of a jewel. I will not let him live." Wrapping his tail around the brahmin’s feet, he dragged him and submerged him in the water. When he was breathless, he loosened his grip slightly. The brahmin raised his head. Then he dragged him down again and submerged him. Tormented thus many times, the fowler brahmin raised his head and spoke a verse: ๘๙๓. 893. ‘‘โลกฺยํ สชนฺตํ อุทกํ, ปยาคสฺมึ ปติฏฺฐิตํ; โก มํ อชฺโฌหรี ภูโต, โอคาฬฺหํ ยมุนํ นทิ’’นฺติ. "The world-honored, cleansing water, established at Payāga; what being seizes me, plunged into the river Yamunā?" ตตฺถ โลกฺยนฺติ เอวํ ปาปวาหนสมตฺถนฺติ โลกสมฺมตํ. สชนฺตนฺติ เอวรูปํ อุทกํ อภิสิญฺจนฺตํ. ปยาคสฺมินฺติ ปยาคติตฺเถ. Here, 'lokyaṃ' means 'honored by the world' as being capable of washing away evil. 'Sajantaṃ' refers to such water as purifies. 'Payāgasmiṃ' means at the Payāga ford. อถ นํ สุโภโค คาถาย อชฺฌภาสิ – Then Subhoga addressed him with a verse: ๘๙๔. 894. ‘‘ยเทส โลกาธิปตี ยสสฺสี, พาราณสึ ปกฺริย สมนฺตโต; ตสฺสาห ปุตฺโต อุรคูสภสฺส, สุโภโคติ มํ พฺราหฺมณ เวทยนฺตี’’ติ. "He who is the glorious lord of the world, having made Bārāṇasī his domain all around—I am his son, the bull among serpents; brahmin, they know me as Subhoga." ตตฺถ ยเทสาติ โย เอโส. ปกฺริย สมนฺตโตติ ปจฺจตฺถิกานํ ทุปฺปหรณสมตฺถตาย ปริสมนฺตโต ปกิริย สพฺพํ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริ ผเณน ฉาเทสิ. Here, 'yadesa' means 'yo esa' (he who). 'Pakriya samantato' means, to make it difficult for enemies to strike, having spread and completely encircled everything all around, he covered it above with his hood. อถ นํ พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ ภูริทตฺตภาตา, น เม ชีวิตํ ทสฺสติ, ยํนูนาหํ เอตสฺส เจว มาตาปิตูนญฺจสฺส วณฺณกิตฺตเนน มุทุจิตฺตตํ กตฺวา อตฺตโน ชีวิตํ ยาเจยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา คาถมาห – Then the brahmin thought, "This is Bhūridatta's brother; he will not give me my life. What if I were to soften his heart by praising him and his parents, and then beg for my own life?" Reflecting thus, he spoke this verse: ๘๙๕. 895. ‘‘สเจ หิ ปุตฺโต อุรคูสภสฺส, กาสิสฺส รญฺโญ อมราธิปสฺส; มเหสกฺโข อญฺญตโร ปิตา เต, มจฺเจสุ มาตา ปน เต อตุลฺยา; น ตาทิโส อรหติ พฺราหฺมณสฺส, ทาสมฺปิ โอหาริตุํ มหานุภาโว’’ติ. "If indeed you are the son of the bull of serpents, the king of Kasi, lord of immortals; if your father is one among the mighty, and your mother is matchless among mortals; then such a one of great power ought not to drown even a slave of a brahmin." ตตฺถ [Pg.45] กาสิสฺสาติ อปเรน นาเมน เอวํนามกสฺส. ‘‘กาสิกรญฺโญ’’ติปิ ปฐนฺติเยว. กาสิราชธีตาย คหิตตฺตา กาสิรชฺชมฺปิ ตสฺเสว สนฺตกํ กตฺวา วณฺเณติ. อมราธิปสฺสาติ ทีฆายุกตาย อมรสงฺขาตานํ นาคานํ อธิปสฺส. มเหสกฺโขติ มหานุภาโว. อญฺญตโรติ มเหสกฺขานํ อญฺญตโร. ทาสมฺปีติ ตาทิโส หิ มหานุภาโว อานุภาวรหิตํ พฺราหฺมณสฺส ทาสมฺปิ อุทเก โอหริตุํ นารหติ, ปเคว มหานุภาวํ พฺราหฺมณนฺติ. Here, 'of Kāsi' means of one named thus by another name. Some also read it as 'of the Kāsika king.' Because he took the daughter of the Kāsi king, he describes the Kāsi kingdom also as belonging to him. 'Lord of immortals' means lord over the nāgas, who are called immortals because of their long lives. 'Mahesakkho' means of great power. 'Aññataro' means one among the mighty ones. 'Dāsampi'—indeed, such a mighty one ought not to drown in water even a powerless slave of a brahmin, let alone a brahmin of great power. อถ นํ สุโภโค ‘‘อเร ทุฏฺฐพฺราหฺมณ, ตฺวํ มํ วญฺเจตฺวา ‘มุญฺจิสฺสามี’ติ มญฺญสิ, น เต ชีวิตํ ทสฺสามี’’ติ เตน กตกมฺมํ ปกาเสนฺโต อาห – Then Subhoga said, "You wicked brahmin! Do you think that by deceiving me, I will release you? I will not give you your life!" Revealing the deed the brahmin had done, he spoke: ๘๙๖. 896. ‘‘รุกฺขํ นิสฺสาย วิชฺฌิตฺโถ, เอเณยฺยํ ปาตุมาคตํ; โส วิทฺโธ ทูรมจริ, สรเวเคน สีฆวา. "Relying on a tree, you shot the antelope that came to drink. Wounded, it fled far, swift with the speed of an arrow." ๘๙๗. 897. ‘‘ตํ ตฺวํ ปติตมทฺทกฺขิ, อรญฺญสฺมึ พฺรหาวเน; ส มํสกาชมาทาย, สายํ นิคฺโรธุปาคมิ. "You saw it fallen in the vast forest; taking a pole-load of its flesh, you came in the evening to the banyan tree." ๘๙๘. 898. ‘‘สุกสาฬิกสงฺฆุฏฺฐํ, ปิงฺคลํ สนฺถตายุตํ; โกกิลาภิรุทํ รมฺมํ, ธุวํ หริตสทฺทลํ. "Resounding with parrots and mynahs, tawny and covered with young shoots, delightful, resounding with the cries of cuckoos, ever verdant with fresh grass." ๘๙๙. 899. ‘‘ตตฺถ เต โส ปาตุรหุ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ; มหานุภาโว ภาตา เม, กญฺญาหิ ปริวาริโต. "There he appeared to you, blazing with power and glory; my brother, of great might, surrounded by maidens." ๙๐๐. 900. ‘‘โส เตน ปริจิณฺโณ ตฺวํ, สพฺพกาเมหิ ตปฺปิโต; อทุฏฺฐสฺส ตุวํ ทุพฺภิ, ตํ เต เวรํ อิธาคตํ. "By him you were cared for, gratified with all pleasures; yet you were treacherous to the innocent—that enmity has come to you here." ๙๐๑. 901. ‘‘ขิปฺปํ คีวํ ปสาเรหิ, น เต ทสฺสามิ ชีวิตํ; ภาตุ ปริสรํ เวรํ, เฉทยิสฺสามิ เต สิร’’นฺติ. "Quickly stretch out your neck, I will not give you life; remembering the enmity against my brother, I will sever your head." ตตฺถ สายํ นิคฺโรธุปาคมีติ วิกาเล นิคฺโรธํ อุปคโต อสิ. ปิงฺคลนฺติ ปกฺกานํ วณฺเณน ปิงฺคลํ. สนฺถตายุตนฺติ ปาโรหปริกิณฺณํ. โกกิลาภิรุทนฺติ โกกิลาหิ อภิรุทํ. ธุวํ หริตสทฺทลนฺติ อุทกภูมิยํ ชาตตฺตา นิจฺจํ หริตสทฺทลํ ภูมิภาคํ. ปาตุรหูติ ตสฺมึ เต นิคฺโรเธ ฐิตสฺส [Pg.46] โส มม ภาตา ปากโฏ อโหสิ. อิทฺธิยาติ ปุญฺญเตเชน. โส เตนาติ โส ตุวํ เตน อตฺตโน นาคภวนํ เนตฺวา ปริจิณฺโณ. ปริสรนฺติ ตยา มม ภาตุ กตํ เวรํ ปาปกมฺมํ ปริสรนฺโต อนุสฺสรนฺโต. เฉทยิสฺสามิ เต สิรนฺติ ตว สีสํ ฉินฺทิสฺสามีติ. There, 'sāyaṃ nigrodhupāgami' means you approached the banyan tree in the evening. 'Piṅgalaṃ' means tawny with the color of ripe things. 'Santhatāyutaṃ' means covered with young shoots. 'Kokilābhirudaṃ' means resounding with cuckoos. 'Dhuvaṃ haritasaddalaṃ' means a portion of land that is always green with young grass because it is born in a watery place. 'Pāturahū' means that while you were standing by that banyan tree, my brother became manifest to you. 'Iddhiyā' means through the power of merit. 'So tena' means that you were taken to his own nāga abode by him and cared for. 'Parisaraṃ' means recalling and remembering the enmity and evil deed done by you against my brother. 'Chedayissāmi te siraṃ' means 'I will cut off your head.' อถ พฺราหฺมโณ ‘‘น เมส ชีวิตํ ทสฺสติ, ยํ กิญฺจิ ปน วตฺวา โมกฺขตฺถาย วายมิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห – Then the brahmin, thinking, "He will not give me my life; but it is fitting to strive for release by saying whatever I can," spoke this verse: ๙๐๒. 902. ‘‘อชฺฌายโก ยาจโยคี, อาหุตคฺคิ จ พฺราหฺมโณ; เอเตหิ ตีหิ ฐาเนหิ, อวชฺโฌ โหติ พฺราหฺมโณ’’ติ. "A reciter of sacred texts, one who lives by alms, and a brahmin who tends the sacrificial fire; by these three grounds, a brahmin is not to be killed." ตตฺถ เอเตหีติ เอเตหิ อชฺฌายกตาทีหิ ตีหิ การเณหิ พฺราหฺมโณ อวชฺโฌ, น ลพฺภา พฺราหฺมณํ วธิตุํ, กึ ตฺวํ วเทสิ, โย หิ พฺราหฺมณํ วเธติ, โส นิรเย นิพฺพตฺตตีติ. Here, 'by these' means by these three reasons—being a reciter of sacred texts and so on—a brahmin is not to be killed; it is not permissible to kill a brahmin. What are you saying? For whoever kills a brahmin is reborn in hell. ตํ สุตฺวา สุโภโค สํสยปกฺขนฺโท หุตฺวา ‘‘อิมํ นาคภวนํ เนตฺวา ภาตโร ปฏิปุจฺฉิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทฺเว คาถา อภาสิ – Hearing that, Subhoga, becoming doubtful, thought, "I will take this man to the Nāga realm, question my brothers, and then I will know." Reflecting thus, he spoke two verses: ๙๐๓. 903. ‘‘ยํ ปุรํ ธตรฏฺฐสฺส, โอคาฬฺหํ ยมุนํ นทึ; โชตเต สพฺพโสวณฺณํ, คิริมาหจฺจ ยามุนํ. "The city of Dhataraṭṭha, which, situated in the river Yamunā, gleams all golden, touching the Yamuna mountain." ๙๐๔. 904. ‘‘ตตฺถ เต ปุริสพฺยคฺฆา, โสทริยา มม ภาตโร; ยถา เต ตตฺถ วกฺขนฺติ, ตถา เหสฺสสิ พฺราหฺมณา’’ติ. "There dwell those tigers among men, my brothers born of the same womb; as they shall declare there, so shall it be for you, O brahmin." ตตฺถ ปุรนฺติ นาคปุรํ. โอคาฬฺหนฺติ อนุปวิฏฺฐํ. คิริมาหจฺจ ยามุนนฺติ ยมุนาโต อวิทูเร ฐิตํ หิมวนฺตํ อาหจฺจ โชตติ. ตตฺถ เตติ ตสฺมึ นคเร เต มม ภาตโร วสนฺติ, ตตฺถ นีเต ตยิ ยถา เต วกฺขนฺติ, ตถา ภวิสฺสสิ. สเจ หิ สจฺจํ กเถสิ, ชีวิตํ เต อตฺถิ. โน เจ, ตตฺเถว สีสํ ฉินฺทิสฺสามีติ. There, 'puraṃ' means the Nāga city. 'Ogāḷhaṃ' means entered into. 'Girimāhacca yāmunaṃ' means 'it shines, touching the Himalaya mountain situated not far from the Yamunā.' 'Tattha te' means 'in that city those brothers of mine dwell'. When you are brought there, as they will speak, so shall it be for you. If you speak the truth, you will have your life. If not, I will cut off your head right there. อิติ นํ วตฺวา สุโภโค คีวายํ คเหตฺวา ขิปนฺโต อกฺโกสนฺโต ปริภาสนฺโต มหาสตฺตสฺส ปาสาททฺวารํ อคมาสิ. Having said this to him, Subhoga, grabbing him by the neck, throwing him down, scolding him, and reviling him, went to the palace gate of the Great Being. มหาสตฺตสฺส ปริเยสนยกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The chapter on the quest of the Great Being is concluded. มิจฺฉากถา Wrong Discourse อถ [Pg.47] นํ โทวาริโก หุตฺวา นิสินฺโน กาณาริฏฺโฐ ตถา กิลเมตฺวา อานียมานํ ทิสฺวา ปฏิมคฺคํ คนฺตฺวา ‘‘สุโภค, มา วิเหฐยิ, พฺราหฺมณา นาม มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺตา. สเจ หิ มหาพฺรหฺมา ชานิสฺสติ, ‘มม ปุตฺตํ วิเหเฐนฺตี’ติ กุชฺฌิตฺวา อมฺหากํ สกลํ นาคภวนํ วินาเสสฺสติ. โลกสฺมิญฺหิ พฺราหฺมณา นาม เสฏฺฐา มหานุภาวา, ตฺวํ เตสํ อานุภาวํ น ชานาสิ, อหํ ปน ชานามี’’ติ อาห. กาณาริฏฺโฐ กิร อตีตานนฺตรภเว ยญฺญการพฺราหฺมโณ อโหสิ, ตสฺมา เอวมาห. วตฺวา จ ปน อนุภูตปุพฺพวเสน ยชนสีโล หุตฺวา สุโภคญฺจ นาคปริสญฺจ อามนฺเตตฺวา ‘‘เอถ, โภ, ยญฺญการกานํ โว คุเณ วณฺเณสฺสามี’’ติ วตฺวา ยญฺญวณฺณนํ อารภนฺโต อาห – Then Kāṇāriṭṭha, who was sitting there as the gatekeeper, seeing him being brought in such a tormented state, went to meet him and said, "Subhoga, do not harass him. Brahmins are indeed the sons of the Great Brahmā. If the Great Brahmā were to learn that they are harassing his son, he would become angry and destroy our entire Nāga abode. For in the world, brahmins are the foremost and of great power. You do not know their power, but I do." It is said that Kāṇāriṭṭha had been a brahmin who performed sacrifices in his immediately preceding life, which is why he spoke thus. And having spoken, being one accustomed to sacrifice due to past experience, he addressed Subhoga and the Nāga assembly, saying, "Come, sirs, I shall describe to you the virtues of those who perform sacrifices." And beginning his praise of sacrifice, he said: ๙๐๕. 905. ‘‘อนิตฺตรา อิตฺตรสมฺปยุตฺตา, ยญฺญา จ เวทา จ สุโภค โลเก; ตทคฺครยฺหญฺหิ วินินฺทมาโน, ชหาติ วิตฺตญฺจ สตญฺจ ธมฺม’’นฺติ. "Excellent, yet associated with the ordinary, are sacrifices and Vedas in the world, O Subhoga. Indeed, by disparaging that which is foremost and blameless, one abandons both wealth and the Dhamma of the good." ตตฺถ อนิตฺตราติ สุโภค อิมสฺมึ โลเก ยญฺญา จ เวทา จ อนิตฺตรา น ลามกา มหานุภาวา, เต อิตฺตเรหิ พฺราหฺมเณหิ สมฺปยุตฺตา, ตสฺมา พฺราหฺมณาปิ อนิตฺตราว ชาตา. ตทคฺครยฺหนฺติ ตสฺมา อคารยฺหํ พฺราหฺมณํ วินินฺทมาโน ธนญฺจ ปณฺฑิตานํ ธมฺมญฺจ ชหาติ. อิทํ กิร โส ‘‘อิมินา ภูริทตฺเต มิตฺตทุพฺภิกมฺมํ กตนฺติ วตฺตุํ นาคปริสา มา ลภนฺตู’’ติ อโวจ. Herein, 'anittarā' means, O Subhoga, that in this world sacrifices and Vedas are excellent, not inferior—they are of great power. They are associated with ordinary brahmins; therefore, the brahmins too have become excellent. By 'Tadaggarayhaṃ' is meant: therefore, one who disparages a blameless brahmin abandons wealth and the Dhamma of the wise. It is said he spoke this to prevent the Nāga assembly from being able to say, 'This Bhūridatta has committed treachery against a friend.' อถ นํ กาณาริฏฺโฐ ‘‘สุโภค ชานาสิ ปน อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต’’ติ วตฺวา ‘‘น ชานามี’’ติ วุตฺเต ‘‘พฺราหฺมณานํ ปิตามเหน มหาพฺรหฺมุนา นิมฺมิโต’’ติ ทสฺเสตุํ อิตรํ คาถมาห – Then Kāṇāriṭṭha said to him, "Subhoga, do you know by whom this world was created?" When he replied, "I do not know," he spoke another verse to show that it was created by the great Brahmā, the grandfather of the brahmins: ๙๐๖. 906. ‘‘อชฺเฌนมริยา ปถวึ ชนินฺทา, เวสฺสา กสึ ปาริจริยญฺจ สุทฺทา; อุปาคุ ปจฺเจกํ ยถาปเทสํ, กตาหุ เอเต วสินาติ อาหู’’ติ. "The nobles undertook study, the kings the earth, the Vessas farming, and the Suddas service. They each approached their allotted task; these, it is said, were made by the sovereign." ตตฺถ อุปาคูติ อุปคตา. พฺรหฺมา กิร พฺราหฺมณาทโย จตฺตาโร วณฺเณ นิมฺมินิตฺวา อริเย ตาว พฺราหฺมเณ อาห – ‘‘ตุมฺเห อชฺเฌนเมว อุปคจฺฉถ[Pg.48], มา อญฺญํ กิญฺจิ กริตฺถา’’ติ, ชนินฺเท อาห ‘‘ตุมฺเห ปถวึเยว วิชินถ’’, เวสฺเส อาห – ‘‘ตุมฺเห กสึเยว อุเปถ’’, สุทฺเท อาห ‘‘ตุมฺเห ติณฺณํ วณฺณานํ ปาริจริยํเยว อุเปถา’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย อริยา อชฺเฌนํ, ชนินฺทา ปถวึ, เวสฺสา กสึ, สุทฺทา ปาริจริยํ อุปาคตาติ วทนฺติ. ปจฺเจกํ ยถาปเทสนฺติ อุปคจฺฉนฺตา จ ปาฏิเยกฺกํ อตฺตโน กุลปเทสานุรูเปน พฺรหฺมุนา วุตฺตนิยาเมเนว อุปคตา. กตาหุ เอเต วสินาติ อาหูติ เอวํ กิร เอเต วสินา มหาพฺรหฺมุนา กตา อเหสุนฺติ กเถนฺติ. Herein, 'upāgū' means 'they undertook'. It is said that Brahmā, having created the four castes—brahmins and so on—first addressed the noble brahmins: 'You should only undertake study; do not do anything else.' To the kings, he said: 'You should conquer the earth.' To the Vessas, he said: 'You should undertake agriculture.' To the Suddas, he said: 'You should undertake service to the three castes.' They say that from then on, the nobles undertook study, the kings the earth, the Vessas agriculture, and the Suddas service. By 'each according to their allotted task' is meant that they each undertook their task according to the rule spoken by Brahmā, in conformity with their own family's sphere. By 'these, it is said, were made by the sovereign' is meant: thus, they say, these were made by the sovereign, the great Brahmā. เอวํ มหาคุณา เอเต พฺราหฺมณา นาม. โย หิ เอเตสุ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ทานํ เทติ, ตสฺส อญฺญตฺถ ปฏิสนฺธิ นตฺถิ, เทวโลกเมว คจฺฉตีติ วตฺวา อาห – Thus, these brahmins are endowed with great virtues. Whoever, with a serene mind, gives a gift to them, for them there is no rebirth elsewhere—they go only to the world of the gods. Having said this, he spoke: ๙๐๗. 907. ‘‘ธาตา วิธาตา วรุโณ กุเวโร, โสโม ยโม จนฺทิมา วายุ สูริโย; เอเตปิ ยญฺญํ ปุถุโส ยชิตฺวา, อชฺฌายกานํ อโถ สพฺพกาเม. "Dhātā, Vidhātā, Varuṇa, Kuvera, Soma, Yama, Candimā, Vāyu, Sūriya—even these, having performed sacrifices in many ways, then gave all that was desired to the reciters." ๙๐๘. 908. ‘‘วิกาสิตา จาปสตานิ ปญฺจ, โย อชฺชุโน พลวา ภีมเสโน; สหสฺสพาหุ อสโม ปถพฺยา, โสปิ ตทา อาทหิ ชาตเวท’’นฺติ. "He who drew five hundred bows, the mighty Arjuna with his fearsome army, the thousand-armed, unequaled on earth—even he then kindled the sacred fire." ตตฺถ เอเตปีติ เอเต ธาตาทโย เทวราชาโน. ปุถุโสติ อเนกปฺปการํ ยญฺญํ ยชิตฺวา. อโถ สพฺพกาเมติ อถ อชฺฌายกานํ พฺราหฺมณานํ สพฺพกาเม ทตฺวา เอตานิ ฐานานิ ปตฺตาติ ทสฺเสติ. วิกาสิตาติ อากฑฺฒิตา. จาปสตานิ ปญฺจาติ น ธนุปญฺจสตานิ, ปญฺจจาปสตปฺปมาณํ ปน มหาธนุํ สยเมว อากฑฺฒติ. ภีมเสโนติ ภยานกเสโน. สหสฺสพาหูติ น ตสฺส พาหูนํ สหสฺสํ, ปญฺจนฺนํ ปน ธนุคฺคหสตานํ พาหุสหสฺเสน อากฑฺฒิตพฺพสฺส ธนุโน อากฑฺฒเนเนวํ วุตฺตํ. อาทหิ ชาตเวทนฺติ โสปิ ราชา ตสฺมึ กาเล พฺราหฺมเณ สพฺพกาเมหิ สนฺตปฺเปตฺวา อคฺคึ อาทหิ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปริจริ, เตเนว การเณน [Pg.49] เทวโลเก นิพฺพตฺโต. ตสฺมา พฺราหฺมณา นาม อิมสฺมึ โลเก เชฏฺฐกาติ อาห. Herein, 'etepi' refers to these divine kings, such as Dhātā. 'Puthuso' means having performed sacrifices of many kinds. 'Atho sabbakāme' shows that having given all desired things to the reciters, the brahmins, they attained those positions. 'Vikāsitā' means drawn tight. 'Cāpasatāni pañca' does not mean five hundred bows, but rather a great bow, the measure of five hundred bows, which he himself drew. 'Bhīmaseno' means one with a fearsome army. 'Sahassabāhu' does not mean he had a thousand arms, but it is said this way because he drew a bow that required a thousand arms of five hundred bowmen to draw. 'Ādahi jātavedaṃ' means that king also, at that time, having satisfied the brahmins with all they desired, kindled and established the sacred fire and attended to it, and for that reason was reborn in the world of the gods. Therefore, he said, brahmins are the most senior in this world. โส อุตฺตริปิ พฺราหฺมเณ วณฺเณนฺโต คาถมาห – Praising the brahmins still further, he spoke a verse: ๙๐๙. 909. ‘‘โย พฺราหฺมเณ โภชยิ ทีฆรตฺตํ, อนฺเนน ปาเนน ยถานุภาวํ; ปสนฺนจิตฺโต อนุโมทมาโน, สุโภค เทวญฺญตโร อโหสี’’ติ. "He who for a long time fed brahmins with food and drink according to his means, with a serene and rejoicing mind, O Subhoga, became a certain god." ตตฺถ โยติ โย โส โปราณโก พาราณสิราชาติ ทสฺเสติ. ยถานุภาวนฺติ ยถาพลํ ยํ ตสฺส อตฺถิ, ตํ สพฺพํ ปริจฺจชิตฺวา โภเชสิ. เทวญฺญตโรติ โส อญฺญตโร มเหสกฺขเทวราชา อโหสิ. เอวํ พฺราหฺมณา นาม อคฺคทกฺขิเณยฺยาติ ทสฺเสติ. Herein, 'yo' indicates that ancient king of Bārāṇasī. 'Yathānubhāvaṃ' means according to his power; whatever he had, having given it all up, he fed them. 'Devaññataro' means he became a certain great and powerful deva king. Thus, it is shown that brahmins are the foremost recipients of offerings. อถสฺส อปรมฺปิ การณํ อาหริตฺวา ทสฺเสนฺโต คาถมาห – Then, presenting a further reason, he spoke a verse: ๙๑๐. 910. ‘‘มหาสนํ เทวมโนมวณฺณํ, โย สปฺปินา อสกฺขิ โภเชตุมคฺคึ; ส ยญฺญตนฺตํ วรโต ยชิตฺวา, ทิพฺพํ คตึ มุจลินฺทชฺฌคจฺฉี’’ติ. "He who was able to satisfy with ghee the great eater, the fire, of divine and mind-pleasing hue—that one, Mucalinda, having sacrificed to the excellent one according to the rite, reached a divine destination." ตตฺถ มหาสนนฺติ มหาภกฺขํ. โภเชตุนฺติ สนฺตปฺเปตุํ. ยญฺญตนฺตนฺติ ยญฺญวิธานํ. วรโตติ วรสฺส อคฺคิเทวสฺส ยชิตฺวา. มุจลินฺทชฺฌคจฺฉีติ มุจลินฺโท อธิคโตติ. Herein, 'mahāsanaṃ' means 'great eater'. 'Bhojetuṃ' means 'to satiate'. 'Yaññatantaṃ' means 'the procedure of sacrifice'. 'Varato' means 'having sacrificed to the excellent fire god'. 'Mucalindajjhagacchī' means 'Mucalinda reached'. เอโก กิร ปุพฺเพ พาราณสิยํ มุจลินฺโท นาม ราชา พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา สคฺคมคฺคํ ปุจฺฉิ. อถ นํ เต ‘‘พฺราหฺมณานญฺจ พฺราหฺมณเทวตาย จ สกฺการํ กโรหี’’ติ วตฺวา ‘‘กา พฺราหฺมณเทวตา’’ติ วุตฺเต ‘‘‘อคฺคิเทโวติ ตํ นวนีตสปฺปินา สนฺตปฺเปหี’’’ติ อาหํสุ. โส ตถา อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต เอส อิมํ คาถมาห. It is said that once in Bārāṇasī, a king named Mucalinda summoned brahmins and asked about the path to heaven. They told him, "Pay homage to the brahmins and to the deity of the brahmins." When asked, "Who is the deity of the brahmins?" they replied, "The fire god; appease him with fresh butter and ghee." He did so. Explaining this matter, he spoke this verse. อปรมฺปิ [Pg.50] การณํ ทสฺเสนฺโต คาถมาห – Presenting yet another reason, he spoke a verse: ๙๑๑. 911. ‘‘มหานุภาโว วสฺสสหสฺสชีวี, โย ปพฺพชี ทสฺสเนยฺโย อุฬาโร; หิตฺวา อปริยนฺต รฏฺฐํ สเสนํ, ราชา ทุทีโปปิ ชคาม สคฺค’’นฺติ. "Of great power, living for a thousand years, handsome, magnificent, he who went forth; having abandoned his limitless kingdom with its army, King Dudīpa also went to heaven." ตตฺถ ปพฺพชีติ ปญฺจวสฺสสตานิ รชฺชํ กาเรนฺโต พฺราหฺมณานํ สกฺการํ กตฺวา อปริยนฺตํ รฏฺฐํ สเสนํ หิตฺวา ปพฺพชิ. ทุทีโปปีติ โส ทุทีโป นาม ราชา พฺราหฺมเณ ปูเชตฺวาว สคฺคํ คโตติ วทติ. ‘‘ทุชีโป’’ติปิ ปาโฐ. Herein, 'pabbajī' means that after ruling for five hundred years and honoring the brahmins, he left his boundless kingdom with its army and went forth. 'Dudīpopi' means that the king named Dudīpa went to heaven only after having honored the brahmins. There is also a variant reading, 'Dujīpo'. อปรานิปิสฺส อุทาหรณานิ ทสฺเสนฺโต อาห – Presenting further examples, he said: ๙๑๒. 912. ‘‘โย สาครนฺตํ สาคโร วิชิตฺวา, ยูปํ สุภํ โสณฺณมยํ อุฬารํ; อุสฺเสสิ เวสฺสานรมาทหาโน, สุโภค เทวญฺญตโร อโหสิ. "Sāgara, having conquered the ocean-bounded earth, set up a splendid, lofty, golden sacrificial post; kindling the fire, O Subhoga, he became a certain god." ๙๑๓. 913. ‘‘ยสฺสานุภาเวน สุโภค คงฺคา, ปวตฺตถ ทธิสนฺนิสินฺนํ สมุทฺทํ; ส โลมปาโท ปริจริย มคฺคึ, องฺโค สหสฺสกฺขปุรชฺฌคจฺฉี’’ติ. "By whose power, O Subhoga, the Ganges flowed into the sea that was settled like curd; that Lomapāda, the Anga king, having served the fire, went to the city of the thousand-eyed one." ตตฺถ สาครนฺตนฺติ สาครปริยนฺตํ ปถวึ. อุสฺเสสีติ พฺราหฺมเณ สคฺคมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โสวณฺณยูปํ อุสฺสาเปหี’’ติ วุตฺโต ปสุฆาตนตฺถาย อุสฺสาเปสิ. เวสฺสานรมาทหาโนติ เวสฺสานรํ อคฺคึ อาทหนฺโต. ‘‘เวสานริ’’นฺติปิ ปาโฐ. เทวญฺญตโรติ สุโภค, โส หิ ราชา อคฺคึ ชุหิตฺวา อญฺญตโร มเหสกฺขเทโว อโหสีติ วทติ. ยสฺสานุภาเวนาติ โภ สุโภค, คงฺคา จ มหาสมุทฺโท จ เกน กโตติ ชานาสีติ. น ชานามีติ. กึ ตฺวํ ชานิสฺสสิ, พฺราหฺมเณเยว โปเถตุํ ชานาสีติ. อตีตสฺมิญฺหิ องฺโค นาม โลมปาโท พาราณสิราชา พฺราหฺมเณ สคฺคมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา เตหิ ‘‘โภ, มหาราช, หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา พฺราหฺมณานํ สกฺการํ กตฺวา อคฺคึ ปริจราหี’’ติ วุตฺเต อปริมาณา [Pg.51] คาวิโย จ มหึสิโย จ อาทาย หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ตถา อกาสิ. ‘‘พฺราหฺมเณหิ ภุตฺตาติริตฺตํ ขีรทธึ กึ กาตพฺพ’’นฺติ จ วุตฺเต ‘‘ฉฑฺเฑถา’’ติ อาห. ตตฺถ โถกสฺส ขีรสฺส ฉฑฺฑิตฏฺฐาเน กุนฺนทิโย อเหสุํ, พหุกสฺส ฉฑฺฑิตฏฺฐาเน คงฺคา ปวตฺตถ. ตํ ปน ขีรํ ยตฺถ ทธิ หุตฺวา สนฺนิสินฺนํ ฐิตํ, ตํ สมุทฺทํ นาม ชาตํ. อิติ โส เอวรูปํ สกฺการํ กตฺวา พฺราหฺมเณหิ วุตฺตวิธาเนน อคฺคึ ปริจริย สหสฺสกฺขสฺส ปุรํ อชฺฌคจฺฉิ. There, 'sāgaranta' means the earth bounded by the ocean. 'Ussesīti' refers to when he, having asked the brahmins about the path to heaven, was told, 'Raise a golden sacrificial post,' and he raised it for the purpose of animal slaughter. 'Vessānaramādahānoti' means kindling the Vessānara fire. There is also a variant reading, 'Vesānari.' 'Devaññataroti' refers to Subhoga, for that king, having made offerings into the fire, became a certain great and powerful deity, it is said. 'Yassānubhāvenāti' means, 'O Subhoga, do you know by whose power the Ganges and the great ocean were made?' 'I do not know.' 'What would you know? You only know how to browbeat brahmins.' For in the past, a king of Bārāṇasī named Aṅga Lomapāda asked the brahmins about the path to heaven. They told him, 'Great king, enter the Himalayas, honor the brahmins, and tend to the sacred fire.' Taking countless cows and buffaloes, he entered the Himalayas and did so. When asked, 'What should be done with the leftover milk and curds after the brahmins have eaten?' he replied, 'Discard them.' Where a small amount of milk was discarded, small rivers arose; where a large amount was discarded, the Ganges flowed forth. That milk, however, which turned into curds and settled, became what is known as the ocean. Thus, having performed such honors and tended the fire according to the method instructed by the brahmins, he reached the city of the thousand-eyed one. อิติสฺส อิทํ อตีตํ อาหริตฺวา อิมํ คาถมาห – Having brought forth this past event, he spoke this verse: ๙๑๔. 914. ‘‘มหิทฺธิโก เทววโร ยสสฺสี, เสนาปติ ติทิเว วาสวสฺส; โส โสมยาเคน มลํ วิหนฺตฺวา, สุโภค เทวญฺญตโร อโหสี’’ติ. “A supreme deva, greatly powerful and renowned, Vāsava’s commander in the heaven of the thirty-three; having dispelled defilement through the Soma sacrifice, he became a certain deva, O Subhoga.” ตตฺถ โส โสมยาเคน มลํ วิหนฺตฺวาติ โภ สุโภค, โย อิทานิ สกฺกสฺส เสนาปติ มหายโส เทวปุตฺโต, โสปิ ปุพฺเพ เอโก พาราณสิราชา พฺราหฺมเณ สคฺคมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา เตหิ ‘‘โสมยาเคน อตฺตโน มลํ ปวาเหตฺวา เทวโลกํ คจฺฉาหี’’ติ วุตฺเต พฺราหฺมณานํ มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา เตหิ วุตฺตวิธาเนน โสมยาคํ กตฺวา เตน อตฺตโน มลํ วิหนฺตฺวา เทวญฺญตโร ชาโตติ อิมมตฺถํ ปกาเสนฺโต เอวมาห. There, 'Having removed defilement through the Soma sacrifice' means this: O Subhoga, he who is now Sakka’s commander-in-chief, the greatly renowned deva—he too was formerly a king of Bārāṇasī. Having asked the brahmins about the path to heaven, he was told by them, 'Having washed away your own defilement through the Soma sacrifice, go to the deva world.' After showing great honor to the brahmins, he performed the Soma sacrifice according to the method instructed by them. Having removed his defilement through that, he was reborn as a certain deva. Expounding this matter, he spoke thus. อปรานิปิสฺส อุทาหรณานิ ทสฺเสนฺโต อาห – Presenting further examples, he said: ๙๑๕. 915. ‘‘อการยิ โลกมิมํ ปรญฺจ, ภาคีรถึ หิมวนฺตญฺจ คิชฺฌํ; โย อิทฺธิมา เทววโร ยสสฺสี, โสปิ ตทา อาทหิ ชาตเวทํ. “He who made this world and the next, the Bhāgīrathī, the Himavanta, and the Vulture Peak; that powerful, glorious, supreme deva, even he then kindled the Jātaveda fire.” ๙๑๖. 916. ‘‘มาลาคิรี หิมวา โย จ คิชฺโฌ, สุทสฺสโน นิสโภ กุเวรุ; เอเต จ อญฺเญ จ นคา มหนฺตา, จิตฺยา กตา ยญฺญกเรหิ มาหู’’ติ. “Mālāgirī, Himavā, and Gijjha, Sudassana, Nisabha, Kuveru; these and other great mountains, it is said, were made into piled-up altars by those who perform sacrifices.” ตตฺถ [Pg.52] โสปิ ตทา อาทหิ ชาตเวทนฺติ ภาติก สุโภค, เยน มหาพฺรหฺมุนา อยญฺจ โลโก ปโร จ โลโก ภาคีรถิคงฺคา จ หิมวนฺตปพฺพโต จ คิชฺฌปพฺพโต จ กโต, โสปิ ยทา พฺรหฺมุปปตฺติโต ปุพฺเพ มาณวโก อโหสิ, ตทา อคฺคิเมว อาทหิ, อคฺคึ ชุหิตฺวา มหาพฺรหฺมา หุตฺวา อิทํ สพฺพมกาสิ. เอวํมหิทฺธิกา พฺราหฺมณาติ ทสฺเสติ. There, regarding 'even he then kindled the Jātaveda fire': O brother Subhoga, the Great Brahmā by whom this world and the other world, the river Ganges, the Himavant mountain, and the Vulture Peak mountain were made—when he was a young man before his arising as a Brahmā, he kindled the fire. Having made offerings into the fire, he became the Great Brahmā and created all this. Thus he shows that brahmins are of such great power. จิตฺยา กตาติ ปุพฺเพ กิเรโก พาราณสิราชา พฺราหฺมเณ สคฺคมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘พฺราหฺมณานํ สกฺการํ กโรหี’’ติ วุตฺเต เตสํ มหาทานํ ปฏฺฐเปตฺวา ‘‘มยฺหํ ทาเน กึ นตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สพฺพํ, เทว, อตฺถิ, พฺราหฺมณานํ ปน อาสนานิ นปฺปโหนฺตี’’ติ วุตฺเต อิฏฺฐกาหิ จินาเปตฺวา อาสนานิ กาเรสิ. ตทา จิตฺยา อาสนปีฐิกา พฺราหฺมณานํ อานุภาเวน วฑฺฒิตฺวา มาลาคิริอาทโย ปพฺพตา ชาตา. เอวเมเต ยญฺญกาเรหิ พฺราหฺมเณหิ กตาติ กเถนฺตีติ. Regarding 'were made into piled-up structures': Formerly, it is said, a king of Bārāṇasī, having asked the brahmins about the path to heaven, was told, 'Honor the brahmins.' He then established a great offering and asked, 'Is there anything lacking in my gift?' They replied, 'All is present, O king, but the seats for the brahmins are not sufficient.' So he had seats made by piling up bricks. Then, by the power of the brahmins, those piled-up seat-platforms grew and became mountains like Mālāgiri and others. Thus they say that these were made by the brahmins who performed sacrifices. อถ นํ ปุน อาห ‘‘ภาติก, ชานาสิ ปนายํ สมุทฺโท เกน การเณน อเปยฺโย โลโณทโก ชาโต’’ติ? ‘‘น ชานามิ, อริฏฺฐา’’ติ. อถ นํ ‘‘ตฺวํ พฺราหฺมเณเยว วิหึสิตุํ ชานาสิ, สุโณหี’’ติ วตฺวา คาถมาห – Then he asked him again, 'Brother, do you know for what reason this ocean has become undrinkable and salty?' 'I do not know, Ariṭṭha.' Then, saying to him, 'You only know how to injure brahmins, listen!' he spoke this verse: ๙๑๗. 917. ‘‘อชฺฌายกํ มนฺตคุณูปปนฺนํ, ตปสฺสินํ ‘ยาจโยโค’ติธาหุ; ตีเร สมุทฺทสฺสุทกํ สชนฺตํ, ตํ สาคโรชฺโฌหริ เตนาเปยฺโย’’ติ. “They called him a master of recitations, endowed with the qualities of mantras, an ascetic, one devoted to the practice of begging. As he was sprinkling water on the shore of the ocean, the ocean swallowed him; therefore it is undrinkable.” ตตฺถ ‘ยาจโยโคติธาหูติ ตํ พฺราหฺมณํ ยาจโยโคติ อิธ โลเก อาหุ. อุทกํ สชนฺตติ โส กิเรกทิวสํ ปาปปวาหนกมฺมํ กโรนฺโต ตีเร ฐตฺวา สมุทฺทโต อุทกํ คเหตฺวา อตฺตโน อุปริ สีเส สชนฺตํ อพฺภุกิรติ. อถ นํ เอวํ กโรนฺตํ วฑฺฒิตฺวา สาคโร อชฺโฌหริ. ตํ การณํ มหาพฺรหฺมา ญตฺวา ‘‘อิมินา กิร เม ปุตฺโต หโต’’ติ กุชฺฌิตฺวา ‘‘สมุทฺโท อเปยฺโย โลโณทโก ภวตู’’ติ วตฺวา อภิสปิ, เตน การเณน อเปยฺโย ชาโต. เอวรูปา เอเต พฺราหฺมณา นาม มหานุภาวาติ. Here, 'they called him one devoted to the practice of begging' means they call that brahmin one devoted to the practice of begging in this world. 'Sprinkling water' means that one day, it is said, while performing the ritual to wash away sin, he stood on the shore, took water from the ocean, and sprinkled it over his own head. As he was doing so, the ocean swelled and swallowed him. Knowing this reason, the Great Brahmā became angry, thinking, 'It seems my son has been killed by this one,' and cursed, 'Let the ocean become undrinkable, salty water!' For that reason, it became undrinkable. Such are these brahmins, of great power. ปุนปิ [Pg.53] อาห – Again he said: ๙๑๘. 918. ‘‘อายาควตฺถูนิ ปุถู ปถพฺยา, สํวิชฺชนฺติ พฺราหฺมณา วาสวสฺส; ปุริมํ ทิสํ ปจฺฉิมํ ทกฺขิณุตฺตรํ, สํวิชฺชมานา ชนยนฺติ เวท’’นฺติ. “Brahmins of Vāsava, who are the many places for offerings, are found upon the earth; existing in the east, west, south, and north, they generate the Veda.” ตตฺถ วาสวสฺสาติ ปุพฺเพ พฺราหฺมณานํ ทานํ ทตฺวา วาสวตฺตํ ปตฺตสฺส วาสวสฺส. อายาควตฺถูนีติ ปุญฺญกฺเขตฺตภูตา อคฺคทกฺขิเณยฺยา ปถพฺยา ปุถู พฺราหฺมณา สํวิชฺชนฺติ. ปุริมํ ทิสนฺติ เต อิทานิปิ จตูสุ ทิสาสุ สํวิชฺชมานา ตสฺส วาสวสฺส มหนฺตํ เวทํ ชนยนฺติ, ปีติโสมนสฺสํ อาวหนฺติ. Here, 'of Vāsava' refers to Vāsava, who attained the state of Vāsava by previously giving gifts to brahmins. Regarding 'places for offerings': Brahmins, who have become fields of merit and are the foremost recipients of offerings, are found widely on earth. Regarding 'in the east': Even now, existing in the four directions, they generate great joy for that Vāsava, bringing him delight and gladness. เอวํ อริฏฺโฐ จุทฺทสหิ คาถาหิ พฺราหฺมเณ จ ยญฺเญ จ เวเท จ วณฺเณสิ. Thus, Ariṭṭha praised brahmins, sacrifices, and the Vedas in fourteen verses. มิจฺฉากถา นิฏฺฐิตา. The discourse on wrong view is concluded. ตสฺส ตํ กถํ สุตฺวา มหาสตฺตสฺส คิลานุปฏฺฐานํ อาคตา พหู นาคา ‘‘อยํ ภูตเมว กเถตี’’ติ มิจฺฉาคาหํ คณฺหนาการปฺปตฺตา ชาตา. มหาสตฺโต คิลานเสยฺยาย นิปนฺโนว ตํ สพฺพํ อสฺโสสิ. นาคาปิสฺส อาโรเจสุํ. ตโต มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อริฏฺโฐ มิจฺฉามคฺคํ วณฺเณติ, วาทมสฺส ภินฺทิตฺวา ปริสํ สมฺมาทิฏฺฐิกํ กริสฺสามี’’ติ. โส อุฏฺฐาย นฺหตฺวา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต ธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา สพฺพํ นาคปริสํ สนฺนิปาตาเปตฺวา อริฏฺฐํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อริฏฺฐ, ตฺวํ อภูตํ วตฺวา เวเท จ ยญฺเญ จ พฺราหฺมเณ จ วณฺเณสิ, พฺราหฺมณานญฺหิ เวทวิธาเนน ยญฺญยชนํ นาม อนริยสมฺมตํ น สคฺคาวหํ, ตว วาเท อภูตํ ปสฺสาหี’’ติ วตฺวา ยญฺญเภทวาทํ นาม อารภนฺโต อาห – Having heard this talk, many nāgas who had come to attend to the Great Being during his illness thought, 'This one speaks the truth,' and thus became disposed to adopting wrong view. The Great Being, lying on his sickbed, heard all of it. The nāgas also reported it to him. Then the Great Being reflected, 'Ariṭṭha praises the wrong path; I will refute his argument and establish the assembly in right view.' Rising, he bathed, adorned himself with all ornaments, seated himself on the Dhamma throne, gathered the entire nāga assembly, summoned Ariṭṭha, and said, 'Ariṭṭha, you have spoken what is untrue in praising the Vedas, sacrifices, and brahmins. For the performance of sacrifices by brahmins according to Vedic precepts is considered ignoble and does not lead to heaven. See the untruth in your words.' Then, beginning the discourse on the refutation of sacrifices, he said: ๙๑๙. 919. ‘‘กลี หิ ธีราน กฏํ มคานํ, ภวนฺติ เวทชฺฌคตานริฏฺฐ; มรีจิธมฺมํ อสเมกฺขิตตฺตา, มายาคุณา นาติวหนฺติ ปญฺญํ. “Indeed, for those who have mastered the Vedas, O Ariṭṭha, the paths made by the wise become a downfall. Because they do not properly see the nature of a mirage, the snares of illusion do not carry their wisdom across.” ๙๒๐. 920. ‘‘เวทา [Pg.54] น ตาณาย ภวนฺติ ทสฺส, มิตฺตทฺทุโน ภูนหุโน นรสฺส; น ตายเต ปริจิณฺโณ จ อคฺคิ, โทสนฺตรํ มจฺจมนริยกมฺมํ. “The Vedas are no protection for a slave, a betrayer of friends, or a man who kills living beings. Nor does the well-tended fire protect a mortal with inner faults, one who commits ignoble acts.” ๙๒๑. 921. ‘‘สพฺพญฺจ มจฺจา สธนํ สโภคํ, อาทีปิตํ ทารุ ติเณน มิสฺสํ; ทหํ น ตปฺเป อสมตฺถเตโช, โก ตํ สุภิกฺขํ ทฺวิรสญฺญุ กยิรา. “All mortals with their wealth and possessions are like wood mixed with grass set ablaze. The burning fire of insatiable power is not satisfied; who, knowing the twofold taste, would make that a good offering?” ๙๒๒. 922. ‘‘ยถาปิ ขีรํ วิปริณามธมฺมํ, ทธิ ภวิตฺวา นวนีตมฺปิ โหติ; เอวมฺปิ อคฺคิ วิปริณามธมฺโม, เตโช สโมโรหตี โยคยุตฺโต. “Just as milk, being subject to change, becomes curds and then fresh butter; even so is fire subject to change; its heat arises when yoked with proper application.” ๙๒๓. 923. ‘‘น ทิสฺสตี อคฺคิ มนุปฺปวิฏฺโฐ, สุกฺเขสุ กฏฺเฐสุ นเวสุ จาปิ; นามตฺถมาโน อรณีนเรน, นากมฺมุนา ชายติ ชาตเวโท. “Fire is not seen having entered into dry or even fresh wood; not being churned by a man with fire-sticks, the fire-god is not born from inaction.” ๙๒๔. 924. ‘‘สเจ หิ อคฺคิ อนฺตรโต วเสยฺย, สุกฺเขสุ กฏฺเฐสุ นเวสุ จาปิ; สพฺพานิ สุสฺเสยฺยุ วนานิ โลเก, สุกฺขานิ กฏฺฐานิ จ ปชฺชเลยฺยุํ. “If fire truly dwelt within, in dry or even fresh wood, all the forests in the world would dry up, and all dry wood would blaze up.” ๙๒๕. 925. ‘‘กโรติ เจ ทารุติเณน ปุญฺญํ, โภชํ นโร ธูมสิขึ ปตาปวํ; องฺคาริกา โลณกรา จ สูทา, สรีรทาหาปิ กเรยฺยุ ปุญฺญํ. “If a person makes merit by feeding the smoky-crested, powerful fire with wood and grass, then charcoal-burners, salt-makers, cooks, and corpse-burners would also make merit.” ๙๒๖. 926. ‘‘อถ เจ หิ เอเต น กโรนฺติ ปุญฺญํ, อชฺเฌนมคฺคึ อิธ ตปฺปยิตฺวา; น โกจิ โลกสฺมึ กโรติ ปุญฺญํ, โภชํ นโร ธูมสิขึ ปตาปวํ. “But if these do not make merit, having gratified the sacrificial fire here, then no one in the world makes merit by feeding the smoky-crested, powerful fire.” ๙๒๗. 927. ‘‘กถญฺหิ [Pg.55] โลกาปจิโต สมาโน, อมนุญฺญคนฺธํ พหูนํ อกนฺตํ; ยเทว มจฺจา ปริวชฺชยนฺติ, ตทปฺปสตฺถํ ทฺวิรสญฺญุ ภุญฺเช. “How indeed could one who is honored by the world eat that which has a disagreeable smell, is disliked by many, the very thing that mortals avoid? How could the two-tongued one consume that unpraised thing?” ๙๒๘. 928. ‘‘สิขิมฺปิ เทเวสุ วทนฺติ เหเก, อาปํ มิลกฺขู ปน เทวมาหุ; สพฺเพว เอเต วิตถํ ภณนฺติ, อคฺคี น เทวญฺญตโร น จาโป. “Some say the flame is one among the gods, while barbarians call water a god. All of these speak falsely—fire is not any kind of god, nor is water.” ๙๒๙. 929. ‘‘อนินฺทฺริยพทฺธมสญฺญกายํ, เวสฺสานรํ กมฺมกรํ ปชานํ; ปริจริย มคฺคึ สุคตึ กถํ วเช, ปาปานิ กมฺมานิ ปกุพฺพมาโน. “Serving Vessānara—unendowed with sense faculties, having a non-percipient body, a worker for the people—how could one who performs evil deeds go to a good destination?” ๙๓๐. 930. ‘‘สพฺพาภิภู ตาหุธ ชีวิกตฺถา, อคฺคิสฺส พฺรหฺมา ปริจาริโกติ; สพฺพานุภาวี จ วสี กิมตฺถํ, อนิมฺมิโต นิมฺมิตํ วนฺทิตสฺส. “For the sake of livelihood here, they say, ‘The all-conquering Brahmā is an attendant of fire.’ If he is all-powerful and sovereign, for what reason would the uncreated worship the created?” ๙๓๑. 931. ‘‘หสฺสํ อนิชฺฌานกฺขมํ อตจฺฉํ, สกฺการเหตุ ปกิรึสุ ปุพฺเพ; เต ลาภสกฺกาเร อปาตุโภนฺเต, สนฺธาปิตา ชนฺตุภิ สนฺติธมฺมํ. “This is laughable, unworthy of contemplation, and untrue. For the sake of honor, they formerly propagated it. When gain and honor were not forthcoming for them, they were reconciled by beings to a doctrine of peace.” ๙๓๒. 932. ‘‘อชฺเฌนมริยา ปถวึ ชนินฺทา, เวสฺสา กสึ ปาริจริยญฺจ สุทฺทา; อุปาคุ ปจฺเจกํ ยถาปเทสํ, กตาหุ เอเต วสินาติ อาหุ. “The nobles are for study, kings for the earth, Vessas for farming, and Suddas for service. Each has undertaken their respective role. They say, ‘These were made thus by the Sovereign.’” ๙๓๓. 933. ‘‘เอตญฺจ สจฺจํ วจนํ ภเวยฺย, ยถา อิทํ ภาสิตํ พฺราหฺมเณหิ; นาขตฺติโย ชาตุ ลเภถ รชฺชํ, นาพฺราหฺมโณ มนฺตปทานิ สิกฺเข; นาญฺญตฺร เวสฺเสหิ กสึ กเรยฺย, สุทฺโท น มุจฺเจ ปรเปสนาย. “And if this statement spoken by the Brahmins were true, then a non-Khattiya would never obtain kingship, a non-Brahmin would not learn the sacred verses, no one other than a Vessa would engage in farming, and a Sudda would not be freed from serving others.” ๙๓๔. 934. ‘‘ยสฺมา [Pg.56] จ เอตํ วจนํ อภูตํ, มุสาวิเม โอทริยา ภณนฺติ; ตทปฺปปญฺญา อภิสทฺทหนฺติ, ปสฺสนฺติ ตํ ปณฺฑิตา อตฺตนาว. “And since this statement is untrue, these gluttons speak falsely; those of little wisdom have faith in it, but the wise see it for themselves.” ๙๓๕. 935. ‘‘ขตฺยา หิ เวสฺสานํ พลึ หรนฺติ, อาทาย สตฺถานิ จรนฺติ พฺราหฺมณา; ตํ ตาทิสํ สงฺขุภิตํ ปภินฺนํ, กสฺมา พฺรหฺมา นุชฺชุ กโรติ โลกํ. “For Khattiyas take tribute from Vessas, and Brahmins wander having taken up weapons. Why does Brahmā not set this agitated and divided world to rights?” ๙๓๖. 936. ‘‘สเจ หิ โส อิสฺสโร สพฺพโลเก, พฺรหฺมา พหูภูตปตี ปชานํ; กึ สพฺพโลกํ วิทหี อลกฺขึ, กึ สพฺพโลกํ น สุขึ อกาสิ. “If he were indeed the lord in all the world, Brahmā, the master of many beings, of creatures, why did he ordain misfortune for the whole world? Why did he not make the whole world happy?” ๙๓๗. 937. ‘‘สเจ หิ โส อิสฺสโร สพฺพโลเก, พฺรหฺมา พหูภูตปตี ปชานํ; มายา มุสาวชฺชมเทน จาปิ, โลกํ อธมฺเมน กิมตฺถมการิ. “If he were indeed the lord in all the world, Brahmā, the master of many beings, of creatures, for what reason was the world unrighteously made with illusion, falsehood, blame, and conceit?” ๙๓๘. 938. ‘‘สเจ หิ โส อิสฺสโร สพฺพโลเก, พฺรหฺมา พหูภูตปตี ปชานํ; อธมฺมิโก ภูตปตี อริฏฺฐ, ธมฺเม สติ โย วิทหี อธมฺมํ. “If he were indeed the lord in all the world, Brahmā, the master of many beings, of creatures, then, O Ariṭṭha, the lord of beings is unrighteous, who, when righteousness exists, ordained unrighteousness.” ๙๓๙. 939. ‘‘กีฏา ปฏงฺคา อุรคา จ เภกา, คนฺตฺวา กิมี สุชฺฌติ มกฺขิกา จ; เอเตปิ ธมฺมา อนริยรูปา, กมฺโพชกานํ วิตถา พหูน’’นฺติ. “By becoming a worm, a moth, a snake, a frog, an ant, or a fly, is one purified? These practices are of an ignoble form; many such customs of the Kambojas are false.” ตตฺถ เวทชฺฌคตานริฏฺฐาติ อริฏฺฐ, อิมานิ เวทาธิคมนานิ นาม ธีรานํ ปราชยสงฺขาโต กลิคฺคาโห, มคานํ พาลานํ ชยสงฺขาโต กฏคฺคาโห. มรีจิธมฺมนฺติ อิทญฺหิ เวทตฺตยํ มรีจิธมฺมํ. ตยิทํ อสเมกฺขิตตฺตา ยุตฺตายุตฺตํ [Pg.57] อชานนฺตา พาลา อุทกสญฺญาย มคา มรีจึ วิย ภูตสญฺญาย อนวชฺชสญฺญาย อตฺตโน วินาสํ อุปคจฺฉนฺติ. ปญฺญนฺติ เอวรูปา ปน มายาโกฏฺฐาสา ปญฺญํ ญาณสมฺปนฺนํ ปุริสํ นาติวหนฺติ น วญฺเจนฺติ. ภวนฺติ ทสฺสาติ ท-กาโร พฺยญฺชนสนฺธิมตฺตํ, อสฺส ภูนหุโน วุฑฺฒิฆาตกสฺส มิตฺตทุพฺภิโน นรสฺส เวทา น ตาณตฺถาย ภวนฺติ, ปติฏฺฐา โหตุํ น สกฺโกนฺตีติ อตฺโถ. ปริจิณฺโณ จ อคฺคีติ อคฺคิ จ ปริจิณฺโณ ติวิเธน ทุจฺจริตโทเสน สโทสจิตฺตํ ปาปกมฺมํ ปุริสํ น ตายติ น รกฺขติ. “Therein, `vedajjhagatā anariṭṭhā ti` means: O Ariṭṭha, those who have mastered the Vedas are unfortunate. These masteries of the Veda are, for the wise, known as the losing throw, but for foolish deer, they are known as the winning throw, the grasping of a branch. `Marīcidhamman ti`: this triple Veda has the nature of a mirage. Because they do not investigate it, the foolish, not knowing what is proper and improper, like deer with the perception of water in a mirage, go to their own destruction with a perception of reality and blamelessness. `Paññan ti`: such portions of illusion, however, do not overcome or deceive a person endowed with wisdom and knowledge. `Bhavanti dassā ti`: the letter 'da' is merely for euphonic conjunction. The meaning is that the Vedas are not for the protection of, nor can they be a support for, a person who is a slayer of offspring, a destroyer of prosperity, and a betrayer of friends. `Pariciṇṇo ca aggī ti`: and the tended fire does not protect or guard a person of evil deeds with a defiled mind, tainted by the fault of threefold misconduct.” สพฺพญฺจ มจฺจาติ สเจปิ หิ มจฺจา ยตฺตกํ โลเก ทารุ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ สธนํ สโภคํ อตฺตโน ธเนน จ โภเคหิ จ สทฺธึ ติเณน มิสฺสํ กตฺวา อาทีเปยฺยุํ. เอวํ สพฺพมฺปิ ตํ เตหิ อาทีปิตํ ทหนฺโต อยํ อสมตฺถเตโช อสทิสเตโช ตว อคฺคิ น ตปฺเปยฺย. เอวํ อตปฺปนียํ, ภาติก, ทฺวิรสญฺญุ ทฺวีหิ ชิวฺหาหิ รสชานนสมตฺโถ โก ตํ สปฺปิอาทีหิ สุภิกฺขํ สุหีตํ กยิรา, โก สกฺกุเณยฺย กาตุํ. เอวํ อติตฺตํ ปเนตํ มหคฺฆสํ สนฺตปฺเปตฺวา โก นาม เทวโลกํ คมิสฺสติ, ปสฺส ยาวญฺเจตํ ทุกฺกถิตนฺติ. โยคยุตฺโตติ อรณิมถนโยเคน ยุตฺโต หุตฺวา ตํ ปจฺจยํ ลภิตฺวาว อคฺคิ สโมโรหติ นิพฺพตฺตติ. เอวํ ปรวายาเมน อุปฺปชฺชมานํ อเจตนํ ตํ ตฺวํ ‘‘เทโว’’ติ วเทสิ. อิทมฺปิ อภูตเมว กเถสีติ. “`Sabbañca maccā ti`: Even if all mortals were to take however much wood there is in the world, all of it, together with their wealth and possessions, mix it with grass, and set it alight; even while burning all that was lit by them, this fire of yours, of insatiable and unequalled heat, would not be satisfied. This insatiable one, O brother, this two-tongued one capable of knowing tastes with two tongues—who could make it well-fed and satisfied with ghee and so on? Who would be able to do it? Having gratified this insatiable great eater, who indeed will go to the world of the gods? See how badly this is spoken! `Yogayutto ti`: being yoked with the application of churning with fire-sticks, having obtained that condition, the fire arises, it is born. Thus, this insentient thing that arises through the effort of another, you call a 'god'. This too you speak is untrue.” อคฺคิ มนุปฺปวิฏฺโฐติ อคฺคิ อนุปวิฏฺโฐ. นามตฺถมาโนติ นาปิ อรณิหตฺเถน นเรน อมตฺถิยมาโน นิพฺพตฺตติ. นากมฺมุนา ชายติ ชาตเวโทติ เอกสฺส กิริยํ วินา อตฺตโน ธมฺมตาย เอว น ชายติ. สุสฺเสยฺยุนฺติ อนฺโต อคฺคินา โสสิยมานานิ วนานิ สุกฺเขยฺยุํ, อลฺลาเนว น สิยุํ. โภชนฺติ โภเชนฺโต. ธูมสิขึ ปตาปวนฺติ ธูมสิขาย ยุตฺตํ ปตาปวนฺตํ. องฺคาริกาติ องฺคารกมฺมกรา. โลณกราติ โลโณทกํ ปจิตฺวา โลณการกา. สูทาติ ภตฺตการกา. สรีรทาหาติ มตสรีรชฺฌาปกา. ปุญฺญนฺติ เอเตปิ สพฺเพ ปุญฺญเมว กเรยฺยุํ. “`Aggi manuppaviṭṭho ti`: the fire has entered. `Nāmatthamāno ti`: nor does it arise when not being churned by a man with fire-sticks in hand. `Nākammunā jāyati jātavedo ti`: it is not born by its own nature without the action of someone. `Susseyyun ti`: the forests, being dried by the fire within, would become dry; they would not remain wet. `Bhojan ti`: feeding. `Dhūmasikhiṃ patāpavan ti`: endowed with a crest of smoke, powerful. `Aṅgārikā ti`: charcoal-workers. `Loṇakarā ti`: salt-makers, who make salt by boiling salt water. `Sūdā ti`: cooks. `Sarīradāhā ti`: burners of dead bodies. `Puññan ti`: all these too would make merit.” อชฺเฌนมคฺคินฺติ อชฺเฌนอคฺคึ. น โกจีติ มนฺตชฺฌายกา พฺราหฺมณาปิ โหนฺตุ, โกจิ นโร ธูมสิขึ ปตาปวนฺตํ อคฺคึ โภเชนฺโต ตปฺปยิตฺวาปิ ปุญฺญํ [Pg.58] น กโรติ นาม. โลกาปจิโต สมาโนติ ตว เทโวโลกสฺส อปจิโต ปูชิโต สมาโน. ยเทวาติ ยํ อหิกุณปาทึ ปฏิกุลํ เชคุจฺฉํ มจฺจา ทูรโต ปริวชฺเชนฺติ. ตทปฺปสตฺถนฺติ ตํ อปฺปสตฺถํ, สมฺม, ทฺวิรสญฺญุ กถํ เกน การเณน ปริภุญฺเชยฺย. เทเวสูติ เอเก มนุสฺสา สิขิมฺปิ เทเวสุ อญฺญตรํ เทวํ วทนฺติ. มิลกฺขู ปนาติ อญฺญาณา ปน มิลกฺขู อุทกํ ‘‘เทโว’’ติ วทนฺติ. อสญฺญกายนฺติ อนินฺทฺริยพทฺธํ อจิตฺตกายญฺจ สมานํ เอตํ อเจตนํ ปชานํ ปจนาทิกมฺมกรํ เวสฺสานรํ อคฺคึ ปริจริตฺวา ปาปานิ กมฺมานิ กโรนฺโต โลโก กถํ สุคตึ คมิสฺสติ. อิทํ เต อติวิย ทุกฺกถิตํ. “`Ajjhenamaggiṃ ti`: the invoked fire. `Na kocī ti`: be they even Brahmins who recite mantras, no person makes merit by feeding and satisfying the smoky-crested, powerful fire. `Lokāpacito samāno ti`: being honored and revered by the world. `Yadevā ti`: that which is repulsive and disgusting, like the carcass of a snake, which mortals avoid from afar. `Tadappasatthaṃ ti`: that unpraised thing, friend, how and for what reason would the two-tongued one consume? `Devesū ti`: some humans say the flame is one among the gods. `Milakkhū panā ti`: but barbarians, out of ignorance, say that water is a god. `Asaññakāyan ti`: serving this insentient Vessānara—unendowed with sense faculties, having a mindless body, a worker for the people doing their cooking and other tasks—and performing evil deeds, how will the world go to a good destination? This was extremely badly spoken by you.” สพฺพาภิ ภูตาหุธ ชีวิกตฺถาติ อิเม พฺราหฺมณา อตฺตโน ชีวิกตฺถํ มหาพฺรหฺมา สพฺพาภิภูติ อาหํสุ, สพฺโพ โลโก เตเนว นิมฺมิโตติ วทนฺติ. ปุน อคฺคิสฺส พฺรหฺมา ปริจารโกติปิ วทนฺติ. โสปิ กิร อคฺคึ ชุหเตว. สพฺพานุภาวี จ วสีติ โส ปน ยทิ สพฺพานุภาวี จ วสี จ, อถ กิมตฺถํ สยํ อนิมฺมิโต หุตฺวา อตฺตนาว นิมฺมิตํ วนฺทิตา ภเวยฺย. อิทมฺปิ เต ทุกฺกถิตเมว. หสฺสนฺติ อริฏฺฐ พฺราหฺมณานํ วจนํ นาม หสิตพฺพยุตฺตกํ ปณฺฑิตานํ น นิชฺฌานกฺขมํ. ปกิรึสูติ อิเม พฺราหฺมณา เอวรูปํ มุสาวาทํ อตฺตโน สกฺการเหตุ ปุพฺเพ ปตฺถรึสุ. สนฺธาปิตา ชนฺตุภิ สนฺติธมฺมนฺติ เต เอตฺตเกน ลาภสกฺกาเร อปาตุภูเต ชนฺตูหิ สทฺธึ โยเชตฺวา ปาณวธปฏิสํยุตฺตํ อตฺตโน ลทฺธิธมฺมสงฺขาตํ สนฺติธมฺมํ สนฺธาปิตา, ยญฺญสุตฺตํ นาม คนฺถยึสูติ อตฺโถ. “All beings are overcome here for the sake of livelihood”—thus these brahmins, for the sake of their own livelihood, declared that Mahābrahmā is the all-overcomer, and they say that the entire world was created by him. Again, they also say that Brahmā is an attendant of fire. Indeed, he himself offers to the fire. If he is truly all-powerful and sovereign, then for what reason would he, being uncreated, worship what he himself has created? This too is ill-spoken by you. The words of the Ariṭṭha brahmins are laughable, worthy of being laughed at by the wise, not worthy of consideration. “They spread it”—these brahmins, for the sake of their own honor, previously propagated such a falsehood. “They established with creatures a doctrine of peace”—meaning, when gain and honor had not yet appeared, they, having joined with creatures, established their so-called doctrine of peace, which is connected to the killing of living beings and is their own tenet. The meaning is that they composed the ‘Yaññasutta’. เอตญฺจ สจฺจนฺติ ยเทตํ ตยา ‘‘อชฺเฌนมริยา’’ติอาทิ วุตฺตํ, เอตญฺจ สจฺจํ ภเวยฺย. นาขตฺติโยติ เอวํ สนฺเต อขตฺติโย รชฺชํ นาม น ลเภยฺย, อพฺราหฺมโณปิ มนฺตปทานิ น สิกฺเขยฺย. มุสาวิเมติ มุสาว อิเม. โอทริยาติ อุทรนิสฺสิตชีวิกา, อุทรปูรณเหตุ วา. ตทปฺปปญฺญาติ ตํ เตสํ วจนํ อปฺปปญฺญา. อตฺตนาวาติ ปณฺฑิตา ปน เตสํ วจนํ ‘‘สโทส’’นฺติ อตฺตนาว ปสฺสนฺติ. ตาทิสนฺติ ตถารูปํ. สงฺขุภิตนฺติ สงฺขุภิตฺวา พฺรหฺมุนา ฐปิตมริยาทํ ภินฺทิตฺวา ฐิตํ สงฺขุภิตํ วิภินฺทํ โลกํ โส ตวพฺรหฺมา กสฺมา อุชุํ น กโรติ. อลกฺขินฺติ กึการณา สพฺพโลเก ทุกฺขํ วิทหิ. สุขินฺติ กึ นุ เอกนฺตสุขิเมว สพฺพโลกํ น [Pg.59] อกาสิ, โลกวินาสโก โจโร มญฺเญ ตว พฺรหฺมาติ. มายาติ มายาย. อธมฺเมน กิมตฺถมการีติ อิมินา มายาทินา อธมฺเมน กึการณา โลกํ อนตฺถกิริยายํ สํโยเชสีติ อตฺโถ. อริฏฺฐาติ อริฏฺฐ, ตว ภูตปติ อธมฺมิโก, โย ทสวิเธ กุสลธมฺเม สติ ธมฺมเมว อวิทหิตฺวา อธมฺมํ วิทหิ. กีฏาติอาทิ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตํ. เอเต กีฏาทโย ปาเณ หนฺตฺวา มจฺโจ สุชฺฌตีติ เอเตปิ กมฺโพชรฏฺฐวาสีนํ พหูนํ อนริยานํ ธมฺมา, เต ปน วิตถา, อธมฺมาว ธมฺมาติ วุตฺตา. เตหิปิ ตว พฺรหฺมุนาว นิมฺมิเตหิ ภวิตพฺพนฺติ. “And this is true—what you have stated as ‘the noble ones’ command’ and so forth, this would indeed be true. If that were so, a non-khattiya would never attain kingship, nor would a non-brahmin learn the sacred verses. These are lies—these are falsehoods. ‘Odariyā’ means those whose livelihood depends on their belly, or for the sake of filling the belly. ‘Tadappapaññā’ means that their statement is of little wisdom. ‘Attanāvā’ means that the wise, however, see their words as ‘flawed’ by themselves. ‘Tādisa’ means ‘of such a kind’. ‘Saṅkhubhita’ means having disturbed and broken the boundary established by Brahmā, why does your Brahmā not set right the world which stands disturbed and disrupted? ‘Alakkhiṃ’ means ‘misery’—for what reason did he create suffering in the whole world? ‘Sukhiṃ’ means ‘happiness’—why indeed did he not make the whole world entirely happy? I think your Brahmā is a world-destroying thief. ‘Māyā’ means ‘by deception’. ‘Adhammena kimatthamakārī’ means ‘with unrighteousness, for what purpose did he act?’—by this unrighteousness, such as deception, for what reason did he engage the world in harmful action? This is the meaning. ‘Ariṭṭha’ means ‘Ariṭṭha, your lord of beings is unrighteous, for when the tenfold wholesome qualities exist, he did not create righteousness but created unrighteousness.’ ‘Kīṭā’ and so on—each individually in the sense of use. ‘By killing these creatures, such as insects, a mortal is purified’—these too are the doctrines of many ignoble people dwelling in the land of Kamboja. But they are false, unrighteous doctrines proclaimed as righteous. Even these must have been created by your Brahmā.” อิทานิ เตสํ วิตถภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห – Now, showing their falsity, he said: ๙๔๐. 940. ‘‘สเจ หิ โส สุชฺฌติ โย หนาติ, หโตปิ โส สคฺคมุเปติ ฐานํ; โภวาทิ โภวาทิน มารเยยฺยุํ, เย จาปิ เตสํ อภิสทฺทเหยฺยุํ. “If indeed one who kills is purified, and the one who is killed goes to a heavenly state, then the Bhovādins would kill the Bhovādins, and so would those who have faith in them.” ๙๔๑. 941. ‘‘เนว มิคา น ปสู โนปิ คาโว, อายาจนฺติ อตฺตวธาย เกจิ; วิปฺผนฺทมาเน อิธ ชีวิกตฺถา, ยญฺเญสุ ปาเณ ปสุมารภนฺติ. “Neither deer, nor beasts, nor any cattle beg for their own slaughter; yet while the creatures struggle, men slaughter living beings in sacrifices for the sake of their livelihood.” ๙๔๒. 942. ‘‘ยูปุสฺสเน ปสุพนฺเธ จ พาลา, จิตฺเตหิ วณฺเณหิ มุขํ นยนฺติ; อยํ เต ยูโป กามทุโห ปรตฺถ, ภวิสฺสติ สสฺสโต สมฺปราเย. “Fools, at the raising of the sacrificial post and the binding of the animal, lead people on with varied thoughts and praises, saying: ‘This sacrificial post of yours will yield desires in the next world; it will be everlasting in the life beyond.’” ๙๔๓. 943. ‘‘สเจ จ ยูเป มณิสงฺขมุตฺตํ, ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูปํ; สุกฺเขสุ กฏฺเฐสุ นเวสุ จาปิ, สเจ ทุเห ติทิเว สพฺพกาเม; เตวิชฺชสงฺฆาว ปุถู ยเชยฺยุํ, อพฺราหฺมณํ กญฺจิ น ยาชเยยฺยุํ. “If on the sacrificial post were jewels, conch shells, and pearls, grain, wealth, silver, and gold; and if from dry or fresh wood one could milk all the desires in the three heavens; then hosts of those with the threefold knowledge would offer extensive sacrifices, and they would not cause any non-brahmin to sacrifice.” ๙๔๔. 944. ‘‘กุโต [Pg.60] จ ยูเป มณิสงฺขมุตฺตํ, ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูปํ; สุกฺเขสุ กฏฺเฐสุ นเวสุ จาปิ, กุโต ทุเห ติทิเว สพฺพกาเม. “Whence on the sacrificial post would there be jewels, conch shells, and pearls, grain, wealth, silver, and gold? And whence from dry or fresh wood could one milk all the desires in the three heavens?” ๙๔๕. 945. ‘‘สฐา จ ลุทฺทา จ ปลุทฺธพาลา, จิตฺเตหิ วณฺเณหิ มุขํ นยนฺติ; อาทาย อคฺคึ มม เทหิ วิตฺตํ, ตโต สุขี โหหิสิ สพฺพกาเม. “Deceitful and greedy, deluded and foolish, they lead people on with charming praises, saying: ‘Tend the fire, give me wealth, then you will be happy with all your desires.’” ๙๔๖. 946. ‘‘ตมคฺคิหุตฺตํ สรณํ ปวิสฺส, จิตฺเตหิ วณฺเณหิ มุขํ นยนฺติ; โอโรปยิตฺวา เกสมสฺสุํ นขญฺจ, เวเทหิ วิตฺตํ อติคาฬฺหยนฺติ. “Having entered that fire sacrifice as a refuge, they lead people on with charming praises; having had hair, beard, and nails removed, they excessively extract wealth by means of the Vedas.” ๙๔๗. 947. ‘‘กากา อุลูกํว รโห ลภิตฺวา, เอกํ สมานํ พหุกา สเมจฺจ; อนฺนานิ ภุตฺวา กุหกา กุหิตฺวา, มุณฺฑํ กริตฺวา ยญฺญปโถสฺสชนฺติ. “Like crows, having found an owl in solitude, many deceivers assemble around one person; having eaten the food and practiced deception, they make him shaven-headed and then abandon him from the path of sacrifice.” ๙๔๘. 948. ‘‘เอวญฺหิ โส วญฺจิโต พฺราหฺมเณหิ, เอโก สมาโน พหุกา สเมจฺจ; เต โยคโยเคน วิลุมฺปมานา, ทิฏฺฐํ อทิฏฺเฐน ธนํ หรนฺติ. “Thus indeed is he deceived by the brahmins, being alone while many assemble; they, plundering by means of various schemes, take away his visible wealth in exchange for the unseen.” ๙๔๙. 949. ‘‘อกาสิยา ราชูหิวานุสิฏฺฐา, ตทสฺส อาทาย ธนํ หรนฺติ; เต ตาทิสา โจรสมา อสนฺตา, วชฺฌา น หญฺญนฺติ อริฏฺฐ โลเก. “Authorized by kings, they take and carry away his wealth without toil. Such men, like thieves, are unrighteous; though deserving of death, Ariṭṭha, they are not slain in this world.” ๙๕๐. 950. ‘‘อินฺทสฺส พาหารสิ ทกฺขิณาติ, ยญฺเญสุ ฉินฺทนฺติ ปลาสยฏฺฐึ; ตํ เจปิ สจฺจํ มฆวา ฉินฺนพาหุ, เกนสฺส อินฺโท อสุเร ชินาติ. “‘You are Indra’s right arm,’ they say, as in sacrifices they cut a palāsa stick; if that were true, Maghavā with his arm cut off—with what would Indra conquer the asuras?” ๙๕๑. 951. ‘‘ตญฺเจว [Pg.61] ตุจฺฉํ มฆวา สมงฺคี, หนฺตา อวชฺโฌ ปรโม ส เทโว; มนฺตา อิเม พฺราหฺมณา ตุจฺฉรูปา, สนฺทิฏฺฐิกา วญฺจนา เอส โลเก. “That is indeed empty talk. Maghavā is complete, a slayer not to be slain, a supreme god. These mantras of the brahmins are empty; this is a visible deception in the world.” ๙๕๒. 952. ‘‘มาลาคิริ หิมวา โย จ คิชฺโฌ, สุทสฺสโน นิสโภ กุเวรุ; เอเต จ อญฺเญ จ นคา มหนฺตา, จิตฺยา กตา ยญฺญกเรหิ มาหุ. “Mālāgiri, Himavā, and Gijjhakūṭa, Sudassana, Nisabha, and Kuveru—these and other great mountains, they say, were made as sacrificial piles by the sacrifice-makers.” ๙๕๓. 953. ‘‘ยถาปการานิ หิ อิฏฺฐกานิ, จิตฺยา กตา ยญฺญกเรหิ มาหุ; น ปพฺพตา โหนฺติ ตถาปการา, อญฺญา ทิสา อจลา ติฏฺฐเสลา. “They say that sacrificial piles are made by sacrifice-makers, of the same kind as bricks. But mountains are not of that kind; they are of another sort, immovable, standing rocks.” ๙๕๔. 954. ‘‘น อิฏฺฐกา โหนฺติ สิลา จิเรน, น ตตฺถ สญฺชายติ อโย น โลหํ; ยญฺญญฺจ เอตํ ปริวณฺณยนฺตา, จิตฺยา กตา ยญฺญกเรหิ มาหุ. “Bricks do not become rock over time, nor do iron or bronze arise there; and yet, praising this sacrifice, they say these were made as sacrificial piles by the sacrificers.” ๙๕๕. 955. ‘‘อชฺฌายกํ มนฺตคุณูปปนฺนํ, ตปสฺสินํ ‘ยาจโยโค’ติธาหุ; ตีเร สมุทฺทสฺสุทกํ สชนฺตํ, ตํ สาครชฺโฌหริ เตนาเปยฺโย. “They call one versed in the Vedas, endowed with the virtue of mantras, an ascetic, ‘one fit to be begged from’; but like one drawing water at the ocean's shore, the ocean would overwhelm him; for that reason it is undrinkable.” ๙๕๖. 956. ‘‘ปโรสหสฺสมฺปิ สมนฺตเวเท, มนฺตูปปนฺเน นทิโย วหนฺติ; น เตน พฺยาปนฺนรสูทกา น, กสฺมา สมุทฺโท อตุโล อเปยฺโย. “Though more than a thousand rivers, said to be endowed with mantras, flow from all sides, their waters do not become spoiled in taste. Why then is the incomparable ocean undrinkable?” ๙๕๗. 957. ‘‘เย เกจิ กูปา อิธ ชีวโลเก, โลณูทกา กูปขเณหิ ขาตา; น พฺราหฺมณชฺโฌหรเณน เตสุ, อาโป อเปยฺโย ทฺวิรสญฺญุ มาหุ. “Whatever wells there are here in this living world, dug by well-diggers and filled with salty water, they should not say the water in them is undrinkable because of the brahmins’ leavings, nor that it has two tastes.” ๙๕๘. 958. ‘‘ปุเร [Pg.62] ปุรตฺถา กา กสฺส ภริยา, มโน มนุสฺสํ อชเนสิ ปุพฺเพ; เตนาปิ ธมฺเมน น โกจิ หีโน, เอวมฺปิ โวสฺสคฺควิภงฺคมาหุ. “Formerly, in the past, who was whose wife? Before, mind gave birth to man. By that principle, no one is inferior; and yet they speak of divisions by birth.” ๙๕๙. 959. ‘‘จณฺฑาลปุตฺโตปิ อธิจฺจ เวเท, ภาเสยฺย มนฺเต กุสโล มตีมา; น ตสฺส มุทฺธาปิ ผเลยฺย สตฺตธา, มนฺตา อิเม อตฺตวธาย กตา. “Even the son of an outcaste, having learned the Vedas, could recite the mantras, being skilled and intelligent. His head would not split into seven pieces. These mantras are made for one's own destruction.” ๙๖๐. 960. ‘‘วาจากตา คิทฺธิกตา คหีตา, ทุมฺโมจยา กพฺยปถานุปนฺนา; พาลาน จิตฺตํ วิสเม นิวิฏฺฐํ, ตทปฺปปญฺญา อภิสทฺทหนฺติ. “Speech that is contrived, greedy, and grasping, hard to be freed from, not following the poet’s path—the minds of fools are settled on the crooked, and those of little wisdom have faith in that.” ๙๖๑. 961. ‘‘สีหสฺส พฺยคฺฆสฺส จ ทีปิโน จ, น วิชฺชตี โปริสิยํ พเลน; มนุสฺสภาโว จ ควํว เปกฺโข, ชาตี หิ เตสํ อสมา สมานา. “In the lion, the tiger, and the leopard, manliness is not found through their strength. And human nature is to be regarded like that of cattle; for their births are unequal, yet equal.” ๙๖๒. 962. ‘‘สเจ จ ราชา ปถวึ วิชิตฺวา, สชีววา อสฺสวปาริสชฺโช; สยเมว โส สตฺตุสงฺฆํ วิเชยฺย, ตสฺสปฺปชา นิจฺจสุขี ภเวยฺย. “If a king, having conquered the earth, were long-lived and had an obedient council; if he himself were to conquer the host of enemies, his people would be ever happy.” ๙๖๓. 963. ‘‘ขตฺติยมนฺตา จ ตโย จ เวทา, อตฺเถน เอเต สมกา ภวนฺติ; เตสญฺจ อตฺถํ อวินิจฺฉินิตฺวา, น พุชฺฌตี โอฆปถํว ฉนฺนํ. “The Khattiya mantras and the three Vedas are equal in meaning. Without discerning their meaning, one does not understand, like a hidden path through a flood.” ๙๖๔. 964. ‘‘ขตฺติยมนฺตา จ ตโย จ เวทา, อตฺเถน เอเต สมกา ภวนฺติ; ลาโภ อลาโภ อยโส ยโส จ, สพฺเพว เตสํ จตุนฺนญฺจ ธมฺมา. “The Khattiya mantras and the three Vedas are equal in meaning. Gain and loss, disgrace and fame—all these are the four conditions found in them.” ๙๖๕. 965. ‘‘ยถาปิ [Pg.63] อิพฺภา ธนธญฺญเหตุ, กมฺมานิ กโรนฺติ ปุถู ปถพฺยา; เตวิชฺชสงฺฆา จ ตเถว อชฺช, กมฺมานิ กโรนฺติ ปุถู ปถพฺยา. “Just as common folk perform various tasks on the earth for wealth and grain, so too today do the community of those with the three Vedas perform various tasks on the earth.” ๙๖๖. 966. ‘‘อิพฺเภหิ เย เต สมกา ภวนฺติ, นิจฺจุสฺสุกา กามคุเณสุ ยุตฺตา; กมฺมานิ กโรนฺติ ปุถู ปถพฺยา, ตทปฺปปญฺญา ทฺวิรสญฺญุรา เต’’ติ. “Those who are on par with the common folk, ever zealous, devoted to sensual pleasures, perform various deeds on the earth; they are of little wisdom, perceivers of two tastes.” ตตฺถ โภวาทีติ พฺราหฺมณา. โภวาทิน มารเยยฺยุนฺติ พฺราหฺมณเมว มาเรยฺยุํ. เย จาปีติ เยปิ พฺราหฺมณานํ ตํ วจนํ สทฺทเหยฺยุํ, เต อตฺตโน อุปฏฺฐาเกเยว จ พฺราหฺมเณ จ มาเรยฺยุํ. พฺราหฺมณา ปน พฺราหฺมเณ จ อุปฏฺฐาเก จ อมาเรตฺวา นานปฺปกาเร ติรจฺฉาเนเยว มาเรนฺติ. อิติ เตสํ วจนํ มิจฺฉา. เกจีติ ยญฺเญสุ โน มาเรถ, มยํ สคฺคํ คมิสฺสามาติ อายาจนฺตา เกจิ นตฺถิ. ปาเณ ปสุมารภนฺตีติ มิคาทโย ปาเณ จ ปสู จ วิปฺผนฺทมาเน ชีวิกตฺถาย มาเรนฺติ. มุขํ นยนฺตีติ เอเตสุ ยูปุสฺสเนสุ ปสุพนฺเธสุ อิมสฺมึ เต ยูเป สพฺพํ มณิสงฺขมุตฺตํ ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูปํ สนฺนิหิตํ, อยํ เต ยูโป ปรตฺถ ปรโลเก กามทุโห ภวิสฺสติ, สสฺสตภาวํ อาวหิสฺสตีติ จิตฺเรหิ การเณหิ มุขํ ปสาเทนฺติ, ตํ ตํ วตฺวา มิจฺฉาคาหํ คาเหนฺตีติ อตฺโถ. Here, ‘Bhovādī’ refers to brahmins. ‘They would kill the Bhovādins’ means they would kill only brahmins. ‘And those who’ means that even those who believe that saying of the brahmins would kill both their own attendants and the brahmins. But brahmins, without killing brahmins or attendants, kill various kinds of animals instead. Thus, their statement is false. ‘Some’ means there are none who plead, ‘Do not kill us in the sacrifices; we will go to heaven.’ ‘They harm living beings and cattle’ means they kill struggling wild animals, other living beings, and cattle for the sake of livelihood. ‘They lead the face’ means that at these sacrificial posts and animal bindings, they entice them, saying, ‘Here at this post of yours, all gems, conches, pearls, grain, wealth, silver, and gold are gathered. This post will be a yielder of desires for you in the next world, bringing about a state of permanence.’ With such colorful reasons, they persuade them, making them grasp a wrong view—this is the meaning. สเจ จาติ สเจ จ ยูเป วา เสสกฏฺเฐสุ วา เอตํ มณิอาทิกํ ภเวยฺย, ติทิเว วา สพฺพกามทุโห อสฺส, เตวิชฺชสงฺฆาว ปุถู หุตฺวา ยญฺญํ ยเชยฺยุํ พหุธนตาย เจว สคฺคกามตาย จ, อญฺญํ อพฺราหฺมณํ น ยาเชยฺยุํ. ยสฺมา ปน อตฺตโน ธนํ ปจฺจาสีสนฺตา อญฺญมฺปิ ยชาเปนฺติ, ตสฺมา อภูตวาทิโนติ เวทิตพฺพา. กุโต จาติ เอตสฺมิญฺจ ยูเป วา เสสกฏฺเฐสุ วา กุโต เอตํ มณิอาทิกํ อวิชฺชมานเมว, กุโต ติทิเว สพฺพกาเม ทุหิสฺสติ. สพฺพถาปิ อภูตเมว เตสํ วจนํ. ‘If there were such a gem or the like’ means: if there were such a gem or the like in the sacrificial post or in the remaining wood, or if it were a yielder of all desires in the heaven of the Thirty-Three, then the community of those possessing the three Vedas, having become numerous, would perform sacrifices both for the sake of great wealth and for the desire of heaven, and they would not cause any non-brahmin to sacrifice. But because they cause others to sacrifice while hoping for their own wealth, they should be known as speakers of falsehood. ‘And how so?’ means: For how could such a gem or the like, which does not exist, be in this sacrificial post or in the remaining wood? How could it yield all desires in the heaven of the Thirty-Three? In every way, their words are utterly false. สฐา [Pg.64] จ ลุทฺทา จ ปลุทฺธพาลาติ อริฏฺฐ, อิเม พฺราหฺมณา นาม เกราฏิกา เจว นิกฺกรุณา จ, เต พาลา โลกํ ปโลเภตฺวา อุปโลเภตฺวา จิตฺเรหิ การเณหิ มุขํ ปสาเทนฺติ. สพฺพกาเมติ อคฺคึ อาทาย ตฺวญฺจ ชูห, อมฺหากญฺจ วิตฺตํ เทหิ, ตโต สพฺพกาเม ลภิตฺวา สุขี โหหิสิ. ‘Deceitful, greedy, and deluded fools’ means: O Ariṭṭha, these so-called brahmins are fraudulent and merciless. Being fools, they deceive and entice the world with elaborate reasons, pleasing people's faces. ‘All desires’ means: taking fire, they say, “You too sacrifice, and give us wealth. Then, having obtained all desires, you will be happy.” ตมคฺคิหุตฺตํ สรณํ ปวิสฺสาติ ตํ ราชานํ วา ราชมหามตฺตํ วา อาทาย อคฺคิชุหนฏฺฐานํ เคหํ ปวิสิตฺวา. โอโรปยิตฺวาติ จิตฺรานิ การณานิ วทนฺตา เกสมสฺสุํ นเข จ โอโรปยิตฺวา. อติคาฬฺหยนฺตีติ วุตฺตตาย ตโย เวเท นิสฺสาย ‘‘อิทํ ทาตพฺพํ, อิทํ กตฺตพฺพ’’นฺติ วทนฺตา เวเทหิ ตสฺส สนฺตกํ วิตฺตํ อติคาฬฺหยนฺติ วินาเสนฺติ วิทฺธํเสนฺติ. ‘They enter that fire sacrifice as a refuge’ means: taking that king or royal minister, they enter the house which is the place for fire offerings. ‘Having had shaved off’ means: speaking with elaborate reasons, they have the hair of the head, the beard, and the nails shaved off. ‘They overwhelm’ means: relying on the three Vedas, saying, ‘This should be given, this should be done,’ they overwhelm, ruin, and destroy his wealth by means of the Vedas. อนฺนานิ ภุตฺวา กุหกา กุหิตฺวาติ เต กุหกา นานปฺปการํ กุหกกมฺมํ กตฺวา สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา ยญฺญํ วณฺเณตฺวา วญฺเจตฺวา ตสฺส สนฺตกํ นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อถ นํ มุณฺฑกํ กตฺวา ยญฺญปเถ โอสฺสชนฺติ, ตํ คเหตฺวา พหิยญฺญาวาฏํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ‘The hypocrites, having eaten food, deceive’ means: these hypocrites, having performed various kinds of hypocritical acts, gather together, praising the sacrifice and deceiving him. After enjoying his various delicious foods, they then make him shaven-headed and abandon him on the path of the sacrifice. Taking him, they go outside the sacrificial enclosure—this is the meaning. โยคโยเคนาติ เต พฺราหฺมณา ตํ เอกํ พหุกา สเมจฺจ เตน เตน โยเคน ตาย ตาย ยุตฺติยา วิลุมฺปมานา ทิฏฺฐํ ปจฺจกฺขํ ตสฺส ธนํ อทิฏฺเฐน เทวโลเกน อทิฏฺฐํ เทวโลกํ วณฺเณตฺวา อาหรณฏฺฐานํ กตฺวา หรนฺติ. อกาสิยา ราชูหิวานุสิฏฺฐาติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ พลึ คณฺหถา’’ติ ราชูหิ อนุสิฏฺฐา อกาสิยสงฺขาตา ราชปุริสา วิย. ตทสฺสาติ ตํ อสฺส ธนํ อาทาย หรนฺติ. โจรสมาติ อภูตพลิคฺคาหกา สนฺธิจฺเฉทกโจรสทิสา อสปฺปุริสา. วชฺฌาติ วธารหา เอวรูปา ปาปธมฺมา อุทานิ โลเก น หญฺญนฺติ. ‘By various means’ means: these brahmins, many of them having gathered around that one person, plunder his visible, tangible wealth by this or that method and device; praising the unseen heavenly world and making it a pretext for offerings, they carry it away. ‘Like tax-collectors instructed by kings’ means: like the king’s men known as tax-collectors, instructed by kings, ‘Take this and that tax.’ ‘His wealth’ means: they take and carry away that wealth of his. ‘Like thieves’ means: being takers of unjust taxes, like house-breaking thieves, they are wicked men. ‘Worthy of death’ means: such evil-natured ones, though deserving of death, are not killed in the world today. พาหารสีติ พาหา อสิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิทมฺปิ อริฏฺฐ, พฺราหฺมณานํ มุสาวาทํ ปสฺส. เต กิร ยญฺเญสุ มหตึ ปลาสยฏฺฐึ ‘‘อินฺทสฺส พาหา อสิ ทกฺขิณา’’ติ วตฺวา ฉินฺทนฺติ. ตญฺเจ เอเตสํ วจนํ สจฺจํ, อถ ฉินฺนพาหุ สมาโน เกนสฺส พาหุพเลน อินฺโท อสุเร ชินาตีติ. สมงฺคีติ พาหุสมงฺคี อจฺฉินฺนพาหุ อโรโคเยว. หนฺตาติ อสุรานํ หนฺตา. ปรโมติ อุตฺตโม ปุญฺญิทฺธิยา สมนฺนาคโต อญฺเญสํ อวชฺโฌ. พฺราหฺมณาติ พฺราหฺมณานํ. ตุจฺฉรูปาติ ตุจฺฉสภาวา นิปฺผลา[Pg.65]. วญฺจนาติ เย จ เต พฺราหฺมณานํ มนฺตา นาม, เอสา โลเก สนฺทิฏฺฐิกา วญฺจนา. ‘You are the arm’ means: you are the arm. This is what is said: O Ariṭṭha, behold this falsehood of the brahmins too. They, it is said, at sacrifices cut down a great palāsa staff, saying, “You are the right arm of Indra.” If their words were true, then Indra, his arm being cut off, by what strength of arm could he conquer the asuras? ‘The well-endowed one’ means: one endowed with arms, with arms intact, and healthy. ‘The slayer’ means: the slayer of the asuras. ‘The supreme’ means: the highest, endowed with merit and psychic power, unassailable by others. ‘Of the brahmins’ means: of the brahmins. ‘Of empty form’ means: of empty nature, fruitless. ‘Deception’ means: those so-called mantras of the brahmins—this is a deception visible in the world. ยถาปการานีติ ยาทิสานิ อิฏฺฐกานิ คเหตฺวา ยญฺญกเรหิ จิตฺยา กตาติ วทนฺติ. ติฏฺฐเสลาติ ปพฺพตา หิ อจลา ติฏฺฐา น อุปจิตา เอกคฺฆนา สิลามยา จ. อิฏฺฐกานิ จลานิ น เอกคฺฆนานิ น สิลามยานิ. ปริวณฺณยนฺตาติ เอตํ ยญฺญํ วณฺเณนฺตา พฺราหฺมณา. ‘Of whatever kind’ means: they say that of whatever kind the bricks taken are, the sacrificial altar is built by the sacrificers. ‘Standing mountains’ means: for mountains are unmoving, firm, not piled up, solid, and made of rock. Bricks are movable, not solid, and not made of rock. ‘Extolling’ means: the brahmins extolling this sacrifice. สมนฺตเวเทติ ปริปุณฺณเวเท พฺราหฺมเณ. วหนฺตีติ โสเตสุปิ อาวฏฺเฏสุปิ ปติเต วหนฺติ, นิมุชฺชาเปตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ. น เตน พฺยาปนฺนรสูทกา นาติ เอตฺถ เอโก น-กาโร ปุจฺฉนตฺโถ โหติ. นนุ เตน พฺยาปนฺนรสูทกา นทิโยติ ตํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. กสฺมาติ เกน การเณน ตาว มหาสมุทฺโทว อเปยฺโย กโต, กึ มหาพฺรหฺมา ยมุนาทีสุ นทีสุ อุทกํ อเปยฺยํ กาตุํ น สกฺโกติ, สมุทฺเทเยว สกฺโกตีติ. ทฺวิรสญฺญุ มาหูติ ทฺวิรสญฺญู อหุ, ชาโตติ อตฺโถ. ‘One who knows all around’ means: the brahmin who is fully versed in the Vedas. ‘They carry away’ means: they carry away those who have fallen into streams and whirlpools, and causing them to sink, bring them to the destruction of life. ‘Are not the rivers with water of corrupted taste because of that?’—here, the particle ‘na’ serves the purpose of a question. ‘Surely, are not the rivers with water of corrupted taste because of that?’ Questioning thus, he speaks. ‘Why?’ means: For what reason has the great ocean been made undrinkable? Is Mahābrahmā not able to make the water in the Yamunā and other rivers undrinkable, but is able only in the ocean? ‘They said he was a perceiver of two tastes’ means: he became a perceiver of two tastes, this is the meaning. ปุเร ปุรตฺถาติ อิโต ปุเร ปุพฺเพ ปุรตฺถา ปฐมกปฺปิกกาเล. กา กสฺส ภริยาติ กา กสฺส ภริยา นาม. ตทา หิ อิตฺถิลิงฺคเมว นตฺถิ, ปจฺฉา เมถุนธมฺมวเสน มาตาปิตโร นาม ชาตา. มโน มนุสฺสนฺติ ตทา หิ มโนเยว มนุสฺสํ ชเนสิ, มโนมยาว สตฺตา นิพฺพตฺตึสูติ อตฺโถ. เตนาปิ ธมฺเมนาติ เตนาปิ การเณน เตน สภาเวน น โกจิ ชาติยา หีโน. น หิ ตทา ขตฺติยาทิเภโท อตฺถิ, ตสฺมา ยํ พฺราหฺมณา วทนฺติ ‘‘พฺราหฺมณาว ชาติยา เสฏฺฐา, อิตเร หีนา’’ติ, ตํ มิจฺฉา. เอวมฺปีติ เอวํ วตฺตมาเน โลเก โปราณกวตฺตํ ชหิตฺวา ปจฺฉา อตฺตนา สมฺมนฺนิตฺวา กตานํ วเสน ขตฺติยาทโย จตฺตาโร โกฏฺฐาสา ชาตา, เอวมฺปิ โวสฺสคฺควิภงฺคมาหุ, อตฺตนา กเตหิ กมฺมโวสฺสคฺเคหิ เตสํ สตฺตานํ เอกจฺเจ ขตฺติยา ชาตา, เอกจฺเจ พฺราหฺมณาทโยติ อิมํ วิภาคํ กเถนฺติ, ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมณาว เสฏฺฐา’’ติ วจนํ มิจฺฉา. ‘Formerly, in the beginning’ means: before this, formerly, in the beginning, in the time of the first aeon. ‘Who is whose wife?’ means: who indeed was whose wife? For at that time, there was no female sex at all; later, on account of the practice of sexual intercourse, so-called mothers and fathers arose. ‘Mind, humans’ means: for at that time, mind alone generated humans; beings arose made of mind—this is the meaning. ‘By that principle too’ means: by that reason too, by that nature, no one was inferior by birth. For at that time, there was no distinction such as khattiyas and others; therefore, what the brahmins say—“Brahmins alone are the highest by birth, others are inferior”—is false. ‘Even so’ means: thus, in this evolving world, having abandoned the ancient custom, later, by means of conventions established by themselves, the four divisions—khattiyas and others—arose. Even so, they speak of a division by allocation: through the allocation of actions done by themselves, some of those beings became khattiyas, some became brahmins and so forth—thus they describe this division. Therefore, the statement “Brahmins alone are the highest” is false. สตฺตธาติ ยทิ มหาพฺรหฺมุนา พฺราหฺมณานญฺเญว ตโย เวทา ทินฺนา, น อญฺเญสํ, จณฺฑาลสฺส มนฺเต ภาสนฺตสฺส มุทฺธา สตฺตธา ผเลยฺย, น [Pg.66] จ ผลติ, ตสฺมา อิเมหิ พฺราหฺมเณหิ อตฺตวธาย มนฺตา กตา, อตฺตโนเยว เนสํ มุสาวาทิตํ ปกาเสนฺตา คุณวธํ กโรนฺติ. วาจากตาติ เอเต มนฺตา นาม มุสาวาเทน จินฺเตตฺวา กตา. คิทฺธิกตา คหีตาติ ลาภคิทฺธิกตาย พฺราหฺมเณหิ คหิตา. ทุมฺโมจยาติ มจฺเฉน คิลิตพลิโส วิย ทุมฺโมจยา. กพฺยปถานุปนฺนาติ กพฺยาการกพฺราหฺมณานํ วจนปถํ อนุปนฺนา อนุคตา. เต หิ ยถา อิจฺฉนฺติ, ตถา มุสา วตฺวา พนฺธนฺติ. พาลานนฺติ เตสญฺหิ พาลานํ จิตฺตํ วิสเม นิวิฏฺฐํ, ตํ อญฺเญ อปฺปปญฺญาว อภิสทฺทหนฺติ. 'Sattadhā' means: if the great Brahmā had given the three Vedas only to the brahmins and not to others, the head of an outcaste reciting the mantras would split into seven pieces, but it does not split. Therefore, these brahmins have made mantras for their own destruction; revealing their own falsehood, they cause the destruction of virtue. 'Made by speech' means: these mantras were created by thinking falsely. 'Seized by greed' means: they were seized by the brahmins out of greed for gain. 'Hard to escape' means: they are as hard to escape as a hook swallowed by a fish. 'Following the path of poetry' means: they follow the path of speech of brahmins who compose poetry. For they bind others by speaking lies as they please. 'Of the fools' means: for the minds of these fools are firmly set on unevenness, and others, lacking wisdom, place faith in them. โปริสิยํพเลนาติ โปริสิยสงฺขาเตน พเลน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ เอเตสํ สีหาทีนํ ปุริสถามสงฺขาตํ โปริสิยพลํ, เตน พเลน สมนฺนาคโต พฺราหฺมโณ นาม นตฺถิ, สพฺเพ อิเมหิ ติรจฺฉาเนหิปิ หีนาเยวาติ. มนุสฺสภาโว จ ควํว เปกฺโขติ อปิจ โย เอเตสํ มนุสฺสภาโว, โส คุนฺนํ วิย เปกฺขิตพฺโพ. กึการณา? ชาติ หิ เตสํ อสมา สมานา. เตสญฺหิ พฺราหฺมณานํ ทุปฺปญฺญตาย โคหิ สทฺธึ สมานชาติเยว อสมา. อญฺญเมว หิ คุนฺนํ สณฺฐานํ, อญฺญํ เตสนฺติ. เอเตน พฺราหฺมเณ ติรจฺฉาเนสุ สีหาทีหิ สเมปิ อกตฺวา โครูปสเมว กโรติ. 'By the strength of a man' means: by strength reckoned as human strength. This is what is said: there is no brahmin endowed with that human strength, reckoned as the might of a man, which belongs to lions and other animals; all these brahmins are inferior even to these animals. 'And their human state is to be viewed like that of cattle' means: furthermore, their human state should be regarded like that of cattle. For what reason? Because their birth is unequal, though seemingly the same. Indeed, due to their lack of wisdom, the birth of these brahmins is the same as that of cattle, yet unequal. For the form of cattle is one thing, and theirs is another. By this, he does not even make the brahmin equal to animals like lions, but makes him merely like the form of cattle. สเจ จ ราชาติ อริฏฺฐ, ยทิ มหาพฺรหฺมุนา ทินฺนภาเวน ขตฺติโยว ปถวึ วิชิตฺวา. สชีววาติ สหชีวีหิ อมจฺเจหิ สมนฺนาคโต. อสฺสวปาริสชฺโชติ อตฺตโน โอวาทกรปริสาวจโรว สิยา, อถสฺส ปริสาย ยุชฺฌิตฺวา รชฺชํ กาตพฺพํ นาม น ภเวยฺย. สยเมว โส เอกโกว สตฺตุสงฺฆํ วิเชยฺย, เอวํ สติ ยุทฺเธ ทุกฺขาภาเวน ตสฺส ปชา นิจฺจสุขี ภเวยฺย, เอตญฺจ นตฺถิ. ตสฺมา เตสํ วจนํ มิจฺฉา. 'If, O Ariṭṭha, a king...' means: if a khattiya were to conquer the earth by virtue of it being a gift from the Great Brahmā, he would be accompanied by ministers who share his life. He would have an obedient assembly that follows his advice, and there would be no need for him to rule by fighting with his assembly. He himself, alone, would conquer the host of enemies; in that case, his people would be perpetually happy, due to the absence of the suffering of war—but this is not so. Therefore, their statement is false. ขตฺติยมนฺตาติ ราชสตฺถญฺจ ตโย จ เวทา อตฺตโน อาณาย รุจิยา ‘‘อิทเมว กตฺตพฺพ’’นฺติ ปวตฺตตฺตา อตฺเถน เอเต สมกา ภวนฺติ. อวินิจฺฉินิตฺวาติ เตสํ ขตฺติยมนฺตานํ ขตฺติโยปิ เวทานํ พฺราหฺมโณปิ อตฺถํ อวินิจฺฉินิตฺวา อาณาวเสเนว อุคฺคณฺหนฺโต ตํ อตฺถํ อุทโกเฆน ฉนฺนมคฺคํ วิย น พุชฺฌติ. 'The warrior's counsel' means: the royal treatise and the three Vedas are equal in purpose, because they proceed by their own command and inclination, saying, 'This alone should be done.' 'Without determining' means: a khattiya, without determining the meaning of the warrior's counsels, and a brahmin, without determining the meaning of the Vedas, learning them merely by way of command, does not understand that meaning, just like a path covered by a flood of water. อตฺเถน [Pg.67] เอเตติ วญฺจนตฺเถน เอเต สมกา ภวนฺติ. กึการณา? พฺราหฺมณาว เสฏฺฐา, อญฺเญ วณฺณา หีนาติ วทนฺติ. เย จ เต ลาภาทโย โลกธมฺมา, สพฺเพว เตสํ จตุนฺนมฺปิ วณฺณานํ ธมฺมา. เอกสตฺโตปิ เอเตหิ มุตฺตโก นาม นตฺถิ. อิติ พฺราหฺมณา โลกธมฺเมหิ อปริมุตฺตาว สมานา ‘‘เสฏฺฐา มย’’นฺติ มุสา กเถนฺติ. 'In purpose, these...' means: they are equal in the sense of deceit. For what reason? They say, 'Brahmins are superior; other classes are inferior.' But those worldly conditions, such as gain and so on, are common to all four classes. Not even a single being is free from them. Thus, brahmins, being themselves not free from worldly conditions, falsely declare, 'We are superior.' อิพฺภาติ คหปติกา. เตวิชฺชสงฺฆา จาติ พฺราหฺมณาปิ ตเถว ปุถูนิ กสิโครกฺขาทีนิ กมฺมานิ กโรนฺติ. นิจฺจุสฺสุกาติ นิจฺจํ อุสฺสุกฺกชาตา ฉนฺทชาตา. ตทปฺปปญฺญา ทฺวิรสญฺญุรา เตติ ตสฺมา ภาติก, ทฺวิรสญฺญุ นิปฺปญฺญา พฺราหฺมณา, อารา เต ธมฺมโต. โปราณกา หิ พฺราหฺมณธมฺมา เอตรหิ สุนเขสุ สนฺทิสฺสนฺตีติ. 'Ibbha' means: householders. 'And the assemblies of those versed in the three Vedas' means: brahmins also likewise perform diverse tasks such as farming and cattle-keeping. 'Constantly zealous' means: constantly having become zealous, having become full of desire. 'Therefore, those of little wisdom, knowing two tastes...' means: therefore, brother, those brahmins are of little wisdom, knowing two tastes, and are far from the Dhamma. For the ancient brahmin practices are now seen among dogs. เอวํ มหาสตฺโต ตสฺส วาทํ ภินฺทิตฺวา อตฺตโน วาทํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา สพฺพา นาคปริสา โสมนสฺสชาตา อเหสุํ. มหาสตฺโต เนสาทพฺราหฺมณํ นาคภวนา นีหราเปสิ, ปริภาสมตฺตมฺปิสฺส นากาสิ. สาครพฺรหฺมทตฺโตปิ ฐปิตทิวสํ อนติกฺกมิตฺวา จตุรงฺคินิยา เสนาย สห ปิตุ วสนฏฺฐานํ อคมาสิ. มหาสตฺโตปิ ‘‘มาตุลญฺจ อยฺยกญฺจ ปสฺสิสฺสามี’’ติ เภรึ จราเปตฺวา มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน ยมุนาโต อุตฺตริตฺวา ตเมว อสฺสมปทํ อารพฺภ ปายาสิ. อวเสสา ภาตโร จสฺส มาตาปิตโร จ ปจฺฉโต ปายึสุ. ตสฺมึ ขเณ สาครพฺรหฺมทตฺโต มหาสตฺตํ มหติยา ปริสาย อาคจฺฉนฺตํ อสญฺชานิตฺวา ปิตรํ ปุจฺฉนฺโต อาห – Thus, the Great Being refuted his argument and established his own doctrine. Hearing his discourse on the Dhamma, the entire Nāga assembly became joyful. The Great Being had the hunter-brahmin expelled from the Nāga abode, but did not utter even a word of reproach to him. Sāgarabrahmadatta, not letting the appointed day pass, went with his fourfold army to his father’s dwelling place. The Great Being, thinking, 'I shall see my maternal uncle and grandfather,' had a drum beaten and, with great majesty and splendor, crossed the Yamunā and set out towards that same hermitage. The rest of his brothers and his parents followed behind. At that moment, Sāgarabrahmadatta, not recognizing the Great Being approaching with a great retinue, asked his father: ๙๖๗. 967. ‘‘กสฺส เภรี มุทิงฺคา จ, สงฺขา ปณวทินฺทิมา; ปุรโต ปฏิปนฺนานิ, หาสยนฺตา รเถสภํ. Whose are the drums and tambourines, the conches, paṇava-drums, and kettle-drums, that, advancing in front, make the chief of chariots rejoice? ๙๖๘. 968. ‘‘กสฺส กญฺจนปฏฺเฏน, ปุถุนา วิชฺชุวณฺณินา; ยุวา กลาปสนฺนทฺโธ, โก เอติ สิริยา ชลํ. Who is this youth, girded with a quiver, with a broad golden band the color of lightning, who comes blazing with glory? ๙๖๙. 969. ‘‘อุกฺกามุขปหฏฺฐํว, ขทิรงฺคารสนฺนิภํ; มุขญฺจ รุจิรา ภาติ, โก เอติ สิริยา ชลํ. Whose beautiful face shines like gold refined in a furnace, resembling a glowing khadira-wood coal? Who is it that comes blazing with glory? ๙๗๐. 970. ‘‘กสฺส ชมฺโพนทํ ฉตฺตํ, สสลากํ มโนรมํ; อาทิจฺจรํสาวรณํ, โก เอติ สิริยา ชลํ. Whose is this delightful parasol of Jambu-gold, with its fine ribs, a shield against the sun's rays? Who is it that comes blazing with glory? ๙๗๑. 971. ‘‘กสฺส [Pg.68] องฺคํ ปริคฺคยฺห, วาลพีชนิมุตฺตมํ; อุภโต วรปุญฺญสฺส, มุทฺธนิ อุปรูปริ. For whom is this most excellent yak-tail fan held high above the head, for him of excellent merit on both sides? ๙๗๒. 972. ‘‘กสฺส เปขุณหตฺถานิ, จิตฺรานิ จ มุทูนิ จ; กญฺจนมณิทณฺฑานิ, จรนฺติ ทุภโต มุขํ. Whose are these peacock-feather fans, colorful and soft, with handles of gold and jewels, that move on both sides of his face? ๙๗๓. 973. ‘‘ขทิรงฺคารวณฺณาภา, อุกฺกามุขปหํสิตา; กสฺเสเต กุณฺฑลา วคฺคู, โสภนฺติ ทุภโต มุขํ. Whose are these lovely earrings, glowing with the color of a khadira-wood coal, blazing like a firebrand, that shine on both sides of his face? ๙๗๔. 974. ‘‘กสฺส วาเตน ฉุปิตา, นิทฺธนฺตา มุทุกาฬกา; โสภยนฺติ นลาฏนฺตํ, นภา วิชฺชุริวุคฺคตา. Whose soft, dark tresses, touched by the wind and glistening, adorn his brow like lightning flashing in the sky? ๙๗๕. 975. ‘‘กสฺส เอตานิ อกฺขีนิ, อายตานิ ปุถูนิ จ; โก โสภติ วิสาลกฺโข, กสฺเสตํ อุณฺณชํ มุขํ. Whose are these eyes, so long and broad? Who is this wide-eyed one who shines so? Whose is this face with the tuft of hair between the brows? ๙๗๖. 976. ‘‘กสฺเสเต ลปนชาตา, สุทฺธา สงฺขวรูปมา; ภาสมานสฺส โสภนฺติ, ทนฺตา กุปฺปิลสาทิสา. Whose are these teeth, revealed in speech, pure, like the form of an excellent conch-shell, that shine when he speaks, resembling kuppila buds? ๙๗๗. 977. ‘‘กสฺส ลาขารสสมา, หตฺถปาทา สุเขธิตา; โก โส พิมฺโพฏฺฐสมฺปนฺโน, ทิวา สูริโยว ภาสติ. Whose are these hands and feet, so well-formed, like the color of lac? Who is he, endowed with lips like the bimba fruit, who shines like the sun by day? ๙๗๘. 978. ‘‘หิมจฺจเย หิมวติ, มหาสาโลว ปุปฺผิโต; โก โส โอทาตปาวาโร, ชยํ อินฺโทว โสภติ. Like a great sāl tree in bloom on the Himālaya at winter's end, who is he, clad in a white robe, who shines like victorious Indra? ๙๗๙. 979. ‘‘สุวณฺณปีฬกากิณฺณํ, มณิทณฺฑวิจิตฺตกํ; โก โส ปริสโมคยฺห, อีสํ ขคฺคํ ปมุญฺจติ. Who is he who, having entered the assembly, slightly draws his sword, its jeweled hilt variegated and adorned with golden ornaments? ๙๘๐. 980. ‘‘สุวณฺณวิกตา จิตฺตา, สุกตา จิตฺตสิพฺพนา; โก โส โอมุญฺจเต ปาทา, นโม กตฺวา มเหสิโน’’ติ. Who is he who, having paid homage to the Great Sage, removes from his feet the well-made, variegated sandals, worked with gold and beautifully stitched? ตตฺถ ปฏิปนฺนานีติ กสฺเสตานิ ตูริยานิ ปุรโต ปฏิปนฺนานิ. หาสยนฺตาติ เอตํ ราชานํ หาสยนฺตา. กสฺส กญฺจนปฏฺเฏนาติ กสฺส นลาฏนฺเต พนฺเธน อุณฺหีสปฏฺเฏน วิชฺชุยา เมฆมุขํ วิย มุขํ ปชฺโชตตีติ ปุจฺฉติ. ยุวา กลาปสนฺนทฺโธติ ตรุโณ สนฺนทฺธกลาโป. อุกฺกามุขปหฏฺฐํวาติ กมฺมารุทฺธเน ปหฏฺฐสุวณฺณํ วิย. ขทิรงฺคารสนฺนิภนฺติ อาทิตฺตขทิรงฺคารสนฺนิภํ. ชมฺโพนทนฺติ รตฺตสุวณฺณมยํ. องฺคํ ปริคฺคยฺหาติ จามริคาหเกน [Pg.69] องฺเคน ปริคฺคหิตา หุตฺวา. วาลพีชนิมุตฺตมนฺติ อุตฺตมํ วาลพีชนึ. เปขุณหตฺถานีติ โมรปิญฺฉหตฺถกานิ. จิตฺรานีติ สตฺตรตนจิตฺรานิ. กญฺจนมณิทณฺฑานีติ ตปนียสุวณฺเณน จ มณีหิ จ ขณิตทณฺฑานิ. ทุภโต มุขนฺติ มุขสฺส อุภยปสฺเสสุ จรนฺติ. Here, 'advancing' means: whose are these musical instruments advancing in front. 'Making rejoice' means: making this king rejoice. 'By whose golden band' means: he asks whose face shines like lightning from the edge of a cloud by means of the headband tied on his forehead. 'A youth girded with a quiver' means: a young man with his quiver fastened on. 'As if struck by the mouth of a firebrand' means: like gold struck in a smith’s furnace. 'Resembling a khadira coal' means: resembling a burning khadira coal. 'Jambu-gold' means: made of red gold. 'Having taken up a limb' means: being held by the hand of the fly-whisk bearer. 'The excellent yak-tail fan' means: the most excellent yak-tail fan. 'Peacock-feathered hands' means: hand-held peacock plumes. 'Variegated' means: variegated with the seven kinds of jewels. 'Golden and jeweled handles' means: handles inlaid with refined gold and jewels. 'On both sides of the face' means: they move on both sides of his face. วาเตน ฉุปิตาติ วาตปหฏา. นิทฺธนฺตาติ สินิทฺธอนฺตา. นลาฏนฺตนฺติ กสฺเสเต เอวรูปา เกสา นลาฏนฺตํ อุปโสเภนฺติ. นภา วิชฺชุริวุคฺคตาติ นภโต อุคฺคตา วิชฺชุ วิย. อุณฺณชนฺติ กญฺจนาทาโส วิย ปริปุณฺณํ. ลปนชาตาติ มุขชาตา. กุปฺปิลสาทิสาติ มนฺทาลกมกุลสทิสา. สุเขธิตาติ สุขปริหฏา. ชยํ อินฺโทวาติ ชยํ ปตฺโต อินฺโท วิย. สุวณฺณปีฬกากิณฺณนฺติ สุวณฺณปีฬกาหิ อากิณฺณํ. มณิทณฺฑวิจิตฺตกนฺติ มณีหิ ถรุมฺหิ วิจิตฺตกํ. สุวณฺณวิกตาติ สุวณฺณขจิตา. จิตฺตาติ สตฺตรตนวิจิตฺตา. สุกตาติ สุฏฺฐุ นิฏฺฐิตา. จิตฺตสิพฺพนาติ จิตฺรสิพฺพินิโย. โก โส โอมุญฺจเต ปาทาติ โก เอส ปาทโต เอวรูปา ปาทุกา โอมุญฺจตีติ. 'Vātena chupitā' (touched by the wind) means blown by the wind. 'Niddhantā' (glistening) means smooth-ended. 'Nalāṭantaṃ' (the forehead) means: whose hair of this kind beautifully adorns the forehead? 'Nabhā vijjurivuggatā' (like lightning arisen from the sky) means like lightning arisen from the sky. 'Uṇṇajaṃ' (the hair between the brows) means complete, like a golden mirror. 'Lapanajātā' (born of the mouth) means born of the mouth. 'Kuppilasādisā' (like kuppila buds) means resembling mandalaka flower buds. 'Sukhedhitā' (well-cherished) means well-cared for in happiness. 'Jayaṃ indova' (like victorious Indra) means like Indra who has attained victory. 'Suvaṇṇapīḷakākiṇṇaṃ' (strewn with golden ornaments) means filled with golden ornaments. 'Maṇidaṇḍavicittakaṃ' (variegated with jeweled handles) means variegated with jewels in the hilt. 'Suvaṇṇavikatā' (golden-inlaid) means inlaid with gold. 'Cittā' (variegated) means variegated with the seven precious gems. 'Sukatā' (well-made) means well-finished. 'Cittasibbanā' (beautifully sewn) means sewn by skilled embroiderers. 'Ko so omuñcate pādā' (who removes from his feet) means: who is it that removes sandals of this kind from his feet? เอวํ ปุตฺเตน สาครพฺรหฺมทตฺเตน ปุฏฺโฐ อิทฺธิมา อภิญฺญาลาภี ตาปโส ‘‘ตาต, เอเต ธตรฏฺฐรญฺโญ ปุตฺตา ตว ภาคิเนยฺยนาคา’’ติ อาจิกฺขนฺโต คาถมาห – Thus questioned by his son Sāgarabrahmadatta, the ascetic, endowed with psychic power and higher knowledge, declaring, "Dear son, these are the sons of King Dhataraṭṭha, your nephews, the Nāgas," spoke this verse: ๙๘๑. 981. ‘‘ธตรฏฺฐา หิ เต นาคา, อิทฺธิมนฺโต ยสสฺสิโน; สมุทฺทชาย อุปฺปนฺนา, นาคา เอเต มหิทฺธิกา’’ติ. "These Nāgas are indeed Dhataraṭṭhas, powerful and glorious, born of Samuddajā; these Nāgas are of great might." เอวํ เตสํ กเถนฺตานญฺเญว นาคปริสา ปตฺวา ตาปสสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สมุทฺทชาปิ ปิตรํ วนฺทิตฺวา โรทิตฺวา นาคปริสาย สทฺธึ นาคภวนเมว คตา. สาครพฺรหฺมทตฺโตปิ ตตฺเถว กติปาหํ วสิตฺวา พาราณสิเมว คโต. สมุทฺทชา นาคภวเนเยว กาลมกาสิ. โพธิสตฺโต ยาวชีวํ สีลํ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา อายุปริโยสาเน สทฺธึ ปริสาย สคฺคปุรํ ปูเรสิ. While they were thus conversing, the Nāga retinue arrived, paid homage at the ascetic's feet, and sat down to one side. Samuddajā also paid homage to her father, wept, and returned to the Nāga palace together with the Nāga retinue. Sāgarabrahmadatta, after dwelling there for a few days, returned to Bārāṇasī. Samuddajā passed away in the Nāga palace. The Bodhisatta, observing morality throughout his life and performing the Uposatha observance, at the end of his life, together with his retinue, filled the heavenly city. สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘เอวํ อุปาสกา โปราณกปณฺฑิตา อนุปฺปนฺเนปิ พุทฺเธ เอวรูปํ นาม สมฺปตฺตึ ปหาย อุโปสถกมฺมํ กรึสุเยวา’’ติ [Pg.70] วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ. เทสนาปริโยสาเน อุปาสกา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ. ตทา มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ อเหสุํ, เนสาทพฺราหฺมโณ เทวทตฺโต, โสมทตฺโต อานนฺโท, อชมุขี อุปฺปลวณฺณา, สุทสฺสโน สาริปุตฺโต, สุโภโค โมคฺคลฺลาโน, กาณาริฏฺโฐ สุนกฺขตฺโต, ภูริทตฺโต ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสินฺติ. Having delivered this discourse, the Teacher said, "Thus, lay devotees, even when a Buddha had not arisen, the wise of old, having abandoned such prosperity, indeed performed the Uposatha observance." At the end of the discourse, the lay devotees were established in the fruit of stream-entry. Then he identified the birth: "At that time, the parents were the great royal families, the hunter-brahmin was Devadatta, Somadatta was Ānanda, Ajamukhī was Uppalavaṇṇā, Sudassana was Sāriputta, Subhoga was Moggallāna, Kāṇāriṭṭha was Sunakkhatta, but Bhūridatta was I myself, the Perfectly Enlightened Buddha." ภูริทตฺตชาตกวณฺณนา ฉฏฺฐานิฏฺฐิตา. The commentary on the Bhūridatta Jātaka, the sixth, is concluded. [๕๔๔] ๗. จนฺทกุมารชาตกวณฺณนา [544] 7. The Commentary on the Candakumāra Jātaka ราชาสิ [Pg.71] ลุทฺทกมฺโมติ อิทํ สตฺถา คิชฺฌกูเฏ วิหรนฺโต เทวทตฺตํ อารพฺภ กเถสิ. ตสฺส วตฺถุ สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก อาคตเมว. ตํ ตสฺส ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย ยาว พิมฺพิสารรญฺโญ มรณา ตตฺถาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตํ ปน มาราเปตฺวา เทวทตฺโต อชาตสตฺตุํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘มหาราช, ตว มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต, มม มโนรโถ ตาว น ปาปุณาตี’’ติ อาห. ‘‘โก ปน เต, ภนฺเต, มโนรโถ’’ติ? ‘‘นนุ ทสพลํ มาเรตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ. ‘‘อมฺเหเหตฺถ กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘มหาราช, ธนุคฺคเห สนฺนิปาตาเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ราชา อกฺขณเวธีนํ ธนุคฺคหานํ ปญฺจสตานิ สนฺนิปาตาเปตฺวา ตโต เอกตึส ชเน อุจฺจินิตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ ปาเหสิ. โส เตสํ เชฏฺฐกํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อาวุโส สมโณ โคตโม คิชฺฌกูเฏ วิหรติ, อสุกสฺมึ นาม ทิวาฏฺฐาเน จงฺกมติ. ตฺวํ ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ วิสปีเตน สลฺเลน วิชฺฌิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา อสุเกน นาม มคฺเคน เอหี’’ติ วตฺวา เปเสตฺวา ตสฺมึ มคฺเค ทฺเว ธนุคฺคเหฐเปสิ ‘‘ตุมฺหากํ ฐิตมคฺเคน เอโก ปุริโส อาคมิสฺสติ, ตํ ตุมฺเห ชีวิตา โวโรเปตฺวา อสุเกน นาม มคฺเคน เอถา’’ติ, ตสฺมึ มคฺเค จตฺตาโร ปุริเส ฐเปสิ ‘‘ตุมฺหากํ ฐิตมคฺเคน ทฺเว ปุริสา อาคมิสฺสนฺติ, ตุมฺเห เต ชีวิตา โวโรเปตฺวา อสุเกน นาม มคฺเคน เอถา’’ติ, ตสฺมึ มคฺเค อฏฺฐ ชเน ฐเปสิ ‘‘ตุมฺหากํ ฐิตมคฺเคน จตฺตาโร ปุริโส อาคมิสฺสนฺติ, ตุมฺเห เต ชีวิตา โวโรเปตฺวา อสุเกน นาม มคฺเคน เอถา’’ติ, ตสฺมึ มคฺเค โสฬส ปุริเส ฐเปสิ ‘‘ตุมฺหากํ ฐิตมคฺเคน อฏฺฐ ปุริสา อาคมิสฺสนฺติ, ตุมฺเห เต ชีวิตา โวโรเปตฺวา อสุเกน นาม มคฺเคน เอถา’’ติ. “You were a king of cruel deeds,” this the Teacher said while dwelling on Vulture’s Peak, speaking in reference to Devadatta. The story concerning him is found in the Khandhaka on Schism in the Sangha. It should be understood in the manner stated there, from the time of his ordination up to the death of King Bimbisāra. Having had him killed, Devadatta approached Ajātasattu and said, “Great king, your wish has been fulfilled, but mine has not yet been achieved.” “What then, venerable sir, is your wish?” “Is it not that I shall kill the one with Ten Powers and become a Buddha?” “What should we do about this?” “Great king, it is fitting to assemble archers.” “Very well, venerable sir,” said the king. He assembled five hundred archers skilled in hitting the mark, selected thirty-one men from among them, and sent them to the elder. Devadatta addressed their leader, saying, “Friend, the ascetic Gotama dwells on Vulture’s Peak and walks in such-and-such a place for his day-sojourn. You go there, pierce him with a poisoned arrow, deprive him of life, and then return by such-and-such a path.” Having sent him off, he stationed two archers on that path, saying, “A man will come by the path where you are stationed. Deprive him of life and return by such-and-such a path.” On that path, he stationed four men, saying, “Two men will come by the path where you are stationed. Deprive them of life and return by such-and-such a path.” On that path, he stationed eight men, saying, “Four men will come by the path where you are stationed. Deprive them of life and return by such-and-such a path.” On that path, he stationed sixteen men, saying, “Eight men will come by the path where you are stationed. Deprive them of life and return by such-and-such a path.” กสฺมา ปเนส เอวมกาสีติ? อตฺตโน กมฺมสฺส ปฏิจฺฉาทนตฺถํ. อถ โส เชฏฺฐกธนุคฺคโห วามโต ขคฺคํ ลคฺเคตฺวา ปิฏฺฐิยา ตุณีรํ พนฺธิตฺวา เมณฺฑสิงฺคมหาธนุํ คเหตฺวา ตถาคตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘วิชฺฌิสฺสามิ น’’นฺติ สญฺญาย ธนุํ อาโรเปตฺวา สรํ สนฺนยฺหิตฺวา [Pg.72] อากฑฺฒิตฺวา วิสฺสชฺเชตุํ นาสกฺขิ. โส สรํ โอโรเปตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต ผาสุกา ภิชฺชนฺติโย วิย มุขโต เขเฬน ปคฺฆรนฺเตน กิลนฺตรูโป อโหสิ, สกลสรีรํ ถทฺธํ ชาตํ, ยนฺเตน ปีฬิตาการปฺปตฺตํ วิย อโหสิ. โส มรณภยตชฺชิโต อฏฺฐาสิ. อถ นํ สตฺถา ทิสฺวา มธุรสฺสรํ นิจฺฉาเรตฺวา เอตทโวจ ‘‘มา ภายิ โภ, ปุริส, อิโต เอหี’’ติ. โส ตสฺมึ ขเณ อาวุธานิ ฉฑฺเฑตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ‘‘อจฺจโย มํ, ภนฺเต, อจฺจคมา ยถาพาลํ ยถามูฬฺหํ ยถาอกุสลํ, สฺวาหํ ตุมฺหากํ คุเณ อชานนฺโต อนฺธพาลสฺส เทวทตฺตสฺส วจเนน ตุมฺเห ชีวิตา โวโรเปตุํ อาคโตมฺหิ, ขมถ เม, ภนฺเต’’ติ ขมาเปตฺวา เอกมนฺเต นิสีทิ. อถ นํ สตฺถา ธมฺมํ เทเสนฺโต สจฺจานิ ปกาเสตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อาวุโส, เทวทตฺเตน อาจิกฺขิตมคฺคํ อปฺปฏิปชฺชิตฺวา อญฺเญน มคฺเคน ยาหี’’ติ อุยฺโยเชสิ. อุยฺโยเชตฺวา จ ปน จงฺกมา โอรุยฺห อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. But why did he do such a thing? To conceal his own deed. Then, the chief archer, having fastened his sword on his left side and tied a quiver on his back, took up his great bow shaped like a ram’s horn and went to the presence of the Tathāgata, with the thought, “I will shoot him.” He strung his bow, fitted an arrow, drew it back, but was unable to release it. Unable even to lower the arrow, he stood there exhausted, with saliva flowing from his mouth as if his ribs were breaking; his whole body became rigid, as if pressed by a machine. Terrified by the fear of death, he stood. Then the Teacher, seeing him, emitting a sweet voice, said this: “Do not fear, good man, come here.” At that moment, he dropped his weapons, fell at the Blessed One’s feet with his head, and said, “An offense has overcome me, venerable sir, in that I was foolish, deluded, and unskillful. Not knowing your virtues, I came to deprive you of life at the word of the blind fool Devadatta. Forgive me, venerable sir.” Having asked for forgiveness, he sat to one side. Then the Teacher, teaching him the Dhamma and revealing the Truths, established him in the fruit of stream-entry and dismissed him, saying, “Friend, do not follow the path pointed out by Devadatta; go by another path.” After dismissing him, the Teacher descended from the walking path and sat down at the foot of a certain tree. อถ ตสฺมึ ธนุคฺคเห อนาคจฺฉนฺเต อิตเร ทฺเว ชนา ‘‘กึ นุ โข โส จิรายตี’’ติ ปฏิมคฺเคน คจฺฉนฺตา ทสพลํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สตฺถา เตสมฺปิ ธมฺมํ เทเสตฺวา สจฺจานิ ปกาเสตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อาวุโส, เทวทตฺเตน กถิตมคฺคํ อปฺปฏิปชฺชิตฺวา อิมินา มคฺเคน คจฺฉถา’’ติ อุยฺโยเชสิ. อิมินา อุปาเยน อิตเรสุปิ อาคนฺตฺวา นิสินฺเนสุ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา อญฺเญน มคฺเคน อุยฺโยเชสิ. อถ โส ปฐมมาคโต เชฏฺฐกธนุคฺคโห เทวทตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภนฺเต, เทวทตฺต อหํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ชีวิตา โวโรเปตุํ นาสกฺขึ, มหิทฺธิโก โส ภควา มหานุภาโว’’ติ อาโรเจสิ. เต สพฺเพปิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธํ นิสฺสาย อมฺเหหิ ชีวิตํ ลทฺธ’’นฺติ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. อยํ ปวตฺติ ภิกฺขุสงฺเฆ ปากฏา อโหสิ. ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘อาวุโส เทวทตฺโต กิร เอกสฺมึ ตถาคเต เวรจิตฺเตน พหู ชเน ชีวิตา โวโรเปตุํ วายามมกาสิ, เต สพฺเพปิ สตฺถารํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลภึสู’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย [Pg.73] นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ เทวทตฺโต มํ เอกกํ นิสฺสาย มยิ เวรจิตฺเตน พหู ชเน ชีวิตา โวโรเปตุํ วายามํ อกาสิเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ. Then, when that archer did not return, the other two men thought, “Why is he taking so long?” and went back along the path. Seeing the Ten-Powered One, they approached, paid homage, and sat to one side. The Master taught them the Dhamma, revealed the Noble Truths, and established them in the fruit of stream-entry. Then he dismissed them, saying, “Friends, do not follow the path spoken of by Devadatta; go by this path instead.” By this means, when the others too arrived and sat down, he established them in the fruit of stream-entry and dismissed them by another path. Then the eldest archer who had arrived first approached Devadatta and announced, “Venerable Devadatta, I could not deprive the Perfectly Enlightened One of life. That Blessed One is of great power and great might.” All of them, realizing, “We gained our lives because of the Perfectly Enlightened One,” went forth under the Master and attained arahantship. This account became well-known in the Saṅgha of bhikkhus. The bhikkhus began a discussion in the Dhamma hall: “Friends, it seems Devadatta, with a mind of hatred toward the Tathāgata, tried to deprive many people of life. Yet all of them gained their lives because of the Master.” When the Master arrived and asked, “Bhikkhus, what is the topic of your discussion as you are gathered here now?” and they told him, he said, “Bhikkhus, not only now, but in the past too, Devadatta, on account of me alone and with a mind of hatred toward me, tried to deprive many people of life.” Then, being requested by them, he related a past incident. อตีเต อยํ พาราณสี ปุปฺผวตี นาม อโหสิ. ตตฺถ วสวตฺติรญฺโญ ปุตฺโต เอกราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ, ตสฺส ปุตฺโต จนฺทกุมาโร นาม โอปรชฺชํ กาเรสิ. ขณฺฑหาโล นาม พฺราหฺมโณ ปุโรหิโต อโหสิ. โส รญฺโญ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ อนุสาสิ. ตํ กิร ราชา ‘‘ปณฺฑิโต’’ติ วินิจฺฉเย นิสีทาเปสิ. โส ลญฺชวิตฺตโก หุตฺวา ลญฺชํ คเหตฺวา อสามิเก สามิเก กโรติ, สามิเก จ อสามิเก. อเถกทิวสํ เอโก อฑฺฑปราชิโต ปุริโส วินิจฺฉยฏฺฐานา อุปกฺโกเสนฺโต นิกฺขมิตฺวา ราชุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตํ จนฺทกุมารํ ทิสฺวา ธาวิตฺวา ตสฺส ปาเทสุ นิปติตฺวา โรทิ. โส ‘‘กึ, โภ ปุริส, โรทสี’’ติ อาห. ‘‘สามิ, ขณฺฑหาโล วินิจฺฉเย วิโลปํ ขาทติ, อหํ เตน ลญฺชํ คเหตฺวา ปราชยํ ปาปิโต’’ติ. จนฺทกุมาโร ‘‘มา ภายี’’ติ ตํ อสฺสาเสตฺวา วินิจฺฉยํ เนตฺวา สามิกเมว สามิกํ, อสามิกเมว อสามิกํ อกาสิ. มหาชโน มหาสทฺเทน สาธุการมทาสิ. ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘กึสทฺโท เอโส’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘จนฺทกุมาเรน กิร อฑฺโฑ สุวินิจฺฉิโต, ตตฺเถโส สาธุการสทฺโท’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา ตุสฺสิ. กุมาโร อาคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ นํ ราชา ‘‘ตาต, เอโก กิร เต อฑฺโฑ วินิจฺฉิโต’’ติ อาห. ‘‘อาม, เทวา’’ติ. ‘‘เตน หิ, ตาต, อิโต ปฏฺฐาย ตฺวเมว วินิจฺฉยํ ปฏฺฐเปหี’’ติ วินิจฺฉยํ กุมารสฺส อทาสิ. In the past, this Bārāṇasī was named Pupphavatī. There, the son of King Vasavatti, named Ekarājā, ruled the kingdom; his son, named Prince Candakumāra, was the viceroy. A brahmin named Khaṇḍahāla was the royal chaplain. He advised the king on both temporal and spiritual matters. It is said that the king would seat him in judgment, thinking him wise. But he, being sustained by bribes, would take bribes and make the rightful owners into non-owners and the non-owners into owners. One day, a certain man defeated in a lawsuit left the court crying out. He saw Prince Candakumāra approaching the royal presence, ran to him, fell at his feet, and wept. The prince asked, “Why do you weep, good man?” He replied, “My lord, Khaṇḍahāla plunders in judgment. He took a bribe and caused me to be defeated.” Prince Candakumāra reassured him, saying, “Do not fear,” and took him to the court. There, he made the rightful owner indeed the owner, and the non-owner indeed the non-owner. The great multitude applauded with a great sound. Hearing the noise, the king asked, “What is this sound?” They replied, “It is said that Prince Candakumāra has decided a case well, and this is the sound of applause there.” Hearing this, the king was pleased. When the prince arrived, he paid homage to him and sat to one side. Then the king said to him, “My dear son, I hear you have decided a case.” “Yes, sire,” he replied. “Then, my dear son, from now on, you yourself shall preside over judgments,” and the king gave the judgment to the prince. ตโต ปฏฺฐาย ขณฺฑหาลสฺส อาโย ปจฺฉิชฺชิ. โส ตโต ปฏฺฐาย กุมาเร อาฆาตํ พนฺธิตฺวา โอกาสํ คเวสนฺโต อนฺตราเปกฺโข วิจริ. โส ปน ราชา มนฺทปญฺโญ. โส เอกทิวสํ รตฺติภาเค สุปิตฺวา ปจฺจูสสมเย สุปินนฺเต อลงฺกตทฺวารโกฏฺฐกํ, สตฺตรตนมยปาการํ, สฏฺฐิโยชนิกสุวณฺณมยวาลุกมหาวีถึ, โยชนสหสฺสุพฺเพธเวชยนฺตปาสาทปฏิมณฺฑิตํ นนฺทนวนาทิวนรามเณยฺยกนนฺทาโปกฺขรณิอาทิโปกฺขรณิรามเณยฺยกสมนฺนาคตํ อากิณฺณเทวคณํ ตาวตึสภวนํ ทิสฺวา [Pg.74] ปพุชฺฌิตฺวา ตตฺถ คนฺตุกาโม จินฺเตสิ – ‘‘สฺเว อาจริยขณฺฑหาลสฺสาคมนเวลาย เทวโลกคามิมคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา เตน เทสิตมคฺเคน เทวโลกํ คมิสฺสามี’’ติ ขณฺฑหาโลปิ ปาโตว นฺหตฺวา ภุญฺชิตฺวา ราชุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ราชนิเวสนํ ปวิสิตฺวา รญฺโญ สุขเสยฺยํ ปุจฺฉิ. อถสฺส ราชา อาสนํ ทาเปตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – From that time on, Khaṇḍahāla’s income was cut off. From then on, harboring hatred towards the prince, he wandered about seeking an opportunity, looking for a weakness. But that king was of dull wisdom. One day, after sleeping during the night, at dawn, in a dream, he saw the Tāvatiṃsa realm: with a decorated gatehouse, a rampart made of the seven jewels, a great avenue sixty yojanas long with golden sand, adorned with the Vejayanta Palace a thousand yojanas high, endowed with the delights of Nandana Grove and other groves, and the delights of ponds like Nandā Pool and other ponds, teeming with hosts of devas. Upon waking, desiring to go there, he thought, “Tomorrow, when Teacher Khaṇḍahāla arrives, I will ask him the path leading to the deva world and, following the path shown by him, I will go to the deva world.” Khaṇḍahāla too, having bathed and eaten early in the morning, came to attend upon the king, entered the royal residence, and inquired about the king’s comfortable sleep. Then the king had a seat given to him and asked a question. Explaining this matter, the Master said: ๙๘๒. 982. ‘‘ราชาสิ ลุทฺทกมฺโม, เอกราชา ปุปฺผวตียา; โส ปุจฺฉิ พฺรหฺมพนฺธุํ, ขณฺฑหาลํ ปุโรหิตํ มูฬฺหํ. There was a king of cruel deeds, Ekarājā of Pupphavatī; He questioned Khaṇḍahāla, his deluded chaplain, a kinsman of Brahmā. ๙๘๓. 983. ‘‘สคฺคาน มคฺคมาจิกฺข, ตฺวํสิ พฺราหฺมณ ธมฺมวินยกุสโล; ยถา อิโต วชนฺติ สุคตึ, นรา ปุญฺญานิ กตฺวานา’’ติ. “Show me the path to the heavens, O brahmin, you are skilled in Dhamma and Discipline; the way people, having performed meritorious deeds, go from here to a happy destination.” ตตฺถ ราชาสีติ ราชา อาสิ. ลุทฺทกมฺโมติ กกฺขฬผรุสกมฺโม. สคฺคาน มคฺคนฺติ สคฺคานํ คมนมคฺคํ. ธมฺมวินยกุสโลติ สุจริตธมฺเม จ อาจารวินเย จ กุสโล. ยถาติ ยถา นรา ปุญฺญานิ กตฺวา อิโต สุคตึ คจฺฉนฺติ, ตํ เม สุคติมคฺคํ อาจิกฺขาหีติ ปุจฺฉิ. Here, 'the king was' means the king existed. 'Of cruel deeds' means one whose actions are rough and harsh. 'The path to the heavens' means the path for going to the heavens. 'Skilled in the Dhamma and discipline' means skilled in the Dhamma of good conduct and in the discipline of behavior. 'The way' means he asked, “Tell me that path to a happy realm, the way people go to a good destination after doing meritorious deeds.” อิมํ ปน ปญฺหํ สพฺพญฺญุพุทฺธํ วา ตสฺส สาวเก วา เตสํ อลาเภน โพธิสตฺตํ วา ปุจฺฉิตุํ วฏฺฏติ. ราชา ปน ยถา นาม สตฺตาหํ มคฺคมูฬฺโห ปุริโส อญฺญํ มาสมตฺตํ มคฺคมูฬฺหํ มคฺคํ ปุจฺเฉยฺย, เอวํ ขณฺฑหาลํ ปุจฺฉิ. โส จินฺเตสิ ‘‘อยํ เม ปจฺจามิตฺตสฺส ปิฏฺฐิทสฺสนกาโล, อิทานิ จนฺทกุมารํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา มม มโนรถํ ปูเรสฺสามี’’ติ. อถ ราชานํ อามนฺเตตฺวา ตติยํ คาถมาห – This question is suitable to ask of an omniscient Buddha, his disciples, or, in their absence, a bodhisatta. But the king, like a man lost for seven days asking another lost for a month for the way, questioned Khaṇḍahāla. He thought, “This is my chance to see the back of my enemy; now I will bring about Prince Candakumāra's death and fulfill my desire.” Then, addressing the king, he spoke the third verse: ๙๘๔. 984. ‘‘อติทานํ ททิตฺวาน, อวชฺเฌ เทว ฆาเตตฺวา; เอวํ วชนฺติ สุคตึ, นรา ปุญฺญานิ กตฺวานา’’ติ. “By giving supreme gifts, O king, and by killing those who should not be killed; thus do people go to a happy realm, having performed meritorious deeds.” ตสฺสตฺโถ – มหาราช สคฺคํ คจฺฉนฺตา นาม อติทานํ ททนฺติ, อวชฺเฌ ฆาเตนฺติ. สเจปิ สคฺคํ คนฺตุกาโมสิ, ตฺวมฺปิ ตเถว กโรหีติ. The meaning is: “Great king, those who go to heaven give supreme gifts and kill those who should not be killed. If you also wish to go to heaven, you should do likewise.” อถ นํ ราชา ปญฺหสฺส อตฺถํ ปุจฺฉิ – Then the king asked him the meaning of this matter: ๙๘๕. 985. ‘‘กึ ปน ตํ อติทานํ, เก จ อวชฺฌา อิมสฺมิ โลกสฺมึ; เอตญฺจ โข โน อกฺขาหิ, ยชิสฺสามิ ททามิ ทานานี’’ติ. “But what is that supreme gift, and who are those who should not be killed in this world? Explain this to me, so I may sacrifice and give gifts.” โสปิสฺส [Pg.75] พฺยากาสิ – He explained to him: ๙๘๖. 986. ‘‘ปุตฺเตหิ เทว ยชิตพฺพํ, มเหสีหิ เนคเมหิ จ; อุสเภหิ อาชานิเยหิ จตูหิ, สพฺพจตุกฺเกน เทว ยชิตพฺพ’’นฺติ. “One should sacrifice, O king, with sons, with chief queens, and with townspeople; with four bulls and four thoroughbred steeds—with a four of each, O king, one should sacrifice.” รญฺโญ ปญฺหํ พฺยากโรนฺโต จ เทวโลกมคฺคํ ปุฏฺโฐ นิรยมคฺคํ พฺยากาสิ. While answering the king's question, being asked about the path to the deva world, he described the path to hell. ตตฺถ ปุตฺเตหีติ อตฺตนา ชาเตหิ ปิยปุตฺเตหิ เจว ปิยธีตาหิ จ. มเหสีหีติ ปิยภริยาหิ. เนคเมหีติ เสฏฺฐีหิ. อุสเภหีติ สพฺพเสเตหิ อุสภราชูหิ. อาชานิเยหีติ มงฺคลอสฺเสหิ. จตูหีติ เอเตหิ สพฺเพเหว อญฺเญหิ จ หตฺถิอาทีหิ จตูหิ จตูหีติ เอวํ สพฺพจตุกฺเกน, เทว, ยชิตพฺพํ. เอเตสญฺหิ ขคฺเคน สีสํ ฉินฺทิตฺวา สุวณฺณปาติยา คลโลหิตํ คเหตฺวา อาวาเฏ ปกฺขิปิตฺวา ยญฺญสฺส ยชนกราชาโน สรีเรน สห เทวโลกํ คจฺฉนฺติ. มหาราช, สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ ฆาสจฺฉาทนาทิสมฺปทานํ ทานเมว ปวตฺตติ. อิเม ปน ปุตฺตธีตาทโย มาเรตฺวา เตสํ คลโลหิเตน ยญฺญสฺส ยชนํ อติทานํ นามาติ ราชานํ สญฺญาเปสิ. There, 'with sons' means with beloved sons and beloved daughters born of oneself. 'With queens' means with beloved wives. 'With townsfolk' means with wealthy merchants. 'With bulls' means with all the finest royal bulls. 'With thoroughbreds' means with auspicious horses. 'With four' means with all these and other beings like elephants, four by four—thus, O king, the sacrifice should be performed with every fourfold set. For by cutting off their heads with a sword, collecting the blood from their throats in golden vessels, and depositing it in pits, the kings who perform the sacrifice go to the heavenly world, along with their bodies. Great king, the giving of provisions such as food and clothing to ascetics, brahmins, the poor, the needy, wayfarers, and beggars is what constitutes giving. But to kill these sons, daughters, and others and to perform the sacrifice with the blood from their throats is called an excessive gift. Thus he instructed the king. อิติ โส ‘‘สเจ จนฺทกุมารํ เอกญฺเญว คณฺหิสฺสามิ, เวรจิตฺเตน กรณํ มญฺญิสฺสนฺตี’’ติ ตํ มหาชนสฺส อนฺตเร ปกฺขิปิ. อิทํ ปน เตสํ กเถนฺตานํ กถํ สุตฺวา สพฺเพ อนฺเตปุรชนา ภีตตสิตา สํวิคฺคมานหทยา เอกปฺปหาเรเนว มหารวํ รวึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then he thought: 'If I seize Candakumāra alone, they will think it is an act of malice.' So he included him amidst the great multitude. But upon hearing their conversation, all the women of the inner palace, frightened and terrified, with hearts greatly agitated, raised a great cry all at once. The Teacher, making this matter clear, said: ๙๘๗. 987. ‘‘ตํ สุตฺวา อนฺเตปุเร, กุมารา มเหสิโย จ หญฺญนฺตุ; เอโก อโหสิ นิคฺโฆโส, ภิกฺขา อจฺจุคฺคโต สทฺโท’’ติ. Upon hearing in the inner palace, 'Let the princes and the chief queens be slain!', there arose a single, terrible uproar, a sound that rose up exceedingly high. ตตฺถ ตนฺติ ‘‘กุมารา จ มเหสิโย จ หญฺญนฺตู’’ติ ตํ สทฺทํ สุตฺวา เอโกติ สกลราชนิเวสเน เอโกว นิคฺโฆโส อโหสิ. ภิสฺมาติ ภยานโก. อจฺจุคฺคโตติ อติอุคฺคโต อโหสิ, สกลราชกุลํ ยุคนฺตวาตปฺปหฏํ วิย สาลวนํ อโหสิ. There, having heard the sound, "Let the princes and the chief queens be slain!", a single uproar arose in the entire royal residence. 'Bhismā' means terrifying. 'Accuggato' means it rose up exceedingly high; the entire royal household was like a grove of sāl trees struck by the wind at the end of an eon. พฺราหฺมโณ ราชานํ อาห – ‘‘กึ ปน, มหาราช, ยญฺญํ ยชิตุํ สกฺโกสิ, น สกฺโกสี’’ติ? ‘‘กึ กเถสิ, อาจริย, ยญฺญํ ยชิตฺวา เทวโลกํ [Pg.76] คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘มหาราช, ภีรุกา ทุพฺพลชฺฌาสยา ยญฺญํ ยชิตุํ สมตฺถา นาม น โหนฺติ, ตุมฺเห อิธ สพฺเพ สนฺนิปาเตถ, อหํ ยญฺญาวาเฏ กมฺมํ กริสฺสามี’’ติ อตฺตโน ปโหนกํ พลกายํ คเหตฺวา นครา นิกฺขมฺม ยญฺญาวาฏํ สมตลํ กาเรตฺวา วติยา ปริกฺขิปิ. กสฺมา? ธมฺมิโก หิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาคนฺตฺวา นิวาเรยฺยาติ ยญฺญาวาเฏ วติยา ปริกฺเขปนํ นาม จาริตฺตนฺติ กตฺวา โปราณกพฺราหฺมเณหิ ฐปิตํ. ราชาปิ ปุริเส ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาตา, อหํ อตฺตโน ปุตฺตธีตโร จ ภริยาโย จ มาเรตฺวา ยญฺญํ ยชิตฺวา เทวโลกํ คมิสฺสามิ, คจฺฉถ เนสํ อาจิกฺขิตฺวา สพฺเพ อิธาเนถา’’ติ ปุตฺตานํ ตาว อานยนตฺถาย อาห – The brahmin said to the king, "But, great king, are you capable of performing the sacrifice, or not?" "What are you saying, teacher? I shall perform the sacrifice and go to the heavenly world!" "Great king, the timid and those of weak resolve are indeed incapable of performing the sacrifice. You gather everyone here, and I will perform the rites at the sacrificial ground." Taking his own able-bodied force, he left the city, had the sacrificial ground leveled, and surrounded it with a fence. Why? Thinking, 'Lest some righteous ascetic or brahmin should come and prevent it,' the enclosing of the sacrificial ground with a fence was established as a custom by the brahmins of old. The king also summoned his men and said, "My dears, I will kill my own sons, daughters, and wives, perform the sacrifice, and go to the heavenly world. Go and inform them, then bring them all here." First, he spoke to have his sons brought: ๙๘๘. 988. ‘‘คจฺฉถ วเทถ กุมาเร, จนฺทํ สูริยญฺจ ภทฺทเสนญฺจ; สูรญฺจ วามโคตฺตญฺจ, ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถายา’’ติ. "Go and tell the princes—Canda, Sūriya, Bhaddasena, Sūra, and Vāmagotta—'Gather together for the sake of the sacrifice!'" ตตฺถ คจฺฉถ วเทถ กุมาเรติ จนฺทกุมาโร จ สูริยกุมาโร จาติ ทฺเว โคตมิเทวิยา อคฺคมเหสิยา ปุตฺตา, ภทฺทเสโน จ สูโร จ วามโคตฺโต จ เตสํ เวมาติกภาตโร. ปจุรา กิร โหถาติ เอกสฺมึ ฐาเน ราสี โหถาติ อาจิกฺขถาติ อตฺโถ. There, 'Go and tell the princes' refers to Candakumāra and Sūriyakumāra, the two sons of Gotamī, the chief queen; and Bhaddasena, Sūra, and Vāmagotta, their half-brothers. 'Gather together' means 'Tell them to assemble in one place'—that is the meaning. เต ปฐมํ จนฺทกุมารสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาหํสุ ‘‘กุมาร, ตุมฺเห กิร มาเรตฺวา ตุมฺหากํ ปิตา เทวโลกํ คนฺตุกาโม, ตุมฺหากํ คณฺหนตฺถาย อมฺเห เปเสสี’’ติ. ‘‘กสฺส วจเนน มํ คณฺหาเปสี’’ติ? ‘‘ขณฺฑหาลสฺส, เทวา’’ติ. ‘‘กึ โส มญฺเญว คณฺหาเปติ, อุทาหุ อญฺเญปี’’ติ. ‘‘ราชปุตฺต, อญฺเญปิ คณฺหาเปติ, สพฺพจตุกฺกํ กิร ยญฺญํ ยชิตุกาโม’’ติ. โส จินฺเตสิ ‘‘ตสฺส อญฺเญหิ สทฺธึ เวรํ นตฺถิ, ‘วินิจฺฉเย วิโลปํ กาตุํ น ลภามี’ติ ปน มยิ เอกสฺมึ เวรจิตฺเตน พหู มาราเปติ, ปิตรํ ทฏฺฐุํ ลภนฺตสฺส สพฺเพสํ เตสํ โมจาปนํ นาม มม ภาโร’’ติ. อถ เน ราชปุริเส อาห ‘‘เตน หิ เม ปิตุ วจนํ กโรถา’’ติ. เต ตํ เนตฺวา ราชงฺคเณ เอกมนฺเต ฐเปตฺวา อิตเรปิ ตโย อามนฺเตตฺวา ตสฺเสว สนฺติเก กตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ ‘‘อานีตา เต, เทว, ปุตฺตา’’ติ. โส เตสํ วจนํ สุตฺวา ‘‘ตาตา, อิทานิ เม ธีตโร อาเนตฺวา [Pg.77] เตสญฺเญว ภาติกานํ สนฺติเก กโรถา’’ติ จตสฺโส ธีตโร อาหราเปตุํ อิตรํ คาถมาห – They first went to Prince Canda and said, "Prince, it is said that your father wishes to kill you and go to the heavenly realm, and he has sent us to seize you." "On whose orders have you been sent to seize me?" "On Khaṇḍahāla’s, Your Highness." "Does he intend to seize only me, or others as well?" "Prince, he intends to seize others too—it is said he wishes to perform a sacrifice involving all four categories." He reflected, "He has no enmity with the others, but because he thinks, 'I cannot find a way to subvert the judgment,' he harbors malice toward me alone and is having many killed. If I can see my father, it will be my duty to free them all." Then he said to the royal attendants, "Very well, carry out my father’s command." They took him and placed him aside in the royal courtyard. Then they summoned the other three and brought them near him, announcing to the king, "Your sons have been brought, O king." Hearing their words, the king said, "My dears, now bring my daughters and place them near their brothers." He then spoke another verse to have the four daughters brought: ๙๘๙. 989. ‘‘กุมาริโยปิ วเทถ, อุปเสนํ โกกิลญฺจ มุทิตญฺจ; นนฺทญฺจาปิ กุมารึ, ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถายา’’ติ. "Tell the maidens too—Upasenā, Kokilā, Muditā, and the maiden Nandā—'Gather together for the sake of the sacrifice!'" เต ‘‘เอวํ กริสฺสามา’’ติ ตาสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตา โรทมานา ปริเทวมานา อาเนตฺวา ภาติกานญฺเญว สนฺติเก กรึสุ. ตโต ราชา อตฺตโน ภริยานํ คหณตฺถาย อิตรํ คาถมาห – Saying, 'We will do so,' they went to them and brought them, weeping and lamenting, and placed them near their brothers. Then the king, in order to seize his own wives, spoke another verse: ๙๙๐. 990. ‘‘วิชยมฺปิ มยฺหํ มเหสึ, เอราวตึ เกสินึสุนนฺทญฺจ; ลกฺขณวรูปปนฺนา, ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถายา’’ติ. "My chief queen Vijayā, and also Eravatī, Kesinī, and Sunandā—all endowed with the finest marks—tell them, 'Gather together for the sake of the sacrifice!'" ตตฺถ ลกฺขณวรูปปนฺนาติ อุตฺตเมหิ จตุสฏฺฐิยา อิตฺถิลกฺขเณหิ อุปปนฺนา เอตาปิ วเทถาติ อตฺโถ. There, 'endowed with the finest marks and form' means endowed with the sixty-four supreme feminine marks. 'Tell these also'—that is the meaning. เต ตาปิ ปริเทวมานา อาเนตฺวา กุมารานํ สนฺติเก กรึสุ. อถ ราชา จตฺตาโร เสฏฺฐิโน คหณตฺถาย อาณาเปนฺโต อิตรํ คาถมาห – They brought them also, lamenting, and placed them near the princes. Then the king, ordering the four wealthy merchants to be seized, spoke another verse: ๙๙๑. 991. ‘‘คหปตโย จ วเทถ, ปุณฺณมุขํ ภทฺทิยํ สิงฺคาลญฺจ; วฑฺฒญฺจาปิ คหปตึ, ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถายา’’ติ. "Tell the householders too—Puṇṇamukha, Bhaddiya, Siṅgāla, and also the householder Vaḍḍha—'Gather together for the sake of the sacrifice!'" ราชปุริสา คนฺตฺวา เตปิ อานยึสุ. รญฺโญ ปุตฺตทาเร คยฺหมาเน สกลนครํ น กิญฺจิ อโวจ. เสฏฺฐิกุลานิ ปน มหาสมฺพนฺธานิ, ตสฺมา เตสํ คหิตกาเล สกลนครํ สงฺขุภิตฺวา ‘‘รญฺโญ เสฏฺฐิโน มาเรตฺวา ยญฺญํ ยชิตุํ น ทสฺสามา’’ติ เสฏฺฐิโน ปริวาเรตฺวาว เตสํ ญาติวคฺเคน สทฺธึ ราชกุลํ อคมิ. อถ เต เสฏฺฐิโน ญาติคณปริวุตา ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน ชีวิตํ ยาจึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – The royal servants went and brought them as well. When the king's children and wives were being seized, the entire city said nothing. However, the families of the wealthy merchants had great connections, so when they were seized, the whole city became agitated and cried out, "We will not allow the king to kill the wealthy merchants and perform the sacrifice!" They surrounded the merchants and, together with their relatives, proceeded to the royal palace. Then those wealthy merchants, surrounded by their kinsmen, paid homage to the king and begged for their lives. The Teacher, making this matter clear, said: ๙๙๒. 992. ‘‘เต ตตฺถ คหปตโย, อโวจิสุํ สมาคตา ปุตฺตทารปริกิณฺณา; สพฺเพว สิขิโน เทว กโรหิ, อถ วา โน ทาเส สาเวหี’’ติ. "Those householders, gathered there and surrounded by their children and wives, said: 'O deva, make us all top-knotted servants, or else proclaim us as slaves.'" ตตฺถ [Pg.78] สพฺเพว สิขิโนติ สพฺเพ อมฺเห มตฺถเก จูฬํ พนฺธิตฺวา อตฺตโน เจฏเก กโรหิ, มยํ เต เจฏกกิจฺจํ กริสฺสาม. อถ วา โน ทาเส สาเวหีติ อถ วา โน อสทฺทหนฺโต สพฺพเสนิโย สนฺนิปาเตตฺวา ราสิมชฺเฌ อมฺเห ทาเส สาเวหิ, มยํ เต ทาสตฺตํ ปฏิสฺสุณิสฺสามาติ. There, 'make us all top-knotted' means: 'Tie a topknot on all our heads and make us your servants; we will perform the duties of servants for you.' 'Or else proclaim us as slaves' means: 'Or, if you do not believe us, assemble all the armies and proclaim us as slaves in the midst of the assembly; we will promise you servitude.'" เต เอวํ ยาจนฺตาปิ ชีวิตํ ลทฺธุํ นาสกฺขึสุ. ราชปุริสา เสเส ปฏิกฺกมาเปตฺวา เต คเหตฺวา กุมารานญฺเญว สนฺติเก นิสีทาเปสุํ. ตโต ปน ราชา หตฺถิอาทีนํ คหณตฺถาย อาณาเปนฺโต อาห – Even though they begged in this way, they were not able to obtain their lives. The royal officials made the rest retreat, seized them, and had them sit near the princes. Then the king, giving orders to seize the elephants and other creatures, said: ๙๙๓. 993. ‘‘อภยงฺกรมฺปิ เม หตฺถึ, นาฬาคิรึ อจฺจุคฺคตํ วรุณทนฺตํ; อาเนถ โข เน ขิปฺปํ, ยญฺญตฺถาย ภวิสฺสนฺติ. "Bring my elephant Abhayaṅkara, and also Nāḷāgiri, the towering one with excellent tusks. Fetch them quickly, for they shall be for the sacrifice." ๙๙๔. 994. ‘‘อสฺสรตนมฺปิ เกสึ, สุรามุขํ ปุณฺณกํ วินตกญฺจ; อาเนถ โข เน ขิปฺปํ, ยญฺญตฺถาย ภวิสฺสนฺติ. "Bring also the horse-jewel Kesī, Surāmukha, Puṇṇaka, and Vinataka. Fetch them quickly; they will be for the sacrifice." ๙๙๕. 995. ‘‘อุสภมฺปิ ยูถปตึ อโนชํ, นิสภํ ควมฺปตึ เตปิ มยฺหํ อาเนถ; สมูห กโรนฺตุ สพฺพํ, ยชิสฺสามิ ททามิ ทานานิ. "Bring me also the bull, the herd-leader Anoja, the chief bull, the lord of cows; let them all be gathered. I will perform the sacrifice and give gifts." ๙๙๖. 996. ‘‘สพฺพํ ปฏิยาเทถ, ยญฺญํ ปน อุคฺคตมฺหิ สูริยมฺหิ; อาณาเปถ จ กุมาเร, อภิรมนฺตุ อิมํ รตฺตึ. "Prepare everything, and the sacrifice will be when the sun has risen. Command the princes, and let them enjoy this night." ๙๙๗. 997. ‘‘สพฺพํ อุปฏฺฐเปถ, ยญฺญํ ปน อุคฺคตมฺหิ สูริยมฺหิ; วเทถ ทานิ กุมาเร, อชฺช โข ปจฺฉิมา รตฺตี’’ติ. "Prepare everything, and the sacrifice will be when the sun has risen. Now tell the princes, for this is indeed the final night." ตตฺถ สมูห กโรนฺตุ สพฺพนฺติ น เกวลํ เอตฺตกเมว, อวเสสมฺปิ จตุปฺปทคณญฺเจว ปกฺขิคณญฺจ สพฺพํ จตุกฺกํ กตฺวา ราสึ กโรนฺตุ, สพฺพจตุกฺกํ ยญฺญํ ยชิสฺสามิ, ยาจกพฺราหฺมณานญฺจ ทานํ ทสฺสามีติ. สพฺพํ ปฏิยาเทถาติ เอวํ มยา วุตฺตํ อนวเสสํ อุปฏฺฐเปถ. อุคฺคตมฺหีติ อหํ ปน ยญฺญํ อุคฺคเต สูริเย สฺเว ปาโตว ยชิสฺสามิ. สพฺพํ อุปฏฺฐเปถาติ เสสมฺปิ สพฺพํ ยญฺญอุปกรณํ อุปฏฺฐเปถาติ. Herein, 'let them gather everything' means not only this much, but also the remaining four-footed creatures and flocks of birds; let them make them all into groups of four and form a heap. I will perform a sacrifice of all fourfold creatures, and I will give gifts to the mendicant brahmins. 'Prepare everything' means: 'Prepare without exception all that I have spoken of.' 'When it has risen' means: 'I will perform the sacrifice tomorrow at dawn when the sun has risen.' 'Prepare everything' means: 'Prepare also all the remaining sacrificial implements.' รญฺโญ [Pg.79] ปน มาตาปิตโร ธรนฺติเยว. อถสฺส อมจฺจา คนฺตฺวา มาตุยา อาโรเจสุํ ‘‘อยฺเย, ปุตฺโต โว ปุตฺตทารํ มาเรตฺวา ยญฺญํ ยชิตุกาโม’’ติ. สา ‘‘กึ กเถถ, ตาตา’’ติ หตฺเถน หทยํ ปหริตฺวา โรทมานา อาคนฺตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร เอวรูโป เต ยญฺโญ ภวิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Now, the king's parents were still living. Then his ministers went and informed his mother, "Lady, your son wishes to perform a sacrifice by killing his children and wife." She, exclaiming, "What are you saying, my dears?" struck her chest with her hand, and weeping, she came and asked, "Is it true that such a sacrifice of yours will take place?" The Teacher, making this matter clear, said: ๙๙๘. 998. ‘‘ตํตํ มาตา อวจ, โรทนฺตี อาคนฺตฺวา วิมานโต; ยญฺโญ กิร เต ปุตฺต, ภวิสฺสติ จตูหิ ปุตฺเตหี’’ติ. "Then his mother spoke to him, weeping as she came from her dwelling: 'My son, it is said a sacrifice of yours will take place with your four sons.'" ตตฺถ ตํตนฺติ ตํ เอตํ ราชานํ. วิมานโตติ อตฺตโน วสนฏฺฐานโต. Herein, 'to him, to him' refers to that very king. 'From the dwelling' means from one's own place of residence. ราชา อาห – The king said: ๙๙๙. 999. ‘‘สพฺเพปิ มยฺหํ ปุตฺตา จตฺตา, จนฺทสฺมึ หญฺญมานสฺมึ; ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวาน, สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ. "All my sons are given up, while Canda is being slain; having performed the sacrifice with my sons, I shall go to a good destination, to heaven." ตตฺถ จตฺตาติ จนฺทกุมาเร หญฺญมาเนเยว สพฺเพปิ ยญฺญตฺถาย มยา ปริจฺจตฺตา. Herein, 'given up' means: even as Prince Canda was being slain, all were given up by me for the purpose of the sacrifice. อถ นํ มาตา อาห – Then his mother said to him: ๑๐๐๐. 1000. ‘‘มา ตํ ปุตฺต สทฺทเหสิ, สุคติ กิร โหติ ปุตฺตยญฺเญน; นิรยาเนโส มคฺโค, เนโส มคฺโค หิ สคฺคานํ. "Do not believe it, my son, that a good destination comes from a sacrifice of sons. This is the path to hell; this is not the path to heaven." ๑๐๐๑. 1001. ‘‘ทานานิ เทหิ โกณฺฑญฺญ, อหึสา สพฺพภูตภพฺยานํ; เอส มคฺโค สุคติยา, น จ มคฺโค ปุตฺตยญฺเญนา’’ติ. "Give gifts, Koṇḍañña, and practice harmlessness towards all beings, those who are and those who are to be. This is the path to a good destination, and not the path through a sacrifice of sons." ตตฺถ นิรยาเนโสติ นิรสฺสาทตฺเถน นิรยานํ จตุนฺนํ อปายานํ เอส มคฺโค. โกณฺฑญฺญาติ ราชานํ โคตฺเตนาลปติ. ภูตภพฺยานนฺติ ภูตานญฺจ ภวิตพฺพสตฺตานญฺจ. ปุตฺตยญฺเญนาติ เอวรูเปน ปุตฺตธีตโร มาเรตฺวา ยชกยญฺเญน สคฺคมคฺโค นาม นตฺถีติ. Herein, 'this is the path to hell' means this is the path to the four woeful states, the hells, because it is without enjoyment. 'Koṇḍañña' is an address to the king by his clan name. 'For beings that are and are to be' means for beings who have been and for beings who are yet to be. 'By a sacrifice of sons' means that by such a sacrifice, performed by killing sons and daughters, there is no path to heaven. ราชา อาห – The king said: ๑๐๐๒. 1002. ‘‘อาจริยานํ วจนา, ฆาเตสฺสํ จนฺทญฺจ สูริยญฺจ; ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวาน ทุจฺจเชหิ, สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ. "At the word of my teachers, I will slay Canda and Suriya; having performed the sacrifice with my sons who are so difficult to abandon, I shall go to a good destination, to heaven." ตตฺถ [Pg.80] อาจริยานํ วจนนฺติ อมฺม, เนสา มม อตฺตโน มติ, อาจารสิกฺขาปนกสฺส ปน เม ขณฺฑหาลาจริยสฺส เอตํ วจนํ, เอสา อนุสิฏฺฐิ. ตสฺมา อหํ เอเต ฆาเตสฺสํ, ทุจฺจเชหิ ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวา สคฺคํ คมิสฺสามีติ. Herein, 'at the word of my teachers' means: 'Mother, this is not my own opinion, but it is the word of my teacher Khaṇḍahāla, who instructed me in proper conduct. This is his instruction. Therefore, I will slay them, and having performed the sacrifice with my sons who are so difficult to give up, I will go to heaven.' อถสฺส มาตา อตฺตโน วจนํ คาหาเปตุํ อสกฺโกนฺตี อปคตา. ปิตา ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then his mother, unable to make him accept her words, departed. His father asked about the matter. The Teacher, making this matter clear, said: ๑๐๐๓. 1003. ‘‘ตํตํ ปิตาปิ อวจ, วสวตฺตี โอรสํ สกํ ปุตฺตํ; ยญฺโญ กิร เต ปุตฺต, ภวิสฺสติ จตูหิ ปุตฺเตหี’’ติ. "Then his father Vasavattī also spoke to him, his own dear son: 'My son, it is said a sacrifice of yours will take place with your four sons.'" ตตฺถ วสวตฺตีติ ตสฺส นามํ. Herein, Vasavattī is his name. ราชา อาห – The king said: ๑๐๐๔. 1004. ‘‘สพฺเพปิ มยฺหํ ปุตฺตา จตฺตา, จนฺทสฺมึ หญฺญมานสฺมึ; ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวาน, สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ. "All my sons are given up, while Canda is being slain; having performed the sacrifice with my sons, I shall go to a good destination, to heaven." อถ นํ ปิตา อาห – Then his father said to him: ๑๐๐๕. 1005. ‘‘มา ตํ ปุตฺต สทฺทเหสิ, สุคติ กิร โหติ ปุตฺตยญฺเญน; นิรยาเนโส มคฺโค, เนโส มคฺโค หิ สคฺคานํ. "Do not believe it, my son, that a good destination comes from a sacrifice of sons. This is the path to hell; this is not the path to heaven." ๑๐๐๖. 1006. ‘‘ทานานิ เทหิ โกณฺฑญฺญ, อหึสา สพฺพภูตภพฺยานํ; เอส มคฺโค สุคติยา, น จ มคฺโค ปุตฺตยญฺเญนา’’ติ. "Give gifts, Koṇḍañña, and practice harmlessness towards all beings, those who are and those who are to be. This is the path to a good destination, and not the path through a sacrifice of sons." ราชา อาห – The king said: ๑๐๐๗. 1007. ‘‘อาจริยานํ วจนา, ฆาเตสฺสํ จนฺทญฺจ สูริยญฺจ; ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวาน ทุจฺจเชหิ, สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ. "At the word of my teachers, I will slay Canda and Suriya; having performed the sacrifice with my sons who are so difficult to abandon, I shall go to a good destination, to heaven." อถ นํ ปิตา อาห – Then his father said to him: ๑๐๐๘. 1008. ‘‘ทานานิ เทหิ โกณฺฑญฺญ, อหึสา สพฺพภูตภพฺยานํ; ปุตฺตปริวุโต ตุวํ, รฏฺฐํ ชนปทญฺจ ปาเลหี’’ติ. "Give gifts, Koṇḍañña, and practice harmlessness towards all beings, those who are and those who are to be. Surrounded by your sons, you should protect the kingdom and the country." ตตฺถ ปุตฺตปริวุโตติ ปุตฺเตหิ ปริวุโต. รฏฺฐํ ชนปทญฺจาติ สกลกาสิรฏฺฐญฺจ ตสฺเสว ตํ ตํ โกฏฺฐาสภูตํ ชนปทญฺจ. There, 'surrounded by sons' (puttaparivuto) means surrounded by sons. 'The kingdom and the land' (raṭṭhaṃ janapadañca) refers to the entire Kāsi kingdom and the districts that are parts of it. โสปิ [Pg.81] ตํ อตฺตโน วจนํ คาหาเปตุํ นาสกฺขิ. ตโต จนฺทกุมาโร จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺส เอตฺตกสฺส ชนสฺส ทุกฺขํ มํ เอกํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ, มม ปิตรํ ยาจิตฺวา เอตฺตกํ ชนํ มรณทุกฺขโต โมเจสฺสามี’’ติ. โส ปิตรา สทฺธึ สลฺลปนฺโต อาห – Yet, he could not persuade him to accept his words. Then Prince Canda thought, 'Because of me alone, so much suffering has arisen for so many people. By pleading with my father, I will free these people from the suffering of death.' Speaking with his father, he said: ๑๐๐๙. 1009. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถี อสฺเส จ ปาเลม. "O king, do not kill us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will tend elephants and horses." ๑๐๑๐. 1010. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถิฉกณานิ อุชฺเฌม. "Do not kill us, O king! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will sweep up elephant dung." ๑๐๑๑. 1011. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, อสฺสฉกณานิ อุชฺเฌม. "Do not kill us, O king! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even though bound in fetters, we will sweep up horse dung." ๑๐๑๒. 1012. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; ยสฺส โหนฺติ ตว กามา, อปิ รฏฺฐา ปพฺพาชิตา; ภิกฺขาจริยํ จริสฺสามา’’ติ. "Do not kill us, O king. Give us as slaves to Khaṇḍahāla. If it is your wish, even banish us from the kingdom; we will wander, living on alms." ตตฺถ อปิ นิคฬพนฺธกาปีติ อปิ นาม มยํ มหานิคเฬหิ พนฺธกาปิ หุตฺวา. ยสฺส โหนฺติ ตว กามาติ สเจปิ ขณฺฑหาลสฺส ทาตุกาโมสิ, ตสฺส โน ทาเส กตฺวา เทหิ, กริสฺสามสฺส ทาสกมฺมนฺติ วทติ. อปิ รฏฺฐาติ สเจ อมฺหากํ โกจิ โทโส อตฺถิ, รฏฺฐา โน ปพฺพาเชหิ. อปิ นาม รฏฺฐา ปพฺพาชิตาปิ กปณา วิย กปาลํ คเหตฺวา ภิกฺขาจริยํ จริสฺสาม, มา โน อวธิ, เทหิ โน ชีวิตนฺติ วิลปิ. There, 'even if bound in fetters' (api nigaḷabandhakāpi) means 'even if we are bound with great shackles.' 'If it is your wish' (yassa honti tava kāmā) means 'if you wish to give us to Khaṇḍahāla, make us his slaves and give us to him; we will do his servile work.' 'Even from the kingdom' (api raṭṭhā) means 'if we have any fault, banish us from the kingdom.' 'Even if banished from the kingdom, we will wander like wretches, bowl in hand, living on alms—do not kill us, grant us our lives!' thus he lamented. ตสฺส ตํ นานปฺปการํ วิลาปํ สุตฺวา ราชา หทยผลิตปฺปตฺโต วิย อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทมาโน ‘‘น เม โกจิ ปุตฺเต มาเรตุํ ลจฺฉติ, น มมตฺโถ เทวโลเกนา’’ติ สพฺเพ เต โมเจตุํ อาห – Hearing his various lamentations, the king, as if his heart had split, weeping with tear-filled eyes, said, "No one shall be able to kill my sons; I have no need for the heavenly world." He ordered them all to be released, saying: ๑๐๑๓. 1013. ‘‘ทุกฺขํ โข เม ชนยถ, วิลปนฺตา ชีวิตสฺส กามา หิ; มุญฺเจถ ทานิ กุมาเร, อลมฺปิ เม โหตุ ปุตฺตยญฺเญนา’’ติ. "You cause me sorrow, lamenting so, for you desire to live. Now release the princes; enough for me of this sacrifice of sons!" ตํ รญฺโญ กถํ สุตฺวา ราชปุตฺเต อาทึ กตฺวา สพฺพํ ตํ ปกฺขิปริโยสานํ ปาณคณํ วิสฺสชฺเชสุํ. ขณฺฑหาโลปิ ยญฺญาวาเฏ กมฺมํ สํวิทหติ. อถ นํ เอโก ปุริโส ‘‘อเร ทุฏฺฐ, ขณฺฑหาล, รญฺญา ปุตฺตา [Pg.82] วิสฺสชฺชิตา, ตฺวํ อตฺตโน ปุตฺเต มาเรตฺวา เตสํ คลโลหิเตน ยญฺญํ ยชสฺสู’’ติ อาห. โส ‘‘กึ นาม รญฺญา กต’’นฺติ กปฺปุฏฺฐานคฺคิ วิย อวตฺถรนฺโต อุฏฺฐาย ตุริโต ธาวิตฺวา อาห – Hearing the king's words, they released all the assembled beings, from the princes down to the last of the birds. Khaṇḍahāla, however, was still arranging the work in the sacrificial enclosure. Then a man said to him, "O wicked Khaṇḍahāla, the king has released his sons! Now you kill your own sons and perform the sacrifice with the blood from their throats!" He asked, "What has the king done?" and rising like the fire that consumes the world at the end of an aeon, he ran swiftly and said: ๑๐๑๔. 1014. ‘‘ปุพฺเพว โขสิ เม วุตฺโต, ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวญฺเจตํ; อถ โน อุปกฺขฏสฺส ยญฺญสฺส, กสฺมา กโรสิ วิกฺเขปํ. "Long ago I told you that this is hard to do, difficult to accomplish; now that the sacrifice is prepared, why do you cause its disruption?" ๑๐๑๕. 1015. ‘‘สพฺเพ วชนฺติ สุคตึ, เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ; เย จาปิ อนุโมทนฺติ, ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญ’’นฺติ. "All go to a good destination: those who sacrifice, those who cause sacrifices to be made, and also those who approve when such a great sacrifice is performed." ตตฺถ ปุพฺเพวาติ มยา ตฺวํ ปุพฺเพว วุตฺโต ‘‘น ตุมฺหาทิเสน ภีรุกชาติเกน สกฺกา ยญฺญํ ยชิตุํ, ยญฺญยชนํ นาเมตํ ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภว’’นฺติ, อถ โน อิทานิ อุปกฺขฏสฺส ปฏิยตฺตสฺส ยญฺญสฺส วิกฺเขปํ กโรสิ. ‘‘วิกฺขมฺภ’’นฺติปิ ปาโฐ, ปฏิเสธนฺติ อตฺโถ. มหาราช, กสฺมา เอวํ กโรสิ. ยตฺตกา หิ ยญฺญํ ยชนฺติ วา ยาเชนฺติ วา อนุโมทนฺติ วา, สพฺเพ สุคติเมว วชนฺตีติ ทสฺเสติ. Here, 'long ago' means: I told you before, "One like you, cowardly by nature, cannot perform a sacrifice; performing a sacrifice is difficult, hard to accomplish." Yet now you disrupt the sacrifice that has been set up and prepared. Another reading is "vikkhambha," meaning 'to obstruct.' Great king, why do you act thus? He shows that all who perform a sacrifice, cause a sacrifice to be performed, or approve of it, go to a good bourn. โส อนฺธพาโล ราชา ตสฺส โกธวสิกสฺส กถํ คเหตฺวา ธมฺมสญฺญี หุตฺวา ปุน ปุตฺเต คณฺหาเปสิ. ตโต จนฺทกุมาโร ปิตรํ อนุโพธยมาโน อาห – That blind and foolish king, accepting the words of that wrathful man and now perceiving it as righteous, again ordered his sons to be seized. Then Prince Canda, admonishing his father, said: ๑๐๑๖. 1016. ‘‘อถ กิสฺส ชโน ปุพฺเพ, โสตฺถานํ พฺราหฺมเณ อวาเจสิ; อถ โน อการณสฺมา, ยญฺญตฺถาย เทว ฆาเตสิ. "Why then did people in the past have brahmins recite auspicious verses? Now, for no reason, O king, you have us killed for the sake of a sacrifice." ๑๐๑๗. 1017. ‘‘ปุพฺเพว โน ทหรกาเล, น หเนสิ น ฆาเตสิ; ทหรมฺหา โยพฺพนํ ปตฺตา, อทูสกา ตาต หญฺญาม. "Formerly, when we were young, you did not kill us or have us killed; now that we have grown from childhood to youth, innocent, father, we are slain." ๑๐๑๘. 1018. ‘‘หตฺถิคเต อสฺสคเต, สนฺนทฺเธ ปสฺส โน มหาราช; ยุทฺเธ วา ยุชฺฌมาเน วา, น หิ มาทิสา สูรา โหนฺติ ยญฺญตฺถาย. "See us, great king, mounted on elephants and horses, fully armed; in battle or in combat, heroes like us are not for the sake of a sacrifice." ๑๐๑๙. 1019. ‘‘ปจฺจนฺเต วาปิ กุปิเต, อฏวีสุ วา มาทิเส นิโยเชนฺติ; อถ โน อการณสฺมา, อภูมิยํ ตาต หญฺญาม. "When the borderlands are in revolt or in the forests, they deploy men like us; but now, for no reason, father, we are slain in an unfit place." ๑๐๒๐. 1020. ‘‘ยาปิ [Pg.83] หิ ตา สกุณิโย, วสนฺติ ติณฆรานิ กตฺวาน; ตาสมฺปิ ปิยา ปุตฺตา, อถ โน ตฺวํ เทว ฆาเตสิ. "Even those birds, who live in nests made of grass—their young are dear to them too, yet you, O king, have us killed." ๑๐๒๑. 1021. ‘‘มา ตสฺส สทฺทเหสิ, น มํ ขณฺฑหาโล ฆาเตยฺย; มมญฺหิ โส ฆาเตตฺวาน, อนนฺตรา ตมฺปิ เทว ฆาเตยฺย. "Do not trust him. May Khaṇḍahāla not kill me! For after killing me, O king, he would immediately kill you too." ๑๐๒๒. 1022. ‘‘คามวรํ นิคมวรํ ททนฺติ, โภคมฺปิสฺส มหาราช; อถคฺคปิณฺฑิกาปิ, กุเล กุเล เหเต ภุญฺชนฺติ. "They are given choice villages and towns, and riches, great king; and these men also eat the finest alms-food in every family." ๑๐๒๓. 1023. ‘‘เตสมฺปิ ตาทิสานํ, อิจฺฉนฺติ ทุพฺภิตุํ มหาราช; เยภุยฺเยน เอเต, อกตญฺญุโน พฺราหฺมณา เทว. "Even towards such benefactors, great king, they wish to do harm; for the most part, these brahmins, O king, are ungrateful." ๑๐๒๔. 1024. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถี อสฺเส จ ปาเลม. "O king, do not kill us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will tend elephants and horses." ๑๐๒๕. 1025. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถิฉกณานิ อุชฺเฌม. "O king, do not kill us. Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will fling away elephant dung." ๑๐๒๖. 1026. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, อสฺสฉกณานิ อุชฺเฌม. "Do not kill us, O king. Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even though bound in fetters, we will sweep up horse dung." ๑๐๒๗. 1027. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; ยสฺส โหนฺติ ตว กามา, อปิ รฏฺฐา ปพฺพาชิตา; ภิกฺขาจริยํ จริสฺสามา’’ติ. "Do not kill us, O king. Give us as slaves to Khaṇḍahāla. If it is your wish, even banish us from the kingdom; we will wander, living on alms." ตตฺถ ปุพฺเพติ ตาต, ยทิ อหํ มาเรตพฺโพ, อถ กสฺมา อมฺหากํ ญาติชโน ปุพฺเพ มม ชาตกาเล พฺราหฺมเณ โสตฺถานํ อวาเจสิ. ตทา กิร ขณฺฑหาโลว มม ลกฺขณานิ อุปธาเรตฺวา ‘‘อิมสฺส กุมารสฺส น โกจิ อนฺตราโย ภวิสฺสติ, ตุมฺหากํ อจฺจเยน รชฺชํ กาเรสฺสตี’’ติ อาห. อิจฺจสฺส ปุริเมน ปจฺฉิมํ น สเมติ, มุสาวาที เอส. อถ โน เอตสฺส วจนํ คเหตฺวา อการณสฺมา นิกฺการณาเยว ยญฺญตฺถาย, เทว, ฆาเตสิ. มา อมฺเห ฆาเตสิ. อยญฺหิ มยิ เอกสฺมึ เวเรน มหาชนํ มาเรตุกาโม, สาธุกํ สลฺลกฺเขหิ นรินฺทาติ. ปุพฺเพว โนติ มหาราช, สเจปิ อมฺเห มาเรตุกาโม, ปุพฺเพว โน กสฺมา สยํ [Pg.84] วา น หเนสิ, อญฺเญหิ วา น ฆาตาเปสิ. อิทานิ ปน มยํ ทหรมฺหา ตรุณา, ปฐมวเย ฐิตา ปุตฺตธีตาหิ วฑฺฒาม, เอวํภูตา ตว อทูสกาว กึการณา หญฺญามาติ? Here, 'in the past' means: 'Father, if I am to be killed, then why did our relatives, at the time of my birth, have brahmins recite auspicious verses? At that time, it is said, Khaṇḍahāla himself, after examining my marks, declared, “This prince will face no danger; after your passing, he will rule the kingdom.” Thus, his earlier words do not agree with his later ones—he is a liar. Why then, heeding his words, do you have us killed without reason or cause for the sake of a sacrifice, O king? Do not have us killed. For out of hatred for me alone, this man desires to kill many people—reflect carefully, O lord of men.' 'Formerly' means: 'Great king, if you wished to kill us, why did you not kill us yourself or have others kill us then? But now we are young and youthful, in the prime of life, flourishing with sons and daughters. Being thus innocent toward you, for what reason are we to be killed?' ปสฺส โนติ อมฺเหว จตฺตาโร ภาติเก ปสฺส. ยุชฺฌมาเนติ ปจฺจตฺถิกานํ นครํ ปริวาเรตฺวา ฐิตกาเล อมฺหาทิเส ปุตฺเต เตหิ สทฺธึ ยุชฺฌมาเน ปสฺส. อปุตฺตกา หิ ราชาโน อนาถา นาม โหนฺติ. มาทิสาติ อมฺหาทิสา สูรา พลวนฺโต น ยญฺญตฺถาย มาเรตพฺพา โหนฺติ. นิโยเชนฺตีติ เตสํ ปจฺจามิตฺตานํ คณฺหนตฺถาย ปโยเชนฺติ. อถ โนติ อถ อมฺเห อการณสฺมา อการเณน อภูมิยํ อโนกาเสเยว กสฺมา, ตาต, หญฺญามาติ อตฺโถ. มา ตสฺส สทฺทเหสีติ มหาราช, น มํ ขณฺฑหาโล ฆาตเย, มา ตสฺส สทฺทเหยฺยาสิ. โภคมฺปิสฺสาติ โภคมฺปิ อสฺส พฺราหฺมณสฺส ราชาโน เทนฺติ. อถคฺคปิณฺฑิกาปีติ อถ เต อคฺโคทกํ อคฺคปิณฺฑํ ลภนฺตา อคฺคปิณฺฑิกาปิ โหนฺติ. เตสมฺปีติ เยสํ กุเล ภุญฺชนฺติ, เตสมฺปิ เอวรูปานํ ปิณฺฑทายกานํ ทุพฺภิตุํ อิจฺฉนฺติ. 'See us' means: see us, the four brothers. 'When fighting' means: when enemies surround the city and stand ready for battle, see sons like us fighting with them. Kings without sons are indeed called helpless. 'Like us' means: warriors like us, brave and strong, should not be killed for the sake of a sacrifice. 'They deploy' means: they deploy us to capture those enemies. 'Then why' means: then why, dear father, are we being killed without reason, without cause, unjustly, and without grounds? 'Do not believe him' means: great king, do not let Khaṇḍahāla kill me; do not believe him. 'Even wealth' means: kings give even wealth to that brahmin. 'Then even the foremost alms-recipients' means: then those who receive the best water and the best alms are called the foremost alms-recipients. 'Even of them' means: they wish to harm even such almsgivers in whose families they eat. ราชา กุมารสฺส วิลาปํ สุตฺวา – The king, having heard the prince's lamentation— ๑๐๒๘. 1028. ‘‘ทุกฺขํ โข เม ชนยถ, วิลปนฺตา ชีวิตสฺส กามา หิ; มุญฺเจถ ทานิ กุมาเร, อลมฺปิ เม โหตุ ปุตฺตยญฺเญนา’’ติ. – “You cause me suffering, lamenting, for you desire life. Now release the princes; I have had enough of this son-sacrifice.” อิมํ คาถํ วตฺวา ปุนปิ โมเจสิ. ขณฺฑหาโล อาคนฺตฺวา ปุนปิ – Having spoken this verse, he released them again. Khaṇḍahāla came again and— ๑๐๒๙. 1029. ‘‘ปุพฺเพว โขสิ เม วุตฺโต, ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวญฺเจตํ; อถ โน อุปกฺขฏสฺส ยญฺญสฺส, กสฺมา กโรสิ วิกฺเขปํ. “I told you before that this is difficult to do and hard to accomplish. But now that the sacrifice has been prepared, why do you cause a disruption?” ๑๐๓๐. 1030. ‘‘สพฺเพ วชนฺติ สุคตึ, เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ; เย จาปิ อนุโมทนฺติ, ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญ’’นฺติ. – “All go to a happy destiny: those who sacrifice, those who cause others to sacrifice, and also those who approve of such a great sacrifice.” เอวํ วตฺวา ปุน คณฺหาเปสิ. อถสฺส อนุนยนตฺถํ กุมาโร อาห – Having said this, he had him seized again. Then, for the purpose of appeasing him, the prince said: ๑๐๓๑. 1031. ‘‘ยทิ กิร ยชิตฺวา ปุตฺเตหิ, เทวโลกํ อิโต จุตา ยนฺติ; พฺราหฺมโณ ตาว ยชตุ, ปจฺฉาปิ ยชสิ ตุวํ ราช. “If it is true that by sacrificing with sons, one goes to the world of the gods after passing from here, then let the brahmin sacrifice first; afterwards, O king, you may sacrifice.” ๑๐๓๒. 1032. ‘‘ยทิ [Pg.85] กิร ยชิตฺวา ปุตฺเตหิ, เทวโลกํ อิโต จุตา ยนฺติ; เอสฺเวว ขณฺฑหาโล, ยชตํ สเกหิ ปุตฺเตหิ. “If it is true that by sacrificing with sons, one goes to the world of the gods after passing from here, then let this very Khaṇḍahāla sacrifice with his own sons.” ๑๐๓๓. 1033. ‘‘เอวํ ชานนฺโต ขณฺฑหาโล, กึ ปุตฺตเก น ฆาเตสิ; สพฺพญฺจ ญาติชนํ, อตฺตานญฺจ น ฆาเตสิ. “Khaṇḍahāla, knowing this, why did you not kill your own sons, all your relatives, and yourself?” ๑๐๓๔. 1034. ‘‘สพฺเพ วชนฺติ นิรยํ, เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ; เย จาปิ อนุโมทนฺติ, ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญํ. “All go to hell: those who sacrifice, those who cause others to sacrifice, and also those who approve of such a great sacrifice.” ๑๐๓๕. 1035. ‘‘สเจ หิ โส สุชฺฌติ โย หนาติ, หโตปิ โส สคฺคมุเปติ ฐานํ; โภวาทิ โภวาทิน มารเยยฺยุํ, เย จาปิ เตสํ อภิสทฺทเหยฺยุ’’นฺติ. “If indeed he who kills is purified, and the one who is killed goes to a heavenly place, then the arrogant would kill the arrogant, and also those who believe in them.” ตตฺถ พฺราหฺมโณ ตาวาติ ปฐมํ ตาว ขณฺฑหาโล ยชตุ สเกหิ ปุตฺเตหิ, อถ ตสฺมึ เอวํ ยชิตฺวา เทวโลกํ คเต ปจฺฉา ตฺวํ ยชิสฺสสิ. เทว, สาทุรสโภชนมฺปิ หิ ตฺวํ อญฺเญหิ วีมํสาเปตฺวา ภุญฺชสิ, ปุตฺตทารมารณํเยว กสฺมา อวีมํสิตฺวา กโรสีติ ทีเปนฺโต เอวมาห. เอวํ ชานนฺโตติ ‘‘ปุตฺตธีตโร มาเรตฺวา เทวโลกํ คจฺฉตี’’ติ เอวํ ชานนฺโต กึการณา อตฺตโน ปุตฺเต จ ญาตี จ อตฺตานญฺจ น ฆาเตสิ. สเจ หิ ปรํ มาเรตฺวา เทวโลกํ คจฺฉนฺติ, อตฺตานํ มาเรตฺวา พฺรหฺมโลกํ คนฺตพฺโพ ภวิสฺสติ. เอวํ ยญฺญคุณํ ชานนฺเตน ปรํ อมาเรตฺวา อตฺตาว มาเรตพฺโพ สิยา. อยํ ปน ตถา อกตฺวา มํ มาราเปติ. อิมินาปิ การเณน ชานาหิ, มหาราช ‘‘ยถา เอส วินิจฺฉเย วิโลปํ กาตุํ อลภนฺโต เอวํ กโรตี’’ติ. เอทิสนฺติ เอวรูปํ ปุตฺตฆาตยญฺญํ. Therein, 'let the brahmin first' means: first let Khaṇḍahāla sacrifice with his own sons. After he has thus sacrificed and gone to the world of the gods, then you shall sacrifice. Revealing this, he spoke thus: 'O king, even delicious food you eat only after having others test it. Why then do you act without investigation when it comes to the killing of your sons and wife?' 'Knowing thus' means: knowing that 'by killing sons and daughters, one goes to the world of the gods,' for what reason did he not kill his own sons, relatives, and himself? For if by killing others one goes to the world of the gods, then by killing oneself, one should be able to go to the Brahma-world. Thus, one who knows the merit of sacrifice should kill oneself rather than others. But this one, not doing so, is having me killed. By this reason also, know, O great king, that he acts thus because he is unable to subvert the judgment. 'Such' means: such a son-killing sacrifice. กุมาโร เอตฺตกํ กเถนฺโตปิ ปิตรํ อตฺตโน วจนํ คาหาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ราชานํ ปริวาเรตฺวา ฐิตํ ปริสํ อารพฺภ อาห – The prince, unable to make his father accept his words even after speaking so much, addressed the assembly surrounding the king and said: ๑๐๓๖. 1036. ‘‘กถญฺจ กิร ปุตฺตกามาโย, คหปตโย ฆรณิโย จ; นครมฺหิ น อุปรวนฺติ ราชานํ, มา ฆาตยิ โอรสํ ปุตฺตํ. “How is it that the women desiring sons, the householders, and the housewives do not raise an uproar in the city to the king, saying, ‘Do not kill your own-born son!’?” ๑๐๓๗. 1037. ‘‘กถญฺจ [Pg.86] กิร ปุตฺตกามาโย, คหปตโย ฆรณิโย จ; นครมฺหิ น อุปรวนฺติ ราชานํ, มา ฆาตยิ อตฺรชํ ปุตฺตํ. “How is it that the women desiring sons, the householders, and the housewives do not raise an uproar in the city to the king, saying, ‘Do not kill your own-born son!’?” ๑๐๓๘. 1038. ‘‘รญฺโญ จมฺหิ อตฺถกาโม, หิโต จ สพฺพชนปทสฺส; น โกจิ อสฺส ปฏิฆํ, มยา ชานปโท น ปเวเทตี’’ติ. “I desire the welfare of the king and am a benefactor to the whole country. There is no one who bears a grudge against me, yet the people do not make this known.” ตตฺถ ปุตฺตกามาโยติ ฆรณิโย สนฺธาย วุตฺตํ. คหปตโย ปน ปุตฺตกามา นาม โหนฺติ. น อุปรวนฺตีติ น อุปกฺโกสนฺติ น วทนฺติ. อตฺรชนฺติ อตฺตโต ชาตํ. เอวํ วุตฺเตปิ โกจิ รญฺญา สทฺธึ กเถตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ. น โกจิ อสฺส ปฏิฆํ มยาติ อิมินา โน ลญฺโช วา คหิโต, อิสฺสริยมเทน วา อิทํ นาม ทุกฺขํ กตนฺติ โกจิ เอโกปิ มยา สทฺธึ ปฏิฆํ กตฺตา นาม นาโหสิ. ชานปโท น ปเวเทตีติ เอวํ รญฺโญ จ ชนปทสฺส จ อตฺถกามสฺส มม ปิตรํ อยํ ชานปโท ‘‘คุณสมฺปนฺโน เต ปุตฺโต’’ติ น ปเวเทติ, น ชานาเปตีติ อตฺโถ. Therein, 'desiring sons' (puttakāmāyo) is said with reference to the housewives. Householders, for their part, are also called 'desiring sons.' 'Do not raise an uproar' means they do not cry out or speak. 'Own-born' means born from oneself. Even when this was said, no one was able to speak with the king. 'There is no one who bears a grudge against me' means: there was not even a single person who was hostile to me, thinking that I had taken a bribe or had caused this suffering out of pride of power. 'The people do not inform' means: this populace does not inform my father about me—one who desires the welfare of both the king and the country—that 'your son is virtuous'; they do not make it known. เอวํ วุตฺเตปิ โกจิ กิญฺจิ น กเถสิ. ตโต จนฺทกุมาโร อตฺตโน ภริยาโย ตํ ยาจนตฺถาย อุยฺโยเชนฺโต อาห – Even when this was said, no one said anything. Then Prince Canda, sending his wives to plead for him, said: ๑๐๓๙. 1039. ‘‘คจฺฉถ โว ฆรณิโย, ตาตญฺจ วเทถ ขณฺฑหาลญฺจ; มา ฆาเตถ กุมาเร, อทูสเก สีหสงฺกาเส. “Go, O wives, and speak to my father and Khaṇḍahāla: ‘Do not slay the princes, who are innocent, resembling lions!’” ๑๐๔๐. 1040. ‘‘คจฺฉถ โว ฆรณิโย, ตาตญฺจ วเทถ ขณฺฑหาลญฺจ; มา ฆาเตถ กุมาเร, อเปกฺขิเต สพฺพโลกสฺสา’’ติ. “Go, O wives, and speak to my father and Khaṇḍahāla: ‘Do not slay the princes, who are needed by all the world!’” ตา คนฺตฺวา ยาจึสุ. ตาปิ ราชา น โอโลเกสิ. ตโต กุมาโร อนาโถ หุตฺวา วิลปนฺโต – They went and begged. But the king paid no attention to them either. Then the prince, having become helpless, lamented: ๑๐๔๑. 1041. ‘‘ยํนูนาหํ ชาเยยฺยํ, รถการกุเลสุ วา,ปุกฺกุสกุเลสุ วา เวสฺเสสุ วา ชาเยยฺยํ,น หชฺช มํ ราช ยญฺเญ ฆาเตยฺยา’’ติ. – “Would that I were born in the families of chariot-makers, or in the clans of the Pukkusas, or among the merchants—then the king would not slay me in a sacrifice today!” วตฺวา ปุน ตา ภริยาโย อุยฺโยเชนฺโต อาห – Having said this, urging his wives again, he said: ๑๐๔๒. 1042. ‘‘สพฺพา สีมนฺตินิโย คจฺฉถ, อยฺยสฺส ขณฺฑหาลสฺส; ปาเทสุ นิปตถ, อปราธาหํ น ปสฺสามิ. “All you women, go to Lord Khaṇḍahāla. Fall at his feet; I see no offense in myself.” ๑๐๔๓. 1043. ‘‘สพฺพา [Pg.87] สีมนฺตินิโย คจฺฉถ, อยฺยสฺส ขณฺฑหาลสฺส; ปาเทสุ นิปตถ, กินฺเต ภนฺเต มยํ อทูเสมา’’ติ. “All you women, go to Lord Khaṇḍahāla; fall at his feet and say, ‘What wrong have we done to you, venerable sir?’” ตตฺถ อปราธาหํ น ปสฺสามีติ อหํ อาจริยขณฺฑหาเล อตฺตโน อปราธํ น ปสฺสามิ. กินฺเต ภนฺเตติ อยฺย ขณฺฑหาล, มยํ ตุยฺหํ กึ ทูสยิมฺหา, อถ จนฺทกุมารสฺส โทโส อตฺถิ, ตํ ขมถาติ วเทถาติ. Therein, 'I see no offense in myself' means: I perceive no offense in myself toward the teacher Khaṇḍahāla. 'What wrong have we done to you, venerable sir?' means they should say: 'Venerable Khaṇḍahāla, what have we done to offend you? If Prince Canda is at fault, forgive him!' อถ จนฺทกุมารสฺส กนิฏฺฐภคินี เสลกุมารี นาม โสกํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี ปิตุ ปาทมูเล ปติตฺวา ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then Prince Canda’s youngest sister, Princess Selā, unable to bear her sorrow, fell at her father’s feet and lamented. To explain this matter, the Teacher said: ๑๐๔๔. 1044. ‘‘กปณา วิลปติ เสลา, ทิสฺวาน ภาตเร อุปนีตตฺเต; ยญฺโญ กิร เม อุกฺขิปิโต, ตาเตน สคฺคกาเมนา’’ติ. “Miserable Selā laments, seeing her brothers brought near: ‘Alas, a sacrifice has been prepared by my father, who desires heaven!’” ตตฺถ อุปนีตตฺเตติ อุปนีตสภาเว. อุกฺขิปิโตติ อุกฺขิตฺโต. สคฺคกาเมโนติ มม ภาตโร มาเรตฺวา สคฺคํ อิจฺฉนฺเตน. ตาต, อิเม มาเรตฺวา กึ สคฺเคน กริสฺสสีติ วิลปติ. Therein, 'brought near' means in the state of being brought near. 'Raised up' means prepared. 'Desiring heaven' means: by one desiring heaven after killing my brothers. She laments, 'Father, having killed these, what will you do with heaven?' ราชา ตสฺสาปิ กถํ น คณฺหิ. ตโต จนฺทกุมารสฺส ปุตฺโต วสุโล นาม ปิตรํ ทุกฺขิตํ ทิสฺวา ‘‘อหํ อยฺยกํ ยาจิตฺวา มม ปิตุ ชีวิตํ ทาเปสฺสามี’’ติ รญฺโญ ปาทมูเล ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – The king did not heed his words either. Then Candakumāra's son, named Vasula, seeing his father afflicted, lamented at the king's feet, thinking, 'I will beseech my grandfather and have my father's life granted.' To make this matter clear, the Teacher said: ๑๐๔๕. 1045. ‘‘อาวตฺติ ปริวตฺติ จ, วสุโล สมฺมุขา รญฺโญ; มา โน ปิตรํ อวธิ, ทหรมฺหาโยพฺพนํ ปตฺตา’’ติ. “Vasula turned back and forth in the king's presence: ‘Do not kill our father, for we are young, not yet having attained youth!’” ตตฺถ ทหรมฺหาโยพฺพนํ ปตฺตาติ เทว, มยํ ตรุณทารกา, น ตาว โยพฺพนปฺปตฺตา, อมฺเหสุปิ ตาว อนุกมฺปาย อมฺหากํ ปิตรํ มา อวธีติ. Therein, ‘we are young, not yet having attained youth’ means: ‘O king, we are young children, not yet having attained youth. Out of compassion for us, do not kill our father.’” ราชา ตสฺส ปริเทวิตํ สุตฺวา ภิชฺชมานหทโย วิย หุตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ กุมารํ อาลิงฺคิตฺวา ‘‘ตาต, อสฺสาสํ ปฏิลภ, วิสฺสชฺเชมิ เต ปิตร’’นฺติ วตฺวา คาถมาห – The king, hearing his lamentation, felt as if his heart were breaking. With eyes full of tears, he embraced the prince and said, ‘My son, be comforted; I release your father,’ then spoke this verse: ๑๐๔๖. 1046. ‘‘เอโส เต วสุล ปิตา, สเมหิ ปิตรา สห; ทุกฺขํ โข เม ชนยสิ, วิลปนฺโต อนฺเตปุรสฺมึ; มุญฺเจถ ทานิ กุมาเร, อลมฺปิ เม โหตุ ปุตฺตยญฺเญนา’’ติ. “This is your father, Vasula; be reconciled with your father. You cause me sorrow, lamenting in the inner palace. Now release the princes; enough of this son-sacrifice for me.” ตตฺถ อนฺเตปุรสฺมินฺติ ราชนิเวสนสฺส อนฺตเร. Therein, ‘antepurasmiṃ’ means within the royal residence. ปุน [Pg.88] ขณฺฑหาโล อาคนฺตฺวา อาห – Again, Khaṇḍahāla came and said: ๑๐๔๗. 1047. ‘‘ปุพฺเพว โขสิ เม วุตฺโต, ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวญฺเจตํ; อถ โน อุปกฺขฏสฺส ยญฺญสฺส, กสฺมา กโรสิ วิกฺเขปํ. “Indeed, I told you before, this is hard to do and difficult to accomplish; but now, when the sacrifice has been prepared, why do you cause an obstruction? ๑๐๔๘. 1048. ‘‘สพฺเพ วชนฺติ สุคตึ, เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ; เย จาปิ อนุโมทนฺติ, ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญ’’นฺติ. “All go to a good destination: those who sacrifice, and those who cause others to sacrifice, and also those who approve of such a great sacrifice of those sacrificing.” ราชา ปน อนฺธพาโล ปุน ตสฺส วจเนน ปุตฺเต คณฺหาเปสิ. ตโต ขณฺฑหาโล จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา มุทุจิตฺโต กาเลน คณฺหาเปติ, กาเลน วิสฺสชฺเชติ, ปุนปิ ทารกานํ วจเนน ปุตฺเต วิสฺสชฺเชยฺย, ยญฺญาวาฏญฺเญว นํ เนมี’’ติ. อถสฺส ตตฺถ คมนตฺถาย คาถมาห – The king, however, being a blind fool, again had his sons seized at the brahmin's word. Then Khaṇḍahāla thought: ‘This king is soft-hearted; at one time he has them seized, at another he releases them. He might again release the sons at the children's word. I must lead him to the sacrificial pit itself.’ Then, for the purpose of his going there, he spoke this verse: ๑๐๔๙. 1049. ‘‘สพฺพรตนสฺส ยญฺโญ อุปกฺขโฏ, เอกราช ตว ปฏิยตฺโต; อภินิกฺขมสฺสุ เทว, สคฺคํ คโต ตฺวํ ปโมทิสฺสสี’’ติ. “The sacrifice of all jewels is prepared, O sole ruler, it is ready for you; go forth, O king, having gone to heaven, you will rejoice.” ตสฺสตฺโถ – มหาราช, ตว ยญฺโญ สพฺพรตเนหิ อุปกฺขโฏ ปฏิยตฺโต, อิทานิ เต อภินิกฺขมนกาโล, ตสฺมา อภินิกฺขม, ยญฺญํ ยชิตฺวา สคฺคํ คโต ปโมทิสฺสสีติ. The meaning is this: O great king, your sacrifice is furnished and prepared with all jewels. Now is the time for you to go forth. Therefore, go forth; having performed the sacrifice and gone to heaven, you will rejoice. ตโต โพธิสตฺตํ อาทาย ยญฺญาวาฏคมนกาเล ตสฺส โอโรธา เอกโตว นิกฺขมึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then, as the Bodhisatta was being taken to the sacrificial pit, the women of his household came out together. To make this matter clear, the Teacher said: ๑๐๕๐. 1050. ‘‘ทหรา สตฺตสตา เอตา, จนฺทกุมารสฺส ภริยาโย; เกเส ปกิริตฺวาน, โรทนฺติโย มคฺคมนุยายึสุ. “These seven hundred young wives were Candakumāra’s spouses; with disheveled hair, they followed the path, weeping. ๑๐๕๑. 1051. ‘‘อปรา ปน โสเกน, นิกฺขนฺตา นนฺทเน วิย เทวา; เกเส ปกิริตฺวาน, โรทนฺติโย มคฺคมนุยายิสุ’’นฺติ. “But others, with sorrow, departed like devas from the Nandana grove; with hair disheveled, weeping, they followed the path.” ตตฺถ นนฺทเน วิย เทวาติ นนฺทนวเน จวนเทวปุตฺตํ ปริวาเรตฺวา นิกฺขนฺตเทวตา วิย คตา. Therein, ‘like devas from Nandana’ means they departed like deities who had left after surrounding a deva-son who was passing away in the Nandana grove. อิโต [Pg.89] ปรํ ตาสํ วิลาปคาถา โหนฺติ – From here onward are their verses of lamentation: ๑๐๕๒. 1052. ‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นียนฺติ จนฺทสูริยา, ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส. “Clad in fine Kasi cloth, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood, Canda and Sūriya are led away for the sake of the sole king's sacrifice. ๑๐๕๓. 1053. ‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นียนฺติ จนฺทสูริยา, มาตุ กตฺวา หทยโสกํ. “Clad in fine Kasi cloth, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood, Canda and Sūriya are led away, causing grief to their mother's heart. ๑๐๕๔. 1054. ‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นียนฺติ จนฺทสูริยา, ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ. “Clad in fine Kasi cloth, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood, Canda and Sūriya are led away, causing grief in the people's hearts. ๑๐๕๕. 1055. ‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นียนฺติ จนฺทสูริยา, ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส. “Fed on savory meat dishes, well-bathed by attendants, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood; Canda and Sūriya are led away for the sole king's sacrifice. ๑๐๕๖. 1056. ‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นียนฺติ จนฺทสูริยา, มาตุ กตฺวา หทยโสกํ. “Fed on savory meat dishes, well-bathed by attendants, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood; Canda and Sūriya are led away, causing grief to their mother's heart. ๑๐๕๗. 1057. ‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นียนฺติ จนฺทสูริยา, ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ. “Fed on savory meat dishes, well-bathed by attendants, wearing earrings, smeared with aloe-wood and sandalwood; Canda and Sūriya are led away, causing grief in the people's hearts. ๑๐๕๘. 1058. ‘‘ยสฺสุ ปุพฺเพ หตฺถิวรธุรคเต, หตฺถีหิ อนุวชนฺติ; ตฺยชฺช จนฺทสูริยา, อุโภว ปตฺติกา ยนฺติ. “Those who once went at the head of the best elephants, followed by elephants; today Canda and Sūriya both go on foot. ๑๐๕๙. 1059. ‘‘ยสฺสุ ปุพฺเพ อสฺสวรธุรคเต, อสฺเสหิ อนุวชนฺติ; ตฺยชฺช จนฺทสูริยา, อุโภว ปตฺติกา ยนฺติ. “Those who once went at the head of the best horses, followed by horses; today Canda and Sūriya both go on foot. ๑๐๖๐. 1060. ‘‘ยสฺสุ ปุพฺเพ รถวรธุรคเต, รเถหิ อนุวชนฺติ; ตฺยชฺช จนฺทสูริยา, อุโภว ปตฺติกา ยนฺติ. “Those who once went at the head of the best chariots, followed by chariots; today Canda and Sūriya both go on foot. ๑๐๖๑. 1061. ‘‘เยหิสฺสุ ปุพฺเพ นิยฺยํสุ, ตปนียกปฺปเนหิ ตุรงฺเคหิ; ตฺยชฺช จนฺทสูริยา, อุโภว ปตฺติกา ยนฺตี’’ติ. “Those who formerly went forth with steeds adorned with gold; today Canda and Sūriya both go on foot.” ตตฺถ กาสิกสุจิวตฺถธราติ กาสิกานิ สุจิวตฺถานิ ธารยมานา. จนฺทสูริยาติ จนฺทกุมาโร จ สูริยกุมาโร จ. นฺหาปกสุนฺหาปิตาติ จนฺทนจุณฺเณน [Pg.90] อุพฺพฏฺเฏตฺวา นฺหาปเกหิ กตปริกมฺมตาย สุนฺหาปิตา. ยสฺสูติ เย อสฺสุ. อสฺสูติ นิปาตมตฺตํ, เย กุมาเรติ อตฺโถ. ปุพฺเพติ อิโต ปุพฺเพ. หตฺถิวรธุรคเตติ หตฺถิวรานํ ธุรคเต, อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธวรคเตติ อตฺโถ. อสฺสวรธุรคเตติ อสฺสวรปิฏฺฐิคเต. รถวรธุรคเตติ รถวรมชฺฌคเต. นิยฺยํสูติ นิกฺขมึสุ. Therein, ‘clad in fine Kasi cloth’ means wearing fine garments from Kasi. ‘Candasūriya’ refers to Prince Canda and Prince Sūriya. ‘Well-bathed by attendants’ means well-bathed due to the preparations made by bath-attendants after being rubbed with sandalwood powder. ‘Yassu’ means ‘ye assu’. ‘Assu’ is merely a particle, meaning ‘those princes.’ ‘Pubbe’ means ‘before this’. ‘Hatthivaradhuragate’ means at the head of the best elephants, that is, on the shoulders of the best adorned elephants. ‘Assavaradhuragate’ means on the backs of the best horses. ‘Rathavaradhuragate’ means in the middle of the best chariots. ‘Niyyaṃsu’ means they went forth. เอวํ ตาสุ ปริเทวนฺตีสุเยว โพธิสตฺตํ นครา นีหรึสุ. สกลนครํ สงฺขุภิตฺวา นิกฺขมิตุํ อารภิ. มหาชเน นิกฺขนฺเต ทฺวารานิ นปฺปโหนฺติ. พฺราหฺมโณ อติพหุํ ชนํ ทิสฺวา ‘‘โก ชานาติ, กึ ภวิสฺสตี’’ติ นครทฺวารานิ ถกาเปสิ. มหาชโน นิกฺขมิตุํ อลภนฺโต นครทฺวารสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน อุยฺยานํ อตฺถิ, ตสฺส สนฺติเก มหาวิรวํ รวิ. เตน รเวน สกุณสงฺโฆ สงฺขุภิโต อากาสํ ปกฺขนฺทิ. มหาชโน ตํ ตํ สกุณึ อามนฺเตตฺวา วิลปนฺโต อาห – Thus, while they were lamenting, they led the Bodhisatta out of the city. The entire city, agitated, began to exit. As the great multitude exited, the gates were insufficient. The brahmin, seeing the very large crowd, thought, ‘Who knows what will happen?’ and had the city gates closed. Unable to exit, the great crowd made a great uproar near the city gate, where there was a park. Disturbed by the noise, flocks of birds flew up into the sky. The great crowd, addressing this and that bird, lamented and said: ๑๐๖๒. 1062. ‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา; ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ ปุตฺเตหิ. “O bird, if you desire flesh, fly east of Pupphavatī; there a sole king, utterly deluded, sacrifices with his four sons. ๑๐๖๓. 1063. ‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา; ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ กญฺญาหิ. “If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by four maidens.” ๑๐๖๔. 1064. ‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา; ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ มเหสีติ. “If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there the sole king sacrifices, bewildered by his four chief queens.” ๑๐๖๕. 1065. ‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา; ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ คหปตีหิ. “If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by four householders.” ๑๐๖๖. 1066. ‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา; ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ หตฺถีหิ. “If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by four elephants.” ๑๐๖๗. 1067. ‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา; ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ อสฺเสหิ. “If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by four horses.” ๑๐๖๘. 1068. ‘‘ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา; ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห จตูหิ อุสเภหิ. “If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by four bulls.” ๑๐๖๙. 1069. ‘‘ยทิ [Pg.91] สกุณิ มํสมิจฺฉสิ, ฑยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา; ยชเตตฺถ เอกราชา, สมฺมูฬฺโห สพฺพจตุกฺเกนา’’ติ. “If you, O bird, desire flesh, fly to the east of Pupphavati; there a sole king sacrifices, bewildered by all the foursomes.” ตตฺถ มํสมิจฺฉสีติ อมฺโภ สกุณิ, สเจ มํสํ อิจฺฉสิ, ปุปฺผวติยา ปุพฺเพน ปุรตฺถิมทิสายํ ยญฺญาวาโฏ อตฺถิ, ตตฺถ คจฺฉ. ยชเตตฺถาติ เอตฺถ ขณฺฑหาลสฺส วจนํ คเหตฺวา สมฺมูฬฺโห เอกราชา จตูหิ ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชติ. เสสคาถาสุปิ เอเสว นโย. Therein, ‘you desire flesh’ means: ‘O bird, if you desire flesh, to the east of Pupphavati, in the eastern direction, there is a sacrificial pit; go there.’ ‘He sacrifices here’ means: here, having taken the word of Khaṇḍahāla, the bewildered King Ekarājā performs a sacrifice with his four sons. This same method applies to the remaining verses. เอวํ มหาชโน ตสฺมึ ฐาเน ปริเทวิตฺวา โพธิสตฺตสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปาสาทํ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต อนฺเตปุเร กูฏาคารอุยฺยานาทีนิ ปสฺสนฺโต คาถาหิ ปริเทวิ – Thus, the great multitude, having lamented in that place, went to the Bodhisatta's dwelling. Circumambulating the palace, seeing the inner chambers, the gabled halls, the gardens, and so on, they lamented with verses: ๑๐๗๐. 1070. ‘‘อยมสฺส ปาสาโท, อิทํ อนฺเตปุรํ สุรมณียํ; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา. “This is his palace, this is the delightful inner chamber; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ๑๐๗๑. 1071. ‘‘อิทมสฺส กูฏาคารํ, โสวณฺณํ ปุปฺผมลฺยวิกิณฺณํ; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา. “This is his gabled hall, golden, strewn with flowers and garlands; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ๑๐๗๒. 1072. ‘‘อิทมสฺส อุยฺยานํ, สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา. “This is his garden, well-flowered, delightful in all seasons; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ๑๐๗๓. 1073. ‘‘อิทมสฺส อโสกวนํ, สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา. “This is his Asoka grove, well-flowered, delightful in all seasons; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ๑๐๗๔. 1074. ‘‘อิทมสฺส กณิการวนํ, สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา. “This is his Kaṇikāra grove, well-flowered, delightful in all seasons; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ๑๐๗๕. 1075. ‘‘อิทมสฺส ปาฏลิวนํ, สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา. “This is his Pāṭali grove, well-flowered, delightful in all seasons; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ๑๐๗๖. 1076. ‘‘อิทมสฺส อมฺพวนํ, สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา. “This is his mango grove, well-flowered, delightful in all seasons; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ๑๐๗๗. 1077. ‘‘อยมสฺส โปกฺขรณี, สญฺฉนฺนา ปทุมปุณฺฑรีเกหิ; นาวา จ โสวณฺณวิกตา, ปุปฺผวลฺลิยา จิตฺตา สุรมณียา; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา’’ติ. “This is his lotus pond, covered with red and white lotuses; and a boat of golden workmanship, adorned with flowering vines, beautiful and delightful; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ตตฺถ [Pg.92] เตทานีติ อิทานิ เต จนฺทกุมารปฺปมุขา อมฺหากํ อยฺยปุตฺตา เอวรูปํ ปาสาทํ ฉฑฺเฑตฺวา วธาย นียนฺติ. โสวณฺณวิกตาติ สุวณฺณขจิตา. Therein, ‘but now’ means: now those noble sons of ours, led by Prince Canda, having abandoned such a palace, are being led away for slaughter. ‘Of golden workmanship’ means inlaid with gold. เอตฺตเกสุ ฐาเนสุ วิลปนฺตา ปุน หตฺถิสาลาทีนิ อุปสงฺกมิตฺวา อาหํสุ – Lamenting in these several places, they again approached the elephant stables and so on, and said: ๑๐๗๘. 1078. ‘‘อิทมสฺส หตฺถิรตนํ, เอราวโณ คโช พลี ทนฺตี; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา. “This is his elephant-jewel, Erāvaṇa, the mighty tusked elephant; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ๑๐๗๙. 1079. ‘‘อิทมสฺส อสฺสรตนํ, เอกขุโร อสฺโส; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา. “This is his horse-jewel, a horse with a single hoof; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ๑๐๘๐. 1080. ‘‘อยมสฺส อสฺสรโถ, สาฬิยนิคฺโฆโส สุโภ รตนวิจิตฺโต; ยตฺถสฺสุ อยฺยปุตฺตา, โสภึสุ นนฺทเน วิย เทวา; เตทานิ อยฺยปุตฺตา, จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา. “This is his horse-chariot, with a sound like a sāḷiya bird, splendid and adorned with jewels, wherein the noble sons shone like gods in Nandana; but now, the four noble sons have been led away for slaughter.” ๑๐๘๑. 1081. ‘‘กถํ นาม สามสมสุนฺทเรหิ, จนฺทนมุทุกคตฺเตหิ; ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ, สมฺมูฬฺโห จตูหิ ปุตฺเตหิ. “How indeed will the king, bewildered by his four sons, perform a sacrifice with those who are as beautiful as Sāma, with bodies soft from sandalwood?” ๑๐๘๒. 1082. ‘‘กถํ นาม สามสมสุนฺทราหิ, จนฺทนมุทุกคตฺตาหิ; ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ, สมฺมูฬฺโห จตูหิ กญฺญาหิ. “How indeed will the king, bewildered by four maidens, perform a sacrifice with those who are as beautiful as Sāma, with bodies soft from sandalwood?” ๑๐๘๓. 1083. ‘‘กถํ นาม สามสมสุนฺทราหิ, จนฺทนมุทุกคตฺตาหิ; ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ, สมฺมูฬฺโห จตูหิ มเหสีหิ. “How indeed will the king, bewildered by his four chief queens, perform a sacrifice with those who are as beautiful as Sāma, with bodies soft from sandalwood?” ๑๐๘๔. 1084. ‘‘กถํ นาม สามสมสุนฺทเรหิ, จนฺทนมุทุกคตฺเตหิ; ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ, สมฺมูฬฺโห จตูหิ คหปตีหิ. “How indeed will the king, bewildered by his four householders, perform a sacrifice with those who are as beautiful as Sāma, with bodies soft from sandalwood?” ๑๐๘๕. 1085. ‘‘ยถา โหนฺติ คามนิคมา, สุญฺญา อมนุสฺสกา พฺรหารญฺญา; ตถา เหสฺสติ ปุปฺผวติยา, ยิฏฺเฐสุ จนฺทสูริเยสู’’ติ. “Just as villages and towns become empty, devoid of people, a great wilderness, so too will Pupphavati be, when Canda and Sūriya have been sacrificed.” ตตฺถ เอราวโณติ ตสฺส หตฺถิโน นามํ. เอกขุโรติ อภินฺนขุโร. สาฬิยนิคฺโฆโสติ คมนกาเล สาฬิกานํ วิย มธุเรน นิคฺโฆเสน [Pg.93] สมนฺนาคโต. กถํ นามาติ เกน นาม การเณน. สามสมสุนฺทเรหีติ สุวณฺณสาเมหิ จ อญฺญมญฺญํ ชาติยา สเมหิ จ นิทฺโทสตาย สุนฺทเรหิ. จนฺทนมุทุกคตฺเตหีติ โลหิตจนฺทนลิตฺตคตฺเตหิ. พฺรหารญฺญาติ ยถา เต คามนิคมา สุญฺญา นิมฺมนุสฺสา พฺรหารญฺญา โหนฺติ, ตถา ปุปฺผวติยาปิ ยญฺเญ ยิฏฺเฐสุ ราชปุตฺเตสุ สุญฺญา อรญฺญสทิสา ภวิสฺสตีติ. Therein, ‘Erāvaṇa’ is the name of that elephant. ‘Ekakhura’ means with an unbroken hoof. ‘Sāḷiyanigghosa’ means endowed with a sweet sound like that of sāḷikā birds when moving. ‘Kathaṃ nāma’ means by what reason indeed. ‘Sāmasamasundarehi’ means beautiful like Suvaṇṇasāma, alike to one another in birth, and flawless. ‘Candanamudukagattehi’ means with bodies anointed with red sandalwood. ‘Brahāraññā’ means: just as those villages and towns become empty, devoid of people, a great wilderness, so too will Pupphavati become empty, like a forest, when the princes have been sacrificed in the sacrifice. อถ มหาชโน พหิ นิกฺขมิตุํ อลภนฺโต อนฺโตนคเรเยว วิจรนฺโต ปริเทวิ. โพธิสตฺโตปิ ยญฺญาวาฏํ นีโต. อถสฺส มาตา โคตมี นาม เทวี ‘‘ปุตฺตานํ เม ชีวิตํ เทหิ, เทวา’’ติ รญฺโญ ปาทมูเล ปริวตฺติตฺวา ปริเทวมานา อาห – Then the great populace, unable to go out, wandered right within the city, lamenting. The Bodhisatta, too, was led to the sacrificial pit. Then his mother, the queen named Gotamī, rolling at the king's feet and lamenting, said, “Give life to my sons, O lord!” ๑๐๘๖. 1086. ‘‘อุมฺมตฺติกา ภวิสฺสามิ, ภูนหตา ปํสุนา จ ปริกิณฺณา; สเจ จนฺทวรํ หนฺติ, ปาณา เม เทว รุชฺฌนฺติ. “I shall become mad, slain by a demon and covered with dust; if he slays the excellent Canda, my life, O king, will be destroyed.” ๑๐๘๗. 1087. ‘‘อุมฺมตฺติกา ภวิสฺสามิ, ภูนหตา ปํสุนา จ ปริกิณฺณา; สเจ สูริยวรํ หนฺติ, ปาณา เม เทว รุชฺฌนฺตี’’ติ. I shall become mad, struck down by a demon and covered with dust; if the noble Sūriya is slain, my life, O king, will surely end. ตตฺถ ภูนหตาติ หตวุฑฺฒิ. ปํสุนา จ ปริกิณฺณาติ ปํสุปริกิณฺณสรีรา อุมฺมตฺติกา หุตฺวา วิจริสฺสามิ. Herein, `bhūnahatā` means one whose growth is destroyed. `Paṃsunā ca parikiṇṇā` means: having become a madwoman with a body covered in dust, I shall wander about. สา เอวํ ปริเทวนฺตีปิ รญฺโญ สนฺติกา กิญฺจิ กถํ อลภิตฺวา ‘‘มม ปุตฺโต ตุมฺหากํ กุชฺฌิตฺวา คโต ภวิสฺสติ, กิสฺส นํ ตุมฺเห น นิวตฺเตถา’’ติ กุมารสฺส จตสฺโส ภริยาโย อาลิงฺคิตฺวา ปริเทวนฺตี อาห – Even as she lamented thus, not obtaining any word from the king, she embraced the prince's four wives and, lamenting, said, "My son must have left, angry with you; why did you not turn him back?" ๑๐๘๘. 1088. ‘‘กินฺนุมา น รมาเปยฺยุํ, อญฺญมญฺญํ ปิยํวทา; ฆฏฺฏิกา อุปริกฺขี จ, โปกฺขรณี จ ภาริกา; จนฺทสูริเยสุ นจฺจนฺติโย, สมา ตาสํ น วิชฺชตี’’ติ. Why did they not delight him, speaking sweetly to each other? The Ghaṭṭikā, Uparikkhī, Pokkharaṇī, and Bhārikā, dancing before Canda and Sūriya—none are equal to them. ตตฺถ กินฺนุมา น รมาเปยฺยุนฺติ เกน การเณน อิมา ฆฏฺฏิกาติอาทิกา จตสฺโส อญฺญมญฺญํ ปิยํวทา จนฺทสูริยกุมารานํ สนฺติเก [Pg.94] นจฺจนฺติโย มม ปุตฺเต น รมาปยึสุ, อุกฺกณฺฐาปยึสุ. สกลชมฺพุทีปสฺมิญฺหิ นจฺเจ วา คีเต วา สมา อญฺญา กาจิ ตาสํ น วิชฺชตีติ อตฺโถ. Herein, `kinnumā na ramāpeyyuṃ` means: For what reason did these four dancing girls—Ghaṭṭikā and the others—speaking sweetly to one another, dancing before the princes Canda and Sūriya, not delight my sons, but instead make them discontented? For in the entire Jambudīpa, there is no other equal to them in dance or song—that is the meaning. อิติ สา สุณฺหาหิ สทฺธึ ปริเทวิตฺวา อญฺญํ คเหตพฺพคฺคหณํ อปสฺสนฺตี ขณฺฑหาลํ อกฺโกสมานา อฏฺฐ คาถา อภาสิ – Thus, lamenting with her daughters-in-law and seeing no other means of recourse, she uttered eight verses, reviling Khaṇḍahāla: ๑๐๘๙. 1089. ‘‘อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ, ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว มาตา; โย มยฺหํ หทยโสโก, จนฺทมฺหิ วธาย นินฺนีเต. May your mother, Khaṇḍahāla, experience this heart-sorrow of mine; this heart-sorrow of mine, as Canda is led away to be slain. ๑๐๙๐. 1090. ‘‘อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ, ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว มาตา; โย มยฺหํ หทยโสโก, สูริยมฺหิ วธาย นินฺนีเต. May your mother, Khaṇḍahāla, experience this heart-sorrow of mine; this heart-sorrow of mine, as Sūriya is led away to be slain. ๑๐๙๑. 1091. ‘‘อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ, ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว ชายา; โย มยฺหํ หทยโสโก, จนฺทมฺหิ วธาย นินฺนีเต. May your wife, Khaṇḍahāla, experience this heart-sorrow of mine; this heart-sorrow of mine, as Canda is led away to be slain. ๑๐๙๒. 1092. ‘‘อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ, ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว ชายา; โย มยฺหํ หทยโสโก, สูริยมฺหิ วธาย นินฺนีเต. May your wife, Khaṇḍahāla, experience this heart-sorrow of mine; this heart-sorrow of mine, as Sūriya is led away to be slain. ๑๐๙๓. 1093. ‘‘มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ, อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว มาตา; โย ฆาเตสิ กุมาเร, อทูสเก สีหสงฺกาเส. May your mother, Khaṇḍahāla, never see her sons or her husband; you who slew the innocent princes, resembling lions. ๑๐๙๔. 1094. ‘‘มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ, อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว มาตา; โย ฆาเตสิ กุมาเร, อเปกฺขิเต สพฺพโลกสฺส. May your mother, Khaṇḍahāla, never see her sons or her husband; you who slew the princes, esteemed by all the world. ๑๐๙๕. 1095. ‘‘มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ, อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว ชายา; โย ฆาเตสิ กุมาเร, อทูสเก สีหสงฺกาเส. May your wife, Khaṇḍahāla, never see her sons or her husband; you who slew the innocent princes, resembling lions. ๑๐๙๖. 1096. ‘‘มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ, อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว ชายา; โย ฆาเตสิ กุมาเร, อเปกฺขิเต สพฺพโลกสฺสา’’ติ. May your wife, Khaṇḍahāla, never see her sons or her husband; you who slew the princes, esteemed by all the world. ตตฺถ อิมํ มยฺหนฺติ มยฺหํ อิมํ หทยโสกํ ทุกฺขํ. ปฏิมุญฺจตูติ ปวิสตุ ปาปุณาตุ. โย ฆาเตสีติ โย ตฺวํ ฆาเตสิ. อเปกฺขิเตติ สพฺพโลเกน โอโลกิเต ทิสฺสมาเน มาเรสีติ อตฺโถ. Herein, `imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ` means this sorrow of mine, the suffering in my heart. `Paṭimuñcatu` means let it enter, let it attain. `Yo ghātesi` means you who killed. `Apekkhite` means killed in the sight of, visible to all the world—this is the meaning. โพธิสตฺโต [Pg.95] ยญฺญาวาเฏปิ ปิตรํ ยาจนฺโต อาห – The Bodhisatta, even while at the sacrificial ground, pleading with his father, said: ๑๐๙๗. 1097. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถี อสฺเส จ ปาเลม. O king, do not slay us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will tend elephants and horses. ๑๐๙๘. 1098. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, หตฺถิฉกณานิ อุชฺเฌม. O king, do not slay us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will fling away elephant dung. ๑๐๙๙. 1099. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; อปิ นิคฬพนฺธกาปิ, อสฺสฉกณานิ อุชฺเฌม. O king, do not slay us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. Even bound in fetters, we will sweep up horse dung. ๑๑๐๐. 1100. ‘‘มา โน เทว อวธิ, ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส; ยสฺส โหนฺติ ตว กามา, อปิ รฏฺฐา ปพฺพาชิตา; ภิกฺขาจริยํ จริสฺสาม. O king, do not slay us! Give us as slaves to Khaṇḍahāla. If such are your desires, even exiled from the kingdom, we will live by begging. ๑๑๐๑. 1101. ‘‘ทิพฺพํ เทว อุปยาจนฺติ, ปุตฺตตฺถิกาปิ ทลิทฺทา; ปฏิภานานิปิ หิตฺวา, ปุตฺเต น ลภนฺติ เอกจฺจา. Even the poor, longing for sons, entreat the gods; some, even forgoing their cravings, do not obtain sons. ๑๑๐๒. 1102. ‘‘อาสีสิกานิ กโรนฺติ, ปุตฺตา โน ชายนฺตุ ตโต ปปุตฺตา; อถ โน อการณสฺมา, ยญฺญตฺถาย เทว ฆาเตสิ. They make aspirations: ‘May sons be born to us, and then grandsons.’ Yet you, O king, slay us without cause for the sake of sacrifice. ๑๑๐๓. 1103. ‘‘อุปยาจิตเกน ปุตฺตํ ลภนฺติ, มา ตาต โน อฆาเตสิ; มา กิจฺฉาลทฺธเกหิ ปุตฺเตหิ, ยชิตฺโถ อิมํ ยญฺญํ. Through supplication, sons are obtained—do not, father, slay us; do not perform this sacrifice with hard-won sons. ๑๑๐๔. 1104. ‘‘อุปยาจิตเกน ปุตฺตํ ลภนฺติ, มา ตาต โน อฆาเตสิ; มา กปณลทฺธเกหิ ปุตฺเตหิ, อมฺมาย โน วิปฺปวาเสหี’’ติ. Through supplication, sons are obtained—do not, father, slay us; do not, with sons acquired with difficulty, separate us from our mother. ตตฺถ ทิพฺพนฺติ เทว, อปุตฺติกา ทลิทฺทาปิ นาริโย ปุตฺตตฺถิกา หุตฺวา พหุํ ปณฺณาการํ กริตฺวา ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา ลภามาติ ทิพฺยํ อุปยาจนฺติ. ปฏิภานานิปิ หิตฺวาติ โทหฬานิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ, อลภิตฺวาปีติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มหาราช, นารีนญฺหิ อุปฺปนฺนํ โทหฬํ อลภิตฺวา คพฺโภ สุสฺสิตฺวา นสฺสติ. ตตฺถ เอกจฺจา ยาจนฺตาปิ ปุตฺเต อลภมานา, กาจิ ลทฺธมฺปิ โทหฬํ ปหาย อปริภุญฺชิตฺวา น ลภนฺติ, กาจิ โทหฬํ อลภมานา น ลภนฺติ. มยฺหํ ปน มาตา อุปฺปนฺนํ โทหฬํ ลภิตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา อุปฺปนฺนํ คพฺภํ อนาเสตฺวา ปุตฺเต ปฏิลภิ. เอวํ ปฏิลทฺเธ มา โน อวธีติ ยาจติ. Herein, `dibbaṃ` means divine beings. Even childless and poor women, desiring a child, make many offerings and entreat the divine beings, saying, 'May we obtain a son or a daughter.' `Paṭibhānānipi hitvā` means even abandoning pregnancy cravings (`dohaḷa`), or even not obtaining them. This is what is said: 'Great king, for women, if an arisen pregnancy craving is not fulfilled, the embryo dries up and perishes. In this regard, some, though they entreat, do not obtain sons; some, even having obtained their craving, do not obtain a child by abandoning it and not indulging in it; some do not obtain a child by not obtaining their craving. My mother, however, obtained and indulged in her arisen craving, and without destroying the conceived embryo, she obtained sons.' Thus he pleads, 'Do not kill us, who were obtained in this way.' อาสีสิกานีติ [Pg.96] มหาราช, อิเม สตฺตา อาสีสํ กโรนฺติ. กินฺติ? ปุตฺตา โน ชายนฺตูติ. ตโต ปปุตฺตาติ ปุตฺตานมฺปิ โน ปุตฺตา ชายนฺตูติ. อถ โน อการณสฺมาติ อถ ตฺวํ อมฺเห อการเณน ยญฺญตฺถาย ฆาเตสิ. อุปยาจิตเกนาติ เทวตานํ อายาจเนน. กปณลทฺธเกหีติ กปณา วิย หุตฺวา ลทฺธเกหิ. ปุตฺเตหีติ อมฺเหหิ สทฺธึ อมฺหากํ อมฺมาย มา วิปฺปวาเสหิ, มา โน มาตรา สทฺธึ วิปฺปวาสํ กรีติ วทติ. Herein, `Āsīsikāni`: O great king, these beings make aspirations. How so? 'May sons be born to us.' `Tato paputtā`: 'May sons be born to our sons.' `Atha no akāraṇasmā`: 'Then you slay us without cause for the sake of sacrifice.' `Upayācitakena`: by entreating the deities. `Kapaṇaladdhakehi`: with those obtained as if by wretched ones. `Puttehi`: This refers to the plea, 'Do not separate our mother from us; do not cause us to be parted from our mother,' he says. โส เอวํ วทนฺโตปิ ปิตุ สนฺติกา กิญฺจิ กถํ อลภิตฺวา มาตุ ปาทมูเล นิปติตฺวา ปริเทวมาโน อาห – Even though he spoke thus, receiving no word from his father, he fell at his mother's feet and lamented, saying: ๑๑๐๕. 1105. ‘‘พหุทุกฺขา โปสิย จนฺทํ, อมฺม ตุวํ ชียเส ปุตฺตํ; วนฺทามิ โข เต ปาเท, ลภตํ ตาโต ปรโลกํ. O mother, having raised Canda with much suffering, you lose your son. I bow at your feet; may father attain the next world. ๑๑๐๖. 1106. ‘‘หนฺท จ มํ อุปคูห, ปาเท เต อมฺม วนฺทิตุํ เทหิ; คจฺฉามิ ทานิ ปวาสํ, ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส. Come now, embrace me, mother, and let me worship your feet. I go now to live abroad for the sake of the sole monarch's sacrifice. ๑๑๐๗. 1107. ‘‘หนฺท จ มํ อุปคูห, ปาเท เต อมฺม วนฺทิตุํ เทหิ; คจฺฉามิ ทานิ ปวาสํ, มาตุ กตฺวา หทยโสกํ. Come now, embrace me, mother, and let me worship your feet. I go now to dwell afar, causing sorrow in mother's heart. ๑๑๐๘. 1108. ‘‘หนฺท จ มํ อุปคูห, ปาเท เต อมฺม วนฺทิตุํ เทหิ; คจฺฉามิ ทานิ ปวาสํ, ชนสฺส กตฺวา หทยโสก’’นฺติ. Come now, embrace me, mother, and let me worship your feet. I go now to dwell afar, having caused sorrow in the people's hearts. ตตฺถ พหุทุกฺขา โปสิยาติ พหูหิ ทุกฺเขหิ โปสิย. จนฺทนฺติ มํ จนฺทกุมารํ เอวํ โปเสตฺวา อิทานิ, อมฺม, ตฺวํ ชียเส ปุตฺตํ. ลภตํ ตาโต ปรโลกนฺติ ปิตา เม โภคสมฺปนฺนํ ปรโลกํ ลภตุ. อุปคูหาติ อาลิงฺค ปริสฺสช. ปวาสนฺติ ปุน อนาคมนาย อจฺจนฺตํ วิปฺปวาสํ คจฺฉามิ. Here, ‘bahudukkhā posiyā’ means ‘having been sustained with many sufferings.’ ‘Candanti’ (Canda): ‘Having thus sustained me, Prince Canda, now, mother, you are deprived of your son.’ ‘Labhataṃ tāto paralokaṃ’ (may father attain the next world): ‘May my father obtain a next world endowed with wealth.’ ‘Upagūhāti’ (embrace): embrace and caress. ‘Pavāsanti’ (exile): I go to a complete exile, never to return. อถสฺส มาตา ปริเทวนฺตี จตสฺโส คาถา อภาสิ – Then his lamenting mother spoke four verses: ๑๑๐๙. 1109. ‘‘หนฺท จ ปทุมปตฺตานํ, โมฬึ พนฺธสฺสุ โคตมิปุตฺต; จมฺปกทลมิสฺสาโย, เอสา เต โปราณิกา ปกติ. Come, O son of Gotamī, bind your topknot with lotus leaves; wear garlands mixed with campaka petals. This is your ancient custom. ๑๑๑๐. 1110. ‘‘หนฺท [Pg.97] จ วิเลปนํ เต, ปจฺฉิมกํ จนฺทนํ วิลิมฺปสฺสุ; เยหิ จ สุวิลิตฺโต, โสภสิ ราชปริสายํ. Come now, anoint yourself with your final sandalwood paste; well-anointed with which, you shine in the royal assembly. ๑๑๑๑. 1111. ‘‘หนฺท จ มุทุกานิ วตฺถานิ, ปจฺฉิมกํ กาสิกํ นิวาเสหิ; เยหิ จ สุนิวตฺโถ, โสภสิ ราชปริสายํ. Come now, wear your final soft garments, the Kāsi cloth; well-clad in which, you shine in the royal assembly. ๑๑๑๒. 1112. ‘‘มุตฺตามณิกนกวิภูสิตานิ, คณฺหสฺสุ หตฺถาภรณานิ; เยหิ จ หตฺถาภรเณหิ, โสภสิ ราชปริสาย’’นฺติ. Take up your hand ornaments adorned with pearls, jewels, and gold; with which hand ornaments you shine in the royal assembly. ตตฺถ ปทุมปตฺตานนฺติ ปทุมปตฺตเวฐนํ นาเมกํ ปสาธนํ, ตํ สนฺธาเยวมาห. ตว วิปฺปกิณฺณํ โมฬึ อุกฺขิปิตฺวา ปทุมปตฺตเวฐเนน โยเชตฺวา พนฺธาติ อตฺโถ. โคตมิปุตฺตาติ จนฺทกุมารํ อาลปติ. จมฺปกทลมิสฺสาโยติ อพฺภนฺตริเมหิ จมฺปกทเลหิ มิสฺสิตา วณฺณคนฺธสมฺปนฺนา นานาปุปฺผมาลา ปิลนฺธสฺสุ. เอสา เตติ เอสา ตว โปราณิกา ปกติ, ตเมว คณฺหสฺสุ ปุตฺตาติ ปริเทวติ. เยหิ จาติ เยหิ โลหิตจนฺทนวิเลปเนหิ วิลิตฺโต ราชปริสาย โสภสิ, ตานิ วิลิมฺปสฺสูติ อตฺโถ. กาสิกนฺติ สตสหสฺสคฺฆนกํ กาสิกวตฺถํ. คณฺหสฺสูติ ปิลนฺธสฺสุ. Here, ‘padumapattānaṃ’ (of lotus leaves) refers to an ornament called a lotus-leaf wrapping; it was with reference to this that she spoke. The meaning is: ‘Having gathered your disheveled topknot and fastened it with the lotus-leaf wrapping, bind it.’ ‘Gotamiputta’ (son of Gotamī) is an address to Prince Canda. ‘Campakadalamissāyo’ (mixed with campaka petals) means ‘adorn yourself with various flower garlands mixed with inner campaka petals, endowed with color and fragrance.’ ‘Esā te’ (this is your) refers to ‘this is your ancient custom; take that up, my son,’ thus she laments. ‘Yehi ca’ (with which) means ‘anoint yourself with those red sandalwood pastes with which, when anointed, you shine in the royal assembly.’ ‘Kāsikaṃ’ (Kāsi cloth) refers to a Kāsi garment worth a hundred thousand. ‘Gaṇhassu’ (take) means ‘adorn yourself.’ อิทานิสฺส จนฺทา นาม อคฺคมเหสี ตสฺส ปาทมูเล นิปติตฺวา ปริเทวมานา อาห – Now Candā, his chief queen, fell at his feet and, lamenting, said: ๑๑๑๓. 1113. ‘‘น หิ นูนายํ รฏฺฐปาโล, ภูมิปติ ชนปทสฺส ทายาโท; โลกิสฺสโร มหนฺโต, ปุตฺเต สฺเนหํ ชนยตี’’ติ. Surely this protector of the realm, this lord of the land, heir to the country, this great sovereign of the world, feels no affection for his sons! ตํ สุตฺวา ราชา คาถมาห – Hearing this, the king spoke a verse: ๑๑๑๔. 1114. ‘‘มยฺหมฺปิ ปิยา ปุตฺตา, อตฺตา จ ปิโย ตุมฺเห จ ภริยาโย; สคฺคญฺจ ปตฺถยาโน, เตนาหํ ฆาตยิสฺสามี’’ติ. My sons are dear to me, and I am dear to myself, and so are you, my wives; but aspiring for heaven, for that reason I will have them slain. ตสฺสตฺโถ – กึการณา ปุตฺตสิเนหํ น ชเนมิ? น เกวลํ โคตมิยา เอว, อถ โข มยฺหมฺปิ ปิยา ปุตฺตา, ตถา อตฺตา จ ตุมฺเห จ สุณฺหาโย ภริยาโย จ ปิยาเยว. เอวํ สนฺเตปิ สคฺคญฺจ ปตฺถยาโน อหํ สคฺคํ ปตฺเถนฺโต, เตน การเณน เอเต ฆาตยิสฺสามิ, มา จินฺตยิตฺถ, สพฺเพเปเต มยา สทฺธึ เทวโลกํ เอกโต คมิสฺสนฺตีติ. Its meaning is: ‘For what reason should I not generate affection for my sons?’ Not only to Gotamī, but my sons are dear to me as well, and likewise I am dear to myself, and you, my daughters-in-law and wives, are also dear. Even so, aspiring for heaven, I, desiring heaven, for that reason will have them slain. Do not worry; all these will go together with me to the world of the devas. จนฺทา [Pg.98] อาห – Candā said: ๑๑๑๕. 1115. ‘‘มํ ปฐมํ ฆาเตหิ, มา เม หทยํ ทุกฺขํ ผาเลสิ; อลงฺกโต สุนฺทรโก, ปุตฺโต เทว ตว สุขุมาโล. Slay me first, let not sorrow split my heart; your son, O king, adorned and beautiful, is very delicate. ๑๑๑๖. 1116. ‘‘หนฺทยฺย มํ หนสฺสุ, ปรโลเก จนฺทเกน เหสฺสามิ; ปุญฺญํ กรสฺสุ วิปุลํ, วิจราม อุโภปิ ปรโลเก’’ติ. Come, lord, slay me; in the next world I will be with Canda. Perform abundant merit, and we shall both journey on in the next world. ตตฺถ ปฐมนฺติ เทว, มม สามิกโต ปฐมตรํ มํ ฆาเตหิ. ทุกฺขนฺติ จนฺทสฺส มรณทุกฺขํ มม หทยํ มา ผาเลสิ. อลงฺกโตติ อยํ มม เอโกว อลํ ปริยตฺโตติ เอวํ อลงฺกโต. เอวรูปํ นาม ปุตฺตํ มา ฆาตยิ, มหาราชาติ ทีเปติ. หนฺทยฺยาติ หนฺท, อยฺย, ราชานํ อาลปนฺตี เอวมาห. ปรโลเก จนฺทเกนาติ จนฺเทน สทฺธึ ปรโลเก ภวิสฺสามิ. วิจราม อุโภปิ ปรโลเกติ ตยา เอกโต ฆาติตา อุโภปิ ปรโลเก สุขํ อนุภวนฺตา วิจราม, มา โน สคฺคนฺตรายมกาสีติ. Here, ‘paṭhamaṃ’ (first) means: O king, slay me even before my husband. ‘Dukkhaṃ’ (sorrow) means: do not let the sorrow of Canda’s death split my heart. ‘Alaṅkato’ (adorned) is explained as: ‘This one alone is sufficient (alaṃ) for me,’ thus he is called ‘alaṅkato.’ It is shown: ‘Do not slay such a son, O great king.’ ‘Handayya’ (come, lord): addressing the king, she spoke thus: ‘Come, lord.’ ‘Paraloke candakena’ (in the next world with Canda) means: ‘I will be with Canda in the next world.’ ‘Vicarāma ubhopi paraloke’ (we shall both journey on in the next world) means: ‘Both of us, slain together by you, shall journey on in the next world experiencing happiness; do not create an obstacle to our heaven.’ ราชา อาห – The king said: ๑๑๑๗. 1117. ‘‘มา ตฺวํ จนฺเท รุจฺจิ มรณํ, พหุกา ตว เทวรา วิสาลกฺขิ; เต ตํ รมยิสฺสนฺติ, ยิฏฺฐสฺมึ โคตมิปุตฺเต’’ติ. Do not wish for death, O Candā; many are your brothers-in-law, O wide-eyed one. They will delight you when the son of Gotamī has been sacrificed to. ตตฺถ มา ตฺวํ จนฺเท รุจฺจีติ มา ตฺวํ อตฺตโน มรณํ โรเจสิ. ‘‘มา รุทฺที’’ติปิ ปาโฐ, มา โรทีติ อตฺโถ. เทวราติ ปติภาตุกา. Here, ‘mā tvaṃ cande rucci’ (do not wish, O Candā) means ‘do not wish for your own death.’ There is also the reading ‘mā ruddī’ (do not weep), meaning ‘do not weep.’ ‘Devarā’ (brothers-in-law) means ‘husband’s brothers.’ ตโต ปรํ สตฺถา – Thereupon the Teacher said: ๑๑๑๘. 1118. ‘‘เอวํ วุตฺเต จนฺทา อตฺตานํ, หนฺติ หตฺถตลเกหี’’ติ. – อุปฑฺฒคาถมาห; “When this was said, Candā strikes herself with the palms of her hands.” – thus the Teacher uttered half a verse. ตโต ปรํ ตสฺสาเยว วิลาโป โหติ – Thereupon, this was her lament: ‘‘อลเมตฺถ ชีวิเตน, ปิสฺสามิ วิสํ มริสฺสามิ. Enough of this life! I will drink poison and die. ๑๑๑๙. 1119. ‘‘น หิ นูนิมสฺส รญฺโญ, มิตฺตามจฺจา จ วิชฺชเร สุหทา; เย น วทนฺติ ราชานํ, ‘มา ฆาตยิ โอรเส ปุตฺเต’. Surely this king has no well-disposed friends or counselors who would advise the king: ‘Do not slay your own sons.’ ๑๑๒๐. 1120. ‘‘น [Pg.99] หิ นูนิมสฺส รญฺโญ, ญาตี มิตฺตา จ วิชฺชเร สุหทา; เย น วทนฺติ ราชานํ, ‘มา ฆาตยิ อตฺรเช ปุตฺเต’. Surely this king has no well-meaning relatives or friends who would advise the king: ‘Do not slay your own sons.’ ๑๑๒๑. 1121. ‘‘อิเม เตปิ มยฺหํ ปุตฺตา, คุณิโน กายูรธาริโน ราช; เตหิปิ ยชสฺสุ ยญฺญํ, อถ มุญฺจตุ โคตมิปุตฺเต. These too are my sons, O king, virtuous and wearing armlets; perform the sacrifice with them, then let the son of Gotamī be released. ๑๑๒๒. 1122. ‘‘พิลสตํ มํ กตฺวาน, ยชสฺสุ สตฺตธา มหาราช; มา เชฏฺฐปุตฺตมวธิ, อทูสกํ สีหสงฺกาสํ. Having made me into a hundred pieces, sacrifice sevenfold, O great king; do not slay the innocent eldest son, who is like a lion. ๑๑๒๓. 1123. ‘‘พิลสตํ มํ กตฺวาน, ยชสฺสุ สตฺตธา มหาราช; มา เชฏฺฐปุตฺตมวธิ, อเปกฺขิตํ สพฺพโลกสฺสา’’ติ. Having made me into a hundred pieces, sacrifice sevenfold, O great king; do not slay the eldest son, who is cherished by all the world. ตตฺถ เอวนฺติ เอวํ อนฺธพาเลน เอกราเชน วุตฺเต. หนฺตีติ ‘‘กึ นาเมตํ กเถสี’’ติ วตฺวา หตฺถตเลหิ อตฺตานํ หนฺติ. ปิสฺสามีติ ปิวิสฺสามิ. อิเม เตปีติ วสุลกุมารํ อาทึ กตฺวา เสสทารเก หตฺเถ คเหตฺวา รญฺโญ ปาทมูเล ฐิตา เอวมาห. คุณิโนติ มาลาคุณอาภรเณหิ สมนฺนาคตา. กายูรธาริโนติ กายูรปสาธนธรา. พิลสตนฺติ มหาราช, มํ ฆาเตตฺวา โกฏฺฐาสสตํ กตฺวา สตฺตธา สตฺตสุ ฐาเนสุ ยญฺญํ ยชสฺสุ. Here, ‘evaṃ’ (thus) means: when it was thus said by the blind and foolish King Ekarāja. ‘Hantīti’ (strikes) means: saying, ‘What is this you say?’ she strikes herself with the palms of her hands. ‘Pissāmi’ (I will drink) means: I will drink. ‘Ime tepi’ (these too) means: taking the remaining children by the hand, starting with Prince Vasula, and standing at the king’s feet, she spoke thus. ‘Guṇino’ (virtuous) means: endowed with garlands and ornaments. ‘Kāyūradhārinoti’ (wearing armlets) means: wearing armlet adornments. ‘Bilasataṃ’ (a hundred pieces) means: O great king, having slain me and made a hundred portions, perform the sacrifice sevenfold in seven places. อิติ สา รญฺโญ สนฺติเก อิมาหิ คาถาหิ ปริเทวิตฺวา อสฺสาสํ อลภมานา โพธิสตฺตสฺเสว สนฺติกํ คนฺตฺวา ปริเทวมานา อฏฺฐาสิ. อถ นํ โส อาห – ‘‘จนฺเท, มยา ชีวมาเนน ตุยฺหํ ตสฺมึ ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สุภณิเต สุกถิเต อุจฺจาวจานิ มณิมุตฺตาทีนิ พหูนิ อาภรณานิ ทินฺนานิ, อชฺช ปน เต อิทํ ปจฺฉิมทานํ, สรีรารุฬฺหํ อาภรณํ ทมฺมิ, คณฺหาหิ น’’นฺติ. อิมมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, lamenting with these verses in the presence of the king, and finding no comfort, she went to the Bodhisatta and stood there lamenting. Then he said to her: ‘Candā, while I was alive, I gave you many ornaments of various kinds—gems, pearls, and the like—on each and every occasion when something was well-spoken and sweetly said by you. But today, this is my final gift to you, an ornament worn on the body. Take it.’ The Teacher, explaining this meaning, said: ๑๑๒๔. 1124. ‘‘พหุกา ตว ทินฺนาภรณา, อุจฺจาวจา สุภณิตมฺหิ; มุตฺตามณิเวฬุริยา, เอตํ เต ปจฺฉิมกํ ทาน’’นฺติ. “Many are the ornaments given to you, of various kinds, for your well-spoken words; pearls, gems, and beryl—this is my final gift.” จนฺทาเทวีปิ ตํ สุตฺวา ตโต ปราหิ นวหิ คาถาหิ วิลปิ – Having heard that, Princess Candā also lamented with nine further verses: ๑๑๒๕. 1125. ‘‘เยสํ ปุพฺเพ ขนฺเธสุ, ผุลฺลา มาลาคุณา วิวตฺตึสุ; เตสชฺชปิ สุนิสิโต, เนตฺตึโส วิวตฺติสฺสติ ขนฺเธสุ. “On whose shoulders in the past garlands of blooming flowers unwound, even upon their shoulders now the well-sharpened sword will fall. ๑๑๒๖. 1126. ‘‘เยสํ [Pg.100] ปุพฺเพ ขนฺเธสุ, จิตฺตา มาลาคุณา วิวตฺตึสุ; เตสชฺชปิ สุนิสิโต, เนตฺตึโส วิวตฺติสฺสติ ขนฺเธสุ. “On whose shoulders in the past colorful garlands unwound, even upon their shoulders now the well-sharpened sword will fall. ๑๑๒๗. 1127. ‘‘อจิรํ วต เนตฺตึโส, วิวตฺติสฺสกิ ราชปุตฺตานํ ขนฺเธสุ; อถ มม หทยํ น ผลติ, ตาว ทฬฺหพนฺธญฺจ เม อาสิ. “Indeed, soon the sword will fall upon the shoulders of the princes; yet my heart does not break, so firmly was it bound. ๑๑๒๘. 1128. ‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส. “Clad in pure Kasi cloth, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, for the sacrifice of the sole monarch. ๑๑๒๙. 1129. ‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, มาตุ กตฺวา หทยโสกํ. “Clad in pure Kasi cloth, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, having caused grief to your mother's heart. ๑๑๓๐. 1130. ‘‘กาสิกสุจิวตฺถธรา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ. “Clad in pure Kasi cloth, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, having caused grief to the hearts of the people. ๑๑๓๑. 1131. ‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส. “You who eat meals of meat-broth, well-bathed by attendants, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, for the sacrifice of the sole monarch. ๑๑๓๒. 1132. ‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, มาตุ กตฺวา หทยโสกํ. “You who eat meals of meat-broth, well-bathed by attendants, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, having caused grief to your mother's heart. ๑๑๓๓. 1133. ‘‘มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา, กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา; นิยฺยาถ จนฺทสูริยา, ชนสฺส กตฺวา หทยโสก’’นฺติ. “You who eat meals of meat-broth, well-bathed by attendants, wearing earrings, anointed with aloe and sandalwood—go forth, Canda and Suriya, having caused grief to the hearts of the people.” ตตฺถ มาลาคุณาติ ปุปฺผทามานิ. เตสชฺชาติ เตสํ อชฺช. เนตฺตึโสติ อสิ. วิวตฺติสฺสตีติ ปติสฺสติ. อจิรํ วตาติ อจิเรน วต. น ผลตีติ น ภิชฺชติ. ตาว ทฬฺหพนฺธญฺจ เม อาสีติ อติวิย ถิรพนฺธนํ เม หทยํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. นิยฺยาถาติ คจฺฉถ. Here, 'mālāguṇā' means garlands of flowers. 'Tesajja' means 'tesaṃ ajja' (for them today). 'Nettiṃso' means a sword. 'Vivattissati' means 'will fall.' 'Aciraṃ vata' means 'indeed, soon.' 'Na phalati' means 'does not split.' 'Tāva daḷhabandhañca me āsi' means 'my heart will be exceedingly firmly bound.' 'Niyyātha' means 'go forth.' เอวํ ตสฺสา ปริเทวนฺติยาว ยญฺญาวาเฏ สพฺพกมฺมํ นิฏฺฐาสิ. ราชปุตฺตํ เนตฺวา คีวํ โอนาเมตฺวา นิสีทาเปสุํ. ขณฺฑหาโล สุวณฺณปาตึ อุปนาเมตฺวา ขคฺคํ อาทาย ‘‘ตสฺส คีวํ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา จนฺทาเทวี ‘‘อญฺญํ เม ปฏิสรณํ นตฺถิ, อตฺตโน สจฺจพเลน สามิกสฺส [Pg.101] โสตฺถึ กริสฺสามี’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ปริสาย อนฺตเร วิจรนฺตี สจฺจกิริยํ อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, while she was lamenting, all the preparations at the sacrificial enclosure were completed. They brought the prince, made him bend his neck, and seated him. Khaṇḍahāla brought forth a golden bowl and, taking up a sword, stood, thinking, “I will cut off his neck.” Seeing this, Princess Candā thought, “I have no other refuge; I will bring about my husband's well-being by the power of my own truth.” With hands raised in reverence, she, moving through the assembly, made a solemn declaration of truth. The Teacher, revealing this matter, spoke: ๑๑๓๔. 1134. ‘‘สพฺพสฺมึ อุปกฺขฏสฺมึ, นิสีทิเต จนฺทสฺมึ ยญฺญตฺถาย; ปญฺจาลราชธีตา ปญฺชลิกา, สพฺพปริสาย สมนุปริยายิ. “When everything was prepared, and Canda was seated for the sacrifice, the daughter of the king of Pañcāla, with hands clasped in reverence, went around the entire assembly. ๑๑๓๕. 1135. ‘‘เยน สจฺเจน ขณฺฑหาโล, ปาปกมฺมํ กโรติ ทุมฺเมโธ; เอเตน สจฺจวชฺเชน, สมงฺคินี สามิเกน โหมิ. “By the truth that the foolish Khaṇḍahāla commits an evil deed, by this declaration of truth, may I be reunited with my husband. ๑๑๓๖. 1136. ‘‘เย อิธตฺถิ อมนุสฺสา, ยานิ จ ยกฺขภูตภพฺยานิ; กโรนฺตุ เม เวยฺยาวฏิกํ, สมงฺคินี สามิเกน โหมิ. “Whatever non-human beings are present here, and whatever yakkhas, spirits, and future beings exist—may they do me service; may I be reunited with my husband. ๑๑๓๗. 1137. ‘‘ยา เทวตา อิธาคตา, ยานิ จ ยกฺขภูตภพฺยานิ; สรเณสินึ อนาถํ ตายถ มํ, ยาจามหํ ปติ มาหํ อเชยฺย’’นฺติ. “Whatever deities have come here, and whatever yakkhas, spirits, and future beings there are—protect me, a refuge-seeker without protection. I beg you, may I not lose my husband.” ตตฺถ อุปกฺขฏสฺมินฺติ สพฺพสฺมึ ยญฺญสมฺภาเร สชฺชิเต ปฏิยตฺเต. สมงฺคินีติ สมฺปยุตฺตา เอกสํวาสา. เย อิธตฺถีติ เย อิธ อตฺถิ. ยกฺขภูตภพฺยานีติ เทวสงฺขาตา ยกฺขา จ วฑฺฒิตฺวา ฐิตสตฺตสงฺขาตา ภูตา จ อิทานิ วฑฺฒนกสตฺตสงฺขาตานิ ภพฺยานิ จ. เวยฺยาวฏิกนฺติ มยฺหํ เวยฺยาวจฺจํ กโรนฺตุ. ตายถ มนฺติ รกฺขถ มํ. ยาจามหนฺติ อหํ โว ยาจามิ. ปติ มาหนฺติ ปตึ อหํ มา อเชยฺยํ. Here, 'upakkhaṭasmiṃ' means all the sacrificial materials being prepared and ready. 'Samaṅginī' means united, living together. 'Ye idhatthi' means 'those who are here.' 'Yakkhabhūtabhabyāni' means yakkhas reckoned as deities, bhūtas reckoned as beings that have developed and are established, and bhabyas reckoned as beings that are now developing. 'Veyyāvaṭikaṃ' means 'may they perform service for me.' 'Tāyatha maṃ' means 'protect me.' 'Yācāmahaṃ' means 'I beg you.' 'Pati māhaṃ ajeyyaṃ' means 'may I not lose my husband.' อถ สกฺโก เทวราชา ตสฺสา ปริเทวสทฺทํ สุตฺวา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ชลิตํ อยกูฏํ อาทาย คนฺตฺวา ราชานํ ตาเสตฺวา สพฺเพ วิสฺสชฺชาเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then Sakka, the king of the devas, hearing her lamenting voice and understanding the situation, took a blazing iron club, went and terrified the king, and caused all to be released. Revealing this meaning, the Teacher said: ๑๑๓๘. 1138. ‘‘ตํ สุตฺวา อมนุสฺโส, อโยกูฏํ ปริพฺภเมตฺวาน; ภยมสฺส ชนยนฺโต, ราชานํ อิทมโวจ. “Hearing this, a non-human being, whirling an iron club and instilling fear in him, spoke these words to the king: ๑๑๓๙. 1139. ‘‘พุชฺฌสฺสุ โข ราชกลิ, มา ตาหํ มตฺถกํ นิตาเฬสึ; มา เชฏฺฐปุตฺตมวธิ, อทูสกํ สีหสงฺกาสํ. “‘Take heed, O royal wretch, lest I strike your head. Do not kill your eldest son, who is blameless and like a lion. ๑๑๔๐. 1140. ‘‘โก [Pg.102] เต ทิฏฺโฐ ราชกลิ, ปุตฺตภริยาโย หญฺญมานาโย; เสฏฺฐิ จ คหปตโย, อทูสกา สคฺคกามา หิ. “‘Where have you seen, O royal wretch, sons and wives being killed? Or merchants and householders, who are innocent and desire heaven? ๑๑๔๑. 1141. ‘‘ตํ สุตฺวา ขณฺฑหาโล, ราชา จ อพฺภุตมิทํ ทิสฺวาน; สพฺเพสํ พนฺธนานิ โมเจสุํ, ยถา ตํ อนุปฆาตํ. “‘Hearing this, Khaṇḍahāla and the king, seeing this marvel, released all from their bonds so that they were unharmed. ๑๑๔๒. 1142. ‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ; สพฺเพ เอเกกเลฑฺฑุกมทํสุ, เอส วโธ ขณฺฑหาลสฺสา’’ติ. “‘When all were released, those who had gathered there at that time each threw a clod of earth, saying, “This is the execution of Khaṇḍahāla!”’” ตตฺถ อมนุสฺโสติ สกฺโก เทวราชา. พุชฺฌสฺสูติ ชานสฺสุ สลฺลกฺเขหิ. ราชกลีติ ราชกาฬกณฺณิ ราชลามก. มา ตาหนฺติ ปาปราช, พุชฺฌ, มา เต อหํ มตฺถกํ นิตาเฬสึ. โก เต ทิฏฺโฐติ กุหึ ตยา ทิฏฺฐปุพฺโพ. สคฺคกามา หีติ เอตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, สคฺคกามา สคฺคํ ปตฺถยมานาติ อตฺโถ. ตํ สุตฺวาติ, ภิกฺขเว, ตํ สกฺกสฺส วจนํ ขณฺฑหาโล สุตฺวา. อพฺภุตมิทนฺติ ราชา จ อิทํ สกฺกสฺส ทสฺสนํ ปุพฺเพ อภูตํ ทิสฺวา. ยถา ตนฺติ ยถา อนุปฆาตํ ปาณํ โมเจนฺติ, เอวเมว โมเจสุํ. เอเกกเลฑฺฑุกมทํสูติ ภิกฺขเว, ยตฺตกา ตสฺมึ ยญฺญาวาเฏ สมาคตา, สพฺเพ เอกโกลาหลํ กตฺวา ขณฺฑหาลสฺส เอเกกเลฑฺฑุปหารํ อทํสุ. เอส วโธติ เอโสว ขณฺฑหาลสฺส วโธ อโหสิ, ตตฺเถว นํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปสุนฺติ อตฺโถ. Here, 'amanussa' refers to Sakka, the king of devas. 'Bujjhassu' means 'know, understand.' 'Rājakalī' means 'royal stain, royal wretch.' 'Mā tāhaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ' means 'O wicked king, take heed, lest I strike your head.' 'Ko te diṭṭho' means 'where have you seen before?' 'Saggakāmā hi'—here 'hi' is merely a particle; the meaning is 'desiring heaven, aspiring for heaven.' 'Taṃ sutvā'—monks, Khaṇḍahāla, having heard that speech of Sakka. 'Abbhutamidaṃ'—and the king, seeing this appearance of Sakka, which had never occurred before. 'Yathā taṃ anupaghātaṃ' means 'just as they release a living being unharmed, so they released them.' 'Ekekaleḍḍukamadaṃsu'—monks, as many as were gathered in that sacrificial enclosure, all together made a great uproar and each gave Khaṇḍahāla a blow with a clod of earth. 'Esa vadho' means 'this was the killing of Khaṇḍahāla'; the meaning is that right there, they caused him to come to the end of his life. ตํ ปน มาเรตฺวา มหาชโน ราชานํ มาเรตุํ อารภิ. โพธิสตฺโต ปิตรํ ปริสฺสชิตฺวา มาเรตุํ น อทาสิ. มหาชโน ‘‘ชีวิตํ เอตสฺส ปาปรญฺโญ เทม, ฉตฺตํ ปนสฺส นคเร จ วาสํ น ทสฺสาม, จณฺฑาลํ กตฺวา พหินคเร วสาเปสฺสามา’’ติ วตฺวา ราชเวสํ หาเรตฺวา กาสาวํ นิวาสาเปตฺวา หลิทฺทิปิโลติกาย สีสํ เวเฐตฺวา จณฺฑาลํ กตฺวา จณฺฑาลวสนฏฺฐานํ ตํ ปหิณิ. เย ปเนตํ ปสุฆาตยญฺญํ ยชึสุ เจว ยชาเปสุญฺจ อนุโมทึสุ จ, สพฺเพ นิรยปรายณาว อเหสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then, having killed him, the great crowd began to kill the king. The Bodhisatta, embracing his father, did not allow him to be killed. The great crowd said, “We will grant this wicked king his life, but we will not give him the royal sunshade nor allow him to dwell in the city. We will make him an outcast and make him dwell outside the city.” Having said this, they removed his royal attire, dressed him in an ochre robe, wrapped his head with a turmeric-colored cloth, made him an outcast, and sent him to the outcasts' settlement. And those who performed, caused to be performed, or approved of that animal sacrifice were all destined for hell. The Teacher, explaining this matter, said: ๑๑๔๓. 1143. ‘‘สพฺเพ [Pg.103] ปวิฏฺฐา นิรยํ, ยถา ตํ ปาปกํ กริตฺวาน; น หิ ปาปกมฺมํ กตฺวา, ลพฺภา สุคตึ อิโต คนฺตุ’’นฺติ. “All entered hell, having done such an evil deed; for having done an evil deed, it is not possible to go from here to a good destination.” โสปิ โข มหาชโน ทฺเว กาฬกณฺณิโย หาเรตฺวา ตตฺเถว อภิเสกสมฺภาเร อาหริตฺวา จนฺทกุมารํ อภิสิญฺจิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – That great multitude, having driven away the two ill-omened women, prepared the consecration materials right there and anointed Prince Canda. The Teacher, revealing the meaning of that event, said: ๑๑๔๔. 1144. ‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ; จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ, สมาคตา ราชปริสา จ. When all were released, the assembled royal assembly, who were then gathered there, also anointed Canda. ๑๑๔๕. 1145. ‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ; จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ, สมาคตา ราชกญฺญาโย จ. When all were released, the assembled royal maidens, who were then gathered there, also anointed Canda. ๑๑๔๖. 1146. ‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ; จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ, สมาคตา เทวปริสา จ. When all were released, the assembled assembly of devas, who were then gathered there, also anointed Canda. ๑๑๔๗. 1147. ‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ; จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ, สมาคตา เทวกญฺญาโย จ. When all were released, the assembled celestial maidens, who were then gathered there, also anointed Canda. ๑๑๔๘. 1148. ‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ; เจลุกฺเขปมกรุํ, สมาคตา ราชปริสา จ. When all were released, the assembled royal assembly, who were then gathered there, also waved their robes. ๑๑๔๙. 1149. ‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ; เจลุกฺเขปมกรุํ, สมาคตา ราชกญฺญาโย จ. When all were released, the assembled royal maidens, who were then gathered there, also waved their robes. ๑๑๕๐. 1150. ‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ; เจลุกฺเขปมกรุํ, สมาคตา เทวปริสา จ. When all were liberated, those who had gathered there at that time waved their garments, and so did the assembled company of deities. ๑๑๕๑. 1151. ‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ; เจลุกฺเขปมกรุํ, สมาคตา เทวกญฺญาโย จ. When all were liberated, those who had gathered there at that time waved their garments, and so did the assembled divine maidens. ๑๑๕๒. 1152. ‘‘สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ, พหู อานนฺทิตา อหุํ; นนฺทึ ปเวสิ นครํ, พนฺธนา โมกฺโข อโฆสิตฺถา’’ติ. When all were liberated, many were delighted; joy entered the city; release from bondage was proclaimed. ตตฺถ ราชปริสา จาติ ราชปริสาปิ ตีหิ สงฺเขหิ อภิสิญฺจึสุ. ราชกญฺญาโย จาติ ขตฺติยธีตโรปิ นํ อภิสิญฺจึสุ. เทวปริสา จาติ สกฺโก [Pg.104] เทวราชา วิชยุตฺตรสงฺขํ คเหตฺวา เทวปริสาย สทฺธึ อภิสิญฺจิ. เทวกญฺญาโย จาติ สุชาปิ เทวธีตราหิ สทฺธึ อภิสิญฺจิ. เจลุกฺเขปมกรุนฺติ นานาวณฺเณหิ วตฺเถหิ ธเช อุสฺสาเปตฺวา อุตฺตริสาฏกานิ อากาเส ขิปนฺตา เจลุกฺเขปํ กรึสุ. ราชปริสา จ อิตเร ตโย โกฏฺฐาสา จาติ อภิเสกการกา จตฺตาโรปิ โกฏฺฐาสา กรึสุเยว. อานนฺทิตา อหุนฺติ อาโมทิตา อเหสุํ. นนฺทึ ปเวสิ นครนฺติ จนฺทกุมารสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา นครํ ปวิฏฺฐกาเล นคเร อานนฺทเภริ จริ. ‘‘กึ วตฺวา’’ติ? ยถา ‘‘อมฺหากํ จนฺทกุมาโร พนฺธนา มุตฺโต, เอวเมว สพฺเพ พนฺธนา มุจฺจนฺตู’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘พนฺธนา โมกฺโข อโฆสิตฺถา’’ติ. Therein, 'and the royal assembly' means the royal assembly also consecrated him with three conches. 'And the royal maidens' means the daughters of the nobles also consecrated him. 'And the assembly of devas' means Sakka, the king of devas, taking the Vijayuttara conch, consecrated him along with the assembly of devas. 'And the celestial maidens' means Sujā also consecrated him along with the daughters of the devas. 'They made a waving of cloths' means, raising banners of various colored cloths and throwing their upper garments into the sky, they made a waving of cloths. 'And the royal assembly and the other three sections' means all four sections performing the consecration indeed did so. 'They were delighted' means they were joyful. 'Joy entered the city' means, when Prince Canda's parasol was raised and he entered the city, the drum of joy went about in the city. 'Saying what?' It was said: 'Just as our Prince Canda is freed from bondage, so may all be freed from bondage.' Therefore, it was said, 'release from bondage was proclaimed.' โพธิสตฺโต ปิตุ วตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อนฺโตนครํ ปน ปวิสิตุํ น ลภติ. ปริพฺพยสฺส ขีณกาเล โพธิสตฺโต อุยฺยานกีฬาทีนํ อตฺถาย คจฺฉนฺโต ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปติมฺหี’’ติ น วนฺทติ, อญฺชลึ ปน กตฺวา ‘‘จิรํ ชีว สามี’’ติ วทติ. ‘‘เกนตฺโถ’’ติ วุตฺเต อาโรเจสิ. อถสฺส ปริพฺพยํ ทาเปสิ. โส ธมฺเมน รชฺชํ กาเรตฺวา อายุปริโยสาเน เทวโลกํ ปูรยมาโน อคมาสิ. The Bodhisatta established his father's practice. However, he was not permitted to enter the inner city. When his allowance was exhausted, the Bodhisatta, going for the purpose of enjoying the park and so forth, approached his father. He did not bow as to a master; instead, he joined his hands in reverence and said, 'Long live, lord.' When asked, 'What is your need?' he stated it. Then his father had an allowance given to him. He ruled righteously and, at the end of his life, departed, filling the heavenly world. สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ เทวทตฺโต มํ เอกํ นิสฺสาย พหู มาเรตุํ วายามมกาสี’’ติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ. ตทา ขณฺฑหาโล เทวทตฺโต อโหสิ, โคตมีเทวี มหามายา, จนฺทาเทวี ราหุลมาตา, วสุโล ราหุโล, เสลา อุปฺปลวณฺณา, สูโร วามโคตฺโต กสฺสโป, ภทฺทเสโน โมคฺคลฺลาโน, สูริยกุมาโร สาริปุตฺโต, จนฺทราชา ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสินฺติ. The Teacher, having delivered this Dhamma discourse, said, 'Not only now, monks, but in the past too, Devadatta tried to kill many on my account.' Having said this, he identified the Jātaka: 'At that time, Khaṇḍahāla was Devadatta, Gotamīdevī was Mahāmāyā, Candādevī was Rāhula's mother, Vasula was Rāhula, Selā was Uppalavaṇṇā, Sūro Vāmagotta was Kassapa, Bhaddaseno was Moggallāna, Sūriyakumāra was Sāriputta, and King Canda was I myself, the Perfectly Self-Enlightened One.' จนฺทกุมารชาตกวณฺณนา สตฺตมา. The Commentary on the Candakumāra Jātaka, the seventh. [๕๔๕] ๘. มหานารทกสฺสปชาตกวณฺณนา [545] 8. The Commentary on the Mahānāradakassapa Jātaka อหุ [Pg.105] ราชา วิเทหานนฺติ อิทํ สตฺถา ลฏฺฐิวนุยฺยาเน วิหรนฺโต อุรุเวลกสฺสปทมนํ อารพฺภ กเถสิ. ยทา หิ สตฺถา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อุรุเวลกสฺสปาทโย ชฏิเล ทเมตฺวา มคธราชสฺส ปฏิสฺสวํ โลเจตุํ ปุราณชฏิลสหสฺสปริวุโต ลฏฺฐิวนุยฺยานํ อคมาสิ. ตทา ทฺวาทสนหุตาย ปริสาย สทฺธึ อาคนฺตฺวา ทสพลํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนสฺส มคธรญฺโญ ปริสนฺตเร พฺราหฺมณคหปติกานํ วิตกฺโก อุปฺปชฺชิ ‘‘กึ นุ โข อุรุเวลกสฺสโป มหาสมเณ พฺรหฺมจริยํ จรติ, อุทาหุ มหาสมโณ อุรุเวลกสฺสเป’’ติ. อถ โข ภควา เตสํ ทฺวาทสนหุตานํ เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย ‘‘กสฺสปสฺส มม สนฺติเก ปพฺพชิตภาวํ ชานาเปสฺสามี’’ติ อิมํ คาถมาห – 'There was a king of the Videhas'—this the Teacher related while dwelling in the Laṭṭhivana garden, concerning the taming of Uruvela Kassapa. For when the Teacher, having set in motion the supreme Wheel of the Dhamma, had tamed Uruvela Kassapa and the other matted-haired ascetics, he went to the Laṭṭhivana garden surrounded by a thousand former matted-haired ascetics to fulfill his promise to the king of Magadha. Then, when the king of Magadha had arrived with an assembly of twelve myriads, paid homage to the One of Ten Powers, and sat down, a thought arose among the brahmins and householders in his assembly: 'Does Uruvela Kassapa live the holy life under the Great Ascetic, or does the Great Ascetic live under Uruvela Kassapa?' Then the Blessed One, knowing with his mind the thoughts in the minds of those twelve myriads, thinking, 'I will make known that Kassapa has gone forth under me,' spoke this verse: ‘‘กิเมว ทิสฺวา อุรุเวลวาสิ, ปหาสิ อคฺคึ กิสโกวทาโน; ปุจฺฉามิ ตํ กสฺสป เอตมตฺถํ, กถํ ปหีนํ ตว อคฺคิหุตฺต’’นฺติ. (มหาว. ๕๕); What did you see, dweller of Uruvela, you of austere teachings, that you abandoned the fire? I ask you this matter, Kassapa: how was your fire sacrifice abandoned? เถโรปิ ภควโต อธิปฺปายํ วิทิตฺวา – The Elder, understanding the Blessed One's intention, said: ‘‘รูเป จ สทฺเท จ อโถ รเส จ, กามิตฺถิโย จาภิวทนฺติ ยญฺญา; เอตํ มลนฺติ อุปธีสุ ญตฺวา, ตสฺมา น ยิฏฺเฐ น หุเต อรญฺชิ’’นฺติ. (มหาว. ๕๕); – Sacrifices extol forms and sounds, and also tastes and desirable women; knowing this to be a defilement among the attachments, therefore I delighted not in what was sacrificed nor in what was offered. อิมํ คาถํ วตฺวา อตฺตโน สาวกภาวํ ปกาสนตฺถํ ตถาคตสฺส ปาทปิฏฺเฐ สีสํ ฐเปตฺวา ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต, ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ วตฺวา เอกตาลํ ทฺวิตาลํ ติตาลนฺติ ยาว สตฺตตาลปฺปมาณํ สตฺตกฺขตฺตุํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา โอรุยฺห ตถาคตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘อโห มหานุภาโว พุทฺโธ, เอวํ ถามคตทิฏฺฐิโก นาม อตฺตานํ ‘อรหา’ติ มญฺญมาโน อุรุเวลกสฺสโปปิ ทิฏฺฐิชาลํ ภินฺทิตฺวา ตถาคเตน ทมิโต’’ติ สตฺถุ คุณกถญฺเญว กเถสิ. ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘อนจฺฉริยํ อิทานิ สพฺพญฺญุตปฺปตฺเตน มยา อิมสฺส ทมนํ, สฺวาหํ ปุพฺเพ สราคกาเลปิ นารโท นาม พฺรหฺมา [Pg.106] หุตฺวา อิมสฺส ทิฏฺฐิชาลํ ภินฺทิตฺวา อิมํ นิพฺพิเสวนมกาสิ’’นฺติ วตฺวา ตาย ปริสาย ยาจิโต อตีตํ อาหริ. Having spoken this verse, to reveal his discipleship, he placed his head at the Tathāgata's feet and said, 'Venerable sir, the Blessed One is my Teacher; I am his disciple.' Then, rising into the air to the height of one palm tree, two palm trees, three palm trees, up to the height of seven palm trees, seven times, he descended, paid homage to the Tathāgata, and sat down to one side. Seeing this marvel, the great multitude exclaimed, 'Ah, the Buddha is of great power! Even Uruvela Kassapa, so obstinate in his views, thinking himself an arahant, has been tamed by the Tathāgata, his net of views broken,' and they spoke only of the Teacher's virtues. Hearing this, the Teacher said, 'It is not astonishing that I, having now attained omniscience, have tamed him. Indeed, in the past, when I was still subject to passion, as the Brahmā named Nārada, I broke his net of views and made him abstain from wrong practice.' Thus, requested by that assembly, he related the past. อตีเต วิเทหรฏฺเฐ มิถิลายํ องฺคติ นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ธมฺมิโก ธมฺมราชา. ตสฺส รุจา นาม ธีตา อโหสิ อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา กปฺปสตสหสฺสํ ปตฺถิตปตฺถนา มหาปุญฺญา อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺตา. เสสา ปนสฺส โสฬสสหสฺสา อิตฺถิโย วญฺฌา อเหสุํ. ตสฺส สา ธีตา ปิยา อโหสิ มนาปา. โส ตสฺสา นานาปุปฺผปูเร ปญฺจวีสติปุปฺผสมุคฺเค อนคฺฆานิ สุขุมานิ วตฺถานิ จ ‘‘อิเมหิ อตฺตานํ อลงฺกโรตู’’ติ เทวสิกํ ปหิณิ. ขาทนียโภชนียสฺส ปน ปมาณํ นตฺถิ. อนฺวฑฺฒมาสํ ‘‘ทานํ เทตู’’ติ สหสฺสํ สหสฺสํ เปเสสิ. ตสฺส โข ปน วิชโย จ สุนาโม จ อลาโต จาติ ตโย อมจฺจา อเหสุํ. โส โกมุทิยา จาตุมาสินิยา ฉเณ ปวตฺตมาเน เทวนครํ วิย นคเร จ อนฺเตปุเร จ อลงฺกเต สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต ภุตฺตสายมาโส วิวฏสีหปญฺชเร มหาตเล อมจฺจคณปริวุโต วิสุทฺธํ คคนตลํ อภิลงฺฆมานํ จนฺทมณฺฑลํ ทิสฺวา ‘‘รมณียา วต โภ โทสินา รตฺติ, กาย นุ โข อชฺช รติยา อภิรเมยฺยามา’’ติ อมจฺเจ ปุจฺฉิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – In the past, in the country of Videha, in Mithilā, there reigned a king named Aṅgati, a righteous and just ruler. He had a daughter named Rucā, who was beautiful, lovely, charming, and blessed with great merit, the fruition of wishes aspired to for a hundred thousand aeons, born in the womb of his chief queen. The rest of his sixteen thousand wives, however, were barren. This daughter was dear and delightful to him. Every day, he sent her twenty-five flower-caskets full of various flowers, and priceless, delicate garments, saying, 'Adorn yourself with these.' There was no limit to the hard and soft foods he provided. Every half-month, he sent a thousand, saying, 'Let her give alms.' He had three ministers: Vijaya, Sunāma, and Alāta. During the Komudī festival of the fourth month, when it was being celebrated, the city and the royal palace were adorned like a city of the gods. The king, bathed, anointed, and adorned with all ornaments, having eaten his evening meal, sat in a grand pavilion with its lion-window wide open, surrounded by his retinue of ministers. Gazing at the clear expanse of the sky, he saw the moon’s disk ascending and asked his ministers, 'How delightful, sirs, is this moonlit night! In what pastime should we now delight ourselves tonight?' The Teacher, revealing the meaning of this, spoke: ๑๑๕๓. 1153. ‘‘อหุ ราชา วิเทหานํ, องฺคติ นาม ขตฺติโย; ปหูตโยคฺโค ธนิมา, อนนฺตพลโปริโส. There was a king of the Videhas, a noble warrior named Aṅgati; abounding in resources, wealthy, a man of endless strength. ๑๑๕๔. 1154. ‘‘โส จ ปนฺนรสึ รตฺตึ, ปุริมยาเม อนาคเต; จาตุมาสา โกมุทิยา, อมจฺเจ สนฺนิปาตยิ. Then, on the full-moon night, before the first watch had passed, on the Komudī of the fourth month, he assembled his ministers. ๑๑๕๕. 1155. ‘‘ปณฺฑิเต สุตสมฺปนฺเน, มฺหิตปุพฺเพ วิจกฺขเณ; วิชยญฺจ สุนามญฺจ, เสนาปตึ อลาตกํ. Wise, accomplished in learning, discerning, of pleasant address; Vijaya and Sunāma, and the general Alātaka. ๑๑๕๖. 1156. ‘‘ตมนุปุจฺฉิ เวเทโห, ปจฺเจกํ พฺรูถ สํ รุจึ; จาตุมาสา โกมุทชฺช, ชุณฺหํ พฺยปหตํ ตมํ; กายชฺช รติยา รตฺตึ, วิหเรมุ อิมํ อุตุ’’นฺติ. The Videhan king asked them: 'Each of you, tell me your preference. Today is the Komudī of the fourth month; the moonlight has dispelled the darkness. In what pastime should we pass this night, this season?' ตตฺถ [Pg.107] ปหูตโยคฺโคติ พหุเกน หตฺถิโยคฺคาทินา สมนฺนาคโต. อนนฺตพลโปริโสติ อนนฺตพลกาโย. อนาคเตติ ปริโยสานํ อปฺปตฺเต, อนติกฺกนฺเตติ อตฺโถ. จาตุมาสาติ จตุนฺนํ วสฺสิกมาสานํ ปจฺฉิมทิวสภูตาย รตฺติยา. โกมุทิยาติ ผุลฺลกุมุทาย. มฺหิตปุพฺเพติ ปฐมํ สิตํ กตฺวา ปจฺฉา กถนสีเล. ตมนุปุจฺฉีติ ตํ เตสุ อมจฺเจสุ เอเกกํ อมจฺจํ อนุปุจฺฉิ. ปจฺเจกํ พฺรูถ สํ รุจินฺติ สพฺเพปิ ตุมฺเห อตฺตโน อตฺตโน อชฺฌาสยานุรูปํ รุจึ ปจฺเจกํ มยฺหํ กเถถ. โกมุทชฺชาติ โกมุที อชฺช. ชุณฺหนฺติ ชุณฺหาย นิสฺสยภูตํ จนฺทมณฺฑลํ อพฺภุคฺคจฺฉติ. พฺยปหตํ ตมนฺติ เตน สพฺพํ อนฺธการํ วิหตํ. อุตุนฺติ อชฺช รตฺตึ อิมํ เอวรูปํ อุตุํ กายรติยา วิหเรยฺยามาติ. Herein, 'abounding in resources' means endowed with many conveyances such as elephants and so forth. 'A man of endless strength' means a body of boundless strength. 'Before it had arrived' means not yet having reached the end, that is, not surpassed. 'Of the four months' refers to the night that is the last day of the four months of the rainy season. 'Komudī' means when the white water lilies are in full bloom. 'Who had smiled before' means one who is in the habit of first smiling and then speaking. 'He asked them' means he inquired of each one of those ministers. 'Tell me, each of you, your own preference' means all of you, each according to your own inclination, should individually tell me your preference. 'Komudī today' means today is Komudī. 'The moonlight' means the lunar orb, the basis for the moonlight, ascends. 'Darkness dispelled' means all darkness is dispelled by it. 'This season' means: 'With what pleasure should we pass this night, this season of such a kind?' อิติ ราชา อมจฺเจ ปุจฺฉิ. เตน เต ปุจฺฉิตา อตฺตโน อตฺตโน อชฺฌาสยานุรูปํ กถํ กถยึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus the king asked his ministers. Being asked by him, they each spoke according to their own inclinations. The Teacher, revealing that meaning, said: ๑๑๕๗. 1157. ‘‘ตโต เสนาปติ รญฺโญ, อลาโต เอตทพฺรวิ; ‘หฏฺฐํ โยคฺคํ พลํ สพฺพํ, เสนํ สนฺนาหยามเส. Then the king’s general, Alāta, said this: ‘Let us arm the entire army, with its eager forces and equipment.’ ๑๑๕๘. 1158. ‘นิยฺยาม เทว ยุทฺธาย, อนนฺตพลโปริสา; เย เต วสํ น อายนฺติ, วสํ อุปนยามเส; เอสา มยฺหํ สกา ทิฏฺฐิ, อชิตํ โอชินามเส’. ‘Let us march to war, O King, with our warriors of endless strength. Those who do not submit to your power, we shall bring to submission. This is my own view: let us conquer the unconquered.’ ๑๑๕๙. 1159. อลาตสฺส วโจ สุตฺวา, สุนาโม เอตทพฺรวิ; ‘สพฺเพ ตุยฺหํ มหาราช, อมิตฺตา วสมาคตา. Having heard Alāta’s words, Sunāma said this: ‘Great king, all your enemies have come under your sway.’ ๑๑๖๐. 1160. ‘นิกฺขิตฺตสตฺถา ปจฺจตฺถา, นิวาตมนุวตฺตเร; อุตฺตโม อุสฺสโว อชฺช, น ยุทฺธํ มม รุจฺจติ. ‘The adversaries have laid down their weapons and conduct themselves with humility. Today is a supreme festival; battle does not please me.’ ๑๑๖๑. 1161. ‘อนฺนปานญฺจ ขชฺชญฺจ, ขิปฺปํ อภิหรนฺตุ เต; รมสฺสุ เทว กาเมหิ, นจฺจคีเต สุวาทิเต’. ‘Let them quickly bring you food, drink, and delicacies. O king, enjoy yourself with sensual pleasures, with dance, song, and well-played music.’ ๑๑๖๒. 1162. สุนามสฺส วโจ สุตฺวา, วิชโย เอตทพฺรวิ; ‘สพฺเพ กามา มหาราช, นิจฺจํ ตว มุปฏฺฐิตา. Having heard Sunāma’s words, Vijaya said this: ‘Great king, all sensual pleasures are always available to you.’ ๑๑๖๓. 1163. ‘น [Pg.108] เหเต ทุลฺลภา เทว, ตว กาเมหิ โมทิตุํ; สทาปิ กามา สุลภา, เนตํ จิตฺตมตํ มม. ‘It is not difficult for you, O king, to delight in these sensual pleasures. Sensual pleasures are always easily obtained; this is not what my mind approves.’ ๑๑๖๔. 1164. ‘สมณํ พฺราหฺมณํ วาปิ, อุปาเสมุ พหุสฺสุตํ; โย นชฺช วินเย กงฺขํ, อตฺถธมฺมวิทู อิเส’. ‘Let us attend upon some ascetic or brahmin, one who is greatly learned, a seer who knows meaning and Dhamma, who might dispel our doubt today.’ ๑๑๖๕. 1165. วิชยสฺส วโจ สุตฺวา, ราชา องฺคติ มพฺรวิ; ‘ยถา วิชโย ภณติ, มยฺหมฺเปตํว รุจฺจติ; Having heard Vijaya’s words, King Aṅgati said: ‘Just as Vijaya says, this pleases me also;’ ๑๑๖๖. 1166. ‘สมณํ พฺราหฺมณํ วาปิ, อุปาเสมุ พหุสฺสุตํ; โย นชฺช วินเย กงฺขํ, อตฺถธมฺมวิทู อิเส. ‘Let us attend upon some ascetic or brahmin, one who is greatly learned, a seer who knows meaning and Dhamma, who might dispel our doubt today.’ ๑๑๖๗. 1167. ‘สพฺเพว สนฺตา กโรถ มตึ, กํ อุปาเสมุ ปณฺฑิตํ; โย นชฺช วินเย กงฺขํ, อตฺถธมฺมวิทู อิเส’. ‘All of you who are present, make up your minds: whom, a wise one, should we attend upon? A seer who knows meaning and Dhamma, who might dispel our doubt today.’ ๑๑๖๘. 1168. เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา, อลาโต เอตทพฺรวิ; ‘อตฺถายํ มิคทายสฺมึ, อเจโล ธีรสมฺมโต. Having heard the Videhan king’s words, Alāta said this: ‘There is in this Deer Park a naked ascetic, esteemed as wise.’ ๑๑๖๙. 1169. ‘คุโณ กสฺสปโคตฺตายํ, สุโต จิตฺรกถี คณี; ตํ เทว ปยิรุปาเสมุ, โส โน กงฺขํ วิเนสฺสติ’. ‘He is Guṇa of the Kassapa clan, renowned, an eloquent speaker, a teacher of a following. O king, let us attend upon him; he will dispel our doubt.’ ๑๑๗๐. 1170. ‘‘อลาตสฺส วโจ สุตฺวา, ราชา โจเทสิ สารถึ; มิคทายํ คมิสฺสาม, ยุตฺตํ ยานํ อิธา นยา’’ติ. Having heard Alāta’s words, the king instructed the charioteer: ‘We will go to the Deer Park; bring the harnessed chariot here.’ ตตฺถ หฏฺฐนฺติ ตุฏฺฐปหฏฺฐํ. โอชินามเสติ ยํ โน อชิตํ, ตํ ชินาม. เอโส มม อชฺฌาสโยติ. ราชา ตสฺส กถํ เนว ปฏิกฺโกสิ, นาภินนฺทิ. เอตทพฺรวีติ ราชานํ อลาตสฺส วจนํ อนภินนฺทนฺตํ อปฺปฏิกฺโกสนฺตํ ทิสฺวา ‘‘นายํ ยุทฺธชฺฌาสโย, อหมสฺส จิตฺตํ คณฺหนฺโต กามคุณาภิรตึ วณฺณยิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘สพฺเพ ตุยฺห’’นฺติอาทิวจนํ อพฺรวิ. Herein, ‘haṭṭhaṃ’ means delighted and overjoyed. ‘Ojināmase’ means ‘what is unconquered by us, that we shall conquer.’ This is my resolve. The king neither rejected nor approved of his words. Regarding 'Alāta said this': seeing the king neither approving nor rejecting Alāta’s words, Sunāma thought: ‘This one has no desire for battle; I will win his heart by describing delight in sensual pleasures.’ Thus, he spoke the words beginning with ‘All your enemies.’ วิชโย เอตทพฺรวีติ ราชา สุนามสฺสปิ วจนํ นาภินนฺทิ, น ปฏิกฺโกสิ. ตโต วิชโย ‘‘อยํ ราชา อิเมสํ ทฺวินฺนมฺปิ วจนํ สุตฺวา ตุณฺหีเยว ฐิโต, ปณฺฑิตา นาม ธมฺมสฺสวนโสณฺฑา โหนฺติ, ธมฺมสฺสวนมสฺส วณฺณยิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘สพฺเพ กามา’’ติอาทิวจนํ อพฺรวิ. ตตฺถ ตว [Pg.109] มุปฏฺฐิตาติ ตว อุปฏฺฐิตา. โมทิตุนฺติ ตว กาเมหิ โมทิตุํ อภิรมิตุํ อิจฺฉาย สติ น หิ เอเต กามา ทุลฺลภา. เนตํ จิตฺตมตํ มมาติ เอตํ ตว กาเมหิ อภิรมณํ มม จิตฺตมตํ น โหติ, น เม เอตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. โย นชฺชาติ โย โน อชฺช. อตฺถธมฺมวิทูติ ปาฬิอตฺถญฺเจว ปาฬิธมฺมญฺจ ชานนฺโต. อิเสติ อิสิ เอสิตคุโณ. Regarding 'Vijaya said this': the king had neither approved nor disapproved of Sunāma’s words. Then Vijaya thought: ‘This king, having heard the words of both of them, remains silent. The wise are fond of hearing the Dhamma; I shall extol the hearing of the Dhamma for him.’ Thus, he spoke the words beginning with ‘All sensual pleasures.’ Herein, ‘tava mupaṭṭhitā’ means ‘are present to you.’ ‘Modituṃ’ means ‘if there is a desire to take delight and rejoice in your sensual pleasures, these pleasures are not difficult to obtain.’ ‘Netaṃ cittamataṃ mama’ means ‘this delighting in your sensual pleasures is not approved by my mind; my mind does not incline to it.’ ‘Yo najja’ means ‘who for us today.’ ‘Atthadhammavidū’ means ‘knowing both the meaning of the text and the doctrine of the text.’ ‘Isi’ means ‘a sage, one who possesses the quality of seeking.’ องฺคติ มพฺรวีติ องฺคติ อพฺรวิ. มยฺหมฺเปตํว รุจฺจตีติ มยฺหมฺปิ เอตญฺเญว รุจฺจติ. สพฺเพว สนฺตาติ สพฺเพว ตุมฺเห อิธ วิชฺชมานา มตึ กโรถ จินฺเตถ. อลาโต เอตทพฺรวีติ รญฺโญ กถํ สุตฺวา อลาโต ‘‘อยํ มม กุลูปโก คุโณ นาม อาชีวโก ราชุยฺยาเน วสติ, ตํ ปสํสิตฺวา ราชกุลูปกํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอตํ ‘‘อตฺถาย’’นฺติอาทิวจนํ อพฺรวิ. ตตฺถ ธีรสมฺมโตติ ปณฺฑิโตติ สมฺมโต. กสฺสปโคตฺตายนฺติ กสฺสปโคตฺโต อยํ. สุโตติ พหุสฺสุโต. คณีติ คณสตฺถา. โจเทสีติ อาณาเปสิ. Regarding 'Aṅgati said': this means Aṅgati spoke. 'This pleases me also' means 'this very thing pleases me too.' 'All of you who are present' means 'all of you who are present here, make up your minds, think.' Regarding 'Alāta said this': having heard the king’s words, Alāta thought: ‘This Guṇa, an Ājīvaka who attends on my family, lives in the royal park. By praising him, I will make him one who attends on the royal family.’ Thus, he spoke the words beginning with ‘There is this one.’ Herein, ‘dhīrasammato’ means ‘esteemed as wise.’ ‘Kassapagottāyaṃ’ means ‘this one is of the Kassapa clan.’ ‘Suto’ means ‘greatly learned.’ ‘Gaṇī’ means ‘teacher of a group.’ ‘Codesī’ means ‘he commanded.’ รญฺโญ ตํ กถํ สุตฺวา สารถิโน ตถา กรึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Hearing the king’s words, the charioteers acted accordingly. The Teacher, revealing that meaning, said: ๑๑๗๑. 1171. ‘‘ตสฺส ยานํ อโยเชสุํ, ทนฺตํ รูปิยปกฺขรํ; สุกฺกมฏฺฐปริวารํ, ปณฺฑรํ โทสินา มุขํ. “They yoked his chariot, made of ivory, with silver trappings; white, surrounded by a pure retinue, with a moon-like face. ๑๑๗๒. 1172. ‘‘ตตฺราสุํ กุมุทายุตฺตา, จตฺตาโร สินฺธวา หยา; อนิลูปมสมุปฺปาตา, สุทนฺตา โสณฺณมาลิโน. “There were four Sindhu horses yoked to it, lotus-colored, swift as the wind, well-tamed, and adorned with golden garlands. ๑๑๗๓. 1173. ‘‘เสตจฺฉตฺตํ เสตรโถ, เสตสฺสา เสตพีชนี; เวเทโห สหมจฺเจหิ, นิยฺยํ จนฺโทว โสภติ. “A white parasol, a white chariot, white horses, a white fan; Videha, with his ministers, shone like the moon as he set out. ๑๑๗๔. 1174. ‘‘ตมนุยายึสุ พหโว, อินฺทิขคฺคธรา พลี; อสฺสปิฏฺฐิคตา วีรา, นรา นรวราธิปํ. “Many powerful warriors, bearing spears and swords, followed him; heroes mounted on horseback, men following the lord of noble men. ๑๑๗๕. 1175. ‘‘โส มุหุตฺตํว ยายิตฺวา, ยานา โอรุยฺห ขตฺติโย; เวเทโห สหมจฺเจหิ, ปตฺตี คุณมุปาคมิ. “After traveling for a short while, the khattiya descended from the chariot; Videha, together with his ministers, approached Guṇa on foot. ๑๑๗๖. 1176. ‘‘เยปิ ตตฺถ ตทา อาสุํ, พฺราหฺมณิพฺภา สมาคตา; น เต อปนยี ราชา, อกตํ ภูมิมาคเต’’ติ. “Even those brahmins and householders who were gathered there at that time, the king did not remove them, though they had come to an unprepared place.” ตตฺถ [Pg.110] ตสฺส ยานนฺติ ตสฺส รญฺโญ รถํ โยชยึสุ. ทนฺตนฺติ ทนฺตมยํ. รูปิยปกฺขรนฺติ รชตมยอุปกฺขรํ. สุกฺกมฏฺฐปริวารนฺติ ปริสุทฺธาผรุสปริวารํ. โทสินา มุขนฺติ วิคตโทสาย รตฺติยา มุขํ วิย, จนฺทสทิสนฺติ อตฺโถ. ตตฺราสุนฺติ ตตฺร อเหสุํ. กุมุทาติ กุมุทวณฺณา. สินฺธวาติ สินฺธวชาติกา. อนิลูปมสมุปฺปาตาติ วาตสทิสเวคา. เสตจฺฉตฺตนฺติ ตสฺมึ รเถ สมุสฺสาปิตํ ฉตฺตมฺปิ เสตํ อโหสิ. เสตรโถติ โสปิ รโถ เสโตเยว. เสตสฺสาติ อสฺสาปิ เสตา. เสตพีชนีติ พีชนีปิ เสตา. นิยฺยนฺติ เตน รเถน นิคฺคจฺฉนฺโต อมจฺจคณปริวุโต เวเทหราชา จนฺโท วิย โสภติ. There, ‘his vehicle’ means they yoked the king’s chariot. ‘Of ivory’ means made of ivory. ‘With silver trappings’ means with silver ornamentation. ‘Surrounded by a pure, polished retinue’ means surrounded by a pure, gentle retinue. ‘With a moon-like face’ means like the face of a night without blemish, that is, like the moon. ‘There were’ means they were there. ‘Lotus-colored’ means the color of a white water lily. ‘Sindhu’ means of the Sindhu breed. ‘Swift as the wind’ means with speed like the wind. ‘A white parasol’ means the parasol raised on that chariot was also white. ‘A white chariot’ means that chariot was also white. ‘White horses’ means the horses were also white. ‘A white fan’ means the fan was also white. ‘As he set out’ means as King Videha went forth in that chariot, surrounded by a retinue of ministers, he shone like the moon. นรวราธิปนฺติ นรวรานํ อธิปตึ ราชาธิราชานํ. โส มุหุตฺตํว ยายิตฺวาติ โส ราชา มุหุตฺเตเนว อุยฺยานํ คนฺตฺวา. ปตฺตี คุณมุปาคมีติ ปตฺติโกว คุณํ อาชีวกํ อุปาคมิ. เยปิ ตตฺถ ตทา อาสุนฺติ เยปิ ตสฺมึ อุยฺยาเน ตทา ปุเรตรํ คนฺตฺวา ตํ อาชีวกํ ปยิรุปาสมานา นิสินฺนา อเหสุํ. น เต อปนยีติ อมฺหากเมว โทโส, เย มยํ ปจฺฉา อคมิมฺหา, ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถาติ เต พฺราหฺมเณ จ อิพฺเภ จ รญฺโญเยว อตฺถาย อกตํ อกโตกาสํ ภูมึ สมาคเต น อุสฺสารณํ กาเรตฺวา อปนยีติ. ‘The lord of noble men’ means the lord of noble men, the king of kings. ‘After traveling for a short while’ means that king, having gone to the park in a moment. ‘Approached Guṇa on foot’ means he approached Guṇa the Ājīvaka on foot. ‘Even those who were there at that time’ means even those who had gone to that park earlier and were seated there, attending upon that Ājīvaka. ‘The king did not remove them’ means, thinking, ‘It is our own fault for arriving late—do not worry,’ the king did not have those brahmins and householders removed, who had come to a place unprepared for the king. ตาย ปน โอมิสฺสกปริสาย ปริวุโตว เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ปฏิสนฺถารมกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Surrounded by that mixed assembly, he sat down to one side and exchanged friendly greetings. The Teacher, making that meaning clear, said: ๑๑๗๗. 1177. ‘‘ตโต โส มุทุกา ภิสิยา, มุทุจิตฺตกสนฺถเต; มุทุปจฺจตฺถเต ราชา, เอกมนฺตํ อุปาวิสิ. “Then the king sat down to one side on a soft mat, on a soft, variegated spread, on a soft under-covering. ๑๑๗๘. 1178. ‘‘นิสชฺช ราชา สมฺโมทิ, กถํ สารณิยํ ตโต; ‘กจฺจิ ยาปนิยํ ภนฺเต, วาตานมวิยคฺคตา. “Having sat down, the king exchanged friendly greetings, and then spoke courteous words: ‘I hope, venerable sir, that you are keeping well, and that there is no agitation of the bodily winds?’ ๑๑๗๙. 1179. ‘กจฺจิ อกสิรา วุตฺติ, ลภสิ ปิณฺฑยาปนํ; อปฺปาพาโธ จสิ กจฺจิ, จกฺขุํ น ปริหายติ’. “‘I hope your livelihood is without hardship, and that you obtain sustenance from alms. I hope you are free from illness, and that your eyesight is not failing.’ ๑๑๘๐. 1180. ตํ คุโณ ปฏิสมฺโมทิ, เวเทหํ วินเย รตํ; ‘ยาปนียํ มหาราช, สพฺพเมตํ ตทูภยํ. “Guṇa exchanged friendly greetings in return with Videha, who delighted in discipline: ‘It is supportable, great king; all of that, and both of those things, are well.’ ๑๑๘๑. 1181. ‘กจฺจิ [Pg.111] ตุยฺหมฺปิ เวเทห, ปจฺจนฺตา น พลียเร; กจฺจิ อโรคํ โยคฺคํ เต, กจฺจิ วหติ วาหนํ; กจฺจิ เต พฺยาธโย นตฺถิ, สรีรสฺสุปตาปิยา’. “‘I hope, O Videha, that your borderlands are not overpowered. I hope your mount is healthy, and that your vehicle runs well. I hope you have no illnesses that afflict your body.’ ๑๑๘๒. 1182. ‘‘ปฏิสมฺโมทิโต ราชา, ตโต ปุจฺฉิ อนนฺตรา; อตฺถํ ธมฺมญฺจ ญายญฺจ, ธมฺมกาโม รเถสโภ. “Having exchanged greetings, the king, a bull among charioteers and fond of Dhamma, then immediately asked about the meaning, the Dhamma, and the principle. ๑๑๘๓. 1183. ‘กถํ ธมฺมํ จเร มจฺโจ, มาตาปิตูสุ กสฺสป; กถํ จเร อาจริเย, ปุตฺตทาเร กถํ จเร. “‘How should a mortal conduct themselves righteously toward mother and father, Kassapa? How should they conduct themselves toward teachers, and how toward wife and children?’ ๑๑๘๔. 1184. ‘กถํ จเรยฺย วุฑฺเฒสุ, กถํ สมณพฺราหฺมเณ; กถญฺจ พลกายสฺมึ, กถํ ชนปเท จเร. “‘How should one behave toward the aged, and how toward ascetics and brahmins? How should one act toward the armed forces, and how in the country?’ ๑๑๘๕. 1185. ‘กถํ ธมฺมํ จริตฺวาน, มจฺจา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ; กถญฺเจเก อธมฺมฏฺฐา, ปตนฺติ นิรยํ อโถ’’’ติ. “‘How is it that, having practiced the Dhamma, mortals go to a good destination? And how is it that some, established in unrighteousness, fall into hell?’ ” ตตฺถ มุทุกา ภิสิยาติ มุทุกาย สุขสมฺผสฺสาย ภิสิยา. มุทุจิตฺตกสนฺถเตติ สุขสมฺผสฺเส จิตฺตตฺถรเณ. มุทุปจฺจตฺถเตติ มุทุนา ปจฺจตฺถรเณน ปจฺจตฺถเต. สมฺโมทีติ อาชีวเกน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กถํ กเถสิ. ตโตติ ตโต นิสชฺชนโต อนนฺตรเมว สารณียํ กถํ กเถสีติ อตฺโถ. ตตฺถ กจฺจิ ยาปนิยนฺติ กจฺจิ เต, ภนฺเต, สรีรํ ปจฺจเยหิ ยาเปตุํ สกฺกา. วาตานมวิยคฺคตาติ กจฺจิ เต สรีเร ธาตุโย สมปฺปวตฺตา, วาตานํ พฺยคฺคตา นตฺถิ, ตตฺถ ตตฺถ วคฺควคฺคา หุตฺวา วาตา น พาธยนฺตีติ อตฺโถ. Here, ‘on a soft mat’ means on a mat soft and pleasant to the touch. ‘On a soft, variegated spread’ means on a variegated spread pleasant to the touch. ‘On a soft under-covering’ means covered with a soft under-covering. ‘Exchanged friendly greetings’ means he spoke words of greeting with the Ājīvaka. ‘And then’ means immediately after sitting down, he spoke courteous words. Here, ‘I hope that you are keeping well’ means: ‘Venerable sir, is it possible to maintain your body with the requisites?’ ‘No agitation of the bodily winds’ means: ‘Are the elements in your body flowing evenly? Is there no agitation of the winds, meaning, do the winds not afflict you by becoming divided here and there?’ อกสิราติ นิทฺทุกฺขา. วุตฺตีติ ชีวิตวุตฺติ. อปฺปาพาโธติ อิริยาปถภญฺชเกนาพาเธน วิรหิโต. จกฺขุนฺติ กจฺจิ เต จกฺขุอาทีนิ อินฺทฺริยานิ น ปริหายนฺตีติ ปุจฺฉติ. ปฏิสมฺโมทีติ สมฺโมทนียกถาย ปฏิกเถสิ. ตตฺถ สพฺพเมตนฺติ ยํ ตยา วุตฺตํ วาตานมวิยคฺคตาทิ, ตํ สพฺพํ ตเถว. ตทุภยนฺติ ยมฺปิ ตยา ‘‘อปฺปาพาโธ จสิ กจฺจิ, จกฺขุํ น ปริหายตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิ อุภยํ ตเถว. ‘Without hardship’ means without suffering. ‘Livelihood’ means means of living. ‘Free from illness’ means free from an illness that disrupts one's posture. ‘Eyesight’ means he asks: ‘I hope your faculties, such as the eye, are not declining?’ ‘Exchanged friendly greetings in return’ means he replied with words of greeting. Here, ‘all of that’ refers to what you said about the non-agitation of the winds, etc.; all of that is indeed so. ‘Both of those things’ refers to what you also said, ‘Are you free from illness, and is your eyesight not failing?’; both of these are also indeed so. น พลียเรติ นาภิภวนฺติ น กุปฺปนฺติ. อนนฺตราติ ปฏิสนฺถารโต อนนฺตรา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ตตฺถ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ญายญฺจาติ ปาฬิอตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ การณยุตฺติญฺจ[Pg.112]. โส หิ ‘‘กถํ ธมฺมํ จเร’’ติ ปุจฺฉนฺโต มาตาปิตุอาทีสุ ปฏิปตฺติทีปกํ ปาฬิญฺจ ปาฬิอตฺถญฺจ การณยุตฺติญฺจ เม กเถถาติ อิมํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ญายญฺจ ปุจฺฉติ. ตตฺถ กถญฺเจเก อธมฺมฏฺฐาติ เอกจฺเจ อธมฺเม ฐิตา กถํ นิรยญฺเจว อโถ เสสอปาเย จ ปตนฺตีติ สพฺพญฺญุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกมหาโพธิสตฺเตสุ ปุริมสฺส ปุริมสฺส อลาเภน ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ ปุจฺฉิตพฺพกํ มเหสกฺขปญฺหํ ราชา กิญฺจิ อชานนฺตํ นคฺคโภคฺคํ นิสฺสิริกํ อนฺธพาลํ อาชีวกํ ปุจฺฉิ. ‘Are not overpowered’ means they do not overwhelm or become agitated. ‘Immediately’ means he asked the question right after the exchange of greetings. Here, ‘meaning, Dhamma, and principle’ refers to the meaning of the text, the text itself, and valid reasoning. For when he asks, ‘How should one practice the Dhamma?’ he is requesting, ‘Explain to me the text, its meaning, and the reasoning that illuminates conduct toward parents and others.’ This is the meaning, Dhamma, and principle he asks about. Here, ‘how is it that some, established in unrighteousness’ means, ‘How do some, abiding in unrighteousness, fall into hell and also the other lower realms?’ The king, knowing nothing, asked a naked, crooked, luckless, blind fool of an Ājīvaka this question of great import, a question that should be asked of the foremost among beings—an All-knowing Buddha, a Paccekabuddha, a Buddha's disciple, or a Mahābodhisatta—and in the absence of the former, the latter. โสปิ เอวํ ปุจฺฉิโต ปุจฺฉานุรูปํ พฺยากรณํ อทิสฺวา จรนฺตํ โคณํ ทณฺเฑน ปหรนฺโต วิย ภตฺตปาติยํ กจวรํ ขิปนฺโต วิย จ ‘‘สุณ, มหาราชา’’ติ โอกาสํ กาเรตฺวา อตฺตโน มิจฺฉาวาทํ ปฏฺฐเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Being asked in this way, but unable to give an answer befitting the question, like a man striking a wandering ox with a stick, or like one throwing rubbish into a food bowl, he created an opportunity by saying, “Listen, great king,” and set forth his own wrong view. The Teacher, making this meaning clear, said: ๑๑๘๖. 1186. ‘‘เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา, กสฺสโป เอตทพฺรวิ; ‘สุโณหิ เม มหาราช, สจฺจํ อวิตถํ ปทํ. “Having heard Vedeha's words, Kassapa spoke thus: ‘Listen to me, O great king, to this true and unfailing statement.’ ๑๑๘๗. 1187. ‘นตฺถิ ธมฺมจริตสฺส, ผลํ กลฺยาณปาปกํ; นตฺถิ เทว ปโร โลโก, โก ตโต หิ อิธาคโต. “‘There is no fruit, good or bad, for righteous conduct. There is no other world, O king; for who has come here from there?’ ๑๑๘๘. 1188. ‘นตฺถิ เทว ปิตโร วา, กุโต มาตา กุโต ปิตา; นตฺถิ อาจริโย นาม, อทนฺตํ โก ทเมสฺสติ. “‘There are no parents, O king; from where a mother, from where a father? There is no such thing as a teacher; who will tame the untamed?’ ๑๑๘๙. 1189. ‘สมตุลฺยานิ ภูตานิ, นตฺถิ เชฏฺฐาปจายิกา; นตฺถิ พลํ วีริยํ วา, กุโต อุฏฺฐานโปริสํ; นิยตานิ หิ ภูตานิ, ยถา โคฏวิโส ตถา. “‘All beings are equal; there is no reverence for elders. There is no strength or energy; from where exertion or manliness? For beings are determined by fate, just like a boat's rope.’ ๑๑๙๐. 1190. ‘ลทฺเธยฺยํ ลภเต มจฺโจ, ตตฺถ ทานผลํ กุโต; นตฺถิ ทานผลํ เทว, อวโส เทววีริโย. “‘A mortal obtains what is to be obtained; what fruit of giving is there in that? There is no fruit of giving, O king; effort is powerless, O king.’ ๑๑๙๑. 1191. ‘พาเลหิ ทานํ ปญฺญตฺตํ, ปณฺฑิเตหิ ปฏิจฺฉิตํ; อวสา เทนฺติ ธีรานํ, พาลา ปณฺฑิตมานิโน’’’ติ. “‘Giving is prescribed by fools and accepted by the clever. Powerless, fools who think themselves wise give to the wise.’ ” ตตฺถ อิธาคโตติ ตโต ปรโลกโต อิธาคโต นาม นตฺถิ. นตฺถิ เทว ปิตโร วาติ เทว, อยฺยกเปยฺยกาทโย วา นตฺถิ, เตสุ [Pg.113] อสนฺเตสุ กุโต มาตา กุโต ปิตา. ยถา โคฏวิโส ตถาติ โคฏวิโส วุจฺจติ ปจฺฉาพนฺโธ, ยถา นาวาย ปจฺฉาพนฺโธ นาวเมว อนุคจฺฉติ, ตถา อิเม สตฺตา นิยตเมว อนุคจฺฉนฺตีติ วทติ. อวโส เทววีริโยติ เอวํ ทานผเล อสติ โย โกจิ พาโล ทานํ เทติ, โส อวโส อวีริโย น อตฺตโน วเสน พเลน เทติ, ทานผลํ ปน อตฺถีติ สญฺญาย อญฺเญสํ อนฺธพาลานํ สทฺทหิตฺวา เทตีติ ทีเปติ. พาเลหิ ทานํ ปญฺญตฺตนฺติ ‘‘ทานํ ทาตพฺพ’’นฺติ อนฺธพาเลหิ ปญฺญตฺตํ อนุญฺญาตํ, ตํ ทานํ พาลาเยว เทนฺติ, ปณฺฑิตา ปฏิคฺคณฺหนฺติ. Herein, 'come to here' means there is no one who has come from that other world to here. 'O king, there are no ancestors' means, O king, there are no grandfathers, great-grandfathers, and so on. Since they do not exist, how can there be a mother or father? 'Just like the goṭavisa' means the goṭavisa is called the stern-rope. Just as the stern-rope of a boat follows the boat itself, so too, he says, do these beings inevitably follow. 'Powerless in his effort, O king' means that when there is no fruit of giving, any fool who gives, gives without power, without effort, not by his own will or strength. But he indicates that he gives out of the perception that there is a fruit of giving, trusting in other blind fools. 'Giving is prescribed by fools' means that 'giving should be given' is prescribed and permitted by blind fools. Fools themselves give gifts, while the wise receive them. เอวํ ทานสฺส นิปฺผลตํ วณฺเณตฺวา อิทานิ ปาปสฺส นิปฺผลภาวํ วณฺเณตุํ อาห – Having thus described the fruitlessness of giving, he now speaks to describe the fruitlessness of evil: ๑๑๙๒. 1192. ‘‘สตฺติเม สสฺสตา กายา, อจฺเฉชฺชา อวิโกปิโน; เตโช ปถวี อาโป จ, วาโย สุขํ ทุขญฺจิเม; ชีเว จ สตฺติเม กายา, เยสํ เฉตฺตา น วิชฺชติ. 'These seven bodies are eternal, unassailable, and immutable: fire, earth, water, and air; happiness and pain; and life. These are the seven bodies for which no cutter is found.' ๑๑๙๓. 1193. ‘‘นตฺถิ หนฺตา ว เฉตฺตา วา, หญฺเญ เยวาปิ โกจิ นํ; อนฺตเรเนว กายานํ, สตฺถานิ วีติวตฺตเร. 'There is no killer or cutter, nor is there anyone who is slain; weapons pass only through the space between the bodies.' ๑๑๙๔. 1194. ‘‘โย จาปิ สิรมาทาย, ปเรสํ นิสิตาสินา; น โส ฉินฺทติ เต กาเย, ตตฺถ ปาปผลํ กุโต. 'Even if one takes another's head with a sharp sword, one does not cut those bodies; how then could there be a fruit of evil in that case?' ๑๑๙๕. 1195. ‘‘จุลฺลาสีติมหากปฺเป, สพฺเพ สุชฺฌนฺติ สํสรํ; อนาคเต ตมฺหิ กาเล, สญฺญโตปิ น สุชฺฌติ. 'In eighty-four great eons, all are purified by wandering on; but before that time has come, even the restrained one is not purified.' ๑๑๙๖. 1196. ‘‘จริตฺวาปิ พหุํ ภทฺรํ, เนว สุชฺฌนฺตินาคเต; ปาปญฺเจปิ พหุํ กตฺวา, ตํ ขณํ นาติวตฺตเร. 'Even after practicing much that is good, they are not purified in the future; and even having done much evil, they do not transgress that fixed time.' ๑๑๙๗. 1197. ‘‘อนุปุพฺเพน โน สุทฺธิ, กปฺปานํ จุลฺลสีติยา; นิยตึ นาติวตฺตาม, เวลนฺตมิว สาคโร’’ติ. 'Our purification is gradual, over eighty-four eons. We do not transgress destiny, just as the ocean does not transgress its shore.' ตตฺถ กายาติ สมูหา. อวิโกปิโนติ วิโกเปตุํ น สกฺกา. ชีเวติ ชีโว. ‘‘ชีโว’’ติปิ ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ. สตฺติเม กายาติ อิเม สตฺต กายา. หญฺเญ เยวาปิ โกจิ นนฺติ โย หญฺเญยฺย, โสปิ นตฺเถว. วีติวตฺตเรติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ กายานํ อนฺตเรเยว จรนฺติ[Pg.114], ฉินฺทิตุํ น สกฺโกนฺติ. สิรมาทายาติ ปเรสํ สีสํ คเหตฺวา. นิสิตาสินาติ นิสิเตน อสินา ฉินฺทติ, น โส ฉินฺทตีติ โสปิ เต กาเย น ฉินฺทติ, ปถวี ปถวิเมว อุเปติ, อาปาทโย อาปาทิเก, สุขทุกฺขชีวา อากาสํ ปกฺขนฺทนฺตีติ ทสฺเสติ. Therein, 'bodies' means aggregates. 'Immutable' means they cannot be altered. 'Life' means the soul. There is also the reading 'jīvo'; the meaning is the same. 'These seven bodies' means these seven bodies. 'Nor is there anyone who is slain' means that one who might be slain also does not exist. 'Pass through' means they move only between these seven bodies; they are not able to cut them. 'Taking a head' means having taken another's head. 'With a sharp sword' means one cuts with a sharp sword. 'One does not cut' means one does not cut those bodies. He shows that earth goes to earth itself, water and the others to their respective elements, while happiness, pain, and life leap into space. สํสรนฺติ มหาราช, อิเม สตฺตา อิมํ ปถวึ เอกมํสขลํ กตฺวาปิ เอตฺตเก กปฺเป สํสรนฺตา สุชฺฌนฺติ. อญฺญตฺร หิ สํสารา สตฺเต โสเธตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, สพฺเพ สํสาเรเนว สุชฺฌนฺติ. อนาคเต ตมฺหิ กาเลติ ยถาวุตฺเต ปน เอตสฺมึ กาเล อนาคเต อปฺปตฺเต อนฺตรา สญฺญโตปิ ปริสุทฺธสีโลปิ น สุชฺฌติ. ตํ ขณนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการํ กาลํ. อนุปุพฺเพน โน สุทฺธีติ อมฺหากํ วาเท อนุปุพฺเพน สุทฺธิ, สพฺเพสํ อมฺหากํ อนุปุพฺเพน สุทฺธิ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อิติ โส อุจฺเฉทวาโท อตฺตโน ถาเมน สกวาทํ นิปฺปเทสโต กเถสีติ. Great king, these beings, even having made this earth into a single mass of flesh, are purified by wandering through so many eons. Indeed, apart from saṃsāra, there is nothing able to purify beings; all are purified by saṃsāra alone. 'Before that time has come' means that in this aforesaid time, which has not yet arrived, in the interim, even one who is restrained and of pure virtue is not purified. 'That fixed time' refers to that time which was described. 'Our purification is gradual' means that in our doctrine, purification is gradual; the meaning is that for all of us, purification will occur gradually. Thus that annihilationist, by his own strength, expounded his own doctrine completely. ๑๑๙๘. 1198. ‘‘กสฺสปสฺส วโจ สุตฺวา, อลาโต เอตทพฺรวิ; ‘‘ยถา ภทนฺโต ภณติ, มยฺหมฺเปตํว รุจฺจติ. 'Having heard Kassapa's words, Alāta said this: “As the venerable one speaks, so it seems good to me as well.”' ๑๑๙๙. 1199. ‘อหมฺปิ ปุริมํ ชาตึ, สเร สํสริตตฺตโน; ปิงฺคโล นามหํ อาสึ, ลุทฺโท โคฆาตโก ปุเร. 'I too remember a former birth, my own wandering; I was named Piṅgala, a cruel cow-killer in the past.' ๑๒๐๐. 1200. ‘พาราณสิยํ ผีตายํ, พหุํ ปาปํ มยา กตํ; พหู มยา หตา ปาณา, มหึสา สูกรา อชา. 'In flourishing Bārāṇasī, much evil was done by me; many living beings were killed by me—buffaloes, pigs, and goats.' ๑๒๐๑. 1201. ‘ตโต จุโต อิธ ชาโต, อิทฺเธ เสนาปตีกุเล; นตฺถิ นูน ผลํ ปาปํ, โยหํ น นิรยํ คโต’’’ติ. 'Having passed away from there, I was born here, in the prosperous family of a general. Surely, there is no fruit of evil, since I did not go to hell.' ตตฺถ อลาโต เอตทพฺรวีติ โส กิร กสฺสปทสพลสฺส เจติเย อโนชปุปฺผทาเมน ปูชํ กตฺวา มรณสมเย อญฺเญน กมฺเมน ยถานุภาวํ ขิตฺโต สํสาเร สํสรนฺโต เอกสฺส ปาปกมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน โคฆาตกกุเล นิพฺพตฺติตฺวา พหุํ ปาปมกาสิ. อถสฺส มรณกาเล ภสฺมปฏิจฺฉนฺโน วิย อคฺคิ เอตฺตกํ กาลํ ฐิตํ ตํ ปุญฺญกมฺมํ โอกาสมกาสิ. โส ตสฺสานุภาเวน อิธ นิพฺพตฺติตฺวา ตํ วิภูตึ ปตฺโต, ชาตึ สรนฺโต ปน อตีตานนฺตรโต ปรํ ปริสริตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘โคฆาตกกมฺมํ กตฺวา อิธ นิพฺพตฺโตสฺมี’’ติ สญฺญาย ตสฺส [Pg.115] วาทํ อุปตฺถมฺเภนฺโต อิทํ ‘‘ยถา ภทนฺโต ภณตี’’ติอาทิวจนํ อพฺรวิ. ตตฺถ สเร สํสริตตฺตโนติ อตฺตโน สํสริตํ สรามิ. เสนาปตีกุเลติ เสนาปติกุลมฺหิ. Therein, 'Alāta said this': It is said that he, having made an offering with a garland of anojā flowers at the cetiya of Kassapa of the Ten Powers, at the time of death, was cast by another kamma according to its power and wandered in saṃsāra. As a result of one evil kamma, he was reborn in a family of cow-killers and did much evil. Then, at the time of his death, that meritorious kamma, which had remained for so long like a fire covered by ashes, found an opportunity. By its power, he was reborn here and attained that splendor. But recalling his birth, being unable to search beyond the immediately preceding one, and with the perception, ‘Having done the kamma of a cow-killer, I was reborn here,’ he supported that view and spoke these words, ‘As the venerable one says,’ and so forth. Therein, 'remember my own wandering' means 'I remember my own wandering.' 'In a general’s family' means 'in the family of a general.' ๑๒๐๒. 1202. ‘‘อเถตฺถ พีชโก นาม, ทาโส อาสิ ปฏจฺจรี; อุโปสถํ อุปวสนฺโต, คุณสนฺติกุปาคมิ. 'Then here, there was a slave named Bījaka, poor and wretched. Observing the Uposatha, he approached Guṇa.' ๑๒๐๓. 1203. ‘‘กสฺสปสฺส วโจ สุตฺวา, อลาตสฺส จ ภาสิตํ; ปสฺสสนฺโต มุหุํ อุณฺหํ, รุทํ อสฺสูนิ วตฺตยี’’ติ. 'Hearing the words of Kassapa and the speech of Alāta, sighing hot breaths repeatedly, he wept, shedding tears.' ตตฺถ อเถตฺถาติ อถ เอตฺถ เอติสฺสํ มิถิลายํ. ปฏจฺจรีติ ทลิทฺโท กปโณ อโหสิ. คุณสนฺติกุปาคมีติ คุณสฺส สนฺติกํ กิญฺจิเทว การณํ โสสฺสามีติ อุปคโตติ เวทิตพฺโพ. Therein, 'then here' means then here in this Mithilā. 'Wretched' means he was destitute and miserable. 'He approached Guṇa' is to be understood as: he approached Guṇa thinking, 'I will hear some reason.' ๑๒๐๔. 1204. ‘‘ตมนุปุจฺฉิ เวเทโห, ‘กิมตฺถํ สมฺม โรทสิ; กึ เต สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา, กึ มํ เวเทสิ เวทน’’’นฺติ. 'Vedeha asked him, “For what reason, friend, do you weep? What have you heard or seen? What feeling do you convey to me?”' ตตฺถ กึ มํ เวเทสิ เวทนนฺติ กึ นาม ตฺวํ กายิกํ วา เจตสิกํ วา เวทนํ ปตฺโตยํ, เอวํ โรทนฺโต มํ เวเทสิ ชานาเปสิ, อุตฺตานเมว นํ กตฺวา มยฺหํ อาจิกฺขาหีติ. Herein, 'What feeling do you convey to me?' means, 'What bodily or mental feeling have you experienced, that weeping thus you make it known to me? Make it plain and tell me.' ๑๒๐๕. 1205. ‘‘เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา, พีชโก เอตทพฺรวิ; ‘นตฺถิ เม เวทนา ทุกฺขา, มหาราช สุโณหิ เม. 'Hearing Vedeha's words, Bījaka said this: “I have no painful feeling, great king, listen to me.”' ๑๒๐๖. 1206. ‘อหมฺปิ ปุริมํ ชาตึ, สรามิ สุขมตฺตโน; สาเกตาหํ ปุเร อาสึ, ภาวเสฏฺฐิ คุเณ รโต. 'I too remember my own happiness in a former birth; I was formerly in Sāketa, a wealthy merchant named Bhava, devoted to virtue.' ๑๒๐๗. 1207. ‘สมฺมโต พฺราหฺมณิพฺภานํ, สํวิภาครโต สุจิ; น จาปิ ปาปกํ กมฺมํ, สรามิ กตมตฺตโน. 'Honored by brahmins and the wealthy, delighting in sharing, pure; nor do I recall any evil deed done by myself.' ๑๒๐๘. 1208. ‘ตโต จุตาหํ เวเทห, อิธ ชาโต ทุริตฺถิยา; คพฺภมฺหิ กุมฺภทาสิยา, ยโต ชาโต สุทุคฺคโต. 'Having passed away from there, O Vedeha, I was born here of a wretched woman, in the womb of a water-pot slave, from which I was born most unfortunate.' ๑๒๐๙. 1209. ‘เอวมฺปิ ทุคฺคโต สนฺโต, สมจริยํ อธิฏฺฐิโต; อุปฑฺฒภาคํ ภตฺตสฺส, ททามิ โย เม อิจฺฉติ. 'Though thus unfortunate, I resolved to live righteously; I give half my food to whoever desires it.' ๑๒๑๐. 1210. ‘จาตุทฺทสึ [Pg.116] ปญฺจทสึ, สทา อุปวสามหํ; น จาปิ ภูเต หึสามิ, เถยฺยํ จาปิ วิวชฺชยึ. 'I always observe the fourteenth and fifteenth Uposatha days; nor do I harm living beings, and I have avoided theft.' ๑๒๑๑. 1211. ‘สพฺพเมว หิ นูเนตํ, สุจิณฺณํ ภวติ นิปฺผลํ; นิรตฺถํ มญฺญิทํ สีลํ, อลาโต ภาสตี ยถา. 'Surely, all this well-practiced conduct has become fruitless; I think this virtue is meaningless, just as Alāta says.' ๑๒๑๒. 1212. ‘กลิเมว นูน คณฺหามิ, อสิปฺโป ธุตฺตโก ยถา; กฏํ อลาโต คณฺหาติ, กิตโวสิกฺขิโต ยถา. 'Surely I grasp the losing throw, like an unskilled gambler; Alāta grasps the winning throw, like a well-trained gambler.' ๑๒๑๓. 1213. ‘ทฺวารํ นปฺปฏิปสฺสามิ, เยน คจฺฉามิ สุคฺคตึ; ตสฺมา ราช ปโรทามิ, สุตฺวา กสฺสปภาสิต’’’นฺติ. 'I see no door by which I may go to a good bourn; therefore, O king, I lament, having heard what Kassapa has said.' ตตฺถ ภาวเสฏฺฐีติ เอวํนามโก อสีติโกฏิวิภโว เสฏฺฐิ. คุเณ รโตติ คุณมฺหิ รโต. สมฺมโตติ สมฺภาวิโต สํวณฺณิโต. สุจีติ สุจิกมฺโม. อิธ ชาโต ทุริตฺถิยาติ อิมสฺมึ มิถิลนคเร ทลิทฺทิยา กปณาย กุมฺภทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาโตสฺมีติ. โส กิร ปุพฺเพ กสฺสปพุทฺธกาเล อรญฺเญ นฏฺฐํ พลิพทฺทํ คเวสมาโน เอเกน มคฺคมูฬฺเหน ภิกฺขุนา มคฺคํ ปุฏฺโฐ ตุณฺหี หุตฺวา ปุน เตน ปุจฺฉิโต กุชฺฌิตฺวา ‘‘สมณ, ทาสา นาม มุขรา โหนฺติ, ทาเสน ตยา ภวิตพฺพํ, อติมุขโรสี’’ติ อาห. ตํ กมฺมํ ตทา วิปากํ อทตฺวา ภสฺมจฺฉนฺโน วิย ปาวโก ฐิตํ. มรณสมเย อญฺญํ กมฺมํ อุปฏฺฐาสิ. โส ยถากมฺมํ สํสาเร สํสรนฺโต เอกสฺส กุสลกมฺมสฺส พเลน สาเกเต วุตฺตปฺปกาโร เสฏฺฐิ หุตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ อกาสิ. ตํ ปนสฺส กมฺมํ ปถวิยํ นิหิตนิธิ วิย ฐิตํ โอกาสํ ลภิตฺวา วิปากํ ทสฺสติ. ยํ ปน เตน ตํ ภิกฺขุํ อกฺโกสนฺเตน กตํ ปาปกมฺมํ, ตมสฺส ตสฺมึ อตฺตภาเว วิปากํ อทาสิ. โส อชานนฺโต ‘‘อิตรสฺส กลฺยาณกมฺมสฺส พเลน กุมฺภทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺโตสฺมี’’ติ สญฺญาย เอวมาห. ยโต ชาโต สุทุคฺคโตติ โสหํ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย อติทุคฺคโตติ ทีเปติ. There, ‘Bhāva, a wealthy merchant’ means a merchant named Bhāva, possessing eighty crores of wealth. ‘Devoted to virtue’ means devoted to virtue. ‘Esteemed’ means respected and praised. ‘Pure’ means pure in action. ‘Born here of a wretched woman’ means, ‘I was born in the womb of a poor, wretched water-carrier slave woman in this city of Mithilā.’ It is said that in the past, during the time of Kassapa Buddha, while searching for a lost ox in the forest, he was asked the way by a monk who had lost his path. Remaining silent, when questioned again, he became angry and said, “Monk, slaves are known to be talkative. You must be a slave; you are too talkative!” That deed, not having yielded its result then, remained like a fire covered with ashes. At the time of death, another deed presented itself. Wandering through saṃsāra according to his deeds, by the power of one wholesome deed, he became a wealthy merchant of the kind described in Sāketa and performed meritorious deeds such as giving. That deed of his, however, remained like a treasure buried in the earth, waiting for an opportunity to yield its result. But the evil deed he committed by insulting that monk gave its result in that very existence. Unaware, he thought, ‘Due to the power of another good deed, I was born in the womb of a water-carrier slave woman,’ and thus he spoke. ‘From birth, utterly wretched’—this indicates that from the moment of birth, he was extremely unfortunate. สมจริยมธิฏฺฐิโตติ สมจริยายเมว ปติฏฺฐิโตมฺหิ. นูเนตนฺติ เอกํเสน เอตํ. มญฺญิทํ สีลนฺติ เทว, อิทํ สีลํ นาม นิรตฺถกํ มญฺเญ. อลาโตติ ยถา อยํ อลาตเสนาปติ ‘‘มยา ปุริมภเว พหุํ ปาณาติปาตกมฺมํ กตฺวา เสนาปติฏฺฐานํ ลทฺธ’’นฺติ ภาสติ, เตน การเณนาหํ [Pg.117] นิรตฺถกํ สีลนฺติ มญฺญามิ. กลิเมวาติ ยถา อสิปฺโป อสิกฺขิโต อกฺขธุตฺโต ปราชยคฺคาหํ คณฺหาติ, ตถา นูน คณฺหามิ, ปุริมภเว อตฺตโน สาปเตยฺยํ นาเสตฺวา อิทานิ ทุกฺขํ อนุภวามิ. กสฺสปภาสิตนฺติ กสฺสปโคตฺตสฺส อเจลกสฺส ภาสิตํ สุตฺวาติ วทติ. ‘Established in good conduct’ means I am established in good conduct itself. ‘Surely’—this is certain. ‘I think this virtue’ means, ‘Sir, I think that this virtue is meaningless.’ ‘As Alāta speaks’ means just as this general Alāta says, “Having committed much killing in a past life, I attained the rank of general,” so for that reason I think this virtue is meaningless. ‘Surely I must be grasping a losing throw’ means just as an unskilled, untrained gambler grasps a losing throw, so too I must be grasping it; having destroyed my possessions in a past life, I now experience suffering. ‘Having heard the words of Kassapa’ means he said, having heard the words spoken by the naked ascetic of the Kassapa clan. ๑๒๑๔. 1214. ‘‘พีชกสฺส วโจ สุตฺวา, ราชา องฺคติ มพฺรวิ; ‘นตฺถิ ทฺวารํ สุคติยา, นิยตึ กงฺข พีชก. Hearing the words of Bījaka, King Aṅgati said: ‘There is no gateway to a good bourn. Await fate, Bījaka.’ ๑๒๑๕. 1215. ‘สุขํ วา ยทิ วา ทุกฺขํ, นิยติยา กิร ลพฺภติ; สํสารสุทฺธิ สพฺเพสํ, มา ตุริตฺโถ อนาคเต. ‘Whether happiness or suffering, it is said to be obtained by destiny; the purification of all in saṃsāra comes in due course; do not be hasty regarding the future.’ ๑๒๑๖. 1216. ‘อหมฺปิ ปุพฺเพ กลฺยาโณ, พฺราหฺมณิพฺเภสุ พฺยาวโฏ; โวหารมนุสาสนฺโต, รติหีโน ตทนฺตรา’’’ติ. ‘I too was once virtuous, busy among brahmins and householders, instructing them in worldly affairs, but I was devoid of delight in the meantime.’ ตตฺถ องฺคติ มพฺรวีติ ปฐมเมว อิตเรสํ ทฺวินฺนํ, ปจฺฉา พีชกสฺสาติ ติณฺณํ วจนํ สุตฺวา ทฬฺหํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ คเหตฺวา เอตํ ‘‘นตฺถิ ทฺวาร’’นฺติอาทิวจนมพฺรวิ. นิยตึ กงฺขาติ สมฺม พีชก, นิยติเมว โอโลเกหิ. จุลฺลาสีติมหากปฺปปฺปมาโณ กาโลเยว หิ สตฺเต โสเธติ, ตฺวํ อติตุริโตติ อธิปฺปาเยเนวมาห. อนาคเตติ ตสฺมึ กาเล อสมฺปตฺเต อนฺตราว เทวโลกํ คจฺฉามีติ มา ตุริตฺโถ. พฺยาวโฏติ พฺราหฺมเณสุ จ คหปติเกสุ จ เตสํเยว กายเวยฺยาวจฺจทานาทิกมฺมกรเณน พฺยาวโฏ อโหสึ. โวหารนฺติ วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ราชกิจฺจํ โวหารํ อนุสาสนฺโตว. รติหีโน ตทนฺตราติ เอตฺตกํ กาลํ กามคุณรติยา ปริหีโนติ. There, ‘Aṅgati spoke’ means that having heard the words of the other two first, and then Bījaka’s, thus of all three, he firmly grasped wrong view and spoke these words, ‘There is no door,’ and so forth. ‘Await fate’ means, ‘Friend Bījaka, look only to fate.’ Indeed, time alone purifies beings over a span of eighty-four great aeons; you are too hasty—this is the meaning with which he spoke. ‘Regarding the future’ means, ‘Do not be hasty, thinking, “Since that time has not arrived, I will go to the heavenly realm in the meantime.”’ ‘Busy’ means, ‘I was busy among brahmins and householders, performing tasks such as bodily service, giving, and other duties for them.’ ‘Instructing in worldly affairs’ means, ‘Sitting in the place of judgment, I instructed in royal affairs, administering justice.’ ‘Devoid of delight in the meantime’ means, ‘For that period, I was deprived of delight in sensual pleasures.’ เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘ภนฺเต กสฺสป, มยํ เอตฺตกํ กาลํ ปมชฺชิมฺหา, อิทานิ ปน อมฺเหหิ อาจริโย ลทฺโธ, อิโต ปฏฺฐาย กามรติเมว อนุภวิสฺสาม, ตุมฺหากํ สนฺติเก อิโต อุตฺตริ ธมฺมสฺสวนมฺปิ โน ปปญฺโจ ภวิสฺสติ, ติฏฺฐถ ตุมฺเห, มยํ คมิสฺสามา’’ติ อาปุจฺฉนฺโต อาห – Having said this, he continued: “Venerable Kassapa, we have been heedless for so long, but now we have found a teacher. From now on, we will indulge in sensual pleasures. As for listening to the Dhamma from you any further, that will only be a hindrance for us. You stay here; we will go.” Thus, asking for leave, he spoke. ๑๒๑๗. 1217. ‘‘ปุนปิ ภนฺเต ทกฺเขมุ, สงฺคติ เจ ภวิสฺสตี’’ติ. “Again, venerable sir, we would see you, if there is a meeting.” ตตฺถ สงฺคติ เจติ เอกสฺมึ ฐาเน เจ โน สมาคโม ภวิสฺสติ,โน เจ, อสติ ปุญฺญผเล กึ ตยา ทิฏฺเฐนาติ. There, ‘if there is a meeting’ means, ‘If there is a meeting for us in one place; if not, if there is no fruit of merit, what is the use of having seen you?’ ‘‘อิทํ [Pg.118] วตฺวาน เวเทโห, ปจฺจคา สนิเวสน’’นฺติ; “Having said this, the Videhan returned to his dwelling.” ตตฺถ สนิเวสนนฺติ ภิกฺขเว, อิทํ วจนํ เวเทหราชา วตฺวา รถํ อภิรุยฺห อตฺตโน นิเวสนํ จนฺทกปาสาทตลเมว ปฏิคโต. There, ‘to his dwelling’ means, monks, that the king of Videha, having spoken these words, mounted his chariot and returned to his own residence, the Candaka Palace. ราชา ปฐมํ คุณสนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. อาคจฺฉนฺโต ปน อวนฺทิตฺวาว อาคโต. คุโณ อตฺตโน อคุณตาย วนฺทนมฺปิ นาลตฺถ, ปิณฺฑาทิกํ สกฺการํ กิเมว ลจฺฉติ. ราชาปิ ตํ รตฺตึ วีตินาเมตฺวา ปุนทิวเส อมจฺเจ สนฺนิปาเตตฺวา ‘‘กามคุเณ เม อุปฏฺฐาเปถ, อหํ อิโต ปฏฺฐาย กามคุณสุขเมว อนุภวิสฺสามิ, น เม อญฺญานิ กิจฺจานิ อาโรเจตพฺพานิ, วินิจฺฉยกิจฺจํ อสุโก จ อสุโก จ กโรตู’’ติ วตฺวา กามรติมตฺโต อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – The king first approached Guṇa, paid homage to him, and asked a question. But when he returned, he returned without paying homage. Guṇa, due to his own lack of virtue, did not even receive homage; how then could he receive offerings and honors such as almsfood? After spending that night, the king gathered his ministers the next day and said, “Prepare sensual pleasures for me. From now on, I will indulge only in the pleasure of sensual qualities. Do not report any other duties to me. Let so-and-so and so-and-so handle judicial matters.” Thus, he became utterly intoxicated with sensual delight. Expounding on this meaning, the Teacher said: ๑๒๑๘. 1218. ‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, อุปฏฺฐานมฺหิ องฺคติ; อมจฺเจ สนฺนิปาเตตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ. “Then at the end of the night, when dawn appeared, Aṅgati in the assembly hall, having assembled his ministers, spoke these words: ๑๒๑๙. 1219. ‘จนฺทเก เม วิมานสฺมึ, สทา กาเม วิเธนฺตุ เม; มา อุปคจฺฉุํ อตฺเถสุ, คุยฺหปฺปกาสิเยสุ จ. ‘In my Candaka mansion, may sensual pleasures always be provided for me; may no one approach me concerning matters secret or revealed.’ ๑๒๒๐. 1220. ‘วิชโย จ สุนาโม จ, เสนาปติ อลาตโก; เอเต อตฺเถ นิสีทนฺตุ, โวหารกุสลา ตโย’. ‘Let Vijaya and Sunāma, and the general Alātaka—these three skilled in worldly affairs—sit in judgment.’ ๑๒๒๑. 1221. ‘‘อิทํ วตฺวาน เวเทโห, กาเมว พหุมญฺญถ; น จาปิ พฺราหฺมณิพฺเภสุ, อตฺเถ กิสฺมิญฺจิ พฺยาวโฏ’’ติ. “Having said this, the Videhan king esteemed sensual pleasures greatly; nor was he involved in any matter concerning brahmins and householders.” ตตฺถ อุปฏฺฐานมฺหีติ อตฺตโน อุปฏฺฐานฏฺฐาเน. จนฺทเก เมติ มม สนฺตเก จนฺทกปาสาเท. วิเธนฺตุ เมติ นิจฺจํ มยฺหํ กาเม สํวิทหนฺตุ อุปฏฺฐเปนฺตุ. คุยฺหปฺปกาสิเยสูติ คุยฺเหสุปิ ปกาสิเยสุปิ อตฺเถสุ อุปฺปนฺเนสุ มํ เกจิ มา อุปคจฺฉุํ. อตฺเถติ อตฺถกรเณ วินิจฺฉยฏฺฐาเน. นิสีทนฺตูติ มยา กตฺตพฺพกิจฺจสฺส กรณตฺถํ เสสอมจฺเจหิ สทฺธึ นิสีทนฺตูติ. There, ‘in the assembly hall’ means in his own place of attendance. ‘In my Candaka’ means in my Candaka palace. ‘May they provide for me’ means let them constantly arrange and provide my sensual pleasures. ‘Concerning secret or revealed’ means when secret or public matters arise, let no one approach me. ‘In the matter’ means in the place of judgment for deliberation. ‘Let them sit’ means let them sit with the remaining ministers to perform the duties to be done by me. ๑๒๒๒. 1222. ‘‘ตโต ทฺเวสตฺตรตฺตสฺส, เวเทหสฺสตฺรชา ปิยา; ราชธีตา รุจา นาม, ธาติมาตรมพฺรวิ. Then, after fourteen nights, the beloved daughter of the Videhan king, the princess named Rucā, spoke to her nurse-mother. ๑๒๒๓. 1223. ‘‘อลงฺกโรถ [Pg.119] มํ ขิปฺปํ, สขิโย จาลงฺกโรนฺตุ เม; สุเว ปนฺนรโส ทิพฺโย, คจฺฉํ อิสฺสรสนฺติเก. “Adorn me quickly, and let my companions adorn me; tomorrow, the divine fifteenth day, I go to the lord's presence.” ๑๒๒๔. 1224. ‘‘ตสฺสา มาลฺยํ อภิหรึสุ, จนฺทนญฺจ มหารหํ; มณิสงฺขมุตฺตารตนํ, นานารตฺเต จ อมฺพเร. To her they brought garlands and sandalwood of great value, gems, conches, pearls, and jewels, and cloths of various colors. ๑๒๒๕. 1225. ‘‘ตญฺจ โสณฺณมเย ปีเฐ, นิสินฺนํ พหุกิตฺถิโย; ปริกิริย อโสภึสุ, รุจํ รุจิรวณฺณินิ’’นฺติ. And she, Rucā of beautiful complexion, seated on a golden stool, shone, surrounded by many women. ตตฺถ ตโตติ ตโต รญฺโญ กามปงฺเก ลคฺคิตทิวสโต ปฏฺฐาย. ทฺเวสตฺตรตฺตสฺสาติ จุทฺทสเม ทิวเส. ธาติมาตรมพฺรวีติ ปิตุ สนฺติกํ คนฺตุกามา หุตฺวา ธาติมาตรมาห. สา กิร จาตุทฺทเส จาตุทฺทเส ปญฺจสตกุมาริกาหิ ปริวุตา ธาติคณํ อาทาย มหนฺเตน สิริวิลาเสน อตฺตโน สตฺตภูมิกา รติวฑฺฒนปาสาทา โอรุยฺห ปิตุ ทสฺสนตฺถํ จนฺทกปาสาทํ คจฺฉติ. อถ นํ ปิตา ทิสฺวา ตุฏฺฐมานโส หุตฺวา มหาสกฺการํ กาเรตฺวา อุยฺโยเชนฺโต ‘‘อมฺม, ทานํ เทหี’’ติ สหสฺสํ ทตฺวา อุยฺโยเชติ. สา อตฺตโน นิเวสนํ อาคนฺตฺวา ปุนทิวเส อุโปสถิกา หุตฺวา กปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ มหาทานํ เทติ. รญฺญา กิรสฺสา เอโก ชนปโทปิ ทินฺโน. ตโต อาเยน สพฺพกิจฺจานิ กโรติ. ตทา ปน ‘‘รญฺญา กิร คุณํ อาชีวกํ นิสฺสาย มิจฺฉาทสฺสนํ คหิต’’นฺติ สกลนคเร เอกโกลาหลํ อโหสิ. ตํ ปวตฺตึ รุจาย ธาติโย สุตฺวา ราชธีตาย อาโรจยึสุ ‘‘อยฺเย, ปิตรา กิร เต อาชีวกสฺส กถํ สุตฺวา มิจฺฉาทสฺสนํ คหิตํ, โส กิร จตูสุ นครทฺวาเรสุ ทานสาลาโย วิทฺธํสาเปตฺวา ปรปริคฺคหิตา อิตฺถิโย จ กุมาริกาโย จ ปสยฺหกาเรน คณฺหิตุํ อาณาเปติ, รชฺชํ น วิจาเรติ, กามมตฺโตเยว กิร ชาโต’’ติ. สา ตํ กถํ สุตฺวา อนตฺตมนา หุตฺวา ‘‘กถญฺหิ นาม เม ตาโต อปคตสุกฺกธมฺมํ นิลฺลชฺชํ นคฺคโภคฺคํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ, นนุ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณ กมฺมวาทิโน อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิตพฺโพ สิยา, ฐเปตฺวา โข ปน มํ อญฺโญ มยฺหํ ปิตรํ มิจฺฉาทสฺสนา อปเนตฺวา สมฺมาทสฺสเน ปติฏฺฐาเปตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. อหญฺหิ อตีตา สตฺต, อนาคตา สตฺตาติ จุทฺทส ชาติโย อนุสฺสรามิ, ตสฺมา ปุพฺเพ มยา กตํ ปาปกมฺมํ กเถตฺวา ปาปกมฺมสฺส ผลํ ทสฺเสนฺตี มม ปิตรํ [Pg.120] มิจฺฉาทสฺสนา โมเจสฺสามิ. สเจ ปน อชฺเชว คมิสฺสามิ, อถ มํ ปิตา ‘อมฺม, ตฺวํ ปุพฺเพ อฑฺฒมาเส อาคจฺฉสิ, อชฺช กสฺมา เอวํ ลหุ อาคตาสี’ติ วกฺขติ. ตตฺร สเจ อหํ ‘ตุมฺเหหิ กิร มิจฺฉาทสฺสนํ คหิต’นฺติ สุตฺวา ‘อาคตมฺหี’ติ วกฺขามิ, น เม วจนํ ครุํ กตฺวา คณฺหิสฺสติ, ตสฺมา อชฺช อคนฺตฺวา อิโต จุทฺทสเม ทิวเส กาฬปกฺเขเยว กิญฺจิ อชานนฺตี วิย ปุพฺเพ คมนากาเรนฺเตว คนฺตฺวา อาคมนกาเล ทานวตฺตตฺถาย สหสฺสํ ยาจิสฺสามิ, ตทา เม ปิตา ทิฏฺฐิยา คหิตภาวํ กเถสฺสติ. อถ นํ อหํ อตฺตโน พเลน มิจฺฉาทิฏฺฐึ ฉฑฺฑาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตสฺมา จุทฺทสเม ทิวเส ปิตุ สนฺติกํ คนฺตุกามา หุตฺวา เอวมาห. There, 'from that time' means from the day the king became stuck in the mire of sensual pleasures. 'Two-seventy nights' means on the fourteenth day. 'She addressed her nurse' means that, wishing to go to her father, she spoke to her nurse. It is said that on every fourteenth day, surrounded by five hundred maidens, she would descend from her seven-storied pleasure palace, which increases delight, with a great retinue of nurses and go to the Candaka palace to see her father. Then, seeing her, her father would be delighted and, showing great honor, would send her off, saying, 'Dear, give alms,' and give her a thousand before sending her off. She would return to her own residence and, on the following day, observe the Uposatha and give great alms to the poor, travelers, mendicants, and supplicants. It is said that the king had given her an entire district. From its revenue, she performed all her duties. At that time, however, a great uproar arose throughout the city: 'It is said that the king, influenced by the Ājīvaka Guṇa, has adopted wrong views.' Hearing this news, Rucā's nurses reported it to the princess: 'Lady, it is said that your father, having listened to the Ājīvaka's words, has adopted wrong views. He is said to have destroyed the alms halls at the four city gates and to have ordered the forcible seizure of women, both married and unmarried. He does not govern the kingdom; it is said he has become entirely devoted to sensual pleasures.' Hearing this, she was displeased and thought: 'How could my father, abandoning wholesome principles, shamelessly approach a naked, crooked ascetic to ask questions? Should he not approach righteous monks and brahmins who are proponents of kamma and ask them? Except for me, there is no one else capable of freeing my father from wrong views and establishing him in right view. For I remember fourteen births: seven past and seven future. Therefore, I will recount the evil deeds I committed in the past and, showing the results of evil kamma, I will thereby free my father from wrong views. But if I go today, my father will say, ‘Dear, you usually come after half a month; why have you come so quickly today?’ If I then say, ‘I came because I heard you have adopted wrong views,’ he will not take my words seriously. Therefore, I will not go today but will go on the fourteenth day from now, during the dark fortnight, pretending to know nothing, going in the same manner as before. At the time of my return, I will ask for a thousand for the purpose of almsgiving. Then, my father will speak about his adherence to his view, and I will use my own power to make him abandon his wrong view,' she thought. Therefore, wishing to go to her father on the fourteenth day, she spoke thus. ตตฺถ สขิโย จาติ สหายิกาโยปิ เม ปญฺจสตา กุมาริกาโย เอกาเยกํ อสทิสํ กตฺวา นานาลงฺกาเรหิ นานาวณฺเณหิ ปุปฺผคนฺธวิเลปเนหิ อลงฺกโรนฺตูติ. ทิพฺโยติ ทิพฺพสทิโส, เทวตาสนฺนิปาตปฏิมณฺฑิโตติปิ ทิพฺโพ. คจฺฉนฺติ มม ทานวตฺตํ อาหราเปตุํ วิเทหิสฺสรสฺส ปิตุ สนฺติกํ คมิสฺสามีติ. อภิหรึสูติ โสฬสหิ คนฺโธทกฆเฏหิ นฺหาเปตฺวา มณฺฑนตฺถาย อภิหรึสุ. ปริกิริยาติ ปริวาเรตฺวา. อโสภึสูติ สุชํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา เทวกญฺญา วิย ตํ ทิวสํ อติวิย อโสภึสูติ. There, 'and my companions' means: let my five hundred maiden companions, making each one incomparable, adorn me with various ornaments, various colors, and floral perfumes and unguents. 'Divine' means resembling the divine, or divine because adorned like an assembly of deities. 'I go' means: I will go to the presence of the king of Videha, my father, to have my provisions for alms brought. 'They attended to her' means after bathing her with sixteen pots of fragrant water, they attended to her for the purpose of adornment. 'They surrounded' means having encircled. 'They shone' means like divine maidens standing surrounding Sujā, they shone exceedingly on that day. ๑๒๒๖. 1226. ‘‘สา จ สขิมชฺฌคตา, สพฺพาภรณภูสิตา; สเตรตา อพฺภมิว, จนฺทกํ ปาวิสี รุจา. And she, Rucā, amidst her companions, adorned with all ornaments, entered the Candaka Palace, like a star-studded cloud. ๑๒๒๗. 1227. ‘‘อุปสงฺกมิตฺวา เวเทหํ, วนฺทิตฺวา วินเย รตํ; สุวณฺณขจิเต ปีเฐ, เอกมนฺตํ อุปาวิสี’’ติ. Approaching the King of Videha, having bowed to him who delights in discipline, she sat down to one side on a golden-inlaid seat. ตตฺถ อุปาวิสีติ ปิตุ วสนฏฺฐานํ จนฺทกปาสาทํ ปาวิสิ. สุวณฺณขจิเตติ สตฺตรตนขจิเต สุวณฺณมเย ปีเฐ. There, 'she sat down' means she entered her father's dwelling place, the Candaka Palace. 'Golden-inlaid' means on a throne made of gold inlaid with the seven precious gems. ๑๒๒๘. 1228. ‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน เวเทโห, อจฺฉรานํว สงฺคมํ; รุจํ สขิมชฺฌคตํ, อิทํ วจนมพฺรวิ. And the King of Videha, seeing her—Rucā amidst her companions, like an assembly of celestial nymphs—spoke these words. ๑๒๒๙. 1229. ‘‘‘กจฺจิ รมสิ ปาสาเท, อนฺโตโปกฺขรณึ ปติ; กจฺจิ พหุวิธํ ขชฺชํ, สทา อภิหรนฺติ เต. Do you delight in the palace, by the inner lotus pond? Do they always bring you various kinds of food? ๑๒๓๐. 1230. ‘กจฺจิ [Pg.121] พหุวิธํ มาลฺยํ, โอจินิตฺวา กุมาริโย; ฆรเก กโรถ ปจฺเจกํ, ขิฑฺฑารติรตา มุหุํ. I hope that you maidens gather various kinds of garlands and, constantly delighting in play and pleasure, each make your own little houses? ๑๒๓๑. 1231. ‘เกน วา วิกลํ ตุยฺหํ, กึ ขิปฺปํ อาหรนฺติ เต; มโน กรสฺสุ กุฑฺฑมุขี, อปิ จนฺทสมมฺหิปี’’’ติ. What is lacking for you? What should they quickly bring you? Set your heart on it, my dear, even if it were the moon itself. ตตฺถ สงฺคมนฺติ อจฺฉรานํ สงฺคมํ วิย สมาคมํ ทิสฺวา. ปาสาเทติ อมฺม มยา ตุยฺหํ เวชยนฺตสทิโส รติวฑฺฒนปาสาโท การิโต, กจฺจิ ตตฺถ รมสิ. อนฺโตโปกฺขรณึ ปตีติ อนฺโตวตฺถุสฺมิญฺเญว เต มยา นนฺทาโปกฺขรณีปฏิภาคาโปกฺขรณี การิตา, กจฺจิ ตํ โปกฺขรณึ ปฏิจฺจ อุทกกีฬํ กีฬนฺตี รมสิ. มาลฺยนฺติ อมฺม, อหํ ตุยฺหํ เทวสิกํ ปญฺจวีสติ ปุปฺผสมุคฺเค ปหิณามิ, กจฺจิ ตุมฺเห สพฺพาปิ กุมาริกาโย ตํ มาลฺยํ โอจินิตฺวา คนฺถิตฺวา อภิณฺหํ ขิฑฺฑารติรตา หุตฺวา ปจฺเจกํ ฆรเก กโรถ, ‘‘อิทํ สุนฺทรํ, อิทํ สุนฺทรตร’’นฺติ ปาฏิเยกฺกํ สารมฺเภน วายปุปฺผฆรกานิ ปุปฺผคพฺเภ จ ปุปฺผาสนปุปฺผสยนานิ จ กจฺจิ กโรถาติ ปุจฺฉติ. There, 'assembly' means, seeing a gathering like an assembly of celestial nymphs. 'In the palace' means: 'Dear, I have had a palace built for you like Vejayanta, a palace that increases delight; I hope you delight in it there?' 'By the inner pond' means: 'Within the very grounds, I have had a pond built for you that is a counterpart to the Nandā pond; I hope you delight, playing water games in connection with that pond?' 'Garlands' means: 'Dear, I send you daily twenty-five flower caskets; I hope that all you maidens, having picked and woven those garlands, constantly delighting in play and pleasure, each make your own little houses, saying, "This is beautiful, this is more beautiful," with individual rivalry making charming little flower-houses, flower-chambers, flower-seats, and flower-beds?' Thus he asks. วิกลนฺติ เวกลฺลํ. มโน กรสฺสูติ จิตฺตํ อุปฺปาเทหิ. กุฑฺฑมุขีติ สาสปกกฺเกหิ ปสาทิตมุขตาย ตํ เอวมาห. อิตฺถิโย หิ มุขวณฺณํ ปสาเทนฺติโย ทุฏฺฐโลหิตมุขทูสิตปีฬกาหรณตฺถํ ปฐมํ สาสปกกฺเกน มุขํ วิลิมฺปนฺติ, ตโต โลหิตสฺส สมกรณตฺถํ มตฺติกากกฺเกน, ตโต ฉวิปสาทนตฺถํ ติลกกฺเกน. จนฺทสมมฺหิปีติ จนฺทโต ทุลฺลภตโร นาม นตฺถิ, ตาทิเสปิ รุจึ กตฺวา มมาจิกฺข, สมฺปาเทสฺสามิ เตติ. 'Lacking' means deficiency. 'Apply your mind' means produce a thought. 'Plaster-faced'—he speaks thus because her face was prepared with mustard paste. For women, when enhancing their facial complexion, first smear their faces with mustard paste to remove pimples that spoil the face due to bad blood, then with clay paste to even out the complexion, and finally with sesame paste to brighten the skin. 'Even like the moon' means there is nothing harder to obtain than the moon; 'even for such a thing, form a desire and tell me, I will procure it for you.' ๑๒๓๒. 1232. ‘‘เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา, รุจา ปิตร มพฺรวิ; ‘สพฺพเมตํ มหาราช, ลพฺภติสฺสรสนฺติเก. Hearing the words of the King of Videha, Rucā said to her father: 'All this, great king, is obtainable in the presence of a ruler.' ๑๒๓๓. 1233. ‘สุเว ปนฺนรโส ทิพฺโย, สหสฺสํ อาหรนฺตุ เม; ยถาทินฺนญฺจ ทสฺสามิ, ทานํ สพฺพวณีสฺวห’’’นฺติ. Tomorrow is the divine fifteenth day; let them bring me a thousand. And just as it is given, I will give it as a donation to all mendicants. ตตฺถ สพฺพวณีสฺวหนฺติ สพฺพวณิพฺพเกสุ อหํ ทสฺสามิ. There, 'I to all mendicants' means: I will give among all the mendicants. ๑๒๓๔. 1234. ‘‘รุจาย วจนํ สุตฺวา, ราชา องฺคติ มพฺรวิ; ‘พหุํ วินาสิตํ วิตฺตํ, นิรตฺถํ อผลํ ตยา. Hearing Rucā’s words, King Aṅgati said: 'Much wealth has been wasted by you, uselessly and fruitlessly.' ๑๒๓๕. 1235. ‘อุโปสเถ [Pg.122] วสํ นิจฺจํ, อนฺนปานํ น ภุญฺชสิ; นิยเตตํ อภุตฺตพฺพํ, นตฺถิ ปุญฺญํ อภุญฺชโต’’’ติ. Always observing the Uposatha, you do not eat food or drink. This is a fixed rule of not eating, yet there is no merit for one who does not eat. ตตฺถ องฺคติ มพฺรวีติ ภิกฺขเว, โส องฺคติราชา ปุพฺเพ อยาจิโตปิ ‘‘อมฺม, ทานํ เทหี’’ติ สหสฺสํ ทตฺวา ตํ ทิวสํ ยาจิโตปิ มิจฺฉาทสฺสนสฺส คหิตตฺตา อทตฺวา อิทํ ‘‘พหุํ วินาสิต’’นฺติอาทิวจนํ อพฺรวิ. นิยเตตํ อภุตฺตพฺพนฺติ เอตํ นิยติวเสน ตยา อภุญฺชิตพฺพํ ภวิสฺสติ, ภุญฺชนฺตานมฺปิ อภุญฺชนฺตานมฺปิ ปุญฺญํ นตฺถิ. สพฺเพ หิ จุลฺลาสีติมหากปฺเป อติกฺกมิตฺวาว สุชฺฌนฺติ. Herein, 'Aṅgati replied'—monks, that King Aṅgati, who previously, even when unasked, would give a thousand, saying, 'Mother, give a gift,' on that day, even when asked, because he was seized by wrong view, did not give, and spoke these words: 'Much has been wasted,' and so on. 'This is determined not to be eaten' means that by the power of determinism, it will be uneaten by you. For those who eat and for those who do not eat, there is no merit. For all are purified only after passing beyond eighty-four great aeons. ๑๒๓๖. 1236. ‘‘พีชโกปิ หิ สุตฺวาน, ตทา กสฺสปภาสิตํ; ‘ปสฺสสนฺโต มุหุํ อุณฺหํ, รุทํ อสฺสูนิ วตฺตยิ. Even Bījaka, hearing Kassapa’s words then, sighing hot breaths repeatedly, wept, shedding tears. ๑๒๓๗. 1237. ‘ยาว รุเจ ชีวมานา, มา ภตฺตมปนามยิ; นตฺถิ ภทฺเท ปโร โลโก, กึ นิรตฺถํ วิหญฺญสี’’’ติ. ‘As long as you live, O Rucā, do not take away the food. There is no other world, good lady; why do you afflict yourself for nothing?’ ตตฺถ พีชโกปีติ พีชโกปิ ปุพฺเพ กลฺยาณกมฺมํ กตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺเทน ทาสิกุจฺฉิยํ นิพฺพตฺโตติ พีชกวตฺถุมฺปิสฺสา อุทาหรณตฺถํ อาหริ. นตฺถิ ภทฺเทติ ภทฺเท, คุณาจริโย เอวมาห ‘‘นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา’’ติ. ปรโลเก หิ สติ อิธโลโกปิ นาม ภเวยฺย, โสเยว จ นตฺถิ. มาตาปิตูสุ สนฺเตสุ ปุตฺตธีตโร นาม ภเวยฺยูอุํ, เตเยว จ นตฺถิ. ธมฺเม สติ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณา ภเวยฺยูํ, เตเยว จ นตฺถิ. กึ ทานํ เทนฺตี สีลํ รกฺขนฺตี นิรตฺถํ วิหญฺญสีติ. Herein, 'even Bījaka' means that Bījaka, having previously performed a good deed, was reborn in the womb of a female slave as its result. The story of Bījaka is also brought as an example for her. 'There is not, good lady' means: O good lady, the teacher Guṇa says thus: 'There is no this world, there is no other world, there is no mother, there is no father, there are no spontaneously arisen beings, there are no ascetics or brahmins in the world who are well-gone and well-practicing.' For if there were another world, there would also be this world, but that very thing does not exist. If there were mothers and fathers, there would be sons and daughters, but they themselves do not exist. If there were Dhamma, there would be righteous ascetics and brahmins, but they themselves do not exist. Why, giving gifts and observing precepts, do you afflict yourself for nothing? ๑๒๓๘. 1238. ‘‘เวเทหสฺส วโจ สุตฺวา, รุจา รุจิรวณฺณินี; ชานํ ปุพฺพาปรํ ธมฺมํ, ปิตรํ เอตทพฺรวิ. Hearing the words of Videha, Rucā of lovely complexion, knowing the Dhamma of the past and future, spoke this to her father: ๑๒๓๙. 1239. ‘สุตเมว ปุเร อาสิ, สกฺขิ ทิฏฺฐมิทํ มยา; พาลูปเสวี โย โหติ, พาโลว สมปชฺชถ. ‘This was indeed heard in the past; this has been seen by me directly. Whoever associates with fools becomes a fool indeed.’ ๑๒๔๐. 1240. ‘มูฬฺโห [Pg.123] หิ มูฬฺหมาคมฺม, ภิยฺโย โมหํ นิคจฺฉติ; ปติรูปํ อลาเตน, พีชเกน จ มุยฺหิตุ’’’นฺติ. ‘A deluded person, approaching the deluded, falls into even greater delusion. It is fitting to be deluded by Alāta and Bījaka.’ ตตฺถ ปุพฺพาปรํ ธมฺมนฺติ ภิกฺขเว, ปิตุ วจนํ สุตฺวา รุจา ราชธีตา อตีเต สตฺตชาติวเสน ปุพฺพธมฺมํ, อนาคเต สตฺตชาติวเสน อนาคตธมฺมญฺจ ชานนฺตี ปิตรํ มิจฺฉาทิฏฺฐิโต โมเจตุกามา เอตํ ‘‘สุตเมวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมปชฺชถาติ โย ปุคฺคโล พาลูปเสวี โหติ, โส พาโลว สมปชฺชตีติ เอตํ มยา ปุพฺเพ สุตเมว, อชฺช ปน ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐํ. มูฬฺโหติ มคฺคมูฬฺหํ อาคมฺม มคฺคมูฬฺโห วิย ทิฏฺฐิมูฬฺหํ อาคมฺม ทิฏฺฐิมูฬฺโหปิ อุตฺตริ โมหํ นิคจฺฉติ, มูฬฺหตโร โหติ. อลาเตนาติ เทว, ตุมฺเหหิ ชาติโคตฺตกุลปเทสอิสฺสริยปุญฺญปญฺญาหีเนน อลาตเสนาปตินา อจฺจนฺตหีเนน ทุปฺปญฺเญน พีชกทาเสน จ คามทารกสทิสํ อหิริกํ พาลํ คุณํ อาชีวกํ อาคมฺม มุยฺหิตุํ ปติรูปํ อนุจฺฉวิกํ. กึ เต น มุยฺหิสฺสนฺตีติ? Herein, 'the Dhamma of the past and future,' monks—having heard her father's words, Princess Rucā, knowing the past Dhamma by way of seven past births and the future Dhamma by way of seven future births, desiring to free her father from wrong view, spoke this, beginning with 'This was indeed heard.' Herein, 'becomes' means that the person who associates with fools becomes a fool indeed. This I had heard before, but today I have seen it with my own eyes. 'Deluded' means that just as one deluded about the path, having approached one deluded about the path, so too one deluded by view, having approached one deluded by view, goes to further delusion, becomes more deluded. 'By Alāta' means: O king, it is fitting and appropriate for you to be deluded, having approached the shameless and foolish Ājīvaka Guṇa, who is like a village boy, and by Alāta the general, who is deficient in birth, lineage, clan, region, sovereignty, merit, and wisdom, and by the extremely base and foolish slave Bījaka. Why would you not be deluded? เอวํ เต อุโภปิ ครหิตฺวา ทิฏฺฐิโต โมเจตุกามตาย ปิตรํ วณฺเณนฺตี อาห – Having thus rebuked them both and wishing to free him from that view, she praised her father, saying: ๑๒๔๑. 1241. ‘‘ตฺวญฺจ เทวาสิ สปฺปญฺโญ, ธีโร อตฺถสฺส โกวิโท; กถํ พาเลภิ สทิสํ, หีนทิฏฺฐึ อุปาคมิ. ‘You, O deva, are wise, steadfast, skilled in the goal. How have you, like fools, adopted an inferior view?’ ๑๒๔๒. 1242. ‘‘สเจปิ สํสารปเถน สุชฺฌติ, นิรตฺถิยา ปพฺพชฺชา คุณสฺส; กีโฏว อคฺคึ ชลิตํ อปาปตํ, อุปปชฺชติ โมหมูฬฺโห นคฺคภาวํ. ‘If one is purified by the path of saṃsāra, then the renunciation of Guṇa is fruitless. Like a moth falling into a blazing fire, the one deluded by confusion attains the state of nakedness.’ ๑๒๔๓. 1243. ‘‘สํสารสุทฺธีติ ปุเร นิวิฏฺฐา, กมฺมํ วิทูเสนฺติ พหู อชานํ; ปุพฺเพ กลี ทุคฺคหิโตวนตฺถา, ทุมฺโมจยา พลิสา อมฺพุโชวา’’ติ. ‘Formerly, many were settled in the view of 'purity through saṃsāra'; not knowing, they disparage kamma. This corrupting view, adopted in the past, is badly grasped and ruinous; they are hard to free, like a fish from a hook.’ ตตฺถ สปฺปญฺโญติ ยสวยปุญฺญติตฺถาวาสโยนิโสมนสิการสากจฺฉาวเสน ลทฺธาย ปญฺญาย สปฺปญฺโญ, เตเนว การเณน ธีโร, ธีรตาย อตฺถานตฺถสฺส การณาการณสฺส โกวิโท. พาเลภิ สทิสนฺติ ยถา เต พาลา อุปคตา, ตถา กถํ [Pg.124] ตฺวํ หีนทิฏฺฐึ อุปคโต. อปาปตนฺติ อปิ อาปตํ, ปตนฺโตติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตาต, สํสาเรน สุทฺธีติ ลทฺธิยา สติ ยถา ปฏงฺคกีโฏ รตฺติภาเค ชลิตํ อคฺคึ ทิสฺวา ตปฺปจฺจยํ ทุกฺขํ อชานิตฺวา โมเหน ตตฺถ ปตนฺโต มหาทุกฺขํ อาปชฺชติ, ตถา คุโณปิ ปญฺจ กามคุเณ ปหาย โมหมูฬฺโห นิรสฺสาทํ นคฺคภาวํ อุปปชฺชติ. Herein, 'wise' means endowed with the wisdom gained through fame, age, merit, dwelling at holy places, wise attention, and discussion; for that very reason, he is steadfast. Through steadfastness, he is skilled in what is beneficial and harmful, cause and non-cause. 'Like fools' means: just as those fools have adopted it, how have you adopted an inferior view? 'Apāpataṃ' means 'even falling,' or 'falling.' This is what is said: 'Dear father, when there is the doctrine 'purity is through saṃsāra,' just as a moth at night, seeing a blazing fire and not knowing the suffering caused by it, falls into it out of delusion and comes to great suffering, so too Guṇa, abandoning the five strands of sensual pleasure, deluded by confusion, attains the tasteless state of nakedness.' ปุเร นิวิฏฺฐาติ ตาต, สํสาเรน สุทฺธีติ กสฺสจิ วจนํ อสุตฺวา ปฐมเมว นิวิฏฺโฐ นตฺถิ, สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลนฺติ คหิตตฺตา พหู ชนา อชานนฺตา กมฺมํ วิทูเสนฺตา กมฺมผลมฺปิ วิทูเสนฺติเยว, เอวํ เตสํ ปุพฺเพ คหิโต กลิ ปราชยคาโห ทุคฺคหิโตว โหตีติ อตฺโถ. ทุมฺโมจยา พลิสา อมฺพุโชวาติ เต ปน เอวํ อชานนฺตา มิจฺฉาทสฺสเนน อนตฺถํ คเหตฺวา ฐิตา พาลา ยถา นาม พลิสํ คิลิตฺวา ฐิโต มจฺโฉ พลิสา ทุมฺโมจโย โหติ, เอวํ ตมฺหา อนตฺถา ทุมฺโมจยา โหนฺติ. Herein, 'formerly settled in' means: Dear father, no one is settled in the doctrine 'purity is through saṃsāra' from the very beginning without having heard it from someone. Because of their wrong grasp, many people, not knowing that well-done and badly-done actions have fruit, disparage kamma and thereby disparage the fruit of kamma. Thus, their previously adopted corrupting view, a grasp of defeat, is indeed badly grasped—this is the meaning. 'Hard to free, like a fish from a hook' means that these fools, not understanding thus, stand fast, having seized what is harmful through wrong view. Just as a fish that has swallowed a hook is hard to release from the hook, so too are they hard to free from that harm. อุตฺตริปิ อุทาหรณํ อาหรนฺตี อาห – Bringing forward a further example, she said: ๑๒๔๔. 1244. ‘‘อุปมํ เต กริสฺสามิ, มหาราช ตวตฺถิยา; อุปมาย มิเธกจฺเจ, อตฺถํ ชานนฺติ ปณฺฑิตา. ‘I will make a comparison for you, great king, for your benefit; for by a comparison some wise people here understand the meaning.’ ๑๒๔๕. 1245. ‘‘วาณิชานํ ยถา นาวา, อปฺปมาณภรา ครุ; อติภารํ สมาทาย, อณฺณเว อวสีทติ. ‘Just as a merchants' ship, with an immeasurable and heavy load, having taken on an excessive burden, sinks in the ocean.’ ๑๒๔๖. 1246. ‘‘เอวเมว นโร ปาปํ, โถกํ โถกมฺปิ อาจินํ; อติภารํ สมาทาย, นิรเย อวสีทติ. ‘Even so a person, accumulating evil little by little, having taken on an excessive burden, sinks down into hell.’ ๑๒๔๗. 1247. ‘‘น ตาว ภาโร ปริปูโร, อลาตสฺส มหีปติ; อาจินาติ จ ตํ ปาปํ, เยน คจฺฉติ ทุคฺคตึ. ‘The burden is not yet full for Alāta, O lord of the earth; and he accumulates that evil by which he will go to a woeful state.’ ๑๒๔๘. 1248. ‘‘ปุพฺเพวสฺส กตํ ปุญฺญํ, อลาตสฺส มหีปติ; ตสฺเสว เทว นิสฺสนฺโท, ยญฺเจโส ลภเต สุขํ. ‘Previously, merit was made by Alāta, O lord of the earth. O deva, it is the result of that very merit, this happiness that he obtains.’ ๑๒๔๙. 1249. ‘‘ขียเต จสฺส ตํ ปุญฺญํ, ตถา หิ อคุเณ รโต; อุชุมคฺคํ อวหาย, กุมฺมคฺคมนุธาวติ. ‘And that merit of his dwindles away, for he delights in what is demeritorious. Having abandoned the straight path, he pursues the crooked way.’ ๑๒๕๐. 1250. ‘‘ตุลา [Pg.125] ยถา ปคฺคหิตา, โอหิเต ตุลมณฺฑเล; อุนฺนเมติ ตุลาสีสํ, ภาเร โอโรปิเต สติ. ‘Just as a balance that is held up raises its head when the pan is lowered, a weight having been placed upon it.’ ๑๒๕๑. 1251. ‘‘เอวเมว นโร ปุญฺญํ, โถกํ โถกมฺปิ อาจินํ; สคฺคาติมาโน ทาโสว, พีชโก สาตเว รโต’’ติ. ‘Even so Bījaka, accumulating merit little by little, delights in what is pleasant, like a slave with his mind set on heaven.’ ตตฺถ นิรเยติ อฏฺฐวิเธ มหานิรเย, โสฬสวิเธ อุสฺสทนิรเย, โลกนฺตรนิรเย จ. ภาโรติ ตาต, น ตาว อลาตสฺส อกุสลภาโร ปูรติ. ตสฺเสวาติ ตสฺส ปุพฺเพ กตสฺส ปุญฺญสฺเสว นิสฺสนฺโท, ยํ โส อลาตเสนาปติ อชฺช สุขํ ลภติ. น หิ ตาต, เอตํ โคฆาตกกมฺมสฺส ผลํ. ปาปกมฺมสฺส หิ นาม วิปาโก อิฏฺโฐ กนฺโต ภวิสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํ. อคุเณ รโตติ ตถาเหส อิทานิ อกุสลกมฺเม รโต. อุชุมคฺคนฺติ ทสกุสลกมฺมปถมคฺคํ. กุมฺมคฺคนฺติ นิรยคามิอกุสลมคฺคํ. Herein, 'in hell' means in the eight great hells, the sixteen subsidiary hells, and the world-interspace hells. 'Burden' means: Dear father, the burden of unwholesome action for Alāta is not yet full. 'Of that very thing' means it is the result of merit made by him previously, this happiness that Alāta the general obtains today. Indeed, dear father, this is not the fruit of the action of a cow-killer. For it is impossible that the result of an evil action would be wished for and pleasing. 'Delights in demerit' means that he is now devoted to unwholesome action. 'The straight path' means the path of the ten wholesome courses of action. 'The crooked path' means the unwholesome path leading to hell. โอหิเต ตุลมณฺฑเลติ ภณฺฑปฏิจฺฉนตฺถาย ตุลมณฺฑเล ลคฺเคตฺวา ฐปิเต. อุนฺนเมตีติ อุทฺธํ อุกฺขิปติ. อาจินนฺติ โถกํ โถกมฺปิ ปุญฺญํ อาจินนฺโต ปาปภารํ โอตาเรตฺวา นโร กลฺยาณกมฺมสฺส สีสํ อุกฺขิปิตฺวา เทวโลกํ คจฺฉติ. สคฺคาติมาโนติ สคฺเค อติมาโน สคฺคสมฺปาปเก สาตผเล กลฺยาณกมฺเม อภิรโต. ‘‘สคฺคาธิมาโน’’ติปิ ปาโฐ, สคฺคํ อธิการํ กตฺวา ฐิตจิตฺโตติ อตฺโถ. สาตเว รโตติ เอส พีชกทาโส สาตเว มธุรวิปาเก กุสลธมฺเมเยว รโต. โส อิมสฺส ปาปกมฺมสฺส ขีณกาเล, กลฺยาณกมฺมสฺส ผเลน เทวโลเก นิพฺพตฺติสฺสติ. 'Ohite tulamaṇḍale' means placed on the weighing pan, having attached it to the weighing scale for the purpose of receiving goods. 'Unnameti' means raises upwards. 'Ācinanti' means that a person, accumulating merit even little by little, lowers the burden of evil and, raising the head of good deeds, goes to the heavenly world. 'Saggātimāno' means excessive joy regarding heaven, delighting in good deeds which are the pleasant fruit that lead to heaven. 'Saggādhimāno' is also a reading, meaning one whose mind is steadfast, having made heaven its authority. 'Sātave rato' means this slave Bījaka delights only in wholesome states with sweet results. When the time for his evil deed is exhausted, he will be reborn in the heavenly world through the fruit of his good deeds. ยญฺเจส อิทานิ ทาสตฺตํ อุปคโต, น ตํ กลฺยาณกมฺมสฺส ผเลน. ทาสตฺตสํวตฺตนิกญฺหิสฺส ปุพฺเพ กตํ ปาปํ ภวิสฺสตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ ปกาเสนฺตี อาห – And that he has now undergone slavery, that is not due to the result of good deeds. It must be that an evil deed done in the past, conducive to slavery, existed—this is the conclusion to be reached here. Explaining this meaning, she said: ๑๒๕๒. 1252. ‘‘ยมชฺช พีชโก ทาโส, ทุกฺขํ ปสฺสติ อตฺตนิ; ปุพฺเพวสฺส กตํ ปาปํ, ตเมโส ปฏิเสวติ. Whatever suffering Bījaka the slave experiences in himself today, he is now experiencing an evil deed done by him in the past. ๑๒๕๓. 1253. ‘‘ขียเต จสฺส ตํ ปาปํ, ตถา หิ วินเย รโต; กสฺสปญฺจ สมาปชฺช, มา เหวุปฺปถมาคมา’’ติ. And that evil of his is being exhausted, for he delights in discipline. Having approached Kassapa, do not go astray.” ตตฺถ [Pg.126] มา เหวุปฺปถมาคมาติ ตาต, ตฺวํ อิมํ นคฺคํ กสฺสปาชีวกํ อุปคนฺตฺวา มา เหว นิรยคามึ อุปฺปถํ อคมา, มา ปาปมกาสีติ ปิตรํ โอวทติ. Therein, 'do not go astray' means: 'Dear father, having approached this naked Kassapa the Ājīvika, do not go on the wrong path leading to hell, do not commit evil.' Thus she advises her father. อิทานิสฺส ปาปูปเสวนาย โทสํ กลฺยาณมิตฺตูปเสวนาย จ คุณํ ทสฺเสนฺตี อาห – Now, showing the fault of associating with evil and the virtue of associating with good friends, she said: ๑๒๕๔. 1254. ‘‘ยํ ยญฺหิ ราช ภชติ, สนฺตํ วา ยทิ วา อสํ; สีลวนฺตํ วิสีลํ วา, วสํ ตสฺเสว คจฺฉติ. For whatever one associates with, O king, whether a good person or a bad one, whether virtuous or unvirtuous, one comes under that one's influence. ๑๒๕๕. 1255. ‘‘ยาทิสํ กุรุเต มิตฺตํ, ยาทิสํ จูปเสวติ; โสปิ ตาทิสโก โหติ, สหวาโส หิ ตาทิโส. Whatever kind of friend one makes, whatever kind of person one frequents, one becomes just like them, for such is association. ๑๒๕๖. 1256. ‘‘เสวมาโน เสวมานํ, สมฺผุฏฺโฐ สมฺผุสํ ปรํ; สโร ทิทฺโธ กลาปํว, อลิตฺตมุปลิมฺปติ; อุปเลปภยา ธีโร, เนว ปาปสขา สิยา. One who associates taints their companion; one who is touched taints the other they touch. Like a poisoned arrow taints the quiver, it smears the unsmeared. Fearing contamination, the wise should never befriend the wicked. ๑๒๕๗. 1257. ‘‘ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ; กุสาปิ ปูติ วายนฺติ, เอวํ พาลูปเสวนา. The man who wraps a rotten fish with kusa grass finds that the kusa grass also smells rotten; so it is with associating with a fool. ๑๒๕๘. 1258. ‘‘ตครญฺจ ปลาเสน, โย นโร อุปนยฺหติ; ปตฺตาปิ สุรภิ วายนฺติ, เอวํ ธีรูปเสวนา. The man who wraps tagara powder in palāsa leaves finds that the leaves also become fragrant; so it is with associating with the wise. ๑๒๕๙. 1259. ‘‘ตสฺมา ปตฺตปุฏสฺเสว, ญตฺวา สมฺปากมตฺตโนอสนฺเต โนปเสเวยฺย, สนฺเต เสเวยฺย ปณฺฑิโต; อสนฺโต นิรยํ เนนฺติ, สนฺโต ปาเปนฺติ สุคฺคติ’’นฺติ. Therefore, knowing the outcome for oneself is like that of a leaf-packet, the wise should not associate with the bad, but should associate with the good; the bad lead to hell, the good lead to a good destination. ตตฺถ สนฺตํ วาติ สปฺปุริสํ วา. ยทิ วา อสนฺติ อสปฺปุริสํ วา. สโร ทิทฺโธ กลาปํวาติ มหาราช, ยถา นาม หลาหลวิสลิตฺโต สโร สรกลาเป ขิตฺโต สพฺพํ ตํ วิเสน อลิตฺตมฺปิ สรกลาปํ ลิมฺปติ, วิสทิทฺธเมว กโรติ, เอวเมว ปาปมิตฺโต ปาปํ เสวมาโน อตฺตานํ เสวมานํ ปรํ, เตน สมฺผุฏฺโฐ ตํ สมฺผุสํ อลิตฺตํ ปาเปน ปุริสํ อตฺตนา เอกชฺฌาสยํ กโรนฺโต อุปลิมฺปติ. ปูติ วายนฺตีติ ตสฺส เต กุสาปิ ทุคฺคนฺธา วายนฺติ. ตครญฺจาติ ตครญฺจ อญฺญญฺจ คนฺธสมฺปนฺนํ คนฺธชาตํ. เอวนฺติ เอวรูปา ธีรูปเสวนา. ธีโร หิ อตฺตานํ เสวมานํ ธีรเมว กโรติ. Therein, 'good' means a good person; or 'bad' means a bad person. 'Like a poisoned arrow a quiver' means: O great king, just as an arrow smeared with deadly poison, when placed in a quiver, taints the whole quiver, making even the unsmeared parts smeared with poison, so too an evil friend, associating with evil, taints another who associates with him. Being touched by that evil, and touching that other person, he smears the person who was unsmeared by evil, making them of the same disposition as himself. 'Smell rotten' means: the kusa grass of such a person also smells foul. 'Tagara and' means tagara and other kinds of fragrant substances. 'Even so' means: such is association with the wise. For a wise person makes one who associates with them wise. ตสฺมา [Pg.127] ปตฺตปุฏสฺเสวาติ ยสฺมา ตคราทิปลิเวฐมานานิ ปณฺณานิปิ สุคนฺธานิ โหนฺติ, ตสฺมา ปลาสปตฺตปุฏสฺเสว ปณฺฑิตูปเสวเนน อหมฺปิ ปณฺฑิโต ภวิสฺสามีติ เอวํ. ญตฺวา สมฺปากมตฺตโนติ อตฺตโน ปริปากํ ปณฺฑิตภาวํ ปริมาณํ ญตฺวา อสนฺเต ปหาย ปณฺฑิเต สนฺเต เสเวยฺย. ‘‘นิรยํ เนนฺตี’’ติ เอตฺถ เทวทตฺตาทีหิ นิรยํ, ‘‘ปาเปนฺติ สุคฺคติ’’นฺติ เอตฺถ สาริปุตฺตตฺเถราทีหิ สุคตึ นีตานํ วเสน อุทาหรณานิ อาหริตพฺพานิ. 'Therefore, like a leaf-packet' means: since leaves wrapping fragrant substances like tagara become fragrant, therefore (one should think) thus: 'Like a palāsa leaf-packet, by associating with the wise, I too shall become wise.' 'Knowing one's own ripening' means: knowing one's own maturity, the measure of one's wisdom, one should abandon the wicked and associate with the virtuous wise. 'They lead to hell'—here, examples should be brought forward by way of those led to hell by Devadatta and others. 'They lead to a good destination'—here, examples should be brought forward by way of those led to a good destination by the Elder Sāriputta and others. เอวํ ราชธีตา ฉหิ คาถาหิ ปิตุ ธมฺมํ กเถตฺวา อิทานิ อตีเต อตฺตนา อนุภูตํ ทุกฺขํ ทสฺเสนฺตี อาห – Thus the king's daughter, having taught her father the Dhamma with six verses, now showing the suffering she had experienced in the past, said: ๑๒๖๐. 1260. ‘‘อหมฺปิ ชาติโย สตฺต, สเร สํสริตตฺตโน; อนาคตาปิ สตฺเตว, ยา คมิสฺสํ อิโต จุตา. I too recall my own wandering through seven births, and seven more in the future, which I shall go to when I pass away from here. ๑๒๖๑. 1261. ‘‘ยา เม สา สตฺตมี ชาติ, อหุ ปุพฺเพ ชนาธิป; กมฺมารปุตฺโต มคเธสุ, อหุํ ราชคเห ปุเร. That seventh birth of mine, which was in the past, O lord of men: I was the son of a blacksmith in Magadha, in the city of Rājagaha. ๑๒๖๒. 1262. ‘‘ปาปํ สหายมาคมฺม, พหุํ ปาปํ กตํ มยา; ปรทารสฺส เหเฐนฺโต, จริมฺหา อมรา วิย. Having associated with an evil companion, I committed many evil deeds; harassing the wives of others, we wandered as if immortal. ๑๒๖๓. 1263. ‘‘ตํ กมฺมํ นิหิตํ อฏฺฐา, ภสฺมจฺฉนฺโนว ปาวโก; อถ อญฺเญหิ กมฺเมหิ, อชายึ วํสภูมิยํ. That deed lay hidden, like a fire covered with ashes; then, by other deeds, I was born in the land of Vaṃsa. ๑๒๖๔. 1264. ‘‘โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิกุเล, อิทฺเธ ผีเต มหทฺธเน; เอกปุตฺโต มหาราช, นิจฺจํ สกฺกตปูชิโต. In Kosambī, in a merchant family, prosperous, flourishing, and of great wealth, I was an only son, O great king, always honored and venerated. ๑๒๖๕. 1265. ‘‘ตตฺถ มิตฺตํ อเสวิสฺสํ, สหายํ สาตเว รตํ; ปณฺฑิตํ สุตสมฺปนฺนํ, โส มํ อตฺเถ นิเวสยิ. There I associated with a friend, a companion delighting in what is pleasant, wise and accomplished in learning; he established me in what is beneficial. ๑๒๖๖. 1266. ‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, พหุํ รตฺตึ อุปาวสึ; ตํ กมฺมํ นิหิตํ อฏฺฐา, นิธีว อุทกนฺติเก. On the fourteenth and fifteenth days, I observed the Uposatha for much of the night; that deed lay hidden, like treasure deposited near water. ๑๒๖๗. 1267. ‘‘อถ ปาปาน กมฺมานํ, ยเมตํ มคเธ กตํ; ผลํ ปริยาค มํ ปจฺฉา, ภุตฺวา ทุฏฺฐวิสํ ยถา. Then the fruit of those evil deeds, which were done in Magadha, later came upon me, like having consumed deadly poison. ๑๒๖๘. 1268. ‘‘ตโต จุตาหํ เวเทห, โรรุเว นิรเย จิรํ; สกมฺมุนา อปจฺจิสฺสํ, ตํ สรํ น สุขํ ลเภ. Having passed away from there, O Videha, for a long time in the Roruva hell I was tormented by my own deeds; remembering that, I find no happiness. ๑๒๖๙. 1269. ‘‘พหุวสฺสคเณ [Pg.128] ตตฺถ, เขปยิตฺวา พหุํ ทุขํ; ภินฺนาคเต อหุํ ราช, ฉคโล อุทฺธตปฺผโล’’ติ. Having spent a multitude of years there, enduring much suffering, I became a castrated goat in Bhinnāgata, O king.” ตตฺถ สตฺตาติ มหาราช, อิธโลกปรโลกา นาม สุกตทุกฺกฏานญฺจ ผลํ นาม อตฺถิ. น หิ สํสาโร สตฺเต โสเธตุํ สกฺโกติ, สกมฺมุนา เอว สตฺตา สุชฺฌนฺติ. อลาตเสนาปติ จ พีชกทาโส จ เอกเมว ชาตึ อนุสฺสรนฺติ. น เกวลํ เอเตว ชาตึ สรนฺติ, อหมฺปิ อตีเต สตฺต ชาติโย อตฺตโน สํสริตํ สรามิ, อนาคเตปิ อิโต คนฺตพฺพา สตฺเตว ชานามิ. ยา เม สาติ ยา สา มม อตีเต สตฺตมี ชาติ อาสิ. กมฺมารปุตฺโตติ ตาย ชาติยา อหํ มคเธสุ ราชคหนคเร สุวณฺณการปุตฺโต อโหสึ. Therein, 'seven' means: O great king, there are indeed this world and the next, and there are indeed fruits of well-done and ill-done deeds. Truly, the cycle of existence cannot purify beings—beings are purified only by their own deeds. General Alāta and the slave Bījaka recall only a single birth. Not only do they recall a birth, but I too recall my own wandering through seven past births, and I know the seven more to be gone to from here in the future. 'That seventh of mine' means: that was my seventh birth in the past. 'Son of a blacksmith' means: in that birth I was a goldsmith’s son in the city of Rājagaha, in Magadha. ปรทารสฺส เหเฐนฺโตติ ปรทารํ เหเฐนฺตา ปเรสํ รกฺขิตโคปิเต วรภณฺเฑ อปรชฺฌนฺตา. อฏฺฐาติ ตํ ตทา มยา กตํ ปาปกมฺมํ โอกาสํ อลภิตฺวา โอกาเส สติ วิปากทายกํ หุตฺวา ภสฺมปฏิจฺฉนฺโน อคฺคิ วิย นิหิตํ อฏฺฐาสิ. วํสภูมิยนฺติ วํสรฏฺเฐ. เอกปุตฺโตติ อสีติโกฏิวิภเว เสฏฺฐิกุเล อหํ เอกปุตฺตโกว อโหสึ. สาตเว รตนฺติ กลฺยาณกมฺเม อภิรตํ. โส มนฺติ โส สหายโก มํ อตฺเถ กุสลกมฺเม ปติฏฺฐาเปสิ. 'Harassing another’s wife' means harassing another’s wife, transgressing against the precious treasures guarded and protected by others. 'Lay hidden' means: that evil deed done by me at that time, not getting an opportunity, stood hidden like fire covered with ashes, becoming a giver of results when an opportunity arose. 'In the land of Vaṃsa' means in the Vaṃsa country. 'An only son' means: in a merchant family possessing eighty crores of wealth, I was indeed an only son. 'Delighting in what is pleasant' means delighting in meritorious actions. 'He... me' means: that companion established me in what is beneficial, in skillful deeds. ตํ กมฺมนฺติ ตมฺปิ เม กตํ กลฺยาณกมฺมํ ตทา โอกาสํ อลภิตฺวา โอกาเส สติ วิปากทายกํ หุตฺวา อุทกนฺติเก นิธิ วิย นิหิตํ อฏฺฐาสิ. ยเมตนฺติ อถ มม สนฺตเกสุ ปาปกมฺเมสุ ยํ เอตํ มยา มคเธสุ ปรทาริกกมฺมํ กตํ, ตสฺส ผลํ ปจฺฉา มํ ปริยาคํ อุปคตนฺติ อตฺโถ. ยถา กึ? ภุตฺวา ทุฏฺฐวิสํ ยถา, ยถา สวิสํ โภชนํ ภุญฺชิตฺวา ฐิตสฺส ตํ ทุฏฺฐํ กกฺขฬํ หลาหลํ วิสํ กุปฺปติ, ตถา มํ ปริยาคตนฺติ อตฺโถ. ตโตติ ตโต โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิกุลโต. ตํ สรนฺติ ตํ ตสฺมึ นิรเย อนุภูตทุกฺขํ สรนฺตี จิตฺตสุขํ นาม น ลภามิ, ภยเมว เม อุปฺปชฺชติ. ภินฺนาคเตติ ภินฺนาคเต นาม รฏฺเฐ. อุทฺธตปฺผโลติ อุทฺธตพีโช. “That deed”—that good deed done by me also, not getting an opportunity at that time, lay hidden like treasure near water, becoming a giver of results when an opportunity arose. “That evil”—now, among my own evil deeds, the meaning is that the fruit of that deed of adultery with another’s wife which I committed in Magadha later overtook me. Like what? “Like one who has consumed deadly poison”—just as for one who has eaten poisonous food, that harsh, deadly poison becomes active, so too did it overtake me—this is the meaning. “From there”—from that merchant family in Kosambī. “Remembering that”—remembering that suffering experienced in that hell, I do not obtain mental happiness, only fear arises in me. “In Bhinnāgata”—in the country named Bhinnāgata. “With uprooted fruit”—meaning with uprooted seeds. โส ปน ฉคลโก พลสมฺปนฺโน อโหสิ. ปิฏฺฐิยํ อภิรุยฺหปิ นํ วาหยึสุ, ยานเกปิ โยชยึสุ. อิมมตฺถํ ปกาเสนฺตี อาห – That goat, however, was possessed of strength. They rode upon his back and also harnessed him to vehicles. Explaining this matter, she said: ๑๒๗๐. 1270. ‘‘สาตปุตฺตา [Pg.129] มยา วูฬฺหา, ปิฏฺฐิยา จ รเถน จ; ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท, ปรทารคมนสฺส เม’’ติ. “Sātaputta youths were carried by me, on my back and by chariot. That is the consequence of that deed of mine, of my going to another's wife.” ตตฺถ สาตปุตฺตาติ อมจฺจปุตฺตา. ตสฺส กมฺมสฺสาติ เทว, โรรุเว มหานิรเย ปจฺจนญฺจ ฉคลกกาเล พีชุปฺปาฏนญฺจ ปิฏฺฐิวาหนยานกโยชนานิ จ สพฺโพเปส ตสฺส นิสฺสนฺโท ปรทารคมนสฺส เมติ. Here, “Sātaputta”—meaning sons of ministers. “Of that deed”—O deva, being tormented in the great Roruva hell, and in the time as a goat, the uprooting of seeds, and being ridden on the back and harnessed to vehicles—all this is the consequence of my going to another’s wife. ตโต ปน จวิตฺวา อรญฺเญ กปิโยนิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. อถ นํ ชาตทิวเส ยูถปติโน ทสฺเสสุํ. โส ‘‘อาเนถ เม, ปุตฺต’’นฺติ ทฬฺหํ คเหตฺวา ตสฺส วิรวนฺตสฺส ทนฺเตหิ ผลานิ อุปฺปาเฏสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺตี อาห – Then, passing away from there, he took rebirth in a monkey womb in the forest. On the day of his birth, they showed him to the troop leader. He said, “Bring my son to me,” and gripping him tightly as he cried, he tore out his testicles with his teeth. Explaining this matter, she said: ๑๒๗๑. 1271. ‘‘ตโต จุตาหํ เวเทห, กปิ อาสึ พฺรหาวเน; นิลุญฺจิตผโลเยว, ยูถเปน ปคพฺภินา; ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท, ปรทารคมนสฺส เม’’ติ. “Having passed away from there, O Videha, I became a monkey in the great forest. By the insolent troop leader, I was made like a fruit that is plucked and torn off. That is the consequence of that deed of mine, of my going to another's wife.” ตตฺถ นิลุญฺจิตผโลเยวาติ ตตฺรปาหํ ปคพฺเภน ยูถปตินา ลุญฺจิตฺวา อุปฺปาฏิตผโลเยว อโหสินฺติ อตฺโถ. Here, “like a fruit plucked and torn off”—the meaning is that there, I was like a fruit plucked and uprooted by the insolent troop leader. อถ อปราปิ ชาติโย ทสฺเสนฺตี อาห – Then, showing still other births, she said: ๑๒๗๒. 1272. ‘‘ตโต จุตาหํ เวเทห, ทสฺสเนสุ ปสู อหุํ; นิลุญฺจิโต ชโว ภทฺโร, โยคฺคํ วูฬฺหํ จิรํ มยา; ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท, ปรทารคมนสฺส เม. “Passing away from there, O Videha, I became an ox among the Dassanas. Castrated, swift, and fine, for long I bore the yoke. That was the consequence of that deed of mine, of my going to another's wife. ๑๒๗๓. 1273. ‘‘ตโต จุตาหํ เวเทห, วชฺชีสุ กุลมาคมา; เนวิตฺถี น ปุมา อาสึ, มนุสฺสตฺเต สุทุลฺลเภ; ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท, ปรทารคมนสฺส เม. “Passing away from there, O Videha, I came to a family among the Vajjis. I was neither woman nor man, in this human state so hard to obtain. That was the consequence of that deed of mine, of my going to another's wife. ๑๒๗๔. 1274. ‘‘ตโต จุตาหํ เวเทห, อชายึ นนฺทเน วเน; ภวเน ตาวตึสาหํ, อจฺฉรา กามวณฺณินี. “Passing away from there, O Videha, I was born in the Nandana Grove. In the Tāvatiṃsa abode I became a celestial nymph, lovely in appearance. ๑๒๗๕. 1275. ‘‘วิจิตฺรวตฺถาภรณา, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา; กุสลา นจฺจคีตสฺส, สกฺกสฺส ปริจาริกา. “Adorned with varied garments and jewelry, wearing jeweled earrings, skilled in dance and song, I was Sakka's attendant. ๑๒๗๖. 1276. ‘‘ตตฺถ [Pg.130] ฐิตาหํ เวเทห, สรามิ ชาติโย อิมา; อนาคตาปิ สตฺเตว, ยา คมิสฺสํ อิโต จุตา. “Dwelling there, O Videha, I recall these births; and also the seven future ones, which I will go to after passing from here. ๑๒๗๗. 1277. ‘‘ปริยาคตํ ตํ กุสลํ, ยํ เม โกสมฺพิยํ กตํ; เทเว เจว มนุสฺเส จ, สนฺธาวิสฺสํ อิโต จุตา. “That merit I performed at Kosambi has come to an end. Having passed away from here, I will wander among gods and humans. ๑๒๗๘. 1278. ‘‘สตฺต ชจฺโจ มหาราช, นิจฺจํ สกฺกตปูชิตา; ถีภาวาปิ น มุจฺจิสฺสํ, ฉฏฺฐา นิคติโย อิมา. “For seven births, O great king, I will be always honored and revered. I will not be freed from the female state; these are the six destinies. ๑๒๗๙. 1279. ‘‘สตฺตมี จ คติ เทว, เทวปุตฺโต มหิทฺธิโก; ปุมา เทโว ภวิสฺสามิ, เทวกายสฺมิมุตฺตโม. “And my seventh destiny, O deva, will be as a powerful devaputta. I will become a male god, supreme in the company of gods. ๑๒๘๐. 1280. ‘‘อชฺชาปิ สนฺตานมยํ, มาลํ คนฺเถนฺติ นนฺทเน; เทวปุตฺโต ชโว นาม, โย เม มาลํ ปฏิจฺฉติ. “Even today in Nandana, they weave a santāna-flower garland. The devaputta named Javo is the one who will receive my garland. ๑๒๘๑. 1281. ‘‘มุหุตฺโต วิย โส ทิพฺโย, อิธ วสฺสานิ โสฬส; รตฺตินฺทิโว จ โส ทิพฺโย, มานุสึ สรโทสตํ. “A divine moment is like sixteen years here; and a divine day and night is like a hundred human years. ๑๒๘๒. 1282. ‘‘อิติ กมฺมานิ อนฺเวนฺติ, อสงฺเขยฺยาปิ ชาติโย; กลฺยาณํ ยทิ วา ปาปํ, น หิ กมฺมํ วินสฺสตี’’ติ. “Thus deeds follow, through countless births; whether good or evil, a deed does not perish.” ตตฺถ ทสฺสเนสูติ ทสฺสนรฏฺเฐสุ. ปสูติ โคโณ อโหสึ. นิลุญฺจิโตติ วจฺฉกาเลเยว มํ เอวํ มนาโป ภวิสฺสตีติ นิพฺพีชกมกํสุ. โสหํ นิลุญฺจิโต อุทฺธตพีโช ชโว ภทฺโร อโหสึ. วชฺชีสุ กุลมาคมาติ โคโยนิโต จวิตฺวา วชฺชิรฏฺเฐ เอกสฺมึ มหาโภคกุเล นิพฺพตฺตินฺติ ทสฺเสติ. เนวิตฺถี น ปุมาติ นปุํสกตฺตํ สนฺธาย อาห. ภวเน ตาวตึสาหนฺติ ตาวตึสภวเน อหํ. There, 'dassanesu' means in the Dassana countries. 'Pasū' means I was a bull. 'Niluñcito' means they castrated me while still a calf, thinking, 'He will be agreeable like this.' So I, castrated and with extracted seed, was swift and fine. 'Vajjīsu kulamāgamā' means, having passed from the bovine womb, she was reborn in a wealthy family in the Vajjī country. 'Nevitthī na pumā'—she said this referring to the state of being neuter. 'Bhavane tāvatiṃsāhaṃ' means I was in the Tāvatiṃsa abode. ตตฺถ ฐิตาหํ, เวเทห, สรามิ ชาติโย อิมาติ สา กิร ตสฺมึ เทวโลเก ฐิตา ‘‘อหํ เอวรูปํ เทวโลกํ อาคจฺฉนฺตี กุโต นุ โข อาคตา’’ติ โอโลเกนฺตี วชฺชิรฏฺเฐ มหาโภคกุเล นปุํสกตฺตภาวโต จวิตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺตภาวํ ปสฺสิ. ตโต ‘‘เกน นุ โข กมฺเมน เอวรูเป รมณีเย ฐาเน นิพฺพตฺตามฺหี’’ติ โอโลเกนฺตี โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิกุเล [Pg.131] นิพฺพตฺติตฺวา กตํ ทานาทิกุสลํ ทิสฺวา ‘‘เอตสฺส ผเลน นิพฺพตฺตามฺหี’’ติ ญตฺวา ‘‘อนนฺตราตีเต นปุํสกตฺตภาเว นิพฺพตฺตมานา กุโต อาคตามฺหี’’ติ โอโลเกนฺตี ทสฺสนรฏฺเฐสุ โคโยนิยํ มหาทุกฺขสฺส อนุภูตภาวํ อญฺญาสิ. ตโต อนนฺตรํ ชาตึ อนุสฺสรมานา วานรโยนิยํ อุทฺธตผลภาวํ อทฺทส. ตโต อนนฺตรํ อนุสฺสรนฺตี ภินฺนาคเต ฉคลกโยนิยํ อุทฺธตพีชภาวํ อนุสฺสริ. ตโต ปรํ อนุสฺสรมานา โรรุเว นิพฺพตฺตภาวํ อนุสฺสริ. There, regarding 'Dwelling there, O Videha, I recall these births,' it is said that while dwelling in that heavenly realm, she thought, 'Having come to such a delightful heavenly realm, from where did I arrive?' Looking back, she saw that she had passed from the state of being neuter in a wealthy family in the Vajjī country and was reborn there. Then, thinking, 'By what deed was I reborn in such a delightful place?' she looked back and saw the meritorious deeds of generosity and so forth that she had performed while born in a merchant family in Kosambi. Knowing, 'It is by the fruit of this that I am reborn here,' she then wondered, 'Before that neuter existence, from where did I come?' Looking further back, she understood that she had experienced great suffering in the bovine womb in the Dassana countries. Then, recalling the birth before that, she saw her state of having been castrated in the monkey womb. Recalling the one before that, she remembered her state of having been castrated in the goat womb in Bhinnāgata. Recalling further back, she remembered being reborn in the Roruva hell. อถสฺสา นิรเย ติรจฺฉานโยนิยญฺจ อนุภูตํ ทุกฺขํ อนุสฺสรนฺติยา ภยํ อุปฺปชฺชิ. ตโต ‘‘เกน นุ โข กมฺเมน เอวรูปํ ทุกฺขํ อนุภูตํ มยา’’ติ ฉฏฺฐํ ชาตึ โอโลเกนฺตี ตาย ชาติยา โกสมฺพินคเร กตํ กลฺยาณกมฺมํ ทิสฺวา สตฺตมํ โอโลเกนฺตี มคธรฏฺเฐ ปาปสหายํ นิสฺสาย กตํ ปรทาริกกมฺมํ ทิสฺวา ‘‘เอตสฺส ผเลน เม ตํ มหาทุกฺขํ อนุภูต’’นฺติ อญฺญาสิ. อถ ‘‘อิโต จวิตฺวา อนาคเต กุหึ นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ โอโลเกนฺตี ‘‘ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปุน สกฺกสฺเสว ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ อญฺญาสิ. เอวํ ปุนปฺปุนํ โอโลกยมานา ‘‘ตติเยปิ อตฺตภาเว สกฺกสฺเสว ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสามิ, ตถา จตุตฺเถ, ปญฺจเม ปน ตสฺมึเยว เทวโลเก ชวนเทวปุตฺตสฺส อคฺคมเหสี หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ ญตฺวา ตโต อนนฺตรํ โอโลเกนฺตี ‘‘ฉฏฺเฐ อตฺตภาเว อิโต ตาวตึสภวนโต จวิตฺวา องฺคติรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติสฺสามิ, ‘รุจา’ติ เม นามํ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘ตโต อนนฺตรา กุหึ นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ โอโลเกนฺตี ‘‘สตฺตมาย ชาติยา ตโต จวิตฺวา ตาวตึสภวเน มหิทฺธิโก เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสามิ, อิตฺถิภาวโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ อญฺญาสิ. ตสฺมา – Then, as she was remembering the suffering experienced in hell and in the animal womb, fear arose in her. Then, thinking, 'By what deed did I experience such suffering?' she looked back at the sixth birth. In that life, she saw the good deeds done in the city of Kosambi. Looking at the seventh, she saw the evil deed of adultery committed in the land of Magadha, relying on wicked companions. She understood, 'It is by the fruit of this that I experienced such great suffering.' Then, wondering, 'After passing away from here, where will I be reborn in the future?' she saw that, having lived out her lifespan, she would be reborn again as Sakka’s attendant. Examining again and again, she realized, 'In my third existence, I will again be reborn as Sakka’s attendant, and likewise in the fourth. But in the fifth, I will be reborn in that same heavenly world as the chief queen of the devaputta Javo.' Looking immediately after that, she saw, 'In my sixth existence, after passing away from the Tāvatiṃsa abode, I will be reborn in the womb of King Aṅga’s chief queen, and my name will be ‘Rucā.’' Then, wondering, 'Where will I be reborn after that?' she saw, 'In my seventh birth, after passing away from there, I will be reborn in the Tāvatiṃsa abode as a mighty devaputta, freed from the female state.' Therefore— ‘‘ตตฺถ ฐิตาหํ เวเทห, สรามิ สตฺต ชาติโย; อนาคตาปิ สตฺเตว, ยา คมิสฺสํ อิโต จุตา’’ติ. – อาทิมาห; She spoke, beginning with: “Dwelling there, O Videha, I recall these births; and also the seven future ones, which I will go to after passing from here.” ตตฺถ ปริยาคตนฺติ ปริยาเยน อตฺตโน วาเรน อาคตํ. สตฺต ชจฺโจติ วชฺชิรฏฺเฐ นปุํสกชาติยา สทฺธึ เทวโลเก ปญฺจ, อยญฺจ ฉฏฺฐาติ สตฺต ชาติโยติ วุจฺจนฺติ. เอตา สตฺต ชาติโย นิจฺจํ สกฺกตปูชิตา [Pg.132] อโหสินฺติ ทสฺเสติ. ฉฏฺฐา นิคติโยติ เทวโลเก ปน ปญฺจ, อยญฺจ เอกาติ อิมา ฉ คติโย อิตฺถิภาวาน มุจฺจิสฺสนฺติ วทติ. สตฺตมี จาติ อิโต จวิตฺวา อนนฺตรํ. สนฺตานมยนฺติ เอกโตวณฺฏกาทิวเสน กตสนฺตานํ. คนฺเถนฺตีติ ยถา สนฺตานมยา โหนฺติ, เอวํ อชฺชปิ มม ปริจาริกา นนฺทนวเน มาลํ คนฺเถนฺติเยว. โย เม มาลํ ปฏิจฺฉตีติ มหาราช, อนนฺตรชาติยํ มม สามิโก ชโว นาม เทวปุตฺโต โย รุกฺขโต ปติตปติตํ มาลํ ปฏิจฺฉติ. There, 'pariyāgataṃ' means arrived in due course, in one's own turn. 'Satta jacco' means together with the neuter birth in the Vajjī country, five in the heavenly realms, and this one, thus they are called seven births. It shows that these seven births were always honored and revered. 'Chaṭṭhā gatiyo' means five in the heavenly realms and this one, making six destinies—it is said they will be freed from the female state. 'And the seventh' means immediately after passing away from here. 'Santānamayaṃ' means made in a continuous fashion, like a single stalk. 'Ganthentī' means just as they are made in a continuous fashion, even now my attendants in Nandana Grove are stringing garlands. 'Yo me mālaṃ paṭicchati'—O great king, in my immediately preceding birth, my husband, the devaputta named Java, is the one who catches the garlands as they repeatedly fall from the tree. โสฬสาติ มหาราช, มม ชาติยา อิมานิ โสฬส วสฺสานิ, เอตฺตโก ปน กาโล เทวานํ เอโก มุหุตฺโต, เตน ตา มม จุตภาวมฺปิ อชานนฺตา มมตฺถาย มาลํ คนฺเถนฺติเยว. มานุสินฺติ มนุสฺสานํ วสฺสคณนํ อาคมฺม เอส สรโทสตํ วสฺสสตํ โหติ, เอวํ ทีฆายุกา เทวา. อิมินา ปน การเณน ปรโลกสฺส จ กลฺยาณปาปกานญฺจ กมฺมานํ อตฺถิตํ ชานาหิ, เทวาติ. 'Sixteen' means, O great king, these are the sixteen years of my life, but this much time is but a single moment for the gods. Thus, unaware even of my passing away, they continue to string garlands for my sake. 'Mānusiṃ' means, according to the human reckoning of years, this amounts to a hundred years. So long-lived are the gods. For this reason, O king, know the existence of the other world and of good and evil deeds. อนฺเวนฺตีติ ยถา มํ อนุพนฺธึสุ, เอวํ อนุพนฺธนฺติ. น หิ กมฺมํ วินสฺสตีติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว, อุปปชฺชเวทนียํ อนนฺตรภเว วิปากํ เทติ, อปราปริยเวทนียํ ปน วิปากํ อทตฺวา น นสฺสติ. ตํ สนฺธาย ‘‘น หิ กมฺมํ วินสฺสตี’’ติ วตฺวา ‘‘เทว, อหํ ปรทาริกกมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน นิรเย จ ติรจฺฉานโยนิยญฺจ มหนฺตํ ทุกฺขํ อนุภวึ. สเจ ปน ตุมฺเหปิ อิทานิ คุณสฺส กถํ คเหตฺวา เอวํ กริสฺสถ, มยา อนุภูตสทิสเมว ทุกฺขํ อนุภวิสฺสถ, ตสฺมา เอวํ มา กริตฺถา’’ติ อาห. 'Anventī' means just as they followed me, so they follow. 'Na hi kammaṃ vinassatī' means kamma to be experienced in this very life yields a result in this very existence; kamma to be experienced in the next life gives a result in the immediately following existence; and kamma to be experienced in subsequent lives does not perish without giving a result. Referring to this, she said, 'O king, I experienced great suffering in hell and in the animal realm as the consequence of my deed of adultery. If you now, disregarding virtue, act in the same way, you will experience suffering similar to what I endured. Therefore, do not act thus.' อถสฺส อุตฺตริ ธมฺมํ เทเสนฺตี อาห – Then, teaching him further Dhamma, she said: ๑๒๘๓. 1283. ‘‘โย อิจฺเฉ ปุริโส โหตุํ, ชาตึ ชาตึ ปุนปฺปุนํ; ปรทารํ วิวชฺเชยฺย, โธตปาโทว กทฺทมํ. Whatever man wishes to be so, birth after birth, again and again, should avoid another's wife, as one with washed feet avoids mud. ๑๒๘๔. 1284. ‘‘ยา อิจฺเฉ ปุริโส โหตุํ, ชาตึ ชาตึ ปุนปฺปุนํ; สามิกํ อปจาเยยฺย, อินฺทํว ปริจาริกา. Whatever woman wishes to be a man, birth after birth, again and again, should honor her husband, as a female attendant honors Inda. ๑๒๘๕. 1285. ‘‘โย อิจฺเฉ ทิพฺยโภคญฺจ, ทิพฺพมายุํ ยสํ สุขํ; ปาปานิ ปริวชฺเชตฺวา, ติวิธํ ธมฺมมาจเร. Whoever desires divine enjoyments, a divine lifespan, glory, and happiness, having avoided evil deeds, should practice the threefold righteousness. ๑๒๘๖. 1286. ‘‘กาเยน [Pg.133] วาจา มนสา, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ; อตฺตโน โหติ อตฺถาย, อิตฺถี วา ยทิ วา ปุมา. By body, speech, and mind, being heedful and discerning, one acts for one's own benefit, whether a woman or a man. ๑๒๘๗. 1287. ‘‘เย เกจิเม มานุชา ชีวโลเก, ยสสฺสิโน สพฺพสมนฺตโภคา; อสํสยํ เตหิ ปุเร สุจิณฺณํ, กมฺมสฺสกาเส ปุถุ สพฺพสตฺตา. Whatever humans there are in this living world, glorious and possessing all-encompassing wealth—without a doubt, good was done by them in the past, for all beings are individually owners of their kamma. ๑๒๘๘. 1288. ‘‘อิงฺฆานุจินฺเตสิ สยมฺปิ เทว, กุโตนิทานา เต อิมา ชนินฺท; ยา เต อิมา อจฺฉราสนฺนิกาสา, อลงฺกตา กญฺจนชาลฉนฺนา’’ติ. Come now, reflect for yourself, O king, from what cause do these arise for you, O lord of men? These women of yours, resembling celestial nymphs, adorned and covered with golden nets. ตตฺถ โหตุนฺติ ภวิตุํ. สพฺพสมนฺตโภคาติ ปริปุณฺณสพฺพโภคา. สุจิณฺณนฺติ สุฏฺฐุ จิณฺณํ กลฺยาณกมฺมํ กตํ. กมฺมสฺสกาเสติ กมฺมสฺสกา อตฺตนา กตกมฺมสฺเสว วิปากปฏิสํเวทิโน. น หิ มาตาปิตูหิ กตํ กมฺมํ ปุตฺตธีตานํ วิปากํ เทติ, น ตาหิ ปุตฺตธีตาหิ กตํ กมฺมํ มาตาปิตูนํ วิปากํ เทติ. เสเสหิ กตํ เสสานํ กิเมว ทสฺสติ? อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. อนุจินฺเตสีติ ปุนปฺปุนํ จินฺเตยฺยาสิ. ยา เต อิมาติ ยา อิมา โสฬสสหสฺสา อิตฺถิโย ตํ อุปฏฺฐหนฺติ, อิมา เต กุโตนิทานา, กึ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายนฺเตน ลทฺธา, อุทาหุ ปนฺถทูสนสนฺธิจฺเฉทาทีนิ ปาปานิ กตฺวา, อทุ กลฺยาณกมฺมํ นิสฺสาย ลทฺธาติ อิทํ ตาว อตฺตนาปิ จินฺเตยฺยาสิ, เทวาติ. There, 'hotuṃ' means to be. 'Sabbasamantabhogā' means possessing all complete enjoyments. 'Suciṇṇaṃ' means a good deed well done, performed. 'Kammassakā' means owners of kamma, experiencers of the result of the very kamma done by oneself. For the kamma done by parents does not give its result to their sons and daughters, nor does the kamma done by those sons and daughters give its result to their parents. How then will the kamma done by others give its result to others? 'Iṅgha' is a particle in the sense of urging. 'Anucintesī' means you should reflect again and again. 'Yā te imā' refers to these sixteen thousand women who attend upon you—from what cause do they arise for you? Were they obtained while lying down and sleeping, or by doing evil deeds such as highway robbery and housebreaking, or were they obtained on account of a good deed? This you should first reflect upon for yourself, O king. เอวํ สา ปิตรํ อนุสาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus she instructed her father. The Teacher, making this meaning clear, said: ๑๒๘๙. 1289. ‘‘อิจฺเจวํ ปิตรํ กญฺญา, รุจา โตเสสิ องฺคตึ; มูฬฺหสฺส มคฺคมาจิกฺขิ, ธมฺมมกฺขาสิ สุพฺพตา’’ติ. Thus indeed, the maiden Rucā pleased her father Aṅgati; she pointed out the path to the deluded one, and she of good vows expounded the Dhamma. ตตฺถ อิจฺเจวนฺติ ภิกฺขเว, อิติ อิเมหิ เอวรูเปหิ มธุเรหิ วจเนหิ รุจากญฺญา ปิตรํ โตเสสิ, มูฬฺหสฺส มคฺคํ วิย ตสฺส สุคติมคฺคํ อาจิกฺขิ, นานานเยหิ สุจริตธมฺมํ อกฺขาสิ. ธมฺมํ กเถนฺตีเยว สา สุพฺพตา สุนฺทรวตา อตฺตโน อตีตชาติโยปิ กเถสิ. Therein, 'iccevaṃ' means, O monks, that with such sweet words the maiden Rucā pleased her father. As one would point out a path to a deluded person, she pointed out to him the path to a good destination and explained the teaching of good conduct through various methods. While teaching the Dhamma, she of good vows and beautiful observances also recounted her own past births. เอวํ ปุพฺพณฺหโต ปฏฺฐาย สพฺพรตฺตึ ปิตุ ธมฺมํ เทเสตฺวา ‘‘มา, เทว, นคฺคสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส วจนํ คณฺหิ, ‘อตฺถิ อยํ โลโก, อตฺถิ ปรโลโก[Pg.134], อตฺถิ สุกฏทุกฺกฏกมฺมานํ ผล’นฺติ วทนฺตสฺส มาทิสสฺส กลฺยาณมิตฺตสฺส วจนํ คณฺห, มา อติตฺเถน ปกฺขนฺที’’ติ อาห. เอวํ สนฺเตปิ ปิตรํ มิจฺฉาทสฺสนา โมเจตุํ นาสกฺขิ. โส หิ เกวลํ ตสฺสา มธุรวจนํ สุตฺวา ตุสฺสิ. มาตาปิตโร หิ ปิยปุตฺตานํ วจนํ ปิยายนฺติ, น ปน ตํ มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺเชสิ. นคเรปิ ‘‘รุจา กิร ราชธีตา ปิตุ ธมฺมํ เทเสตฺวา มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺชาเปสี’’ติ เอกโกลาหลํ อโหสิ. ‘‘ปณฺฑิตา ราชธีตา อชฺช ปิตรํ มิจฺฉาทสฺสนา โมเจตฺวา นครวาสีนํ โสตฺถิภาวํ กริสฺสตี’’ติ มหาชโน ตุสฺสิ. สา ปิตรํ โพเธตุํ อสกฺโกนฺตี วีริยํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว ‘‘เยน เกนจิ อุปาเยน ปิตุ โสตฺถิภาวํ กริสฺสามี’’ติ สิรสฺมึ อญฺชลึ ปติฏฺฐเปตฺวา ทสทิสา นมสฺสิตฺวา ‘‘อิมสฺมึ โลเก โลกสนฺธารกา ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณา นาม โลกปาลเทวตา นาม มหาพฺรหฺมาโน นาม อตฺถิ, เต อิธาคนฺตฺวา อตฺตโน พเลน มม ปิตรํ มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺชาเปนฺตุ, เอตสฺส คุเณ อสติปิ มม คุเณน มม สีเลน มม สจฺเจน อิธาคนฺตฺวา อิมํ มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา สกลโลกสฺส โสตฺถึ กโรนฺตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา นมสฺสิ. Thus, from the forenoon through the entire night, she taught the Dhamma to her father and said, 'O king, do not accept the word of a naked ascetic who holds wrong view. Accept the word of a good friend like me, who declares: “This world exists, the other world exists, there is fruit of good and evil deeds.” Do not rush forward with an unquenched mind.' Yet even so, she was not able to free her father from his wrong view. He was merely pleased upon hearing her sweet words. For parents delight in the words of their beloved children, but he did not abandon that wrong view. In the city, a great clamor arose: 'Princess Rucā, it is said, has taught the Dhamma to her father and caused him to abandon his wrong view!' The populace rejoiced, saying, 'The wise princess will today free her father from wrong view and bring safety to the city’s inhabitants.' Unable to awaken her father, yet not giving up her effort, she resolved, 'By some means or other, I will bring safety to my father.' She placed her hands together in reverence on her head, paid homage to the ten directions, and made a solemn resolution: 'In this world there are righteous ascetics and brahmins who uphold the world, there are guardian deities of the world, there are great Brahmās. May they come here and by their power cause my father to abandon his wrong view. Even if he is without virtue, may they come through my virtue, my morality, and my truthfulness, cause him to dispel this wrong view, and bring safety to the whole world!' Having made this resolution, she paid homage. ตทา โพธิสตฺโต นารโท นาม มหาพฺรหฺมา อโหสิ. โพธิสตฺตา จ นาม อตฺตโน เมตฺตาภาวนาย อนุทฺทยาย มหนฺตภาเวน สุปฺปฏิปนฺนทุปฺปฏิปนฺเน สตฺเต ทสฺสนตฺถํ กาลานุกาลํ โลกํ โอโลเกนฺติ. โส ตํ ทิวสํ โลกํ โอโลเกนฺโต ตํ ราชธีตรํ ปิตุ มิจฺฉาทิฏฺฐิโมจนตฺถํ โลกสนฺธารกเทวตาโย นมสฺสมานํ ทิสฺวา, ‘‘ฐเปตฺวา มํ อญฺโญ เอตํ ราชานํ มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺชาเปตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, อชฺช มยา ราชธีตุ สงฺคหํ, รญฺโญ จ สปริชนสฺส โสตฺถิภาวํ กตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏติ, เกน นุ โข เวเสน คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มนุสฺสานํ ปพฺพชิตา ปิยา เจว ครุโน จ อาเทยฺยวจนา จ, ตสฺมา ปพฺพชิตเวเสน คมิสฺสามี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ปาสาทิกํ สุวณฺณวณฺณํ มนุสฺสตฺตภาวํ มาเปตฺวา มนุญฺญํ ชฏามณฺฑลํ พนฺธิตฺวา ชฏนฺตเร กญฺจนสูจึ โอทหิตฺวา อนฺโต รตฺตปฏํ อุปริ รตฺตวากจีรํ นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา สุวณฺณตาราขจิตํ รชตมยํ อชินจมฺมํ เอกํเส กตฺวา มุตฺตาสิกฺกาย ปกฺขิตฺตํ สุวณฺณมยํ ภิกฺขาภาชนํ อาทาย ตีสุ ฐาเนสุ โอนตํ สุวณฺณกาชํ ขนฺเธ กตฺวา มุตฺตาสิกฺกาย [Pg.135] เอว ปวาฬกมณฺฑลุํ อาทาย อิมินา อิสิเวเสน คคนตเล จนฺโท วิย วิโรจมาโน อากาเสน อาคนฺตฺวา อลงฺกตจนฺทกปาสาทมหาตลํ ปวิสิตฺวา รญฺโญ ปุรโต อากาเส อฏฺฐาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – At that time, the Bodhisatta was the great Brahmā named Nārada. For Bodhisattas, through their cultivation of loving-kindness, compassion, and magnanimity, from time to time survey the world to see beings who are well-conducted or ill-conducted. On that day, while surveying the world, he saw the princess paying homage to the world-sustaining deities to free her father from wrong view. He thought, 'Except for me, there is no one else capable of making the king relinquish his wrong view. Today, I must assist the princess and bring about the welfare of the king and his retinue before returning. In what guise should I go?' He considered, 'Ascetics are dear and respected by people, and their words are heeded. Therefore, I shall go in the guise of an ascetic.' Having decided thus, he fashioned a splendid, golden-hued human form, adorned with a charming coil of matted hair. He placed a golden pin within the matted locks, wore an inner red cloth and an outer red bark garment, draped a silver deerskin inlaid with golden stars over one shoulder, and took a golden alms-bowl in a net of pearls. Carrying a golden carrying-pole bent in three places on his shoulder and a water-pot of coral, also in a net of pearls, he appeared in the sky like the moon, radiant in this sage’s attire. Descending through the air, he entered the great palace terrace adorned with moon-like decorations and stood in the air before the king. To explain this matter, the Teacher said: ๑๒๙๐. 1290. ‘‘อถาคมา พฺรหฺมโลกา, นารโท มานุสึ ปชํ; ชมฺพุทีปํ อเวกฺขนฺโต, อทฺทา ราชานมงฺคตึ. Then came Nārada, from the Brahma-world, to the human race; surveying Jambudīpa, he saw King Aṅgati. ๑๒๙๑. 1291. ‘‘ตโต ปติฏฺฐา ปาสาเท, เวเทหสฺส ปุรตฺถโต; ตญฺจ ทิสฺวานานุปฺปตฺตํ, รุจา อิสิมวนฺทถา’’ติ. Then he stood in the palace, in front of the king of Videha; and seeing him arrived, Rucā worshipped the sage. ตตฺถ อทฺทาติ พฺรหฺมโลเก ฐิโตว ชมฺพุทีปํ อเวกฺขนฺโต คุณาชีวกสฺส สนฺติเก คหิตมิจฺฉาทสฺสนํ ราชานํ องฺคตึ อทฺทส, ตสฺมา อาคโตติ อตฺโถ. ตโต ปติฏฺฐาติ ตโต โส พฺรหฺมา ตสฺส รญฺโญ อมจฺจคณปริวุตสฺส นิสินฺนสฺส ปุรโต ตสฺมึ ปาสาเท อปเท ปทํ ทสฺเสนฺโต อากาเส ปติฏฺฐหิ. อนุปฺปตฺตนฺติ อาคตํ. อิสินฺติ อิสิเวเสน อาคตตฺตา สตฺถา ‘‘อิสิ’’นฺติ อาห. อวนฺทถาติ ‘‘มมานุคฺคเหน มม ปิตริ การุญฺญํ กตฺวา เอโก เทวราชา อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ หฏฺฐปหฏฺฐา วาตาภิหฏา สุวณฺณกทลี วิย โอนมิตฺวา นารทพฺรหฺมานํ อวนฺทิ. Herein, 'addā' means: while still standing in the Brahma world and surveying Jambudīpa, he saw King Aṅgati, who had adopted wrong view from the ascetic Guṇājīva; for that reason, he came—this is the meaning. 'Tato patiṭṭhā' means: from there, that Brahmā stood in the air in that palace, showing a foothold where there was no footing, in front of the king who was seated surrounded by his retinue of ministers. 'Anuppattaṃ' means having arrived. 'Isi': because he came in the guise of a sage, the Teacher called him 'sage'. 'Avandathā' means: thinking, 'As a grace to me, showing compassion for my father, a king of the gods must have come,' she, delighted and overjoyed, bowed down to the Brahmā Nārada like a golden banana tree bent by the wind. ราชาปิ ตํ ทิสฺวาว พฺรหฺมเตเชน ตชฺชิโต อตฺตโน อาสเน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อาสนา โอรุยฺห ภูมิยํ ฐตฺวา อาคตฏฺฐานญฺจ นามโคตฺตญฺจ ปุจฺฉิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Seeing him, the king, intimidated by his divine radiance, and unable to remain seated, descended from his throne, stood on the ground, and inquired as to his place of origin and his name and clan. The Teacher, making the matter clear, said: ๑๒๙๒. 1292. ‘‘อถาสนมฺหา โอรุยฺห, ราชา พฺยถิตมานโส; นารทํ ปริปุจฺฉนฺโต, อิทํ วจนมพฺรวิ. Then, descending from his seat, the king, with a distressed mind, questioning Nārada, spoke these words: ๑๒๙๓. 1293. ‘กุโต นุ อาคจฺฉสิ เทววณฺณิ, โอภาสยํ สพฺพทิสา จนฺทิมาว; อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต นามโคตฺตํ, กถํ ตํ ชานนฺติ มนุสฺสโลเก’’’ติ. From where do you come, O one of divine appearance, illuminating all directions like the moon? Tell me, when asked, your name and clan—how do they know you in the human world? ตตฺถ พฺยถิตมานโสติ ภีตจิตฺโต. กุโต นูติ กจฺจิ นุ โข วิชฺชาธโร ภเวยฺยาติ มญฺญมาโน อวนฺทิตฺวาว เอวํ ปุจฺฉิ. Here, 'byathitamānaso' means with a frightened heart. 'Kuto nu'—thinking, 'Could he perhaps be a wizard?'—he asked thus without having paid homage. อถ [Pg.136] โส ‘‘อยํ ราชา ‘ปรโลโก นตฺถี’ติ มญฺญติ, ปรโลกเมวสฺส ตาว อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห – Then, reflecting, 'This king thinks there is no other world. First, I will explain the other world to him,' he spoke this verse: ๑๒๙๔. 1294. ‘‘อหญฺหิ เทวโต อิทานิ เอมิ, โอภาสยํ สพฺพทิสา จนฺทิมาว; อกฺขามิ เต ปุจฺฉิโต นามโคตฺตํ, ชานนฺติ มํ นารโท กสฺสโป จา’’ติ. For I now come from the deva world, illuminating all directions like the moon. I will tell you, when asked, my name and lineage: they know me as Nārada and as Kassapa. ตตฺถ เทวโตติ เทวโลกโต. นารโท กสฺสโป จาติ มํ นาเมน นารโท, โคตฺเตน กสฺสโปติ ชานนฺติ. Here, 'devato' means from the deva world. 'Nārado Kassapo ca' means: they know me by the name Nārada and by the clan Kassapa. อถ ราชา ‘‘อิมํ ปจฺฉาปิ ปรโลกํ ปุจฺฉิสฺสามิ, อิทฺธิยา ลทฺธการณํ ตาว ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห – Then the king, thinking, 'I will ask him about the next world later. First, I will ask about the reason for attaining this psychic power,' spoke this verse: ๑๒๙๕. 1295. ‘‘อจฺเฉรรูปํ ตว ยาทิสญฺจ, เวหายสํ คจฺฉสิ ติฏฺฐสี จ; ปุจฺฉามิ ตํ นารท เอตมตฺถํ, อถ เกน วณฺเณน ตวายมิทฺธี’’ติ. Wondrous is your form, and that you travel and stand in the sky! I ask you, Nārada, about this matter: by what cause is this psychic power of yours? ตตฺถ ยาทิสญฺจาติ ยาทิสญฺจ ตว สณฺฐานํ, ยญฺจ ตฺวํ อากาเส คจฺฉสิ ติฏฺฐสิ จ, อิทํ อจฺฉริยชาตํ. Here, 'yādisañca' means: of what sort your appearance is, and that you travel and stand in the sky—this is a marvel. นารโท อาห – Nārada said: ๑๒๙๖. 1296. ‘‘สจฺจญฺจ ธมฺโม จ ทโม จ จาโค, คุณา มเมเต ปกตา ปุราณา; เตเหว ธมฺเมหิ สุเสวิเตหิ, มโนชโล เยน กามํ คโตสฺมี’’ติ. Truthfulness, Dhamma, self-control, and relinquishment—these qualities of mine were practiced of old. By these very qualities, well cultivated, I have become swift as mind, by which I go where I wish. ตตฺถ สจฺจนฺติ มุสาวาทวิรหิตํ วจีสจฺจํ. ธมฺโมติ ติวิธสุจริตธมฺโม เจว กสิณปริกมฺมฌานธมฺโม จ. ทโมติ อินฺทฺริยทมนํ. จาโคติ กิเลสปริจฺจาโค จ เทยฺยธมฺมปริจฺจาโค จ. มเมเต คุณาติ มม เอเต คุณสมฺปยุตฺตา คุณสหคตา. ปกตา ปุราณาติ มยา ปุริมภเว กตาติ ทสฺเสติ. ‘‘เตเหว ธมฺเมหิ สุเสวิเตหี’’ติ เต สพฺเพ คุเณ สุเสวิเต ปริจาริเต ทสฺเสติ. มโนชโวติ อิทฺธิยา [Pg.137] การเณน ปฏิลทฺโธ. เยน กามํ คโตสฺมีติ เยน เทวฏฺฐาเน จ มนุสฺสฏฺฐาเน จ คนฺตุํ อิจฺฉนํ, เตน คโตสฺมีติ อตฺโถ. Here, 'truth' means truthful speech, free from falsehood. 'Dhamma' refers to the threefold good conduct and the Dhamma of kasiṇa preliminary work and jhāna. 'Self-control' means controlling the senses. 'Relinquishment' means relinquishing defilements and relinquishing things to be given. 'These qualities are mine' means these qualities are associated with me, accompanied by me. 'Practiced of old' shows that 'they were cultivated by me in past lives.' 'By these very qualities, well cultivated' shows that all these virtues were well-practiced and well-attended to. 'Swiftness of mind' means obtained by reason of psychic power. 'By which I go where I wish' means: by which I go wherever I desire, whether to the realm of gods or the realm of humans. ราชา เอวํ ตสฺมึ กเถนฺเตปิ มิจฺฉาทสฺสนสฺส คหิตตฺตา ปรโลกํ อสทฺทหนฺโต ‘‘อตฺถิ นุ โข ปุญฺญวิปาโก’’ติ วตฺวา คาถมาห – Though Nārada spoke thus, the king, gripped by wrong view and disbelieving in the other world, asked, 'Is there truly a result of merit?' and spoke this verse: ๑๒๙๗. 1297. ‘‘อจฺเฉรมาจิกฺขสิ ปุญฺญสิทฺธึ, สเจ หิ เอเตหิ ยถา วเทสิ; ปุจฺฉามิ ตํ นารท เอตมตฺถํ, ปุฏฺโฐ จ เม สาธุ วิยากโรหี’’ติ. You describe the accomplishment of merit as wonderful, if indeed it is as you say. I ask you, Nārada, about this matter, and when asked, please explain it well for me. ตตฺถ ปุญฺญสิทฺธินฺติ ปุญฺญานํ สิทฺธึ ผลทายกตฺตํ อาจิกฺขนฺโต อจฺฉริยํ อาจิกฺขสิ. Here, 'accomplishment of merit' means: in declaring the success of merits, that is, their nature of yielding fruit, you declare a marvel. นารโท อาห – Nārada said: ๑๒๙๘. 1298. ‘‘ปุจฺฉสฺสุ มํ ราช ตเวส อตฺโถ, ยํ สํสยํ กุรุเส ภูมิปาล; อหํ ตํ นิสฺสํสยตํ คเมมิ, นเยหิ ญาเยหิ จ เหตุภี จา’’ติ. Ask me, O king, for this is your matter to ask; whatever doubt you have, O ruler of the earth, I shall lead you to certainty, through methods, reasoning, and causes. ตตฺถ ตเวส อตฺโถติ ปุจฺฉิตพฺพโก นาม ตว เอส อตฺโถ. ยํ สํสยนฺติ ยํ กิสฺมิญฺจิเทว อตฺเถ สํสยํ กโรสิ, ตํ มํ ปุจฺฉ. นิสฺสํสยตนฺติ อหํ ตํ นิสฺสํสยภาวํ คเมมิ. นเยหีติ การณวจเนหิ. ญาเยหีติ ญาเณหิ. เหตุภีติ ปจฺจเยหิ, ปฏิญฺญามตฺเตเนว อวตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา การณวจเนน จ เตสํ ธมฺมานํ สมุฏฺฐาปกปจฺจเยหิ จ ตํ นิสฺสํสยํ กริสฺสามีติ อตฺโถ. Here, 'this is your matter' means, 'This matter is yours to ask about.' 'Whatever doubt' means whatever doubt you have about any matter, ask me that. 'To certainty' means I will lead you to a state of being without doubt. 'By methods' refers to statements of reasons. 'By reasoning' means by knowledges. 'By causes' means by conditions—the meaning is: without merely making a declaration, but by discerning with knowledge, and through statements of reasons, and by the originating conditions that give rise to those phenomena, I will lead you to a state of being without doubt. ราชา อาห – The king said: ๑๒๙๙. 1299. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ นารท เอตมตฺถํ, ปุฏฺโฐ จ เม นารท มา มุสา ภณิ; อตฺถิ นุ เทวา ปิตโร นุ อตฺถิ, โลโก ปโร อตฺถิ ชโน ยมาหู’’ติ. I ask you, Nārada, about this matter; being asked, Nārada, do not speak falsely to me. Are there gods? Are there ancestors? Is there another world, as people say? ตตฺถ ชโน ยมาหูติ ยํ ชโน เอวมาห – ‘‘อตฺถิ เทวา, อตฺถิ ปิตโร, อตฺถิ ปโร โลโก’’ติ, ตํ สพฺพํ อตฺถิ นุ โขติ ปุจฺฉติ. Here, 'jano yamāhū' means what people say thus: 'There are gods, there are ancestors, there is another world'—all that, he asks, 'Does it truly exist?' นารโท [Pg.138] อาห – Nārada said: ๑๓๐๐. 1300. ‘‘อตฺเถว เทวา ปิตโร จ อตฺถิ, โลโก ปโร อตฺถิ ชโน ยมาหุ; กาเมสุ คิทฺธา จ นรา ปมูฬฺหา, โลกํ ปรํ น วิทู โมหยุตฺตา’’ติ. Indeed, there are gods and there are ancestors; there is another world, as people say. But humans, greedy for sensual pleasures and deluded, do not know the other world, being yoked to delusion. ตตฺถ อตฺเถว เทวาติ มหาราช, เทวา จ ปิตโร จ อตฺถิ, ยมฺปิ ชโน ปรโลกมาห, โสปิ อตฺเถว. น วิทูติ กามคิทฺธา ปน โมหมูฬฺหา ชนา ปรโลกํ น วิทนฺติ น ชานนฺตีติ. There, 'attheva devā' means, O great king, there are indeed gods and ancestors. What people call the next world, that too indeed exists. 'Na vidū' means that those who are greedy for sensual pleasures and deluded by ignorance do not know or understand the next world. ตํ สุตฺวา ราชา ปริหาสํ กโรนฺโต เอวมาห – Hearing that, the king, speaking in jest, said: ๑๓๐๑. 1301. ‘‘อตฺถีติ เจ นารท สทฺทหาสิ, นิเวสนํ ปรโลเก มตานํ; อิเธว เม ปญฺจ สตานิ เทหิ, ทสฺสามิ เต ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ. “If you believe, Nārada, that there is an abode in the next world for the dead, give me five hundred here; I will give you a thousand in the next world.” ตตฺถ นิเวสนนฺติ นิวาสฏฺฐานํ. ปญฺจ สตานีติ ปญฺจ กหาปณสตานิ. There, 'nivesana' means a dwelling place. 'Pañca satāni' means five hundred kahāpaṇas. อถ นํ มหาสตฺโต ปริสมชฺเฌเยว ครหนฺโต อาห – Then the Great Being, rebuking him in the midst of the assembly, said: ๑๓๐๒. 1302. ‘‘ทชฺเชมุ โข ปญฺจ สตานิ โภโต, ชญฺญามุ เจ สีลวนฺตํ วทญฺญุํ; ลุทฺทํ ตํ โภนฺตํ นิรเย วสนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺสํ. “We would give five hundred to you, lord, if we knew you to be virtuous and generous; but you, a cruel man dwelling in hell—who in the next world would demand a thousand?” ๑๓๐๓. 1303. ‘‘อิเธว โย โหติ อธมฺมสีโล, ปาปาจาโร อลโส ลุทฺทกมฺโม; น ปณฺฑิตา ตสฺมึ อิณํ ททนฺติ, น หิ อาคโม โหติ ตถาวิธมฺหา. “The wise do not grant a loan to one who here is of unrighteous conduct, of evil behavior, lazy, and of cruel deeds, for there is no return from such a person.” ๑๓๐๔. 1304. ‘‘ทกฺขญฺจ โปสํ มนุชา วิทิตฺวา, อุฏฺฐานกํ สีลวนฺตํ วทญฺญุํ; สยเมว โภเคหิ นิมนฺตยนฺติ, กมฺมํ กริตฺวา ปุน มาหเรสี’’ติ. “But knowing a man to be skilled, energetic, virtuous, and generous, people of their own accord invite him with wealth, saying, ‘Having done your work, bring back the return.’” ตตฺถ [Pg.139] ชญฺญามุ เจติ ยทิ มยํ ภวนฺตํ ‘‘สีลวา เอส วทญฺญู, ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานํ อิมสฺมึ กาเล อิมินา นามตฺโถติ ชานิตฺวา ตสฺส ตสฺส กิจฺจสฺส การโก วทญฺญู’’ติ ชาเนยฺยาม. อถ เต วฑฺฒิยา ปญฺจ สตานิ ทเทยฺยาม, ตฺวํ ปน ลุทฺโท สาหสิโก มิจฺฉาทสฺสนํ คเหตฺวา ทานสาลํ วิทฺธํเสตฺวา ปรทาเรสุ อปรชฺฌสิ, อิโต จุโต นิรเย อุปฺปชฺชิสฺสสิ, เอวํ ลุทฺทํ ตํ นิรเย วสนฺตํ โภนฺตํ ตตฺถ คนฺตฺวา โก ‘‘สหสฺสํ เม เทหี’’ติ โจเทสฺสติ. ตถาวิธมฺหาติ ตาทิสา ปุริสา ทินฺนสฺส อิณสฺส ปุน อาคโม นาม น โหติ. ทกฺขนฺติ ธนุปฺปาทนกุสลํ. ปุน มาหเรสีติ อตฺตโน กมฺมํ กริตฺวา ธนํ อุปฺปาเทตฺวา ปุน อมฺหากํ สนฺตกํ อาหเรยฺยาสิ, มา นิกฺกมฺโม วสีติ สยเมว โภเคหิ นิมนฺตยนฺตีติ. Here, 'jaññāmu ce' means 'if we were to know you, lord, as virtuous and generous'—that is, if we were to know, 'This one is virtuous, knowing what is needed by righteous ascetics and brahmins at this time, and is a generous doer of various duties.' Then we would give you five hundred on interest. But you are cruel and violent, you have taken up wrong view, destroyed the alms-hall, and transgressed with the wives of others. Having fallen from here, you will be reborn in hell. Who, then, will go there and demand of you, a cruel man dwelling in hell, 'Give me a thousand'? 'From such a one' means that from such a person, there is no return of a loan that has been given. 'Dakkha' means skilled in producing wealth. 'Puna māharesī' means, 'Having done your own work and produced wealth, you should bring back what belongs to us again.' 'Mā nikkammo vasī' means 'do not live idly.' Thus they invite him of their own accord with riches. อิติ ราชา เตน นิคฺคยฺหมาโน อปฺปฏิภาโน อโหสิ. มหาชโน หฏฺฐตุฏฺโฐ หุตฺวา ‘‘มหิทฺธิโก เทโวปิ อชฺช ราชานํ มิจฺฉาทสฺสนํ วิสฺสชฺชาเปสฺสตี’’ติ สกลนครํ เอกโกลาหลํ อโหสิ. มหาสตฺตสฺสานุภาเวน ตทา สตฺตโยชนิกาย มิถิลาย ตสฺส ธมฺมเทสนํ อสฺสุณนฺโต นาม นาโหสิ. อถ มหาสตฺโต ‘‘อยํ ราชา อติวิย ทฬฺหํ มิจฺฉาทสฺสนํ คณฺหิ, นิรยภเยน นํ สนฺตชฺเชตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐึ วิสฺสชฺชาเปตฺวา ปุน เทวโลเกน อสฺสาเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มหาราช, สเจ ทิฏฺฐึ น วิสฺสชฺเชสฺสสิ, เอวํ อนนฺตทุกฺขํ นิรยํ คมิสฺสสี’’ติ วตฺวา นิรยกถํ ปฏฺฐเปสิ – Thus, the king, being refuted by him, was left speechless. The great crowd, joyful and delighted, caused the entire city to be in an uproar, saying, “Today even the mighty deva will make the king abandon his wrong view!” By the power of the Great Being, there was no one within the seven-yojana city of Mithilā who did not hear that Dhamma teaching. Then the Great Being thought, “This king has clung very firmly to wrong view. I will frighten him with the fear of hell, make him abandon his wrong view, and then reassure him with the prospect of the deva world.” Having reflected thus, he said, “Great king, if you do not abandon your view, you will go to the endless suffering of hell,” and he began his discourse on hell: ๑๓๐๕. 1305. ‘‘อิโต จุโต ทกฺขสิ ตตฺถ ราช, กาโกลสงฺเฆหิ วิกสฺสมานํ; ตํ ขชฺชมานํ นิรเย วสนฺตํ, กาเกหิ คิชฺเฌหิ จ เสนเกหิ; สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ. “Fallen from here, you will see yourself there, O king, being torn apart by flocks of crows; being devoured while dwelling in hell by crows, vultures, and hawks, with limbs severed and blood flowing—who would demand a thousand from you in the next world?” ตตฺถ กาโกลสงฺเฆหีติ โลหตุณฺเฑหิ กากสงฺเฆหิ. วิกสฺสมานนฺติ อตฺตานํ อากฑฺฒิยมานํ ตตฺถ นิรเย ปสฺสิสฺสสิ. ตนฺติ ตํ ภวนฺตํ. There, 'kākolasaṅghehi' means by flocks of crows with iron beaks. 'Vikassamānaṃ' means you will see yourself being dragged there in hell. 'Taṃ' refers to you. ตํ [Pg.140] ปน กาโกลนิรยํ วณฺเณตฺวา ‘‘สเจปิ เอตฺถ น นิพฺพตฺติสฺสสิ, โลกนฺตรนิรเย นิพฺพตฺติสฺสสี’’ติ วตฺวา ตํ นิรยํ ทสฺเสตุํ คาถมาห – Having described that Kākola hell, he then said, “Even if you are not reborn there, you will be reborn in a Lokantara hell,” and to show that hell, he spoke this verse: ๑๓๐๖. 1306. ‘‘อนฺธํตมํ ตตฺถ น จนฺทสูริยา, นิรโย สทา ตุมุโล โฆรรูโป; สา เนว รตฺตี น ทิวา ปญฺญายติ, ตถาวิเธ โก วิจเร ธนตฺถิโก’’ติ. “There is blinding darkness there, no moon or sun, a hell always tumultuous and of dreadful form; neither night nor day is perceived there. In such a place, who, seeking wealth, would wander?” ตตฺถ อนฺธํ ตมนฺติ มหาราช, ยมฺหิ โลกนฺตรนิรเย มิจฺฉาทิฏฺฐิกา นิพฺพตฺตนฺติ, ตตฺถ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺตินิวารณํ อนฺธตมํ. สทา ตุมุโลติ โส นิรโย นิจฺจํ พหลนฺธกาโร. โฆรรูโปติ ภีสนกชาติโก. สา เนว รตฺตีติ ยา อิธ รตฺติ ทิวา จ, สา เนว ตตฺถ ปญฺญายติ. โก วิจเรติ โก อุทฺธารํ โสเธนฺโต วิจริสฺสติ. There, 'andhaṃ tamaṃ' means, O great king, that in the hell between the worlds where those with wrong views are reborn, there is a blinding darkness that obstructs the arising of eye-consciousness. 'Sadā tumulo' means that hell is always in uproar, filled with immense darkness. 'Ghorarūpo' means of a terrifying nature. 'Sā neva rattī' means that what is night and day here is not perceived there. 'Ko vicareti' means who will wander there, clearing a debt? ตมฺปิสฺส โลกนฺตรนิรยํ วิตฺถาเรน วณฺเณตฺวา ‘‘มหาราช, มิจฺฉาทิฏฺฐึ อวิสฺสชฺเชนฺโต น เกวลํ เอตเทว, อญฺญมฺปิ ทุกฺขํ อนุภวิสฺสสี’’ติ ทสฺเสนฺโต คาถมาห – Having described that hell between the worlds in detail, he then, showing that, “Great king, by not abandoning wrong view, you will experience not only this but also other suffering,” spoke this verse: ๑๓๐๗. 1307. ‘‘สพโล จ สาโม จ ทุเว สุวานา, ปวทฺธกายา พลิโน มหนฺตา; ขาทนฺติ ทนฺเตหิ อโยมเยหิ, อิโต ปณุนฺนํ ปรโลกปตฺต’’นฺติ. “Two dogs, Sabala and Sāma, with massive bodies, powerful and large, devour with their iron teeth those driven from here who have reached the next world.” ตตฺถ อิโต ปณุนฺนนฺติ อิมมฺหา มนุสฺสโลกา จุตํ. ปรโต นิรเยสุปิ เอเสว นโย. ตสฺมา สพฺพานิ ตานิ นิรยฏฺฐานานิ นิรยปาลานํ อุปกฺกเมหิ สทฺธึ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว วิตฺถาเรตฺวา ตาสํ ตาสํ คาถานํ อนุตฺตานานิ ปทานิ วณฺเณตพฺพานิ. Here, 'ito paṇunnaṃ' means fallen from this human world. The same principle applies hereafter in the hells. Therefore, all those hell-realms, together with the assaults of the hell-guardians, should be explained in detail in the manner described below, and the obscure words of each verse should be explained. ๑๓๐๘. 1308. ‘‘ตํ ขชฺชมานํ นิรเย วสนฺตํ, ลุทฺเทหิ วาเฬหิ อฆมฺมิเคหิ จ; สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ. “Being devoured while dwelling in hell by cruel, fierce, and harmful beasts, with body lacerated and blood flowing—who would demand a thousand from him in the next world?” ตตฺถ ลุทฺเทหีติ ทารุเณหิ. วาเฬหีติ ทุฏฺเฐหิ. อฆมฺมิเคหีติ อฆาวเหหิ มิเคหิ, ทุกฺขาวเหหิ สุนเขหีติ อตฺโถ. Here, 'luddehi' means by cruel ones. 'Vāḷehi' means by fierce ones. 'Aghammigehi' means by beasts that bring harm; that is, by dogs that bring suffering. ๑๓๐๙. 1309. ‘‘อุสูหิ [Pg.141] สตฺตีหิ จ สุนิสิตาหิ, หนนฺติ วิชฺฌนฺติ จ ปจฺจมิตฺตา; กาฬูปกาฬา นิรยมฺหิ โฆเร, ปุพฺเพ นรํ ทุกฺกฏกมฺมการิ’’นฺติ. “With well-sharpened arrows and spears, the enemies, the Kāḷūpakāḷas, strike and pierce in the dreadful hell the man who formerly did evil deeds.” ตตฺถ หนนฺติ วิชฺฌนฺติ จาติ ชลิตาย อยปถวิยํ ปาเตตฺวา สกลสรีรํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ กโรนฺตา ปหรนฺติ เจว วิชฺฌนฺติ จ. กาฬูปกาฬาติ เอวํนามกา นิรยปาลา. นิรยมฺหีติ ตสฺมึ เตสญฺเญว วเสน กาฬูปกาฬสงฺขาเต นิรเย. ทุกฺกฏกมฺมการินฺติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน ทุกฺกฏานํ กมฺมานํ การกํ. Here, 'hananti vijjhanti ca' means, having thrown them onto the burning iron ground and riddled their entire bodies with holes, they both strike and pierce. 'Kāḷūpakāḷā' refers to hell-guardians of that name. 'Nirayamhi' means in that hell, named Kāḷūpakāḷā on account of them. 'Dukkaṭakammakāri' means one who commits evil deeds on account of wrong view. ๑๓๑๐. 1310. ‘‘ตํ หญฺญมานํ นิรเย วชนฺตํ, กุจฺฉิสฺมึ ปสฺสสฺมึ วิปฺผาลิตูทรํ; สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ. “Him, being struck in hell, moving about, with belly and sides torn open; with body severed and blood flowing—who would demand a thousand from him in the next world?” ตตฺถ ตนฺติ ตํ ภวนฺตํ ตตฺถ นิรเย ตถา หญฺญมานํ. วชนฺตนฺติ อิโต จิโต จ ธาวนฺตํ. กุจฺฉิสฺมินฺติ กุจฺฉิยญฺจ ปสฺเส จ หญฺญมานํ วิชฺฌิยมานนฺติ อตฺโถ. Here, 'taṃ' refers to you, being tormented in hell in such a way. 'Vajantaṃ' means running to and fro. 'Kucchismiṃ' means being struck and pierced in the belly and sides. ๑๓๑๑. 1311. ‘‘สตฺตี อุสู โตมรภิณฺฑิวาลา, วิวิธาวุธา วสฺสนฺติ ตตฺถ เทวา; ปตนฺติ องฺคารมิวจฺจิมนฺโต, สิลาสนี วสฺสติ ลุทฺทกมฺเมติ. “Spears, arrows, lances, and javelins—various weapons rain down there, O king. They fall like flaming coals; a hail of stones rains down on the cruel deed.” ตตฺถ องฺคารมิวจฺจิมนฺโตติ ชลิตองฺคารา วิย อจฺจิมนฺตา อาวุธวิเสสา ปตนฺติ. สิลาสนีติ ชลิตสิลาสนิ. วสฺสติ ลุทฺทกมฺเมติ ยถา นาม เทเว วสฺสนฺเต อสนิ ปตติ, เอวเมว อากาเส สมุฏฺฐาย จิจฺจิฏายมานํ ชลิตสิลาวสฺสํ เตสํ ลุทฺทกมฺมานํ อุปริ ปตติ. There, 'like flaming coals' means special weapons, blazing like burning embers, fall. 'Hail of stones' refers to a burning hail of stones. 'Rains down on the cruel deed' means just as when it rains, a thunderbolt falls, so too a shower of burning stones, arising in the sky and crackling, falls upon those of cruel deeds. ๑๓๑๒. 1312. ‘‘อุณฺโห จ วาโต นิรยมฺหิ ทุสฺสโห, น ตมฺหิ สุขํ ลพฺภติ อิตฺตรมฺปิ; ตํ ตํ วิธาวนฺตมเลนมาตุรํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ. “A hot and unbearable wind blows in hell; not even a little happiness is found there. Who would demand a thousand in the next world from that one, running about, stained and afflicted?” ตตฺถ อิตฺตรมฺปีติ ปริตฺตกมฺปิ. วิธาวนฺตนฺติ วิวิธา ธาวนฺตํ. Herein, 'a little' means a small amount. 'Vidhāvantam' means running in various ways. ๑๓๑๓. 1313. ‘‘สนฺธาวมานมฺปิ [Pg.142] รเถสุ ยุตฺตํ, สโชติภูตํ ปถวึ กมนฺตํ; ปโตทลฏฺฐีหิ สุโจทยนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ. Though yoked to chariots and running about, becoming blazing as he traverses the earth, well-urged on by goad-sticks—who would urge him on a thousandfold in the next world? ตตฺถ รเถสุ ยุตฺตนฺติ วาเรน วารํ เตสุ ชลิตโลหรเถสุ ยุตฺตํ. กมนฺตนฺติ อกฺกมมานํ. สุโจทยนฺตนฺติ สุฏฺฐุ โจทยนฺตํ. Herein, 'yoked to chariots' means yoked again and again to those blazing iron chariots. 'Traversing' means stepping. 'Well-urged on' means strongly urged. ๑๓๑๔. 1314. ‘‘ตมารุหนฺตํ ขุรสญฺจิตํ คิรึ, วิภึสนํ ปชฺชลิตํ ภยานกํ; สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ. Climbing a mountain covered with razor blades, terrifying, blazing, and frightening; with body severed, blood flowing—who would urge him on a thousandfold in the next world? ตตฺถ ตมารุหนฺตนฺติ ตํ ภวนฺตํ ชลิตาวุธปหาเร อสหิตฺวา ชลิตขุเรหิ สญฺจิตํ ชลิตโลหปพฺพตํ อารุหนฺตํ. Herein, 'climbing' means that being, unable to endure the blows of blazing weapons, climbing that burning iron mountain covered with burning razor blades. ๑๓๑๕. 1315. ‘‘ตมารุหนฺตํ ปพฺพตสนฺนิกาสํ, องฺคารราสึ ชลิตํ ภยานกํ; สุทฑฺฒคตฺตํ กปณํ รุทนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ. Climbing onto a mountain-like mass of blazing embers, terrifying and burning; with body utterly scorched, miserable and weeping—who would impel him a thousandfold in the next world? ตตฺถ สุทฑฺฒคตฺตนฺติ สุฏฺฐุ ทฑฺฒสรีรํ. Herein, 'with body utterly scorched' means a body that is very thoroughly burned. ๑๓๑๖. 1316. ‘‘อพฺภกูฏสมา อุจฺจา, กณฺฏกนิจิตา ทุมา; อโยมเยหิ ติกฺเขหิ, นรโลหิตปายิภี’’ติ. High as cloud-peaks, trees thickly covered with sharp iron thorns, drinking the blood of men. ตตฺถ กณฺฏกนิจิตาติ ชลิตกณฺฏเกหิ จิตา. ‘‘อโยมเยหี’’ติ อิทํ เยหิ กณฺฏเกหิ อาจิตา, เต ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. Herein, 'covered with thorns' means strewn with burning thorns. 'Made of iron' is said to show that they are covered with thorns made of iron. ๑๓๑๗. 1317. ‘‘ตมารุหนฺติ นาริโย, นรา จ ปรทารคู; โจทิตา สตฺติหตฺเถหิ, ยมนิทฺเทสการิภี’’ติ. Women climb them, and men who go after others' wives, urged on by agents of Yama, with spears in hand. ตตฺถ ตมารุหนฺตีติ ตํ เอวรูปํ สิมฺพลิรุกฺขํ อารุหนฺติ. ยมนิทฺเทสการิภีติ ยมสฺส วจนกเรหิ, นิรยปาเลหีติ อตฺโถ. Herein, 'climb that' means they climb such a silk-cotton tree. 'Those who carry out Yama's instructions' means those who carry out Yama's commands—the wardens of hell. ๑๓๑๘. 1318. ‘‘ตมารุหนฺตํ [Pg.143] นิรยํ, สิมฺพลึ รุหิรมกฺขิตํ; วิทฑฺฒกายํ วิตจํ, อาตุรํ คาฬฺหเวทนํ. Climbing the silk-cotton tree in hell, smeared with blood; with body torn and skin flayed, afflicted, with intense pain. ๑๓๑๙. 1319. ‘‘ปสฺสสนฺตํ มุหุํ อุณฺหํ, ปุพฺพกมฺมาปราธิกํ; ทุมคฺเค วิตจํ คตฺตํ, โก ตํ ยาเจยฺย ตํ ธน’’นฺติ. Panting hotly again and again, guilty of past misdeeds; with body flayed on the treetop—who would beg that wealth from him? ตตฺถ วิทฑฺฒกายนฺติ วิหึสิตกายํ. วิตจนฺติ จมฺมมํสานํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฉินฺนตาย โกวิฬารปุปฺผํ วิย กึสุกปุปฺผํ วิย จ. Herein, 'with torn body' means an injured body. 'Skinless' means due to the skin and flesh being cut into many pieces, it is like a koviḷāra flower or a kiṃsuka flower. ๑๓๒๐. 1320. ‘‘อพฺภกูฏสมา อุจฺจา, อสิปตฺตาจิตา ทุมา; อโยมเยหิ ติกฺเขหิ, นรโลหิตปายิภี’’ติ. High as cloud-peaks, trees covered with sharp iron sword-leaves, drinking human blood. ตตฺถ อสิปตฺตาจิตาติ อสิมเยหิ ปตฺเตหิ จิตา. Therein, 'covered with sword-leaves' means covered with leaves made of swords. ๑๓๒๑. 1321. ‘‘ตมารุหนฺตํ อสิปตฺตปาทปํ, อสีหิ ติกฺเขหิ จ ฉิชฺชมานํ; สญฺฉินฺนคตฺตํ รุหิรํ สวนฺตํ, โก โจทเย ปรโลเก สหสฺส’’นฺติ. Climbing the sword-leaf tree, being cut by sharp swords; with body severed, blood flowing—who would urge him on a thousandfold in the next world? ตตฺถ ตมารุหนฺตนฺติ ตํ ภวนฺตํ นิรยปาลานํ อาวุธปหาเร อสหิตฺวา อารุหนฺตํ. Therein, 'climbing that' means that being, unable to endure the blows of the hell-wardens' weapons, climbing. ๑๓๒๒. 1322. ‘‘ตโต นิกฺขนฺตมตฺตํ ตํ, อสิปตฺตาจิตา ทุมา; สมฺปติตํ เวตรณึ, โก ตํ ยาเจยฺย ตํ ธน’’นฺติ. That one, just having come out from the trees covered with sword-leaves, having fallen into the Vetaraṇī—who would beg that wealth from him? ตตฺถ สมฺปติตนฺติ ปติตํ. Therein, 'sampatitaṃ' means 'fallen'. ๑๓๒๓. 1323. ‘‘ขรา ขาโรทิกา ตตฺตา, ทุคฺคา เวตรณี นที; อโยโปกฺขรสญฺฉนฺนา, ติกฺขา ปตฺเตหิ สนฺทติ’’. Harsh, saline, and scorching, hard to cross is the Vetaraṇī river; covered with iron lotus-leaves, sharp-edged, it flows. ตตฺถ ขราติ ผรุสา. อโยโปกฺขรสญฺฉนฺนาติ อโยมเยหิ ติขิณปริยนฺเตหิ โปกฺขรปตฺเตหิ สญฺฉนฺนา. ปตฺเตหีติ เตหิ ปตฺเตหิ สา นที ติกฺขา หุตฺวา สนฺทติ. Therein, 'harsh' means rough. 'Covered with iron lotus-leaves' means covered with lotus-leaves made of iron, with sharp edges. 'With leaves' means that river flows sharply because of those leaves. ๑๓๒๔. 1324. ‘‘ตตฺถ สญฺฉินฺนคตฺตํ ตํ, วุยฺหนฺตํ รุหิรมกฺขิตํ; เวตรญฺเญ อนาลมฺเพ, โก ตํ ยาเจยฺย ตํ ธน’’นฺติ. There, with body severed, that one, swept away, smeared with blood, in the Vetaraṇī, without support—who would beg that wealth from him? ตตฺถ เวตรญฺเญติ เวตรณีอุทเก. Therein, 'Vetaraññe' means in the water of the Vetaraṇī. อิมํ [Pg.144] ปน มหาสตฺตสฺส นิรยกถํ สุตฺวา ราชา สํวิคฺคหทโย มหาสตฺตญฺเญว ตาณคเวสี หุตฺวา อาห – Hearing this discourse on hell from the Great Being, the king, with an agitated heart, sought protection in the Great Being alone and said: ๑๓๒๕. 1325. ‘‘เวธามิ รุกฺโข วิย ฉิชฺชมาโน, ทิสํ น ชานามิ ปมูฬฺหสญฺโญ; ภยานุตปฺปามิ มหา จ เม ภยา, สุตฺวาน กถา ตว ภาสิตา อิเส. As a tree being felled, I tremble; with bewildered perception, I do not know the direction. I am tormented by fear, and great is my fear, having heard your words, O sage. ๑๓๒๖. 1326. ‘‘อาทิตฺเต วาริมชฺฌํว, ทีปํโวเฆ มหณฺณเว; อนฺธกาเรว ปชฺโชโต, ตฺวํ โนสิ สรณํ อิเส. Like water in a blaze, like an island in the great flood; like a lamp in the darkness, you are our refuge, O sage. ๑๓๒๗. 1327. ‘‘อตฺถญฺจ ธมฺมํ อนุสาส มํ อิเส, อตีตมทฺธา อปราธิตํ มยา; อาจิกฺข เม นารท สุทฺธิมคฺคํ, ยถา อหํ โน นิรยํ ปเตยฺย’’นฺติ. Teach me the meaning and the Dhamma, O sage, for I have transgressed in the past; show me, Nārada, the path to purification, so that I may not fall into hell. ตตฺถ ภยานุตปฺปามีติ อตฺตนา กตสฺส ปาปสฺส ภเยน อนุตปฺปามิ. มหา จ เม ภยาติ มหนฺตญฺจ เม นิรยภยํ อุปฺปนฺนํ. ทิปํโวเฆติ ทีปํว โอเฆ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อาทิตฺเต กาเล วาริมชฺฌํ วิย ภินฺนนาวานํ โอเฆ อณฺณเว ปติฏฺฐํ อลภมานานํ ทีปํ วิย อนฺธการคตานํ ปชฺโชโต วิย จ ตฺวํ โน อิเส สรณํ ภว. อตีตมทฺธา อปราธิตํ มยาติ เอกํเสน มยา อตีตํ กมฺมํ อปราธิตํ วิราธิตํ, กุสลํ อติกฺกมิตฺวา อกุสลเมว กตนฺติ. Herein, 'I am tormented by fear' means 'I am tormented by fear of the evil I have done.' 'And great is my fear' means 'and great fear of hell has arisen in me.' 'Like an island in the flood' is 'dīpaṃva oghe.' This is said—like water in a blazing time, like an island to those whose boats are wrecked in a flood, unable to find a footing in the ocean; and like a lamp to those plunged in darkness, you, O sage, be our refuge. 'In the past I have transgressed' means 'in the past, I have certainly transgressed; I have failed, I have acted wrongly; having transgressed the good, I have only done evil.' อถสฺส มหาสตฺโต วิสุทฺธิมคฺคํ อาจิกฺขิตุํ สมฺมาปฏิปนฺเน โปราณกราชาโน อุทาหรณวเสน ทสฺเสนฺโต อาห – Then, to explain the path of purification to him, the Great Being, showing ancient kings who had practiced rightly as examples, said: ๑๓๒๘. 1328. ‘‘ยถา อหู ธตรฏฺโฐ, เวสฺสามิตฺโต อฏฺฐโก ยามตคฺคิ; อุสินฺทโร จาปิ สิวี จ ราชา, ปริจารกา สมณพฺราหฺมณานํ. Just as there were Dhataraṭṭha, Vessāmitta, Aṭṭhaka, and Yāmataggi, and also Usindara and King Sivi, who were attendants of ascetics and brahmins; ๑๓๒๙. 1329. ‘‘เอเต จญฺเญ จ ราชาโน, เย สคฺควิสยํ คตา; อธมฺมํ ปริวชฺเชตฺวา, ธมฺมํ จร มหีปติ. These and other kings have gone to the heavenly realm. Having avoided unrighteousness, practice righteousness, O ruler of the earth. ๑๓๓๐. 1330. ‘‘อนฺนหตฺถา [Pg.145] จ เต พฺยมฺเห, โฆสยนฺตุ ปุเร ตว; ‘โก ฉาโต โก จ ตสิโต, โก มาลํ โก วิเลปนํ; นานารตฺตานํ วตฺถานํ, โก นคฺโค ปริทหิสฺสติ. Let men with food in hand announce in your palace and city: ‘Who is hungry? Who is thirsty? Who wants garlands? Who wants perfumes? Who, being unclothed, will put on cloths of various colors?’ ๑๓๓๑. 1331. ‘โก ปนฺเถ ฉตฺตมาเนติ, ปาทุกา จ มุทู สุภา’; อิติ สายญฺจ ปาโต จ, โฆสยนฺตุ ปุเร ตว. ‘Who on the road desires an umbrella, and who desires soft, beautiful sandals?’ Thus, morning and evening, let them announce in your city. ๑๓๓๒. 1332. ‘‘ชิณฺณํ โปสํ ควาสฺสญฺจ, มาสฺสุ ยุญฺช ยถา ปุเร; ปริหารญฺจ ทชฺชาสิ, อธิการกโต พลี’’ติ. An old person, an ox, or a horse—do not yoke them as before; and you should grant them exemption, for they were once strong in their service. ตตฺถ เอเต จาติ ยถา เอเต จ ธตรฏฺโฐ เวสฺสามิตฺโต อฏฺฐโก ยามตคฺคิ อุสินฺทโร สิวีติ ฉ ราชาโน อญฺเญ จ ธมฺมํ จริตฺวา สคฺควิสยํ คตา, เอวํ ตฺวมฺปิ อธมฺมํ ปริวชฺเชตฺวา ธมฺมํ จร. โก ฉาโตติ มหาราช, ตว พฺยมฺเห ปุเร ราชนิเวสเน เจว นคเร จ อนฺนหตฺถา ปุริสา ‘‘โก ฉาโต, โก ตสิโต’’ติ เตสํ ทาตุกามตาย โฆเสนฺตุ. โก มาลนฺติ โก มาลํ อิจฺฉติ, โก วิเลปนํ อิจฺฉติ, นานารตฺตานํ วตฺถานํ ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ โก นคฺโค ปริทหิสฺสตีติ โฆเสนฺตุ. โก ปนฺเถ ฉตฺตมาเนตีติ โก ปนฺเถ ฉตฺตํ ธารยิสฺสติ. ปาทุกา จาติ อุปาหนา จ มุทู สุภา โก อิจฺฉติ. Herein, ‘these and others’ means: just as these six kings—Dhataraṭṭha, Vessāmitta, Aṭṭhaka, Yāmataggi, Usindara, and Sivi—along with others, having practiced the Dhamma, went to the heavenly realm, so too should you avoid unrighteousness and practice the Dhamma. ‘Who is hungry?’ means: O great king, let men with food in hand proclaim in your royal residence and city, ‘Who is hungry? Who is thirsty?’ out of a desire to give to them. ‘Who wants a garland?’ means: let them proclaim, ‘Who desires a garland? Who desires ointment? Whoever, being naked, wishes for clothes of various colors, let them put on whichever they desire.’ ‘Who on the road desires an umbrella?’ means: who on the road will carry an umbrella? ‘And sandals’ means: who desires soft and beautiful footwear? ชิณฺณํ โปสนฺติ โย เต อุปฏฺฐาเกสุ อมจฺโจ วา อญฺโญ วา ปุพฺเพ กตูปกาโร ชราชิณฺณกาเล ยถา โปราณกาเล กมฺมํ กาตุํ น สกฺโกติ, เยปิ เต ควาสฺสาทโย ชิณฺณตาย กมฺมํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ, เตสุ เอกมฺปิ ปุพฺเพ วิย กมฺเมสุ มา โยชยิ. ชิณฺณกาลสฺมิญฺหิ เต ตานิ กมฺมานิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. ปริหารญฺจาติ อิธ ปริวาโร ‘‘ปริหาโร’’ติ วุตฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย จ เต พลี หุตฺวา อธิการกโต ปุพฺเพ กตูปกาโร โหติ, ตสฺส ชราชิณฺณกาเล ยถาโปราณปริวารํ ทเทยฺยาสิ. อสปฺปุริสา หิ อตฺตโน อุปการกานํ อุปการํ กาตุํ สมตฺถกาเลเยว สมฺมานํ กโรนฺติ, สมตฺถกาเล ปน น โอโลเกนฺติ. สปฺปุริสา ปน อสมตฺถกาเลปิ เตสํ ตเถว สกฺการํ กโรนฺติ, ตสฺมา ตุวมฺปิ เอวํ กเรยฺยาสีติ. Regarding ‘an old person’: whether a minister or another among your attendants who formerly rendered service, but who in their old age cannot perform their duties as before, and also those like your oxen and horses who, due to old age, can no longer work—do not engage even one of them in tasks as before. For in their old age, they are unable to perform those duties. Regarding ‘exemption’ (parihāra): here ‘retinue’ (parivāra) is called ‘exemption.’ This is what is said: for one who, having been strong, formerly rendered service to you in an official capacity, you should provide the same retinue as before in his old age. For ignoble persons honor their benefactors only when they are capable of rendering service, but when they are incapable, they disregard them. Noble persons, however, continue to honor them in the same way even when they are incapable. Therefore, you too should act in this manner. อิติ [Pg.146] มหาสตฺโต รญฺโญ ทานกถญฺจ สีลกถญฺจ กเถตฺวา อิทานิ ยสฺมา อยํ ราชา อตฺตโน อตฺตภาเว รเถน อุปเมตฺวา วณฺณิยมาเน ตุสฺสิสฺสติ, ตสฺมาสฺส สพฺพกามทุหรโถปมาย ธมฺมํ เทเสนฺโต อาห – Thus the Great Being, having given the king a discourse on generosity and virtue, now thought, “This king will be pleased when his own being is praised by comparing it to a chariot.” Therefore, teaching him the Dhamma with the simile of the all-desire-fulfilling chariot, he said: ๑๓๓๓. 1333. ‘‘กาโย เต รถสญฺญาโต, มโนสารถิโก ลหุ; อวิหึสาสาริตกฺโข, สํวิภาคปฏิจฺฉโท. “Your body is known as a chariot, with the mind as its swift charioteer, with non-harming as its well-fitted axle, and sharing as its covering. ๑๓๓๔. 1334. ‘‘ปาทสญฺญมเนมิโย, หตฺถสญฺญมปกฺขโร; กุจฺฉิสญฺญมนพฺภนฺโต, วาจาสญฺญมกูชโน. “Restraint of feet is its wheel-rim, restraint of hands its fender; restraint of belly its lubrication, restraint of speech its silence. ๑๓๓๕. 1335. ‘‘สจฺจวากฺยสมตฺตงฺโค, อเปสุญฺญสุสญฺญโต; คิราสขิลเนลงฺโค, มิตภาณิสิเลสิโต. “Truthful speech is its well-proportioned limb, well-restrained from slander; gentle speech its faultless part, adorned with measured speech. ๑๓๓๖. 1336. ‘‘สทฺธาโลภสุสงฺขาโร, นิวาตญฺชลิกุพฺพโร; อถทฺธตานตีสาโก, สีลสํวรนนฺธโน. “Faith and non-greed are its fine adornment, humility and joined palms its pole; non-arrogance its gently bowed shaft, moral restraint its binding cord. ๑๓๓๗. 1337. ‘‘อกฺโกธนมนุคฺฆาตี, ธมฺมปณฺฑรฉตฺตโก; พาหุสจฺจมปาลมฺโพ, ฐิตจิตฺตมุปาธิโย. “Non-anger and non-violence, the Dhamma its white parasol; vast learning its back-rest, a steadfast mind its cushion. ๑๓๓๘. 1338. ‘‘กาลญฺญุตาจิตฺตสาโร, เวสารชฺชติทณฺฑโก; นิวาตวุตฺติโยตฺตโก, อนติมานยุโค ลหุ. “Knowledge of time is its mind’s essence, confidence its triple staff; humble conduct its yoke-strap, non-conceit its light yoke. ๑๓๓๙. 1339. ‘‘อลีนจิตฺตสนฺถาโร, วุทฺธิเสวี รโชหโต; สติปโตโท ธีรสฺส, ธิติ โยโค จ รสฺมิโย. “An unsluggish mind is its covering, honoring elders its removal of dust; mindfulness is the goad of the wise, perseverance and application its reins. ๑๓๔๐. 1340. ‘‘มโน ทนฺตํ ปถํ เนติ, สมทนฺเตหิ วาหิภิ; อิจฺฉา โลโภ จ กุมฺมคฺโค, อุชุมคฺโค จ สํยโม. “The mind leads the tamed one on the path, as with well-tamed steeds; desire and greed are the wrong path, and restraint is the straight path. ๑๓๔๑. 1341. ‘‘รูเป สทฺเท รเส คนฺเธ, วาหนสฺส ปธาวโต; ปญฺญา อาโกฏนี ราช, ตตฺถ อตฺตาว สารถิ. “As the vehicle rushes on through forms, sounds, tastes, and smells, wisdom is the whip, O king, and there the self is the charioteer. ๑๓๔๒. 1342. ‘‘สเจ เอเตน ยาเนน, สมจริยา ทฬฺหา ธิติ; สพฺพกามทุโห ราช, น ชาตุ นิรยํ วเช’’ติ. “O king, fulfiller of all desires, if you travel with this vehicle, firm in balanced conduct and perseverance, you will never go to hell.” ตตฺถ [Pg.147] รถสญฺญาโตติ มหาราช, ตว กาโย รโถติ สญฺญาโต โหตุ. มโนสารถิโกติ มนสงฺขาเตน กุสลจิตฺเตน สารถินา สมนฺนาคโต. ลหูติ วิคตถินมิทฺธตาย สลฺลหุโก. อวิหึสาสาริตกฺโขติ อวิหึสามเยน สาริเตน สุฏฺฐุ ปรินิฏฺฐิเตน อกฺเขน สมนฺนาคโต. สํวิภาคปฏิจฺฉโทติ ทานสํวิภาคมเยน ปฏิจฺฉเทน สมนฺนาคโต. ปาทสญฺญมเนมิโยติ ปาทสํยมมยาย เนมิยา สมนฺนาคโต. หตฺถสญฺญมปกฺขโรติ หตฺถสํยมมเยน ปกฺขเรน สมนฺนาคโต. กุจฺฉิสญฺญมนพฺภนฺโตติ กุจฺฉิสํยมสงฺขาเตน มิตโภชนมเยน เตเลน อพฺภนฺโต. ‘‘อพฺภญฺชิตพฺโพ นาภิ โหตู’’ติปิ ปาโฐ. วาจาสญฺญมกูชโนติ วาจาสํยเมน อกูชโน. Herein, ‘known as a chariot’ means: O great king, let your body be known as a chariot. ‘With the mind as its charioteer’ means: endowed with a charioteer which is the mind, a wholesome mind. ‘Swift’ means: light, due to the absence of sloth and torpor. ‘With non-harming as its well-fitted axle’ means: endowed with an axle made of non-harming, well-fitted and perfectly finished. ‘Sharing as its covering’ means: endowed with a covering made of giving and sharing. ‘Restraint of feet is its wheel-rim’ means: endowed with a wheel-rim made of restraint of feet. ‘Restraint of hands its fender’ means: endowed with a fender made of restraint of hands. ‘Restraint of belly its lubrication’ means: lubricated with the oil of moderation in food, which is known as restraint of the belly. There is also the reading, ‘May the navel be anointed.’ ‘Restraint of speech its silence’ means: silent through restraint of speech. สจฺจวากฺยสมตฺตงฺโคติ สจฺจวากฺเยน ปริปุณฺณองฺโค อขณฺฑรถงฺโค. อเปสุญฺญสุสญฺญโตติ อเปสุญฺเญน สุฏฺฐุ สญฺญโต สมุสฺสิโต. คิราสขิลเนลงฺโคติ สขิลาย สณฺหวาจาย นิทฺโทสงฺโค มฏฺฐรถงฺโค. มิตภาณิสิเลสิโต มิตภาณสงฺขาเตน สิเลเสน สุฏฺฐุ สมฺพนฺโธ. สทฺธาโลภสุสงฺขาโรติ กมฺมผลสทฺทหนสทฺธามเยน จ อโลภมเยน จ สุนฺทเรน อลงฺกาเรน สมนฺนาคโต. นิวาตญฺชลิกุพฺพโรติ สีลวนฺตานํ นิวาตมเยน เจว อญฺชลิกมฺมมเยน จ กุพฺพเรน สมนฺนาคโต. อถทฺธตานตีสาโกติ สขิลสมฺโมทภาวสงฺขาตาย อถทฺธตาย อนตอีโส, โถกนตอีโสติ อตฺโถ. สีลสํวรนนฺธโนติ อขณฺฑปญฺจสีลจกฺขุนฺทฺริยาทิสํวรสงฺขาตาย นนฺธนรชฺชุยา สมนฺนาคโต. ‘Truthful speech is its well-proportioned limb’ means: its limbs are complete through truthful speech, an unbroken chariot-part. ‘Well-restrained from slander’ means: well-restrained and exalted through non-slander. ‘Gentle speech its faultless part’ means: its parts are faultless through gentle and soft speech, a polished chariot-part. ‘Adorned with measured speech’ means: well-joined with the adhesive known as measured speech. ‘Faith and non-greed are its fine adornment’ means: endowed with the beautiful adornment consisting of faith in the fruit of action and of non-greed. ‘Humility and joined palms its pole’ means: endowed with a pole consisting of humility toward the virtuous and the act of joining the palms. ‘Non-arrogance its gently bowed shaft’ means: its shaft is bowed through non-stiffness, which is known as a state of friendly greeting; the meaning is ‘a slightly bowed shaft.’ ‘Moral restraint its binding cord’ means: endowed with the binding rope known as the unbroken five precepts and restraint of the eye faculty and so on. อกฺโกธนมนุคฺฆาตีติ อกฺโกธนภาวสงฺขาเตน อนุคฺฆาเตน สมนฺนาคโต. ธมฺมปณฺฑร-ฉตฺตโกติ ทสกุสลธมฺมสงฺขาเตน ปณฺฑรจฺฉตฺเตน สมนฺนาคโต. พาหุสจฺจมปาลมฺโพติ อตฺถสนฺนิสฺสิตพหุสฺสุตภาวมเยน อปาลมฺเพน สมนฺนาคโต. ฐิตจิตฺตมุปาธิโยติ โลกธมฺเมหิ อวิกมฺปนภาเวน สุฏฺฐุ ฐิตเอกคฺคภาวปฺปตฺตจิตฺตสงฺขาเตน อุปาธินา อุตฺตรตฺถรเณน วา ราชาสเนน สมนฺนาคโต. กาลญฺญุตาจิตฺตสาโรติ ‘‘อยํ ทานสฺส ทินฺนกาโล, อยํ สีลสฺส รกฺขนกาโล’’ติ เอวํ กาลญฺญุตาสงฺขาเตน กาลํ ชานิตฺวา กเตน จิตฺเตน [Pg.148] กุสลสาเรน สมนฺนาคโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา, มหาราช, รถสฺส นาม อาณึ อาทึ กตฺวา ทพฺพสมฺภารชาตํ ปริสุทฺธํ สารมยญฺจ อิจฺฉิตพฺพํ, เอวญฺหิ โส รโถ อทฺธานกฺขโม โหติ, เอวํ ตวปิ กายรโถ กาลํ ชานิตฺวา กเตน จิตฺเตน ปริสุทฺเธน ทานาทิกุสลสาเรน สมนฺนาคโต โหตูติ. เวสารชฺชติทณฺฑโกติ ปริสมชฺเฌ กเถนฺตสฺสปิ วิสารทภาวสงฺขาเตน ติทณฺเฑน สมนฺนาคโต. นิวาตวุตฺติโยตฺตโกติ โอวาเท ปวตฺตนสงฺขาเตน มุทุนา ธุรโยตฺเตน สมนฺนาคโต. มุทุนา หิ ธุรโยตฺเตน พทฺธรถํ สินฺธวา สุขํ วหนฺติ, เอวํ ตว กายรโถปิ ปณฺฑิตานํ โอวาทปฺปวตฺติตาย อาพทฺโธ สุขํ ยาตูติ อตฺโถ. อนติมานยุโค ลหูติ อนติมานสงฺขาเตน ลหุเกน ยุเคน สมนฺนาคโต. ‘Non-anger, non-violence’ means endowed with non-violence, which is non-anger. ‘The Dhamma its noble white parasol’ means endowed with the white parasol consisting of the ten wholesome qualities. ‘Vast learning its support’ means endowed with a support made of vast learning connected to meaning. ‘A steadfast mind its cushion’ means endowed with a cushion, which is a mind well-established and attained to one-pointedness, unwavering by worldly conditions, or an upper covering or royal seat. ‘Knowledge of time is its mind’s essence’ means endowed with the essence of wholesome qualities, which is a mind that knows the time, recognizing ‘this is the time for giving, this is the time for observing virtue.’ This is what is meant: Just as, O great king, the assemblage of parts of a chariot, beginning with the linchpin, should be pure and made of essential heartwood, for only then is that chariot fit for the road; so too, may your bodily chariot be endowed with a pure mind that knows the time, and with the essence of wholesome qualities like giving. ‘Confidence its triple staff’ means endowed with a triple staff consisting of confidence even when speaking in an assembly. ‘Humble conduct its yoke’ means endowed with a soft yoke consisting of being guided by advice. For just as thoroughbreds easily pull a chariot bound with a soft yoke, so too may your bodily chariot, bound by the guidance of the wise, move smoothly—this is the meaning. ‘Non-conceit its light yoke’ means endowed with a light yoke consisting of non-conceit. อลีนจิตฺตสนฺถาโรติ ยถา รโถ นาม ทนฺตมเยน อุฬาเรน สนฺถาเรน โสภติ, เอวํ ตว กายรโถปิ ทานาทินา อลีนอสงฺกุฏิตจิตฺตสนฺถาโร โหตุ. วุทฺธิเสวี รโชหโตติ ยถา รโถ นาม วิสเมน รชุฏฺฐานมคฺเคน คจฺฉนฺโต รโชกิณฺโณ น โสภติ, สเมน วิรเชน มคฺเคน คจฺฉนฺโต โสภติ, เอวํ ตว กายรโถปิ ปญฺญาวุทฺธิเสวิตาย สมตลํ อุชุมคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา หตรโช โหตุ. สติปโตโท ธีรสฺสาติ ปณฺฑิตสฺส ตว ตสฺมึ กายรเถ สุปติฏฺฐิตสติปโตโท โหตุ. ธิติ โยโค จ รสฺมิโยติ อพฺโพจฺฉินฺนวีริยสงฺขาตา ธิติ จ หิตปฺปฏิปตฺติยํ ยุญฺชนภาวสงฺขาโต โยโค จ ตว ตสฺมึ กายรเถ วฏฺฏิตา ถิรา รสฺมิโย โหนฺตุ. มโน ทนฺตํ ปถํ เนติ, สมทนฺเตหิ วาหิภีติ ยถา รโถ นาม วิสมทนฺเตหิ สินฺธเวหิ อุปฺปถํ ยาติ, สมทนฺเตหิ สมสิกฺขิเตหิ ยุตฺโต อุชุปถเมว อนฺเวติ, เอวํ มโนปิ ทนฺตํ นิพฺพิเสวนํ กุมฺมคฺคํ ปหาย อุชุมคฺคํ คณฺหาติ. ตสฺมา สุทนฺตํ อาจารสมฺปนฺนํ จิตฺตํ ตว กายรถสฺส สินฺธวกิจฺจํ สาเธตุ. อิจฺฉาโลโภ จาติ อปฺปตฺเตสุ วตฺถูสุ อิจฺฉา, ปตฺเตสุ โลโภติ อยํ อิจฺฉา จ โลโภ จ กุมฺมคฺโค นาม. กุฏิโล อนุชุมคฺโค อปายเมว เนติ. ทสกุสลกมฺมปถวเสน ปน อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน วา ปวตฺโต สีลสํยโม อุชุมคฺโค นาม. โส ตว กายรถสฺส มคฺโค โหตุ. ‘With an uncontracted mind as its adornment’ means just as a chariot shines with splendid ivory adornments, so too may your bodily chariot have an uncontracted and unhesitating mind as its adornment, through giving and so forth. ‘Honoring elders, rid of dust’ means just as a chariot moving on an uneven, dusty path does not shine, but one moving on a smooth, dust-free path does, so too may your bodily chariot, by cultivating wisdom and following the level, straight path, be rid of dust. ‘Mindfulness the goad of the wise’ means may the goad of mindfulness be well-established in that body-chariot of you, the wise one. ‘Perseverance and application its reins’ means may perseverance, which is unbroken effort, and application, which is engaging in beneficial conduct, be firmly fastened as the well-rounded and strong reins to your chariot of the body. ‘The tamed mind leads on the path, just as well-trained steeds do’ means just as a chariot drawn by unruly horses goes astray, but one yoked to well-trained and equally disciplined horses follows the straight path, so too may the mind, tamed and docile, abandon wrong paths and embrace the right one. Therefore, may your well-tamed and well-conducted mind fulfill the role of good horses for your chariot of the body. ‘Desire and greed’ means desire for what is unattained and greed for what is attained—this desire and greed are called the crooked path. A crooked and not straight path leads only to misfortune. But the straight path is the restraint of virtue, which arises through the ten wholesome courses of action or the Noble Eightfold Path. May that be the path for your chariot of the body. รูเปติ [Pg.149] เอเตสุ มนาปิเยสุ รูปาทีสุ กามคุเณสุ นิมิตฺตํ คเหตฺวา ธาวนฺตสฺส ตว กายรถสฺส อุปฺปถํ ปฏิปนฺนสฺส ราชรถสฺส สินฺธเว อาโกเฏตฺวา นิวารณปโตทยฏฺฐิ วิย ปญฺญา อาโกฏนี โหตุ. สา หิ ตํ อุปฺปถคมนโต นิวาเรตฺวา อุชุํ สุจริตมคฺคํ อาโรเปสฺสติ. ตตฺถ อตฺตาว สารถีติ ตสฺมึ ปน เต กายรเถ อญฺโญ สารถิ นาม นตฺถิ, ตว อตฺตาว สารถิ โหตุ. สเจ เอเตน ยาเนนาติ มหาราช, ยสฺเสตํ เอวรูปํ ยานํ สเจ อตฺถิ, เอเตน ยาเนน. สมจริยา ทฬฺหา ธิตีติ ยสฺส สมจริยา จ ธิติ จ ทฬฺหา โหติ ถิรา, โส เอเตน ยาเนน ยสฺมา เอส รโถ สพฺพกามทุโห ราช, ยถาธิปฺเปเต สพฺพกาเม เทติ, ตสฺมา น ชาตุ นิรยํ วเช, เอกํเสเนตํ ธาเรหิ, เอวรูเปน ยาเนน นิรยํ น คจฺฉสีติ อตฺโถ. อิติ โข, มหาราช, ยํ มํ อวจ ‘‘อาจิกฺข เม, นารท, สุทฺธิมคฺคํ, ยถา อหํ โน นิรเย ปเตยฺย’’นฺติ, อยํ เต โส มยา อเนกปริยาเยน อกฺขาโตติ. ‘In forms’: in these pleasing forms and other sense objects, which are strands of sensual pleasure, for you whose body-chariot, having grasped a sign, runs along the wrong path, let wisdom be the goad that strikes, just as the goad-stick strikes and restrains the steeds of a royal chariot. For it will restrain you from going astray and set you on the straight path of good conduct. ‘Herein, self is the charioteer’: in this body-chariot of yours there is no other charioteer; let your self be the charioteer. ‘If by this vehicle’: O great king, if one has such a vehicle, it is by this vehicle. ‘Even conduct and firm resolve’: one whose even conduct and resolve are firm and steady travels by this vehicle. Because this chariot, O king, yields all one’s desires, because it gives all wished-for sensual pleasures, ‘therefore one would never go to hell.’ You should hold it as certain that with such a vehicle one does not go to hell. Thus, great king, as to what you said to me, ‘Explain to me, Nārada, the path of purity, so that I may not fall into hell,’ this has been explained to you by me in many ways. เอวมสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐึ ชหาเปตฺวา สีเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ปาปมิตฺเต ปหาย กลฺยาณมิตฺเต อุปสงฺกม, นิจฺจํ อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ โอวาทํ ทตฺวา ราชธีตุ คุณํ วณฺเณตฺวา ราชปริสาย จ ราโชโรธานญฺจ โอวาทํ ทตฺวา มหนฺเตนานุภาเวน เตสํ ปสฺสนฺตานญฺเญว พฺรหฺมโลกํ คโต. Having thus taught him the Dhamma, made him abandon wrong view, and established him in virtuous conduct, he gave him this advice: 'From now on, abandon bad friends and associate with good friends. Always be heedful.' Then, after praising the virtues of the king's daughter and giving advice to the king's assembly and the royal harem, with great power he went to the Brahmā world even as they were watching. สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ มยา ทิฏฺฐิชาลํ ภินฺทิตฺวา อุรุเวลกสฺสโป ทมิโตเยวา’’ติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนนฺโต อิมา คาถา อภาสิ – The Teacher delivered this Dhamma discourse and said: 'Monks, it is not only now that Uruvela Kassapa was tamed by me after I broke through the net of views; in the past, too, he was tamed.' Then, making the connection for the Jātaka, he spoke these verses: ๑๓๔๓. 1343. ‘‘อลาโต เทวทตฺโตสิ, สุนาโม อาสิ ภทฺทชิ; วิชโย สาริปุตฺโตสิ, โมคฺคลฺลาโนสิ พีชโก. “Alāta was Devadatta, Sunāma was Bhaddaji; Vijaya was Sāriputta, and Bījaka was Moggallāna. ๑๓๔๔. 1344. ‘‘สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต, คุโณ อาสิ อเจลโก; อานนฺโท สา รุจา อาสิ, ยา ราชานํ ปสาทยิ. “Sunakkhatta the Licchavi son was the naked ascetic Guṇa; Ānanda was that Rucā who won the king’s faith. ๑๓๔๕. 1345. ‘‘อุรุเวลกสฺสโป ราชา, ปาปทิฏฺฐิ ตทา อหุ; มหาพฺรหฺมา โพธิสตฺโต, เอวํ ธาเรถ ชาตก’’นฺติ. “The king who then held wrong view was Uruvela Kassapa; the Bodhisatta was the Great Brahmā. Thus remember the Jātaka.” มหานารทกสฺสปชาตกวณฺณนา อฏฺฐมา. The Commentary on the Mahānāradakassapa Jātaka, the Eighth. [๕๔๖] ๙. วิธุรชาตกวณฺณนา [546] 9. The Commentary on the Vidhura Jātaka จตุโปสถกณฺฑํ The Chapter on the Four Uposathas ปณฺฑุ [Pg.151] กิสิยาสิ ทุพฺพลาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ปญฺญาปารมึ อารพฺภ กเถสิ. เอกทิวสญฺหิ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ ‘‘อาวุโส, สตฺถา มหาปญฺโญ ปุถุปญฺโญ คมฺภีรปญฺโญ ชวนปญฺโญ หาสปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ ปรปฺปวาทมทฺทโน, อตฺตโน ปญฺญานุภาเวน ขตฺติยปณฺฑิตาทีหิ อภิสงฺขเต สุขุมปญฺเห ภินฺทิตฺวา เต ทเมตฺวา นิพฺพิเสวเน กตฺวา ตีสุ สรเณสุ เจว สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปตฺวา อมตคามิมคฺคํ ปฏิปาเทสี’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘อนจฺฉริยํ, ภิกฺขเว, ยํ ตถาคโต ปรมาภิสมฺโพธิปฺปตฺโต ปรปฺปวาทํ ภินฺทิตฺวา ขตฺติยาทโย ทเมยฺย. ปุริมภวสฺมิญฺหิ โพธิญาณํ ปริเยสนฺโตปิ ตถาคโต ปญฺญวา ปรปฺปวาทมทฺทโนเยว. ตถา หิ อหํ วิธุรกาเล สฏฺฐิโยชนุพฺเพเธ กาฬปพฺพตมุทฺธนิ ปุณฺณกํ นาม ยกฺขเสนาปตึ อตฺตโน ญาณพเลเนว ทเมตฺวา นิพฺพิเสวนํ กตฺวา ปญฺจสีเลสุ ปติฏฺฐาเปนฺโต อตฺตโน ชีวิตํ ทาเปสิ’’นฺติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ. “You are pale, thin, and weak.” This the Teacher spoke while dwelling in Jetavana concerning his own perfection of wisdom. One day, the monks started a discussion in the Dhamma hall: “Friends, the Teacher is of great wisdom, extensive wisdom, profound wisdom, swift wisdom, joyous wisdom, sharp wisdom, penetrative wisdom, a crusher of the doctrines of others. By the power of his own wisdom, he has resolved the subtle questions devised by learned khattiyas and others, subdued them, made them docile, established them in the three refuges and the moral precepts, and set them on the path leading to the Deathless.” The Teacher came and asked, “For what discussion, monks, are you now gathered together?” When they told him, “For this one,” he said: “It is no wonder, monks, that the Tathāgata, having attained supreme perfect enlightenment, should crush the doctrines of others and subdue khattiyas and others. For in a former existence, while still seeking the knowledge of enlightenment, the Tathāgata was wise and a crusher of the doctrines of others. Thus, when I was Vidhura, on the peak of the Black Mountain, sixty yojanas high, I tamed the yakkha general named Puṇṇaka by the power of my own knowledge, made him docile, and while establishing him in the five precepts, had my life given away.” And being requested by them, he related the past. อตีเต กุรุรฏฺเฐ อินฺทปตฺถนคเร ธนญฺจยโกรพฺโย นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. วิธุรปณฺฑิโต นาม อมจฺโจ ตสฺส อตฺถธมฺมานุสาสโก อโหสิ. โส มธุรกโถ มหาธมฺมกถิโก สกลชมฺพุทีเป ราชาโน หตฺถิกนฺตวีณาสเรน ปลุทฺธหตฺถิโน วิย อตฺตโน มธุรธมฺมเทสนาย ปโลเภตฺวา เตสํ สกสกรชฺชานิ คนฺตุํ อททมาโน พุทฺธลีลาย มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต มหนฺเตน ยเสน ตสฺมึ นคเร ปฏิวสิ. In the past, in the city of Indapattha in the Kuru country, a king named Dhanañjaya Korabya was ruling the kingdom. A minister named Vidhura the Wise was his instructor in things temporal and spiritual. He was sweet-spoken and a great preacher of the Dhamma. Just as one might allure wild elephants with the sound of an elephant-charming lute, so he allured the kings in all of Jambudīpa with his sweet Dhamma teaching. Not allowing them to return to their own kingdoms, he taught the Dhamma to the great populace with the grace of a Buddha and dwelt in that city with great renown. ตทา หิ พาราณสิยมฺปิ คิหิสหายกา จตฺตาโร พฺราหฺมณมหาสาลา มหลฺลกกาเล กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อภิญฺญา จ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา วนมูลผลาหารา ตตฺเถว จิรํ วสิตฺวา โลณมฺพิลเสวนตฺถาย จาริกํ [Pg.152] จรมานา องฺครฏฺเฐ กาลจมฺปานครํ ปตฺวา ราชุยฺยาเน วสิตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขาย นครํ ปวิสึสุ. ตตฺถ จตฺตาโร สหายกา กุฏุมฺพิกา เตสํ อิริยาปเถสุ ปสีทิตฺวา วนฺทิตฺวา ภิกฺขาภาชนํ คเหตฺวา เอเกกํ อตฺตโน นิเวสเน นิสีทาเปตฺวา ปณีเตน อาหาเรน ปริวิสิตฺวา ปฏิญฺญํ คาหาเปตฺวา อุยฺยาเนเยว วาสาเปสุํ. เต จตฺตาโร ตาปสา จตุนฺนํ กุฏุมฺพิกานํ เคเหสุ นิพทฺธํ ภุญฺชิตฺวา ทิวาวิหารตฺถาย เอโก ตาปโส ตาวตึสภวนํ คจฺฉติ, เอโก นาคภวนํ, เอโก สุปณฺณภวนํ, เอโก โกรพฺยรญฺโญ มิคาชินอุยฺยานํ คจฺฉติ. เตสุ โย เทวโลกํ คนฺตฺวา ทิวาวิหารํ กโรติ, โส สกฺกสฺส ยสํ โอโลเกตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส ตเมว วณฺเณติ. โย นาคภวนํ คนฺตฺวา ทิวาวิหารํ กโรติ, โส นาคราชสฺส สมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส ตเมว วณฺเณติ. โย สุปณฺณภวนํ คนฺตฺวา ทิวาวิหารํ กโรติ, โส สุปณฺณราชสฺส วิภูตึ โอโลเกตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส ตเมว วณฺเณติ. โย ธนญฺจยโกรพฺยราชสฺส อุยฺยานํ คนฺตฺวา ทิวาวิหารํ กโรติ, โส ธนญฺจยโกรพฺยรญฺโญ สิริโสภคฺคํ โอโลเกตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส ตเมว วณฺเณติ. At that time in Bārāṇasī, four householder companions, brahmins of great wealth, in their old age saw the danger in sensual pleasures, entered the Himalayas, and went forth into the ascetic life of sages. Having developed the direct knowledges and meditative attainments, they lived there for a long time subsisting on the roots and fruits of the forest. Then, for the sake of using salt and sour condiments, they wandered on tour and came to the city of Kālacampā in the Aṅga country. They dwelt in the royal park and on the next day entered the city for alms. There, four householder companions, gaining confidence in their deportment, paid homage to them, took their alms bowls, seated each one in their own home, served them with fine food, made them promise to stay, and had them dwell in the park. Those four ascetics ate regularly in the homes of the four householders. For their day-sojourn, one ascetic would go to the Tāvatiṃsa realm, one to the nāga realm, one to the supaṇṇa realm, and one to the deer-skin park of the Korabya king. Among them, the one who went to the deva world for his day-sojourn would observe Sakka’s glory and praise that very thing to his supporter. The one who went to the nāga realm would observe the nāga king’s prosperity and praise that very thing to his supporter. The one who went to the supaṇṇa realm would observe the supaṇṇa king’s majesty and praise that very thing to his supporter. The one who went to the park of King Dhanañjaya Korabya would observe the king’s splendor and magnificence and praise that very thing to his supporter. เต จตฺตาโรปิ ชนา ตํ ตเทว ฐานํ ปตฺเถตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อายุปริโยสาเน เอโก สกฺโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ, เอโก สปุตฺตทาโร นาคภวเน นาคราชา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, เอโก สุปณฺณภวเน สิมฺพลิวิมาเน สุปณฺณราชา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เอโก ธนญฺจยโกรพฺยรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. เตปิ ตาปสา อปริหีนชฺฌานา กาลํ กตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึสุ. โกรพฺยกุมาโร วุฑฺฒิมนฺวาย ปิตุ อจฺจเยน รชฺเช ปติฏฺฐหิตฺวา ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรสิ. โส ปน ชูตวิตฺตโก อโหสิ. โส วิธุรปณฺฑิตสฺส โอวาเท ฐตฺวา ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ, อุโปสถํ อุปวสติ. Those four people, aspiring for those very same stations, performed meritorious deeds such as giving. At the end of their lives, one was reborn as Sakka; one was reborn in the nāga realm as the nāga king, together with his wife and children; one was reborn in the supaṇṇa realm, in the Simbali palace, as the supaṇṇa king; and one was reborn in the womb of the chief queen of King Dhanañjaya Korabya. Those ascetics, too, without having lost their jhānas, passed away and were reborn in the Brahmā world. The Korabya prince, having come of age, was established in the kingdom after his father’s demise and ruled the kingdom righteously and impartially. He was, however, fond of dice. Abiding by the advice of Vidhura the Wise, he gave alms, observed the moral precepts, and undertook the uposatha. โส เอกทิวสํ สมาทินฺนุโปสโถ ‘‘วิเวกมนุพฺรูหิสฺสามี’’ติ อุยฺยานํ คนฺตฺวา มนุญฺญฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ. สกฺโกปิ สมาทินฺนุโปสโถ ‘‘เทวโลเก ปลิโพโธ โหตี’’ติ มนุสฺสโลเก ตเมว อุยฺยานํ อาคนฺตฺวา เอกสฺมึ มนุญฺญฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ. วรุณนาคราชาปิ สมาทินฺนุโปสโถ ‘‘นาคภวเน ปลิโพโธ โหตี’’ติ ตตฺเถวาคนฺตฺวา เอกสฺมึ มนุญฺญฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา [Pg.153] สมณธมฺมํ อกาสิ. สุปณฺณราชาปิ สมาทินฺนุโปสโถ ‘‘สุปณฺณภวเน ปลิโพโธ โหตี’’ติ ตตฺเถวาคนฺตฺวา เอกสฺมึ มนุญฺญฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ. เตปิ จตฺตาโร ชนา สายนฺหสมเย สกฏฺฐาเนหิ นิกฺขมิตฺวา มงฺคลโปกฺขรณิตีเร สมาคนฺตฺวา อญฺญมญฺญํ โอโลเกตฺวา ปุพฺพสิเนหวเสน สมคฺคา สมฺโมทมานา หุตฺวา อญฺญมญฺญํ เมตฺตจิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา มธุรปฏิสนฺถารํ กรึสุ. เตสุ สกฺโก มงฺคลสิลาปฏฺเฏ นิสีทิ, อิตเรปิ อตฺตโน อตฺตโน ยุตฺตาสนํ ญตฺวา นิสีทึสุ. อถ เน สกฺโก อาห ‘‘มยํ จตฺตาโรปิ ราชาโนว, อมฺเหสุ ปน กสฺส สีลํ มหนฺต’’นฺติ? อถ นํ วรุณนาคราชา อาห ‘‘ตุมฺหากํ ติณฺณํ ชนานํ สีลโต มยฺหํ สีลํ มหนฺต’’นฺติ. ‘‘กิเมตฺถ การณ’’นฺติ? ‘‘อยํ สุปณฺณราชา อมฺหากํ ชาตานมฺปิ อชาตานมฺปิ ปจฺจามิตฺโตว, อหํ เอวรูปํ อมฺหากํ ชีวิตกฺขยกรํ ปจฺจามิตฺตํ ทิสฺวาปิ โกธํ น กโรมิ, อิมินา การเณน มม สีลํ มหนฺต’’นฺติ วตฺวา อิทํ ทสกนิปาเต จตุโปสถชาตเก ปฐมํ คาถมาห – One day, having undertaken the Uposatha observance and thinking, 'I will cultivate seclusion,' he went to a park, sat down in a pleasant spot, and practiced the recluse's duties. Sakka, too, having undertaken the Uposatha observance and thinking, 'There is an impediment in the world of the devas,' came to that same park in the human world, sat down in a pleasant spot, and practiced the recluse's duties. The nāga king Varuṇa, too, having undertaken the Uposatha observance and thinking, 'There is an impediment in the world of the nāgas,' came right there, sat down in a pleasant spot, and practiced the recluse's duties. The supaṇṇa king, too, having undertaken the Uposatha observance and thinking, 'There is an impediment in the world of the supaṇṇas,' came right there, sat down in a pleasant spot, and practiced the recluse's duties. In the evening, these four persons left their respective places and gathered on the shore of the Maṅgala Pond. Looking at one another, they became united and joyful on account of their past affection. Having established a mind of loving-kindness toward one another, they exchanged friendly greetings. Among them, Sakka sat on the Maṅgala stone slab, while the others also sat down, each knowing their appropriate seat. Then Sakka said to them: 'We are all four kings, but whose virtue among us is the greatest?' Then the nāga king Varuṇa said to him: 'My virtue is greater than the virtue of you three.' 'What is the reason for this?' 'This supaṇṇa king is an enemy to us, to those born and to those not yet born. Yet even after seeing such an enemy who brings destruction to our lives, I do not generate anger. For this reason, my virtue is the greatest.' Having said this, he recited the first verse in the Catuposatha Jātaka of the Dasakanipāta: ‘‘โย โกปเนยฺเย น กโรติ โกปํ, น กุชฺฌติ สปฺปุริโส กทาจิ; กุทฺโธปิ โส นาวิกโรติ โกปํ, ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๔); ‘One who harbors no anger toward one who provokes it, a good person who is never angry; or if angry, does not reveal one’s anger—such a person they call a recluse in the world.’ ตตฺถ โยติ ขตฺติยาทีสุ โย โกจิ. โกปเนยฺเยติ กุชฺฌิตพฺพยุตฺตเก ปุคฺคเล ขนฺตีวาทีตาปโส วิย โกปํ น กโรติ. กทาจีติ โย กิสฺมิญฺจิ กาเล น กุชฺฌเตว. กุทฺโธปีติ สเจ ปน โส สปฺปุริโส กุชฺฌติ, อถ กุทฺโธปิ ตํ โกปํ นาวิกโรติ จูฬโพธิตาปโส วิย. ตํ เว นรนฺติ มหาราชาโน ตํ เว ปุริสํ สมิตปาปตาย โลเก ปณฺฑิตา ‘‘สมณ’’นฺติ กเถนฺติ. อิเม ปน คุณา มยิ สนฺติ, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺตนฺติ. Herein, ‘one who’ means anyone among the khattiyas and others. ‘Toward one who provokes it’ means that toward a person with whom one might justifiably be angry, like the ascetic Khantivādī, one does not generate anger. ‘Never’ means that one does not get angry at any time. ‘Or if angry’ means that if that good person does get angry, then even when angry he does not reveal his anger, like the ascetic Cūḷabodhi. ‘Such a person’ means that because he has pacified evil, the wise in the world call such a person a 'recluse.' These qualities are present in me; therefore, my virtue is the greatest. ตํ สุตฺวา สุปณฺณราชา ‘‘อยํ นาโค มม อคฺคภกฺโข, ยสฺมา ปนาหํ เอวรูปํ อคฺคภกฺขํ ทิสฺวาปิ ขุทํ อธิวาเสตฺวา อาหารเหตุ ปาปํ น กโรมิ, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺต’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห – Hearing this, the supaṇṇa king said: 'This nāga is my choicest food. Yet even after seeing such choicest food, I endure my hunger and do no evil for the sake of food. Therefore, my virtue is the greatest.' Having said this, he recited this verse: ‘‘อูนูทโร [Pg.154] โย สหเต ชิฆจฺฉํ, ทนฺโต ตปสฺสี มิตปานโภชโน; อาหารเหตุ น กโรติ ปาปํ, ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๕); ‘One with stomach unfilled who endures hunger, tamed, an ascetic, moderate in drink and food; who for the sake of food commits no evil—such a person they call a recluse in the world.’ ตตฺถ ทนฺโตติ อินฺทฺริยทมเนน สมนฺนาคโต. ตปสฺสีติ ตปนิสฺสิตโก. อาหารเหตูติ อติชิฆจฺฉปิฬิโตปิ โย ปาปํ ลามกกมฺมํ น กโรติ ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร วิย. อหํ ปนชฺช อาหารเหตุ ปาปํ น กโรมิ, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺตนฺติ. Herein, ‘tamed’ means endowed with the taming of the senses. ‘An ascetic’ means one devoted to asceticism. ‘For the sake of food’ means one who, even when afflicted by extreme hunger, does not commit an evil, base deed, like the Elder Sāriputta, the General of the Dhamma. But today I commit no evil for the sake of food; therefore, my virtue is the greatest. ตโต สกฺโก เทวราชา ‘‘อหํ นานปฺปการํ สุขปทฏฺฐานํ เทวโลกสมฺปตฺตึ ปหาย สีลรกฺขณตฺถาย มนุสฺสโลกํ อาคโต, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺต’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห – Then Sakka, king of the devas, said: 'I have abandoned the prosperity of the world of the devas, a basis for various kinds of happiness, and have come to the human world for the sake of protecting my virtue. Therefore, my virtue is the greatest.' Having said this, he recited this verse: ‘‘ขิฑฺฑํ รตึ วิปฺปชหิตฺวาน สพฺพํ, น จาลิกํ ภาสติ กิญฺจิ โลเก; วิภูสฏฺฐานา วิรโต เมถุนสฺมา, ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๖); ‘Having abandoned all play and delight, speaking no falsehood whatsoever in the world; abstaining from occasions for adornment and from sexual intercourse—such a person they call a recluse in the world.’ ตตฺถ ขิฑฺฑนฺติ กายิกวาจสิกขิฑฺฑํ. รตินฺติ ทิพฺพกามคุณรตึ. กิญฺจีติ อปฺปมตฺตกมฺปิ. วิภูสฏฺฐานาติ มํสวิภูสา ฉวิวิภูสาติ ทฺเว วิภูสา. ตตฺถ อชฺโฌหรณียาหาโร มํสวิภูสา นาม, มาลาคนฺธาทีนิ ฉวิวิภูสา นาม, เยน อกุสลจิตฺเตน ธารียติ, ตํ ตสฺส ฐานํ, ตโต วิรโต เมถุนเสวนโต จ โย ปฏิวิรโต. ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเกติ อหํ อชฺช เทวจฺฉราโย ปหาย อิธาคนฺตฺวา สมณธมฺมํ กโรมิ, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺตนฺติ. เอวํ สกฺโกปิ อตฺตโน สีลเมว วณฺเณติ. Herein, 'play' means bodily and verbal play. 'Delight' means delight in the divine objects of sensual pleasure. 'Whatsoever' means even the slightest amount. 'From occasions for adornment': there are two kinds of adornment, adornment of the flesh and adornment of the skin. Herein, consumable food is called adornment of the flesh; garlands, perfumes, and so on, are called adornment of the skin. The unwholesome mind with which one wears them is their occasion. One who is abstained from that and refrained from engaging in sexual intercourse—'Such a person they call a recluse in the world' means: ‘Today I have abandoned the celestial nymphs and come here to practice the duties of a recluse; therefore, my virtue is the greatest.’ Thus Sakka, too, praises only his own virtue. ตํ สุตฺวา ธนญฺจยราชา ‘‘อหํ อชฺช มหนฺตํ ปริคฺคหํ โสฬสสหสฺสนาฏกิตฺถิปริปุณฺณํ อนฺเตปุรํ จชิตฺวา อุยฺยาเน สมณธมฺมํ กโรมิ, ตสฺมา มเมว สีลํ มหนฺต’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห – Hearing this, King Dhanañcaya said: 'Today I have abandoned my great possessions—a harem filled with sixteen thousand dancing women—and am practicing the duties of a recluse in the park. Therefore, my virtue is the greatest.' Having said this, he recited this verse: ‘‘ปริคฺคหํ [Pg.155] โลภธมฺมญฺจ สพฺพํ, โย เว ปริญฺญาย ปริจฺจเชติ; ทนฺตํ ฐิตตฺตํ อมมํ นิราสํ, ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๗); ‘One who, having fully understood, abandons all possessions and the state of greed; tamed, of steadfast mind, without possessiveness, without longing—such a person they call a recluse in the world.’ ตตฺถ ปริคฺคหนฺติ นานปฺปการํ วตฺถุกามํ. โลภธมฺมนฺติ ตสฺมึ อุปฺปชฺชนตณฺหํ. ปริญฺญายาติ ญาตปริญฺญา, ตีรณปริญฺญา, ปหานปริญฺญาติ อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. ตตฺถ ขนฺธาทีนํ ทุกฺขาทิสภาวชานนํ ญาตปริญฺญา, เตสุ อคุณํ อุปธาเรตฺวา ตีรณํ ตีรณปริญฺญา, เตสุ โทสํ ทิสฺวา ฉนฺทราคสฺสาปกฑฺฒนํ ปหานปริญฺญา. โย อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ชานิตฺวา วตฺถุกามกิเลสกาเม ปริจฺจชติ, ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉติ. ทนฺตนฺติ นิพฺพิเสวนํ. ฐิตตฺตนฺติ มิจฺฉาวิตกฺกาภาเวน ฐิตสภาวํ. อมมนฺติ อหนฺติ มมายนตณฺหารหิตํ. นิราสนฺติ ปุตฺตทาราทีสุ นิจฺฉนฺทราคํ. ตํ เว นรนฺติ ตํ เอวรูปํ ปุคฺคลํ ‘‘สมณ’’นฺติ วทนฺติ. Herein, 'possessions' refers to various kinds of sensual objects. 'The state of greed' refers to the craving that arises in regard to them. 'Having fully understood' means having fully known by means of these three kinds of full understanding: full understanding as to what is known, full understanding as to investigation, and full understanding as to abandonment. Herein, knowing the inherent nature of suffering and so on of the aggregates is full understanding as to what is known; investigating and determining their disadvantages is full understanding as to investigation; seeing their danger and removing desire and lust for them is full understanding as to abandonment. One who, having known by these three kinds of full understanding, relinquishes sensual objects and sensual defilements, abandons them and goes forth. 'Tamed' means non-indulgence. 'Of steadfast mind' means having a steadfast nature due to the absence of wrong thoughts. 'Without possessiveness' means devoid of the craving of 'I-making' and 'my-making.' 'Without longing' means without desire and lust for children, wife, and so on. 'Such a person' means they call such a person a 'recluse.' อิติ เต สพฺเพปิ อตฺตโน อตฺตโน สีลเมว มหนฺตนฺติ วณฺเณตฺวา สกฺกาทโย ธนญฺจยํ ปุจฺฉึสุ ‘‘อตฺถิ ปน, มหาราช, โกจิ ตุมฺหากํ สนฺติเก ปณฺฑิโต, โย โน อิมํ กงฺขํ วิโนเทยฺยา’’ติ. ‘‘อาม, มหาราชาโน มม อตฺถธมฺมานุสาสโก มหาปญฺโญ อสมธุโร วิธุรปณฺฑิโต นาม อตฺถิ, โส โน อิมํ กงฺขํ วิโนเทสฺสติ, ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ. อถ เต สพฺเพ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉึสุ. อถ สพฺเพปิ อุยฺยานา นิกฺขมิตฺวา ธมฺมสภํ คนฺตฺวา ปลฺลงฺกํ อลงฺการาเปตฺวา โพธิสตฺตํ ปลฺลงฺกวรมชฺเฌ นิสีทาเปตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา ‘‘ปณฺฑิต, อมฺหากํ กงฺขา อุปฺปนฺนา, ตํ โน วิโนเทหี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาหํสุ – Thus, when they had all praised their own virtue as being the greatest, Sakka and the others asked Dhanañjaya: 'Great king, is there any wise man in your presence who can dispel this doubt of ours?' 'Yes, great kings. I have an instructor in the good and the Dhamma named Vidhura the Wise, of great wisdom and of unequalled counsel. He will dispel this doubt for us. Let us go to him.' Then they all agreed, saying, 'Good.' Then they all left the park, went to the Dhamma hall, had a couch adorned, and had the Bodhisatta seated in the middle of the excellent couch. After exchanging friendly greetings, they sat to one side and said: 'Wise one, a doubt has arisen in us. Dispel it for us.' Then they recited this verse: ‘‘ปุจฺฉาม กตฺตารมโนมปญฺญํ, กถาสุ โน วิคฺคโห อตฺถิ ชาโต; ฉินฺทชฺช กงฺขํ วิจิกิจฺฉิตานิ, ตทชฺช กงฺขํ วิตเรมุ สพฺเพ’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๘); ‘We ask the doer, the one of flawless wisdom; a dispute has arisen for us in our talks. Cut off today our doubt and uncertainties, so that today we all may cross beyond doubt.’ ตตฺถ กตฺตารนฺติ กตฺตพฺพยุตฺตกการกํ. วิคฺคโห อตฺถิ ชาโตติ เอโก สีลวิคฺคโห สีลวิวาโท อุปฺปนฺโน อตฺถิ. ฉินฺทชฺชาติ อมฺหากํ ตํ [Pg.156] กงฺขํ ตานิ จ วิจิกิจฺฉิตานิ วชิเรน สิเนรุํ ปหรนฺโต วิย อชฺช ฉินฺท. วิตเรมูติ วิตเรยฺยาม. Herein, 'the doer' means one who does what ought to be done. 'A dispute has arisen' means a certain dispute about virtue, a controversy about virtue, has arisen. 'Cut off today' means: 'Today cut off that doubt and those uncertainties of ours as if striking Mount Sineru with a thunderbolt.' 'May we cross beyond' is an expression in the optative mood. ปณฺฑิโต เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘มหาราชาโน ตุมฺหากํ สีลํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ วิวาทกถํ สุกถิตทุกฺกถิตํ ชานิสฺสามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห – Having heard their speech, the Wise One said: 'Great kings, I will know what is well spoken and what is badly spoken in this controversial talk that has arisen based on your virtue.' Then he recited this verse: ‘‘เย ปณฺฑิตา อตฺถทสา ภวนฺติ, ภาสนฺติ เต โยนิโส ตตฺถ กาเล; กถํ นุ กถานํ อภาสิตานํ, อตฺถํ นเยยฺยุํ กุสลา ชนินฺทา’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๒๙); ‘Those wise ones who are seers of the good speak wisely on that occasion. How, O lords of men, could the skillful infer the meaning of words that have not been spoken?’ ตตฺถ อตฺถทสาติ อตฺถทสฺสนสมตฺถา. ตตฺถ กาเลติ ตสฺมึ วิคฺคเห อาโรจิเต ยุตฺตปฺปยุตฺตกาเล เต ปณฺฑิตา ตมตฺถํ อาจิกฺขนฺตา โยนิโส ภาสนฺติ. อตฺถํ นเยยฺยุํ กุสลาติ กุสลา เฉกาปิ สมานา อภาสิตานํ กถานํ กถํ นุ อตฺถํ ญาเณน นเยยฺยุํ อุปปริกฺเขยฺยุํ. ชนินฺทาติ ราชาโน อาลปติ. ตสฺมา อิทํ ตาว เม วเทถ. Herein, 'seers of the good' means those capable of seeing the good. 'On that occasion' means that at the proper time, when that dispute has been presented, those wise ones, explaining its meaning, speak wisely. 'Could the skillful infer the meaning' means: even being skillful and clever, how could they infer or investigate with their knowledge the meaning of words that have not been spoken? 'O lords of men' is an address to the kings. Therefore, first tell me this. ‘‘กถํ หเว ภาสติ นาคราชา, ครุโฬ ปน เวนเตยฺโย กิมาห; คนฺธพฺพราชา ปน กึ วเทติ, กถํ ปน กุรูนํ ราชเสฏฺโฐ’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๓๐); ‘How, indeed, does the nāga king speak? And what does the Garuḷa, son of Vinatā, say? And what does the Gandhabba king state? And how the chief king of the Kurus?’ ตตฺถ คนฺธพฺพราชาติ สกฺกํ สนฺธายาห. Herein, 'the Gandhabba king' is said in reference to Sakka. อถสฺส เต อิมํ คาถมาหํสุ – Then they recited this verse to him: ‘‘ขนฺตึ หเว ภาสติ นาคราชา, อปฺปาหารํ ครุโฬ เวนเตยฺโย; คนฺธพฺพราชา รติวิปฺปหานํ, อกิญฺจนํ กุรูนํ ราชเสฏฺโฐ’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๓๑); “The Nāga king speaks of patience, the Garuḷa Venateyya of little food; the king of the Gandharvas of abandoning sensual delight, the best of the Kurus of non-possession.” ตสฺสตฺโถ – ปณฺฑิต, นาคราชา ตาว โกปเนยฺเยปิ ปุคฺคเล อกุปฺปนสงฺขาตํ อธิวาสนขนฺตึ วณฺเณติ, ครุโฬ อปฺปาหารตาสงฺขาตํ อาหารเหตุ [Pg.157] ปาปสฺส อกรณํ, สกฺโก ปญฺจกามคุณรตีนํ วิปฺปหานํ, กุรุราชา นิปฺปลิโพธภาวํ วณฺเณตีติ. The meaning is this: Wise one, the Nāga king praises the patience of forbearance, described as not becoming angry even toward persons who provoke anger; the Garuḷa praises the non-doing of evil for the sake of food, which is described as eating little; Sakka praises the abandonment of delight in the five strands of sensual pleasure; and the Kuru king praises the state of being unhindered. อถ เตสํ กถํ สุตฺวา มหาสตฺโต อิมํ คาถมาห – Then, having heard their talk, the Great Being spoke this verse: ‘‘สพฺพานิ เอตานิ สุภาสิตานิ, น เหตฺถ ทุพฺภาสิตมตฺถิ กิญฺจิ; ยสฺมิญฺจ เอตานิ ปติฏฺฐิตานิ, อราว นาภฺยา สุสโมหิตานิ; จตุพฺภิ ธมฺเมหิ สมงฺคิภูตํ, ตํ เว นรํ สมณมาหุ โลเก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๓๒); “All these are well-spoken words; there is nothing ill-spoken here. In whom these are established, like spokes well-fitted in a chariot's hub, that person endowed with these four qualities, him indeed they call a recluse in the world.” ตตฺถ เอตานีติ เอตานิ จตฺตาริปิ คุณชาตานิ ยสฺมึ ปุคฺคเล สกฏนาภิยํ สุฏฺฐุ สโมหิตานิ อรา วิย ปติฏฺฐิตานิ, จตูหิเปเตหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ ปุคฺคลํ ปณฺฑิตา ‘‘สมณ’’นฺติ อาหุ โลเกติ. Herein, ‘these’ means these four kinds of qualities which are established in a person like spokes well-fitted in a cart's hub. The wise in the world call a person endowed with these four qualities a ‘recluse.’ เอวํ มหาสตฺโต จตุนฺนมฺปิ สีลํ เอกสมเมว อกาสิ. ตํ สุตฺวา จตฺตาโรปิ ราชาโน ตสฺส ตุฏฺฐา ถุตึ กโรนฺตา อิมํ คาถมาหํสุ – Thus the Great Being unified the four virtues. Hearing that, the four kings, being pleased, praised him and spoke this verse: ‘‘ตุวญฺหิ เสฏฺโฐ ตฺวมนุตฺตโรสิ, ตฺวํ ธมฺมคู ธมฺมวิทู สุเมโธ; ปญฺญาย ปญฺหํ สมธิคฺคเหตฺวา, อจฺเฉจฺฉิ ธีโร วิจิกิจฺฉิตานิ; “Indeed, you are the best, you are unsurpassed; you are a knower of the Dhamma, an expert in the Dhamma, one of good wisdom. Having comprehended the question with wisdom, the wise one has cut off doubts. อจฺเฉจฺฉิ กงฺขํ วิจิกิจฺฉิตานิ, จุนฺโท ยถา นาคทนฺตํ ขเรนา’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๓๓). He has cut off doubt and uncertainty, just as a turner cuts an elephant's tusk with a sharp tool.” ตตฺถ ตฺวมนุตฺตโรสีติ ตฺวํ อนุตฺตโร อสิ, นตฺถิ ตยา อุตฺตริตโร นาม. ธมฺมคูติ ธมฺมสฺส โคปโก เจว ธมฺมญฺญู จ. ธมฺมวิทูติ ปากฏธมฺโม. สุเมโธติ สุนฺทรปญฺโญ ปญฺญายาติ อตฺตโน ปญฺญาย อมฺหากํ ปญฺหํ สุฏฺฐุ อธิคณฺหิตฺวา ‘‘อิทเมตฺถ การณ’’นฺติ ยถาภูตํ ญตฺวา. อจฺเฉจฺฉีติ ตฺวํ ธีโร อมฺหากํ วิจิกิจฺฉิตานิ ฉินฺทิ, เอวํ ฉินฺทนฺโต จ ‘‘ฉินฺทชฺช กงฺขํ วิจิกิจฺฉิตานี’’ติ อิทํ อมฺหากํ อายาจนํ สมฺปาเทนฺโต อจฺเฉจฺฉิ กงฺขํ วิจิกิจฺฉิตานิ[Pg.158]. จุนฺโท ยถา นาคทนฺตํ ขเรนาติ ยถา ทนฺตกาโร กกเจน หตฺถิทนฺตํ ฉินฺเทยฺย, เอวํ ฉินฺทีติ อตฺโถ. Herein, ‘you are unsurpassed’ means you are supreme; there is no one superior to you. ‘Knower of the Dhamma’ (dhammagū) means both a protector of the Dhamma and one who knows the Dhamma. ‘Expert in the Dhamma’ (dhammavidū) means one to whom the Dhamma is manifest. ‘Of good wisdom’ (sumedho) means one of excellent wisdom. ‘With wisdom’ means: having thoroughly comprehended our question with his own wisdom, having known it as it really is, thinking, ‘This is the reason here.’ ‘He has cut off’ means: ‘You, O wise one, have cut off our doubts.’ And thus cutting, fulfilling our request, ‘Cut off today our doubt and uncertainty,’ he has cut off doubt and uncertainty. ‘As a turner cuts an elephant's tusk with a sharp tool’ means: just as an ivory-worker would cut an elephant's tusk with a saw, so he has cut. This is the meaning. เอวํ เต จตฺตาโรปิ ราชาโน ตสฺส ปญฺหพฺยากรเณน ตุฏฺฐมานสา อเหสุํ. อถ นํ สกฺโก ทิพฺพทุกูเลน ปูเชสิ, ครุโฬ สุวณฺณมาลาย, วรุโณ นาคราชา มณินา, ธนญฺจยราชา ควสหสฺสาทีหิ ปูเชสิ. เตเนวาห – Thus the four kings were pleased at heart by his explanation of the question. Then Sakka honored him with a pair of divine cloths, the Garuḷa with a golden garland, Varuṇa the Nāga king with a jewel, and King Dhanañjaya with a thousand cattle and other things. Hence it is said: ‘‘นีลุปฺปลาภํ วิมลํ อนคฺฆํ, วตฺถํ อิทํ ธูมสมานวณฺณํ; ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ, ททามิ เต ธมฺมปูชาย ธีร. “This flawless, priceless cloth, with the sheen of a blue lotus, the color of smoke—pleased with your explanation of the question, I give this to you, O wise one, as an honor to the Dhamma. ‘‘สุวณฺณมาลํ สตปตฺตผุลฺลิตํ, สเกสรํ รตฺนสหสฺสมณฺฑิตํ; ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ, ททามิ เต ธมฺมปูชาย ธีร. “A golden garland blooming with a hundred petals, with its filaments, adorned with a thousand gems—pleased with your explanation of the question, I give this to you, O wise one, as an honor to the Dhamma. ‘‘มณึ อนคฺฆํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, กณฺฐาวสตฺตํ มณิภูสิตํ เม; ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ, ททามิ เต ธมฺมปูชาย ธีร. “A priceless, beautiful, radiant jewel, my gem-adornment that hangs from my neck—pleased with your explanation of the question, I give this to you, O wise one, as an honor to the Dhamma. ‘‘ควํ สหสฺสํ อุสภญฺจ นาคํ, อาชญฺญยุตฺเต จ รเถ ทส อิเม; ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ, ททามิ เต คามวรานิ โสฬสา’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๓๔-๓๗); “A thousand cattle, a bull, and an elephant, and these ten chariots yoked with thoroughbreds; pleased with your explanation of the question, I give you sixteen choice villages.” เอวํ สกฺกาทโย มหาสตฺตํ ปูเชตฺวา สกฏฺฐานเมว อคมึสุ. Thus Sakka and the others, having honored the Great Being, went to their own abodes. จตุโปสถกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Chapter on the Four Uposatha Days is finished. โทหฬกณฺฑํ The Chapter on the Craving เตสุ [Pg.159] นาคราชสฺส ภริยา วิมลาเทวี นาม. สา ตสฺส คีวาย ปิฬนฺธนมณึ อปสฺสนฺตี ปุจฺฉิ ‘‘เทว, กหํ ปน เต มณี’’ติ? ‘‘ภทฺเท, จนฺทพฺราหฺมณปุตฺตสฺส วิธุรปณฺฑิตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสนฺนจิตฺโต อหํ เตน มณินา ตํ ปูเชสึ. น เกวลญฺจ อหเมว, สกฺโกปิ ตํ ทิพฺพทุกูเลน ปูเชสิ, สุปณฺณราชา สุวณฺณมาลาย, ธนญฺจยราชา ควสฺสสหสฺสาทีหิ ปูเชสี’’ติ. ‘‘ธมฺมกถิโก โส, เทวา’’ติ. ‘‘ภทฺเท, กึ วเทสิ, ชมฺพุทีปตเล พุทฺธุปฺปาโท วิย ปวตฺตติ, สกลชมฺพุทีเป เอกสตราชาโน ตสฺส มธุรธมฺมกถาย พชฺฌิตฺวา หตฺถิกนฺตวีณาสเรน ปลุทฺธมตฺตวารณา วิย อตฺตโน อตฺตโน รชฺชานิ คนฺตุํ น อิจฺฉนฺติ, เอวรูโป โส มธุรธมฺมกถิโก’’ติ ตสฺส คุณํ วณฺเณสิ. สา วิธุรปณฺฑิตสฺส คุณกถํ สุตฺวา ตสฺส ธมฺมกถํ โสตุกามา หุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘สจาหํ วกฺขามิ ‘เทว, ตสฺส ธมฺมกถํ โสตุกามา, อิธ นํ อาเนหี’ติ, น เมตํ อาเนสฺสติ. ยํนูนาหํ ‘ตสฺส เม หทเย โทหโฬ อุปฺปนฺโน’ติ คิลานาลยํ กเรยฺย’’นฺติ. สา ตถา กตฺวา สิรคพฺภํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน ปริจาริกานํ สญฺญํ ทตฺวา สิริสยเน นิปชฺชิ. นาคราชา อุปฏฺฐานเวลาย ตํ อปสฺสนฺโต ‘‘กหํ วิมลา’’ติ ปริจาริกาโย ปุจฺฉิตฺวา ‘‘คิลานา, เทวา’’ติ วุตฺเต อุฏฺฐายาสนา ตสฺสา สนฺติกํ คนฺตฺวา สยนปสฺเส นิสีทิตฺวา สรีรํ ปริมชฺชนฺโต ปฐมํ คาถมาห – Now, the Nāga king's wife was named Queen Vimalā. Not seeing the jewel-adornment on his neck, she asked: “My lord, where is your jewel?” “My dear, having heard a Dhamma talk by the wise Vidhura, son of the brahmin Canda, my mind was inspired with confidence and I honored him with that jewel. And not only I, but Sakka also honored him with a pair of divine cloths, the Supaṇṇa king with a golden garland, and King Dhanañjaya with a thousand cattle and horses and so on.” “Is he a Dhamma-talker, my lord?” “My dear, what are you saying? His presence is like the arising of a Buddha on the continent of Jambudīpa. All over Jambudīpa, one hundred and one kings are so captivated by his sweet Dhamma talk that, like intoxicated elephants lured by the sound of an elephant-charming lute, they do not wish to return to their own kingdoms. Such a sweet Dhamma-talker is he.” Thus he extolled his virtues. Hearing the account of the wise Vidhura's virtues, she became desirous of hearing his Dhamma talk and thought: “If I say, ‘My lord, I am desirous of hearing his Dhamma talk, bring him here,’ he will not bring him to me. What if I were to feign illness, saying, ‘A craving for his heart has arisen in me’?” Having done so, she entered the royal chamber, gave a sign to her attendants, and lay down on the royal couch. When the Nāga king did not see her at the time of attendance, he asked the attendants, “Where is Vimalā?” When it was said, “She is ill, my lord,” he rose from his seat, went to her, sat down beside the couch, and stroking her body, he spoke the first verse: ๑๓๔๖. 1346. ‘‘ปณฺฑุ กิสิยาสิ ทุพฺพลา, วณฺณรูปํ น ตเวทิสํ ปุเร; วิมเล อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา, กีทิสี ตุยฺหํ สรีรเวทนา’’ติ. “You are pale, thin, and weak; your complexion was not like this before. Vimalā, when asked, please tell me: what kind of bodily pain do you have?” ตตฺถ ปณฺฑูติ ปณฺฑุปลาสวณฺณา. กิสิยาติ กิสา. ทุพฺพลาติ อปฺปถามา. วณฺณรูปํ น ตเวทิสํ ปุเรติ ตว วณฺณสงฺขาตํ รูปํ ปุเร เอทิสํ น โหติ, นิทฺโทสํ อนวชฺชํ, ตํ อิทานิ ปริวตฺติตฺวา อมนุญฺญสภาวํ ชาตํ. วิมเลติ ตํ อาลปติ. Herein, ‘pale’ means having the color of a withered leaf. ‘Thin’ means emaciated. ‘Weak’ means lacking strength. ‘Your complexion was not like this before’ means: your form, described as your complexion, was not like this before; it was flawless and blameless, but now it has changed and become unpleasant in nature. ‘Vimalā’ is how he addresses her. อถสฺส [Pg.160] สา อาจิกฺขนฺตี ทุติยํ คาถมาห – Then, explaining it to him, she spoke the second verse: ๑๓๔๗. 1347. ‘‘ธมฺโม มนุเชสุ มาตีนํ, โทหโฬ นาม ชนินฺท วุจฺจติ; ธมฺมาหฏํ นาคกุญฺชร, วิธุรสฺส หทยาภิปตฺถเย’’ติ. “It is a custom for human women, O lord of people, called a ‘craving.’ O elephant of the Nāgas, I long for the heart of Vidhura, to be brought here righteously.” ตตฺถ ธมฺโมติ สภาโว. มาตีนนฺติ อิตฺถีนํ. ชนินฺทาติ นาคชนสฺส อินฺท. ธมฺมาหฏํ นาคกุญฺชร, วิธุรสฺส หทยาภิปตฺถเยติ นาคเสฏฺฐ, อหํ ธมฺเมน สเมน อสาหสิกกมฺเมน อาหฏํ วิธุรสฺส หทยํ อภิปตฺถยามิ, ตํ เม ลภมานาย ชีวิตํ อตฺถิ, อลภมานาย อิเธว มรณนฺติ ตสฺส ปญฺญํ สนฺธาเยวมาห – Herein, ‘custom’ (dhammo) means nature. ‘Of women’ (mātīnaṃ) means of females. ‘Lord of people’ (janinda) means lord of the Nāga people. ‘O elephant of the Nāgas, I long for the heart of Vidhura, to be brought here righteously’ means: ‘O best of Nāgas, I long for the heart of Vidhura brought by righteous, fair, and non-violent action. If I obtain it, I will live; if I do not obtain it, I will die right here.’ She spoke thus with reference to his wisdom. ตํ สุตฺวา นาคราชา ตติยํ คาถมาห – Hearing that, the Nāga king spoke the third verse: ๑๓๔๘. 1348. ‘‘จนฺทํ โข ตฺวํ โทหฬายสิ, สูริยํ วา อถ วาปิ มาลุตํ; ทุลฺลภญฺหิ วิธุรสฺส ทสฺสนํ, โก วิธุรมิธ มานยิสฺสตี’’ติ. “You are craving the moon, or the sun, or even the wind! For a sight of Vidhura is difficult to obtain. Who will bring Vidhura here?” ตตฺถ ทุลฺลภญฺหิ วิธุรสฺส ทสฺสนนฺติ อสมธุรสฺส วิธุรสฺส ทสฺสนเมว ทุลฺลภํ. ตสฺส หิ สกลชมฺพุทีเป ราชาโน ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา วิจรนฺติ, ปสฺสิตุมฺปิ นํ โกจิ น ลภติ, ตํ โก อิธ อานยิสฺสตีติ วทติ. Herein, ‘For a sight of Vidhura is difficult to obtain’ means that a sight of the unequalled wise Vidhura is difficult to obtain. For kings throughout all Jambudīpa have established righteous protection, guard, and security for him, and no one even gets to see him. Thus he says: ‘Who will bring him here?’ สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อลภมานาย เม อิเธว มรณ’’นฺติ ปริวตฺติตฺวา ปิฏฺฐึ ทตฺวา สาฬกกณฺเณน มุขํ ปิทหิตฺวา นิปชฺชิ. นาคราชา อนตฺตมโน สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา สยนปิฏฺเฐ นิสินฺโน ‘‘วิมลา วิธุรปณฺฑิตสฺส หทยมํสํ อาหราเปตี’’ติ สญฺญี หุตฺวา ‘‘ปณฺฑิตสฺส หทยํ อลภนฺติยา วิมลาย ชีวิตํ นตฺถิ, กถํ นุ โข ตสฺส หทยมํสํ ลภิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. อถสฺส ธีตา อิรนฺธตี นาม นาคกญฺญา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตา มหนฺเตน สิริวิลาเสน ปิตุ อุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา, สา ตสฺส อินฺทฺริยวิการํ ทิสฺวา ‘‘ตาต, อติวิย โทมนสฺสปฺปตฺโตสิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ ปุจฺฉนฺตี อิมํ คาถมาห – Hearing his words, she thought, “Since I cannot obtain it, death is right here for me.” She turned over, gave him her back, covered her face with the corner of her robe, and lay down. The Nāga king, displeased, entered the royal chamber and sat on the couch. Becoming aware that “Vimalā wants the heart-flesh of the wise Vidhura,” he reflected: “If Vimalā does not obtain the wise one's heart, she will not live. How then can I obtain his heart-flesh?” Then his daughter, a Nāga maiden named Irandhatī, adorned with all her ornaments, approached to attend on her father with great splendor. After paying homage to her father, she stood to one side. Seeing the change in his faculties, she asked, “Father, you seem to be greatly distressed. What can be the reason?” and she spoke this verse: ๑๓๔๙. 1349. ‘‘กึ [Pg.161] นุ ตาต ตุวํ ปชฺฌายสิ, ปทุมํ หตฺถคตํว เต มุขํ; กึ นุ ทุมฺมนรูโปสิ อิสฺสร, มา ตฺวํ โสจิ อมิตฺตตาปนา’’ติ. “Why, father, do you brood? Your face is like a lotus crushed in the hand. Why do you look so dejected, O lord? Do not grieve, O tormentor of foes.” ตตฺถ ปชฺฌายสีติ ปุนปฺปุนํ จินฺเตสิ. หตฺถคตนฺติ หตฺเถน ปริมทฺทิตํ ปทุมํ วิย เต มุขํ ชาตํ. อิสฺสราติ ปญฺจโยชนสติกสฺส มนฺทิรนาคภวนสฺส, สามีติ. Herein, ‘you brood’ means you think again and again. ‘Held in hand’ means: ‘Your face has become like a lotus crushed by the hand.’ ‘Lord’ means master of the Nāga palace, a mansion five hundred yojanas in extent. ธีตุ วจนํ สุตฺวา นาคราชา ตมตฺถํ อาโรเจนฺโต อาห – Hearing his daughter's words, the Nāga king, explaining the matter to her, said: ๑๓๕๐. 1350. ‘‘มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธุรสฺส หทยํ ธนิยติ; ทุลฺลภญฺหิ วิธุรสฺส ทสฺสนํ, โก วิธุรมิธ มานยิสฺสตี’’ติ. “Your mother, O Irandhatī, longs for the heart of Vidhura. Rare indeed is the sight of Vidhura; who will bring Vidhura here?” ตตฺถ ธนิยตีติ ปตฺเถติ อิจฺฉติ. Herein, ‘dhaniyati’ means: one longs for, one wishes. อถ นํ นาคราชา ‘‘อมฺม, มม สนฺติเก วิธุรํ อาเนตุํ สมตฺโถ นตฺถิ, ตฺวํ มาตุ ชีวิตํ เทหิ, วิธุรํ อาเนตุํ สมตฺถํ ภตฺตารํ ปริเยสาหี’’ติ อุยฺโยเชนฺโต อุปฑฺฒคาถมาห – Then the Nāga king, dispatching her, said: ‘My dear, there is no one in my retinue capable of bringing Vidhura. You must give your mother her life and seek a husband capable of bringing Vidhura.’ Thus urging her, he spoke half a verse: ๑๓๕๑. 1351. ‘‘ตสฺส ภตฺตุปริเยสนํ จร, โย วิธุรมิธ มานยิสฺสตี’’ติ. “Go, wander in search of a husband who will bring Vidhura here.” ตตฺถ จราติ วิจร. Herein, ‘cara’ means: wander about. อิติ โส กิเลสาภิรตภาเวน ธีตุ อนนุจฺฉวิกํ กถํ กเถสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, because he delighted in defilements, he spoke words to his daughter that were unbefitting. Explaining this matter, the Teacher said: ‘‘ปิตุโน จ สา สุตฺวาน วากฺยํ, รตฺตึ นิกฺขมฺม อวสฺสุตึ จรี’’ติ. “Having heard her father’s words, she went out at night and wandered, filled with sensual desire.” ตตฺถ อวสฺสุตินฺติ ภิกฺขเว, สา นาคมาณวิกา ปิตุ วจนํ สุตฺวา ปิตรํ อสฺสาเสตฺวา มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมฺปิ อสฺสาเสตฺวา อตฺตโน สิริคพฺภํ คนฺตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อตฺตานํ อลงฺกริตฺวา เอกํ กุสุมฺภรตฺตวตฺถํ นิวาเสตฺวา เอกํ เอกํเส กตฺวา ตเมว รตฺตึ อุทกํ ทฺวิธา กตฺวา นาคภวนโต นิกฺขมฺม [Pg.162] หิมวนฺตปฺปเทเส สมุทฺทตีเร ฐิตํ สฏฺฐิโยชนุพฺเพธํ เอกคฺฆนํ กาฬปพฺพตํ นาม อญฺชนคิรึ คนฺตฺวา อวสฺสุตึ จริ กิเลสอวสฺสุตึ ภตฺตุปริเยสนํ จรีติ อตฺโถ. Herein, 'avassutiṃ', Bhikkhus, means this: that Nāga maiden, having heard her father’s words, consoled her father, went to her mother and consoled her too, then went to her own splendid chamber. Having adorned herself with all ornaments, she put on a single safflower-red garment, arranged it over one shoulder, and that very night, parting the water in two, she departed from the Nāga realm. She went to Mount Añjana, a black mountain sixty yojanas high and solid, situated on the shore of the ocean in the Himalayan region. 'Avassutiṃ cari' means she wandered with an outflow of defilements, she wandered in search of a husband; this is the meaning. จรนฺตี จ ยานิ หิมวนฺเต วณฺณคนฺธสมฺปนฺนานิ ปุปฺผานิ, ตานิ อาหริตฺวา สกลปพฺพตํ มณิอคฺฆิยํ วิย อลงฺกริตฺวา อุปริตเล ปุปฺผสนฺถารํ กตฺวา มโนรเมนากาเรน นจฺจิตฺวา มธุรคีตํ คายนฺตี สตฺตมํ คาถมาห – And while wandering, she gathered the flowers in the Himalayas that were endowed with color and fragrance and adorned the entire mountain as if it were a jeweled shrine. Having made a spread of flowers on its summit, she danced in a delightful manner and, singing a sweet song, spoke the seventh verse: ๑๓๕๒. 1352. ‘‘เก คนฺธพฺเพ รกฺขเส จ นาเค, เก กิมฺปุริเส จาปิ มานุเส; เก ปณฺฑิเต สพฺพกามทเท, ทีฆรตฺตํ ภตฺตา เม ภวิสฺสตี’’ติ. ‘Who among the gandhabbas, rakkhasas, and nāgas, who among the kimpurisas and also humans, who, being wise, is a giver of all desires? May he be my husband for a long time.’ ตตฺถ เก คนฺธพฺเพ รกฺขเส จ นาเคติ โก คนฺธพฺโพ วา รกฺขโส วา นาโค วา. เก ปณฺฑิเต สพฺพกามทเทติ โก เอเตสุ คนฺธพฺพาทีสุ ปณฺฑิโต สพฺพกามํ ทาตุํ สมตฺโถ, โส วิธุรสฺส หทยมํสโทหฬินิยา มม มาตุ มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา มยฺหํ ทีฆรตฺตํ ภตฺตา ภวิสฺสตีติ. Here, 'ke gandhabbe rakkhase ca nāge' means: who is a gandhabba or a rakkhasa or a nāga? 'Ke paṇḍite sabbakāmadade' means: who among these—gandhabbas and others—is wise and able to give all that is desired? That one, by bringing to fulfillment the wish of my mother who has a craving for the heart-flesh of Vidhura, will be my husband for a long time. ตสฺมึ ขเณ เวสฺสวณมหาราชสฺส ภาคิเนยฺโย ปุณฺณโก นาม ยกฺขเสนาปติ ติคาวุตปฺปมาณํ มโนมยสินฺธวํ อภิรุยฺห กาฬปพฺพตมตฺถเกน ยกฺขสมาคมํ คจฺฉนฺโต ตํ ตาย คีตสทฺทํ อสฺโสสิ. อนนฺตเร อตฺตภาเว อนุภูตปุพฺพาย อิตฺถิยา คีตสทฺโท ตสฺส ฉวิอาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. โส ตาย ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา นิวตฺติตฺวา สินฺธวปิฏฺเฐ นิสินฺโนว ‘‘ภทฺเท, อหํ มม ปญฺญาย ธมฺเมน สเมน วิธุรสฺส หทยํ อาเนตุํ สมตฺโถมฺหิ, ตฺวํ มา จินฺตยี’’ติ ตํ อสฺสาเสนฺโต อฏฺฐมํ คาถมาห – At that moment, the yakkha general named Puṇṇaka, nephew of the great king Vessavaṇa, was going to an assembly of yakkhas on the summit of the Black Mountain, mounted on a mind-made Sindh horse three gāvutas in size, when he heard her song. The sound of the song of the woman who had been his in a previous existence pierced through his skin and so on, struck his bone marrow, and transfixed him. His mind became bound to her. Turning back, while still seated on the back of the Sindh horse, he reassured her, saying: ‘Good lady, I am able to bring Vidhura’s heart by my wisdom, by principle, and by fairness. Do not worry.’ Then he spoke the eighth verse: ๑๓๕๓. 1353. ‘‘อสฺสาส เหสฺสามิ เต ปติ, ภตฺตา เต เหสฺสามิ อนินฺทโลจเน; ปญฺญา หิ มมํ ตถาวิธา, อสฺสาส เหสฺสสิ ภริยา มมา’’ติ. ‘I will be your reassurance, and I will be your husband, O one with faultless eyes. For my wisdom is of such a kind; you will be my comforted wife.’ ตตฺถ [Pg.163] อนินฺทโลจเนติ อนินฺทิตพฺพโลจเน. ตถาวิธาติ วิธุรสฺส หทยมํสํ อาหรณสมตฺถา. Here, 'anindalocane' means: O one with blameless eyes. 'Tathāvidhā' means: capable of bringing the heart-flesh of Vidhura. อถ นํ อิรนฺธตี ‘‘เตน หิ เอหิ, คจฺฉาม เม ปิตุ สนฺติก’’นฺติ อาเนสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then Irandatī, saying, ‘Well then, come, let us go to my father’s presence,’ brought him there. Explaining this matter, the Teacher said: ๑๓๕๔. 1354. ‘‘อวจาสิ ปุณฺณกํ อิรนฺธตี, ปุพฺพปถานุคเตน เจตสา; เอหิ คจฺฉาม ปิตุ มมนฺติเก, เอโสว เต เอตมตฺถํ ปวกฺขตี’’ติ. ‘Irandatī spoke to Puṇṇaka, with a mind following the former path: “Come, let us go to my father’s presence; he himself will explain this matter to you.”’ ตตฺถ ปุพฺพปถานุคเตนาติ อนนฺตเร อตฺตภาเว ภูตปุพฺพสามิเก ตสฺมึ ปุพฺพปเถเนว อนุคเตน. เอหิ คจฺฉามาติ ภิกฺขเว, โส ยกฺขเสนาปติ เอวํ วตฺวา ‘‘อิมํ อสฺสปิฏฺฐึ อาโรเปตฺวา เนสฺสามี’’ติ ปพฺพตมตฺถกา โอตริตฺวา ตสฺสา คหณตฺถํ หตฺถํ ปสาเรสิ. สา อตฺตโน หตฺถํ คณฺหิตุํ อทตฺวา เตน ปสาริตหตฺถํ สยํ คเหตฺวา ‘‘สามิ, นาหํ อนาถา, มยฺหํ ปิตา วรุโณ นาม นาคราชา, มาตา วิมลา นาม เทวี, เอหิ มม ปิตุ สนฺติกํ คจฺฉาม, เอโส เอว เต ยถา อมฺหากํ มงฺคลกิริยาย ภวิตพฺพํ, เอวํ เอตมตฺถํ ปวกฺขตี’’ติ อวจาสิ. Here, 'pubbapathānugatena' means: with a mind that followed the same former path towards him who had been her husband in the immediately preceding existence. Regarding 'Come, let us go', Bhikkhus, that yakkha general, having spoken thus, descended from the mountain summit and extended his hand to take her, thinking, ‘I will place her on this horse’s back and carry her off.’ But she did not let him take her hand; instead, she herself took his outstretched hand and said: ‘Master, I am not without protection. My father is the nāga king named Varuṇa, and my mother is the queen named Vimalā. Come, let us go to my father’s presence. He himself will explain to you how our wedding ceremony should be performed.’ เอวํ วตฺวา สา ยกฺขํ คเหตฺวา ปิตุ สนฺติกํ อคมาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having said this, she took the yakkha and went to her father’s presence. Explaining this matter, the Teacher said: ๑๓๕๕. 1355. ‘‘อลงฺกตา สุวสนา, มาลินี จนฺทนุสฺสทา; ยกฺขํ หตฺเถ คเหตฺวาน, ปิตุสนฺติกุปาคมี’’ติ. ‘Adorned, well-dressed, wearing garlands, and smeared with sandalwood, taking the yakkha by the hand, she approached her father’s presence.’ ตตฺถ ปิตุสนฺติกุปาคมีติ อตฺตโน ปิตุโน นาครญฺโญ สนฺติกํ อุปาคมิ. Here, 'pitusantikupāgamī' means: she approached the presence of her own father, the Nāga king. ปุณฺณโกปิ ยกฺโข ปฏิหริตฺวา นาคราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อิรนฺธตึ ยาจนฺโต อาห – Puṇṇaka the yakkha, presenting himself, went to the presence of the Nāga king and, asking for Irandatī, said: ๑๓๕๖. 1356. ‘‘นาควร วโจ สุโณหิ เม, ปติรูปํ ปฏิปชฺช สุงฺกิยํ; ปตฺเถมิ อหํ อิรนฺธตึ, ตาย สมงฺคึ กโรหิ มํ ตุวํ. ‘O best of nāgas, listen to my words. Accept a suitable bride-price. I long for Irandatī; you must unite me with her. ๑๓๕๗. 1357. ‘‘สตํ [Pg.164] หตฺถี สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา; สตํ วลภิโย ปุณฺณา, นานารตฺนสฺส เกวลา; เต นาค ปฏิปชฺชสฺสุ, ธีตรํ เทหิรนฺธติ’’นฺติ. ‘A hundred elephants, a hundred horses, a hundred mule-chariots; a hundred covered wagons filled entirely with various gems. O Nāga, accept these and give me your daughter Irandatī.’ ตตฺถ สุงฺกิยนฺติ อตฺตโน กุลปเทสานุรูปํ ธิตุ สุงฺกํ ธนํ ปฏิปชฺช คณฺห. สมงฺคึ กโรหีติ มํ ตาย สทฺธึ สมงฺคิภูตํ กโรหิ. วลภิโยติ ภณฺฑสกฏิโย. นานารตฺนสฺส เกวลาติ นานารตนสฺส สกลปริปุณฺณา. Here, 'suṅkiyaṃ paṭipajja' means: accept, take the wealth as a bride-price for your daughter that is suitable for your family’s lineage. 'Samaṅgiṃ karohi' means: make me united with her. 'Valabhiyo' means: goods-wagons. 'Nānāratnassa kevalā' means: completely full of various gems. อถ นํ นาคราชา อาห – Then the Nāga king said to him: ๑๓๕๘. 1358. ‘‘ยาว อามนฺตเย ญาตี, มิตฺเต จ สุหทชฺชเน; อนามนฺต กตํ กมฺมํ, ตํ ปจฺฉา อนุตปฺปตี’’ติ. ‘Wait until I consult my kinsmen, friends, and companions. An act done without consultation brings remorse later.’ ตตฺถ ยาว อามนฺตเย ญาตีติ โภ ยกฺขเสนาปติ, อหํ ตุยฺหํ ธีตรํ เทมิ, โน น เทมิ, โถกํ ปน อาคเมหิ, ยาว ญาตเกปิ ชานาเปมิ. ตํ ปจฺฉา อนุตปฺปตีติ อิตฺถิโย หิ คตคตฏฺฐาเน อภิรมนฺติปิ อนภิรมนฺติปิ, อนภิรติกาเล ญาตกาทโย อมฺเหหิ สทฺธึ อนามนฺเตตฺวา กตํ กมฺมํ นาม เอวรูปํ โหตีติ อุสฺสุกฺกํ น กโรนฺติ, เอวํ ตํ กมฺมํ ปจฺฉา อนุตาปํ อาวหตีติ. Here, 'yāva āmantaye ñātī' means: ‘Good yakkha general, I will give you my daughter—it is not that I will not give her—but wait a little, until I inform my kinsmen.’ The phrase 'taṃ pacchā anutappatī' means this: women may or may not be happy in the places they go. When they are unhappy, their kinsmen and others do not make an effort, thinking, ‘A deed done without consulting us turns out like this.’ Thus that deed later brings remorse. เอวํ วตฺวา โส ภริยาย วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สลฺลปิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having said this, he went to his wife’s dwelling place and conversed with her. Explaining this matter, the Teacher said: ๑๓๕๙. 1359. ‘‘ตโต โส วรุโณ นาโค, ปวิสิตฺวา นิเวสนํ; ภริยํ อามนฺตยิตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ. ‘Then that nāga Varuṇa, having entered the dwelling, addressed his wife and spoke this word: ๑๓๖๐. 1360. ‘‘‘อยํ โส ปุณฺณโก ยกฺโข, ยาจตี มํ อิรนฺธตึ; พหุนา วิตฺตลาเภน, ตสฺส เทม ปิยํ มม’’’นฺติ. “This yakkha Puṇṇaka is asking me for Irandatī. In exchange for a great gain of wealth, shall we give him my beloved daughter?”’ ตตฺถ ปวิสิตฺวาติ วรุโณ ปุณฺณกํ ตตฺเถว ฐเปตฺวา สยํ อุฏฺฐาย ยตฺถสฺส ภริยา นิปนฺนา, ตํ นิเวสนํ ปวิสิตฺวา. ปิยํ มมนฺติ มม ปิยํ ธีตรํ ตสฺส พหุนา วิตฺตลาเภน เทมาติ ปุจฺฉติ. Here, 'pavisitvā' means: Varuṇa, having left Puṇṇaka right there, rose and entered the dwelling where his wife was lying. 'Piyaṃ mama' means he asks: ‘Shall we give my beloved daughter to him in exchange for a great gain of wealth?’ วิมลา [Pg.165] อาห – Vimalā said: ๑๓๖๑. 1361. ‘‘น ธเนน น วิตฺเตน, ลพฺภา อมฺหํ อิรนฺธตี; สเจ จ โข หทยํ ปณฺฑิตสฺส, ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรยฺย; เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา, นาญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยามา’’ติ. ‘Our Irandatī is not to be obtained by wealth or riches. But if he could obtain by righteous means the heart of the wise man and bring it here—by that “wealth” the maiden can be obtained. We do not desire any other, further wealth.’ ตตฺถ อมฺหํ อิรนฺธตีติ อมฺหากํ ธีตา อิรนฺธตี. เอเตน วิตฺเตนาติ เอเตน ตุฏฺฐิการเณน. Here, 'amhaṃ irandhatī' means: our daughter Irandatī. 'Etena vittena' means: by this reason for satisfaction. โส ตาย สทฺธึ มนฺเตตฺวา ปุนเทว ปุณฺณเกน สทฺธึ มนฺเตสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having consulted with her, he conferred again with Puṇṇaka. Explaining that matter, the Teacher said: ๑๓๖๒. 1362. ‘‘ตโต โส วรุโณ นาโค, นิกฺขมิตฺวา นิเวสนา; ปุณฺณกามนฺตยิตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ. ‘Then that nāga Varuṇa, having come out from his dwelling, addressed Puṇṇaka and spoke this word: ๑๓๖๓. 1363. ‘‘‘น ธเนน น วิตฺเตน, ลพฺภา อมฺหํ อิรนฺธตี; สเจ ตุวํ หทยํ ปณฺฑิตส, ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรสิ; เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา, นาญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยามา’’’ติ. “‘Our Irandatī is not to be obtained by wealth or riches. But if you, having obtained by righteous means the heart of the wise man, should bring it here—by that “wealth” the maiden can be obtained. We do not desire any other, further wealth.’” ตตฺถ ปุณฺณกามนฺตยิตฺวานาติ ปุณฺณกํ อามนฺตยิตฺวา. Herein, puṇṇakāmantayitvāna means: having addressed Puṇṇaka. ปุณฺณโก อาห – Puṇṇaka said: ๑๓๖๔. 1364. ‘‘ยํ ปณฺฑิโตตฺเยเก วทนฺติ โลเก, ตเมว พาโลติ ปุนาหุ อญฺเญ; อกฺขาหิ เม วิปฺปวทนฺติ เอตฺถ, กํ ปณฺฑิตํ นาค ตุวํ วเทสี’’ติ. ‘He whom some in the world call wise, others again call a fool. They dispute about this; explain to me, O Nāga, whom do you call wise?’ ตตฺถ ยํ ปณฺฑิโตตฺเยเกติ โส กิร ‘‘หทยํ ปณฺฑิตสฺสา’’ติ สุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘ยํ เอเก ปณฺฑิโตติ วทนฺติ, ตเมว อญฺเญ พาโลติ กเถนฺติ. กิญฺจาปิ เม อิรนฺธติยา วิธุโรติ อกฺขาตํ, ตถาปิ ตถโต ชานิตุํ ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ. ตสฺมา เอวมาห. Herein, regarding yaṃ paṇḍitotyeke: it seems that upon hearing ‘the heart of the wise man,’ he thought: ‘He whom some call wise, others call a fool. Although Irandatī has told me it is Vidhura, still, I will ask in order to know for certain.’ Therefore he spoke thus. นาคราชา [Pg.166] อาห – The Nāga king said: ๑๓๖๕. 1365. ‘‘โกรพฺยราชสฺส ธนญฺจยสฺส, ยทิ เต สุโต วิธุโร นาม กตฺตา; อาเนหิ ตํ ปณฺฑิตํ ธมฺมลทฺธา, อิรนฺธตี ปทจรา เต โหตู’’ติ. “If you have heard of the agent named Vidhura of the Kuru king Dhanañjaya, bring that wise one, obtained righteously, and let Irandhatī be your foot-attendant.” ตตฺถ ธมฺมลทฺธาติ ธมฺเมน ลภิตฺวา. ปทจราติ ปาทปริจาริกา. Herein, ‘righteously obtained’ means having obtained it by means of Dhamma. ‘Foot-attendant’ means a female attendant for the feet. ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก โสมนสฺสปฺปตฺโต สินฺธวํ นยนตฺถาย อุปฏฺฐากํ อาณาเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having heard this, Puṇṇaka, filled with joy, ordered his attendant to bring the Sindh horse. To explain this matter, the Teacher said: ๑๓๖๖. 1366. ‘‘อิทญฺจ สุตฺวา วรุณสฺส วากฺยํ, อุฏฺฐาย ยกฺโข ปรมปฺปตีโต; ตตฺเถว สนฺโต ปุริสํ อสํสิ, อาเนหิ อาชญฺญมิเธว ยุตฺต’’นฺติ. “And having heard this word of Varuṇa, the yakkha arose, supremely pleased. While right there, he instructed a man: ‘Bring the noble steed here, yoked!’” ตตฺถ ปุริสํ อสํสีติ อตฺตโน อุปฏฺฐากํ อาณาเปสิ. อาชญฺญนฺติ การณาการณชานนกสินฺธวํ. ยุตฺตนฺติ กปฺปิตํ. Herein, ‘he instructed a man’ means he commanded his own attendant. ‘Noble steed’ means a Sindh horse that knows what is proper and improper. ‘Yoked’ means equipped. ๑๓๖๗. 1367. ‘‘ชาตรูปมยา กณฺณา, กาจมฺหิจมยา ขุรา; ชมฺโพนทสฺส ปากสฺส, สุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท’’ติ. “Its ears are made of gold, its hooves of crystal; its chest-plate is of refined Jambūnada gold.” ตตฺถ ชาตรูปมยา กณฺณาติ ตเมว สินฺธวํ วณฺเณนฺโต อาห. ตสฺส หิ มโนมยสฺส สินฺธวสฺส ชาตรูปมยา กณฺณา, กาจมฺหิจมยา ขุรา, ตสฺส ขุรา รตฺตมณิมยาติ อตฺโถ. ชมฺโพนทสฺส ปากสฺสาติ ชมฺโพนทสฺส ปกฺกสฺส รตฺตสุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท. Herein, ‘its ears are made of gold’: this was said in description of that very Sindh horse. For that mind-made Sindh horse had ears made of gold and hooves made of crystal; the meaning is that its hooves were made of red gems. ‘Of refined Jambūnada gold’ means its chest-plate was of refined Jambūnada, that is, of red gold. โส ปุริโส ตาวเทว ตํ สินฺธวํ อาเนสิ. ปุณฺณโก ตํ อภิรุยฺห อากาเสน เวสฺสวณสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นาคภวนํ วณฺเณตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ตสฺสตฺถสฺส ปกาสนตฺถํ อิทํ วุตฺตํ – That man immediately brought the Sindh horse. Having mounted it, Puṇṇaka went through the sky to the presence of Vessavaṇa, described the Nāga abode, and related what had happened. To clarify the meaning of this, the following was said: ๑๓๖๘. 1368. ‘‘เทววาหวหํ ยานํ, อสฺสมารุยฺห ปุณฺณโก; อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข. “Having mounted the horse, the vehicle that carries a divine burden, Puṇṇaka, adorned, with hair and beard trimmed, departed through the sky, into the atmosphere. ๑๓๖๙. 1369. ‘‘โส [Pg.167] ปุณฺณโก กามราเคน คิทฺโธ, อิรนฺธตึ นาคกญฺญํ ชิคีสํ; คนฺตฺวาน ตํ ภูตปตึ ยสสฺสึ, อิจฺจพฺรวี เวสฺสวณํ กุเวรํ. “That Puṇṇaka, greedy with sensual lust, desiring to win the Nāga maiden Irandhatī, went to that glorious lord of beings, Vessavaṇa Kuvera, and spoke thus: ๑๓๗๐. 1370. ‘‘โภควตี นาม มนฺทิเร, วาสา หิรญฺญวตีติ วุจฺจติ; นคเร นิมฺมิเต กญฺจนมเย, มณฺฑลสฺส อุรคสฺส นิฏฺฐิตํ. “In the mansion named Bhogavatī, the residence is called Hiraññavatī; a city built of gold, it was completed for the serpent king with his domain. ๑๓๗๑. 1371. ‘‘อฏฺฏาลกา โอฏฺฐคีวิโย, โลหิตงฺกสฺส มสารคลฺลิโน; ปาสาเทตฺถ สิลามยา, โสวณฺณรตเนหิ ฉาทิตา. “Its watchtowers are shaped like camels’ necks, made of ruby and cat’s eye gems; therein are palaces made of jewels, covered with gold and gems. ๑๓๗๒. 1372. ‘‘อมฺพา ติลกา จ ชมฺพุโย, สตฺตปณฺณา มุจลินฺทเกตกา; ปิยงฺคุ อุทฺทาลกา สหา, อุปริภทฺทกา สินฺทุวารกา. “There are mangoes, tilakas, and rose-apples, seven-leaf trees, mucalindas, and ketakas; priyangus, uddālakas, and sahā trees, and above, bhaddakās and sinduvārakas. ๑๓๗๓. 1373. ‘‘จมฺเปยฺยกา นาคมลฺลิกา, ภคินีมาลา อถ เมตฺถ โกลิยา; เอเต ทุมา ปริณามิตา, โสภยนฺติ อุรคสฺส มนฺทิรํ. “Campaka trees and nāgamallikā, bhaginīmālā and here also koliyā trees; these trees, with branches intertwined, adorn the serpent’s mansion. ๑๓๗๔. 1374. ‘‘ขชฺชุเรตฺถ สิลามยา, โสวณฺณธุวปุปฺผิตา พหู; ยตฺถ วสโตปปาติโก, นาคราชา วรุโณ มหิทฺธิโก. “Herein are many date palms made of sapphire, perpetually blooming with golden flowers, where dwells the spontaneously arisen Nāga king Varuṇa, one of great psychic power. ๑๓๗๕. 1375. ‘‘ตสฺส โกมาริกา ภริยา, วิมลา กญฺจนเวลฺลิวิคฺคหา; กาลา ตรุณาว อุคฺคตา, ปุจิมนฺทตฺถนี จารุทสฺสนา. “His maiden wife is Vimalā, with a form like a golden creeper; dark, like a newly sprouted young vine, with breasts like cotton-tree buds and a lovely appearance. ๑๓๗๖. 1376. ‘‘ลาขารสรตฺตสุจฺฉวี[Pg.168], กณิการาว นิวาตปุปฺผิตา; ติทิโวกจราว อจฺฉรา, วิชฺชุวพฺภฆนา วินิสฺสฏา. “With a beautiful complexion red like lac juice, like a kaṇikāra flower blooming in a sheltered spot; like a celestial nymph wandering in heaven, like lightning emerged from a dense cloud. ๑๓๗๗. 1377. ‘‘สา โทหฬินี สุวิมฺหิตา, วิธุรสฺส หทยํ ธนิยติ; ตํ เตสํ เทมิ อิสฺสร, เตน เต เทนฺติ อิรนฺธตึ มม’’นฺติ. “She has a pregnancy craving and is greatly perplexed; she longs for the heart of Vidhura. That heart I will give to them, O lord, and for that they will give Irandhatī to me.” ตตฺถ เทววาหวหํ ยานนฺติ วหิตพฺโพติ วาโห, เทวสงฺขาตํ วาหํ วหตีติ เทววาหวหํ. ยนฺติ เอเตนาติ ยานํ. กปฺปิตเกสมสฺสูติ มณฺฑนวเสน สุสํวิหิตเกสมสฺสุ. เทวานํ ปน เกสมสฺสุกรณกมฺมํ นาม นตฺถิ, วิจิตฺตกถิเกน ปน กถิตํ. ชิคีสนฺติ ปตฺถยนฺโต. เวสฺสวณนฺติ วิสาณาย ราชธานิยา อิสฺสรราชานํ. กุเวรนฺติ เอวํนามกํ. โภควตี นามาติ สมฺปนฺนโภคตาย เอวํลทฺธนามํ. มนฺทิเรติ มนฺทิรํ, ภวนนฺติ อตฺโถ. วาสา หิรญฺญวตีติ นาคราชสฺส วสนฏฺฐานตฺตา วาสาติ จ, กญฺจนวติยา สุวณฺณปากาเรน ปริกฺขิตฺตตฺตา หิรญฺญวตีติ จ วุจฺจติ. นคเร นิมฺมิเตติ นครํ นิมฺมิตํ. กญฺจนมเยติ สุวณฺณมยํ. มณฺฑลสฺสาติ โภคมณฺฑเลน สมนฺนาคตสฺส. นิฏฺฐิตนฺติ กรณปรินิฏฺฐิตํ. โอฏฺฐคีวิโยติ โอฏฺฐคีวาสณฺฐาเนน กตา รตฺตมณิมสารคลฺลมยา อฏฺฏาลกา. ปาสาเทตฺถาติ เอตฺถ นาคภวเน ปาสาทา. สิลามยาติ มณิมยา. โสวณฺณรตเนหีติ สุวณฺณสงฺขาเตหิ รตเนหิ, สุวณฺณิฏฺฐกาหิ ฉาทิตาติ อตฺโถ. สหาติ สหการา. อุปริภทฺทกาติ อุทฺทาลกชาติกาเยว รุกฺขา. จมฺเปยฺยกา นาคมลฺลิกาติ จมฺปกา จ นาคา จ มลฺลิกา จ. ภคินีมาลา อถ เมตฺถ โกลิยาติ ภคินีมาลา เจว อถ เอตฺถ นาคภวเน โกลิยา นาม รุกฺขา จ. เอเต ทุมา ปริณามิตาติ เอเต ปุปฺผูปคผลูปครุกฺขา อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺฏสาขตาย ปริณามิตา อากุลสมากุลา. ขชฺชุเรตฺถาติ ขชฺชุริรุกฺขา เอตฺถ. สิลามยาติ อินฺทนีลมณิมยา. โสวณฺณธุวปุปฺผิตาติ เต ปน สุวณฺณปุปฺเผหิ นิจฺจปุปฺผิตา. ยตฺถ วสโตปปาติโกติ ยตฺถ นาคภวเน โอปปาติโก นาคราชา วสติ. กญฺจนเวลฺลิวิคฺคหาติ [Pg.169] สุวณฺณราสิสสฺสิริกสรีรา. กาลา ตรุณาว อุคฺคตาติ วิลาสยุตฺตตาย มนฺทวาเตริตา กาลวลฺลิปลฺลวา วิย อุคฺคตา. ปุจิมนฺทตฺถนีติ นิมฺพผลสณฺฐานจูจุกา. ลาขารสรตฺตสุจฺฉวีติ หตฺถปาทตลฉวึ สนฺธาย วุตฺตํ. ติทิโวกจราติ ติทสภวนจรา. วิชฺชุวพฺภฆนาติ อพฺภฆนวลาหกนฺตรโต นิสฺสฏา วิชฺชุลตา วิย. ตํ เตสํ เทมีติ ตํ ตสฺส หทยํ อหํ เตสํ เทมิ, เอวํ ชานสฺสุ. อิสฺสราติ มาตุลํ อาลปติ. Herein, ‘a vehicle that carries a divine burden’: a burden is `vāho` because it is to be carried; it carries a burden designated as divine, hence `devavāhavahaṃ`. ‘Vehicle’ (`yānaṃ`) is that by which one goes. ‘With hair and beard trimmed’ means with hair and beard well-arranged for the sake of adornment. For devas, however, there is no such thing as the act of tending to hair and beard, but this was said by an eloquent speaker. ‘Desiring to win’ (`jigīsaṃ`) means desiring. ‘Vessavaṇa’ means the sovereign king of the capital city Visāṇā. ‘Kuvera’ is his name. ‘Named Bhogavatī’ is the name it acquired from its abundant wealth. ‘In the mansion’ means a mansion, an abode. ‘The residence is Hiraññavatī’ means it is called a residence (`vāsā`) because it is the dwelling place of the Nāga king, and it is called Hiraññavatī because it is surrounded by a golden wall, being rich in gold. ‘In the city built’ means the city was built. ‘Of gold’ means made of gold. ‘Of the one with the domain’ means endowed with a domain of wealth. ‘Completed’ means the construction was finished. ‘Camel-necks’ means watchtowers made in the shape of a camel’s neck, made of red gems and cat’s eye gems. ‘Therein are palaces’ means here in the Nāga abode there are palaces. ‘Made of stone’ means made of gems. ‘With gold and gems’ means with jewels designated as gold; the meaning is that they are covered with golden bricks. ‘Sahā’ means sahakāra trees. ‘Uparibhaddakā’ are trees of the uddālaka species. ‘Campaka trees and nāgamallikā’ means campaka trees, nāga trees, and mallikā flowers. ‘Bhaginīmālā and here also koliyā’ means bhaginīmālā trees and also, here in the Nāga abode, trees named koliyā. ‘These trees intertwined’ means these trees bearing flowers and fruit are intertwined with their branches striking one another, crowded and dense. ‘Herein are date palms’ means there are date palm trees here. ‘Made of stone’ means made of sapphire. ‘Perpetually blooming with gold’ means they are perpetually in bloom with golden flowers. ‘Where the spontaneously arisen one dwells’ means where the spontaneously arisen Nāga king dwells. ‘With a form like a golden creeper’ means having a body with the splendor of a heap of gold. ‘Dark, like a newly sprouted young vine’ means risen up gracefully like the tender shoots of a dark creeper stirred by a gentle breeze. ‘With breasts like cotton-tree buds’ means with nipples shaped like neem fruit. ‘With a beautiful complexion red like lac juice’ was said in reference to the complexion of the hands and feet. ‘Wandering in heaven’ means wandering in the abode of the thirty-three gods. ‘Like lightning from a dense cloud’ means like a flash of lightning emerged from the middle of a dense rain cloud. ‘That I give to them’ means: ‘I will give his heart to them, you should know this.’ ‘O lord’ is an address to his maternal uncle. อิติ โส เวสฺสวเณน อนนุญฺญาโต คนฺตุํ อวิสหิตฺวา ตํ อนุชานาเปตุํ เอตา เอตฺตกา คาถา กเถสิ. เวสฺสวโณ ปน ตสฺส กถํ น สุณาติ. กึการณา? ทฺวินฺนํ เทวปุตฺตานํ วิมานอฑฺฑํ ปริจฺฉินฺทตีติ. ปุณฺณโก อตฺตโน วจนสฺส อสฺสุตภาวํ ญตฺวา ชินกเทวปุตฺตสฺส สนฺติเก อฏฺฐาสิ. เวสฺสวโณ อฑฺฑํ วินิจฺฉินิตฺวา ปราชิตํ อนุฏฺฐาเปตฺวา อิตรํ ‘‘คจฺฉ ตฺวํ, ตว วิมาเน วสาหี’’ติ อาห. ปุณฺณโก ‘‘คจฺฉ ตฺว’’นฺติ วุตฺตกฺขเณเยว ‘‘มยฺหํ มาตุเลน มม เปสิตภาวํ ชานาถา’’ติ กติปยเทวปุตฺเต สกฺขึ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สินฺธวํ อาหราเปตฺวา อภิรุยฺห ปกฺกามิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, not having been given permission by Vessavaṇa and being unable to go, he recited all these verses to get his permission. But Vessavaṇa did not listen to his speech. For what reason? Because he was settling a dispute over a celestial mansion between two devaputtas. Puṇṇaka, realizing that his words were not being heard, stood near the devaputta Jinaka. Having settled the dispute, Vessavaṇa dismissed the defeated party and said to the other, “You may go; dwell in your mansion.” The very moment “You may go” was said, Puṇṇaka, having called several devaputtas as witnesses, saying, “Know that I have been sent by my maternal uncle,” had the Sindh horse brought in the way previously described, mounted it, and departed. To explain this matter, the Teacher said: ๑๓๗๘. 1378. ‘‘โส ปุณฺณโก ภูตปตึ ยสสฺสึ, อามนฺตย เวสฺสวณํ กุเวรํ; ตตฺเถว สนฺโต ปุริสํ อสํสิ, อาเนหิ อาชญฺญมิเธว ยุตฺตํ. “That Puṇṇaka, having addressed the glorious lord of beings, Vessavaṇa Kuvera, while right there instructed a man: ‘Bring the noble steed here, yoked!’ ๑๓๗๙. 1379. ‘‘ชาตรูปมยา กณฺณา, กาจมฺหิจมยา ขุรา; ชมฺโพนทสฺส ปากสฺส, สุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท. “Its ears are made of gold, its hooves of crystal; its chest-plate is of refined Jambūnada gold. ๑๓๘๐. 1380. ‘‘เทววาหวหํ ยานํ, อสฺสมารุยฺห ปุณฺณโก; อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข’’ติ. “Having mounted the horse, the vehicle that carries a divine burden, Puṇṇaka, adorned, with hair and beard trimmed, departed through the sky, into the atmosphere.” ตตฺถ อามนฺตยาติ อามนฺตยิตฺวา. Herein, ‘having addressed’ (āmantaya) means after addressing him. โส อากาเสน คจฺฉนฺโตเยว จินฺเตสิ ‘‘วิธุรปณฺฑิโต มหาปริวาโร, น สกฺกา ตํ คณฺหิตุํ, ธนญฺจยโกรพฺโย ปน ชูตวิตฺตโก, ตํ ชูเตน [Pg.170] ชินิตฺวา วิธุรํ คณฺหิสฺสามิ, ฆเร ปนสฺส พหูนิ รตนานิ, อปฺปคฺเฆน ลกฺเขน ชูตํ น กีฬิสฺสติ, มหคฺฆรตนํ หริตุํ วฏฺฏติ, อญฺญํ รตนํ ราชา น คณฺหิสฺสติ, ราชคหสฺส สามนฺตา เวปุลฺลปพฺพตพฺภนฺตเร จกฺกวตฺติรญฺโญ ปริโภคมณิรตนํ อตฺถิ มหานุภาวํ, ตํ คเหตฺวา เตน ราชานํ ปโลเภตฺวา ชินิสฺสามี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – As he was traveling through the sky, he thought: ‘The wise Vidhura has a large retinue; it is not possible to seize him. But Dhanañjaya of the Kurus is fond of gambling. I will defeat him at dice and take Vidhura. Now, there are many treasures in his house, so he will not play dice for a low stake of a hundred thousand. It is proper to bring a jewel of great value. The king will not accept any other jewel. Near Rājagaha, inside Mount Vepulla, there is a jewel of great power that was used by a wheel-turning monarch. I will take that, entice the king with it, and defeat him.’ He did just so. To explain this matter, the Teacher said: ๑๓๘๑. 1381. ‘‘โส อคฺคมา ราชคหํ สุรมฺมํ, องฺคสฺส รญฺโญ นครํ ทุรายุตํ; ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ, มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส. “He went to Rājagaha, the delightful city of the king of Aṅga, difficult to assail, with plentiful food and abundant provisions, like Masakkasāra, the city of Vāsava. ๑๓๘๒. 1382. ‘‘มยูรโกญฺจาคณสมฺปฆุฏฺฐํ, ทิชาภิฆุฏฺฐํ ทิชสงฺฆเสวิตํ; นานาสกุนฺตาภิรุทํ สุวงฺคณํ, ปุปฺผาภิกิณฺณํ หิมวํว ปพฺพตํ. “It resounded with flocks of peacocks and herons, was filled with the cries of birds and frequented by their flocks; with the calls of various birds in its beautiful grounds, it was strewn with flowers like the Himālaya mountain. ๑๓๘๓. 1383. ‘‘โส ปุณฺณโก เวปุลมาภิรูหิ, สิลุจฺจยํ กิมฺปุริสานุจิณฺณํ; อนฺเวสมาโน มณิรตนํ อุฬารํ, ตมทฺทสา ปพฺพตกูฏมชฺเฌ’’ติ. “That Puṇṇaka climbed Vepulla, the rocky height frequented by kimpurisas. Seeking a sublime jewel-treasure, he saw it amidst the mountain peaks.” ตตฺถ องฺคสฺส รญฺโญติ ตทา องฺคสฺส รญฺโญว มคธรชฺชํ อโหสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘องฺคสฺส รญฺโญ นคร’’นฺติ. ทุรายุตนฺติ ปจฺจตฺถิเกหิ ทุรายุตฺตํ. มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสาติ มสกฺกสารสงฺขาเต สิเนรุปพฺพตมตฺถเก มาปิตตฺตา ‘‘มสกฺกสาร’’นฺติ ลทฺธนามํ วาสวสฺส ภวนํ วิย. ทิชาภิฆุฏฺฐนฺติ อญฺเญหิ จ ปกฺขีหิ อภิสงฺฆุฏฺฐํ นินฺนาทิตํ. นานาสกุนฺตาภิรุทนฺติ มธุรสฺสเรน คายนฺเตหิ วิย นานาวิเธหิ สกุเณหิ อภิรุทํ, อภิคีตนฺติ อตฺโถ. สุวงฺคณนฺติ สุนฺทรองฺคณํ มนุญฺญตลํ. หิมวํว ปพฺพตนฺติ หิมวนฺตปพฺพตํ วิย. เวปุลมาภิรูหีติ ภิกฺขเว, โส ปุณฺณโก เอวรูปํ เวปุลฺลปพฺพตํ อภิรุหิ. ปพฺพตกูฏมชฺเฌติ ปพฺพตกูฏอนฺตเร ตํ มณึ อทฺทส. Here, ‘of the king of Aṅga’ means: at that time, the kingdom of Magadha belonged to the king of Aṅga. Hence it is said: ‘the city of the king of Aṅga.’ ‘Hard to assail’ means: hard for enemies to assail. ‘Like Vāsava's abode of Masakkasāra’ means: like the abode of Vāsava, which received the name ‘Masakkasāra’ because it was built on the summit of Mount Sineru, which is known as Masakkasāra. ‘Resounding with birds’ means: resounding and echoing with other birds. ‘Filled with the calls of various birds’ means: filled with the calls of various kinds of birds, as if they were singing with sweet voices; the meaning is ‘filled with song.’ ‘With beautiful grounds’ means: a beautiful courtyard, a delightful ground. ‘Like the Himālaya mountain’ means: like the Himālaya mountain. ‘He ascended Vepulla’ means: Bhikkhus, that Puṇṇaka ascended such a Vepulla mountain. ‘Amidst the mountain peaks’ means: in the space between the mountain peaks he saw that jewel. ๑๓๘๔. 1384. ‘‘ทิสฺวา [Pg.171] มณึ ปภสฺสรํ ชาติมนฺตํ, มโนหรํ มณิรตนํ อุฬารํ; ททฺทลฺลมานํ ยสสา ยสสฺสินํ, โอภาสตี วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข. Having seen the radiant, high-grade, captivating, magnificent jewel-gem, blazing with splendor, glorious, shining in the sky like lightning, ๑๓๘๕. 1385. ‘‘ตมคฺคหี เวฬุริยํ มหคฺฆํ, มโนหรํ นาม มหานุภาวํ; อาชญฺญมารุยฺห มโนมวณฺโณ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข’’ติ. He seized that costly beryl gem, captivating by name and of great power; and mounting a thoroughbred of mind-like hue, he departed through the air into the sky. ตตฺถ มโนหรนฺติ มนสาภิปตฺถิตสฺส ธนสฺส อาหรณสมตฺถํ. ททฺทลฺลมานนฺติ อุชฺชลมานํ. ยสสาติ ปริวารมณิคเณน. โอภาสตีติ ตํ มณิรตนํ อากาเส วิชฺชุริว โอภาสติ. ตมคฺคหีติ ตํ มณิรตนํ อคฺคเหสิ. ตํ ปน มณิรตนํ กุมฺภิโร นาม ยกฺโข กุมฺภณฺฑสหสฺสปริวาโร รกฺขติ. โส ปน เตน กุชฺฌิตฺวา โอโลกิตมตฺเตเนว ภีตตสิโต ปลายิตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺวา กมฺปมาโน โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. อิติ ตํ ปลาเปตฺวา ปุณฺณโก มณิรตนํ อคฺคเหสิ. มโนหรํ นามาติ มนสา จินฺติตํ ธนํ อาหริตุํ สกฺโกตีติ เอวํลทฺธนามํ. Here, ‘captivating’ means: capable of bringing the wealth wished for by the mind. ‘Blazing’ means: shining brightly. ‘With splendor’ means: with its retinue of gems. ‘It shines’ means: that jewel-gem shines in the sky like lightning. ‘He seized it’ means: he seized that jewel-gem. Now, that jewel-gem was guarded by a yakkha named Kumbhīra with a retinue of a thousand kumbhaṇḍas. But angered by him, at a mere glance he became terrified and frightened, fled to the Cakkavāḷa mountain range, and stood there watching and trembling. Thus, having made him flee, Puṇṇaka seized the jewel-gem. ‘Captivating by name’ means: so named because it is able to bring the wealth conceived by the mind. อิติ โส ตํ คเหตฺวา อากาเสน คจฺฉนฺโต ตํ นครํ ปตฺโต. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, having taken it and traveling through the sky, he reached that city. To clarify this matter, the Teacher said: ๑๓๘๖. 1386. ‘‘โส อคฺคมา นครมินฺทปตฺถํ, โอรุยฺหุปาคจฺฉิ สภํ กุรูนํ; สมาคเต เอกสตํ สมคฺเค, อวฺเหตฺถ ยกฺโข อวิกมฺปมาโน. He went to the city of Indapattha, and descending, approached the assembly of the Kurus. When the one hundred were harmoniously assembled, the yakkha, unshaken, issued a challenge: ๑๓๘๗. 1387. ‘‘โก นีธ รญฺญํ วรมาภิเชติ, กมาภิเชยฺยาม วรทฺธเนน; กมนุตฺตรํ รตนวรํ ชินาม, โก วาปิ โน เชติ วรทฺธเนนา’’ติ. ‘Who here among the kings will win the best prize from me? Whom might we defeat with our superior wealth? From whom might we win an unsurpassed, excellent jewel? Or who might defeat us with superior wealth?’ ตตฺถ [Pg.172] โอรุยฺหุปาคจฺฉิ สภํ กุรูนนฺติ ภิกฺขเว, โส ปุณฺณโก อสฺสปิฏฺฐิโต โอรุยฺห อสฺสํ อทิสฺสมานรูปํ ฐเปตฺวา มาณวกวณฺเณน กุรูนํ สภํ อุปคโต. เอกสตนฺติ เอกสตราชาโน อฉมฺภีโต หุตฺวา ‘‘โก นีธา’’ติอาทีนิ วทนฺโต ชูเตน อวฺเหตฺถ. โก นีธาติ โก นุ อิมสฺมึ ราชสมาคเม. รญฺญนฺติ ราชูนํ อนฺตเร. วรมาภิเชตีติ อมฺหากํ สนฺตกํ เสฏฺฐรตนํ อภิเชติ, ‘‘อหํ ชินามี’’ติ วตฺตุํ อุสฺสหติ. กมาภิเชยฺยามาติ กํ วา มยํ ชิเนยฺยาม. วรทฺธเนนาติ อุตฺตมธเนน. กมนุตฺตรนฺติ ชินนฺโต จ กตรํ ราชานํ อนุตฺตรํ รตนวรํ ชินาม. โก วาปิ โน เชตีติ อถ วา โก นาม ราชา อมฺเห วรธเนน เชติ. อิติ โส จตูหิ ปเทหิ โกรพฺยเมว ฆฏฺเฏติ. Here, ‘descending, he approached the assembly of the Kurus’ means: Bhikkhus, that Puṇṇaka, having descended from the horse's back and made the horse invisible, approached the assembly of the Kurus in the guise of a young man. ‘The one hundred’ means: the one hundred kings. Being unafraid, saying, ‘Who here?’ and so on, he challenged them to a game of dice. ‘Who here’ means: who in this royal assembly? ‘Of kings’ means: among the kings. ‘Will win the best prize from me’ means: he wins our finest treasure; he dares to say, ‘I will win.’ ‘Whom might we defeat’ means: or whom might we defeat? ‘With superior wealth’ means: with the supreme wealth. The phrase ‘From whom might we win an unsurpassed...’ means: and in winning, from which king might we win an unsurpassed, excellent jewel? ‘Or who might defeat us’ means: or what king might defeat us with superior wealth? Thus with these four lines he provoked the Koravya himself. อถ ราชา ‘‘มยา อิโต ปุพฺเพ เอวํ สูโร หุตฺวา กเถนฺโต นาม น ทิฏฺฐปุพฺโพ, โก นุ โข เอโส’’ติ จินฺเตตฺวา ปุจฺฉนฺโต คาถมาห – Then the king thought, ‘I have never before seen anyone speak so bravely. Who can this be?’ And questioning him, he spoke this verse: ๑๓๘๘. 1388. ‘‘กุหึ นุ รฏฺเฐ ตว ชาติภูมิ, น โกรพฺยสฺเสว วโจ ตเวทํ; อภีโตสิ โน วณฺณนิภาย สพฺเพ, อกฺขาหิ เม นามญฺจ พนฺธเว จา’’ติ. ‘In what country, pray, is your native land? This speech of yours is not that of a Koravya. You are fearless before us all, with a radiant appearance. Tell me your name and your kinsmen.’ ตตฺถ น โกรพฺยสฺเสวาติ กุรุรฏฺฐวาสิกสฺเสว ตว วจนํ น โหติ. Here, ‘not that of a Koravya’ means: your speech is not that of an inhabitant of the Kuru country. ตํ สุตฺวา อิตโร ‘‘อยํ ราชา มม นามํ ปุจฺฉติ, ปุณฺณโก จ นาม ทาโส โหติ. สจาหํ ‘ปุณฺณโกสฺมี’ติ วกฺขามิ, ‘เอส ทาโส, ตสฺมา มํ ปคพฺภตาย เอวํ วเทตี’ติ อวมญฺญิสฺสติ, อนนฺตราตีเต อตฺตภาเว นามมสฺส กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห – Hearing that, the other thought: ‘This king is asking for my name, but Puṇṇaka is the name of a slave. If I say, “I am Puṇṇaka,” he will despise me, thinking, “This is a slave; that is why he speaks to me so boldly.” I will tell him my name from my immediately preceding existence.’ Reflecting thus, he spoke this verse: ๑๓๘๙. 1389. ‘‘กจฺจายโน มาณวโกสฺมิ ราช, อนูนนาโม อิติ มวฺหยนฺติ; องฺเคสุ เม ญาตโย พนฺธวา จ, อกฺเขน เทวสฺมิ อิธานุปตฺโต’’ติ. ‘O king, I am the young man Kaccāyana; they call me by the name Anūnanāma. My relatives and kinsmen are in the Aṅga country; I have come here for a game of dice, O lord.’ ตตฺถ อนูนนาโมติ น อูนนาโม. อิมินา อตฺตโน ปุณฺณกนามเมว ปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา กเถติ. อิติ มวฺหยนฺตีติ อิติ มํ อวฺหยนฺติ ปกฺโกสนฺติ[Pg.173]. องฺเคสูติ องฺครฏฺเฐ กาลจมฺปานคเร วสนฺติ. อกฺเขน เทวสฺมีติ เทว, ชูตกีฬนตฺเถน อิธ อนุปฺปตฺโตสฺมิ. Here, ‘Anūnanāma’ means: not a deficient name. By this he speaks having concealed his own name, Puṇṇaka. ‘Thus they call me’ means: thus they address me, they summon me. ‘In Aṅga’ means: they dwell in the city of Kālacampā in the Aṅga country. ‘For a game of dice, O lord, I have come’ means: O lord, I have come here for the purpose of playing dice. อถ ราชา ‘‘มาณว, ตฺวํ ชูเตน ชิโต กึ ทสฺสสิ, กึ เต อตฺถี’’ติ ปุจฺฉนฺโต คาถมาห – Then the king, asking, ‘Young man, if you are defeated in the game, what will you give? What do you have?’ spoke this verse: ๑๓๙๐. 1390. ‘‘กึ มาณวสฺส รตนานิ อตฺถิ, เย ตํ ชินนฺโต หเร อกฺขธุตฺโต; พหูนิ รญฺโญ รตนานิ อตฺถิ, เต ตฺวํ ทลิทฺโท กถมวฺหเยสี’’ติ. ‘What jewels does the young man have that a gambler, defeating you, might take? The king has many jewels; how can you, a pauper, challenge them?’ ตสฺสตฺโถ – กิตฺตกานิ โภโต มาณวสฺส รตนานิ อตฺถิ, เย ตํ ชินนฺโต อกฺขธุตฺโต ‘‘อาหรา’’ติ วตฺวา หเรยฺย. รญฺโญ ปน นิเวสเน พหูนิ รตนานิ อตฺถิ, เต ราชาโน เอวํ พหุธเน ตฺวํ ทลิทฺโท สมาโน กถํ ชูเตน อวฺหยสีติ. The meaning is this: How many jewels does the venerable young man have, which a gambler, defeating you, could take, saying, ‘Bring them!’? But in the king's residence there are many jewels. How can you, being poor, challenge with dice those kings who are so wealthy? ตโต ปุณฺณโก คาถมาห – Then Puṇṇaka spoke this verse: ๑๓๙๑. 1391. ‘‘มโนหโร นาม มณี มมายํ, มโนหรํ มณิรตนํ อุฬารํ; อิมญฺจ อาชญฺญมมิตฺตตาปนํ, เอตํ เม ชินิตฺวา หเร อกฺขธุตฺโต’’ติ. ‘This gem of mine is named Manohara, a captivating, magnificent jewel-gem; and this thoroughbred, a tormentor of foes—let the gambler take these from me after winning.’ ปาฬิโปตฺถเกสุ ปน ‘‘มณิ มม วิชฺชติ โลหิตงฺโก’’ติ ลิขิตํ. โส ปน มณิ เวฬุริโย, ตสฺมา อิทเมว สเมติ. But in the Pāḷi texts it is written: ‘I have a red-hued gem.’ However, that gem is a beryl; therefore this version is fitting. ตตฺถ อาชญฺญนฺติ อิมํ อาชานียสฺสญฺจ มณิญฺจาติ เอตํ เม อุภยํ หเรยฺย อกฺขธุตฺโตติ อสฺสํ ทสฺเสตฺวา เอวมาห. Here, showing the horse, he said this, meaning: ‘Let the gambler take both of these from me: this thoroughbred horse and the jewel.’ ตํ สุตฺวา ราชา คาถมาห – Hearing this, the king spoke this verse: ๑๓๙๒. 1392. ‘‘เอโก มณี มาณว กึ กริสฺสติ, อาชานิเยโก ปน กึ กริสฺสติ; พหูนิ รญฺโญ มณิรตนานิ อตฺถิ, อาชานิยา วาตชวา อนปฺปกา’’ติ. ‘Young man, what can one jewel do? And what can one thoroughbred do? The king has many jewel-gems, and thoroughbreds swift as the wind are not few.’ โทหฬกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Section on the Craving is finished. มณิกณฺฑํ The Section on the Jewel โส [Pg.174] รญฺโญ กถํ สุตฺวา ‘‘มหาราช, กึ นาม เอตํ วเทถ, เอโก อสฺโส อสฺสสหสฺสํ ลกฺขํ โหติ, เอโก มณิ มณิสหสฺสํ ลกฺขํ โหติ. น หิ สพฺเพ อสฺสา เอกสทิสา, อิมสฺส ตาว ชวํ ปสฺสถา’’ติ วตฺวา อสฺสํ อภิรุหิตฺวา ปาการมตฺถเกน เปเสสิ. สตฺตโยชนิกํ นครํ อสฺเสหิ คีวาย คีวํ ปหรนฺเตหิ ปริกฺขิตฺตํ วิย อโหสิ. อถานุกฺกเมน อสฺโสปิ น ปญฺญายิ, ยกฺโขปิ น ปญฺญายิ, อุทเร พทฺธรตฺตปโฏว ปญฺญายิ. โส อสฺสโต โอรุยฺห ‘‘ทิฏฺโฐ, มหาราช, อสฺสสฺส เวโค’’ติ วตฺวา ‘‘อาม, ทิฏฺโฐ’’ติ วุตฺเต ‘‘อิทานิ ปุน ปสฺส, มหาราชา’’ติ วตฺวา อสฺสํ อนฺโตนคเร อุยฺยาเน โปกฺขรณิยา อุทกปิฏฺเฐ เปเสสิ, ขุรคฺคานิ อเตเมนฺโตว ปกฺขนฺทิ. อถ นํ ปทุมปตฺเตสุ วิจราเปตฺวา ปาณึ ปหริตฺวา หตฺถํ ปสาเรสิ, อสฺโส อาคนฺตฺวา ปาณิตเล ปติฏฺฐาสิ. ตโต ‘‘วฏฺฏเต เอวรูปํ อสฺสรตนํ นรินฺทา’’ติ วตฺวา ‘‘วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเต ‘‘มหาราช, อสฺสรตนํ ตาว ติฏฺฐตุ, มณิรตนสฺส มหานุภาวํ ปสฺสา’’ติ วตฺวา ตสฺสานุภาวํ ปกาเสนฺโต อาห – Hearing the king’s words, he said: ‘Great king, what is this you say? One horse is worth a hundred thousand horses, and one gem is worth a hundred thousand gems. For not all horses are alike. First, behold the speed of this one.’ Then, mounting the horse, he sent it along the top of the rampart. The city, seven yojanas in extent, seemed as if it were encircled by horses striking neck to neck. Then gradually the horse could not be seen, nor could the yakkha be seen; only the red cloth tied around his belly was visible. Dismounting from the horse, he said, ‘Great king, have you seen the horse’s speed?’ When it was said, ‘Yes, I have seen it,’ he said, ‘Now, great king, watch again.’ He then sent the horse over the surface of the water in a lotus pond in a park inside the city; it galloped on without wetting the tips of its hooves. Then, after making it walk on the lotus leaves, he clapped his hands and stretched out his hand. The horse came and stood on his palm. Then, after saying, ‘Is such a horse-treasure suitable, O king of men?’ and it was said, ‘It is suitable,’ he said: ‘Great king, let the horse-treasure be for now. Behold the great power of the jewel-gem.’ And revealing its power, he said: ๑๓๙๓. 1393. ‘‘อิทญฺจ เม มณิรตนํ, ปสฺส ตฺวํ ทฺวิปทุตฺตม; อิตฺถีนํ วิคฺคหา เจตฺถ, ปุริสานญฺจ วิคฺคหา. ‘And this jewel-gem of mine, behold it, O best of bipeds! Herein are figures of women, and figures of men. ๑๓๙๔. 1394. ‘‘มิคานํ วิคฺคหา เจตฺถ, สกุณานญฺจ วิคฺคหา; นาคราชา สุปณฺณา จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. ‘Herein are figures of beasts, and figures of birds, and nāga kings and supaṇṇas; behold them created in the jewel!’ ตตฺถ อิตฺถีนนฺติ เอตสฺมิญฺหิ มณิรตเน อลงฺกตปฏิยตฺตา อเนกา อิตฺถิวิคฺคหา ปุริสวิคฺคหา นานปฺปการา มิคปกฺขิสงฺฆา เสนงฺคาทีนิ จ ปญฺญายนฺติ, ตานิ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. นิมฺมิตนฺติ อิทํ เอวรูปํ อจฺเฉรกํ มณิมฺหิ นิมฺมิตํ ปสฺส. Here, ‘of women’ means: in this jewel-gem are seen many adorned and arrayed female figures, male figures, various kinds of hosts of beasts and birds, army divisions, and so on. Showing these, he spoke thus. ‘Created’ means: behold this wonderful thing created in the jewel. ‘‘อปรมฺปิ ปสฺสาหี’’ติ วตฺวา คาถา อาห – And saying, ‘Behold still more,’ he spoke these verses: ๑๓๙๕. 1395. ‘‘หตฺถานีกํ รถานีกํ, อสฺเส ปตฺตี จ วมฺมิเน; จตุรงฺคินิมํ เสนํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. ‘An elephant corps, a chariot corps, horses and armored infantry; behold this four-limbed army created in the jewel. ๑๓๙๖. 1396. ‘‘หตฺถาโรเห [Pg.175] อนีกฏฺเฐ, รถิเก ปตฺติการเก; พลคฺคานิ วิยูฬฺหานิ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. ‘Elephant-riders standing in the corps, charioteers and foot-soldiers; behold the army divisions arrayed, created in the jewel!’ ตตฺถ พลคฺคานีติ พลาเนว. วิยูฬฺหานีติ พฺยูหวเสน ฐิตานิ. Here, ‘army divisions’ means: the forces themselves. ‘Arrayed’ means: standing in battle formation. ๑๓๙๗. 1397. ‘‘ปุรํ อุทฺธาปสมฺปนฺนํ, พหุปาการโตรณํ; สิงฺฆาฏเก สุภูมิโย, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. Behold the city, lofty and well-endowed, with many ramparts and gateways, the crossroads and pleasant grounds, fashioned in the jewel. ๑๓๙๘. 1398. ‘‘เอสิกา ปริขาโย จ, ปลิขํ อคฺคฬานิ จ; อฏฺฏาลเก จ ทฺวาเร จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. ‘Pillars and moats, the crossbar and the gate-panels, watchtowers and gates—see them fashioned in the jewel.’ ตตฺถ ปุรนฺติ นครํ. อุทฺธาปสมฺปนฺนนฺติ ปาการวตฺถุนา สมฺปนฺนํ. พหุปาการโตรณนฺติ อุจฺจปาการโตรณนครทฺวาเรน สมฺปนฺนํ. สิงฺฆาฏเกติ วีถิจตุกฺกานิ. สุภูมิโยติ นครูปจาเร วิจิตฺตา รมณียภูมิโย. เอสิกาติ นครทฺวาเรสุ อุฏฺฐาปิเต เอสิกตฺถมฺเภ. ปลิขนฺติ ปลิฆํ, อยเมว วา ปาโฐ. อคฺคฬานีติ นครทฺวารกวาฏานิ. ทฺวาเร จาติ โคปุรานิ จ. Therein, ‘puraṃ’ means a city. ‘Uddhāpasampannaṃ’ means endowed with the foundation for a rampart. ‘Bahupākāratoraṇaṃ’ means endowed with high ramparts and gateways. ‘Siṅghāṭake’ means crossroads. ‘Subhūmiyo’ means varied and delightful grounds in the city's environs. ‘Esikā’ means the pillars erected at the city gates. ‘Palikhaṃ’ means a crossbar (‘palighaṃ’); or this is the reading itself. ‘Aggaḷāni’ means the panels of the city gate. And ‘dvāre’ means gate-towers. ๑๓๙๙. 1399. ‘‘ปสฺส โตรณมคฺเคสุ, นานาทิชคณา พหู; หํสา โกญฺจา มยูรา จ, จกฺกวากา จ กุกฺกุหา. ‘See on the gateways many flocks of various birds: swans, herons, and peacocks, ruddy geese and cuckoos. ๑๔๐๐. 1400. ‘‘กุณาลกา พหู จิตฺรา, สิขณฺฑี ชีวชีวกา; นานาทิชคณากิณฺณํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. ‘Many colorful kuṇālakas, crested peacocks, and partridges; see it crowded with flocks of various birds, fashioned in the jewel.’ ตตฺถ โตรณมคฺเคสูติ เอตสฺมึ นคเร โตรณคฺเคสุ. กุณาลกาติ กาฬโกกิลา. จิตฺราติ จิตฺรปตฺตโกกิลา. Therein, ‘toraṇamaggesu’ means on top of the gateways in that city. ‘Kuṇālakā’ means black cuckoos. ‘Citrā’ means cuckoos with variegated feathers. ๑๔๐๑. 1401. ‘‘ปสฺส นครํ สุปาการํ, อพฺภุตํ โลมหํสนํ; สมุสฺสิตธชํ รมฺมํ, โสณฺณวาลุกสนฺถตํ. ‘See the city with its fine ramparts, wondrous and hair-raising; with lofty banners, delightful, strewn with golden sand. ๑๔๐๒. 1402. ‘‘ปสฺเสตฺถ ปณฺณสาลาโย, วิภตฺตา ภาคโส มิตา; นิเวสเน นิเวเส จ, สนฺธิพฺยูเห ปถทฺธิโย’’ติ. ‘See here the shops, divided into portions and measured out; see them in dwellings and abodes, at junctions; and see the main streets.’ ตตฺถ สุปาการนฺติ กญฺจนปาการปริกฺขิตฺตํ. ปณฺณสาลาโยติ นานาภณฺฑปุณฺเณ อาปเณ. นิเวสเน นิเวเส จาติ เคหานิ เจว เคหวตฺถูนิ จ. สนฺธิพฺยูเหติ ฆรสนฺธิโย จ อนิพฺพิทฺธรจฺฉา จ. ปถทฺธิโยติ นิพฺพิทฺธวีถิโย. Therein, ‘supākāraṃ’ means surrounded by golden ramparts. ‘Paṇṇasālāyo’ means shops filled with various goods. ‘Nivesane nivese ca’ means houses and house-sites. ‘Sandhibyūhe’ means house-junctions and unbroken roads. ‘Pathaddhiyo’ means well-laid-out streets. ๑๔๐๓. 1403. ‘‘ปานาคาเร [Pg.176] จ โสณฺเฑ จ, สูนา โอทนิยา ฆรา; เวสี จ คณิกาโย จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. ‘Taverns and topers, slaughterhouses and cook-shops; courtesans and prostitutes too—see them fashioned in the jewel. ๑๔๐๔. 1404. ‘‘มาลากาเร จ รชเก, คนฺธิเก อถ ทุสฺสิเก; สุวณฺณกาเร มณิกาเร, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. ‘Garland-makers and dyers, perfumers and cloth-dealers; goldsmiths and jewelers—see them fashioned in the jewel. ๑๔๐๕. 1405. ‘‘อาฬาริเก จ สูเท จ, นฏนาฏกคายิโน; ปาณิสฺสเร กุมฺภถูนิเก, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. ‘Cooks and chefs, actors, dancers, and singers; hand-clappers and pot-drummers—see them fashioned in the jewel.’ ตตฺถ โสณฺเฑ จาติ อตฺตโน อนุรูเปหิ กณฺฐกณฺณปิลนฺธเนหิ สมนฺนาคเต อาปานภูมึ สชฺเชตฺวา นิสินฺเน สุราโสณฺเฑ จ. อาฬาริเกติ ปูวปาเก. สูเทติ ภตฺตการเก. ปาณิสฺสเรติ ปาณิปฺปหาเรน คายนฺเต. กุมฺภถูนิเกติ ฆฏททฺทริวาทเก. Therein, ‘soṇḍe ca’ means topers seated in a drinking place they have prepared, possessing neck and ear ornaments suitable for themselves. ‘Āḷārike’ means cake-bakers. ‘Sūde’ means meal-preparers. ‘Pāṇissare’ means those who sing while clapping their hands. ‘Kumbhathūnike’ means players of the pot-drum. ๑๔๐๖. 1406. ‘‘ปสฺส เภรี มุทิงฺคา จ, สงฺขา ปณวทินฺทิมา; สพฺพญฺจ ตาฬาวจรํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. ‘See the kettledrums and mudiṅgas, conches, paṇavas, and dindima drums; and all the percussion instruments—see them fashioned in the jewel.’ ๑๔๐๗. 1407. ‘‘สมฺมตาลญฺจ วีณญฺจ, นจฺจคีตํ สุวาทิตํ; ตูริยตาฬิตสงฺฆุฏฺฐํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. Cymbals and the lute, dance and song well-performed; resounding with the playing of instruments—see them fashioned in the jewel. ๑๔๐๘. 1408. ‘‘ลงฺฆิกา มุฏฺฐิกา เจตฺถ, มายาการา จ โสภิยา; เวตาลิเก จ ชลฺเล จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. Here are acrobats and boxers, magicians and city-beautifiers; vetāla-raisers and barbers—see them fashioned in the jewel. ตตฺถ สมฺมตาลญฺจาติ ขทิราทิสมฺมญฺเจว กํสตาลญฺจ. ตูริยตาฬิตสงฺฆุฏฺฐนฺติ นานาตูริยานํ ตาฬิเตหิ สงฺฆุฏฺฐํ. มุฏฺฐิกาติ มุฏฺฐิกมลฺลา. โสภิยาติ นครโสภนา อิตฺถี จ สมฺปนฺนรูปา ปุริสา จ. เวตาลิเกติ เวตาลอุฏฺฐาปเก. ชลฺเลติ มสฺสูนิ กโรนฺเต นฺหาปิเต. Therein, ‘sammatālaṃ’ means cymbals of khadira wood and bronze cymbals. ‘Tūriyatāḷitasaṅghuṭṭhaṃ’ means resounding with the playing of various musical instruments. ‘Muṭṭhikā’ means fist-fighters. ‘Sobhiyā’ means women who beautify the city and men of handsome appearance. ‘Vetālike’ means vetāla-raisers. ‘Jalle’ means barbers who do beards. ๑๔๐๙. 1409. ‘‘สมชฺชา เจตฺถ วตฺตนฺติ, อากิณฺณา นรนาริภิ; มญฺจาติมญฺเจ ภูมิโย, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. Here festivals take place, crowded with men and women; on grounds with platforms upon platforms—see it fashioned in the jewel. ตตฺถ มญฺจาติมญฺเจติ มญฺจานํ อุปริ พทฺธมญฺเจ. ภูมิโยติ รมณียา สมชฺชภูมิโย. Therein, ‘mañcātimañce’ means platforms built on top of other platforms. ‘Bhūmiyo’ means delightful assembly grounds. ๑๔๑๐. 1410. ‘‘ปสฺส [Pg.177] มลฺเล สมชฺชสฺมึ, โผเฏนฺเต ทิคุณํ ภุชํ; นิหเต นิหตมาเน จ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. See the wrestlers in the arena, slapping their doubled-up arms; the one who strikes down and the one being struck down—see them fashioned in the jewel. ตตฺถ สมชฺชสฺมินฺติ มลฺลรงฺเค. นิหเตติ นิหนิตฺวา ชินิตฺวา ฐิเต. นิหตมาเนติ ปราชิเต. Therein, ‘samajjasmiṃ’ means in the wrestling arena. ‘Nihate’ means those who stand having struck down and conquered. ‘Nihatamāne’ means the defeated ones. ๑๔๑๑. 1411. ‘‘ปสฺส ปพฺพตปาเทสุ, นานามิคคณา พหู; สีหา พฺยคฺฆา วราหา จ, อจฺฉโกกตรจฺฉโย. See at the foot of the mountains many herds of various beasts: lions, tigers, and boars, bears, wolves, and hyenas. ๑๔๑๒. 1412. ‘‘ปลาสาทา ควชา จ, มหึสา โรหิตา รุรู; เอเณยฺยา จ วราหา จ, คณิโน นีกสูกรา. Rhinoceroses and gayals, buffaloes, rohita, and ruru deer; black antelopes, varāha deer, herd animals, and nīka-boars. ๑๔๑๓. 1413. ‘‘กทลิมิคา พหู จิตฺรา, พิฬารา สสกณฺฏกา; นานามิคคณากิณฺณํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. Many colorful kadali deer, wild cats, hares, and porcupines; see it crowded with herds of various beasts, fashioned in the jewel. ตตฺถ ปลาสาทาติ ขคฺคมิคา. ‘‘ปลตา’’ติปิ ปาโฐ. ควชาติ ควยา. วราหาติ เอกา มิคชาติกา. ตถา คณิโน เจว นีกสูกรา จ. พหู จิตฺราติ นานปฺปการา จิตฺรา มิคา. พิฬาราติ อรญฺญพิฬารา. สสกณฺฏกาติ สสา จ กณฺฏกา จ. Therein, ‘palāsādā’ means rhinoceroses. Another reading is ‘palatā.’ ‘Gavajā’ means gayals. ‘Varāhā’ is a species of beast. Similarly with ‘gaṇino’ and ‘nīkasūkarā.’ ‘Bahū citrā’ means various kinds of colorful beasts. ‘Biḷārā’ means wild cats. ‘Sasakaṇṭakā’ means hares and porcupines. ๑๔๑๔. 1414. ‘‘นชฺชาโย สุปฺปติตฺถาโย, โสณฺณวาลุกสนฺถตา; อจฺฉา สวนฺติ อมฺพูนิ, มจฺฉคุมฺพนิเสวิตา. Rivers with good fords, strewn with golden sand; their clear waters flow, frequented by shoals of fish. ๑๔๑๕. 1415. ‘‘กุมฺภีลา มกรา เจตฺถ, สุสุมารา จ กจฺฉปา; ปาฐีนา ปาวุสา มจฺฉา, พลชา มุญฺจโรหิตา’’ติ. Here are crocodiles and makaras, porpoises and turtles; pāṭhīna and pāvusa fish, balaja and muñja-rohita fish. ตตฺถ นชฺชาโยติ นทิโย. โสณฺณวาลุกสนฺถตาติ สุวณฺณวาลุกาย สนฺถตตลา. กุมฺภีลาติ อิเม เอวรูปา ชลจรา อนฺโตนทิยํ วิจรนฺติ, เตปิ มณิมฺหิ ปสฺสาหีติ. Therein, ‘najjāyo’ means rivers. ‘Soṇṇavālukasanthatā’ means with a bottom strewn with golden sand. ‘Kumbhīlā’: these kinds of aquatic creatures move about within the river; see them too in the jewel. ๑๔๑๖. 1416. ‘‘นานาทิชคณากิณฺณา, นานาทุมคณายุตา; เวฬุริยกโรทาโย, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. Crowded with various flocks of birds, endowed with various groves of trees; their waters resounding against banks of beryl—see them fashioned in the jewel. ตตฺถ [Pg.178] เวฬุริยกโรทาโยติ เวฬุริยปาสาเณ ปหริตฺวา สทฺทํ กโรนฺติโย เอวรูปา นชฺชาโยติ. Therein, ‘veḷuriyakarodāyo’ means rivers of such a kind that make a sound by striking against beryl stones. ๑๔๑๗. 1417. ‘‘ปสฺเสตฺถ โปกฺขรณิโย, สุวิภตฺตา จตุทฺทิสา; นานาทิชคณากิณฺณา, ปุถุโลมนิเสวิตา. See here the lotus ponds, well-laid out on four sides; crowded with various flocks of birds, frequented by large fish. ๑๔๑๘. 1418. ‘‘สมนฺโตทกสมฺปนฺนํ, มหึ สาครกุณฺฑลํ; อุเปตํ วนราเชหิ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. The earth endowed with water all around, with the ocean as its encircling ring; possessed of majestic forests—see it fashioned in the jewel. ตตฺถ ปุถุโลมนิเสวิตาติ มหามจฺเฉหิ นิเสวิตา. วนราเชหีติ วนราชีหิ, อยเมว วา ปาโฐ. Therein, ‘puthulomanisevitā’ means frequented by large fish. ‘Vanarājehi’ means by forest ranges (‘vanarājīhi’); or this is the reading itself. ๑๔๑๙. 1419. ‘‘ปุรโต วิเทเห ปสฺส, โคยานิเย จ ปจฺฉโต; กุรุโย ชมฺพุทีปญฺจ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. See Videha in the east, and Aparagoyāna in the west; Uttarakuru and Jambudīpa—see them fashioned in the jewel. ๑๔๒๐. 1420. ‘‘ปสฺส จนฺทํ สูริยญฺจ, โอภาสนฺเต จตุทฺทิสา; สิเนรุํ อนุปริยนฺเต, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. See the moon and the sun, illuminating the four directions as they circle Mount Sineru—see them fashioned in the jewel. ๑๔๒๑. 1421. ‘‘สิเนรุํ หิมวนฺตญฺจ, สาครญฺจ มหีตลํ; จตฺตาโร จ มหาราเช, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. Sineru and the Himālaya, the ocean and the earth’s surface; and the Four Great Kings—see them fashioned in the jewel. ๑๔๒๒. 1422. ‘‘อาราเม วนคุมฺเพ จ, ปาฏิเย จ สิลุจฺจเย; รมฺเม กิมฺปุริสากิณฺเณ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. In parks and forest thickets, on plateaus and rocky heights, delightful and crowded with kimpurisas—see them fashioned in the jewel. ๑๔๒๓. 1423. ‘‘ผารุสกํ จิตฺตลตํ, มิสฺสกํ นนฺทนํ วนํ; เวชยนฺตญฺจ ปาสาทํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. The Phārusaka, Cittalatā, Missaka, and Nandana groves; and the Vejayanta Palace—see them fashioned in the jewel. ๑๔๒๔. 1424. ‘‘สุธมฺมํ ตาวตึสญฺจ, ปาริฉตฺตญฺจ ปุปฺผิตํ; เอราวณํ นาคราชํ, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. The Sudhammā Hall and the Tāvatiṃsa devas, the flowering Pāricchattaka tree, and Erāvaṇa, the king of elephants—see them fashioned in the jewel. ๑๔๒๕. 1425. ‘‘ปสฺเสตฺถ เทวกญฺญาโย, นภา วิชฺชุริวุคฺคตา; นนฺทเน วิจรนฺติโย, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. See here the celestial maidens, risen from the sky like lightning, wandering in the Nandana grove—see them fashioned in the jewel. ๑๔๒๖. 1426. ‘‘ปสฺเสตฺถ [Pg.179] เทวกญฺญาโย, เทวปุตฺตปโลภินี; เทวปุตฺเต รมมาเน, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิต’’นฺติ. See here the celestial maidens enticing the sons of the gods, and the sons of the gods delighting—see them fashioned in the jewel. ตตฺถ วิเทเหติ ปุพฺพวิเทหทีปํ. โคยานิเยติ อปรโคยานทีปํ. กุรุโยติ อุตฺตรกุรุ จ ทกฺขิณโต ชมฺพุทีปญฺจ. อนุปริยนฺเตติ เอเต จนฺทิมสูริเย สิเนรุํ อนุปริยายนฺเต. ปาฏิเยติ ปตฺถริตฺวา ฐปิเต วิย ปิฏฺฐิปาสาเณ. Therein, ‘videhe’ means the eastern continent of Pubbavideha. ‘Goyāniye’ means the western continent of Aparagoyāna. ‘Kuruyo’ means Uttarakuru and, to the south, Jambudīpa. ‘Anupariyante’ means these, the moon and sun, circle around Sineru. ‘Pāṭiye’ means like flat stone slabs, spread out and placed. ๑๔๒๗. 1427. ‘‘ปโรสหสฺสปาสาเท, เวฬุริยผลสนฺถเต; ปชฺชลนฺเต จ วณฺเณน, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. Over a thousand palaces, paved with beryl slabs; blazing with beauty—see them fashioned in the jewel. ๑๔๒๘. 1428. ‘‘ตาวตึเส จ ยาเม จ, ตุสิเต จาปิ นิมฺมิเต; ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน, มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ. The Tāvatiṃsa, Yāma, and Tusita devas, and also the Nimmānaratī and Paranimmitavasavattī devas—see them fashioned in the jewel. ๑๔๒๙. 1429. ‘‘ปสฺเสตฺถ โปกฺขรณิโย, วิปฺปสนฺโนทิกา สุจี; มนฺทาลเกหิ สญฺฉนฺนา, ปทุมุปฺปลเกหิ จา’’ติ. “See the lotus ponds, with very clear, pure water, covered with mandālaka flowers, and with lotuses and water lilies.” ตตฺถ ปโรสหสฺสนฺติ ตาวตึสภวเน อติเรกสหสฺสปาสาเท. Therein, ‘parosahassaṃ’ means over a thousand palaces in the Tāvatiṃsa celestial world. ๑๔๓๐. 1430. ‘‘ทเสตฺถ ราชิโย เสตา, ทส นีลา มโนรมา; ฉ ปิงฺคลา ปนฺนรส, หลิทฺทา จ จตุทฺทส. “Here are ten white rows, ten delightful blue ones; six tawny, fifteen, and fourteen yellow. ๑๔๓๑. 1431. ‘‘วีสติ ตตฺถ โสวณฺณา, วีสติ รชตามยา; อินฺทโคปกวณฺณาภา, ตาว ทิสฺสนฺติ ตึสติ. “Twenty there are golden, twenty made of silver; thirty are seen with the splendor of the cochineal insect. ๑๔๓๒. 1432. ‘‘ทเสตฺถ กาฬิโย ฉจฺจ, มญฺเชฏฺฐา ปนฺนวีสติ; มิสฺสา พนฺธุกปุปฺเผหิ, นีลุปฺปลวิจิตฺติกา. “Here are ten and six black rows, twenty-five madder-colored; mixed with bandhuka flowers, variegated with blue water lilies. ๑๔๓๓. 1433. ‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ, อจฺจิมนฺตํ ปภสฺสรํ; โอธิสุงฺกํ มหาราช, ปสฺส ตฺวํ ทฺวิปทุตฺตมา’’ติ. “Thus complete in all its parts, blazing and radiant, behold this stake, O great king, supreme among bipeds.” ตตฺถ ทเสตฺถ ราชิโย เสตาติ เอตสฺมึ มณิกฺขนฺเธ ทส เสตราชิโย. ฉ ปิงฺคลา ปนฺนรสาติ ฉ จ ปนฺนรส จาติ เอกวีสติ ปิงฺคลราชิโย[Pg.180]. หลิทฺทาติ หลิทฺทวณฺณา จตุทฺทส. ตึสตีติ อินฺทโคปกวณฺณาภา ตึส ราชิโย. ทส ฉจฺจาติ ทส จ ฉ จ โสฬส กาฬราชิโย. ปนฺนวีสตีติ ปญฺจวีสติ มญฺเชฏฺฐวณฺณา ปภสฺสรา. มิสฺสา พนฺธุกปุปฺเผหีติ กาฬมญฺเชฏฺฐวณฺณราชิโย เอเตหิ มิสฺสา วิจิตฺติกา ปสฺส. เอตฺถ หิ กาฬราชิโย พนฺธุชีวกปุปฺเผหิ มิสฺสา, มญฺเชฏฺฐราชิโย นีลุปฺปเลหิ วิจิตฺติกา. โอธิสุงฺกนฺติ สุงฺกโกฏฺฐาสํ. โย มํ ชูเต ชินิสฺสติ, ตสฺสิมํ สุงฺกโกฏฺฐาสํ ปสฺสาติ วทติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘โหตุ สุงฺกํ, มหาราชา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ทฺวิปทุตฺตม ปสฺส ตฺวํ อิมํ เอวรูปํ มณิกฺขนฺธํ, อิทเมว, มหาราช, สุงฺกํ โหตุ. โย มํ ชูเต ชินิสฺสติ, ตสฺสิทํ ภวิสฺสตีติ. Here, ‘ten white rows’: in this jewel-block there are ten white rows. ‘Six tawny and fifteen’: six and fifteen, that is, twenty-one tawny rows. ‘Yellow’: fourteen of a yellow hue. ‘Thirty’: thirty rows with the splendor of the cochineal insect. ‘Ten and six’: ten and six, that is, sixteen black rows. ‘Twenty-five’: twenty-five radiant, madder-colored rows. ‘Mixed with bandhuka flowers’: the black and madder-colored rows are mixed with these; see how variegated they are. Here, the black rows are mixed with bandhujīvaka flowers, and the madder-colored rows are variegated with blue water lilies. ‘As the stake’: the portion of the stake. He says: “Whoever defeats me in the game of dice, let him see this portion of the stake.” In the commentary, however, there is also the reading, “Let it be the stake, great king.” Its meaning is: “O supreme among bipeds, see this jewel-block of such a kind; let this very thing, great king, be the stake. Whoever defeats me in the game of dice, this will be his.” มณิกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Section on the Jewel is finished. อกฺขกณฺฑํ The Section on Dice เอวํ วตฺวา ปุณฺณโก ‘‘มหาราช, อหํ ตาว ชูเต ปราชิโต อิมํ มณิรตนํ ทสฺสามิ, ตฺวํ ปน กึ ทสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘ตาต, มม สรีรญฺจ เทวิญฺจ เสตจฺฉตฺตญฺจ ฐเปตฺวา เสสํ มม สนฺตกํ สุงฺกํ โหตู’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, มา จิรายิ, อหํ ทูราคโต, ขิปฺปํ ชูตมณฺฑลํ สชฺชาเปหี’’ติ. ราชา อมจฺเจ อาณาเปสิ. เต ขิปฺปํ ชูตมณฺฑลํ สชฺเชตฺวา รญฺโญ วรโปตฺถกตฺถรณํ สนฺถริตฺวา เสสราชูนญฺจาปิ อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา ปุณฺณกสฺสปิ ปติรูปํ อาสนํ ปญฺญเปตฺวา รญฺโญ กาลํ อาโรจยึสุ. ตโต ปุณฺณโก ราชานํ คาถาย อชฺฌภาสิ – Having spoken thus, Puṇṇaka said: “Great king, if I am defeated in the game, I will give this jewel. But what will you give?” “Friend, setting aside my own person, the queen, and the white parasol, let all the rest of my property be the stake.” “Well then, Your Majesty, do not delay. I have come from afar. Quickly have the gaming circle prepared.” The king commanded his ministers. They quickly prepared the gaming circle, spread a covering of the finest cloth for the king, arranged seats for the other kings, and also prepared a suitable seat for Puṇṇaka. Then they announced the time to the king. Then Puṇṇaka addressed the king with a verse: ๑๔๓๔. 1434. ‘‘อุปาคตํ ราช มุเปหิ ลกฺขํ, เนตาทิสํ มณิรตนํ ตวตฺถิ; ธมฺเมน ชิสฺสาม อสาหเสน, ชิโต จ โน ขิปฺปมวากโรหี’’ติ. “The game is ready, O king, approach the mark; you do not have such a jewel as this. We shall win by fairness, not by force; and if you are defeated, you must quickly concede.” ตสฺสตฺโถ – มหาราช, ชูตสาลาย กมฺมํ อุปาคตํ นิฏฺฐิตํ, เอตาทิสํ มณิรตนํ ตว นตฺถิ, มา ปปญฺจํ กโรหิ, อุเปหิ ลกฺขํ อกฺเขหิ กีฬนฏฺฐานํ [Pg.181] อุปคจฺฉ. กีฬนฺตา จ มยํ ธมฺเมน ชิสฺสาม, ธมฺเมเนว โน อสาหเสน ชโย โหตุ. สเจ ปน ตฺวํ ชิโต ภวิสฺสสิ, อถ โน ขิปฺปมวากโรหิ, ปปญฺจํ อกตฺวาว ชิโต ธนํ ทเทยฺยาสีติ วุตฺตํ โหติ. Its meaning is: Great king, the preparations in the gaming hall are finished. You do not possess such a jewel. Do not delay. Approach the mark, the place for playing with dice. And as we play, we will win by fairness; let our victory be by fairness alone, not by force. But if you are defeated, then you must quickly concede; without delaying, being defeated, you should give the wealth. This is what is said. อถ นํ ราชา ‘‘มาณว, ตฺวํ มํ ‘ราชา’ติ มา ภายิ, ธมฺเมเนว โน อสาหเสน ชยปราชโย ภวิสฺสตี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก ‘‘อมฺหากํ ธมฺเมเนว ชยปราชยภาวํ ชานาถา’’ติ เตปิ ราชาโน สกฺขึ กโรนฺโต คาถมาห – Then the king said to him: “Young man, do not be afraid of me, thinking, ‘He is the king.’ Our victory and defeat will be by fairness alone, not by force.” Hearing this, Puṇṇaka, making those kings his witnesses, said, “Know that our victory and defeat will be by fairness alone,” and he spoke this verse: ๑๔๓๕. 1435. ‘‘ปญฺจาล ปจฺจุคฺคต สูรเสน, มจฺฉา จ มทฺทา สห เกกเกภิ; ปสฺสนฺตุ โนเต อสเฐน ยุทฺธํ, น โน สภายํ น กโรนฺติ กิญฺจี’’ติ. “O Pañcāla, O prominent Sūrasena, O Maccha and Madda, together with the Kekakas, let them witness our contest without deceit; surely in our assembly they will not do nothing.” ตตฺถ ปจฺจุคฺคตาติ อุคฺคตตฺตา ปญฺญาตตฺตา ปากฏตฺตา ปญฺจาลราชานเมวาลปติ. มจฺฉา จาติ ตฺวญฺจ, สมฺม มจฺฉราช. มทฺทาติ มทฺทราช. สห เกกเกภีติ เกกเกภินาเมน ชนปเทน สห วตฺตมานเกกเกภิราช, ตฺวญฺจ. อถ วา สหสทฺทํ ‘‘เกกเกภี’’ติ ปทสฺส ปจฺฉโต ฐเปตฺวา ปจฺจุคฺคตสทฺทญฺจ สูรเสนวิเสสนํ กตฺวา ปญฺจาลปจฺจุคฺคตสูรเสน มจฺฉา จ มทฺทา จ เกกเกภิ สห เสสราชาโน จาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปสฺสนฺตุ โนเตติ อมฺหากํ ทฺวินฺนํ เอเต ราชาโน อสเฐน อกฺขยุทฺธํ ปสฺสนฺตุ. น โน สภายํ น กโรนฺติ กิญฺจีติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ, สภายํ กิญฺจิ สกฺขึ น น กโรนฺติ, ขตฺติเยปิ พฺราหฺมเณปิ กโรนฺติเยว, ตสฺมา สเจ กิญฺจิ อการณํ อุปฺปชฺชติ, ‘‘น โน สุตํ, น โน ทิฏฺฐ’’นฺติ วตฺตุํ น ลภิสฺสถ, อปฺปมตฺตา โหถาติ. Here, ‘prominent’: because he is risen, renowned, and manifest, he addresses the king of the Pañcālas. ‘And Maccha’: and you, friend king of the Macchas. ‘Madda’: the king of the Maddas. ‘Together with the Kekakas’: the king of the Kekakas, who exists together with the country named Kekaka, and you too. Alternatively, by placing the word ‘saha’ after the word ‘kekakebhi’ and making the word ‘paccuggata’ an adjective of Sūrasena, the meaning here should be seen thus: O Pañcāla, O prominent Sūrasena, O Maccha and Madda, together with the Kekakas and the remaining kings. ‘Let them witness our’: let these kings witness the dice contest of us two without deceit. ‘Surely in our assembly they will not do nothing’: here ‘no’ is a mere particle. In the assembly they will surely act as witnesses; both khattiyas and brahmins do so. Therefore, if anything improper arises, you will not get to say, ‘We did not hear, we did not see.’ Be heedful. เอวํ ยกฺขเสนาปติ ราชาโน สกฺขึ อกาสิ. ราชาปิ เอกสตราชปริวุโต ปุณฺณกํ คเหตฺวา ชูตสาลํ ปาวิสิ. สพฺเพปิ ปติรูปาสเนสุ นิสีทึสุ, รชตผลเก สุวณฺณปาสเก ฐปยึสุ. ปุณฺณโก ตุริตตุริโต อาห ‘‘มหาราช, ปาสเกสุ อายา นาม มาลิกํ สาวฏฺฏํ พหุลํ สนฺติภทฺราทโย จตุวีสติ, เตสุ ตุมฺเห อตฺตโน รุจฺจนกํ อายํ คณฺหถา’’ติ. ราชา ‘‘สาธู’’ติ พหุลํ คณฺหิ. ปุณฺณโก [Pg.182] สาวฏฺฏํ คณฺหิ. อถ นํ ราชา อาห ‘‘เตน หิ ตาว มาณว, ปาสเก ปาเตหี’’ติ. ‘‘มหาราช, ปฐมํ มม วาโร น ปาปุณาติ, ตุมฺเห ปาเตถา’’ติ วุตฺเต ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตสฺส ปน ตติเย อตฺตภาเว มาตุภูตปุพฺพา อารกฺขเทวตา, ตสฺสา อานุภาเวน ราชา ชูเต ชินาติ. สา ตสฺส อวิทูเร ฐิตา อโหสิ. ราชา เทวธีตรํ อนุสฺสริตฺวา ชูตคีตํ คายนฺโต อิมา คาถา อาห – Thus the commander of the yakkhas made the kings his witnesses. The king, surrounded by one hundred and one kings, took Puṇṇaka and entered the gaming hall. They all sat down on suitable seats, and golden dice were placed on a silver board. Puṇṇaka, in a great hurry, said: “Great king, among the throws of the dice there are twenty-four types, such as Mālika, Sāvaṭṭa, Bahula, and Santibhadda. From these, take the type that you prefer.” The king said, “Good,” and took Bahula. Puṇṇaka took Sāvaṭṭa. Then the king said to him: “Well then, young man, you throw the dice.” When it was said, “Great king, the first turn does not fall to me; you throw,” the king agreed, saying, “Good.” Now, a guardian deity who had formerly been his mother in his third past life, by her power the king used to win at dice. She stood not far from him. The king, remembering the goddess, sang a dice-song, speaking these verses: ‘‘สพฺพา นที วงฺกคตี, สพฺเพ กฏฺฐมยา วนา; สพฺพิตฺถิโย กเร ปาปํ, ลภมาเน นิวาตเก. (ชา. ๒.๒๑.๓๐๘); “All rivers are winding, all forests are made of wood; all women do evil when they find a secluded opportunity. ‘‘อถ ปสฺสตุ มํ อมฺม, วิชยํ เม ปทิสฺสตุ; อนุกมฺปาหิ เม อมฺม, มหนฺตํ ชยเมสฺสตุ. “Now, mother, look upon me; let my victory be seen. Have compassion for me, mother; let a great victory come to me. ‘‘เทวเต ตฺวชฺช รกฺข เทวิ, ปสฺส มา มํ วิภาเวยฺย; อนุกมฺปกา ปติฏฺฐา จ, ปสฺส ภทฺรานิ รกฺขิตุํ. “O goddess, protect me today; see that he does not destroy me. You who are compassionate and my support, see to protecting my good fortune. ‘‘ชมฺโพนทมยํ ปาสํ, จตุรํสมฏฺฐงฺคุลิ; วิภาติ ปริสมชฺเฌ, สพฺพกามทโท ภว. “O die made of Jambu-river gold, four-cornered and eight-angled, you shine in the midst of the assembly; be a giver of all I desire. ‘‘เทวเต เม ชยํ เทหิ, ปสฺส มํ อปฺปภาคินํ; มาตานุกมฺปโก โปโส, สทา ภทฺรานิ ปสฺสติ. “O goddess, give me victory; look upon me, one of little fortune. A person who has his mother's compassion always sees good fortune. ‘‘อฏฺฐกํ มาลิกํ วุตฺตํ, สาวฏฺฏญฺจ ฉกํ มตํ; จตุกฺกํ พหุลํ เญยฺยํ, ทฺวิพินฺทุสนฺติภทฺรกํ; จตุวีสติ อายา จ, มุนินฺเทน ปกาสิตา’’ติ. “The throw Mālika is said to be an eight, and Sāvaṭṭa is considered a six; Bahula should be known as a four, and Santibhadraka as a two-dot. And twenty-four types of throws have been declared by the lord of sages.” ราชา เอวํ ชูตคีตํ คายิตฺวา ปาสเก หตฺเถน ปริวตฺเตตฺวา อากาเส ขิปิ. ปุณฺณกสฺส อานุภาเวน ปาสกา รญฺโญ ปราชยาย ภสฺสนฺติ. ราชา ชูตสิปฺปมฺหิ อติกุสลตาย ปาสเก อตฺตโน ปราชยาย ภสฺสนฺเต ญตฺวา อากาเสเยว สงฺกฑฺฒนฺโต คเหตฺวา ปุน อากาเส ขิปิ. ทุติยมฺปิ อตฺตโน ปราชยาย ภสฺสนฺเต ญตฺวา ตเถว อคฺคเหสิ. ตโต ปุณฺณโก จินฺเตสิ ‘‘อยํ ราชา มาทิเสน ยกฺเขน สทฺธึ ชูตํ กีฬนฺโต ภสฺสมาเน ปาสเก สงฺกฑฺฒิตฺวา คณฺหาติ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ. โส โอโลเกนฺโต ตสฺส อารกฺขเทวตาย อานุภาวํ ญตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา กุทฺโธ วิย นํ โอโลเกสิ. สา ภีตตสิตา [Pg.183] ปลายิตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตมตฺถกํ ปตฺวา กมฺปมานา โอโลเกตฺวา อฏฺฐาสิ. ราชา ตติยมฺปิ ปาสเก ขิปิตฺวา อตฺตโน ปราชยาย ภสฺสนฺเต ญตฺวาปิ ปุณฺณกสฺสานุภาเวน หตฺถํ ปสาเรตฺวา คณฺหิตุํ นาสกฺขิ. เต รญฺโญ ปราชยาย ปตึสุ. อถสฺส ปราชิตภาวํ ญตฺวา ปุณฺณโก อปฺโผเฏตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน ‘‘ชิตํ เม’’ติ ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิ. โส สทฺโท สกลชมฺพุทีปํ ผริ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having sung the dice-song, the king shook the dice in his hand and threw them into the air. By Puṇṇaka’s power, the dice were falling for the king’s defeat. The king, being extremely skilled in the art of dice, knew the dice were falling for his own defeat, and snatching them back in mid-air, he threw them into the air again. A second time, knowing they were falling for his defeat, he seized them in the same way. Then Puṇṇaka thought: 'This king, playing dice with a yakkha like me, snatches back the falling dice. What could be the reason?' Looking about, he understood it was by the power of the king's guardian deity, and opening his eyes wide, he glared at her as if in anger. Frightened and terrified, she fled, and reaching the summit of the Cakkavāḷa mountain range, she stood there trembling and looking back. The king threw the dice a third time, and though he knew they were falling for his defeat, because of Puṇṇaka’s power he was unable to stretch out his hand and take them. They fell for the king’s defeat. Then, knowing he was defeated, Puṇṇaka snapped his fingers and with a great sound uttered a lion’s roar three times: 'I have won!' That sound pervaded the whole of Jambudīpa. To explain this matter, the Teacher said: ๑๔๓๖. 1436. ‘‘เต ปาวิสุํ อกฺขมเทน มตฺตา, ราชา กุรูนํ ปุณฺณโก จาปิ ยกฺโข; ราชา กลึ วิจฺจินมคฺคเหสิ, กฏํ อคฺคหี ปุณฺณโก นาม ยกฺโข. 'They entered, intoxicated with the pride of dice-playing, the king of the Kurus and also the yakkha Puṇṇaka. The king, in choosing, took the losing throw; the yakkha named Puṇṇaka took the winning throw.' ๑๔๓๗. 1437. ‘‘เต ตตฺถ ชูเต อุภเย สมาคเต, รญฺญํ สกาเส สขีนญฺจ มชฺเฌ; อเชสิ ยกฺโข นรวีรเสฏฺฐํ, ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พภูวา’’ติ. 'When both had come together there at the game, in the presence of the kings and in the midst of friends, the yakkha defeated the best of heroic men; there a tumultuous cry arose.' ตตฺถ ปาวิสุนฺติ ชูตสาลํ ปวิสึสุ. วิจฺจินนฺติ ราชา จตุวีสติยา อาเยสุ วิจินนฺโต กลึ ปราชยคฺคาหํ อคฺคเหสิ. กฏํ อคฺคหีติ ปุณฺณโก นาม ยกฺโข ชยคฺคาหํ คณฺหิ. เต ตตฺถ ชูเต อุภเย สมาคเตติ เต ตตฺถ ชูเต สมาคตา อุโภ ชูตํ กีฬึสูติ อตฺโถ. รญฺญนฺติ อถ เตสํ เอกสตราชูนํ สกาเส อวเสสานญฺจ สขีนํ มชฺเฌ โส ยกฺโข นรวีรเสฏฺฐํ ราชานํ อเชสิ. ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พภูวาติ ตสฺมึ ชูตมณฺฑเล ‘‘รญฺโญ ปราชิตภาวํ ชานาถ, ชิตํ เม, ชิตํ เม’’ติ มหนฺโต สทฺโท อโหสิ. They entered: they entered the gaming hall. In choosing: the king, choosing among the twenty-four types of throws, took the kali, the losing throw. Took the winning throw: the yakkha named Puṇṇaka took the winning throw. When both had come together there at the game: the meaning is that both, having come together there at the game, played dice. Of the kings: then, in the presence of those one hundred and one kings and in the midst of the remaining friends, that yakkha defeated the king, the best of heroic men. There a tumultuous cry arose: in that gaming circle there was a great sound: 'Know that the king is defeated! I have won! I have won!' ราชา ปราชิโต อนตฺตมโน อโหสิ. อถ นํ สมสฺสาเสนฺโต ปุณฺณโก คาถมาห – The king, being defeated, was displeased. Then Puṇṇaka, comforting him, spoke this verse: ๑๔๓๘. 1438. ‘‘ชโย [Pg.184] มหาราช ปราชโย จ, อายูหตํ อญฺญตรสฺส โหติ; ชนินฺท ชีโนสิ วรทฺธเนน, ชิโต จ เม ขิปฺปมวากโรหี’’ติ. “Victory, O great king, and defeat, befalls one of two who strive. O lord of people, you have lost the best of wealth, and I am the victor. Quickly grant me my prize!” ตตฺถ อายูหตนฺติ ทฺวินฺนํ วายามมานานํ อญฺญตรสฺส เอว โหติ, ตสฺมา ‘‘ปราชิโตมฺหี’’ติ มา จินฺตยิ. ชีโนสีติ ปริหีโนสิ. วรทฺธเนนาติ ปรมธเนน. ขิปฺปมวากโรหีติ ขิปฺปํ เม ชยํ ธนํ เทหีติ. Herein, befalls one of two who strive means it happens to one of two who are making an effort; therefore, do not think, “I am defeated.” You have been defeated means you have lost. By the best of wealth means by the supreme wealth. Quickly grant me my prize means “Quickly give me the wealth of my victory.” อถ นํ ราชา ‘‘คณฺห, ตาตา’’ติ วทนฺโต คาถมาห – Then the king, saying, “Take it, my dear,” spoke this verse: ๑๔๓๙. 1439. ‘‘หตฺถี ควาสฺสา มณิกุณฺฑลา จ, ยญฺจาปิ มยฺหํ รตนํ ปถพฺยา; คณฺหาหิ กจฺจาน วรํ ธนานํ, อาทาย เยนิจฺฉสิ เตน คจฺฉา’’ติ. “Elephants, cattle, horses, and jeweled earrings, and whatever treasure of mine there is on earth; take, Kaccāna, the best of riches, and having taken what you wish, go where you please.” ปุณฺณโก อาห – Puṇṇaka said: ๑๔๔๐. 1440. ‘‘หตฺถี ควาสฺสา มณิกุณฺฑลา จ, ยญฺจาปิ ตุยฺหํ รตนํ ปถพฺยา; เตสํ วโร วิธุโร นาม กตฺตา, โส เม ชิโต ตํ เม อวากโรหี’’ติ. “Elephants, cattle, horses, and jeweled earrings, and whatever treasure of yours is on earth—the best of them is the counselor named Vidhura. He has been won by me; grant him to me!” ตตฺถ โส เม ชิโต ตํ เมติ มยา หิ ตว วิชิเต อุตฺตมํ รตนํ ชิตํ, โส จ สพฺพรตนานํ วโร วิธุโร, ตสฺมา, เทว, โส มยา ชิโต นาม โหติ, ตํ เม เทหีติ. Herein, he has been won by me; grant him to me: for the supreme jewel in your dominion has been won by me. And he, Vidhura, is the best of all jewels. Therefore, Your Majesty, he has truly been won by me. Give him to me! ราชา อาห – The king said: ๑๔๔๑. 1441. ‘‘อตฺตา จ เม โส สรณํ คตี จ, ทีโป จ เลโณ จ ปรายโณ จ; อสนฺตุเลยฺโย มม โส ธเนน, ปาเณน เม สาทิโส เอส กตฺตา’’ติ. “He is my very self, my refuge and my destination, my island, my shelter, and my final resort. He is incomparable for me with wealth; this counselor is like my own life-breath.” ตตฺถ อตฺตา จ เม โสติ โส มยฺหํ อตฺตา จ, มยา จ ‘‘อตฺตานํ ฐเปตฺวา เสสํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตํ มา คณฺหิ. น เกวลญฺจ อตฺตาว[Pg.185], อถ โข เม โส สรณญฺจ คติ จ ทีโป จ เลโณ จ ปรายโณ จ. อสนฺตุเลยฺโย มม โส ธเนนาติ สตฺตวิเธน รตเนน สทฺธึ น ตุเลตพฺโพติ. Herein, He is my very self: he is my self, and it was said by me, “Excluding myself, I will give the rest”; therefore do not take him. And not only is he my self, but he is also my refuge, my destination, my island, my shelter, and my final resort. He is incomparable for me with wealth means he is not to be weighed against the seven kinds of jewels. ปุณฺณโก อาห – Puṇṇaka said: ๑๔๔๒. 1442. ‘‘จิรํ วิวาโท มม ตุยฺหญฺจสฺส, กามญฺจ ปุจฺฉาม ตเมว คนฺตฺวา; เอโสว โน วิวรตุ เอตมตฺถํ, ยํ วกฺขตี โหตุ กถา อุภินฺน’’นฺติ. “This dispute between you and me has gone on long enough. Let us then go and ask him. Let him alone clarify this matter for us. Whatever he says, let that be the final word for both of us.” ตตฺถ วิวรตุ เอตมตฺถนฺติ ‘‘โส ตว อตฺตา วา น วา’’ติ เอตมตฺถํ เอโสว ปกาเสตุ. โหตุ กถา อุภินฺนนฺติ ยํ โส วกฺขติ, สาเยว โน อุภินฺนํ กถา โหตุ, ตํ ปมาณํ โหตูติ อตฺโถ. Herein, Let him clarify this matter: let him alone make clear this point: ‘Is he your self or not?’ Let that be the word for both of us means: whatever he says, let that very statement be the word for both of us; the meaning is, let that be the authority. ราชา อาห – The king said: ๑๔๔๓. 1443. ‘‘อทฺธา หิ สจฺจํ ภณสิ, น จ มาณว สาหสํ; ตเมว คนฺตฺวา ปุจฺฉาม, เตน ตุสฺสามุโภ ชนา’’ติ. “Indeed, you speak truly, young man, and not rashly. Let us go and ask him himself; then both of us will be satisfied.” ตตฺถ น จ มาณว สาหสนฺติ มยฺหํ ปสยฺห สาหสิกวจนํ น จ ภณสิ. Herein, and not rashly, O young man means: you do not speak rash words to me forcibly. เอวํ วตฺวา ราชา เอกสตราชาโน ปุณฺณกญฺจ คเหตฺวา ตุฏฺฐมานโส เวเคน ธมฺมสภํ อคมาสิ. ปณฺฑิโตปิ อาสนา โอรุยฺห ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ปุณฺณโก มหาสตฺตํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ปณฺฑิต, ‘ตฺวํ ธมฺเม ฐิโต ชีวิตเหตุปิ มุสาวาทํ น ภณสี’ติ กิตฺติสทฺโท เต สกลโลเก ผุโฏ, อหํ ปน เต อชฺช ธมฺเม ฐิตภาวํ ชานิสฺสามี’’ติ วตฺวา คาถมาห – Having said this, the king, taking Puṇṇaka and the one hundred and one kings, with a pleased mind, quickly went to the Dhamma hall. The wise one, too, descended from his seat, paid homage to the king, and stood to one side. Then Puṇṇaka addressed the Great Being: “Wise one, the sound of your fame has spread through the whole world that ‘you are established in the Dhamma and do not speak falsehood even for the sake of your life.’ But today I will test your establishment in the Dhamma.” Having said this, he spoke a verse: ๑๔๔๔. 1444. ‘‘สจฺจํ นุ เทวา วิทหู กุรูนํ, ธมฺเม ฐิตํ วิธุรํ นามมจฺจํ; ทาโสสิ รญฺโญ อุท วาสิ ญาติ, วิธุโรติ สงฺขา กตมาสิ โลเก’’ติ. “Do the devas truly proclaim of the Kurus’ minister named Vidhura that he is established in the Dhamma? Are you a slave of the king, or are you a kinsman? How did you come to be designated in the world as ‘Vidhura’?” ตตฺถ สจฺจํ นุ เทวา วิทหู กุรูนํ, ธมฺเม ฐิตํ วิธุรํ นามมจฺจนฺติ ‘‘กุรูนํ รฏฺเฐ วิธุโร นาม อมจฺโจ ธมฺเม ฐิโต ชีวิตเหตุปิ มุสาวาทํ น [Pg.186] ภณตี’’ติ เอวํ เทวา วิทหู วิทหนฺติ กเถนฺติ ปกาเสนฺติ, เอวํ วิทหมานา เต เทวา สจฺจํ นุ วิทหนฺติ, อุทาหุ อภูตวาทาเยเวเตติ. วิธุโรติ สงฺขา กตมาสิ โลเกติ ยา เอสา ตว ‘‘วิธุโร’’ติ โลเก สงฺขา ปญฺญตฺติ, สา กตมา อาสิ, ตฺวํ ปกาเสหิ, กึ นุ รญฺโญ ทาโส นีจตรชาติโก, อุทาหุ สโม วา อุตฺตริตโร วา ญาตีติ อิทํ ตาว เม อาจิกฺข, ทาโสสิ รญฺโญ, อุท วาสิ ญาตีติ. Herein, Do the devas truly proclaim of the Kurus’ minister named Vidhura that he is established in the Dhamma?: The devas know, declare, and proclaim: ‘In the kingdom of the Kurus, the minister named Vidhura is established in the Dhamma and does not speak falsehood even for the sake of his life.’ In so proclaiming, do those devas proclaim the truth, or are they speakers of what is not so? How did you come to be designated in the world as ‘Vidhura’?: What was this designation ‘Vidhura’ that you have in the world? You should make it clear. Are you the king’s slave, of very low birth, or a kinsman who is his equal or superior? First tell me this, as in the line: Are you a slave of the king, or are you a kinsman? อถ มหาสตฺโต ‘‘อยํ มํ เอวํ ปุจฺฉติ, อหํ โข ปเนตํ ‘รญฺโญ ญาตี’ติปิ ‘รญฺโญ อุตฺตริตโร’ติปิ ‘รญฺโญ น กิญฺจิ โหมี’ติปิ สญฺญาเปตุํ สกฺโกมิ, เอวํ สนฺเตปิ อิมสฺมึ โลเก สจฺจสโม อวสฺสโย นาม นตฺถิ, สจฺจเมว กเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มาณว, เนวาหํ รญฺโญ ญาติ, น อุตฺตริตโร, จตุนฺนํ ปน ทาสานํ อญฺญตโร’’ติ ทสฺเสตุํ คาถาทฺวยมาห – Then the Great Being thought: “He questions me thus. I am able to convince him that I am the king’s kinsman, or his superior, or that I am nothing to the king. Even so, in this world there is no refuge equal to truth. It is right to speak only the truth.” Reflecting thus, and intending to show him, “Young man, I am neither the king’s kinsman nor his superior, but one of four kinds of slaves,” he spoke two verses: ๑๔๔๕. 1445. ‘‘อามายทาสาปิ ภวนฺติ เหเก, ธเนน กีตาปิ ภวนฺติ ทาสา; สยมฺปิ เหเก อุปยนฺติ ทาสา, ภยา ปณุนฺนาปิ ภวนฺติ ทาสา. “Some are slaves by birth, some are slaves bought with wealth; some become slaves of their own accord, and some become slaves driven by fear. ๑๔๔๖. 1446. ‘‘เอเต นรานํ จตุโรว ทาสา, อทฺธา หิ โยนิโต อหมฺปิ ชาโต; ภโว จ รญฺโญ อภโว จ รญฺโญ, ทาสาหํ เทวสฺส ปรมฺปิ คนฺตฺวา; ธมฺเมน มํ มาณว ตุยฺห ทชฺชา’’ติ. “These are the four kinds of slaves among humans. Indeed, I too was born from such an origin. Whether it is for the king’s prosperity or for his decline, I am a slave of His Majesty, even if I go far away. Let him give me to you in accordance with justice, young man.” ตตฺถ อามายทาสาติ ทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาตทาสา. สยมฺปิ เหเก อุปยนฺติ ทาสาติ เย เกจิ อุปฏฺฐากชาติกา, สพฺเพ เต สยํ ทาสภาวํ อุปคตา ทาสา นาม. ภยา ปณุนฺนาติ ราชภเยน วา โจรภเยน วา อตฺตโน วสนฏฺฐานโต ปณุนฺนา กรมรา หุตฺวา ปรวิสยํ คตาปิ ทาสาเยว นาม. อทฺธา หิ โยนิโต อหมฺปิ ชาโตติ มาณว, เอกํเสเนว อหมฺปิ จตูสุ ทาสโยนีสุ เอกโต สยํ ทาสโยนิโต นิพฺพตฺตทาโส. ภโว จ รญฺโญ อภโว จ รญฺโญติ รญฺโญ [Pg.187] วุฑฺฒิ วา โหตุ อวุฑฺฒิ วา, น สกฺกา มยา มุสา ภาสิตุํ. ปรมฺปีติ ทูรํ คนฺตฺวาปิ อหํ เทวสฺส ทาโสเยว. ทชฺชาติ มํ ราชา ชยธเนน ขณฺเฑตฺวา ตุยฺหํ เทนฺโต ธมฺเมน สภาเวน ทเทยฺยาติ. Herein, slaves by birth are slaves born in a slave woman’s womb. Some become slaves of their own accord: whoever is of an attendant class, all those who have undertaken servitude of their own accord are called slaves. Driven by fear: driven from their own dwelling place by fear of the king or fear of thieves, they become destitute and go to another territory; they too are called slaves. Indeed, I too was born from such an origin: young man, I am definitely a slave born from one of the four slave-origins, namely, the origin of one who becomes a slave of his own accord. Whether it is for the king’s prosperity or for his decline: whether there is prosperity or decline for the king, it is not possible for me to speak falsely. Even if I go far away: even having gone to a distant place, I am still His Majesty’s slave. Let him give: when the king gives me to you, setting me apart as the prize of victory, let him give me righteously, in accordance with my true nature. ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก หฏฺฐตุฏฺโฐ ปุน อปฺโผเฏตฺวา คาถมาห – Hearing this, Puṇṇaka, joyful and satisfied, clapped his hands again and spoke this verse: ๑๔๔๗. 1447. ‘‘อยํ ทุตีโย วิชโย มมชฺช, ปุฏฺโฐ หิ กตฺตา วิวเรตฺถ ปญฺหํ; อธมฺมรูโป วต ราชเสฏฺโฐ, สุภาสิตํ นานุชานาสิ มยฺห’’นฺติ. “This is my second victory today, for the counselor, when asked, has clarified the question. Alas, this best of kings is of an unrighteous nature! You do not approve of my well-spoken words.” ตตฺถ ราชเสฏฺโฐติ อยํ ราชเสฏฺโฐ อธมฺมรูโป วต. สุภาสิตนฺติ วิธุรปณฺฑิเตน สุกถิตํ สุวินิจฺฉิตํ. นานุชานาสิ มยฺหนฺติ อิทาเนตํ วิธุรปณฺฑิตํ มยฺหํ กสฺมา นานุชานาสิ, กิมตฺถํ น เทสีติ วทติ. Herein, this best of kings: this best of kings is, alas, of an unrighteous nature. Well-spoken words: what was well said and well decided by Vidhura the wise. You do not approve: he is saying, “Why do you not now grant me this Vidhura the wise? For what reason do you not give him?” ตํ สุตฺวา ราชา อนตฺตมโน หุตฺวา ‘‘ปณฺฑิโต มาทิสํ ยสทายกํ อโนโลเกตฺวา อิทานิ ทิฏฺฐํ มาณวกํ โอโลเกตี’’ติ มหาสตฺตสฺส กุชฺฌิตฺวา ‘‘มาณว, สเจ โส ทาโส เม ภเวยฺย, ตํ คเหตฺวา คจฺฉา’’ติ วตฺวา คาถมาห – Hearing that, the king became displeased and, growing angry with the Great Being, he thought: “The wise one, without regard for a bestower of fame like me, now has regard for this young man he has just seen.” Then he said, “Young man, if he is my slave, take him and go,” and spoke this verse: ๑๔๔๘. 1448. ‘‘เอวํ เจ โน โส วิวเรตฺถ ปญฺหํ, ทาโสหมสฺมิ น จ โขสฺมิ ญาติ; คณฺหาหิ กจฺจาน วรํ ธนานํ, อาทาย เยนิจฺฉสิ เตน คจฺฉา’’ติ. “Since he has clarified the question for us thus: ‘I am a slave and indeed not a kinsman,’ take, Kaccāna, this best of riches. Having taken him, go wherever you wish.” ตตฺถ เอวํ เจ โน โส วิวเรตฺถ ปญฺหนฺติ สเจ โส อมฺหากํ ปญฺหํ ‘‘ทาโสหมสฺมิ, น จ โขสฺมิ ญาตี’’ติ เอวํ วิวริ เอตฺถ ปริสมณฺฑเล, อถ กึ อจฺฉสิ, สกลโลเก ธนานํ วรํ เอตํ คณฺห, คเหตฺวา จ ปน เยน อิจฺฉสิ, เตน คจฺฉาติ. Herein, Since he has thus clarified the question for us: If he has clarified our question in this assembly thus: ‘I am a slave and indeed not a kinsman,’ then why do you wait? Take this one, the best of riches in the whole world, and having taken him, go wherever you wish. อกฺขกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Section on Dice is finished. ฆราวาสปญฺหา The Questions on Household Life เอวญฺจ [Pg.188] ปน วตฺวา ราชา จินฺเตสิ ‘‘ปณฺฑิตํ คเหตฺวา มาณโว ยถารุจิ คมิสฺสติ, ตสฺส คตกาลโต ปฏฺฐาย มยฺหํ มธุรธมฺมกถา ทุลฺลภา ภวิสฺสติ, ยํนูนาหํ อิมํ อตฺตโน ฐาเน ฐเปตฺวา อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทเปตฺวา ฆราวาสปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ นํ ราชา เอวมาห ‘‘ปณฺฑิต, ตุมฺหากํ คตกาเล มม มธุรธมฺมกถา ทุลฺลภา ภวิสฺสติ, อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทาเปตฺวา อตฺตโน ฐาเน ฐตฺวา มยฺหํ ฆราวาสปญฺหํ กเถถา’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา รญฺญา ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชสิ. ตตฺรายํ ปญฺโห – Having said this, the king thought: “The young man will take the wise one and go as he pleases. From the time of his departure, sweet Dhamma talks will be difficult for me to obtain. What if I establish him in my own place, have him sit on the decorated Dhamma seat, and ask him the questions on household life?” Then the king said to him: “Wise one, after your departure sweet Dhamma talks will be difficult for me to obtain. Having had you sit on the decorated Dhamma seat while I stand in my own place, please explain to me the questions on household life.” He consented, saying, “Very well,” sat on the decorated Dhamma seat, and, being asked the question by the king, he answered. Here is the question: ๑๔๔๙. 1449. ‘‘วิธุร วสมานสฺส, คหฏฺฐสฺส สกํ ฆรํ; เขมา วุตฺติ กถํ อสฺส, กถํ นุ อสฺส สงฺคโห. “O Vidhura, for a householder dwelling in his own home, how can his livelihood be secure? And how can there be beneficence? ๑๔๕๐. 1450. ‘‘อพฺยาพชฺฌํ กถํ อสฺส, สจฺจวาที จ มาณโว; อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, กถํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ. “How can he be without affliction, and how can a person be truthful? Having passed on from this world to the next, how does he not grieve?” ตตฺถ เขมา วุตฺติ กถํ อสฺสาติ กถํ ฆราวาสํ วสนฺตสฺส คหฏฺฐสฺส เขมา นิพฺภยา วุตฺติ ภเวยฺย. กถํ นุ อสฺส สงฺคโหติ จตุพฺพิโธ สงฺคหวตฺถุสงฺขาโต สงฺคโห ตสฺส กถํ ภเวยฺย. อพฺยาพชฺฌนฺติ นิทฺทุกฺขตา. สจฺจวาที จาติ กถํ นุ มาณโว สจฺจวาที นาม ภเวยฺย. เปจฺจาติ ปรโลกํ คนฺตฺวา. Herein, how can his livelihood be secure?: how can a householder living the household life have a secure and fearless livelihood? And how can there be beneficence?: how can there be for him the beneficence comprised of the four bases of beneficence? Without affliction: freedom from suffering. And how can a person be truthful?: how can a person be called a speaker of truth? Having passed on: having gone to the next world. ตํ สุตฺวา ปณฺฑิโต รญฺโญ ปญฺหํ กเถสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Hearing that, the wise man answered the king's question. Explaining that matter, the Teacher said: ๑๔๕๑. 1451. ‘‘ตํ ตตฺถ คติมา ธิติมา, มติมา อตฺถทสฺสิมา; สงฺขาตา สพฺพธมฺมานํ, วิธุโร เอตทพฺรวิ. “In that regard, Vidhura—wise, resolute, intelligent, a seer of the true meaning, one who had fathomed all things—said this:” ๑๔๕๒. 1452. ‘‘น สาธารณทารสฺส, น ภุญฺเช สาทุเมกโก; น เสเว โลกายติกํ, เนตํ ปญฺญาย วฑฺฒนํ. “One should not have a wife in common with others, nor enjoy a tasty meal alone. One should not resort to materialism, for that does not enhance wisdom.” ๑๔๕๓. 1453. ‘‘สีลวา วตฺตสมฺปนฺโน, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ; นิวาตวุตฺติ อตฺถทฺโธ, สุรโต สขิโล มุทุ. “He should be virtuous, accomplished in his duties, heedful, discerning; humble in demeanor, not stubborn, amiable, of kindly speech, and gentle.” ๑๔๕๔. 1454. ‘‘สงฺคเหตา [Pg.189] จ มิตฺตานํ, สํวิภาคี วิธานวา; ตปฺเปยฺย อนฺนปาเนน, สทา สมณพฺราหฺมเณ. “A uniter of friends, generous, and resourceful, he should always gratify ascetics and brahmins with food and drink.” ๑๔๕๕. 1455. ‘‘ธมฺมกาโม สุตาธาโร, ภเวยฺย ปริปุจฺฉโก; สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺย, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต. “A lover of the Dhamma and a repository of learning, he should be one who makes inquiries. He should respectfully attend upon the virtuous and the very learned.” ๑๔๕๖. 1456. ‘‘ฆรมาวสมานสฺส, คหฏฺฐสฺส สกํ ฆรํ; เขมา วุตฺติ สิยา เอวํ, เอวํ นุ อสฺส สงฺคโห. “For a householder dwelling in his own home, his livelihood would thus be secure. Thus would be his beneficence.” ๑๔๕๗. 1457. ‘‘อพฺยาพชฺฌํ สิยา เอวํ, สจฺจวาที จ มาณโว; อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, เอวํ เปจฺจ น โสจตี’’ติ. “Thus he would be free from affliction, and the man a speaker of truth. Having passed on from this world to the next, he thus does not grieve.” ตตฺถ ตํ ตตฺถาติ ภิกฺขเว, ตํ ราชานํ ตตฺถ ธมฺมสภายํ ญาณคติยา คติมา, อพฺโพจฺฉินฺนวีริเยน ธิติมา, ภูริสมาย วิปุลาย ปญฺญาย มติมา, สณฺหสุขุมตฺถทสฺสินา ญาเณน อตฺถทสฺสิมา, ปริจฺฉินฺทิตฺวา ชานนญาณสงฺขาตาย ปญฺญาย สพฺพธมฺมานํ สงฺขาตา, วิธุรปณฺฑิโต เอตํ ‘‘น สาธารณทารสฺสา’’ติอาทิวจนํ อพฺรวิ. ตตฺถ โย ปเรสํ ทาเรสุ อปรชฺฌติ, โส สาธารณทาโร นาม, ตาทิโส น อสฺส ภเวยฺย. น ภุญฺเช สาทุเมกโกติ สาทุรสํ ปณีตโภชนํ อญฺเญสํ อทตฺวา เอกโกว น ภุญฺเชยฺย. โลกายติกนฺติ อนตฺถนิสฺสิตํ สคฺคมคฺคานํ อทายกํ อนิยฺยานิกํ วิตณฺฑสลฺลาปํ โลกายติกวาทํ น เสเวยฺย. เนตํ ปญฺญาย วฑฺฒนนฺติ น หิ เอตํ โลกายติกํ ปญฺญาย วฑฺฒนํ. สีลวาติ อขณฺเฑหิ ปญฺจหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต. วตฺตสมฺปนฺโนติ ฆราวาสวตฺเตน วา ราชวตฺเตน วา สมนฺนาคโต. อปฺปมตฺโตติ กุสลธมฺเมสุ อปฺปมตฺโต. นิวาตวุตฺตีติ อติมานํ อกตฺวา นีจวุตฺติ โอวาทานุสาสนิปฏิจฺฉโก. อตฺถทฺโธติ ถทฺธมจฺฉริยวิรหิโต. สุรโตติ โสรจฺเจน สมนฺนาคโต. สขิโลติ เปมนียวจโน. มุทูติ กายวาจาจิตฺเตหิ อผรุโส. Herein, monks, “In that regard”: in regard to that king in the Dhamma-hall, the wise Vidhura—wise (gatimā) through the course of knowledge, resolute (dhitimā) through unremitting energy, intelligent (matimā) through vast and extensive wisdom, a seer of the true meaning (atthadassimā) through knowledge that sees the subtle and fine meaning, one who had fathomed all things (saṅkhātā sabbadhammānaṃ) through the wisdom called the knowledge that knows by discriminating—spoke this utterance beginning: “One should not have a wife in common….” Herein, one who offends against the wives of others is called “one with a wife in common”; he should not be such a person. “Nor enjoy a tasty meal alone” means: he should not eat a tasty, choice meal alone without giving to others. “One should not resort to materialism” means: he should not resort to the doctrine of materialism, which is connected with what is unbeneficial, does not lead to heaven and the path, is not liberating, and is sophistical chatter. “For that does not enhance wisdom” means: for this materialism does not enhance wisdom. “Virtuous” means: endowed with the five precepts, unbroken. “Accomplished in his duties” means: accomplished in the duties of a householder or the duties of a king. “Heedful” means: heedful in regard to wholesome states. “Humble in demeanor” means: not being arrogant, of humble conduct, receptive to advice and instruction. “Not stubborn” means: free from stubborn avarice. “Amiable” means: endowed with affability. “Of kindly speech” means: of affectionate speech. “Gentle” means: not harsh in body, speech, and mind. สงฺคเหตา จ มิตฺตานนฺติ กลฺยาณมิตฺตานํ สงฺคหกโร. ทานาทีสุ โย เยน สงฺคหํ อิจฺฉติ, ตสฺส เตเนว สงฺคาหโก. สํวิภาคีติ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานญฺเจว กปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกาทีนญฺจ สํวิภาคกโร. วิธานวาติ ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุํ วฏฺฏตี’’ติ เอวํ สพฺพกิจฺเจสุ วิธานสมฺปนฺโน. ตปฺเปยฺยาติ คหิตคหิตภาชนานิ [Pg.190] ปูเรตฺวา ททมาโน ตปฺเปยฺย. ธมฺมกาโมติ ปเวณิธมฺมมฺปิ สุจริตธมฺมมฺปิ กามยมาโน ปตฺถยมาโน. สุตาธาโรติ สุตสฺส อาธารภูโต. ปริปุจฺฉโกติ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสล’’นฺติอาทิวจเนหิ ปริปุจฺฉนสีโล. สกฺกจฺจนฺติ คารเวน. เอวํ นุ อสฺส สงฺคโหติ สงฺคโหปิสฺส เอวํ กโต นาม ภเวยฺย. สจฺจวาทีติ เอวํ ปฏิปนฺโนเยว สภาววาที นาม สิยา. “A uniter of friends” means: a uniter of good friends. In giving and so on, for one who desires support by some means, he is a supporter by that very means. “Generous” means: one who shares with righteous ascetics and brahmins, and also with the poor, wayfarers, paupers, and supplicants. “Resourceful” means: accomplished in making arrangements in all one's affairs, such as knowing: “At this time it is proper to plow, at this time it is proper to sow.” “He should gratify” means: he should gratify them by filling the bowls they hold out and giving. “A lover of the Dhamma” means: one who loves and longs for both the traditional Dhamma and the Dhamma of good conduct. “A repository of learning” means: a foundation for what has been learned. “One who makes inquiries” means: one who has the habit of approaching righteous ascetics and brahmins and asking such questions as: “What, venerable sir, is wholesome?” “Respectfully” means: with reverence. “Thus would be his way of giving support” means: his support would indeed be given in this way. “A speaker of truth” means: one who practices in this way would be a speaker of what is real. เอวํ มหาสตฺโต รญฺโญ ฆราวาสปญฺหํ กเถตฺวา ปลฺลงฺกา โอรุยฺห ราชานํ วนฺทิ. ราชาปิสฺส มหาสกฺการํ กตฺวา เอกสตราชูหิ ปริวุโต อตฺตโน นิเวสนเมว คโต. Thus the Great Being, having answered the king's question about the household life, descended from his seat and paid homage to the king. The king, having paid him great honor, returned to his own residence surrounded by one hundred and one kings. ฆราวาสปญฺหา นิฏฺฐิตา. The Questions on the Household Life are concluded. ลกฺขณกณฺฑํ The Chapter on the Characteristics มหาสตฺโต ปน ปฏินิวตฺโต. อถ นํ ปุณฺณโก อาห – But the Great Being turned back. Then Puṇṇaka said to him: ๑๔๕๘. 1458. ‘‘เอหิ ทานิ คมิสฺสาม, ทินฺโน โน อิสฺสเรน เม; มเมวตฺถํ ปฏิปชฺช, เอส ธมฺโม สนนฺตโน’’ติ. “Come now, let us go; you have been given to me by my lord. Attend to my business; this is the eternal law.” ตตฺถ ทินฺโน โนติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ, ตฺวํ อิสฺสเรน มยฺหํ ทินฺโนติ อตฺโถ. สนนฺตโนติ มม อตฺถํ ปฏิปชฺชนฺเตน หิ ตยา อตฺตโน สามิกสฺส อตฺโถ ปฏิปนฺโน โหติ. ยญฺเจตํ สามิกสฺส อตฺถกรณํ นาม, เอส ธมฺโม สนนฺตโน โปราณกปณฺฑิตานํ สภาโวติ. Herein, in the phrase “dinno no,” the word “no” is a mere particle; the meaning is: “You have been given to me by the lord.” “Eternal law” means: by attending to my purpose, you thereby attend to the purpose of your own master. And this, the furthering of one's master's purpose, is the eternal law, the nature of the wise of old. วิธุรปณฺฑิโต อาห – The wise Vidhura said: ๑๔๕๙. 1459. ‘‘ชานามิ มาณว ตยาหมสฺมิ, ทินฺโนหมสฺมิ ตว อิสฺสเรน; ตีหญฺจ ตํ วาสเยมุ อคาเร, เยนทฺธุนา อนุสาเสมุ ปุตฺเต’’ติ. “I know, young man, that I have been won by you; I have been given to you by my lord. But let me stay at home for three days, that for this long I might instruct my sons.” ตตฺถ ตยาหมสฺมีติ ตยา ลทฺโธหมสฺมีติ ชานามิ, ลภนฺเตน จ น อญฺญถา ลทฺโธ. ทินฺโนหมสฺมิ ตว อิสฺสเรนาติ มม อิสฺสเรน รญฺญา [Pg.191] อหํ ตว ทินฺโน. ตีหํ จาติ มาณว, อหํ ตว พหูปกาโร, ราชานํ อโนโลเกตฺวา สจฺจเมว กเถสึ, เตนาหํ ตยา ลทฺโธ, ตฺวํ เม มหนฺตคุณภาวํ ชานาหิ, มยํ ตีณิปิ ทิวสานิ อตฺตโน อคาเร วาเสมุ, ตสฺมา เยนทฺธุนา ยตฺตเกน กาเลน มยํ ปุตฺตาทาเร อนุสาเสมุ, ตํ กาลํ อธิวาเสหีติ. Herein, “I have been won by you” means: I know, “I have been obtained by you,” and having been obtained, I was not obtained otherwise. “I have been given to you by my lord” means: “I have been given to you by my lord, the king.” “For three days” means: “Young man, I have been of great service to you. Disregarding the king, I spoke only the truth, and by that I was won by you. You should recognize this great favor of mine. Let us stay for three days in my own home. Therefore, please consent to that period of time during which we might instruct our wife and children.” ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก ‘‘สจฺจํ ปณฺฑิโต อาห, พหูปกาโร เอส มม, ‘สตฺตาหมฺปิ อฑฺฒมาสมฺปิ นิสีทาหี’ติ วุตฺเต อธิวาเสตพฺพเมวา’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห – Hearing this, Puṇṇaka thought: “The wise one speaks the truth. He has been of great service to me. If he had said, ‘Stay for a week or even half a month,’ I would have had to consent.” Thinking thus, he spoke this verse: ๑๔๖๐. 1460. ‘‘ตํ เม ตถา โหตุ วเสมุ ตีหํ, กุรุตํ ภวชฺช ฆเรสุ กิจฺจํ; อนุสาสตํ ปุตฺตทาเร ภวชฺช, ยถา ตยี เปจฺจ สุขี ภเวยฺยา’’ติ. “Let it be so for me; let us stay for three days. Let your honor now attend to your duties at home. Let your honor now instruct your wife and children, so that after you have departed, they may be happy.” ตตฺถ ตํ เมติ ยํ ตฺวํ วเทสิ, สพฺพํ ตํ มม ตถา โหตุ. ภวชฺชาติ ภวํ อชฺช ปฏฺฐาย ตีหํ อนุสาสตุ. ตยี เปจฺจาติ ยถา ตยิ คเต ปจฺฉา ตว ปุตฺตทาโร สุขี ภเวยฺย, เอวํ อนุสาสตุ. Herein, “Let it be so for me” means: whatever you say, let all that be so for me. “Let your honor now” means: let your honor, starting from today, instruct them for three days. “After you have departed” means: let him instruct them so that after you have gone, your wife and children might be happy. เอวํ วตฺวา ปุณฺณโก มหาสตฺเตน สทฺธึเยว ตสฺส นิเวสนํ ปาวิสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having spoken thus, Puṇṇaka entered the Great Being's residence together with him. To clarify the meaning of this, the Teacher said: ๑๔๖๑. 1461. ‘‘สาธูติ วตฺวาน ปหูตกาโม, ปกฺกามิ ยกฺโข วิธุเรน สทฺธึ; ตํ กุญฺชราชญฺญหยานุจิณฺณํ, ปาเวกฺขิ อนฺเตปุรมริยเสฏฺโฐ’’ติ. “Saying ‘Good!’, the wealthy yakkha went along with Vidhura; that noble chief entered the inner palace, frequented by elephants and thoroughbred horses.” ตตฺถ ปหูตกาโมติ มหาโภโค. กุญฺชราชญฺญหยานุจิณฺณนฺติ กุญฺชเรหิ จ อาชญฺญหเยหิ จ อนุจิณฺณํ ปริปุณฺณํ. อริยเสฏฺโฐติ อาจารอริเยสุ อุตฺตโม ปุณฺณโก ยกฺโข ปณฺฑิตสฺส อนฺเตปุรํ ปาวิสิ. Herein, “wealthy” (pahūtakāmo) means: one of great wealth. “Frequented by elephants and thoroughbred horses” means: frequented and filled with elephants and thoroughbred horses. “Noble chief” means: Puṇṇaka the yakkha, the best among the noble in conduct, entered the wise one's inner palace. มหาสตฺตสฺส ปน ติณฺณํ อุตูนํ อตฺถาย ตโย ปาสาทา อเหสุํ. เตสุ เอโก โกญฺโจ นาม, เอโก มยูโร นาม, เอโก ปิยเกโต นาม. เต สนฺธาย อยํ คาถา วุตฺตา – Now, the Great Being had three palaces for the three seasons. One was named Koñca (the Curlew), one Mayūra (the Peacock), and one Piyaketa (the Beloved Banner). In reference to these, this verse was spoken: ๑๔๖๒. 1462. ‘‘โกญฺจํ [Pg.192] มยูรญฺจ ปิยญฺจ เกตํ, อุปาคมี ตตฺถ สุรมฺมรูปํ; ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ, มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสา’’ติ. “He approached the Koñca, the Mayūra, and the Piyaketa, delightful in their form, with abundant food and much to eat and drink, like Masakkasāra, the city of Vāsava.” ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ ตีสุ ปาสาเทสุ ยตฺถ ตสฺมึ สมเย อตฺตนา วสติ, ตํ สุรมฺมรูปํ ปาสาทํ ปุณฺณกํ อาทาย อุปาคมิ. Herein, “there” means: whichever of those three palaces he himself was dwelling in at that time, he (the Great Being) went up to that delightful palace, taking Puṇṇaka with him. โส อุปคนฺตฺวา จ ปน อลงฺกตปาสาทสฺส สตฺตมาย ภูมิยา สยนคพฺภญฺเจว มหาตลญฺจ สชฺชาเปตฺวา สิริสยนํ ปญฺญาเปตฺวา สพฺพํ อนฺนปานาทิวิธึ อุปฏฺฐเปตฺวา เทวกญฺญาโย วิย ปญฺจสตา อิตฺถิโย ‘‘อิมา เต ปาทปริจาริกา โหนฺตุ, อนุกฺกณฺฐนฺโต อิธ วสาหี’’ติ ตสฺส นิยฺยาเทตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คโต. ตสฺส คตกาเล ตา อิตฺถิโย นานาตูริยานิ คเหตฺวา ปุณฺณกสฺส ปริจริยาย นจฺจาทีนิ ปฏฺฐเปสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having gone up, on the seventh floor of the decorated palace, he had the bedchamber and the great terrace prepared, the glorious couch set up, and all arrangements for food and drink supplied. Then, handing over to him five hundred women like celestial nymphs, he said: “Let these be your personal attendants. Dwell here without anxiety.” He then went to his own quarters. When he had gone, those women took up various musical instruments and began to dance and perform for Puṇṇaka's service. To clarify the meaning of this, the Teacher said: ๑๔๖๓. 1463. ‘‘ตตฺถ นจฺจนฺติ คายนฺติ, อวฺหยนฺติ วราวรํ; อจฺฉรา วิย เทเวสุ, นาริโย สมลงฺกตา’’ติ. “There they dance and sing, and call to one another, those beautifully adorned women, like celestial nymphs among the gods.” ตตฺถ อวฺหยนฺติ วราวรนฺติ วรโต วรํ นจฺจญฺจ คีตญฺจ กโรนฺติโย ปกฺโกสนฺติ. Herein, “they call to one another” means: performing the very best of dances and songs, they summon one another. ๑๔๖๔. 1464. ‘‘สมงฺคิกตฺวา ปมทาหิ ยกฺขํ, อนฺเนน ปาเนน จ ธมฺมปาโล; อตฺถตฺถเมวานุวิจินฺตยนฺโต, ปาเวกฺขิ ภริยาย ตทา สกาเส’’ติ. “The Dhamma-protector, having provided the yakkha with women and with food and drink, reflecting only on the beneficial purpose, then went into the presence of his wife.” ตตฺถ ปมทาหีติ ปมทาหิ เจว อนฺนปาเนหิ จ สมงฺคิกตฺวา. ธมฺมปาโลติ ธมฺมสฺส ปาลโก โคปโก. อตฺถตฺถเมวาติ อตฺถภูตเมว อตฺถํ. ภริยายาติ สพฺพเชฏฺฐิกาย ภริยาย. Herein, “with women” means: having provided him with women and with food and drink. “Dhamma-protector” means: a guardian and protector of the Dhamma. “Beneficial purpose” means: the very purpose that is beneficial. “Of his wife” means: of his chief wife. ๑๔๖๕. 1465. ‘‘ตํ [Pg.193] จนฺทนคนฺธรสานุลิตฺตํ, สุวณฺณชมฺโพนทนิกฺขสาทิสํ; ภริยํวจา ‘เอหิ สุโณหิ โภติ, ปุตฺตานิ อามนฺตย ตมฺพเนตฺเต’’’ติ. He spoke to his wife, who was anointed with the fragrant essence of sandalwood and resembled a necklace of Jambu-river gold: “Come, listen, madam! Summon the children, O you with copper-hued eyes!” ตตฺถ ภริยํวจาติ เชฏฺฐภริยํ อวจ. อามนฺตยาติ ปกฺโกส. Herein, “he spoke to his wife” means: he spoke to his chief wife. “Summon” means: call them. ๑๔๖๖. 1466. ‘‘สุตฺวาน วากฺยํ ปติโน อนุชฺชา, สุณิสํ วจ ตมฺพนขึ สุเนตฺตํ; ‘อามนฺตย วมฺมธรานิ เจเต, ปุตฺตานิ อินฺทีวรปุปฺผสาเม’’’ติ. Having heard her husband’s word, Anujjā spoke to her daughter-in-law, the one with copper nails and beautiful eyes: ‘O Ceta, summon the armor-bearers, my children, O you who are like a blue lotus flower!’” ตตฺถ อนุชฺชาติ เอวํนามิกา. สุณิสํวจ ตมฺพนขึ สุเนตฺตนฺติ สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา อสฺสุมุขี โรทมานา ‘‘สยํ คนฺตฺวา ปุตฺเต ปกฺโกสิตุํ อยุตฺตํ, สุณิสํ เปเสสฺสามี’’ติ ตสฺสา นิวาสฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตมฺพนขึ สุเนตฺตํ สุณิสํ อวจ. วมฺมธรานีติ วมฺมธเร สูเร, สมตฺเถติ อตฺโถ, อาภรณภณฺฑเมว วา อิธ ‘‘วมฺม’’นฺติ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา อาภรณธเรติปิ อตฺโถ. เจเตติ ตํ นาเมนาลปติ, ปุตฺตานีติ มม ปุตฺเต จ ธีตโร จ. อินฺทีวรปุปฺผสาเมติ ตํ อาลปติ. Herein, Anujjā is her name. Spoke to her daughter-in-law, the one with copper nails and beautiful eyes: having heard his word, she, with a tearful face, weeping, thought, ‘It is not proper for me to go and call the children myself; I will send my daughter-in-law.’ Going to her dwelling place, she spoke to her daughter-in-law, Tambanakhī Sunettā. Armor-bearers: it means armor-wearing heroes, capable ones. Or here ‘armor’ is intended to mean an item of adornment; therefore, it also means ‘adornment-wearers.’ Ceta: she addresses her by that name. Children: my sons and daughters. One like a blue lotus flower: she addresses her thus. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปาสาทา โอรุยฺห อนุวิจริตฺวา ‘‘ปิตา โว โอวาทํ ทาตุกาโม ปกฺโกสติ, อิทํ กิร โว ตสฺส ปจฺฉิมทสฺสน’’นฺติ สพฺพเมวสฺส สุหทชนญฺจ ปุตฺตธีตโร จ สนฺนิปาเตสิ. ธมฺมปาลกุมาโร ปน ตํ วจนํ สุตฺวาว โรทนฺโต กนิฏฺฐภาติกคณปริวุโต ปิตุ สนฺติกํ อคมาสิ. ปณฺฑิโต เต ทิสฺวาว สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา เชฏฺฐปุตฺตํ มุหุตฺตํ หทเย นิปชฺชาเปตฺวา หทยา โอตาเรตฺวา สิริคพฺภโต นิกฺขมฺม มหาตเล ปลฺลงฺกมชฺเฌ นิสีทิตฺวา ปุตฺตสหสฺสสฺส โอวาทํ อทาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – She, having accepted with ‘Very well,’ descended from the palace and went about, saying, ‘Your father wishes to give you an exhortation and is summoning you. This, it seems, will be your last sight of him.’ She gathered together all his dear people, his sons and daughters. But Prince Dhammapāla, upon hearing that word, went to his father weeping, surrounded by the group of his younger brothers. The Wise One, on seeing them, unable to maintain his composure, embraced his eldest son with tear-filled eyes and kissed his head. After making him lie on his chest for a moment, he took him down from his chest, left the glorious inner chamber, and sat down on a couch in the middle of the great hall, where he gave an exhortation to his thousand sons. To clarify this matter, the Teacher said: ๑๔๖๗. 1467. ‘‘เต อาคเต มุทฺธนิ ธมฺมปาโล, จุมฺพิตฺวา ปุตฺเต อวิกมฺปมาโน; อามนฺตยิตฺวาน อโวจ วากฺยํ, ทินฺนาหํ รญฺญา อิธ มาณวสฺส. “When they had arrived, Dhammapāla, unwavering, kissed his sons on the head. Having addressed them, he spoke this word: ‘I have been given by the king to this brahmin youth here. ๑๔๖๘. 1468. ‘‘ตสฺสชฺชหํ [Pg.194] อตฺตสุขี วิเธยฺโย, อาทาย เยนิจฺฉติ เตน คจฺฉติ; อหญฺจ โว สาสิตุมาคโตสฺมิ, กถํ อหํ อปริตฺตาย คจฺเฉ. ‘Today I am his, content and compliant; he will take me and go wherever he wishes. And I have come to instruct you; how could I go without providing for your protection? ๑๔๖๙. 1469. ‘‘สเจ โว ราชา กุรุรฏฺฐวาสี, ชนสนฺโธ ปุจฺเฉยฺย ปหูตกาโม; กิมาภิชานาถ ปุเร ปุราณํ, กึ โว ปิตา ปุรตฺถา. ‘If King Janasandha, ruler of the Kuru country, desiring much, should ask you: “What ancient matter do you recall from the past? What did your father instruct you before?” ๑๔๗๐. 1470. ‘‘สมาสนา โหถ มยาว สพฺเพ, โกนีธ รญฺโญ อพฺภติโก มนุสฺโส; ตมญฺชลึ กริย วเทถ เอวํ, มา เหวํ เทว น หิ เอส ธมฺโม; วิยคฺฆราชสฺส นิหีนชจฺโจ, สมาสโน เทว กถํ ภเวยฺยา’’ติ. ‘(If he says:) “Be seated together with me, all of you. Who here is a man more intimate to the king?”—then, having made an añjali, you should speak thus: “Not so, deva! This is not the right principle. How, deva, could one of low birth be seated together with the king of tigers?”’ ตตฺถ ธมฺมปาโลติ มหาสตฺโต. ทินฺนาหนฺติ อหํ ชยธเนน ขณฺเฑตฺวา รญฺญา ทินฺโน. ตสฺสชฺชหํ อตฺตสุขี วิเธยฺโยติ อชฺช ปฏฺฐาย ตีหมตฺตํ อหํ อิมินา อตฺตโน สุเขน อตฺตสุขี, ตโต ปรํ ปน ตสฺส มาณวสฺสาหํ วิเธยฺโย โหมิ. โส หิ อิโต จตุตฺเถ ทิวเส เอกํเสน มํ อาทาย ยตฺถิจฺฉติ, ตตฺถ คจฺฉติ. อปริตฺตายาติ ตุมฺหากํ ปริตฺตํ อกตฺวา กถํ คจฺเฉยฺยนฺติ อนุสาสิตุํ อาคโตสฺมิ. ชนสนฺโธติ มิตฺตพนฺธเนน มิตฺตชนสฺส สนฺธานกโร. ปุเร ปุราณนฺติ อิโต ปุพฺเพ ตุมฺเห กึ ปุราณการณํ อภิชานาถ. อนุสาเสติ อนุสาสิ. เอวํ ตุมฺเห รญฺญา ปุฏฺฐา ‘‘อมฺหากํ ปิตา อิมญฺจิมญฺจ โอวาทํ อทาสี’’ติ กเถยฺยาถ. สมาสนา โหถาติ สเจ โว ราชา มยา ทินฺนสฺส โอวาทสฺส กถิตกาเล ‘‘เอถ ตุมฺเห, อชฺช มยา สทฺธึ สมาสนา โหถ, อิธ ราชกุเล ตุมฺเหหิ อญฺโญ โก นุ รญฺโญ อพฺภติโก มนุสฺโส’’ติ อตฺตโน อาสเน นิสีทาเปยฺย, อถ ตุมฺเห อญฺชลึ กตฺวา ตํ ราชานํ เอวํ วเทยฺยาถ ‘‘เทว, เอวํ มา อวจ. น หิ อมฺหากํ เอสปเวณิธมฺโม. วิยคฺฆราชสฺส เกสรสีหสฺส นิหีนชจฺโจ ชรสิงฺคาโล[Pg.195], เทว, กถํ สมาสโน ภเวยฺย. ยถา สิงฺคาโล สีหสฺส สมาสโน น โหติ, ตเถว มยํ ตุมฺหาก’’นฺติ. Herein, Dhammapāla is the Great Being. I have been given: I was given by the king, having been separated by the prize of victory. Today I am his, content and compliant: starting from today for just three days I am happy with my own happiness, but after that I become compliant to that brahmin youth. For on the fourth day from now he will definitely take me and go wherever he wishes. Without providing for your protection: it means, ‘How could I go without having made protection for you?’ I have come to instruct you. Janasandha: one who binds friendly people with the bond of friendship. Ancient matter from the past: ‘What ancient cause do you recall from before this?’ Instruct: he instructed. Thus, when asked by the king, you should say, ‘Our father gave us such and such an exhortation.’ Be seated together: if the king, at the time you are relating the exhortation given by me, should say to you, ‘Come, be seated with me today. Who else in this royal family is a man more intimate to the king than you?’ and make you sit on his own seat, then you should make an añjali and speak to that king thus: ‘Deva, do not speak so. This is not our traditional custom. How, deva, could a low-born old jackal be seated together with the king of tigers, a maned lion? Just as a jackal is not seated together with a lion, so too are we with you.’” อิมํ ปนสฺส กถํ สุตฺวา ปุตฺตธีตโร จ ญาติสุหชฺชาทโย จ ทาสกมฺมกรโปริสา จ เต สพฺเพ สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา มหาวิรวํ วิรวึสุ. เตสํ มหาสตฺโต สญฺญาเปสิ. But on hearing this speech of his, his sons and daughters, his kinsmen, friends, and others, and his male and female slaves and workers—all of them, unable to maintain their composure, let out a great wail. The Great Being pacified them. ลกฺขณกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Chapter on the Characteristics is finished. ราชวสติกณฺฑ The Chapter on Dwelling with a King อถ เน ปณฺฑิโต ปุตฺตธีตโร จ ญาตโย จ อุปสงฺกมิตฺวา ตุณฺหีภูเต ทิสฺวา ‘‘ตาตา, มา จินฺตยิตฺถ, สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา, ยโส นาม วิปตฺติปริโยสาโน, อปิจ ตุมฺหากํ ราชวสตึ นาม ยสปฏิลาภการณํ กเถสฺสามิ, ตํ เอกคฺคจิตฺตา สุณาถา’’ติ พุทฺธลีลาย ราชวสตึ นาม ปฏฺฐเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then the Wise One approached them—his sons, daughters, and kinsmen—and seeing them silent, said: ‘Dears, do not worry. All conditioned phenomena are impermanent; fame, by its nature, ends in disaster. Moreover, I will speak to you on the theme of “dwelling with a king,” which is a means for regaining fame. Listen to it with concentrated minds.’ Thus, with the grace of a Buddha, he set forth the teaching on ‘dwelling with a king.’ To clarify this matter, the Teacher said: ๑๔๗๑. 1471. ‘‘โส จ ปุตฺเต อมจฺเจ จ, ญาตโย สุหทชฺชเน; อลีนมนสงฺกปฺโป, วิธุโร เอตทพฺรวิ. And to his sons and ministers, his kinsmen and dear friends, Vidhura, with an unsluggish mind and intention, spoke this: ๑๔๗๒. 1472. ‘‘เอถยฺโย ราชวสตึ, นิสีทิตฺวา สุณาถ เม; ยถา ราชกุลํ ปตฺโต, ยสํ โปโส นิคจฺฉตี’’ติ. ‘Come, sirs, sit down and listen to me on dwelling with a king; how a person who has reached a royal family attains fame.’ ตตฺถ สุหทชฺชเนติ สุหทยชเน. เอถยฺโยติ เอถ, อยฺโย. ปิยสมุทาจาเรน ปุตฺเต อาลปติ. ราชวสตินฺติ มยา วุจฺจมานํ ราชปาริจริยํ สุณาถ. ยถาติ เยน การเณน ราชกุลํ ปตฺโต อุปสงฺกมนฺโต รญฺโญ สนฺติเก จรนฺโต โปโส ยสํ นิคจฺฉติ ลภติ, ตํ การณํ สุณาถาติ อตฺโถ. Herein, dear friends means people with good hearts. Come, sirs means: ‘Come, sirs.’ He addresses his sons with an expression of affection. Dwelling with a king means: ‘Listen to the service of a king being described by me.’ How means: ‘Listen to the reason why a person who has reached a royal family, who approaches and moves about in the king’s presence, attains, that is, obtains, fame.’ ๑๔๗๓. 1473. ‘‘น หิ ราชกุลํ ปตฺโต, อญฺญาโต ลภเต ยสํ; นาสูโร นาปิ ทุมฺเมโธ, นปฺปมตฺโต กุทาจนํ. ‘For one who has reached a royal family does not gain fame if he is unknown; nor does a coward, nor a fool, nor one who is ever heedless. ๑๔๗๔. 1474. ‘‘ยทาสฺส สีลํ ปญฺญญฺจ, โสเจยฺยํ จาธิคจฺฉติ; อถ วิสฺสสเต ตฺยมฺหิ, คุยฺหญฺจสฺส น รกฺขตี’’ติ. ‘When the king ascertains his virtue, wisdom, and purity, then he trusts in him and does not guard his own secret from him.’ ตตฺถ [Pg.196] อญฺญาโตติ อปากฏคุโณ อวิทิตกมฺมาวทาโน. นาสูโรติ น อสูโร ภีรุกชาติโก. ยทาสฺส สีลนฺติ ยทา อสฺส เสวกสฺส ราชา สีลญฺจ ปญฺญญฺจ โสเจยฺยญฺจ อธิคจฺฉติ, อาจารสมฺปตฺติญฺจ ญาณพลญฺจ สุจิภาวญฺจ ชานาติ. อถ วิสฺสสเต ตฺยมฺหีติ อถ ราชา ตมฺหิ วิสฺสสเต วิสฺสาสํ กโรติ, อตฺตโน คุยฺหญฺจสฺส น รกฺขติ น คูหติ. Herein, unknown means one whose qualities are not manifest, whose record of deeds is unknown. Nor a coward: not a hero, one of a timid nature. When his virtue: when the king ascertains of this servant his virtue, wisdom, and purity, that is, he knows his accomplishment in conduct, the power of his knowledge, and his state of purity. Then he trusts in him: then the king trusts in him, places confidence in him, and does not guard, does not conceal, his own secret from him. ๑๔๗๕. 1475. ‘‘ตุลา ยถา ปคฺคหิตา, สมทณฺฑา สุธาริตา; อชฺฌิฏฺโฐ น วิกมฺเปยฺย, ส ราชวสตึ วเส. ‘Just as a scale held up, with even beam, well-balanced, so when requested one should not waver: such a one may dwell with the king. ๑๔๗๖. 1476. ‘‘ตุลา ยถา ปคฺคหิตา, สมทณฺฑา สุธาริตา; สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโต, ส ราชวสตึ วเส’’ติ. ‘Just as a scale held up, with even beam, well-balanced, so while accomplishing all things, such a one may dwell with the king.’ ตตฺถ ตุลา ยถาติ ยถา เอสา วุตฺตปฺปการา ตุลา น โอนมติ น อุนฺนมติ, เอวเมว ราชเสวโก กิสฺมิญฺจิเทว กมฺเม รญฺญา ‘‘อิทํ นาม กโรหี’’ติ อชฺฌิฏฺโฐ อาณตฺโต ฉนฺทาทิอคติวเสน น วิกมฺเปยฺย, สพฺพกิจฺเจสุ ปคฺคหิตตุลา วิย สโม ภเวยฺย. ส ราชวสตินฺติ โส เอวรูโป เสวโก ราชกุเล วาสํ วเสยฺย, ราชานํ ปริจเรยฺย, เอวํ ปริจรนฺโต ปน ยสํ ลเภยฺยาติ อตฺโถ. สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโตติ สพฺพานิ ราชกิจฺจานิ กโรนฺโต. Herein, just as a scale: just as this aforesaid scale does not bend down or rise up, so too a royal servant, when requested or commanded by the king to do some task—‘Do this!’—should not waver through the influence of the courses of bias, and so forth, but should be impartial in all duties like a well-held scale. Such a one may dwell with the king means: such a servant may dwell in the royal court, he may serve the king; and by serving thus, he would gain fame—this is the meaning. While accomplishing all things means: while performing all royal duties. ๑๔๗๗. 1477. ‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, ราชกิจฺเจสุ ปณฺฑิโต; อชฺฌิฏฺโฐ น วิกมฺเปยฺย, ส ราชวสตึ วเส. ‘A wise person in royal duties by day or by night, when requested, should not waver: such a one may dwell with the king. ๑๔๗๘. 1478. ‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, ราชกิจฺเจสุ ปณฺฑิโต; สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโต, ส ราชวสตึ วเส. ‘A wise person in royal duties by day or by night, accomplishing all things, may dwell with the king. ๑๔๗๙. 1479. ‘‘โย จสฺส สุกโต มคฺโค, รญฺโญ สุปฺปฏิยาทิโต; น เตน วุตฺโต คจฺเฉยฺย, ส ราชวสตึ วเส’’ติ. ‘Whatever path of the king is well-made and well-prepared for him, one should not go by it unless told: such a one may dwell with the king.’ ตตฺถ น วิกมฺเปยฺยาติ อวิกมฺปมาโน ตานิ กิจฺจานิ กเรยฺย. โย จสฺสาติ โย จ รญฺโญ คมนมคฺโค สุกโต อสฺส สุปฺปฏิยาทิโต สุมณฺฑิโต, ‘‘อิมินา มคฺเคน คจฺฉา’’ติ วุตฺโตปิ เตน น คจฺเฉยฺย. Herein, should not waver means: one should perform those duties without wavering. Whatever path of his: whatever path for the king’s travel is well-made, well-prepared, and well-adorned, one should not go by it even when told, ‘Go by this path.’ ๑๔๘๐. 1480. ‘‘น [Pg.197] รญฺโญ สทิสํ ภุญฺเช, กามโภเค กุทาจนํ; สพฺพตฺถ ปจฺฉโต คจฺเฉ, ส ราชวสตึ วเส. ‘One should never enjoy sensual pleasures similar to the king’s; in all things, one should follow behind him. Such a one may dwell with the king. ๑๔๘๑. 1481. ‘‘น รญฺโญ สทิสํ วตฺถํ, น มาลํ น วิเลปนํ; อากปฺปํ สรกุตฺตึ วา, น รญฺโญ สทิสมาจเร; อญฺญํ กเรยฺย อากปฺปํ, ส ราชวสตึ วเส’’ติ. ‘One should not use clothes, garlands, or unguents similar to the king’s. In attire or deportment, one should not behave similarly to the king. One should adopt a different attire: such a one may dwell with the king.’ ตตฺถ น รญฺโญติ รญฺโญ กามโภเคน สมํ กามโภคํ น ภุญฺเชยฺย. ตาทิสสฺส หิ ราชา กุชฺฌติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ รูปาทีสุ กามคุเณสุ รญฺโญ ปจฺฉโตว คจฺเฉยฺย, หีนตรเมว เสเวยฺยาติ อตฺโถ. อญฺญํ กเรยฺยาติ รญฺโญ อากปฺปโต สรกุตฺติโต จ อญฺญเมว อากปฺปํ กเรยฺย. Herein, 'not like the king' means: one should not enjoy sensual pleasures equal to the king’s sensual enjoyment. For the king becomes angry at such a one. 'In all things' means: in all sense-pleasures—sights, etc.—one should always go behind the king; one should partake only of what is inferior—this is the meaning. 'One should do otherwise' means: one should adopt an attire different from the king’s attire and deportment. ๑๔๘๒. 1482. ‘‘กีเฬ ราชา อมจฺเจหิ, ภริยาหิ ปริวาริโต; นามจฺโจ ราชภริยาสุ, ภาวํ กุพฺเพถ ปณฺฑิโต. ‘The king might sport with his ministers, surrounded by his wives; but a wise minister should not cultivate an attachment for the king’s wives.’ ๑๔๘๓. 1483. ‘‘อนุทฺธโต อจปโล, นิปโก สํวุตินฺทฺริโย; มโนปณิธิสมฺปนฺโน, ส ราชวสตึ วเส’’ติ. ‘Not arrogant, not fickle, prudent, with senses restrained, endowed with resolution of mind: such a one may dwell with the king.’ ตตฺถ ภาวนฺติ วิสฺสาสวเสน อธิปฺปายํ. อจปโลติ อมณฺฑนสีโล. นิปโกติ ปริปกฺกญาโณ. สํวุตินฺทฺริโยติ ปิหิตฉฬินฺทฺริโย รญฺโญ วา องฺคปจฺจงฺคานิ โอโรเธ วาสฺส น โอโลเกยฺย. มโนปณิธิสมฺปนฺโนติ อจปเลน สุฏฺฐุ ฐปิเตน จิตฺเตน สมนฺนาคโต. Herein, 'attachment' means intention born of confidence. 'Not fickle' means of unadorned character. 'Prudent' means possessing mature wisdom. 'With senses restrained' means with the six senses guarded, so that one would not gaze at the king’s limbs or at his harem. 'Endowed with resolution of mind' means endowed with a mind well-established in steadfastness. ๑๔๘๔. 1484. ‘‘นาสฺส ภริยาหิ กีเฬยฺย, น มนฺเตยฺย รโหคโต; นาสฺส โกสา ธนํ คณฺเห, ส ราชวสตึ วเส. ‘One should not sport with the king's wives, nor converse with them in private; one should not take wealth from his treasury. Such a one may dwell in the king's residence.’ ๑๔๘๕. 1485. ‘‘น นิทฺทํ พหุ มญฺเญยฺย, น มทาย สุรํ ปิเว; นาสฺส ทาเย มิเค หญฺเญ, ส ราชวสตึ วเส. ‘One should not be fond of much sleep, nor drink liquor for intoxication; one should not kill game in the king's preserve. Such a one may dwell in the king's residence.’ ๑๔๘๖. 1486. ‘‘นาสฺส ปีฐํ น ปลฺลงฺกํ, น โกจฺฉํ น นาวํ รถํ; สมฺมโตมฺหีติ อารูเห, ส ราชวสตึ วเส. ‘One should not mount the king's seat, couch, chair, boat, or chariot, thinking, “I am approved.” Such a one may dwell in the king's residence.’ ๑๔๘๗. 1487. ‘‘นาติทูเร ภเช รญฺโญ, นจฺจาสนฺเน วิจกฺขโณ; สมฺมุขญฺจสฺส ติฏฺเฐยฺย, สนฺทิสฺสนฺโต สภตฺตุโน. ‘A discerning person should not attend upon the king from too far, nor from too near. He should stand in his presence, remaining visible to his master.’ ๑๔๘๘. 1488. ‘‘น [Pg.198] เว ราชา สขา โหติ, น ราชา โหติ เมถุโน; ขิปฺปํ กุชฺฌนฺติ ราชาโน, สูเกนกฺขีว ฆฏฺฏิตํ. ‘A king is indeed no friend, a king is no intimate. Kings are quick to anger, like an eye irritated by a bristle.’ ๑๔๘๙. 1489. ‘‘น ปูชิโต มญฺญมาโน, เมธาวี ปณฺฑิโต นโร; ผรุสํ ปติมนฺเตยฺย, ราชานํ ปริสํคต’’นฺติ. ‘A wise and intelligent man, though honored, should not become conceited and reply harshly to the king when in his company.’ ตตฺถ น มนฺเตยฺยาติ ตสฺส รญฺโญ ภริยาหิ สทฺธึ เนว กีเฬยฺย, น รโห มนฺเตยฺย. โกสา ธนนฺติ รญฺโญ โกสา ธนํ เถเนตฺวา น คณฺเหยฺย. น มทายาติ ตาตา, ราชเสวโก นาม มทตฺถาย สุรํ น ปิเวยฺย. นาสฺส ทาเย มิเคติ อสฺส รญฺโญ ทินฺนาภเย มิเค น หญฺเญยฺย. โกจฺฉนฺติ ภทฺทปีฐํ. สมฺมโตมฺหีติ อหํ สมฺมโต หุตฺวา เอวํ กโรมีติ น อารุเหยฺย. สมฺมุขญฺจสฺส ติฏฺเฐยฺยาติ อสฺส รญฺโญ ปุรโต ขุทฺทกมหนฺตกถาสวนฏฺฐาเน ติฏฺเฐยฺย. สนฺทิสฺสนฺโต สภตฺตุโนติ โย ราชเสวโก ตสฺส ภตฺตุโน ทสฺสนฏฺฐาเน ติฏฺเฐยฺย. สูเกนาติ อกฺขิมฺหิ ปติเตน วีหิสูกาทินา ฆฏฺฏิตํ อกฺขิ ปกติสภาวํ ชหนฺตํ ยถา กุชฺฌติ นาม, เอวํ กุชฺฌนฺติ, น เตสุ วิสฺสาโส กาตพฺโพ. ปูชิโต มญฺญมาโนติ อหํ ราชปูชิโตมฺหีติ มญฺญมาโน. ผรุสํ ปติมนฺเตยฺยาติ เยน โส กุชฺฌติ, ตถารูปํ น มนฺเตยฺย. Herein, 'he should not converse' means: one should neither sport with the king's wives nor converse with them in private. 'Wealth from the treasury' means: one should not steal wealth from the king's treasury. 'Not for intoxication' means: my dear, a royal servant should not drink liquor for the sake of intoxication. 'Game in his preserve' means: one should not kill game in this king's preserve where they have been given safety. 'A chair' means a fine seat. 'Thinking, “I am approved”' means: one should not mount it thinking, 'Since I am approved, I will act thus.' 'And he should stand in his presence' means: one should stand before the king in a place for hearing minor and major talk. 'Remaining visible to his master' means: a royal servant should stand in a place where he is visible to his master. 'By a bristle' means: just as an eye, when struck by a rice bristle or the like that has fallen into it, abandons its natural state and becomes irritated, so too do they become angry; no trust should be placed in them. 'Thinking oneself honored' means: thinking, 'I am honored by the king.' 'He should not reply harshly' means: one should not speak in such a way that would anger him. ๑๔๙๐. 1490. ‘‘ลทฺธทฺวาโร ลเภ ทฺวารํ, เนว ราชูสุ วิสฺสเส; อคฺคีว สํยโต ติฏฺเฐ, ส ราชวสตึ วเส. ‘Having gained access, one should still seek permission to enter; one should never trust in kings. One should stand restrained, like a fire. Such a one may dwell in the king's residence.’ ๑๔๙๑. 1491. ‘‘ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา สํ, สมฺปคฺคณฺหาติ ขตฺติโย; คาเมหิ นิคเมหิ วา, รฏฺเฐหิ ชนปเทหิ วา; ตุณฺหีภูโต อุเปกฺเขยฺย, น ภเณ เฉกปาปก’’นฺติ. ‘When the warrior-king favors his own son or brother with villages or towns, or with realms or districts, one should remain silent and equanimous; one should not speak what is clever but wicked.’ ตตฺถ ลทฺธทฺวาโร ลเภ ทฺวารนฺติ อหํ นิปฺปฏิหาโร ลทฺธทฺวาโรติ อปฺปฏิหาเรตฺวา น ปวิเสยฺย, ปุนปิ ทฺวารํ ลเภยฺย, ปฏิหาเรตฺวาว ปวิเสยฺยาติ อตฺโถ. สํยโตติ อปฺปมตฺโต หุตฺวา. ภาตรํ วา สนฺติ สกํ ภาตรํ วา. สมฺปคฺคณฺหาตีติ ‘‘อสุกคามํ วา อสุกนิคมํ วา อสฺส เทมา’’ติ ยทา เสวเกหิ สทฺธึ กเถติ. น ภเณ เฉกปาปกนฺติ ตทา คุณํ วา อคุณํ วา น ภเณยฺย. Herein, 'having gained access, one should seek permission to enter' means: thinking, 'I have access without a doorkeeper,' one should not enter without being announced. One should obtain permission again; the meaning is that one should enter only after being announced. 'Restrained' means being diligent. 'His own brother' means one's own brother. 'Favors' means: when he speaks with his attendants, saying, 'Let us give him such-and-such a village or town.' 'One should not speak what is clever but wicked' means: at that time one should speak of neither his good qualities nor his bad qualities. ๑๔๙๒. 1492. ‘‘หตฺถาโรเห [Pg.199] อนีกฏฺเฐ, รถิเก ปตฺติการเก; เตสํ กมฺมาวทาเนน, ราชา วฑฺเฒติ เวตนํ; น เตสํ อนฺตรา คจฺเฉ, ส ราชวสตึ วเส. ‘The king increases the wages for elephant-riders, commanders, charioteers, and foot-soldiers based on their distinguished deeds; one should not get in their way. Such a one may dwell in the king's residence.’ ๑๔๙๓. 1493. ‘‘จาโปวูนุทโร ธีโร, วํโสวาปิ ปกมฺปเย; ปฏิโลมํ น วตฺเตยฺย, ส ราชวสตึ วเส. ‘A wise person should be like a bow with a hollow belly, and he should tremble like a bamboo. He should not speak against the grain. Such a one may dwell in the king's residence.’ ๑๔๙๔. 1494. ‘‘จาโปวูนุทโร อสฺส, มจฺโฉวสฺส อชิวฺหวา; อปฺปาสี นิปโก สูโร, ส ราชวสตึ วเส’’ติ. ‘One should be hollow-bellied like a bow, and tongueless like a fish. Eating little, prudent, and brave, such a one may dwell in the king's residence.’ ตตฺถ น เตสํ อนฺตรา คจฺเฉติ เตสํ ลาภสฺส อนฺตรา น คจฺเฉ, อนฺตรายํ น กเรยฺย. วํโสวาปีติ ยถา วํสคุมฺพโต อุคฺคตวํโส วาเตน ปหฏกาเล ปกมฺปติ, เอวํ รญฺญา กถิตกาเล ปกมฺเปยฺย. จาโปวูนุทโรติ ยถา จาโป มโหทโร น โหติ, เอวํ มโหทโร น สิยา. อชิวฺหวาติ ยถา มจฺโฉ อชิวฺหตาย น กเถติ, ตถา เสวโก มนฺทกถตาย อชิวฺหวา ภเวยฺย. อปฺปาสีติ โภชนมตฺตญฺญู. Herein, 'one should not get in their way' means: one should not get in the way of their gain; one should not create an obstacle. 'And like a bamboo' means: just as a bamboo shoot that has grown from a bamboo clump sways when struck by the wind, so too should one tremble when spoken to by the king. 'Hollow-bellied like a bow' means: just as a bow does not have a large belly, so one should not have a large belly. 'Tongueless' means: just as a fish does not speak because it is tongueless, so a servant should be tongueless by being of few words. 'Eating little' means knowing moderation in food. ๑๔๙๕. 1495. ‘‘น พาฬฺหํ อิตฺถึ คจฺเฉยฺย, สมฺปสฺสํ เตชสงฺขยํ; กาสํ สาสํ ทรํ พาลฺยํ, ขีณเมโธ นิคจฺฉติ. ‘One should not go to women excessively, seeing it as a decline of vigor. Coughing, asthma, bodily distress, and weakness: one of wasted intelligence undergoes these.’ ๑๔๙๖. 1496. ‘‘นาติเวลํ ปภาเสยฺย, น ตุณฺหี สพฺพทา สิยา; อวิกิณฺณํ มิตํ วาจํ, ปตฺเต กาเล อุทีรเย. ‘One should not speak excessively, nor should one always be silent. One should utter measured, coherent speech when the time is right.’ ๑๔๙๗. 1497. ‘‘อกฺโกธโน อสงฺฆฏฺโฏ, สจฺโจ สณฺโห อเปสุโณ; สมฺผํ คิรํ น ภาเสยฺย, ส ราชวสตึ วเส. ‘Not prone to anger, not contentious, truthful, gentle, and not slanderous; one should not speak frivolous talk. Such a one may dwell in the king's residence.’ ๑๔๙๘. 1498. ‘‘มาตาเปตฺติภโร อสฺส, กุเล เชฏฺฐาปจายิโก; สณฺโห สขิลสมฺภาโส, ส ราชวสตึ วเส’’ติ. ‘One should be a supporter of his mother and father and respectful to the elders in his family. Gentle and courteous in speech, such a one may dwell in the king's residence.’ ตตฺถ น พาฬฺหนฺติ ปุนปฺปุนํ กิเลสวเสน น คจฺเฉยฺย. เตชสงฺขยนฺติ เอวํ คจฺฉนฺโต หิ ปุริโส เตชสงฺขยํ คจฺฉติ ปาปุณาติ, ตํ สมฺปสฺสนฺโต พาฬฺหํ น คจฺเฉยฺย. ทรนฺติ กายทรถํ. พาลฺยนฺติ ทุพฺพลภาวํ. ขีณเมโธติ ปุนปฺปุนํ กิเลสรติวเสน ขีณปญฺโญ ปุริโส เอเต กาสาทโย นิคจฺฉติ. นาติเวลนฺติ ตาตา ราชูนํ สนฺติเก ปมาณาติกฺกนฺตํ น ภาเสยฺย[Pg.200]. ปตฺเต กาเลติ อตฺตโน วจนกาเล สมฺปตฺเต. อสงฺฆฏฺโฏติ ปรํ อสงฺฆฏฺเฏนฺโต. สมฺผนฺติ นิรตฺถกํ. คิรนฺติ วจนํ. Herein, 'not excessively' means: one should not go repeatedly under the influence of the defilements. 'Decline of vigor' means: for a person who goes thus indeed undergoes a decline of vigor; seeing this, one should not go excessively. 'Distress' means bodily distress. 'Weakness' means a state of weakness. 'One of wasted intelligence' means: a person whose wisdom is wasted by repeatedly delighting in the defilements undergoes these things, such as coughing and so on. 'Not excessively' means: my dear, in the presence of kings one should not speak beyond measure. 'When the time is right' means: when one’s own time to speak has arrived. 'Not contentious' means not clashing with another. 'Frivolous' means meaningless. 'Speech' means a word. ๑๔๙๙. 1499. ‘‘วินีโต สิปฺปวา ทนฺโต, กตตฺโต นิยโต มุทุ; อปฺปมตฺโต สุจิ ทกฺโข, ส ราชวสตึ วเส. ‘Well-trained, skilled, and tamed, accomplished, steadfast, and gentle; diligent, pure, and dexterous—such a one may dwell in the king's residence.’ ๑๕๐๐. 1500. ‘‘นิวาตวุตฺติ วุทฺเธสุ, สปฺปติสฺโส สคารโว; สุรโต สุขสํวาโส, ส ราชวสตึ วเส. ‘Of humble conduct towards elders, deferential and respectful; well-disposed and easy to live with—such a one may dwell in the king's residence.’ ๑๕๐๑. 1501. ‘‘อารกา ปริวชฺเชยฺย, สหิตุํ ปหิตํ ชนํ; ภตฺตารญฺเญวุทิกฺเขยฺย, น จ อญฺญสฺส ราชิโน’’ติ. ‘One should avoid from afar a person sent to do harm. One should look only to one's own master, and not to another king.’ ตตฺถ วินีโตติ อาจารสมฺปนฺโน. สิปฺปวาติ อตฺตโน กุเล สิกฺขิตพฺพสิปฺเปน สมนฺนาคโต. ทนฺโตติ ฉสุ ทฺวาเรสุ นิพฺพิเสวโน. กตตฺโตติ สมฺปาทิตตฺโต. นิยโตติ ยสาทีนิ นิสฺสาย อจลสภาโว. มุทูติ อนติมานี. อปฺปมตฺโตติ กตฺตพฺพกิจฺเจสุ ปมาทรหิโต. ทกฺโขติ อุปฏฺฐาเน เฉโก. นิวาตวุตฺตีติ นีจวุตฺติ. สุขสํวาโสติ ครุสํวาสสีโล. สหิตุํ ปติตนฺติ ปรราชูหิ สกรญฺโญ สนฺติกํ คุยฺหรกฺขณวเสน วา ปฏิจฺฉนฺนปากฏกรณวเสนวา เปสิตํ. ตถารูเปน หิ สทฺธึ กเถนฺโตปิ รญฺโญ สมฺมุขาว กเถยฺย. ภตฺตารญฺเญวุทิกฺเขยฺยาติ อตฺตโน สามิกเมว โอโลเกยฺย. น จ อญฺญสฺส ราชิโนติ อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺตโก น ภเวยฺย. Therein, 'well-trained' means accomplished in conduct. 'Skilled' means endowed with the skills to be learned in one’s family. 'Tamed' means not indulging at the six sense doors. 'Accomplished' means one who has perfected oneself. 'Steadfast' means of an unwavering nature, not relying on fame and so on. 'Gentle' means not conceited. 'Diligent' means free from negligence in duties to be performed. 'Dexterous' means skilled in attendance. 'Of humble conduct' means having lowly conduct. 'Easy to live with' means having a nature of respectful cohabitation. 'A person sent on a mission' means someone sent by other kings to one’s own king, either for the purpose of guarding secrets or for making hidden things manifest. For even when conversing with such a person, one should speak only in the king’s presence. 'One should look only to one’s master' means one should look only to one’s own lord. 'And not to another king' means one should not be the property of another king. ๑๕๐๒. 1502. ‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต; สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺย, ส ราชวสตึ วเส. One should respectfully attend upon ascetics and brahmins who are virtuous and learned. Such a one may dwell in the king's residence. ๑๕๐๓. 1503. ‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต; สกฺกจฺจํ อนุวาเสยฺย, ส ราชวสตึ วเส. One should respectfully live in conformity with ascetics and brahmins who are virtuous and learned. Such a one may dwell in the king's residence. ๑๕๐๔. 1504. ‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต; ตปฺเปยฺย อนฺนปาเนน, ส ราชวสตึ วเส. One should satisfy with food and drink ascetics and brahmins who are virtuous and learned. Such a one may dwell in the king's residence. ๑๕๐๕. 1505. ‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต; อาสชฺช ปญฺเญ เสเวถ, อากงฺขํ วุทฺธิมตฺตโน’’ติ. Desiring one's own growth, one should approach and associate with wise ascetics and brahmins who are virtuous and learned. ตตฺถ [Pg.201] สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺยาติ คารเวน ปุนปฺปุนํ อุปสงฺกเมยฺย. อนุวาเสยฺยาติ อุโปสถวาสํ วสนฺโต อนุวตฺเตยฺย. ตปฺเปยฺยาติ ยาวทตฺถํ ทาเนน ตปฺเปยฺย. อาสชฺชาติ อุปสงฺกมิตฺวา. ปญฺเญติ ปณฺฑิเต, อาสชฺชปญฺเญ วา, อสชฺชมานปญฺเญติ อตฺโถ. Therein, 'one should respectfully attend upon' means: one should approach them again and again with reverence. 'One should live in conformity with' means: one should conform while observing the Uposatha. 'One should satisfy' means: one should satisfy them with gifts as much as they need. 'Having approached' means having drawn near. 'The wise' means the learned; or else, wise in approaching, or wise in not clinging—this is the meaning. ๑๕๐๖. 1506. ‘‘ทินฺนปุพฺพํ น หาเปยฺย, ทานํ สมณพฺราหฺมเณ; น จ กิญฺจิ นิวาเรยฺย, ทานกาเล วณิพฺพเก. One should not neglect a gift previously established for ascetics and brahmins, nor should one turn away any mendicants at a time for giving. ๑๕๐๗. 1507. ‘‘ปญฺญวา พุทฺธิสมฺปนฺโน, วิธานวิธิโกวิโท; กาลญฺญู สมยญฺญู จ, ส ราชวสตึ วเส. Wise, endowed with intelligence, expert in arrangements and procedures, and a knower of the right time and the right occasion—such a one may dwell in the king's residence. ๑๕๐๘. 1508. ‘‘อุฏฺฐาตา กมฺมเธยฺเยสุ, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ; สุสํวิหิตกมฺมนฺโต, ส ราชวสตึ วเส’’ติ. Energetic in matters of work, diligent and discerning, with one's work well-organized—such a one may dwell in the king's residence. ตตฺถ ทินฺนปุพฺพนฺติ ปกติปฏิยตฺตํ ทานวตฺตํ. สมณพฺราหฺมเณติ สมเณ วา พฺราหฺมเณ วา. วณิพฺพเกติ ทานกาเล วณิพฺพเก อาคเต ทิสฺวา กิญฺจิ น นิวาเรยฺย. ปญฺญวาติ วิจารณปญฺญาย ยุตฺโต. พุทฺธิสมฺปนฺโนติ อเวกลฺลพุทฺธิสมฺปนฺโน. วิธานวิธิโกวิโทติ นานปฺปกาเรสุ ทาสกมฺมกรโปริสาทีนํ สํวิทหนโกฏฺฐาเสสุ เฉโก. กาลญฺญูติ ‘‘อยํ ทานํ ทาตุํ, อยํ สีลํ รกฺขิตุํ, อยํ อุโปสถกมฺมํ กาตุํ กาโล’’ติ ชาเนยฺย. สมยญฺญูติ ‘‘อยํ กสนสมโย, อยํ วปนสมโย, อยํ โวหารสมโย, อยํ อุปฏฺฐานสมโย’’ติ ชาเนยฺย. กมฺมเธยฺเยสูติ อตฺตโน กตฺตพฺพกมฺเมสุ. Therein, 'a gift previously established' means the regular, prepared custom of giving. 'For ascetics and brahmins' means for ascetics or for brahmins. 'Mendicants' means: seeing mendicants who have arrived at a time for giving, one should not turn any away. 'Wise' means endowed with investigative wisdom. 'Endowed with intelligence' means endowed with unimpaired intelligence. 'Expert in arrangements and procedures' means skilled in the various arrangements in the storehouses for servants, workers, employees, and so on. 'Knower of the right time' means one who knows: 'This is the time to give gifts, this is the time to keep the precepts, this is the time to perform the Uposatha observance.' 'Knower of the right occasion' means one who knows: 'This is the season for plowing, this is the season for sowing, this is the season for business, this is the season for attendance.' 'In matters of work' means in the duties one has to do. ๑๕๐๙. 1509. ‘‘ขลํ สาลํ ปสุํ เขตฺตํ, คนฺตา จสฺส อภิกฺขณํ; มิตํ ธญฺญํ นิธาเปยฺย, มิตํว ปาจเย ฆเร. The threshing floor, the barn, the livestock, and the field—one should visit them frequently. One should have a measured amount of grain stored, and have a measured amount cooked at home. ๑๕๑๐. 1510. ‘‘ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา สํ, สีเลสุ อสมาหิตํ; อนงฺควา หิ เต พาลา, ยถา เปตา ตเถว เต; โจฬญฺจ เนสํ ปิณฺฑญฺจ, อาสีนานํ ปทาปเย. A son or a brother who is not established in virtue—those fools are not limbs; they are just like the departed. One should have cloth and almsfood given to them as they sit. ๑๕๑๑. 1511. ‘‘ทาเส กมฺมกเร เปสฺเส, สีเลสุ สุสมาหิเต; ทกฺเข อุฏฺฐานสมฺปนฺเน, อาธิปจฺจมฺหิ ฐาปเย’’ติ. Servants, workers, and messengers who are well-established in virtue, skillful, and diligent—one should place them in positions of authority. ตตฺถ [Pg.202] ปสุํ เขตฺตนฺติ โคกุลญฺเจว สสฺสฏฺฐานญฺจ. คนฺตาติ คมนสีโล. มิตนฺติ มินิตฺวา เอตฺตกนฺติ ญตฺวา โกฏฺเฐสุ นิธาเปยฺย. ฆเรติ ฆเรปิ ปริชนํ คเณตฺวา มิตเมว ปจาเปยฺย. สีเลสุ อสมาหิตนฺติ เอวรูปํ ทุสฺสีลํ อนาจารํ กิสฺมิญฺจิ อาธิปจฺจฏฺฐาเน น ฐเปยฺยาติ อตฺโถ. อนงฺควา หิ เต พาลาติ ‘‘องฺคเมตํ มนุสฺสานํ, ภาตา โลเก ปวุจฺจตี’’ติ (ชา. ๑.๔.๕๘) กิญฺจาปิ เชฏฺฐกนิฏฺฐภาตโร องฺคสมานตาย ‘‘องฺค’’นฺติ วุตฺตา, อิเม ปน ทุสฺสีลา, ตสฺมา องฺคสมานา น โหนฺติ. ยถา ปน สุสาเน ฉฑฺฑิตา เปตา มตา, ตเถว เต. ตสฺมา ตาทิสา อาธิปจฺจฏฺฐาเน น ฐเปตพฺพา. กุฏุมฺพญฺหิ เต วินาเสนฺติ, วินฏฺฐกุฏุมฺพสฺส จ ทลิทฺทสฺส ราชวสติ นาม น สมฺปชฺชติ. อาสีนานนฺติ อาคนฺตฺวา นิสินฺนานํ ปุตฺตภาตานํ มตสตฺตานํ มตกภตฺตํ วิย เทนฺโต ฆาสจฺฉาทนมตฺตเมว ปทาเปยฺย. อุฏฺฐานสมฺปนฺเนติ อุฏฺฐานวีริเยน สมนฺนาคเต. Herein, ‘livestock and the field’ means the cattle pen and the place of crops. ‘A goer’ means one who is accustomed to going. ‘Measured’ means that having measured it and knowing ‘this much,’ one should have it stored in granaries. ‘At home’ means that even at home, having counted the dependents, one should have only a measured amount cooked. ‘Not established in virtue’ means that one should not place such an immoral, misbehaving person in any position of authority; this is the meaning. ‘For those fools are not limbs’: although elder and younger brothers are called ‘limbs’ because they are like limbs—as it is said, “A brother in the world is called a limb of men”—these immoral ones are not like limbs. Just as the departed who are cast away in a charnel ground are dead, so too are they. Therefore such persons should not be placed in a position of authority. For they ruin the family, and for a poor person with a ruined family, dwelling in royal service does not succeed. ‘To them when they are seated’ means that to those sons and brothers who have come and sat down, one should have just food and clothing given, like giving a funeral meal to dead beings. ‘Endowed with energy’ means endowed with the energy of striving. ๑๕๑๒. 1512. ‘‘สีลวา จ อโลโล จ, อนุรกฺโข จ ราชิโน; อาวี รโห หิโต ตสฺส, ส ราชวสตึ วเส. One who is virtuous, ungreedy, and protective of the king, a well-wisher to him both openly and in secret—such a one may dwell in royal service. ๑๕๑๓. 1513. ‘‘ฉนฺทญฺญู ราชิโน จสฺส, จิตฺตฏฺโฐ อสฺส ราชิโน; อสงฺกุสกวุตฺตึสฺส, ส ราชวสตึ วเส. One who knows the king's wishes and is dear to the king's heart, whose conduct is unopposing—such a one may dwell in royal service. ๑๕๑๔. 1514. ‘‘อุจฺฉาทเย จ นฺหาปเย, โธเว ปาเท อโธสิรํ; อาหโตปิ น กุปฺเปยฺย, ส ราชวสตึ วเส’’ติ. He should anoint and bathe the king, and wash his feet with head bowed; even when struck, he should not get angry—such a one may dwell in royal service. ตตฺถ อโลโลติ อลุทฺโธ. จิตฺตฏฺโฐติ จิตฺเต ฐิโต, ราชจิตฺตวสิโกติ อตฺโถ. อสงฺกุสกวุตฺติสฺสาติ อปฺปฏิโลมวุตฺติ อสฺส. อโธสิรนฺติ ปาเท โธวนฺโตปิ อโธสิรํ กตฺวา เหฏฺฐามุโขว โธเวยฺย, น รญฺโญ มุขํ อุลฺโลเกยฺยาติ อตฺโถ. Herein, ‘ungreedy’ means not covetous. ‘Established in the heart’ means established in the mind; that is, one who is in accord with the king’s mind. ‘His conduct should be unopposing’ means his conduct should not be contrary. ‘With head bowed’ means that even while washing the feet, he should do so with his head bowed, his face downwards; the meaning is that he should not look up at the king’s face. ๑๕๑๕. 1515. ‘‘กุมฺภมฺปญฺชลึ กริยา, จาฏญฺจาปิ ปทกฺขิณํ; กิเมว สพฺพกามานํ, ทาตารํ ธีรมุตฺตมํ. One might pay homage to a water pot with folded hands, and also circumambulate a cāṭa bird. What then of the wise, supreme giver of all one desires? ๑๕๑๖. 1516. ‘‘โย เทติ สยนํ วตฺถํ, ยานํ อาวสถํ ฆรํ; ปชฺชุนฺโนริว ภูตานิ, โภเคหิ อภิวสฺสติ. He who gives bedding, clothing, vehicles, lodgings, and houses—like a rain-cloud for living beings, he showers them with possessions. ๑๕๑๗. 1517. ‘‘เอสยฺโย [Pg.203] ราชวสติ, วตฺตมาโน ยถา นโร; อาราธยติ ราชานํ, ปูชํ ลภติ ภตฺตุสู’’ติ. This, sir, is the royal service, by which a person conducting himself pleases the king and obtains honor from his master. ตตฺถ กุมฺภมฺปญฺชลึ กริยา, จาฏญฺจาปิ ปทกฺขิณนฺติ วุทฺธึ ปจฺจาสีสนฺโต ปุริโส อุทกปูริตํ กุมฺภํ ทิสฺวา ตสฺส อญฺชลึ กเรยฺย, จาฏญฺจ สกุณํ ปทกฺขิณํ กเรยฺย. อญฺชลึ วา ปทกฺขิณํ วา กโรนฺตสฺส เต กิญฺจิ ทาตุํ น สกฺโกนฺติ. กิเมวาติ โย ปน สพฺพกามานํ ทาตา ธีโร จ, ตํ ราชานํ กึการณา น นมสฺเสยฺย. ราชาเยว หิ นมสฺสิตพฺโพ จ อาราเธตพฺโพ จ. ปชฺชุนฺโนริวาติ เมโฆ วิย. เอสยฺโย ราชวสตีติ อยฺโย ยา อยํ มยา กถิตา, เอสา ราชวสติ นาม ราชเสวกานํ อนุสาสนี. ยถาติ ยาย ราชวสติยา วตฺตมาโน นโร ราชานํ อาราเธติ, ราชูนญฺจ สนฺติกา ปูชํ ลภติ, สา เอสาติ. Herein, ‘One might pay homage to a water pot with folded hands, and also circumambulate a cāṭa bird’ means that a person, hoping for prosperity, upon seeing a water-filled pot, would pay homage to it with folded hands, and would also circumambulate the cāṭa bird. Yet they are unable to give anything to the one who pays homage or circumambulates. ‘What then’ means: for what reason would one not pay homage to that king who is the wise giver of all one desires? For the king is indeed the one to be revered and pleased. ‘Like Pajjunna’ means like a cloud. ‘This, sir, is royal service’ means: sir, this which has been spoken by me is the instruction for royal servants called ‘royal service.’ ‘By which’ means: that royal service by which a person conducting himself pleases the king and obtains honor from kings, that is this. เอวํ อสมธุโร วิธุรปณฺฑิโต พุทฺธลีลาย ราชวสตึ กเถสิ; Thus the peerless wise Vidhura spoke on royal service with the grace of a Buddha. ราชวสติกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Section on Royal Service is concluded. อนฺตรเปยฺยาลํ Interim Passage. เอวํ ปุตฺตทารญาติมิตฺตสุหชฺชาทโย อนุสาสนฺตสฺเสว ตสฺส ตโย ทิวสา ชาตา. โส ทิวสสฺส ปาริปูรึ ญตฺวา ปาโตว นฺหตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา ‘‘ราชานํ อปโลเกตฺวา มาณเวน สทฺธึ คมิสฺสามี’’ติ ญาติคณปริวุโต ราชนิเวสนํ คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต วตฺตพฺพยุตฺตกํ วจนํ อโวจ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus three days passed as he instructed his sons, wife, relatives, friends, and companions. Knowing the days were complete, he bathed early in the morning, ate a meal of various excellent flavors, and thought, 'I will take leave of the king and depart with the young man.' Surrounded by his kinsmen, he went to the king’s residence, paid homage to the king, stood to one side, and spoke fitting words. The Teacher, explaining this matter, said: ๑๕๑๘. 1518. ‘‘เอวํ สมนุสาสิตฺวา, ญาติสงฺฆํ วิจกฺขโณ; ปริกิณฺโณ สุหเทหิ, ราชานมุปสงฺกมิ. Having thus instructed his assembly of kinsmen, the wise one, surrounded by his dear friends, approached the king. ๑๕๑๙. 1519. ‘‘วนฺทิตฺวา สิรสา ปาเท, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ; วิธุโร อวจ ราชานํ, ปคฺคเหตฺวาน อญฺชลึ. Having paid homage to his feet with his head and circumambulated him respectfully, Vidhura addressed the king, raising his joined palms. ๑๕๒๐. 1520. ‘‘อยํ [Pg.204] มํ มาณโว เนติ, กตฺตุกาโม ยถามติ; ญาตีนตฺถํ ปวกฺขามิ, ตํ สุโณหิ อรินฺทม. This young man is leading me away, intending to do as he pleases. I will speak for the welfare of my kinsmen—listen to this, O tamer of foes. ๑๕๒๑. 1521. ‘‘ปุตฺเต จ เม อุทิกฺเขสิ, ยญฺจ มญฺญํ ฆเร ธนํ; ยถา เปจฺจ น หาเยถ, ญาติสงฺโฆ มยี คเต. Look after my sons and the other wealth in my house, so that when I am gone, the assembly of my kinsmen may not decline hereafter. ๑๕๒๒. 1522. ‘‘ยเถว ขลตี ภูมฺยา, ภูมฺยาเยว ปติฏฺฐติ; เอเวตํ ขลิตํ มยฺหํ, เอตํ ปสฺสามิ อจฺจย’’นฺติ. Just as one who stumbles on the ground stands up on the ground itself, so this is my stumbling. This I see as my transgression. ตตฺถ สุหเทหีติ สุหทเยหิ ญาติมิตฺตาทีหิ. ยญฺจ มญฺญนฺติ ยญฺจ เม อญฺญํ ตยา เจว อญฺเญหิ จ ราชูหิ ทินฺนํ ฆเร อปริมาณํ ธนํ, ตํ สพฺพํ ตฺวเมว โอโลเกยฺยาสิ. เปจฺจาติ ปจฺฉากาเล. ขลตีติ ปกฺขลติ. เอเวตนฺติ เอวํ เอตํ. อหญฺหิ ภูมิยํ ขลิตฺวา ตตฺเถว ปติฏฺฐิตปุริโส วิย ตุมฺเหสุ ขลิตฺวา ตุมฺเหสุเยว ปติฏฺฐหามิ. เอตํ ปสฺสามีติ โย เอส ‘‘กึ เต ราชา โหตี’’ติ มาณเวน ปุฏฺฐสฺส มม ตุมฺเห อโนโลเกตฺวา สจฺจํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘ทาโสหมสฺมี’’ติ วทนฺตสฺส อจฺจโย, เอตํ อจฺจยํ ปสฺสามิ, อญฺโญ ปน เม โทโส นตฺถิ, ตํ เม อจฺจยํ ตุมฺเห ขมถ, เอตํ หทเย กตฺวา ปจฺฉา มม ปุตฺตทาเรสุ มา อปรชฺฌิตฺถาติ. Herein, 'by dear friends' means by good-hearted kinsmen, friends, and so on. 'And whatever other' means: 'And whatever other immeasurable wealth is in my house, given by you and by other kings, you alone should look after all of it.' 'Hereafter' means in a later time. 'Stumbles' means slips or falls. 'So this' means 'thus this.' For I, like a person who having stumbled on the ground stands up right there, having stumbled in regard to you, stand up in regard to you. 'This I see' means: 'The transgression I committed when, asked by the young man, “What is the king to you?”, without looking at you but out of regard for the truth, I said, “I am his slave”—this transgression I see. I have no other fault. You should forgive me this transgression. Keeping this in your heart, do not offend against my sons and wife hereafter.' ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘ปณฺฑิต, ตว คมนํ มยฺหํ น รุจฺจติ, มาณวํ อุปาเยน ปกฺโกสาเปตฺวา ฆาเตตฺวา กิลญฺเชน ปฏิจฺฉาเทตุํ มยฺหํ รุจฺจตี’’ติ ทีเปนฺโต คาถมาห – Hearing this, the king, explaining, 'Wise one, your departure does not please me. It pleases me to have the young man summoned by some stratagem, killed, and covered with a mat,' spoke a verse: ๑๕๒๓. 1523. ‘‘สกฺกา น คนฺตุํ อิติ มยฺห โหติ, เฉตฺวา วธิตฺวา อิธ กาติยานํ; อิเธว โหหี อิติ มยฺห รุจฺจติ, มา ตฺวํ อคา อุตฺตมภูริปญฺญา’’ติ. 'You cannot go'—this is my thought. 'Let us cut down and kill this Kātyāyana here; you stay right here'—this pleases me. Do not go, O one of supreme and vast wisdom! ตตฺถ เฉตฺวาติ อิเธว ราชเคเห ตํ โปเถตฺวา มาเรตฺวา ปฏิจฺฉาเทสฺสามีติ. Herein, 'having cut down' means: 'I will have him struck and killed right here in the royal house and will conceal it.' ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘เทว, ตุมฺหากํ อชฺฌาสโย เอวรูโป โหติ, โส ตุมฺเหสุ อยุตฺโต’’ติ วตฺวา อาห – Hearing that, the Great Being said: 'Your Majesty, such an inclination is unbefitting for you.' Then he said: ๑๕๒๔. 1524. ‘‘มา [Pg.205] เหวธมฺเมสุ มนํ ปณีทหิ, อตฺเถ จ ธมฺเม จ ยุตฺโต ภวสฺสุ; ธิรตฺถุ กมฺมํ อกุสลํ อนริยํ, ยํ กตฺวา ปจฺฉา นิรยํ วเชยฺย. Do not set your mind on such unrighteous things; be devoted to the good and the Dhamma. Shame on unwholesome, ignoble action, having done which one would go to hell hereafter. ๑๕๒๕. 1525. ‘‘เนเวส ธมฺโม น ปุเนต กิจฺจํ, อยิโร หิ ทาสสฺส ชนินฺท อิสฺสโร; ฆาเตตุํ ฌาเปตุํ อโถปิ หนฺตุํ, น จ มยฺห โกธตฺถิ วชามิ จาห’’นฺติ. This is not the Dhamma, nor is this a deed to be done. For a master, O king of men, is lord over a slave to have him killed, burned, or even struck. But I feel no anger, and so I go. ตตฺถ มา เหวธมฺเมสุ มนํ ปณีทหีติ อธมฺเมสุ อนตฺเถสุ อยุตฺเตสุ ตว จิตฺตํ มา เหว ปณิทหีติ อตฺโถ. ปจฺฉาติ ยํ กมฺมํ กตฺวาปิ อชรามโร น โหติ, อถ โข ปจฺฉา นิรยเมว อุปปชฺเชยฺย. ธิรตฺถุ กมฺมนฺติ ตํ กมฺมํ ครหิตํ อตฺถุ อสฺส ภเวยฺย. เนเวสาติ เนว เอส. อยิโรติ สามิโก. ฆาเตตุนฺติ เอตานิ ฆาตาทีนิ กาตุํ อยิโร ทาสสฺส อิสฺสโร, สพฺพาเนตานิ กาตุํ ลภติ, มยฺหํ มาณเว อปฺปมตฺตโกปิ โกโธ นตฺถิ, ทินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ตว จิตฺตํ สนฺธาเรตุํ วฏฺฏติ, วชามิ อหํ นรินฺทาติ อาห – Herein, 'Do not set your mind on such unrighteous things' means: do not set your mind on unrighteous, unbeneficial, improper things. 'Hereafter' means: having done which action one does not become ageless and deathless, but rather is reborn in hell hereafter. 'Shame on the action' means: let that action be censured; may it be for his harm. 'This is not' means 'not this.' 'A master' means an owner. 'To have him killed' means: a master is lord over a slave to do these things such as killing; he is able to do all these things. The meaning of 'But I feel no anger, and so I go' is: 'I have not the slightest anger toward the young man. From the time he was given, it has been proper for you to compose your mind. I am going, O king of men.' เอวํ วตฺวา มหาสตฺโต ราชานํ วนฺทิตฺวา รญฺโญ โอโรเธ จ ปุตฺตทาเร จ ราชปริสญฺจ โอวทิตฺวา เตสุ สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺกุณิตฺวา มหาวิรวํ วิรวนฺเตสุเยว ราชนิเวสนา นิกฺขมิ. สกลนครวาสิโนปิ ‘‘ปณฺฑิโต กิร มาณเวน สทฺธึ คมิสฺสติ, เอถ, ปสฺสิสฺสาม น’’นฺติ มนฺตยิตฺวา ราชงฺคเณเยว นํ ปสฺสึสุ. อถ เน มหาสตฺโต อสฺสาเสตฺวา ‘‘ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถ, สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา, สรีรํ อทฺธุวํ, ยโส นาม วิปตฺติปริโยสาโน, อปิจ ตุมฺเห ทานาทีสุ ปุญฺเญสุ อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ เตสํ โอวาทํ ทตฺวา นิวตฺตาเปตฺวา อตฺตโน เคหาภิมุโข ปายาสิ. ตสฺมึ ขเณ ธมฺมปาลกุมาโร ภาติกคณปริวุโต ‘‘ปิตุ ปจฺจุคฺคมนํ กริสฺสามี’’ติ นิกฺขนฺโต นิเวสนทฺวาเรเยว ปิตุ สมฺมุโข อโหสิ. มหาสตฺโต ตํ ทิสฺวา สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อุปคุยฺห อุเร นิปชฺชาเปตฺวา นิเวสนํ ปาวิสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having spoken thus, the Great Being paid homage to the king. After advising the king’s harem, his own sons and wife, and the royal assembly, being unable to maintain his composure, he left the royal residence while they were wailing loudly. All the city dwellers, too, conferred among themselves, saying, 'The wise man, they say, is leaving with the young man. Come, let us see him!' and they saw him in the royal courtyard. Then the Great Being consoled them, saying, 'Do not worry. All conditioned things are impermanent, the body is not lasting, and fame ends in ruin. Moreover, be diligent in meritorious deeds such as giving.' Having given them this advice and sent them back, he set out toward his own home. At that moment, Prince Dhammapāla, surrounded by his retinue of brothers, came out thinking, 'I will go to meet my father,' and met his father face to face at the entrance of the residence. Seeing him, the Great Being, unable to maintain his composure, embraced him, laid him on his chest, and entered the residence. Expounding on this matter, the Teacher said: ๑๕๒๖. 1526. ‘‘เชฏฺฐปุตฺตํ [Pg.206] อุปคุยฺห, วิเนยฺย หทเย ทรํ; อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ, ปาวิสี โส มหาฆร’’นฺติ. Having embraced his eldest son, dispelling the anguish in his heart, with eyes full of tears, he entered the great house. ฆเร ปนสฺส สหสฺสปุตฺตา, สหสฺสธีตโร, สหสฺสภริยาโย, จ สตฺตวณฺณทาสิสตานิ จ สนฺติ, เตหิ เจว อวเสสทาสิทาสกมฺมกรญาติมิตฺตสุหชฺชาทีหิ จ สกลนิเวสนํ ยุคนฺตวาตาภิฆาตปติเตหิ สาเลหิ สาลวนํ วิย นิรนฺตรํ อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Now, in his house there were a thousand sons, a thousand daughters, a thousand wives, and seven hundred female slaves of seven kinds. With them, and with the remaining male and female slaves, workers, kinsmen, friends, and companions, the entire residence was as densely packed as a sāl-grove with its trees felled by the wind at the end of an eon. To clarify this matter, the Teacher said: ๑๕๒๗. 1527. ‘‘สาลาว สมฺมปติตา, มาลุเตน ปมทฺทิตา; เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ, วิธุรสฺส นิเวสเน. Like sāl trees completely fallen, crushed by the wind, his sons and wives lie in Vidhura’s dwelling. ๑๕๒๘. 1528. ‘‘อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานํ, ทาสิสตฺตสตานิ จ; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, วิธุรสฺส นิเวสเน. A thousand women, his wives, and seven hundred female slaves, raising their arms, wailed aloud in Vidhura’s dwelling. ๑๕๒๙. 1529. ‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, วิธุรสฺส นิเวสเน. The harem women and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wailed aloud in Vidhura’s dwelling. ๑๕๓๐. 1530. ‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, วิธุรสฺส นิเวสเน. Elephant trainers, troop commanders, charioteers, and foot soldiers, raising their arms, wailed aloud in Vidhura’s dwelling. ๑๕๓๑. 1531. ‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, วิธุรสฺส นิเวสเน. The country folk have gathered, the townspeople too have gathered; raising their arms, they wailed aloud in Vidhura’s dwelling. ๑๕๓๒. 1532. ‘‘อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานํ, ทาสิสตฺตสตานิ จ; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺตุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ. A thousand women, his wives, and seven hundred female slaves, raising their arms, wailed aloud: ‘Why will you abandon us?’ ๑๕๓๓. 1533. ‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ. The harem women and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wailed aloud: ‘Why will you abandon us?’ ๑๕๓๔. 1534. ‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ. Elephant trainers, troop commanders, charioteers, and foot soldiers, raising their arms, wailed aloud: ‘Why will you abandon us?’ ๑๕๓๕. 1535. ‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสี’’ติ. The country folk have gathered, the townspeople too have gathered; raising their arms, they wailed aloud: ‘Why will you abandon us?’ ตตฺถ [Pg.207] เสนฺตีติ มหาตเล ฉินฺนปาทา วิย ปติตา อาวตฺตนฺตา ปริวตฺตนฺตา สยนฺติ. อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานนฺติ ภริยานเมว อิตฺถีนํ สหสฺสํ. กสฺมา โน วิชหิสฺสสีติ เกน การเณน อมฺเห วิชหิสฺสสีติ ปริเทวึสุ. Here, 'they lie' means: they lie on the great ground, having fallen like those with their feet cut off, rolling over and turning about. 'A thousand women, his wives' means: a thousand women who were indeed his wives. 'Why will you abandon us?' means: they lamented, ‘For what reason will you abandon us?’ มหาสตฺโต สพฺพํ ตํ มหาชนํ อสฺสาเสตฺวา ฆเร อวเสสกิจฺจานิ กตฺวา อนฺโตชนญฺจ พหิชนญฺจ โอวทิตฺวา อาจิกฺขิตพฺพยุตฺตกํ สพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา ปุณฺณกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อตฺตโน นิฏฺฐิตกิจฺจตํ อาโรเจสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – The Great Being, having comforted that whole great crowd, completed the remaining duties at home, advised both the household members and the outsiders, explained all that was appropriate to explain, and then went to Puṇṇaka and announced that his own tasks were finished. To clarify this matter, the Teacher said: ๑๕๓๖. 1536. ‘‘กตฺวา ฆเรสุ กิจฺจานิ, อนุสาสิตฺวา สกํ ชนํ; มิตฺตามจฺเจ จ ภจฺเจ จ, ปุตฺตทาเร จ พนฺธเว. Having done his household duties, having instructed his own people—his friends, ministers, and retainers, his sons, wives, and kinsmen; ๑๕๓๗. 1537. ‘‘กมฺมนฺตํ สํวิเธตฺวาน, อาจิกฺขิตฺวา ฆเร ธนํ; นิธิญฺจ อิณทานญฺจ, ปุณฺณกํ เอตทพฺรวิ. having arranged his affairs, and declared the wealth in his house, both the buried treasure and the debts owed, he said this to Puṇṇaka: ๑๕๓๘. 1538. ‘‘อวสี ตุวํ มยฺห ตีหํ อคาเร, กตานิ กิจฺจานิ ฆเรสุ มยฺหํ; อนุสาสิตา ปุตฺตทารา มยา จ, กโรม กจฺจาน ยถามตึ เต’’ติ. "You have dwelled in my home for three days; my household duties have been done. My sons and wives have been instructed by me. Now, Kaccāna, let us do as you wish." ตตฺถ กมฺมนฺตํ สํวิเธตฺวานาติ ‘‘เอวญฺจ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ ฆเร กตฺตพฺพยุตฺตกํ กมฺมํ สํวิทหิตฺวา. นิธินฺติ นิทหิตฺวา ฐปิตธนํ. อิณทานนฺติ อิณวเสน สํโยชิตธนํ. ยถามตึ เตติ อิทานิ ตว อชฺฌาสยานุรูปํ กโรมาติ วทติ. Here, 'having arranged his affairs' means: having arranged the work that should be done in the house, thinking, ‘It is proper to do it thus.’ 'Treasure' means: wealth that has been buried and set aside. 'Debts' means: wealth tied up by way of loans. 'According to your wish' means: he says, ‘Now let us act in accordance with your intention.’ ปุณฺณโก อาห – Puṇṇaka said: ๑๕๓๙. 1539. ‘‘สเจ หิ กตฺเต อนุสาสิตา เต, ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ; หนฺเทหิ ทานี ตรมานรูโป, ทีโฆ หิ อทฺธาปิ อยํ ปุรตฺถา. "If, O doer, your sons, wives, and dependents have been instructed by you, come now, hurry! For this journey ahead is long. ๑๕๔๐. 1540. ‘‘อฉมฺภิโตว คณฺหาหิ, อาชาเนยฺยสฺส วาลธึ; อิทํ ปจฺฉิมกํ ตุยฺหํ, ชีวโลกสฺส ทสฺสน’’นฺติ. "Grasp without trembling the tail of this thoroughbred; this is your last sight of the world of the living." ตตฺถ [Pg.208] กตฺเตติ โสมนสฺสปฺปตฺโต ยกฺโข มหาสตฺตํ อาลปติ. ทีโฆ หิ อทฺธาปีติ คนฺตพฺพมคฺโคปิ ทีโฆ. ‘‘อฉมฺภิโตวา’’ติ อิทํ โส เหฏฺฐาปาสาทํ อโนตริตฺวา ตโตว คนฺตุกาโม หุตฺวา อวจ. Here, by 'O doer,' the yakkha, filled with joy, addresses the Great Being. 'For the journey is long' means: the path to be traveled is also long. He said the words beginning 'Grasp without trembling' because he wanted to depart from right there, without descending from the palace. อถ นํ มหาสตฺโต อาห – Then the Great Being said to him: ๑๕๔๑. 1541. ‘‘โสหํ กิสฺส นุ ภายิสฺสํ, ยสฺส เม นตฺถิ ทุกฺกฏํ; กาเยน วาจา มนสา, เยน คจฺเฉยฺย ทุคฺคติ’’นฺติ. "Why indeed should I fear, I who have done no wrong by body, speech, or mind, on account of which I might go to a bad destination?" ตตฺถ โสหํ กิสฺส นุ ภายิสฺสนฺติ อิทํ มหาสตฺโต ‘‘อฉมฺภิโตว คณฺหาหี’’ติ วุตฺตตฺตา เอวมาห. Here, the Great Being said the words beginning, 'Why indeed should I fear?' because he had been told, ‘Grasp without trembling.’ เอวํ มหาสตฺโต สีหนาทํ นทิตฺวา อฉมฺภิโต เกสรสีโห วิย นิพฺภโย หุตฺวา ‘‘อยํ สาฏโก มม อรุจิยา มา มุจฺจตู’’ติ อธิฏฺฐานปารมึ ปุเรจาริกํ กตฺวา ทฬฺหํ นิวาเสตฺวา อสฺสสฺส วาลธึ วิยูหิตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ทฬฺหํ วาลธึ คเหตฺวา ทฺวีหิ ปาเทหิ อสฺสสฺส อูรูสุ ปลิเวเฐตฺวา ‘‘มาณว, คหิโต เม วาลธิ, ยถารุจิ ยาหี’’ติ อาห. ตสฺมึ ขเณ ปุณฺณโก มโนมยสินฺธวสฺส สญฺญํ อทาสิ. โส ปณฺฑิตํ อาทาย อากาเส ปกฺขนฺทิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus the Great Being uttered a lion’s roar and, untrembling and fearless like a maned lion, he made the perfection of determination his forerunner with the thought, ‘May this robe not come loose against my will.’ He fastened his robe firmly, parted the horse’s tail, grasped it tightly with both hands, wrapped his two feet around the horse’s thighs, and said: ‘Young man, I have grasped the tail. Go as you wish.’ At that moment, Puṇṇaka gave a sign to the mind-made steed. Taking the wise one, it leaped into the sky. To clarify this matter, the Teacher said: ๑๕๔๒. 1542. ‘‘โส อสฺสราชา วิธุรํ วหนฺโต, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข; สาขาสุ เสเลสุ อสชฺชมาโน, กาฬาคิรึ ขิปฺปมุปาคมาสี’’ติ. "That king of horses, carrying Vidhura, departed through the sky, through the air; not getting caught on branches or mountains, it quickly approached Mount Kāḷa." ตตฺถ สาขาสุ เสเลสุ อสชฺชมาโนติ ปุณฺณโก กิร จินฺเตสิ ‘‘ทูรํ อคนฺตฺวาว อิมํ หิมวนฺตปฺปเทเส รุกฺเขสุ ปพฺพเตสุ จ โปเถตฺวา มาเรตฺวา หทยมํสํ อาทาย กเฬวรํ ปพฺพตนฺตเร ฉฑฺเฑตฺวา นาคภวนเมว คมิสฺสามี’’ติ. โส รุกฺเข จ ปพฺพเต จ อปริหริตฺวา เตสํ มชฺเฌเนว อสฺสํ เปเสสิ. มหาสตฺตสฺสานุภาเวน รุกฺขาปิ ปพฺพตาปิ สรีรโต อุโภสุ ปสฺเสสุ รตนมตฺตํ ปฏิกฺกมนฺติ. โส ‘‘มโต วา, โน วา’’ติ ปริวตฺติตฺวา มหาสตฺตสฺส มุขํ โอโลเกนฺโต กญฺจนาทาสมิว วิปฺปสนฺนํ ทิสฺวา ‘‘อยํ เอวํ น มรตี’’ติ ปุนปิ สกลหิมวนฺตปฺปเทเส รุกฺเข จ ปพฺพเต จ ติกฺขตฺตุํ โปเถนฺโต เปเสสิ[Pg.209]. เอวํ โปเถนฺโตปิ ตเถว รุกฺขปพฺพตา ทูรเมว ปฏิกฺกมนฺติเยว. มหาสตฺโต ปน กิลนฺตกาโย อโหสิ. อถ ปุณฺณโก ‘‘อยํ เนว มรติ, อิทานิ วาตกฺขนฺเธ จุณฺณวิจุณฺณํ กริสฺสามี’’ติ โกธาภิภูโต สตฺตมํ วาตกฺขนฺธํ ปกฺขนฺทิ. โพธิสตฺตสฺสานุภาเวน วาตกฺขนฺโธ ทฺวิธา หุตฺวา โพธิสตฺตสฺส โอกาสํ อกาสิ. ตโต เวรมฺภวาเตหิ ปหราเปสิ, เวรมฺภวาตาปิ สตสหสฺสอสนิสทฺโท วิย หุตฺวา โพธิสตฺตสฺส โอกาสํ อทํสุ. โส ปุณฺณโก ตสฺส อนฺตรายาภาวํ ปสฺสนฺโต ตํ อาทาย กาฬปพฺพตํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ – Here, 'not getting caught on branches or mountains' means: Puṇṇaka, it seems, thought: ‘Without going far, I will smash him against the trees and mountains in the Himālaya region, kill him, take his heart-flesh, throw the corpse in a mountain chasm, and go to the nāga world.’ Without avoiding the trees and mountains, he sent the horse right through their midst. By the Great Being’s power, the trees and mountains receded a jewel’s measure on both sides of his body. Thinking, ‘Is he dead or not?’ he turned and looked at the Great Being’s face. Seeing it as serene as a golden mirror, he thought, ‘He won’t die this way!’ So again he sent the horse crashing against the trees and mountains throughout the Himālaya region three times. Even as he crashed into them, the trees and mountains just moved far away. The Great Being, however, became exhausted. Then Puṇṇaka, overcome with anger, thought, ‘He is not dying! Now I will pulverize him with a mass of wind,’ and plunged into the seventh mass of wind. By the Bodhisatta’s power, the mass of wind split in two and made way for him. Then he had him struck by the Verambha winds, but even the Verambha winds, roaring like a hundred thousand thunderclaps, made way for the Bodhisatta. Seeing that there was no danger for him, Puṇṇaka took him and went to Mount Kāḷa. Therefore it was said: ‘‘โส อสฺสราชา วิธุรํ วหนฺโต, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข; สาขาสุ เสเลสุ อสชฺชมาโน, กาฬาคิรึ ขิปฺปมุปาคมาสี’’ติ. "That king of horses, carrying Vidhura, departed through the sky, through the air; not getting caught on branches or mountains, it quickly approached Mount Kāḷa." ตตฺถ อสชฺชมาโนติ อลคฺคมาโน อปฺปฏิหญฺญมาโน วิธุรปณฺฑิตํ วหนฺโต กาฬปพฺพตมตฺถกํ อุปาคโต. Here, 'not getting caught' means: not sticking, not being struck against, it carried Vidhura the Wise and arrived at the summit of Mount Kāḷa. เอวํ ปุณฺณกสฺส มหาสตฺตํ คเหตฺวา คตกาเล ปณฺฑิตสฺส ปุตฺตทาราทโย ปุณฺณกสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตตฺถ มหาสตฺตํ อทิสฺวา ฉินฺนปาทา วิย ปติตฺวา อปราปรํ ปริวตฺตมานา มหาสทฺเทน ปริเทวึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, at the time when Puṇṇaka had taken the Great Being and departed, the wise one’s sons, wives, and others went to Puṇṇaka’s dwelling place. Not seeing the Great Being there, they fell as if their feet were cut off and, rolling over and over, they lamented with a great cry. To clarify this matter, the Teacher said: ๑๕๔๓. 1543. ‘‘อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานํ, ทาสิสตฺตสตานิ จ; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน; วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ’. "A thousand women, his wives, and seven hundred female slaves, raising their arms, wailed aloud: ‘A yakkha in the guise of a brahmin is taking Vidhura away!’ ‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน; วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ’. "The harem women and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wailed aloud: ‘A yakkha in the guise of a brahmin is taking Vidhura away!’" ‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน; วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ’. "Elephant trainers, troop commanders, charioteers, and foot soldiers, raising their arms, wailed aloud: ‘A yakkha in the guise of a brahmin is taking Vidhura away!’" ๑๕๔๔. 1544. ‘‘สมาคตา [Pg.210] ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน; วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ’. "The country folk have gathered, the townspeople too have gathered; raising their arms, they wailed aloud: ‘A yakkha in the guise of a brahmin is taking Vidhura away!’" ๑๕๔๕. 1545. ‘‘อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานํ, ทาสิสตฺตสตานิ จ; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต’. "A thousand women, his wives, and seven hundred female slaves, raising their arms, wailed aloud: ‘Where has that wise one gone?’ ‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต’. "The harem women and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wailed aloud: ‘Where has that wise one gone?’" ‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต’. "Elephant trainers, troop commanders, charioteers, and foot soldiers, raising their arms, wailed aloud: ‘Where has that wise one gone?’" ๑๕๔๖. 1546. สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต’’’ติ. "The country folk have gathered, the townspeople too have gathered; raising their arms, they wailed aloud: ‘Where has that wise one gone?’" เอวํ ปกฺกนฺทิตฺวา จ ปน เต สพฺเพปิ สกลนครวาสีหิ สทฺธึ โรทิตฺวา ราชทฺวารํ อคมํสุ. ราชา มหนฺตํ ปริเทวสทฺทํ สุตฺวา สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา ‘‘ตุมฺเห กสฺมา ปริเทวถา’’ติ ปุจฺฉิ. อถสฺส เต ‘‘เทว, โส กิร มาณโว น พฺราหฺมโณ, ยกฺโข ปน พฺราหฺมณวณฺเณน อาคนฺตฺวา ปณฺฑิตํ อาทาย คโต, เตน วินา อมฺหากํ ชีวิตํ นตฺถิ. สเจ โส อิโต สตฺตเม ทิวเส นาคมิสฺสติ, สกฏสเตหิ สกฏสหสฺเสหิ จ ทารูนิ สงฺกฑฺฒิตฺวา สพฺเพ มยํ อคฺคึ อุชฺชาเลตฺวา ปวิสิสฺสามา’’ติ อิมมตฺถํ อาโรเจนฺตา อิมํ คาถมาหํสุ – Thus wailing, they all, along with all the city-dwellers, wept and went to the king’s gate. Hearing the great sound of lamentation, the king opened his lion-window and asked, “Why do you lament?” Then they said to him: “Sire, it seems that young man was no brahmin, but a yakkha who came in the guise of a brahmin and has taken the wise man away. Without him, we have no life. If he does not return on the seventh day from now, we will all gather wood with hundreds and thousands of carts, kindle a fire, and enter it.” Announcing this matter, they spoke this verse: ๑๕๔๗. 1547. ‘‘สเจ โส สตฺตรตฺเตน, นาคจฺฉิสฺสติ ปณฺฑิโต; สพฺเพ อคฺคึ ปเวกฺขาม, นตฺถตฺโถ ชีวิเตน โน’’ติ. “If that wise man does not return within seven nights, we will all enter the fire, for what use is life to us?” สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพุตกาเลปิ ‘‘มยํ อคฺคึ ปวิสิตฺวา มริสฺสามา’’ติ วตฺตาโร นาม นาเหสุํ. อโห สุภาสิตํ มหาสตฺเต นาคเรหีติ. ราชา เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถ, มา [Pg.211] โสจิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถ, มธุรกโถ ปณฺฑิโต มาณวํ ธมฺมกถาย ปโลเภตฺวา อตฺตโน ปาเทสุ ปาเตตฺวา สกลนครวาสีนํ อสฺสุมุขํ หาสยนฺโต น จิรสฺเสว อาคมิสฺสตี’’ติ อสฺสาเสนฺโต คาถมาห – Even at the time of the Perfectly Self-Enlightened One’s final Nibbāna, there were no people who said, “We will enter the fire and die.” Ah, what a fine thing the citizens said about the Great Being! Hearing their words, the king reassured them, saying: “Do not worry, do not grieve, do not lament. The wise one, of sweet speech, will entice the young man with a Dhamma talk, make him fall at his feet, and return before long, causing the tear-stained faces of all the city-dwellers to smile.” Comforting them, he spoke this verse: ๑๕๔๘. 1548. ‘‘ปณฺฑิโต จ วิยตฺโต จ, วิภาวี จ วิจกฺขโณ; ขิปฺปํ โมจิย อตฺตานํ, มา ภายิตฺถาคมิสฺสตี’’ติ. “He is wise and expert, discerning and sagacious; having quickly freed himself, he will return. Do not be afraid.” ตตฺถ วิยตฺโตติ เวยฺยตฺติยา วิจารณปญฺญาย สมนฺนาคโต. วิภาวีติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ วิภาเวตฺวา ทสฺเสตฺวา กเถตุํ สมตฺโถ. วิจกฺขโณติ ตงฺขเณเยว ฐานุปฺปตฺติกาย การณจินฺตนปญฺญาย ยุตฺโต. มา ภายิตฺถาติ มา ภายถ, อตฺตานํ โมเจตฺวา ขิปฺปํ อาคมิสฺสตีติ อสฺสาเสติ. Herein, ‘expert’ means endowed with the wisdom of investigation that comes from expertise. ‘Discerning’ means capable of clarifying, showing, and explaining what is advantageous and disadvantageous, what is a cause and what is not a cause. ‘Sagacious’ means endowed with the wisdom of ready wit for discerning a reason on the spot. ‘Do not be afraid’ means: do not fear; having freed himself, he will return swiftly. Thus he reassures them. นาคราปิ ‘‘ปณฺฑิโต กิร รญฺโญ กเถตฺวา คโต ภวิสฺสตี’’ติ อสฺสาสํ ปฏิลภิตฺวา อตฺตโน เคหานิ ปกฺกมึสุ. The citizens, too, gained comfort, thinking, “It seems the wise one must have spoken to the king before he left,” and they returned to their own homes. อนฺตรเปยฺยาโล นิฏฺฐิโต. The intermediate passage is concluded. สาธุนรธมฺมกณฺฑํ The Chapter on the Dhamma of the Good Man. ปุณฺณโกปิ มหาสตฺตํ กาฬาคิริมตฺถเก ฐเปตฺวา ‘‘อิมสฺมึ ชีวมาเน มยฺหํ วุฑฺฒิ นาม นตฺถิ, อิมํ มาเรตฺวา หทยมํสํ คเหตฺวา นาคภวนํ คนฺตฺวา วิมลาย ทตฺวา อิรนฺธตึ คเหตฺวา เทวโลกํ คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Puṇṇaka, having placed the Great Being on the summit of Mount Kāḷāgiri, thought: “As long as this one lives, there is no prosperity for me. I will kill him, take his heart-flesh, go to the Nāga world, give it to Vimalā, take Irandhatī, and go to the world of the devas.” The Teacher, clarifying this matter, said: ๑๕๔๙. 1549. ‘‘โส ตตฺถ คนฺตฺวาน วิจินฺตยนฺโต, อุจฺจาวจา เจตนกา ภวนฺติ; นยิมสฺส ชีเวน มมตฺถิ กิญฺจิ, หนฺตฺวานิมํ หทยมานยิสฺส’’นฺติ. “Having gone there, as he was pondering, intentions high and low arose: ‘There is nothing for me in this one’s life; I will kill him and bring back his heart.’” ตตฺถ โสติ โส ปุณฺณโก. ตตฺถ คนฺตฺวานาติ คนฺตฺวา ตตฺถ กาฬาคิริมตฺถเก ฐิโต. อุจฺจาวจา เจตนกา ภวนฺตีติ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชมานา [Pg.212] เจตนา อุจฺจาปิ อวจาปิ อุปฺปชฺชนฺติ. ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ มเมตสฺส ชีวิตทานเจตนาปิ อุปฺปชฺเชยฺยาติ. อิมสฺส ปน ชีวิเตน ตหึ นาคภวเน มม อปฺปมตฺตกมฺปิ กิญฺจิ กิจฺจํ นตฺถิ, อิเธวิมํ มาเรตฺวา อสฺส หทยํ อานยิสฺสามีติ สนฺนิฏฺฐานมกาสีติ อตฺโถ. Herein, ‘he’ is Puṇṇaka. ‘Having gone there’ means: having gone there, he stood on the summit of Mount Kāḷāgiri. ‘Intentions high and low arose’ means: intentions both high and low arise from moment to moment. For this is a possibility: that the intention to grant him his life might also arise in me. However, with this one alive, I have not the slightest business in that Nāga world. The meaning is that he made the conclusion: ‘I will kill him right here and bring his heart.’” ตโต ปุน จินฺเตสิ ‘‘ยํนูนาหํ อิมํ สหตฺเถน อมาเรตฺวา เภรวรูปทสฺสเนน ชีวิตกฺขยํ ปาเปยฺย’’นฺติ. โส เภรวยกฺขรูปํ นิมฺมินิตฺวา มหาสตฺตํ ตชฺเชนฺโต อาคนฺตฺวา ตํ ปาเตตฺวา ทาฐานํ อนฺตเร กตฺวา ขาทิตุกาโม วิย อโหสิ, มหาสตฺตสฺส โลมหํสนมตฺตมฺปิ นาโหสิ. ตโต สีหรูเปน มตฺตมหาหตฺถิรูเปน จ อาคนฺตฺวา ทาฐาหิ เจว ทนฺเตหิ จ วิชฺฌิตุกาโม วิย อโหสิ. ตถาปิ อภายนฺตสฺส เอกโทณิกนาวปฺปมาณํ มหนฺตํ สปฺปวณฺณํ นิมฺมินิตฺวา อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต ‘‘สุสู’’ติ สทฺทํ กโรนฺโต อาคนฺตฺวา มหาสตฺตสฺส สกลสรีรํ เวเฐตฺวา มตฺถเก ผณํ กตฺวา อฏฺฐาสิ, ตสฺส สารชฺชมตฺตมฺปิ นาโหสิ. อถ ‘‘นํ ปพฺพตมตฺถเก ฐเปตฺวา ปาเตตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ กริสฺสามี’’ติ มหาวาตํ สมุฏฺฐาเปสิ. โส ตสฺส เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ ตตฺเถว ปพฺพตมตฺถเก ฐเปตฺวา หตฺถี วิย ขชฺชูริรุกฺขํ ปพฺพตํ อปราปรํ จาเลสิ, ตถาปิ นํ ฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขิ. Then he thought again: “What if, without killing him with my own hand, I were to bring about the end of his life by showing him a terrifying form?” He created the form of a frightful yakkha and approached, terrorizing the Great Being. Having felled him, he placed him between his fangs as if about to devour him, but the Great Being did not have so much as a single hair stand on end. Then he approached in the form of a lion and in the form of a great rutting elephant, as if wanting to gore him with fangs and tusks. Still he was not afraid. Then he created a great serpent form the size of a dugout canoe. Hissing and breathing in and out, making a “susū” sound, it came and coiled around the Great Being’s entire body and stood with its hood spread over his head, but he did not show even a trace of timidity. Then, thinking, “I will place him on the mountain peak, throw him off, and crush him to powder,” he raised a great wind. It was not able to stir even the tip of his hair. Then, with the Great Being standing right there on the mountain peak, he shook the mountain back and forth like an elephant shaking a date palm, but still he could not move him even a hair’s breadth from where he stood. ตโต ‘‘สทฺทสนฺตาเสนสฺส หทยผาลนํ กตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ อนฺโตปพฺพตํ ปวิสิตฺวา ปถวิญฺจ นภญฺจ เอกนินฺนาทํ กโรนฺโต มหานาทํ นทิ, เอวมฺปิสฺส สารชฺชมตฺตมฺปิ นาโหสิ. ชานาติ หิ มหาสตฺโต ‘‘ยกฺขสีหหตฺถินาคราชเวเสหิ อาคโตปิ มหาวาตวุฏฺฐึ สมุฏฺฐาปโกปิ ปพฺพตจลนํ กโรนฺโตปิ อนฺโตปพฺพตํ ปวิสิตฺวา นาทํ วิสฺสชฺเชนฺโตปิ มาณโวเยว, น อญฺโญ’’ติ. ตโต ปุณฺณโก จินฺเตสิ ‘‘นาหํ อิมํ พาหิรุปกฺกเมน มาเรตุํ สกฺโกมิ, สหตฺเถเนว นํ มาเรสฺสามี’’ติ. ตโต ยกฺโข มหาสตฺตํ ปพฺพตมุทฺธนิ ฐเปตฺวา ปพฺพตปาทํ คนฺตฺวา มณิกฺขนฺเธ ปณฺฑุสุตฺตํ ปเวเสนฺโต วิย ปพฺพตํ ปวิสิตฺวา ตาเสนฺโต วคฺคนฺโต อนฺโตปพฺพเตน อุคฺคนฺตฺวา มหาสตฺตํ ปาเท ทฬฺหํ [Pg.213] คเหตฺวา ปริวตฺเตตฺวา อโธสิรํ กตฺวา อนาลมฺเพ อากาเส วิสฺสชฺเชสิ. เตน วุตฺตํ – Then, thinking, “I will kill him by making his heart split from the terror of a loud noise,” he entered inside the mountain and let out a great roar, making the earth and sky a single resounding echo. Even so, the Great Being felt not the slightest timidity. For the Great Being knew: “Whether he comes in the guise of a yakkha, a lion, an elephant, or a nāga king; whether he stirs up a great wind and rain, shakes the mountain, or enters inside the mountain and lets out a roar, he is just the young man and no other.” Then Puṇṇaka thought: “I cannot kill him by external attacks; I will kill him with my own hand.” Then the yakkha, leaving the Great Being on the mountain peak, went to the mountain’s foot. Like one passing a yellow thread through a block of crystal, he entered the mountain, and terrorizing and bounding, he emerged from within the mountain, seized the Great Being firmly by the feet, turned him upside down, and flung him headfirst into the supportless sky. Concerning this it was said: ๑๕๕๐. 1550. ‘‘โส ตตฺถ คนฺตฺวา ปพฺพตนฺตรสฺมึ, อนฺโต ปวิสิตฺวาน ปทุฏฺฐจิตฺโต; อสํวุตสฺมึ ชคติปฺปเทเส, อโธสิรํ ธารยิ กาติยาโน’’ติ. “Having gone there, into the mountain’s interior, that one with corrupted mind entered; in an open region of the world, the Kātiyāna held him head down.” ตตฺถ โส ตตฺถ คนฺตฺวาติ โส ปุณฺณโก ปพฺพตมตฺถกา ปพฺพตปาทํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปพฺพตนฺตเร ฐตฺวา ตสฺส อนฺโต ปวิสิตฺวา ปพฺพตมตฺถเก ฐิตสฺส เหฏฺฐา ปญฺญายมาโน อสํวุเต ภูมิปเทเส ธาเรสีติ. น อาทิโตว ธาเรสิ, ตตฺถ ปน ตํ ขิปิตฺวา ปนฺนรสโยชนมตฺตํ ภฏฺฐกาเล ปพฺพตมุทฺธนิ ฐิโตว หตฺถํ วฑฺเฒตฺวา อโธสิรํ ภสฺสนฺตํ ปาเทสุ คเหตฺวา อโธสิรเมว อุกฺขิปิตฺวา มุขํ โอโลเกนฺโต ‘‘น มรตี’’ติ ญตฺวา ทุติยมฺปิ ขิปิตฺวา ตึสโยชนมตฺตํ ภฏฺฐกาเล ตเถว อุกฺขิปิตฺวา ปุน ตสฺส มุขํ โอโลเกนฺโต ชีวนฺตเมว ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘สเจ อิทานิ สฏฺฐิโยชนมตฺตํ ภสฺสิตฺวา น มริสฺสติ, ปาเทสุ นํ คเหตฺวา ปพฺพตมุทฺธนิ โปเถตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ อถ นํ ตติยมฺปิ ขิปิตฺวา สฏฺฐิโยชนมตฺตํ ภฏฺฐกาเล หตฺถํ วฑฺเฒตฺวา ปาเทสุ คเหตฺวา อุกฺขิปิ. ตโต มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อยํ มํ ปฐมํ ปนฺนรสโยชนฏฺฐานํ ขิปิ, ทุติยมฺปิ ตึสโยชนํ, ตติยมฺปิ สฏฺฐิโยชนํ, อิทานิ ปุน มํ น ขิปิสฺสติ, อุกฺขิปนฺโตเยว ปพฺพตมุทฺธนิ ปหริตฺวา มาเรสฺสติ, ยาว มํ อุกฺขิปิตฺวา ปพฺพตมุทฺธนิ น โปเถติ, ตาว นํ อโธสิโร หุตฺวา โอลมฺพนฺโตว มารณการณํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา จ ปน โส อฉมฺภิโต อสนฺตสนฺโต ตถา อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ธารยิ กาติยาโน’’ติ, ติกฺขตฺตุํ ขิปิตฺวา ธารยีติ อตฺโถ. Herein, ‘having gone there’ means: that Puṇṇaka went from the mountain peak to the mountain’s foot, stood within the mountain, entered inside it, and appearing below the one who was standing on the peak, he held him in an open region of the ground. He did not hold him from the start, but having thrown him, when he had fallen about fifteen yojanas, while still standing on the mountain peak he extended his hand, caught him by the feet as he was falling headfirst, and lifted him up still headfirst. Looking at his face and knowing, “He is not dead,” he threw him a second time. When he had fallen about thirty yojanas, he lifted him up in the same way, and again looking at his face and seeing he was still alive, he thought: “If he does not die now after falling sixty yojanas, I will grab him by the feet, dash him against the mountain peak, and kill him.” Then he threw him a third time, and when he had fallen about sixty yojanas, he extended his hand, grabbed him by the feet, and lifted him up. Then the Great Being thought: “First he threw me fifteen yojanas, a second time thirty yojanas, and a third time sixty yojanas. Now he will not throw me again; as he lifts me up he will strike me on the mountain peak and kill me. While I am hanging head down, before he lifts me and dashes me on the mountain peak, I will ask him the reason for killing me.” Having thought thus, unstartled and unterrified, he did so. Therefore it was said, ‘the Kātiyāna held him’: the meaning is, he held him after throwing him three times. ๑๕๕๑. 1551. ‘‘โส ลมฺพมาโน นรเก ปปาเต, มหพฺภเย โลมหํเส วิทุคฺเค; อสนฺตสนฺโต กุรูนํ กตฺตุเสฏฺโฐ, อิจฺจพฺรวิ ปุณฺณกํ นาม ยกฺขํ. “Hanging in that chasm, that abyss, of great terror, hair-raising and hard to traverse, the best of the Kurus, unterrified, spoke thus to the yakkha named Puṇṇaka:” ๑๕๕๒. 1552. ‘‘อริยาวกาโสสิ [Pg.214] อนริยรูโป, อสญฺญโต สญฺญตสนฺนิกาโส; อจฺจาหิตํ กมฺมํ กโรสิ ลุทฺรํ, ภาเว จ เต กุสลํ นตฺถิ กิญฺจิ. “You have the appearance of a noble one, but your nature is ignoble; you are unrestrained, though you seem restrained. You do a cruel and excessive deed, and in your nature there is no good at all.” ๑๕๕๓. 1553. ‘‘ยํ มํ ปปาตสฺมึ ปปาตุมิจฺฉสิ, โก นุ ตวตฺโถ มรเณน มยฺหํ; อมานุสสฺเสว ตวชฺช วณฺโณ, อาจิกฺข เม ตฺวํ กตมาสิ เทวตาติ. “Since you wish to make me fall into this chasm, what purpose do you have in my death? Your appearance today is just like that of a non-human. Tell me, what kind of deity are you?” ตตฺถ โส ลมฺพมาโนติ โส กุรูนํ กตฺตุเสฏฺโฐ ตติยวาเร ลมฺพมาโน. อริยาวกาโสติ รูเปน อริยสทิโส เทววณฺโณ หุตฺวา จรสิ. อสญฺญโตติ กายาทีหิ อสญฺญโต ทุสฺสีโล. อจฺจาหิตนฺติ หิตาติกฺกนฺตํ, อติอหิตํ วา. ภาเว จ เตติ ตว จิตฺเต อปฺปมตฺตกมฺปิ กุสลํ นตฺถิ. อมานุสสฺเสว ตวชฺช วณฺโณติ อชฺช ตว อิทํ การณํ อมานุสสฺเสว. กตมาสิ เทวตาติ ยกฺขานํ อนฺตเร กตรยกฺโข นาม ตฺวํ. Herein, ‘hanging’: the best of the Kurus was hanging on the third occasion. ‘You have the appearance of a noble one’: you move about having a divine complexion, similar to a noble one. ‘Unrestrained’: unrestrained in body and so on, immoral. ‘Excessive’: transcending what is beneficial, or very harmful. ‘And in your nature’: in your mind there is not even the slightest good. ‘Your appearance today is just like that of a non-human’: today this deed of yours is just like that of a non-human. ‘What kind of deity are you?’: among the yakkhas, what yakkha are you by name? ปุณฺณโก อาห – Puṇṇaka said: ๑๕๕๔. 1554. ‘‘ยทิ เต สุโต ปุณฺณโก นาม ยกฺโข, รญฺโญ กุเวรสฺส หิ โส สชิพฺโพ; ภูมินฺธโร วรุโณ นาม นาโค, พฺรหา สุจี วณฺณพลูปปนฺโน. “If you have heard of the yakkha named Puṇṇaka, he is indeed a minister of King Kuvera. The nāga named Varuṇa is a supporter of the earth, majestic, pure, endowed with beauty and strength.” ๑๕๕๕. 1555. ‘‘ตสฺสานุชํ ธีตรํ กามยามิ, อิรนฺธตี นาม สา นาคกญฺญา; ตสฺสา สุมชฺฌาย ปิยาย เหตุ, ปตารยึ ตุยฺห วธาย ธีรา’’ติ. “I desire his younger daughter, a nāga maiden named Irandhatī; for the sake of that dear one with the slender waist, O wise one, I have contrived your death.” ตตฺถ สชิพฺโพติ สชีโว อมจฺโจ. พฺรหาติ อาโรหปริณาหสมฺปนฺโน อุฏฺฐาปิตกญฺจนรูปสทิโส. วณฺณพลูปปนฺโนติ สรีรวณฺเณน จ กายพเลน จ อุปคโต. ตสฺสานุชนฺติ ตสฺส อนุชาตํ ธีตรํ. ปตารยินฺติ จิตฺตํ ปวตฺเตสึ, สนฺนิฏฺฐานมกาสินฺติ อตฺโถ. Herein, `sajibbo` means a living minister. `Brahā` means endowed with height and girth, resembling a statue of wrought gold. `Vaṇṇabalūpapanno` means endowed with beauty of complexion and bodily strength. `Tassānujaṃ` means his younger daughter. `Patārayiṃ` means: I set my mind on it; the meaning is, I made a firm decision. ตํ [Pg.215] สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อยํ โลโก ทุคฺคหิเตน นสฺสติ, นาคมาณวิกํ ปตฺเถนฺตสฺส มม มรเณน กึ ปโยชนํ, ตถโต การณํ ชานิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห – Hearing this, the Great Being thought: “This world perishes through what is wrongly grasped. What use is my death to one who desires a nāga maiden? I will learn the true reason for this.” Then he spoke this verse: ๑๕๕๖. 1556. ‘‘มา เหว ตฺวํ ยกฺข อโหสิ มูฬฺโห, นฏฺฐา พหู ทุคฺคหีเตน โลเก; กึ เต สุมชฺฌาย ปิยาย กิจฺจํ, มรเณน เม อิงฺฆ สุโณมิ สพฺพ’’นฺติ. “O yakkha, do not be so foolish; many in the world are ruined by what is wrongly grasped. What business involving my death do you have with that dear slender-waisted one? Come now, let me hear all about it.” ตํ สุตฺวา ตสฺส อาจิกฺขนฺโต ปุณฺณโก อาห – Hearing that, Puṇṇaka explained it to him, saying: ๑๕๕๗. 1557. ‘‘มหานุภาวสฺส มโหรคสฺส, ธีตุกาโม ญาติภโตหมสฺมิ; ตํ ยาจมานํ สสุโร อโวจ, ยถา มมญฺญึสุ สุกามนีตํ. “I am a kinsman in his service, desiring the daughter of the great nāga of mighty power. When I asked for her, my father-in-law spoke, as they knew me to be greatly overcome by desire:” ๑๕๕๘. 1558. ‘‘ทชฺเชมุ โข เต สุตนุํ สุเนตฺตํ, สุจิมฺหิตํ จนฺทนลิตฺตคตฺตํ; สเจ ตุวํ หทยํ ปณฺฑิตสฺส, ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรสิ; เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา, นญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยาม. “‘We would indeed give you the maiden with a beautiful body and lovely eyes, with a sweet smile and limbs anointed with sandalwood, if you can righteously obtain the heart of a wise man and bring it here. With this treasure the maiden can be won; we desire no other, further wealth.’” ๑๕๕๙. 1559. ‘‘เอวํ น มูฬฺโหสฺมิ สุโณหิ กตฺเต, น จาปิ เม ทุคฺคหิตตฺถิ กิญฺจิ; หทเยน เต ธมฺมลทฺเธน นาคา, อิรนฺธตึ นาคกญฺญํ ททนฺติ. “Thus I am not deluded—listen, O Kuru!—nor do I have any misapprehension. For your heart, righteously obtained, the nāgas will give me the nāga maiden Irandhatī.” ๑๕๖๐. 1560. ‘‘ตสฺมา อหํ ตุยฺหํ วธาย ยุตฺโต, เอวํ มมตฺโถ มรเณน ตุยฺหํ; อิเธว ตํ นรเก ปาตยิตฺวา, หนฺตฺวาน ตํ หทยมานยิสฺส’’นฺติ. “Therefore I am intent on your destruction; thus my purpose is served by your death. Having cast you into this chasm right here, I will slay you and take away your heart.” ตตฺถ ธีตุกาโมติ ธีตรํ กาเมมิ ปตฺเถมิ, ธีตุ อตฺถาย วิจรามิ. ญาติภโตหมสฺมีติ ตสฺมา ตสฺส ญาติภตโก นาม อหํ อมฺหิ. ตนฺติ [Pg.216] ตํ นาคกญฺญํ. ยาจมานนฺติ ยาจนฺตํ มํ. ยถา มนฺติ ยสฺมา มํ. อญฺญึสูติ ชานึสุ. สุกามนีตนฺติ สุฏฺฐุ เอส กาเมน นีโตติ สุกามนีโต, ตํ สุกามนีตํ. ตสฺมา สสุโร ‘ทชฺเชมุ โข เต’’ติอาทิมโวจ. ตตฺถ ทชฺเชมูติ ทเทยฺยาม. สุตนุนฺติ สุนฺทรสรีรํ. อิธ มาหเรสีติ อิธ นาคภวเน ธมฺเมน ลทฺธา อาหเรยฺยาสีติ. Herein, `dhītukāmo` means: I desire a daughter, I seek one; I roam about for a daughter's sake. `Ñātibhatohamasmi` means: Therefore I am his kinsman-servant. `Taṃ` means that nāga maiden. `Yācamānaṃ` means me, asking. `Yathā maṃ` means since me. `Aññiṃsu` means they knew. `Sukāmanītaṃ` means: ‘This one is well led by desire,’ thus `sukāmanītaṃ`. Therefore the father-in-law said, ‘We would give you…,’ and so on. Herein, `dajjemu` means we would give. `Sutanuṃ` means with a beautiful body. `Idha māharesi` means: You should bring it here to the nāga world, having obtained it righteously. ตสฺส ตํ กถํ สุตฺวา มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘วิมลาย มม หทเยน กิจฺจํ นตฺถิ, วรุณนาคราเชน มม ธมฺมกถํ สุตฺวา มณินา มํ ปูเชตฺวา ตตฺถ คเตน มม ธมฺมกถิกภาโว วณฺณิโต ภวิสฺสติ, ตโต วิมลาย มม ธมฺมกถาย โทหโฬ อุปฺปนฺโน ภวิสฺสติ, วรุเณน ทุคฺคหิตํ คเหตฺวา ปุณฺณโก อาณตฺโต ภวิสฺสติ, สฺวายํ อตฺตนา ทุคฺคหิเตน มํ มาเรตุํ เอวรูปํ ทุกฺขํ ปาเปสิ, มม ปณฺฑิตภาโว ฐานุปฺปตฺติการณจินฺตนสมตฺถตา อิมสฺมึ มํ มาเรนฺเต กึ กริสฺสติ, หนฺทาหํ สญฺญาเปสฺสามิ น’’นฺติ. จินฺเตตฺวา จ ปน ‘‘มาณว, สาธุนรธมฺมํ นาม ชานามิ, ยาวาหํ น มรามิ, ตาว มํ ปพฺพตมุทฺธนิ นิสีทาเปตฺวา สาธุนรธมฺมํ นาม สุโณหิ, ปจฺฉา ยํ อิจฺฉสิ, ตํ กเรยฺยาสี’’ติ วตฺวา สาธุนรธมฺมํ วณฺเณตฺวา อตฺตโน ชีวิตํ อาหราเปนฺโต โส อโธสิโร โอลมฺพนฺโตว คาถมาห – Hearing his speech, the Great Being thought: ‘Vimalā has no need of my heart. The Nāga King Varuṇa must have heard my Dhamma talk, honored me with a jewel, and after going there, praised my status as a Dhamma speaker. Then a pregnancy craving for my Dhamma talk must have arisen in Vimalā. Varuṇa, having misunderstood, must have commanded Puṇṇaka. And this one, through his own misunderstanding, has brought me to such suffering in order to kill me. What good will my wisdom—my ability for resourceful thinking—do while this one is killing me? Come now, I will persuade him.’ Having reflected thus, he said: ‘Young man, I know what is called the Dhamma of a good person. So long as I am not dead, have me sit on the mountain peak and listen to the Dhamma of a good person. Afterwards, you may do as you wish.’ Then, praising the Dhamma of a good person and thereby saving his own life, he, while hanging head down, spoke this verse: ๑๕๖๑. 1561. ‘‘ขิปฺปํ มมํ อุทฺธร กาติยาน, หทเยน เม ยทิ เต อตฺถิ กิจฺจํ; เย เกจิเม สาธุนรสฺส ธมฺมา, สพฺเพว เต ปาตุกโรมิ อชฺชา’’ติ. “Quickly lift me up, Kātiyāna, if you have some business with my heart. Whatever may be the principles of a good person, I will make them all manifest to you today.” ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก ‘‘อยํ ปณฺฑิเตน เทวมนุสฺสานํ อกถิตปุพฺโพ ธมฺโม ภวิสฺสติ, ขิปฺปเมว นํ อุทฺธริตฺวา สาธุนรธมฺมํ สุณิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มหาสตฺตํ อุกฺขิปิตฺวา ปพฺพตมุทฺธนิ นิสีทาเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Hearing that, Puṇṇaka thought: ‘This must be a Dhamma never before spoken by the Wise One to gods and humans. I will quickly lift him up and listen to the Dhamma of a good person.’ Thinking thus, he lifted up the Great Being and had him sit on the mountain peak. To clarify this matter, the Teacher said: ๑๕๖๒. 1562. ‘‘โส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ, นคมุทฺธนิ ขิปฺปํ ปติฏฺฐเปตฺวา; อสฺสตฺถมาสีนํ สเมกฺขิยาน, ปริปุจฺฉิ กตฺตารมโนมปญฺญํ. “That Puṇṇaka, having quickly established the best counsellor of the Kurus on the mountain peak, and seeing him seated and recovered, questioned that counsellor of sublime wisdom.” ๑๕๖๓. 1563. ‘‘สมุทฺธโฏ [Pg.217] เมสิ ตุวํ ปปาตา, หทเยน เต อชฺช มมตฺถิ กิจฺจํ; เย เกจิเม สาธุนรสฺส ธมฺมา, สพฺเพว เม ปาตุกโรหิ อชฺชา’’ติ. “You have been lifted by me from the precipice; today I have business with your heart. Whatever may be the principles of a good person, make them all manifest to me today.” ตตฺถ อสฺสตฺถมาสีนนฺติ ลทฺธสฺสาสํ หุตฺวา นิสินฺนํ. สเมกฺขิยานาติ ทิสฺวา. สาธุนรสฺส ธมฺมาติ นรสฺส สาธุธมฺมา, สุนฺทรธมฺมาติ อตฺโถ. Herein, `assatthamāsīnaṃ` means: seated, having gained consolation. `Samekkhiyāna` means: having seen. `Sādhunarassa dhammā` means: the good principles of a person; the meaning is, beautiful principles. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต อาห – Hearing that, the Great Being said: ๑๕๖๔. 1564. ‘‘สมุทฺธโฏ ตฺยสฺมิ อหํ ปปาตา, หทเยน เม ยทิ เต อตฺถิ กิจฺจํ; เย เกจิเม สาธุนรสฺส ธมฺมา, สพฺเพว เต ปาตุกโรมิ อชฺชา’’ติ. “I have been lifted by you from the precipice. If you have some business with my heart, whatever may be the principles of a good person, I will make them all manifest to you today.” ตตฺถ ตฺยสฺมีติ ตยา อสฺมิ. Herein, `tyasmi` means: by you, I am. อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘กิลิฏฺฐคตฺโตมฺหิ, นฺหายามิ ตาวา’’ติ อาห. ยกฺโขปิ ‘‘สาธู’’ติ นฺหาโนทกํ อาหริตฺวา นฺหาตกาเล มหาสตฺตสฺส ทิพฺพทุสฺสคนฺธมาลาทีนิ ทตฺวา อลงฺกตปฺปฏิยตฺตกาเล ทิพฺพโภชนํ อทาสิ. อถ มหาสตฺโต ภุตฺตโภชโน กาฬาคิริมตฺถกํ อลงฺการาเปตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา พุทฺธลีลาย สาธุนรธมฺมํ เทเสนฺโต คาถมาห – Then the Great Being said: ‘My body is soiled; first I will bathe.’ The yakkha too said, ‘Good,’ and brought bathing water. At the time of bathing, he gave the Great Being divine cloths, perfumes, garlands, and so on. When he was adorned and arrayed, the yakkha offered him divine food. Then the Great Being, having eaten his meal, had the peak of Mount Kāḷāgiri decorated, a seat prepared, and sat down on the adorned Dhamma-seat. With the grace of a Buddha, while teaching the Dhamma of a good person, he spoke this verse: ๑๕๖๕. 1565. ‘‘ยาตานุยายี จ ภวาหิ มาณว, อลฺลญฺจ ปาณึ ปริวชฺชยสฺสุ; มา จสฺสุ มิตฺเตสุ กทาจิ ทุพฺภี, มา จ วสํ อสตีนํ นิคจฺเฉ’’ติ. “Be one who follows in the footsteps of the departed, young man, and avoid a wet hand. Never be treacherous to friends, and do not fall under the power of unchaste women.” ตตฺถ อลฺลญฺจ ปาณึ ปริวชฺชยสฺสูติ อลฺลํ ตินฺตํ ปาณึ มา ทหิ มา ฌาเปหิ. Herein, `allañca pāṇiṃ parivajjayassu` means: do not burn, do not scorch a wet, moist hand. ยกฺโข สํขิตฺเตน ภาสิเต จตฺตาโร สาธุนรธมฺเม พุชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺโต วิตฺถาเรน ปุจฺฉนฺโต คาถมาห – The yakkha, unable to understand the four principles of a good person that were spoken in brief, asked about them in detail by speaking this verse: ๑๕๖๖. 1566. ‘‘กถํ [Pg.218] นุ ยาตํ อนุยายิ โหติ, อลฺลญฺจ ปาณึ ทหเต กถํ โส; อสตี จ กา โก ปน มิตฺตทุพฺโภ, อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถ’’นฺติ. “How is one a follower of the departed? And how does one burn a wet hand? What is an unchaste woman, and who is a betrayer of a friend? Being asked, explain this meaning to me.” มหาสตฺโตปิสฺส กเถสิ – The Great Being spoke to him: ๑๕๖๗. 1567. ‘‘อสนฺถุตํ โนปิ จ ทิฏฺฐปุพฺพํ, โย อาสเนนาปิ นิมนฺตเยยฺย; ตสฺเสว อตฺถํ ปุริโส กเรยฺย, ยาตานุยายีติ ตมาหุ ปณฺฑิตา. “One who would invite with a seat even someone with whom he is unacquainted and has never seen before—a person should act for that one’s benefit. The wise call such a person a ‘follower of the departed.’” ๑๕๖๘. 1568. ‘‘ยสฺเสกรตฺตมฺปิ ฆเร วเสยฺย, ยตฺถนฺนปานํ ปุริโส ลเภยฺย; น ตสฺส ปาปํ มนสาปิ จินฺตเย, อทุพฺภปาณึ ทหเต มิตฺตทุพฺโภ. “In whose house a person might dwell for even a single night, where he might receive food and drink, one should not think any evil towards him even in one’s mind. A betrayer of a friend burns a harmless hand.” ๑๕๖๙. 1569. ‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา; น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย, มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก. “In the shade of whatever tree one might sit or lie down, one should not break a branch of it, for a betrayer of a friend is an evil person.” ๑๕๗๐. 1570. ‘‘ปุณฺณมฺปิ เจมํ ปถวึ ธเนน, ทชฺชิตฺถิยา ปุริโส สมฺมตาย; ลทฺธา ขณํ อติมญฺเญยฺย ตมฺปิ, ตาสํ วสํ อสตีนํ น คจฺเฉ. “Even if a man should give this whole earth filled with wealth to a woman he esteems, having found an opportunity, she would despise even him. One should not come under the power of such unchaste women.” ๑๕๗๑. 1571. ‘‘เอวํ โข ยาตํ อนุยายิ โหติ,อลฺลญฺจ ปาณึ ทหเต ปุเนวํ; อสตี จ สา โส ปน มิตฺตทุพฺโภ,โส ธมฺมิโก โหหิ ชหสฺสุ อธมฺม’’นฺติ. “Thus indeed is one a ‘follower of the departed,’ and thus again one ‘burns a wet hand.’ She is an unchaste woman, and he is a betrayer of a friend. Therefore, be righteous; abandon unrighteousness.” ตตฺถ อสนฺถุตนฺติ เอกาหทฺวีหมฺปิ เอกโต อวุตฺถปุพฺพํ. โย อาสเนนาปีติ โย เอวรูปํ ปุคฺคลํ อาสนมตฺเตนปิ นิมนฺตเยยฺย, ปเคว อนฺนปานาทีหิ. ตสฺเสวาติ ตสฺส ปุพฺพการิสฺส อตฺถํ ปุริโส กโรเตว. ยาตานุยายีติ ปุพฺพการิตาย ยาตสฺส ปุคฺคลสฺส อนุยายี[Pg.219]. ปฐมํ กโรนฺโต หิ ยายี นาม, ปจฺฉา กโรนฺโต อนุยายี นามาติ เอวํ ปณฺฑิตา กเถนฺติ. อยํ เทวราช, ปฐโม สาธุนรธมฺโม. อทุพฺภปาณินฺติ อทุพฺภกํ อตฺตโน ภุญฺชนหตฺถเมว ทหนฺโต หิ มิตฺตทุพฺภี นาม โหติ. อิติ อลฺลหตฺถสฺส อชฺฌาปนํ นาม อยํ ทุติโย สาธุนรธมฺโม. น ตสฺสาติ ตสฺส สาขํ วา ปตฺตํ วา น ภญฺเชยฺย. กึการณา? มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก. อิติ ปริภุตฺตจฺฉายสฺส อเจตนสฺส รุกฺขสฺสปิ ปาปํ กโรนฺโต มิตฺตทุพฺภี นาม โหติ, กิมงฺคํ ปน มนุสฺสภูตสฺสาติ. เอวํ มิตฺเตสุ อทุพฺภนํ นาม อยํ ตติโย สาธุนรธมฺโม. ทชฺชิตฺถิยาติ ทเทยฺย อิตฺถิยา. สมฺมตายาติ ‘‘อหเมว ตสฺสา ปิโย, น อญฺโญ, มญฺเญว สา อิจฺฉตี’’ติ เอวํ สุฏฺฐุ มตาย. ลทฺธา ขณนฺติ อติจารสฺส โอกาสํ ลภิตฺวา. อสตีนนฺติ อสทฺธมฺมสมนฺนาคตานํ อิตฺถีนํ. อิติ มาตุคามํ นิสฺสาย ปาปสฺส อกรณํ นาม อยํ จตุตฺโถ สาธุนรธมฺโม. โส ธมฺมิโก โหหีติ เทวราช, โส ตฺวํ อิเมหิ จตูหิ สาธุนรธมฺเมหิ ยุตฺโต โหหีติ. Here, ‘unacquainted’ means never having stayed together even for a day or two. ‘Who even with a seat’ refers to one who would invite such a person with just a seat, let alone with food and drink. ‘For his sake’ means a person indeed acts for the benefit of that previous benefactor. ‘A follower of one who has gone’ refers to one who follows a person who has gone before due to a previous good deed. For the wise say: ‘The one who acts first is called the one who goes, and the one who acts afterward is called the follower.’ This, O king of gods, is the first principle of a good person. ‘One with a harmless hand’ means that one who harms the very hand that feeds him is called a betrayer of friends. Thus, this teaching regarding the wet hand is the second principle of a good person. ‘Not of it’ means one should not break its branch or leaf. Why? Because a betrayer of a friend is evil. Thus, one who does harm even to an insentient tree whose shade has been enjoyed is called a betrayer of a friend—how much more so a human being? Thus, not betraying friends is the third principle of a good person. ‘Should give to a woman’ means one should give to a woman. ‘Esteemed’ means well-considered thus: ‘I alone am dear to her, no other; she desires only me.’ ‘Having found an opportunity’ means having found a chance for misconduct. ‘Of unchaste women’ refers to women endowed with bad qualities. Thus, not committing evil on account of a woman is the fourth principle of a good person. ‘Be righteous’ means: ‘O king of gods, may you be endowed with these four principles of a good person.’” เอวํ มหาสตฺโต ยกฺขสฺส จตฺตาโร สาธุนรธมฺเม พุทฺธลีลาย กเถสิ. Thus, the Great Being explained to the yakkha the four principles of a good person with the grace of a Buddha. สาธุนรธมฺมกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Section on the Principles of a Good Person is concluded. กาฬาคิริกณฺฑํ The Kāḷāgiri Section เต ธมฺเม สุณนฺโตเยว ปุณฺณโก สลฺลกฺเขสิ ‘‘จตูสุปิ ฐาเนสุ ปณฺฑิโต อตฺตโน ชีวิตเมว ยาจติ, อยํ โข มยฺหํ ปุพฺเพ อสนฺถุตสฺเสว สกฺการมกาสิ, อหมสฺส นิเวสเน ตีหํ มหนฺตํ ยสํ อนุภวนฺโต วสึ, อหญฺจิมํ ปาปกมฺมํ กโรนฺโต มาตุคามํ นิสฺสาย กโรมิ, สพฺพถาปิ อหเมว มิตฺตทุพฺภี. สเจ ปณฺฑิตํ อปรชฺฌามิ, น สาธุนรธมฺเม วตฺติสฺสามิ นาม, ตสฺมา กึ เม นาคมาณวิกาย, อินฺทปตฺถนครวาสีนํ อสฺสุมุขานิ หาเสนฺโต อิมํ เวเคน ตตฺถ เนตฺวา ธมฺมสภายํ โอตาเรสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห – As he was listening to those teachings, Puṇṇaka reflected: ‘In all four points, the wise man is only asking for his life. This man showed me respect before, even though I was unacquainted with him. I stayed in his house for three days, experiencing great honor. And I, committing this evil deed, am doing so on account of a woman. In every way, I am a betrayer of a friend. If I wrong this wise man, I will certainly not be living according to the principles of a good person. Therefore, what need have I of the Nāga maiden? I will make the tear-stained faces of the citizens of Indapattha smile, and taking him there quickly, I will set him down in the hall of justice.’ Having thought thus, he spoke this verse: ๑๕๗๒. 1572. ‘‘อวสึ [Pg.220] อหํ ตุยฺห ตีหํ อคาเร, อนฺเนน ปาเนน อุปฏฺฐิโตสฺมิ; มิตฺโต มมาสี วิสชฺชามหํ ตํ, กามํ ฆรํ อุตฺตมปญฺญ คจฺฉ. “I dwelt in your house for three days; I was served with food and drink. You were my friend; I release you. Go home as you wish, O one of supreme wisdom.” ๑๕๗๓. 1573. อปิ หายตุ นาคกุลา อตฺโถ, อลมฺปิ เม นาคกญฺญาย โหตุ; โส ตฺวํ สเกเนว สุภาสิเตน, มุตฺโตสิ เม อชฺช วธาย ปญฺญา’’ติ. “Let the purpose of the Nāga clan fail; I have had enough of the Nāga maiden. By your own well-spoken words, you are freed by me today from death, O wise one.” ตตฺถ อุปฏฺฐิโตสฺมีติ ตยา อุปฏฺฐิโตสฺมิ. วิสชฺชามหํ ตนฺติ วิสฺสชฺเชมิ อหํ ตํ. กามนฺติ เอกํเสน. วธายาติ วธโต. ปญฺญาติ ปญฺญวนฺต. Here, ‘I was served’ means ‘I was served by you.’ ‘I release you’ means ‘I release you.’ ‘As you wish’ means ‘certainly.’ ‘From death’ means ‘from the killer.’ ‘O wise one’ is a vocative for ‘one who is wise.’ อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘มาณว, ตฺวํ ตาว มํ อตฺตโน ฆรํ มา เปเสหิ, นาคภวนเมว มํ เนหี’’ติ วทนฺโต คาถมาห – Then the Great Being, saying to him, “Young man, for now do not send me to my own home; lead me to the Nāga world itself,” spoke this verse: ๑๕๗๔. 1574. ‘‘หนฺท ตุวํ ยกฺข มมมฺปิ เนหิ, สสุรํ เต อตฺถํ มยิ จรสฺสุ; มยญฺจ นาคาธิปตึ วิมานํ, ทกฺเขมุ นาคสฺส อทิฏฺฐปุพฺพ’’นฺติ. “Come now, O yakkha, lead me also; let your father-in-law’s purpose be carried out through me. And let us see the Nāga king and the Nāga’s palace, never before seen.” ตตฺถ หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. สสุรํ เต อตฺถํ มยิ จรสฺสูติ ตว สสุรสฺส สนฺตกํ อตฺถํ มยิ จร มา นาเสหิ. นาคาธิปตึ วิมานนฺติ อหมฺปิ นาคาธิปติญฺจ วิมานญฺจสฺส อทิฏฺฐปุพฺพํ ปสฺเสยฺยํ. Here, ‘handa’ is a particle in the sense of exhortation. ‘Let your father-in-law’s purpose be carried out through me’ means ‘carry out your father-in-law’s purpose through me; do not destroy it.’ ‘The Nāga king and the palace’ means ‘May I also see the Nāga king and his palace, which I have never seen before.’ ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก อาห – Having heard that, Puṇṇaka said: ๑๕๗๕. 1575. ‘‘ยํ เว นรสฺส อหิตาย อสฺส, น ตํ ปญฺโญ อรหติ ทสฺสนาย; อถ เกน วณฺเณน อมิตฺตคามํ, ตุวมิจฺฉสิ อุตฺตมปญฺญ คนฺตุ’’นฺติ. “Whatever would be for a person’s harm, a wise person is not fit to see. For what reason, then, O one of supreme wisdom, do you wish to go to the domain of enemies?” ตตฺถ อมิตฺตคามนฺติ อมิตฺตสฺส วสนฏฺฐานํ, อมิตฺตสมาคมนฺติ อตฺโถ. Here, ‘the domain of enemies’ means the dwelling place of an enemy; the meaning is ‘a gathering of enemies.’ อถ [Pg.221] นํ มหาสตฺโต อาห – Then the Great Being said to him: ๑๕๗๖. 1576. ‘‘อทฺธา ปชานามิ อหมฺปิ เอตํ, น ตํ ปญฺโญ อรหติ ทสฺสนาย; ปาปญฺจ เม นตฺถิ กตํ กุหิญฺจิ, ตสฺมา น สงฺเก มรณาคมายา’’ติ. “Surely, I also know this: a wise person is not fit to see that. But no evil has been done by me anywhere; therefore, I do not fear the coming of death.” ตตฺถ มรณาคมายาติ มรณสฺส อาคมาย. Here, ‘the coming of death’ means ‘for the arrival of death.’ อปิจ, เทวราช, ตาทิโส ยกฺโข กกฺขโฬ มยา ธมฺมกถาย ปโลเภตฺวา มุทุกโต, อิทาเนว มํ ‘‘อลํ เม นาคมาณวิกาย, อตฺตโน ฆรํ ยาหี’’ติ วเทสิ, นาคราชสฺส มุทุกรณํ มม ภาโร, เนหิเยว มํ ตตฺถาติ. ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา ปุณฺณโก ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตุฏฺฐจิตฺโต อาห – “Moreover, O king of gods, such a harsh yakkha was enticed and softened by me with a talk on the Dhamma. Just now he told me, ‘I have had enough of the Nāga maiden; go to your own home.’ Softening the Nāga king is my responsibility; just take me there.” Hearing his words, Puṇṇaka, with a pleased mind, accepted, saying, “Excellent!” and said: ๑๕๗๗. 1577. ‘‘หนฺท จ ฐานํ อตุลานุภาวํ, มยา สห ทกฺขสิ เอหิ กตฺเต; ยตฺถจฺฉติ นจฺจคีเตหิ นาโค, ราชา ยถา เวสฺสวโณ นฬิญฺญํ. “Come now, O doer, come; you shall see with me the place of incomparable power, where the Nāga dwells amidst dance and song, like King Vessavaṇa in Naḷinī.” ๑๕๗๘. 1578. ‘‘นํ นาคกญฺญา จริตํ คเณน, นิกีฬิตํ นิจฺจมโห จ รตฺตึ; ปหูตมาลฺยํ พหุปุปฺผฉนฺนํ, โอภาสตี วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข. “Frequented by a retinue of Nāga maidens, a place of constant revelry day and night; abundant with garlands, covered with many flowers, it shines like lightning in the sky.” ๑๕๗๙. 1579. ‘‘อนฺเนน ปาเนน อุเปตรูปํ, นจฺเจหิ คีเตหิ จ วาทิเตหิ; ปริปูรํ กญฺญาหิ อลงฺกตาหิ, อุปโสภติ วตฺถปิลนฺธเนนา’’ติ. “Endowed with food and drink, with dances, songs, and music; filled with adorned maidens, it is resplendent with garments and ornaments.” ตตฺถ หนฺท จาติ นิปาตมตฺตเมว. ฐานนฺติ นาคราชสฺส วสนฏฺฐานํ. นฬิญฺญนฺติ นฬินิยํ นาม ราชธานิยํ. จริตํ คเณนาติ ตํ นาคกญฺญานํ คเณน จริตํ. นิกีฬิตนฺติ นิจฺจํ อโห จ รตฺติญฺจ นาคกญฺญาหิ กีฬิตานุกีฬิตํ. Here, ‘handa ca’ is merely a particle. ‘Place’ means the dwelling place of the Nāga king. ‘In Naḷinī’ refers to the royal city named Naḷinī. ‘Frequented by a retinue’ means it is frequented by that retinue of Nāga maidens. ‘A place of revelry’ means it is a place of constant play and amusement for the Nāga maidens, day and night. เอวญฺจ [Pg.222] ปน วตฺวา ปุณฺณโก มหาสตฺตํ อสฺสปิฏฺฐํ อาโรเปตฺวา ตตฺถ เนสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – And having said this, Puṇṇaka had the Great Being mount the horse’s back and took him there. The Teacher, clarifying this matter, said: ๑๕๘๐. 1580. ‘‘โส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ, นิสีทยี ปจฺฉโต อาสนสฺมึ; อาทาย กตฺตารมโนมปญฺญํ, อุปานยี ภวนํ นาครญฺโญ. “That Puṇṇaka made the best agent of the Kurus sit behind him on the seat. Taking the doer of noble wisdom, he led him to the abode of the Nāga king.” ๑๕๘๑. 1581. ‘‘ปตฺวาน ฐานํ อตุลานุภาวํ, อฏฺฐาสิ กตฺตา ปจฺฉโต ปุณฺณกสฺส; สามคฺคิเปกฺขมาโน นาคราชา, ปุพฺเพว ชามาตรมชฺฌภาสถา’’ติ. “Having reached the place of incomparable power, the doer stood behind Puṇṇaka. The Nāga king, looking for harmony, spoke beforehand to his son-in-law.” ตตฺถ โส ปุณฺณโกติ ภิกฺขเว, โส เอวํ นาคภวนํ วณฺเณตฺวา ปณฺฑิตํ อตฺตโน อาชญฺญํ อาโรเปตฺวา นาคภวนํ เนสิ. ฐานนฺติ นาคราชสฺส วสนฏฺฐานํ. ปจฺฉโต ปุณฺณกสฺสาติ ปุณฺณกสฺส กิร เอตทโหสิ ‘‘สเจ นาคราชา ปณฺฑิตํ ทิสฺวา มุทุจิตฺโต ภวิสฺสติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ, ตสฺส ตํ อปสฺสนฺตสฺเสว สินฺธวํ อาโรเปตฺวา อาทาย คมิสฺสามี’’ติ. อถ นํ ปจฺฉโต ฐเปสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉโต ปุณฺณกสฺสา’’ติ. สามคฺคิเปกฺขมาโนติ สามคฺคึ อเปกฺขมาโน. ‘‘สามํ อเปกฺขี’’ติปิ ปาโฐ, อตฺตโน ชามาตรํ ปสฺสิตฺวา ปฐมตรํ สยเมว อชฺฌภาสถาติ อตฺโถ. Therein, that Puṇṇaka, monks, having thus described the nāga palace, mounted the wise one on his own noble steed and led him to the nāga palace. 'The place' refers to the dwelling place of the nāga king. 'Behind Puṇṇaka'—it occurred to Puṇṇaka: "If the nāga king, upon seeing the wise one, becomes soft-hearted, that would be good. If not, I will mount him on the Sindhu horse and take him away without the king seeing him." Therefore, he placed him behind. Hence it is said, 'behind Puṇṇaka.' 'Looking for harmony' means expecting harmony. Another reading is, 'himself expecting,' meaning that upon seeing his son-in-law, he himself would be the first to speak. นาคราชา อาห – The Nāga king said: ๑๕๘๒. 1582. ‘‘ยนฺนุ ตุวํ อคมา มจฺจโลกํ, อนฺเวสมาโน หทยํ ปณฺฑิตสฺส; กจฺจิ สมิทฺเธน อิธานุปตฺโต, อาทาย กตฺตารมโนมปญฺญ’’นฺติ. "Surely you went to the world of mortals, seeking the heart of the wise one; have you arrived here successful, bringing the agent of unsurpassed wisdom?" ตตฺถ กจฺจิ สมิทฺเธนาติ กจฺจิ เต มโนรเถน สมิทฺเธน นิปฺผนฺเนน อิธาคโตสีติ ปุจฺฉติ. Herein, 'kacci samiddhena' means he asks: "Have you come here with your wish fulfilled and accomplished?" ปุณฺณโก [Pg.223] อาห – Puṇṇaka said: ๑๕๘๓. 1583. ‘‘อยญฺหิ โส อาคโต ยํ ตฺวมิจฺฉสิ, ธมฺเมน ลทฺโธ มม ธมฺมปาโล; ตํ ปสฺสถ สมฺมุขา ภาสมานํ, สุโข หเว สปฺปุริเสหิ สงฺคโม’’ติ. "Here indeed has come the one you desire, righteously obtained, my protector of the Dhamma. See him speaking face to face; happy indeed is association with the good." ตตฺถ ยํ ตฺวมิจฺฉสีติ ยํ ตฺวํ อิจฺฉสิ. ‘‘ยนฺตุ มิจฺฉสี’’ติปิ ปาโฐ. สมฺมุขา ภาสมานนฺติ ตํ โลกสกฺกตํ ธมฺมปาลํ อิทานิ มธุเรน สเรน ธมฺมํ ภาสมานํ สมฺมุขาว ปสฺสถ, สปฺปุริเสหิ เอกฏฺฐาเน สมาคโม หิ นาม สุโข โหตีติ. Herein, 'yaṃ tvamicchasi' means 'whom you desire.' There is also the reading 'yantu micchasi.' 'Speaking face to face' means: see that protector of the Dhamma, honored by the world, now speaking the Dhamma with a sweet voice right before you, for a gathering with good people in one place is indeed happiness. กาฬาคิริกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ. The Section on Kāḷāgiri is concluded. ตโต นาคราชา มหาสตฺตํ ทิสฺวา คาถมาห – Then, upon seeing the Great Being, the Nāga king spoke this verse: ๑๕๘๔. 1584. ‘‘อทิฏฺฐปุพฺพํ ทิสฺวาน, มจฺโจ มจฺจุภยฏฺฏิโต; พฺยมฺหิโต นาภิวาเทสิ, นยิทํ ปญฺญวตามิวา’’ติ. "Having seen what was never seen before, a mortal, afflicted by the fear of death, bewildered, does not pay homage; this is not the way of the wise." ตตฺถ พฺยมฺหิโตติ ภีโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปณฺฑิต, ตฺวํ อทิฏฺฐปุพฺพํ นาคภวนํ ทิสฺวา มรณภเยน อฏฺฏิโต ภีโต หุตฺวา ยํ มํ นาภิวาเทสิ, อิทํ การณํ ปญฺญวนฺตานํ น โหตีติ. Herein, 'byamhito' means frightened. This is what was said: "Wise one, having seen the nāga palace, which you had never seen before, you were afflicted and frightened by the fear of death and did not pay homage to me. This is not characteristic of the wise." เอวํ วนฺทนํ ปจฺจาสีสนฺตํ นาคราชานํ มหาสตฺโต ‘‘น ตฺวํ มยา วนฺทิตพฺโพ’’ติ อวตฺวาว อตฺตโน ญาณวนฺตตาย อุปายโกสลฺเลน ‘‘อหํ วชฺฌปฺปตฺตภาเวน นํ ตํ วนฺทามี’’ติ วทนฺโต คาถาทฺวยมาห – Thus, to the Nāga king who was expecting homage, the Great Being, without saying, 'You are not to be venerated by me,' but rather, through his wisdom and skill in means, saying, 'I do not pay homage to you because I am subject to execution,' spoke these two verses: ๑๕๘๕. 1585. ‘‘น จมฺหิ พฺยมฺหิโต นาค, น จ มจฺจุภยฏฺฏิโต; น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย, วชฺฌํ วา นาภิวาทเย. "I am not bewildered, O Nāga, nor am I afflicted by the fear of death. One who is to be executed should not pay homage, nor should one pay homage to one who is to be executed. ๑๕๘๖. 1586. ‘‘กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว; ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชตี’’ติ. "How could one pay homage, or have homage paid, to someone one wishes to kill? Such an action is not fitting." ตสฺสตฺโถ – เนวาหํ, นาคราช, อทิฏฺฐปุพฺพํ นาคภวนํ ทิสฺวา ภีโต, น มรณภยฏฺฏิโต. มาทิสสฺส หิ มรณภยํ นาม นตฺถิ, วชฺโฌ ปน อภิวาเทตุํ, วชฺฌํ วา อวชฺโฌปิ อภิวาทาเปตุํ น ลภติ. ยญฺหิ นโร [Pg.224] หนฺตุมิจฺเฉยฺย, โส ตํ กถํ นุ อภิวาเทยฺย, กถํ วา เตน อตฺตานํ อภิวาทาปเยถ เว. ตสฺส หิ ตํ กมฺมํ น อุปปชฺชติ. ตฺวญฺจ กิร มํ มาราเปตุํ อิมํ อาณาเปสิ, กถาหํ ตํ วนฺทาธีติ. Its meaning is: O Nāga king, I am not frightened at seeing the nāga-abode, which I had never seen before, nor am I afflicted by the fear of death. For one like me, there is no such thing as fear of death. But one who is to be executed is not able to pay homage, nor is even one who is not to be executed able to have one who is to be executed pay homage. For how could one pay homage to someone whom one wishes to kill, or have oneself paid homage to by him? For him, such an action is not fitting. And you, it seems, have ordered this one to have me killed; how then could I pay homage to you? ตํ สุตฺวา นาคราชา มหาสตฺตสฺส ถุตึ กโรนฺโต ทฺเว คาถา อภาสิ – Hearing this, the Nāga king, praising the Great Being, spoke two verses: ๑๕๘๗. 1587. ‘‘เอวเมตํ ยถา พฺรูสิ, สจฺจํ ภาสสิ ปณฺฑิต; น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย, วชฺฌํ วา นาภิวาทเย. "It is just so, as you say; you speak the truth, O wise one. One who is to be executed should not pay homage, nor should one pay homage to one who is to be executed. ๑๕๘๘. 1588. กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว; ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชตี’’ติ. "How could one pay homage, or have homage paid, to someone one wishes to kill? Such an action is not fitting." อิทานิ มหาสตฺโต นาคราเชน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห – Now the Great Being, exchanging friendly greetings with the Nāga king, said: ๑๕๘๙. 1589. ‘‘อสสฺสตํ สสฺสตํ นุ ตวยิทํ, อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ; ปุจฺฉามิ ตํ นาคราเชตมตฺถํ, กถํ นุ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ. "Is this of yours impermanent or permanent—this psychic power, splendor, strength, and attainment of vigor? I ask you this matter, O Nāga king: how was this mansion obtained by you? ๑๕๙๐. 1590. ‘‘อธิจฺจลทฺธํ ปริณามชํ เต, สยํกตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ; อกฺขาหิ เม นาคราเชตมตฺถํ, ยเถว เต ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ. "Was it obtained spontaneously, born of transformation, self-made, or given by the gods? Explain this matter to me, O Nāga king, just how this mansion was obtained by you." ตตฺถ ตวยิทนฺติ อิทํ ตว ยสชาตํ, วิมานํ วา อสสฺสตํ สสฺสตสทิสํ, ‘‘มา โข ยสํ นิสฺสาย ปาปมกาสี’’ติ อิมินา ปเทน อตฺตโน ชีวิตํ ยาจติ. อิทฺธีติ นาคอิทฺธิ จ นาคชุติ จ กายพลญฺจ เจตสิกวีริยญฺจ นาคภวเน อุปปตฺติ จ ยญฺจ เต อิทํ วิมานํ, ปุจฺฉามิ ตํ นาคราช, เอตมตฺถํ, กถํ นุ เต อิทํ สพฺพํ ลทฺธนฺติ. อธิจฺจลทฺธนฺติ กึ นุ ตยา อิทํ วิมานํ เอวํ สมฺปนฺนํ อธิจฺจ อการเณน ลทฺธํ, อุทาหุ อุตุปริณามชํ เต อิทํ, อุทาหุ สยํ สหตฺเถเนว กตํ, อุทาหุ เทเวหิ เต ทินฺนํ, ยเถว เต อิทํ ลทฺธํ, เอตํ เม อตฺถํ อกฺขาหีติ. Herein, 'tavayidaṃ' means this glory of yours, or the mansion, which is impermanent but seems permanent. With the phrase, 'Do not, relying on glory, commit evil,' he begs for his life. 'Iddhī' means: the nāga's psychic power, the nāga's splendor, bodily strength, mental vigor, rebirth in the nāga-abode, and this mansion of yours. 'I ask you this matter, O Nāga king: how was all this obtained by you?' 'Adhiccaladdhaṃ' means: was this magnificent mansion obtained by you spontaneously, without a cause? Or is this of yours born of seasonal transformation? Or was it made by yourself with your own hands? Or was it given to you by the gods? 'Explain this matter to me: just how was this obtained by you?' ตํ [Pg.225] สุตฺวา นาคราชา อาห – Hearing that, the Nāga king said: ๑๕๙๑. 1591. ‘‘นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชํ เม, น สยํกตํ นาปิ เทเวหิ ทินฺนํ; สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ. "It was not obtained by me spontaneously, nor is it born of transformation; it is not self-made, nor was it given by the gods. By my own blameless deeds, by my merits, this mansion was obtained by me." ตตฺถ อปาปเกหีติ อลามเกหิ. Herein, 'apāpakehi' means by deeds that are not inferior. ตโต มหาสตฺโต อาห – Then the Great Being said: ๑๕๙๒. 1592. ‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ, กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก; อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ, อิทญฺจ เต นาค มหาวิมาน’’นฺติ. "What was your observance, what your holy life? Of what well-practiced conduct is this the result: this psychic power, splendor, strength, and attainment of vigor, and this great mansion of yours, O Nāga?" ตตฺถ กึ เต วตนฺติ นาคราช, ปุริมภเว ตว กึ วตํ อโหสิ, โก ปน พฺรหฺมจริยวาโส, กตรสฺส สุจริตสฺเสเวส อิทฺธิอาทิโก วิปาโกติ. Herein, 'kiṃ te vataṃ' means: O Nāga king, in a former existence what was your observance? And what was your living of the holy life? Of which good conduct is this the result, this psychic power and so on? ตํ สุตฺวา นาคราชา อาห – Hearing that, the Nāga king said: ๑๕๙๓. 1593. ‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา; โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ, สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ. "In the human world, my wife and I were both faithful, masters of giving. My home then was like a public watering place, and ascetics and brahmins were well satisfied. ๑๕๙๔. 1594. ‘‘มาลญฺจ คนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ, ปทีปิยํ เสยฺยมุปสฺสยญฺจ; อจฺฉาทนํ สายนมนฺนปานํ, สกฺกจฺจ ทานานิ อทมฺห ตตฺถ. There we gave gifts respectfully: garlands, perfumes, and ointments; lamps, bedding, and lodging; clothing, relishes, food and drink. ๑๕๙๕. 1595. ‘‘ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ, ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก; อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ, อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมาน’’นฺติ. That was my observance, that my holy life; this is the result of that well-practiced conduct: psychic power, splendor, strength, and attainment of vigor, and this great mansion of mine, O wise one. ตตฺถ [Pg.226] มนุสฺสโลเกติ องฺครฏฺเฐ กาลจมฺปานคเร. ตํ เม วตนฺติ ตํ สกฺกจฺจํ ทินฺนทานเมว มยฺหํ วตฺตสมาทานญฺจ พฺรหฺมจริยญฺจ อโหสิ, ตสฺเสว สุจริตสฺส อยํ อิทฺธาทิโก วิปาโกติ. Herein, `in the human world` means: in the country of Aṅga, in the city of Kālacampā. `That was my observance` means: that very gift given respectfully was my undertaking of the observance and my holy life; of that very good conduct this is the result, such as psychic power and so on. มหาสตฺโต อาห – The Great Being said: ๑๕๙๖. 1596. ‘‘เอวํ เจ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ, ชานาสิ ปุญฺญานํ ผลูปปตฺตึ; ตสฺมา หิ ธมฺมํ จร อปฺปมตฺโต, ยถา วิมานํ ปุน มาวเสสี’’ติ. If this mansion was thus obtained by you, and you know the fruit of merit and the rebirth it brings, therefore practice the Dhamma diligently, so that you may dwell in a mansion again. ตตฺถ ชานาสีติ สเจ ตยา ทานานุภาเวน ตํ ลทฺธํ, เอวํ สนฺเต ชานาสิ นาม ปุญฺญานํ ผลญฺจ ปุญฺญผเลน นิพฺพตฺตํ อุปปตฺติญฺจ. ตสฺมา หีติ ยสฺมา ปุญฺเญหิ ตยา อิทํ ลทฺธํ, ตสฺมา. ปุน มาวเสสีติ ปุนปิ ยถา อิมํ นาคภวนํ อชฺฌาวสสิ, เอวํ ธมฺมํ จร. Herein, `jānāsi`: if that was obtained by you through the power of giving, that being so, you surely know the fruit of merit and the rebirth produced by the fruit of merit. `Tasmā hi`: since this was obtained by you through merit, therefore... `Puna māvasesī`: practice the Dhamma so that you may again dwell in this nāga-abode. ตํ สุตฺวา นาคราชา อาห – Hearing that, the Nāga king said: ๑๕๙๗. 1597. ‘‘นยิธ สนฺติ สมณพฺราหฺมณา จ, เยสนฺนปานานิ ทเทมุ กตฺเต; อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ, ยถา วิมานํ ปุน มาวเสมา’’ติ. There are no ascetics and brahmins here, O maker, to whom we might give food and drink. Being asked, explain this matter to me: how we may dwell in a mansion again. มหาสตฺโต อาห – The Great Being said: ๑๕๙๘. 1598. ‘‘โภคี หิ เต สนฺติ อิธูปปนฺนา, ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ; เตสุ ตุวํ วจสา กมฺมุนา จ, อสมฺปทุฏฺโฐ จ ภวาหิ นิจฺจํ. For you have nāgas reborn here—children, wife, and dependents. Towards them, in speech and action, always be free from corruption. ๑๕๙๙. 1599. ‘‘เอวํ ตุวํ นาค อสมฺปโทสํ, อนุปาลย วจสา กมฺมุนา จ; ฐตฺวา อิธ ยาวตายุกํ วิมาเน, อุทฺธํ อิโต คจฺฉสิ เทวโลก’’นฺติ. Thus, O Nāga, maintain non-malevolence in speech and action. Having dwelled here in the mansion for the extent of your lifespan, you will go upwards from here to the world of the gods. ตตฺถ [Pg.227] โภคีติ โภคิโน, นาคาติ อตฺโถ. เตสูติ เตสุ ปุตฺตทาราทีสุ โภคีสุ วาจาย กมฺเมน จ นิจฺจํ อสมฺปทุฏฺโฐ ภว. อนุปาลยาติ เอวํ ปุตฺตาทีสุ เจว เสสสตฺเตสุ จ เมตฺตจิตฺตสงฺขาตํ อสมฺปโทสํ อนุรกฺข. อุทฺธํ อิโตติ อิโต นาคภวนโต จุโต อุปริเทวโลกํ คมิสฺสติ. เมตฺตจิตฺตญฺหิ ทานโต อติเรกตรํ ปุญฺญนฺติ. Herein, `bhogī` means possessors of coils, that is, nāgas. `Tesu` means: towards those possessors of coils—children, wife, and so on—be always free from corruption in speech and action. `Anupālaya` means: thus guard this non-malevolence, known as a mind of loving-kindness, towards your children and so on, and towards other beings. `Uddhaṃ ito` means: having passed away from this nāga-abode, one will go to the world of the gods above. For a mind of loving-kindness is indeed a merit more excellent than giving. ตโต นาคราชา มหาสตฺตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ‘‘น สกฺกา ปณฺฑิเตน พหิ ปปญฺจํ กาตุํ, วิมลาย ทสฺเสตฺวา สุภาสิตํ สาเวตฺวา โทหฬํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ธนญฺจยราชานํ หาเสนฺโต ปณฺฑิตํ เปเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา คาถมาห – Then the Nāga king, having heard the Great Being's Dhamma talk, thought: 'It is not possible to create external diversions for the wise one. It is fitting to show him to Vimalā, have her hear his well-spoken words, pacify her pregnancy-craving, and then send the wise one back, thereby delighting King Dhanañjaya.' Thinking thus, he spoke a verse: ๑๖๐๐. 1600. ‘‘อทฺธา หิ โส โสจติ ราชเสฏฺโฐ, ตยา วินา ยสฺส ตุวํ สชิพฺโพ; ทุกฺขูปนีโตปิ ตยา สเมจฺจ, วินฺเทยฺย โปโส สุขมาตุโรปี’’ติ. Surely that best of kings grieves, without you, for whom you are a living companion. Even one afflicted by suffering, on meeting with you, would find happiness, though he is an ailing person. ตตฺถ สชิพฺโพติ สชีโว อมจฺโจ. สเมจฺจาติ ตยา สห สมาคนฺตฺวา. อาตุโรปีติ พาฬฺหคิลาโนปิ สมาโน. Herein, `sajibbo` means: a living minister. `Samecca` means: having come together with you. `Āturopi` means: even while being severely ill. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต นาคราชสฺส ถุตึ กโรนฺโต อิตรํ คาถมาห – Hearing this, the Great Being, praising the Nāga king, spoke another verse: ๑๖๐๑. 1601. ‘‘อทฺธา สตํ ภาสสิ นาค ธมฺมํ, อนุตฺตรํ อตฺถปทํ สุจิณฺณํ; เอตาทิสิยาสุ หิ อาปทาสุ, ปญฺญายเต มาทิสานํ วิเสโส’’ติ. Truly, O Nāga, you speak the Dhamma of the good, the unsurpassed, well-practiced path of benefit. For in such calamities the distinction of those like me is discerned. ตตฺถ อทฺธา สตนฺติ เอกํเสน สนฺตานํ ปณฺฑิตานํ ธมฺมํ ภาสสิ. อตฺถปทนฺติ หิตโกฏฺฐาสํ. เอตาทิสิยาสูติ เอวรูปาสุ อาปทาสุ เอตาทิเส ภเย อุปฏฺฐิเต มาทิสานํ ปญฺญวนฺตานํ วิเสโส ปญฺญายติ. Herein, `addhā sataṃ`: you certainly speak the Dhamma of the good, of the wise. `Atthapadaṃ`: the portion of welfare. `Etādisiyāsu`: in such calamities, when such a fear has arisen, the distinction of the wise, of those like me, is discerned. ตํ สุตฺวา นาคราชา อติเรกตรํ ตุฏฺโฐ ตเมว ปุจฺฉนฺโต คาถมาห – Hearing this, the Nāga king, even more pleased, questioning him, spoke a verse: ๑๖๐๒. 1602. ‘‘อกฺขาหิ [Pg.228] โน ตายํ มุธา นุ ลทฺโธ, อกฺเขหิ โน ตายํ อเชสิ ชูเต; ธมฺเมน ลทฺโธ อิติ ตายมาห, กถํ นุ ตฺวํ หตฺถมิมสฺส มาคโต’’ติ. Tell us, was this one obtained by you for nothing? Tell us, did you win this one in gambling? This one says, 'He was obtained righteously.' How then did you come into his hand? ตตฺถ อกฺขาหิ โนติ อาจิกฺข อมฺหากํ. ตายนฺติ ตํ อยํ. มุธา นุ ลทฺโธติ กึ นุ โข มุธา อมูลเกเนว ลภิ, อุทาหุ ชูเต อเชสิ. อิติ ตายมาหาติ อยํ ปุณฺณโก ‘‘ธมฺเมน เม ปณฺฑิโต ลทฺโธ’’ติ วทติ. กถํ นุ ตฺวํ หตฺถมิมสฺส มาคโตติ ตฺวํ กถํ อิมสฺส หตฺถํ อาคโตสิ. Herein, `akkhāhi no`: tell us. `Tāyaṃ`: `tayā ayaṃ` (this one by you). `Mudhā nu laddho`: was he obtained for nothing, without basis, or did you win him in gambling? `Iti tāyamāha`: this Puṇṇaka says, 'The wise one was obtained by me righteously.' `Kathaṃ nu tvaṃ hatthamimassa māgato`: how did you come into this one's hand? มหาสตฺโต อาห – The Great Being said: ๑๖๐๓. 1603. ‘‘โย มิสฺสโร ตตฺถ อโหสิ ราชา, ตมายมกฺเขหิ อเชสิ ชูเต; โส มํ ชิโต ราชา อิมสฺสทาสิ, ธมฺเมน ลทฺโธสฺมิ อสาหเสนา’’ติ. The king who was my master there—this one defeated him in a game of dice. That king, having been defeated, gave me to this one. I was obtained righteously, not by violence. ตตฺถ โย มิสฺสโรติ โย มํ อิสฺสโร. อิมสฺสทาสีติ อิมสฺส ปุณฺณกสฺส อทาสิ. Herein, `yo missaro`: he who is my master. `Imassadāsi`: he gave to this Puṇṇaka. ตํ สุตฺวา นาคราชา ตุฏฺโฐ อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Hearing that, the Nāga king was delighted. The Teacher, clarifying that matter, said: ๑๖๐๔. 1604. ‘‘มโหรโค อตฺตมโน อุทคฺโค, สุตฺวาน ธีรสฺส สุภาสิตานิ; หตฺเถ คเหตฺวาน อโนมปญฺญํ, ปาเวกฺขิ ภริยาย ตทา สกาเส. The great serpent, pleased in mind and elated, having heard the well-spoken words of the wise one, took the one of flawless wisdom by the hand and then led him into the presence of his wife. ๑๖๐๕. 1605. ‘‘เยน ตฺวํ วิมเล ปณฺฑุ, เยน ภตฺตํ น รุจฺจติ; น จ เมตาทิโส วณฺโณ, อยเมโส ตโมนุโท. O Vimalā, on account of whom you are pale, on account of whom food is not pleasing to you—nor is there any other of such appearance—here is this dispeller of gloom. ๑๖๐๖. 1606. ‘‘ยสฺส เต หทเยนตฺโถ, อาคตายํ ปภงฺกโร; ตสฺส วากฺยํ นิสาเมหิ, ทุลฺลภํ ทสฺสนํ ปุนา’’ติ. He for whose heart you have a need—this light-maker has come. Listen to his speech, for a sight of him again is difficult to obtain. ตตฺถ [Pg.229] ปาเวกฺขีติ ปวิฏฺโฐ. เยนาติ ภทฺเท วิมเล, เยน การเณน ตฺวํ ปณฺฑุ เจว, น จ เต ภตฺตํ รุจฺจติ. น จ เมตาทิโส วณฺโณติ ปถวิตเล วา เทวโลเก วา น จ ตาทิโส วณฺโณ อญฺญสฺส กสฺสจิ อตฺถิ, ยาทิโส เอตสฺส คุณวณฺโณ ปตฺถโฏ. อยเมโส ตโมนุโทติ ยํ นิสฺสาย ตว โทหโฬ อุปฺปนฺโน, อยเมว โส สพฺพโลกสฺส ตโมนุโท. ปุนาติ ปุน เอตสฺส ทสฺสนํ นาม ทุลฺลภนฺติ วทติ. Herein, `pāvekkhi` means he entered. `Yena` means: O fair Vimalā, for what reason are you pale, and food is not pleasing to you? `Na ca metādiso vaṇṇo` means: on earth or in the world of the gods, there is no such appearance belonging to anyone else, such as the widespread hue of virtue of this one. `Ayameso tamonudo` means: he on account of whom your pregnancy-craving arose, this very one is the dispeller of darkness for the whole world. `Punā` means: seeing him again is truly difficult to obtain, he says. วิมลาปิ ตํ ทิสฺวา ปฏิสนฺถารํ อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Vimalā, seeing him, also exchanged greetings. The Teacher, revealing that matter, said: ๑๖๐๗. 1607. ‘‘ทิสฺวาน ตํ วิมลา ภูริปญฺญํ, ทสงฺคุลี อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา; หฏฺเฐน ภาเวน ปตีตรูปา, อิจฺจพฺรวิ กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐ’’นฺติ. Seeing him of vast wisdom, Vimalā, raising her joined hands with ten fingers, with a joyful disposition and delighted in appearance, spoke thus to the foremost of the Kurus: ตตฺถ หฏฺเฐน ภาเวนาติ ปหฏฺเฐน จิตฺเตน. ปตีตรูปาติ โสมนสฺสชาตา. Therein, 'with a joyful disposition' means 'with a gladdened mind.' 'Delighted in appearance' means 'one in whom gladness has arisen.' อิโต ปรํ วิมลาย จ มหาสตฺตสฺส จ วจนปฺปฏิวจนคาถา – Henceforth are the verses of dialogue between Vimalā and the Great Being. ๑๖๐๘. 1608. ‘‘อทิฏฺฐปุพฺพํ ทิสฺวาน, มจฺโจ มจฺจุภยฏฺฏิโต; พฺยมฺหิโต นาภิวาเทสิ, นยิทํ ปญฺญวตามิว. “Having seen what was never seen before, a mortal standing in fear of death, overwhelmed, you did not greet me; this is not like the behavior of the wise.” ๑๖๐๙. 1609. ‘‘น จมฺหิ พฺยมฺหิโต นาคิ, น จ มจฺจุภยฏฺฏิโต; น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย, วชฺฌํ วา นาภิวาทเย. “I am not overwhelmed, O Nāgī, nor do I stand in fear of death. One who is to be executed should not pay homage, nor should one receive homage from one who is to be executed.” ๑๖๑๐. 1610. ‘‘กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว; ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชติ. “How should he pay homage to us, or cause us to be paid homage? Towards one whom a person wishes to kill, that action is not fitting.” ๑๖๑๑. 1611. ‘‘เอวเมตํ ยถา พฺรูสิ, สจฺจํ ภาสสิ ปณฺฑิต; น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย, วชฺฌํ วา นาภิวาทเย. “It is just as you say; you speak the truth, O wise one. One who is to be executed should not pay homage, nor should one receive homage from one who is to be executed.” ๑๖๑๒. 1612. ‘‘กถํ โน อภิวาเทยฺย, อภิวาทาปเยถ เว; ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย, ตํ กมฺมํ นุปปชฺชติ. “How should he pay homage to us, or cause us to be paid homage? Towards one whom a person wishes to kill, that action is not fitting.” ๑๖๑๓. 1613. ‘‘อสสฺสตํ สสฺสตํ นุ ตวยิทํ, อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ; ปุจฺฉามิ ตํ นาคกญฺเญตมตฺถํ, กถํ นุ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ. “Is this of yours impermanent or permanent—this power, splendor, strength, and attainment of energy? I ask you this matter, O Nāga maiden: how did you obtain this celestial mansion?” ๑๖๑๔. 1614. ‘‘อธิจฺจลทฺธํ [Pg.230] ปริณามชํ เต, สยํกตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ; อกฺขาหิ เม นาคกญฺเญตมตฺถํ, ยเถว เต ลทฺธมิทํ วิมานํ. “Was it gained by chance, born of transformation, self-made, or given by the gods? Explain this matter to me, O Nāga maiden, just how you obtained this celestial mansion.” ๑๖๑๕. 1615. ‘‘นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชํ เม, น สยํกถํ นาปิ เทเวหิ ทินฺนํ; สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมานํ. “It was not gained by chance, nor born of transformation, not self-made, nor given by the gods; by my own blameless actions, by meritorious deeds, this celestial mansion was obtained by me.” ๑๖๑๖. 1616. ‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ, กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก; อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ, อิทญฺจ เต นาคิ มหาวิมานํ. “What was your observance, what was your holy life? Of what well-practiced deed is this the fruit: this power, splendor, strength, and attainment of energy, and this great mansion of yours, O Nāgī?” ๑๖๑๗. 1617. ‘‘อหญฺจ โข สามิโก จาปิ มยฺหํ, สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา; โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ, สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ. “Both I and my husband were faithful, both of us patrons of giving. My home then was like a public well, and ascetics and brahmins were well-satisfied.” ๑๖๑๘. 1618. ‘‘มาลญฺจ คนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ, ปทีปิยํ เสยฺยมุปสฺสยญฺจ; อจฺฉาทนํ สายนมนฺนปานํ, สกฺกจฺจ ทานานิ อทมฺห ตตฺถ. “Garlands, perfumes, and ointments, lamps, bedding, and lodging, clothing, food, and drink—we gave these gifts there with due respect.” ๑๖๑๙. 1619. ‘‘ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ, ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก; อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ, อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมานํ. “That was my observance, that was my holy life. This is the fruit of that well-practiced deed: this power, splendor, strength, and attainment of energy, and this great celestial mansion of mine, O wise one.” ๑๖๒๐. 1620. ‘‘เอวํ เจ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ, ชานาสิ ปุญฺญานํ ผลูปปตฺตึ; ตสฺมา หิ ธมฺมํ จร อปฺปมตฺตา, ยถา วิมานํ ปุน มาวเสสิ. “If you obtained this celestial mansion thus, you know the arising of the fruit of merit. Therefore, practice the Dhamma diligently, so that you are not left without a celestial mansion again.” ๑๖๒๑. 1621. ‘‘นยิธ [Pg.231] สนฺติ สมณพฺราหฺมณา จ, เยสนฺนปานานิ ทเทมุ กตฺเต; อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ, ยถา วิมานํ ปุน มาวเสม. “Here there are no ascetics or brahmins to whom we might give food and drink, O Katta. Explain this matter to me, you who are asked, so that we may again inhabit a celestial mansion.” ๑๖๒๒. 1622. ‘‘โภคี หิ เต สนฺติ อิธูปปนฺนา, ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ; เตสุ ตุวํ วจสา กมฺมุนา จ, อสมฺปทุฏฺฐา จ ภวาหิ นิจฺจํ. “For there are beings here who have arisen with you: sons, wives, and dependents. Towards them, in word and deed, be ever uncorrupted.” ๑๖๒๓. 1623. ‘‘เอวํ ตุวํ นาคิ อสมฺปโทสํ, อนุปาลย วจสา กมฺมุนา จ; ฐตฺวา อิธ ยาวตายุกํ วิมาเน, อุทฺธํ อิโต คจฺฉสิ เทวโลกํ. “Thus, O Nāgī, maintain this lack of malice by word and deed. Having stayed here in the mansion for your full lifespan, you will go upwards from here to the world of the gods.” ๑๖๒๔. 1624. ‘‘อทฺธา หิ โส โสจติ ราชเสฏฺโฐ, ตยา วินา ยสฺส ตุวํ สชิพฺโพ; ทุกฺขูปนีโตปิ ตยา สเมจฺจ, วินฺเทยฺย โปโส สุขมาตุโรปิ. “Indeed, that foremost king grieves without you, for whom you are his very life. Though afflicted with suffering, upon meeting you, a person, even when ill, might find happiness.” ๑๖๒๕. 1625. ‘‘อทฺธา สตํ ภาสสิ นาคิ ธมฺมํ, อนุตฺตรํ อตฺถปทํ สุจิณฺณํ; เอตาทิสิยาสุ หิ อาปทาสุ, ปญฺญายเต มาทิสานํ วิเสโส. “Truly, O Nāgī, you speak the Dhamma of the good, unsurpassed, the well-practiced path of meaning. For in such calamities as these, the distinction of those like me is made known.” ๑๖๒๖. 1626. ‘‘อกฺขาหิ โน ตายํ มุธา นุ ลทฺโธ, อกฺเขหิ โน ตายํ อเชสิ ชูเต; ธมฺเมน ลทฺโธ อิติ ตายมาห, กถํ นุ ตฺวํ หตฺถมิมสฺส มาคโต. “Tell us, was he obtained by you for nothing? Tell us, did you win him in a game of dice? You say of him, ‘He was obtained rightfully.’ How then did you come into this one’s hand?” ๑๖๒๗. 1627. ‘‘โย มิสฺสโร ตตฺถ อโหสิ ราชา, ตมายมกฺเขหิ อเชสิ ชูเต; โส มํ ชิโต ราชา อิมสฺสทาสิ, ธมฺเมน ลทฺโธสฺมิ อสาหเสนา’’ติ. “The king who was master there, this one defeated him with dice in a game. That conquered king gave me to him. I was obtained rightfully, without violence.” อิมาสํ คาถานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. The meaning of these verses should be understood in the same manner as explained below. มหาสตฺตสฺส [Pg.232] วจนํ สุตฺวา อติเรกตรํ ตุฏฺฐา วิมลา มหาสตฺตํ คเหตฺวา สหสฺสคนฺโธทกฆเฏหิ นฺหาเปตฺวา นฺหานกาเล มหาสตฺตสฺส ทิพฺพทุสฺสทิพฺพคนฺธมาลาทีนิ ทตฺวา อลงฺกตปฺปฏิยตฺตกาเล ทิพฺพโภชนํ โภเชสิ. มหาสตฺโต ภุตฺตโภชโน อลงฺกตาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวา พุทฺธลีลาย ธมฺมํ เทเสสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Hearing the Great Being’s words, Vimalā was exceedingly pleased. Taking the Great Being, she had him bathed with a thousand pots of fragrant water. At the time of bathing, she gave the Great Being divine garments, divine perfumes, garlands, and so forth. When he was adorned and prepared, she served him divine food. The Great Being, having eaten, had a splendid seat prepared, and sitting upon the adorned Dhamma seat, he taught the Dhamma with the grace of a Buddha. Explaining this matter, the Teacher said: ๑๖๒๘. 1628. ‘‘ยเถว วรุโณ นาโค, ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺถ ปณฺฑิตํ; ตเถว นาคกญฺญาปิ, ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺถ ปณฺฑิตํ. “Just as Varuṇa the Nāga asked the wise one a question, so too did the Nāga maiden ask the wise one a question.” ๑๖๒๙. 1629. ‘‘ยเถว วรุณํ นาคํ, ธีโร โตเสสิ ปุจฺฉิโต; ตเถว นาคกญฺญมฺปิ, ธีโร โตเสสิ ปุจฺฉิโต. “Just as the wise one, when questioned, pleased Varuṇa the Nāga, so too did the wise one, when questioned, please the Nāga maiden.” ๑๖๓๐. 1630. ‘‘อุโภปิ เต อตฺตมเน วิทิตฺวา, มโหรคํ นาคกญฺญญฺจ ธีโร; อฉมฺภี อภีโต อโลมหฏฺโฐ, อิจฺจพฺรวิ วรุณํ นาคราชานํ. “The wise one, knowing both of them—the great serpent and the Nāga maiden—to be pleased in mind, unshaken, fearless, with his hair not standing on end, spoke thus to Varuṇa, the Nāga king.” ๑๖๓๑. 1631. ‘‘มา โรธยิ นาค อายาหมสฺมิ, เยน ตวตฺโถ อิทํ สรีรํ; หทเยน มํเสน กโรหิ กิจฺจํ, สยํ กริสฺสามิ ยถามติ เต’’ติ. “Do not grieve, O Nāga. I have come; this body is for your purpose. With my heart and flesh, do what must be done. I myself will act according to your wish.” ตตฺถ อฉมฺภีติ นิกฺกมฺโป. อโลมหฏฺโฐติ ภเยน อหฏฺฐโลโม. อิจฺจพฺรวีติ วีมํสนวเสน อิติ อพฺรวิ. มา โรธยีติ ‘‘มิตฺตทุพฺภิกมฺมํ กโรมี’’ติ มา ภายิ, ‘‘กถํ นุ โข อิมํ อิทานิ มาเรสฺสามี’’ติ วา มา จินฺตยิ. นาคาติ วรุณํ อาลปติ. อายาหมสฺมีติ อาโย อหํ อสฺมิ, อยเมว วา ปาโฐ. สยํ กริสฺสามีติ สเจ ตฺวํ ‘‘อิมสฺส สนฺติเก อิทานิ ธมฺโม เม สุโต’’ติ มํ มาเรตุํ น วิสหสิ, อหเมว ยถา ตว อชฺฌาสโย, ตถา สยํ กริสฺสามีติ. Therein, 'unshaken' means 'unwavering.' 'With his hair not standing on end' means 'his hair was not standing on end from fear.' 'Spoke thus' means 'he spoke thus by way of investigation.' 'Do not grieve' means: 'Do not fear, thinking, “I am committing an act of treachery against a friend,”' or 'Do not worry, thinking, “How shall I kill him now?”' 'Nāga' is an address to Varuṇa. 'I have come' means 'I have arrived,' or this is the reading itself. 'I myself will act' means: 'If you cannot bring yourself to kill me, thinking, “I have now heard the Dhamma in his presence,” then I myself will act according to your inclination.' นาคราชา [Pg.233] อาห – The Nāga king said: ๑๖๓๒. 1632. ‘‘ปญฺญา หเว หทยํ ปณฺฑิตานํ, เต ตฺยมฺห ปญฺญาย มยํ สุตุฏฺฐา; อนูนนาโม ลภตชฺช ทารํ, อชฺเชว ตํ กุรุโย ปาปยาตู’’ติ. “Wisdom indeed is the heart of the wise. We are greatly pleased with your wisdom. Let the one named Anūna gain a wife today. Today may he bring you to the land of the Kurus.” ตตฺถ เต ตฺยมฺหาติ เต มยํ ตว ปญฺญาย สุตุฏฺฐา. อนูนนาโมติ สมฺปุณฺณนาโม ปุณฺณโก ยกฺขเสนาปติ. ลภตชฺช ทารนฺติ ลภตุ อชฺช ทารํ, ททามิ อสฺส ธีตรํ อิรนฺธตึ. ปาปยาตูติ อชฺเชว ตํ กุรุรฏฺฐํ ปุณฺณโก ปาเปตุ. There, 'te tyamha' means: 'We are greatly pleased with your wisdom.' 'Anūnanāmo' means 'he whose name is complete/full,' Puṇṇaka, the commander of the yakkhas. 'Labhatajja dāraṃ' means: 'Let him obtain a wife today.' 'I give him my daughter, Irandhatī.' 'Pāpayātū' means: 'Let Puṇṇaka lead him today to the Kuru kingdom.' เอวญฺจ ปน วตฺวา วรุโณ นาคราชา อิรนฺธตึ ปุณฺณกสฺส อทาสิ. โส ตํ ลภิตฺวา ตุฏฺฐจิตฺโต มหาสตฺเตน สทฺธึ สลฺลปิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having spoken thus, the Nāga king Varuṇa gave Irandhatī to Puṇṇaka. Having obtained her, he, with a delighted mind, conversed with the Great Being. Explaining this matter, the Teacher said: ๑๖๓๓. 1633. ‘‘ส ปุณฺณโก อตฺตมโน อุทคฺโค, อิรนฺธตึ นาคกญฺญํ ลภิตฺวา; หฏฺเฐน ภาเวน ปตีตรูโป, อิจฺจพฺรวิ กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ. “Then Puṇṇaka, joyful and elated, having obtained the Nāga maiden Irandhatī, with a joyful disposition and delighted in appearance, spoke thus to the foremost counselor of the Kurus:” ๑๖๓๔. 1634. ‘‘ภริยาย มํ ตฺวํ อกริ สมงฺคึ, อหญฺจ เต วิธุร กโรมิ กิจฺจํ; อิทญฺจ เต มณิรตนํ ททามิ, อชฺเชว ตํ กุรุโย ปาปยามี’’ติ. “You have made me united with a wife, and I, O Vidhura, will perform a service for you. And this jewel I give to you. Today I will bring you to the land of the Kurus.” ตตฺถ มณิรตนนฺติ ปณฺฑิต, อหํ ตว คุเณสุ ปสนฺโน อรหามิ ตว อนุจฺฉวิกํ กิจฺจํ กาตุํ, ตสฺมา อิมญฺจ เต จกฺกวตฺติปริโภคํ มณิรตนํ เทมิ, อชฺเชว ตํ อินฺทปตฺถํ ปาเปมีติ. There, regarding 'maṇiratanaṃ': 'O wise one, I am pleased with your virtues and am worthy to perform a service befitting you. Therefore, I give you this jewel-treasure, fit for the use of a universal monarch. Today, I shall escort you to Indapattha.' อถ มหาสตฺโต ตสฺส ถุตึ กโรนฺโต อิตรํ คาถมาห – Then the Great Being, praising him, spoke this other verse: ๑๖๓๕. 1635. ‘‘อเชยฺยเมสา ตว โหตุ เมตฺติ, ภริยาย กจฺจาน ปิยาย สทฺธึ; อานนฺทิ วิตฺโต สุมโน ปตีโต, ทตฺวา มณึ มญฺจ นยินฺทปตฺถ’’นฺติ. “May this friendship of yours with your beloved wife be unconquerable, Kaccāna. Being joyful, pleased, happy, and delighted, having given the jewel, now bring me to Indapattha.” ตตฺถ [Pg.234] อเชยฺยเมสาติ เอสา ตว ภริยาย สทฺธึ ปิยสํวาสเมตฺติ อเชยฺยา โหตุ. ‘‘อานนฺทิ วิตฺโต’’ติอาทีหิ ปีติสมงฺคิภาวเมวสฺส วทติ. นยินฺทปตฺถนฺติ นย อินฺทปตฺถํ. There, 'ajeyyamesā' means: 'May this friendship of pleasant living with your wife be unconquerable.' 'Ānandi vitto' and so forth speaks only of his state of being endowed with joy. 'Nayindapattha' means 'bring to Indapattha.' ตํ สุตฺวา ปุณฺณโก ตถา อกาสิ. เตน วุตฺตํ – Having heard that, Puṇṇaka did so. Hence it is said: ๑๖๓๖. 1636. ‘‘ส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ, นิสีทยี ปุรโต อาสนสฺมึ; อาทาย กตฺตารมโนมปญฺญํ, อุปานยี นครํ อินฺทปตฺถํ. “Then Puṇṇaka seated the foremost counselor of the Kurus on a seat before him. Taking the counselor of peerless wisdom, he brought him to the city of Indapattha.” ๑๖๓๗. 1637. ‘‘มโน มนุสฺสสฺส ยถาปิ คจฺเฉ, ตโตปิสฺส ขิปฺปตรํ อโหสิ; ส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ, อุปานยี นครํ อินฺทปตฺถํ. “However far a man's mind might go, even swifter than that was his journey. Then Puṇṇaka brought the foremost counselor of the Kurus to the city of Indapattha.” ๑๖๓๘. 1638. ‘‘เอตินฺทปตฺถํ นครํ ปทิสฺสติ, รมฺมานิ จ อมฺพวนานิ ภาคโส; อหญฺจ ภริยาย สมงฺคิภูโต, ตุวญฺจ ปตฺโตสิ สกํ นิเกต’’นฺติ. “Here appears the city of Indapattha, and lovely mango groves in sections. And I am united with my wife, and you have reached your own abode.” ตตฺถ ยถาปิ คจฺเฉติ มโน นาม กิญฺจาปิ น คจฺฉติ, ทูเร อารมฺมณํ คณฺหนฺโต ปน คโตติ วุจฺจติ, ตสฺมา มนสฺส อารมฺมณคฺคหณโตปิ ขิปฺปตรํ ตสฺส มโนมยสินฺธวสฺส คมนํ อโหสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอตินฺทปตฺถนฺติ อสฺสปิฏฺเฐ นิสินฺโนเยวสฺส ทสฺเสนฺโต เอวมาห. สกํ นิเกตนฺติ ตฺวญฺจ อตฺตโน นิเวสนํ สมฺปตฺโตติ อาห. There, regarding 'yathāpi gacche': although the mind does not actually go anywhere, when it grasps a distant object it is said to have 'gone.' Therefore, the meaning should be understood here that the journey of that mind-made steed was even swifter than the mind's grasping of an object. Regarding 'Etindapatthaṃ': while seated on the horse’s back and showing it to him, he spoke thus. Regarding 'sakaṃ niketaṃ': he said, 'and you have reached your own dwelling.' ตสฺมึ ปน ทิวเส ปจฺจูสกาเล ราชา สุปินํ อทฺทส. เอวรูโป สุปิโน อโหสิ – รญฺโญ นิเวสนทฺวาเร ปญฺญากฺขนฺโธ สีลมยสาโข ปญฺจโครสผโล อลงฺกตหตฺถิควาสฺสปฏิจฺฉนฺโน มหารุกฺโข ฐิโต. มหาชโน ตสฺส สกฺการํ กตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน [Pg.235] อฏฺฐาสิ. อเถโก กณฺหปุริโส ผรุโส รตฺตสาฏกนิวตฺโถ รตฺตปุปฺผกณฺณธโร อาวุธหตฺโถ อาคนฺตฺวา มหาชนสฺส ปริเทวนฺตสฺเสว ตํ รุกฺขํ สมูลํ ฉินฺทิตฺวา อากฑฺฒนฺโต อาทาย คนฺตฺวา ปุน ตํ อาหริตฺวา ปกติฏฺฐาเนเยว ฐเปตฺวา ปกฺกามีติ. ราชา ตํ สุปินํ ปริคฺคณฺหนฺโต ‘‘มหารุกฺโข วิย น อญฺโญ โกจิ, วิธุรปณฺฑิโต. มหาชนสฺส ปริเทวนฺตสฺเสว ตํ สมูลํ ฉินฺทิตฺวา อาทาย คตปุริโส วิย น อญฺโญ โกจิ, ปณฺฑิตํ คเหตฺวา คตมาณโว. ปุน ตํ อาหริตฺวา ปกติฏฺฐาเนเยว ฐเปตฺวา คโต วิย โส มาณโว ปุน ตํ ปณฺฑิตํ อาเนตฺวา ธมฺมสภาย ทฺวาเร ฐเปตฺวา ปกฺกมิสฺสติ. อทฺธา อชฺช มยํ ปณฺฑิตํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา โสมนสฺสปตฺโต สกลนครํ อลงฺการาเปตฺวา ธมฺมสภํ สชฺชาเปตฺวา อลงฺกตรตนมณฺฑเป ธมฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เอกสตราชอมจฺจคณนครวาสิชานปทปริวุโต ‘‘อชฺช ตุมฺเห ปณฺฑิตํ ปสฺสิสฺสถ, มา โสจิตฺถา’’ติ มหาชนํ อสฺสาเสตฺวา ปณฺฑิตสฺส อาคมนํ โอโลเกนฺโต ธมฺมสภายํ นิสีทิ. อมจฺจาทโยปิ นิสีทึสุ. ตสฺมึ ขเณ ปุณฺณโกปิ ปณฺฑิตํ โอตาเรตฺวา ธมฺมสภาย ทฺวาเร ปริสมชฺเฌเยว ฐเปตฺวา อิรนฺธตึ อาทาย เทวนครเมว คโต. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – On that day, at dawn, the king saw a dream. The dream was like this: at the gate of the king’s residence stood a great tree with a trunk of wisdom, branches of virtue, and fruit of the five milk-products, adorned and covered with elephants, cattle, and horses. A great crowd paid homage to it, raising their joined hands in reverence and standing in worship. Then a dark, rough man, clad in a red garment, wearing red flowers in his ears, and armed with a weapon, came and, while the great crowd lamented, cut down that tree at its roots, dragged it away, and took it; then he brought it back, placing it in its original spot before departing. Reflecting on the dream, the king thought: “Surely, the great tree is none other than Vidhura the Wise. The man who cut it down at its roots and took it away while the great crowd lamented is none other than the youth who took the wise man. Just as that man brought the tree back and placed it in its original spot, so too will that youth bring back the wise man and place him at the door of the hall of justice before leaving. Surely today we shall see the wise man.” Having come to this conclusion, filled with joy, he had the entire city adorned, the hall of justice prepared, and a splendid jeweled throne set up in the decorated pavilion. Surrounded by one hundred and one kings, ministers, city-dwellers, and people of the countryside, he reassured the great crowd, saying, “Today you will see the wise man; do not grieve,” and sat in the hall of justice, watching for the wise man’s arrival. The ministers and others also sat down. At that moment, Puṇṇaka also had the wise man dismount, placed him right in the middle of the assembly at the door of the hall of justice, and, taking Irandhatī, departed for the city of the gods. Explaining this matter, the Teacher said: ๑๖๓๙. 1639. ‘‘น ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ, โอโรปิย ธมฺมสภาย มชฺเฌ; อาชญฺญมารุยฺห อโนมวณฺโณ, ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข. “Puṇṇaka, having set down the foremost counselor of the Kurus in the midst of the hall of justice, he of wondrous hue, mounted his thoroughbred and departed through the sky. ๑๖๔๐. 1640. ‘‘ตํ ทิสฺวา ราชา ปรมปฺปตีโต, อุฏฺฐาย พาหาหิ ปลิสฺสชิตฺวา; อวิกมฺปยํ ธมฺมสภาย มชฺเฌ, นิสีทยี ปมุขมาสนสฺมิ’’นฺติ. “Seeing him, the king was supremely delighted. Rising up, he embraced him with his arms; unwavering in the midst of the hall of justice, he seated him on the foremost seat.” ตตฺถ อโนมวณฺโณติ อหีนวณฺโณ อุตฺตมวณฺโณ. อวิกมฺปยนฺติ ภิกฺขเว, โส ราชา ปณฺฑิตํ ปลิสฺสชิตฺวา มหาชนมชฺเฌ อวิกมฺปนฺโต อโนลียนฺโตเยว หตฺเถ คเหตฺวา อตฺตโน อภิมุขํ กตฺวา อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทาเปสิ. There, ‘anomavaṇṇo’ means of unblemished beauty, supreme beauty. Regarding ‘Avikampayaṃ’: monks, that king, having embraced the wise man, unshaken and unshrinking in the midst of the great assembly, took him by the hand, placed him before himself, and seated him on the adorned Dhamma-seat. อถ [Pg.236] ราชา เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา มธุรปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต คาถมาห – Then the king, having exchanged joyful greetings with him and making polite conversation, spoke this verse: ๑๖๔๑. 1641. ‘‘ตฺวํ โน วิเนตาสิ รถํว นทฺธํ, นนฺทนฺติ ตํ กุรุโย ทสฺสเนน; อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ, กถํ ปโมกฺโข อหุ มาณวสฺสา’’ติ. “You are our guide, like a charioteer for a yoked chariot; the people of Kuru delight in seeing you. Being asked, explain this matter to me: how did your release from the youth come about?” ตตฺถ นทฺธนฺติ ยถา นทฺธํ รถํ สารถิ วิเนติ, เอวํ ตฺวํ อมฺหากํ การเณน นเยน หิตกิริยาสุ วิเนตา. นนฺทนฺติ ตนฺติ ตํ ทิสฺวาว อิเม กุรุรฏฺฐวาสิโน ตว ทสฺสเนน นนฺทนฺติ. มาณวสฺสาติ มาณวสฺส สนฺติกา กถํ ตว ปโมกฺโข อโหสิ? โย วา ตํ มุญฺจนฺตสฺส มาณวสฺส ปโมกฺโข, โส เกน การเณน อโหสีติ อตฺโถ. There, regarding 'naddhaṃ': just as a charioteer guides a yoked chariot, so you are a guide for us in beneficial actions through reason and method. Regarding 'nandanti taṃ': upon seeing you, these inhabitants of the Kuru country rejoice at the sight of you. Regarding 'māṇavassa': how did your release from the youth come about? Or, what was the reason for the release by the youth who was letting you go? That is the meaning. มหาสตฺโต อาห – The Great Being said: ๑๖๔๒. 1642. ‘‘ยํ มาณโวตฺยาภิวที ชนินฺท, น โส มนุสฺโส นรวีรเสฏฺฐ; ยทิ เต สุโต ปุณฺณโก นาม ยกฺโข, รญฺโญ กุเวรสฺส หิ โส สชิพฺโพ. “O lord of men, the one whom you call ‘youth,’ he is not a human, O best of heroes. If you have heard of a yakkha named Puṇṇaka, he is indeed a companion of King Kuvera. ๑๖๔๓. 1643. ‘‘ภูมินฺธโร วรุโณ นาม นาโค, พฺรหา สุจี วณฺณพลูปปนฺโน; ตสฺสานุชํ ธีตรํ กามยาโน, อิรนฺธตี นาม สา นาคกญฺญา. “There is an earth-bearing Nāga named Varuṇa, great, pure, and endowed with beauty and strength. It was his younger daughter that he desired; that Nāga maiden is named Irandhatī. ๑๖๔๔. 1644. ‘‘ตสฺสา สุมชฺฌาย ปิยาย เหตุ, ปตารยิตฺถ มรณาย มยฺหํ; โส เจว ภริยาย สมงฺคิภูโต, อหญฺจ อนุญฺญาโต มณิ จ ลทฺโธ’’ติ. “For the sake of that beloved, slender-waisted one, he plotted for my death. Now he is united with his wife, I have been given leave to depart, and the jewel has been obtained.” ตตฺถ ยํ มาณโวตฺยาภิวทีติ ชนินฺท ยํ ตฺวํ ‘‘มาณโว’’ติ อภิวทสิ. ภูมินฺธโรติ ภูมินฺธรนาคภวนวาสี. สา นาคกญฺญาติ ยํ นาคกญฺญํ โส ปตฺถยมาโน มม มรณาย ปตารยิ จิตฺตํ ปวตฺเตสิ, สา นาคกญฺญา [Pg.237] อิรนฺธตี นาม. ปิยาย เหตูติ มหาราช, โส หิ นาคราชา จตุปฺโปสถิกปญฺหวิสฺสชฺชเน ปสนฺโน มํ มณินา ปูเชตฺวา นาคภวนํ คโต วิมลาย นาม เทวิยา ตํ มณึ อทิสฺวา ‘‘เทว, กุหึ มณี’’ติ ปุจฺฉิโต มม ธมฺมกถิกภาวํ วณฺเณสิ. สา มยฺหํ ธมฺมกถํ โสตุกามา หุตฺวา มม หทเย โทหฬํ อุปฺปาเทสิ. นาคราชา ทุคฺคหิเตน ปน ธีตรํ อิรนฺธตึ อาห – ‘‘มาตา, เต วิธุรสฺส หทยมํเส โทหฬินี, ตสฺส หทยมํสํ อาหริตุํ สมตฺถํ สามิกํ ปริเยสาหี’’ติ. สา ปริเยสนฺตี เวสฺสวณสฺส ภาคิเนยฺยํ ปุณฺณกํ นาม ยกฺขํ ทิสฺวา ตํ อตฺตนิ ปฏิพทฺธจิตฺตํ ญตฺวา ปิตุ สนฺติกํ เนสิ. อถ นํ โส ‘‘วิธุรปณฺฑิตสฺส หทยมํสํ อาหริตุํ สกฺโกนฺโต อิรนฺธตึ ลภิสฺสสี’’ติ อาห. ปุณฺณโก เวปุลฺลปพฺพตโต จกฺกวตฺติปริโภคํ มณิรตนํ อาหริตฺวา ตุมฺเหหิ สทฺธึ ชูตํ กีฬิตฺวา มํ ชินิตฺวา ลภิ. อหญฺจ มม นิเวสเน ตีหํ วสาเปตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ อกาสึ. โสปิ มํ อสฺสวาลธึ คาหาเปตฺวา หิมวนฺเต รุกฺเขสุ จ ปพฺพเตสุ จ โปเถตฺวา มาเรตุํ อสกฺโกนฺโต สตฺตเม วาตกฺขนฺเธ เวรมฺภวาตมุเข จ ปกฺขนฺทิตฺวา อนุปุพฺเพน สฏฺฐิโยชนุพฺเพเธ กาฬาคิริมตฺถเก ฐเปตฺวา สีหเวสาทิวเสน อิทญฺจิทญฺจ รูปํ กตฺวาปิ มาเรตุํ อสกฺโกนฺโต มยา อตฺตโน มารณการณํ ปุฏฺโฐ อาจิกฺขิ. อถสฺสาหํ สาธุนรธมฺเม กเถสึ. ตํ สุตฺวา ปสนฺนจิตฺโต มํ อิธ อาเนตุกาโม อโหสิ. Therein, ‘yaṃ māṇavotyābhivadī’ means, O king, the one whom you address as ‘youth.’ ‘Bhūmindhara’ refers to the dweller of the Nāga abode, the supporter of the earth. ‘That Nāga maiden’ means the Nāga maiden whom he desired, and for whose sake he set his mind on bringing about my death—that Nāga maiden is named Irandhatī. ‘Due to affection,’ O great king, that Nāga king, pleased by my answering of the four questions on the observance days, honored me with a gem and went to the Nāga abode. Not seeing that gem, Queen Vimalā asked, “Lord, where is the gem?” He then praised my ability as a teacher of the Dhamma. She, desiring to hear my Dhamma discourse, conceived a craving for my heart. The Nāga king, however, through a misunderstanding, said to his daughter Irandhatī, “Mother, you have a craving for the heart-flesh of Vidhura. Seek a husband capable of bringing his heart-flesh.” Searching, she saw the yakkha named Puṇṇaka, nephew of Vessavaṇa, and knowing his mind was attached to her, she brought him to her father. Then he said to him, “If you can bring the heart-flesh of Vidhura the Wise, you shall obtain Irandhatī.” Puṇṇaka brought the jeweled treasure of a universal monarch from Mount Vepulla, played a game of dice with you, won me, and so obtained me. I, for my part, had him stay in my home for three days and showed him great honor. He then made me grasp his horse’s tail and dashed me against trees and mountains in the Himalayas, but being unable to kill me, he cast me into the seventh mass of wind and into the mouth of the Verambha wind. Gradually, he placed me atop the sixty-yojana-high Black Mountain, and though he assumed various forms such as that of a lion, he still could not kill me. When I asked him the reason for his attempt to kill me, he explained. Then I taught him the Dhamma of good men. Hearing it, his mind became serene, and he wished to bring me here. อถาหํ ตํ อาทาย นาคภวนํ คนฺตฺวา นาครญฺโญ จ วิมลาย จ ธมฺมํ เทเสสึ. ตโต นาคราชา จ วิมลา จ สพฺพนาคปริสา จ ปสีทึสุ. นาคราชา ตตฺถ มยา ฉาหํ วุตฺถกาเล อิรนฺธตึ ปุณฺณกสฺส อทาสิ. โส ตํ ลภิตฺวา ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา มํ มณิรตเนน ปูเชตฺวา นาคราเชน อาณตฺโต มโนมยสินฺธวํ อาโรเปตฺวา สยํ มชฺฌิมาสเน นิสีทิตฺวา อิรนฺธตึ ปจฺฉิมาสเน นิสีทาเปตฺวา มํ ปุริมาสเน นิสีทาเปตฺวา อิธาคนฺตฺวา ปริสมชฺเฌ โอตาเรตฺวา อิรนฺธตึ อาทาย อตฺตโน นครเมว คโต. เอวํ, มหาราช, โส ปุณฺณโก ตสฺสา สุมชฺฌาย ปิยาย เหตุ ปตารยิตฺถ มรณาย มยฺหํ. อเถวํ มํ นิสฺสาย โส เจว ภริยาย สมงฺคิภูโต, มม ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสนฺเนน นาคราเชน อหญฺจ อนุญฺญาโต, ตสฺส ปุณฺณกสฺส สนฺติกา อยํ สพฺพกามทโท จกฺกวตฺติปริโภคมณิ จ ลทฺโธ, คณฺหถ, เทว, อิมํ มณินฺติ รญฺโญ รตนํ อทาสิ. Then, taking him, I went to the Nāga abode and taught the Dhamma to the Nāga king and to Vimalā. Thereupon, the Nāga king, Vimalā, and the entire Nāga assembly were filled with faith. While I was staying there for six days, the Nāga king gave Irandhatī to Puṇṇaka. Having received her, he became pleased in mind and honored me with a precious gem. Commanded by the Nāga king, he mounted the mind-made steed, seated himself in the middle seat, had Irandhatī sit on the back seat, and had me sit on the front seat. Then he came here, descended in the midst of the assembly, and taking Irandhatī, went to his own city. Thus, great king, that Puṇṇaka, for the sake of that beloved, slender-waisted one, contrived my death. And yet, on account of me, he was united with his wife; I was given leave by the Nāga king, who was filled with faith after hearing my Dhamma discourse; and from that Puṇṇaka this all-desire-granting gem, a treasure for the use of a wheel-turning monarch, was obtained. ‘Take, O lord, this gem,’ he said, and gave the jewel to the king. ตโต [Pg.238] ราชา ปจฺจูสกาเล อตฺตนา ทิฏฺฐสุปินํ นครวาสีนํ กเถตุกาโม ‘‘โภนฺโต, นครวาสิโน อชฺช มยา ทิฏฺฐสุปินํ สุณาถา’’ติ วตฺวา อาห – Then, at dawn, the king, wishing to tell the city-dwellers about the dream he had seen, said, “Good people, city-dwellers, listen to the dream I have seen today.” Having spoken thus, he said: ๑๖๔๕. 1645. ‘‘รุกฺโข หิ มยฺหํ ปทฺวาเร สุชาโต, ปญฺญากฺขนฺโธ สีลมยสฺส สาขา; อตฺเถ จ ธมฺเม จ ฐิโต นิปาโก, ควปฺผโล หตฺถิควาสฺสฉนฺโน. “Indeed, a tree has grown well at my door, its trunk is wisdom and its branches are made of virtue; established in both worldly welfare and the Dhamma, it is mature, bearing cattle as its fruit, and covered by elephants, cattle, and horses.” ๑๖๔๖. 1646. ‘‘นจฺจคีตตูริยาภินาทิเต, อุจฺฉิชฺช เสนํ ปุริโส อหาสิ; โส โน อยํ อาคโต สนฺนิเกตํ, รุกฺขสฺสิมสฺสาปจิตึ กโรถ. “While it resounded with dance, song, and instrumental music, a man, having uprooted it and scattered the army, carried it away. Now this one has come to our dwelling place; therefore, pay homage to this tree.” ๑๖๔๗. 1647. ‘‘เย เกจิ วิตฺตา มม ปจฺจเยน, สพฺเพว เต ปาตุกโรนฺตุ อชฺช; ติพฺพานิ กตฺวาน อุปายนานิ, รุกฺขสฺสิมสฺสาปจิตึ กโรถ. “Whoever has become wealthy on my account, let them all present their riches today; having made great offerings, pay homage to this tree.” ๑๖๔๘. 1648. ‘‘เย เกจิ พทฺธา มม อตฺถิ รฏฺเฐ, สพฺเพว เต พนฺธนา โมจยนฺตุ; ยเถวยํ พนฺธนสฺมา ปมุตฺโต, เอวเมเต มุญฺจเร พนฺธนสฺมา. “Whoever is bound in my kingdom, let them all be released from their bonds; just as this one has been freed from bondage, so too let these be released from their bonds.” ๑๖๔๙. 1649. ‘‘อุนฺนงฺคลา มาสมิมํ กโรนฺตุ, มํโสทนํ พฺราหฺมณา ภกฺขยนฺตุ; อมชฺชปา มชฺชรหา ปิวนฺตุ, ปุณฺณาหิ ถาลาหิ ปลิสฺสุตาหิ. “Let them set aside their plows this month; let brahmins partake of meat and rice. Let liquor-drinkers, the revelers, drink from bowls full and overflowing.” ๑๖๕๐. 1650. ‘‘มหาปถํ นิจฺจ สมวฺหยนฺตุ, ติพฺพญฺจ รกฺขํ วิทหนฺตุ รฏฺเฐ; ยถาญฺญมญฺญํ น วิเหฐเยยฺยุํ, รุกฺขสฺสิมสฺสาปจิตึ กโรถา’’ติ. “Let them always issue invitations on the great road, and let them establish strong protection in the kingdom, so that they might not harm one another. Pay homage to this tree.” ตตฺถ [Pg.239] สีลมยสฺส สาขาติ เอตสฺส รุกฺขสฺส สีลมยา สาขา. อตฺเถ จ ธมฺเมจาติ วทฺธิยญฺจ สภาเว จ. ฐิโต นิปาโกติ โส ปญฺญามยรุกฺโข ปติฏฺฐิโต. ควปฺผโลติ ปญฺจวิธโครสผโล. หตฺถิควาสฺสฉนฺโนติ อลงฺกตหตฺถิควาสฺเสหิ สญฺฉนฺโน. นจฺจคีตตูริยาภินาทิเตติ อถ ตสฺส รุกฺขสฺส ปูชํ กโรนฺเตน มหาชเนน ตสฺมึ รุกฺเข เอเตหิ นจฺจาทีหิ อภินาทิเต. อุจฺฉิชฺช เสนํ ปุริโส อหาสีติ เอโก กณฺหปุริโส อาคนฺตฺวา ตํ รุกฺขํ อุจฺฉิชฺช ปริวาเรตฺวา ฐิตํ เสนํ ปลาเปตฺวา อหาสิ คเหตฺวา คโต. ปุน โส รุกฺโข อาคนฺตฺวา อมฺหากํ นิเวสนทฺวารเยว ฐิโต. โส โน อยํ รุกฺขสทิโส ปณฺฑิโต สนฺนิเกตํ อาคโต. อิทานิ สพฺเพว ตุมฺเห รุกฺขสฺส อิมสฺส อปจิตึ กโรถ, มหาสกฺการํ ปวตฺเตถ. Therein, ‘its branches are made of virtue’ means the branches of this tree are made of virtue. ‘In worldly welfare and in the Dhamma’ means in prosperity and in its true nature. ‘Established and mature’ means that the wisdom-tree is well-established. ‘Bearing cattle as its fruit’ means bearing the five kinds of dairy products as its fruit. ‘Covered by elephants, cattle, and horses’ means covered with adorned elephants, cattle, and horses. ‘While it resounded with dance, song, and instrumental music’ means: then, while the great populace was paying homage to that tree, it was made to resound with these dances and so forth. ‘Having uprooted it, a man scattered the army and carried it away’ means: a dark man came, and having uprooted that tree and put to flight the army that stood surrounding it, he took it and went away. Again, that tree came and stood right at the gate of our dwelling. This wise man, who is like that tree, has come to our dwelling place. Now, all of you, pay homage to this tree and present great offerings. มม ปจฺจเยนาติ อมฺโภ, อมจฺจา เย เกจิ มํ นิสฺสาย ลทฺเธน ยเสน วิตฺตา ตุฏฺฐจิตฺตา, เต สพฺเพ อตฺตโน วิตฺตํ ปาตุกโรนฺตุ. ติพฺพานีติ พหลานิ มหนฺตานิ. อุปายนานีติ ปณฺณากาเร. เย เกจีติ อนฺตมโส กีฬนตฺถาย พทฺเธ มิคปกฺขิโน อุปาทาย. มุญฺจเรติ มุญฺจนฺตุ. อุนฺนงฺคลา มาสมิมํ กโรนฺตูติ อิมํ มาสํ กสนนงฺคลานิ อุสฺสาเปตฺวา เอกมนฺเต ฐเปตฺวา นคเร เภรึ จราเปตฺวา สพฺเพว มนุสฺสา มหาฉณํ กโรนฺตุ. ภกฺขยนฺตูติ ภุญฺชนฺตุ. อมชฺชปาติ เอตฺถ อ-กาโร นิปาตมตฺตํ, มชฺชปา ปุริสา มชฺชรหา อตฺตโน อตฺตโน อาปานฏฺฐาเนสุ นิสินฺนา ปิวนฺตูติ อตฺโถ. ปุณฺณาหิ ถาลาหีติ ปุณฺเณหิ ถาเลหิ. ปลิสฺสุตาหีติ อติปุณฺณตฺตา ปคฺฆรมาเนหิ. มหาปถํ นิจฺจ สมวฺหยนฺตูติ อนฺโตนคเร อลงฺกตมหาปถํ ราชมคฺคํ นิสฺสาย ฐิตา เวสิยา นิจฺจกาลํ กิเลสวเสน กิเลสตฺถิกํ ชนํ อวฺหยนฺตูติ อตฺโถ. ติพฺพนฺติ คาฬฺหํ. ยถาติ ยถา รกฺขสฺส สุสํวิหิตตฺตา อุนฺนงฺคลา หุตฺวา รุกฺขสฺสิมสฺส อปจิตึ กโรนฺตา อญฺญมญฺญํ น วิเหฐเยยฺยุํ, เอวํ รกฺขํ สํวิทหนฺตูติ อตฺโถ. ‘On my account’ means: ‘Sirs, ministers, whoever, relying on me, has become wealthy and joyful-hearted through the fame they have gained, let them all display their own wealth.’ ‘Great’ means abundant and large. ‘Offerings’ means gifts. ‘Whoever’ means including even beasts and birds bound for sport. ‘Let them be released’ means let them release them. ‘Let them make this month one of plows-up’ means: for this month, having raised the plows used for tilling and set them aside, and having had a drum beaten in the city, let all the people hold a great festival. ‘Let them partake’ means let them eat. ‘Not drinking liquor’ means: here the ‘a-’ is a mere particle; the meaning is that liquor-drinking men, the revelers, should sit in their own drinking establishments and drink. ‘With full bowls’ means with full vessels. ‘Overflowing’ means spilling because they are overfull. ‘Let them always issue invitations on the great road’ means: inside the city, courtesans stationed along the adorned great road, the royal highway, should always, out of passion, invite people who are seeking sensual pleasure. ‘Strong’ means firm. ‘So that’ means: so that, because protection has been well-arranged, those who are holding a festival with plows-up and paying homage to this tree might not harm one another—in this way let them arrange protection; this is the meaning. เอวํ รญฺญา วุตฺเต – When the king had spoken thus: ๑๖๕๑. 1651. ‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ. The women of the royal court and the princes, the merchants and the brahmins, brought much food and drink to the wise one. ๑๖๕๒. 1652. ‘‘หตฺถาโรหา [Pg.240] อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา; พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ. Elephant riders and commanders, charioteers and foot soldiers, brought much food and drink to the wise one. ๑๖๕๓. 1653. ‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา; พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ. Country people gathered, and townspeople gathered; they brought much food and drink to the wise one. ๑๖๕๔. 1654. ‘‘พหุชโน ปสนฺโนสิ, ทิสฺวา ปณฺฑิตมาคเต; ปณฺฑิตมฺหิ อนุปฺปตฺเต, เจลุกฺเขโป ปวตฺตถา’’ติ. The multitude was filled with faith, seeing the wise one had arrived. When the wise one had arrived, the waving of cloths began. ตตฺถ อภิหารยุนฺติ เอวํ รญฺญา อาณตฺตา มหาฉณํ ปฏิยาเทตฺวา สพฺเพ สตฺเต พนฺธนา โมเจตฺวา เอเต สพฺเพ โอโรธาทโย นานปฺปการํ ปณฺณาการํ สชฺชิตฺวา เตน สทฺธึ อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปณฺฑิตสฺส เปเสสุํ. ปณฺฑิตมาคเตติ ปณฺฑิเต อาคเต ตํ ปณฺฑิตํ ทิสฺวา พหุชโน ปสนฺโน อโหสิ. There, 'brought': thus commanded by the king, having prepared a great festival, having freed all beings from bondage, all these, beginning with the women of the inner chambers, having prepared various kinds of gifts, sent food and drink to the wise one along with these. 'The wise one has arrived': when the wise one had arrived, seeing that wise one, the multitude was filled with faith. ฉโณ มาเสน โอสานํ อคมาสิ. ตโต มหาสตฺโต พุทฺธกิจฺจํ สาเธนฺโต วิย มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต ราชานญฺจ อนุสาสนฺโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ยาวตายุกํ ฐตฺวา อายุปริโยสาเน สคฺคปรายโณ อโหสิ. ราชานํ อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ นครวาสิโน ปณฺฑิตสฺโสวาเท ฐตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อายุปริโยสาเน สคฺคปุรํ ปูรยึสุ. The festival came to an end in a month. Then the Great Being, as if fulfilling the duties of a Buddha, teaching the Dhamma to the great multitude and instructing the king, having performed meritorious deeds such as generosity, lived for his full lifespan, and at the end of his life, was destined for heaven. Beginning with the king, all the city-dwellers, abiding by the wise one's advice, performed meritorious deeds and, at the end of their lives, filled the heavenly city. สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ ตถาคโต ปญฺญาสมฺปนฺโน อุปายกุสโลเยวา’’ติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา ปณฺฑิตสฺส มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ อเหสุํ, เชฏฺฐภริยา ราหุลมาตา, เชฏฺฐปุตฺโต ราหุโล, วิมลา อุปฺปลวณฺณา, วรุณนาคราชา สาริปุตฺโต, สุปณฺณราชา โมคฺคลฺลาโน, สกฺโก อนุรุทฺโธ, ธนญฺจยโกรพฺยราชา อานนฺโท, ปุณฺณโก ฉนฺโน, ปริสา พุทฺธปริสา, วิธุรปณฺฑิโต ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ’’นฺติ. The Teacher, having delivered this Dhamma discourse, said, 'Not only now, monks, but in the past too, the Tathāgata was endowed with wisdom and skilled in means.' Then he connected the birth story: 'At that time, the wise one’s parents were the great royal family, the chief wife was Rāhula’s mother, the eldest son was Rāhula, Vimalā was Uppalavaṇṇā, the Nāga king Varuṇa was Sāriputta, the Supaṇṇa king was Moggallāna, Sakka was Anuruddha, King Dhanañjaya Korabya was Ānanda, Puṇṇaka was Channa, the assembly was the Buddha’s assembly, and the wise Vidhura was I myself, the Perfectly Self-Enlightened One.' วิธุรชาตกวณฺณนา นวมา. The ninth, the commentary on the Vidhura Jātaka. [๕๔๗] ๑๐. เวสฺสนฺตรชาตกวณฺณนา [547] 10. The Commentary on the Vessantara Jātaka ทสวรกถาวณฺณนา The Commentary on the Story of the Ten Boons ผุสฺสตี [Pg.241] วรวณฺณาเภติ อิทํ สตฺถา กปิลวตฺถุํ อุปนิสฺสาย นิคฺโรธาราเม วิหรนฺโต โปกฺขรวสฺสํ อารพฺภ กเถสิ. ยทา หิ สตฺถา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุกฺกเมน ราชคหํ คนฺตฺวา ตตฺถ เหมนฺตํ วีตินาเมตฺวา อุทายิตฺเถเรน มคฺคเทสเกน วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต ปฐมคมเนน กปิลวตฺถุํ อคมาสิ, ตทา สกฺยราชาโน ‘‘มยํ อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปติตฺวา ภควโต วสนฏฺฐานํ วีมํสมานา ‘‘นิคฺโรธสกฺกสฺสาราโม รมณีโย’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ตตฺถ สพฺพํ ปฏิชคฺคนวิธึ กตฺวา คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิเต ทหรทหเร นาครทารเก จ นาครทาริกาโย จ ปฐมํ ปหิณึสุ, ตโต ราชกุมาเร จ ราชกุมาริกาโย จ. เตสํ อนฺตรา สามํ คนฺธปุปฺผจุณฺณาทีหิ สตฺถารํ ปูเชตฺวา ภควนฺตํ คเหตฺวา นิคฺโรธารามเมว อคมึสุ. ตตฺถ ภควา วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. ตทา หิ สากิยา มานชาติกา มานตฺถทฺธา. เต ‘‘อยํ สิทฺธตฺถกุมาโร อมฺเหหิ ทหรตโร, อมฺหากํ กนิฏฺโฐ ภาคิเนยฺโย ปุตฺโต นตฺตา’’ติ จินฺเตตฺวา ทหรทหเร ราชกุมาเร จ ราชกุมาริกาโย จ อาหํสุ ‘‘ตุมฺเห ภควนฺตํ วนฺทถ, มยํ ตุมฺหากํ ปิฏฺฐิโต นิสีทิสฺสามา’’ติ. 'Phussatī, of excellent beauty and radiance': this the Teacher spoke while residing near Kapilavatthu in the Nigrodha Grove, concerning the lotus-rain. For when the Teacher, having set in motion the supreme Wheel of Dhamma, had journeyed in due course to Rājagaha and spent the winter there, he then proceeded to Kapilavatthu for the first time, accompanied by twenty thousand destroyers of the taints, with the Elder Udāyi as guide for the path. At that time, the Sakyan kings, thinking, 'We shall see our foremost relative,' gathered together. Considering a dwelling place for the Blessed One, they noted, 'The grove of Nigrodha the Sakyan is delightful.' Having made all preparations there, holding perfumes, flowers, and so forth in their hands, they went out to welcome him. First, they sent forth young city boys and girls adorned with all their ornaments, and then the princes and princesses. In their midst, they themselves, having honored the Teacher with perfumes, flower powders, and so forth, escorted the Blessed One to the Nigrodha Grove. There, the Blessed One, surrounded by twenty thousand destroyers of the taints, sat on the prepared, excellent Buddha-seat. At that time, the Sakyans were a proud race, stiff with pride. They thought, 'This Prince Siddhattha is younger than us; he is our youngest brother, nephew, son, or grandson.' So they said to the young princes and princesses, 'You pay homage to the Blessed One; we shall sit behind you.' เตสุ เอวํ อวนฺทิตฺวา นิสินฺเนสุ ภควา เตสํ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา ‘‘น มํ ญาตโย วนฺทนฺติ, หนฺท อิทาเนว วนฺทาเปสฺสามี’’ติ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา เตสํ สีเส ปาทปํสุํ โอกิรมาโน วิย กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ปาฏิหาริยํ อกาสิ. ราชา สุทฺโธทโน ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา อาห ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ชาตทิวเส กาฬเทวลสฺส วนฺทนตฺถํ อุปนีตานํ โว ปาเท ปริวตฺติตฺวา พฺราหฺมณสฺส มตฺถเก ฐิเต ทิสฺวา อหํ ตุมฺหากํ ปาเท วนฺทึ, อยํ เม ปฐมวนฺทนา. ปุนปิ วปฺปมงฺคลทิวเส ชมฺพุจฺฉายาย สิริสยเน นิสินฺนานํ โว ชมฺพุจฺฉายาย อปริวตฺตนํ [Pg.242] ทิสฺวาปิ อหํ ตุมฺหากํ ปาเท วนฺทึ, อยํ เม ทุติยวนฺทนา. อิทานิ อิมํ อทิฏฺฐปุพฺพํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวาปิ ตุมฺหากํ ปาเท วนฺทามิ, อยํ เม ตติยวนฺทนา’’ติ. รญฺญา ปน วนฺทิเต อวนฺทิตฺวา ฐาตุํ สมตฺโถ นาม เอกสากิโยปิ นาโหสิ, สพฺเพ วนฺทึสุเยว. When they had sat down without paying homage, the Blessed One, discerning their disposition, thought, 'My relatives do not pay homage to me. Very well, I shall make them pay homage now.' He entered the fourth jhāna, which is the basis for the higher knowledges, and after emerging from it, he rose into the air. As if sprinkling the dust from his feet upon their heads, he performed a miracle similar to the Twin Miracle at the foot of the Kaṇḍamba mango tree. King Suddhodana, seeing this marvel, said, 'Venerable sir, on the day of your birth, when you were brought to pay homage to Kāḷadevala, I saw your feet turn and rest upon the brahmin’s head, and I paid homage to your feet. That was my first act of homage. Again, on the day of the Ploughing Festival, while you were seated on the royal couch in the shade of the Jambu tree, I saw that the shade of the Jambu tree did not turn away, and I paid homage to your feet. That was my second act of homage. Now, seeing this unprecedented miracle, I again pay homage to your feet. This is my third act of homage.' When the king had paid homage, not a single Sakyan was able to remain without paying homage; all of them paid homage. อิติ ภควา ญาตโย วนฺทาเปตฺวา อากาสโต โอตริตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. นิสินฺเน จ ภควติ สิขาปตฺโต ญาติสมาคโม อโหสิ, สพฺเพ เอกคฺคจิตฺตา หุตฺวา นิสีทึสุ. ตโต มหาเมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ, ตมฺพวณฺณํ อุทกํ เหฏฺฐา วิรวนฺตํ คจฺฉติ. เย เตเมตุกามา, เต เตเมนฺติ. อเตเมตุกามสฺส สรีเร เอกพินฺทุมตฺตมฺปิ น ปตติ. ตํ ทิสฺวา สพฺเพ อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา อเหสุํ. ‘‘อโห อจฺฉริยํ อโห อพฺภุตํ อโห พุทฺธานํ มหานุภาวตา, เยสํ ญาติสมาคเม เอวรูปํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสี’’ติ ภิกฺขู กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ. ตํ สุตฺวา สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ มม ญาติสมาคเม มหาเมโฆ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ. Thus the Blessed One, having had his relatives pay homage, descended from the sky and sat down on the prepared, excellent Buddha-seat. When the Blessed One was seated, the gathering of relatives reached its culmination, and they all sat down with one-pointed minds. Then a great cloud arose and poured down a lotus-rain; reddish-colored water flowed beneath, roaring. Those who wished to be wet were wetted. Not even a single drop fell on the body of one who did not wish to be wet. Seeing this, all their minds were filled with wonder and amazement. 'Ah, how wonderful! Ah, how marvelous! Ah, the great power of the Buddhas, that at the gathering of their relatives such a lotus-rain should fall!' Thus the monks raised a discussion. Hearing this, the Teacher said, 'Not only now, monks, but in the past too, at the gathering of my relatives, a great cloud poured down a lotus-rain.' Having said this, and being requested by them, he related a story of the past. อตีเต สิวิรฏฺเฐ เชตุตฺตรนคเร สิวิมหาราชา นาม รชฺชํ กาเรนฺโต สญฺชยํ นาม ปุตฺตํ ปฏิลภิ. โส ตสฺส วยปฺปตฺตสฺส มทฺทราชธีตรํ ผุสฺสตึ นาม ราชกญฺญํ อาเนตฺวา รชฺชํ นิยฺยาเทตฺวา ผุสฺสตึ อคฺคมเหสึ อกาสิ. ตสฺสา อยํ ปุพฺพโยโค – อิโต เอกนวุติกปฺเป วิปสฺสี นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. ตสฺมึ พนฺธุมตินครํ นิสฺสาย เขเม มิคทาเย วิหรนฺเต เอโก ราชา รญฺโญ พนฺธุมสฺส อนคฺเฆน จนฺทนสาเรน สทฺธึ สตสหสฺสคฺฆนิกํ สุวณฺณมาลํ เปเสสิ. รญฺโญ ปน ทฺเว ธีตโร อเหสุํ. โส ตํ ปณฺณาการํ ตาสํ ทาตุกาโม หุตฺวา จนฺทนสารํ เชฏฺฐิกาย อทาสิ, สุวณฺณมาลํ กนิฏฺฐาย อทาสิ. ตา อุโภปิ ‘‘น มยํ อิมํ อตฺตโน สรีเร ปิฬนฺธิสฺสาม, สตฺถารเมว ปูเชสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ราชานํ อาหํสุ ‘‘ตาต, จนฺทนสาเรน จ สุวณฺณมาลาย จ ทสพลํ ปูเชสฺสามา’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. เชฏฺฐิกา สุขุมจนฺทนจุณฺณํ กาเรตฺวา สุวณฺณสมุคฺคํ ปูเรตฺวา คณฺหาเปสิ. กนิฏฺฐภคินี ปน สุวณฺณมาลํ อุรจฺฉทมาลํ การาเปตฺวา [Pg.243] สุวณฺณสมุคฺเคน คณฺหาเปสิ. ตา อุโภปิ มิคทายวิหารํ คนฺตฺวา เชฏฺฐิกา จนฺทนจุณฺเณน ทสพลสฺส สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ ปูเชตฺวา เสสจุณฺณานิ คนฺธกุฏิยํ วิกิริตฺวา ‘‘ภนฺเต, อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส มาตา ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. กนิฏฺฐภคินีปิ ตถาคตสฺส สุวณฺณวณํ สรีรํ สุวณฺณมาลาย กเตน อุรจฺฉเทน ปูเชตฺวา ‘‘ภนฺเต, ยาว อรหตฺตปฺปตฺติ, ตาว อิทํ ปสาธนํ มม สรีรา มา วิคตํ โหตู’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. สตฺถาปิ ตาสํ อนุโมทนํ อกาสิ. In the past, in the Sivi kingdom, in the city of Jetuttara, a great king named Sivi, while ruling the kingdom, obtained a son named Sañjaya. When his son came of age, the king brought the Madda princess named Phussatī, handed over the kingdom to him, and made Phussatī his chief queen. This was her past karmic connection: Ninety-one aeons ago, the Teacher named Vipassī arose in the world. While he was dwelling near the city of Bandhumatī, in the Khemā Deer Park, a certain king sent to King Bandhuma priceless sandalwood heartwood along with a golden garland worth a hundred thousand. Now, King Bandhuma had two daughters. Wishing to give that gift to them, he gave the sandalwood heartwood to the elder and the golden garland to the younger. They both thought: 'We will not adorn our own bodies with this; we will honor the Teacher instead.' So they said to the king: 'Father, we will honor the Ten-Powered One with the sandalwood heartwood and the golden garland.' Hearing this, the king consented, saying: 'Excellent.' The elder sister had fine sandalwood powder prepared and placed in a golden casket. The younger sister had the golden garland made into a chest ornament and placed in a golden casket. Both went to the Migadāya monastery. The elder sister anointed the Ten-Powered One’s golden-hued body with the sandalwood powder, scattered the remaining powder in the perfumed chamber, and made this aspiration: 'Venerable sir, in the future may I become the mother of a Buddha like you.' The younger sister also adorned the Tathāgata’s golden-hued body with the chest ornament made from the golden garland and made this aspiration: 'Venerable sir, until I attain arahantship, may this adornment never depart from my body.' The Teacher then expressed his appreciation. ตา อุโภปิ ยาวตายุกํ ฐตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ. ตาสุ เชฏฺฐภคินี เทวโลกโต มนุสฺสโลกํ, มนุสฺสโลกโต เทวโลกํ สํสรนฺตี เอกนวุติกปฺปาวสาเน อมฺหากํ พุทฺธุปฺปาทกาเล พุทฺธมาตา มหามายาเทวี นาม อโหสิ. กนิฏฺฐภคินีปิ ตเถว สํสรนฺตี กสฺสปทสพลสฺส กาเล กิกิสฺส รญฺโญ ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา จิตฺตกมฺมกตาย วิย อุรจฺฉทมาลาย อลงฺกเตน อุเรน ชาตตฺตา อุรจฺฉทา นาม กุมาริกา หุตฺวา โสฬสวสฺสิกกาเล สตฺถุ ภตฺตานุโมทนํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย อปรภาเค ภตฺตานุโมทนํ สุณนฺเตเนว ปิตรา โสตาปตฺติผลํ ปตฺตทิวเสเยว อรหตฺตํ ปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ปรินิพฺพายิ. กิกิราชาปิ อญฺญา สตฺต ธีตโร ลภิ. ตาสํ นามานิ – Both of them lived for the extent of their lifespans and were reborn in the deva world. Among them, the elder sister, wandering from the deva world to the human world and from the human world to the deva world, at the end of ninety-one aeons, during the time of our Buddha's arising, became the Buddha's mother, named Queen Mahāmāyā. The younger sister also wandered in the same way and, during the time of Kassapa, the Ten-Powered One, was reborn as the daughter of King Kiki. Because she was born with a chest adorned with a chest-garland as if it were a painting, she was named Princess Uracchadā. At the age of sixteen, after hearing the Teacher's thanksgiving for the meal, she was established in the fruit of stream-entry. Later, on the very day her father attained the fruit of stream-entry while listening to the thanksgiving for the meal, she attained arahantship, went forth, and attained final Nibbāna. King Kiki also obtained seven other daughters. Their names were— ‘‘สมณี สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขทายิกา; ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สงฺฆทาสี จ สตฺตมี’’ติ. "Samaṇī, Samaṇaguttā, Bhikkhunī, Bhikkhadāyikā, Dhammā, Sudhammā, and Saṅghadāsī as the seventh." ตา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท – In this Buddha-arising, they were: ‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, ปฏาจารา จ โคตมี; ธมฺมทินฺนา มหามายา, วิสาขา จาปิ สตฺตมี’’ติ. "Khemā and Uppalavaṇṇā, Paṭācārā and Gotamī, Dhammadinnā and Mahāmāyā, and Visākhā as the seventh." ตาสุ [Pg.244] ผุสฺสตี สุธมฺมา นาม หุตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา วิปสฺสิสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กตาย จนฺทนจุณฺณปูชาย ผเลน รตฺตจนฺทนรสปริปฺโผสิเตน วิย สรีเรน ชาตตฺตา ผุสฺสตี นาม กุมาริกา หุตฺวา เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺตี อปรภาเค สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อคฺคมเหสี หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อถสฺสา ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปญฺจสุ ปุพฺพนิมิตฺเตสุ อุปฺปนฺเนสุ สกฺโก เทวราชา ตสฺสา ปริกฺขีณายุกตํ ญตฺวา มหนฺเตน ยเสน ตํ อาทาย นนฺทนวนุยฺยานํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตํ อลงฺกตสยนปิฏฺเฐ นิสินฺนํ สยํ สยนปสฺเส นิสีทิตฺวา เอตทโวจ ‘‘ภทฺเท ผุสฺสติ, เต ทส วเร ทมฺมิ, เต คณฺหสฺสู’’ติ วทนฺโต อิมสฺมึ คาถาสหสฺสปฏิมณฺฑิเต มหาเวสฺสนฺตรชาตเก ปฐมํ คาถมาห – Among them, she who had been Sudhammā performed meritorious deeds such as generosity and, due to the fruit of the offering of sandalwood powder made to the Fully Self-Enlightened Buddha Vipassī, was born with a body as if sprinkled with the essence of red sandalwood, and thus became the maiden named Phussatī. Wandering among devas and humans, in a subsequent existence, she was reborn as the chief queen of Sakka, king of the devas. Then, having lived for the extent of her lifespan, when the five premonitory signs appeared, Sakka, king of the devas, realized her lifespan was exhausted. He took her with great honor to the Nandana Grove, and there, as she sat on a decorated couch, he sat beside her and said this: "Dear Phussatī, I grant you ten boons; accept them." Thus speaking, in this Mahāvessantara Jātaka adorned with a thousand verses, he spoke the first verse: ๑๖๕๕. 1655. ‘‘ผุสฺสตี วรวณฺณาเภ, วรสฺสุ ทสธา วเร; ปถพฺยา จารุปุพฺพงฺคิ, ยํ ตุยฺหํ มนโส ปิย’’นฺติ. "O Phussatī, of excellent and radiant complexion, choose ten kinds of boons; O graceful one with lovely limbs, choose for yourself on earth whatever is dear to your heart." เอวเมสา มหาเวสฺสนฺตรธมฺมเทสนา เทวโลเก ปติฏฺฐาปิตา นาม โหติ. Thus this great Vessantara Dhamma discourse is said to have been established in the deva world. ตตฺถ ผุสฺสตีติ ตํ นาเมนาลปติ. วรวณฺณาเภติ วราย วณฺณาภาย สมนฺนาคเต. ทสธาติ ทสวิเธ. ปถพฺยาติ ปถวิยํ คเหตพฺเพ กตฺวา วรสฺสุ คณฺหสฺสูติ วทติ. จารุปุพฺพงฺคีติ จารุนา ปุพฺพงฺเคน วรลกฺขเณน สมนฺนาคเต. ยํ ตุยฺหํ มนโส ปิยนฺติ ยํ ยํ ตว มนสา ปิยํ, ตํ ตํ ทสหิ โกฏฺฐาเสหิ คณฺหาหีติ วทติ. Here, Phussatī: he addresses her by name. Varavaṇṇābhe: endowed with excellent complexion and radiance. Dasadhā: of ten kinds. Pathabyā: he says, 'Choose and accept boons to be taken on earth.' Cārupubbaṅgī: endowed with a beautiful form and excellent characteristics. Yaṃ tuyhaṃ manaso piyaṃ: he says, 'Whatever is dear to your mind, take that in ten portions.' สา อตฺตโน จวนธมฺมตํ อชานนฺตี ปมตฺตา หุตฺวา ทุติยคาถมาห – Not knowing her own nature of passing away, she became heedless and spoke the second verse: ๑๖๕๖. 1656. ‘‘เทวราช นโม ตฺยตฺถุ, กึ ปาปํ ปกตํ มยา; รมฺมา จาเวสิ มํ ฐานา, วาโตว ธรณีรุห’’นฺติ. "Homage to you, O King of Devas! What evil have I done? You drive me from this delightful place, like the wind drives a tree from the earth." ตตฺถ นโม ตฺยตฺถูติ นโม เต อตฺถุ. กึ ปาปนฺติ กึ มยา ตว สนฺติเก ปาปํ ปกตนฺติ ปุจฺฉติ. ธรณีรุหนฺติ รุกฺขํ. Here, namo tyatthu means 'homage be to you.' Kiṃ pāpaṃ: she asks, 'What evil have I done in your presence?' Dharaṇīruhaṃ: a tree. อถสฺสา ปมตฺตภาวํ ญตฺวา สกฺโก ทฺเว คาถา อภาสิ – Then, knowing her state of heedlessness, Sakka spoke two verses: ๑๖๕๗. 1657. ‘‘น เจว เต กตํ ปาปํ, น จ เม ตฺวมสิ อปฺปิยา; ปุญฺญญฺจ เต ปริกฺขีณํ, เยน เตวํ วทามหํ. "No evil has been done by you, nor are you displeasing to me; but your merit is exhausted, and that is why I speak thus." ๑๖๕๘. 1658. ‘‘สนฺติเก [Pg.245] มรณํ ตุยฺหํ, วินาภาโว ภวิสฺสติ; ปฏิคฺคณฺหาหิ เม เอเต, วเร ทส ปเวจฺฉโต’’ติ. "Your death is near; separation will occur. Accept from me these ten boons that I now bestow." ตตฺถ เยน เตวนฺติ เยน เต เอวํ วทามิ. ตุยฺหํ วินาภาโวติ ตว อมฺเหหิ สทฺธึ วิโยโค ภวิสฺสติ. ปเวจฺฉโตติ ททมานสฺส. Here, yena tevaṃ means 'for which reason I speak thus to you.' Tuyhaṃ vinābhāvo means 'your separation from us will occur.' Pavecchato means 'from one who is giving.' สา สกฺกสฺส วจนํ สุตฺวา นิจฺฉเยน อตฺตโน มรณํ ญตฺวา วรํ คณฺหนฺตี อาห – Hearing Sakka's words and knowing her own death with certainty, she accepted the boons and said: ๑๖๕๙. 1659. ‘‘วรํ เจ เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร; สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต, ตตฺถ อสฺสํ นิเวสเน. "If you grant me a boon, Sakka, lord of all beings, may I be there in the dwelling of King Sivi, O blessed one." ๑๖๖๐. 1660. ‘‘นีลเนตฺตา นีลภมุ, นีลกฺขี จ ยถา มิคี; ผุสฺสตี นาม นาเมน, ตตฺถปสฺสํ ปุรินฺทน. "With dark eyes, dark eyebrows, and eyes dark like a doe's, may I be known there by the name Phussatī, O Purindada." ๑๖๖๑. 1661. ‘‘ปุตฺตํ ลเภถ วรทํ, ยาจโยคํ อมจฺฉรึ; ปูชิตํ ปฏิราชูหิ, กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ. "May I obtain a son who is a giver of boons, worthy of requests, and unstinting; one who is honored by rival kings, renowned and glorious." ๑๖๖๒. 1662. ‘‘คพฺภํ เม ธารยนฺติยา, มชฺฌิมงฺคํ อนุนฺนตํ; กุจฺฉิ อนุนฺนโต อสฺส, จาปํว ลิขิตํ สมํ. "While I am carrying him in the womb, may my midsection not be raised; may my belly not protrude, but be even, like a well-drawn bow." ๑๖๖๓. 1663. ‘‘ถนา เม นปฺปปเตยฺยุํ, ปลิตา น สนฺตุ วาสว; กาเย รโช น ลิมฺเปถ, วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย. "May my breasts not sag, may I have no gray hairs, O Vāsava; may dust not cling to my body, and may I be able to free those condemned to death." ๑๖๖๔. 1664. ‘‘มยูรโกญฺจาภิรุเท, นาริวรคณายุเต; ขุชฺชเจลาปกากิณฺเณ, สูตมาคธวณฺณิเต. "(In a palace) resounding with peacocks and herons, thronged with groups of excellent women, crowded with hunchbacks and attendants, praised by Sūta and Māgadha bards." ๑๖๖๕. 1665. ‘‘จิตฺรคฺคเฬรุฆุสิเต, สุรามํสปโพธเน; สิวิราชสฺส ภทฺทนฺเต, ตตฺถสฺสํ มเหสี ปิยา’’ติ. "(A palace) filled with the sounds of various instruments, enlivened with wine and meat—may I there be the beloved queen of King Sivi, O blessed one." ตตฺถ สิวิราชสฺสาติ สา สกลชมฺพุทีปตลํ โอโลเกนฺตี อตฺตโน อนุจฺฉวิกํ สิวิรญฺโญ นิเวสนํ ทิสฺวา ตตฺถ อคฺคมเหสิภาวํ ปตฺเถนฺตี เอวมาห. ยถา มิคีติ เอกวสฺสิกา หิ มิคโปติกา นีลเนตฺตา โหติ, เตเนวมาห. ตตฺถปสฺสนฺติ ตตฺถปิ อิมินาว นาเมน [Pg.246] อสฺสํ. ลเภถาติ ลเภยฺยํ. วรทนฺติ อลงฺกตสีสอกฺขิยุคลหทยมํสรุธิรเสตจฺฉตฺตปุตฺตทาเรสุ ยาจิตยาจิตสฺส วรภณฺฑสฺส ทายกํ. กุจฺฉีติ ‘‘มชฺฌิมงฺค’’นฺติ วุตฺตํ สรูปโต ทสฺเสติ. ลิขิตนฺติ ยถา เฉเกน ธนุกาเรน สมฺมา ลิขิตํ ธนุ อนุนฺนตมชฺฌํ ตุลาวฏฺฏํ สมํ โหติ, เอวรูโป เม กุจฺฉิ ภเวยฺย. Here, regarding Sivirājassa, she, surveying the entire land of Jambudīpa, saw the suitable abode of King Sivi and, desiring the position of chief queen there, spoke thus. Yathā migī means 'like a doe'—for a one-year-old doe has blue eyes, thus she spoke. Tatthapassaṃ ti means 'there also may I be by this very name'. Labhethāti means 'may I obtain'. Varadanti means 'a giver of boons'—one who gives choice things such as an adorned head, pairs of eyes, heart, flesh, blood, a white umbrella, sons, and wives, to whoever asks for them. Kucchīti means 'belly'—it shows in its form what was spoken of as the 'middle part'. Likhitanti means 'shaped'—just as a bow, well-shaped by a skilled bow-maker, is even, balanced, and not raised in the middle, so may my belly be of such form. นปฺปปเตยฺยุนฺติ ปติตฺวา ลมฺพา น ภเวยฺยุํ. ปลิตา น สนฺตุ วาสวาติ วาสว เทวเสฏฺฐ, ปลิตานิปิ เม สิรสฺมึ น สนฺตุ มา ปญฺญายึสุ. ‘‘ปลิตานิ สิโรรุหา’’ติปิ ปาโฐ. วชฺฌญฺจาปีติ กิพฺพิสการกํ ราชาปราธิกํ วชฺฌปฺปตฺตโจรํ อตฺตโน พเลน โมเจตุํ สมตฺถา ภเวยฺยํ. อิมินา อตฺตโน อิสฺสริยภาวํ ทีเปติ. ภูตมาคธวณฺณิเตติ โภชนกาลาทีสุ ถุติวเสน กาลํ อาโรเจนฺเตหิ สูเตหิ เจว มาคธเกหิ จ วณฺณิเต. จิตฺรคฺคเฬรุฆุสิเตติ ปญฺจงฺคิกตูริยสทฺทสทิสํ มโนรมํ รวํ รวนฺเตหิ สตฺตรตนวิจิตฺเตหิ ทฺวารกวาเฏหิ อุคฺโฆสิเต. สุรามํสปโพธเนติ ‘‘ปิวถ, ขาทถา’’ติ สุรามํเสหิ ปโพธิยมานชเน เอวรูเป สิวิราชสฺส นิเวสเน ตสฺส อคฺคมเหสี ภเวยฺยนฺติ อิเม ทส วเร คณฺหิ. Nappapateyyunti: may they not hang down after falling. Palitā na santu vāsavāti: O Vāsava, best of gods, may there be no gray hairs on my head; may they not be seen. Another reading is palitāni siroruhā, 'gray hairs on the head'. Vajjhañcāpīti: may I be able, by my own power, to free a thief condemned to execution, a wrongdoer, an offender against the king. By this, she reveals her own sovereignty. Bhūtamāgadhavaṇṇiteti: praised by the bards and minstrels of Magadha who announce the time for meals and so forth by way of praise. Citraggaḷerughusiteti: proclaimed by the door panels, variegated with the seven jewels, which make a delightful sound like that of a five-part orchestra. Surāmaṃsapabodhaneti: in such a palace of King Sivi, where people are roused with liquor and meat with cries of 'Drink! Eat!', may I be his chief queen. Thus she received these ten boons. ตตฺถ สิวิราชสฺส อคฺคมเหสิภาโว ปฐโม วโร, นีลเนตฺตตา ทุติโย, นีลภมุกตา ตติโย, ผุสฺสตีติ นามํ จตุตฺโถ, ปุตฺตปฏิลาโภ ปญฺจโม, อนุนฺนตกุจฺฉิตา ฉฏฺโฐ, อลมฺพตฺถนตา สตฺตโม, อปลิตภาโว อฏฺฐโม, สุขุมจฺฉวิภาโว นวโม, วชฺฌปฺปโมจนสมตฺถตา ทสโม วโรติ. Therein, the position of chief queen of King Sivi was the first boon; blue eyes, the second; blue eyebrows, the third; the name Phussatī, the fourth; the attainment of a son, the fifth; a non-protruding belly, the sixth; non-sagging breasts, the seventh; the absence of gray hair, the eighth; delicate skin, the ninth; and the ability to release the condemned, the tenth boon. สกฺโก อาห – Sakka said: ๑๖๖๖. 1666. ‘‘เย เต ทส วรา ทินฺนา, มยา สพฺพงฺคโสภเน; สิวิราชสฺส วิชิเต, สพฺเพ เต ลจฺฉสี วเร’’ติ. “These ten boons that have been given by me, O you beautiful in every limb, you shall obtain all these boons in the kingdom of King Sivi.” อถสฺสา สกฺโก เทวราชา ผุสฺสติยา ทส วเร อทาสิ, ทตฺวา จ ปน ‘‘ภทฺเท ผุสฺสติ, ตว สพฺเพ เต สมิชฺฌนฺตู’’ติ วตฺวา อนุโมทิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then Sakka, the king of the gods, gave Phussatī ten boons, and having given them, he expressed his approval, saying, “Good Phussati, may all these boons be fulfilled for you.” The Teacher, making this matter clear, said: ๑๖๖๗. 1667. ‘‘อิทํ [Pg.247] วตฺวาน มฆวา, เทวราชา สุชมฺปติ; ผุสฺสติยา วรํ ทตฺวา, อนุโมทิตฺถ วาสโว’’ติ. “Having said this, Maghavā, the king of the gods, Sujampati, gave the boons to Phussatī; Vāsava rejoiced.” ตตฺถ อนุโมทิตฺถาติ ‘‘สพฺเพ เต ลจฺฉสิ วเร’’ติ เอวํ วเร ทตฺวา ปมุทฺทิโต ตุฏฺฐมานโส อโหสีติ อตฺโถ. Therein, anumodittha means that having given the boons, saying, “You shall obtain all those boons,” he became joyful and delighted in mind. ทสวรกถา นิฏฺฐิตา. The discourse on the ten boons is concluded. หิมวนฺตวณฺณนา The Description of the Himalayas อิติ สา วเร คเหตฺวา ตโต จุตา มทฺทรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. ชายมานา จ จนฺทนจุณฺณปริกิณฺเณน วิย สรีเรน ชาตา. เตนสฺสา นามคฺคหณทิวเส ‘‘ผุสฺสตี’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. สา มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒิตฺวา โสฬสวสฺสกาเล อุตฺตมรูปธรา อโหสิ. อถ นํ สิวิมหาราชา ปุตฺตสฺส สญฺชยกุมารสฺส อตฺถาย อาเนตฺวา ตสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา โสฬสนฺนํ อิตฺถิสหสฺสานํ เชฏฺฐิกํ กตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. เตน วุตฺตํ – Thus, having received the boons, she passed away from there and was reborn in the womb of the chief queen of the King of Madda. At birth, she was born with a body as if sprinkled with sandalwood powder. Therefore, on the day of her naming ceremony, they gave her the name “Phussatī.” She grew up with a great retinue, and at the age of sixteen, she possessed supreme beauty. Then, the great King Sivi brought her for his son, Prince Sañjaya, raised the royal umbrella over him, made her the foremost among sixteen thousand women, and established her in the position of chief queen. Therefore it is said: ‘‘ตโต จุตา สา ผุสฺสตี, ฉตฺติเย อุปปชฺชถ; เชตุตฺตรมฺหิ นคเร, สญฺชเยน สมาคมี’’ติ. “Passing away from there, that Phussatī was reborn among the Khattiyas; in the city of Jetuttara, she was united with Sañjaya.” สา สญฺชยสฺส ปิยา มนาปา อโหสิ. อถ นํ สกฺโก อาวชฺชมาโน ‘‘มยา ผุสฺสติยา ทินฺนวเรสุ นว วรา สมิทฺธา’’ติ ทิสฺวา ‘‘เอโก ปน ปุตฺตวโร น ตาว สมิชฺฌติ, ตมฺปิสฺสา สมิชฺฌาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตทา มหาสตฺโต ตาวตึสเทวโลเก วสติ, อายุ จสฺส ปริกฺขีณํ อโหสิ. ตํ ญตฺวา สกฺโก ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มาริส, ตยา มนุสฺสโลกํ คนฺตุํ วฏฺฏติ, ตตฺถ สิวิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา ตสฺส เจว อญฺเญสญฺจ จวนธมฺมานํ สฏฺฐิสหสฺสานํ เทวปุตฺตานํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. มหาสตฺโตปิ ตโต จวิตฺวา ตตฺถุปปนฺโน, เสสเทวปุตฺตาปิ สฏฺฐิสหสฺสานํ อมจฺจานํ เคเหสุ นิพฺพตฺตึสุ. มหาสตฺเต กุจฺฉิคเต ผุสฺสตี โทหฬินี หุตฺวา จตูสุ นครทฺวาเรสุ นครมชฺเฌ [Pg.248] ราชนิเวสนทฺวาเร จาติ ฉสุ ฐาเนสุ ฉ ทานสาลาโย การาเปตฺวา เทวสิกํ ฉ สตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชตฺวา มหาทานํ ทาตุกามา อโหสิ. She was dear and beloved to Sañjaya. Then Sakka, reflecting, saw that nine of the boons he had given to Phussatī were fulfilled, but one, the boon for a son, was not yet fulfilled. He thought, “I will cause that also to be fulfilled for her.” At that time, the Great Being was dwelling in the Tāvatiṃsa heaven, and his lifespan was exhausted. Knowing this, Sakka went to him and said, “Good sir, you should go to the human world; you should take rebirth in the womb of the chief queen of the King of Sivi.” Having received this promise from him and from sixty thousand other devaputtas who were due to pass away, Sakka returned to his own place. The Great Being then passed away from there and was reborn there, and the other sixty thousand devaputtas were reborn in the houses of sixty thousand ministers. When the Great Being was in her womb, Phussatī developed a pregnancy craving: she had six alms-halls built—at the four city gates, in the center of the city, and at the gate of the royal palace—and, desiring to give great alms, she distributed six hundred thousand daily. ราชา ตสฺสา โทหฬํ สุตฺวา เนมิตฺตเก พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ. เนมิตฺตกา – ‘‘มหาราช, เทวิยา กุจฺฉิมฺหิ ทานาภิรโต สตฺโต อุปฺปนฺโน, ทาเนน ติตฺตึ น คมิสฺสตี’’ติ วทึสุ. ตํ สุตฺวา ราชา ตุฏฺฐมานโส หุตฺวา ฉ ทานสาลาโย การาเปตฺวา วุตฺตปฺปการํ ทานํ ปฏฺฐเปสิ. โพธิสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณกาลโต ปฏฺฐาย รญฺโญ อายสฺส ปมาณํ นาม นาโหสิ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สกลชมฺพุทีปราชาโน ปณฺณาการํ ปหิณึสุ. เทวี มหนฺเตน ปริวาเรน คพฺภํ ธาเรนฺตี ทสมาเส ปริปุณฺเณ นครํ ทฏฺฐุกามา หุตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา นครํ เทวนครํ วิย อลงฺการาเปตฺวา เทวึ รถวรํ อาโรเปตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กาเรสิ. ตสฺสา เวสฺสานํ วีถิยา เวมชฺฌํ สมฺปตฺตกาเล กมฺมชวาตา จลึสุ. อถ อมจฺจา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา เวสฺสวีถิยํเยว ตสฺสา สูติฆรํ การาเปตฺวา วาสํ คณฺหาเปสิ. สา ตตฺถ ปุตฺตํ วิชายิ. เตน วุตฺตํ – The king, hearing of her pregnancy craving, had the brahmin soothsayers summoned and questioned them. The soothsayers said, “Great king, a being who delights in giving has arisen in the queen's womb; he will never be satisfied with giving.” Hearing this, the king, with a joyful mind, had six alms-halls built and established the giving as described. From the time the Bodhisatta was conceived, there was no measure to the king's revenue. Through the power of his merit, all the kings of Jambudīpa sent tribute. The queen, carrying the child in her womb with a great retinue, upon the completion of ten months, desired to see the city and informed the king. The king had the city decorated like a city of the gods, had the queen mount a magnificent chariot, and had her circumambulate the city. When she reached the middle of the merchants' street, the winds of childbirth stirred. The ministers then informed the king. Hearing this, he had a birthing-house built right there in the merchants' street and had her take up residence. There she gave birth to a son. Therefore it is said: ‘‘ทส มาเส ธารยิตฺวาน, กโรนฺตี ปุรํ ปทกฺขิณํ; เวสฺสานํ วีถิยา มชฺเฌ, ชเนสิ ผุสฺสตี มม’’นฺติ. (จริยา. ๑.๗๖); “Having carried me for ten months, while circumambulating the city, in the middle of the merchants' street, Phussatī gave birth to me.” มหาสตฺโต มาตุ กุจฺฉิโต นิกฺขนฺโตเยว วิสโท หุตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา นิกฺขมิ. นิกฺขนฺโตเยว จ มาตุ หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘อมฺม, ทานํ ทสฺสามิ, อตฺถิ กิญฺจิ เต ธน’’นฺติ อาห. อถสฺส มาตา ‘‘ตาต, ยถาอชฺฌาสเยน ทานํ เทหี’’ติ ปสาริตหตฺเถ สหสฺสตฺถวิกํ ฐเปสิ. มหาสตฺโต หิ อุมงฺคชาตเก อิมสฺมึ ชาตเก ปจฺฉิมตฺตภาเวติ ตีสุ ฐาเนสุ ชาตมตฺเตเยว มาตรา สทฺธึ กเถสิ. อถสฺส นามคฺคหณทิวเส เวสฺสวีถิยํ ชาตตฺตา ‘‘เวสฺสนฺตโร’’ติ นามํ กรึสุ. The Great Being, emerging from his mother's womb, came forth clean and, opening his eyes, looked out. As soon as he had emerged, he stretched out his hand to his mother and said, “Mother, I wish to give a gift. Is there any wealth?” Then his mother said, “Dear son, give a gift according to your wish,” and placed a purse containing a thousand pieces in his outstretched hand. Indeed, the Great Being spoke with his mother immediately after birth on three occasions: in the Umaṅga Jātaka, in this Jātaka, and in his final existence. Then, on his naming-day, because he was born in the merchants' street, they gave him the name “Vessantara.” เตน วุตฺตํ – Therefore it was said: ‘‘น มยฺหํ มตฺติกํ นามํ, นปิ เปตฺติกสมฺภวํ; ชาโตมฺหิ เวสฺสวีถิยํ, ตสฺมา เวสฺสนฺตโร อหุ’’นฺติ. (จริยา. ๑.๗๗); “My name is not from my mother, nor does it come from my father; I was born in the merchants' street, and therefore I was Vessantara.” ชาตทิวเสเยว [Pg.249] ปนสฺส เอกา อากาสจารินี กเรณุกา อภิมงฺคลสมฺมตํ สพฺพเสตํ หตฺถิโปตกํ อาเนตฺวา มงฺคลหตฺถิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปกฺกามิ. ตสฺส มหาสตฺตํ ปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปนฺนตฺตา ‘‘ปจฺจโย’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. ตํ ทิวสเมว อมจฺจเคเหสุ สฏฺฐิสหสฺสกุมารกา ชายึสุ. ราชา มหาสตฺตสฺส อติทีฆาทิโทเส วิวชฺเชตฺวา อลมฺพถนิโย มธุรขีราโย จตุสฏฺฐิ ธาติโย อุปฏฺฐาเปสิ. เตน สทฺธึ ชาตานญฺจ สฏฺฐิทารกสหสฺสานํ เอเกกา ธาติโย อุปฏฺฐาเปสิ. โส สฏฺฐิสหสฺเสหิ ทารเกหิ สทฺธึ มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒติ. อถสฺส ราชา สตสหสฺสคฺฆนกํ กุมารปิฬนฺธนํ การาเปสิ. โส จตุปฺปญฺจวสฺสิกกาเล ตํ โอมุญฺจิตฺวา ธาตีนํ ทตฺวา ปุน ตาหิ ทียมานมฺปิ น คณฺหิ. ตา รญฺโญ อาโรจยึสุ. ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘มม ปุตฺเตน ทินฺนํ พฺรหฺมเทยฺยเมว โหตู’’ติ อปรมฺปิ กาเรสิ. กุมาโร ตมฺปิ อทาสิเยว. อิติ ทารกกาเลเยว ธาตีนํ นว วาเร ปิฬนฺธนํ อทาสิ. On the very day of his birth, a celestial female elephant brought an all-white baby elephant, considered supremely auspicious, and after placing it in the auspicious elephant stable, departed. Because it had arisen on account of the Great Being, they gave it the name 'Paccaya.' That same day, sixty thousand boys were born in the ministers' houses. The king, avoiding those with faults such as being too tall, appointed sixty-four wet nurses with non-sagging breasts and sweet milk for the Great Being. He also appointed one wet nurse for each of the sixty thousand children born along with him. Thus, he grew up with a great retinue of sixty thousand children. Then the king had a prince's ornament made, worth one hundred thousand. At the age of four or five, he took it off and gave it to the nurses. Even when it was offered back by them, he would not accept it. They reported this to the king. Hearing this, the king said, 'Let what my son has given be a sacred gift,' and had another made. The prince gave that one away as well. Thus, even in his childhood, he gave ornaments to the nurses nine times. อฏฺฐวสฺสิกกาเล ปน ปาสาทวรคโต สิริสยนปิฏฺเฐ นิสินฺโนว จินฺเตสิ ‘‘อหํ พาหิรกทานเมว เทมิ, ตํ มํ น ปริโตเสติ, อชฺฌตฺติกทานํ ทาตุกาโมมฺหิ, สเจ มํ โกจิ สีสํ ยาเจยฺย, สีสํ ฉินฺทิตฺวา ตสฺส ทเทยฺยํ. สเจปิ มํ โกจิ หทยํ ยาเจยฺย, อุรํ ภินฺทิตฺวา หทยํ นีหริตฺวา ทเทยฺยํ. สเจ อกฺขีนิ ยาเจยฺย, อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา ทเทยฺยํ. สเจ สรีรมํสํ ยาเจยฺย, สกลสรีรโต มํสํ ฉินฺทิตฺวา ทเทยฺยํ. สเจปิ มํ โกจิ รุธิรํ ยาเจยฺย, รุธิรํ คเหตฺวา ทเทยฺยํ. อถ วาปิ โกจิ ‘ทาโส เม โหหี’ติ วเทยฺย, อตฺตานมสฺส สาเวตฺวา ทาสํ กตฺวา ทเทยฺย’’นฺติ. ตสฺเสวํ สภาวํ จินฺเตนฺตสฺส จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา อยํ มหาปถวี มตฺตวรวารโณ วิย คชฺชมานา กมฺปิ. สิเนรุปพฺพตราชา สุเสทิตเวตฺตงฺกุโร วิย โอนมิตฺวา เชตุตฺตรนคราภิมุโข อฏฺฐาสิ. ปถวิสทฺเทน เทวา คชฺชนฺโต ขณิกวสฺสํ วสฺสิ, อกาลวิชฺชุลตา นิจฺฉรึสุ, สาคโร สงฺขุภิ. สกฺโก เทวราชา อปฺโผเฏสิ, มหาพฺรหฺมา สาธุการมทาสิ. ปถวิตลโต ปฏฺฐาย ยาว พฺรหฺมโลกา เอกโกลาหลํ อโหสิ. At the age of eight, while seated on a splendid couch on the upper floor of the palace, he reflected: 'I only give external gifts, but that does not satisfy me. I wish to give an internal gift. If someone were to ask for my head, I would cut it off and give it to them. If someone were to ask for my heart, I would break open my chest, take out my heart, and give it. If they were to ask for my eyes, I would pluck them out and give them. If they were to ask for the flesh of my body, I would cut flesh from my entire body and give it. If someone were to ask for my blood, I would take my blood and give it. Or if someone were to say, "Be my slave," I would announce myself as his, make myself a slave, and give myself away.' As he was thus contemplating his own nature, this great earth, two hundred and forty thousand yojanas in thickness, trembled and roared like a magnificent elephant in rut. Mount Sineru, the king of mountains, bent like a well-steamed bamboo shoot and stood leaning toward the city of Jetuttara. At the sound from the earth, the heavens thundered, a sudden rain fell, unseasonal lightning flashed, and the ocean was agitated. Sakka, the king of the gods, snapped his fingers in applause, and Mahābrahmā gave a cry of approval. From the surface of the earth up to the Brahmā world, a single great clamor arose. วุตฺตมฺปิ [Pg.250] เจตํ – And this has been said: ‘‘ยทาหํ ทารโก โหมิ, ชาติยา อฏฺฐวสฺสิโก; ตทา นิสชฺช ปาสาเท, ทานํ ทาตุํ วิจินฺตยึ. "When I was a child, eight years of age by birth, seated then in the palace, I reflected upon giving a gift." ‘‘หทยํ ทเทยฺยํ จกฺขุํ, มํสมฺปิ รุธิรมฺปิ จ; ทเทยฺยํ กายํ สาเวตฺวา, ยทิ โกจิ ยาจเย มมํ. "I would give my heart and eyes, my flesh and also my blood; I would give my body, having declared it so, if anyone should ask this of me." ‘‘สภาวํ จินฺตยนฺตสฺส, อกมฺปิตมสณฺฐิตํ; อกมฺปิ ตตฺถ ปถวี, สิเนรุวนวฏํสกา’’ติ. (จริยา. ๑.๗๘-๘๐); "As he, unshaken and steadfast, contemplated his own nature, the earth trembled there, with Sineru and its forest crown." โพธิสตฺโต โสฬสวสฺสิกกาเลเยว สพฺพสิปฺเปสุ นิปฺผตฺตึ ปาปุณิ. อถสฺส ปิตา รชฺชํ ทาตุกาโม มาตรา สทฺธึ มนฺเตตฺวา มทฺทราชกุลโต มาตุลธีตรํ มทฺทึ นาม ราชกญฺญํ อาเนตฺวา โสฬสนฺนํ อิตฺถิสหสฺสานํ เชฏฺฐิกํ อคฺคมเหสึ กตฺวา มหาสตฺตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. มหาสตฺโต รชฺเช ปติฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย เทวสิกํ ฉ สตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชนฺโต มหาทานํ ปวตฺเตสิ. อปรภาเค มทฺทิเทวี ปุตฺตํ วิชายิ. ตํ กญฺจนชาเลน สมฺปฏิจฺฉึสุ, เตนสฺส ‘‘ชาลีกุมาโร’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. ตสฺส ปทสา คมนกาเล ธีตรํ วิชายิ. ตํ กณฺหาชิเนน สมฺปฏิจฺฉึสุ, เตนสฺสา ‘‘กณฺหาชินา’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. มหาสตฺโต มาสสฺส ฉกฺขตฺตุํ อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธวรคโต ฉ ทานสาลาโย โอโลเกสิ. ตทา กาลิงฺครฏฺเฐ ทุพฺพุฏฺฐิกา อโหสิ, สสฺสานิ น สมฺปชฺชึสุ, มนุสฺสานํ มหนฺตํ ฉาตภยํ ปวตฺติ. มนุสฺสา ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตาโจรกมฺมํ กโรนฺติ. ทุพฺภิกฺขปีฬิตา ชานปทา ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา ราชานํ อุปกฺโกสึสุ. ตํ สุตฺวา รญฺญา ‘‘กึ, ตาตา’’ติ วุตฺเต ตมตฺถํ อาโรจยึสุ. ราชา ‘‘สาธุ, ตาตา, เทวํ วสฺสาเปสฺสามี’’ติ เต อุยฺโยเชตฺวา สมาทินฺนสีโล อุโปสถวาสํ วสนฺโตปิ เทวํ วสฺสาเปตุํ นาสกฺขิ. โส นาคเร สนฺนิปาเตตฺวา ‘‘อหํ สมาทินฺนสีโล สตฺตาหํ อุโปสถวาสํ วสนฺโตปิ เทวํ วสฺสาเปตุํ นาสกฺขึ, กึ นุ โข กาตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิ. สเจ, เทว, เทวํ วสฺสาเปตุํ น สกฺโกสิ, เอส เชตุตฺตรนคเร สญฺชยสฺส รญฺโญ ปุตฺโต เวสฺสนฺตโร นาม ทานาภิรโต. ตสฺสํ กิร สพฺพเสโต มงฺคลหตฺถี อตฺถิ, ตสฺส คตคตฏฺฐาเน [Pg.251] เทโว วสฺสิ. พฺราหฺมเณ เปเสตฺวา ตํ หตฺถึ ยาจาเปตุํ วฏฺฏติ, อาณาเปถาติ. The Bodhisatta, at the age of sixteen, attained perfection in all arts. Then his father, wishing to hand over the kingdom, consulted with his mother and brought the royal maiden named Maddī, his maternal uncle's daughter, from the Madda royal family. He made her the chief queen among sixteen thousand women and consecrated the Great Being as king. From the time he was established in the kingdom, the Great Being instituted a great giving, distributing six hundred thousand daily. Later, Queen Maddī gave birth to a son. They received him in a golden net, and for that reason they gave him the name Prince Jāli. When he was able to walk on his own feet, she gave birth to a daughter. They received her in a black deerskin, and for that reason they gave her the name Kaṇhājinā. The Great Being, mounted on a splendid, adorned elephant, would inspect the six alms halls six times a month. At that time, in the Kāliṅga kingdom, there was a drought; the crops did not ripen, and a great fear of famine arose among the people. Unable to make a living, people took to thievery. The country folk, afflicted by famine, gathered in the royal courtyard and cried out against the king. Hearing them, the king asked, 'What is it, my good people?' and they told him the matter. The king said, 'Very well, my good people, I will make the heavens rain.' Having dismissed them, he undertook the precepts and observed the Uposatha, but he was not able to make the heavens rain. He assembled the citizens and asked, 'Though I undertook the precepts and observed the Uposatha for seven days, I was not able to make the heavens rain. What is to be done?' They replied, 'If you, Your Majesty, cannot make the heavens rain, there is in the city of Jetuttara the son of King Sañjaya, named Vessantara, who delights in giving. It is said that he has an all-white auspicious elephant, and in every place it goes, the heavens rain. It is fitting to send brahmins to have them ask for that elephant. Please give the command.' โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา พฺราหฺมเณ สนฺนิปาเตตฺวา เตสุ คุณวณฺณสมฺปนฺเน อฏฺฐ ชเน วิจินิตฺวา เตสํ ปริพฺพยํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ, ตุมฺเห เวสฺสนฺตรํ หตฺถึ ยาจิตฺวา อาเนถา’’ติ เปเสสิ. พฺราหฺมณา อนุปุพฺเพน เชตุตฺตรนครํ คนฺตฺวา ทานคฺเค ภตฺตํ ปริภุญฺชิตฺวา อตฺตโน สรีรํ รโชปริกิณฺณํ ปํสุมกฺขิตํ กตฺวา ปุณฺณมทิวเส ราชานํ หตฺถึ ยาจิตุกามา หุตฺวา รญฺโญ ทานคฺคํ อาคมนกาเล ปาจีนทฺวารํ อคมํสุ. ราชาปิ ‘‘ทานคฺคํ โอโลเกสฺสามี’’ติ ปาโตว นฺหตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อลงฺกริตฺวา อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธวรคโต ปาจีนทฺวารํ อคมาสิ. พฺราหฺมณา ตตฺโถกาสํ อลภิตฺวา ทกฺขิณทฺวารํ คนฺตฺวา อุนฺนตปเทเส ฐตฺวา รญฺโญ ปาจีนทฺวาเร ทานคฺคํ โอโลเกตฺวา ทกฺขิณทฺวาราคมนกาเล หตฺเถ ปสาเรตฺวา ‘‘ชยตุ ภวํ เวสฺสนฺตโร’’ติ ติกฺขตฺตุํ อาหํสุ. มหาสตฺโต เต พฺราหฺมเณ ทิสฺวา หตฺถึ เตสํ ฐิตฏฺฐานํ เปเสตฺวา หตฺถิกฺขนฺเธ นิสินฺโน ปฐมํ คาถมาห – He accepted, saying, 'Very well,' and assembled the brahmins. Selecting eight men among them who were endowed with virtue and good repute, he gave them their traveling expenses and sent them, saying, 'Go, ask Vessantara for the elephant and bring it here.' The brahmins, traveling in stages, went to the city of Jetuttara. After eating a meal at the alms hall, they covered their bodies with dust and smeared them with dirt. On the full moon day, wishing to ask the king for the elephant, they went to the eastern gate at the time the king was to arrive at the alms hall. The king, too, thinking, 'I will inspect the alms hall,' bathed early, ate a meal of various excellent flavors, adorned himself, and mounted his splendid, caparisoned elephant, proceeding to the eastern gate. The brahmins, not finding an opportunity there, went to the southern gate and stood on high ground. When the king, after inspecting the alms hall at the eastern gate, was arriving at the southern gate, they stretched out their hands and cried out three times, 'Victory to Lord Vessantara!' The Great Being, seeing those brahmins, directed the elephant to the place where they stood. Seated on the elephant's back, he spoke the first verse: ๑๖๖๘. 1668. ‘‘ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมา, ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา; ปคฺคยฺห ทกฺขิณํ พาหุํ, กึ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา’’ติ. "With overgrown armpit hair, nails, and body hair, with teeth stained by dirt and heads covered in dust, raising their right arms, what do these brahmins ask of me?" พฺราหฺมณา อาหํสุ – The brahmins said: ๑๖๖๙. 1669. ‘‘รตนํ เทว ยาจาม, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒน; ททาหิ ปวรํ นาคํ, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหว’’นฺติ. "We ask for a treasure, Your Majesty, O increaser of the Sivi kingdom! Give us the excellent elephant, with tusks like chariot poles, the powerful one." ตตฺถ อุรูฬฺหวนฺติ อุพฺพาหนสมตฺถํ. Herein, 'the powerful one' means 'capable of pulling up'. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อหํ สีสํ อาทึ กตฺวา อชฺฌตฺติกทานํ ทาตุกาโมมฺหิ, อิเม ปน มํ พาหิรกทานเมว ยาจนฺติ, ปูเรสฺสามิ เตสํ มโนรถ’’นฺติ จินฺเตตฺวา หตฺถิกฺขนฺธวรคโต ตติยํ คาถมาห – Hearing this, the Great Being thought, 'I wish to give an internal gift, beginning with my head, but these men ask me only for an external gift. I shall fulfill their wish.' Then, from the back of the excellent elephant, he spoke the third verse: ๑๖๗๐. 1670. ‘‘ททามิ น วิกมฺปามิ, ยํ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา; ปภินฺนํ กุญฺชรํ ทนฺตึ, โอปวยฺหํ คชุตฺตม’’นฺติ. "I give and do not waver, that which the brahmins ask of me: the elephant in rut, the tusker, the royal mount, the supreme elephant." ปฏิชานิตฺวา [Pg.252] จ ปน – Having acknowledged, moreover— ๑๖๗๑. 1671. ‘‘หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห, ราชา จาคาธิมานโส; พฺราหฺมณานํ อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน’’ติ. "Descending from the elephant's shoulder, the king, with a mind set on generosity, gave a gift to the Brahmins, he who brings prosperity to the Sivi realm." ตตฺถ โอปวยฺหนฺติ ราชวาหนํ. จาคาธิมานโสติ จาเคน อธิกมานโส ราชา. พฺราหฺมณานํ อทา ทานนฺติ โส วารณสฺส อนลงฺกตฏฺฐานํ โอโลกนตฺถํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อนลงฺกตฏฺฐานํ อทิสฺวา กุสุมมิสฺสกสุคนฺโธทกปูริตํ สุวณฺณภิงฺคารํ คเหตฺวา ‘‘อิโต เอถา’’ติ วตฺวา อลงฺกตรชตทามสทิสํ หตฺถิโสณฺฑํ คเหตฺวา เตสํ หตฺเถ ฐเปตฺวา อุทกํ ปาเตตฺวา อลงฺกตวารณํ พฺราหฺมณานํ อทาสิ. There, ‘opavayha’ means a royal vehicle. ‘Cāgādhimānaso’ means the king with a mind intent on giving. As for 'gave a gift to the brahmins,' he circumambulated the elephant three times to inspect for any unadorned area, but saw no unadorned area. Then, taking a golden vessel filled with fragrant water mixed with flowers, and saying, "Come here," he took the elephant's trunk, which was like a decorated silver chain, placed it in their hands, poured water, and gave the adorned elephant to the brahmins. ตสฺส จตูสุ ปาเทสุ อลงฺกาโร จตฺตาริ สตสหสฺสานิ อคฺฆติ, อุโภสุ ปสฺเสสุ อลงฺกาโร ทฺเว สตสหสฺสานิ, เหฏฺฐา อุทเร กมฺพลํ สตสหสฺสํ, ปิฏฺฐิยํ มุตฺตชาลํ มณิชาลํ กญฺจนชาลนฺติ ตีณิ ชาลานิ ตีณิ สตสหสฺสานิ, อุโภสุ กณฺเณสุ อลงฺกาโร ทฺเว สตสหสฺสานิ, ปิฏฺฐิยํ อตฺถรณกมฺพลํ สตสหสฺสํ, กุมฺภาลงฺกาโร สตสหสฺสํ, ตโย วฏํสกา ตีณิ สตสหสฺสานิ, กณฺณจูฬาลงฺกาโร ทฺเว สตสหสฺสานิ, ทฺวินฺนํ ทนฺตานํ อลงฺกาโร ทฺเว สตสหสฺสานิ, โสณฺฑาย โสวตฺถิกาลงฺกาโร สตสหสฺสํ, นงฺคุฏฺฐาลงฺกาโร สตสหสฺสํ, อาโรหณนิสฺเสณิ สตสหสฺสํ, ภุญฺชนกฏาหํ สตสหสฺสํ, ฐเปตฺวา อนคฺฆํ ภณฺฑํ กายารุฬฺหปสาธนํ ทฺวาวีสติ สตสหสฺสานิ. เอวํ ตาว เอตฺตกํ ธนํ จตุวีสติสตสหสฺสานิ อคฺฆติ. ฉตฺตปิณฺฑิยํ ปน มณิ, จูฬามณิ, มุตฺตาหาเร มณิ, องฺกุเส มณิ, หตฺถิกณฺเฐ เวฐนมุตฺตาหาเร มณิ, หตฺถิกุมฺเภ มณีติ อิมานิ ฉ อนคฺฆานิ, หตฺถีปิ อนคฺโฆเยวาติ หตฺถินา สทฺธึ สตฺต อนคฺฆานีติ สพฺพานิ ตานิ พฺราหฺมณานํ อทาสิ. ตถา หตฺถิโน ปริจารกานิ ปญฺจ กุลสตานิ หตฺถิเมณฺฑหตฺถิโคปเกหิ สทฺธึ อทาสิ. สห ทาเนเนวสฺส เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ภูมิกมฺปาทโย อเหสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – The decoration on its four feet was worth four hundred thousand, the decoration on both flanks was worth two hundred thousand, the blanket on its belly was worth one hundred thousand, on its back there were three nets—a net of pearls, a net of jewels, and a net of gold—worth three hundred thousand; the decoration on both ears was worth two hundred thousand, the spread-out blanket on its back was worth one hundred thousand, the decoration on its forehead was worth one hundred thousand, the three round ornaments were worth three hundred thousand, the decoration on its ear pendants was worth two hundred thousand, the decoration on its two tusks was worth two hundred thousand, the auspicious decoration on its trunk was worth one hundred thousand, the decoration on its tail was worth one hundred thousand, the mounting ladder was worth one hundred thousand, and the feeding bowl was worth one hundred thousand. Excluding the priceless items, the ornaments adorning its body were worth twenty-two hundred thousand. Thus, that much wealth alone amounted to twenty-four hundred thousand. Moreover, the jewel in the parasol cluster, the crest jewel, the jewel in the pearl necklace, the jewel in the goad, the jewel in the pearl necklace wrapped around the elephant’s neck, and the jewel on the elephant’s forehead—these six were priceless; and the elephant itself was also priceless. Thus, together with the elephant, there were seven priceless items, all of which he gave to the brahmins. Furthermore, he gave five hundred families of elephant attendants along with the elephant trainers and elephant keepers. Along with the gift, the earth trembled and so on, just as described before. Expounding this meaning, the Teacher said: ๑๖๗๒. 1672. ‘‘ตทาสิ [Pg.253] ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ; หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, เมทนี สมฺปกมฺปถ. "Then there was that which was frightening, then there was that which was hair-raising; when the elephant-king was given, the earth trembled." ๑๖๗๓. 1673. ‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ; หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, ขุภิตฺถ นครํ ตทา. "Then there was that which was frightening, then there was that which was hair-raising; when the elephant-king was given, the city was then in an uproar." ๑๖๗๔. 1674. ‘‘สมากุลํ ปุรํ อาสิ, โฆโส จ วิปุโล มหา; หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ. “The city was in turmoil, and the clamor was great and widespread, when the elephant-king, the prosperity-bringer of the Sivi realm, was given.” ตตฺถ ตทาสีติ ตทา อาสิ. หตฺถินาเคติ หตฺถิสงฺขาเต นาเค. ขุภิตฺถ นครํ ตทาติ ตทา เชตุตฺตรนครํ สงฺขุภิตํ อโหสิ. There, ‘tadāsi’ means ‘tadā āsi’ (at that time it was). By ‘hatthināge’ is meant the nāga designated as an elephant. By ‘the city was then in an uproar’ is meant that at that time the city of Jetuttara was agitated. พฺราหฺมณา กิร ทกฺขิณทฺวาเร หตฺถึ ลภิตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐ นิสีทิตฺวา มหาชนปริวารา นครมชฺเฌน ปายึสุ. มหาชโน เต ทิสฺวา ‘‘อมฺโภ พฺราหฺมณา, อมฺหากํ หตฺถึ อารุฬฺหา กุโต โว หตฺถี ลทฺธา’’ติ อาห. พฺราหฺมณา ‘‘เวสฺสนฺตรมหาราเชน โน หตฺถี ทินฺโน, เก ตุมฺเห’’ติ มหาชนํ หตฺถวิการาทีหิ ฆฏฺเฏนฺตา นครมชฺเฌน คนฺตฺวา อุตฺตรทฺวาเรน นิกฺขมึสุ. นาครา เทวตาวฏฺฏเนน โพธิสตฺตสฺส กุทฺธา ราชทฺวาเร สนฺนิปติตฺวา มหนฺตํ อุปกฺโกสมกํสุ. เตน วุตฺตํ – The brahmins, it is said, having obtained the elephant at the southern gate, mounted the elephant’s back and proceeded through the middle of the city surrounded by a great crowd. The people, seeing them, said, “O brahmins, you have mounted our elephant; where did you get it?” The brahmins replied, “The great King Vessantara gave us the elephant. Who are you?” Annoying the crowd with the elephant’s movements and such, they went through the middle of the city and exited through the northern gate. The citizens, angered by the Bodhisatta’s giving away of the divine elephant, gathered at the royal gate and raised a great outcry. Therefore, it is said: ‘‘สมากุลํ ปุรํ อาสิ, โฆโส จ วิปุโล มหา; หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. “The city was in turmoil, and the clamor was great and widespread, when the elephant-king, the prosperity-bringer of the Sivi realm, was given.” ‘‘อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท, ตุมุโล เภรโว มหา; หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, ขุภิตฺถ นครํ ตทา. “Then a great, tumultuous, terrifying sound arose there; when the elephant-king was given, the city was then in an uproar.” ‘‘อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท, ตุมุโล เภรโว มหา; หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ. “Then a great, tumultuous, terrifying sound arose there, when the elephant-king, the prosperity-bringer of the Sivi realm, was given.” ตตฺถ โฆโสติ อุปกฺโกสนสทฺโท ปตฺถฏตฺตา วิปุโล, อุทฺธํ คตตฺตา มหา. สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเนติ สิวิรฏฺฐสฺส วุทฺธิกเร. There, ‘ghosa’ (clamor) means the sound of an outcry; it is extensive because it is widespread, and great because it has risen high. By ‘sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’ is meant ‘in the one who causes the growth of the Sivi realm’. อถสฺส ทาเนน สงฺขุภิตจิตฺตา หุตฺวา นครวาสิโน รญฺโญ อาโรเจสุํ. เตน วุตฺตํ – Then, the city-dwellers, their minds agitated by his gift, reported it to the King. Therefore, it is said: ๑๖๗๕. 1675. ‘‘อุคฺคา [Pg.254] จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา. “Nobles and princes, merchants and brahmins, elephant riders, army officers, charioteers, and foot soldiers, ๑๖๗๖. 1676. ‘‘เกวโล จาปิ นิคโม, สิวโย จ สมาคตา; ทิสฺวา นาคํ นียมานํ, เต รญฺโญ ปฏิเวทยุํ. The entire populace, and the Sivis assembled, seeing the elephant being led away, reported it to the King. ๑๖๗๗. 1677. ‘‘วิธมํ เทว เต รฏฺฐํ, ปุตฺโต เวสฺสนฺตโร ตว; กถํ โน หตฺถินํ ทชฺชา, นาคํ รฏฺฐสฺส ปูชิตํ. “O lord, your son Vessantara is destroying your realm! How could he give away our elephant, the nāga honored by the realm? ๑๖๗๘. 1678. ‘‘กถํ โน กุญฺชรํ ทชฺชา, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ; เขตฺตญฺญุํ สพฺพยุทฺธานํ, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ. How could he give away our elephant, with tusks like a plough-pole, mighty, knowing all battlefields, the best of elephants, all white? ๑๖๗๙. 1679. ‘‘ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ, ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ; ทนฺตึ สวาลพีชนึ, เสตํ เกลาสสาทิสํ. Covered with a pale blanket, in rut, crushing enemies; tusked, with a tail-fan, white as Mount Kailāsa. ๑๖๘๐. 1680. ‘‘สเสตจฺฉตฺตํ สอุปาเธยฺยํ, สาถพฺพนํ สหตฺถิปํ; อคฺคยานํ ราชวาหึ, พฺราหฺมณานํ อทา คช’’นฺติ. With its white parasol, with its trappings, with its mahout, with its elephant-keepers, the foremost vehicle, the royal conveyance—he gave the elephant to the brahmins.” ตตฺถ อุคฺคาติ อุคฺคตา ปญฺญาตา. นิคโมติ เนคมกุฏุมฺพิกชโน. วิธมํ เทว เต รฏฺฐนฺติ เทว, ตว รฏฺฐํ วิธมํ. กถํ โน หตฺถินํ ทชฺชาติ เกน การเณน อมฺหากํ หตฺถินํ อภิมงฺคลสมฺมตํ กาลิงฺครฏฺฐวาสีนํ พฺราหฺมณานํ ทเทยฺย. เขตฺตญฺญุํ สพฺพยุทฺธานนฺติ สพฺพยุทฺธานํ เขตฺตภูมิสีสชานนสมตฺถํ. ทนฺตินฺติ มโนรมทนฺตยุตฺตํ. สวาลพีชนินฺติ สหวาลพีชนึ. สอุปาเธยฺยนฺติ สอตฺถรณํ. สาถพฺพนนฺติ สหตฺถิเวชฺชํ. สหตฺถิปนฺติ หตฺถิปริจารกานํ ปญฺจนฺนํ กุลสตานํ หตฺถิเมณฺฑหตฺถิโคปกานญฺจ วเสน สหตฺถิปํ. There, ‘uggā’ means ‘uggatā’ (high-born) or ‘paññātā’ (esteemed). ‘Nigamo’ refers to town-dwelling householders. By ‘Vidhamaṃ deva te raṭṭhaṃ’ is meant ‘O lord, your realm is being destroyed’. By ‘Kathaṃ no hatthinaṃ dajjā’ is meant: ‘For what reason should he give our elephant, which is considered highly auspicious, to the brahmins residing in the Kāliṅga realm?’ By ‘khettaññuṃ sabbayuddhānaṃ’ is meant ‘capable of knowing the terrain and strategy of all battlefields’. By ‘dantiṃ’ is meant ‘endowed with beautiful tusks’. By ‘savālabījaniṃ’ is meant ‘along with its tail-fan’. By ‘saupādheyyaṃ’ is meant ‘with its covering’. By ‘sāthabbanaṃ’ is meant ‘with its elephant doctor’. By ‘sahatthipaṃ’ is meant ‘along with five hundred families of elephant attendants, mahouts, and elephant-keepers’. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุนปิ อาหํสุ – Having said this, they spoke again: ๑๖๘๑. 1681. ‘‘อนฺนํ ปานญฺจ โย ทชฺชา, วตฺถเสนาสนานิ จ; เอตํ โข ทานํ ปติรูปํ, เอตํ โข พฺราหฺมณารหํ. “One who gives food and drink, clothing and lodging—this indeed is a fitting gift, this indeed is worthy of a brahmin. ๑๖๘๒. 1682. ‘‘อยํ เต วํสราชา โน, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน; กถํ เวสฺสนฺตโร ปุตฺโต, คชํ ภาเชติ สญฺชย. “You are our king by lineage, the prosperity-bringer of the Sivi realm. How then, O Sañjaya, does your son Vessantara give away the elephant? ๑๖๘๓. 1683. ‘‘สเจ [Pg.255] ตฺวํ น กริสฺสสิ, สิวีนํ วจนํ อิทํ; มญฺเญ ตํ สห ปุตฺเตน, สิวี หตฺเถ กริสฺสเร’’ติ. If you do not heed this word of the Sivis, I think the Sivis will take you and your son into their hands.” ตตฺถ วํสราชาติ ปเวณิยา อาคโต มหาราชา. ภาเชตีติ เทติ. สิวี หตฺเถ กริสฺสเรติ สิวิรฏฺฐวาสิโน สห ปุตฺเตน ตํ อตฺตโน หตฺเถ กริสฺสนฺตีติ. There, ‘vaṃsarājā’ means the great King who has come by tradition. ‘Bhājeti’ means ‘gives’. By ‘the Sivis will take him into their hands’ is meant that the inhabitants of the Sivi realm will take him along with his son into their own hands. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘เอเต เวสฺสนฺตรํ มาราเปตุํ อิจฺฉนฺตี’’ติ สญฺญาย อาห – Hearing this, the King, understanding, “These men wish to have Vessantara killed,” said: ๑๖๘๔. 1684. ‘‘กามํ ชนปโท มาสิ, รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ; นาหํ สิวีนํ วจนา, ราชปุตฺตํ อทูสกํ; ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺฐา, ปุตฺโต หิ มม โอรโส. “Let the countryside be no more, and let the realm also perish; I will not, on the word of the Sivis, banish the innocent prince from my own realm, for he is my own legitimate son. ๑๖๘๕. 1685. ‘‘กามํ ชนปโท มาสิ, รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ; นาหํ สิวีนํ วจนา, ราชปุตฺตํ อทูสกํ; ปพฺพาเชยฺยํ สกา รฏฺฐา, ปุตฺโต หิ มม อตฺรโช. Let the countryside be no more, and let the realm also perish; I will not, on the word of the Sivis, banish the innocent prince from my own realm, for he is my own son, born of me. ๑๖๘๖. 1686. ‘‘น จาหํ ตสฺมึ ทุพฺเภยฺยํ, อริยสีลวโต หิ โส; อสิโลโกปิ เม อสฺส, ปาปญฺจ ปสเว พหุํ; กถํ เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ, สตฺเถน ฆาตยามเส’’ติ. “I should not act treacherously towards him, for he is of noble virtue; disrepute would befall me, and I would generate much evil. How could we kill Prince Vessantara, my son, with a weapon?” ตตฺถ มาสีติ มา อาสิ, มา โหตูติ อตฺโถ. อริยสีลวโตติ อริเยน สีลวเตน อริยาย จ อาจารสมฺปตฺติยา สมนฺนาคโต. ฆาตยามเสติ ฆาตยิสฺสาม. There, ‘māsi’ means ‘mā āsi’ (may it not be). ‘Ariyasīlavato’ means endowed with noble virtue and noble conduct. ‘Ghātayāmase’ means ‘we will kill’. ตํ สุตฺวา สิวโย อโวจุํ – Having heard that, the Sivis said: ๑๖๘๗. 1687. ‘‘มา นํ ทณฺเฑน สตฺเถน, น หิ โส พนฺธนารโห; ปพฺพาเชหิ จ นํ รฏฺฐา, วงฺเก วสตุ ปพฺพเต’’ติ. “Do not strike him with rod or weapon, for he is not deserving of bonds; banish him from the realm, let him dwell on Vaṅka mountain.” ตตฺถ มา นํ ทณฺเฑน สตฺเถนาติ เทว, ตุมฺเห ตํ ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา มา ฆาตยิตฺถ. น หิ โส พนฺธนารโหติ โส พนฺธนารโหปิ น โหติเยว. There, ‘do not strike him with rod or weapon’ means, ‘O lord, you should not kill him with a rod or a weapon.’ By ‘he is not deserving of bonds’ is meant he is indeed not worthy of imprisonment. ราชา [Pg.256] อาห – The king said: ๑๖๘๘. 1688. ‘‘เอโส เจ สิวีนํ ฉนฺโท, ฉนฺทํ น ปนุทามเส; อิมํ โส วสตุ รตฺตึ, กาเม จ ปริภุญฺชตุ. “If this is the Sivis’ wish, we should not reject their wish. Let him stay this night, and enjoy sensual pleasures. ๑๖๘๙. 1689. ‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ; สมคฺคา สิวโย หุตฺวา, รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺตุ น’’นฺติ. “Then, at the end of the night, toward the rising of the sun, let the Sivis, united, banish him from the realm.” ตตฺถ วสตูติ ปุตฺตทารสฺส โอวาทํ ททมาโน วสตุ, เอกรตฺติญฺจสฺส โอกาสํ เทถาติ วทติ. There, ‘let him stay’ means let him stay to give counsel to his son and wife; he says, ‘Give him the opportunity of one night.’ เต ‘‘เอกรตฺติมตฺตํ วสตู’’ติ รญฺโญ วจนํ สมฺปฏิจฺฉึสุ. อถ ราชา เน อุยฺโยเชตฺวา ปุตฺตสฺส สาสนํ เปเสนฺโต กตฺตารํ อามนฺเตตฺวา ตสฺส สนฺติกํ เปเสสิ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เวสฺสนฺตรสฺส นิเวสนํ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – They accepted the king’s words, saying, “Let him stay for just one night.” Then the king, having dismissed them, sent for a messenger and dispatched him to his son with the command. He, saying “Very well,” accepted and went to Vessantara’s dwelling to deliver the news. The Teacher, revealing this matter, said: ๑๖๙๐. 1690. ‘‘อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน, คนฺตฺวา เวสฺสนฺตรํ วท; ‘สิวโย เทว เต กุทฺธา, เนคมา จ สมาคตา. “Arise, O messenger, go quickly, and speak to Vessantara: ‘The Sivis, O lord, are angered, and the townsfolk have gathered. ๑๖๙๑. 1691. ‘‘อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา; เกวโล จาปิ นิคโม, สิวโย จ สมาคตา. “Nobles and princes, Vessas and brahmins, elephant riders, army officers, charioteers, and foot soldiers; the entire populace, and the Sivis have assembled. ๑๖๙๒. 1692. ‘‘อสฺมา รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ; สมคฺคา สิวโย หุตฺวา, รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติ ตํ’. “At the end of this night, toward the rising of the sun, the Sivis, united, will banish you from the realm.’” ๑๖๙๓. 1693. ‘‘ส กตฺตา ตรมาโนว, สิวิราเชน เปสิโต; อามุตฺตหตฺถาภรโณ, สุวตฺโถ จนฺทนภูสิโต. That messenger, hurrying, sent by the Sivi king, his hands adorned with ornaments, well-clothed and anointed with sandalwood, ๑๖๙๔. 1694. ‘‘สีสํ นฺหาโต อุทเก โส, อามุตฺตมณิกุณฺฑโล; อุปาคมิ ปุรํ รมฺมํ, เวสฺสนฺตรนิเวสนํ. Having bathed his head in water, adorned with gem-studded earrings, he approached the lovely city, Vessantara’s dwelling. ๑๖๙๕. 1695. ‘‘ตตฺถทฺทส กุมารํ โส, รมมานํ สเก ปุเร; ปริกิณฺณํ อมจฺเจหิ, ติทสานํว วาสวํ. There he saw the prince delighting in his own city, surrounded by ministers, like Vāsava among the Tidasas. ๑๖๙๖. 1696. ‘‘โส [Pg.257] ตตฺถ คนฺตฺวา ตรมาโน, กตฺตา เวสฺสนฺตรํพฺรวิ; ‘ทุกฺขํ เต เวทยิสฺสามิ, มา เม กุชฺฌิ รเถสภ’. Going there swiftly, the messenger spoke to Vessantara: ‘I will announce sorrow to you, O lord of chariots; do not be angry with me.’ ๑๖๙๗. 1697. ‘‘วนฺทิตฺวา โรทมาโน โส, กตฺตา ราชานมพฺรวิ; ภตฺตา เมสิ มหาราช, สพฺพกามรสาหโร. Bowing and weeping, that messenger said to the king: ‘You are my master, great king, bringer of all desired delights. ๑๖๙๘. 1698. ‘‘ทุกฺขํ เต เวทยิสฺสามิ, ตตฺถ อสฺสาสยนฺตุ มํ; สิวโย เทว เต กุทฺธา, เนคมา จ สมาคตา. “I will make known suffering to you; in that, may you console me. The Sivis, O lord, are angered, and the townsfolk have assembled. ๑๖๙๙. 1699. ‘‘อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา; เกวโล จาปิ นิคโม, สิวโย จ สมาคตา. “Nobles and princes, Vessas and brahmins, elephant riders, army officers, charioteers, and foot soldiers; the entire populace, and the Sivis have assembled. ๑๗๐๐. 1700. ‘‘อสฺมา รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ; สมคฺคา สิวโย หุตฺวา, รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติ ต’’นฺติ. “At the end of this night, toward the rising of the sun, the Sivis, united, will banish you from the realm.” ตตฺถ กุมารนฺติ มาตาปิตูนํ อตฺถิตาย ‘‘กุมาโร’’ตฺเวว สงฺขํ คตํ ราชานํ. รมมานนฺติ อตฺตนา ทินฺนทานสฺส วณฺณํ กถยมานํ โสมนสฺสปฺปตฺตํ หุตฺวา นิสินฺนํ. ปริกิณฺณํ อมจฺเจหีติ อตฺตนา สหชาเตหิ สฏฺฐิสหสฺเสหิ อมจฺเจหิ ปริวุตํ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต ราชาสเน นิสินฺนํ. เวทยิสฺสามีติ กถยิสฺสามิ. ตตฺถ อสฺสาสยนฺตุ มนฺติ ตสฺมึ ทุกฺขสฺสาสนาโรจเน กเถตุํ อวิสหวเสน กิลนฺตํ มํ, เทว, เต ปาทา อสฺสาสยนฺตุ, วิสฺสตฺโถ กเถหีติ มํ วทถาติ อธิปฺปาเยเนวมาห. There, ‘kumāra’ refers to the king, who is called ‘prince’ because his parents are still alive. ‘Ramamāna’ means he was seated, having attained joy, recounting the virtues of the gifts he had given. ‘Surrounded by ministers’ means he was seated on the royal throne under a raised white parasol, encircled by sixty thousand ministers born alongside him. ‘Vedayissāmi’ means ‘I will relate’. By ‘may you console me’ is meant, ‘O lord, let your feet console me, who is weary from being unable to bear speaking about announcing this suffering; tell me to speak with confidence’—this is his intention in saying so. มหาสตฺโต อาห – The Great Being said: ๑๗๐๑. 1701. ‘‘กิสฺมึ เม สิวโย กุทฺธา, นาหํ ปสฺสามิ ทุกฺกฏํ; ตํ เม กตฺเต วิยาจิกฺข, กสฺมา ปพฺพาชยนฺติ ม’’นฺติ. “For what are the Sivis angry with me? I see no wrongdoing. Explain that to me, O messenger, why do they banish me?” ตตฺถ กิสฺมินฺติ กตรสฺมึ การเณ. วิยาจิกฺขาติ วิตฺถารโต กเถหิ. There, ‘kismiṃ’ means ‘for what reason’. ‘Viyācikkha’ means ‘explain in detail’. กตฺตา [Pg.258] อาห – The messenger said: ๑๗๐๒. 1702. ‘‘อุคฺคา จ ราชปุตฺตา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา; นาคทาเนน ขิยฺยนฺติ, ตสฺมา ปพฺพาชยนฺติ ต’’นฺติ. “Nobles and princes, Vessas and brahmins, elephant riders, army officers, charioteers, and foot soldiers are vexed by the gift of the elephant; therefore they banish you.” ตตฺถ ขิยฺยนฺตีติ กุชฺฌนฺติ. There, ‘khiyyanti’ means ‘they are angry’. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา อาห – Hearing that, the Great Being, filled with gladness, said: ๑๗๐๓. 1703. ‘‘หทยํ จกฺขุมฺปหํ ทชฺชํ, กึ เม พาหิรกํ ธนํ; หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา, มุตฺตา เวฬุริยา มณิ. “I would give my heart and my eye, what to me is external wealth? Gold or silver, pearls, beryl, or jewels. ๑๗๐๔. 1704. ‘‘ทกฺขิณํ วาปหํ พาหุํ, ทิสฺวา ยาจกมาคเต; ทเทยฺยํ น วิกมฺเปยฺยํ, ทาเน เม รมเต มโน. “Seeing beggars who have come, I would give my right arm and not waver; my mind delights in giving.” ๑๗๐๕. 1705. ‘‘กามํ มํ สิวโย สพฺเพ, ปพฺพาเชนฺตุ หนนฺตุ วา; เนว ทานา วิรมิสฺสํ, กามํ ฉินฺทนฺตุ สตฺตธา’’ติ. “Let all the Sivis banish or kill me as they please; I will not cease from giving, even if they cut me into seven pieces.” ตตฺถ ยาจกมาคเตติ ยาจเก อาคเต ตํ ยาจกํ ทิสฺวา. เนว ทานา วิรมิสฺสนฺติ เนว ทานา วิรมิสฺสามิ. Therein, ‘yācakamāgate’ means ‘seeing beggars who have come.’ ‘Neva dānā viramissanti’ means ‘I will not cease from giving.’” ตํ สุตฺวา กตฺตา เนว รญฺญา ทินฺนํ น นาคเรหิ ทินฺนํ อตฺตโน มติยา เอว อปรํ สาสนํ กเถนฺโต อาห – Having heard that, the speaker, sent neither by the king nor by the citizens, but according to his own thought, declared another message, saying: ๑๗๐๖. 1706. ‘‘เอวํ ตํ สิวโย อาหุ, เนคมา จ สมาคตา; โกนฺติมาราย ตีเรน, คิริมารญฺชรํ ปติ; เยน ปพฺพาชิตา ยนฺติ, เตน คจฺฉตุ สุพฺพโต’’ติ. “Thus the Sivis and the assembled townsfolk say to you: ‘By the bank of the Kontimārā, towards Mount Arañjara; by the path which the banished take, let the virtuous one go.’” ตตฺถ โกนฺติมารายาติ โกนฺติมาราย นาม นทิยา ตีเรน. คิริมารญฺชรํ ปตีติ อารญฺชรํ นาม คิรึ อภิมุโข หุตฺวา. เยนาติ เยน มคฺเคน รฏฺฐา ปพฺพาชิตา ราชาโน คจฺฉนฺติ, เตน สุพฺพโต เวสฺสนฺตโรปิ คจฺฉตูติ เอวํ สิวโย กเถนฺตีติ อาห. อิทํ กิร โส เทวตาธิคฺคหิโต หุตฺวา กเถสิ. Therein, ‘Kontimārāya’ means ‘by the bank of the river named Kontimārā.’ ‘Girimārañjaraṃ pati’ means ‘facing the mountain named Arañjara.’ ‘Yena’ means ‘by which path kings banished from the kingdom go, by that path let the virtuous Vessantara also go’—thus the Sivis spoke, he said. It is said that he, being possessed by a deity, spoke thus. ตํ สุตฺวา โพธิสตฺโต ‘‘สาธุ โทสการกานํ คตมคฺเคน คมิสฺสามิ, มํ โข ปน นาครา น อญฺเญน โทเสน ปพฺพาเชนฺติ, มยา หตฺถิสฺส [Pg.259] ทินฺนตฺตา ปพฺพาเชนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ อหํ สตฺตสตกํ มหาทานํ ทสฺสามิ, นาครา เม เอกทิวสํ ทานํ ทาตุํ โอกาสํ เทนฺตุ, สฺเว ทานํ ทตฺวา ตติยทิวเส คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา อาห – Hearing this, the Bodhisatta said, “Good! I will go by the path taken by wrongdoers. The citizens, however, do not banish me for any other fault; they banish me because I gave away the elephant. Even so, I will give the great gift of the seven hundreds. Let the citizens grant me the opportunity to give gifts for one day. Having given the gifts tomorrow, I will depart on the third day.” Then he said: ๑๗๐๗. 1707. ‘‘โสหํ เตน คมิสฺสามิ, เยน คจฺฉนฺติ ทูสกา; รตฺตินฺทิวํ เม ขมถ, ยาว ทานํ ททามห’’นฺติ. “So I will go by that path by which wrongdoers go. Grant me a day and a night, while I give the gift.” ตํ สุตฺวา กตฺตา ‘‘สาธุ, เทว, นาครานํ วกฺขามี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. มหาสตฺโต ตํ อุยฺโยเชตฺวา มหาเสนคุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘ตาต, อหํ สฺเว สตฺตสตกํ นาม มหาทานํ ทสฺสามิ, สตฺต หตฺถิสตานิ, สตฺต อสฺสสตานิ, สตฺต รถสตานิ, สตฺต อิตฺถิสตานิ, สตฺต เธนุสตานิ, สตฺต ทาสสตานิ, สตฺต ทาสิสตานิ จ ปฏิยาเทหิ, นานปฺปการานิ จ อนฺนปานาทีนิ อนฺตมโส สุรมฺปิ สพฺพํ ทาตพฺพยุตฺตกํ อุปฏฺฐเปหี’’ติ สตฺตสตกํ มหาทานํ วิจาเรตฺวา อมจฺเจ อุยฺโยเชตฺวา เอกโกว มทฺทิยา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา สิริสยนปิฏฺเฐ นิสีทิตฺวา ตาย สทฺธึ กถํ ปวตฺเตสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Hearing this, the speaker said, “Good, Your Majesty, I will inform the citizens,” and departed. The Great Being, having dismissed him, had Mahāsenagutta summoned and said, “Dear one, tomorrow I will give the great gift called ‘the seven hundreds’: prepare seven hundred elephants, seven hundred horses, seven hundred chariots, seven hundred women, seven hundred cows, seven hundred male slaves, and seven hundred female slaves. Also set up various kinds of food and drink, even liquor—everything suitable for giving.” Having arranged the great gift of the seven hundreds and dismissed his ministers, he went alone to Maddī’s dwelling. Sitting on the splendid couch, he began to converse with her. The Teacher, making this matter known, said: ๑๗๐๘. 1708. ‘‘อามนฺตยิตฺถ ราชานํ, มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ; ยํ เต กิญฺจิ มยา ทินฺนํ, ธนํ ธญฺญญฺจ วิชฺชติ. “The king addressed Maddī, beautiful in every limb: ‘Whatever wealth and grain given by me is in your possession, ๑๗๐๙. 1709. ‘‘หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา, มุตฺตา เวฬุริยา พหู; สพฺพํ ตํ นิทเหยฺยาสิ, ยญฺจ เต เปตฺติกํ ธน’’นฺติ. “‘Whether silver or gold, or many pearls and beryl gems; all of that you should store away, and also your paternal wealth.’” ตตฺถ นิทเหยฺยาสีติ นิธึ กตฺวา ฐเปยฺยาสิ. เปตฺติกนฺติ ปิติโต อาคตํ. Therein, ‘store away’ means to deposit as a treasure. ‘Paternal’ means that which comes from one’s father. ๑๗๑๐. 1710. ‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา; กุหึ เทว นิทหามิ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. Then the princess Maddī, beautiful in every limb, said to him: “Where, my lord, shall I store it? Tell me, since I ask you.” ตตฺถ ตมพฺรวีติ ‘‘มยฺหํ สามิเกน เวสฺสนฺตเรน เอตฺตกํ กาลํ ‘ธนํ นิเธหี’ติ น วุตฺตปุพฺพํ, อิทาเนว วทติ, กุหึ นุ โข นิเธตพฺพํ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตํ อพฺรวิ. Therein, ‘she said to him’ means: thinking, “In all this time, my husband Vessantara has never before told me, ‘Store away wealth.’ Only now does he say it. Where, indeed, should it be stored? I shall ask him,” she said this to him. เวสฺสนฺตโร [Pg.260] อาห – Vessantara said: ๑๗๑๑. 1711. ‘‘สีลวนฺเตสุ ทชฺชาสิ, ทานํ มทฺทิ ยถารหํ; น หิ ทานา ปรํ อตฺถิ, ปติฏฺฐา สพฺพปาณิน’’นฺติ. “Give, Maddī, to the virtuous as is fitting; for there is no support for all living beings higher than giving.” ตตฺถ ทชฺชาสีติ ภทฺเท, มทฺทิ โกฏฺฐาทีสุ อนิทหิตฺวา อนุคามิกนิธึ นิทหมานา สีลวนฺเตสุ ทเทยฺยาสิ. น หิ ทานา ปรนฺติ ทานโต อุตฺตริตรํ ปติฏฺฐา นาม น หิ อตฺถิ. Therein, ‘you should give’ means: ‘Good Maddī, not storing it in granaries and so forth, but depositing it as a treasure that follows one, you should give to the virtuous.’ ‘No higher than giving’ means there is indeed no support more excellent than giving. สา ‘‘สาธู’’ติ ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิ. อถ นํ อุตฺตริปิ โอวทนฺโต อาห – She accepted his words, saying, “Good.” Then, advising her further, he said: ๑๗๑๒. 1712. ‘‘ปุตฺเตสุ มทฺทิ ทเยสิ, สสฺสุยา สสุรมฺหิ จ; โย จ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺย, สกฺกจฺจํ ตํ อุปฏฺฐเห. “Maddī, be compassionate to your children, and to your mother-in-law and father-in-law. And whoever should regard himself as your husband, attend to him respectfully. ๑๗๑๓. 1713. ‘‘โน เจ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺย, มยา วิปฺปวเสน เต; อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส, มา กิสิตฺโถ มยา วินา’’ติ. “If no one should take you as his wife, due to your separation from me, then seek another husband; do not waste away without me.” ตตฺถ ทเยสีติ ทยํ เมตฺตํ กเรยฺยาสิ. โย จ ตํ ภตฺตา มญฺเญยฺยาติ ภทฺเท, โย จ มยิ คเต ‘‘อหํ เต ภตฺตา ภวิสฺสามี’’ติ ตํ มญฺญิสฺสติ, ตมฺปิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐเหยฺยาสิ. มยา วิปฺปวเสน เตติ มยา สทฺธึ ตว วิปฺปวาเสน สเจ โกจิ ‘‘อหํ เต ภตฺตา ภวิสฺสามี’’ติ ตํ น มญฺเญยฺย, อถ สยเมว อญฺญํ ภตฺตารํ ปริเยส. มา กิสิตฺโถ มยา วินาติ มยา วินา หุตฺวา มา กิสา ภวิ, มา กิลมีติ อตฺโถ. Therein, ‘be compassionate’ means ‘you should act with kindness and love.’ ‘And whoever should regard himself as your husband’ means, “Good lady, whoever, when I am gone, should think of you, ‘I will be your husband,’ him too you should attend to respectfully.” ‘Due to your separation from me’ means, “If, because of your separation from me, no one should think, ‘I will be your husband,’ then seek another husband yourself.” ‘Do not waste away without me’ means, “Being without me, do not become thin, do not suffer.” อถ นํ มทฺที ‘‘กึ นุ โข เอส เอวรูปํ วจนํ มํ ภณตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘กสฺมา, เทว, อิมํ อยุตฺตํ กถํ กเถสี’’ติ ปุจฺฉิ. มหาสตฺโต ‘‘ภทฺเท, มยา หตฺถิสฺส ทินฺนตฺตา สิวโย กุทฺธา มํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ, สฺเว อหํ สตฺตสตกํ มหาทานํ ทตฺวา ตติยทิวเส นครา นิกฺขมิสฺสามี’’ติ วตฺวา อาห – Then Maddī, thinking, “Why indeed does he speak such words to me?” asked, “Why, my lord, do you speak these improper words?” The Great Being said, “Good lady, because I gave away the elephant, the Sivis are angry and are banishing me from the kingdom. Tomorrow, having given the great gift of the seven hundreds, I will leave the city on the third day.” Having said this, he spoke: ๑๗๑๔. 1714. ‘‘อหญฺหิ วนํ คจฺฉามิ, โฆรํ วาฬมิคายุตํ; สํสโย ชีวิตํ มยฺหํ, เอกกสฺส พฺรหาวเน’’ติ. “For I am going to the forest, dreadful and frequented by wild beasts; my life is uncertain, for one who is alone in the great forest.” ตตฺถ สํสโยติ อเนกปจฺจตฺถิเก เอกกสฺส สุขุมาลสฺส มม วเน วสโต กุโต ชีวิตํ, นิจฺฉเยน มริสฺสามีติ อธิปฺปาเยเนวํ อาห. Therein, ‘uncertain’ means he spoke with this intention: ‘For me, a delicate person dwelling alone in the forest amidst many adversaries, whence can there be life? I will certainly die.’” ๑๗๑๕. 1715. ‘‘ตมพฺรวิ [Pg.261] ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา; อภุมฺเม กถํ นุ ภณสิ, ปาปกํ วต ภาสสิ. The princess Maddī, beautiful in every limb, spoke to him: “How can you speak such a baseless thing? Truly, you speak an evil word. ๑๗๑๖. 1716. ‘‘เนส ธมฺโม มหาราช, ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก; อหมฺปิ เตน คจฺฉามิ, เยน คจฺฉสิ ขตฺติย. “This is not right, great king, that you should go alone. I too will go by that path by which you go, O warrior. ๑๗๑๗. 1717. ‘‘มรณํ วา ตยา สทฺธึ, ชีวิตํ วา ตยา วินา; ตเทว มรณํ เสยฺโย, ยํ เจ ชีเว ตยา วินา. “Death with you, or life without you—that death is better than a life lived without you. ๑๗๑๘. 1718. ‘‘อคฺคึ อุชฺชาลยิตฺวาน, เอกชาลสมาหิตํ; ตตฺถ เม มรณํ เสยฺโย, ยํ เจ ชีเว ตยา วินา. “Having kindled a fire and gathered it into a single blaze, it would be better for me to die there than to live without you. ๑๗๑๙. 1719. ‘‘ยถา อารญฺญกํ นาคํ, ทนฺตึ อนฺเวติ หตฺถินี; เชสฺสนฺตํ คิริทุคฺเคสุ, สเมสุ วิสเมสุ จ. “Just as a female elephant follows the forest tusker, her mate, as he roams through mountain fastnesses, on level and uneven ground alike, ๑๗๒๐. 1720. ‘‘เอวํ ตํ อนุคจฺฉามิ, ปุตฺเต อาทาย ปจฺฉโต; สุภรา เต ภวิสฺสามิ, น เต เหสฺสามิ ทุพฺภรา’’ติ. “So too will I follow you, taking our children with me; I will be easy for you to support, I will not be a burden to you.” ตตฺถ อภุมฺเมติ อภูตํ วต เม กเถยฺยาสิ. เนส ธมฺโมติ น เอโส สภาโว, เนตํ การณํ. ตเทวาติ ตยา สทฺธึ ยํ มรณํ อตฺถิ, ตเทว มรณํ เสยฺโย. ตตฺถาติ ตสฺมึ เอกชาลภูเต ทารุจิตเก. เชสฺสนฺตนฺติ วิจรนฺตํ. Here, ‘abhumme’ means ‘you would speak to me what is untrue’. ‘Nesa dhammo’ means ‘this is not its nature, this is not the cause’. ‘Tadeva’ means ‘that very death which is with you, that very death is better’. ‘Tattha’ means ‘in that funeral pyre that has become a single blaze’. ‘Jessantaṃ’ means ‘roaming’. เอวญฺจ ปน วตฺวา สา ปุน ทิฏฺฐปุพฺพํ วิย หิมวนฺตปฺปเทสํ วณฺเณนฺตี อาห – Having spoken thus, she then described the Himalayan region as if she had seen it before, saying: ๑๗๒๑. 1721. ‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน; อาสีเน วนคุมฺพสฺมึ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “Seeing these princes, charming and sweet-spoken, seated in a forest thicket, you will not remember the kingdom. ๑๗๒๒. 1722. ‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน; กีฬนฺเต วนคุมฺพสฺมึ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “Seeing these princes, charming and sweet-spoken, playing in a forest thicket, you will not remember the kingdom. ๑๗๒๓. 1723. ‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน; อสฺสเม รมณียมฺหิ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “Seeing these princes, charming and sweet-spoken, in a delightful hermitage, you will not remember the kingdom. ๑๗๒๔. 1724. ‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มญฺชุเก ปิยภาณิเน; กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “Seeing these princes, charming and sweet-spoken, playing in a lovely hermitage, you will not remember the kingdom. ๑๗๒๕. 1725. ‘‘อิเม [Pg.262] กุมาเร ปสฺสนฺโต, มาลธารี อลงฺกเต; อสฺสเม รมณียมฺหิ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “Seeing these princes, wearing garlands and adorned, in a delightful hermitage, you will not remember the kingdom. ๑๗๒๖. 1726. ‘‘อิเม กุมาเร ปสฺสนฺโต, มาลธารี อลงฺกเต; กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “Seeing these princes, wearing garlands and adorned, playing in a lovely hermitage, you will not remember the kingdom. ๑๗๒๗. 1727. ‘‘ยทา ทกฺขิสิ นจฺจนฺเต, กุมาเร มาลธาริเน; อสฺสเม รมณียมฺหิ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see the garland-wearing princes dancing in a delightful hermitage, you will not remember the kingdom. ๑๗๒๘. 1728. ‘‘ยทา ทกฺขิสิ นจฺจนฺเต, กุมาเร มาลธาริเน; กีฬนฺเต อสฺสเม รมฺเม, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see the garland-wearing princes dancing and playing in a lovely hermitage, you will not remember the kingdom. ๑๗๒๙. 1729. ‘‘ยทา ทกฺขิสิ มาตงฺคํ, กุญฺชรํ สฏฺฐิหายนํ; เอกํ อรญฺเญ จรนฺตํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see a great elephant, a sixty-year-old tusker, wandering alone in the forest, you will not remember the kingdom. ๑๗๓๐. 1730. ‘‘ยทา ทกฺขิสิ มาตงฺคํ, กุญฺชรํ สฏฺฐิหายนํ; สายํ ปาโต วิจรนฺตํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see a great elephant, a sixty-year-old tusker, roaming in the evening and morning, you will not remember the kingdom. ๑๗๓๑. 1731. ‘‘ยทา กเรณุสงฺฆสฺส, ยูถสฺส ปุรโต วชํ; โกญฺจํ กาหติ มาตงฺโค, กุญฺชโร สฏฺฐิหายโน; ตสฺส ตํ นทโต สุตฺวา, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When the great elephant, a sixty-year-old tusker, going before the herd of female elephants, makes a trumpeting sound, hearing him roar, you will not remember the kingdom. ๑๗๓๒. 1732. ‘‘ทุภโต วนวิกาเส, ยทา ทกฺขิสิ กามโท; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see the forest expanse on both sides, O fulfiller of wishes, a forest teeming with wild beasts, you will not remember the kingdom. ๑๗๓๓. 1733. ‘‘มิคํ ทิสฺวาน สายนฺหํ, ปญฺจมาลินมาคตํ; กิมฺปุริเส จ นจฺจนฺเต, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see the deer in the evening, come adorned with five garlands, and the Kimpurisas dancing, you will not remember the kingdom. ๑๗๓๔. 1734. ‘‘ยทา โสสฺสสิ นิคฺโฆสํ, สนฺทมานาย สินฺธุยา; คีตํ กิมฺปุริสานญฺจ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you hear the roaring sound of the flowing river, and the song of the Kimpurisas, you will not remember the kingdom. ๑๗๓๕. 1735. ‘‘ยทา โสสฺสสิ นิคฺโฆสํ, คิริคพฺภรจาริโน; วสฺสมานสฺสุลูกสฺส, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you hear the cry of the owl dwelling in the mountain cave, you will not remember the kingdom. ๑๗๓๖. 1736. ‘‘ยทา สีหสฺส พฺยคฺฆสฺส, ขคฺคสฺส ควยสฺส จ; วเน โสสฺสสิ วาฬานํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you hear in the forest the sounds of the wild beasts—of the lion, the tiger, the rhinoceros, and the wild ox—you will not remember the kingdom. ๑๗๓๗. 1737. ‘‘ยทา [Pg.263] โมรีหิ ปริกิณฺณํ, พริหีนํ มตฺถกาสินํ; โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see a peacock dancing, surrounded by peahens, with its plumes erect, you will not remember the kingdom. ๑๗๓๘. 1738. ‘‘ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ, อณฺฑชํ จิตฺรปกฺขินํ; โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see a peacock dancing, surrounded by peahens, the egg-born one with variegated wings, you will not remember the kingdom. ๑๗๓๙. 1739. ‘‘ยทา โมรีหิ ปริกิณฺณํ, นีลคีวํ สิขณฺฑินํ; โมรํ ทกฺขิสิ นจฺจนฺตํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see a peacock dancing, surrounded by peahens, the blue-necked, crested one, you will not remember the kingdom. ๑๗๔๐. 1740. ‘‘ยทา ทกฺขิสิ เหมนฺเต, ปุปฺผิเต ธรณีรุเห; สุรภึ สมฺปวายนฺเต, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see in winter the trees of the earth in bloom, their fragrance gently blowing, you will not remember the kingdom. ๑๗๔๑. 1741. ‘‘ยทา เหมนฺติเก มาเส, หริตํ ทกฺขิสิ เมทนึ; อินฺทโคปกสญฺฉนฺนํ, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When in the winter season you see the green earth covered with Indagopaka insects, you will not remember the kingdom. ๑๗๔๒. 1742. ‘‘ยทา ทกฺขิสิ เหมนฺเต, ปุปฺผิเต ธรณีรุเห; กุฏชํ พิมฺพชาลญฺจ, ปุปฺผิตํ โลทฺทปทฺธกํ; สุรตึ สมฺปวายนฺเต, น รชฺชสฺส สริสฺสสิ. “When you see in winter the trees of the earth in bloom—the kuṭaja, the bimbajāla, and the loddapaddhaka in bloom—their fragrance spreading, you will not remember the kingdom. ๑๗๔๓. 1743. ‘‘ยทา เหมนฺติเก มาเส, วนํ ทกฺขิสิ ปุปฺผิตํ; โอปุปฺผานิ จ ปทฺธานิ, น รชฺชสฺส สริสฺสสี’’ติ. “When in the winter season you see the forest in bloom, with flowers hanging down and fallen, you will not remember the kingdom.” ตตฺถ มญฺชุเกติ มธุรกเถ. กเรณุสงฺฆสฺสาติ หตฺถินิฆฏาย. ยูถสฺสาติ หตฺถิยูถสฺส ปุรโต วชนฺโต คจฺฉนฺโต. ทุภโตติ อุภยปสฺเสสุ. วนวิกาเสติ วนฆฏาโย. กามโทติ มยฺหํ สพฺพกามโท. สินฺธุยาติ นทิยา. วสฺสมานสฺสุลูกสฺสาติ อุลูกสกุณสฺส วสฺสมานสฺส. วาฬานนฺติ วาฬมิคานํ. เตสญฺหิ สายนฺหสมเย โส สทฺโท ปญฺจงฺคิกตูริยสทฺโท วิย ภวิสฺสติ, ตสฺมา เตสํ สทฺทํ สุตฺวา รชฺชสฺส น สริสฺสสีติ วทติ, พริหีนนฺติ กลาปสญฺฉนฺนํ. มตฺถกาสินนฺติ นิจฺจํ ปพฺพตมตฺถเก นิสินฺนํ. ‘‘มตฺตกาสิน’’นฺติปิ ปาโฐ, กามมทมตฺตํ หุตฺวา อาสีนนฺติ อตฺโถ. พิมฺพชาลนฺติ รตฺตงฺกุรรุกฺขํ. โอปุปฺผานีติ โอลมฺพกปุปฺผานิ ปติตปุปฺผานิ. Here, ‘mañjuke’ means sweet-spoken. ‘Kareṇusaṅghassa’ means a herd of female elephants. ‘Yūthassa purato vajaṃ’ means going or proceeding in front of the elephant herd. ‘Dubhato’ means on both sides. ‘Vanavikāse’ means forest thickets. ‘Kāmado’ means ‘fulfiller of all my wishes’. ‘Sindhuyā’ means of the river. ‘Vassamānassulūkassa’ means of the calling owl. ‘Vāḷānaṃ’ means of wild beasts. For their sound in the evening will be like the sound of a five-limbed musical instrument; therefore, having heard their sound, he says, ‘you will not remember the kingdom’. ‘Barihīnaṃ’ means covered with plumes. ‘Matthakāsinaṃ’ means always seated on the mountaintop. ‘Mattakāsinaṃ’ is also a reading, meaning ‘seated, having become intoxicated with passion’. ‘Bimbajālaṃ’ means the tree with red shoots. ‘Opupphāni’ means hanging flowers and fallen flowers. เอวํ มทฺที หิมวนฺตวาสินี วิย เอตฺตกาหิ คาถาหิ หิมวนฺตํ วณฺเณสีติ. Thus Maddī, as if she were a dweller in the Himalayas, praised the Himalayas with these many verses. หีมวนฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The Description of the Himalayas is finished. ทานกณฺฑวณฺณนา The Exposition of the Chapter on Giving ผุสฺสตีปิ [Pg.264] โข เทวี ‘‘ปุตฺตสฺส เม กฏุกสาสนํ คตํ, กึ นุ โข กโรติ, คนฺตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ ปฏิจฺฉนฺนโยคฺเคน คนฺตฺวา สิริคพฺภทฺวาเร ฐิตา เตสํ ตํ สลฺลาปํ สุตฺวา กลุนํ ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Queen Phussatī, thinking, “A harsh command has been given to my son; what is he doing? I will go and find out,” went secretly and stood at the door of the royal chamber. Hearing their conversation, she lamented sorrowfully. The Teacher, revealing this matter, said: ๑๗๔๔. 1744. ‘‘เตสํ ลาลปฺปิตํ สุตฺวา, ปุตฺตสฺส สุณิสาย จ; กลุนํ ปริเทเวสิ, ราชปุตฺตี ยสสฺสินี. Hearing the lamentation of her son and daughter-in-law, the illustrious princess lamented pitifully. ๑๗๔๕. 1745. ‘‘เสยฺโย วิสํ เม ขายิตํ, ปปาตา ปปเตยฺยหํ; รชฺชุยา พชฺฌ มิยฺยาหํ, กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ; ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ. Better for me to have eaten poison, better to have fallen from a precipice, better to have died bound by a rope—why do they banish Vessantara, my faultless son? ๑๗๔๖. 1746. ‘‘อชฺฌายกํ ทานปตึ, ยาจโยคํ อมจฺฉรึ; ปูชิตํ ปฏิราชูหิ, กิตฺติมนฺตํ ยสสฺสินํ; กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ. A scholar, a generous donor, sought by beggars, unselfish, honored by rival kings, renowned and glorious—why do they banish Vessantara, the faultless son? ๑๗๔๗. 1747. ‘‘มาตาเปตฺติภรํ ชนฺตุํ, กุเล เชฏฺฐาปจายิกํ; กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ. A supporter of his parents, one who reveres the elders in his family—why do they banish Vessantara, the faultless son? ๑๗๔๘. 1748. ‘‘รญฺโญ หิตํ เทวิหิตํ, ญาตีนํ สขินํ หิตํ; หิตํ สพฺพสฺส รฏฺฐสฺส, กสฺมา เวสฺสนฺตรํ ปุตฺตํ; ปพฺพาเชนฺติ อทูสก’’นฺติ. A benefit to the king, a benefit to the queen, a benefit to relatives and friends, a benefit to the whole kingdom—why do they banish Vessantara, the innocent son? ตตฺถ ราชปุตฺตีติ ผุสฺสตี มทฺทราชธีตา. ปปเตยฺยหนฺติ ปปเตยฺยํ อหํ. รชฺชุยา พชฺฌ มิยฺยาหนฺติ รชฺชุยา คีวํ พนฺธิตฺวา มเรยฺยํ อหํ. กสฺมาติ เอวํ อมตายเมว มยิ เกน การเณน มม ปุตฺตํ อทูสกํ รฏฺฐา ปพฺพาเชนฺติ. อชฺฌายกนฺติ ติณฺณํ เวทานํ ปารงฺคตํ, นานาสิปฺเปสุ จ นิปฺผตฺตึ ปตฺตํ. Here, 'the princess' means Phussatī, the daughter of the Madda king. 'papateyyahaṃ' means 'I would fall.' 'Bound by a rope, I would die' means 'Having bound my neck with a rope, I would die.' 'Why?' means: for what reason, while I am still alive, do they banish my innocent son from the kingdom? 'A scholar' means one who has mastered the three Vedas and has attained proficiency in various arts. อิติ สา กลุนํ ปริเทวิตฺวา ปุตฺตญฺจ สุณิสญฺจ อสฺสาเสตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา อาห – Thus, having lamented pitifully and consoled her son and daughter-in-law, she went to the king and said: ๑๗๔๙. 1749. ‘‘มธูนิว ปลาตานิ, อมฺพาว ปติตา ฉมา; เอวํ เหสฺสติ เต รฏฺฐํ, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ. Like honeycombs from which the bees have fled, like mangoes fallen to the ground—so will your kingdom be, as they banish the innocent one. ๑๗๕๐. 1750. ‘‘หํโส [Pg.265] นิขีณปตฺโตว, ปลฺลลสฺมึ อนูทเก; อปวิทฺโธ อมจฺเจหิ, เอโก ราชา วิหิยฺยสิ. Like a swan with shed wings in a waterless pond, abandoned by your ministers, you, O king, will be left alone in distress. ๑๗๕๑. 1751. ‘‘ตํ ตํ พฺรูมิ มหาราช, อตฺโถ เต มา อุปจฺจคา; มา นํ สิวีนํ วจนา, ปพฺพาเชสิ อทูสก’’นฺติ. This I say to you, great king, may your welfare not pass you by; do not, on the word of the Sivis, banish the innocent one. ตตฺถ ปลาตานีติ ปลาตมกฺขิกานิ มธูนิ วิย. อมฺพาว ปติตา ฉมาติ ภูมิยํ ปติตอมฺพปกฺกานิ วิย. เอวํ มม ปุตฺเต ปพฺพาชิเต ตว รฏฺฐํ สพฺพสาธารณํ ภวิสฺสตีติ ทีเปติ. นิขีณปตฺโตวาติ ปคฺฆริตปตฺโต วิย. อปวิทฺโธ อมจฺเจหีติ มม ปุตฺเตน สหชาเตหิ สฏฺฐิสหสฺเสหิ อมจฺเจหิ ฉฑฺฑิโต หุตฺวา. วิหิยฺยสีติ กิลมิสฺสสิ. สิวีนํ วจนาติ สิวีนํ วจเนน มา นํ อทูสกํ มม ปุตฺตํ ปพฺพาเชสีติ. Here, 'from which bees have fled' means like honey from which the bees have fled. 'Like mangoes fallen to the ground' means like ripe mangoes fallen to the earth. She indicates: 'When my son is banished, your kingdom will become common to all.' 'Like a swan with shed wings' means like a swan with fallen wings. 'Abandoned by your ministers' means having been cast aside by the sixty thousand ministers born together with my son. 'You will be left in distress' means 'you will be weary.' 'On the word of the Sivis' means: 'Do not banish him, my innocent son, on the word of the Sivis.' ตํ สุตฺวา ราชา อาห – Hearing this, the king said: ๑๗๕๒. 1752. ‘‘ธมฺมสฺสาปจิตึ กุมฺมิ, สิวีนํ วินยํ ธชํ; ปพฺพาเชมิ สกํ ปุตฺตํ, ปาณา ปิยตโร หิ เม’’ติ. I show respect for the custom, the discipline and banner of the Sivis; I banish my own son, though he is dearer to me than life. ตสฺสตฺโถ – ภทฺเท, อหํ สิวีนํ ธชํ เวสฺสนฺตรํ กุมารํ วินยนฺโต ปพฺพาเชนฺโต สิวิรฏฺเฐ โปราณกราชูนํ ปเวณิธมฺมสฺส อปจิตึ กุมฺมิ กโรมิ, ตสฺมา สเจปิ เม ปาณา ปิยตโร โส, ตถาปิ นํ ปพฺพาเชมีติ. The meaning is: 'Noble lady, in disciplining and banishing Prince Vessantara—the banner of the Sivis—I am honoring the traditional custom of the ancient kings in the Sivi kingdom. Therefore, even if he is dearer to me than life itself, still I banish him.' ตํ สุตฺวา สา ปริเทวมานา อาห – Hearing this, she, lamenting, said: ๑๗๕๓. 1753. ‘‘ยสฺส ปุพฺเพ ธชคฺคานิ, กณิการาว ปุปฺผิตา; ยายนฺตมนุยายนฺติ, สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ. He for whom the tops of banners, like blossoming kanikāra trees, formerly followed him as he went—today he will go alone. ๑๗๕๔. 1754. ‘‘ยสฺส ปุพฺเพ ธชคฺคานิ, กณิการวนานิว; ยายนฺตมนุยายนฺติ, สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ. He for whom the tops of banners, like groves of kanikāra trees, formerly followed him as he went—today he will go alone. ๑๗๕๕. 1755. ‘‘ยสฺส ปุพฺเพ อนีกานิ, กณิการาว ปุปฺผิตา; ยายนฺตมนุยายนฺติ, สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ. He for whom armies, like blossoming kanikāra trees, formerly followed him as he went—today he will go alone. ๑๗๕๖. 1756. ‘‘ยสฺส ปุพฺเพ อนีกานิ, กณิการวนานิว; ยายนฺตมนุยายนฺติ, สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ. He for whom armies, like groves of kanikāra trees, formerly followed him as he went—today he will go alone. ๑๗๕๗. 1757. ‘‘อินฺทโคปกวณฺณาภา[Pg.266], คนฺธารา ปณฺฑุกมฺพลา; ยายนฺตมนุยายนฺติ, สฺวชฺเชโกว คมิสฺสติ. Pale woolen blankets from Gandhāra, radiant as the Indagopaka insect, followed him as he went—today he will go alone. ๑๗๕๘. 1758. ‘‘โย ปุพฺเพ หตฺถินา ยาติ, สิวิกาย รเถน จ; สฺวชฺช เวสฺสนฺตโร ราชา, กถํ คจฺฉติ ปตฺติโก. He who formerly traveled by elephant, palanquin, and chariot; how does King Vessantara go on foot today? ๑๗๕๙. 1759. ‘‘กถํ จนฺทนลิตฺตงฺโค, นจฺจคีตปฺปโพธโน; ขุราชินํ ผรสุญฺจ, ขาริกาชญฺจ หาหิติ. How will he, whose limbs were anointed with sandalwood, who was awakened by dance and song, now bear the rough hide, the axe, and the carrying-pole with baskets? ๑๗๖๐. 1760. ‘‘กสฺมา นาภิหริสฺสนฺติ, กาสาวา อชินานิ จ; ปวิสนฺตํ พฺรหารญฺญํ, กสฺมา จีรํ น พชฺฌเร. Why do they not bring saffron robes and hides for him as he enters the great forest? Why is he not clad in bark cloth? ๑๗๖๑. 1761. ‘‘กถํ นุ จีรํ ธาเรนฺติ, ราชปพฺพชิตา ชนา; กถํ กุสมยํ จีรํ, มทฺที ปริทหิสฺสติ. How indeed will the royal renunciates wear bark garments? How will Maddī put on a robe made of kusa grass? ๑๗๖๒. 1762. ‘‘กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา, โขมโกฏุมฺพรานิ จ; กุสจีรานิ ธาเรนฺตี, กถํ มทฺที กริสฺสติ. Having worn garments of Kāsi silk, fine linen, and cotton, how will Maddī manage, wearing garments of kusa grass? ๑๗๖๓. 1763. ‘‘วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา, สิวิกาย รเถน จ; สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา. Having traveled by conveyances, by palanquin and chariot, how does she today, unattended, walk the path on foot? ๑๗๖๔. 1764. ‘‘ยสฺสา มุทุตลา หตฺถา, จรณา จ สุเขธิตา; สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา. She whose hands are soft-palmed and whose feet are delicately raised—how does she today, unattended, walk the path on foot? ๑๗๖๕. 1765. ‘‘ยสฺสา มุทุตลา ปาทา, จรณา จ สุเขธิตา; ปาทุกาหิ สุวณฺณาหิ, ปีฬมานาว คจฺฉติ; สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, ปถํ คจฺฉติ ปตฺติกา. She whose soles were soft and whose feet were delicately raised, who walked in golden sandals as if in pain—how does she today, unattended, walk the path on foot? ๑๗๖๖. 1766. ‘‘ยาสฺสุ อิตฺถิสหสฺสานํ, ปุรโต คจฺฉติ มาลินี; สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, วนํ คจฺฉติ เอกิกา. She who, adorned with garlands, once walked before thousands of women—how does she today, unattended, go into the forest alone? ๑๗๖๗. 1767. ‘‘ยาสฺสุ สิวาย สุตฺวาน, มุหุํ อุตฺตสเต ปุเร; สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, วนํ คจฺฉติ ภีรุกา. She who formerly, upon hearing the cry of a jackal in the palace, would often tremble with fear—how does she, the timid one, today go into the forest unattended? ๑๗๖๘. 1768. ‘‘ยาสฺสุ [Pg.267] อินฺทสโคตฺตสฺส, อุลูกสฺส ปวสฺสโต; สุตฺวาน นทโต ภีตา, วารุณีว ปเวธติ; สา กถชฺช อนุชฺฌงฺคี, วนํ คจฺฉติ ภีรุกา. She who formerly, hearing the hooting of the owl of Indra's lineage, would tremble in fear like Vāruṇī; how does that timid one, she of graceful form, go to the forest today? ๑๗๖๙. 1769. ‘‘สกุณี หตปุตฺตาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ; จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ. Like a bird whose young are killed, seeing its empty nest, long shall I grieve in sorrow, having come to this empty city. ๑๗๗๐. 1770. ‘‘สกุณี หตปุตฺตาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ; กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี. Like a bird whose young are killed, seeing its empty nest, I shall become thin and pale, not seeing my beloved children. ๑๗๗๑. 1771. ‘‘สกุณี หตปุตฺตาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ; เตน เตน ปธาวิสฺสํ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี. Like a bird whose young are killed, seeing its empty nest, I shall run here and there, not seeing my beloved children. ๑๗๗๒. 1772. ‘‘กุรรี หตฉาปาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ; จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ. Like an osprey whose young are killed, seeing its empty nest, long shall I grieve in sorrow, having come to this empty city. ๑๗๗๓. 1773. ‘‘กุรรี หตฉาปาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ; กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี. Like an osprey whose young are killed, seeing its empty nest, I shall become thin and pale, not seeing my beloved children. ๑๗๗๔. 1774. ‘‘กุรรี หตฉาปาว, สุญฺญํ ทิสฺวา กุลาวกํ; เตน เตน ปธาวิสฺสํ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี. Like an osprey whose young are killed, seeing its empty nest, I shall run here and there, not seeing my beloved children. ๑๗๗๕. 1775. ‘‘สา นูน จกฺกวากีว, ปลฺลลสฺมึ อนูทเก; จิรํ ทุกฺเขน ฌายิสฺสํ, สุญฺญํ อาคมฺมิมํ ปุรํ. Surely, like a female ruddy shelduck in a waterless pool, long shall I grieve in sorrow, having come to this empty city. ๑๗๗๖. 1776. ‘‘สา นูน จกฺกวากีว, ปลฺลลสฺมึ อนูทเก; กิสา ปณฺฑุ ภวิสฺสามิ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี. Surely, like a female ruddy shelduck in a waterless pool, I shall become thin and pale, not seeing my beloved children. ๑๗๗๗. 1777. ‘‘สา นูน จกฺกวากีว, ปลฺลลสฺมึ อนูทเก; เตน เตน ปธาวิสฺสํ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสตี. Surely, like a female ruddy shelduck in a waterless pool, I shall run here and there, not seeing my beloved children. ๑๗๗๘. 1778. ‘‘เอวํ เม วิลปนฺติยา, ราชา ปุตฺตํ อทูสกํ; ปพฺพาเชสิ วนํ รฏฺฐา, มญฺเญ หิสฺสามิ ชีวิต’’นฺติ. While I am lamenting thus, the king has banished my innocent son from the kingdom to the forest. I think I shall give up my life. ตตฺถ กณิการาวาติ สุวณฺณาภรณสุวณฺณวตฺถปฏิมณฺฑิตตฺตา สุปุปฺผิตา กณิการา วิย. ยายนฺตมนุยายนฺตีติ อุยฺยานวนกีฬาทีนํ อตฺถาย [Pg.268] คจฺฉนฺตํ เวสฺสนฺตรํ อนุคจฺฉนฺติ. สฺวชฺเชโกวาติ โส อชฺช เอโกว หุตฺวา คมิสฺสติ. อนีกานีติ หตฺถานีกาทีนิ. คนฺธารา ปณฺฑุกมฺพลาติ คนฺธารรฏฺเฐ อุปฺปนฺนา สตสหสฺสคฺฆนกา เสนาย ปารุตา รตฺตกมฺพลา. หาหิตีติ ขนฺเธ กตฺวา หริสฺสติ. ปวิสนฺตนฺติ ปวิสนฺตสฺส. กสฺมา จีรํ น พชฺฌเรติ กสฺมา พนฺธิตุํ ชานนฺตา วากจีรํ น พนฺธนฺติ. ราชปพฺพชิตาติ ราชาโน หุตฺวา ปพฺพชิตา. โขมโกฏุมฺพรานีติ โขมรฏฺเฐ โกฏุมฺพรรฏฺเฐ อุปฺปนฺนานิ สาฏกานิ. Therein, ‘like a kaṇikāra tree’ means: because she is adorned with golden ornaments and golden garments, she is like a fully blossomed kaṇikāra tree. ‘Following him as he goes’ means: they followed Vessantara as he went for the purpose of amusement in parks and groves. ‘He today alone’ means: so today he will go, having become alone. ‘Troops’ means: elephant divisions and so forth. ‘Gandhāran pale blankets’ means: red blankets produced in the Gandhāra kingdom, worth a hundred thousand, worn by the army. ‘Will carry’ means: he will carry it, having placed it on his shoulder. ‘Entering’ means: of him who is entering. ‘Why are the bark garments not tied?’ means: why do they, knowing how to tie them, not tie the bark garments? ‘Royal renunciants’ means: those who have gone forth after being kings. ‘Khomaka and Koṭumbara’ means: cloths produced in the Khoma and Koṭumbara countries. สา กถชฺชาติ สา กถํ อชฺช. อนุชฺฌงฺคีติ อครหิตองฺคี. ปีฬมานาว คจฺฉตีติ กมฺปิตฺวา กมฺปิตฺวา ติฏฺฐนฺตี วิย คจฺฉติ. ยาสฺสุ อิตฺถิสหสฺสานนฺติอาทีสุ อสฺสูติ นิปาโต, ยาติ อตฺโถ. ‘‘ยา สา’’ติปิ ปาโฐ. สิวายาติ สิงฺคาลิยา. ปุเรติ ปุพฺเพ นคเร วสนฺตี. อินฺทสโคตฺตสฺสาติ โกสิยโคตฺตสฺส. วารุณีวาติ เทวตาปวิฏฺฐา ยกฺขทาสี วิย. ทุกฺเขนาติ ปุตฺตวิโยคโสกทุกฺเขน. อาคมฺมิ มํ ปุรนฺติ อิมํ มม ปุตฺเต คเต ปุตฺตนิเวสนํ อาคนฺตฺวา. ปิเย ปุตฺเตติ เวสฺสนฺตรญฺเจว มทฺทิญฺจ สนฺธายาห. หตฉาปาติ หตโปตกา. ปพฺพาเชสิ วนํ รฏฺฐาติ ยทิ นํ รฏฺฐา ปพฺพาเชสีติ. ‘Sā kathajja’ means: sā kathaṃ ajja (how is it that she today?). ‘Anujjhaṅgī’ means: of blameless limbs. ‘She goes as if oppressed’ means: she goes as if trembling and stopping repeatedly. In verses such as ‘Yāssu itthisahassānaṃ,’ ‘assu’ is a particle; the meaning is ‘yā’ (who). ‘Yā sā’ is also a reading. ‘Sivāya’ means: of a female jackal. ‘Pure’ means: formerly, dwelling in the city. ‘Of Indra’s lineage’ means: of the Kosiya clan. ‘Like Vāruṇī’ means: like a female yakkha-servant possessed by a deity. ‘With sorrow’ means: with the sorrow and grief of separation from her children. ‘Āgamma imaṃ puraṃ’ means: having come to this dwelling of my son, after my children have gone. ‘Beloved children’ means: he says this referring to both Vessantara and Maddī. ‘Hatachāpā’ means: whose young ones are killed. ‘Pabbājesi vanaṃ raṭṭhā’ means: if you banish him from the kingdom. เทวิยา ปริเทวิตสทฺทํ สุตฺวา สพฺพา สญฺชยสฺส สิวิกญฺญา สมาคตา ปกฺกนฺทึสุ. ตาสํ ปกฺกนฺทิตสทฺทํ สุตฺวา มหาสตฺตสฺสปิ นิเวสเน ตเถว ปกฺกนฺทึสุ. อิติ ทฺวีสุ ราชกุเลสุ เกจิ สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา วาตเวเคน ปมทฺทิตา สาลา วิย ปติตฺวา ปริวตฺตมานา ปริเทวึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having heard the sound of the queen’s lamentation, all of Sañjaya’s ladies-in-waiting gathered and wailed aloud. Hearing the sound of their wailing, those in the Great Being’s residence also wailed in the same way. Thus, in both royal households, some, unable to maintain their composure, like sāla trees crushed by the force of the wind, fell down and, rolling about, lamented. The Teacher, making this matter clear, said: ๑๗๗๙. 1779. ‘‘ตสฺสา ลาลปฺปิตํ สุตฺวา, สพฺพา อนฺเตปุเร พหู; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, สิวิกญฺญา สมาคตา. Hearing her lamentation, all the many ladies-in-waiting in the inner palace gathered together; raising their arms, they wailed aloud. ๑๗๘๐. 1780. ‘‘สาลาว สมฺปมถิตา, มาลุเตน ปมทฺทิตา; เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ, เวสฺสนฺตรนิเวสเน. Like sāla trees violently shaken and crushed by the wind, the sons and wives lie in Vessantara’s dwelling. ๑๗๘๑. 1781. ‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, เวสฺสนฺตรนิเวสเน. The royal ladies and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wailed aloud in Vessantara’s dwelling. ๑๗๘๒. 1782. ‘‘หตฺถาโรหา [Pg.269] อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, เวสฺสนฺตรนิเวสเน. Elephant riders and army commanders, charioteers and foot soldiers, raising their arms, wailed aloud in Vessantara’s dwelling. ๑๗๘๓. 1783. ‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ; อถ เวสฺสนฺตโร ราชา, ทานํ ทาตุํ อุปาคมิ. Then, at the end of the night, toward the rising of the sun, King Vessantara approached to give gifts. ๑๗๘๔. 1784. ‘‘วตฺถานิ วตฺถกามานํ, โสณฺฑานํ เทถ วารุณึ; โภชนํ โภชนตฺถีนํ, สมฺมเทว ปเวจฺฉถ. Give clothes to those who desire clothes, give intoxicating drink to drunkards; provide food to those who need food—distribute everything properly. ๑๗๘๕. 1785. ‘‘มา จ กญฺจิ วนิพฺพเก, เหฏฺฐยิตฺถ อิธาคเต; ตปฺเปถ อนฺนปาเนน, คจฺฉนฺตุ ปฏิปูชิตา. Do not harass any mendicant who has come here. Satisfy them with food and drink; let them depart, having been duly honored. ๑๗๘๖. 1786. ‘‘อเถตฺถ วตฺตตี สทฺโท, ตุมุโล เภรโว มหา; ทาเนน ตํ นีหรนฺติ, ปุน ทานํ อทา ตุวํ. Then a sound arose there, tumultuous, terrible, and great: ‘They are banishing him for his giving, and you are giving gifts yet again!’ ๑๗๘๗. 1787. ‘‘เต สุ มตฺตา กิลนฺตาว, สมฺปตนฺติ วนิพฺพกา; นิกฺขมนฺเต มหาราเช, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. Those mendicants rush forth as if overjoyed and yet weary, as the great king departs, the prosperer of the Sivi kingdom. ๑๗๘๘. 1788. ‘‘อจฺเฉจฺฉุํ วต โภ รุกฺขํ, นานาผลธรํ ทุมํ; ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ. Alas, sirs, they have cut down the tree, the tree that bears various fruits; in that they banish the innocent Vessantara from the kingdom. ๑๗๘๙. 1789. ‘‘อจฺเฉจฺฉุํ วต โภ รุกฺขํ, สพฺพกามททํ ทุมํ; ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ. Alas, sirs, they have cut down the tree, the tree that grants all desires; in that they banish the innocent Vessantara from the kingdom. ๑๗๙๐. 1790. ‘‘อจฺเฉจฺฉุํ วต โภ รุกฺขํ, สพฺพกามรสาหรํ; ยถา เวสฺสนฺตรํ รฏฺฐา, ปพฺพาเชนฺติ อทูสกํ. Alas, sirs, they have cut down the tree, the tree that brings all delightful essences; in that they banish the blameless Vessantara from the kingdom. ๑๗๙๑. 1791. ‘‘เย วุฑฺฒา เย จ ทหรา, เย จ มชฺฌิมโปริสา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, นิกฺขมนฺเต มหาราเช; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. The old, the young, and those of middle age, raising their arms, wailed aloud as the great king departed, the prosperer of the Sivi kingdom. ๑๗๙๒. 1792. ‘‘อติยกฺขา วสฺสวรา, อิตฺถาคารา จ ราชิโน; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, นิกฺขมนฺเต มหาราเช; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. The high-ranking ladies and chief consorts, and the women of the king’s household, raising their arms, wailed aloud as the great king departed, the prosperer of the Sivi kingdom. ๑๗๙๓. 1793. ‘‘ถิโยปิ [Pg.270] ตตฺถ ปกฺกนฺทุํ, ยา ตมฺหิ นคเร อหุ; นิกฺขมนฺเต มหาราเช, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. The women, too, who were in that city wailed there, as the great king departed, the prosperer of the Sivi kingdom. ๑๗๙๔. 1794. ‘‘เย พฺราหฺมณา เย จ สมณา, อญฺเญ วาปิ วนิพฺพกา; พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘อธมฺโม กิร โภ’ อิติ. The brahmins and ascetics, and other mendicants as well, raising their arms, wailed aloud, saying, ‘Sirs, this is surely unrighteous!’ ๑๗๙๕. 1795. ‘‘ยถา เวสฺสนฺตโร ราชา, ยชมาโน สเก ปุเร; สิวีนํ วจนตฺเถน, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ. Just as King Vessantara, making offerings in his own city, is banished from his own kingdom by the word of the Sivi people. ๑๗๙๖. 1796. ‘‘สตฺต หตฺถิสเต ทตฺวา, สพฺพาลงฺการภูสิเต; สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค, เหมกปฺปนวาสเส; Having given seven hundred elephants, adorned with all ornaments, with golden girths, and with golden trappings and cloths; ๑๗๙๗. 1797. ‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, โตมรงฺกุสปาณิภิ; เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ. Mounted by elephant trainers, bearing spears and goads in hand—this King Vessantara is banished from his own kingdom. ๑๗๙๘. 1798. ‘‘สตฺต อสฺสสเต ทตฺวา, สพฺพาลงฺการภูสิเต; อาชานีเยว ชาติยา, สินฺธเว สีฆวาหเน. Having given seven hundred horses, adorned with all ornaments, thoroughbreds of noble breed, swift steeds of Sindh; ๑๗๙๙. 1799. ‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, อิลฺลิยาจาปธาริภิ; เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ. Mounted by horse trainers, bearing short swords and bows—this King Vessantara is banished from his own kingdom. ๑๘๐๐. 1800. ‘‘สตฺต รถสเต ทตฺวา, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช; ทีเป อโถปิ เวยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต. Having given seven hundred chariots, well-equipped, with raised banners, covered with leopard and tiger skins, adorned with all ornaments; ๑๘๐๑. 1801. ‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ; เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ. Mounted by charioteers, with bows in hand and armored—this King Vessantara is banished from his own kingdom. ๑๘๐๒. 1802. ‘‘สตฺต อิตฺถิสเต ทตฺวา, เอกเมกา รเถ ฐิตา; สนฺนทฺธา นิกฺขรชฺชูหิ, สุวณฺเณหิ อลงฺกตา. Having given seven hundred women, each standing in a chariot, adorned with golden cords, decorated with gold. ๑๘๐๓. 1803. ‘‘ปีตาลงฺการา ปีตวสนา, ปีตาภรณภูสิตา; อาฬารปมฺหา หสุลา, สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา; เอส เวสฺสนฺตรา ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ. With yellow ornaments, clad in yellow garments, adorned with yellow jewelry; with curved eyelashes, gently smiling, well-proportioned, and slender-waisted—this King Vessantara is banished from his own kingdom. ๑๘๐๔. 1804. ‘‘สตฺต เธนุสเต ทตฺวา, สพฺพา กํสุปธารณา; เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ. Having given seven hundred milch-cows, all with silver milk pails—this King Vessantara is banished from his own kingdom. ๑๘๐๕. 1805. ‘‘สตฺต [Pg.271] ทาสิสเต ทตฺวา, สตฺต ทาสสตานิ จ; เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ. Having given seven hundred female slaves and seven hundred male slaves—this King Vessantara is banished from his own kingdom. ๑๘๐๖. 1806. ‘‘หตฺถี อสฺสรเถ ทตฺวา, นาริโย จ อลงฺกตา; เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ. Having given elephants, horses, chariots, and adorned women—this King Vessantara is banished from his own kingdom. ๑๘๐๗. 1807. ‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ; มหาทาเน ปทินฺนมฺหิ, เมทนี สมฺปกมฺปถ. Then it was terrifying, then it was hair-raising; when the great gift was being given, the earth trembled. ๑๘๐๘. 1808. ‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ; ยํ ปญฺชลิกโต ราชา, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชตี’’ติ. Then it was terrifying, then it was hair-raising, when the king, with hands joined in reverence, is banished from his own kingdom. ตตฺถ สิวิกญฺญาติ ภิกฺขเว, ผุสฺสติยา ปริเทวิตสทฺทํ สุตฺวา สพฺพาปิ สญฺชยสฺส สิวิรญฺโญ อิตฺถิโย สมาคตา หุตฺวา ปกฺกนฺทุํ ปริเทวึสุ. เวสฺสนฺตรนิเวสเนติ ตตฺถ อิตฺถีนํ ปกฺกนฺทิตสทฺทํ สุตฺวา เวสฺสนฺตรสฺสปิ นิเวสเน ตเถว ปกฺกนฺทิตฺวา ทฺวีสุ ราชกุเลสุ เกจิ สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา วาตเวเคน สมฺปมถิตา สาลา วิย ปติตฺวา ปริวตฺตนฺตา ปริเทวึสุ. ตโต รตฺยา วิวสาเนติ ภิกฺขเว, ตโต ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน สูริเย อุคฺคเต ทานเวยฺยาวติกา ‘‘ทานํ ปฏิยาทิต’’นฺติ รญฺโญ อาโรจยึสุ. อถ เวสฺสนฺตโร ราชา ปาโตว นฺหตฺวา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต สาทุรสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มหาชนปริวุโต สตฺตสตกํ มหาทานํ ทาตุํ ทานคฺคํ อุปาคมิ. Therein, O monks, regarding ‘the Sivi maidens’: hearing the sound of Phussatī’s lamentation, all the women of Sañjaya, the Sivi king, gathered and wailed and lamented. Regarding ‘at Vessantara’s dwelling’: hearing the sound of the women’s wailing there, likewise in Vessantara’s dwelling they wailed, and in the two royal families some, unable to remain standing on their own, fell like sāla trees struck by the force of the wind, and rolling about, they lamented. Regarding ‘Then at the end of the night,’ O monks: then, at the passing of that night, when the sun had risen, the attendants for the gift-giving announced to the king, ‘The gifts are prepared.’ Then King Vessantara, having bathed early in the morning and adorned himself with all his ornaments, ate a meal of fine flavors, and surrounded by a great multitude, he approached the alms-hall to give the great gift of the seven hundreds. เทถาติ ตตฺถ คนฺตฺวา สฏฺฐิสหสฺสอมจฺเจ อาณาเปนฺโต เอวมาห. วารุณินฺติ ‘‘มชฺชทานํ นาม นิปฺผล’’นฺติ ชานาติ, เอวํ สนฺเตปิ ‘‘สุราโสณฺฑา ทานคฺคํ ปตฺวา ‘เวสฺสนฺตรสฺส ทานคฺเค สุรํ น ลภิมฺหา’ติ วตฺตุํ มา ลภนฺตู’’ติ ทาเปสิ. วนิพฺพเกติ วนิพฺพกชเนสุ กญฺจิ เอกมฺปิ มา วิเหฐยิตฺถ. ปฏิปูชิตาติ มยา ปูชิตา หุตฺวา ยถา มํ โถมยมานา คจฺฉนฺติ, ตถา ตุมฺเห กโรถาติ วทติ. Regarding ‘Give’: having gone there, he commanded sixty thousand ministers, saying thus. Regarding ‘liquor’: he knew that ‘the gift of intoxicants is indeed fruitless,’ yet even so, he had it given, thinking, ‘Let not the drunkards, having come to the alms-hall, get to say, “We did not receive liquor at Vessantara’s alms-hall.”’ Regarding ‘mendicants’: ‘Do not trouble even a single one among the mendicant folk.’ Regarding ‘duly honored’: ‘Having been honored by me, as they depart praising me, so should you act,’ he said. อิติ โส สุวณฺณาลงฺการานํ สุวณฺณธชานํ เหมชาลปฺปฏิจฺฉนฺนานํ หตฺถีนํ สตฺตสตานิ จ, ตถารูปานญฺเญว อสฺสานํ สตฺตสตานิ จ, สีหจมฺมาทีหิ ปริกฺขิตฺตานํ นานารตนวิจิตฺรานํ สุวณฺณธชานํ รถานํ สตฺตสตานิ, สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตานํ อุตฺตมรูปธรานํ ขตฺติยกญฺญาทีนํ อิตฺถีนํ สตฺตสตานิ, สุวินีตานํ สุสิกฺขิตานํ ทาสานํ สตฺตสตานิ, ตถา [Pg.272] ทาสีนํ สตฺตสตานิ, วรอุสภเชฏฺฐกานํ กุณฺโฑปโทหินีนํ เธนูนํ สตฺตสตานิ, อปริมาณานิ ปานโภชนานีติ สตฺตสตกํ มหาทานํ อทาสิ. ตสฺมึ เอวํ ทานํ ททมาเน เชตุตฺตรนครวาสิโน ขตฺติยพฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทาทโย ‘‘สามิ, เวสฺสนฺตร สิวิรฏฺฐวาสิโน ตํ ‘ทานํ เทตี’ติ ปพฺพาเชนฺติ, ตฺวํ ปุน ทานเมว เทสี’’ติ ปริเทวึสุ. เตน วุตฺตํ – Thus he gave the great gift of the seven hundreds: seven hundred elephants with golden ornaments, golden banners, and covered with golden nets; likewise, seven hundred horses of the same description; seven hundred chariots covered with the skins of lions and other animals, variegated with various jewels, and with golden banners; seven hundred women, such as khattiya maidens, adorned with all ornaments and possessing the most excellent forms; seven hundred well-trained and well-disciplined male slaves; likewise, seven hundred female slaves; seven hundred milch-cows that could fill the pail, led by excellent bulls; and immeasurable food and drink. While he was giving this gift, the khattiyas, brahmins, vessas, and suddas dwelling in the city of Jetuttara lamented, saying, ‘Lord Vessantara, the inhabitants of the Sivi kingdom are banishing you for giving gifts, yet you give gifts again!’ Therefore it was said: ๑๘๐๙. 1809. ‘‘อเถตฺถ วตฺตตี สทฺโท, ตุมุโล เภรโว มหา; ทาเนน ตํ นีหรนฺติ, ปุน ทานํ อทา ตุว’’นฺติ. Then a sound arose there, tumultuous, terrifying, and great: ‘For his gift-giving they banish him, yet you have given gifts again!’ ทานปฏิคฺคาหกา ปน ทานํ คเหตฺวา ‘‘อิทานิ กิร เวสฺสนฺตโร ราชา อมฺเห อนาเถ กตฺวา อรญฺญํ ปวิสิสฺสติ, อิโต ปฏฺฐาย กสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามา’’ติ ฉินฺนปาทา วิย ปตนฺตา อาวตฺตนฺตา ปริวตฺตนฺตา มหาสทฺเทน ปริเทวึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – But the recipients of the gifts, having accepted them, lamented with a great cry, falling, turning, and rolling about as if their feet were cut off, saying, ‘Now, it seems, King Vessantara will make us destitute and enter the forest. From now on, to whom shall we go?’ To clarify this matter, the Teacher said: ๑๘๑๐. 1810. ‘‘เต สุ มตฺตา กิลนฺตาว, สมฺปตนฺติ วนิพฺพกา; นิกฺขมนฺเต มหาราเช, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ. Those beggars, as though drunk and weary, collapsed, as the great king, the promoter of the Sivi kingdom’s prosperity, was departing. ตตฺถ เต สุ มตฺตาติ สุ-กาโร นิปาตมตฺโต, เต วนิพฺพกาติ อตฺโถ. มตฺตา กิลนฺตาวาติ มตฺตา วิย กิลนฺตา วิย จ หุตฺวา. สมฺปตนฺตีติ ปริวตฺติตฺวา ภูมิยํ ปตนฺติ. อจฺเฉจฺฉุํ วตาติ ฉินฺทึสุ, วตาติ นิปาตมตฺตํ. ยถาติ เยน การเณน. อติยกฺขาติ ภูตวิชฺชา อิกฺขณิกาปิ. วสฺสวราติ อุทฺธฏพีชา โอโรธปาลกา. วจนตฺเถนาติ วจนการเณน. สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชตีติ อตฺตโน รฏฺฐา นิคฺคจฺฉติ. คามณีเยหีติ หตฺถาจริเยหิ. อาชานีเยวาติ ชาติสมฺปนฺเน. คามณีเยหีติ อสฺสาจริเยหิ. อิลฺลิยาจาปธาริภีติ อิลฺลิยญฺจ จาปญฺจ ธาเรนฺเตหิ. ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆติ ทีปิจมฺมพฺยคฺฆจมฺมปริกฺขิตฺเต. เอกเมกา รเถ ฐิตาติ โส กิร เอกเมกํ อิตฺถิรตนํ รเถ ฐเปตฺวา อฏฺฐอฏฺฐวณฺณทาสีหิ ปริวุตํ กตฺวา อทาสิ. Therein, ‘te su mattā’: the particle ‘su’ is a mere expletive; the meaning is ‘those beggars.’ ‘Mattā kilantāva’ means being as if drunk and as if weary. ‘Sampatanti’ means they fall to the ground, rolling about. ‘Acchecchuṃ vata’: they cut off; ‘vata’ is a mere particle. ‘Yathā’: for which reason. ‘Atiyakkhā’: those skilled in demonology and also fortune-tellers. ‘Vassavarā’: castrated harem guards. ‘Vacanatthena’: by reason of the word. ‘Samhā raṭṭhā nirajjati’: he goes forth from his own kingdom. ‘Gāmaṇīyehi’: by elephant trainers. ‘Ājānīyeva’: endowed with noble birth. ‘Gāmaṇīyehi’: by horse trainers. ‘Illiyācāpadhāribhi’: by those bearing short swords and bows. ‘Dīpe athopi veyyagghe’: covered with the skins of leopards and tigers. ‘Ekamekā rathe ṭhitā’: it seems he placed one jewel of a woman in each chariot, surrounded by eight female slaves from the eight classes, and gave her away. นิกฺขรชฺชูหีติ สุวณฺณสุตฺตมเยหิ ปามงฺเคหิ. อาฬารปมฺหาติ วิสาลกฺขิคณฺฑา. หสุลาติ มฺหิตปุพฺพงฺคมกถา. สุสญฺญาติ สุสฺโสณิโย. ตนุมชฺฌิมาติ [Pg.273] กรตลมิว ตนุมชฺฌิมภาคา. ตทา ปน เทวตาโย ชมฺพุทีปตเล ราชูนํ ‘‘เวสฺสนฺตโร ราชา มหาทานํ เทตี’’ติ อาโรจยึสุ, ตสฺมา เต ขตฺติยา เทวตานุภาเวนาคนฺตฺวา ตา คณฺหิตฺวา ปกฺกมึสุ. กํสุปธารณาติ อิธ กํสนฺติ รชตสฺส นามํ, รชตมเยน ขีรปฏิจฺฉนภาชเนน สทฺธิญฺเญว อทาสีติ อตฺโถ. ปทินฺนมฺหีติ ทียมาเน. สมฺปกมฺปถาติ ทานเตเชน กมฺปิตฺถ. ยํ ปญฺชลิกโตติ ยํ โส เวสฺสนฺตโร ราชา มหาทานํ ทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อตฺตโน ทานํ นมสฺสมาโน ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส เม อิทํ ปจฺจโย โหตู’’ติ ปญฺชลิกโต อโหสิ, ตทาปิ ภีสนกเมว อโหสิ, ตสฺมึ ขเณ ปถวี กมฺปิตฺถาติ อตฺโถ. นิรชฺชตีติ เอวํ กตฺวา นิคฺคจฺฉติเยว, น โกจิ นํ นิวาเรตีติ อตฺโถ. ‘Nikkharajjūhi’: with head-ornaments made of golden thread. ‘Āḷārapamhā’: with large eyes and prominent cheeks. ‘Hasulā’: speech preceded by a smile. ‘Susaññā’: with beautiful hips. ‘Tanumajjhimā’: with a middle part as slender as the palm of a hand. At that time, the deities announced to the kings on the continent of Jambudīpa, ‘King Vessantara is giving a great gift.’ Therefore those khattiyas, by the power of the deities, came, took those women, and departed. ‘Kaṃsupadhāraṇā’: here ‘kaṃsa’ is a name for silver; the meaning is that he gave them together with a silver vessel for receiving milk. ‘Padinnamhi’: while it was being given. ‘Sampakampatha’: it trembled by the power of the gift. ‘Yaṃ pañjalikato’: when King Vessantara, having given the great gift, raised his folded hands and, paying homage to his own gift, became one with hands joined in reverence, wishing, ‘May this be a condition for my omniscience,’ at that time also it was terrifying; at that moment the earth trembled—this is the meaning. ‘Nirajjati’: having done so, he simply goes forth; no one stops him—this is the meaning. อปิจ โข ตสฺส ทานํ ททนฺตสฺเสว สายํ อโหสิ. โส อตฺตโน นิเวสนเมว คนฺตฺวา ‘‘มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา สฺเว คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อลงฺกตรเถน มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐานํ คโต. มทฺทีเทวีปิ ‘‘อหํ สามินา สทฺธึ คนฺตฺวา มาตาปิตโร อนุชานาเปสฺสามี’’ติ เตเนว สทฺธึ คตา. มหาสตฺโต ปิตรํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน คมนภาวํ กเถสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Moreover, while he was giving the gift, evening came upon him. He went to his own dwelling, thinking, "Having paid respects to my parents, I will depart tomorrow." Then, in a decorated chariot, he went to the residence of his parents. Queen Maddī also thought, "I will go with my lord and seek permission from his parents," and so she went with him. The Great Being, having paid respects to his father, informed him of his departure. The Teacher, making this matter clear, said: ๑๘๑๑. 1811. ‘‘อามนฺตยิตฺถ ราชานํ, สญฺชยํ ธมฺมินํ วรํ; อวรุทฺธสิ มํ เทว, วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ. "He addressed King Sañjaya, the best of righteous ones: 'You have banished me, O deva; I shall go to Vaṅka mountain.' ๑๘๑๒. 1812. ‘‘เย หิ เกจิ มหาราช, ภูตา เย จ ภวิสฺสเร; อติตฺตาเยว กาเมหิ, คจฺฉนฺติ ยมสาธนํ. "Indeed, O great king, whatever beings have been, and whatever will be, unsatisfied with sensual pleasures, they go to Yama's domain." ๑๘๑๓. 1813. ‘‘สฺวาหํ สเก อภิสฺสสึ, ยชมาโน สเก ปุเร; สิวีนํ วจนตฺเถน, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชหํ. "While making offerings in my own city, I have afflicted my own people; by the word of the Sivis, I am banished from my own kingdom." ๑๘๑๔. 1814. ‘‘อฆํ ตํ ปฏิเสวิสฺสํ, วเน วาฬมิคากิณฺเณ; ขคฺคทีปินิเสวิเต, อหํ ปุญฺญานิ กโรมิ; ตุมฺเห ปงฺกมฺหิ สีทถา’’ติ. "I shall endure that hardship in the forest, teeming with beasts of prey, frequented by rhinoceroses and leopards. I will perform meritorious deeds, while you sink in the mire." ตตฺถ ธมฺมินํ วรนฺติ ธมฺมิกราชูนํ อนฺตเร อุตฺตมํ. อวรุทฺธสีติ รฏฺฐา นีหรสิ. ภูตาติ อตีตา. ภวิสฺสเรติ เย จ อนาคเต ภวิสฺสนฺติ[Pg.274], ปจฺจุปฺปนฺเน จ นิพฺพตฺตา. ยมสาธนนฺติ ยมรญฺโญ อาณาปวตฺติฏฺฐานํ. สฺวาหํ สเก อภิสฺสสินฺติ โส อหํ อตฺตโน นครวาสิโนเยว ปีเฬสึ. กึ กโรนฺโต? ยชมาโน สเก ปุเรติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘โส อห’’นฺติ ลิขิตํ. นิรชฺชหนฺติ นิกฺขนฺโต อหํ. อฆํ ตนฺติ ยํ อรญฺเญ วสนฺเตน ปฏิเสวิตพฺพํ ทุกฺขํ, ตํ ปฏิเสวิสฺสามิ. ปงฺกมฺหีติ ตุมฺเห ปน กามปงฺกมฺหิ สีทถาติ วทติ. Herein, 'dhamminaṃ varaṃ' means the most excellent among righteous kings. 'Avaruddhasi' means you banish from the kingdom. 'Bhūtā' refers to those who have been in the past. 'Bhavissare' refers to those who will be in the future, and those who are presently arisen. 'Yamasādhanaṃ' means the place where King Yama's command holds sway. 'Svāhaṃ sake abhissasiṃ' means so I oppressed my own city-dwellers. Doing what? 'Yajamāno sake pureti' means making offerings in my own city. In the Pāli, however, it is written as 'so ahaṃ.' 'Nirajjahaṃ' means I have gone forth. 'Aghaṃ taṃ' means that suffering which is to be endured while dwelling in the forest, that I will endure. 'Paṅkamhi' means but you, he says, sink in the mire of sensual pleasures. อิติ มหาสตฺโต อิมาหิ จตูหิ คาถาหิ ปิตรา สทฺธึ กเถตฺวา มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปนฺโต เอวมาห – Thus the Great Being, having spoken with his father in these four verses, went to his mother, paid homage, and seeking her consent for his going forth, said this: ๑๘๑๕. 1815. ‘‘อนุชานาหิ มํ อมฺม, ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ; สฺวาหํ สเก อภิสฺสสึ, ยชมาโน สเก ปุเร; สิวีนํ วจนตฺเถน, สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชหํ. "Grant me permission, mother, for the ascetic life is pleasing to me. While making offerings in my own city, I have afflicted my own people. By the word of the Sivis, I am banished from my own kingdom." ๑๘๑๖. 1816. ‘‘อฆํ ตํ ปฏิเสวิสฺสํ, วเน วาฬมิคากิณฺเณ; ขคฺคทีปินิเสวิเต, อหํ ปุญฺญานิ กโรมิ; ตุมฺเห ปงฺกมฺหิ สีทถา’’ติ. "I shall endure that hardship in the forest, teeming with beasts of prey, frequented by rhinoceroses and leopards. I will perform meritorious deeds, while you sink in the mire." ตํ สุตฺวา ผุสฺสตี อาห – Hearing that, Phusatī said: ๑๘๑๗. 1817. ‘‘อนุชานามิ ตํ ปุตฺต, ปพฺพชฺชา เต สมิชฺฌตุ; อยญฺจ มทฺที กลฺยาณี, สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา; "I grant you permission, son, may your going forth be successful. But this Maddī, the beautiful one, of fine form and slender waist, อจฺฉตํ สห ปุตฺเตหิ, กึ อรญฺเญ กริสฺสตี’’ติ. "Let her stay with her sons; what will she do in the forest?" ตตฺถ สมิชฺฌตูติ ฌาเนน สมิทฺธา โหตุ. อจฺฉตนฺติ อจฺฉตุ, อิเธว โหตูติ วทติ. Herein, 'samijjhatu' means may it be accomplished through jhāna. 'Acchataṃ' means let her stay, that is, let her be right here, she says. เวสฺสนฺตโร อาห – Vessantara said: ๑๘๑๘. 1818. ‘‘นาหํ อกามา ทาสิมฺปิ, อรญฺญํ เนตุมุสฺสเห; สเจ อิจฺฉติ อนฺเวตุ, สเจ นิจฺฉติ อจฺฉตู’’ติ. "I would not venture to take even an unwilling slave-girl to the forest. If she wishes, let her follow; if she does not wish, let her stay." ตตฺถ อกามาติ อมฺม, กึ นาเมตํ กเถถ, อหํ อนิจฺฉาย ทาสิมฺปิ เนตุํ น อุสฺสหามีติ. Herein, 'akāmā' means: 'Mother, what is this you say? I am not able to take even a slave-girl against her will.' ตโต ปุตฺตสฺส กถํ สุตฺวา ราชา สุณฺหํ ยาจิตุํ ปฏิปชฺชิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then, hearing his son's words, the king proceeded to entreat his daughter-in-law. Making this matter clear, the Teacher said: ๑๘๑๙. 1819. ‘‘ตโต [Pg.275] สุณฺหํ มหาราชา, ยาจิตุํ ปฏิปชฺชถ; มา จนฺทนสมาจาเร, รโชชลฺลํ อธารยิ. "Then the great king proceeded to entreat his daughter-in-law: 'O you of sandalwood-like grace, do not wear dust and dirt. ๑๘๒๐. 1820. ‘‘มา กาสิยานิ ธาเรตฺวา, กุสจีรํ อธารยิ; ทุกฺโข วาโส อรญฺญสฺมึ, มา หิ ตฺวํ ลกฺขเณ คมี’’ติ. "Do not, having worn fabrics of Kāsi, now wear a robe of kusa grass. Life in the forest is difficult; do not go, O you of auspicious signs.'" ตตฺถ ปฏิปชฺชถาติ ภิกฺขเว, ปุตฺตสฺส กถํ สุตฺวา ราชา สุณฺหํ ยาจิตุํ ปฏิปชฺชิ. จนฺทนสมาจาเรติ โลหิตจนฺทเนน ปริกิณฺณสรีเร. มา หิ ตฺวํ ลกฺขเณ คมีติ สุภลกฺขเณน สมนฺนาคเต มา ตฺวํ อรญฺญํ คมีติ. Herein, 'paṭipajjatha' means: Monks, hearing his son's words, the king proceeded to entreat his daughter-in-law. 'Candanasamācāre' means O you whose body is anointed with red sandalwood. 'Mā hi tvaṃ lakkhaṇe gamī' means O you who are endowed with auspicious signs, do not go to the forest. ๑๘๒๑. 1821. ‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา; นาหํ ตํ สุขมิจฺเฉยฺยํ, ยํ เม เวสฺสนฺตรํ วินา’’ติ. To him the princess Maddī, beautiful in every limb, replied: "I would not desire that happiness which is without my Vessantara." ตตฺถ ตมพฺรวีติ ตํ สสุรํ อพฺรวิ. Herein, 'tamabravī' means she spoke to her father-in-law. ๑๘๒๒. 1822. ‘‘ตมพฺรวิ มหาราชา, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน; อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, วเน เย โหนฺติ ทุสฺสหา. To her the great king, increaser of the Sivi kingdom, said: 'Come, Maddī, listen to the hardships that are in the forest. ๑๘๒๓. 1823. ‘‘พหู กีฏา ปฏงฺคา จ, มกสา มธุมกฺขิกา; เตปิ ตํ ตตฺถ หึ เสยฺยุํ, ตํ เต ทุกฺขตรํ สิยา. "Many insects and flying creatures, mosquitoes and honeybees, will harm you there; that would be most painful for you. ๑๘๒๔. 1824. ‘‘อปเร ปสฺส สนฺตาเป, นทีนุปนิเสวิเต; สปฺปา อชครา นาม, อวิสา เต มหพฺพลา. "Behold other torments in the regions near rivers: there are snakes called pythons, venomless but of great strength. ๑๘๒๕. 1825. ‘‘เต มนุสฺสํ มิคํ วาปิ, อปิ มาสนฺนมาคตํ; ปริกฺขิปิตฺวา โภเคหิ, วสมาเนนฺติ อตฺตโน. "Whatever man or beast may come near, having encircled it with their coils, they bring it under their power. ๑๘๒๖. 1826. ‘‘อญฺเญปิ กณฺหชฏิโน, อจฺฉา นาม อฆมฺมิคา; น เตหิ ปุริโส ทิฏฺโฐ, รุกฺขมารุยฺห มุจฺจติ. "There are others too, the black-pelted ones, bears by name, cruel beasts; no man seen by them escapes by climbing a tree. ๑๘๒๗. 1827. ‘‘สงฺฆฏฺฏยนฺตา สิงฺคานิ, ติกฺขคฺคาติปฺปหาริโน; มหึสา วิจรนฺเตตฺถ, นทึ โสตุมฺพรํ ปติ. "Clashing their horns, with sharp tips and fierce attack, buffaloes roam here towards the river Sotumbara. ๑๘๒๘. 1828. ‘‘ทิสฺวา มิคานํ ยูถานํ, ควํ สญฺจรตํ วเน; เธนุว วจฺฉคิทฺธาว, กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ. "Seeing herds of beasts and cattle wandering in the forest, like a cow longing for its calf, how will you fare, Maddī? ๑๘๒๙. 1829. ‘‘ทิสฺวา [Pg.276] สมฺปติเต โฆเร, ทุมคฺเคสุ ปฺลวงฺคเม; อเขตฺตญฺญาย เต มทฺทิ, ภวิสฺสเต มหพฺภยํ. "Seeing dreadful monkeys leaping in the treetops, great fear will arise in you, Maddī, who are unfamiliar with the region." ๑๘๓๐. 1830. ‘‘ยา ตฺวํ สิวาย สุตฺวาน, มุหุํ อุตฺตสยี ปุเร; สา ตฺวํ วงฺกมนุปฺปตฺตา, กถํ มทฺทิ กริสฺสสิ. "You who formerly trembled in the city upon hearing the howl of a jackal, how will you fare now, Maddī, having come to Mount Vanka?" ๑๘๓๑. 1831. ‘‘ฐิเต มชฺฌนฺหิเก กาเล, สนฺนิสินฺเนสุ ปกฺขิสุ; สณเตว พฺรหารญฺญํ, ตตฺถ กึ คนฺตุมิจฺฉสี’’ติ. "At the time of midday, when the birds are settled, the great forest seems to resound; why do you wish to go there?" ตตฺถ ตมพฺรวีติ ตํ สุณฺหํ อพฺรวิ. อปเร ปสฺส สนฺตาเปติ อญฺเญปิ สนฺตาเป ภยชนเก เปกฺข. นทีนุปนิเสวิเตติ นทีนํ อุปนิเสวิเต อาสนฺนฏฺฐาเน, นทีกูเล วสนฺเตติ อตฺโถ. อวิสาติ นิพฺพิสา. อปิ มาสนฺนนฺติ อาสนฺนํ อตฺตโน สรีรสมฺผสฺสํ อาคตนฺติ อตฺโถ. อฆมฺมิคาติ อฆกรา มิคา, ทุกฺขาวหา มิคาติ อตฺโถ. นทึ โสตุมฺพรํ ปตีติ โสตุมฺพราย นาม นทิยา ตีเร. ยูถานนฺติ ยูถานิ, อยเมว วา ปาโฐ. เธนุว วจฺฉคิทฺธาวาติ ตว ทารเก อปสฺสนฺตี วจฺฉคิทฺธา เธนุ วิย กถํ กริสฺสสิ. ว-กาโร ปเนตฺถ นิปาตมตฺโตว. สมฺปติเตติ สมฺปตนฺเต. โฆเรติ ภีสนเก วิรูเป. ปฺลวงฺคเมติ มกฺกเฏ. อเขตฺตญฺญายาติ อรญฺญภูมิอกุสลตาย. ภวิสฺสเตติ ภวิสฺสติ. สิวาย สุตฺวานาติ สิงฺคาลิยา สทฺทํ สุตฺวา. มุหุนฺติ ปุนปฺปุนํ. อุตฺตสยีติ อุตฺตสสิ. สณเตวาติ นทติ วิย สณนฺตํ วิย ภวิสฺสติ. "'There he spoke to her' means he spoke to his daughter-in-law. 'Apare passa santāpe' means 'look at other fearful, danger-bringing torments'. 'Nadīnupanisevite' means 'in a place frequented by rivers, a nearby place, meaning dwelling on the riverbanks'. 'Avisā' means 'without venom'. 'Api māsannaṃ' means 'approaching close, coming into contact with one's own body'. 'Aghammigā' means 'harmful animals, meaning animals that bring suffering'. 'Nadiṃ sotumbaraṃ pati' means 'on the bank of the river named Sotumbarā'. 'Yūthānanti' means 'herds', or this may be the reading. 'Dhenuva vacchagiddhāva' means 'how will you act, not seeing your children, like a cow longing for her calf'. The particle 'va' here is merely a particle. 'Sampatite' means 'leaping'. 'Ghore' means 'terrifying, ugly'. 'Plavaṅgame' means 'monkeys'. 'Akhettaññāya' means 'due to unfamiliarity with the forest terrain'. 'Bhavissate' means 'will be'. 'Sivāya sutvāna' means 'having heard the sound of a jackal'. 'Muhum' means 'repeatedly'. 'Uttasayī' means 'you trembled'. 'Saṇateva' means 'it will be as if sounding, as if roaring'." ๑๘๓๒. 1832. ‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา; ยานิ เอตานิ อกฺขาสิ, วเน ปฏิภยานิ เม; สพฺพานิ อภิสมฺโภสฺสํ, คจฺฉญฺเญว รเถสภ. "The princess Maddī, beautiful in every limb, said to him: 'These dangers in the forest which you have described to me—I will overcome them all. I will indeed go, O bull among charioteers.'" ๑๘๓๓. 1833. ‘‘กาสํ กุสํ โปฏกิลํ, อุสิรํ มุญฺจปพฺพชํ; อุรสา ปนุทหิสฺสามิ, นสฺส เหสฺสามิ ทุนฺนยา. "I will push away with my chest kāsa grass, kusa grass, poṭakila reeds, usīra grass, and muñja grass; I will not be led astray." ๑๘๓๔. 1834. ‘‘พหูหิ วต จริยาหิ, กุมารี วินฺทเต ปตึ; อุทรสฺสุปโรเธน, โคหนุเวฐเนน จ. "Indeed, through many observances does a maiden find a husband: by restraining her belly and by wrapping with a cow-jaw." ๑๘๓๕. 1835. ‘‘อคฺคิสฺส [Pg.277] ปาริจริยาย, อุทกุมฺมุชฺชเนน จ; เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ. "By tending the fire and by plunging into water—painful is widowhood in the world. I will indeed go, O bull among charioteers." ๑๘๓๖. 1836. ‘‘อปิสฺสา โหติ อปฺปตฺโต, อุจฺฉิฏฺฐมปิ ภุญฺชิตุํ; โย นํ หตฺเถ คเหตฺวาน, อกามํ ปริกฑฺฒติ; เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ. "Even an unworthy man, from whom it would be a disgrace to eat leftovers, might take her by the hand and drag her away unwillingly. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers." ๑๘๓๗. 1837. ‘‘เกสคฺคหณมุกฺเขปา, ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนา; ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ, พหุํ ทุกฺขํ อนปฺปกํ; เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ. "Seizing by the hair, lifting her up, and striking her on the ground—and having inflicted much, not insignificant, suffering, he does not depart. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers." ๑๘๓๘. 1838. ‘‘สุกฺกจฺฉวี เวธเวรา, ทตฺวา สุภคมานิโน; อกามํ ปริกฑฺฒนฺติ, อุลูกญฺเญว วายสา; เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ. "Fair-skinned men who desire widows, thinking themselves fortunate, give a little and drag her away unwillingly, like crows tormenting an owl. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers." ๑๘๓๙. 1839. ‘‘อปิ ญาติกุเล ผีเต, กํสปชฺโชตเน วสํ; เนวาติวากฺยํ น ลเภ, ภาตูหิ สขินีหิปิ; เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ. "Even when living in a prosperous family of relatives, in a home shining with bronze vessels, she is sure to receive harsh words from her brothers and female friends. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers." ๑๘๔๐. 1840. ‘‘นคฺคา นที อนุทกา, นคฺคํ รฏฺฐํ อราชกํ; อิตฺถีปิ วิธวา นคฺคา, ยสฺสาปิ ทส ภาตโร; เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ. "Naked is a river without water, naked is a kingdom without a king; a widow, too, is naked, even if she has ten brothers. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers." ๑๘๔๑. 1841. ‘‘ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ, ธูโม ปญฺญาณมคฺคิโน; ราชา รฏฺฐสฺส ปญฺญาณํ, ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยา; เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก, คจฺฉญฺเญว รเถสภ. "The banner is the emblem of a chariot, smoke is the emblem of a fire; the king is the emblem of a kingdom, a husband is the emblem of a wife. Painful is widowhood in the world; I will indeed go, O bull among charioteers." ๑๘๔๒. 1842. ‘‘ยา ทลิทฺที ทลิทฺทสฺส, อฑฺฒา อฑฺฒสฺส กิตฺติมา; ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ, ทุกฺกรญฺหิ กโรติ สา. "That renowned woman who is poor with a poor husband and wealthy with a wealthy one—her the gods indeed praise, for she does what is difficult to do." ๑๘๔๓. 1843. ‘‘สามิกํ อนุพนฺธิสฺสํ, สทา กาสายวาสินี; ปถพฺยาปิ อภิชฺชนฺตฺยา, เวธพฺยํ กฏุกิตฺถิยา. "I will follow my husband, always wearing the ochre robe. Even for a woman who possesses the whole earth, widowhood is bitter." ๑๘๔๔. 1844. ‘‘อปิ สาครปริยนฺตํ, พหุวิตฺตธรํ มหึ; นานารตนปริปูรํ, นิจฺเฉ เวสฺสนฺตรํ วินา. "Even the earth, bounded by the ocean, bearing great wealth and filled with various jewels, I would not desire without Vessantara." ๑๘๔๕. 1845. ‘‘กถํ [Pg.278] นุ ตาสํ หทยํ, สุขรา วต อิตฺถิโย; ยา สามิเก ทุกฺขิตมฺหิ, สุขมิจฺฉนฺติ อตฺตโน. "How indeed are the hearts of those women? Truly harsh are they who, when their husband is suffering, desire happiness for themselves." ๑๘๔๖. 1846. ‘‘นิกฺขมนฺเต มหาราเช, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน; ตมหํ อนุพนฺธิสฺสํ, สพฺพกามทโท หิ เม’’ติ. "When the great king departs, the prosperer of the Sivi kingdom, I will follow him, for he is the giver of all my desires." ตตฺถ ตมพฺรวีติ ภิกฺขเว, มทฺที รญฺโญ วจนํ สุตฺวา ตํ ราชานํ อพฺรวิ. อภิสมฺโภสฺสนฺติ สหิสฺสามิ อธิวาเสสฺสามิ. โปฏกิลนฺติ โปฏกิลติณํ. ปนุทหิสฺสามีติ ทฺเวธา กตฺวา เวสฺสนฺตรสฺส ปุรโต คมิสฺสามิ. อุทรสฺสุปโรเธนาติ อุปวาเสน ขุทาธิวาเสน. โคหนุเวฐเนน จาติ วิสาลกฏิโย โอนตปสฺสา จ อิตฺถิโย สามิกํ ลภนฺตีติ กตฺวา โคหนุนา กฏิผลกํ โกฏฺฏาเปตฺวา เวฐเนน จ ปสฺสานิ โอนาเมตฺวา กุมาริกา ปตึ ลภติ. กฏุกนฺติ อสาตํ. คจฺฉญฺเญวาติ คมิสฺสามิเยว. "'There she spoke to him' means, O monks, Maddī, having heard the king's words, spoke to that king. 'Abhisambhossaṃ' means 'I will endure, I will bear'. 'Poṭakila' means 'poṭakila grass'. 'Panudahissāmi' means 'having split it in two, I will go before Vessantara'. 'Udarassuparodhena' means 'by fasting, by enduring hunger'. 'Gohanuveṭhanena ca' means: thinking that women with broad hips and sunken sides obtain a husband, a maiden obtains a husband by having a hip-board fashioned from a cow's jaw and by wrapping it to make her sides sink in. 'Kaṭuka' means 'unpleasant'. 'Gacchaññeva' means 'I will indeed go'." อปิสฺสา โหติ อปฺปตฺโตติ ตสฺสา วิธวาย อุจฺฉิฏฺฐกมฺปิ ภุญฺชิตุํ อนนุจฺฉวิโกว. โย นนฺติ โย นีจชจฺโจ ตํ วิธวํ อนิจฺฉมานญฺเญว หตฺเถ คเหตฺวา กฑฺฒติ. เกสคฺคหณมุกฺเขปา, ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนาติ อสามิกํ อิตฺถึ หตฺถปาเทหิ เกสคฺคหณํ, อุกฺเขปา, ภูมิยํ ปาตนนฺติ เอตานิ อวมญฺญนานิ กตฺวา อติกฺกมนฺติ. ทตฺวา จาติ อสามิกาย อิตฺถิยา เอวรูปํ พหุํ อนปฺปกํ ทุกฺขํ ปรปุริโส ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ นิราสงฺโก โอโลเกนฺโตว ติฏฺฐติ. "'Apissā hoti appatto, ucchiṭṭhamapi bhuñjituṃ' means 'for that widow, it is unsuitable even to eat leftovers'. 'Yo naṃ' means 'a man of low birth drags that widow by the hand, even though she is unwilling'. 'Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā' means 'seizing her hair, lifting her up, and throwing her on the ground with hands and feet—these are the contemptuous acts they commit against a woman without a husband'. 'Datvā ca' means 'having given such great and not insignificant suffering to a woman without a husband, another man does not depart but stands looking on without concern'." สุกฺกจฺฉวีติ นฺหานียจุณฺเณน อุฏฺฐาปิตจฺฉวิวณฺณา. เวธเวราติ วิธวิตฺถิกามา ปุริสา. ทตฺวาติ กิญฺจิเทว อปฺปมตฺตกํ ธนํ ทตฺวา. สุภคมานิโนติ มยํ สุภคาติ มญฺญมานา. อกามนฺติ ตํ วิธวํ อสามิกํ อกามํ. อุลูกญฺเญว วายสาติ กากา วิยอุลูกํ ปริกฑฺฒนฺติ. กํสปชฺโชตเนติ สุวณฺณภาชนาภาย ปชฺโชตนฺเต. วสนฺติ เอวรูเปปิ ญาติกุเล วสมานา. เนวาติวากฺยํ น ลเภติ ‘‘อยํ อิตฺถี นิสฺสามิกา, ยาวชีวํ อมฺหากญฺเญว ภาโร ชาโต’’ติอาทีนิ วจนานิ วทนฺเตหิ ภาตูหิปิ สขินีหิปิ อติวากฺยํ ครหวจนํ เนว น ลภติ. ปญฺญาณนฺติ ปากฏภาวการณํ. "'Sukkacchavī' means 'one whose skin's color is enhanced by bathing powder'. 'Vedhaverā' means 'men who desire widows'. 'Datvā' means 'having given just a little, a very small amount of wealth'. 'Subhagamānino' means 'thinking, "We are fortunate"'. 'Akāmaṃ' means 'that widow, without a master, unwilling'. 'Ulūkaññeva vāyasā' means 'they drag her like crows drag an owl'. 'Kaṃsapajjotane' means 'shining with the luster of golden vessels'. 'Vasaṃ' means 'living, even in such a family of relatives'. 'Nevātivākyaṃ na labhe' means 'she certainly does receive abusive language, words of reproach, such as, "This woman has no master; she has become our burden for life," from her brothers and female friends who speak such words'. 'Paññāṇa' means 'the cause of being manifest'." ยา [Pg.279] ทลิทฺที ทลิทฺทสฺสาติ เทว, กิตฺติสมฺปนฺนา ยา อิตฺถี อตฺตโน สามิกสฺส ทลิทฺทสฺส ทุกฺขปฺปตฺตกาเล สยมฺปิ ทลิทฺที สมานา ทุกฺขาว โหติ, ตสฺส อฑฺฒกาเล เตเนว สทฺธึ อฑฺฒา สุขปฺปตฺตา โหติ, ตํ เว เทวา ปสํสนฺติ. อภิชฺชนฺตฺยาติ อภิชฺชนฺติยา. สเจปิ หิ อิตฺถิยา สกลปถวี น ภิชฺชติ, ตาย สกลาย ปถวิยา สาว อิสฺสรา โหติ, ตถาปิ เวธพฺยํ กฏุกเมวาติ อตฺโถ. สุขรา วต อิตฺถิโยติ สุฏฺฐุ ขรา วต อิตฺถิโย. "'Yā daliddī daliddassa' means, O deva, 'the woman endowed with fame who, when her own poor husband is in distress, is herself poor and suffering; and when he is prosperous, she becomes prosperous and happy along with him; that one the gods indeed praise'. 'Abhijjantyā' means 'for one who is covetous'. The meaning is: even if the entire earth were not to be broken for a woman, and she were the mistress of that entire earth, still widowhood would be bitter. 'Sukharā vata itthiyo' means 'truly, women are very harsh'." ๑๘๔๗. 1847. ‘‘ตมพฺรวิ มหาราชา, มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ; อิเม เต ทหรา ปุตฺตา, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ; นิกฺขิปฺป ลกฺขเณ คจฺฉ, มยํ เต โปสยามเส’’ติ. "The great king then said to Maddī, beautiful in every limb: 'These are your young sons, Jāli and Kaṇhājinā, both; leave them as a pledge and go; we will take care of them.'" ตตฺถ ชาลี กณฺหาชินา จุโภติ ชาลี จ กณฺหาชินา จาติ อุโภ. นิกฺขิปฺปาติ อิเม นิกฺขิปิตฺวา คจฺฉาหีติ. "'Jālī Kaṇhājinā cubho' means 'Jāli and Kaṇhājinā, both'. 'Nikkhippa' means 'leave these behind and go'." ๑๘๔๘. 1848. ‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา; ปิยา เม ปุตฺตกา เทว, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ; ตฺยมฺหํ ตตฺถ รเมสฺสนฺติ, อรญฺเญ ชีวโสกิน’’นฺติ. "The princess Maddī, beautiful in every limb, replied to the king: 'My dear sons, O lord, Jāli and Kaṇhājinā, both—they will delight me there in the forest, while I live in sorrow.'" ตตฺถ ตฺยมฺหนฺติ เต ทารกา อมฺหากํ ตตฺถ อรญฺเญ. ชีวโสกินนฺติ อวิคตโสกานํ หทยํ รมยิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. 'Tyamhaṃ' means 'those children shall be for us there in the forest.' 'Jīvasokinaṃ' means 'they will delight the hearts of those whose grief has not departed,' this is the meaning. ๑๘๔๙. 1849. ‘‘ตมพฺรวิ มหาราชา, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน; สาลีนํ โอทนํ ภุตฺวา, สุจึ มํสูปเสจนํ; รุกฺขผลานิ ภุญฺชนฺตา, กถํ กาหนฺติ ทารกา. To him spoke the great king, he who brings prosperity to the Sivi kingdom: 'Having eaten fine rice with pure meat sauce, how will the children fare, eating the fruits of trees?' ๑๘๕๐. 1850. ‘‘ภุตฺวา สตปเล กํเส, โสวณฺเณ สตราชิเก; รุกฺขปตฺเตสุ ภุญฺชนฺตา, กถํ กาหนฺติ ทารกา. Having eaten from a golden bowl worth a hundred pala, from a golden dish worth a hundred rājika, how will the children fare, eating from the leaves of trees? ๑๘๕๑. 1851. ‘‘กาสิยานิ จ ธาเรตฺวา, โขมโกฏุมฺพรานิ จ; กุสจีรานิ ธาเรนฺตา, กถํ กาหนฺติ ทารกา. Having worn garments of Kasi cloth, and fine linen and cotton, how will the children fare, wearing garments of grass and bark? ๑๘๕๒. 1852. ‘‘วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา, สิวิกาย รเถน จ; ปตฺติกา ปริธาวนฺตา, กถํ กาหนฺติ ทารกา. Having traveled in conveyances, by palanquin and by chariot, how will the children fare, running about on foot? ๑๘๕๓. 1853. ‘‘กูฏาคาเร [Pg.280] สยิตฺวาน, นิวาเต ผุสิตคฺคเฬ; สยนฺตา รุกฺขมูลสฺมึ, กถํ กาหนฺติ ทารกา. Having slept in gabled houses, free from drafts and with bolts fastened, how will the children fare, sleeping at the foot of a tree? ๑๘๕๔. 1854. ‘‘ปลฺลงฺเกสุ สยิตฺวาน, โคนเก จิตฺตสนฺถเต; สยนฺตา ติณสนฺถาเร, กถํ กาหนฺติ ทารกา. Having lain on couches with long-fleeced, colorful covers, how will the children fare, lying on a spread of grass? ๑๘๕๕. 1855. ‘‘คนฺธเกน วิลิมฺปิตฺวา, อครุจนฺทเนน จ; รโชชลฺลานิ ธาเรนฺตา, กถํ กาหนฺติ ทารกา. Having anointed themselves with fragrant powders, with aloe-wood and sandalwood, how will the children fare, covered in dust and grime? ๑๘๕๖. 1856. ‘‘จามรโมรหตฺเถหิ, พีชิตงฺคา สุเขธิตา; ผุฏฺฐา ฑํเสหิ มกเสหิ, กถํ กาหนฺติ ทารกา’’ติ. Their limbs fanned by yak-tail whisks and peacock feathers, raised in comfort, how will the children fare, afflicted by gadflies and mosquitoes? ตตฺถ ปลสเต กํเสติ ปลสเตน กตาย กญฺจนปาติยา. โคนเก จิตฺตสนฺถเตติ มหาปิฏฺฐิยํ กาฬโกชเว เจว วิจิตฺตเก สนฺถเร จ. จามรโมรหตฺเถหีติ จามเรหิ เจว โมรหตฺเถหิ จ พีชิตงฺคา. Herein, 'palasate kaṃse' means by a golden bowl worth a hundred pala. 'Gonake cittasanthate' means on a large spread, both a black coverlet and a variegated spread. 'Cāmaramorahatthehi' means their limbs being fanned by both yak-tail whisks and peacock-feather fans. เอวํ เตสํ สลฺลปนฺตานญฺเญว รตฺติ วิภายิ, สูริโย อุคฺคญฺฉิ. มหาสตฺตสฺส จตุสินฺธวยุตฺตํ อลงฺกตรถํ อาเนตฺวา ราชทฺวาเร ฐปยึสุ. มทฺทีปิ สสฺสุสสุเร วนฺทิตฺวา เสสิตฺถิโย อปโลเกตฺวา ทฺเว ปุตฺเต อาทาย เวสฺสนฺตรโต ปฐมตรํ คนฺตฺวา รเถ อฏฺฐาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Even as they were conversing thus, the night grew bright and the sun rose. They brought the Great Being’s chariot, yoked with four Sindh steeds and beautifully adorned, and placed it at the royal gate. Maddī also, having paid homage to her father-in-law and mother-in-law and taken leave of the other women, taking her two children, went ahead of Vessantara and stood in the chariot. The Teacher, making that matter clear, said: ๑๘๕๗. 1857. ‘‘ตมพฺรวิ ราชปุตฺตี, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา; มา เทว ปริเทเวสิ, มา จ ตฺวํ วิมโน อหุ; ยถา มยํ ภวิสฺสาม, ตถา เหสฺสนฺติ ทารกา. To him spoke the princess Maddī, lovely in all her limbs: 'Do not lament, O lord, nor be disheartened; as we shall be, so too will the children be.' ๑๘๕๘. 1858. ‘‘อิทํ วตฺวาน ปกฺกามิ, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา; สิวิมคฺเคน อนฺเวสิ, ปุตฺเต อาทาย ลกฺขณา’’ติ. Having said this, Maddī, lovely in all her limbs, departed; taking her children, she of auspicious marks proceeded along the Sivi road. ตตฺถ สิวิมคฺเคนาติ สิวิรญฺโญ คนฺตพฺพมคฺเคน. อนฺเวสีติ ตํ อคมาสิ, ปาสาทา โอตริตฺวา รถํ อภิรุหีติ อตฺโถ. Herein, 'sivimaggena' means by the road to be traveled by the Sivi king. 'Anvesi' means she went to him; that is, having descended from the palace, she mounted the chariot—this is the meaning. ๑๘๕๙. 1859. ‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย; ปิตุ มาตุ จ วนฺทิตฺวา, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ. Then King Vessantara, the khattiya, having given gifts, paid homage to his father and mother, and circumambulated them. ๑๘๖๐. 1860. ‘‘จตุวาหึ [Pg.281] รถํ ยุตฺตํ, สีฆมารุยฺห สนฺทนํ; อาทาย ปุตฺตทารญฺจ, วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพต’’นฺติ. Swiftly mounting the chariot yoked with four steeds, taking his children and his wife, he set out for the Vanka mountain. ตตฺถ ตโตติ ภิกฺขเว, ตสฺสา มทฺทิยา รถํ อภิรุหิตฺวา ฐิตกาเล. ทตฺวาติ หิยฺโย ทานํ ทตฺวา. กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณนฺติ ปทกฺขิณญฺจ กตฺวา. นนฺติ นิปาตมตฺตํ. Herein, 'tato', O monks, refers to the time when Maddī had mounted the chariot and was standing there. 'Datvā' means having given gifts the previous day. 'Katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ' means and having performed circumambulation. 'Naṃ' is merely a particle. ๑๘๖๑. 1861. ‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, เยนาสิ พหุโก ชโน; อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม, อโรคา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ. Then King Vessantara, where there was a large crowd, said: 'We take our leave now, we are going; may our kinsmen be free from illness.' ตสฺสตฺโถ – ภิกฺขเว, ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา ยตฺถ ‘‘เวสฺสนฺตรํ ราชานํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ พหุโก ชโน ฐิโต อาสิ, ตตฺถ รถํ เปเสตฺวา มหาชนํ อาปุจฺฉนฺโต ‘‘อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม, อโรคา โหนฺตุ ญาตโย’’ติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. ภิกฺขเว, ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา ญาตเก อาห – ‘‘ตุมฺเห อามนฺเตตฺวา มยํ คจฺฉาม, ตุมฺเห สุขิตา โหถ นิทุกฺขา’’ติ. Its meaning is: Monks, then King Vessantara, where many people were standing thinking, 'We shall see King Vessantara,' sent the chariot there and, taking leave of the great multitude, said, 'We take our leave now, we are going; may our kinsmen be free from illness.' Here, 'taṃ' is merely a particle. Monks, then King Vessantara said to his kinsmen: 'Having bid you farewell, we depart; may you be happy and free from sorrow.' เอวํ มหาสตฺโต มหาชนํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อปฺปมตฺตา โหถ, ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรถา’’ติ เตสํ โอวทิตฺวา ปกฺกามิ. คจฺฉนฺเต ปน โพธิสตฺเต มาตา ‘‘ปุตฺโต เม ทานวิตฺตโก ทานํ เทตู’’ติ อาภรเณหิ สทฺธึ สตฺตรตนปูรานิ สกฏานิ อุโภสุ ปสฺเสสุ เปเสสิ. โสปิ อตฺตโน กายารุฬฺหเมว อาภรณภณฺฑํ โอมุญฺจิตฺวา สมฺปตฺตยาจกานํ อฏฺฐารส วาเร ทตฺวา อวเสสํ สพฺพํ อทาสิ. โส นครา นิกฺขมิตฺวา จ นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุกาโม อโหสิ. อถสฺส มนํ ปฏิจฺจ รถปฺปมาณฏฺฐาเน มหาปถวี ภิชฺชิตฺวา กุลาลจกฺกํ วิย ปริวตฺติตฺวา รถํ นคราภิมุขํ อกาสิ. โส มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐานํ โอโลเกสิ. เตน การเณน ปถวีกมฺโป อโหสิ. เตน วุตฺตํ – Thus, the Great Being, having taken leave of the crowd and advised them, saying, "Be heedful, perform meritorious deeds such as giving," set forth. As the Bodhisatta was departing, his mother, thinking, "Let my son, who delights in giving, give gifts," sent carts filled with the seven treasures along with ornaments on both sides of the road. He, too, removed the ornaments and goods from his own person and gave them away in eighteen rounds to the assembled supplicants, giving all that remained. Having left the city, he wished to turn back and look. Then, in accordance with his wish, in a space the size of a chariot, the great earth split open and, turning like a potter's wheel, made the chariot face the city. He gazed at his parents' dwelling place. For this reason, the earth trembled. Hence it is said: ‘‘นิกฺขมิตฺวาน นครา, นิวตฺติตฺวา วิโลกิเต; ตทาปิ ปถวี กมฺปิ, สิเนรุวนวฏํสกา’’ติ. (จริยา. ๑.๙๓); Having gone forth from the city, turning back he looked; at that moment the earth quaked, with Sineru and the forests as its diadem. สยํ [Pg.282] ปน โอโลเกตฺวา มทฺทิมฺปิ โอโลกาเปตุํ คาถมาห – Having looked himself, he spoke a verse to cause Maddī to look as well: ๑๘๖๒. 1862. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, รมฺมรูปํว ทิสฺสติ; อาวาสํ สิวิเสฏฺฐสฺส, เปตฺติกํ ภวนํ มมา’’ติ. Come now, Maddī, behold, what appears like a delightful sight; it is the dwelling of the best of the Sivis, my paternal home. ตตฺถ นิสาเมหีติ โอโลเกหิ. Herein, 'nisāmehi' means 'behold.' อถ มหาสตฺโต สหชาเต สฏฺฐิสหสฺสอมจฺเจ จ เสสชนญฺจ นิวตฺตาเปตฺวา รถํ ปาเชนฺโต มทฺทึ อาห – ‘‘ภทฺเท, สเจ ปจฺฉโต ยาจกา อาคจฺฉนฺติ, อุปธาเรยฺยาสี’’ติ. สาปิ โอโลเกนฺตี นิสีทิ. อถสฺส สตฺตสตกํ มหาทานํ สมฺปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตา จตฺตาโร พฺราหฺมณา นครํ อาคนฺตฺวา ‘‘กุหึ เวสฺสนฺตโร ราชา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทานํ ทตฺวา คโต’’ติ วุตฺเต ‘‘กิญฺจิ คเหตฺวา คโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘รเถน คโต’’ติ สุตฺวา ‘‘อสฺเส นํ ยาจิสฺสามา’’ติ อนุพนฺธึสุ. อถ มทฺที เต อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา ‘‘ยาจกา อาคจฺฉนฺติ, เทวา’’ติ อาโรเจสิ. มหาสตฺโต รถํ ฐเปสิ. เต อาคนฺตฺวา อสฺเส ยาจึสุ. มหาสตฺโต อสฺเส อทาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then the Great Being, having sent back the sixty thousand ministers born with him and the remaining people, while driving the chariot, said to Maddī: "Good lady, if any supplicants come from behind, you should take note." She too sat watching. Then, unable to obtain a share in the great donation of seven hundreds, four brahmins came to the city and asked, "Where is King Vessantara?" Being told, "He has departed after giving gifts," they asked, "Did he take anything with him?" Hearing that he went by chariot, they said, "We will ask him for the horses," and followed him. Then Maddī, seeing them coming, announced, "Supplicants are coming, lord." The Great Being stopped the chariot. They came and asked for the horses. The Great Being gave the horses. The Teacher, making this matter clear, said: ๑๘๖๓. 1863. ‘‘ตํ พฺราหฺมณา อนฺวคมุํ, เต นํ อสฺเส อยาจิสุํ; ยาจิโต ปฏิปาเทสิ, จตุนฺนํ จตุโร หเย’’ติ. Brahmins followed him and asked him for the horses. Being asked, he provided the four horses to the four men. อสฺเสสุ ปน ทินฺเนสุ รถธุรํ อากาเสเยว อฏฺฐาสิ. อถ พฺราหฺมเณสุ คตมตฺเตสุเยว จตฺตาโร เทวปุตฺตา โรหิจฺจมิควณฺเณน อาคนฺตฺวา รถธุรํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อคมํสุ. มหาสตฺโต เตสํ เทวปุตฺตภาวํ ญตฺวา อิมํ คาถมาห – But when the horses had been given, the chariot's yoke remained in the air. Then, just as the brahmins had departed, four divine beings, appearing with the color of roe deer, came and took up the chariot's yoke and went on. The Great Being, knowing they were divine beings, spoke this verse: ๑๘๖๔. 1864. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตรูปํว ทิสฺสติ; มิคโรหิจฺจวณฺเณน, ทกฺขิณสฺสา วหนฺติ ม’’นฺติ. Come now, Maddī, behold, what appears like a painted image; like roe deer in color, they carry me like well-trained horses. ตตฺถ ทกฺขิณสฺสาติ สุสิกฺขิตา อสฺสา วิย มํ วหนฺติ. Herein, 'dakkhiṇassā' means they bear me as if they were well-trained horses. อถ นํ เอวํ คจฺฉนฺตํ อปโร พฺราหฺมโณ อาคนฺตฺวา รถํ ยาจิ. มหาสตฺโต ปุตฺตทารํ โอตาเรตฺวา ตสฺส รถํ อทาสิ. รเถ ปน ทินฺเน เทวปุตฺตา อนฺตรธายึสุ. รถสฺส ทินฺนภาวํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then, as he was going thus, another brahmin came and asked for the chariot. The Great Being, having his children and wife dismount, gave the chariot to him. But when the chariot had been given, the divine beings disappeared. The Teacher, making clear the fact that the chariot had been given, said: ๑๘๖๕. 1865. ‘‘อเถตฺถ [Pg.283] ปญฺจโม อาคา, โส ตํ รถมยาจถ; ตสฺส ตํ ยาจิโตทาสิ, น จสฺสุปหโต มโน. "Then the fifth came there and asked for the chariot; to him who asked, he gave it, and his mind was not afflicted." ๑๘๖๖. 1866. ‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, โอโรเปตฺวา สกํ ชนํ; อสฺสาสยิ อสฺสรถํ, พฺราหฺมณสฺส ธเนสิโน’’ติ. "Then King Vessantara, having had his own people dismount, gave the horse-chariot with satisfaction to the wealth-seeking brahmin." ตตฺถ อเถตฺถาติ อถ ตสฺมึ วเน. น จสฺสุปหโต มโนติ น จสฺส มโน โอลีโน. อสฺสาสยีติ ปริโตเสนฺโต นิยฺยาเทสิ. Here, 'athettha' means 'then in that forest.' 'Na cassupahato mano' means his mind was not dejected. 'Assāsayi' means he handed it over, making him content. ตโต ปฏฺฐาย ปน เต สพฺเพปิ ปตฺติกาว อเหสุํ. อถ มหาสตฺโต มทฺทึ อโวจ – From then on, they all went on foot. Then the Great Being said to Maddī: ๑๘๖๗. 1867. ‘‘ตฺวํ มทฺทิ กณฺหํ คณฺหาหิ, ลหุ เอสา กนิฏฺฐิกา; อหํ ชาลึ คเหสฺสามิ, ครุโก ภาติโก หิ โส’’ติ. "You, Maddī, take Kaṇhā, for she is light, being the younger sister; I will take Jāli, for he is heavy, being the elder brother." เอวญฺจ ปน วตฺวา อุโภปิ ขตฺติยา ทฺเว ทารเก องฺเกนาทาย ปกฺกมึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having said this, both nobles took the two children onto their hips and departed. The Teacher, making this matter clear, said: ๑๘๖๘. 1868. ‘‘ราชา กุมารมาทาย, ราชปุตฺตี จ ทาริกํ; สมฺโมทมานา ปกฺกามุํ, อญฺญมญฺญํ ปิยํวทา’’ติ. "The king, taking the boy, and the princess, the girl, departed rejoicing together, speaking kindly to each other." ทานกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The Explanation of the Chapter on Giving is concluded. วนปเวสนกณฺฑวณฺณนา The Explanation of the Chapter on Entering the Forest เต ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺเต มนุสฺเส ทิสฺวา ‘‘กุหึ วงฺกปพฺพโต’’ติ ปุจฺฉนฺติ. มนุสฺสา ‘‘ทูเร’’ติ วทนฺติ. เตน วุตฺตํ – Seeing people coming along the path towards them, they ask, "Where is Mount Vaṅka?" The people say, "It is far away." Therefore, it was said: ๑๘๖๙. 1869. ‘‘ยทิ เกจิ มนุชา เอนฺติ, อนุมคฺเค ปฏิปเถ; มคฺคํ เต ปฏิปุจฺฉาม, ‘กุหึ วงฺกตปพฺพโต’. "If any people come along the byway or the main path, we ask them the way: 'Where is Mount Vaṅka?'" ๑๘๗๐. 1870. ‘‘เต ตตฺถ อมฺเห ปสฺสิตฺวา, กลุนํ ปริเทวยุํ; ทุกฺขํ เต ปฏิเวเทนฺติ, ทูเร วงฺกตปพฺพโต’’ติ. "Seeing us there, they lamented pitifully; they sadly inform us, 'Mount Vaṅka is far away.'" มคฺคสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ วิวิธผลธาริโน รุกฺเข ทิสฺวา ทารกา กนฺทนฺติ. มหาสตฺตสฺสานุภาเวน ผลธาริโน รุกฺขา โอนมิตฺวา หตฺถสมฺผสฺสํ [Pg.284] อาคจฺฉนฺติ. ตโต สุปกฺกผลาผลานิ อุจฺจินิตฺวา เตสํ เทติ. ตํ ทิสฺวา มทฺที อจฺฉริยํ ปเวเทสิ. เตน วุตฺตํ – Seeing trees bearing various fruits on both sides of the path, the children cry. By the power of the Great Being, the fruit-bearing trees bend down, coming within reach of their hands. Then, having picked choice ripe fruits, he gives them to them. Seeing this, Maddī proclaimed it a marvel. Therefore, it was said: ๑๘๗๑. 1871. ‘‘ยทิ ปสฺสนฺติ ปวเน, ทารกา ผลิเน ทุเม; เตสํ ผลานํ เหตุมฺหิ, อุปโรทนฺติ ทารกา. "When the children see fruit-laden trees in the forest, they cry on account of those fruits." ๑๘๗๒. 1872. ‘‘โรทนฺเต ทารเก ทิสฺวา, อุพฺพิทฺธา วิปุลา ทุมา; สยเมโวนมิตฺวาน, อุปคจฺฉนฺติ ทารเก. "Seeing the children crying, the tall, great trees, of their own accord, bend down and approach the children." ๑๘๗๓. 1873. ‘‘อิทํ อจฺเฉรกํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ; สาธุการํ ปวตฺเตสิ, มทฺที สพฺพงฺคโสภนา. "Seeing this marvel, this wonder that makes the hair stand on end, Maddī, beautiful in all her limbs, uttered a cry of approval." ๑๘๗๔. 1874. ‘‘อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ, อพฺภุตํ โลมหํสนํ; เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน, สยเมโวนตา ทุมา’’ติ. "Truly, it is a marvel in the world, a wonder that makes the hair stand on end! By the power of Vessantara, the trees have bowed down of their own accord." เชตุตฺตรนครโต สุวณฺณคิริตาโล นาม ปพฺพโต ปญฺจ โยชนานิ, ตโต โกนฺติมารา นาม นที ปญฺจ โยชนานิ, ตโต อญฺจรคิริ นาม ปพฺพโต ปญฺจ โยชนานิ, ตโต ทุนฺนิวิฏฺฐพฺราหฺมณคาโม นาม ปญฺจ โยชนานิ, ตโต มาตุลนครํ ทส โยชนานิ. อิติ ตํ มคฺคํ เชตุตฺตรนครโต ตึสโยชนํ โหติ. เทวตา ตํ มคฺคํ สํขิปึสุ. เต เอกทิวเสเนว มาตุลนครํ ปาปุณึสุ. เตน วุตฺตํ – From the city of Jetuttara, the mountain named Suvaṇṇagiritāla is five yojanas away; from there, the river named Kontimārā is five yojanas; from there, the mountain named Añcaragiri is five yojanas; from there, the brahmin village named Dunniviṭṭha is five yojanas; and from there, the city of the maternal uncle is ten yojanas. Thus, that path from the city of Jetuttara is thirty yojanas. The deities shortened that path. They reached the city of the maternal uncle in a single day. Therefore, it was said: ๑๘๗๕. 1875. ‘‘สงฺขิปึสุ ปถํ ยกฺขา, อนุกมฺปาย ทารเก; นิกฺขนฺตทิวเสเนว, เจตรฏฺฐํ อุปาคมุ’’นฺติ. "The yakkhas shortened the path, out of compassion for the children. On the very day they departed, they arrived in the Ceta country." อุปคจฺฉนฺตา จ ปน เชตุตฺตรนครโต ปาตราสสมเย นิกฺขมิตฺวา สายนฺหสมเย เจตรฏฺเฐ มาตุลนครํ ปตฺตา. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – And as they journeyed, having left the city of Jetuttara at the time of the morning meal, they reached the city of the maternal uncle in the Ceta country at evening time. The Teacher, making this matter clear, said: ๑๘๗๖. 1876. ‘‘เต คนฺตฺวา ทีฆมทฺธานํ, เจตรฏฺฐํ อุปาคมุํ; อิทฺธํ ผีตํ ชนปทํ, พหุมํสสุโรทน’’นฺติ. "Having traveled a long distance, they arrived at the Ceta country—a prosperous and thriving land, abundant with meat, spirits, and rice." ตทา มาตุลนคเร สฏฺฐิ ขตฺติยสหสฺสานิ วสนฺติ. มหาสตฺโต อนฺโตนครํ อปวิสิตฺวา นครทฺวาเรเยว สาลายํ นิสีทิ. อถสฺส มทฺที [Pg.285] โพธิสตฺตสฺส ปาเทสุ รชํ ปุญฺฉิตฺวา ปาเท สมฺพาหิตฺวา ‘‘เวสฺสนฺตรสฺส อาคตภาวํ ชานาเปสฺสามี’’ติ สาลาโต นิกฺขมิตฺวา ตสฺส จกฺขุปเถ สาลาทฺวาเร อฏฺฐาสิ. นครํ ปวิสนฺติโย จ นิกฺขมนฺติโย จ อิตฺถิโย ตํ ทิสฺวา ปริวาเรสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – At that time, sixty thousand nobles dwelled in the city of the maternal uncle. The Great Being, not entering the inner city, sat in a hall at the city gate itself. Then Maddī, having wiped the dust from the Bodhisatta’s feet and massaged them, thought, “I will make known Vessantara’s arrival,” and, leaving the hall, she stood at the hall’s entrance within his line of sight. Women entering and leaving the city saw her and gathered around. The Teacher, making this matter clear, said: ๑๘๗๗. 1877. ‘‘เจติโย ปริวารึสุ, ทิสฺวา ลกฺขณมาคตํ; สุขุมาลี วต อยฺยา, ปตฺติกา ปริธาวติ. "The women of Ceta surrounded her, seeing that she, endowed with auspicious marks, had arrived; ‘How delicate, indeed, is our lady, wandering on foot!’" ๑๘๗๘. 1878. ‘‘วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา, สิวิกาย รเถน จ; สาชฺช มทฺที อรญฺญสฺมึ, ปตฺติกา ปริธาวตี’’ติ. "Having traveled about in conveyances, in palanquins and chariots, today that same Maddī wanders on foot in the wilderness." ตตฺถ ลกฺขณมาคตนฺติ ลกฺขณสมฺปนฺนํ มทฺทึ อาคตํ. ปริธาวตีติ เอวํ สุขุมาลี หุตฺวา ปตฺติกาว วิจรติ. ปริยายิตฺวาติ เชตุตฺตรนคเร วิจริตฺวา. สิวิกายาติ สุวณฺณสิวิกาย. Here, 'lakkhaṇamāgataṃ' means Maddī, endowed with auspicious marks, had arrived. 'Paridhāvati' means that, being so delicate, she wanders about on foot. 'Pariyāyitvā' means having wandered in the city of Jetuttara. 'Sivikāya' means in a golden palanquin. มหาชโน มทฺทิญฺจ เวสฺสนฺตรญฺจ ทฺเว ปุตฺเต จสฺส อนาถาคมเนน อาคเต ทิสฺวา คนฺตฺวา ราชูนํ อาจิกฺขิ. สฏฺฐิสหสฺสา ราชาโน โรทนฺตา ปริเทวนฺตา ตสฺส สนฺติกํ อาคมํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – The people, seeing that Maddī, Vessantara, and his two children had arrived in a destitute state, went and informed the kings. The sixty thousand kings, weeping and lamenting, came into his presence. The Teacher, making this matter clear, said: ๑๘๗๙. 1879. ‘‘ตํ ทิสฺวา เจตปาโมกฺขา, โรทมานา อุปาคมุํ; กจฺจิ นุ เทว กุสลํ, กจฺจิ เทว อนามยํ; กจฺจิ ปิตา อโรโค เต, สิวีนญฺจ อนามยํ. "Seeing him, the foremost of the Cetas came weeping: ‘I trust you are well, lord? I trust you are free from illness, lord? I trust your father is healthy, and that the Sivis are free from illness?’" ๑๘๘๐. 1880. ‘‘โก เต พลํ มหาราช, โก นุ เต รถมณฺฑลํ; อนสฺสโก อรถโก, ทีฆมทฺธานมาคโต; กจฺจามิตฺเตหิ ปกโต, อนุปฺปตฺโตสิมํ ทิส’’นฺติ. "‘Where is your army, great king? Where, then, is your division of chariots? Without horses, without a chariot, you have come a long way. Have you been overcome by enemies, that you have arrived in this region?’" ตตฺถ ทิสฺวาติ ทูรโตว ปสฺสิตฺวา. เจตปาโมกฺขาติ เจตราชาโน. อุปาคมุนฺติ อุปสงฺกมึสุ. กุสลนฺติ อาโรคฺยํ. อนามยนฺติ นิทฺทุกฺขภาวํ. โก เต พลนฺติ กุหึ ตว พลกาโย. รถมณฺฑลนฺติ เยนาสิ รเถน อาคโต, โส กุหินฺติ ปุจฺฉนฺติ. อนสฺสโกติ อสฺสวิรหิโต. อรถโกติ อยานโก. ทีฆมทฺธานมาคโตติ ทีฆมคฺคํ อาคโต. ปกโตติ อภิภูโต. Here, 'disvā' means seeing from afar. 'Cetapāmokkhā' means the Ceta kings. 'Upāgamuṃ' means they approached. 'Kusalaṃ' means health. 'Anāmayaṃ' means a state free from suffering. 'Ko te balaṃ' means 'Where is your army?' 'Rathamaṇḍalaṃ' means they ask, 'The chariot with which you came, where is it?' 'Anassako' means without horses. 'Arathako' means without a vehicle. 'Dīghamaddhānamāgato' means having come a long way. 'Pakato' means overcome. อถ [Pg.286] เนสํ มหาสตฺโต อตฺตโน อาคตการณํ กเถนฺโต อาห – Then the Great Being, explaining to them the reason for his arrival, said: ๑๘๘๑. 1881. ‘‘กุสลญฺเจว เม สมฺมา, อโถ สมฺมา อนามยํ; อโถ ปิตา อโรโค เม, สิวีนญฺจ อนามยํ. “‘Indeed, it is well with me, and I am also free from illness; my father is healthy, and the Sivis are free from illness.’” ๑๘๘๒. 1882. ‘‘อหญฺหิ กุญฺชรํ ทชฺชํ, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ; เขตฺตญฺญุํ สพฺพยุทฺธานํ, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ. “‘Indeed, I would give an elephant, with tusks like a plough-pole, mighty, skilled in all battlefields, an all-white, supreme elephant.’” ๑๘๘๓. 1883. ‘‘ปณฺฑุกมฺพลสญฺฉนฺนํ, ปภินฺนํ สตฺตุมทฺทนํ; ทนฺตึ สวาลพีชนึ, เสตํ เกลาสสาทิสํ. “‘Covered with a pale woolen blanket, in rut, a crusher of enemies; a tusked one, with a chowrie-fan, white like Mount Kailāsa.’” ๑๘๘๔. 1884. ‘‘สเสตจฺฉตฺตํ สอุปาเธยฺยํ, สาถพฺพนํ สหตฺถิปํ; อคฺคยานํ ราชวาหึ, พฺราหฺมณานํ อทาสหํ. “‘With its white parasol, with its trappings, with its coverings, with its elephant-keepers—the foremost vehicle, the royal conveyance—I gave to the brahmins.’” ๑๘๘๕. 1885. ‘‘ตสฺมึ เม สิวโย กุทฺธา, ปิตา จุปหโตมโน; อวรุทฺธสิ มํ ราชา, วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ; โอกาสํ สมฺมา ชานาถ, วเน ยตฺถ วสามเส’’ติ. “‘On that account, the Sivis were angered with me, and my father was afflicted in mind; the king has banished me, so I go to Vaṅka Mountain. Know well the place in the forest where we shall dwell.’” ตตฺถ ตสฺมึ เมติ ตสฺมึ การเณ มยฺหํ สิวโย กุทฺธา. อุปหโตมโนติ อุปหตจิตฺโต กุทฺโธว มํ รฏฺฐา ปพฺพาเชสิ. ยตฺถาติ ยสฺมึ วเน มยํ วเสยฺยาม, ตตฺถ วสโนกาสํ ชานาถาติ. Herein, ‘tasmiṃ me’ means: for that reason, the Sivis were angry with me. ‘Upahatomano’ means: with an afflicted heart, being angered, he banished me from the kingdom. ‘Yattha’ means: in whatever forest we may dwell, know the place for dwelling there. เต ราชาโน อาหํสุ – Those kings said: ๑๘๘๖. 1886. ‘‘สฺวาคตํ เต มหาราช, อโถ เต อทุราคตํ; อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต, ยํ อิธตฺถิ ปเวทย. “‘Welcome to you, great king, and your coming is not unwelcome; you have arrived as our master; declare what you desire of that which is here.’” ๑๘๘๗. 1887. ‘‘สากํ ภิสํ มธุํ มํสํ, สุทฺธํ สาลีนโมทนํ; ปริภุญฺช มหาราช, ปาหุโน โนสิ อาคโต’’ติ. “‘Vegetables, lotus roots, honey, and meat, and pure cooked rice of Sāli grain—partake of these, great king, for you have come as our guest.’” ตตฺถ ปเวทยาติ กเถหิ, สพฺพํ ปฏิยาเทตฺวา ทสฺสาม. ภิสนฺติ ภิสมูลํ, ยํกิญฺจิ กนฺทชาตํ วา. Herein, ‘pavedaya’ means: speak, and we will prepare and give everything. ‘Bhisa’ means: the root of the lotus, or whatever kind of tuber there is. เวสฺสนฺตโร อาห – Vessantara said: ๑๘๘๘. 1888. ‘‘ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ, สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ; อวรุทฺธสิ มํ ราชา, วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ; โอกาสํ สมฺมา ชานาถ, วเน ยตฺถ วสามเส’’ติ. “‘What has been given is accepted, and a worthy reception has been made for all of it. The king has banished me, so I go to Vaṅka Mountain. Know well the place in the forest where we shall dwell.’” ตตฺถ [Pg.287] ปฏิคฺคหิตนฺติ สพฺพเมตํ ตุมฺเหหิ ทินฺนํ มยา จ ปฏิคฺคหิตเมว โหตุ, สพฺพสฺส ตุมฺเหหิ มยฺหํ อคฺฆิยํ นิเวทนํ กตํ. ราชา ปน มํ อวรุทฺธสิ รฏฺฐา ปพฺพาเชสิ, ตสฺมา วงฺกเมว คมิสฺสามิ, ตสฺมึ เม อรญฺเญ วสนฏฺฐานํ ชานาถาติ. Herein, ‘paṭiggahitaṃ’ means: let all this that was given by you be indeed accepted by me; for all of it, a worthy offering has been made to me by you. But the king has banished me from the kingdom, therefore I will go to Vaṅka Mountain. Know the place for my dwelling in that forest. เต ราชาโน อาหํสุ – Those kings said: ๑๘๘๙. 1889. ‘‘อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ, เจตรฏฺเฐ รเถสภ; ยาว เจตา คมิสฺสนฺติ, รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุํ. “‘Stay here awhile, O bull among charioteers, in the Ceta country, until the Cetas go to the king’s presence to plead.’” ๑๘๙๐. 1890. ‘‘นิชฺฌาเปตุํ มหาราชํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒนํ; ตํ ตํ เจตา ปุรกฺขตฺวา, ปตีตา ลทฺธปจฺจยา; ปริวาเรตฺวาน คจฺฉนฺติ, เอวํ ชานาหิ ขตฺติยา’’ติ. “‘To make the great king understand, O increaser of the Sivi kingdom! The Cetas, placing you at their head, confident and having gained support, will go surrounding you. Thus know, O khattiya!’” ตตฺถ รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุนฺติ รญฺโญ สนฺติกํ ยาจนตฺถาย คมิสฺสนฺติ. นิชฺฌาเปตุนฺติ ตุมฺหากํ นิทฺโทสภาวํ ชานาเปตุํ. ลทฺธปจฺจยาติ ลทฺธปติฏฺฐา. คจฺฉนฺตีติ คมิสฺสนฺติ. Herein, ‘to plead before the king’ means: they will go to the king’s presence for the purpose of pleading. ‘To make known’ means: to make known your innocence. ‘Having gained support’ means: having gained a firm footing. ‘They go’ means: they will go. มหาสตฺโต อาห – The Great Being said: ๑๘๙๑. 1891. ‘‘มา โว รุจฺจิตฺถ คมนํ, รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุํ; นิชฺฌาเปตุํ มหาราชํ, ราชาปิ ตตฺถ นิสฺสโร. “‘Let not this journey be pleasing to you, to go to the king’s presence to plead, to make the great king understand; for even the king is powerless in that matter.’” ๑๘๙๒. 1892. ‘‘อจฺจุคฺคตา หิ สิวโย, พลคฺคา เนคมา จ เย; เต วิธํเสตุมิจฺฉนฺติ, ราชานํ มม การณา’’ติ. “‘Indeed, the Sivis are greatly agitated, as are the army chiefs and the townsfolk; they wish to overthrow the king on my account.’” ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ มม นิทฺโทสภาวํ นิชฺฌาปเน ราชาปิ อนิสฺสโร. อจฺจุคฺคตาติ อติกุทฺธา. พลคฺคาติ พลกายา. วิธํเสตุนฺติ รชฺชโต นีหริตุํ. ราชานนฺติ ราชานมฺปิ. Herein, ‘tattha’ means: in that matter of making my innocence known, even the king is powerless. ‘Accuggatā’ means: excessively angry. ‘Balaggā’ means: the body of forces. ‘Vidhaṃsetuṃ’ means: to remove from kingship. ‘Rājānaṃ’ means: even the king. เต ราชาโน อาหํสุ – Those kings said: ๑๘๙๓. 1893. ‘‘สเจ เอสา ปวตฺเตตฺถ, รฏฺฐสฺมึ รฏฺฐวฑฺฒน; อิเธว รชฺชํ กาเรหิ, เจเตหิ ปริวาริโต. “‘If such is the state of affairs in your kingdom, O increaser of the realm, then rule right here, surrounded by the Cetas.’” ๑๘๙๔. 1894. ‘‘อิทฺธํ ผีตญฺจิทํ รฏฺฐํ, อิทฺโธ ชนปโท มหา; มตึ กโรหิ ตฺวํ เทว, รชฺชสฺส มนุสาสิตุ’’นฺติ. “‘This kingdom is prosperous and thriving, this great country is flourishing; make up your mind, O deva, to govern the kingdom.’” ตตฺถ [Pg.288] สเจ เอสา ปวตฺเตตฺถาติ สเจ เอตสฺมึ รฏฺเฐ เอสา ปวตฺติ. รชฺชสฺส มนุสาสิตุนฺติ รชฺชํ สมนุสาสิตุํ, อยเมว วา ปาโฐ. Herein, ‘sace esā pavattettha’ means: if in that kingdom this is the state of affairs. ‘Rajjassa anusāsituṃ’ means: to govern the kingdom well; or this is the reading itself. เวสฺสนฺตโร อาห – Vessantara said: ๑๘๙๕. 1895. ‘‘น เม ฉนฺโท มติ อตฺถิ, รชฺชสฺส อนุสาสิตุํ; ปพฺพาชิตสฺส รฏฺฐสฺมา, เจตปุตฺตา สุณาถ เม. “‘I have no desire or intention to govern the kingdom, having been banished from the realm. O sons of Ceta, listen to me.’” ๑๘๙๖. 1896. ‘‘อตุฏฺฐา สิวโย อาสุํ, พลคฺคา เนคมา จ เย; ปพฺพาชิตสฺส รฏฺฐสฺมา, เจตา รชฺเชภิเสจยุํ. “‘The Sivis were displeased, as were the army chiefs and the townsfolk; though I was banished from the kingdom, the Cetas would consecrate me as king.’” ๑๘๙๗. 1897. ‘‘อสมฺโมทิยมฺปิ โว อสฺส, อจฺจนฺตํ มม การณา; สิวีหิ ภณฺฑนํ จาปิ, วิคฺคโห เม น รุจฺจติ. “‘There would be discord among you, entirely on my account; and also a quarrel with the Sivis—conflict is not pleasing to me.’” ๑๘๙๘. 1898. ‘‘อถสฺส ภณฺฑนํ โฆรํ, สมฺปหาโร อนปฺปโก; เอกสฺส การณา มยฺหํ, หึเสยฺย พหุโก ชโน. “‘Then there would be a terrible quarrel, and no small amount of violence; on account of me alone, many people would be harmed.’” ๑๘๙๙. 1899. ‘‘ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ, สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ; อวรุทฺธสิ มํ ราชา, วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ; โอกาสํ สมฺมา ชานาถ, วเน ยตฺถ วสามเส’’ติ. “‘What has been given has been accepted; all of it is considered of great worth. The king has confined me; I shall go to Vaṅka Mountain. Know well the place in the forest where we shall dwell.’” ตตฺถ เจตา รชฺเชภิเสจยุนฺติ เจตรฏฺฐวาสิโน กิร เวสฺสนฺตรํ รชฺเช อภิสิญฺจึสูติ ตุมฺหากมฺปิ เต อตุฏฺฐา อาสุํ. อสมฺโมทิยนฺติ อสามคฺคิยํ. อสฺสาติ ภเวยฺย. อถสฺสาติ อถ มยฺหํ เอกสฺส การณา ตุมฺหากํ ภณฺฑนํ ภวิสฺสตีติ. Here, ‘the Cetas would consecrate me as king’ means the inhabitants of the Ceta country would indeed consecrate Vessantara as king, and they would be displeased with you too. ‘Discord’ means disunity. ‘Would arise’ means it would happen. ‘Then there would be’ means that because of me alone, a quarrel would arise among you. เอวํ มหาสตฺโต อเนกปริยาเยน ยาจิโตปิ รชฺชํ น อิจฺฉิ. อถสฺส เต เจตราชาโน มหนฺตํ สกฺการํ กรึสุ. โส นครํ ปวิสิตุํ น อิจฺฉิ. อถ นํ สาลเมว อลงฺกริตฺวา สาณิยา ปริกฺเขปํ กตฺวา มหาสยนํ ปญฺญาเปตฺวา สพฺเพ อารกฺขํ กรึสุ. โส เอกรตฺตึ เตหิ สงฺคหิตารกฺโข สาลายํ สยิตฺวา ปุนทิวเส ปาโตว นฺหตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา เตหิ ปริวุโต นิกฺขมิ. สฏฺฐิสหสฺสา ขตฺติยา เตน สทฺธึ ปนฺนรสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา วนทฺวาเร ฐตฺวา ปุรโต ปนฺนรสโยชนมคฺคํ อาจิกฺขนฺตา อาหํสุ – Thus, though the Great Being was entreated in many ways, he still did not desire the kingdom. Then those Ceta kings paid him great honor. But he did not wish to enter the city. Instead, they adorned the hall, spread a screen around it, prepared a grand bed, and they all set up a guard. He spent one night there, with protection arranged by them in the hall, and the next morning, having bathed and eaten a meal of various excellent flavors, he departed surrounded by them. Sixty thousand nobles accompanied him for fifteen yojanas, and standing at the forest’s edge, they pointed out the path ahead for another fifteen yojanas, saying: ๑๙๐๐. 1900. ‘‘ตคฺฆ [Pg.289] เต มยมกฺขาม, ยถาปิ กุสลา ตถา; ราชิสี ยตฺถ สมฺมนฺติ, อาหุตคฺคี สมาหิตา. “‘Indeed, we shall explain to you, as we are skilled, where royal sages dwell, who offer oblations to the fire, composed.’ ๑๙๐๑. 1901. ‘‘เอส เสโล มหาราช, ปพฺพโต คนฺธมาทโน; ยตฺถ ตฺวํ สห ปุตฺเตหิ, สห ภริยาย จจฺฉสิ. “‘This, great king, is the mountain, Mount Gandhamādana, where you will dwell with your children and with your wife.’ ๑๙๐๒. 1902. ‘‘ตํ เจตา อนุสาสึสุ, อสฺสุเนตฺตา รุทํมุขา; อิโต คจฺฉ มหาราช, อุชุํ เยนุตฺตรามุโข. “‘The Cetas instructed him, with tearful eyes and weeping faces: “Go forth from here, great king, straight toward the north.”’ ๑๙๐๓. 1903. ‘‘อถ ทกฺขิสิ ภทฺทนฺเต, เวปุลฺลํ นาม ปพฺพตํ; นานาทุมคณากิณฺณํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ. “‘Then, venerable sir, you will see a mountain named Vepulla, crowded with various groups of trees, cool-shaded and delightful.’ ๑๙๐๔. 1904. ‘‘ตมติกฺกมฺม ภทฺทนฺเต, อถ ทกฺขิสิ อาปคํ; นทึ เกตุมตึ นาม, คมฺภีรํ คิริคพฺภรํ. “‘Having passed beyond that, venerable sir, you will then see a river, a river named Ketumati, deep, a mountain chasm.’ ๑๙๐๕. 1905. ‘‘ปุถุโลมมจฺฉากิณฺณํ, สุปติตฺถํ มโหทกํ; ตตฺถ นฺหตฺวา ปิวิตฺวา จ, อสฺสาเสตฺวา สปุตฺตเก. “‘Teeming with broad-finned fish, with pleasant fords and abundant water; there, having bathed and drunk, and having refreshed your children...’ ๑๙๐๖. 1906. ‘‘อถ ทกฺขิสิ ภทฺทนฺเต, นิคฺโรธํ มธุปิปฺผลํ; รมฺมเก สิขเร ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ. “‘Then, venerable sir, you will see a banyan tree with honey-sweet fruit, grown on a charming peak, cool-shaded and delightful.’ ๑๙๐๗. 1907. ‘‘อถ ทกฺขิสิ ภทฺทนฺเต, นาฬิกํ นาม ปพฺพตํ; นานาทิชคณากิณฺณํ, เสลํ กิมฺปุริสายุตํ. “‘Then, venerable sir, you will see a mountain named Nāḷika, teeming with various flocks of birds, a rocky place frequented by kimpurisas.’ ๑๙๐๘. 1908. ‘‘ตสฺส อุตฺตรปุพฺเพน, มุจลินฺโท นาม โส สโร; ปุณฺฑรีเกหิ สญฺฉนฺโน, เสตโสคนฺธิเกหิ จ. “‘To its northeast lies the lake named Mucalinda, covered with white lotuses and with fragrant white water lilies.’ ๑๙๐๙. 1909. ‘‘โส วนํ เมฆสงฺกาสํ, ธุวํ หริตสทฺทลํ; สีโหวามิสเปกฺขีว, วนสณฺฑํ วิคาหย; ปุปฺผรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ, ผลรุกฺเขหิ จูภยํ. “‘That forest, resembling a mass of clouds, ever verdant and lush; like a lion seeking its prey, plunge into that forest thicket, covered with both flowering trees and fruit-bearing trees.’ ๑๙๑๐. 1910. ‘‘ตตฺถ พินฺทุสฺสรา วคฺคู, นานาวณฺณา พหู ทิชา; กูชนฺตมุปกูชนฺติ, อุตุสํปุปฺผิเต ทุเม. “‘There, melodious birds with beautiful voices, of many colors, numerous, sing and chirp in harmony on the trees that are in seasonal bloom.’ ๑๙๑๑. 1911. ‘‘คนฺตฺวา คิริวิทุคฺคานํ, นทีนํ ปภวานิ จ; โส ทกฺขิสิ โปกฺขรณึ, กรญฺชกกุธายุตํ. “‘Having gone to the rugged mountains and the sources of rivers, you will see a lotus pond surrounded by karañja and kakudha trees.’ ๑๙๑๒. 1912. ‘‘ปุถุโลมมจฺฉากิณฺณํ[Pg.290], สุปติตฺถํ มโหทกํ; สมญฺจ จตุรํสญฺจ, สาทุํ อปฺปฏิคนฺธิยํ. “‘Full of broad-finned fish, with fine bathing places and abundant water, level and four-cornered, sweet and free from any foul odor.’ ๑๙๑๓. 1913. ‘‘ตสฺสา อุตฺตรปุพฺเพน, ปณฺณสาลํ อมาปย; ปณฺณสาลํ อมาเปตฺวา, อุญฺฉาจริยาย อีหถา’’ติ. “‘To its northeast, have a leaf-hut built; and having had the leaf-hut built, strive in the practice of gleaning.’” ตตฺถ ราชิสีติ ราชาโน หุตฺวา ปพฺพชิตา. สมาหิตาติ เอกคฺคจิตฺตา. เอสาติ ทกฺขิณหตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา อิมินา ปพฺพตปาเทน คจฺฉถาติ อาจิกฺขนฺตา วทนฺติ. อจฺฉสีติ วสิสฺสสิ. อาปคนฺติ อุทกวาหนทิอาวฏฺฏํ. คิริคพฺภรนฺติ คิรีนํ กุจฺฉิโต ปวตฺตํ. มธุปิปฺผลนฺติ มธุรผลํ. รมฺมเกติ รมณีเย. กิมฺปุริสายุตนฺติ กิมฺปุริเสหิ อายุตํ ปริกิณฺณํ. เสตโสคนฺธีเกหิ จาติ นานปฺปกาเรหิ เสตุปฺปเลหิ เจว โสคนฺธิเกหิ จ สญฺฉนฺโน. สีโหวามิสเปกฺขีวาติ อามิสํ เปกฺขนฺโต สีโห วิย. Here, ‘royal sages’ means those who, having been kings, have gone forth. ‘Composed’ means with one-pointed mind. ‘This’ means, raising the right hand, they speak while explaining, “Go by this mountain path.” ‘You will dwell’ means you will stay. ‘River’ means a swirling current in a river that carries water. ‘Mountain chasm’ means flowing from the interior of mountains. ‘Honey-sweet fruit’ means sweet fruit. ‘Charming’ means delightful. ‘Frequented by kimpurisas’ means surrounded by kimpurisas. ‘And with white fragrant water lilies’ means covered with various kinds of white lotuses and fragrant water lilies. ‘Like a lion looking for meat’ means like a lion looking for meat. พินฺทุสฺสราติ สมฺปิณฺฑิตสฺสรา. วคฺคูติ มธุรสฺสรา. กูชนฺตมุปกูชนฺตีติ ปฐมํ กูชมานํ ปกฺขึ ปจฺฉา อุปกูชนฺติ. อุตุสํปุปฺผิเต ทุเมติ อุตุสมเย ปุปฺผิเต ทุเม นิลียิตฺวา กูชนฺตํ อุปกูชนฺติ. โส ทกฺขิสีติ โส ตฺวํ ปสฺสิสฺสสีติ อตฺโถ. กรญฺชกกุธายุตนฺติ กรญฺชรุกฺเขหิ จ กกุธรุกฺเขหิ จ สมฺปริกิณฺณํ. อปฺปฏิคนฺธิยนฺติ ปฏิกูลคนฺธวิรหิตํ มธุโรทกปริกิณฺณํนานปฺปการปทุมุปฺปลาทีหิ สญฺฉนฺนํ. ปณฺณสาลํ อมาปยาติ ปณฺณสาลํ มาเปยฺยาสิ. อมาเปตฺวาติ มาเปตฺวา. อุญฺฉาจริยาย อีหถาติ อถ ตุมฺเห, เทว, อุญฺฉาจริยาย ยาเปนฺตา อปฺปมตฺตา อีหถ, อารทฺธวีริยา หุตฺวา วิหเรยฺยาถาติ อตฺโถ. ‘Bindussarā’ means having a compact sound. ‘Melodious’ means having a sweet sound. ‘They chirp in response to one chirping’ means they chirp after a bird that chirps first. ‘On the trees that are in seasonal bloom’ means, having hidden in the trees that are in bloom for the season, they chirp in response to one chirping. ‘You will see’ means ‘you will see,’ that is the meaning. ‘Frequented by karañja and kakudha’ means completely surrounded by karañja trees and kakudha trees. ‘Free from any foul odor’ means devoid of a repulsive smell, surrounded by sweet water, and covered with various kinds of lotuses, water lilies, and so on. ‘Have a leaf-hut built’ means you should have a leaf-hut built. ‘Having had built’ means having had it built. ‘Strive in the practice of gleaning’ means ‘then you, O deva, maintaining yourself by the practice of gleaning, should strive diligently, and should dwell having become energetic,’ that is the meaning. เอวํ เต ราชาโน ตสฺส ปนฺนรสโยชนมคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา ตํ อุยฺโยเชตฺวา เวสฺสนฺตรสฺส อนฺตรายภยสฺส วิโนทนตฺถํ ‘‘มา โกจิเทว ปจฺจามิตฺโต โอกาสํ ลเภยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เอกํ พฺยตฺตํ สุสิกฺขิตํ เจตปุตฺตํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ตฺวํ คจฺฉนฺเต จ อาคจฺฉนฺเต จ ปริคฺคณฺหาหี’’ติ วนทฺวาเร อารกฺขณตฺถาย ฐเปตฺวา สกนครํ คมึสุ. เวสฺสนฺตโรปิ สปุตฺตทาโร คนฺธมาทนปพฺพตํ ปตฺวา, ตํ ทิวสํ ตตฺถ วสิตฺวา ตโต อุตฺตราภิมุโข เวปุลฺลปพฺพตปาเทน คนฺตฺวา, เกตุมติยา นาม นทิยา ตีเร นิสีทิตฺวา วนจรเกน ทินฺนํ มธุมํสํ ขาทิตฺวา ตสฺส สุวณฺณสูจึ ทตฺวา [Pg.291] ตตฺถ นฺหตฺวา ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ นทิโต อุตฺตริตฺวา สานุปพฺพตสิขเร ฐิตสฺส นิคฺโรธสฺส มูเล โถกํ นิสีทิตฺวา นิคฺโรธผลานิ ขาทิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉนฺโต นาฬิกํ นาม ปพฺพตํ ปตฺวา ตํ ปริหรนฺโต มุจลินฺทสรํ คนฺตฺวา สรสฺส ตีเรน ปุพฺพุตฺตรกณฺณํ ปตฺวา, เอกปทิกมคฺเคน วนฆฏํ ปวิสิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม คิริวิทุคฺคานํ นทิปฺปภวานํ ปุรโต จตุรํสโปกฺขรณึ ปาปุณิ. Thus the kings, having shown him the fifteen-yojana path and sent him off, thinking, “Let no enemy find an opportunity,” in order to dispel the fear of danger for Vessantara, summoned a clever, well-trained Ceta man and, instructing him, “You must take care of those going and coming,” stationed him at the forest gate for protection before returning to their own city. Vessantara, along with his wife and children, reached Mount Gandhamādana, stayed there that day, then headed north, going by the foot of Mount Vepulla. He sat on the bank of the Ketumatī River, ate the honey and meat given by a forest-dweller, gave him a golden needle, bathed and drank there, and, his weariness calmed, crossed the river. Sitting briefly at the foot of a banyan tree standing on a mountain peak, he ate the banyan fruits, then rose and continued. Reaching Mount Nāḷika, he went around it and arrived at Lake Mucalinda. Coming to the northeast corner by the shore of the lake, he entered a forest thicket by a one-foot-wide path, passed through it, and in front of the mountain ravines and river sources, reached a square lotus pond. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ‘‘มหาสตฺโต หิมวนฺตํ ปวิฏฺโฐ’’ติ ญตฺวา ‘‘ตสฺส วสนฏฺฐานํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา วิสฺสกมฺมํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘คจฺฉ, ตาต, ตฺวํ วงฺกปพฺพตกุฌจฺฉิมฺหิ รมณีเย ฐาเน อสฺสมปทํ มาเปตฺวา เอหี’’ติ เปเสสิ. โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ เทวโลกโต โอตริตฺวา ตตฺถ ทฺเว ปณฺณสาลาโย ทฺเว จงฺกเม รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ จ มาเปตฺวา จงฺกมโกฏิยํ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ นานาผลธเร รุกฺเข จ กทลิวนานิ จ ทสฺเสตฺวา สพฺเพ ปพฺพชิตปริกฺขาเร ปฏิยาเทตฺวา ‘‘เย เกจิ ปพฺพชิตุกามา, เต อิเม คณฺหนฺตู’’ติ อกฺขรานิ ลิขิตฺวา อมนุสฺเส จ เภรวสทฺเท มิคปกฺขิโน จ ปฏิกฺกมาเปตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. At that moment, Sakka, reflecting, knew, “The Great Being has entered the Himalayas,” and thought, “It is fitting to find a dwelling place for him.” He had Vissakamma summoned and sent him, saying, “Go, dear one, and build a hermitage in a delightful spot on the slopes of Mount Vaṅka, and then return.” Vissakamma replied, “Very well, lord,” descended from the heavenly realm, and there built two leaf huts, two walking paths, and places for staying by night and day. At the ends of the walking paths, in various places, he displayed various fruit-bearing trees and groves of banana trees. He prepared all the requisites for one who has gone forth and wrote the letters: “Let whoever wishes to go forth take these.” Then he drove away non-humans, and beasts and birds making frightful sounds, and returned to his own abode. มหาสตฺโต เอกปทิกมคฺคํ ทิสฺวา ‘‘ปพฺพชิตานํ วสนฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ มทฺทิญฺจ ปุตฺเต จ อสฺสมปททฺวาเร ฐเปตฺวา อสฺสมปทํ ปวิสิตฺวา อกฺขรานิ โอโลเกตฺวา ‘‘สกฺเกนมฺหิ ทิฏฺโฐ’’ติ ญตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา ขคฺคญฺจ ธนุญฺจ อปเนตฺวา สาฏเก โอมุญฺจิตฺวา รตฺตวากจีรํ นิวาเสตฺวา อชินจมฺมํ อํเส กตฺวา ชฏามณฺฑลํ พนฺธิตฺวา อิสิเวสํ คเหตฺวา กตฺตรทณฺฑํ อาทาย ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตสิรึ สมุพฺพหนฺโต ‘‘อโห สุขํ, อโห สุขํ, ปพฺพชฺชา เม อธิคตา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา จงฺกมํ อารุยฺห อปราปรํ จงฺกมิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสทิเสน อุปสเมน ปุตฺตทารานํ สนฺติกํ อคมาสิ. มทฺทีปิ มหาสตฺตสฺส ปาเทสุ ปติตฺวา โรทิตฺวา เตเนว สทฺธึ อสฺสมปทํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน ปณฺณสาลํ คนฺตฺวา อิสิเวสํ คณฺหิ. ปจฺฉา ปุตฺเตปิ ตาปสกุมารเก กรึสุ. จตฺตาโร ขตฺติยา วงฺกปพฺพตกุจฺฉิมฺหิ วสึสุ. อถ มทฺที มหาสตฺตํ วรํ ยาจิ ‘‘เทว, ตุมฺเห ผลาผลตฺถาย วนํ อคนฺตฺวา ปุตฺเต คเหตฺวา อิเธว โหถ, อหํ ผลาผลํ อาหริสฺสามี’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย สา อรญฺญโต ผลาผลานิ อาหริตฺวา ตโย ชเน ปฏิชคฺคติ. The Great Being, seeing a single-file path, thought, 'This must be a dwelling place for ascetics.' Leaving Maddī and the children at the entrance to the hermitage, he entered the hermitage grounds. Observing the letters, he realized, 'I have been seen by Sakka.' Entering the leaf hut, he laid aside his sword and bow, removed his garments, donned a red bark garment, draped an antelope hide over his shoulder, bound his hair into a matted coil, and assumed the guise of an ascetic. Taking up a staff, he emerged from the leaf hut. Bearing the splendor of one who has gone forth, he uttered this inspired saying: 'Ah, what happiness! Ah, what happiness! I have attained the state of renunciation.' Then, ascending the walking path, he paced back and forth, and with the serenity of a Paccekabuddha, he approached his wife and children. Maddī, falling at the feet of the Great Being, wept and entered the hermitage grounds together with him. She went to her own leaf hut and assumed the guise of an ascetic. Afterwards, they also made the children into young ascetics. The four royals lived in a hollow of Mount Vaṅka. Then Maddī made a request of the Great Being: 'My lord, do not you go to the forest for fruits; stay here and look after the children. I will bring the fruits.' From then on, she brought fruits from the forest and cared for the three of them. โพธิสตฺโตปิ [Pg.292] ตํ วรํ ยาจิ ‘‘ภทฺเท, มทฺทิ มยํ อิโต ปฏฺฐาย ปพฺพชิตา นาม, อิตฺถี จ นาม พฺรหฺมจริยสฺส มลํ, อิโต ปฏฺฐาย อกาเล มม สนฺติกํ มา อาคจฺฉาหี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. มหาสตฺตสฺส เมตฺตานุภาเวน สมนฺตา ติโยชเน สพฺเพ ติรจฺฉานาปิ อญฺญมญฺญํ เมตฺตจิตฺตํ ปฏิลภึสุ. มทฺทีเทวีปิ ปาโตว อุฏฺฐาย ปานียปริโภชนียํ อุปฏฺฐาเปตฺวา มุโขทกํ อาหริตฺวา ทนฺตกฏฺฐํ ทตฺวา อสฺสมปทํ สมฺมชฺชิตฺวา ทฺเว ปุตฺเต ปิตุ สนฺติเก ฐเปตฺวา ปจฺฉิขณิตฺติองฺกุสหตฺถา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนมูลผลาผลานิ อาทาย ปจฺฉึ ปูเรตฺวา สายนฺหสมเย อรญฺญโต อาคนฺตฺวา ปณฺณสาลาย ผลาผลํ ฐเปตฺวา นฺหตฺวา ปุตฺเต นฺหาเปสิ. อถ จตฺตาโรปิ ชนา ปณฺณสาลาทฺวาเร นิสีทิตฺวา ผลาผลํ ปริภุญฺชนฺติ. ตโต มทฺที ปุตฺเต คเหตฺวา อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปาวิสิ. อิมินา นิยาเมน เต ปพฺพตกุจฺฉิมฺหิ สตฺต มาเส วสึสูติ. The Bodhisatta also asked a boon of her: 'Good Maddī, from now on we are renunciants, and a woman is a stain upon the holy life. Henceforth, do not approach me at an improper time.' She consented, saying, 'Very well.' By the power of the Great Being’s loving-kindness, all beasts within a radius of three yojanas acquired loving-kindness for one another. Queen Maddī would rise early in the morning, prepare water for drinking and for use, bring water for washing the face, provide a tooth-stick, sweep the hermitage grounds, and leave the two children with their father. Then, with a basket, digging tool, and hook in hand, she would enter the forest. Gathering the forest roots and fruits and filling her basket, she would return from the forest in the evening. After placing the fruits in the leaf hut, she would bathe herself and then bathe the children. Then all four would sit at the entrance of the leaf hut and eat the fruits. Afterwards, Maddī would take the children and enter her own leaf hut. In this manner, they lived for seven months in the mountain hollow. วนปเวสนกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Here ends the explanation of the chapter on entering the forest. ชูชกปพฺพวณฺณนา The Explanation of the Jūjaka Chapter ตทา กาลิงฺครฏฺเฐ ทุนฺนิวิฏฺฐพฺราหฺมณคามวาสี ชูชโก นาม พฺราหฺมโณ ภิกฺขาจริยาย กหาปณสตํ ลภิตฺวา เอกสฺมึ พฺราหฺมณกุเล ฐเปตฺวา ปุน ธนปริเยสนตฺถาย คโต. ตสฺมึ จิรายนฺเต พฺราหฺมณกุลา กหาปณสตํ วลญฺเชตฺวา ปจฺฉา อิตเรน อาคนฺตฺวา โจทิยมานา กหาปเณ ทาตุํ อสกฺโกนฺตา อมิตฺตตาปนํ นาม ธีตรํ ตสฺส อทํสุ. โส ตํ อาทาย กาลิงฺครฏฺเฐ ทุนฺนิวิฏฺฐพฺราหฺมณคามํ คนฺตฺวา วสิ. อมิตฺตตาปนา สมฺมา พฺราหฺมณํ ปริจรติ. อถ อญฺเญ ตรุณพฺราหฺมณา ตสฺสา อาจารสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘อยํ มหลฺลกพฺราหฺมณํ สมฺมา ปฏิชคฺคติ, ตุมฺเห ปน อมฺเหสุ กึ ปมชฺชถา’’ติ อตฺตโน อตฺตโน ภริยาโย ตชฺเชนฺติ. ตา ‘‘อิมํ อมิตฺตตาปนํ อิมมฺหา คามา ปลาเปสฺสามา’’ติ นทีติตฺถาทีสุ สนฺนิปติตฺวา ตํ ปริภาสึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – At that time, in the kingdom of Kaliṅga, there lived in the brahmin village of Dunniviṭṭha a brahmin named Jūjaka. Having obtained a hundred kahāpaṇas by begging, he deposited them with a certain brahmin family and went away again in search of wealth. While he was long away, that brahmin family spent the hundred kahāpaṇas. Later, when he returned and demanded his money, they, being unable to repay the kahāpaṇas, gave him their daughter, named Amittatāpanā. Taking her, he went to the brahmin village of Dunniviṭṭha in Kaliṅga and dwelt there. Amittatāpanā attended to the brahmin properly. Then other young brahmins, seeing her virtuous conduct, reproached their own wives, saying, 'This one properly looks after the old brahmin; why then are you so negligent towards us?' Those wives, thinking, 'We will drive this Amittatāpanā from this village,' gathered at the river landing and other such places and reviled her. To clarify this matter, the Teacher said: ๑๙๑๔. 1914. ‘‘อหุ วาสี กลิงฺเคสุ, ชูชโก นาม พฺราหฺมโณ; ตสฺสาสิ ทหรา ภริยา, นาเมนามิตฺตตาปนา. There was a dweller in the lands of Kaliṅga, a brahmin by the name of Jūjaka; he had a young wife, named Amittatāpanā. ๑๙๑๕. 1915. ‘‘ตา [Pg.293] นํ ตตฺถ คตาโวจุํ, นทึ อุทกหาริยา; ถิโย นํ ปริภาสึสุ, สมาคนฺตฺวา กุตูหลา. The women who went to the river to fetch water spoke to her there; having gathered together out of mischief, the women reviled her. ๑๙๑๖. 1916. ‘‘อมิตฺตา นูน เต มาตา, อมิตฺโต นูน เต ปิตา; เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ. Surely your mother is no friend, surely your father is no friend, who gave you to an old man when you are so very young. ๑๙๑๗. 1917. ‘‘อหิตํ วต เต ญาตี, มนฺตยึสุ รโหคตา; เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ. Indeed, your relatives plotted what was not for your welfare, consulting in secret, when they gave you to an old man, you being so very young. ๑๙๑๘. 1918. ‘‘อมิตฺตา วต เต ญาตี, มนฺตยึสุ รโหคตา; เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ. Truly, your relatives are enemies, consulting in secret, when they gave you to an old man, you being so very young. ๑๙๑๙. 1919. ‘‘ทุกฺกฏํ วต เต ญาตี, มนฺตยึสุ รโหคตา; เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ. Truly, your relatives did a wicked thing, consulting in secret, when they gave you to an old man, you being so very young. ๑๙๒๐. 1920. ‘‘ปาปกํ วต เต ญาตี, มนฺตยึสุ รโหคตา; เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ. Truly, your relatives did an evil thing, consulting in secret, when they gave you to an old man, you being so very young. ๑๙๒๑. 1921. ‘‘อมนาปํ วต เต ญาตี, มนฺตยึสุ รโหคตา; เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ. Truly, your relatives did a displeasing thing, consulting in secret, when they gave you to an old man, you being so very young. ๑๙๒๒. 1922. ‘‘อมนาปวาสํ วสิ, ชิณฺเณน ปตินา สห; ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส, มตํ เต ชีวิตา วรํ. You live an unpleasant life, together with an aged husband; for you who dwell with an old man, death is better than life. ๑๙๒๓. 1923. ‘‘น หิ นูน ตุยฺหํ กลฺยาณิ, ปิตา มาตา จ โสภเน; อญฺญํ ภตฺตารํ วินฺทึสุ, เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ; เอวํ ทหริยํ สตึ. Surely, O beautiful one, O lovely one, your father and mother found no other husband, that they gave you to an old man, you being so very young. ๑๙๒๔. 1924. ‘‘ทุยิฏฺฐํ เต นวมิยํ, อกตํ อคฺคิหุตฺตกํ; เย ตํ ชิณฺณสฺส ปาทํสุ, เอวํ ทหริยํ สตึ. Your offering on the ninth day must have been wrongly made, your fire sacrifice left unperformed, that they gave you to an old man, you being so very young. ๑๙๒๕. 1925. ‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ นูน, พฺรหฺมจริยปรายเณ; สา ตฺวํ โลเก อภิสปิ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต; ยา ตฺวํ วสสิ ชิณฺณสฺส, เอวํ ทหริยา สตี. Surely you must have cursed, in the world, ascetics and brahmins devoted to the holy life, the virtuous and the very learned, that you, being so young, now live with an old man. ๑๙๒๖. 1926. ‘‘น [Pg.294] ทุกฺขํ อหินา ทฏฺฐํ, น ทุกฺขํ สตฺติยา หตํ; ตญฺจ ทุกฺขญฺจ ติพฺพญฺจ, ยํ ปสฺเส ชิณฺณกํ ปตึ. To be bitten by a snake is not such suffering, nor to be struck by a spear; that is the sharp and intense suffering: to behold an aged husband. ๑๙๒๗. 1927. ‘‘นตฺถิ ขิฑฺฑา นตฺถิ รติ, ชิณฺเณน ปตินา สห; นตฺถิ อาลาปสลฺลาโป, ชคฺฆิตมฺปิ น โสภติ. There is no play, no delight, with an old husband; there is no conversation, no pleasant talk—even laughter is not becoming. ๑๙๒๘. 1928. ‘‘ยทา จ ทหโร ทหรา, มนฺตยนฺติ รโหคตา; สพฺเพสํ โสกา นสฺสนฺติ, เย เกจิ หทยสฺสิตา. When a young man and a young woman converse in a secret place, all the sorrows that lie in the heart perish. ๑๙๒๙. 1929. ‘‘ทหรา ตฺวํ รูปวตี, ปุริสานํภิปตฺถิตา; คจฺฉ ญาติกุเล อจฺฉ, กึ ชิณฺโณ รมยิสฺสตี’’ติ. You are young and beautiful, desired by men. Go, stay in your kinsmen's home. How can an old man bring you delight? ตตฺถ อหูติ อโหสิ. วาสี กลิงฺเคสูติ กาลิงฺครฏฺเฐสุ ทุนฺนิวิฏฺฐพฺราหฺมณคามวาสี. ตา นํ ตตฺถ คตาโวจุนฺติ ตตฺถ คาเม ตา อิตฺถิโย นทีติตฺเถ อุทกหาริกา หุตฺวา คตา นํ อโวจุํ. ถิโย นํ ปริภาสึสูติ อิตฺถิโย น อญฺญํ กิญฺจิ อโวจุํ, อถ โข นํ ปริภาสึสุ. กุตูหลาติ โกตูหลชาตา วิย หุตฺวา. สมาคนฺตฺวาติ สมนฺตา ปริกฺขิปิตฺวา. ทหริยํ สตินฺติ ทหรึ ตรุณึ โสภคฺคปฺปตฺตํ สมานํ. ชิณฺณสฺสาติ ชราชิณฺณสฺส เคเห. ทุยิฏฺฐํ เต นวมิยนฺติ ตว นวมิยํ ยาคํ ทุยิฏฺฐํ ภวิสฺสติ, โส เต ยาคปิณฺโฑ ปฐมํ มหลฺลกกาเกน คหิโต ภวิสฺสติ. ‘‘ทุยิฏฺฐา เต นวมิยา’’ติปิ ปาโฐ, นวมิยา ตยา ทุยิฏฺฐา ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. อกตํ อคฺคิหุตฺตกนฺติ อคฺคิชุหนมฺปิ ตยา อกตํ ภวิสฺสติ. อภิสปีติ สมณพฺราหฺมเณ สมิตปาเป วา พาหิตปาเป วา อกฺโกสิ. ตสฺส เต ปาปสฺส อิทํ ผลนฺติ อธิปฺปาเยเนว อาหํสุ. ชคฺฆิตมฺปิ น โสภตีติ ขณฺฑทนฺเต วิวริตฺวา หสนฺตสฺส มหลฺลกสฺส หสิตมฺปิ น โสภติ. สพฺเพสํ โสกา นสฺสนฺตีติ สพฺเพ เอเตสํ โสกา วินสฺสนฺติ. กึ ชิณฺโณติ อยํ ชิณฺโณ ตํ ปญฺจหิ กามคุเณหิ กถํ รมยิสฺสตีติ. There, ahūti means ahosi, 'he was.' Vāsī kaliṅgesu means one who lived in the brahmin village of Dunniviṭṭha in the Kalinga country. Tā naṃ tattha gatāvocuṃ means those women in that village, having gone to the river landing as water-carriers, spoke to her. Thiyo naṃ paribhāsiṃsu means the women did not say anything else, but only reviled her. Kutūhalā means having become as if curious. Samāgantvā means having surrounded her on all sides. Dahariyaṃ satiṃ means being a young woman, having attained beauty. Jiṇṇassa means in the house of the old man, decrepit with age. Duyiṭṭhaṃ te navamiyaṃ means your offering on the ninth day will be ill-performed; your offering of rice will first be taken by an old crow. There is also the reading Duyiṭṭhā te navamiyā, meaning it will be ill-performed by you on the ninth day. Akataṃ aggihuttakaṃ means even your fire sacrifice will be undone by you. Abhisapīti means she reviled the ascetics and brahmins who had extinguished evil or warded off evil. They spoke with the intention: 'This is the fruit of your evil deed.' Jagghitampi na sobhati means even the laughter of the old man, grinning with broken teeth, is not becoming. Sabbesaṃ sokā nassanti means all their sorrows vanish. Kiṃ jiṇṇo means how can this old man delight her with the five sensual pleasures? สา ตาสํ สนฺติกา ปริภาสํ ลภิตฺวา อุทกฆฏํ อาทาย โรทมานา ฆรํ คนฺตฺวา ‘‘กึ โภติ โรทสี’’ติ พฺราหฺมเณน ปุฏฺฐา ตสฺส อาโรเจนฺตี อิมํ คาถมาห – Having received their taunts, she took her water pot and went home weeping. When asked by the brahmin, "Why are you weeping, madam?" she reported it to him and spoke this verse: ๑๙๓๐. 1930. ‘‘น [Pg.295] เต พฺราหฺมณ คจฺฉามิ, นทึ อุทกหาริยา; ถิโย มํ ปริภาสนฺติ, ตยา ชิณฺเณน พฺราหฺมณา’’ติ. "O brahmin, I will not go to the river to fetch water for you. Women revile me because of you, old brahmin." ตสฺสตฺโถ – พฺราหฺมณ, ตยา ชิณฺเณน มํ อิตฺถิโย ปริภาสนฺติ, ตสฺมา อิโต ปฏฺฐาย ตว อุทกหาริกา หุตฺวา นทึ น คจฺฉามีติ. The meaning is: O brahmin, because of you, an old man, women revile me. Therefore, from now on, I will not go to the river as your water-carrier. ชูชโก อาห – Jūjaka said: ๑๙๓๑. 1931. ‘‘มา เม ตฺวํ อกรา กมฺมํ, มา เม อุทกมาหริ; อหํ อุทกมาหิสฺสํ, มา โภติ กุปิตา อหู’’ติ. "Do not do work for me, do not bring water for me. I will bring the water; O madam, do not be angry." ตตฺถ อุทกมาหิสฺสนฺติ โภติ อหํ อุทกํ อาหริสฺสามิ. Here, udakamāhissaṃ means 'O madam, I will fetch the water.' พฺราหฺมณี อาห – The brahmin woman said: ๑๙๓๒. 1932. ‘‘นาหํ ตมฺหิ กุเล ชาตา, ยํ ตฺวํ อุทกมาหเร; เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ, น เต วจฺฉามหํ ฆเร. "I was not born into a family where you would fetch water. Know this, O brahmin, I will not stay in your house. ๑๙๓๓. 1933. ‘‘สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา, นานยิสฺสสิ พฺราหฺมณ; เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ, น เต วจฺฉามิ สนฺติเก’’ติ. "If you do not bring me a male or female servant, O brahmin, know this: I will not stay with you." ตตฺถ นาหนฺติ พฺราหฺมณ, ยมฺหิ กุเล สามิโก กมฺมํ กโรติ, นาหํ ตตฺถ ชาตา. ยํ ตฺวนฺติ ตสฺมา ยํ อุทกํ ตฺวํ อาหริสฺสสิ, น มยฺหํ เตน อตฺโถ. Here, nāhaṃ means 'O brahmin, I was not born in a family where the master does the work.' Yaṃ tvaṃ means 'therefore, I have no need of whatever water you fetch.' ชูชโก อาห – Jūjaka said: ๑๙๓๔. 1934. ‘‘นตฺถิ เม สิปฺปฐานํ วา, ธนํ ธญฺญญฺจ พฺราหฺมณิ; กุโตหํ ทาสํ ทาสึ วา, อานยิสฺสามิ โภติยา; อหํ โภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ, มา โภติ กุปิตา อหู’’ติ. "I have no trade or skill, nor wealth or grain, O brahmin woman. How then shall I bring a male or female slave for you, O madam? I myself shall wait upon you; O madam, do not be angry." พฺราหฺมณี อาห – The brahmin woman said: ๑๙๓๕. 1935. ‘‘เอหิ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถา เม วจนํ สุตํ; เอส เวสฺสนฺตโร ราชา, วงฺเก วสติ ปพฺพเต. "Come, I will tell you, as I have heard it said. This King Vessantara dwells on Vaṅka mountain. ๑๙๓๖. 1936. ‘‘ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ยาจสฺสุ, ทาสํ ทาสิญฺจ พฺราหฺมณ; โส เต ทสฺสติ ยาจิโต, ทาสํ ทาสิญฺจ ขตฺติโย’’ติ. "Go and beg him for a male slave and a female slave, O brahmin. When begged, that khattiya will give you a male slave and a female slave." ตตฺถ [Pg.296] เอหิ เต อหมกฺขิสฺสนฺติ อหํ เต อาจิกฺขิสฺสามิ. อิทํ สา เทวตาธิคฺคหิตา หุตฺวา อาห. Here, ehi te ahamakkhissaṃ means 'I will tell you.' This she spoke, having been possessed by a deity. ชูชโก อาห – Jūjaka said: ๑๙๓๗. 1937. ‘‘ชิณฺโณหมสฺมิ ทุพฺพโล, ทีโฆ จทฺธา สุทุคฺคโม; มา โภติ ปริเทเวสิ, มา จ ตฺวํ วิมนา อหุ; อหํ โภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ, มา โภติ กุปิตา อหู’’ติ. "I am old and feeble, and the long road is very difficult to travel. O madam, do not lament, and do not be upset. I will attend to you; O madam, do not be angry." ตตฺถ ชิณฺโณหมสฺมีติ ภทฺเท, อหํ ชิณฺโณ อมฺหิ, กถํ คมิสฺสามีติ. Here, jiṇṇohamasmi means 'O dear, I am old; how shall I go?' พฺราหฺมณี อาห – The brahmin woman said: ๑๙๓๘. 1938. ‘‘ยถา อคนฺตฺวา สงฺคามํ, อยุทฺโธว ปราชิโต; เอวเมว ตุวํ พฺรหฺเม, อคนฺตฺวาว ปราชิโต. "Just as one who, without going to battle, is defeated without fighting, even so, O brahmin, are you defeated without even going. ๑๙๓๙. 1939. ‘‘สเจ เม ทาสํ ทาสึ วา, นานยิสฺสสิ พฺราหฺมณ; เอวํ พฺราหฺมณ ชานาหิ, น เต วจฺฉามหํ ฆเร; อมนาปํ เต กริสฺสามิ, ตํ เต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ. "If you do not bring me a male or female slave, O brahmin, know this: I will not stay in your house. I will do what is displeasing to you, and that will be your suffering. ๑๙๔๐. 1940. ‘‘นกฺขตฺเต อุตุปุพฺเพสุ, ยทา มํ ทกฺขิสิลงฺกตํ; อญฺเญหิ สทฺธึ รมมานํ, ตํ เต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ. "When, during festivals of constellations and seasons, you see me adorned and enjoying myself with others, that will be your suffering. ๑๙๔๑. 1941. ‘‘อทสฺสเนน มยฺหํ เต, ชิณฺณสฺส ปริเทวโต; ภิยฺโย วงฺกา จ ปลิตา, พหู เหสฺสนฺติ พฺราหฺมณา’’ติ. "As you, an old man, lament from not seeing me, many more wrinkles and gray hairs will appear for you, O brahmin." ตตฺถ อมนาปํ เตติ เวสฺสนฺตรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ทาสํ วา ทาสึ วา อนาหรนฺตสฺส ตว อรุจฺจนกํ กมฺมํ กริสฺสามิ. นกฺขตฺเต อุตุปุพฺเพสูติ นกฺขตฺตโยควเสน วา ฉนฺนํ อุตูนํ ตสฺส ตสฺส ปุพฺพวเสน วา ปวตฺเตสุ ฉเณสุ. Here, amanāpaṃ te means 'I will do a disagreeable deed to you who do not bring a male or female slave after going to Vessantara.' Nakkhatte utupubbesu means at festivals occurring due to the conjunction of constellations, or due to the beginning of each of the six seasons. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ภีโต อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Hearing that, the brahmin was frightened. Revealing that matter, the Teacher said: ๑๙๔๒. 1942. ‘‘ตโต โส พฺราหฺมโณ ภีโต, พฺราหฺมณิยา วสานุโค; อฏฺฏิโต กามราเคน, พฺราหฺมณึ เอตทพฺรวิ. Then that brahmin, terrified, obedient to his brahmin wife, afflicted by sensual passion, said this to the brahmin woman: ๑๙๔๓. 1943. ‘‘ปาเถยฺยํ [Pg.297] เม กโรหิ ตฺวํ, สํกุลฺยา สคุฬานิ จ; มธุปิณฺฑิกา จ สุกตาโย, สตฺตุภตฺตญฺจ พฺราหฺมณิ. "Prepare my provisions: cakes with molasses, well-made honey-cakes, and roasted barley meal, O brahmin woman. ๑๙๔๔. 1944. ‘‘อานยิสฺสํ เมถุนเก, อุโภ ทาสกุมารเก; เต ตํ ปริจริสฺสนฺติ, รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา’’ติ. "I shall bring a pair of young slaves, a boy and a girl. They will attend to you tirelessly, day and night." ตตฺถ อฏฺฏิโตติ อุปทฺทุโต ปีฬิโต. สคุฬานิ จาติ สคุฬปูเว จ. สตฺตุภตฺตนฺติ พทฺธสตฺตุอพทฺธสตฺตุญฺเจว ปุฏภตฺตญฺจ. เมถุนเกติ ชาติโคตฺตกุลปเทเสหิ สทิเส. ทาสกุมารเกติ ตว ทาสตฺถาย กุมารเก. Here, 'afflicted' (aṭṭito) means oppressed and tormented. 'With lumps' (saguḷāni ca) means cakes with lumps. 'Barley-meal' (sattubhattaṃ) means bound barley-meal, unbound barley-meal, and wrapped rice. 'Like a couple' (methunake) means similar in birth, clan, and family region. 'Slave boys' (dāsakumārake) means boys for your slavery. สา ขิปฺปํ ปาเถยฺยํ ปฏิยาเทตฺวา พฺราหฺมณสฺส อาโรเจสิ. โส เคเห ทุพฺพลฏฺฐานํ ถิรํ กตฺวา ทฺวารํ สงฺขริตฺวา อรญฺญา ทารูนิ อาหริตฺวา ฆเฏน อุทกํ อาหริตฺวา เคเห สพฺพภาชนานิ ปูเรตฺวา ตตฺเถว ตาปสเวสํ คเหตฺวา ‘‘ภทฺเท, อิโต ปฏฺฐาย วิกาเล มา นิกฺขมิ, ยาว มมาคมนา อปฺปมตฺตา โหหี’’ติ โอวทิตฺวา อุปาหนํ อารุยฺห ปาเถยฺยปสิพฺพกํ อํเส ลคฺเคตฺวา อมิตฺตตาปนํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทิตฺวา ปกฺกามิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – She quickly prepared provisions and informed the brahmin. He secured the weak spots in the house, repaired the door, gathered firewood from the forest, fetched water in a pot, filled all the vessels in the house, and then donned the ascetic's attire. "Good woman, from now on, do not go out at an improper time. Be heedful until my return," he advised her. Then, putting on his sandals, slinging the provision bag over his shoulder, he circumambulated Amittatāpanā and departed with tear-filled eyes, weeping. The Teacher, revealing this meaning, spoke: ๑๙๔๕. 1945. ‘‘อิทํ วตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ, ปฏิมุญฺจิ อุปาหนา; ตโต โส มนฺตยิตฺวาน, ภริยํ กตฺวา ปทกฺขิณํ. Having said this, the kinsman of brahmins put on his sandals; then, after conferring, he circumambulated his wife, keeping her to his right. ๑๙๔๖. 1946. ‘‘ปกฺกามิ โส รุณฺณมุโข, พฺราหฺมโณ สหิตพฺพโต; สิวีนํ นครํ ผีตํ, ทาสปริเยสนํ จร’’นฺติ. He departed, his face tearful, the brahmin firm in his vow, wandering in search of a slave toward the prosperous city of the Sivis. ตตฺถ รุณฺณมุโขติ รุทํมุโข. สหิตพฺพโตติ สมาทินฺนวโต, คหิตตาปสเวโสติ อตฺโถ. จรนฺติ ทาสปริเยสนํ จรนฺโต สิวีนํ นครํ อารพฺภ ปกฺกามิ. There, 'his face tearful' (ruṇṇamukho) means a weeping face. 'Firm in his vow' (sahitabbato) means he had undertaken the vow, meaning he had adopted the ascetic’s guise. 'Wandered' (caraṃ) means wandering in search of a slave, he departed toward the city of the Sivis. โส ตํ นครํ คนฺตฺวา สนฺนิปติตํ ชนํ ‘‘เวสฺสนฺตโร กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉติ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Arriving at that city, he asked the assembled people, "Where is Vessantara?" The Teacher, revealing that meaning, spoke: ๑๙๔๗. 1947. ‘‘โส ตตฺถ คนฺตฺวา อวจ, เย ตตฺถาสุํ สมาคตา; กุหึ เวสฺสนฺตโร ราชา, กตฺถ ปสฺเสมุ ขตฺติยํ. Going there, he said to those who had gathered there: 'Where is King Vessantara? Where can we see the khattiya?' ๑๙๔๘. 1948. ‘‘เต [Pg.298] ชนา ตํ อวจึสุ, เย ตตฺถาสุํ สมาคตา; ตุมฺเหหิ พฺรหฺเม ปกโต, อติทาเนน ขตฺติโย; ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา, วงฺเก วสติ ปพฺพเต. The people who had gathered there said to him: 'By you, brahmin, the khattiya was undone by excessive giving; banished from his own kingdom, he dwells on Mount Vaṅka.' ๑๙๔๙. 1949. ‘‘ตุมฺเหหิ พฺรหฺเม ปกโต, อติทาเนน ขตฺติโย; อาทาย ปุตฺตทารญฺจ, วงฺเก วสติ ปพฺพเต’’ติ. By you, brahmin, was the khattiya undone through excessive giving; taking his children and wife, he dwells on Mount Vaṅka. ตตฺถ ปกโตติ อุปทฺทุโต ปีฬิโต อตฺตโน นคเร วสิตุํ อลภิตฺวา อิทานิ วงฺกปพฺพเต วสติ. There, 'undone' (pakato) means oppressed, afflicted; unable to live in his own city, he now dwells on Mount Vaṅka. เอวํ ‘‘ตุมฺเห อมฺหากํ ราชานํ นาเสตฺวา ปุนปิ อาคตา อิธ ติฏฺฐถา’’ติ เต เลฑฺฑุทณฺฑาทิหตฺถา พฺราหฺมณํ อนุพนฺธึสุ. โส เทวตาธิคฺคหิโต หุตฺวา วงฺกปพฺพตมคฺคเมว คณฺหิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, saying, “You destroyed our king and now you have come again to stand here!” they pursued the brahmin with clods and sticks in their hands. But, protected by a deity, he took the path to Mount Vaṅka. The Teacher, revealing this meaning, spoke: ๑๙๕๐. 1950. ‘‘โส โจทิโต พฺราหฺมณิยา, พฺราหฺมโณ กามคิทฺธิมา; อฆํ ตํ ปฏิเสวิตฺถ, วเน วาฬมิคากิณฺเณ; ขคฺคทีปินิเสวิเต. Urged on by the brahmin woman, the brahmin, greedy for sensual pleasures, resorted to that evil in the wilderness teeming with beasts of prey, frequented by rhinoceroses and leopards. ๑๙๕๑. 1951. ‘‘อาทาย เพฬุวํ ทณฺฑํ, อคฺคิหุตฺตํ กมณฺฑลุํ; โส ปาวิสิ พฺรหารญฺญํ, ยตฺถ อสฺโสสิ กามทํ. Taking a bamboo staff, the fire-offering implements, and a water pot, he entered the great forest, where he heard of the giver of wishes. ๑๙๕๒. 1952. ‘‘ตํ ปวิฏฺฐํ พฺรหารญฺญํ, โกกา นํ ปริวารยุํ; วิกฺกนฺทิ โส วิปฺปนฏฺโฐ, ทูเร ปนฺถา อปกฺกมิ. As he entered that great forest, wolves surrounded him; he cried out, utterly lost, and strayed far from the path. ๑๙๕๓. 1953. ‘‘ตโต โส พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา, โภคลุทฺโธ อสญฺญโต; วงฺกสฺโสโรหเณ นฏฺเฐ, อิมา คาถา อภาสถา’’ติ. Then that brahmin, greedy for possessions and unrestrained, having gone and become lost at the descent of Mount Vaṅka, uttered these verses: ตตฺถ อฆํ ตนฺติ ตํ มหาชเนน อนุพนฺธนทุกฺขญฺเจว วนปริโยคาหนทุกฺขญฺจ. อคฺคิหุตฺตนฺติ อคฺคิชุหนกฏจฺฉุํ. โกกา นํ ปริวารยุนฺติ โส หิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วงฺกปพฺพตคามิมคฺคํ อชานนฺโต มคฺคมูฬฺโห หุตฺวา อรญฺเญ วิจริ. อถ นํ อารกฺขณตฺถาย นิสินฺนสฺส เจตปุตฺตสฺส สุนขา ปริวารยึสูติ อตฺโถ. วิกฺกนฺทิ โสติ โส เอกรุกฺขํ อารุยฺห มหนฺเตน รเวน กนฺทิ. วิปฺปนฏฺโฐติ วินฏฺฐมคฺโค. ทูเร ปนฺถาติ วงฺกปพฺพตคามิปนฺถโต ทูเร ปกฺกามิ. โภคลุทฺโธติ โภครตฺโต. อสญฺญโตติ ทุสฺสีโล. วงฺกสฺโสโรหเณ นฏฺเฐติ วงฺกปพฺพตสฺส คมนมคฺเค วินฏฺเฐ. There, 'that evil' (aghaṃ taṃ) refers to the suffering of being pursued by the great crowd and the suffering of plunging into the forest. 'Fire-offering implements' (aggihuttaṃ) means the ladle for the fire offering. 'Wolves surrounded him' (kokā naṃ parivārayuṃ) means that after entering the forest, not knowing the path to Mount Vaṅka, he became lost on the path and wandered in the forest. Then, the dogs belonging to Cetaputta, who was sitting there for protection, surrounded him—this is the meaning. 'He cried out' (vikkandi so) means he climbed a tree and cried out with a great sound. 'Utterly lost' (vippanaṭṭho) means his path was lost. 'Far from the path' (dūre panthā) means he went far from the path leading to Mount Vaṅka. 'Greedy for possessions' (bhogaluddho) means attached to possessions. 'Unrestrained' (asaññato) means immoral. 'Lost at the descent of Vaṅka' (vaṅkassorohaṇe naṭṭhe) means when the path for descending Mount Vaṅka was lost. โส [Pg.299] สุนเขหิ ปริวาริโต รุกฺเข นิสินฺโนว อิมา คาถา อภาสถ – Surrounded by dogs, while sitting in a tree, he spoke these verses: ๑๙๕๔. 1954. ‘‘โก ราชปุตฺตํ นิสภํ, ชยนฺตมปราชิตํ; ภเย เขมสฺส ทาตารํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู. Who knows the prince, the bull of men, the conquering, the undefeated, the giver of safety in fear? Who can tell me of Vessantara? ๑๙๕๕. 1955. ‘‘โย ยาจตํ ปติฏฺฐาสิ, ภูตานํ ธรณีริว; ธรณูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู. He who was a foundation for supplicants, like the earth for beings—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to the earth? ๑๙๕๖. 1956. ‘‘โย ยาจตํ คตี อาสิ, สวนฺตีนํว สาคโร; สาครูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู. He who was a refuge for supplicants, like the ocean for flowing rivers—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to the ocean? ๑๙๕๗. 1957. ‘‘กลฺยาณติตฺถํ สุจิมํ, สีตูทกํ มโนรมํ; ปุณฺฑรีเกหิ สญฺฉนฺนํ, ยุตฺตํ กิญฺชกฺขเรณุนา; รหทูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู. Like a beautiful, pure bathing place with cool, delightful water, covered with white lotuses and endowed with their pollen and filaments—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a lake? ๑๙๕๘. 1958. ‘‘อสฺสตฺถํว ปเถ ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ; สนฺตานํ วิสเมตารํ, กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ; ตถูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู. Like a sacred fig tree grown by the path, with cool, delightful shade, a reliever for the weary, a refuge for the exhausted—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a one? ๑๙๕๙. 1959. ‘‘นิคฺโรธํว ปเถ ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ; สนฺตานํ วิสเมตารํ, กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ; ตถูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู. Like a banyan tree grown by the path, with cool, delightful shade, a reliever for the weary, a refuge for the exhausted—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a one? ๑๙๖๐. 1960. ‘‘อมฺพํ อิว ปเถ ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ; สนฺตานํ วิสเมตารํ, กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ; ตถูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู. Like a mango tree grown by the path, with cool, delightful shade, a reliever for the weary, a refuge for the exhausted—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a one? ๑๙๖๑. 1961. ‘‘สาลํ อิว ปเถ ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ; สนฺตานํ วิสเมตารํ, กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ; ตถูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู. Like a sal tree grown by the path, with cool, delightful shade, a reliever for the weary, a refuge for the exhausted—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a one? ๑๙๖๒. 1962. ‘‘ทุมํ อิว ปเถ ชาตํ, สีตจฺฉายํ มโนรมํ; สนฺตานํ วิสเมตารํ, กิลนฺตานํ ปฏิคฺคหํ; ตถูปมํ มหาราชํ, โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทู. Like a tree grown by the path, with cool, delightful shade, a reliever for the weary, a refuge for the exhausted—who can tell me of Vessantara, the great king comparable to such a one? ๑๙๖๓. 1963. ‘‘เอวญฺจ [Pg.300] เม วิลปโต, ปวิฏฺฐสฺส พฺรหาวเน; อหํ ชานนฺติ โย วชฺชา, นนฺทึ โส ชนเย มม. And as I lament thus, having entered the great forest, whoever might say, 'I know,' would bring me joy. ๑๙๖๔. 1964. ‘‘เอวญฺจ เม วิลปโต, ปวิฏฺฐสฺส พฺรหาวเน; อหํ ชานนฺติ โย วชฺชา, ตาย โส เอกวาจาย; ปสเว ปุญฺญํ อนปฺปก’’นฺติ. And as I lament thus, having entered the great forest, whoever might say, 'I know,' by that single utterance would produce no small amount of merit. ตตฺถ ชยนฺตนฺติ มจฺเฉรจิตฺตํ วิชยนฺตํ. โก เม เวสฺสนฺตรํ วิทูติ โก มยฺหํ เวสฺสนฺตรํ อาจิกฺเขยฺยาติ วทติ. ปติฏฺฐาสีติ ปติฏฺฐา อาสิ. สนฺตานนฺติ ปริสฺสนฺตานํ. กิลนฺตานนฺติ มคฺคกิลนฺตานํ. ปฏิคฺคหนฺติ ปฏิคฺคาหกํ ปติฏฺฐาภูตํ. อหํ ชานนฺติ โย วชฺชาติ อหํ เวสฺสนฺตรสฺส วสนฏฺฐานํ ชานามีติ โย วเทยฺยาติ อตฺโถ. There, 'conquering' (jayantaṃ) means conquering the mind of stinginess. 'Who can tell me of Vessantara?' (ko me vessantaraṃ vidū) means he says, 'Who would inform me about Vessantara?' 'Was a foundation' (patiṭṭhāsi) means he was a foundation. 'For the weary' (santānaṃ) means for the very weary. 'For the exhausted' (kilantānaṃ) means for those weary from the path. 'Refuge' (paṭiggahaṃ) means a receiver, one who has become a foundation. 'Whoever might say, "I know"' (ahaṃ jānanti yo vajjā) means 'whoever might say, "I know Vessantara's dwelling place,"' this is the meaning. ตสฺส ตํ ปริเทวสทฺทํ สุตฺวา อารกฺขณตฺถาย ฐปิโต เจตปุตฺโต มิคลุทฺทโก หุตฺวา อรญฺเญ วิจรนฺโต ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เวสฺสนฺตรสฺส วสนฏฺฐานตฺถาย ปริเทวติ, น โข ปเนส ธมฺมตาย อาคโต, มทฺทึ วา ทารเก วา ยาจิสฺสติ, อิเธว นํ มาเรสฺสามี’’ติ ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘พฺราหฺมณ, น เต ชีวิตํ ทสฺสามี’’ติ ธนุํ อาโรเปตฺวา อากฑฺฒิตฺวา ตชฺเชสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having heard the sound of his lamentation, Cetaputta, a hunter who had been stationed there for protection, was wandering in the forest and thought: "This brahmin is lamenting for the sake of Vessantara's dwelling place. He has not come here righteously. He will ask for Maddī or the children. I will kill him right here." Approaching him, he said, "Brahmin, I will not grant you your life!" Then he strung his bow, drew it, and threatened him. The Teacher, revealing this meaning, spoke: ๑๙๖๕. 1965. ‘‘ตสฺส เจโต ปฏิสฺโสสิ, อรญฺเญ ลุทฺทโก จรํ; ตุมฺเหหิ พฺรหฺเม ปกโต, อติทาเนน ขตฺติโย; ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา, วงฺเก วสติ ปพฺพเต. He heard this, the hunter roaming in the forest. 'By you, O brahmin, the khattiya was ruined by excessive giving; banished from his own kingdom, he dwells on Mount Vaṅka.' ๑๙๖๖. 1966. ‘‘ตุมฺเหหิ พฺรหฺเม ปกโต, อติทาเนน ขตฺติโย; อาทาย ปุตฺตทารญฺจ, วงฺเก วสติ ปพฺพเต. 'By you, O brahmin, the khattiya was ruined through excessive giving; taking his wife and children, he dwells on Mount Vaṅka.' ๑๙๖๗. 1967. ‘‘อกิจฺจการี ทุมฺเมโธ, รฏฺฐา ปวนมาคโต; ราชปุตฺตํ คเวสนฺโต, พโก มจฺฉมิโวทเก. 'You are a fool of dull wit who does what should not be done, having come to the forest from the kingdom, seeking the prince, like a heron seeking fish in the water.' ๑๙๖๘. 1968. ‘‘ตสฺส ตฺยาหํ น ทสฺสามิ, ชีวิตํ อิธ พฺราหฺมณ; อยญฺหิ เต มยา นุนฺโน, สโร ปิสฺสติ โลหิตํ. 'Therefore, I will not grant you your life here, O brahmin; for this arrow, sped by me, will drink your blood.' ๑๙๖๙. 1969. ‘‘สิโร เต วชฺฌยิตฺวาน, หทยํ เฉตฺวา สพนฺธนํ; ปนฺถสกุณํ ยชิสฺสามิ, ตุยฺหํ มํเสน พฺราหฺมณ. 'Having struck off your head, and having cut out your heart with its ligaments, I will offer a sacrifice to the spirits of the path with your flesh, O brahmin.' ๑๙๗๐. 1970. ‘‘ตุยฺหํ [Pg.301] มํเสน เมเทน, มตฺถเกน จ พฺราหฺมณ; อาหุตึ ปคฺคเหสฺสามิ, เฉตฺวาน หทยํ ตว. 'With your flesh and fat, and with your brain, O brahmin, I will prepare an offering, having cut out your heart.' ๑๙๗๑. 1971. ‘‘ตํ เม สุยิฏฺฐํ สุหุตํ, ตุยฺหํ มํเสน พฺราหฺมณ; น จ ตฺวํ ราชปุตฺตสฺส, ภริยํ ปุตฺเต จ เนสฺสสี’’ติ. 'That will be a well-performed sacrifice, a fine offering for me, made with your flesh, O brahmin; and you shall not take away the prince’s wife and children.' ตตฺถ อกิจฺจการีติ ตฺวํ อกิจฺจการโก. ทุมฺเมโธติ นิปฺปญฺโญ. รฏฺฐา ปวนมาคโตติ รฏฺฐโต มหารญฺญํ อาคโต. สโร ปิสฺสตีติ อยํ สโร ตว โลหิตํ ปิวิสฺสติ. วชฺฌยิตฺวานาติ ตํ มาเรตฺวา รุกฺขา ปติตสฺส เต สีสํ ตาลผลํ วิย ลุญฺจิตฺวา สพนฺธนํ หทยมํสํ ฉินฺทิตฺวา ปนฺถเทวตาย ปนฺถสกุณํ นาม ยชิสฺสามิ. น จ ตฺวนฺติ เอวํ สนฺเต น ตฺวํ ราชปุตฺตสฺส ภริยํ วา ปุตฺเต วา เนสฺสสีติ. Herein, 'one who does what should not be done' (akiccakārī) means you are a wrongdoer. 'Of dull wit' (dummedho) means lacking wisdom. 'Having come to the forest from the kingdom' (raṭṭhā pavanamāgato) means having come from the kingdom to the great forest. 'The arrow will drink' (saro pissati) means this arrow will drink your blood. 'Having struck off' (vajjhayitvāna) means: having killed you, I will pluck off your head as if it were a palm fruit fallen from a tree, and having cut out your heart with its ligaments, I will perform a sacrifice named 'road-bird' to the deity of the path. 'And you shall not' (na ca tvaṃ) means: this being so, you shall not take away the prince’s wife or children. โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา มรณภยตชฺชิโต มุสาวาทํ กเถนฺโต อาห – Hearing his words, terrified by the fear of death, he spoke a falsehood, saying: ๑๙๗๒. 1972. ‘‘อวชฺโฌ พฺราหฺมโณ ทูโต, เจตปุตฺต สุโณหิ เม; ตสฺมา หิ ทูตํ น หนฺติ, เอส ธมฺโม สนนฺตโน. 'A brahmin messenger is not to be killed, O Cetaputta, listen to me; therefore, one does not kill a messenger—this is an ancient principle.' ๑๙๗๓. 1973. ‘‘นิชฺฌตฺตา สิวโย สพฺเพ, ปิตา นํ ทฏฺฐุมิจฺฉติ; มาตา จ ทุพฺพลา ตสฺส, อจิรา จกฺขูนิ ชียเร. 'All the Sivi people are consumed with grief. His father desires to see him, and his mother is weak; her eyes will soon fail.' ๑๙๗๔. 1974. ‘‘เตสาหํ ปหิโต ทูโต, เจตปุตฺต สุโณหิ เม; ราชปุตฺตํ นยิสฺสามิ, ยทิ ชานาสิ สํส เม’’ติ. 'I have been sent as their messenger. O Cetaputta, listen to me! I shall lead the prince away; if you know where he is, tell me.' ตตฺถ นิชฺฌตฺตาติ สญฺญตฺตา. อจิรา จกฺขูนิ ชียเรติ นิจฺจโรทเนน น จิรสฺเสว จกฺขูนิ ชียิสฺสนฺติ. Herein, 'nijjhattā' means wasted away. 'Acirā cakkhūni jīyare' means: due to constant weeping, her eyes will fail before long. ตทา เจตปุตฺโต ‘‘เวสฺสนฺตรํ กิร อาเนตุํ อาคโต’’ติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา สุนเข พนฺธิตฺวา ฐเปตฺวา พฺราหฺมณํ โอตาเรตฺวา สาขาสนฺถเร นิสีทาเปตฺวา โภชนํ ทตฺวา อิมํ คาถมาห – Then Cetaputta, thinking, 'Indeed, he has come to bring Vessantara back,' was filled with joy. He tied up the dogs, helped the brahmin down, seated him on a spread of branches, gave him food, and spoke this verse: ๑๙๗๕. 1975. ‘‘ปิยสฺส [Pg.302] เม ปิโย ทูโต, ปุณฺณปตฺตํ ททามิ เต; อิมญฺจ มธุโน ตุมฺพํ, มิคสตฺถิญฺจ พฺราหฺมณ; ตญฺจ เต เทสมกฺขิสฺสํ, ยตฺถ สมฺมติ กามโท’’ติ. 'You are a dear messenger of one who is dear to me; I give you a welcoming gift, and this gourd of honey, and a deer's thigh, O brahmin. And I will show you that place where the giver of all wishes dwells.' ตตฺถ ปิยสฺส เมติ มม ปิยสฺส เวสฺสนฺตรสฺส ตฺวํ ปิโย ทูโต. ปุณฺณปตฺตนฺติ ตว อชฺฌาสยปูรณํ ปุณฺณปตฺตํ ททามีติ. Herein, 'of one who is dear to me' means 'you are the dear messenger of my dear Vessantara'. 'A welcoming gift' means 'I give you a gift that fulfills your intention'. ชูชกปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The Explanation of the Jūjaka Chapter is concluded. จูฬวนวณฺณนา The Explanation of the Minor Forest Chapter เอวํ เจตปุตฺโต พฺราหฺมณํ โภเชตฺวา ปาเถยฺยตฺถาย ตสฺส มธุโน ตุมฺพญฺเจว ปกฺกมิคสตฺถิญฺจ ทตฺวา มคฺเค ฐตฺวา ทกฺขิณหตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา มหาสตฺตสฺส วสโนกาสํ อาจิกฺขนฺโต อาห – Thus, having fed the brahmin and given him a gourd of honey and a cooked deer's thigh for his journey, Cetaputta stood on the path, raised his right hand, and pointing out the dwelling place of the Great Being, said: ๑๙๗๖. 1976. ‘‘เอส เสโล มหาพฺรหฺเม, ปพฺพโต คนฺธมาทโน; ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ. 'That is the rock, O great brahmin, the mountain Gandhamādana, where King Vessantara dwells with his children.' ๑๙๗๗. 1977. ‘‘ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ; จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสติ. 'He maintains the appearance of a brahmin, with matted hair, and carries a hook and a ladle; clad in an animal hide, he sleeps on the ground and pays homage to the sacred fire.' ๑๙๗๘. 1978. ‘‘เอเต นีลา ปทิสฺสนฺติ, นานาผลธรา ทุมา; อุคฺคตา อพฺภกูฏาว, นีลา อญฺชนปพฺพตา. 'These trees, bearing various fruits, appear blue, towering like masses of clouds, blue as mountains of collyrium.' ๑๙๗๙. 1979. ‘‘ธวสฺสกณฺณา ขทิรา, สาลา ผนฺทนมาลุวา; สมฺปเวธนฺติ วาเตน, สกึ ปีตาว มาณวา. 'Dhava, assakaṇṇa, khadira, sāla, phandana, and māluva trees tremble in the wind, like youths who have drunk for the first time.' ๑๙๘๐. 1980. ‘‘อุปริ ทุมปริยาเยสุ, สงฺคีติโยว สุยฺยเร; นชฺชุหา โกกิลสงฺฆา, สมฺปตนฺติ ทุมา ทุมํ. 'Above, among the treetops, concerts are heard; najjuha birds and flocks of cuckoos fly about from tree to tree.' ๑๙๘๑. 1981. ‘‘อวฺหยนฺเตว คจฺฉนฺตํ, สาขาปตฺตสมีริตา; รมยนฺเตว อาคนฺตํ, โมทยนฺติ นิวาสินํ; ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ. 'Stirred by the wind, their branches and leaves are as if summoning one who departs; as if delighting one who arrives, they gladden the resident; where King Vessantara dwells with his children.' ๑๙๘๒. 1982. ‘‘ธาเรนฺโต [Pg.303] พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ; จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสตี’’ติ. 'He maintains the appearance of a brahmin, with matted hair, and carries a hook and a ladle; clad in an animal hide, he sleeps on the ground and pays homage to the sacred fire.' ตตฺถ คนฺธมาทโนติ เอส คนฺธมาทนปพฺพโต, เอตสฺส ปาเทน อุตฺตราภิมุโข คจฺฉนฺโต ยตฺถ สกฺกทตฺติเย อสฺสมปเท เวสฺสนฺตโร ราชา สห ปุตฺตทาเรหิ วสติ, ตํ ปสฺสิสฺสสีติ อตฺโถ. พฺราหฺมณวณฺณนฺติ เสฏฺฐปพฺพชิตเวสํ. อาสทญฺจ มสํ ชฏนฺติ อากฑฺฒิตฺวา ผลานํ คหณตฺถํ องฺกุสญฺจ อคฺคิชุหนกฏจฺฉุญฺจ ชฏามณฺฑลญฺจ ธาเรนฺโต. จมฺมวาสีติ อชินจมฺมธโร. ฉมา เสตีติ ปถวิยํ ปณฺณสนฺถเร สยติ. ธวสฺสกณฺณา ขทิราติ ธวา จ อสฺสกณฺณา จ ขทิรา จ. สกึ ปีตาว มาณวาติ เอกวารเมว ปีตา สุราโสณฺฑา วิย. อุปริ ทุมปริยาเยสูติ รุกฺขสาขาสุ. สงฺคีติโยว สุยฺยเรติ นานาสกุณานํ วสฺสนฺตานํ สทฺทา ทิพฺพสงฺคีติโย วิย สุยฺยเร. นชฺชุหาติ นชฺชุหสกุณา. สมฺปตนฺตีติ วิกูชนฺตา วิจรนฺติ. สาขาปตฺตสมีริตาติ สาขานํ ปตฺเตหิ สงฺฆฏฺฏิตา หุตฺวา วิกูชนฺตา สกุณา, วาเตน สมีริตา ปตฺตสาขาเยว วา. อาคนฺตนฺติ อาคจฺฉนฺตํ ชนํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ อสฺสเม เวสฺสนฺตโร วสติ, ตตฺถ คนฺตฺวา อิมํ อสฺสมปทสมฺปตฺตึ ปสฺสิสฺสสีติ. Herein, 'Gandhamādana' refers to this Gandhamādana mountain; the meaning is that by going northward from its foot, you will see where King Vessantara dwells with his wife and children in the hermitage given by Sakka. 'Brāhmaṇa’s guise' means the attire of a foremost renunciate. 'Āsadañca masaṃ jaṭaṃ' means carrying a hook for gathering fruits, a ladle for fire offerings, and a mass of matted hair. 'Cammavāsī' means wearing an antelope hide. 'Chamā seti' means lying on a bed of leaves spread on the earth. 'Dhavā, assakaṇṇa, and khadirā' refers to the trees dhavā, assakaṇṇa, and khadirā. 'Like youths who have drunk but once' means like drunkards who have drunk only once. 'Upari dumapariyāyesu' means among the tree branches. 'Saṅgītiyova suyyare' means the sounds of various birds singing are heard like divine music. 'Najjuhā' refers to the najjuha birds. 'Sampatanti' means they move about, chirping. 'Sākhāpattasamīritā' means birds chirping, having been rustled by the branches and leaves, or it means the leafy branches themselves being moved by the wind. 'Āgantaṃ' means the person who is approaching. 'Yattha' means: going to the hermitage where Vessantara dwells, you will see the excellence of this hermitage. ตโต อุตฺตริปิ อสฺสมปทํ วณฺเณนฺโต อาห – Then, describing the hermitage further, he said: ๑๙๘๓. 1983. ‘‘อมฺพา กปิตฺถา ปนสา, สาลา ชมฺพู วิภีตกา; หรีตกี อามลกา, อสฺสตฺถา พทรานิ จ. 'Mango, wood-apple, jackfruit, sāla, rose-apple, and myrobalan; harītakī, āmalaka, pipal, and jujube trees.' ๑๙๘๔. 1984. ‘‘จารุติมฺพรุกฺขา เจตฺถ, นิคฺโรธา จ กปิตฺถนา; มธุมธุกา เถวนฺติ, นีเจ ปกฺกา จุทุมฺพรา. 'Here are lovely Timbaru trees, as well as banyans and Kapitthana trees; honey-sweet Madhuka trees flourish, and low on the ground are ripe Udumbara figs.' ๑๙๘๕. 1985. ‘‘ปาเรวตา ภเวยฺยา จ, มุทฺทิกา จ มธุตฺถิกา; มธุํ อเนลกํ ตตฺถ, สกมาทาย ภุญฺชเร. There are pārevatā trees, long-fruited banana trees, and grapes oozing with honey. There they take their own pure honey and eat. ๑๙๘๖. 1986. ‘‘อญฺเญตฺถ ปุปฺผิตา อมฺพา, อญฺเญ ติฏฺฐนฺติ โทวิลา; อญฺเญ อามา จ ปกฺกา จ, เภกวณฺณา ตทูภยํ. Here some mango trees are in bloom, elsewhere stand dovilā trees; some are unripe, others ripe, both of them frog-colored. ๑๙๘๗. 1987. ‘‘อเถตฺถ เหฏฺฐา ปุริโส, อมฺพปกฺกานิ คณฺหติ; อามานิ เจว ปกฺกานิ, วณฺณคนฺธรสุตฺตเม. Then a man below gathers mango fruits; both unripe and ripe, supreme in color, scent, and taste. ๑๙๘๘. 1988. ‘‘อเตว [Pg.304] เม อจฺฉริยํ, หีงฺกาโร ปฏิภาติ มํ; เทวานมิว อาวาโส, โสภติ นนฺทนูปโม. This is exceedingly wonderful to me! A cry of wonder comes to mind. Like a dwelling of the gods, it shines, comparable to Nandana Grove. ๑๙๘๙. 1989. ‘‘วิเภทิกา นาฬิเกรา, ขชฺชุรีนํ พฺรหาวเน; มาลาว คนฺถิตา ฐนฺติ, ธชคฺคาเนว ทิสฺสเร; นานาวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ, นภํ ตาราจิตามิว. Palmyra palms and coconut trees are in the great forest of date palms; they stand like woven garlands and appear like the tops of banners; with flowers of many hues, it is like the sky adorned with stars. ๑๙๙๐. 1990. ‘‘กุฏชี กุฏฺฐตครา, ปาฏลิโย จ ปุปฺผิตา; ปุนฺนาคา คิริปุนฺนาคา, โกวิฬารา จ ปุปฺผิตา. Kuṭaja trees, kuṭṭha shrubs, and tagara shrubs, and Pāṭali trees are in bloom; Punnāga trees, great punnāga trees, and koviḷāra trees are in flower. ๑๙๙๑. 1991. ‘‘อุทฺทาลกา โสมรุกฺขา, อครุผลฺลิยา พหู; ปุตฺตชีวา จ กกุธา, อสนา เจตฺถ ปุปฺผิตา. Uddālaka trees, somarukkha trees, many agaru and phalliya trees; puttājīva trees and kakudha trees, and asana trees are blooming here. ๑๙๙๒. 1992. ‘‘กุฏชา สลฬา นีปา, โกสมฺพา ลพุชา ธวา; สาลา จ ปุปฺผิตา ตตฺถ, ปลาลขลสนฺนิภา. Kuṭaja, salaḷa, nīpa, kosamba, labuja, and dhava trees; and there sāla trees were in bloom, resembling heaps of straw. ๑๙๙๓. 1993. ‘‘ตสฺสาวิทูเร โปกฺขรณี, ภูมิภาเค มโนรเม; ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนา, เทวานมิว นนฺทเน. Not far from there is a lotus pond, in a delightful region of the earth; covered with lotuses and water lilies, as in the Nandana Grove of the gods. ๑๙๙๔. 1994. ‘‘อเถตฺถ ปุปฺผรสมตฺตา, โกกิลา มญฺชุภาณิกา; อภินาเทนฺติ ปวนํ, อุตุสมฺปุปฺผิเต ทุเม. Then there, intoxicated by the nectar of flowers, the sweet-voiced cuckoos make the forest resound, when the trees are in their seasonal bloom. ๑๙๙๕. 1995. ‘‘ภสฺสนฺติ มกรนฺเทหิ, โปกฺขเร โปกฺขเร มธู; อเถตฺถ วาตา วายนฺติ, ทกฺขิณา อถ ปจฺฉิมา; ปทุมกิญฺชกฺขเรณูหิ, โอกิณฺโณ โหติ อสฺสโม. From the filaments, honey drips upon each lotus leaf; then the winds blow there, southern and western; the hermitage is covered with the pollen of lotus filaments. ๑๙๙๖. 1996. ‘‘ถูลา สิงฺฆาฏกา เจตฺถ, สํสาทิยา ปสาทิยา; มจฺฉกจฺฉปพฺยาวิทฺธา, พหู เจตฺถ มุปยานกา; มธุํ ภิเสหิ สวติ, ขีรสปฺปิ มุฬาลิภิ. Here are large water caltrops, and self-sown rice, both standing and fallen; the water is teeming with fish and turtles, and here are many crabs. Honey flows from the lotus stalks, and milk and ghee from the lotus roots. ๑๙๙๗. 1997. ‘‘สุรภี ตํ วนํ วาติ, นานาคนฺธสโมทิตํ; สมฺมทฺทเตว คนฺเธน, ปุปฺผสาขาหิ ตํ วนํ; ภมรา ปุปฺผคนฺเธน, สมนฺตา มภินาทิตา. A fragrant breeze blows through that forest, mingled with various scents; that forest seems intoxicated by the fragrance from its flowering branches; bees, drawn by the flower scents, hum all around. ๑๙๙๘. 1998. ‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, นานาวณฺณา พหู ทิชา; โมทนฺติ สห ภริยาหิ, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน. Here there are birds, many twice-born of various colors. They rejoice with their mates, cooing to one another. ๑๙๙๙. 1999. ‘‘นนฺทิกา [Pg.305] ชีวปุตฺตา จ, ชีวปุตฺตา ปิยา จ โน; ปิยา ปุตฺตา ปิยา นนฺทา, ทิชา โปกฺขรณีฆรา. Nandikā and Jīvaputtā, and our dear Jīvaputtā, Piyāputtā, and Piyānandā—these are the twice-born who dwell in the lotus pond. ๒๐๐๐. 2000. ‘‘มาลาว คนฺถิตา ฐนฺติ, ธชคฺคาเนว ทิสฺสเร; นานาวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ, กุสเลเหว สุคนฺถิตา; ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ. They stand like woven garlands and appear like the tops of banners, skillfully strung with flowers of many hues; it is there that King Vessantara dwells together with his children. ๒๐๐๑. 2001. ‘‘ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ; จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสตี’’ติ. Bearing the guise of a brahmin, with carrying-pole, ritual spoon, and matted hair; clad in hide, he sleeps on the ground, paying homage to the fire. ตตฺถ จารุติมฺพรุกฺขาติ สุวณฺณติมฺพรุกฺขา. มธุมธุกาติ มธุรสา มธุกา. เถวนฺตีติ วิโรจนฺติ. ปาเรวตาติ ปาเรวตปาทสทิสา รุกฺขา. ภเวยฺยาติ ทีฆผลา กทลิโย. มธุตฺถิกาติ มธุตฺเถเว ปคฺฆรนฺติโย, มธุรตาย วา มธุตฺเถวสทิสา. สกมาทายาติ ตํ สยเมว คเหตฺวา ปริภุญฺชนฺติ. โทวิลาติ ปติตปุปฺผปตฺตา สญฺชายมานผลา. เภกวณฺณา ตทูภยนฺติ เต อุโภปิ อามา จ ปกฺกา จ มณฺฑูกปิฏฺฐิวณฺณาเยว. อเถตฺถ เหฏฺฐา ปุริโสติ อถ เอตฺถ อสฺสเม เตสํ อมฺพานํ เหฏฺฐา ฐิตโกว ปุริโส อมฺพผลานิ คณฺหาติ, อาโรหณกิจฺจํ นตฺถิ. วณฺณคนฺธรสุตฺตเมติ เอเตหิ วณฺณาทีหิ อุตฺตมานิ. Here, 'cāru-timbarukkhā' means 'golden Timbaru trees'. 'Madhumadhukā' means 'sweet-flavored Madhuka trees'. 'Thevantī' means 'they shine'. 'Pārevatā' means 'trees resembling pigeon feet'. 'Bhaveyyā' means 'long-fruited banana trees'. 'Madhutthikā' means 'oozing with honey, or resembling honey in sweetness'. 'Sakamādāya' means 'they take and enjoy it themselves'. 'Dovilā' means 'trees with fallen flowers and leaves, and with developing fruit'. 'Bhekavaṇṇā tadūbhaya' means 'both of them, unripe and ripe, are of the color of a frog's back'. 'Athettha heṭṭhā puriso' means 'here in the hermitage, a man standing below those mango trees gathers the mango fruits; there is no need to climb'. 'Vaṇṇagandharasuttame' means 'supreme in these things: color, fragrance, and taste'. อเตว เม อจฺฉริยนฺติ อติวิย เม อจฺฉริยํ. หิงฺกาโรติ หินฺติ กรณํ. วิเภทิกาติ ตาลา. มาลาว คนฺถิตาติ สุปุปฺผิตรุกฺขานํ อุปริ คนฺถิตา มาลา วิย ปุปฺผานิ ติฏฺฐนฺติ. ธชคฺคาเนว ทิสฺสเรติ ตานิ รุกฺขานิ อลงฺกตธชคฺคานิ วิย ทิสฺสนฺติ. กุฏชี กุฏฺฐตคราติ กุฏชิ นาเมกา รุกฺขชาติ กุฏฺฐคจฺฉา จ ตครคจฺฉา จ. คิริปุนฺนาคาติ มหาปุนฺนาคา. โกวิฬาราติ โกวิฬารรุกฺขา นาม. อุทฺทาลกาติ อุทฺทาลรุกฺขา. โสมรุกฺขาติ ปีตปุปฺผวณฺณา ราชรุกฺขา. ผลฺลิยาติ ผลฺลิยรุกฺขา นาม. ปุตฺตชีวาติ มหานิคฺโรธา. ลพุชาติ ลพุชรุกฺขา นาม. ปลาลขลสนฺนิภาติ เตสํ เหฏฺฐา ปคฺฆริตปุปฺผปุญฺชา ปลาลขลสนฺนิภาติ วทติ. 'Ateva me acchariyaṃ' means 'it is exceedingly wonderful to me'. 'Hiṅkāro' means 'the making of the sound 'hin''. 'Vibhedikā' refers to Palmyra palms. 'Mālāva ganthitā' means 'flowers stand like a garland strung above the fully blossomed trees'. 'Dhajaggāneva dissare' means 'those trees appear like adorned banner tops'. 'Kuṭajī kuṭṭhatagarā' refers to 'the kuṭaja, a species of tree, and kuṭṭha shrubs and tagara shrubs'. 'Giripunnāgā' are 'great punnāga trees'. 'Koviḷārā' are 'the koviḷāra trees'. 'Uddālakā' are 'the uddālaka trees'. 'Somarukkhā' are 'royal trees with yellow-colored flowers'. 'Phalliyā' are 'the phalliya trees'. 'Puttajīvā' are 'great banyan trees'. 'Labujā' are 'the labuja trees'. 'Palālakhalasannibhā' means 'the heaps of fallen flowers scattered beneath them resemble a threshing floor of straw'. โปกฺขรณีติ จตุรสฺสโปกฺขรณี. นนฺทเนติ นนฺทนวเน นนฺทาโปกฺขรณี วิย. ปุปฺผรสมตฺตาติ ปุปฺผรเสน มตฺตา จลิตา. มกรนฺเทหีติ กิญฺชกฺเขหิ. โปกฺขเร [Pg.306] โปกฺขเรติ ปทุมินิปณฺเณ ปทุมินิปณฺเณ. เตสุ หิ กิญฺชกฺขโต เรณุ ภสฺสิตฺวา โปกฺขรมธุ นาม โหติ. ทกฺขิณา อถ ปจฺฉิมาติ เอตฺตาวตา สพฺพา ทิสา วิทิสาปิ วาตา ทสฺสิตา โหนฺติ. ถูลา สิงฺฆาฏกาติ มหนฺตา สิงฺฆาฏกา จ. สํสาทิยาติ สยํ ชาตสาลี, สุกสาลีติปิ วุจฺจนฺติ. ปสาทิยาติ เตเยว ภูมิยํ ปติตา. พฺยาวิทฺธาติ ปสนฺเน อุทเก พฺยาวิทฺธา ปฏิปาฏิยา คจฺฉนฺตา ทิสฺสนฺติ. มุปยานกาติ กกฺกฏกา. มธอุนฺติ ภิสโกฏิยา ภินฺนาย ปคฺฆรณรโส มธุสทิโส โหติ. ขีรสปฺปิ มุฬาลิภีติ มุฬาเลหิ ปคฺฆรณรโส ขีรมิสฺสกนวนีตสปฺปิ วิย โหติ. “Pokkharaṇī” means a square lotus pond. “Nandane” is like the Nandā pond in the Nandana grove. “Puppharasamattā” means intoxicated and stirred by floral nectar. “Makarandehi” refers to the filaments. “Pokkhare pokkhare” means on each lotus leaf. From the filaments on them, pollen falls and becomes what is called lotus honey. “Dakkhiṇā atha pacchimā” means that by this, winds from all directions and intermediate directions are indicated. “Thūlā siṅghāṭakā” are large water caltrops. “Saṃsādiyā” refers to self-sown rice, also called sukasālī. “Pasādiyā” are those same grains fallen on the ground. “Byāviddhā” means they are seen moving in succession, scattered in the clear water. “Mupayānakā” are crabs. “Madhuṃ” refers to the juice that flows from a broken lotus stalk, which is like honey. “Khīrasappi muḷālibhī” refers to the juice flowing from the lotus roots, which is like fresh butter mixed with milk. สมฺมทฺทเตวาติ สมฺปตฺตชนํ มทยติ วิย. สมนฺตา มภินาทิตาติ สมนฺตา อภินทนฺตา วิจรนฺติ. ‘‘นนฺทิกา’’ติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เตสุ หิ ปฐมา ‘‘สามิ เวสฺสนฺตร, อิมสฺมึ วเน วสนฺโต นนฺทา’’ติ วทนฺติ. ทุติยา ‘‘ตฺวญฺจ สุเขน ชีว, ปุตฺตา จ เต’’ติ วทนฺติ. ตติยา ‘‘ตฺวญฺจ ชีว, ปิยา ปุตฺตา จ เต’’ติ วทนฺติ. จตุตฺถา ‘‘ตฺวญฺจ นนฺท, ปิยา ปุตฺตา จ เต’’ติ วทนฺติ. เตน เตสํ เอตาเนว นามานิ อเหสุํ. โปกฺขรณีฆราติ โปกฺขรณิวาสิโน. “Sammaddateva” means it intoxicates arriving people, as it were. “Samantā mabhināditā” means they wander about, resounding all around. “Nandikā” and so on are their names. Of these, the first says, “Lord Vessantara, rejoice while dwelling in this forest!” The second says, “May you live happily, and your children too.” The third says, “May you live, and your beloved children too.” The fourth says, “May you rejoice, and your beloved children too.” Thus, these became their names. “Pokkharaṇīgharā” refers to dwellers in the lotus pond. เอวํ เจตปุตฺเตน เวสฺสนฺตรสฺส วสนฏฺฐาเน อกฺขาเต ชูชโก ตุสฺสิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อิมํ คาถมาห – Thus, when Vessantara’s dwelling place was described by Cetaputta, Jūjaka was pleased and, making a friendly greeting, spoke this verse: ๒๐๐๒. 2002. ‘‘อิทญฺจ เม สตฺตุภตฺตํ, มธุนา ปฏิสํยุตํ; มธุปิณฺฑิกา จ สุกตาโย, สตฺตุภตฺตํ ททามิ เต’’ติ. “And this is my meal of roasted grain, mixed with honey; and well-made honey-cakes. I give you this meal of roasted grain.” ตตฺถ สตฺตุภตฺตนฺติ ปกฺกมธุสนฺนิภํ สตฺตุสงฺขาตํ ภตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิทํ มม อตฺถิ, ตํ เต ทมฺมิ, คณฺหาหิ นนฺติ. There, ‘sattubhatta’ refers to a meal known as ‘sattu,’ resembling cooked honey. This is what is said: ‘This I have, that I give to you, take it.’ ตํ สุตฺวา เจตปุตฺโต อาห – Hearing that, Cetaputta said: ๒๐๐๓. 2003. ‘‘ตุยฺเหว สมฺพลํ โหตุ, นาหํ อิจฺฉามิ สมฺพลํ; อิโตปิ พฺรหฺเม คณฺหาหิ, คจฺฉ พฺรหฺเม ยถาสุขํ. “Let the provisions be yours alone; I do not desire provisions. Take this also, Brahmin; go, Brahmin, as you please. ๒๐๐๔. 2004. ‘‘อยํ [Pg.307] เอกปที เอติ, อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ; อิสีปิ อจฺจุโต ตตฺถ, ปงฺกทนฺโต รชสฺสิโร; ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ. “This single-file path leads straight to the hermitage; there also dwells the sage Accuta, with mud-stained teeth and a dust-covered head, bearing the guise of a Brahmin, with carrying-pole, ritual spoon, and matted hair. ๒๐๐๕. 2005. ‘‘จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสติ; ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ปุจฺฉสฺสุ, โส เต มคฺคํ ปวกฺขตี’’ติ. “Clad in hide, he sleeps on the ground, paying homage to the fire. Go and ask him; he will tell you the way.” ตตฺถ สมฺพลนฺติ ปาเถยฺยํ. เอตีติ โย เอกปทิกมคฺโค อมฺหากํ อภิมุโข เอติ, เอส อสฺสมํ อุชุํ คจฺฉติ. อจฺจุโตติ เอวํนามโก อิสิ ตตฺถ วสติ. There, ‘sambala’ means provisions for a journey. ‘It comes’ means: the single-file path that comes toward us, this one goes straight to the hermitage. ‘Accuta’ means: a sage so-named dwells there. ๒๐๐๖. 2006. ‘‘อิทํ สุตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ, เจตํ กตฺวา ปทกฺขิณํ; อุทคฺคจิตฺโต ปกฺกามิ, เยนาสิ อจฺจุโต อิสี’’ติ. “Having heard this, the kinsman of Brahmā, taking it to heart and circumambulating, departed with an uplifted heart to where the sage Accuta was.” ตตฺถ เยนาสีติ ยสฺมึ ฐาเน อจฺจุโต อิสิ อโหสิ, ตตฺถ คโตติ. There, “where he was” means the place where the sage Accuta was. จูฬวนวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The commentary on the Cūḷavana is concluded. มหาวนวณฺณนา The Commentary on the Mahāvana ๒๐๐๗. 2007. ‘‘คจฺฉนฺโต โส ภารทฺวาโช, อทฺทสฺส อจฺจุตํ อิสึ; ทิสฺวาน ตํ ภารทฺวาโช, สมฺโมทิ อิสินา สห. “As Bhāradvāja was going, he saw the sage Accuta; having seen him, Bhāradvāja exchanged friendly greetings with the sage.” ๒๐๐๘. 2008. ‘‘กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ, กจฺจิ โภโต อนามยํ; กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปสิ, กจฺจิ มูลผลา พหู. “I trust you are well, I trust you are free from illness. Do you subsist on gleanings? Are roots and fruits plentiful?” ๒๐๐๙. 2009. ‘‘กจฺจิ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, กจฺจิ หึสา น วิชฺชตี’’ติ. “Are gadflies and mosquitoes few, and reptiles as well? In this forest teeming with wild beasts, is there no harm?” ตตฺถ ภารทฺวาโชติ ชูชโก. อปฺปเมวาติ อปฺปาเยว. หึสาติ เตสํ วเสน ตุมฺหากํ วิหึสา. There, ‘Bhāradvāja’ means Jūjaka. ‘Few’ means just a few. ‘Harm’ means harm to you on account of them. ตาปโส อาห – The ascetic said: ๒๐๑๐. 2010. ‘‘กุสลญฺเจว เม พฺรหฺเม, อโถ พฺรหฺเม อนามยํ; อโถ อุญฺเฉน ยาเปมิ, อโถ มูลผลา พหู. “I am well, brahmin, and also, brahmin, free from illness; I subsist on gleanings, and roots and fruits are plentiful.” ๒๐๑๑. 2011. ‘‘อโถ [Pg.308] ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, หึสา มยฺหํ น วิชฺชติ. “Moreover, gadflies and mosquitoes are few, and reptiles as well; in this forest teeming with wild beasts, no harm comes to me.” ๒๐๑๒. 2012. ‘‘พหูนิ วสฺสปูคานิ, อสฺสเม วสโต มม; นาภิชานามิ อุปฺปนฺนํ, อาพาธํ อมโนรมํ. “For many years, dwelling in my hermitage, I do not recall any unpleasant illness having arisen.” ๒๐๑๓. 2013. ‘‘สฺวาคตํ เต มหาพฺรหฺเม, อโถ เต อทุราคตํ; อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต. “Welcome to you, great brahmin, and your coming is not unwelcome; enter within, venerable sir, and wash your feet.” ๒๐๑๔. 2014. ‘‘ตินฺทุกานิ ปิยาลานิ, มธุเก กาสุมาริโย; ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช พฺรหฺเม วรํ วรํ. “Tinduka, piyāla, madhuka, and kāsumāri fruits, and other small fruits—eat the best of them, brahmin.” ๒๐๑๕. 2015. ‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา; ตโต ปิว มหาพฺรหฺเม, สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสี’’ติ. “This cool water was brought from a mountain cavern; drink from it, great brahmin, if you so desire.” ชูชโก อาห – Jūjaka said: ๒๐๑๖. 2016. ‘‘ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ, สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ; สญฺชยสฺส สกํ ปุตฺตํ, สิวีหิ วิปฺปวาสิตํ; ตมหํ ทสฺสนมาคโต, ยทิ ชานาสิ สํส เม’’ติ. “What has been given is accepted; all of it is deemed a worthy offering. I have come to see Sañjaya’s own son, exiled by the Sivi people; if you know of him, tell me.” ตตฺถ ตมหํ ทสฺสนมาคโตติ ตํ อหํ ทสฺสนาย อาคโต. ตาปโส อาห – There, “I have come to see him” means “I have come for the purpose of seeing him.” The ascetic said: ๒๐๑๗. 2017. ‘‘น ภวํ เอติ ปุญฺญตฺถํ, สิวิราชสฺส ทสฺสนํ; มญฺเญ ภวํ ปตฺถยติ, รญฺโญ ภริยํ ปติพฺพตํ; มญฺเญ กณฺหาชินํ ทาสึ, ชาลึ ทาสญฺจ อิจฺฉสิ. “You do not come for merit, sir, nor to see the Sivi king. I think you desire the king’s faithful wife; I think you want the female slave Kaṇhājinā and the male slave Jāli.” ๒๐๑๘. 2018. ‘‘อถ วา ตโย มาตาปุตฺเต, อรญฺญา เนตุมาคโต; น ตสฺส โภคา วิชฺชนฺติ, ธนํ ธญฺญญฺจ พฺราหฺมณา’’ติ. “Or else you have come to lead the three—mother and children—from the forest. He has no possessions, brahmin, no wealth or grain.” ตตฺถ น ตสฺส โภคาติ โภ พฺราหฺมณ, ตสฺส เวสฺสนฺตรสฺส อรญฺเญ วิหรนฺตสฺส เนว โภคา วิชฺชนฺติ, ธนธญฺญญฺจ น วิชฺชติ, ทุคฺคโต หุตฺวา วสติ, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา กึ กริสฺสสีติ? There, “He has no possessions” means: O brahmin, for that Vessantara dwelling in the forest, neither possessions nor wealth and grain exist. He lives in poverty. What will you do by going to him? ตํ สุตฺวา ชูชโก อาห – Hearing this, Jūjaka said: ๒๐๑๙. 2019. ‘‘อกุทฺธรูโปหํ โภโต, นาหํ ยาจิตุมาคโต; สาธุ ทสฺสนมริยานํ, สนฺนิวาโส สทา สุโข. “I am not of an angry disposition, sir, nor have I come to beg. Good is the sight of the noble, and their company is always a delight.” ๒๐๒๐. 2020. ‘‘อทิฏฺฐปุพฺโพ [Pg.309] สิวิราชา, สิวีหิ วิปฺปวาสิโต; ตมหํ ทสฺสนมาคโต, ยทิ ชานาสิ สํส เม’’ติ. “The Sivi king, banished by the Sivis, I have not seen before. I have come to see him; if you know of him, tell me.” ตสฺสตฺโถ – อหํ, โภ ตาปส, อกุทฺธรูโป, อลํ เอตฺตาวตา, อหํ ปน น กิญฺจิ เวสฺสนฺตรํ ยาจิตุมาคโต, อริยานํ ปน ทสฺสนํ สาธุ, สนฺนิวาโส จ เตหิ สทฺธึ สุโข. อหํ ตสฺส อาจริยพฺราหฺมโณ, มยา จ โส ยโต สิวีหิ วิปฺปวาสิโต, ตโต ปฏฺฐาย อทิฏฺฐปุพฺโพ, เตนาหํ ตํ ทสฺสนตฺถาย อาคโต. ยทิ ตสฺส วสนฏฺฐานํ ชานาสิ, สํส เมติ. The meaning is: I, O ascetic, am not of an angry disposition—enough of that. I have not come to ask anything of Vessantara. But the sight of the noble is good, and living with them is a delight. I am his teacher-brahmin. Since he was exiled by the Sivis, I have not seen him. Therefore, I have come to see him. If you know his dwelling place, tell me. โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา สทฺทหิตฺวา ‘‘โหตุ สฺเว สํสิสฺสามิ เต, อชฺช ตาว อิเธว วสาหี’’ติ ตํ ผลาผเลหิ สนฺตปฺเปตฺวา ปุนทิวเส มคฺคํ ทสฺเสนฺโต ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา อาห – Having heard his words and believed him, he said, “So be it. Tomorrow I will tell you. For today, stay right here.” Having satisfied him with various fruits, on the next day, showing the way, he stretched out his right hand and said: ๒๐๒๑. 2021. ‘‘เอส เสโล มหาพฺรหฺเม, ปพฺพโต คนฺธมาทโน; ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ. “This is the mountain, great brahmin, the rock Gandhamādana, where King Vessantara dwells with his children.” ๒๐๒๒. 2022. ‘‘ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ; จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสติ. “Maintaining the appearance of a brahmin, with deerskin and matted hair, clad in hide, he sleeps on the ground and pays homage to the sacred fire.” ๒๐๒๓. 2023. ‘‘เอเต นีลา ปทิสฺสนฺติ, นานาผลธรา ทุมา; อุคฺคตา อพฺภกูฏาว, นีลา อญฺชนปพฺพตา. “Those trees bearing various fruits appear blue, towering like cloud-peaks, blue like mountains of collyrium.” ๒๐๒๔. 2024. ‘‘ธวสฺสกณฺณา ขทิรา, สาลา ผนฺทนมาลุวา; สมฺปเวธนฺติ วาเตน, สกึ ปีตาว มาณวา. “Dhava, assakaṇṇa, khadira, sāla, phandana, and māluvā trees tremble in the wind, like young men who have drunk for the first time.” ๒๐๒๕. 2025. ‘‘อุปริ ทุมปริยาเยสุ, สํคีติโยว สุยฺยเร; นชฺชุหา โกกิลสงฺฆา, สมฺปตนฺติ ทุมา ทุมํ. “Above, in the canopy of trees, sounds are heard as if in a concert; the sweet-voiced flocks of cuckoos alight from tree to tree.” ๒๐๒๖. 2026. ‘‘อวฺหยนฺเตว คจฺฉนฺตํ, สาขาปตฺตสมีริตา; รมยนฺเตว อาคนฺตํ, โมทยนฺติ นิวาสินํ; ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ. “Rustling branches and leaves seem to call to the one who departs; they seem to delight the one who arrives, gladdening the inhabitants; there King Vessantara dwells, together with his sons.” ๒๐๒๗. 2027. ‘‘ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ; จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสติ. “Wearing the guise of a Brahmin, with deerskin, grime, and matted hair; clad in hide, he sleeps on the ground, honoring the sacred fire.” ๒๐๒๘. 2028. ‘‘กเรริมาลา [Pg.310] วิตตา, ภูมิภาเค มโนรเม; สทฺทลาหริตา ภูมิ, น ตตฺถุทฺธํสเต รโช. “Garlands of kareri flowers are spread out on the delightful ground; the earth is lush and green, no dust is stirred up there.” ๒๐๒๙. 2029. ‘‘มยูรคีวสงฺกาสา, ตูลผสฺสสมูปมา; ติณานิ นาติวตฺตนฺติ, สมนฺตา จตุรงฺคุลา. “Like the necks of peacocks in hue, comparable to cotton in touch, the grasses do not grow beyond four finger-breadths all around.” ๒๐๓๐. 2030. ‘‘อมฺพา ชมฺพู กปิตฺถา จ, นีเจ ปกฺกา จุทุมฺพรา; ปริโภเคหิ รุกฺเขหิ, วนํ ตํ รติวฑฺฒนํ. “Mango, rose-apple, and wood-apple too, with ripe udumbara fruits low down; that forest, rich in trees for use, increases delight.” ๒๐๓๑. 2031. ‘‘เวฬุริยวณฺณสนฺนิภํ, มจฺฉคุมฺพนิเสวิตํ; สุจึ สุคนฺธํ สลิลํ, อาโป ตตฺถปิ สนฺทติ. “Like beryl in color, frequented by schools of fish, pure, fragrant water flows there.” ๒๐๓๒. 2032. ‘‘ตสฺสาวิทูเร โปกฺขรณี, ภูมิภาเค มโนรเม; ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนา, เทวานมิว นนฺทเน. “Not far from there is a lotus pond, in a delightful spot, covered with lotuses and water lilies, like the Nandana garden of the gods.” ๒๐๓๓. 2033. ‘‘ตีณิ อุปฺปลชาตานิ, ตสฺมึ สรสิ พฺราหฺมณ; วิจิตฺตํ นีลาเนกานิ, เสตา โลหิตกานิ จา’’ติ. “In that lake, O Brahmin, three kinds of water lilies are born; it is variegated with some that are blue, some white, and also red ones.” ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตสทิโสเยว. กเรริมาลา วิตตาติ กเรริปุปฺเผหิ วิตตา. สทฺทลาหริตาติ ธุวสทฺทเลน หริตา. น ตตฺถุทฺธํสเต รโชติ ตสฺมึ วเน อปฺปมตฺตโกปิ รโช น อุทฺธํสเต. ตูลผสฺสสมูปมาติ มุทุสมฺผสฺสตาย ตูลผสฺสสทิสา. ติณานิ นาติวตฺตนฺตีติ ตานิ ตสฺสา ภูมิยา มยูรคีววณฺณานิ ติณานิ สมนฺตโต จตุรงฺคุลปฺปมาณาเนว วตฺตนฺติ, ตโต ปน อุตฺตริ น วฑฺฒนฺติ. อมฺพา ชมฺพู กปิตฺถา จาติ อมฺพา จ ชมฺพู จ กปิตฺถา จ. ปริโภเคหีติ นานาวิเธหิ ปุปฺผูปคผลูปเคหิ ปริโภครุกฺเขหิ. สนฺทตีติ ตสฺมึ วนสณฺเฑ วงฺกปพฺพเต กุนฺนทีหิ โอตรนฺตํ อุทกํ สนฺทติ, ปวตฺตตีติ อตฺโถ. วิจิตฺตํ นีลาเนกานิ, เสตา โลหิตกานิ จาติ เอกานิ นีลานิ, เอกานิ เสตานิ, เอกานิ โลหิตกานีติ อิเมหิ ตีหิ อุปฺปลชาเตหิ ตํ สรํ วิจิตฺตํ. สุสชฺชิตปุปฺผจงฺโกฏกํ วิย โสภตีติ ทสฺเสติ. The meaning of this is as stated before. ‘Garlands of kareri flowers are spread out’ means spread with kareri blossoms. ‘Lush and green’ means green with permanent fresh grass. ‘No dust is stirred up there’ means in that forest not even a little dust is stirred up. ‘Comparable to cotton in touch’ means because of its soft touch, it is like the touch of cotton. ‘The grasses do not grow beyond’ means those grasses on that ground, having the color of a peacock's neck, grow only to the measure of four finger-breadths all around, and do not grow further than that. ‘Mango, rose-apple, and wood-apple too’ means mangoes, rose-apples, and wood-apples. ‘With trees for use’ means with trees for enjoyment having various kinds of flowers and fruits. ‘Flows’ means in that forest grove on Mount Vaṅka, water descending from the Kunnadi rivers flows; that is the meaning, it proceeds. ‘Variegated, some blue, some white, and also red ones’ means some are blue, some white, some red—with these three kinds of water lilies, that lake is variegated. It shows that it shines like a well-adorned flower-basket. เอวํ จตุรสฺสโปกฺขรณึ วณฺเณตฺวา ปุน มุจลินฺทสรํ วณฺเณนฺโต อาห – Having thus described the square lotus pond, he again described the Mucalinda lake, saying: ๒๐๓๔. 2034. ‘‘โขมาว [Pg.311] ตตฺถ ปทุมา, เสตโสคนฺธิเกหิ จ; กลมฺพเกหิ สญฺฉนฺโน, มุจลินฺโท นาม โส สโร. “There the lotuses are like fine linen; that lake, named Mucalinda, is covered with white fragrant lilies and with kalambaka.” ๒๐๓๕. 2035. ‘‘อเถตฺถ ปทุมา ผุลฺลา, อปริยนฺตาว ทิสฺสเร; คิมฺหา เหมนฺติกา ผุลฺลา, ชณฺณุตคฺฆา อุปตฺถรา. “And here lotuses bloom, appearing as if limitless, blooming in summer and winter, knee-deep and spread out.” ๒๐๓๖. 2036. ‘‘สุรภี สมฺปวายนฺติ, วิจิตฺตปุปฺผสนฺถตา; ภมรา ปุปฺผคนฺเธน, สมนฺตา มภินาทิตา’’ติ. “Fragrant breezes blow gently, strewn with varied blossoms; bees, drawn by the scent of flowers, resound all around.” ตตฺถ โขมาวาติ โขมมยา วิย ปณฺฑรา. เสตโสคนฺธิเกหิ จาติ เสตุปฺปเลหิ จ โสคนฺธิเกหิ จ กลมฺพเกหิ จ โส สโร สญฺฉนฺโน. อปริยนฺตาว ทิสฺสเรติ อปริมาณา วิย ทิสฺสนฺติ. คิมฺหา เหมนฺติกาติ คิมฺเห จ เหมนฺติเก จ ปุปฺผิตปทุมา. ชณฺณุตคฺฆา อุปตฺถราติ ชณฺณุปมาเณ อุทเก อุปตฺถรา ผุลฺลา โหนฺติ, สนฺถตา วิย ขายนฺติ. วิจิตฺตปุปฺผสนฺถตาติ วิจิตฺตา หุตฺวา ปุปฺเผหิ สนฺถตา สทา สุรภี สมฺปวายนฺติ. There, ‘like linen’ means white as if made of linen. ‘And with white fragrant lilies’ means that lake is covered with white water lilies, fragrant lilies, and kalambaka. ‘They appear as if limitless’ means they are seen as if without limit. ‘Summer and winter’ means lotuses that have bloomed in summer and in winter. ‘Knee-deep and spread out’ means in water of knee-measure they are spread out and bloomed, they appear as if strewn. ‘Strewn with varied blossoms’ means being variegated and strewn with flowers, fragrant breezes always blow gently. ๒๐๓๗. 2037. ‘‘อเถตฺถ อุทกนฺตสฺมึ, รุกฺขา ติฏฺฐนฺติ พฺราหฺมณ; กทมฺพา ปาฏลี ผุลฺลา, โกวิฬารา จ ปุปฺผิตา. “And here at the water's edge, O Brahmin, stand the trees; Kadambas, Pāṭalis in full bloom, and flowering Koviḷāras.” ๒๐๓๘. 2038. ‘‘องฺโกลา กจฺฉิการา จ, ปาริชญฺญา จ ปุปฺผิตา; วารณา วยนา รุกฺขา, มุจลินฺทมุภโต สรํ. “Aṅkola and Kacchikāra trees, and the Pārijañña in full bloom; Vāraṇā and Vayana trees, on both sides of the Mucalinda lake.” ๒๐๓๙. 2039. ‘‘สิรีสา เสตปาริสา, สาธุ วายนฺติ ปทฺธกา; นิคฺคุณฺฑี สิรีนิคฺคุณฺฑี, อสนา เจตฺถ ปุปฺผิตา. “Sirīsa and Setapārisa trees bloom beautifully in their season; Nigguṇḍī, Sirīnigguṇḍī, and Asana trees are blossoming here.” ๒๐๔๐. 2040. ‘‘ปงฺคุรา พหุลา เสลา, โสภญฺชนา จ ปุปฺผิตา; เกตกา กณิการา จ, กณเวรา จ ปุปฺผิตา. “Paṅgura trees, many cliffs, and Sobhañjana trees are in bloom; Ketaka, Kaṇikāra, and Kaṇavera trees are also in bloom.” ๒๐๔๑. 2041. ‘‘อชฺชุนา อชฺชุกณฺณา จ, มหานามา จ ปุปฺผิตา; สุปุปฺผิตคฺคา ติฏฺฐนฺติ, ปชฺชลนฺเตว กึสุกา. “Ajjuna, Ajjukaṇṇa, and Mahānāma trees in full bloom stand with blossoming tips, like blazing Kiṃsuka trees.” ๒๐๔๒. 2042. ‘‘เสตปณฺณี สตฺตปณฺณา, กทลิโย กุสุมฺภรา; ธนุตกฺการี ปุปฺเผหิ, สีสปาวรณานิ จ. “Setapaṇṇī and Sattapaṇṇā trees, plantains and Kusumbharā; Dhanu and Takkārī trees with their flowers, and Sīsapa and Varaṇa trees.” ๒๐๔๓. 2043. ‘‘อจฺฉิวา [Pg.312] สลฺลวา รุกฺขา, สลฺลกิโย จ ปุปฺผิตา; เสตเครุ จ ตครา, มํสิกุฏฺฐา กุลาวรา. “Acchivā and Salla trees, and Sallaki trees in bloom; White Geru and Tagara, Maṃsi, Kuṭṭha, and Kulāvara.” ๒๐๔๔. 2044. ‘‘ทหรา รุกฺขา จ วุทฺธา จ, อกุฏิลา เจตฺถ ปุปฺผิตา; อสฺสมํ อุภโต ฐนฺติ, อคฺยาคารํ สมนฺตโต’’ติ. “Both young and old trees, straight and flowering, stand here; they stand on both sides of the hermitage and all around the fire hall.” ตตฺถ ติฏฺฐนฺตีติ สรํ ปริกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺติ. กทมฺพาติ กทมฺพรุกฺขา. กจฺฉิการา จาติ เอวํนามกา รุกฺขา. ปาริชญฺญาติ รตฺตมาลา. วารณา วยนาติ วารณรุกฺขา จ วยนรุกฺขา จ. มุจลินฺทมุภโต สรนฺติ มุจลินฺทสฺส สรสฺส อุภยปสฺเสสุ. เสตปาริสาติ เสตคจฺฉรุกฺขา. เต กิร เสตกฺขนฺธา มหาปณฺณา กณิการสทิสปุปฺผา โหนฺติ. นิคฺคุณฺฑี สิรีนิคฺคุณฺฑีติ ปกตินิคฺคุณฺฑี เจว กาฬนิคฺคุณฺฑี จ. ปงฺคุราติ ปงฺคุรรุกฺขา. กุสุมฺภราติ เอกคจฺฉา. ธนุตกฺการี ปุปฺเผหีติ ธนูนญฺจ ตกฺการีนญฺจ ปุปฺเผหิ โสภิตา. สีสปาวรณานิ จาติ สีสเปหิ จ วรเณหิ จ โสภิตา. อจฺฉิวาติอาทโยปิ รุกฺขาเยว. เสตเครุ จ ตคราติ เสตเครุ จ ตครา จ. มํสิกุฏฺฐา กุลาวราติ มํสิคจฺฉา จ กุฏฺฐคจฺฉา จ กุลาวรา จ. อกุฏิลาติ อุชุกา. อคฺยาคารํ สมนฺตโตติ อคฺยาคารํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. There, ‘they stand’ means they stand surrounding the lake. ‘Kadamba’ refers to Kadamba trees. ‘Kacchikārā’ means trees of that name. ‘Pārijañña’ means the red-garland tree. ‘Vāraṇā and Vayana’ are Vāraṇa and Vayana trees. ‘On both sides of the Mucalinda lake’ means on the two sides of the Mucalinda lake. ‘Setapārisā’ refers to white Gaccha trees. These, it is said, have white trunks, large leaves, and flowers like the Kaṇikāra tree. ‘Nigguṇḍī and Sirīnigguṇḍī’ are the common Nigguṇḍī and the black Nigguṇḍī. ‘Paṅgurā’ means Paṅgura trees. ‘Kusumbharā’ refers to a single clump. ‘With the flowers of Dhanu and Takkārī’ means adorned with the flowers of Dhanu and Takkārī trees. ‘And Sīsapāvaraṇāni’ means adorned with Sīsapa and Varaṇa trees. ‘Acchivā’ and the rest are also trees. ‘Setageru and Tagarā’ are white Geru and Tagara. ‘Maṃsikuṭṭhā kulāvarā’ are Maṃsi clumps, Kuṭṭha clumps, and Kulāvara. ‘Akuṭilā’ means straight. ‘Agyāgāraṃ samantato’ means they stand surrounding the fire hall. ๒๐๔๕. 2045. ‘‘อเถตฺถ อุทกนฺตสฺมึ, พหุชาโต ผณิชฺชโก; มุคฺคติโย กรติโย, เสวาลสีสกา พหู. “And here at the water's edge, phaṇijjaka grows in abundance; Muggatiyo, karatiyo, and many sevālasīsakā abound.” ๒๐๔๖. 2046. ‘‘อุทฺทาปวตฺตํ อุลฺลุฬิตํ, มกฺขิกา หิงฺคุชาลิกา; ทาสิมกญฺชโก เจตฺถ, พหู นีเจกลมฺพกา. “The water is stirred up and agitated; bees are on the hiṅgujālikā flowers; here too are Dāsimakañjaka, and many low-growing kalambaka plants.” ๒๐๔๗. 2047. ‘‘เอลมฺผุรกสญฺฉนฺนา, รุกฺขา ติฏฺฐนฺติ พฺราหฺมณ; สตฺตาหํ ธาริยมานานํ, คนฺโธ เตสํ น ฉิชฺชติ. “Covered with elamphuraka creepers, the trees stand, O Brahmin; even after being carried for seven days, their fragrance does not fade.” ๒๐๔๘. 2048. ‘‘อุภโต สรํ มุจลินฺทํ, ปุปฺผา ติฏฺฐนฺติ โสภนา; อินฺทีวเรหิ สญฺฉนฺนํ, วนํ ตํ อุปโสภติ. “On both sides of the Mucalinda lake, beautiful flowers stand; covered with blue water lilies, that forest shines brightly.” ๒๐๔๙. 2049. ‘‘อฑฺฒมาสํ [Pg.313] ธาริยมานานํ, คนฺโธ เตสํ น ฉิชฺชติ; นีลปุปฺผี เสตวารี, ปุปฺผิตา คิริกณฺณิกา; กเลรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ, วนํ ตํ ตุลสีหิ จ. “Even when kept for half a month, their fragrance does not fade; the blue-flowered plant, the white-flowered plant, and the blossoming girikaṇṇikā; that forest is covered with Kalera trees and with tulasi plants.” ๒๐๕๐. 2050. ‘‘สมฺมทฺทเตว คนฺเธน, ปุปฺผสาขาหิ ตํ วนํ; ภมรา ปุปฺผคนฺเธน, สมนฺตา มภินาทิตา. “That forest is as if crushed by the scent from its flower-laden branches; bees, drawn by the floral fragrance, resound all around.” ๒๐๕๑. 2051. ‘‘ตีณิ กกฺการุชาตานิ, ตสฺมึ สรสิ พฺราหฺมณ; กุมฺภมตฺตานิ เจกานิ, มุรชมตฺตานิ ตา อุโภ’’ติ. "In that lake, Brahmin, are three kinds of kakkāru fruits; one kind is the size of a pot, the other two are the size of drums." ตตฺถ ผณิชฺชโกติ ภูตนโก. มุคฺคติโยติ เอกา มุคฺคชาติ. กรติโยติ ราชมาโส. เสวาลสีสกาติ อิเมปิ คจฺฉาเยว, อปิ จ สีสกาติ รตฺตจนฺทนํ วุตฺตํ. อุทฺทาปวตฺตํ อุลฺลุฬิตนฺติ ตํ อุทกํ ตีรมริยาทพนฺธํ วาตาปหตํ อุลฺลุฬิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. มกฺขิกา หิงฺคุชาลิกาติ หิงฺคุชาลสงฺขาเต วิกสิตปุปฺผคจฺเฉ ปญฺจวณฺณา มธุมกฺขิกา มธุรสฺสเรน วิรวนฺติโย ตตฺถ วิจรนฺตีติ อตฺโถ. ทาสิมกญฺชโก เจตฺถาติ อิมานิ ทฺเว รุกฺขชาติโย จ เอตฺถ. นีเจกลมฺพกาติ นีจกลมฺพกา. เอลมฺผุรกสญฺฉนฺนาติ เอวํนามิกาย วลฺลิยา สญฺฉนฺนา. เตสนฺติ เตสํ ตสฺสา วลฺลิยา ปุปฺผานํ สพฺเพสมฺปิ วา เอเตสํ ทาสิมกญฺชกาทีนํ ปุปฺผานํ สตฺตาหํ คนฺโธ น ฉิชฺชติ. เอวํ คนฺธสมฺปนฺนานิ ปุปฺผานิ, รชตปฏฺฏสทิสวาลุกปุณฺณา ภูมิภาคา. คนฺโธ เตสนฺติ เตสํ อินฺทีวรปุปฺผาทีนํ คนฺโธ อฑฺฒมาสํ น ฉิชฺชติ. นีลปุปฺผีติอาทิกา ปุปฺผวลฺลิโย. ตุลสีหิ จาติ ตุลสิคจฺเฉหิ จ. กกฺการุชาตานีติ วลฺลิผลานิ. ตตฺถ เอกิสฺสา วลฺลิยา ผลานิ มหาฆฏมตฺตานิ, ทฺวินฺนํ มุทิงฺคมตฺตานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มุรชมตฺตานิ ตา อุโภ’’ติ. Therein, 'phaṇijjaka' means the bhūtanaka plant. 'Muggati' refers to a type of bean. 'Karati' means the rājamāsa bean. 'Sevālasīsakā'—these too are plants, but 'sīsaka' here refers to red sandalwood. 'Uddāpavattaṃ ulluḷita' means that the water, contained by the bank's limit, is struck by the wind and remains agitated. 'Makkhikā hiṅgujālikā'—the meaning is that on a blossoming flowering bush known as hiṅgujāla, five-colored honeybees wander about, buzzing with a sweet sound. 'Dāsimakañjako cettha'—these two kinds of trees are also here. 'Nīcekalambakā' means low-growing kalambaka plants. 'Elamphurakasañchannā' means covered with a creeper of that name. 'Tesaṃ'—the fragrance of their flowers, that is, of that creeper, or of all these flowers of the dāsimakañjaka and so on, does not cease for seven days. Thus, the flowers are rich in fragrance, and the areas of ground are filled with sand resembling silver cloth. 'Gandho tesaṃ'—the fragrance of these blue lotuses and others does not cease for half a month. 'Nīlapupphī' and so on are flowering creepers. 'Tulasīhi ca' means and with tulasi plants. 'Kakkārujātāni' means creeper-fruits. Among them, the fruits of one creeper are as large as a great water pot, while those of two others are the size of a mudiṅga drum. Hence it is said, 'the other two are the size of a muraja drum.' ๒๐๕๒. 2052. ‘‘อเถตฺถ สาสโป พหุโก, นาทิโย หริตายุโต; อสี ตาลาว ติฏฺฐนฺติ, เฉชฺชา อินฺทีวรา พหู. "Here there is much mustard seed, and streams endowed with green; Asī trees stand like palms, and many blue lotuses are ready to be plucked. ๒๐๕๓. 2053. ‘‘อปฺโผฏา สูริยวลฺลี จ, กาฬียา มธุคนฺธิยา; อโสกา มุทยนฺตี จ, วลฺลิโภ ขุทฺทปุปฺผิโย. Apphoṭā and Sūriyavallī, Kāḷīyā and Madhugandhiyā; Asokā and Mudayantī, Vallibho and Khuddapupphiyo. ๒๐๕๔. 2054. ‘‘โกรณฺฑกา อโนชา จ, ปุปฺผิตา นาคมลฺลิกา; รุกฺขมารุยฺห ติฏฺฐนฺติ, ผุลฺลา กึสุกวลฺลิโย. Koraṇḍakā and Anojā, and Nāgamallikā in bloom; having climbed the trees, stand the flowering Kiṃsuka vines. ๒๐๕๕. 2055. ‘‘กเฏรุหา [Pg.314] จ วาสนฺตี, ยูถิกา มธุคนฺธิยา; นิลิยา สุมนา ภณฺฑี, โสภติ ปทุมุตฺตโร. "Kaṭeruhā and Vāsantī, Yūthikā with its honeyed scent; Niliyā, Sumanā, Bhaṇḍī—Padumuttara shines beautifully." ๒๐๕๖. 2056. ‘‘ปาฏลี สมุทฺทกปฺปาสี, กณิการา จ ปุปฺผิตา; เหมชาลาว ทิสฺสนฺติ, รุจิรคฺคิ สิขูปมา. "Pāṭalī, sea-cotton, and blossoming Kaṇikārā trees; they appear like golden nets, beautiful as the crest of a fire." ๒๐๕๗. 2057. ‘‘ยานิ ตานิ จ ปุปฺผานิ, ถลชานุทกานิ จ; สพฺพานิ ตตฺถ ทิสฺสนฺติ, เอวํ รมฺโม มโหทธี’’ติ. "Those flowers whatsoever, whether born on land or in water, are all seen there; so delightful is the great ocean." ตตฺถ สาสโปติ สิทฺธตฺถโก. พหุโกติ พหุ. นาทิโย หริตายุโตติ หริเตน อายุโต นาทิโย. อิมา ทฺเวปิ ลสุณชาติโย, โสปิ ลสุโณ ตตฺถ พหุโกติ อตฺโถ. อสี ตาลาว ติฏฺฐนฺตีติ อสีติ เอวํนามกา รุกฺขา สินิทฺธาย ภูมิยา ฐิตา ตาลา วิย ติฏฺฐนฺติ. เฉชฺชา อินฺทีวรา พหูติ อุทกปริยนฺเต พหู สุวณฺณอินฺทีวรา มุฏฺฐินา ฉินฺทิตพฺพา หุตฺวา ฐิตา. อปฺโผฏาติ อปฺโผฏวลฺลิโย. วลฺลิโภ ขุทฺทปุปฺผิโยติ วลฺลิโภ จ ขุทฺทปุปฺผิโย จ. นาคมลฺลิกาติ วลฺลินาคา จ มลฺลิกา จ. กึสุกวลฺลิโยติ สุคนฺธปตฺตา วลฺลิชาตี. กเฏรุหา จ วาสนฺตีติ อิเม จ ทฺเว ปุปฺผคจฺฉา. มธุคนฺธิยาติ มธุสมานคนฺธา. นิลิยา สุมนา ภณฺฑีติ นีลวลฺลิสุมนา จ ปกติสุมนา จ ภณฺฑี จ. ปทุมุตฺตโรติ เอวํนามโก รุกฺโข. กณิการาติ วลฺลิกณิการา รุกฺขกณิการา. เหมชาลาวาติ ปสาริตเหมชาลา วิย ทิสฺสนฺติ. มโหทธีติ มหโต อุทกกฺขนฺธสฺส อาธารภูโต มุจลินฺทสโรติ. Therein, 'sāsapa' means white mustard. 'Bahuka' means abundant. 'Nādiyo haritāyuto' means rivers endowed with greenery. Alternatively, these two are types of garlic, and the meaning is that garlic is also plentiful there. 'Asī tālāva tiṭṭhanti' means trees named Asī, standing on the rich soil, are like palm trees. 'Chejjā indīvarā bahū' means many golden lotuses by the water's edge stand ready to be cut by the handful. 'Apphoṭā' refers to Apphoṭā vines. 'Vallibho khuddapupphiyo' means Vallibho and Khuddapupphiyo. 'Nāgamallikā' means Nāga vines and Mallikā. 'Kiṃsukavalliyo' means a species of vine with fragrant leaves. 'Kaṭeruhā ca Vāsantī' means these two flowering bushes. 'Madhugandhiyā' means having a scent like honey. 'Niliyā sumanā bhaṇḍī' means blue-vine Sumanā, common Sumanā, and Bhaṇḍī. 'Padumuttaro' means a tree of that name. 'Kaṇikārā' means vine Kaṇikārā and tree Kaṇikārā. 'Hemajālāva' means they are seen like a spread-out golden net. 'Mahodadhī' means the Mucalinda lake, which is the receptacle for a great mass of water. ๒๐๕๘. 2058. ‘‘อถสฺสา โปกฺขรณิยา, พหุกา วาริโคจรา; โรหิตา นฬปี สิงฺคู, กุมฺภิลา มกรา สุสู. Then in that lotus pond were many aquatic creatures: rohita fish, naḷapī fish, siṅgū fish, crocodiles, makaras, and porpoises. ๒๐๕๙. 2059. ‘‘มธุ จ มธุลฏฺฐิ จ, ตาลิสา จ ปิยงฺคุกา; กุฏนฺทชา ภทฺทมุตฺตา, เสตปุปฺผา จ โลลุปา. Madhu and madhulaṭṭhi, tālisā and piyaṅgukā; kuṭandajā and bhaddamuttā, setapupphā and lolupā. ๒๐๖๐. 2060. ‘‘สุรภี จ รุกฺขา ตครา, พหุกา ตุงฺควณฺฏกา; ปทฺธกา นรทา กุฏฺฐา, ฌามกา จ หเรณุกา. And fragrant tagara trees, many tuṅgavaṇṭakā; paddhakā, naradā, kuṭṭhā, jhāmakā, and hareṇukā. ๒๐๖๑. 2061. ‘‘หลิทฺทกา [Pg.315] คนฺธสิลา, หิริเวรา จ คุคฺคุลา; วิเภทิกา โจรกา กุฏฺฐา, กปฺปูรา จ กลิงฺคุกา’’ติ. Haliddakā, gandhasilā, hiriverā, and guggulā; vibhedikā, corakā, kuṭṭhā, kappūrā, and kaliṅgukā. ตตฺถ อถสฺสา โปกฺขรณิยาติ อิธ โปกฺขรณิสทิสตาย สรเมว โปกฺขรณีติ วทติ. โรหิตาติอาทีนิ เตสํ วาริโคจรานํ นามานิ. มธุ จาติ นิมฺมกฺขิกมธุ จ. มธุลฏฺฐิ จาติ ลฏฺฐิมธุกญฺจ. ตาลิสา จาติอาทิกา สพฺพา คนฺธชาติโย. Therein, 'athassā pokkharaṇiyā' means that here, because of its resemblance to a lotus pond, the lake itself is called a 'pokkharaṇī.' 'Rohitā' and so on are the names of those aquatic creatures. 'Madhu ca' means honey without bees. 'Madhulaṭṭhi ca' means licorice. 'Tālisā' and so on are all types of fragrances. ๒๐๖๒. 2062. ‘‘อเถตฺถ สีหพฺยคฺฆา จ, ปุริสาลู จ หตฺถิโย; เอเณยฺยา ปสทา เจว, โรหิจฺจา สรภา มิคา. And here are lions and tigers, purisālū and elephants; eṇeyya, pasada, rohicca, and sarabha deer. ๒๐๖๓. 2063. ‘‘โกฏฺฐสุณา สุโณปิ จ, ตุลิยา นฬสนฺนิภา; จามรี จลนี ลงฺฆี, ฌาปิตา มกฺกฏา ปิจุ. Jackal-dogs and also the suṇa, a small species of animal; bird-cats and tree-dogs resembling reed-flowers; cāmarī, calanī, and laṅghī deer; jhāpitā, makkaṭā, and picu monkeys. ๒๐๖๔. 2064. ‘‘กกฺกฏา กฏมายา จ, อิกฺกา โคณสิรา พหู; ขคฺคา วราหา นกุลา, กาฬเกตฺถ พหูตโส. Kakkaṭā and kaṭamāyā, many bears and wild bulls; rhinoceroses, boars, mongooses, and many kāḷaka deer here. ๒๐๖๕. 2065. ‘‘มหึสา โสณสิงฺคาลา, ปมฺปกา จ สมนฺตโต; อากุจฺฉา ปจลากา จ, จิตฺรกา จาปิ ทีปิโย. Buffaloes, tree-dogs and jackals, and bamboo thickets all around; iguanas and pacalākā deer, and also spotted deer and leopards. ๒๐๖๖. 2066. ‘‘เปลกา จ วิฆาสาทา, สีหา โคคณิสาทกา; อฏฺฐปาทา จ โมรา จ, ภสฺสรา จ กุกุตฺถกา. Hares and vultures, lions and devourers of cattle herds; aṭṭhapāda and peacocks, bhassarā birds and kukutthaka birds. ๒๐๖๗. 2067. ‘‘จงฺโกรา กุกฺกุฏา นาคา, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน; พกา พลากา นชฺชุหา, ทินฺทิภา กุญฺชวาชิตา. Caṅkora birds, wild fowl, and elephants, calling to one another; herons, cranes, river birds, dindibhā, and kuñjavājitā. ๒๐๖๘. 2068. ‘‘พฺยคฺฆินสา โลหปิฏฺฐา, ปมฺปกา ชีวชีวกา; กปิญฺชรา ติตฺติราโย, กุลา จ ปฏิกุตฺถกา. Byagghinasā birds, red-backed birds, pampaṭaka birds, and jīvajīvaka birds; kapiñjara birds, francolins, kulāla birds, and paṭikutthaka birds. ๒๐๖๙. 2069. ‘‘มนฺทาลกา เจลเกฏุ, ภณฺฑุติตฺติรนามกา; เจลาวกา ปิงฺคลาโย, โคฏกา องฺคเหตุกา. Mandālakā, celakeṭu, bhaṇḍu, tittira, and nāmakā birds; celāvaka, piṅgalā, goṭaka, and aṅgahetuka. ๒๐๗๐. 2070. ‘‘กรวิยา จ สคฺคา จ, อุหุงฺการา จ กุกฺกุหา; นานาทิชคณากิณฺณํ, นานาสรนิกูชิต’’นฺติ. Karavīka birds and cātaka birds, owls and kukkuhā birds; filled with flocks of diverse birds, resounding with various sounds. ตตฺถ ปุริสาลูติ วฬวามุขยกฺขินิโย. โรหิจฺจา สรภา มิคาติ โรหิตา เจว สรภา มิคา จ. โกฏฺฐสุกาติ สิงฺคาลสุนขา. ‘‘โกตฺถุสุณา’’ติปิ [Pg.316] ปาโฐ. สุโณปิ จาติ เอสาเปกา ขุทฺทกมิคชาติ. ตุลิยาติ ปกฺขิพิฬารา. นฬสนฺนิภาติ นฬปุปฺผวณฺณา รุกฺขสุนขา. จามรี จลนี ลงฺฆีติ จามรีมิคา จ จลนีมิคา จ ลงฺฆีมิคา จ. ฌาปิตา มกฺกฏาติ ทฺเว มกฺกฏชาติโยว. ปิจูติ สรปริยนฺเต โคจรคฺคาหี เอโก มกฺกโฏ. กกฺกฏา กฏมายา จาติ ทฺเว มหามิคา. อิกฺกาติ อจฺฉา. โคณสิราติ อรญฺญโคณา. กาฬเกตฺถ พหูตโสติ กาฬมิคา นาเมตฺถ พหูตโส. โสณสิงฺคาลาติ รุกฺขสุนขา จ สิงฺคาลา จ. ปมฺปกาติ อสฺสมปทํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตา มหาเวฬุปมฺปกา. อากุจฺฉาติ โคธา. ปจลากา จาติ คชกุมฺภมิคา. จิตฺรกา จาปิ ทีปิโยติ จิตฺรกมิคา จ ทีปิมิคา จ. Therein, 'purisālū' means female yakkhinīs with horse faces. 'Rohiccā sarabhā migā' means rohicca deer and sarabha deer. 'Koṭṭhasukā' means jackals and dogs. There is also a variant reading 'Kotthusuṇā'. 'Suṇopi ca' means this is also a small species of animal. 'Tuliyā' means bird-cats. 'Naḷasannibhā' means tree-dogs the color of reed flowers. 'Cāmarī calanī laṅghī' means cāmarī deer, calanī deer, and laṅghī deer. 'Jhāpitā makkaṭā' means two kinds of monkeys. 'Picu' means a monkey that forages at the edge of a lake. 'Kakkaṭā kaṭamāyā ca' means two large animals. 'Ikkā' means bears. 'Goṇasirā' means wild bulls. 'Kāḷakettha bahūtaso' means black deer by that name are here in great numbers. 'Soṇasiṅgālā' means tree-dogs and jackals. 'Pampakā' means great bamboo thickets standing around the hermitage grounds. 'Ākucchā' means iguanas. 'Pacalākā ca' means gajakumbha deer. 'Citrakā cāpi dīpiyo' means spotted deer and leopards. เปลกา จาติ สสา. วิฆาสาทาติ เอเต คิชฺฌา สกุณา. สีหาติ เกสรสีหา. โคคณิสาทกาติ โคคเณ คเหตฺวา ขาทนสีลา ทุฏฺฐมิคา. อฏฺฐปาทาติ สรภา มิคา. ภสฺสราติ เสตหํสา. กุกุตฺถกาติ กุกุตฺถกสกุณา. จงฺโกราติ จงฺโกรสกุณา. กุกฺกุฏาติ วนกุกฺกุฏา. ทินฺทิภา กุญฺชวาชิตาติ อิเม ตโยปิ สกุณาเยว. พฺยคฺฆินสาติ เสนา. โลหปิฏฺฐาติ โลหิตวณฺณสกุณา. ปมฺปกาติ ปมฺปฏกา. กปิญฺชรา ติตฺติราโยติ กปิญฺชรา จ ติตฺติรา จ. กุลา จ ปฏิกุตฺถกาติ อิเมปิ ทฺเว สกุณา. มนฺทาลกา เจลเกฏูติ มนฺทาลกา เจว เจลเกฏุ จ. ภณฺฑุติตฺติรนามกาติ ภณฺฑู จ ติตฺติรา จ นามกา จ. เจลาวกา ปิงฺคลาโยติ ทฺเว สกุณชาติโย จ, ตถา โคฏกา องฺคเหตุกา. สคฺคาติ จาตกสกุณา. อุหุงฺการาติ อุลูกา. Pelakā means hares. Vighāsādā means vultures. Sīhā means lions. Gogaṇisādakā means vicious beasts that seize and eat cattle. Aṭṭhapādā means sarabha deer. Bhassarā means white swans. Kukutthakā means kukutthaka birds. Caṅkorā means caṅkora birds. Kukkuṭā means wild fowl. Dindibhā, kuñjavājitā—these three are also birds. Byagghinasā means hawks. Lohapiṭṭhā means red-colored birds. Pampakā means pampaṭaka. Kapiñjarā and tittirā means kapiñjara and francolins. Kulā and paṭikutthakā means these two are also birds. Mandālakā and celakeṭu means mandālakā and celakeṭu. Bhaṇḍutittiranāmakā means bhaṇḍū, francolins, and nāmakā. Celāvakā and piṅgalā mean two species of birds, as do goṭakā and aṅgahetukā. Saggā means cātaka birds. Uhuṅkārā means owls. ๒๐๗๑. 2071. ‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, นีลกา มญฺชุภาณกา; โมทนฺติ สห ภริยาหิ, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน. Here, indeed, are birds, blue and sweet-voiced, rejoicing with their mates, cooing to one another. ๒๐๗๒. 2072. ‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, ทิชา มญฺชุสฺสรา สิตา; เสตจฺฉิกูฏา ภทฺรกฺขา, อณฺฑชา จิตฺรเปขุณา. Here indeed are birds, twice-born, sweet-voiced and white; with white eye-crests and beautiful eyes, egg-born, with varied plumage. ๒๐๗๓. 2073. ‘‘อเถตฺถ [Pg.317] สกุณา สนฺติ, ทิชา มญฺชุสฺสรา สิตา; สิขณฺฑี นีลคีวาหิ, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน. Here indeed are birds, twice-born, melodious and white; peacocks with blue necks, calling out to one another. ๒๐๗๔. 2074. ‘‘กุกุตฺถกา กุฬีรกา, โกฏฺฐา โปกฺขรสาตกา; กาลาเมยฺยา พลียกฺขา, กทมฺพา สุวสาฬิกา. Kukutthaka birds, crabs, koṭṭha birds, and pokkharasātaka birds; kālāmeyya deer, strong yakkhas, kadamba trees, parrots and myna birds. ๒๐๗๕. 2075. ‘‘หลิทฺทา โลหิตา เสตา, อเถตฺถ นลกา พหู; วารณา ภิงฺคราชา จ, กทมฺพา สุวโกกิลา. Yellow, red, white, and many reeds are here; vāraṇā birds, bhiṅgarāja birds, kadamba trees, parrots and cuckoos. ๒๐๗๖. 2076. ‘‘อุกฺกุสา กุรรา หํสา, อาฏา ปริวเทนฺติกา; ปากหํสา อติพลา, นชฺชุหา ชีวชีวกา. Ospreys, kurara birds, swans, āṭā birds, and parivadentikā birds; exceedingly strong wild geese, river birds, and jīvajīvaka birds. ๒๐๗๗. 2077. ‘‘ปาเรวตา รวิหํสา, จกฺกวากา นทีจรา; วารณาภิรุทา รมฺมา, อุโภ กาลูปกูชิโน. Doves, sun-geese, and river-frequenting ruddy geese; delightful vāraṇā birds with pleasant calls, both cooing at their proper times. ๒๐๗๘. 2078. ‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, นานาวณฺณา พหู ทิชา; โมทนฺติ สห ภริยาหิ, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน. Here indeed are birds of various colors, many twice-born creatures; they rejoice with their mates, cooing to one another. ๒๐๗๙. 2079. ‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, นานาวณฺณา พหู ทิชา; สพฺเพ มญฺชู นิกูชนฺติ, มุจลินฺทมุภโต สรํ. Here indeed are birds, many twice-born creatures of various colors; all sweetly coo on both sides of the Mucalinda lake. ๒๐๘๐. 2080. ‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, กรวิยา นาม เต ทิชา; โมทนฺติ สห ภริยาหิ, อญฺญมญฺญํ ปกูชิโน. Here indeed are birds, those twice-born named karavīka; they rejoice with their mates, cooing to one another. ๒๐๘๑. 2081. ‘‘อเถตฺถ สกุณา สนฺติ, กรวิยา นาม เต ทิชา; สพฺเพ มญฺชู นิกูชนฺติ, มุจลินฺทมุภโต สรํ. Here indeed are birds, those twice-born called karavīka; all delightfully sing on both sides of the Mucalinda lake. ๒๐๘๒. 2082. ‘‘เอเณยฺยปสทากิณฺณํ, นาคสํเสวิตํ วนํ; นานาลตาหิ สญฺฉนฺนํ, กทลีมิคเสวิตํ. Thronged with eṇeyya and pasada deer, frequented by elephants, the forest is covered with various creepers and frequented by plantain deer. ๒๐๘๓. 2083. ‘‘อเถตฺถ สาสโป พหุโก, นีวาโร วรโก พหุ; สาลิ อกฏฺฐปาโก จ, อุจฺฉุ ตตฺถ อนปฺปโก. Here there is much mustard, much wild rice and varaka; rice that ripens without ploughing, and sugarcane, are also abundant here. ๒๐๘๔. 2084. ‘‘อยํ เอกปที เอติ, อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ; ขุทํ ปิปาสํ อรตึ, ตตฺถ ปตฺโต น วินฺทติ; ยตฺถ เวสฺสนฺตโร ราชา, สห ปุตฺเตหิ สมฺมติ. This single-file path leads straight to the hermitage; one who arrives there finds no hunger, thirst, or discontent; where King Vessantara dwells, together with his children. ๒๐๘๕. 2085. ‘‘ธาเรนฺโต [Pg.318] พฺราหฺมณวณฺณํ, อาสทญฺจ มสํ ชฏํ; จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสตี’’ติ. Wearing the appearance of a brahmin, with matted hair and carrying a staff and water pot; clad in skins, he sleeps on the ground, venerating the sacred fire. ตตฺถ นีลกาติ จิตฺรราชิปตฺตา. มญฺชูสฺสรา สิตาติ นิพทฺธมธุรสฺสรา. เสตจฺฉิกูฏา ภทฺรกฺขาติ อุภยปสฺเสสุ เสเตหิ อกฺขิกูเฏหิ สมนฺนาคตา สุนฺทรกฺขา. จิตฺรเปขุณาติ วิจิตฺรปตฺตา. กุฬีรกาติ กกฺกฏกา. โกฏฺฐาติอาทโย สกุณาว. วารณาติ หตฺถิลิงฺคสกุณา. กทมฺพาติ มหากทมฺพา คหิตา. สุวโกกิลาติ โกกิเลหิ สทฺธึ วิจรณสุวกา เจว โกกิลา จ. อุกฺกุสาติ กาฬกุรรา. กุรราติ เสตกุรรา. หํสาติ สกุณหํสา. อาฏาติ ทพฺพิสณฺฐานมุขสกุณา. ปริวเทนฺติกาติ เอกา สกุณชาติ. วารณาภิรุทา รมฺมาติ รมฺมาภิรุทา วารณา. อุโภ กาลูปกูชิโนติ สายํ ปาโต ปพฺพตปาทํ เอกนินฺนาทํ กโรนฺตา นิกูชนฺติ. เอเณยฺยปสทากิณฺณนฺติ เอเณยฺยมิเคหิ จ ปสทมิเคหิ จ อากิณฺณํ. ตตฺถ ปตฺโต น วินฺทตีติ พฺราหฺมณ, เวสฺสนฺตรสฺส อสฺสมปทํ ปตฺโต ปุริโส ตตฺถ อสฺสเม ฉาตกํ วา ปานียปิปาสํ วา อุกฺกณฺฐิตํ วา น ปฏิลภติ. There, 'nīlakā' means those with variegatedly striped wings. 'Mañjūssarā sitā' means those with constantly sweet voices. 'Setacchikūṭā bhadrakkhā' means those with beautiful eyes, endowed with white eye-ridges on both sides. 'Citrapekhuṇā' means those with multicolored wings. 'Kuḷīrakā' means crabs. 'Koṭṭhā' and others are birds. 'Vāraṇā' means hatthiliṅga birds. 'Kadambā' means large kadamba trees are included. 'Suvakokilā' means parrots that roam with cuckoos, and cuckoos. 'Ukkusā' means black kurara birds. 'Kurarā' means white kurara birds. 'Haṃsā' means swans. 'Āṭā' means birds with mouths shaped like ladles. 'Parivadentikā' means a species of bird. 'Vāraṇābhirudā rammā' means delightful vāraṇā birds with pleasant calls. 'Ubho kālūpakūjino' means they coo at dawn and dusk at the mountain's base, making a single sound. 'Eṇeyyapasadākiṇṇa' means thronged with eṇeyya deer and pasada deer. 'Tattha patto na vindati' means, O brahmin, a person who reaches Vessantara's hermitage does not experience hunger, thirst for water, or discontent there in the hermitage. ๒๐๘๖. 2086. ‘‘อิทํ สุตฺวา พฺรหฺมพนฺธุ, อิสึ กตฺวา ปทกฺขิณํ; อุทคฺคจิตฺโต ปกฺกามิ, ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหู’’ติ. Hearing this, that so-called brahmin, having circumambulated the sage, departed with an uplifted heart to where Vessantara was. ตตฺถ ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหูติ ยสฺมึ ฐาเน เวสฺสนฺตโร อโหสิ, ตํ ฐานํ คโตติ. There, 'yattha vessantaro ahū' means: he went to that place where Vessantara was. มหาวนวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The Description of the Great Forest is concluded. ทารกปพฺพวณฺณนา The Exposition of the Chapter on the Children ชูชโกปิ อจฺจุตตาปเสน กถิตมคฺเคน คจฺฉนฺโต จตุรสฺสโปกฺขรณึ ปตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อชฺช อติสายนฺโห, อิทานิ มทฺที อรญฺญโต อาคมิสฺสติ. มาตุคาโม หิ นาม ทานสฺส อนฺตรายกโร โหติ, สฺเว ตสฺสา อรญฺญํ คตกาเล อสฺสมํ คนฺตฺวา เวสฺสนฺตรํ อุปสงฺกมิตฺวา ทารเก ยาจิตฺวา ตาย อนาคตาย เต [Pg.319] คเหตฺวา ปกฺกมิสฺสามี’’ติ. อถสฺส อวิทูเร เอกํ สานุปพฺพตํ อารุยฺห เอกสฺมึ ผาสุกฏฺฐาเน นิปชฺชิ. ตํ ปน รตฺตึ ปจฺจูสกาเล มทฺที สุปินํ อทฺทส. เอวรูโป สุปิโน อโหสิ – เอโก ปุริโส กณฺโห ทฺเว กาสายานิ ปริทหิตฺวา ทฺวีสุ กณฺเณสุ รตฺตมาลํ ปิฬนฺธิตฺวา อาวุธหตฺโถ ตชฺเชนฺโต อาคนฺตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา มทฺทึ ชฏาสุ คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา ภูมิยํ อุตฺตานกํ ปาเตตฺวา วิรวนฺติยา ตสฺสา ทฺเว อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา พาหานิ ฉินฺทิตฺวา อุรํ ภินฺทิตฺวา ปคฺฆรนฺตโลหิตพินฺทุํ หทยมํสํ อาทาย ปกฺกามีติ. สา ปพุชฺฌิตฺวา ภีตตสิตา ‘‘ปาปโก สุปิโน เม ทิฏฺโฐ, สุปินปาฐโก ปน เวสฺสนฺตเรน สทิโส นาม นตฺถิ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ปณฺณสาลํ คนฺตฺวา มหาสตฺตสฺส ปณฺณสาลทฺวารํ อาโกเฏสิ. มหาสตฺโต ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. ‘‘อหํ เทว, มทฺที’’ติ. ‘‘ภทฺเท, อมฺหากํ กติกวตฺตํ ภินฺทิตฺวา กสฺมา อกาเล อาคตาสี’’ติ. ‘‘เทว, นาหํ กิเลสวเสน อาคจฺฉามิ, อปิจ โข ปน เม ปาปโก สุปิโน ทิฏฺโฐ’’ติ. ‘‘เตน หิ กเถหิ, มทฺที’’ติ. สา อตฺตนา ทิฏฺฐนิยาเมเนว กเถสิ. Jūjaka, walking along the path described by the ascetic Accuta, reached a square pond and thought: "Today it is very late. Now Maddī will return from the forest. A woman, indeed, is an obstacle to giving. Tomorrow, when she has gone to the forest, I will go to the hermitage, approach Vessantara, ask for the children, and taking them before she returns, I will depart." Then, not far away, he climbed a small mountain and lay down in a comfortable spot. That night, at dawn, Maddī had a dream. The dream was like this: a dark man, wearing two saffron robes and red garlands on both ears, holding a weapon, came threateningly, entered the leaf-hut, seized Maddī by her matted hair, dragged her, threw her face-up on the ground, and as she screamed, he plucked out her two eyes, cut off her arms, broke open her chest, took her heart's flesh dripping with blood, and departed. Waking up, terrified and trembling, she thought: "I have seen an evil dream. But there is no dream interpreter like Vessantara. I will ask him." Reflecting thus, she went to the leaf-hut and knocked on the door of the Great Being’s hut. The Great Being asked, "Who is it?" "It is I, my lord, Maddī." "Good lady, why have you come at an improper time, breaking our agreed practice?" "My lord, I have not come out of defilement, but because I have seen an evil dream." "Then tell it, Maddī." She recounted it exactly as she had seen it. มหาสตฺโตปิ สุปินํ ปริคฺคณฺหิตฺวา ‘‘มยฺหํ ทานปารมี ปูริสฺสติ, สฺเว มํ ยาจโก อาคนฺตฺวา ปุตฺเต ยาจิสฺสติ, มทฺทึ อสฺสาเสตฺวา อุยฺโยเชสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มทฺทิ, ตว ทุสฺสยนทุพฺโภชเนหิ จิตฺตํ อาลุฬิตํ ภวิสฺสติ, มา ภายี’’ติ สํโมเหตฺวา อสฺสาเสตฺวา อุยฺโยเชสิ. สา วิภาตาย รตฺติยา สพฺพํ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ทฺเว ปุตฺเต อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ‘‘ตาตา, อชฺช เม ทุสฺสุปิโน ทิฏฺโฐ, อปฺปมตฺตา ภเวยฺยาถา’’ติ โอวทิตฺวา ‘‘เทว, ตุมฺเห ทฺวีสุ กุมาเรสุ อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ มหาสตฺตํ ปุตฺเต ปฏิจฺฉาเปตฺวา ปจฺฉิขณิตฺติอาทีนิ อาทาย อสฺสูนิ ปุญฺฉนฺตี มูลผลาผลตฺถาย วนํ ปาวิสิ. ตทา ชูชโกปิ ‘‘อิทานิ มทฺที อรญฺญํ คตา ภวิสฺสตี’’ติ สานุปพฺพตา โอรุยฺห เอกปทิกมคฺเคน อสฺสมาภิมุโข ปายาสิ. มหาสตฺโตปิ ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปณฺณสาลทฺวาเร ปาสาณผลเก สุวณฺณปฏิมา วิย นิสินฺโน ‘‘อิทานิ ยาจโก อาคมิสฺสตี’’ติ ปิปาสิโต วิย สุราโสณฺโฑ ตสฺสาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโตว นิสีทิ. ปุตฺตาปิสฺส ปาทมูเล กีฬนฺติ. โส มคฺคํ โอโลเกนฺโต พฺราหฺมณํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สตฺต มาเส นิกฺขิตฺตํ ทานธุรํ อุกฺขิปนฺโต วิย ‘เอหิ, ตฺวํ โภ พฺราหฺมณา’’ติ โสมนสฺสชาโต ชาลิกุมารํ อามนฺเตนฺโต อิมํ คาถมาห – The Great Being, too, having considered the dream, thought, 'My perfection of giving will be fulfilled. Tomorrow a supplicant will come and ask for my children. I shall console Maddī and send her away.' Thinking thus, he reassured her with a different explanation, saying, 'Maddī, your mind must be troubled by the hard bed and poor food; do not be afraid,' and having consoled her, sent her away. At the break of dawn, having completed all her duties, she embraced her two children, kissed their heads, and advised them, 'Dears, today I have seen a bad dream; be vigilant.' Then she entrusted the children to the Great Being, saying, 'Lord, you must be watchful over the two princes.' Taking her basket and digging tool, wiping away her tears, she entered the forest in search of roots and fruits. At that time, Jūjaka thought, 'Now Maddī must have gone to the forest,' and descending from the mountain slope, he set out along the single-track path toward the hermitage. The Great Being, having left the leaf-hut, sat at the doorway on a stone slab like a golden statue, thinking, 'Now the supplicant will come.' Like a thirsty drunkard, he sat gazing at the path of his arrival. His children played at his feet. As he watched the path, he saw the brahmin approaching. As if lifting up the burden of generosity that had been laid down for seven months, he became joyful and, addressing Prince Jāli, spoke this verse: ๒๐๘๗. 2087. ‘‘อุฏฺเฐหิ [Pg.320] ชาลิ ปติฏฺฐ, โปราณํ วิย ทิสฺสติ; พฺราหฺมณํ วิย ปสฺสามิ, นนฺทิโย มาภิกีรเร’’ติ. "Arise, Jāli, stand up; it appears as in former times. I see what seems to be a brahmin; joys are showering upon me." ตตฺถ โปราณํ วิย ทิสฺสตีติ ปุพฺเพ เชตุตฺตรนคเร นานาทิสาหิ ยาจกานํ อาคมนํ วิย อชฺช ยาจกานํ อาคมนํ ทิสฺสติ. นนฺทิโย มาภิกีรเรติ เอตสฺส พฺราหฺมณสฺส ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย มํ โสมนสฺสานิ อภิกีรนฺติ, ฆมฺมาภิตตฺตสฺส ปุริสสฺส สีเส สีตูทกฆฏสหสฺเสหิ อภิเสจนกาโล วิย ชาโตติ. Herein, 'it appears as in former times' means: just as in the past, in the city of Jetuttara, the arrival of supplicants from various directions was seen, so today the arrival of a supplicant is seen. 'Joys are showering upon me' means: from the moment this brahmin was seen, joys have been showering upon me, as if it were the time for a man afflicted by heat to be anointed on the head with a thousand pots of cool water. ตํ สุตฺวา กุมาโร อาห – Hearing that, the prince said: ๒๐๘๘. 2088. ‘‘อหมฺปิ ตาต ปสฺสามิ, โย โส พฺรหฺมาว ทิสฺสติ; อทฺธิโก วิย อายาติ, อติถี โน ภวิสฺสตี’’ติ. "Father, I too see him, who appears to be a brahmin; like a traveler he comes, he will be our guest." วตฺวา จ ปน กุมาโร มหาสตฺตสฺส อปจิตึ กโรนฺโต อุฏฺฐายาสนา พฺราหฺมณํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปริกฺขารคฺคหณํ อาปุจฺฉิ. พฺราหฺมโณ ตํ โอโลเกนฺโต ‘‘อยํ เวสฺสนฺตรสฺส ปุตฺโต ชาลิกุมาโร นาม ภวิสฺสติ, อาทิโต ปฏฺฐาเยว ผรุสวจนํ กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อเปหิ อเปหี’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. กุมาโร อปคนฺตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ อติผรุโส, กึ นุ โข’’ติ ตสฺส สรีรํ โอโลเกนฺโต อฏฺฐารส ปุริสโทเส ปสฺสิ. พฺราหฺมโณปิ โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห – Having spoken, the prince, showing respect to the Great Being, rose from his seat, went out to meet the brahmin, and offered to take his belongings. The brahmin, observing him, thought, 'This must be Prince Jāli, the son of Vessantara. Right from the start, I will speak harsh words.' Thinking thus, he shouted, 'Go away, go away!' and snapped his fingers. The prince stepped back, thinking, 'This brahmin is extremely harsh. What could be the reason?' Observing his body, he saw the eighteen flaws of a man. The brahmin, having approached the Bodhisatta and exchanged courteous greetings, said: ๒๐๘๙. 2089. ‘‘กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ, กจฺจิ โภโต อนามยํ; กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ, กจฺจิ มูลผลา พหู. "Are you well, sir? Are you free from illness? Do you live by gleaning? Are roots and fruits plentiful?" ๒๐๙๐. 2090. ‘‘กจฺจิ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, กจฺจิ หึสา น วิชฺชตี’’ติ. "Are gadflies and mosquitoes few, and reptiles scarce? In this forest crowded with wild beasts, is there no harm?" โพธิสตฺโตปิ เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห – The Bodhisatta, while exchanging friendly greetings with him, said: ๒๐๙๑. 2091. ‘‘กุสลญฺเจว โน พฺรหฺเม, อโถ พฺรหฺเม อนามยํ; อโถ อุญฺเฉน ยาเปม, อโถ มูลผลา พหู. "We are indeed well, brahmin, and also, brahmin, free from illness. We also live by gleaning, and roots and fruits are plentiful." ๒๐๙๒. 2092. ‘‘อโถ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสวา; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, หึสา อมฺหํ น วิชฺชติ. "Also, gadflies and mosquitoes are few, and creeping things are scarce. In this forest crowded with wild beasts, no harm befalls us." ๒๐๙๓. 2093. ‘‘สตฺต [Pg.321] โน มาเส วสตํ, อรญฺเญ ชีวโสกินํ; อิมมฺปิ ปฐมํ ปสฺสาม, พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ; อาทาย เวฬุวํ ทณฺฑํ, อคฺคิหุตฺตํ กมณฺฑลุํ. "For seven months we have dwelt in the forest, living in sorrow. Now for the first time we see a brahmin of divine appearance, carrying a bamboo staff, the fire-sacrifice ladle, and a water pot." ๒๐๙๔. 2094. ‘‘สฺวาคตํ เต มหาพฺรหฺเม, อโถ เต อทุราคตํ; อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต. "Welcome to you, Great Brahmin, and it is good that you have come. Enter within, O Blessed One, and pray, wash your feet." ๒๐๙๕. 2095. ‘‘ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ, มธุเก กาสุมาริโย; ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช พฺรหฺเม วรํ วรํ. "Tinduka fruits, piyāla fruits, madhuka, and kāsumāri fruits; these fruits are small and fine. Eat the very best of them, brahmin." ๒๐๙๖. 2096. ‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา; ตโต ปิว มหาพฺรหฺเม, สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสี’’ติ. "This cool water, too, was brought from a mountain cave. Drink of it, Great Brahmin, if you so desire." เอวญฺจ ปน วตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ น อการเณน อิมํ พฺรหารญฺญํ อาคโต, อาคมนการณํ ปปญฺจํ อกตฺวา ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา อิมํ คาถมาห – Having spoken thus, the Great Being thought, "This brahmin has not come to this great forest without a reason. I shall ask him his reason for coming without elaboration." Then he spoke this verse: ๒๐๙๗. 2097. ‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา ปน เหตุนา; อนุปฺปตฺโต พฺรหารญฺญํ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. "Now, for what reason, or by what cause, have you come to this great forest? Being asked, please tell me." ตตฺถ วณฺเณนาติ การเณน. เหตุนาติ ปจฺจเยน. Herein, 'by what reason' means by what cause. 'By what cause' means by what condition. ชูชโก อาห – Jūjaka said: ๒๐๙๘. 2098. ‘‘ยถา วาริวโห ปูโร, สพฺพกาลํ น ขียติ; เอวํ ตํ ยาจิตาคจฺฉึ, ปุตฺเต เม เทหิ ยาจิโต’’ติ. "Just as a river full of water never runs dry at any time, so have I come to beg of you—give me your sons, I ask you." ตตฺถ วาริวโหติ ปญฺจสุ มหานทีสุ อุทกวาโห. น ขียตีติ ปิปาสิเตหิ อาคนฺตฺวา หตฺเถหิปิ ภาชเนหิปิ อุสฺสิญฺจิตฺวา ปิวิยมาโน น ขียติ. เอวํ ตํ ยาจิตาคจฺฉินฺติ ตฺวมฺปิ สทฺธาย ปูริตตฺตา เอวรูโปเยวาติ มญฺญมาโน อหํ ตํ ยาจิตุํ อาคจฺฉึ. ปุตฺเต เม เทหิ ยาจิโตติ มยา ยาจิโต ตว ปุตฺเต มยฺหํ ทาสตฺถาย เทหีติ. Herein, 'a flow of water' means the flow of water in the five great rivers. 'It does not diminish' means: it does not diminish even when the thirsty come and draw water with their hands or vessels to drink. 'So have I come to beg of you' means: 'Thinking, “You too, being filled with faith, are of such a nature,” I came to ask you.' 'Give me your sons, I ask you' means: 'Being asked by me, give me your sons for the state of servitude.'" ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต โสมนสฺสชาโต ปสาริตหตฺเถ สหสฺสตฺถวิกํ ฐเปนฺโต วิย ปพฺพตปาทํ อุนฺนาเทนฺโต อิมา คาถา อาห – Hearing this, the Great Being, filled with joy, as if placing a purse of a thousand coins into an outstretched hand, making the foothills of the mountain resound, spoke these verses: ๒๐๙๙. 2099. ‘‘ททามิ [Pg.322] น วิกมฺปามิ, อิสฺสโร นย พฺราหฺมณ; ปาโต คตา ราชปุตฺตี, สายํ อุญฺฉาโต เอหิติ. "I give and do not waver. You are their master, brahmin, lead them away. The princess went out in the morning; in the evening she will return from her gleaning." ๒๑๐๐. 2100. ‘‘เอกรตฺตึ วสิตฺวาน, ปาโต คจฺฉสิ พฺราหฺมณ; ตสฺสา นฺหาเต อุปฆาเต, อถ เน มาลธาริเน. "Having stayed one night, you may go in the morning, brahmin, after they have been bathed and sniffed on the head by her, and are wearing garlands." ๒๑๐๑. 2101. ‘‘เอกรตฺตึ วสิตฺวาน, ปาโต คจฺฉสิ พฺราหฺมณ; นานาปุปฺเผหิ สญฺฉนฺเน, นานาคนฺเธหิ ภูสิเต; นานามูลผลากิณฺเณ, คจฺฉ สฺวาทาย พฺราหฺมณา’’ติ. "Having stayed for one night, you may go in the morning, O brahmin, with them covered with various flowers, adorned with diverse scents, and supplied with various roots and fruits. Go then, O brahmin, and enjoy them." ตตฺถ อิสฺสโรติ ตฺวํ มม ปุตฺตานํ อิสฺสโร สามิโก หุตฺวา เอเต นย, อปิจ โข ปเนกํ การณํ อตฺถิ. เอเตสํ มาตา ราชปุตฺตี ผลาผลตฺถาย ปาโต คตา สายํ อรญฺญโต อาคมิสฺสติ, ตาย อานีตานิ มธุรผลาผลานิ ภุญฺชิตฺวา อิเธว ฐาเน อชฺเชกรตฺตึ วสิตฺวา ปาโตว ทารเก คเหตฺวา คมิสฺสสิ. ตสฺสา นฺหาเตติ ตาย นฺหาปิเต. อุปฆาเตติ สีสมฺหิ อุปสิงฺฆิเต. อถ เน มาลธาริเนติ อถ เน วิจิตฺราย มาลาย อลงฺกเต ตํ มาลํ วหมาเน. ปาฬิโปตฺถเกสุ ปน ‘‘อถ เน มาลธาริโน’’ติ ลิขิตํ, ตสฺสตฺโถ น วิจาริโต. นานามูลผลากิณฺเณติ มคฺเค ปาเถยฺยตฺถาย ทินฺเนหิ นานามูลผลาผเลหิ อากิณฺเณ. Herein, 'master' means: 'You, having become the master and lord of my sons, lead them away.' Moreover, there is a reason for this. Their mother, the princess, went out in the morning for fruits and will return from the forest in the evening. Having eaten the sweet fruits she brings, you can stay here in this place for one night today and leave with the children in the morning. 'When bathed by her' means when they have been bathed by her. 'When sniffed on the head' means when they have been sniffed on the head by her. 'Then, when they are wearing garlands' means then, when they are adorned with a beautiful garland and are wearing that garland. In the canonical texts, however, it is written 'atha ne māladhārino,' but its meaning has not been determined. 'Provided with various roots and fruits' means provided with various roots and fruits given for provisions on the way. ชูชโก อาห – Jūjaka said: ๒๑๐๒. 2102. ‘‘น วาสมภิโรจามิ, คมนํ มยฺห รุจฺจติ; อนฺตราโยปิ เม อสฺส, คจฺฉญฺเญว รเถสภ. "I do not delight in staying; going is my pleasure. An obstacle might arise for me; I must go now, O bull among charioteers." ๒๑๐๓. 2103. ‘‘น เหตา ยาจโยคี นํ, อนฺตรายสฺส การิยา; อิตฺถิโย มนฺตํ ชานนฺติ, สพฺพํ คณฺหนฺติ วามโต. "For these women are creators of obstacles for mendicants. Women know spells; they take everything in a contrary way." ๒๑๐๔. 2104. ‘‘สทฺธาย ทานํ ททโต, มาสํ อทกฺขิ มาตรํ; อนฺตรายมฺปิ สา กยิรา, คจฺฉญฺเญว รเถสภ. "While you are giving this gift in faith, let their mother not see them. She might create an obstacle. I must go now, O bull among charioteers." ๒๑๐๕. 2105. ‘‘อามนฺตยสฺสุ เต ปุตฺเต, มา เต มาตรมทฺทสุํ; สทฺธาย ทานํ ททโต, เอวํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ. “Inform your children, let them not see their mother; for one giving a gift with faith, thus merit increases. ๒๑๐๖. 2106. ‘‘อามนฺตยสฺสุ [Pg.323] เต ปุตฺเต, มา เต มาตรมทฺทสุํ; มาทิสสฺส ธนํ ทตฺวา, ราช สคฺคํ คมิสฺสสี’’ติ. “Inform your children, let them not see their mother; having given wealth to one like me, O king, you will go to heaven.” ตตฺถ น เหตา ยาจโยคี นนฺติ เอตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มหาราช, เอตา อิตฺถิโย จ นาม น หิ ยาจโยคี, น ยาจนาย อนุจฺฉวิกา โหนฺติ, เกวลํ อนฺตรายสฺส การิยา ทายกานํ ปุญฺญนฺตรายํ, ยาจกานญฺจ ลาภนฺตรายํ กโรนฺตีติ. อิตฺถิโย มนฺตนฺติ อิตฺถี มายํ นาม ชานนฺติ. วามโตติ สพฺพํ วามโต คณฺหนฺติ, น ทกฺขิณโต. สทฺธาย ทานํ ททโตติ กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ทานํ ททโต. มาสนฺติ มา เอเตสํ มาตรํ อทกฺขิ. กยิราติ กเรยฺย. อามนฺตยสฺสูติ ชานาเปหิ, มยา สทฺธึ เปเสหีติ วทติ. ททโตติ ททนฺตสฺส. Herein, 'nanti' in 'na hetā yācayogī nanti' is merely a particle. This is what is said: O great king, these women are indeed not suitable for begging, not fit for begging. They are only creators of obstacles—hindering the merit of the donors and the gains of the beggars. 'Women scheme' means they know womanly wiles. 'Vāmato' means they take everything from the left, not from the right. 'Saddhāya dānaṃ dadato' means 'for one giving a gift, having faith in action and its result.' 'Māsa' means 'let him not see their mother.' 'Kayirā' means 'he should do.' 'Āmantayassu' means 'inform, send with me,' he says. 'Dadato' means 'of one who is giving.' เวสฺสนฺตโร อาห – Vessantara said: ๒๑๐๗. 2107. ‘‘สเจ ตฺวํ นิจฺฉเส ทฏฺฐุํ, มม ภริยํ ปติพฺพตํ; อยฺยกสฺสปิ ทสฺเสหิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. “If you do not wish to see my wife, devoted to her husband, then show Jāli and Kaṇhājinā, both, to their grandfather. ๒๑๐๘. 2108. ‘‘อิเม กุมาเร ทิสฺวาน, มญฺชุเก ปิยภาณิเน; ปตีโต สุมโน วิตฺโต, พหุํ ทสฺสติ เต ธน’’นฺติ. “Having seen these children, charming and sweet-spoken, pleased, glad-hearted, and satisfied, he will give you much wealth.” ตตฺถ อยฺยกสฺสาติ มยฺหํ ปิตุโน สญฺชยมหาราชสฺส ทฺวินฺนํ กุมารานํ อยฺยกสฺส. ทสฺสติ เต ธนนฺติ โส ราชา ตุยฺหํ พหุํ ธนํ ทสฺสติ. Herein, 'ayyakassa' means of the grandfather of the two children, my father, the great king Sañjaya. 'Dassati te dhanaṃ' means 'that king will give you much wealth.' ชูชโก อาห – Jūjaka said: ๒๑๐๙. 2109. ‘‘อจฺเฉทนสฺส ภายามิ, ราชปุตฺต สุโณหิ เม; ราชทณฺฑาย มํ ทชฺชา, วิกฺกิเณยฺย หเนยฺย วา; ชิโน ธนญฺจ ทาเส จ, คารยฺหสฺส พฺรหฺมพนฺธุยา’’ติ. “I fear forcible seizure, O prince, listen to me; he might hand me over for royal punishment, sell me, or kill me; the king would confiscate the wealth and slaves of a contemptible brahmin.” ตตฺถ อจฺเฉทนสฺสาติ อจฺฉินฺทิตฺวา คหณสฺส ภายามิ. ราชทณฺฑาย มํ ทชฺชาติ ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ทารกโจโร, ทณฺฑมสฺส เทถา’’ติ เอวํ ทณฺฑตฺถาย มํ อมจฺจานํ ทเทยฺย. คารยฺหสฺส พฺรหฺมพนฺธุยาติ เกวลํ พฺราหฺมณิยาว ครหิตพฺโพ ภวิสฺสามีติ. Herein, 'acchedanassa' means 'I fear being seized and taken away.' 'Rājadaṇḍāya maṃ dajjā' means 'This brahmin is a child-thief, give him punishment'—thus he might hand me over to the ministers for punishment. 'Gārayhassa brahmabandhuyā' means 'I would be blameworthy only on account of the brahmin woman.' เวสฺสนฺตโร [Pg.324] อาห – Vessantara said: ๒๑๑๐. 2110. ‘‘อิเม กุมาเร ทิสฺวาน, มญฺชุเก ปิยภาณิเน; ธมฺเม ฐิโต มหาราชา, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน; ลทฺธา ปีติโสมนสฺสํ, พหุํ ทสฺสติ เต ธน’’นฺติ. “Having seen these children, charming and sweet-spoken, the great king, established in the Dhamma, the increaser of the Sivi kingdom, having gained joy and gladness, will give you much wealth.” ชูชโก อาห – Jūjaka said: ๒๑๑๑. 2111. ‘‘นาหํ ตมฺปิ กริสฺสามิ, ยํ มํ ตฺวํ อนุสาสสิ; ทารเกว อหํ เนสฺสํ, พฺราหฺมณฺยา ปริจารเก’’ติ. “I will not do even that which you instruct me; I will take only the children as servants for the brahmin woman.” ตตฺถ ทารเกวาติ อลํ มยฺหํ อญฺเญน ธเนน, อหํ อิเม ทารเกว อตฺตโน พฺราหฺมณิยา ปริจารเก เนสฺสามีติ. Herein, 'dārakeva' means: 'Enough of other wealth for me; I will take only these children as servants for my brahmin woman.' ตํ ตสฺส ผรุสวจนํ สุตฺวา ทารกา ภีตา ปลายิตฺวา ปิฏฺฐิปณฺณสาลํ คนฺตฺวา ตโตปิ ปลายิตฺวา คุมฺพคหเน นิลียิตฺวา ตตฺราปิ ชูชเกนาคนฺตฺวา คหิตา วิย อตฺตานํ สมฺปสฺสมานา กมฺปนฺตา กตฺถจิ ฐาตุํ อสมตฺถา อิโต จิโต จ ธาวิตฺวา จตุรสฺสโปกฺขรณิตีรํ คนฺตฺวา ทฬฺหํ วากจีรํ นิวาเสตฺวา อุทกํ โอรุยฺห โปกฺขรปตฺตํ สีเส ฐเปตฺวา อุทเกน ปฏิจฺฉนฺนา หุตฺวา อฏฺฐํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Hearing his harsh words, the frightened children fled and went to the back of the leaf-hut, then fled from there and hid in a thicket. There, seeing themselves as if caught by the approaching Jūjaka, trembling and unable to stand still anywhere, they ran here and there to the bank of the square lotus pond. Having fastened their bark garments tightly, they descended into the water, placed lotus leaves on their heads, and stood concealed by the water. The Teacher, clarifying this matter, said: ๒๑๑๒. 2112. ‘‘ตโต กุมารา พฺยถิตา, สุตฺวา ลุทฺทสฺส ภาสิตํ; เตน เตน ปธาวึสุ, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ’’ติ. “Then the children, distressed at hearing the cruel man's speech, ran this way and that—Jāli and Kaṇhājinā, both.” ชูชโกปิ กุมาเร อทิสฺวา โพธิสตฺตํ อปสาเทสิ ‘‘โภ เวสฺสนฺตร, อิทาเนว ตฺวํ มยฺหํ ทารเก ทตฺวา มยา ‘นาหํ เชตุตฺตรนครํ คมิสฺสามิ, ทารเก มม พฺราหฺมณิยา ปริจารเก เนสฺสามี’ติ วุตฺเต อิงฺฆิตสญฺญํ ทตฺวา ปุตฺเต ปลาเปตฺวา อชานนฺโต วิย นิสินฺโน, นตฺถิ มญฺเญ โลกสฺมึ ตยา สทิโส มุสาวาที’’ติ. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ปกมฺปิตจิตฺโต หุตฺวา ‘‘ทารกา ปลาตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘โภ พฺราหฺมณ, มา จินฺตยิ, อาเนสฺสามิ เต กุมาเร’’ติ อุฏฺฐาย ปิฏฺฐิปณฺณสาลํ คนฺตฺวา เตสํ วนคหนํ ปวิฏฺฐภาวํ ญตฺวา ปทวลญฺชานุสาเรน โปกฺขรณิตีรํ คนฺตฺวา อุทเก โอติณฺณปทํ ทิสฺวา ‘‘กุมารา อุทกํ โอรุยฺห ฐิตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ ญตฺวา ‘‘ตาต, ชาลี’’ติ ปกฺโกสนฺโต อิมํ คาถาทฺวยมาห – Jūjaka, not seeing the children, reviled the Bodhisattva: “Ho, Vessantara, just now you gave me the children, and when I said, ‘I will not go to the city of Jetuttara; I will take the children as servants for my brahmin woman,’ you gave a subtle sign, let the children escape, and now sit as if you know nothing. I think there is no liar in the world like you!” Hearing this, the great being’s heart trembled. Thinking, “The children must have fled,” he said, “O brahmin, do not worry, I will bring you the children.” Rising, he went to the back of the leaf-hut, and knowing they had entered the forest thicket, he followed their trail of footprints to the bank of the lotus pond. Seeing the footprints where they had entered the water, he knew, “The children must have entered the water and are standing there.” Calling out, “My dear son, Jāli,” he spoke these two verses: ๒๑๑๓. 2113. ‘‘เอหิ [Pg.325] ตาต ปิยปุตฺต, ปูเรถ มม ปารมึ; หทยํ เมภิสิญฺเจถ, กโรถ วจนํ มม. “Come, dear beloved son, fulfill my perfection; anoint my heart, and do my word. ๒๑๑๔. 2114. ‘‘ยานา นาวา จ เม โหถ, อจลา ภวสาคเร; ชาติปารํ ตริสฺสามิ, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’นฺติ. “Be for me vehicles and ships, unshakeable in the ocean of existence; I shall cross to the far shore of birth, and I shall ferry across the world with its gods.” กุมาโร ปิตุ วจนํ สุตฺวา ‘‘พฺราหฺมโณ มํ ยถารุจิ กโรตุ, ปิตรา สทฺธึ ทฺเว กถา น กเถสฺสามี’’ติ สีสํ นีหริตฺวา โปกฺขรปตฺตานิ วิยูหิตฺวา อุทกา อุตฺตริตฺวา มหาสตฺตสฺส ทกฺขิณปาเท นิปติตฺวา โคปฺผกสนฺธึ ทฬฺหํ คเหตฺวา ปโรทิ. อถ นํ มหาสตฺโต อาห ‘‘ตาต, ภคินี เต กุหิ’’นฺติ. ‘‘ตาต, อิเม สตฺตา นาม ภเย อุปฺปนฺเน อตฺตานเมว รกฺขนฺตี’’ติ. อถ มหาสตฺโต ‘‘ปุตฺเตหิ เม กติกา กตา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘เอหิ อมฺม กณฺเห’’ติ ปกฺโกสนฺโต คาถาทฺวยมาห – Hearing his father’s words, the boy thought, “Let the brahmin do with me as he wishes; I will not exchange two words with my father.” Raising his head, he pushed aside the lotus leaves, came up out of the water, fell at the great being’s right foot, grasped his ankle tightly, and wept. Then the great being asked him, “Dear son, where is your sister?” “Father, when fear arises, beings protect only themselves.” Then the great being, knowing, “My children must have made a pact,” called out, “Come, dear Kaṇhā,” and spoke these two verses: ๒๑๑๕. 2115. ‘‘เอหิ อมฺม ปิยธีติ, ปูเรถ มม ปารมึ; หทยํ เมภิสิญฺเจถ, กโรถ วจนํ มม. “Come, dear beloved daughter, fulfill my perfection; anoint my heart, and do my word. ๒๑๑๖. 2116. ‘‘ยานา นาวา จ เม โหถ, อจลา ภวสาคเร; ชาติปารํ ตริสฺสามิ, อุทฺธริสฺสํ สเทวก’’นฺติ. “Be for me vehicles and ships, unshakeable in the ocean of existence; I shall cross to the far shore of birth, and I shall rescue the world with its gods.” สาปิ ‘‘ปิตรา สทฺธึ ทฺเว กถา น กเถสฺสามี’’ติ ตเถว อุทกา อุตฺตริตฺวา มหาสตฺตสฺส วามปาเท นิปติตฺวา โคปฺผกสนฺธึ ทฬฺหํ คเหตฺวา ปโรทิ. เตสํ อสฺสูนิ มหาสตฺตสฺส ผุลฺลปทุมวณฺเณ ปาทปิฏฺเฐ ปตนฺติ. ตสฺส อสฺสูนิ เตสํ สุวณฺณผลกสทิสาย ปิฏฺฐิยา ปตนฺติ. อถ มหาสตฺโต กุมาเร อุฏฺฐาเปตฺวา อสฺสาเสตฺวา ‘‘ตาต, ชาลิ กึ ตฺวํ มม ทานวิตฺตกภาวํ น ชานาสิ, อชฺฌาสยํ เม, ตาต, มตฺถกํ ปาเปหี’’ติ วตฺวา โคเณ อคฺฆาเปนฺโต วิย ตตฺเถว ฐิโต กุมาเร อคฺฆาเปสิ. โส กิร ปุตฺตํ อามนฺเตตฺวา อาห ‘‘ตาต, ชาลิ ตฺวํ ภุชิสฺโส โหตุกาโม พฺราหฺมณสฺส นิกฺขสหสฺสํ ทตฺวา ภุชิสฺโส ภเวยฺยาสิ, ภคินี โข ปน เต อุตฺตมรูปธรา, โกจิ นีจชาติโก พฺราหฺมณสฺส กิญฺจิเทว ธนํ ทตฺวา ตว ภคินึ ภุชิสฺสํ กตฺวา ชาติสมฺเภทํ กเรยฺย, อญฺญตฺรรญฺญา สพฺพสตทายโก นาม นตฺถิ, ตสฺมา ภคินี เต ภุชิสฺสา โหตุกามา [Pg.326] พฺราหฺมณสฺส ทาสสตํ ทาสีสตํ หตฺถิสตํ อสฺสสตํ อุสภสตํ นิกฺขสตนฺติ เอวํ สพฺพสตานิ ทตฺวา ภุชิสฺสา โหตู’’ติ เอวํ กุมาเร อคฺฆาเปตฺวา สมสฺสาเสตฺวา อสฺสมปทํ คนฺตฺวา กมณฺฑลุนา อุทกํ คเหตฺวา ‘‘เอหิ วต, โภ พฺราหฺมณา’’ติ อามนฺเตตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหตูติ ปตฺถนํ กตฺวา อุทกํ ปาเตตฺวา ‘‘อมฺโภ พฺราหฺมณ, ปุตฺเตหิ เม สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปิยตร’’นฺติ ปถวึ อุนฺนาเทนฺโต พฺราหฺมณสฺส ปิยปุตฺตทานํ อทาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – She thought, “I will not speak two words with my father,” and so, having emerged from the water, she fell at the left foot of the Great Being, tightly grasped his ankle joint, and wept. Their tears fell upon the Great Being’s foot, which was the color of a full-blown lotus. His tears fell upon their backs, which were like golden slabs. Then the Great Being lifted up the children, comforted them, and said, “Dear Jāli, do you not know my delight in giving? Dear one, bring my aspiration to its fulfillment.” Having spoken thus, as if setting a price on cattle, he stood right there and set a price on the children. It is said that he called his son and said, “Dear Jāli, if you wish to become free, give the brahmin a thousand nikkhas and you shall be free. But your sister is of the highest beauty. Some low-born person might give the brahmin some small wealth and make your sister a slave, thus causing a confusion of castes. For no one but a king is a giver of a hundred of everything. Therefore, if your sister wishes to become free, let her become free by giving the brahmin a hundred male slaves, a hundred female slaves, a hundred elephants, a hundred horses, a hundred bulls, and a hundred nikkhas—thus giving a hundred of everything.” Having thus set a price on the children and comforted them, he went to the hermitage, took water with his water pot, and called out, “Come, good brahmin.” Making an aspiration that it might be a condition for the knowledge of omniscience, he poured the water and declared, “Good brahmin, the knowledge of omniscience is a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold dearer to me than my children.” Proclaiming this, making the earth resound, he gave his beloved children to the brahmin. The Teacher, revealing this matter, said: ๒๑๑๗. 2117. ‘‘ตโต กุมาเร อาทาย, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ; พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน. “Then, taking the children Jāli and Kaṇhājina, both, the increaser of the Sivi kingdom gave them as a gift to the brahmin. ๒๑๑๘. 2118. ‘‘ตโต กุมาเร อาทาย, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ; พฺราหฺมณสฺส อทา วิตฺโต, ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ. “Then, taking the children Jāli and Kaṇhājina, both, he, delighted, gave the children, the supreme gift, to the brahmin.” ๒๑๑๙. 2119. ‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ; ยํ กุมาเร ปทินฺนมฺหิ, เมทนี สมฺปกมฺปถ. “Then there was that which was frightening, then there was that which was hair-raising; when the children were given, the earth trembled. ๒๑๒๐. 2120. ‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ; ยํ ปญฺชลิกโต ราชา, กุมาเร สุขวจฺฉิเต; พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน’’ติ. “Then there was that which was frightening, then there was that which was hair-raising, when the king, the increaser of the Sivi kingdom, with hands clasped in reverence, gave his tenderly nurtured children as a gift to the brahmin.” ตตฺถ วิตฺโตติ ปีติโสมนสฺสชาโต หุตฺวา. ตทาสิ ยํ ภึสนกนฺติ ตทา ทานเตเชน อุนฺนทนฺตี มหาปถวี จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา มตฺตวารโณ วิย คชฺชมานา กมฺปิ, สาคโร สงฺขุภิ. สิเนรุปพฺพตราชา สุเสทิตเวตฺตงฺกุโร วิย โอนมิตฺวา วงฺกปพฺพตาภิมุโข อฏฺฐาสิ. สกฺโก เทวราชา อปฺโผเฏสิ, มหาพฺรหฺมา สาธุการมทาสิ. ยาว พฺรหฺมโลกา เอกโกลาหลํ อโหสิ. ปถวิสทฺเทน เทโว คชฺชนฺโต ขณิกวสฺสํ วสฺสิ, อกาลวิชฺชุลตา นิจฺฉรึสุ. หิมวนฺตวาสิโน สีหาทโย สกลหิมวนฺตํ เอกนินฺนาทํ กรึสูติ เอวรูปํ ภึสนกํ อโหสิ. ปาฬิยํ ปน ‘‘เมทนี สมฺปกมฺปถา’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ยนฺติ ยทา. สุขวจฺฉิเตติ สุขวสิเต สุขสํวฑฺฒิเต. อทา ทานนฺติ อมฺโภ พฺราหฺมณ, ปุตฺเตหิ เม สตคุเณน สหสฺสคุเณน [Pg.327] สตสหสฺสคุเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปิยตรนฺติ ตสฺสตฺถาย อทาสิ. Herein, 'delighted' means having become filled with joy and gladness. 'Then there was that which was frightening' means: at that time, through the power of the gift, the great earth, two hundred and forty thousand yojanas thick, trembled, roaring like a mighty elephant in rut. The ocean was agitated. Mount Sineru, the king of mountains, bent like a well-steamed bamboo shoot and stood facing the Vanka mountain. Sakka, king of the devas, clapped his hands, and Mahābrahmā gave a cry of approval. Up to the Brahmā world, there was a single uproar. With the sound of the earth, the sky thundered, a momentary rain fell, and untimely lightning flashed forth. The lions and other creatures dwelling in the Himalayas made the entire Himalayas resound with a single roar—such was the frightening event. In the Pāli verse, however, only “the earth trembled” is mentioned. 'Yaṃ' means 'when'. 'Sukhavacchite' means 'well-settled, well-nurtured in happiness'. 'He gave the gift' means he gave for this purpose: 'O brahmin, the knowledge of omniscience is a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold dearer to me than my children.' มหาสตฺโต ทานํ ทตฺวา ‘‘สุทินฺนํ วต เม ทาน’’นฺติ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา กุมาเร โอโลเกนฺโตว อฏฺฐาสิ. ชูชโกปิ วนคุมฺพํ ปวิสิตฺวา วลฺลึ ทนฺเตหิ ฉินฺทิตฺวา อาทาย กุมารสฺส ทกฺขิณหตฺถํ กุมาริกาย วามหตฺเถน สทฺธึ เอกโต พนฺธิตฺวา ตเมว วลฺลิโกฏึ คเหตฺวา โปถยมาโน ปายาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – The Great Being, having given the gift, stood looking at the children, generating joy with the thought, “Indeed, my gift has been well given!” Jūjaka, entering a forest thicket, cut a vine with his teeth, took it, and binding the prince's right hand together with the princess's left hand, holding that very end of the vine, he set off, beating them as he went. The Teacher, revealing that matter, said: ๒๑๒๑. 2121. ‘‘ตโต โส พฺราหฺมโณ ลุทฺโท, ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย; ลตาย หตฺเถ พนฺธิตฺวา, ลตาย อนุมชฺชถ. “Then that cruel brahmin, having cut a vine with his teeth, and having bound their hands with the vine, struck them with the vine.” ๒๑๒๒. 2122. ‘‘ตโต โส รชฺชุมาทาย, ทณฺฑญฺจาทาย พฺราหฺมโณ; อาโกฏยนฺโต เต เนติ, สิวิราชสฺส เปกฺขโต’’ติ. “Then, taking a rope and a stick, that brahmin, beating them, led them away while the Sivi king looked on.” ตตฺถ สิวิราชสฺสาติ เวสฺสนฺตรสฺส. Herein, 'of the Sivi king' refers to Vessantara. เตสํ ปหฏปหฏฏฺฐาเน ฉวิ ฉิชฺชติ, โลหิตํ ปคฺฆรติ. ปหรณกาเล อญฺญมญฺญสฺส ปิฏฺฐึ ททนฺติ. อเถกสฺมึ วิสมฏฺฐาเน พฺราหฺมโณ ปกฺขลิตฺวา ปติ. กุมารานํ มุทุหตฺเถหิ พทฺธวลฺลิ คฬิตฺวา คตา. เต โรทมานา ปลายิตฺวา มหาสตฺตสฺส สนฺติกํ อาคมํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Their skin split in the places where they were struck repeatedly, and blood flowed forth. At the time of striking, they turned their backs to each other. Then, on uneven ground, the brahmin slipped and fell. The vine tied to the children's soft hands slipped off. Weeping, they fled and came into the presence of the Great Being. The Teacher, revealing this matter, said: ๒๑๒๓. 2123. ‘‘ตโต กุมารา ปกฺกามุํ, พฺราหฺมณสฺส ปมุญฺจิย; อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ, ปิตรํ โส อุทิกฺขติ. “Then the children departed, having escaped from the brahmin; with eyes full of tears, he gazed upon his father. ๒๑๒๔. 2124. ‘‘เวธมสฺสตฺถปตฺตํว, ปิตุ ปาทานิ วนฺทติ; ปิตุ ปาทานิ วนฺทิตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ. “Trembling like a leaf of the sacred fig tree, he bowed at his father’s feet; having bowed at his father’s feet, he spoke these words. ๒๑๒๕. 2125. ‘‘อมฺมา จ ตาต นิกฺขนฺตา, ตฺวญฺจ โน ตาต ทสฺสสิ; ยาว อมฺมมฺปิ ปสฺเสมุ, อถ โน ตาต ทสฺสสิ. “Mother has gone out, O father, and you are giving us away; wait until we see mother, and then, father, you may give us away.” ๒๑๒๖. 2126. ‘‘อมฺมา จ ตาต นิกฺขนฺตา, ตฺวญฺจ โน ตาต ทสฺสสิ; มา โน ตฺวํ ตาต อททา, ยาว อมฺมาปิ เอตุ โน; ตทายํ พฺราหฺมโณ กามํ, วิกฺกิณาตุ หนาตุ วา. “Mother has gone out, O father, and you are giving us away; do not give us away, father, until mother also returns to us; then let this brahmin, as he wishes, sell us or kill us.” ๒๑๒๗. 2127. ‘‘พลงฺกปาโท [Pg.328] อนฺธนโข, อโถ โอวทฺธปิณฺฑิโก; ทีฆุตฺตโรฏฺโฐ จปโล, กฬาโร ภคฺคนาสโก. “Club-footed, with rotten nails, and also with sagging calves; with a long upper lip, with dripping saliva, with tusks, with a broken nose. ๒๑๒๘. 2128. ‘‘กุมฺโภทโร ภคฺคปิฏฺฐิ, อโถ วิสมจกฺขุโก; โลหมสฺสุ หริตเกโส, วลีนํ ติลกาหโต. “Pot-bellied, with a broken back, and uneven eyes; with a coppery-red beard, with golden-colored hair, wrinkled, marked with moles. ๒๑๒๙. 2129. ‘‘ปิงฺคโล จ วินโต จ, วิกโฏ จ พฺรหา ขโร; อชินานิ จ สนฺนทฺโธ, อมนุสฺโส ภยานโก. “And yellowish-brown, and stooped, and deformed, huge and rough; and clad in hides, inhuman, frightening. ๒๑๓๐. 2130. ‘‘มนุสฺโส อุทาหุ ยกฺโข, มํสโลหิตโภชโน; คามา อรญฺญมาคมฺม, ธนํ ตํ ตาต ยาจติ. “Is he a human or a yakkha, a devourer of flesh and blood? Having come from a village into the forest, he begs you for wealth, father. ๒๑๓๑. 2131. ‘‘นียมาเน ปิสาเจน, กึ นุ ตาต อุทิกฺขสิ; อสฺมา นูน เต หทยํ, อายสํ ทฬฺหพนฺธนํ. “While we are being led away by this goblin, why do you just watch, father? Surely your heart is made of stone, or of iron, strongly bound. ๒๑๓๒. 2132. ‘‘โย โน พทฺเธ น ชานาสิ, พฺราหฺมเณน ธเนสินา; อจฺจายิเกน ลุทฺเทน, โย โน คาโวว สุมฺภติ. “You do not recognize us, who are bound by the wealth-seeking, urgent, and cruel brahmin, who goads us like cattle. ๒๑๓๓. 2133. ‘‘อิเธว อจฺฉตํ กณฺหา, น สา ชานาติ กิสฺมิญฺจิ; มิคีว ขิรสมฺมตฺตา, ยูถา หีนา ปกนฺทตี’’ติ. “Let Kaṇhā stay right here, she knows nothing at all; like a doe intoxicated by milk, separated from the herd, she cries out.” ตตฺถ อุทิกฺขตีติ โส ปิตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา กมฺปมาโน โอโลเกติ. เวธนฺติ เวธมาโน. ตฺวญฺจ โน ตาต, ทสฺสสีติ ตฺวญฺจ อมฺเห ตาย อนาคตาย เอว พฺราหฺมณสฺส ททาสิ, เอวํ มา กริ, อธิวาเสหิ ตฺวํ ตาว. ยาว อมฺมํ ปสฺเสมุ, อถ โน ตาย ทิฏฺฐกาเล ตฺวํ ปุน ทสฺสสิ. วิกฺกิณาตุ หนาตุ วาติ ตาต, อมฺมาย อาคตกาเล เอส อมฺเห วิกฺกิณาตุ วา หนตุ วา. ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรตุ. อปิจ โข ปเนส กกฺขโฬ ผรุโส, อฏฺฐารสหิ ปุริสโทเสหิ สมนฺนาคโตติ อฏฺฐารส ปุริสโทเส กเถสิ. Herein, 'he gazes upon' means he goes to his father’s side and looks on, trembling. 'Trembling' refers to 'vedhamāno'. 'And you, father, are giving us away' means, 'You give us to the brahmin even before she has returned. Do not do so; wait a little longer.' 'Until we see mother, and then you may give us away' means, 'then when she has been seen, you may give us away again.' 'Let him sell or kill' means, 'Father, when mother comes back, let him sell us or kill us. Whatever he wishes, let him do.' Moreover, this man is harsh and cruel, endowed with the eighteen flaws of a man—thus he spoke of the eighteen flaws of a man. ตตฺถ พลงฺกปาโทติ ปตฺถฏปาโท. อนฺธนโขติ ปูตินโข. โอวทฺธปิณฺฑิโกติ เหฏฺฐาคลิตปิณฺฑิกมํโส. ทีฆุตฺตโรฏฺโฐติ มุขํ ปิทหิตฺวา ฐิเตน ทีเฆน อุตฺตโรฏฺเฐน สมนฺนาคโต. จปโลติ ปคฺฆริตลาโล. กฬาโรติ สูกรทาฐาหิ วิย นิกฺขนฺตทนฺเตหิ สมนฺนาคโต[Pg.329]. ภคฺคนาสโกติ ภคฺคาย วิสมาย นาสาย สมนฺนาคโต. โลหมสฺสูติ ตมฺพโลหวณฺณมสฺสุ. หริตเกโสติ สุวณฺณวณฺณวิรูฬฺหเกโส. วลีนนฺติ สรีรจมฺมมสฺส วลิคฺคหิตํ. ติลกาหโตติ กาฬติลเกหิ ปริกิณฺโณ. ปิงฺคโลติ นิพฺพิทฺธปิงฺคโล พิฬารกฺขิสทิเสหิ อกฺขีหิ สมนฺนาคโต. วินโตติ กฏิยํ ปิฏฺฐิยํ ขนฺเธติ ตีสุ ฐาเนสุ วงฺโก. วิกโฏติ วิกฏปาโท. ‘‘อพทฺธสนฺธี’’ติปิ วุตฺตํ, ‘‘กฏกฏา’’ติ วิรวนฺเตหิ อฏฺฐิสนฺธีหิ สมนฺนาคโต. พฺรหาติ ทีโฆ. อมนุสฺโสติ น มนุสฺโส, มนุสฺสเวเสน วิจรนฺโตปิ ยกฺโข เอส. ภยานโกติ อติวิย ภึสนโก. Therein, "balaṅkapāda" means having splayed feet. "Andhanakha" means with putrid nails. "Ovaddhapiṇḍika" means the flesh of the calves has slipped downward. "Dīghuttaroṭṭha" means with a long upper lip that covers the mouth. "Capala" means with dripping saliva. "Kaḷāra" means with protruding teeth like a boar's tusks. "Bhagganāsaka" means with a broken, uneven nose. "Lohamassu" means with a coppery-red beard. "Haritakesa" means with golden-colored hair. "Valīna" means his body-skin is wrinkled. "Tilakāhata" means covered with black moles. "Piṅgala" means with dull, tawny eyes similar to a cat's eyes. "Vinata" means bent in three places: at the waist, the back, and the shoulders. "Vikaṭa" means with deformed feet. It is also said, "Abaddhasandhī," meaning having bone-joints that creak and crack. "Brahā" means tall. "Amanussa" means not a human; though wandering in human guise, this is a yakkha. "Bhayānaka" means exceedingly frightening. มนุสฺโส อุทาหุ ยกฺโขติ ตาต, สเจ โกจิ อิมํ พฺราหฺมณํ ทิสฺวา เอวํ ปุจฺเฉยฺย ‘‘มนุสฺโสยํ พฺราหฺมโณ, อุทาหุ ยกฺโข’’ติ. ‘‘น มนุสฺโส, อถ โข มํสโลหิตโภชโน ยกฺโข’’ติ วตฺตุํ ยุตฺตํ. ธนํ ตํ ตาต ยาจตีติ ตาต, เอส อมฺหากํ มํสํ ขาทิตุกาโม ตุมฺเห ปุตฺตธนํ ยาจติ. อุทิกฺขสีติ อชฺฌุเปกฺขสิ. อสฺมา นูน เต หทยนฺติ ตาต, มาตาปิตูนํ หทยํ นาม ปุตฺเตสุ มุทุกํ โหติ, ปุตฺตานํ ทุกฺขํ น สหติ, ตฺวํ อชานนฺโต วิย อจฺฉสิ, ตว ปน หทยํ ปาสาโณ วิย มญฺเญ, อถ วา อายสํ ทฬฺหพนฺธนํ. เตน อมฺหากํ เอวรูเป ทุกฺเข อุปฺปนฺเน น รุชติ. 'Manusso udāhu yakkho' means, 'Father, if someone, upon seeing this brahmin, were to ask, "Is this brahmin a human or a yakkha?" it would be proper to say, "He is not a human, but a yakkha who feeds on flesh and blood."' 'Dhanaṃ taṃ tāta yācati' means, 'Father, desiring to eat our flesh, he asks you for your children as wealth.' 'Udikkhasī' means 'you are indifferent.' 'Asmā nūna te hadayaṃ' means, 'Father, the hearts of parents are tender toward their children; they cannot bear the suffering of their children. You, however, sit as if unaware—your heart, I think, is like stone, or perhaps like iron, strongly bound. Therefore, it does not ache when such suffering befalls us.' น ชานาสีติ อชานนฺโต วิย อจฺฉสิ. อจฺจายิเกน ลุทฺเทนาติ อติวิย ลุทฺเทน ปมาณาติกฺกนฺเตน. โย โนติ พฺราหฺมเณน โน อมฺเห กนิฏฺฐภาติเก พทฺเธ พนฺธิเต โย ตฺวํ น ชานาสิ. สุมฺภตีติ โปเถติ. อิเธว อจฺฉตนฺติ ตาต, อยํ กณฺหาชินา กิญฺจิ ทุกฺขํ น ชานาติ. ยถา นาม ขีรสมฺมตฺตา มิคโปติกา ยูถา ปริหีนา มาตรํ อปสฺสนฺตี ขีรตฺถาย กนฺทติ, เอวํ อมฺมํ อปสฺสนฺตี กนฺทิตฺวา สุสฺสิตฺวา มริสฺสติ, ตสฺมา มํเยว พฺราหฺมณสฺส เทหิ, อหํ คมิสฺสามิ, อยํ กณฺหาชินา อิเธว โหตูติ. 'Na jānāsi' means 'you sit as if not knowing.' 'Accāyikena luddena' means 'by the exceedingly cruel one, who has exceeded all measure.' 'Yo no' means, 'You do not recognize us, your younger siblings, bound by the brahmin.' 'Sumbhati' means 'he strikes.' 'Idheva acchataṃ' means, 'Father, this Kaṇhājinā knows no suffering at all. Just as a young doe, intoxicated by milk, separated from the herd and not seeing its mother, cries out for milk, so too will she, not seeing her mother, cry until she withers away and dies. Therefore, give me alone to the brahmin; I will go. Let this Kaṇhājinā stay here.' เอวํ วุตฺเตปิ มหาสตฺโต น กิญฺจิ กเถติ. ตโต กุมาโร มาตาปิตโร อารพฺภ ปริเทวนฺโต อาห – Even when spoken to thus, the Great Being said nothing. Then the boy, lamenting on account of his parents, spoke: ๒๑๓๔. 2134. ‘‘น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ, ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ; ยญฺจ อมฺมํ น ปสฺสามิ, ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต. "This is not so great a suffering for me, for this is endurable for a man; but that I do not see my mother—that is a greater sorrow to me than this." ๒๑๓๕. 2135. ‘‘น [Pg.330] เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ, ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ; ยญฺจ ตาตํ น ปสฺสามิ, ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต. "This is not so great a suffering for me, for this is endurable for a man; but that I do not see my father—that is a greater sorrow to me than this." ๒๑๓๖. 2136. ‘‘สา นูน กปณา อมฺมา, จิรรตฺตาย รุจฺฉติ; กณฺหาชินํ อปสฺสนฺตี, กุมารึ จารุทสฺสนึ. "Surely now my poor mother will grieve for a long time, not seeing Kaṇhājinā, the fair-faced maiden." ๒๑๓๗. 2137. ‘‘โส นูน กปโณ ตาโต, จิรรตฺตาย รุจฺฉติ; กณฺหาชินํ อปสฺสนฺโต, กุมารึ จารุทสฺสนึ. "Surely now my poor father will grieve for a long time, not seeing Kaṇhājinā, the lovely maiden." ๒๑๓๘. 2138. ‘‘สา นูน กปณา อมฺมา, จิรํ รุจฺฉติ อสฺสเม; กณฺหาชินํ อปสฺสนฺตี, กุมารึ จารุทสฺสนึ. "Surely now my poor mother will grieve long in the hermitage, not seeing Kaṇhājinā, the fair-faced maiden." ๒๑๓๙. 2139. ‘‘โส นูน กปโณ ตาโต, จิรํ รุจฺฉติ อสฺสเม; กณฺหาชินํ อปสฺสนฺโต, กุมารึ จารุทสฺสนึ. "Surely now my poor father will grieve long in the hermitage, not seeing Kaṇhājinā, the lovely maiden." ๒๑๔๐. 2140. ‘‘สา นูน กปณา อมฺมา, จิรรตฺตาย รุจฺฉติ; อฑฺฒรตฺเต ว รตฺเต วา, นทีว อวสุจฺฉติ. "Surely now my poor mother will grieve for a long time; at midnight or during the night, she will dry up like a river." ๒๑๔๑. 2141. ‘‘โส นูน กปโณ ตาโต, จิรรตฺตาย รุจฺฉติ; อฑฺฒรตฺเต ว รตฺเต วา, นทีว อวสุจฺฉติ. "Surely now my poor father will grieve for a long time; at midnight or during the night, he will dry up like a river." ๒๑๔๒. 2142. ‘‘อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา, เวทิสา สินฺทุวารกา; วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ, ตานิ อชฺช ชหามเส. "These are the rose-apple trees, the vedisa and sinduvāraka trees; various kinds of trees—today we abandon them." ๒๑๔๓. 2143. ‘‘อสฺสตฺถา ปนสา เจเม, นิคฺโรธา จ กปิตฺถนา; วิวิธานิ ผลชาตานิ, ตานิ อชฺช ชหามเส. "These are the Bodhi trees, the breadfruit and banyan trees, and wood-apple trees; the various kinds of fruit—today we abandon them." ๒๑๔๔. 2144. ‘‘อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา, อยํ สีตูทกา นที; ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม, ตานิ อชฺช ชหามเส. "Here stand these parks, here flows this cool-watered river; where we used to play before—today we abandon them." ๒๑๔๕. 2145. ‘‘วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต; ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธาเรม, ตานิ อชฺช ชหามเส. "Various kinds of flowers are on this mountain; those which we formerly wore, today we shall abandon." ๒๑๔๖. 2146. ‘‘วิวิธานิ ผลชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต; ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชาม, ตานิ อชฺช ชหามเส. "Various kinds of fruits are on this mountain; those which we formerly ate, today we shall abandon." ๒๑๔๗. 2147. ‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลิพทฺทา จ โน อิเม; เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม, ตานิ อชฺช ชหามเส’’ติ. "These are our toy elephants, horses, and oxen; with which we formerly played, those today we shall abandon." ตตฺถ [Pg.331] ปุมุนาติ ภเว วิจรนฺเตน ปุริเสน. ลพฺภาติ ลภิตพฺพํ. ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโตติ ยํ เม อมฺมํ ปสฺสิตุํ อลภนฺตสฺส ทุกฺขํ, ตํ อิโต โปถนทุกฺขโต สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน ทุกฺขตรํ. รุจฺฉตีติ โรทิสฺสติ. อฑฺฒรตฺเต ว รตฺเต วาติ อฑฺฒรตฺเต วา สกลรตฺเต วา อมฺเห สริตฺวา จิรํ โรทิสฺสติ. อวสุจฺฉตีติ อปฺโปทกา กุนฺนที อวสุสฺสติ. ยถา สา ขิปฺปเมว สุสฺสติ, เอวํ อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเตเยว สุสฺสิตฺวา มริสฺสตีติ อธิปฺปาเยเนวมาห. เวทิสาติ โอลมฺพนสาขา. ตานีติ เยสํ โน มูลปุปฺผผลานิ คณฺหนฺเตหิ จิรํ กีฬิตํ, ตานิ อชฺช อุโภปิ มยํ ชหาม. หตฺถิกาติ ตาเตน อมฺหากํ กีฬนตฺถาย กตา หตฺถิกา. Therein, "pumunā" means by a man wandering in existence. "Labbhā" means is to be obtained. "Taṃ me dukkhataraṃ ito" means the sorrow of not being able to see my mother is a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold greater than this pain of being struck. "Rucchatī" means will weep. "Aḍḍharatte vā ratte vā" means at midnight or all night she will weep for a long time, remembering us. "Avasucchatī" means a small river with little water dries up. Just as it dries up quickly, so too, at the rising of the sun, she will wither and die—this is the implied meaning. "Vedisā" means hanging branches. "Tāni" means those roots, flowers, and fruits with which we played for a long time while gathering them—today we both abandon them. "Hatthikā" means the toy elephants made by our father for us to play with. ตํ เอวํ ปริเทวมานเมว สทฺธึ ภคินิยา ชูชโก อาคนฺตฺวา โปเถนฺโต คเหตฺวา ปกฺกามิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – While he was thus lamenting, Jūjaka came and, beating them, seized him together with his sister and departed. To explain this matter, the Teacher said: ๒๑๔๘. 2148. ‘‘นียมานา กุมารา เต, ปิตรํ เอตทพฺรวุํ; อมฺมํ อาโรคฺยํ วชฺชาสิ, ตฺวญฺจ ตาต สุขี ภว. "As those children were being led away, they said this to their father: 'Tell mother we are well, and may you, father, be happy.'" ๒๑๔๙. 2149. ‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลิพทฺทา จ โน อิเม; ตานิ อมฺมาย ทชฺเชสิ, โสกํ เตหิ วิเนสฺสติ. "'These are our toy elephants, horses, and oxen; give them to mother, and she will dispel her grief with them.'" ๒๑๕๐. 2150. ‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลิพทฺทา จ โน อิเม; ตานิ อมฺมา อุทิกฺขนฺตี, โสกํ ปฏิวิเนสฺสตี’’ติ. "'These are our toy elephants, horses, and oxen; seeing them, mother will dispel her sorrow.'" ตทา โพธิสตฺตสฺส ปุตฺเต อารพฺภ พลวโสโก อุปฺปชฺชิ, หทยมํสํ อุณฺหํ อโหสิ. โส เกสรสีเหน คหิตมตฺตวารโณ วิย ราหุมุขํ ปวิฏฺฐจนฺโท วิย จ กมฺปมาโน สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา กลุนํ ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – At that time, intense grief concerning his children arose in the Bodhisatta, and his heart's flesh grew hot. Like a maddened elephant seized by a maned lion, or like the moon entering Rāhu's mouth, trembling and unable to maintain his composure, with eyes full of tears, he entered the leaf-hut and lamented pitifully. To explain this matter, the Teacher said: ๒๑๕๑. 2151. ‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย; ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา, กลุนํ ปริเทวยี’’ติ. "Then King Vessantara, the Khattiya, having given the gift, entered the leaf-hut and lamented sorrowfully." ตโต ปรา มหาสตฺตสฺส วิลาปคาถา โหนฺติ – Then followed these verses of lamentation by the Great Being: ๒๑๕๒. 2152. ‘‘กํ นฺวชฺช ฉาตา ตสิตา, อุปรุจฺฉนฺติ ทารกา; สายํ สํเวสนากาเล, โก เน ทสฺสติ โภชนํ. "Whom now will the hungry, thirsty children cry to? In the evening, at bedtime, who will give them food?" ๒๑๕๓. 2153. ‘‘กํ [Pg.332] นฺวชฺช ฉาตา ตสิตา, อุปรุจฺฉนฺติ ทารกา; สายํ สํเวสนากาเล, ‘อมฺมา ฉาตมฺห เทถ โน’. "Whom now will the hungry, thirsty children cry to? In the evening, at bedtime, they will say, 'Mother, we are hungry, give us something.'" ๒๑๕๔. 2154. ‘‘กถํ นุ ปถํ คจฺฉนฺติ, ปตฺติกา อนุปาหนา; สนฺตา สูเนหิ ปาเทหิ, โก เน หตฺเถ คเหสฺสติ. "How will they walk the path, on foot and without shoes? Exhausted, with swollen feet, who will take them by the hand?" ๒๑๕๕. 2155. ‘‘กถํ นุ โส น ลชฺเชยฺย, สมฺมุขา ปหรํ มม; อทูสกานํ ปุตฺตานํ, อลชฺชี วต พฺราหฺมโณ. "How is that brahmin not ashamed, striking my innocent children in my very presence? Shameless, indeed, is that brahmin!" ๒๑๕๖. 2156. ‘‘โยปิ เม ทาสิทาสสฺส, อญฺโญ วา ปน เปสิโย; ตสฺสาปิ สุวิหีนสฺส, โก ลชฺชี ปหริสฺสติ. Even if it were a slave of my female slave, or any other servant, who, possessing shame, would strike one so utterly destitute? ๒๑๕๗. 2157. ‘‘วาริชสฺเสว เม สโต, พทฺธสฺส กุมินามุเข; อกฺโกสติ ปหรติ, ปิเย ปุตฺเต อปสฺสโต’’ติ. Like a fish bound at the mouth of a weir, he reviles and strikes me, even as I look upon my beloved children. ตตฺถ กํ นฺวชฺชาติ กํ นุ อชฺช. อุปรุจฺฉนฺตีติ สฏฺฐิโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา อุปโรทิสฺสนฺติ. สํเวสนากาเลติ มหาชนสฺส ปริเวสนากาเล. โกเน ทสฺสตีติ โก เนสํ โภชนํ ทสฺสติ. กถํ นุ ปถํ คจฺฉนฺตีติ กถํ นุ สฏฺฐิโยชนมคฺคํ คมิสฺสนฺติ. ปตฺติกาติ หตฺถิยานาทีหิ วิรหิตา. อนุปาหนาติ อุปาหนมตฺเตนปิ วิยุตฺตา สุขุมาลปาทา. คเหสฺสตีติ กิลมถวิโนทนตฺถาย โก คณฺหิสฺสติ. ทาสิทาสสฺสาติ ทาสิยา ทาโส อสฺส. อญฺโญ วา ปน เปสิโยติ ตสฺสปิ ทาโส, ตสฺสปิ ทาโสติ เอวํ ทาสปติทาสปรมฺปราย ‘‘โย มยฺหํ จตุตฺโถ เปสิโย เปสนการโก อสฺส, ตสฺส เอวํ สุวิหีนสฺสปิ อยํ เวสฺสนฺตรสฺส ทาสปติทาโส’’ติ ญตฺวา. โก ลชฺชีติ โก ลชฺชาสมฺปนฺโน ปหเรยฺย, ยุตฺตํ นุ โข ตสฺส นิลฺลชฺชสฺส มม ปุตฺเต ปหริตุนฺติ. วาริชสฺเสวาติ กุมินามุเข พทฺธสฺส มจฺฉสฺเสว สโต มม. อปสฺสโตติ อ-กาโร นิปาตมตฺโต, ปสฺสนฺตสฺเสว ปิยปุตฺเต อกฺโกสติ เจว ปหรติ จ, อโห วต ทารุโณติ. Herein, `kaṃ nvajjā` means `kaṃ nu ajja`. `Uparucchanti` means, having gone a sixty-yojana path, they will lament. `Saṃvesanākāle` means at the time of serving food to the great assembly. `Ko ne dassati` means who will give them food? `Kathaṃ nu pathaṃ gacchanti` means how will they travel the sixty-yojana path? `Pattikā` means being without elephants, vehicles, and the like. `Anupāhanā` means being without even sandals, having delicate feet. `Gahessati` means who will take them for the purpose of relieving their fatigue? `Dāsidāsassa` means he would be the slave of a female slave. `Añño vā pana pesiyo` means his slave too, his slave as well—thus, in the lineage of slaves upon slaves, knowing, 'This is a slave of Vessantara's slave, so utterly destitute, even if he were my fourth messenger.' `Ko lajjī` means what person endowed with shame would strike? Is it indeed fitting for that shameless one to strike my children? `Vārijasseva` means of me, being like a fish bound at the mouth of a fish-trap. `Apassato` means the 'a' is merely a particle; it means even while seeing his beloved children, he reviles and strikes them. Alas, how cruel! อถสฺส กุมาเรสุ สิเนเหน เอวํ ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ มม ปุตฺเต อติวิย วิเหเฐติ, โสกํ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกมิ, พฺราหฺมณํ อนุพนฺธิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา อาเนสฺสามิ เต กุมาเร’’ติ[Pg.333]. ตโต ‘‘อฏฺฐานเมตํ กุมารานํ ปีฬนํ อติทุกฺขนฺติ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉานุตปฺปํ นาม สตํ ธมฺโม น โหตี’’ติ จินฺเตสิ. ตทตฺถโชตนา อิมา ทฺเว ปริวิตกฺกคาถา นาม โหนฺติ – Then, out of affection for his children, this reflection arose in him: 'This brahmin torments my children excessively; I cannot bear the sorrow. I shall pursue the brahmin, bring his life to an end, and bring back those children.' Then he reflected: 'This oppression of the children is an impossible thing, exceedingly painful. But to give a gift and then regret it is not the way of the good.' To illuminate this meaning, there are these two verses of reflection: ๒๑๕๘. 2158. ‘‘อทุ จาปํ คเหตฺวาน, ขคฺคํ พนฺธิย วามโต; อาเนสฺสามิ สเก ปุตฺเต, ปุตฺตานญฺหิ วโธ ทุโข. Taking up the bow and binding the sword on my left, I will bring back my own children, for the slaying of one's children is painful. ๒๑๕๙. 2159. ‘‘อฏฺฐานเมตํ ทุกฺขรูปํ, ยํ กุมารา วิหญฺญเร; สตญฺจ ธมฺมมญฺญาย, โก ทตฺวา อนุตปฺปตี’’ติ. It is an impossible and painful thing that the children should be tormented. But knowing the way of the good, who, having given, would then regret? ตตฺถ สตนฺติ ปุพฺพโพธิสตฺตานํ ปเวณิธมฺมํ. Herein, `sataṃ` means the traditional way of the previous Bodhisattas. โส กิร ตสฺมึ ขเณ โพธิสตฺตานํ ปเวณึ อนุสฺสริ. ตโต ‘‘สพฺพโพธิสตฺตานํ ธนปริจฺจาคํ, องฺคปริจฺจาคํ, ปุตฺตปริจฺจาคํ, ภริยปริจฺจาคํ, ชีวิตปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธภูตปุพฺโพ นาม นตฺถิ. อหมฺปิ เตสํ อพฺภนฺตโร โหมิ, มยาปิ ปิยปุตฺตธีตโร อทตฺวา น สกฺกา พุทฺเธน ภวิตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กึ ตฺวํ เวสฺสนฺตร ปเรสํ ทาสตฺถาย ทินฺนปุตฺตานํ ทุกฺขภาวํ น ชานาสิ, เยน พฺราหฺมณํ อนุพนฺธิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสฺสามีติ สญฺญํ อุปฺปาเทสิ, ทานํ ทตฺวา ปจฺฉานุตปฺโป นาม ตว นานุรูโป’’ติ เอวํ อตฺตานํ ปริภาสิตฺวา ‘‘สเจปิ เอโส กุมาเร มาเรสฺสติ, ทินฺนกาลโต ปฏฺฐาย มม น กิญฺจิ โหตี’’ติ ทฬฺหสมาทานํ อธิฏฺฐาย ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปณฺณสาลทฺวาเร ปาสาณผลเก กญฺจนปฏิมา วิย นิสีทิ. ชูชโกปิ โพธิสตฺตสฺส สมฺมุเข กุมาเร โปเถตฺวา เนติ. ตโต กุมาโร วิลปนฺโต อาห – At that moment, it is said, he recalled the tradition of the Bodhisattas. Then he thought: 'Without having made these five great relinquishments—the relinquishment of wealth, the relinquishment of limbs, the relinquishment of children, the relinquishment of a wife, and the relinquishment of life—no one has ever become a Buddha. I too am among them. Without giving away my beloved son and daughter, it is not possible for me to become a Buddha.' Having thought thus, he admonished himself: 'Vessantara, do you not know the suffering of children given into slavery for others, that you have produced the thought, "I will pursue the brahmin and bring his life to an end"? Regret after giving is not suitable for you.' Having thus reproached himself, he made a firm resolve: 'Even if this one kills the children, from the time they were given, they are nothing to me.' Having made this resolution, he came out of the leaf-hut and sat on a stone slab at the door like a golden statue. Jūjaka, in front of the Bodhisatta, beat the children and led them away. Then the prince, weeping, said: ๒๑๖๐. 2160. ‘‘สจฺจํ กิเรวมาหํสุ, นรา เอกจฺจิยา อิธ; ยสฺส นตฺถิ สกา มาตา, ยถา นตฺถิ ตเถว โส. Truly, it is said, some people here have spoken thus: 'For whom his own mother does not exist, it is as if he himself does not exist.' ๒๑๖๑. 2161. ‘‘เอหิ กณฺเห มริสฺสาม, นตฺถตฺโถ ชีวิเตน โน; ทินฺนมฺหาติ ชนินฺเทน, พฺราหฺมณสฺส ธเนสิโน; อจฺจายิกสฺส ลุทฺทสฺส, โย โน คาโวว สุมฺภติ. Come, Kaṇhā, let us die; there is no purpose in our living. We have been given by the lord of men to a wealth-seeking brahmin, violent and cruel, who strikes us as if we were cattle. ๒๑๖๒. 2162. ‘‘อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา, เวทิสา สินฺทุวารกา; วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ, ตานิ กณฺเห ชหามเส. These Jambu trees, Vedisa, and Sinduvāraka trees, these various kinds of trees—these, O Kaṇhā, we now abandon. ๒๑๖๓. 2163. ‘‘อสฺสตฺถา [Pg.334] ปนสา เจเม, นิคฺโรธา จ กปิตฺถนา; วิวิธานิ ผลชาตานิ, ตานิ กณฺเห ชหามเส. These Assattha and Panasa trees, these Nigrodha and Kapitthana trees, and the various kinds of fruits—these, O Kaṇhā, we now abandon. ๒๑๖๔. 2164. ‘‘อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา, อยํ สีตูทกา นที; ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม, ตานิ กณฺเห ชหามเส. These parks that stand here, this river of cool water, where we formerly played—these, O Kaṇhā, we now abandon. ๒๑๖๕. 2165. ‘‘วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต; ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธาเรม, ตานิ กณฺเห ชหามเส. The various kinds of flowers upon this mountain, which we formerly wore—these, O Kaṇhā, we now abandon. ๒๑๖๖. 2166. ‘‘วิวิธานิ ผลชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต; ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชาม, ตานิ กณฺเห ชหามเส. The various kinds of fruits upon this mountain, which we formerly ate—these, O Kaṇhā, we now abandon. ๒๑๖๗. 2167. ‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลิพทฺทา จ โน อิเม; เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬาม, ตานิ กณฺเห ชหามเส’’ติ. These our little elephants, horses, and these our oxen, with which we formerly played—these, O Kaṇhā, we now abandon. ตตฺถ ยสฺสาติ ยสฺส สนฺติเก สกา มาตา นตฺถิ. ปิตา อตฺถิ, ยถา นตฺถิเยว. Herein, `yassa` means one in whose presence his own mother is not. The father is present, yet it is just as if he were not. ปุน พฺราหฺมโณ เอกสฺมึ วิสมฏฺฐาเน ปกฺขลิตฺวา ปติ. เตสํ หตฺถโต พนฺธนวลฺลิ มุจฺจิตฺวา คตา. เต ปหฏกุกฺกุฏา วิย กมฺปนฺตา ปลายิตฺวา เอกเวเคเนว ปิตุ สนฺติกํ อาคมึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Again, the brahmin slipped in an uneven place and fell. The vine binding their hands was released and fell away. Trembling like beaten chickens, they fled and in a single rush came to their father's presence. To illuminate this matter, the Teacher said: ๒๑๖๘. 2168. ‘‘นียมานา กุมารา เต, พฺราหฺมณสฺส ปมุญฺจิย; เตน เตน ปธาวึสุ, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ’’ติ. Those children, being led away, having been released from the brahmin, ran in that very direction—both Jāli and Kaṇhājinā. ตตฺถ เตน เตนาติ เตน มุตฺตขเณน เยน ทิสาภาเคน เตสํ ปิตา อตฺถิ, เตน ปธาวึสุ, ปธาวิตฺวา ปิตุ สนฺติกญฺเญว อาคมึสูติ อตฺโถ. Herein, `tena tena` means: at that very moment of being released, they ran in that direction where their father was. Having run, they came right to their father's presence—this is the meaning. ชูชโก เวเคนุฏฺฐาย วลฺลิทณฺฑหตฺโถ กปฺปุฏฺฐานคฺคิ วิย อวตฺถรนฺโต อาคนฺตฺวา ‘‘อติวิย ปลายิตุํ เฉกา ตุมฺเห’’ติ หตฺเถ พนฺธิตฺวา ปุน เนสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Jūjaka, rising swiftly, with a vine-stick in hand, came rushing down upon them like the fire at the end of the aeon. 'You are very clever at escaping!' he said, and binding their hands, he led them away again. To illuminate this matter, the Teacher said: ๒๑๖๙. 2169. ‘‘ตโต [Pg.335] โส รชฺชุมาทาย, ทณฺฑญฺจาทาย พฺราหฺมโณ; อาโกฏยนฺโต เต เนติ, สิวิราชสฺส เปกฺขโต’’ติ. Then that brahmin, taking a rope and also a stick, led them away, beating them, as the king of the Sivis looked on. เอวํ นียมาเนสุ กณฺหาชินา นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตี ปิตรา สทฺธึ สลฺลปิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – As they were thus being led away, Kaṇhājinā, turning back and looking, conversed with her father. To illuminate this matter, the Teacher said: ๒๑๗๐. 2170. ‘‘ตํ ตํ กณฺหาชินาโวจ, อยํ มํ ตาต พฺราหฺมโณ; ลฏฺฐิยา ปฏิโกเฏติ, ฆเร ชาตํว ทาสิยํ. To him, to him Kaṇhājinā said: 'Father, this brahmin strikes me with a stick like a female slave born in his own house.' ๒๑๗๑. 2171. ‘‘น จายํ พฺราหฺมโณ ตาต, ธมฺมิกา โหนฺติ พฺราหฺมณา; ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน, ขาทิตุํ ตาต เนติ โน; นียมาเน ปิสาเจน, กึ นุ ตาต อุทิกฺขสี’’ติ. 'This is no brahmin, father, for brahmins are righteous. This is a yakkha in the guise of a brahmin who leads us away to devour us, father. While we are being led away by this goblin, why, father, do you look on?' ตตฺถ ตนฺติ ตํ ปสฺสมานํ นิสินฺนํ ปิตรํ สิวิราชานํ. ทาสิยนฺติ ทาสิกํ. ขาทิตุนฺติ ขาทนตฺถาย อยํ โน คิริทฺวารํ อสมฺปตฺเตเยว อุโภหิ จกฺขูหิ รตฺตโลหิตพินฺทุํ ปคฺฆรนฺเตหิ ขาทิสฺสามีติ เนติ, ตฺวญฺจ ขาทิตุํ วา ปจิตุํ วา นียมาเน กึ อมฺเห อุทิกฺขสิ, สพฺพทา สุขิโต โหหีติ ปริเทวิ. Herein, `taṃ` refers to her father, the king of the Sivis, who sat watching. `Dāsiyaṃ` means a female slave. `Khādituṃ` means for the purpose of eating; he leads us away thinking, 'Before they even reach the mountain pass, I will devour them with both my eyes streaming drops of red blood.' And she lamented, 'While we are being led away to be devoured or to be cooked, why do you look on at us? May you be happy always!' ทหรกุมาริกาย วิลปนฺติยา กมฺปมานาย คจฺฉนฺติยา มหาสตฺตสฺส พลวโสโก อุปฺปชฺชิ, หทยวตฺถุ อุณฺหํ อโหสิ. นาสิกาย อปฺปโหนฺติยา มุเขน อุณฺเห อสฺสาสปสฺสาเส วิสฺสชฺเชสิ. อสฺสูนิ โลหิตพินฺทูนิ หุตฺวา เนตฺเตหิ นิกฺขมึสุ. โส ‘‘อิทํ เอวรูปํ ทุกฺขํ สิเนหโทเสน ชาตํ, น อญฺเญน การเณน. สิเนหํ อกตฺวา มชฺฌตฺเตเนว ภวิตพฺพ’’นฺติ ตถารูปํ โสกํ อตฺตโน ญาณพเลน วิโนเทตฺวา ปกตินิสินฺนากาเรเนว นิสีทิ. คิริทฺวารํ อสมฺปตฺตาเยว กุมาริกา วิลปนฺตี อคมาสิ. As the young maiden wept, trembling as she walked, great sorrow arose in the Great Being. His heart grew hot. Unable to breathe through his nose, he exhaled hot breaths through his mouth. Tears, having become drops of blood, came forth from his eyes. He thought: “This kind of suffering is born from the fault of affection, not from any other cause. One should remain equanimous, without affection.” And dispelling such grief through the power of his wisdom, he sat down as before, in his natural posture. Before reaching the mountain pass, the weeping maiden went on. ๒๑๗๒. 2172. ‘‘อิเม โน ปาทกา ทุกฺขา, ทีโฆ จทฺธา สุทุคฺคโม; นีเจ โจลมฺพเต สูริโย, พฺราหฺมโณ จ ธาเรติ โน. “Our feet are weary, the road is long and hard to travel; the sun hangs low, and the brahmin drags us on. ๒๑๗๓. 2173. ‘‘โอกนฺทามเส ภูตานิ, ปพฺพตานิ วนานิ จ; สรสฺส สิรสา วนฺทาม, สุปติตฺเถ จ อาปเก. “We appeal to the spirits, the mountains, and the forests. With our heads, we revere the lake, and the waters at good fords. ๒๑๗๔. 2174. ‘‘ติณลตานิ โอสธฺโย, ปพฺพตานิ วนานิ จ; อมฺมํ อาโรคฺยํ วชฺชาถ, อยํ โน เนติ พฺราหฺมโณ. “Grasses, creepers, and medicinal herbs, mountains and forests—tell our mother we are well, for this brahmin leads us away. ๒๑๗๕. 2175. ‘‘วชฺชนฺตุ [Pg.336] โภนฺโต อมฺมญฺจ, มทฺทึ อสฺมาก มาตรํ; สเจ อนุปติตุกามาสิ, ขิปฺปํ อนุปติยาสิ โน. “Honorable sirs, please tell our mother, Maddī, our mother: ‘If you wish to follow, follow us quickly.’ ๒๑๗๖. 2176. ‘‘อยํ เอกปที เอติ, อุชุํ คจฺฉติ อสฺสมํ; ตเมวานุปเตยฺยาสิ, อปิ ปสฺเสสิ เน ลหุํ. “This single-file path leads straight to the hermitage; you should follow it, and perhaps you will see us soon.” ๒๑๗๗. 2177. ‘‘อโห วต เร ชฏินี, วนมูลผลหาริเก; สุญฺญํ ทิสฺวาน อสฺสมํ, ตํ เต ทุกฺขํ ภวิสฺสติ. “Alas, O matted-haired ascetic, gatherer of forest roots and fruits; upon seeing the empty hermitage, that will be a sorrow for you. ๒๑๗๘. 2178. ‘‘อติเวลํ นุ อมฺมาย, อุญฺฉา ลทฺโธ อนปฺปโก; ยา โน พทฺเธ น ชานาสิ, พฺราหฺมเณน ธเนสินา. “For too long has our mother gleaned, and gathered a great amount; she who does not know we are bound by a brahmin seeking wealth. ๒๑๗๙. 2179. ‘‘อจฺจายิเกน ลุทฺเทน, โย โน คาโวว สุมฺภติ; อปชฺช อมฺมํ ปสฺเสมุ, สายํ อุญฺฉาโต อาคตํ. “By this urgent and cruel man, who goads us like cattle, may we yet see our mother, returned in the evening from her gleaning.” ๒๑๘๐. 2180. ‘‘ทชฺชา อมฺมา พฺราหฺมณสฺส, ผลํ ขุทฺเทน มิสฺสิตํ; ตทายํ อสิโต ธาโต, น พาฬฺหํ ธารเยยฺย โน. “May our mother give the brahmin fruit mixed with honey; then, having eaten and being satisfied, he would not drag us away so forcefully.” ๒๑๘๑. 2181. ‘‘สูนา จ วต โน ปาทา, พาฬฺหํ ธาเรติ พฺราหฺมโณ; อิติ ตตฺถ วิลปึสุ, กุมารา มาตุคิทฺธิโน’’ติ. “Indeed, our feet are swollen, and the brahmin drags us forcefully; thus lamented the princes, who were longing for their mother.” ตตฺถ ปาทกาติ ขุทฺทกปาทา. โอกนฺทามเสติ อวกนฺทาม, อปจิตึ นีจวุตฺตึ ทสฺเสนฺตา ชานาเปม. สรสฺสาติ อิมสฺส ปทุมสรสฺส ปริคฺคาหกาเนว นาคกุลานิ สิรสา วนฺทาม. สุปติตฺเถ จ อาปเกติ สุปติตฺถาย นทิยา อธิวตฺถา เทวตาปิ วนฺทาม. ติณลตานีติ ติณานิ จ โอลมฺพกลตาโย จ. โอสธฺโยติ โอสธิโย. สพฺพตฺถ อธิวตฺถา เทวตา สนฺธาเยวมาห. อนุปติตุกามาสีติ สเจปิ สา อมฺหากํ ปทานุปทํ อาคนฺตุกามาสิ. อปิ ปสฺเสสิ เน ลหุนฺติ อปิ นาม เอตาย เอกปทิยา อนุปตมานา ปุตฺตเก เต ลหุํ ปสฺเสยฺยาสีติ เอวํ ตํ วเทยฺยาถาติ. ชฏินีติ พทฺธชฏํ อารพฺภ มาตรํ ปรมฺมุขาลปเนน อาลปนฺตี อาห. อติเวลนฺติ ปมาณาติกฺกนฺตํ กตฺวา. อุญฺฉาติ อุญฺฉาจริยาย[Pg.337]. ผลนฺติ วนมูลผลาผลํ. ขุทฺเทน มิสฺสิตนฺติ ขุทฺทกมธุนา มิสฺสิตํ. อสิโตติ อสิตาสโน ปริภุตฺตผโล. ธาโตติ สุหิโต. น พาฬฺหํ ธารเยยฺย โนติ น โน พาฬฺหํ เวเคน นเยยฺย. มาตุคิทฺธิโนติ มาตริ คิทฺเธน สมนฺนาคตา พลวสิเนหา เอวํ วิลวึสูติ. Here, 'pādakā' means small feet. 'Okandāmase' means we call out to; showing reverence and a humble state, we make it known. 'Sarassa' means we bow our heads to the Nāga clans who are the guardians of this lotus lake. 'Supatitthe ca āpake' means we also revere the deities dwelling by the river with good fords. 'Tiṇalatāni' means grasses and hanging creepers. 'Osadhyo' means medicinal herbs. Everywhere, he speaks thus, referring to the resident deities. 'Anupatitukāmāsi' means if she wishes to come following in our footsteps. 'Api passesi ne lahun'ti means 'perhaps, following this single-file path, you might see your sons soon'—thus you should tell her. 'Jaṭinī' means he speaks addressing his mother, who has matted hair, with an indirect address. 'Ativelaṃ' means having exceeded the measure. 'Uñchā' means by the practice of gleaning. 'Phalaṃ' means forest roots and fruits. 'Khuddena missitaṃ' means mixed with a little honey. 'Asito' means having eaten his meal, having consumed the fruit. 'Dhāto' means satisfied. 'Na bāḷhaṃ dhārayeyya no' means he would not lead us away forcefully, with great speed. 'Mātugiddhino' means endowed with longing for their mother, with strong affection, thus they lamented. ทารกปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The explanation of the chapter on the children is concluded. มทฺทีปพฺพวณฺณนา The Exposition of the Maddī Chapter ยํ ปน ตํ รญฺญา ปถวึ อุนฺนาเทตฺวา พฺราหฺมณสฺส ปิยปุตฺเตสุ ทินฺเนสุ ยาว พฺรหฺมโลกา เอกโกลาหลํ ชาตํ, เตนปิ ภิชฺชมานหทยา วิย หิมวนฺตวาสิโน เทวา เตสํ พฺราหฺมเณน นิยมานานํ ตํ วิลาปํ สุตฺวา มนฺตยึสุ ‘‘สเจ มทฺที กาลสฺเสว อสฺสมํ อาคมิสฺสติ, ตตฺถ ปุตฺตเก อทิสฺวา เวสฺสนฺตรํ ปุจฺฉิตฺวา พฺราหฺมณสฺส ทินฺนภาวํ สุตฺวา พลวสิเนเหน ปทานุปทํ ธาวิตฺวา มหนฺตํ ทุกฺขํ อนุภเวยฺยา’’ติ. อถ เต ตโย เทวปุตฺเต ‘‘ตุมฺเห สีหพฺยคฺฆทีปิเวเส นิมฺมินิตฺวา เทวิยา อาคมนมคฺคํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา ยาจิยมานาปิ ยาว สูริยตฺถงฺคมนา มคฺคํ อทตฺวา ยถา จนฺทาโลเกน อสฺสมํ ปวิสิสฺสติ, เอวมสฺสา สีหาทีนมฺปิ อวิเหฐนตฺถาย อารกฺขํ สุสํวิหิตํ กเรยฺยาถา’’ติ อาณาเปสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Now, when the king, having caused the earth to resound, gave his beloved children to the brahmin, a single uproar arose that reached as far as the Brahma world. Hearing the lamentation of the children as they were being led away by the brahmin, the gods dwelling in the Himalayas, their hearts as if breaking, deliberated thus: “If Maddī returns to the hermitage early, does not see the children there, and asks Vessantara, then upon hearing they were given to the brahmin, she will run after them step by step out of strong affection and experience great suffering.” Then they commanded three sons of the gods: “You, having created the forms of a lion, a tiger, and a leopard, are to block the queen’s path of return. Even if she begs, do not give way until sunset, so that she may enter the hermitage by moonlight. And also arrange a well-prepared guard for her, so that she is not harmed by lions and other beasts.” The Teacher, making this matter clear, said: ๒๑๘๒. 2182. ‘‘เตสํ ลาลปฺปิตํ สุตฺวา, ตโย วาฬา วเน มิคา; สีโห พฺยคฺโฆ จ ทีปิ จ, อิทํ วจนมพฺรวุํ. “Having heard their lamentation, three wild beasts in the forest—a lion, a tiger, and a leopard—spoke this word: ๒๑๘๓. 2183. ‘‘มา เหว โน ราชปุตฺตี, สายํ อุญฺฉาโต อาคมา; มา เหวมฺหาก นิพฺโภเค, เหฐยิตฺถ วเน มิคา. “Let the princess not return from her gleaning in the evening; let no wild beast in the forest harm her in our domain.” ๒๑๘๔. 2184. ‘‘สีโห เจ นํ วิเหเฐยฺย, พฺยคฺโฆ ทีปิ จ ลกฺขณํ; เนว ชาลีกุมารสฺส, กุโต กณฺหาชินา สิยา; อุภเยเนว ชีเยถ, ปตึ ปุตฺเต จ ลกฺขณา’’ติ. “If a lion, a tiger, or a leopard were to harm her, O auspicious one, then there would be no Jālikumāra for her, much less Kaṇhājinā. She, O auspicious one, would be deprived of both her husband and her children.” ตตฺถ [Pg.338] อิทํ วจนมพฺรวุนฺติ ‘‘ตุมฺเห ตโย ชนา สีโห จ พฺยคฺโฆ จ ทีปิ จาติ เอวํ ตโย วาฬา วเน มิคา โหถา’’ติ อิทํ ตา เทวตา ตโย เทวปุตฺเต วจนมพฺรวุํ. มา เหว โนติ มทฺที ราชปุตฺตี อุญฺฉาโต สายํ มา อาคมิ, จนฺทาโลเกน สายํ อาคจฺฉตูติ วทนฺติ. มา เหวมฺหาก นิพฺโภเคติ อมฺหากํ นิพฺโภเค วิชิเต วนฆฏายํ มา นํ โกจิปิ วเน วาฬมิโค วิเหเฐสิ. น ยถา วิเหเฐติ, เอวมสฺสา อารกฺขํ คณฺหถาติ วทนฺติ. สีโห เจ นนฺติ สเจ หิ ตํ อนารกฺขํ สีหาทีสุ โกจิ วิเหเฐยฺย, อถสฺสา ชีวิตกฺขยํ ปตฺตาย เนว ชาลิกุมาโร อสฺส, กุโต กณฺหาชินา สิยา. เอวํ สา ลกฺขณสมฺปนฺนา อุภเยเนว ชีเยถ ปตึ ปุตฺเต จาติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ ชีเยเถว, ตสฺมา สุสํวิหิตมสฺสา อารกฺขํ กโรถาติ. Here, ‘spoke this word’ means: ‘You three beings—a lion, a tiger, and a leopard—thus, you three shall be wild beasts in the forest.’ This is what the deities said to the three sons of the gods. Regarding ‘Let not’, they say: ‘Let Princess Maddī not come from gleaning in the evening; let her come in the evening by moonlight.’ Regarding ‘in our domain’, they say: ‘Let no wild beast in the forest harm her in our domain, in this forest region.’ They say: “Take up her protection so that she is not harmed.” Regarding ‘If a lion’, they say: ‘If indeed any of the lions or other beasts should harm her while she is unprotected, then, having met with the destruction of her life, there would be no Jālikumāra for her, much less Kaṇhājinā. Thus she, endowed with auspicious marks, would be deprived in two ways—of her husband and her sons. Therefore, arrange well-prepared protection for her.’ อถ เต ตโย เทวปุตฺตา ‘‘สาธู’’ติ ตาสํ เทวตานํ ตํ วจนํ ปฏิสฺสุณิตฺวา สีหพฺยคฺฆทีปิโน หุตฺวา อาคนฺตฺวา ตสฺสา อาคมนมคฺเค ปฏิปาฏิยา นิปชฺชึสุ. มทฺทีปิ โข ‘‘อชฺช มยา ทุสฺสุปิโน ทิฏฺโฐ, กาลสฺเสว มูลผลาผลํ คเหตฺวา อสฺสมํ คมิสฺสามี’’ติ กมฺปมานา มูลผลาผลานิ อุปธาเรสิ. อถสฺสา หตฺถโต ขณิตฺติ ปติ, ตถา อํสโต อุคฺคีวญฺจ ปติ, ทกฺขิณกฺขิจ ผนฺทติ, ผลิโน รุกฺขา อผลา วิย อผลา จ ผลิโน วิย ขายึสุ, ทส ทิสา น ปญฺญายึสุ. สา ‘‘กึ นุ โข อิทํ, ปุพฺเพ อภูตปุพฺพํ อชฺช เม โหติ, กึ ภวิสฺสติ, มยฺหํ วา อนฺตราโย ภวิสฺสติ, มม ปุตฺตานํ วา, อุทาหุ เวสฺสนฺตรสฺสา’’ติ จินฺเตตฺวา อาห – Then those three sons of the gods, saying “Excellent” and assenting to the words of those deities, became a lion, a tiger, and a leopard, and coming, they lay down in succession on her path of approach. Maddī, for her part, thought: “Today I have seen an inauspicious dream. I will gather roots and fruits early and go to the hermitage.” Trembling, she gathered the various roots and fruits. Then the digging tool fell from her hand, and likewise the carrying-pole from her shoulder; her right eye twitched; fruit-bearing trees appeared as if fruitless, and fruitless trees as if fruit-bearing; the ten directions became unclear. She pondered: “What can this be? Something that has never happened before is happening to me today. What will be the outcome? Will there be danger for me, or for my children, or for Vessantara?” Reflecting thus, she said: ๒๑๘๕. 2185. ‘‘ขณิตฺติกํ เม ปติตํ, ทกฺขิณกฺขิ จ ผนฺทติ; อผลา ผลิโน รุกฺขา, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา’’ติ. “My digging tool has fallen, and my right eye twitches; fruit-bearing trees are fruitless, and all directions are bewildering to me.” เอวํ สา ปริเทวนฺตี ปกฺกามิ. Thus lamenting, she departed. ๒๑๘๖. 2186. ‘‘ตสฺสา สายนฺหกาลสฺมึ, อสฺสมาคมนํ ปติ; อตฺถงฺคตมฺหิ สูริเย, วาฬา ปนฺเถ อุปฏฺฐหุํ. “In the evening, as she was returning to the hermitage, when the sun had set, wild beasts appeared on the path.” ๒๑๘๗. 2187. ‘‘นีเจ โจลมฺพเต สูริโย, ทูเร จ วต อสฺสโม; ยญฺจ เนสํ อิโต หสฺสํ, ตํ เต ภุญฺเชยฺยุ โภชนํ. “The sun hangs low, and indeed the hermitage is far. And the food that I would bring for them from here, that meal they would now be eating.” ๒๑๘๘. 2188. ‘‘โส [Pg.339] นูน ขตฺติโย เอโก, ปณฺณสาลาย อจฺฉติ; โตเสนฺโต ทารเก ฉาเต, มมํ ทิสฺวา อนายตึ. “Surely that noble warrior dwells alone in the leaf hut, comforting his hungry children, seeing that I am not coming.” ๒๑๘๙. 2189. ‘‘เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ, กปณาย วรากิยา; สายํ สํเวสนากาเล, ขีรปีตาว อจฺฉเร. “Surely those children of me, a poor and wretched woman, remain at evening's bedtime like young ones who have drunk milk.” ๒๑๙๐. 2190. ‘‘เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ, กปณาย วรากิยา; สายํ สํเวสนากาเล, วาริปีตาว อจฺฉเร. “Surely those children of me, a poor and wretched woman, remain at evening's bedtime like young ones who have drunk water.” ๒๑๙๑. 2191. ‘‘เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ, กปณาย วรากิยา; “Surely those children of me, a poor and wretched woman,” ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, วจฺฉา พาลาว มาตรํ. “Stand to meet me, like young calves their mother.” ๒๑๙๒. 2192. ‘‘เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ, กปณาย วรากิยา; “Surely those children of me, a poor and wretched woman,” ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, หํสาวุปริปลฺลเล. “Stand to greet me, like swans upon a pond.” ๒๑๙๓. 2193. ‘‘เต นูน ปุตฺตกา มยฺหํ, กปณาย วรากิยา; “Surely those children of me, a poor and wretched woman,” ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, อสฺสมสฺสาวิทูรโต. “Stand to greet me, not far from the hermitage.” ๒๑๙๔. 2194. ‘‘เอกายโน เอกปโถ, สรา โสพฺภา จ ปสฺสโต; อญฺญํ มคฺคํ น ปสฺสามิ, เยน คจฺเฉยฺย อสฺสมํ. “The path is single, the way is one, with lakes and chasms to be seen; I see no other path by which I might go to the hermitage.” ๒๑๙๕. 2195. ‘‘มิคา นมตฺถุ ราชาโน, กานนสฺมึ มหพฺพลา; ธมฺเมน ภาตโร โหถ, มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา. “Homage to you, O kings of beasts, mighty in the forest! Be my brothers in accordance with the Dhamma; grant me the path, I ask of you.” ๒๑๙๖. 2196. ‘‘อวรุทฺธสฺสาหํ ภริยา, ราชปุตฺตสฺส สิรีมโต; ตํ จาหํ นาติมญฺญามิ, รามํ สีตาวนุพฺพตา. “I am the wife of a glorious, exiled prince; and I do not disrespect him, being devoted like Sītā to Rāma.” ๒๑๙๗. 2197. ‘‘ตุมฺเห จ ปุตฺเต ปสฺสถ, สายํ สํเวสนํ ปติ; อหญฺจ ปุตฺเต ปสฺเสยฺยํ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. “You see your young in the evening when going to rest; and may I also see my children, both Jāli and Kaṇhājina.” ๒๑๙๘. 2198. ‘‘พหุํ จิทํ มูลผลํ, ภกฺโข จายํ อนปฺปโก; ตโต อุปฑฺฒํ ทสฺสามิ, มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา. “These roots and fruits are plentiful, and this food is not insignificant; of this I will give you half, grant me the path, I ask of you.” ๒๑๙๙. 2199. ‘‘ราชปุตฺตี จ โน มาตา, ราชปุตฺโต จ โน ปิตา; ธมฺเมน ภาตโร โหถ, มคฺคํ เม เทถ ยาจิตา’’ติ. “Our mother is a princess, and our father is a prince. Be our brothers in accordance with the Dhamma. Grant me the path, I ask of you.” ตตฺถ [Pg.340] ตสฺสาติ ตสฺสา มม. อสฺสมาคมนํ ปตีติ อสฺสมํ ปฏิจฺจ สนฺธาย อาคจฺฉนฺติยา. อุปฏฺฐหุนฺติ อุฏฺฐาย ฐิตา. เต กิร ปฐมํ ปฏิปาฏิยา นิปชฺชิตฺวา ตาย อาคมนกาเล อุฏฺฐาย วิชมฺภิตฺวา มคฺคํ รุมฺภนฺตา ปฏิปาฏิยา ติริยํ อฏฺฐํสุ. ยญฺจ เตสนฺติ อหญฺจ ยํ อิโต มูลผลาผลํ เตสํ หริสฺสํ, ตเมว เวสฺสนฺตโร จ อุโภ ปุตฺตกา จาติ เต ตโยปิ ชนา ภุญฺเชยฺยุํ, อญฺญํ เตสํ โภชนํ นตฺถิ. อนายตินฺติ อนาคจฺฉนฺตึ มํ ญตฺวา เอกโกว นูน ทารเก โตเสนฺโต นิสินฺโน. สํเวสนากาเลติ อญฺเญสุ ทิวเสสุ อตฺตโน ขาทาปนปิวาปนกาเล ขีรปีตาวาติ ยถา ขีรปีตา มิคโปตกา ขีรตฺถาย กนฺทิตฺวา ตํ อลภิตฺวา กนฺทนฺตาว นิทฺทํ โอกฺกมนฺติ, เอวํ เม ปุตฺตกา ผลาผลตฺถาย กนฺทิตฺวา ตํ อลภิตฺวา กนฺทนฺตาว นิทฺทํ อุปคตา ภวิสฺสนฺตีติ วทติ. Herein, ‘tassā’ refers to ‘of me.’ ‘Assamāgamanaṃ pati’ means ‘of her coming with the hermitage as her destination.’ ‘Upaṭṭhahuṃ’ means ‘they stood up.’ It is said that they first lay down in a row, and at the time of her arrival, they rose, stretched, and, blocking the path, stood sideways in a row. ‘Yañca tesaṃ’ means: ‘And whatever roots and fruits I would bring from here for them, that very thing Vessantara and both children—those three people—would eat; they have no other food.’ ‘Anāyatiṃ’ means: ‘Knowing that I am not coming, he must be sitting alone comforting the children.’ ‘Saṃvesanākāle’ means: ‘On other days, at their time of eating and drinking.’ ‘Khīrapītāva’ means: ‘Just as young deer that are milk-fed cry for milk and, not getting it, fall asleep while crying, so my children, crying for fruits and, not getting them, will have fallen asleep while crying’—so she says. วาริปีตาวาติ ยถา ปิปาสิตา มิคโปตกา ปานียตฺถาย กนฺทิตฺวา ตํ อลภิตฺวา กนฺทนฺตาว นิทฺทํ โอกฺกมนฺตีติ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อจฺฉเรติ อจฺฉนฺติ. ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺตีติ มํ ปจฺจุคฺคตา หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. ‘‘ปจฺจุคฺคนฺตุนา’’ติปิ ปาโฐ, ปจฺจุคฺคนฺตฺวาติ อตฺโถ. เอกายโนติ เอกสฺเสว อยโน เอกปทิกมคฺโค. เอกปโถติ โส จ เอโกว, ทุติโย นตฺถิ, โอกฺกมิตฺวา คนฺตุํ น สกฺกา. กสฺมา? ยสฺมา สรา โสพฺภา จ ปสฺสโต. มิคา นมตฺถูติ สา อญฺญํ มคฺคํ อทิสฺวา ‘‘เอเต ยาจิตฺวา ปฏิกฺกมาเปสฺสามี’’ติ ผลปจฺฉึ สีสโต โอตาเรตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา เอวมาห. ภาตโรติ อหมฺปิ มนุสฺสราชปุตฺตี, ตุมฺหีปิ มิคราชปุตฺตา, อิติ เม ธมฺเมน ภาตโร โหถ. ‘Vāripītāvā’—just as thirsty young deer, crying for a drink and, not receiving it, fall asleep still crying—the meaning should be understood in this same way. ‘Acchareti’ means ‘they remain.’ ‘Paccuggatā maṃ tiṭṭhantīti’ means ‘they stand having gone out to meet me.’ There is also the reading ‘paccuggantunā,’ meaning ‘having gone out to meet.’ ‘Ekāyanoti’ means ‘a single way,’ a single-file path. ‘Ekapathoti’ means it is the only one; there is no second, and one cannot step aside to proceed. Why? Because for one passing, there are lakes and chasms. ‘Migā namatthūti’—not seeing another path, she thinks, “Having entreated them, I will make them retreat,” and lowering the fruit basket from her head, she raises her joined hands in reverence and speaks thus. ‘Bhātaroti’ means ‘I too am a daughter of a human king, and you are sons of a deer king; thus, be my brothers in accordance with the Dhamma.’ อวรุทฺธสฺสาติ รฏฺฐโต ปพฺพาชิตสฺส. รามํ สีตาวนุพฺพตาติ ยถา ทสรถราชปุตฺตํ รามํ ตสฺส กนิฏฺฐภคินี สีตาเทวี ตสฺเสว อคฺคมเหสี หุตฺวา ตํ อนุพฺพตา ปติเทวตา หุตฺวา อปฺปมตฺตา อุปฏฺฐาสิ, ตถา อหมฺปิ เวสฺสนฺตรํ อุปฏฺฐหามิ, นาติมญฺญามีติ วทติ. ตุมฺเห จาติ ตุมฺเห จ มยฺหํ มคฺคํ ทตฺวา สายํ โคจรคฺคหณกาเล ปุตฺเต ปสฺสถ, อหญฺจ อตฺตโน ปุตฺเต ปสฺเสยฺยํ, เทถ เม มคฺคนฺถิ ยาจติ. ‘Avaruddhassāti’ means ‘of one banished from the kingdom.’ ‘Rāmaṃ sītāvanubbatāti’ means ‘just as Sītādevī, the younger sister of Dasaratha’s son, Rāma, became his chief queen and, devoted to him, regarding her husband as her deity, attended to him diligently, so too do I attend to Vessantara; I do not disrespect him’—so she says. ‘Tumhe cāti’ means ‘And you, having given me the path, may see your young at the evening time of foraging; and may I also see my own children. Give me the path’—thus she begs. อถ [Pg.341] เต ตโย เทวปุตฺตา เวลํ โอโลเกตฺวา ‘‘อิทานิสฺสา มคฺคํ ทาตุํ เวลา’’ติ ญตฺวา อุฏฺฐาย อปคจฺฉึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then those three divine beings, observing the time and knowing, “Now is the time to grant her the path,” rose and departed. Explaining that matter, the Teacher said: ๒๒๐๐. 2200. ‘‘ตสฺสา ลาลปฺปมานาย, พหุํ การุญฺญสญฺหิตํ; สุตฺวา เนลปตึ วาจํ, วาฬา ปนฺถา อปกฺกมุ’’นฺติ. “Having heard her lamenting speech, so full of pity, her clear and sweet voice, the wild beasts departed from the path.” ตตฺถ เนลปตินฺติ น เอลปตึ เอลปาตวิรหิตํ วิสฏฺฐํ มธุรวาจํ. Herein, ‘nelapatiṃ’ means not ‘elapatiṃ’; it means speech that is free from stammering, distinct, and sweet. สาปิ วาเฬสุ อปคเตสุ อสฺสมํ อคมาสิ. ตทา จ ปุณฺณมุโปสโถ โหติ. สา จงฺกมนโกฏึ ปตฺวา เยสุ เยสุ ฐาเนสุ ปุพฺเพ ปุตฺเต ปสฺสติ, เตสุ เตสุ ฐาเนสุ อปสฺสนฺตี อาห – When the wild beasts had departed, she too went to the hermitage. It was then the full-moon Uposatha day. Reaching the end of the walking path, not seeing her children in those places where she had formerly seen them, she said: ๒๒๐๑. 2201. ‘‘อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ, ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา; ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, วจฺฉา พาลาว มาตรํ. “In this very spot, my children, begrimed with dust, would stand to greet me, like young calves their mother.” ๒๒๐๒. 2202. ‘‘อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ, ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา; ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, หํสาวุปริปลฺลเล. “In this very spot, my children, begrimed with dust, would stand to greet me, like swans upon a pond.” ๒๒๐๓. 2203. ‘‘อิมมฺหิ นํ ปเทสมฺหิ, ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา; ปจฺจุคฺคตา มํ ติฏฺฐนฺติ, อสฺสมสฺสาวิทูรโต. “In this very spot, my children, begrimed with dust, would stand to greet me, not far from the hermitage.” ๒๒๐๔. 2204. ‘‘ทฺเว มิคา วิย อุกฺกณฺณา, สมนฺตา มภิธาวิโน; อานนฺทิโน ปมุทิตา, วคฺคมานาว กมฺปเร; ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. “Like two deer with pricked ears, running all around me, joyful and delighted, leaping and trembling with excitement; today I do not see those children, both Jāli and Kaṇhājina.” ๒๒๐๕. 2205. ‘‘ฉกลีว มิคี ฉาปํ, ปกฺขี มุตฺตาว ปญฺชรา; โอหาย ปุตฺเต นิกฺขมึ, สีหีวามิสคิทฺธินี; ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. “Like a doe abandoning her fawn, like a bird freed from its cage, like a lioness greedy for flesh—I went forth, having abandoned my children. Today I do not see those children, both Jāli and Kaṇhājina.” ๒๒๐๖. 2206. ‘‘อิทํ เนสํ ปทกฺกนฺตํ, นาคานมิว ปพฺพเต; จิตกา ปริกิณฺณาโย, อสฺสมสฺสาวิทูรโต; ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. “Here are their tracks, like those of elephants on a mountain; their little play-mounds are scattered about not far from the hermitage. Today I do not see those children, both Jāli and Kaṇhājina.” ๒๒๐๗. 2207. ‘‘วาลิกายปิ [Pg.342] โอกิณฺณา, ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา; สมนฺตา อภิธาวนฺติ, เต น ปสฺสามิ ทารเก. “Covered even with sand, my children, begrimed with dust, would run all about—those children I do not see.” ๒๒๐๘. 2208. ‘‘เย มํ ปุเร ปจฺจุฏฺเฐนฺติ, อรญฺญา ทูรมายตึ; ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. “Those who formerly would rise to greet me when I came from afar from the forest—today I do not see those children, both Jāli and Kaṇhājina.” ๒๒๐๙. 2209. ‘‘ฉกลึว มิคึ ฉาปา, ปจฺจุคฺคนฺตุน มาตรํ; ทูเร มํ ปวิโลเกนฺติ, เต น ปสฺสามิ ทารเก. Like fawns that go forth to meet their doe mother, they would look at me from afar—those children I do not see. ๒๒๑๐. 2210. ‘‘อิทํ เนสํ กีฬนกํ, ปติตํ ปณฺฑุเพลุวํ; ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. This was their plaything, a fallen, faded beluva fruit. Today I do not see my children, Jāli and Kaṇhājina, both of them. ๒๒๑๑. 2211. ‘‘ถนา จ มยฺหิเม ปูรา, อุโร จ สมฺปทาลติ; ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. These breasts of mine are full, and my heart is breaking. Today I do not see my children, Jāli and Kaṇhājina, both of them. ๒๒๑๒. 2212. ‘‘อุจฺฉงฺเคโก วิจินาติ, ถนเมกาวลมฺพติ; ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. One would search in my lap, the other would cling to my breast; today I do not see my children, Jāli and Kaṇhājina, both of them. ๒๒๑๓. 2213. ‘‘ยสฺสุ สายนฺหสมยํ, ปุตฺตกา ปํสุกุณฺฐิตา; อุจฺฉงฺเค เม วิวตฺตนฺติ, เต น ปสฺสามิ ทารเก. In the evening time, my children, begrimed with dust, would turn and roll about on my lap—those children I do not see. ๒๒๑๔. 2214. ‘‘อยํ โส อสฺสโม ปุพฺเพ, สมชฺโช ปฏิภาติ มํ; ตฺยชฺช ปุตฺเต อปสฺสนฺตฺยา, ภมเต วิย อสฺสโม. This hermitage formerly appeared to me like a festival ground; but today, not seeing my children, the hermitage seems to whirl about. ๒๒๑๕. 2215. ‘‘กิมิทํ อปฺปสทฺโทว, อสฺสโม ปฏิภาติ มํ; กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา. Why is this hermitage so silent, appearing to me thus? Even the crows do not cry out—surely my children are dead. ๒๒๑๖. 2216. ‘‘กิมิทํ อปฺปสทฺโทว, อสฺสโม ปฏิภาติ มํ; สกุณาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา’’ติ. Why is this hermitage so silent, appearing to me thus? Even the birds do not cry out; surely my children are dead. ตตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ. ปํสุกุณฺฐิตาติ ปํสุมกฺขิตา. ปจฺจุคฺคตา มนฺติ มํ ปจฺจุคฺคตา หุตฺวา. ‘‘ปจฺจุคฺคนฺตุนา’’ติปิ ปาโฐ, ปจฺจุคฺคนฺตฺวาอิจฺเจว อตฺโถ. อุกฺกณฺณาติ ยถา มิคโปตกา มาตรํ ทิสฺวา กณฺเณ อุกฺขิปิตฺวา คีวํ ปสาเรตฺวา มาตรํ อุปคนฺตฺวา หฏฺฐตุฏฺฐา สมนฺตา อภิธาวิโน. วคฺคมานาว [Pg.343] กมฺปเรติวชฺชมานาเยว มาตุ หทยมํสํ กมฺเปนฺติ วิย เอวํ ปุพฺเพ มม ปุตฺตา. ตฺยชฺชาติ เต อชฺช น ปสฺสามิ. ฉกลีว มิคี ฉาปนฺติ ยถา ฉกลี จ มิคี จ ปญฺชรสงฺขาตา กุลาวกา มุตฺตา ปกฺขี จ อามิสคิทฺธินี สีหี จ อตฺตโน ฉาปํ โอหาย โคจราย ปกฺกมนฺติ, ตถาหมฺปิ โอหาย ปุตฺเต โคจราย นิกฺขมินฺติ วทติ. อิทํ เนสํ ปทกฺกนฺตนฺติ วสฺสารตฺเต สานุปพฺพเต นาคานํ ปทวลญฺชํ วิย อิทํ เนสํ กีฬนฏฺฐาเน อาธาวนปริธาวนปทกฺกนฺตํ ปญฺญายติ. จิตกาติ สญฺจิตนิจิตา กวาลุกปุญฺชา. ปริกิณฺณาโยติ วิปฺปกิณฺณาโย. สมนฺตา มภิธาวนฺตีติ อญฺเญสุ ทิวเสสุ สมนฺตา อภิธาวนฺติ. Here, 'nanti' is merely a particle. 'Paṃsukuṇṭhitā' means 'smeared with dust'. 'Paccuggatā maṃ' means 'having come forth to meet me'. There is also the reading 'paccuggantunā,' which has the same meaning as 'paccuggantvā' (having gone forth). 'Ukkaṇṇā' (with pricked ears) describes how young deer, upon seeing their mother, prick up their ears, stretch out their necks, approach their mother, and, delighted and joyful, run all around. 'Vaggamānāva kampare' (as if shaking with their bleating) means 'as if they were agitating and shaking even the heart-flesh of the mother'; thus were my children formerly. 'Tyajjā' means 'today I do not see them'. 'Chakalīva migī chāpaṃ' (like a doe her fawn) means: just as a chakalī bird and a doe, and a bird freed from its cage-like nest, and a lioness greedy for meat, abandon their young and go forth for food; so too, she says, 'I abandoned my children and went forth for food'. 'Idaṃ nesaṃ padakkantaṃ' (these are their tracks) means: just as the tracks of elephants on a mountain slope in the rainy season are visible, so too in their playground the tracks of their running about and circling are discernible. 'Citakā' means 'heaps of piled-up and accumulated potsherds'. 'Parikiṇṇāyo' means 'scattered about'. 'Samantā mabhidhāvanti' (they run all around me) means on other days they would run all around. ปจฺจุฏฺเฐนฺตีติ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺติ. ทูรมายตินฺติ ทูรโต อาคจฺฉนฺตึ. ฉกลึว มิคึ ฉาปาติ อตฺตโน มาตรํ ฉกลึ วิย มิคึ วิย จ ฉาปา. อิทํ เนสํ กีฬนกนฺติ หตฺถิรูปกาทีหิ กีฬนฺตานํ อิทญฺจ เตสํ หตฺถโต สุวณฺณวณฺณํ กีฬนเพลุวํ ปริคฬิตฺวา ปติตํ. มยฺหิเมติ มยฺหํ อิเม ถนา จ ขีรสฺส ปูรา. อุโร จ สมฺปทาลตีติ หทยญฺจ ผลติ. อุจฺฉงฺเค เม วิวตฺตนฺตีติ มม อุจฺฉงฺเค อาวตฺตนฺติ วิวตฺตนฺติ. สมชฺโช ปฏิภาติ มนฺติ สมชฺชฏฺฐานํ วิย มยฺหํ อุปฏฺฐาติ. ตฺยชฺชาติ เต อชฺช. อปสฺสนฺตฺยาติ อปสฺสนฺติยา มม. ภมเต วิยาติ กุลาลจกฺกํ วิย ภมติ. กาโกลาติ วนกากา. มตา นูนาติ อทฺธา มตา วา เกนจิ นีตา วา ภวิสฺสนฺติ. สกุณาติ อวเสสสกุณา. 'Paccuṭṭhenti' means 'they go to meet'. 'Dūramāyanti' means 'one coming from afar'. 'Chakaliṃva migiṃ chāpā' (like fawns a doe) means: the fawns are toward their mother as toward a chakalī or a doe. 'Idaṃ nesaṃ kīḷanakaṃ' (this their plaything) means: 'and this golden-colored beluva fruit, their plaything, has slipped and fallen from the hands of those playing with toy elephants and so forth'. 'Mayhime' means 'these breasts of mine are full of milk'. 'Uro ca sampadālati' means 'and my heart splits'. 'Ucchaṅge me vivattanti' means 'they turn and roll about on my lap'. 'Samajjo paṭibhāti maṃ' means 'it appears to me like a festival ground'. 'Tyajjā' means 'they today'. 'Apassantyā' means 'of me not seeing'. 'Bhamate viya' means 'it whirls like a potter’s wheel'. 'Kākolā' means 'forest crows'. 'Matā nūnā' means 'surely they are dead or have been carried off by someone'. 'Sakuṇā' means 'the remaining birds'. อิติ สา วิลปนฺตี มหาสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ผลปจฺฉึ โอตาเรตฺวา มหาสตฺตํ ตุณฺหิมาสีนํ ทิสฺวา ทารเก จสฺส สนฺติเก อปสฺสนฺตี อาห – Thus lamenting, she went to the Great Being, set down the basket of fruit, and seeing the Great Being sitting silently and not seeing the children near him, she said: ๒๒๑๗. 2217. ‘‘กิมิทํ ตุณฺหิภูโตสิ, อปิ รตฺเตว เม มโน; กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา. Why are you silent? Is my mind then in a daze? Even the crows do not cry out—surely my children are dead. ๒๒๑๘. 2218. ‘‘กิมิทํ ตุณฺหิภูโตสิ, อปิ รตฺเตว เม มโน; สกุณาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา. Why are you silent? Is my mind then in a daze? Even the birds do not cry out; surely my children are dead. ๒๒๑๙. 2219. ‘‘กจฺจิ นุ เม อยฺยปุตฺต, มิคา ขาทึสุ ทารเก; อรญฺเญ อิริเณ วิวเน, เกน นีตา เม ทารกา. My noble husband, have wild beasts eaten my children? In the forest, in the barren, secluded wilderness, by whom were my children taken? ๒๒๒๐. 2220. ‘‘อทุ [Pg.344] เต ปหิตา ทูตา, อทุ สุตฺตา ปิยํวทา; อทุ พหิ โน นิกฺขนฺตา, ขิฑฺฑาสุ ปสุตา นุ เต. Or have messengers been sent by you? Or are the sweet-speaking ones asleep? Or have they gone outside, engrossed in their play? ๒๒๒๑. 2221. ‘‘เนวาสํ เกสา ทิสฺสนฺติ, หตฺถปาทา จ ชาลิโน; สกุณานญฺจ โอปาโต, เกน นีตา เม ทารกา’’ติ. Neither is their hair seen, nor the hands and feet of Jāli; nor any sign of birds swooping down—by whom have my children been taken away? ตตฺถ อปิ รตฺเตว เม มโนติ อปิ พลวปจฺจูเส สุปินํ ปสฺสนฺติยา วิย เม มโน. มิคาติ สีหาทโย วาฬมิคา. อิริเณติ นิโรเช. วิวเนติ วิวิตฺเต. ทูตาติ อทุ เชตุตฺตรนคเร สิวิรญฺโญ สนฺติกํ ตยา ทูตา กตฺวา เปสิตา. สุตฺตาติ อนฺโตปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา สยิตา. อทุ พหิ โนติ อทุ เต ทารกา ขิฑฺฑาปสุตา หุตฺวา พหิ นิกฺขนฺตาติ ปุจฺฉติ. เนวาสํ เกสา ทิสฺสนฺตีติ สามิ เวสฺสนฺตร, เนว เตสํ กาฬญฺชนวณฺณา เกสา ทิสฺสนฺติ. ชาลิโนติ กญฺจนชาลวิจิตฺตา หตฺถปาทา. สกุณานญฺจ โอปาโตติ หิมวนฺตปเทเส หตฺถิลิงฺคสกุณา นาม อตฺถิ, เต โอปติตฺวา อาทาย อากาเสเนว คจฺฉนฺติ. เตน ตํ ปุจฺฉามิ ‘‘กึ เตหิ สกุเณหิ นีตา, อิโต อญฺเญสมฺปิ เกสญฺจิ เตสํ สกุณานํ วิย โอปาโต ชาโต, อกฺขาหิ, เกน นีตา เม ทารกา’’ติ? Here, 'api ratteva me mano' means 'my mind is as if seeing a dream in the late dawn'. 'Migā' (wild beasts) refers to lions and other fierce animals. 'Iriṇe' (barren) means 'without water'. 'Vivane' (secluded) means 'isolated'. 'Dūtā' (messengers) means: 'or have they been sent by you as envoys to King Sivi in Jetuttara city?'. 'Suttā' (asleep) means 'they entered the leaf-hut and lay down'. 'Adu bahi no' is a question: 'or have those children, engrossed in play, gone outside?'. 'Nevāsaṃ kesā dissanti' (neither is their hair seen) means, 'O lord Vessantara, not even their kohl-colored hair is visible'. 'Jālino' means hands and feet adorned like a golden net. 'Sakuṇānañca opāto' (nor the swoop of birds) refers to birds in the Himalayan region called hatthiliṅga, which swoop down and carry things away through the sky. Therefore, she asks him: 'Were they taken by those birds? Or has a swoop like that of those birds happened to any others here? Tell me, by whom have my children been taken?' เอวํ วุตฺเตปิ มหาสตฺโต น กิญฺจิ อาห. อถ นํ สา ‘‘เทว, กสฺมา มยา สทฺธึ น กเถสิ, โก มม โทโส’’ติ วตฺวา อาห – Even when spoken to thus, the Great Being said nothing. Then she said to him, 'Lord, why do you not speak with me? What is my fault?' and continued: ๒๒๒๒. 2222. ‘‘อิทํ ตโต ทุกฺขตรํ, สลฺลวิทฺโธ ยถา วโณ; ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. This is more painful than that, like a wound pierced by a dart; today I do not see my children, Jāli and Kaṇhājina, both of them. ๒๒๒๓. 2223. ‘‘อิทมฺปิ ทุติยํ สลฺลํ, กมฺเปติ หทยํ มม; ยญฺจ ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ตฺวญฺจ มํ นาภิภาสสิ. This second dart, too, shakes my heart: that I do not see my children, and you do not speak to me. ๒๒๒๔. 2224. ‘‘อชฺเชว เม อิมํ รตฺตึ, ราชปุตฺต น สํสติ; มญฺเญ โอกฺกนฺตสนฺตํ มํ, ปาโต ทกฺขิสิ โน มต’’นฺติ. Prince, I shall not survive this very night; I think my life is departing; in the morning you will see me dead. ตตฺถ อิทํ ตโต ทุกฺขตรนฺติ สามิ เวสฺสนฺตร, ยํ มม รฏฺฐา ปพฺพาชิตาย อรญฺเญ วสนฺติยา ปุตฺเต จ อปสฺสนฺติยา ทุกฺขํ, อิทํ ตว มยา สทฺธึ อกถนํ มยฺหํ ตโต ทุกฺขตรํ. ตฺวญฺหิ มํ อคฺคิทฑฺฒํ ปฏิทหนฺโต วิย [Pg.345] ปปาตา ปติตํ ทณฺเฑน โปเถนฺโต วิย สลฺเลน วณํ วิชฺฌนฺโต วิย ตุณฺหีภาเวน กิลเมสิ. อิทญฺหิ เม หทยํ สลฺลวิทฺโธ ยถา วโณ ตเถว กมฺปติ เจว รุชติ จ. ‘‘สมฺปวิทฺโธ’’ติปิ ปาโฐ, สมฺปติวิทฺโธติ อตฺโถ. โอกฺกนฺตสนฺตํ มนฺติ อปคตชีวิตํ มํ. ทกฺขิสิ โน มตนฺติ เอตฺถ โน-กาโร นิปาตมตฺโต, มตํ มํ กาลสฺเสว ตฺวํ ปสฺสิสฺสสีติ อตฺโถ. Here, 'idaṃ tato dukkhataraṃ' (this is more painful than that) means: 'O lord Vessantara, the suffering I endure, banished from my kingdom, living in the forest, and not seeing my children—this your not speaking with me is more painful to me than that'. For you, by remaining silent, torment me like one pressing a burn with fire, like one striking with a stick one who has fallen from a precipice, like one piercing a wound with a dart. Indeed, my heart, like a wound pierced by a dart, both trembles and aches. The reading 'sampaviddho' is also found, meaning 'thoroughly pierced'. 'Okkantasantaṃ maṃ' means 'me, whose life has departed'. 'Dakkhisi no mataṃ' (you will see me dead) — here, the particle 'no' is merely a particle; the meaning is, 'you will see me dead in the morning'. อถ มหาสตฺโต ‘‘กกฺขฬกถาย นํ ปุตฺตโสกํ ชหาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อิมํ คาถมาห – Then the Great Being, thinking, 'I will make her abandon her grief for her children with harsh words,' spoke this verse: ๒๒๒๕. 2225. ‘‘นูน มทฺที วราโรหา, ราชปุตฺตี ยสสฺสินี; ปาโต คตาสิ อุญฺฉาย, กิมิทํ สายมาคตา’’ติ. Surely, Maddī, graceful one, glorious princess, you went out in the morning to gather gleanings; why is it you have returned in the evening? ตตฺถ กิมิทํ สายมาคตาติ ‘‘มทฺทิ, ตฺวํ อภิรูปา ปาสาทิกา, หิมวนฺเต จ นาม พหู วนจรกา ตาปสวิชฺชาธราทโย วิจรนฺติ. โก ชานาติ, กึ ภวิสฺสติ, กิญฺจิ ตยา กตํ, ตฺวํ ปาโตว คนฺตฺวา กิมิทํ สายมาคจฺฉสิ, ทหรกุมารเก โอหาย อรญฺญคติตฺถิโย นาม สสามิกิตฺถิโย เอวรูปา น โหนฺติ, ‘กา นุ โข เม ทารกานํ ปวตฺติ, กึ วา เม สามิโก จินฺเตสฺสตี’ติ เอตฺตกมฺปิ เต นาโหสิ. ตฺวํ ปาโตว คนฺตฺวา จนฺทาโลเกน อาคจฺฉสิ, มม ทุคฺคตภาวสฺเสเวส โทโส’’ติ ตชฺเชตฺวา วญฺเจตฺวา กเถสิ. Here, 'kimidaṃ sāyamāgatā' (what is this, coming back in the evening?) means: 'Maddī, you are beautiful and charming, and in the Himalayas, many forest wanderers, ascetics, and sky-dwellers roam about. Who knows what might happen? What have you been doing? You go out early in the morning and come back in the evening, what is this? Women who go into the forest, leaving behind young children, especially those with husbands, are not like this. Did it not even occur to you: "What might be happening to my children? What will my husband think?" You go out early in the morning and return by the light of the moon—this is the fault of my wretched state,' he said, scolding and deceiving her. สา ตสฺส กถํ สุตฺวา อาห – Having heard his words, she said: ๒๒๒๖. 2226. ‘‘นนุ ตฺวํ สทฺทมสฺโสสิ, เย สรํ ปาตุมาคตา; สีหสฺสปิ นทนฺตสฺส, พฺยคฺฆสฺส จ นิกุชฺชิตํ. "Did you not hear the sound of those who came to drink at the lake, of the roaring lion, and of the tiger's growl?" ๒๒๒๗. 2227. ‘‘อหุ ปุพฺพนิมิตฺตํ เม, วิจรนฺตฺยา พฺรหาวเน; ขณิตฺโต เม หตฺถา ปติโต, อุคฺคีวญฺจาปิ อํสโต. "An omen appeared to me while wandering in the great forest; my digging tool fell from my hand, and my carrying-pole also fell from my shoulder." ๒๒๒๘. 2228. ‘‘ตทาหํ พฺยถิตา ภีตา, ปุถุ กตฺวาน อญฺชลึ; สพฺพทิสา นมสฺสิสฺสํ, อปิ โสตฺถิ อิโต สิยา. "Then I, distressed and fearful, having folded my hands in reverence, paid homage to all directions, hoping that safety might come from this." ๒๒๒๙. 2229. ‘‘มา [Pg.346] เหว โน ราชปุตฺโต, หโต สีเหน ทีปินา; ทารกา วา ปรามฏฺฐา, อจฺฉโกกตรจฺฉิหิ. "May our prince not be killed by a lion or a leopard, nor may the children be seized by bears, wolves, or hyenas." ๒๒๓๐. 2230. ‘‘สีโห พฺยคฺโฆ จ ทีปิ จ, ตโย วาฬา วเน มิคา; เต มํ ปริยาวรุํ มคฺคํ, เตน สายมฺหิ อาคตา’’ติ. "The lion, the tiger, and the leopard—three fierce beasts in the forest—they blocked my path, and for that reason I arrived in the evening." ตตฺถ เย สรํ ปาตุมาคตาติ เย ปานียํ ปาตุํ อิมํ สรํ อาคตา. พฺยคฺฆสฺส จาติ พฺยคฺฆสฺส จ อญฺเญสํ หตฺถิอาทีนํ จตุปฺปทานญฺเจว สกุณสงฺฆสฺส จ นิกูชิตํ เอกนินฺนาทสทฺทํ กึ ตฺวํ น อสฺโสสีติ ปุจฺฉติ. โส ปน มหาสตฺเตน ปุตฺตานํ ทินฺนเวลาย สทฺโท อโหสิ. อหุ ปุพฺพนิมิตฺตํ เมติ เทว, อิมสฺส เม ทุกฺขสฺส อนุภวนตฺถาย ปุพฺพนิมิตฺตํ อโหสิ. อุคฺคีวนฺติ อํสกูเฏ ปจฺฉิลคฺคนกํ. ปุถูติ วิสุํ วิสุํ. สพฺพทิสา นมสฺสิสฺสนฺติ สพฺพา ทส ทิสา นมสฺสึ. มา เหว โนติ อมฺหากํ ราชปุตฺโต สีหาทีหิ หโต มา โหตุ, ทารกาปิ อจฺฉาทีหิ ปรามฏฺฐา มา โหนฺตูติ ปตฺถยนฺตี นมสฺสิสฺสํ. เต มํ ปริยาวรุํ มคฺคนฺติ สามิ เวสฺสนฺตร, อหํ ‘‘อิมานิ จ ภีสนกานิ มหนฺตานิ, ทุสฺสุปิโน จ เม ทิฏฺโฐ, อชฺช สกาลสฺเสว คมิสฺสามี’’ติ กมฺปมานา มูลผลาผลานิ อุปธาเรสึ, อถ เม ผลิตรุกฺขาปิ อผลา วิย อผลา จ ผลิโน วิย ทิสฺสนฺติ, กิจฺเฉน ผลาผลานิ คเหตฺวา คิริทฺวารํ สมฺปาปุณึ. อถ เต สีหาทโย มํ ทิสฺวา มคฺคํ ปฏิปาฏิยา รุมฺภิตฺวา อฏฺฐํสุ. เตน สายํ อาคตามฺหิ, ขมาหิ เม, สามีติ. There, 'those who came to drink at the lake' means 'those who came to this lake to drink water.' 'And of the tiger' means 'and of the tiger and other four-footed creatures like elephants, and the chirping of flocks of birds—a single resounding sound. Why did you not hear it?' he asks. But that sound occurred at the time the Great Being gave his children away. 'An omen appeared to me' means, 'My lord, an omen appeared for me to experience this suffering.' 'Uggīva' means 'that which is attached behind on the shoulder-blade.' 'Puthu' means 'separately, individually.' 'I will pay homage to all directions' means 'I paid homage to all ten directions.' 'May it not be so' means 'wishing, "May our prince not be killed by lions and such; may the children not be seized by bears and such," I paid homage.' 'They blocked my path' means, 'O lord Vessantara, I, trembling, thought, "These things are great and terrifying, and I have seen an ill omen; today I will go at the earliest time," and I gathered roots and fruits. Then even the fruit-bearing trees appeared to me as if barren, and the barren trees as if fruitful. With difficulty, having gathered fruits and roots, I reached the mountain pass. Then those lions and others, seeing me, blocked the path in succession and stood still. For that reason, I have come in the evening. Forgive me, my lord.'" มหาสตฺโต ตาย สทฺธึ เอตฺตกเมว กถํ วตฺวา ยาว อรุณุคฺคมนา น กิญฺจิ กเถสิ. ตโต ปฏฺฐาย มทฺที นานปฺปการกํ วิลปนฺตี อาห – The Great Being, having spoken only this much with her, said nothing more until the rising of the dawn. From then on, Maddī, lamenting in various ways, spoke: ๒๒๓๑. 2231. ‘‘อหํ ปติญฺจ ปุตฺเต จ, อาเจรมิว มาณโว; อนุฏฺฐิตา ทิวารตฺตึ, ชฏินี พฺรหฺมจารินี. "Like a young student attending to his teacher, I have attended to my husband and sons, diligent day and night, with matted hair, practicing the holy life." ๒๒๓๒. 2232. ‘‘อชินานิ ปริทหิตฺวา, วนมูลผลหาริยา; วิจรามิ ทิวารตฺตึ, ตุมฺหํ กามา หิ ปุตฺตกา. "Clad in animal hides, gathering roots and fruits from the forest, I wander day and night, for love of you, my children." ๒๒๓๓. 2233. ‘‘อหํ สุวณฺณหลิทฺทึ, อาภตํ ปณฺฑุเพลุวํ; รุกฺขปกฺกานิ จาหาสึ, อิเม โว ปุตฺต กีฬนา. "I brought golden turmeric and pale beluva fruit, and I brought ripe tree-fruits; these are your toys, my sons." ๒๒๓๔. 2234. ‘‘อิมํ [Pg.347] มูฬาลิวตฺตกํ, สาลุกํ จิญฺจเภทกํ; ภุญฺช ขุทฺเทหิ สํยุตฺตํ, สห ปุตฺเตหิ ขตฺติย. "Eat this coiled mūlāla root, this lotus root, and these water chestnuts, mixed with honey, O noble one, together with your sons." ๒๒๓๕. 2235. ‘‘ปทุมํ ชาลิโน เทหิ, กุมุทญฺจ กุมาริยา; มาลิเน ปสฺส นจฺจนฺเต, สิวิ ปุตฺตานิ อวฺหย. "Give the red lotus to Jālī, and the white water lily to the maiden; O wearer of garlands, behold them dancing—summon the children of Sivi." ๒๒๓๖. 2236. ‘‘ตโต กณฺหาชินายปิ, นิสาเมหิ รเถสภ; มญฺชุสฺสราย วคฺคุยา, อสฺสมํ อุปยนฺติยา. "Then, O bull among charioteers, listen also to Kaṇhājinā, sweet-voiced and charming, as she approaches the hermitage." ๒๒๓๗. 2237. ‘‘สมานสุขทุกฺขมฺหา, รฏฺฐา ปพฺพาชิตา อุโภ; อปิ สิวิ ปุตฺเต ปสฺเสสิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ. "We share the same joy and sorrow, and we both were exiled from the kingdom. O Sivi, do you see the children, Jālī and Kaṇhājinā, both?" ๒๒๓๘. 2238. ‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ นูน, พฺรหฺมจริยปรายเณ; อหํ โลเก อภิสฺสปึ, สีลวนฺเต พหุสฺสุเต; ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ’’ติ. "Surely I must have reviled ascetics and brahmins in the world who are devoted to the holy life, the virtuous and learned; for that reason, today I do not see my children, Jālī and Kaṇhājinā, both." ตตฺถ อาเจรมิว มาณโวติ วตฺตสมฺปนฺโน อนฺเตวาสิโก อาจริยํ วิย ปฏิชคฺคติ. อนุฏฺฐิตาติ ปาริจริยานุฏฺฐาเนน อนุฏฺฐิตา อปฺปมตฺตา หุตฺวา ปฏิชคฺคามิ. ตุมฺหํ กามาติ ตุมฺหากํ กาเมน ตุมฺเห ปตฺถยนฺตี. ปุตฺตกาติ กุมาเร อาลปนฺตี ปริเทวติ. สุวณฺณหลิทฺทินฺติ ปุตฺตกา อหํ ตุมฺหากํ นฺหาปนตฺถาย สุวณฺณวณฺณํ หลิทฺทึ ฆํสิตฺวา อาทาย อาคตา. ปณฺฑุเพลุวนฺติ กีฬนตฺถาย จ โว อิทํ สุวณฺณวณฺณํ เพลุวปกฺกํ มยา อาภตํ. รุกฺขปกฺกานีติ ตุมฺหากํ กีฬนตฺถาย อญฺญานิปิ มนาปานิ รุกฺขผลานิ อาหาสึ. อิเม โวติ ปุตฺตกา อิเม โว กีฬนาติ วทติ. มูฬาลิวตฺตกนฺติ มูฬาลกุณฺฑลกํ. สาลุกนฺติ อิทํ อุปฺปลาทิสาลุกมฺปิ เม พหุ อาภตํ. จิญฺจเภทกนฺติ สิงฺฆาฏกํ. ภุญฺชาติ อิทํ สพฺพํ ขุทฺทมธุนา สํยุตฺตํ ปุตฺเตหิ สทฺธึ ภุญฺชาหีติ ปริเทวติ. สิวิ ปุตฺตานิ อวฺหยาติ สามิ สิวิราช, ปณฺณสาลาย สยาปิตฏฺฐานโต สีฆํ ปุตฺตเก ปกฺโกสาหิ. อปิ สิวิ ปุตฺเต ปสฺเสสีติ สามิ สิวิราช, อปิ ปุตฺเต ปสฺสสิ, สเจ ปสฺสสิ, มม ทสฺเสหิ, กึ มํ อติวิย กิลเมสิ. อภิสฺสปินฺติ ตุมฺหากํ ปุตฺตธีตโร มา ปสฺสิตฺถาติ เอวํ นูน อกฺโกสินฺติ. There, 'like a student attending to his teacher' means 'a resident student endowed with good conduct attends to his teacher.' 'Diligent' means 'I attend, having become diligent and heedful in the performance of service.' 'For love of you' means 'desiring you out of love for you.' 'O children' means 'calling out to the boys, she laments.' 'Golden turmeric' means 'O children, for your bathing I have come, having brought ground, golden-colored turmeric.' 'Pale beluva fruit' means 'and for you to play with, this golden-colored ripe beluva fruit has been brought by me.' 'Ripe tree-fruits' means 'for you to play with, I have also brought other delightful tree-fruits.' 'These are yours' means 'she says, "Children, these are your toys."' 'Coiled mūlāla root' means 'a coiled mūlāla root.' 'Lotus root' means 'I have also brought much of this lotus root from water lilies and so on.' 'Water chestnuts' means 'the siṅghāṭaka fruit.' 'Eat' means 'she laments, "Eat all this, mixed with honey from small bees, together with the children."' 'Summon the children of Sivi' means 'Lord Sivirāja, quickly summon the children from their sleeping place in the leaf-hut.' 'Do you see the children of Sivi?' means 'Lord Sivirāja, do you see the children? If you see them, show them to me. Why do you torment me so much?' 'I have reviled' means 'Surely they curse me thus: "May you not see your sons and daughters."'" เอวํ [Pg.348] วิลปมานายปิ ตาย สทฺธึ มหาสตฺโต น กิญฺจิ กเถสิ. สา ตสฺมึ อกเถนฺเต กมฺปมานา จนฺทาโลเกน ปุตฺเต วิจินนฺตี เยสุ เยสุ ชมฺพุรุกฺขาทีสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, ตานิ ตานิ ปตฺวา ปริเทวนฺตี อาห – Even as she lamented thus, the Great Being spoke not a word to her. As he remained silent, she trembled and, searching for her children by the light of the moon, she came to each of the rose-apple trees and other places where they had formerly played, and lamenting, she said: ๒๒๓๙. 2239. ‘‘อิเม เต ชมฺพุกา รุกฺขา, เวทิสา สินฺทุวารกา; วิวิธานิ รุกฺขชาตานิ, เต กุมารา น ทิสฺสเร. "These are your rose-apple trees, vedisā and sinduvāraka plants; various kinds of trees are here, but those children are not to be seen." ๒๒๔๐. 2240. ‘‘อสฺสตฺถา ปนสา เจเม, นิคฺโรธา จ กปิตฺถนา; วิวิธานิ ผลชาตานิ, เต กุมารา น ทิสฺสเร. "Here are the sacred fig and jackfruit trees, the banyan and wood-apple trees; various kinds of fruits are here, but those children are not to be seen." ๒๒๔๑. 2241. ‘‘อิเม ติฏฺฐนฺติ อารามา, อยํ สีตูทกา นที; ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร. "These groves remain, this river with cool water, where they formerly played; but those children are not to be seen." ๒๒๔๒. 2242. ‘‘วิวิธานิ ปุปฺผชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต; ยานสฺสุ ปุพฺเพ ธารึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร. "There are various kinds of flowers on this mountain, which they formerly wore; but those children are not to be seen." ๒๒๔๓. 2243. ‘‘วิวิธานิ ผลชาตานิ, อสฺมึ อุปริปพฺพเต; ยานสฺสุ ปุพฺเพ ภุญฺชึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร. "There are various kinds of fruits on this mountain, which they formerly ate; but those children are not to be seen." ๒๒๔๔. 2244. ‘‘อิเม เต หตฺถิกา อสฺสา, พลิพทฺทา จ เต อิเม; เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร’’ติ. "These are your toy elephants, your horses, and these are your bulls, with which they formerly played; but those children are not to be seen." ตตฺถ อิเม เต หตฺถิกาติ สา ปพฺพตูปริ ทารเก อทิสฺวา ปริเทวมานา ตโต โอรุยฺห ปุน อสฺสมปทํ อาคนฺตฺวา ตตฺถ เต อุปธาเรนฺตี เตสํ กีฬนภณฺฑกานิ ทิสฺวา เอวมาห. There, 'these are your toy elephants' means: not seeing the children on the mountain, she lamented, and descending from there, she returned to the hermitage grounds. Searching for them there and seeing their playthings, she spoke thus. อถสฺสา ปริเทวนสทฺเทน เจว ปทสทฺเทน จ มิคปกฺขิโน จลึสุ. สา เต ทิสฺวา อาห – Then, at the sound of her lamentation and her footsteps, the beasts and birds stirred. Seeing them, she said: ๒๒๔๕. 2245. ‘‘อิเม สามา สโสลูกา, พหุกา กทลีมิคา; เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร. "Here are the sāmā deer, hares and owls, and many plantain-deer, with which they formerly played; but those children are not to be seen." ๒๒๔๖. 2246. ‘‘อิเม หํสา จ โกญฺจา จ, มยูรา จิตฺรเปขุณา; เยหิสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร’’ติ. "Here are swans and herons, and peacocks with variegated tail-feathers, with which they formerly played; but those children are not to be seen." ตตฺถ สามาติ ขุทฺทกา สามา สุวณฺณมิคา. สโสลูกาติ สสา จ อุลูกา จ. There, 'sāmā' means small sāmā, golden deer. 'Sasolūkā' means hares and owls. สา [Pg.349] อสฺสมปเท ปิยปุตฺเต อทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ปุปฺผิตวนฆฏํ ปวิสิตฺวา ตํ ตํ ฐานํ โอโลเกนฺตี อาห – She, not seeing her beloved sons in the hermitage, went out and entered a grove thick with flowering trees, and looking at this place and that, she said: ๒๒๔๗. 2247. ‘‘อิมา ตา วนคุมฺพาโย, ปุปฺผิตา สพฺพกาลิกา; ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร. "These are those forest thickets, ever in bloom, where those boys formerly played; they are not to be seen. ๒๒๔๘. 2248. ‘‘อิมา ตา โปกฺขรณี รมฺมา, จกฺกวากูปกูชิตา; มนฺทาลเกหิ สญฺฉนฺนา, ปทุมุปฺปลเกหิ จ; ยตฺถสฺสุ ปุพฺเพ กีฬึสุ, เต กุมารา น ทิสฺสเร’’ติ. "Here are those lovely lotus ponds, resounding with the calls of ruddy geese, covered with mandārava flowers, and with lotuses and water lilies, where those boys formerly played; they are not to be seen." ตตฺถ วนคุมฺพาโยติ วนฆฏาโย. There, 'vanagumbāyo' means forest thickets. สา กตฺถจิ ปิยปุตฺเต อทิสฺวา ปุน มหาสตฺตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ตํ ทุมฺมุขํ นิสินฺนํ ทิสฺวา อาห – Not seeing her beloved sons anywhere, she returned again to the Great Being, and seeing him sitting with a sad face, she said: ๒๒๔๙. 2249. ‘‘น เต กฏฺฐานิ ภินฺนานิ, น เต อุทกมาหฏํ; อคฺคิปิ เต น หาปิโต, กึ นุ มนฺโทว ฌายสิ. "Your firewood is not split, your water is not fetched, and your fire is not kindled. Why do you sit brooding as if you were dull?" ๒๒๕๐. 2250. ‘‘ปิโย ปิเยน สงฺคมฺม, สโม เม พฺยปหญฺญติ; ตฺยชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ’’ติ. "When beloved meets with beloved, my weariness is dispelled. Today I do not see my sons, both Jāli and Kaṇhājinā." ตตฺถ น หาปิโตติ น ชลิโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สามิ, ตฺวํ ปุพฺเพ กฏฺฐานิ ภินฺทสิ, อุทกํ อาหริตฺวา ฐเปสิ, องฺคารกปลฺเล อคฺคึ กโรสิ, อชฺช เตสุ เอกมฺปิ อกตฺวา กึ นุ มนฺโทว ฌายสิ, ตว กิริยา มยฺหํ น รุจฺจตีติ. ปิโย ปิเยนาติ เวสฺสนฺตโร มยฺหํ ปิโย, อิโต เม ปิยตโร นตฺถิ, อิมินา เม ปิเยน สงฺคมฺม สมาคนฺตฺวา ปุพฺเพ สโม เม พฺยปหญฺญติ ทุกฺขํ วิคจฺฉติ, อชฺช ปน เม อิมํ ปสฺสนฺติยาปิ โสโก น วิคจฺฉติ, กึ นุ โข การณนฺติ. ตฺยชฺชาติ โหตุ, ทิฏฺฐํ เม การณํ, เต อชฺช ปุตฺเต น ปสฺสามิ, เตน เม อิมํ ปสฺสนฺติยาปิ โสโก น วิคจฺฉตีติ. There, 'na hāpito' means not kindled. This is what is said: "Master, formerly you would split firewood, fetch water and set it down, and make a fire in the charcoal pit. Today, having done none of these things, why do you sit brooding as if you were dull? Your actions do not please me." 'Piyo piyena' means: "Vessantara is beloved to me; there is none more beloved to me than he. Having met and come together with this beloved one, formerly my weariness was dispelled and my suffering vanished. But today, even while seeing him, my sorrow does not vanish. What could be the reason?" 'Tyajja' means: "So be it, I have seen the reason. Today I do not see those sons, and for that reason, even while seeing him, my sorrow does not vanish." ตาย เอวํ วุตฺเตปิ มหาสตฺโต ตุณฺหีภูโตว นิสีทิ. สา ตสฺมึ อกเถนฺเต โสกสมปฺปิตา ปหฏกุกฺกุฏี วิย กมฺปมานา ปุน ปฐมํ วิจริตฏฺฐานานิ วิจริตฺวา มหาสตฺตสฺส สนฺติกํ ปจฺจาคนฺตฺวา อาห – Even when she spoke thus, the Great Being sat in silence. As he would not speak, she, overcome with grief, trembling like a wounded hen, wandered again through the places she had first searched, and having returned to the Great Being, she said: ๒๒๕๑. 2251. ‘‘น [Pg.350] โข โน เทว ปสฺสามิ, เยน เต นีหตา มตา; กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา. "Indeed, lord, I do not see by whom they were carried off or are dead; even the crows do not caw; surely my children are dead. ๒๒๕๒. 2252. ‘‘น โข โน เทว ปสฺสามิ, เยน เต นีหตา มตา; สกุณาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา’’ติ. "Indeed, lord, I do not see by whom they were carried off or are dead; even the birds do not cry out; surely my children are dead." ตตฺถ น โข โนติ เทว, น โข อมฺหากํ ปุตฺเต ปสฺสามิ. เยน เต นีหตาติ เกนจิ เตสํ นีหตภาวมฺปิ น ชานามีติ อธิปฺปาเยเนวมาห. Here, 'na kho no deva' means 'Indeed, lord, I do not see our children.' 'Yena te nīhatā' means 'I do not even know the state of their having been carried off by anyone'—with this intention she spoke thus. เอวํ วุตฺเตปิ มหาสตฺโต น กิญฺจิ กเถสิเยว. สา ปุตฺตโสเกน ผุฏฺฐา ปุตฺเต อุปธาเรนฺตี ตติยมฺปิ ตานิ ตานิ ฐานานิ วาตเวเคน วิจริ. ตาย เอกรตฺตึ วิจริตฏฺฐานํ ปริคฺคยฺหมานํ ปนฺนรสโยชนมตฺตํ อโหสิ. อถ รตฺติ วิภาสิ, อรุโณทโย ชาโต. สา ปุน คนฺตฺวา มหาสตฺตสฺส สนฺติเก ฐิตา ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Even when this was said, the Great Being said nothing at all. She, afflicted by grief for her children, thinking of her sons, wandered a third time through those same places with the speed of the wind. The area she wandered that single night, when measured, was about fifteen leagues. Then the night grew bright, and dawn arose. She went again and stood near the Great Being, lamenting. The Teacher, revealing this matter, said: ๒๒๕๓. 2253. ‘‘สา ตตฺถ ปริเทวิตฺวา, ปพฺพตานิ วนานิ จ; ปุนเทวสฺสมํ คนฺตฺวา, โรทิ สามิกสนฺติเก. "She, having lamented there through mountains and forests, and having gone again to the hermitage, wept in her husband’s presence. ๒๒๕๔. 2254. ‘‘น โข โน เทว ปสฺสามิ, เยน เต นีหตา มตา; กาโกลาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา. "Indeed, lord, I do not see by whom they were carried off or are dead; even the crows do not caw; surely my children are dead. ๒๒๕๕. 2255. ‘‘น โข โน เทว ปสฺสามิ, เยน เต นีหตา มตา; สกุณาปิ น วสฺสนฺติ, มตา เม นูน ทารกา. "Indeed, lord, I do not see by whom they were carried off or are dead; even the birds do not cry out; surely my children are dead. ๒๒๕๖. 2256. ‘‘นุ โข โน เทว ปสฺสามิ, เยน เต นีหตา มตา; วิจรนฺตี รุกฺขมูเลสุ, ปพฺพเตสุ คุหาสุ จ. "Now indeed, lord, I do not see by whom they were carried off or are dead, though I wander among the roots of trees, on mountains, and in caves. ๒๒๕๗. 2257. ‘‘อิติ มทฺที วราโรหา, ราชปุตฺตี ยสสฺสินี; พาหา ปคฺคยฺห กนฺทิตฺวา, ตตฺเถว ปติตา ฉมา’’ติ. "Thus Maddī, of excellent form, the glorious princess, raising her arms and weeping, fell right there upon the ground." ตตฺถ สามิกสนฺติเกติ ภิกฺขเว, สา มทฺที ตตฺถ วงฺกปพฺพตกุจฺฉิยํ สานุปพฺพตานิ วนานิ จ วิจรนฺตี ปริเทวิตฺวา ปุน คนฺตฺวา สามิกํ นิสฺสาย ตสฺส สนฺติเก ฐิตา ปุตฺตานํ อตฺถาย โรทิ, ‘‘น โข โน’’ติอาทีนิ วทนฺตี [Pg.351] ปริเทวีติ อตฺโถ. อิติ มทฺที วราโรหาติ ภิกฺขเว, เอวํ สา อุตฺตมรูปธรา วราโรหา มทฺที รุกฺขมูลาทีสุ วิจรนฺตี ทารเก อทิสฺวา ‘‘นิสฺสํสยํ มตา ภวิสฺสนฺตี’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทิตฺวา ตตฺเถว เวสฺสนฺตรสฺส ปาทมูเล ฉินฺนสุวณฺณกทลี วิย ฉมายํ ปติ. Here, 'in her husband’s presence' means this: monks, that Maddī, having lamented while wandering there in the hollow of Vaṅka Mountain and through the forests with their foothills, went again, and relying on her husband, stood in his presence and wept for the sake of her children, lamenting and saying, 'Indeed, we do not,' and so forth. 'Thus Maddī, of excellent form' means this: monks, in this way, that Maddī, of supreme beauty, of excellent form, wandering at the roots of trees and so forth, not seeing the children, thinking, 'Without a doubt, they must be dead,' raised her arms and wept, and right there at Vessantara’s feet, she fell upon the ground like a golden banana plant that had been cut down. อถ มหาสตฺโต ‘‘มตา มทฺที’’ติ สญฺญาย กมฺปมาโน ‘‘อฏฺฐาเน ปเทเส มตา มทฺที. สเจ หิสฺสา เชตุตฺตรนคเร กาลกิริยา อภวิสฺส, มหนฺโต ปริวาโร อภวิสฺส, ทฺเว รฏฺฐานิ จเลยฺยุํ. อหํ ปน อรญฺเญ เอกโกว, กึ นุ โข กริสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนพลวโสโกปิ สตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ชานิสฺสามิ ตาวา’’ติ อุฏฺฐาย ตสฺสา หทเย หตฺถํ ฐเปตฺวา สนฺตาปปวตฺตึ ญตฺวา กมณฺฑลุนา อุทกํ อาหริตฺวา สตฺต มาเส กายสํสคฺคํ อนาปนฺนปุพฺโพปิ พลวโสเกน ปพฺพชิตภาวํ สลฺลกฺเขตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ตสฺสา สีสํ อุกฺขิปิตฺวา อูรูสุ ฐเปตฺวา อุทเกน ปริปฺโผสิตฺวา มุขญฺจ หทยญฺจ ปริมชฺชนฺโต นิสีทิ. มทฺทีปิ โข โถกํ วีตินาเมตฺวา สตึ ปฏิลภิตฺวา หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา อุฏฺฐาย มหาสตฺตํ วนฺทิตฺวา ‘‘สามิ เวสฺสนฺตร, ทารกา เต กุหึ คตา’’ติ อาห. ‘‘เทวิ, เอกสฺส พฺราหฺมณสฺส ทาสตฺถาย ทินฺนา’’ติ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then the Great Being, trembling with the thought, 'Maddī is dead,' reflected: 'Maddī has died in an unsuitable place. If her death had occurred in the city of Jetuttara, there would have been a great retinue, and two kingdoms would have been stirred. But I am all alone in the forest—what shall I do?' Though overcome by intense grief, he established mindfulness and thought, 'First, I shall find out.' Rising, he placed his hand on her heart and, perceiving the continuing warmth, he fetched water with his water pot. Though he had not previously come into physical contact with her for seven months, he was now unable, due to his intense grief, to be mindful of his state as a renunciant. With eyes full of tears, he lifted her head, placed it on his lap, sprinkled her with water, and sat wiping her face and heart. After a short while, Maddī regained mindfulness, re-established her sense of shame and fear of wrongdoing, and rising, she paid homage to the Great Being and asked, 'Lord Vessantara, where have your children gone?' 'My queen, they were given to a certain brahmin for the purpose of slavery.' The Teacher, revealing this matter, said: ๒๒๕๘. 2258. ‘‘ตมชฺฌปตฺตํ ราชปุตฺตึ, อุทเกนาภิสิญฺจถ; อสฺสตฺถํ นํ วิทิตฺวาน, อถ นํ เอตทพฺรวี’’ติ. "He sprinkled with water that princess who had been overcome; and knowing her to be revived, he then spoke these words to her." ตตฺถ อชฺฌปตฺตนฺติ อตฺตโน สนฺติกํ ปตฺตํ, ปาทมูเล ปติตฺวา วิสญฺญิภูตนฺติ อตฺโถ. เอตทพฺรวีติ เอตํ ‘‘เอกสฺส เม พฺราหฺมณสฺส ทาสตฺถาย ทินฺนา’’ติ วจนํ อพฺรวิ. Here, 'ajjhapattam' means having reached his presence; the meaning is, having fallen at his feet and become unconscious. 'Etadabravī' means he spoke this statement: 'They were given by me to a certain brahmin for the purpose of slavery.' ตโต ตาย ‘‘เทว, ปุตฺเต พฺราหฺมณสฺส ทตฺวา มม สพฺพรตฺตึ ปริเทวิตฺวา วิจรนฺติยา กึ นาจิกฺขสี’’ติ วุตฺเต มหาสตฺโต อาห – Then, when she said, 'Lord, after you gave the children to the brahmin, why did you not tell me while I was wandering and lamenting all night?' the Great Being replied: ๒๒๕๙. 2259. ‘‘อาทิเยเนว เต มทฺทิ, ทุกฺขํ นกฺขาตุมิจฺฉิสํ; ทลิทฺโท ยาจโก วุฑฺโฒ, พฺราหฺมโณ ฆรมาคโต. "Maddī, from the very beginning, I did not wish to tell you of this sorrow. A poor, old, mendicant brahmin came to our home. ๒๒๖๐. 2260. ‘‘ตสฺส [Pg.352] ทินฺนา มยา ปุตฺตา, มทฺทิ มา ภายิ อสฺสส; มํ ปสฺส มทฺทิ มา ปุตฺเต, มา พาฬฺหํ ปริเทวสิ; ลจฺฉาม ปุตฺเต ชีวนฺตา, อโรคา จ ภวามเส. "To him the children were given by me, Maddī; do not fear, take comfort. Look at me, Maddī, not at the children; do not lament excessively. We shall get our children back alive, and we shall be healthy. ๒๒๖๑. 2261. ‘‘ปุตฺเต ปสุญฺจ ธญฺญญฺจ, ยญฺจ อญฺญํ ฆเร ธนํ; ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ, ทิสฺวา ยาจกมาคตํ; อนุโมทาหิ เม มทฺทิ, ปุตฺตเก ทานมุตฺตม’’นฺติ. "Children, cattle, and grain, and whatever other wealth is in the house—a good person should give a gift upon seeing a mendicant who has come. Rejoice with me, Maddī, in this supreme gift of our children." ตตฺถ อาทิเยเนวาติ อาทิเกเนว. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ เต อหํ อาทิโตว ตมตฺถํ อาจิกฺขิสฺสํ, ตโต ตว โสกํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺติยา หทยํ ผเลยฺย, ตสฺมา อาทิเกเนว เต มทฺทิ ทุกฺขํ น อกฺขาตุํ อิจฺฉิสฺสนฺติ. ฆรมาคโตติ อิมํ อมฺหากํ วสนฏฺฐานํ อาคโต. อโรคา จ ภวามเสติ ยถา ตถา มยํ อโรคา โหม, ชีวมานา อวสฺสํ ปุตฺเต พฺราหฺมเณน นีเตปิ ปสฺสิสฺสาม. ยญฺจ อญฺญนฺติ ยญฺจ อญฺญํ ฆเร สวิญฺญาณกํ ธนํ. ทชฺชา สปฺปุริโส ทานนฺติ สปฺปุริโส อุตฺตมตฺถํ ปตฺเถนฺโต อุรํ ภินฺทิตฺวา หทยมํสมฺปิ คเหตฺวา ทานํ ทเทยฺยาติ. Herein, 'ādiyenevāti' means 'from the very beginning.' This is said: 'If I were to explain that matter to you from the very start, your heart would burst, being unable to bear the sorrow. Therefore, Maddī, I did not wish to tell you about the suffering from the beginning.' 'He has come home' means 'he has come to this our dwelling place.' 'May we be free from illness' means 'in whatever way we may be free from illness. As long as we live, we will surely see our sons even if they have been taken by the brahmin.' 'And whatever else' refers to 'whatever other sentient wealth is in the house.' 'A noble person gives gifts' means 'a noble person, desiring the highest attainment, would even tear open his chest, take out the flesh of his heart, and give it as a gift.' มทฺที อาห – Maddī said: ๒๒๖๒. 2262. ‘‘อนุโมทามิ เต เทว, ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ; ทตฺวา จิตฺตํ ปสาเทหิ, ภิยฺโย ทานํ ทโท ภว. “I rejoice in you, O king, for the supreme gift of your children. Having given, gladden your heart; may you be one who gives even more.” ๒๒๖๓. 2263. ‘‘โย ตฺวํ มจฺเฉรภูเตสุ, มนุสฺเสสุ ชนาธิป; พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน’’ติ. “You, O lord of men, amidst human beings who are full of stinginess, gave a gift to the brahmin, O increaser of the Sivi kingdom.” ตตฺถ อนุโมทามิ เตติ ทส มาเส กุจฺฉิยา ธาเรตฺวา ทิวสสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ นฺหาเปตฺวา ปาเยตฺวา โภเชตฺวา อุเร นิปชฺชาเปตฺวา ปฏิชคฺคิตปุตฺตเกสุ โพธิสตฺเตน ทินฺเนสุ สยํ ปุตฺตทานํ อนุโมทนฺตี เอวมาห. อิมินา การเณน ชานิตพฺพํ ‘‘ปิตาว ปุตฺตานํ สามิโก’’ติ. ภิยฺโย ทานํ ทโท ภวาติ มหาราช, อุตฺตริปิ ปุนปฺปุนํ ทานํ ทายโกว โหหิ, ‘‘สุทินฺนํ เม ทาน’’นฺติ จิตฺตํ ปสาเทหิ, โย ตฺวํ มจฺเฉรภูเตสุ สตฺเตสุ ปิยปุตฺเต อทาสีติ. Herein, 'I rejoice in you' means: she herself, rejoicing in the gift of her sons, spoke thus about the sons she had carried in her womb for ten months, bathed two or three times a day, given drink, fed, laid upon her breast, and cared for, who were given away by the Bodhisatta. By this reason, it should be known: 'The father is indeed the master of his sons.' 'May you be one who gives even more' means: 'O great king, hereafter also, again and again, be a giver of gifts. Gladden your mind with the thought, “My gift is well-given,” for you have given your beloved sons amidst beings who are full of stinginess.' เอวํ [Pg.353] วุตฺเต มหาสตฺโต ‘‘มทฺทิ, กินฺนาเมตํ กเถสิ, สเจ หิ มยา ปุตฺเต ทตฺวา จิตฺตํ ปสาเทตุํ นาภวิสฺส, อิมานิ ปน เม อจฺฉริยานิ น ปวตฺเตยฺยุ’’นฺติ วตฺวา สพฺพานิ ปถวินินฺนาทาทีนิ กเถสิ. ตโต มทฺที ตานิ อจฺฉริยานิ กิตฺเตตฺวา ทานํ อนุโมทนฺตี อาห – When this was said, the Great Being replied, “Maddī, why do you speak thus? If, after giving away my children, it had not been for the gladdening of my heart, these marvels would not have occurred.” Having said this, he recounted all the wonders, beginning with the resounding of the earth. Then Maddī, extolling those marvels and rejoicing in the gift, said: ๒๒๖๔. 2264. ‘‘นินฺนาทิตา เต ปถวี, สทฺโท เต ติทิวงฺคโต; สมนฺตา วิชฺชุตา อาคุํ, คิรีนํว ปติสฺสุตา’’ติ. “The earth resounded for you; your sound reached the heavens. Lightning flashed all around, like echoes from the mountains.” ตตฺถ วิชฺชุตา อาคุนฺติ อกาลวิชฺชุลตา หิมวนฺตปเทเส สมนฺตา นิจฺฉรึสุ. คิรีนํว ปติสฺสุตาติ คิรีนํ ปติสฺสุตสทฺทา วิย วิรวา อุฏฺฐหึสุ. Herein, 'lightning flashed' means untimely lightning flashes issued forth all around in the region of the Himalayas. 'Like echoes from the mountains' means cries arose like the echoing sounds of mountains. ๒๒๖๕. 2265. ‘‘ตสฺส เต อนุโมทนฺติ, อุโภ นารทปพฺพตา; อินฺโท จ พฺรหฺมา ปชาปติ, โสโม ยโม เวสฺสวโณ; สพฺเพ เทวานุโมทนฺติ, ตาวตึสา สอินฺทกา. “Both Nārada and Pabbata rejoice in you; Indra and Brahmā, Pajāpati, Soma, Yama, and Vessavaṇa—all the Tāvatiṃsa gods, together with Indra, rejoice.” ๒๒๖๖. 2266. ‘‘อิติ มทฺที วราโรหา, ราชปุตฺตี ยสสฺสินี; เวสฺสนฺตรสฺส อนุโมทิ, ปุตฺตเก ทานมุตฺตม’’นฺติ. “Thus Maddī, the noble lady, the glorious princess, rejoiced in Vessantara’s supreme gift of his sons.” ตตฺถ อุโภ นารทปพฺพตาติ อิเมปิ ทฺเว เทวนิกายา อตฺตโน วิมานทฺวาเร ฐิตาว ‘‘สุทินฺนํ เต ทาน’’นฺติ อนุโมทนฺติ. ตาวตึสา สอินฺทกาติ อินฺทเชฏฺฐกา ตาวตึสาปิ เทวา เต ทานํ อนุโมทนฺตีติ. Herein, 'both Nārada and Pabbata' means these two groups of deities, standing at the entrances of their celestial mansions, rejoice, saying, 'Well given is your gift.' 'The Tāvatiṃsa with Indra' means the Tāvatiṃsa gods, who have Indra as their chief, also rejoice in your gift. เอวํ มหาสตฺเตน อตฺตโน ทาเน วณฺณิเต ตเมวตฺถํ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘มหาราช เวสฺสนฺตร, สุทินฺนํ นาม เต ทาน’’นฺติ มทฺทีปิ ตเถว ทานํ วณฺณยิตฺวา อนุโมทมานา นิสีทิ. เตน สตฺถา ‘‘อิติ มทฺที วราโรหา’’ติ คาถมาห. Thus, when the Great Being had praised his own giving, turning the matter around, Maddī also, praising the gift in the same way and rejoicing, sat down, saying, 'Great King Vessantara, your gift is indeed well given.' Therefore, the Teacher spoke this verse: 'Thus Maddī, the noble lady...' มทฺทีปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The Commentary on the Maddī Chapter is concluded. สกฺกปพฺพวณฺณนา The Commentary on the Sakka Chapter เอวํ [Pg.354] เตสุ อญฺญมญฺญํ สมฺโมทนียํ กถํ กเถนฺเตสุ สกฺโก จินฺเตสิ ‘‘อยํ เวสฺสนฺตโร ราชา หิยฺโย ชูชกสฺส ปถวึ อุนฺนาเทตฺวา ทารเก อทาสิ, อิทานิ ตํ โกจิ หีนปุริโส อุปสงฺกมิตฺวา สพฺพลกฺขณสมฺปนฺนํ มทฺทึ ยาจิตฺวา ราชานํ เอกกํ กตฺวา มทฺทึ คเหตฺวา คจฺเฉยฺย, ตโต เอส อนาโถ นิปฺปจฺจโย ภเวยฺย. อหํ พฺราหฺมณวณฺเณน นํ อุปสงฺกมิตฺวา มทฺทึ ยาจิตฺวา ปารมิกูฏํ คาหาเปตฺวา กสฺสจิ อวิสฺสชฺชิยํ กตฺวา ปุน นํ ตสฺเสว ทตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ. โส สูริยุคฺคมนเวลาย ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – While they were conversing pleasantly with one another, Sakka thought: “This King Vessantara yesterday gave his children to the brahmin Jūjaka, causing the earth to resound. Now, if some lowly person were to approach him and ask for Maddī, who is endowed with all auspicious marks, he might take Maddī away, leaving the king all alone. Then he would become helpless and without support. I will approach him in the guise of a brahmin, ask for Maddī, cause him to reach the pinnacle of the perfections, and then, making her unable to be given to anyone else, I will return her to him and depart.” At sunrise, he went into his presence. To illuminate this matter, the Teacher said: ๒๒๖๗. 2267. ‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ; สกฺโก พฺราหฺมณวณฺเณน, ปาโต เตสํ อทิสฺสถา’’ติ. “Then, at the end of the night, toward the rising of the sun, Sakka, in the guise of a brahmin, appeared to them in the morning.” ตตฺถ ปาโต เตสํ อทิสฺสถาติ ปาโตว เนสํ ทฺวินฺนมฺปิ ชนานํ ปญฺญายมานรูโป ปุรโต อฏฺฐาสิ, ฐตฺวา จ ปน ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห – Herein, “appeared to them in the morning” means that at dawn he stood before both of them, his form made visible. And standing there, offering a friendly greeting, he said: ๒๒๖๘. 2268. ‘‘กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ, กจฺจิ โภโต อนามยํ; กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ, กจฺจิ มูลผลา พหู. “Are you well, sir? Are you free from illness? Do you sustain yourselves by gleaning? Are roots and fruits plentiful? ๒๒๖๙. 2269. ‘‘กจฺจิ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, กจฺจิ หึสา น วิชฺชตี’’ติ. “Are gadflies and mosquitoes few, and likewise creeping things? In this forest teeming with beasts of prey, is there no harm?” มหาสตฺโต อาห – The Great Being said: ๒๒๗๐. 2270. ‘‘กุสลญฺเจว โน พฺรหฺเม, อโถ พฺรหฺเม อนามยํ; อโถ อุญฺเฉน ยาเปม, อโถ มูลผลา พหู. “We are well, brahmin, and also, brahmin, free from illness. We sustain ourselves by gleaning, and roots and fruits are plentiful. ๒๒๗๑. 2271. ‘‘อโถ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, หึสา มยฺหํ น วิชฺชติ. “Also, gadflies and mosquitoes are few, and likewise creeping things. In this forest teeming with beasts of prey, there is no harm to me. ๒๒๗๒. 2272. ‘‘สตฺต โน มาเส วสตํ, อรญฺเญ ชีวโสกินํ; อิทํ ทุติยํ ปสฺสาม, พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ; อาทาย เวฬุวํ ทณฺฑํ, ธาเรนฺตํ อชินกฺขิปํ. “For seven months we have lived in the forest, grieving while yet alive. This is the second time we have seen a brahmin of divine appearance, carrying a bamboo staff and wearing an antelope-skin cloak. ๒๒๗๓. 2273. ‘‘สฺวาคตํ [Pg.355] เต มหาพฺรหฺเม, อโถ เต อทุราคตํ; อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต. “Welcome to you, great brahmin, and your arrival is a good one. Please enter, venerable sir, and wash your feet. ๒๒๗๔. 2274. ‘‘ตินฺทุกานิ ปิยาลานิ, มธุเก กาสุมาริโย; ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช พฺรหฺเม วรํ วรํ. “Tinduka fruits, piyāla fruits, madhuka and kāsumāriya fruits, and other small fruits—eat the best of them, O brahmin. ๒๒๗๕. 2275. ‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา; ตโต ปิว มหาพฺรหฺเม, สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสี’’ติ. “This cool water, too, was brought from a mountain cavern. Drink of it, great brahmin, if you so desire.” เอวํ เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา มหาสตฺโต – Having thus exchanged friendly greetings with him, the Great Being asked: ๒๒๗๖. 2276. ‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา ปน เหตุนา; อนุปฺปตฺโต พฺรหารญฺญํ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. – “Now, for what reason, on what account, have you come to this great forest? Tell me this, as you are asked.” อาคมนการณํ ปุจฺฉิ. อถ นํ สกฺโก ‘‘มหาราช, อหํ มหลฺลโก, อิธาคจฺฉนฺโต ตว ภริยํ มทฺทึ ยาจิตุํ อาคโต, ตํ เม เทหี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห – He inquired about the reason for his coming. Then Sakka, saying to him, “Great king, I am an old man. I have come here to ask for your wife Maddī. Give her to me,” spoke this verse: ๒๒๗๗. 2277. ‘‘ยถา วาริวโห ปูโร, สพฺพกาลํ น ขียติ; เอวํ ตํ ยาจิตาคจฺฉึ, ภริยํ เม เทหิ ยาจิโต’’ติ. “Just as a full river is never exhausted at any time, so I have come to you to beg. Give me your wife, as you are asked.” เอวํ วุตฺเต มหาสตฺโต ‘‘หิยฺโย เม พฺราหฺมณสฺส ทารกา ทินฺนา, อรญฺเญ เอกโก หุตฺวา กถํ เต มทฺทึ ทสฺสามี’’ติ อวตฺวา ปสาริตหตฺเถ สหสฺสตฺถวิกํ ฐเปนฺโต วิย อสชฺชิตฺวา อพชฺฌิตฺวา อโนลีนมานโส หุตฺวา คิรึ อุนฺนาเทนฺโต อิมํ คาถมาห – When this was said, the Great Being, without saying, “Yesterday I gave my children to a brahmin, and now I am alone in the forest—how can I give you Maddī?” as if placing a purse of a thousand pieces in an outstretched hand, unhesitatingly, unfalteringly, with an unyielding mind, making the mountain resound, spoke this verse: ๒๒๗๘. 2278. ‘‘ททามิ น วิกมฺปามิ, ยํ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ; สนฺตํ นปฺปฏิคุยฺหามิ, ทาเน เม รมตี มโน’’ติ. “I give without wavering, brahmin, whatever you ask of me. I do not hide what I have; my mind delights in giving.” ตตฺถ สนฺตํ นปฺปฏิคุยฺหามีติ สํวิชฺชมานํ น คุยฺหามิ. Here, “I do not hide what I have” means I do not hide what is existing. เอวญฺจ ปน วตฺวา สีฆเมว กมณฺฑลุนา อุทกํ อาหริตฺวา อุทกํ หตฺเถ ปาเตตฺวา ปิยภริยํ พฺราหฺมณสฺส อทาสิ. ตงฺขเณเยว เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการานิ สพฺพานิ อจฺฉริยานิ ปาตุรเหสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having said this, he quickly fetched water with the water-pot, poured water into the brahmin's hand, and gave his beloved wife to the brahmin. At that very moment, all the marvelous events of the type described below manifested. The Teacher, revealing that meaning, said: ๒๒๗๙. 2279. ‘‘มทฺทึ [Pg.356] หตฺเถ คเหตฺวาน, อุทกสฺส กมณฺฑลุํ; พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน. “Taking Maddī by the hand, with the water-pot, the increaser of the Sivi kingdom gave the gift to the brahmin.” ๒๒๘๐. 2280. ‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ; มทฺทึ ปริจฺจชนฺตสฺส, เมทนี สมฺปกมฺปถ. “Then there was that which was frightening, then there was that which was hair-raising; as he was giving up Maddī, the earth trembled.” ๒๒๘๑. 2281. ‘‘เนวสฺส มทฺที ภากุฏิ, น สนฺธียติ น โรทติ; เปกฺขเตวสฺส ตุณฺหี สา, เอโส ชานาติ ยํ วร’’นฺติ. “Maddī neither frowned at him, nor was she distressed, nor did she weep; silently she only looked at him, thinking, ‘He knows what is best.’” ตตฺถ อทา ทานนฺติ ‘‘อมฺโภ พฺราหฺมณ, มทฺทิโต เม สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปิยตรํ, อิทํ เม ทานํ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิเวธสฺส ปจฺจโย โหตู’’ติ วตฺวา ทานํ อทาสิ วุตฺตมฺปิ เจตํ – Here, “he gave a gift” means: “O brahmin, dearer to me than Maddī by a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold is the knowledge of omniscience itself. May this gift of mine be a condition for the realization of the knowledge of omniscience.” Having said this, he gave the gift. And this was also said: ‘‘ชาลึ กณฺหาชินํ ธีตํ, มทฺทึ เทวึ ปติพฺพตํ; จชมาโน น จินฺเตสึ, โพธิยาเยว การณา. “Jāli, my daughter Kaṇhājina, and Queen Maddī, the devoted wife; giving them up, I did not hesitate, for the sake of awakening alone.” ‘‘น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺที เทวี น เทสฺสิยา; สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ. (จริยา. ๑.๑๑๘-๑๑๙); “My two sons were not hateful to me, nor was Queen Maddī hateful. Omniscience is dear to me; therefore, I gave those who were dear.” (Cariyāpiṭaka 1.9.56-57) ตตฺถ สมฺปกมฺปถาติ ปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา กมฺปิตฺถ. เนวสฺส มทฺที ภากุฏีติ ภิกฺขเว, ตสฺมึ ขเณ มทฺที ‘‘มํ มหลฺลกสฺส พฺราหฺมณสฺส ราชา เทตี’’ติ โกธวเสน ภากุฏิปิ นาโหสิ. น สนฺธียติ น โรทตีติ เนว มงฺกุ อโหสิ, น อกฺขีนิ ปูเรตฺวา โรทติ, อถ โข ตุณฺหี สา หุตฺวา ‘‘มาทิสํ อิตฺถิรตนํ ททมาโน น นิกฺการณา ทสฺสติ, เอโส ยํ วรํ, ตํ ชานาตี’’ติ ผุลฺลปทุมวณฺณํ อสฺส มุขํ เปกฺขเตว, โอโลกยมานาว ฐิตาติ อตฺโถ. Here, “the earth trembled” means the earth shook to its watery limits. Here, “Maddī neither frowned at him” means, bhikkhus, at that moment Maddī did not frown out of anger, thinking, “The king is giving me to this old brahmin.” “Nor was she distressed, nor did she weep” means she was neither sullen nor did she weep, filling her eyes with tears. Instead, remaining silent, she thought, “One who gives a jewel of a woman such as me will not give her without a reason; he knows what is best.” She just watched his face, which was like a blooming lotus, standing and gazing intently—this is the meaning. อถ มหาสตฺโต ‘‘กีทิสา มทฺที’’ติ ตสฺสา มุขํ โอโลเกสิ. สาปิ ‘‘สามิ กึ มํ โอโลเกสี’’ติ วตฺวา สีหนาทํ นทนฺตี อิมํ คาถมาห – Then the Great Being looked at her face, thinking, “What sort of person is Maddī?” And she, saying, “Why do you look at me, my lord?” uttered a lion's roar and spoke this verse: ๒๒๘๒. 2282. ‘‘โกมารี ยสฺสาหํ ภริยา, สามิโก มม อิสฺสโร; ยสฺสิจฺเฉ ตสฺส มํ ทชฺชา, วิกฺกิเณยฺย หเนยฺย วา’’ติ. “I, who am his wife from maidenhood, my husband is my lord; to whomever he wishes, he may give me, sell me, or slay me.” ตตฺถ [Pg.357] โกมารี ยสฺสาหํ ภริยาติ อหํ ยสฺส ตว ทหริกา ภริยา, โส ตฺวญฺเญว มม อิสฺสโร สามิโก. ยสฺสิจฺเฉ ตสฺสาติ อิสฺสโร จ นาม ทาสึ มํ ยสฺส ทาตุํ อิจฺเฉยฺย, ตสฺส ทเทยฺย. วิกฺกิเณยฺย วาติ ธเนน วา อตฺเถ สติ วิกฺกิเณยฺย, มํเสน วา อตฺเถ สติ หเนยฺย, ตสฺมา ยํ โว รุจฺจติ, ตํ กโรถ, นาหํ กุชฺฌามีติ. Here, “I am his wife from maidenhood” means: “I am your young wife, and you alone are my lord and master.” “To whomever he wishes” means that a lord may give me, his slave-woman, to whomever he wishes. “Or he may sell me” means he may sell me if there is a need for wealth, or he may kill me if there is a need for flesh. Therefore, whatever pleases you, do that. I shall not be angry. สกฺโก เตสํ ปณีตชฺฌาสยตํ วิทิตฺวา ถุตึ อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Sakka, having known their excellent intention, offered praise. The Teacher, revealing that meaning, said: ๒๒๘๓. 2283. ‘‘เตสํ สงฺกปฺปมญฺญาย, เทวินฺโท เอตทพฺรวิ; สพฺเพ ชิตา เต ปจฺจูหา, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา. “Knowing their intention, the king of gods said this: ‘All obstacles are conquered by you, both those that are divine and those that are human.’” ๒๒๘๔. 2284. ‘‘นินฺนาทิตา เต ปถวี, สทฺโท เต ติทิวงฺคโต; สมนฺตา วิชฺชุตา อาคุํ, คิรีนํว ปติสฺสุตา. “The earth was made to resound by you, your sound reached the triple heaven. Lightnings flashed on all sides, like the echoes from the mountains.” ๒๒๘๕. 2285. ‘‘ตสฺส เต อนุโมทนฺติ, อุโภ นารทปพฺพตา; อินฺโท จ พฺรหฺมา ปชาปติ, โสโม ยโม เวสฺสวโณ; สพฺเพ เทวานุโมทนฺติ, ทุกฺกรญฺหิ กโรติ โส. “Both Nārada and Pabbata rejoice in that deed of yours; Indra, Brahmā, Pajāpati, Soma, Yama, and Vessavaṇa—all the gods rejoice, for he does what is difficult to do.” ๒๒๘๖. 2286. ‘‘ทุทฺททํ ททมานานํ, ทุกฺกรํ กมฺม กุพฺพตํ; อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ, สตํ ธมฺโม ทุรนฺนโย. “Giving what is hard to give, doing a deed that is difficult—the unrighteous do not imitate this; the Dhamma of the virtuous is hard to follow.” ๒๒๘๗. 2287. ‘‘ตสฺมา สตญฺจ อสตํ, นานา โหติ อิโต คติ; อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ, สนฺโต สคฺคปรายณา. “Therefore, for the virtuous and the unvirtuous, the destination hereafter is different: the unvirtuous go to hell, while the virtuous are bound for heaven.” ๒๒๘๘. 2288. ‘‘ยเมตํ กุมาเร อทา, ภริยํ อทา วเน วสํ; พฺรหฺมยานมโนกฺกมฺม, สคฺเค เต ตํ วิปจฺจตู’’ติ. “That you gave your children and your wife while dwelling in the forest, not deviating from the Brahmā-vehicle—may that ripen for you in heaven.” ตตฺถ ปจฺจูหาติ ปจฺจตฺถิกา. ทิพฺพาติ ทิพฺพสมฺปตฺติปฏิพาหกา. มานุสาติ มนุสฺสสมฺปตฺติปฏิพาหกา. เก ปน เตติ? มจฺฉริยธมฺมา. เต สพฺเพ ปุตฺตทารํ เทนฺเตน มหาสตฺเตน ชิตา. เตนาห ‘‘สพฺเพ ชิตา เต ปจฺจูหา’’ติ. ทุกฺกรญฺหิ กโรติ โสติ โส เวสฺสนฺตโร ราชา เอกโกว อรญฺเญ วสนฺโต ภริยํ พฺราหฺมณสฺส เทนฺโต ทุกฺกรํ [Pg.358] กโรตีติ เอวํ สพฺเพ เทวา อนุโมทนฺตีติ วทติ. ‘‘ยเมต’’นฺติ คาถํ อนุโมทนํ กโรนฺโต อาห. วเน วสนฺติ วเน วสนฺโต. พฺรหฺมยานนฺติ เสฏฺฐยานํ. ติวิโธ หิ สุจริตธมฺโม เอวรูโป จ ทานธมฺโม อริยมคฺคสฺส ปจฺจโย โหตีติ ‘‘พฺรหฺมยาน’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ยํ ตํ อิทํ อชฺช ทานํ ททโตปิ นิปฺผนฺนํ พฺรหฺมยานํ อปายภูมึ อโนกฺกมิตฺวา สคฺเค เต ตํ วิปจฺจตุ, วิปากปริโยสาเน จ สพฺพญฺญุตญฺญาณทายกํ โหตูติ. Here, ‘paccūhā’ means adversaries. ‘Dibba’ refers to that which obstructs divine attainments. ‘Mānusa’ refers to that which obstructs human attainments. But what are these? The qualities of stinginess. All these were conquered by the Great Being when he gave away his children and wife. Therefore, it is said, “All obstacles are conquered by you.” ‘Dukkarañhi karoti so’ means that King Vessantara, dwelling alone in the forest and giving his wife to a brahmin, performs what is hard to do; thus, it is said, all the gods rejoice. He spoke the verse beginning ‘Yametaṃ’ while expressing his approval. ‘Vane vasaṃ’ means dwelling in the forest. ‘Brahmayāna’ means the excellent vehicle. For the threefold good conduct and such a practice of giving become a condition for the noble path—thus it is called ‘brahmayāna.’ Therefore, may that ‘brahmayāna,’ accomplished by the giving of this gift today, not descending into the realms of misery, ripen for you in heaven, and at the culmination of its result, may it bestow the knowledge of omniscience. เอวมสฺส สกฺโก อนุโมทนํ กตฺวา ‘‘อิทานิ มยา อิธ ปปญฺจํ อกตฺวา อิมํ อิมสฺเสว ทตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห – Thus Sakka, having expressed his approval to him, thought, “Now, without creating complications here, it is fitting for me to give her back to him and go,” and so he said: ๒๒๘๙. 2289. ‘‘ททามิ โภโต ภริยํ, มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ; ตฺวญฺเจว มทฺทิยา ฉนฺโน, มทฺที จ ปตินา สห. “I give you back your wife, Maddī, beautiful in every limb. May you be a fitting match for Maddī, and Maddī with her husband.” ๒๒๙๐. 2290. ‘‘ยถา ปโย จ สงฺโข จ, อุโภ สมานวณฺณิโน; เอวํ ตุวญฺจ มทฺที จ, สมานมนเจตสา. “Just as milk and a conch are both of the same color, so too are you and Maddī, of one mind and heart.” ๒๒๙๑. 2291. ‘‘อวรุทฺเธตฺถ อรญฺญสฺมึ, อุโภ สมฺมถ อสฺสเม; ขตฺติยา โคตฺตสมฺปนฺนา, สุชาตา มาตุเปตฺติโต; ยถา ปุญฺญานิ กยิราถ, ททนฺตา อปราปร’’นฺติ. “Confined here in the forest, may you both dwell peacefully in the hermitage. You are Khattiyas, endowed with noble lineage, well-born on both your mother's and father's side. May you perform meritorious deeds, giving again and again.” ตตฺถ ฉนฺโนติ อนุรูโป. อุโภ สมานวณฺณิโนติ สมานวณฺณา อุโภปิ ปริสุทฺธาเยว. สมานมนเจตสาติ อาจาราทีหิ กมฺเมหิ สมาเนน มนสงฺขาเตน เจตสา สมนฺนาคตา. อวรุทฺเธตฺถาติ รฏฺฐโต ปพฺพาชิตา หุตฺวา เอตฺถ อรญฺเญ วสถ. ยถา ปุญฺญานีติ ยถา เชตุตฺตรนคเร โว พหูนิ ปุญฺญานิ กตานิ, หิยฺโย ปุตฺตานํ อชฺช ภริยาย ทานวเสนปิ กตานีติ เอตฺตเกเนว ปริโตสํ อกตฺวา อิโต อุตฺตริปิ อปราปรํ ททนฺตา ยถานุรูปานิ ปุญฺญานิ กเรยฺยาถาติ. Here, ‘channo’ means suitable. ‘Both of the same color’ means both are of the same appearance and both are indeed pure. ‘Of one mind and heart’ means endowed with a mind, that is, consciousness, that is alike in conduct and other actions. ‘Confined here’ means having been banished from the kingdom, you dwell here in the forest. ‘May you perform meritorious deeds’ means: just as many meritorious deeds were performed by you in the city of Jetuttara, and yesterday by giving your sons, and today your wife, not being satisfied with just this much, but continuing to give again and again, you should perform meritorious deeds as is fitting. เอวญฺจ ปน วตฺวา สกฺโก มหาสตฺตสฺส มทฺทึ ปฏิจฺฉาเปตฺวา วรํ ทาตุํ อตฺตานํ อาจิกฺขนฺโต อาห – And having spoken thus, Sakka, having had the Great Being accept Maddī back, revealed himself in order to grant a boon, and said: ๒๒๙๒. 2292. ‘‘สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท, อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก; วรํ วรสฺสุ ราชิสิ, วเร อฏฺฐ ททามิ เต’’ติ. “I am Sakka, lord of the gods; I have come into your presence. Choose a boon, O royal sage; I will grant you eight boons.” กเถนฺโตเยว [Pg.359] จ ทิพฺพตฺตภาเวน ชลนฺโต ตรุณสูริโย วิย อากาเส อฏฺฐาสิ. ตโต โพธิสตฺโต วรํ คณฺหนฺโต อาห – And even as he spoke, blazing with his divine nature, he stood in the sky like the morning sun. Then the Bodhisatta, accepting the boons, said: ๒๒๙๓. 2293. ‘‘วรํ เจ เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร; ปิตา มํ อนุโมเทยฺย, อิโต ปตฺตํ สกํ ฆรํ; อาสเนน นิมนฺเตยฺย, ปฐเมตํ วรํ วเร. O Sakka, lord of all beings, if you would grant me a boon, may my father approve of me, having returned from here to my own home; may he invite me with a seat—this is the first boon I choose. ๒๒๙๔. 2294. ‘‘ปุริสสฺส วธํ น โรเจยฺยํ, อปิ กิพฺพิสการกํ; วชฺฌํ วธมฺหา โมเจยฺยํ, ทุติเยตํ วรํ วเร. I would not approve of the killing of a man, even a wrongdoer; I would free the condemned from execution—this is the second boon I choose. ๒๒๙๕. 2295. ‘‘เย วุฑฺฒา เย จ ทหรา, เย จ มชฺฌิมโปริสา; มเมว อุปชีเวยฺยุํ, ตติเยตํ วรํ วเร. May the old, the young, and those of middle age live dependent on me alone—this is the third boon I choose. ๒๒๙๖. 2296. ‘‘ปรทารํ น คจฺเฉยฺยํ, สทารปสุโต สิยํ; ถีนํ วสํ น คจฺเฉยฺยํ, จตุตฺเถตํ วรํ วเร. May I never go to another’s wife, but remain devoted to my own wife; may I never fall under the sway of women—this is the fourth boon I choose. ๒๒๙๗. 2297. ‘‘ปุตฺโต เม สกฺก ชาเยถ, โส จ ทีฆายุโก สิยา; ธมฺเมน ชิเน ปถวึ, ปญฺจเมตํ วรํ วเร. O Sakka, may a son be born to me, and may he be long-lived; may he conquer the earth with righteousness—this is the fifth boon I choose. ๒๒๙๘. 2298. ‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยสฺสุคฺคมนํ ปติ; ทิพฺพา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุํ, ฉฏฺฐเมตํ วรํ วเร. Then, at the end of the night, toward the rising of the sun, may divine foods appear—this is the sixth boon I choose. ๒๒๙๙. 2299. ‘‘ททโต เม น ขีเยถ, ทตฺวา นานุตเปยฺยหํ; ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺยํ, สตฺตเมตํ วรํ วเร. While I am giving, may my wealth not diminish; having given, may I not regret it; while giving, may I gladden my mind—this is the seventh boon I choose. ๒๓๐๐. 2300. ‘‘อิโต วิมุจฺจมานาหํ, สคฺคคามี วิเสสคู; อนิวตฺติ ตโต อสฺสํ, อฏฺฐเมตํ วรํ วเร’’ติ. Being freed from here, may I be a heaven-goer who has attained distinction; may I be a non-returner from there—this is the eighth boon I choose. ตตฺถ อนุโมเทยฺยาติ สมฺปฏิจฺเฉยฺย น กุชฺเฌยฺย. อิโต ปตฺตนฺติ อิมมฺหา อรญฺญา สกํ ฆรํ อนุปฺปตฺตํ. อาสเนนาติ ราชาสเนน. รชฺชํ เม เทตูติ วทติ. อปิ กิพฺพิสการกนฺติ ราชา หุตฺวา ราชาปราธิกมฺปิ วชฺฌํ วธมฺหา โมเจยฺยํ, เอวรูปสฺสปิ เม วโธ นาม น รุจฺจตุ. มเมว อุปชีเวยฺยุนฺติ สพฺเพเต มญฺเญว นิสฺสาย อุปชีเวยฺยุํ. ธมฺเมน ชิเนติ ธมฺเมน ชินาตุ, ธมฺเมน รชฺชํ กาเรตูติ อตฺโถ. วิเสสคูติ วิเสสคมโน หุตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺโต โหมีติ วทติ. อนิวตฺติ [Pg.360] ตโต อสฺสนฺติ ตุสิตภวนโต จวิตฺวา มนุสฺสตฺตํ อาคโต ปุนภเว อนิวตฺติ อสฺสํ, สพฺพญฺญุตํ สมฺปาปุเณยฺยนฺติ วทติ. Herein, 'may he approve' means may he accept me, may he not be angry. 'Having returned from here' means having arrived at my own home from this forest. By 'with a seat' is meant with the royal throne. This means he is saying, 'May he give me the kingdom.' By 'even a wrongdoer' is meant: being a king, I would free even one who has committed an offense against the king from execution; may killing of such a kind not be agreeable to me. By 'may they live dependent on me alone' is meant may all these people live depending on me alone. By 'may he conquer with Dhamma' is meant may he conquer with Dhamma, may he rule the kingdom with Dhamma—this is the meaning. By 'one who has attained distinction' he means: having gone to a special state, may I be reborn in the Tusita heaven. By 'may I be a non-returner from there' he means: having passed away from the Tusita existence and come to a human state, in a future life may I be a non-returner, may I attain omniscience. ๒๓๐๑. 2301. ‘‘ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, เทวินฺโท เอตทพฺรวิ; ‘อจิรํ วต เต ตโต, ปิตา ตํ ทฏฺฐุเมสฺสตี’’’ติ. Having heard his words, the king of the gods said this: 'Indeed, before long, your father will come to see you.' ตตฺถ ทฏฺฐุเมสฺสตีติ มหาราช, ตว มาตา จ ปิตา จ อจิเรเนว ตํ ปสฺสิตุกาโม หุตฺวา อิธาคมิสฺสติ, อาคนฺตฺวา จ ปน เสตจฺฉตฺตํ ทตฺวา รชฺชํ นิยฺยาเทตฺวา เชตุตฺตรนครเมว เนสฺสติ, สพฺเพ เต มโนรถา มตฺถกํ ปาปุณิสฺสนฺติ, มา จินฺตยิ, อปฺปมตฺโต โหหิ, มหาราชาติ. Herein, 'will come to see' means: O great king, your mother and father, desiring to see you, will soon come here. And having come, they will give you the white parasol, hand over the kingdom to you, and take you to the city of Jetuttara itself. All your wishes will be fulfilled. Do not worry, be diligent, O great king. เอวํ มหาสตฺตสฺส โอวาทํ ทตฺวา สกฺโก สกฏฺฐานเมว คโต. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Having thus given advice to the Great Being, Sakka went to his own abode. Revealing that meaning, the Teacher said: ๒๓๐๒. 2302. ‘‘อิทํ วตฺวาน มฆวา, เทวราชา สุชมฺปติ; เวสฺสนฺตเร วรํ ทตฺวา, สคฺคกายํ อปกฺกมี’’ติ. Having said this, Maghavā, king of the gods, Sujampati, having granted Vessantara the boons, departed to the heavenly host. ตตฺถ เวสฺสนฺตเรติ เวสฺสนฺตรสฺส. อปกฺกมีติ คโต อนุปฺปตฺโตเยวาติ. Therein, 'Vessantare' means 'to Vessantara'. 'Apakkami' means he has gone, he has indeed arrived. สกฺกปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The Explanation of the Section on Sakka is concluded. มหาราชปพฺพวณฺณนา The Explanation of the Section on the Great King โพธิสตฺโต จ มทฺที จ สมฺโมทมานา สกฺกทตฺติเย อสฺสเม วสึสุ. ชูชโกปิ กุมาเร คเหตฺวา สฏฺฐิโยชนมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. เทวตา กุมารานํ อารกฺขมกํสุ. ชูชโกปิ สูริเย อตฺถงฺคเต กุมาเร คจฺเฉ พนฺธิตฺวา ภูมิยํ นิปชฺชาเปตฺวา สยํ จณฺฑวาฬมิคภเยน รุกฺขํ อารุยฺห วิฏปนฺตเร สยติ. ตสฺมึ ขเณ เอโก เทวปุตฺโต เวสฺสนฺตรวณฺเณน, เอกา เทวธีตา มทฺทิวณฺเณน อาคนฺตฺวา กุมาเร โมเจตฺวา หตฺถปาเท สมฺพาหิตฺวา นฺหาเปตฺวา มณฺเฑตฺวา ทิพฺพโภชนํ โภเชตฺวา ทิพฺพสยเน สยาเปตฺวา [Pg.361] อรุณุคฺคมนกาเล พทฺธากาเรเนว นิปชฺชาเปตฺวา อนฺตรธายิ. เอวํ เต เทวตาสงฺคเหน อโรคา หุตฺวา คจฺฉนฺติ. ชูชโกปิ เทวตาธิคฺคหิโต หุตฺวา ‘‘กาลิงฺครฏฺฐํ คจฺฉามี’’ติ คจฺฉนฺโต อฑฺฒมาเสน เชตุตฺตรนครํ ปตฺโต. ตํ ทิวสํ ปจฺจูสกาเล สญฺชโย มหาราชา สุปินํ ปสฺสิ. เอวรูโป สุปิโน อโหสิ – รญฺโญ มหาวินิจฺฉเย นิสินฺนสฺส เอโก ปุริโส กณฺโห ทฺเว ปทุมานิ อาหริตฺวา รญฺโญ หตฺเถ ฐเปสิ. ราชา ตานิ ทฺวีสุ กณฺเณสุ ปิฬนฺธิ. เตสํ เรณุ ภสฺสิตฺวา รญฺโญ อุเร ปตติ. โส ปพุชฺฌิตฺวา ปาโตว พฺราหฺมเณ ปุจฺฉิ. เต ‘‘จิรปวุตฺถา โว, เทว, พนฺธวา อาคมิสฺสนฺตี’’ติ พฺยากรึสุ. โส ปาโตว สีสํ นฺหายิตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อลงฺกริตฺวา วินิจฺฉเย นิสีทิ. เทวตา พฺราหฺมณํ ทฺวีหิ กุมาเรหิ สทฺธึ อาเนตฺวา ราชงฺคเณ ฐปยึสุ. ตสฺมึ ขเณ ราชา มคฺคํ โอโลเกนฺโต กุมาเร ทิสฺวา อาห – The Bodhisatta and Maddī, rejoicing together, lived in the hermitage given by Sakka. Jūjaka, taking the children, set out on the sixty-yojana road. The deities protected the children. When the sun had set, Jūjaka bound the children with a vine, made them lie on the ground, and he himself, fearing fierce beasts of prey, climbed a tree and slept among the branches. At that moment, a son of the gods with the appearance of Vessantara and a daughter of the gods with the appearance of Maddī came, freed the children, massaged their hands and feet, bathed and adorned them, fed them divine food, and put them to sleep on a divine bed. At dawn, they made them lie down as if still bound and then disappeared. Thus, through the protection of the deities, they traveled in good health. Jūjaka, influenced by the deities, while traveling thinking, 'I will go to the Kāliṅga country,' reached the city of Jetuttara in half a month. That day at dawn, King Sañjaya had a dream. The dream was like this: While the king was seated in the great hall of justice, a dark man brought two lotuses and placed them in the king’s hands. The king adorned his two ears with them. Their pollen scattered and fell on the king’s chest. Upon waking, he asked the brahmins at dawn. They declared, 'Your long-departed relatives will return, O king.' At dawn, he bathed his head, ate food of various excellent flavors, adorned himself, and sat in the hall of justice. The deities brought the brahmin with the two children and placed them in the royal courtyard. At that moment, the king, looking down the road, saw the children and said: ๒๓๐๓. 2303. ‘‘กสฺเสตํ มุขมาภาติ, เหมํ-วุตฺตตฺตมคฺคินา; นิกฺขํว ชาตรูปสฺส, อุกฺกามุขปหํสิตํ. Whose face is this that shines, like gold heated by fire, like an ornament of pure gold, brightened at the mouth of a forge? ๒๓๐๔. 2304. ‘‘อุโภ สทิสปจฺจงฺคา, อุโภ สทิสลกฺขณา; ชาลิสฺส สทิโส เอโก, เอกา กณฺหาชินา ยถา. Both have similar limbs, both have similar marks; one is like Jāli, the other is like Kaṇhājinā. ๒๓๐๕. 2305. ‘‘สีหา พิลาว นิกฺขนฺตา, อุโภ สมฺปติรูปกา; ชาตรูปมยาเยว, อิเม ทิสฺสนฺติ ทารกา’’ติ. Like lions emerging from a lair, both of matching beauty; these children appear as if made of pure gold. ตตฺถ เหมํวุตฺตตฺตมคฺคินาติ เหมํ อิว อุตฺตตฺตํ อคฺคินา. สีหา พิลาว นิกฺขนฺตาติ กญฺจนคุหโต นิกฺขนฺตา สีหา วิย. Therein, 'hemaṃ-vuttattamagginā' means like gold heated by fire. 'Sīhā bilāva nikkhantā' means like lions emerging from a golden cave. เอวํ ราชา ตีหิ คาถาหิ กุมาเร วณฺเณตฺวา เอกํ อมจฺจํ อาณาเปสิ ‘‘คจฺเฉตํ พฺราหฺมณํ ทารเกหิ สทฺธึ อาเนหี’’ติ. โส เวเคน คนฺตฺวา พฺราหฺมณํ อาเนสิ. อถ ราชา พฺราหฺมณํ อาห – Thus, the king, having praised the children with these three verses, ordered a minister, 'Go and bring that brahmin here together with the children.' He swiftly went and brought the brahmin. Then the king said to the brahmin: ๒๓๐๖. 2306. ‘‘กุโต นุ ภวํ ภารทฺวาช, อิเม อาเนสิ ทารเก; อชฺช รฏฺฐํ อนุปฺปตฺโต, กุหึ คจฺฉสิ พฺราหฺมณา’’ติ. From where, venerable Bhāradvāja, have you brought these children? Today you have arrived in the kingdom. Where are you going, brahmin? ชูชโก [Pg.362] อาห – Jūjaka said: ๒๓๐๗. 2307. ‘‘มยฺหํ เต ทารกา เทว, ทินฺนา วิตฺเตน สญฺชย; อชฺช ปนฺนรสา รตฺติ, ยโต ลทฺธา เม ทารกา’’ติ. To me these children, O king, O Sañjaya, were given with delight. Today is the fifteenth night since the children were obtained by me. ตตฺถ วิตฺเตนาติ ตุฏฺเฐน ปสนฺเนน. อชฺช ปนฺนรสา รตฺตีติ อิเมสํ ลทฺธทิวสโต ปฏฺฐาย อชฺช ปนฺนรสา รตฺตีติ วทติ. Herein, by 'vittena' is meant with a pleased and clear mind. 'Today is the fifteenth night' means he is saying: 'Counting from the day they were received, today is the fifteenth night.' ราชา อาห – The king said: ๒๓๐๘. 2308. ‘‘เกน วา วาจเปยฺเยน, สมฺมาญาเยน สทฺทเห; โก เตตํ ทานมททา, ปุตฺตเก ทานมุตฺตม’’นฺติ. By what persuasive speech, by what right method should I believe? Who gave you that gift—the supreme gift of children? ตตฺถ เกน วา วาจเปยฺเยนาติ พฺราหฺมณ, เกน ปิยวจเนน เต ตยา ลทฺธา. สมฺมาญาเยน สทฺทเหติ มุสาวาทํ อกตฺวา สมฺมาญาเยน การเณน อมฺเห สทฺทหาเปยฺยาสิ. ปุตฺตเกติ อตฺตโน ปิยปุตฺตเก อุตฺตมํ ทานํ กตฺวา โก เต เอตํ ทานํ อททาติ. Herein, 'by what persuasive speech' means: 'Brahmin, by what endearing speech were they obtained by you?' 'By what right method should I believe' means: 'Without speaking falsehood, by what right reason could you make us believe?' By 'who gave you that gift—the supreme gift of children' is meant: 'Who gave you this gift, having made the supreme gift of his own beloved children?' ชูชโก อาห – Jūjaka said: ๒๓๐๙. 2309. ‘‘โย ยาจตํ ปติฏฺฐาสิ, ภูตานํ ธรณีริว; โส เม เวสฺสนฺตโร ราชา, ปุตฺเตทาสิ วเน วสํ. He who was a refuge for those who begged, like the earth for beings—that King Vessantara gave me his children while dwelling in the forest. ๒๓๑๐. 2310. ‘‘โย ยาจตํ คตี อาสิ, สวนฺตีนํว สาคโร; โส เม เวสฺสนฺตโร ราชา, ปุตฺเตทาสิ วเน วส’’นฺติ. He who was a refuge for beggars, like the ocean for flowing rivers—that King Vessantara gave me his children while dwelling in the forest. ตตฺถ ปติฏฺฐาสีติ ปติฏฺฐา อาสิ. Here, ‘patiṭṭhāsi’ means ‘was a support’. ตํ สุตฺวา อมจฺจา เวสฺสนฺตรํ ครหมานา อาหํสุ – Hearing this, the ministers, reproaching Vessantara, spoke: ๒๓๑๑. 2311. ‘‘ทุกฺกฏํ วต โภ รญฺญา, สทฺเธน ฆรเมสินา; กถํ นุ ปุตฺตเก ทชฺชา, อรญฺเญ อวรุทฺธโก. Indeed, a wrong was done by the king, by the faithful householder. How could he give away his children, confined in the forest? ๒๓๑๒. 2312. ‘‘อิมํ โภนฺโต นิสาเมถ, ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา; กถํ เวสฺสนฺตโร ราชา, ปุตฺเตทาสิ วเน วสํ. Listen to this, good sirs, all who are gathered here: how King Vessantara gave away his children, dwelling in the forest. ๒๓๑๓. 2313. ‘‘ทาสึ ทาสญฺจ โส ทชฺชา, อสฺสํ จสฺสตรีรถํ; หตฺถิญฺจ กุญฺชรํ ทชฺชา, กถํ โส ทชฺช ทารเก’’ติ. He might give a female slave and a male slave, a horse, a mule, and a chariot; he might give an elephant and a tusked elephant—but how could he give away his children? ตตฺถ [Pg.363] สทฺเธนาติ สทฺธาย สมฺปนฺเนนปิ สตา ฆรํ อาวสนฺเตน รญฺญา อิทํ ทุกฺกฏํ วต, อยุตฺตํ วต กตํ. อวรุทฺธโกติ รฏฺฐา ปพฺพาชิโต อรญฺเญ วสนฺโต. อิมํ โภนฺโตติ โภนฺโต นครวาสิโน ยาวนฺโต เอตฺถ สมาคตา, สพฺเพ อิมํ นิสาเมถ อุปธาเรถ, กถํ นาเมโส ปุตฺตเก ทาเส กตฺวา อทาสิ, เกน นาม เอวรูปํ กตปุพฺพนฺติ อธิปฺปาเยเนวมาหํสุ. ทชฺชาติ ทาสาทีสุ ยํ กิญฺจิ ธนํ เทตุ. กถํ โส ทชฺช ทารเกติ อิเม ปน ทารเก เกน การเณน อทาสีติ. Here, ‘saddhena’ means: by the king, though endowed with faith and living at home, this was indeed a wrong deed, an improper deed. ‘Avaruddhako’ means: banished from the kingdom, dwelling in the forest. ‘Imaṃ bhonto’ means: ‘O townsfolk, all who are gathered here, listen to this, consider this: how indeed did he make his children into slaves and give them away? By whom indeed has such a thing been done before?’—with this intention they spoke thus. ‘Dajjā’ means: let him give any wealth such as slaves and so forth. ‘Kathaṃ so dajja dārake’ means: for what reason did he give away these children? ตํ สุตฺวา กุมาโร ปิตุ ครหํ อสหนฺโต วาตาภิหตสฺส สิเนรุโน พาหํ โอฑฺเฑนฺโต วิย อิมํ คาถมาห – Hearing this, the prince, unable to bear his father’s reproach, as if stretching out an arm of Mount Sineru struck by the wind, spoke this verse: ๒๓๑๔. 2314. ‘‘ยสฺส นสฺส ฆเร ทาโส, อสฺโส จสฺสตรีรโถ; หตฺถี จ กุญฺชโร นาโค, กึ โส ทชฺชา ปิตามหา’’ติ. “If one has no slave in his house, no horses, mules, or chariots, no elephants or great tuskers—what could he give, O grandfather?” ราชา อาห – The king said: ๒๓๑๕. 2315. ‘‘ทานมสฺส ปสํสาม, น จ นินฺทาม ปุตฺตกา; กถํ นุ หทยํ อาสิ, ตุมฺเห ทตฺวา วนิพฺพเก’’ติ. “We praise his gift, O children, and do not blame it. How indeed was his heart when he gave you to the mendicant?” ตตฺถ ทานมสฺส ปสํสามาติ ปุตฺตกา มยํ ตว ปิตุ ทานํ ปสํสาม น นินฺทาม. Here, ‘dānamassa pasaṃsāma’ means, ‘O children, we praise your father’s gift, we do not blame it.’ ตํ สุตฺวา กุมาโร อาห – Hearing that, the prince said: ๒๓๑๖. 2316. ‘‘ทุกฺขสฺส หทยํ อาสิ, อโถ อุณฺหมฺปิ ปสฺสสิ; โรหินีเหว ตมฺพกฺขี, ปิตา อสฺสูนิ วตฺตยี’’ติ. “His heart was afflicted with sorrow, and you also see the burning; with eyes red like the star Rohiṇī, my father shed tears.” ตตฺถ ทุกฺขสฺส หทยํ อาสีติ ปิตามห กณฺหาชินาย วุตฺตํ เอตํ วจนํ สุตฺวา ตสฺส หทยํ ทุกฺขํ อาสิ. โรหินีเหว ตมฺพกฺขีติ ตมฺพวณฺเณหิ วิย รตฺตอกฺขีหิ มม ปิตา ตสฺมึ ขเณ อสฺสูนิ ปวตฺตยิ. Here, ‘Dukkhassa hadayaṃ āsi’ means, ‘O grandfather, upon hearing these words spoken by Kaṇhājinā, his heart was sorrowful.’ ‘Rohinīheva tambakkhī’ means that at that moment, my father shed tears with eyes reddened like copper. อิทานิสฺสา ตํ วจนํ ทสฺเสนฺโต อาห – Now, showing her words, he said: ๒๓๑๗. 2317. ‘‘ยํ ตํ กณฺหาชินาโวจ, อยํ มํ ตาต พฺราหฺมโณ; ลฏฺฐิยา ปฏิโกเฏติ, ฆเร ชาตํว ทาสิยํ. “What Kaṇhājinā said was: ‘This brahmin, dear father, strikes me with a stick as if I were a slave born in his house.’” ๒๓๑๘. 2318. ‘‘น [Pg.364] จายํ พฺราหฺมโณ ตาต, ธมฺมิกา โหนฺติ พฺราหฺมณา; ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน, ขาทิตุํ ตาต เนติ โน; นียมาเน ปิสาเจน, กึ นุ ตาต อุทิกฺขสี’’ติ. “This is no true Brahmin, dear father, for Brahmins are righteous; a yakkha in a Brahmin’s guise, dear father, leads us away to devour us. While we are being led away by a goblin, why do you merely look on, dear father?” อถ เน กุมาเร พฺราหฺมณํ อมุญฺจนฺเต ทิสฺวา ราชา คาถมาห – Then, seeing the children not releasing the brahmin, the king spoke this verse: ๒๓๑๙. 2319. ‘‘ราชปุตฺตี จ โว มาตา, ราชปุตฺโต จ โว ปิตา; ปุพฺเพ เม องฺกมารุยฺห, กึ นุ ติฏฺฐถ อารกา’’ติ. “Your mother is a princess, and your father is a prince; formerly you climbed upon my lap, why do you now stand afar?” ตตฺถ ปุพฺเพ เมติ ตุมฺเห อิโต ปุพฺเพ มํ ทิสฺวา เวเคนาคนฺตฺวา มม องฺกมารุยฺห, อิทานิ กึ นุ อารกา ติฏฺฐถาติ? Here, ‘pubbe me’ means, ‘Before, when you saw me, you would rush over and climb onto my lap—why do you now stand at a distance?’ กุมาโร อาห – The prince said: ๒๓๒๐. 2320. ‘‘ราชปุตฺตี จ โน มาตา, ราชปุตฺโต จ โน ปิตา; ทาสา มยํ พฺราหฺมณสฺส, ตสฺมา ติฏฺฐาม อารกา’’ติ. “Our mother is a princess, and our father is a prince; but we are the brahmin’s slaves, therefore we stand afar.” ตตฺถ ทาสา มยนฺติ อิทานิ ปน มยํ พฺราหฺมณสฺส ทาสา ภวาม. Here, ‘dāsā mayaṃ’ means, ‘but now we have become the Brahmin’s slaves.’ ราชา อาห – The king said: ๒๓๒๑. 2321. ‘‘มา สมฺเมวํ อวจุตฺถ, ฑยฺหเต หทยํ มม; จิตกายํว เม กาโย, อาสเน น สุขํ ลเภ. “Do not speak thus, my dears! My heart burns; my body is like a funeral pyre, I find no comfort on my seat.” ๒๓๒๒. 2322. ‘‘มา สมฺเมวํ อวจุตฺถ, ภิยฺโย โสกํ ชเนถ มํ; นิกฺกิณิสฺสามิ ทพฺเพน, น โว ทาสา ภวิสฺสถ. “Do not speak thus, my dears, you increase my sorrow even more; I will ransom you with wealth; you shall not be slaves.” ๒๓๒๓. 2323. ‘‘กิมคฺฆิยญฺหิ โว ตาต, พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทา; ยถาภูตํ เม อกฺขาถ, ปฏิปาเทนฺตุ พฺราหฺมณ’’นฺติ. “At what price indeed, dear child, did your father give you to the brahmin? Tell me truthfully, so that the brahmin may be paid.” ตตฺถ สมฺมาติ ปิยวจนํ. จิตกายํว เม กาโยติ อิทานิ มม กาโย องฺคารจิตกายํ อาโรปิโต วิย ชาโต. ชเนถ มนฺติ ชเนถ เม, อยเมว วา ปาโฐ. นิกฺกิณิสฺสามิ ทพฺเพนาติ ธนํ ทตฺวา โมเจสฺสามิ. กิมคฺฆิยนฺติ กึ อคฺฆํ กตฺวา. ปฏิปาเทนฺตูติ ธนํ ปฏิจฺฉาเปนฺตุ. Here, ‘samma’ is an affectionate term. ‘Citakāyaṃva me kāyo’ means: ‘Now my body has become as if placed on a pyre of burning coals.’ ‘Janetha maṃ’ means ‘janetha me’, or this is the reading. ‘Nikkiṇissāmi dabbena’ means: ‘I will free you by giving wealth.’ ‘Kimagghiyaṃ’ means: ‘At what price?’ that is, ‘For what value?’ ‘Paṭipādentu’ means: ‘Let them receive,’ that is, ‘Let them accept the wealth.’ กุมาโร [Pg.365] อาห – The prince said: ๒๓๒๔. 2324. ‘‘สหสฺสคฺฆญฺหิ มํ ตาต, พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทา; อถ กณฺหาชินํ กญฺญํ, หตฺถินา จ สเตน จา’’ติ. “Indeed, dear father, my father gave me to the brahmin, valued at a thousand; and then Kaṇhājinā the maiden, and a hundred elephants.” ตตฺถ สหสฺสคฺฆํ หีติ เทว, มํ ปิตา ตทา นิกฺขสหสฺสํ อคฺฆาเปตฺวา อทาสิ. อถ กณฺหาชินนฺติ กนิฏฺฐํ ปน เม กณฺหาชินํ. หตฺถินา จ สเตน จาติ หตฺถีนญฺจ อสฺสานญฺจ อุสภานญฺจ นิกฺขานญฺจาติ สพฺเพสํ เอเตสํ สเตน อนฺตมโส มญฺจปีฐปาทุเก อุปาทาย สพฺพสเตน อคฺฆาเปสีติ. Herein, ‘sahassagghaṃ hi’ means, ‘O deva, my father then gave me, having valued me at a thousand nikkhas.’ ‘Atha kaṇhājinaṃ’ means, ‘and my younger sister Kaṇhājinā.’ ‘Hatthinā ca satena ca’ means that he valued all of these at a hundred each—elephants, horses, bulls, and nikkhas—and everything down to beds, chairs, and footstools, he valued at a hundred of each. ราชา กุมารานํ นิกฺกยํ ทาเปนฺโต อาห – The king, causing the ransom to be given for the princes, said: ๒๓๒๕. 2325. ‘‘อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน, พฺราหฺมณสฺส อวากร; ทาสิสตํ ทาสสตํ, ควํ หตฺถุสภํ สตํ; ชาตรูปสหสฺสญฺจ, ปุตฺตานํ เทหิ นิกฺกย’’นฺติ. “Arise, Katta, make haste; give to the brahmin: a hundred female slaves, a hundred male slaves, a hundred cows, elephants, and bulls, and a thousand pieces of gold. Give this as the ransom for the sons.” ตตฺถ อวากราติ เทหิ. Herein, ‘avākara’ means ‘give.’ ๒๓๒๖. 2326. ‘‘ตโต กตฺตา ตรมาโน, พฺราหฺมณสฺส อวากริ; ทาสิสตํ ทาสสตํ, ควํ หตฺถุสภํ สตํ; ชาตรูปสหสฺสญฺจ, ปุตฺตานํทาสิ นิกฺกย’’นฺติ. “Then Katta, hurrying, gave to the brahmin: a hundred female slaves, a hundred male slaves, a hundred cows, elephants, and bulls, and a thousand pieces of gold; he gave this as the ransom for the sons.” ตตฺถ อวากรีติ อทาสิ. นิกฺกยนฺติ อคฺฆสฺส มูลํ. Herein, ‘avākari’ means ‘he gave.’ ‘Nikkayaṃ’ means the redemption price. เอวํ พฺราหฺมณสฺส สพฺพสตญฺจ นิกฺขสหสฺสญฺจ กุมารานํ นิกฺกยํ อทาสิ, สตฺตภูมิกญฺจ ปาสาทํ, พฺราหฺมณสฺส ปริวาโร มหา อโหสิ. โส ธนํ ปฏิสาเมตฺวา ปาสาทํ อภิรุยฺห สาทุรสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มหาสยเน นิปชฺชิ. กุมาเร สีสํ นหาเปตฺวา โภเชตฺวา อลงฺกริตฺวา เอกํ อยฺยโก, เอกํ อยฺยิกาติ ทฺเวปิ อุจฺฉงฺเค อุปเวเสสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, he gave to the brahmin all the hundreds and a thousand nikkhas as ransom for the princes, and a seven-storied palace. The brahmin’s retinue became vast. Having secured his wealth, he ascended the palace, feasted on delicious food, and lay down on a grand bed. Having had the children bathed, fed, and adorned, they seated both of them on their laps—one by the grandfather, one by the grandmother. The Teacher, making this matter clear, said: ๒๓๒๗. 2327. ‘‘นิกฺกิณิตฺวา นหาเปตฺวา, โภชยิตฺวาน ทารเก; สมลงฺกริตฺวา ภณฺเฑน, อุจฺฉงฺเค อุปเวสยุํ. “Having ransomed, bathed, and fed the children, and having adorned them with ornaments, they seated them upon their laps.” ๒๓๒๘. 2328. ‘‘สีสํ [Pg.366] นฺหาเต สุจิวตฺเถ, สพฺพาภรณภูสิเต; ราชา องฺเก กริตฺวาน, อยฺยโก ปริปุจฺฉถ. “With heads bathed, in clean clothes, adorned with all ornaments, the king, the grandfather, having taken them on his lap, asked:” ๒๓๒๙. 2329. ‘‘กุณฺฑเล ฆุสิเต มาเล, สพฺพาภรณภูสิเต; ราชา องฺเก กริตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ. “With resounding earrings and garlands, adorned with all ornaments, the king, having taken them on his lap, spoke this word:” ๒๓๓๐. 2330. ‘‘กจฺจิ อุโภ อโรคา เต, ชาลิ มาตาปิตา ตว; กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปนฺติ, กจฺจิ มูลผลา พหู. “Are both your parents well, Jāli? Do they sustain themselves by gleaning? Are roots and fruits abundant?” ๒๓๓๑. 2331. ‘‘กจฺจิ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, กจฺจิ หึสา น วิชฺชตี’’ติ. “Are gadflies and mosquitoes few, and likewise reptiles? In the forest teeming with wild beasts, is there no harm?” ตตฺถ กุณฺฑเลติ กุณฺฑลานิ ปิลนฺธาเปตฺวา. ฆุสิเตติ อุคฺโฆสิเต มโนรมํ รวํ รวนฺเต. มาเลติ ปุปฺผานิ ปิลนฺธาเปตฺวา. องฺเก กริตฺวานาติ ชาลิกุมารํ องฺเก นิสีทาเปตฺวา. Herein, ‘kuṇḍale’ means having adorned them with earrings. ‘Ghusite’ means resounding, making a pleasant sound. ‘Māle’ means having adorned them with flowers. ‘Aṅke karitvāna’ means having seated Prince Jāli on his lap. กุมาโร อาห – The prince said: ๒๓๓๒. 2332. ‘‘อโถ อุโภ อโรคา เม, เทว มาตาปิตา มม; อโถ อุญฺเฉน ยาเปนฺติ, อโถ มูลผลา พหู. “Indeed, both my parents are healthy, O deva; indeed, they sustain themselves by gleaning; indeed, roots and fruits are abundant.” ๒๓๓๓. 2333. ‘‘อโถ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, หึสา เนสํ น วิชฺชติ. “Indeed, gadflies and mosquitoes, and likewise reptiles, are few; in the forest teeming with wild beasts, there is no harm for them.” ๒๓๓๔. 2334. ‘‘ขณนฺตาลุกลมฺพานิ, พิลานิ ตกฺกลานิ จ; โกลํ ภลฺลาตกํ เพลฺลํ, สา โน อาหตฺว โปสติ. “Digging up ālu and kalamba roots, bilva and takkala fruits, jujube, marking nut, and bael fruit—these she brings and nourishes us.” ๒๓๓๕. 2335. ‘‘ยญฺเจว สา อาหรติ, วนมูลผลหาริยา; ตํ โน สพฺเพ สมาคนฺตฺวา, รตฺตึ ภุญฺชาม โน ทิวา. “Whatever she, the gatherer of forest roots and fruits, brings, that we all assemble and eat at night, not by day.” ๒๓๓๖. 2336. ‘‘อมฺมาว โน กิสา ปณฺฑุ, อาหรนฺตี ทุมปฺผลํ; วาตาตเปน สุขุมาลี, ปทุมํ หตฺถคตามิว. “Our mother is thin and pale, gathering fruit from the trees; delicate from wind and sun, like a lotus crushed in the hand.” ๒๓๓๗. 2337. ‘‘อมฺมาย ปตนู เกสา, วิจรนฺตฺยา พฺรหาวเน; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, ขคฺคทีปินิเสวิเต. “Our mother’s hair is thin, as she wanders in the great forest, in a forest teeming with wild beasts, frequented by rhinoceroses and leopards.” ๒๓๓๘. 2338. ‘‘เกเสสุ [Pg.367] ชฏํ พนฺธิตฺวา, กจฺเฉ ชลฺลมธารยิ; จมฺมวาสี ฉมา เสติ, ชาตเวทํ นมสฺสตี’’ติ. “Binding her hair in a matted lock, she wears grime in her armpits; clad in a hide, she sleeps on the ground and pays homage to the sacred fire.” ตตฺถ ขณนฺตาลุกลมฺพานีติ ขณนฺตี อาลูนิ จ กลมฺพานิ จ. อิมินา มาตาปิตูนํ กิจฺฉชีวิกํ วณฺเณติ. ตํ โนติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ. ปทุมํ หตฺถคตามิวาติ หตฺเถน ปริมทฺทิตํ ปทุมํ วิย ชาตา. ปตนู เกสาติ เทว, อมฺมาย เม มหาวเน วิจรนฺติยา เต ภมรปตฺตวณฺณา กาฬเกสา รุกฺขสาขาทีหิ วิลุตฺตา ปตนู ชาตา. ชลฺลมธารยีติ อุโภหิ กจฺเฉหิ ชลฺลํ ธาเรติ, กิลิฏฺฐเวเสน วิจรตีติ. Herein, ‘khaṇantālukalambāni’ means ‘digging up ālu and kalamba.’ By this, he describes the difficult livelihood of his parents. In ‘Taṃ no,’ ‘no’ is merely a particle. ‘Padumaṃ hatthagatāmiva’ means she became like a lotus crushed by the hand. ‘Patanū kesā’ means, ‘O deva, as my mother wandered in the great forest, her black hair, the color of a bee’s wing, became thin, ravaged by tree branches and the like.’ ‘Jallamadhārayi’ means she bore grime in both armpits, living in a soiled state. โส เอวํ มาตุ ทุกฺขิตภาวํ กเถตฺวา อยฺยกํ โจเทนฺโต อิมํ คาถมาห – Having thus described his mother’s suffering, he admonished his grandfather, speaking this verse: ๒๓๓๙. 2339. ‘‘ปุตฺตา ปิยา มนุสฺสานํ, โลกสฺมึ อุทปชฺชิสุํ; น หิ นูนมฺหากํ อยฺยสฺส, ปุตฺเต สฺเนโห อชายถา’’ติ. “Sons are dear to people; they are born into the world. Surely for our grandfather, no affection for his son has arisen.” ตตฺถ อุทปชฺชิสุนฺติ อุปฺปชฺชึสุ. Herein, ‘udapajjiṃsu’ means ‘they arose.’ ตโต ราชา อตฺตโน โทสํ อาวิกโรนฺโต อาห – Then the king, revealing his own fault, said: ๒๓๔๐. 2340. ‘‘ทุกฺกฏญฺจ หิ โน ปุตฺต, ภูนหจฺจํ กตํ มยา; โยหํ สิวีนํ วจนา, ปพฺพาเชสิมทูสกํ. “Indeed, my child, a wrong deed, a great crime, has been done by me, who at the word of the Sivis banished the innocent one.” ๒๓๔๑. 2341. ‘‘ยํ เม กิญฺจิ อิธ อตฺถิ, ธนํ ธญฺญญฺจ วิชฺชติ; เอตุ เวสฺสนฺตโร ราชา, สิวิรฏฺเฐ ปสาสตู’’ติ. “Whatever wealth and grain I have here, let King Vessantara come and rule over the Sivi kingdom.” ตตฺถ ปุตฺตาติ ปุตฺต ชาลิ เอตํ อมฺหากํ ทุกฺกฏํ. ภูนหจฺจนฺติ วุฑฺฒิฆาตกมฺมํ. ยํ เม กิญฺจีติ ตาต, ยํ เม กิญฺจิ อิธ อตฺถิ, สพฺพํ เต ปิตุ เทมิ. สิวิรฏฺเฐ ปสาสตูติ อิมสฺมึ นคเร โส ราชา หุตฺวา ปสาสตูติ. Herein, 'putta' means, 'O son Jāli, this is our wrongdoing.' 'Bhūnahaccaṃ' means a deed of killing one who is grown. 'Yaṃ me kiñci' means, 'Dear father, whatever I possess here, I give it all to your father.' 'Siviraṭṭhe pasāsatū' means, 'Let him, having become king, rule in this city.' กุมาโร อาห – The prince said: ๒๓๔๒. 2342. ‘‘น เทว มยฺหํ วจนา, เอหิติ สิวิสุตฺตโม; สยเมว เทโว คนฺตฺวา, สิญฺจ โภเคหิ อตฺรช’’นฺติ. “Not by my word, O king, will the foremost of the Sivis come; you yourself, O king, must go and shower your son with possessions.” ตตฺถ สิวิสุตฺตโมติ สิวิเสฏฺโฐ เวสฺสนฺตโร. สิญฺจาติ มหาเมโฆ วิย วุฏฺฐิยา โภเคหิ อภิสิญฺจ. Herein, 'sivisuttamo' means Vessantara, the foremost of the Sivis. 'Siñca' means 'anoint with possessions like a great cloud with its rain.' ๒๓๔๓. 2343. ‘‘ตโต [Pg.368] เสนาปตึ ราชา, สญฺชโย อชฺฌภาสถ; หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา สนฺนาหยนฺตุ นํ; เนคมา จ มํ อนฺเวนฺตุ, พฺราหฺมณา จ ปุโรหิตา. Then King Sañjaya addressed his commander-in-chief: 'Let elephants, horses, chariots, and infantry—the army—be equipped for him. Let the townsfolk follow me, and the brahmins and royal chaplains.' ๒๓๔๔. 2344. ‘‘ตโต สฏฺฐิสหสฺสานิ, โยธิโน จารุทสฺสนา; ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, นานาวณฺเณหิลงฺกตา. Then let sixty thousand warriors, of pleasing appearance, come swiftly, equipped for battle and adorned in diverse colors. ๒๓๔๕. 2345. ‘‘นีลวตฺถธรา เนเก, ปีตาเนเก นิวาสิตา; อญฺเญ โลหิตอุณฺหีสา, สุทฺธาเนเก นิวาสิตา; ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, นานาวณฺเณหิลงฺกตา. Some are clad in blue garments, others are dressed in yellow; others wear crimson turbans, and some are robed in white. Let them come swiftly, well-equipped and adorned in various colors. ๒๓๔๖. 2346. ‘‘หิมวา ยถา คนฺธธโร, ปพฺพโต คนฺธมาทโน; นานารุกฺเขหิ สญฺฉนฺโน, มหาภูตคณาลโย. Just as the fragrant mountain Gandhamādana in the Himālayas, covered with various trees, is a dwelling for hosts of great beings. ๒๓๔๗. 2347. ‘‘โอสเธหิ จ ทิพฺเพหิ, ทิสา ภาติ ปวาติ จ; ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, ทิสา ภนฺตุ ปวนฺตุ จ. And with divine herbs, the directions shine and are filled with fragrance; let them come swiftly, equipped, and let them brighten and perfume the quarters. ๒๓๔๘. 2348. ‘‘ตโต นาคสหสฺสานิ, โยชยนฺตุ จตุทฺทส; สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา. Then let fourteen thousand elephants be yoked, elephants with golden girths, clad in golden trappings. ๒๓๔๙. 2349. ‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, โตมรงฺกุสปาณิภิ; ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, หตฺถิกฺขนฺเธหิ ทสฺสิตา. Mounted by leaders with pikes and goads in hand, let them come swiftly, equipped, displayed upon the backs of elephants. ๒๓๕๐. 2350. ‘‘ตโต อสฺสสหสฺสานิ, โยชยนฺตุ จตุทฺทส; อาชานียาว ชาติยา, สินฺธวา สีฆวาหนา. Then let fourteen thousand horses be yoked, thoroughbreds of noble birth, swift steeds from Sindh. ๒๓๕๑. 2351. ‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, อิลฺลิยาจาปธาริภิ; ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, อสฺสปิฏฺเฐหีลงฺกตา. Mounted by leaders bearing short swords and bows, let them come swiftly, equipped and adorned on horseback. ๒๓๕๒. 2352. ‘‘ตโต รถสหสฺสานิ, โยชยนฺตุ จตุทฺทส; อโยสุกตเนมิโย, สุวณฺณจิตปกฺขเร. Then let fourteen thousand chariots be yoked, with well-made iron rims and side-panels decorated with gold. ๒๓๕๓. 2353. ‘‘อาโรเปนฺตุ ธเช ตตฺถ, จมฺมานิ กวจานิ จ; วิปฺปาเลนฺตุ จ จาปานิ, ทฬฺหธมฺมา ปหาริโน; ขิปฺปมายนฺตุ สนฺนทฺธา, รเถสุ รถชีวิโน’’ติ. Let them raise banners there, along with shields and armor. Let them string their bows, resolute strikers; let the chariot-warriors come swiftly, equipped, in their chariots. ตตฺถ [Pg.369] สนฺนาหยนฺตุนนฺติ สนฺนยฺหนฺตุ. สฏฺฐิสหสฺสานีติ มม ปุตฺเตน สหชาตา สฏฺฐิสหสฺสา อมจฺจา. นีลวตฺถธรา เนเกติ เอเก นีลวตฺถนิวาสิตา หุตฺวา อายนฺตุ. มหาภูตคณาลโยติ พหุยกฺขคณานํ อาลโย. ทิสา ภนฺตุ ปวนฺตุ จาติ วุตฺตปฺปกาโร หิมวา วิย อาภรณวิเลปนาทีหิ โอภาเสนฺตุ เจว ปวายนฺตุ จ. หตฺถิกฺขนฺเธหีติ เต หตฺถิคามณิโน หตฺถิกฺขนฺเธหิ ขิปฺปมายนฺตุ. ทสฺสิตาติ ทสฺสิตวิภูสนา. อโยสุกตเนมิโยติ อเยน สุฏฺฐุ ปริกฺขิตฺตเนมิโย. สุวณฺณจิตปกฺขเรติ สุวณฺเณน ขจิตปกฺขเร. เอวรูเป จุทฺทส สหสฺเส รเถ โยชยนฺตูติ วทติ. วิปฺปาเลนฺตูติ อาโรเปนฺตุ. Herein, 'sannāhayantu' means let them be harnessed. 'Saṭṭhisahassāni' means the sixty thousand ministers born together with my son. 'Nīlavatthadharā neke' means some, having dressed in blue garments, should come. 'Mahābhūtagaṇālayo' means the abode of many hosts of yakkhas. 'Disā bhantu pavantu ca' means, like the aforementioned Himālaya, let them both shine and give off fragrance with ornaments, ointments, and so on. 'Hatthikkhandhehi' means those elephant leaders should come swiftly on the backs of elephants. 'Dassitā' means displaying their adornments. 'Ayosukatanemiyo' means wheels well-encircled with an iron rim. 'Suvaṇṇacitapakkhare' means with side-panels inlaid with gold. Thus, he speaks of yoking fourteen thousand such chariots. 'Vippālentu' means let them mount. เอวํ ราชา เสนงฺคํ วิจาเรตฺวา ‘‘ปุตฺตสฺส เม เชตุตฺตรนครโต ยาว วงฺกปพฺพตา อฏฺฐุสภวิตฺถารํ อาคมนมคฺคํ สมตลํ กตฺวา มคฺคาลงฺการตฺถาย อิทญฺจิทญฺจ กโรถา’’ติ อาณาเปนฺโต อาห – Thus the king, having arranged the divisions of the army, gave a command, saying: 'For my son’s arrival, make the road from the city of Jetuttara to Vaṅka mountain level and eight usabhas in width, and for the road's decoration, do this and that.' ๒๓๕๔. 2354. ‘‘ลาชา โอโลปิยา ปุปฺผา, มาลาคนฺธวิเลปนา; อคฺฆิยานิ จ ติฏฺฐนฺตุ, เยน มคฺเคน เอหิติ. Let there be parched grain, scattered flowers, garlands, perfumes, and ointments; and let offerings be placed along the path by which he will come. ๒๓๕๕. 2355. ‘‘คาเม คาเม สตํ กุมฺภา, เมรยสฺส สุราย จ; มคฺคมฺหิ ปติติฏฺฐนฺตุ, เยน มคฺเคน เอหิติ. In every village, let a hundred pots of mead and liquor be set out; let them be placed along the road by which he will come. ๒๓๕๖. 2356. ‘‘มํสา ปูวา สงฺกุลิโย, กุมฺมาสา มจฺฉสํยุตา; มคฺคมฺหิ ปติติฏฺฐนฺตุ, เยน มคฺเคน เอหิติ. Let meat, cakes, and sweetmeats, and barley-gruel mixed with fish, be placed along the road by which he will come. ๒๓๕๗. 2357. ‘‘สปฺปิ เตลํ ทธิ ขีรํ, กงฺคุพีชา พหู สุรา; มคฺคมฺหิ ปติติฏฺฐนฺตุ, เยน มคฺเคน เอหิติ. Let ghee, oil, curds, milk, millet seeds, and much liquor be placed along the road by which he will come. ๒๓๕๘. 2358. ‘‘อาฬาริกา จ สูทา จ, นฏนฏฺฏกคายิโน; ปาณิสฺสรา กุมฺภถูณิโย, มนฺทกา โสกชฺฌายิกา. Let there be cooks and butchers, dancers, actors, and singers, hand-clappers and pot-drummers, slow singers and illusionists. ๒๓๕๙. 2359. ‘‘อาหญฺญนฺตุ สพฺพวีณา, เภริโย ทินฺทิมานิ จ; ขรมุขานิ ธเมนฺตุ, นทนฺตุ เอกโปกฺขรา. Let all lutes be struck, and drums and kettledrums; let them blow the harsh-mouthed horns, and let the single-headed drums roar. ๒๓๖๐. 2360. ‘‘มุทิงฺคา ปณวา สงฺขา, โคธา ปริวเทนฺติกา; ทินฺทิมานิ จ หญฺญนฺตุ, กุตุมฺปทินฺทิมานิ จา’’ติ. Let mṛdaṅgas, small drums, and conches sound, along with godhā drums and parivadentikā lutes; and let dindimas and kutumpadindimas be struck. ตตฺถ [Pg.370] ลาชา โอโลปิยา ปุปฺผาติ ลาเชหิ สทฺธึ ลาชปญฺจมกานิ ปุปฺผานิ โอกิรนฺตานํ โอกิรณปุปฺผานิ ปฏิยาเทถาติ อาณาเปติ. มาลาคนฺธวิเลปนาติ มคฺควิตาเน โอลมฺพกมาลา เจว คนฺธวิเลปนานิ จ. อคฺฆิยานิ จาติ ปุปฺผอคฺฆิยานิ เจว รตนอคฺฆิยานิ จ เยน มคฺเคน มม ปุตฺโต เอหิติ, ตตฺถ ติฏฺฐนฺตุ. คาเม คาเมติ คามทฺวาเร คามทฺวาเร. ปติติฏฺฐนฺตูติ ปิปาสิตานํ ปิวนตฺถาย ปฏิยาทิตา หุตฺวา สุราเมรยมชฺชกุมฺภา ติฏฺฐนฺตุ. มจฺฉสํยุตาติ มจฺเฉหิ สํยุตฺตา. กงฺคุพีชาติ กงฺคุปิฏฺฐมยา. มนฺทกาติ มนฺทกคายิโน. โสกชฺฌายิกาติ มายาการา, อญฺเญปิ วา เย เกจิ อุปฺปนฺนโสกหรณสมตฺถา โสกชฺฌายิกาติ วุจฺจนฺติ, โสจนฺเต ชเน อตฺตโน วํสโฆสปรมฺปรานํ นจฺเจ กเต นิสฺโสเก กตฺวา สยาปกาติ อตฺโถ. ขรมุขานีติ สามุทฺทิกมหามุขสงฺขา. สงฺขาติ ทกฺขิณาวฏฺฏา มุฏฺฐิสงฺขา, นาฬิสงฺขาติ ทฺเว สงฺขา. โคธา ปริวเทนฺติกา ทินฺทิมานิ กุตุมฺปทินฺทิมานีติ อิมานิปิ จตฺตาริ ตูริยาเนว. Herein, 'Lājā olopiyā pupphā' means he ordered: 'Prepare flowers for scattering,' meaning that flowers of the fifth kind with parched grain should be scattered. 'Mālāgandhavilepanā' means garlands hanging from the road's canopy, as well as perfumes and ointments. 'Agghiyāni ca' means flower offerings and jewel offerings should be placed along the path by which my son will come. 'Gāme gāme' means at the gate of every village. 'Patitiṭṭhantu' means let pots of liquor, mead, and intoxicants, prepared for the thirsty to drink, be placed. 'Macchasaṃyutā' means prepared with fish. 'Kaṅgubījā' means made from millet flour. 'Mandakā' means singers of mandaka songs. 'Sokajjhāyikā' means illusionists, or any others skilled in dispelling arisen sorrow are called sokajjhāyikā; the meaning is that they make grieving people free from sorrow by performing their traditional lineage dance, causing them to be at ease. 'Kharamukhāni' means large-mouthed ocean conches. 'Saṅkhā' means two kinds of conches: right-turning fist-conches and tube-conches. 'Godhā, parivadentikā, dindimas, and kutumpadindimas'—these four are also musical instruments. เอวํ ราชา มคฺคาลงฺการานิ วิจาเรสิ. ชูชโกปิ ปมาณาติกฺกนฺตํ ภุญฺชิตฺวา ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺเถว กาลมกาสิ. ราชา ตสฺส สรีรกิจฺจํ การาเปตฺวา ‘‘นคเร โกจิ พฺราหฺมณสฺส ญาตโก อตฺถิ, อิทํ คณฺหาตู’’ติ เภรึ จราเปสิ. น กญฺจิสฺส ญาตกํ ปสฺสิ, ธนํ ปุน รญฺโญเยว อโหสิ. อถ สตฺตเม ทิวเส สพฺพา เสนา สนฺนิปติ. อถ ราชา มหนฺเตน ปริวาเรน ชาลึ มคฺคนายกํ กตฺวา นิกฺขมิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, the king arranged the decorations for the road. Jūjaka, having eaten beyond measure and being unable to digest it, died on the spot. The king had his funeral rites performed and ordered a drum to be beaten, announcing, 'If any relative of the brahmin is in the city, let them take this wealth.' But no relative of his was found, and the wealth reverted to the king. Then, on the seventh day, the entire army assembled. Then the king, with a great retinue, making Jāli the guide, set out. The Teacher, explaining this matter, said: ๒๓๖๑. 2361. ‘‘สา เสนา มหตี อาสิ, อุยฺยุตฺตา สิวิวาหินี; ชาลินา มคฺคนาเยน, วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ. That great army, the Sivi host, set out; with Jāli as their guide, they marched to the Vaṅka mountain. ๒๓๖๒. 2362. ‘‘โกญฺจํ นทติ มาตงฺโค, กุญฺชโร สฏฺฐิหายโน; กจฺฉาย พทฺธมานาย, โกญฺจํ นทติ วารโณ. The elephant sounds its cry, the sixty-year-old elephant; as its girth is being fastened, the great beast sounds its cry. ๒๓๖๓. 2363. ‘‘อาชานียา [Pg.371] หสิยนฺติ, เนมิโฆโส อชายถ; อพฺภํ รโช อจฺฉาเทสิ, อุยฺยุตฺตา สิวิวาหินี. The thoroughbreds neighed, the sound of wheel-rims arose; dust covered the sky as the Sivi host marched forth. ๒๓๖๔. 2364. ‘‘สา เสนา มหตี อาสิ, อุยฺยุตฺตา หารหารินี; ชาลินา มคฺคนาเยน, วงฺกํ ปายาสิ ปพฺพตํ. That great army, bearing garlands, set out; with Jāli as their guide, they marched to the Vaṅka mountain. ๒๓๖๕. 2365. ‘‘เต ปาวึสุ พฺรหารญฺญํ, พหุสาขํ มโหทกํ; ปุปฺผรุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ, ผลรุกฺเขหิ จูภยํ. They entered the great forest, of many branches and abundant water, covered with both flowering trees and fruit-bearing trees. ๒๓๖๖. 2366. ‘‘ตตฺถ พินฺทุสฺสรา วคฺคู, นานาวณฺณา พหู ทิชา; กูชนฺตมุปกูชนฺติ, อุตุสมฺปุปฺผิเต ทุเม. There, many sweet-voiced, lovely birds of various colors sang and echoed one another in the trees blooming in season. ๒๓๖๗. 2367. ‘‘เต คนฺตฺวา ทีฆมทฺธานํ, อโหรตฺตานมจฺจเย; ปเทสํ ตํ อุปาคจฺฉุํ, ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อหู’’ติ. Having traveled a long distance, at the passing of days and nights, they approached that region where Vessantara was. ตตฺถ มหตีติ ทฺวาทสอกฺโขภณิสงฺขาตา เสนา. อุยฺยุตฺตาติ ปยาตา. โกญฺจํ นทตีติ ตทา กาลิงฺครฏฺฐวาสิโน พฺราหฺมณา อตฺตโน รฏฺเฐ เทเว วุฏฺเฐ ตํ นาคํ อาหริตฺวา สญฺชยสฺส อทํสุ. โส หตฺถี ‘‘สามิกํ วต ปสฺสิตุํ ลภิสฺสามี’’ติ ตุฏฺโฐ โกญฺจนาทมกาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. กจฺฉายาติ สุวณฺณกจฺฉาย พทฺธมานายปิ ตุสฺสิตฺวา โกญฺจํ นทติ. หสิยนฺตีติ หสสทฺทมกํสุ. หารหารินีติ หริตพฺพหรณสมตฺถา. ปาวึสูติ ปวิสึสุ. พหุสาขนฺติ พหุรุกฺขสาขํ. ทีฆมทฺธานนฺติ สฏฺฐิโยชนมคฺคํ. อุปาคจฺฉุนฺติ ยตฺถ เวสฺสนฺตโร อโหสิ, ตํ ปเทสํ อุปคตาติ. Therein, 'mahatī' means the army, numbered as twelve akkhobhiṇī. 'Uyyuttā' means set out. 'Koñcaṃ nadati' means: at that time, the brahmins of the Kāliṅga country, after the deity had rained upon their land, brought that elephant and gave it to Sañjaya. The elephant, pleased, thinking, 'Oh, I shall get to see my master,' made a trumpeting sound. This was said in reference to that. 'Kacchāyā' means: even while being bound with a golden girth, it trumpets in delight. 'Hasiyanti' means they made sounds of neighing. 'Hārahārinī' means capable of carrying what should be carried. 'Pāviṃsu' means they entered. 'Bahusākhaṃ' means having many tree branches. 'Dīghamaddhānaṃ' means the sixty-yojana journey. 'Upāgacchuṃ' means: they approached that region where Vessantara was. มหาราชปพฺพวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The Description of the Chapter on the Great King is concluded. ฉขตฺติยกมฺมวณฺณนา The Description of the Six Khattiyas ชาลิกุมาโร มุจลินฺทสรตีเร ขนฺธาวารํ นิวาสาเปตฺวา จุทฺทส รถสหสฺสานิ อาคตมคฺคาภิมุขาเนว ฐปาเปตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ปเทเส สีหพฺยคฺฆทีปิอาทีสุ อารกฺขํ สํวิทหิ. หตฺถิอาทีนํ สทฺโท มหา อโหสิ. อถ มหาสตฺโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กึ นุ โข เม ปจฺจามิตฺตา [Pg.372] มม ปิตรํ ฆาเตตฺวา มมตฺถาย อาคตา’’ติ มรณภยภีโต มทฺทึ อาทาย ปพฺพตํ อารุยฺห เสนํ โอโลเกสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Prince Jāli established a camp on the shore of Lake Mucalinda, and having stationed fourteen thousand chariots facing the way they had come, he arranged for guards in each place against lions, tigers, leopards, and so on. The sound of elephants and other animals was immense. Then the Great Being, hearing that sound, fearing the terror of death, thinking, "Could it be that my enemies, after killing my father, have come for my sake?" took Maddī and climbed the mountain to observe the army. Explaining this matter, the Teacher said: ๒๓๖๘. 2368. ‘‘เตสํ สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, ภีโต เวสฺสนฺตโร อหุ; ปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา, ภีโต เสนํ อุทิกฺขติ. Hearing their uproar, Vessantara was terrified; climbing the mountain, he gazed upon the army in fear. ๒๓๖๙. 2369. ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, นิคฺโฆโส ยาทิโส วเน; อาชานียา หสิยนฺติ, ธชคฺคานิ จ ทิสฺสเร. Come, Maddī, listen! What sort of uproar is this in the forest? Noble steeds are neighing, and banner-tops are seen. ๒๓๗๐. 2370. ‘‘อิเม นูน อรญฺญสฺมึ, มิคสงฺฆานิ ลุทฺทกา; วาคุราหิ ปริกฺขิปฺป, โสพฺภํ ปาเตตฺวา ตาวเท; วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ, หนฺติ เนสํ วรํ วรํ. Surely, these are hunters in the wilderness who, having surrounded herds of deer with nets or driven them into a pit, immediately, shouting fiercely, kill the very best among them with sharp weapons. ๒๓๗๑. 2371. ‘‘ยถา มยํ อทูสกา, อรญฺเญ อวรุทฺธกา; อมิตฺตหตฺถตฺตํ คตา, ปสฺส ทุพฺพลฆาตก’’นฺติ. Just so, we who are innocent, confined in the forest, have fallen into the hands of enemies. Behold, the killer of the weak! ตตฺถ อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. นิสาเมหีติ สกเสนา วา ปรเสนา วาติ โอโลเกหิ อุปธาเรหิ. ‘‘อิเม นูน อรญฺญสฺมิ’’นฺติอาทีนํ อฑฺฒเตยฺยคาถานํ เอวมตฺถสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ ‘‘มทฺทิ ยถา อรญฺญมฺหิ มิคสงฺฆานิ ลุทฺทกา วาคุราหิ ปริกฺขิปฺป อถ วา ปน โสพฺภํ ปาเตตฺวา ตาวเทว ‘หนถ, อเร, ทุฏฺฐมิเค’ติ วิกฺโกสมานา ติพฺพาหิ มิคมารณสตฺตีหิ เนสํ มิคานํ วรํ วรํ ถูลํ ถูลํ หนนฺติ, อิเม จ นูน ตเถว อมฺเห อสพฺภาหิ วาจาหิ วิกฺโกสมานา ติพฺพาติ สตฺตีหิ หนิสฺสนฺติ, มยญฺจ อทูสกา อรญฺเญ อวรุทฺธกา รฏฺฐา ปพฺพาชิตา วเน วสาม, เอวํ สนฺเตปิ อมิตฺตานํ หตฺถตฺตํ คตา, ปสฺส ทุพฺพลฆาตก’’นฺติ. เอวํ โส มรณภเยน ปริเทวิ. Therein, 'iṅgha' is a particle in the sense of urging. 'Nisāmehi' means: observe, ascertain whether it is our own army or an enemy army. The connection of meaning for the two and a half verses beginning with 'Ime nūna araññasmi' should be understood thus: 'Maddī, just as in the forest hunters, having surrounded herds of deer with nets or else having made them fall into a pit, right then, shouting, “Kill, you wicked deer!” kill the very best and largest of those deer with sharp, deer-killing spears; so too, surely, will these people kill us in the same way, shouting at us with uncivil words and with sharp spears. And we, innocent, confined in the forest, banished from the kingdom, live in the woods; even so, we have fallen into the hands of enemies. Behold, the killer of the weak!' Thus he lamented out of fear of death. สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา เสนํ โอโลเกตฺวา ‘‘สกเสนาย ภวิตพฺพ’’นฺติ มหาสตฺตํ อสฺสาเสนฺตี อิมํ คาถมาห – Hearing his words and observing the army, she reassured the Great Being, thinking, "It must be our own army," and uttered this verse: ๒๓๗๒. 2372. ‘‘อมิตฺตา นปฺปสาเหยฺยุํ, อคฺคีว อุทกณฺณเว; ตเทว ตฺวํ วิจินฺเตหิ, อปิ โสตฺถิ อิโต สิยา’’ติ. May enemies not prevail, like fire in the ocean. Reflect on just this: might there be safety from this? ตตฺถ อคฺคีว อุทกณฺณเวติ ยถา ติณุกฺกาทีนํ วเสน อุปนีโต อคฺคิ อณฺณวสงฺขาตานิ ปุถุลคมฺภีรานิ อุทกานิ นปฺปสหติ, ตาเปตุํ น สกฺโกติ[Pg.373], ตถา ตํ อมิตฺตา นปฺปสเหยฺยุํ นาภิภวิสฺสนฺติ. ตเทวาติ ยํ สกฺเกน ตุยฺหํ วรํ ทตฺวา ‘‘มหาราช, น จิรสฺเสว เต ปิตา เอหิตี’’ติ วุตฺตํ, ตเทว ตฺวํ วิจินฺเตหิ, อปิ นาม อิโต พลกายโต อมฺหากํ โสตฺถิ สิยาติ มหาสตฺตํ อสฺสาเสสิ. Therein, 'like fire in the ocean' means: just as fire, brought by means of a grass torch or the like, cannot overcome the wide and deep waters called the ocean—it is not able to heat them—so too enemies will not overcome you, they will not overpower you. 'Reflect on that very thing' means: that which was said by Sakka when giving you a boon, 'Great King, before long your father will come,' reflect on that very thing. 'Perhaps from this army safety may come to us.' Thus she consoled the Great Being. อถ มหาสตฺโต โสกํ ตนุกํ กตฺวา ตาย สทฺธึ ปพฺพตา โอรุยฺห ปณฺณสาลาทฺวาเร นิสีทิ, อิตราปิ อตฺตโน ปณฺณสาลาทฺวาเร นิสีทิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then the Great Being lessened his sorrow and descended the mountain with her. He sat at the door of his leaf-hut, while she sat at the door of her own leaf-hut. The Teacher, revealing this meaning, said: ๒๓๗๓. 2373. ‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, โอโรหิตฺวาน ปพฺพตา; นิสีทิ ปณฺณสาลายํ, ทฬฺหํ กตฺวาน มานส’’นฺติ. Then King Vessantara, descending from the mountain, sat in the leaf hut, having made his mind firm. ตตฺถ ทฬฺหํ กตฺวาน มานสนฺติ มยํ ปพฺพชิตา นาม, อมฺหากํ โก กึ กริสฺสตีติ ถิรํ หทยํ กตฺวา นิสีทิ. Therein, 'having made his mind firm' means he sat down, having made his heart resolute, thinking, "We are renunciants; who can do what to us?" ตสฺมึ ขเณ สญฺชโย ราชา เทวึ อามนฺเตตฺวา – ‘‘ภทฺเท, ผุสฺสติ อมฺเหสุ สพฺเพสุ เอกโต คเตสุ โสโก มหา ภวิสฺสติ, ปฐมํ ตาว อหํ คจฺฉามิ, ตโต ‘อิทานิ โสกํ วิโนเทตฺวา นิสินฺนา ภวิสฺสนฺตี’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ตฺวํ มหนฺเตน ปริวาเรน อาคจฺเฉยฺยาสิ. อถ โถกํ กาลํ วีตินาเมตฺวา ชาลิกณฺหาชินา ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตู’’ติ วตฺวา รถํ นิวตฺตาเปตฺวา อาคตมคฺคาภิมุขํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อารกฺขํ สํวิทหิตฺวา อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ปุตฺตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – At that moment, King Sañjaya addressed the queen: "Dear Phusati, if we all go together, great sorrow will arise. First, I shall go. Then, observing that 'they will now be seated, having dispelled their sorrow,' you may come with a large retinue. After allowing some time to pass, let Jāli and Kaṇhājinā follow behind." Having said this, he had the chariot turned back to face the path by which he had come, stationed guards here and there, and descended from the back of the adorned elephant to approach his son. The Teacher, revealing this meaning, said: ๒๓๗๔. 2374. ‘‘นิวตฺตยิตฺวาน รถํ, วุฏฺฐเปตฺวาน เสนิโย; เอกํ อรญฺเญ วิหรนฺตํ, ปิตา ปุตฺตํ อุปาคมิ. Having turned back the chariot and posted the armies, the father approached his son, who was living alone in the forest. ๒๓๗๕. 2375. ‘‘หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห, เอกํโส ปญฺชลีกโต; ปริกิณฺโณ อมจฺเจหิ, ปุตฺตํ สิญฺจิตุมาคมิ. Descending from the elephant's back, with one shoulder bared and hands clasped in reverence, surrounded by ministers, he came to anoint his son. ๒๓๗๖. 2376. ‘‘ตตฺถทฺทส กุมารํ โส, รมฺมรูปํ สมาหิตํ; นิสินฺนํ ปณฺณสาลายํ, ฌายนฺตํ อกุโตภย’’นฺติ. There he saw the prince, of delightful form and composed, seated in a leaf-hut, meditating, free from fear from any quarter. ตตฺถ [Pg.374] วุฏฺฐเปตฺวาน เสนิโยติ อารกฺขตฺถาย พลกาเย ฐเปตฺวา. เอกํโสติ เอกํสกตอุตฺตราสงฺโค. สิญฺจิตุมาคมีติ รชฺเช อภิสิญฺจิตุํ อุปาคมิ. รมฺมรูปนฺติ อนญฺชิตํ อมณฺฑิตํ. Therein, 'vuṭṭhapetvāna seniyo' means having stationed the army for protection. 'Ekaṃso' means having the upper robe arranged over one shoulder. 'Siñcitum āgami' means he came to consecrate him for the kingship. 'Rammarūpaṃ' means un-anointed, unadorned. ๒๓๗๗. 2377. ‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ, ปิตรํ ปุตฺตคิทฺธินํ; เวสฺสนฺตโร จ มทฺที จ, ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อวนฺทิสุํ. And seeing him, their father, approaching, yearning for his son, both Vessantara and Maddī went out to meet him and paid homage. ๒๓๗๘. 2378. ‘‘มทฺที จ สิรสา ปาเท, สสุรสฺสาภิวาทยิ; มทฺที อหญฺหิ เต เทว, ปาเท วนฺทามิ เต สุณฺหา; เต สุ ตตฺถ ปลิสฺสชฺช, ปาณินา ปริมชฺชถา’’ติ. And Maddī bowed her head to her father-in-law's feet. 'I am Maddī, Your Majesty, your daughter-in-law; I pay homage to your feet.' Then he embraced them both there and stroked them with his hand. ตตฺถ ปาเท วนฺทามิ เต สุณฺหาติ อหํ, เทว, ตว สุณฺหา ปาเท วนฺทามีติ เอวํ วตฺวา วนฺทิ. เต สุ ตตฺถาติ เต อุโภปิ ชเน ตสฺมึ สกฺกทตฺติเย อสฺสเม ปลิสฺสชิตฺวา หทเย นิปชฺชาเปตฺวา สีเส ปริจุมฺพิตฺวา มุทุเกน ปาณินา ปริมชฺชถ, ปิฏฺฐิโย เนสํ ปริมชฺชิ. Therein, 'pāde vandāmi te suṇhā' means: having said, 'I, O King, your daughter-in-law, pay homage to your feet,' she paid homage. 'Te su tattha' means: embracing both those people in that hermitage given by Sakka, making them lie on his heart, kissing their heads, he stroked them with his soft hand; he stroked their backs. ตโต โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา ราชา โสเก ปรินิพฺพุเต เตหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห – Then, having wept and lamented, when his sorrow had subsided, the king exchanged friendly greetings with them and said: ๒๓๗๙. 2379. ‘‘กจฺจิ โว กุสลํ ปุตฺต, กจฺจิ ปุตฺต อนามยํ; กจฺจิ อุญฺเฉน ยาเปถ, กจฺจิ มูลผลา พหู. Are you well, son? Are you free from illness, son? Do you maintain yourselves by gleaning? Are roots and fruits abundant? ๒๓๘๐. 2380. ‘‘กจฺจิ ฑํสา มกสา จ, อปฺปเมว สรีสปา; วเน วาฬมิคากิณฺเณ, กจฺจิ หึสา น วิชฺชตี’’ติ. Are gadflies and mosquitoes few, and likewise reptiles? In this forest crowded with beasts of prey, is there no harm? ปิตุ วจนํ สุตฺวา มหาสตฺโต อาห – Hearing his father's words, the Great Being said: ๒๓๘๑. 2381. ‘‘อตฺถิ โน ชีวิกา เทว, สา จ ยาทิสกีทิสา; กสิรา ชีวิกา โหม, อุญฺฉาจริยาย ชีวิตํ. We have a livelihood, O deva, such as it is; our livelihood is wretched, life is by gleaning. ๒๓๘๒. 2382. ‘‘อนิทฺธินํ มหาราช, ทเมตสฺสํว สารถิ; ตฺยมฺหา อนิทฺธิกา ทนฺตา, อสมิทฺธิ ทเมติ โน. O great king, lack of prosperity tames a person as a charioteer tames a horse; therefore we, being without prosperity, are tamed; our lack of prosperity tames us. ๒๓๘๓. 2383. ‘‘อปิ โน กิสานิ มํสานิ, ปิตุ มาตุ อทสฺสนา; อวรุทฺธานํ มหาราช, อรญฺเญ ชีวโสกิน’’นฺติ. Indeed, our flesh is wasted away from not seeing our father and mother; confined, O great king, we live with sorrow in the forest. ตตฺถ [Pg.375] ยาทิสกีทิสาติ ยา วา สา วา, ลามกาติ อตฺโถ. กสิรา ชีวิกา โหมาติ ตาต, อมฺหากํ อุญฺฉาจริยาย ชีวิตํ นาม กิจฺฉํ, ทุกฺขา โน ชีวิกา อโหสิ. อนิทฺธินนฺติ มหาราช, อนิทฺธึ อสมิทฺธึ ทลิทฺทปุริสํ นาม สาว อนิทฺธิ เฉโก สารถิ อสฺสํ วิย ทเมติ, นิพฺพิเสวนํ กโรติ, เต มยํ อิธ วสนฺตา อนิทฺธิกา ทนฺตา นิพฺพิเสวนา กตา, อสมิทฺธิเยว โน ทเมตีติ. ‘‘ทเมถ โน’’ติปิ ปาโฐ, ทมยิตฺถ โนติ อตฺโถ. ชีวโสกินนฺติ อวิคตโสกานํ อรญฺเญ วสนฺตานํ กึ นาม อมฺหากํ สุขนฺติ วทติ. Herein, `yādisakīdisā` means 'whatever it may be'; the meaning is 'inferior'. As for `Kasirā jīvikā homa`: 'Dear one, our life by gleaning is indeed difficult; our livelihood was painful.' As for `Aniddhinaṃ`: 'O great king, that very lack of prosperity, like a skilled charioteer taming a horse, tames a poor man who is without prosperity or success; it makes him docile. We, living here, being without prosperity, are tamed, made docile. It is indeed our lack of success that tames us.' There is also the reading `Dametha no`, which means 'you tamed us'. As for `Jīvasokinaṃ`: it means 'for those dwelling in the forest whose sorrow has not departed, what happiness is there for us?' he says. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ปุตฺตานํ ปวตฺตึ ปุจฺฉนฺโต อาห – Having said this, he then asked about the welfare of his sons, saying: ๒๓๘๔. 2384. ‘‘เยปิ เต สิวิเสฏฺฐสฺส, ทายาทาปตฺตมานสา; ชาลี กณฺหาชินา จุโภ, พฺราหฺมณสฺส วสานุคา; อจฺจายิกสฺส ลุทฺทสฺส, โย เน คาโวว สุมฺภติ. And what of those heirs of the best of the Sivis, whose desires are unfulfilled—Jāli and Kaṇhājina, both—who are subject to the will of a brahmin; a cruel one in urgent need, who strikes them like cattle? ๒๓๘๕. 2385. ‘‘เต ราชปุตฺติยา ปุตฺเต, ยทิ ชานาถ สํสถ; ปริยาปุณาถ โน ขิปฺปํ, สปฺปทฏฺฐํว มาณว’’นฺติ. If you know those sons of the royal princess, tell us; quickly relieve our minds, as one would a snake-bitten youth. ตตฺถ ทายาทาปตฺตมานสาติ มหาราช, เยปิ เต ตว สิวิเสฏฺฐสฺส ทายาทา อปตฺตมานสา อสมฺปุณฺณมโนรถา หุตฺวา พฺราหฺมณสฺส วสานุคา ชาตา, เต ทฺเว กุมาเร โย พฺราหฺมโณ คาโวว สุมฺภติ ปหรติ, เต ราชปุตฺติยา ปุตฺเต ยทิ ทิฏฺฐวเสน วา สุตวเสน วา ชานาถ สํสถ. สปฺปทฏฺฐํว มาณวนฺติ วิสนิมฺมทนตฺถาย สปฺปทฏฺฐํ มาณวํ ติกิจฺฉนฺตา วิย ขิปฺปํ โน ปริยาปุณาถ กเถถาติ วทติ. Herein, `dāyādāpattamānasā` means: O great king, regarding those heirs of yours, the best of the Sivis, who, with unfulfilled desires and wishes unaccomplished, became subject to the brahmin's will; those two princes whom the brahmin strikes like cattle—if you know those sons of the royal princess by sight or by hearing, tell us. `Sappadaṭṭhaṃva māṇavaṃ` means: 'just as one would treat a snake-bitten youth to remove the venom, so quickly inform us, speak,' he says. ราชา อาห – The king said: ๒๓๘๖. 2386. ‘‘อุโภ กุมารา นิกฺกีตา, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ; พฺราหฺมณสฺส ธนํ ทตฺวา, ปุตฺต มา ภายิ อสฺสสา’’ติ. Both princes have been redeemed, Jāli and Kaṇhājina both; having given wealth to the brahmin, son, do not be afraid, be comforted. ตตฺถ นิกฺกีตาติ นิกฺกยํ ทตฺวา คหิตา. Herein, `nikkītā` means taken after giving a price. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ปฏิลทฺธสฺสาโส ปิตรา สทฺธึ ปฏิสนฺถารมกาสิ – Having heard that, the great being, regaining his composure, exchanged friendly greetings with his father: ๒๓๘๗. 2387. ‘‘กจฺจิ [Pg.376] นุ ตาต กุสลํ, กจฺจิ ตาต อนามยํ; กจฺจิ นุ ตาต เม มาตุ, จกฺขุ น ปริหายตี’’ติ. I hope, father, that you are well? I hope, father, that you are free from illness? I hope, father, that my mother's eyesight has not failed? ตตฺถ จกฺขุ น ปริหายตีติ ปุตฺตโสเกน โรทนฺติยา จกฺขุ น ปริหายตีติ. Herein, `cakkhu na parihāyati` means: has her eyesight not failed from weeping out of grief for her son? ราชา อาห – The king said: ๒๓๘๘. 2388. ‘‘กุสลญฺเจว เม ปุตฺต, อโถ ปุตฺต อนามยํ; อโถ จ ปุตฺต เต มาตุ, จกฺขุ น ปริหายตี’’ติ. It is well with me, son, and, son, I am free from illness. And also, son, your mother's eyesight has not failed. โพธิสตฺโต อาห – The Bodhisatta said: ๒๓๘๙. 2389. ‘‘กจฺจิ อโรคํ โยคฺคํ เต, กจฺจิ วหติ วาหนํ; กจฺจิ ผีโต ชนปโท, กจฺจิ วุฏฺฐิ น ฉิชฺชตี’’ติ. I hope your draught animals are healthy? I hope your vehicle travels well? I hope the country is prosperous? I hope the rain is not cut off? ตตฺถ วุฏฺฐีติ วุฏฺฐิธารา. Herein, `vuṭṭhi` means a stream of rain. ราชา อาห – The king said: ๒๓๙๐. 2390. ‘‘อโถ อโรคํ โยคฺคํ เม, อโถ วหติ วาหนํ; อโถ ผีโต ชนปโท, อโถ วุฏฺฐิ น ฉิชฺชตี’’ติ. And my draught animals are healthy, and my vehicle travels well; and the country is prosperous, and the rain is not cut off. เอวํ เตสํ สลฺลปนฺตานญฺเญว ผุสฺสตี เทวี ‘‘อิทานิ โสกํ ตนุกํ กตฺวา นิสินฺนา ภวิสฺสนฺตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา มหาปริวาเรน สทฺธึ ปุตฺตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – While they were thus conversing, Queen Phussatī, perceiving that "now they must be sitting with their grief somewhat lessened," went with a large retinue to her son. The Teacher, revealing that matter, said: ๒๓๙๑. 2391. ‘‘อิจฺเจวํ มนฺตยนฺตานํ, มาตา เนสํ อทิสฺสถ; ราชปุตฺตี คิริทฺวาเร, ปตฺติกา อนุปาหนา. Thus, while they were conferring, their mother appeared; the princess at the mountain gate, on foot and without sandals. ๒๓๙๒. 2392. ‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตึ, มาตรํ ปุตฺตคิทฺธินึ; เวสฺสนฺตโร จ มทฺที จ, ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อวนฺทิสุํ. And seeing her coming, the mother longing for her son, Vessantara and Maddī went forth to meet her and paid homage. ๒๓๙๓. 2393. ‘‘มทฺที จ สิรสา ปาเท, สสฺสุยา อภิวาทยิ; มทฺที อหญฺหิ เต อยฺเย, ปาเท วนฺทามิ เต สุณฺหา’’ติ. And Maddī with her head saluted her mother-in-law's feet, saying: 'Noble lady, I, your daughter-in-law, worship your feet.' เตสํ ผุสฺสติเทวึ วนฺทิตฺวา ฐิตกาเล ปุตฺตกา กุมารกุมาริกาหิ ปริวุตา อาคมึสุ. มทฺที จ เตสํ อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺตีเยว อฏฺฐาสิ. สา เต โสตฺถินา อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา สกภาเวน สณฺฐาตุํ [Pg.377] อสกฺโกนฺตี ตรุณวจฺฉา วิย คาวี ปริเทวมานา ตโต ปายาสิ. เตปิ ตํ ทิสฺวา ปริเทวนฺตา มาตราภิมุขาว ปธาวึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – While they stood there, having paid homage to Queen Phussatī, the children approached, surrounded by boys and girls. And Maddī stood looking down the path of their arrival. Seeing them returning safely, unable to maintain her composure, she lamented like a cow for her young calf and rushed forth. They too, seeing her, lamented and ran towards their mother. The Teacher, revealing this matter, said: ๒๓๙๔. 2394. ‘‘มทฺทิญฺจ ปุตฺตกา ทิสฺวา, ทูรโต โสตฺถิมาคตา; กนฺทนฺตา มภิธาวึสุ, วจฺฉพาลาว มาตรํ. The children, having come safely from afar, upon seeing Maddī, ran towards her weeping, like young calves towards their mother. ๒๓๙๕. 2395. ‘‘มทฺที จ ปุตฺตเก ทิสฺวา, ทูรโต โสตฺถิมาคเต; วารุณีว ปเวเธนฺตี, ถนธาราภิสิญฺจถา’’ติ. And Maddī, seeing her children who had arrived safely from afar, trembling like one possessed, bathed them with streams of milk from her breasts. ตตฺถ กนฺทนฺตา มภิธาวึสูติ กนฺทนฺตา อภิธาวึสุ. วารุณีวาติ ยกฺขาวิฏฺฐา อิกฺขณิกา วิย ปเวธมานา ถนธารา อภิสิญฺจถาติ. Herein, `kandantā mabhidhāviṃsu` means 'weeping, they ran towards'. `Vāruṇīva` means 'trembling like a female seer possessed by a yakkha, she bathed them with streams from her breasts'. สา กิร มหาสทฺเทน ปริเทวิตฺวา กมฺปมานา วิสญฺญี หุตฺวา ทีฆโต ปถวิยํ ปติ. กุมาราปิ เวเคนาคนฺตฺวา วิสญฺญิโน หุตฺวา มาตุ อุปริเยว ปตึสุ. ตสฺมึ ขเณ ตสฺสา ทฺวีหิ ถเนหิ ทฺเว ขีรธารา นิกฺขมิตฺวา เตสํ มุเขเยว ปวิสึสุ. สเจ กิร เอตฺตโก อสฺสาโส นาภวิสฺส, ทฺเว กุมารา สุกฺขหทยา หุตฺวา อทฺธา นสฺสิสฺสนฺติ. เวสฺสนฺตโรปิ ปิยปุตฺเต ทิสฺวา โสกํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต วิสญฺญี หุตฺวา ตตฺเถว ปติ. มาตาปิตโรปิสฺส วิสญฺญิโน หุตฺวา ตตฺเถว ปตึสุ, ตถา สหชาตา สฏฺฐิสหสฺสา อมจฺจา. ตํ การุญฺญํ ปสฺสนฺเตสุ เอโกปิ สกภาเวน สณฺฐาตุํ นาสกฺขิ. สกลํ อสฺสมปทํ ยุคนฺตวาเตน ปมทฺทิตํ วิย สาลวนํ อโหสิ. ตสฺมึ ขเณ ปพฺพตา นทึสุ, มหาปถวี กมฺปิ, มหาสมุทฺโท สงฺขุภิ, สิเนรุ คิริราชา โอนมิ. ฉ กามาวจรเทวโลกา เอกโกลาหลา อเหสุํ. She, it is said, wailed with a great cry and, trembling, became unconscious and fell at length to the ground. The children, rushing swiftly, also became unconscious and fell right upon their mother. At that moment, two streams of milk flowed from her two breasts and entered their mouths. If there had not been such a solace, the two children would surely have perished with dried up hearts. Seeing his beloved children, Vessantara, unable to restrain his grief, fell unconscious right there. His mother and father also fell unconscious in the same place, as did the sixty thousand ministers born at the same time as him. Among those witnessing such a piteous scene, not a single one could maintain their composure. The entire hermitage was like a sāl forest crushed by a world-ending storm. At that moment, the mountains roared, the great earth trembled, the great ocean churned, and Sineru, king of mountains, bent low. The six desire-sphere heavens became a single tumultuous uproar. สกฺโก เทวราชา ‘‘ฉ ขตฺติยา สปริสา วิสญฺญิโน ชาตา, เตสุ เอโกปิ อุฏฺฐาย กสฺสจิ สรีเร อุทกํ สิญฺจิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, อหํ ทานิ อิเมสํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ฉขตฺติยสมาคเม โปกฺขรวสฺสํ วสฺสาเปสิ. ตตฺถ เย เตมิตุกามา, เต เตเมนฺติ, อเตมิตุกามานํ อุปริ เอกพินฺทุมตฺตมฺปิ น ปตติ, ปทุมปตฺตโต อุทกํ วิย นิวตฺติตฺวา คจฺฉติ. อิติ โปกฺขรวเน ปติตํ [Pg.378] วสฺสํ วิย ตํ วสฺสํ อโหสิ. ฉ ขตฺติยา อสฺสาสํ ปฏิลภึสุ. มหาชโน ตมฺปิ ทิสฺวา ‘‘อโห อจฺฉริยํ, อโห อพฺภุตํ เอวรูเป ญาติสมาคเม โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ, มหาปถวี กมฺปี’’ติ อจฺฉริยํ ปเวเทสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Sakka, the king of the gods, thought: "Six nobles with their retinues have fallen unconscious. Not one among them is capable of rising to sprinkle water on anyone’s body. Now, I shall cause a pokkhara rain to fall upon them." Having thus thought, he made a pokkhara rain fall upon the gathering of the six nobles. There, those who wished to be moistened were moistened, while not a single drop fell upon those who did not wish to be; it rolled off like water from a lotus leaf. Thus, the rain was like a shower fallen in a lotus pond. The six nobles regained consciousness. Seeing this, the great multitude proclaimed the wonder, saying: "Oh, how marvelous! Oh, how astonishing! At such a gathering of relatives, a pokkhara rain fell, and the great earth trembled!" To clarify this matter, the Teacher said: ๒๓๙๖. 2396. ‘‘สมาคตานํ ญาตีนํ, มหาโฆโส อชายถ; ปพฺพตา สมนาทึสุ, มหี ปกมฺปิตา อหุ. When the relatives gathered, a great sound arose; the mountains echoed, and the earth quaked. ๒๓๙๗. 2397. ‘‘วุฏฺฐิธารํ ปวตฺเตนฺโต, เทโว ปาวสฺสิ ตาวเท; อถ เวสฺสนฺตโร ราชา, ญาตีหิ สมคจฺฉถ. Causing a stream of rain to fall, the god rained at that very moment; then King Vessantara was reunited with his relatives. ๒๓๙๘. 2398. ‘‘นตฺตาโร สุณิสา ปุตฺโต, ราชา เทวี จ เอกโต; ยทา สมาคตา อาสุํ, ตทาสิ โลมหํสนํ. Grandsons, daughter-in-law, son, the king, and the queen together—when they were gathered, it was hair-raising. ๒๓๙๙. 2399. ‘‘ปญฺชลิกา ตสฺส ยาจนฺติ, โรทนฺตา เภรเว วเน; เวสฺสนฺตรญฺจ มทฺทิญฺจ, สพฺเพ รฏฺฐา สมาคตา; ตฺวํ โนสิ อิสฺสโร ราชา, รชฺชํ กาเรถ โน อุโภ’’ติ. With hands clasped in reverence they beg him, weeping in the fearsome forest; all from the kingdom have gathered, Vessantara and Maddī, saying: 'You are our lord and king; may you both rule the kingdom!' ตตฺถ โฆโสติ การุญฺญโฆโส. ปญฺชลิกาติ สพฺเพ นาครา เจว เนคมา จ ชานปทา จ ปคฺคหิตญฺชลิกา หุตฺวา. ตสฺส ยาจนฺตีติ ตสฺส ปาเทสุ ปติตฺวา โรทิตฺวา กนฺทิตฺวา ‘‘เทว, ตฺวํ โน สามิ อิสฺสโร, ปิตา เต อิเธว อภิสิญฺจิตฺวา นครํ เนตุกาโม, กุลสนฺตกํ เสตจฺฉตฺตํ ปฏิจฺฉถา’’ติ ยาจึสุ. Here, 'sound' means the sound of compassion. 'With hands clasped in reverence' means all the city-dwellers, townsfolk, and country-folk had become people with their hands raised in reverence. 'They beg him' means that having fallen at his feet, weeping and wailing, they begged, saying, "Your Majesty, you are our master and lord. Your father wishes to anoint you right here and take you to the city. Please accept the white umbrella, the family heirloom." ฉขตฺติยกมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The Description of the Affair of the Six Nobles is finished. นครกณฺฑวณฺณนา The Description of the City Chapter ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ปิตรา สทฺธึ สลฺลปนฺโต อิมํ คาถมาห – Hearing that, the Great Being, conversing with his father, spoke this verse: ๒๔๐๐. 2400. ‘‘ธมฺเมน รชฺชํ กาเรนฺตํ, รฏฺฐา ปพฺพาชยิตฺถ มํ; ตฺวญฺจ ชานปทา เจว, เนคมา จ สมาคตา’’ติ. While I was ruling the kingdom righteously, you banished me from the realm; and you—country-folk and townsfolk alike—have gathered here. ตโต [Pg.379] ราชา ปุตฺตํ อตฺตโน โทสํ ขมาเปนฺโต อาห – Then the king, asking his son to forgive his fault, said: ๒๔๐๑. 2401. ‘‘ทุกฺกฏญฺจ หิ โน ปุตฺต, ภูนหจฺจํ กตํ มยา; โยหํ สิวีนํ วจนา, ปพฺพาเชสิมทูสก’’นฺติ. Indeed, my son, a wrong was done, a heinous crime was committed by me; for I, at the word of the Sivis, banished the innocent one. อิมํ คาถํ วตฺวา อตฺตโน ทุกฺขหรณตฺถํ ปุตฺตํ ยาจนฺโต อิตรํ คาถมาห – Having spoken this verse, begging his son for the removal of his own suffering, he spoke another verse: ๒๔๐๒. 2402. ‘‘เยน เกนจิ วณฺเณน, ปิตุ ทุกฺขํ อุทพฺพเห; มาตุ ภคินิยา จาปิ, อปิ ปาเณหิ อตฺตโน’’ติ. By whatever means one should remove the suffering of one's father, or of one's mother or sister, even with one's own life. ตตฺถ อุทพฺพเหติ หเรยฺย. อปิ ปาเณหีติ ตาต ปุตฺเตน นาม ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวาปิ มาตาปิตูนํ โสกทุกฺขํ หริตพฺพํ, ตสฺมา มม โทสํ หทเย อกตฺวา มม วจนํ กโรหิ, อิมํ อิสิลิงฺคํ หาเรตฺวา ราชเวสํ คณฺห ตาตาติ อิมินา กิร นํ อธิปฺปาเยเนวมาห. Here, 'one should remove' means one should take away. 'Even with one's own life' means: dear son, a son should indeed take away the sorrow and suffering of his parents even by giving up his life. Therefore, without taking my fault to heart, do my bidding. Remove this ascetic's guise and take up the royal attire, dear one—with this intention, it is said, he spoke to him thus. โพธิสตฺโต รชฺชํ กาเรตุกาโมปิ ‘‘เอตฺตเก ปน อกถิเต ครุกํ นาม น โหตี’’ติ กเถสิ. มหาสตฺโต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. อถสฺส อธิวาสนํ วิทิตฺวา สหชาตา สฏฺฐิสหสฺสา อมจฺจา ‘‘นหานกาโล มหาราช, รโชชลฺลํ ปวาหยา’’ติ วทึสุ. อถ เน มหาสตฺโต ‘‘โถกํ อธิวาเสถา’’ติ วตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา อิสิภณฺฑํ โอมุญฺจิตฺวา ปฏิสาเมตฺวา สงฺขวณฺณสาฏกํ นิวาเสตฺวา ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ‘‘อิทํ มยา นว มาเส อฑฺฒมาสญฺจ วสนฺเตน สมณธมฺมสฺส กตฏฺฐานํ, ปารมีกูฏํ คณฺหนฺเตน มยา ทานํ ทตฺวา มหาปถวิยา กมฺปาปิตฏฺฐาน’’นฺติ ปณฺณสาลํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. อถสฺส กปฺปกาทโย เกสมสฺสุกมฺมาทีนิ กรึสุ. ตเมนํ สพฺพาภรณภูสิตํ เทวราชานมิว วิโรจมานํ รชฺเช อภิสิญฺจึสุ. เตน วุตฺตํ – The Bodhisatta, though wishing to rule the kingdom, said, "But if this much is not said, the matter will not be taken seriously." The Great Being accepted, saying, "Good." Then, knowing his assent, his sixty thousand ministers, born with him, said, "Great king, it is time for the bath—wash away the dust and dirt." The Great Being replied, "Wait a little," and entering the leaf-hut, he took off the ascetic's requisites, put them away, donned a conch-white robe, and emerged from the leaf-hut. "This is the place where I have lived for nine and a half months, fulfilling the ascetic's duties; the place where I, reaching the peak of perfections, gave gifts and caused the great earth to tremble," he said, and circumambulated the leaf-hut three times. Then, paying homage with the fivefold prostration, he stood. Then his barbers and others performed the cutting of his hair and beard. Adorned with all ornaments, shining like the king of the gods, they consecrated him to the kingship. Therefore, it is said: ๒๔๐๓. 2403. ‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, รโชชลฺลํ ปวาหยิ; รโชชลฺลํ ปวาเหตฺวา, สงฺขวณฺณํ อธารยี’’ติ. Then King Vessantara washed away the dust and dirt; having washed away the dust and dirt, he put on the conch-white garments. ตตฺถ ปวาหยีติ หาเรสิ, หาเรตฺวา จ ปน ราชเวสํ คณฺหีติ อตฺโถ. Here, 'washed away' means he had it removed; and having had it removed, he took up the royal attire—that is the meaning. อถสฺส ยโส มหา อโหสิ. โอโลกิตโอโลกิตฏฺฐานํ กมฺปติ, มุขมงฺคลิกา มุขมงฺคลานิ โฆสยึสุ, สพฺพตูริยานิ ปคฺคณฺหึสุ, มหาสมุทฺทกุจฺฉิยํ [Pg.380] เมฆคชฺชิตโฆโส วิย ตูริยโฆโส อโหสิ. หตฺถิรตนํ อลงฺกริตฺวา อุปานยึสุ. โส ขคฺครตนํ พนฺธิตฺวา หตฺถิรตนํ อภิรุหิ. ตาวเทว นํ สหชาตา สฏฺฐิสหสฺสา อมจฺจา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตา ปริวารยึสุ, สพฺพกญฺญาโย มทฺทิเทวิมฺปิ นหาเปตฺวา อลงฺกริตฺวา อภิสิญฺจึสุ. สีเส จ ปนสฺสา อภิเสกอุทกํ อภิสิญฺจมานา ‘‘เวสฺสนฺตโร ตํ ปาเลตู’’ติอาทีนิ มงฺคลานิ วทึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Then his glory became great. Wherever he looked, that place trembled. Auspicious proclamations were sounded, all musical instruments were played, and the sound of the instruments was like the sound of thunder in the belly of the great ocean. They adorned the elephant-jewel and brought it to him. He fastened on the sword-jewel and mounted the elephant-jewel. At that very moment, sixty thousand ministers, born at the same time as him, adorned with all ornaments, surrounded him. All the maidens bathed Queen Maddī, adorned her, and anointed her. As they poured the consecration water over her head, they spoke auspicious words, such as, "May Vessantara protect you." To clarify this matter, the Teacher said: ๒๔๐๔. 2404. ‘‘สีสํ นฺหาโต สุจิวตฺโถ, สพฺพาภรณภูสิโต; His head bathed, in clean clothes, adorned with all ornaments; ปจฺจยํ นาคมารุยฺห, ขคฺคํ พนฺธิ ปรนฺตปํ. Having mounted the elephant Paccaya, the scorcher of foes girded on his sword. ๒๔๐๕. 2405. ‘‘ตโต สฏฺฐิสหสฺสานิ, โยธิโน จารุทสฺสนา; สหชาตา ปกิรึสุ, นนฺทยนฺตา รเถสภํ. Then sixty thousand warriors, handsome to behold, born with him, surrounded him, delighting the bull among charioteers. ๒๔๐๖. 2406. ‘‘ตโต มทฺทิมฺปิ นฺหาเปสุํ, สิวิกญฺญา สมาคตา; เวสฺสนฺตโร ตํ ปาเลตุ, ชาลี กณฺหาชินา จุโภ; อโถปิ ตํ มหาราชา, สญฺชโย อภิรกฺขตู’’ติ. Then the maidens of Sivi, having gathered, also bathed Maddī. May Vessantara protect you, and may Jālī and Kaṇhājinā both protect you; and may the great king Sañjaya also safeguard you. ตตฺถ ปจฺจยํ นาคมารุยฺหาติ ตํ อตฺตโน ชาตทิวเส อุปฺปนฺนํ หตฺถินาคํ. ปรนฺตปนฺติ อมิตฺตตาปนํ. ปกิรึสูติ ปริวารยึสุ. นนฺทยนฺตาติ โตเสนฺตา. สิวิกญฺญาติ สิวิรญฺโญ ปชาปติโย สนฺนิปติตฺวา คนฺโธทเกน นฺหาเปสุํ. ชาลี กณฺหาชินา จุโภติ อิเม เต ปุตฺตาปิ มาตรํ รกฺขนฺตูติ. Here, 'having mounted the elephant Paccaya' means that great elephant born on his own birthday. 'Scorcher of foes' means tormentor of enemies. 'Surrounded' means they encircled. 'Delighting' means pleasing. 'Maidens of Sivi' means the wives of the Sivi king assembled and bathed her with fragrant water. 'Jālī and Kaṇhājinā both' means may these your sons also protect their mother. ๒๔๐๗. 2407. ‘‘อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา, ปุพฺเพ สํกฺเลสมตฺตโน; อานนฺทิยํ อาจรึสุ, รมณีเย คิริพฺพเช. And having obtained this support, recalling their own past hardship, they celebrated with joy in the delightful Giribbaja. ๒๔๐๘. 2408. ‘‘อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา, ปุพฺเพ สํกฺเลสมตฺตโน; อานนฺทิ วิตฺตา สุมนา, ปุตฺเต สงฺคมฺม ลกฺขณา. And having obtained this support, recalling her own past hardship, the one with auspicious signs, having met with her sons, was joyful, glad, and happy. ๒๔๐๙. 2409. ‘‘อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา, ปุพฺเพ สํกฺเลสมตฺตโน; อานนฺทิ วิตฺตา ปตีตา, สห ปุตฺเตหิ ลกฺขณา’’ติ. And having obtained this support, recalling her own past hardship, the one with auspicious signs, together with her sons, was joyful, glad, and pleased. ตตฺถ อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธาติ ภิกฺขเว, เวสฺสนฺตโร มทฺที จ อิทญฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา อิมํ ปติฏฺฐํ ลภิตฺวา, รชฺเช ปติฏฺฐหิตฺวาติ อตฺโถ. ปุพฺเพติ อิโต [Pg.381] ปุพฺเพ อตฺตโน วนวาสสํกฺเลสญฺจ อนุสฺสริตฺวา. อานนฺทิยํ อาจรึสุ, รมณีเย คิริพฺพเชติ รมณีเย วงฺกคิริกุจฺฉิมฺหิ ‘‘เวสฺสนฺตรสฺส รญฺโญ อาณา’’ติ กญฺจนลตาวินทฺธํ อานนฺทเภรึ จราเปตฺวา อานนฺทฉณํ อาจรึสุ. อานนฺทิ วิตฺตา สุมนาติ ลกฺขณสมฺปนฺนา มทฺที ปุตฺเต สงฺคมฺม สมฺปาปุณิตฺวา วิตฺตา สุมนา หุตฺวา อติวิย นนฺทีติ อตฺโถ. ปตีตาติ โสมนสฺสา หุตฺวา. Here, 'and having obtained this support' means, monks, that Vessantara and Maddī, having obtained this support, having gained this footing, having been established in the kingdom—that is the meaning. 'Past' means recalling their own past hardship of dwelling in the forest. 'They celebrated with joy in the delightful Giribbaja' means that in the delightful hollow of Mount Vaṅka, proclaiming, 'By the command of King Vessantara,' they had the joy-drum, entwined with golden vines, paraded about and celebrated a festival of joy. 'Joyful, glad, and happy' means that Maddī, endowed with auspicious signs, having met and regained her children, became glad and happy and rejoiced exceedingly—that is the meaning. 'Pleased' means having become joyful. เอวํ ปตีตา หุตฺวา จ ปน ปุตฺเต อาห – And having thus become pleased, she said to her sons: ๒๔๑๐. 2410. ‘‘เอกภตฺตา ปุเร อาสึ, นิจฺจํ ถณฺฑิลสายินี; อิติ เมตํ วตํ อาสิ, ตุมฺหํ กามา หิ ปุตฺตกา. “Formerly, I ate but one meal a day and always slept upon the bare ground; this was my vow, for your sake, my children.” ๒๔๑๑. 2411. ‘‘ตํ เม วตํ สมิทฺธชฺช, ตุมฺเห สงฺคมฺม ปุตฺตกา; มาตุชมฺปิ ตํ ปาเลตุ, ปิตุชมฺปิ จ ปุตฺตก; อโถปิ ตํ มหาราชา, สญฺชโย อภิรกฺขตุ. “That vow of mine is fulfilled today, having been reunited with you, my children; may your mother’s merit protect you, and also your father’s, my child; and may the great king Sañjaya also guard you.” ๒๔๑๒. 2412. ‘‘ยํ กิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญํ, มยฺหญฺเจว ปิตุจฺจ เต; สพฺเพน เตน กุสเลน, อชโร อมโร ภวา’’ติ. “Whatever merit has been made by me and also by your father, by all that is wholesome may you be ageless and deathless.” ตตฺถ ตุมฺหํ กามา หิ ปุตฺตกาติ ปุตฺตกา อหํ ตุมฺหากํ กามา ตุมฺเห ปตฺถยมานา ปุเร ตุมฺเหสุ พฺราหฺมเณน นีเตสุ เอกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ภูมิยํ สยึ, อิติ เม ตุมฺหากํ กามา เอตํ วตํ อาสีติ วทติ. สมิทฺธชฺชาติ ตํ เม วตํ อชฺช สมิทฺธํ. มาตุชมฺปิ ตํ ปาเลตุ, ปิตุชมฺปิ จ ปุตฺตกาติ ปุตฺตชาลิ ตํ มาตุชาตํ โสมนสฺสมฺปิ ปิตุชาตํ โสมนสฺสมฺปิ ปาเลตุ, มาตาปิตูนํ สนฺตกํ ปุญฺญํ ตํ ปาเลตูติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ยํ กิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญ’’นฺติ. Therein, ‘tumhaṃ kāmā hi puttakā’ means: ‘O children, desiring you, longing for you, formerly when you were led away by the brahmin, I ate one meal and slept on the ground. Thus, this vow was mine because of my desire for you,’ so she says. ‘Samiddhajja’ means ‘that vow of mine is today fulfilled’. ‘Mātujampi taṃ pāletu, pitujampi ca puttaka’ means: ‘O child Jāli, may it protect the happiness born of the mother, and the happiness born of the father; that is, may the merit belonging to the parents protect you.’ Therefore, it is said: ‘Whatever merit has been made...’” ผุสฺสตีปิ เทวี ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มม สุณฺหา อิมาเนว วตฺถานิ นิวาเสตุ, อิมานิ อาภรณานิ ธาเรตู’’ติ สุวณฺณสมุคฺเค ปูเรตฺวา ปหิณิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Queen Phussatī also, filling golden caskets, sent them, thinking, “From now on, may my daughter-in-law wear only these clothes and put on only these ornaments.” Explaining that matter, the Teacher said: ๒๔๑๓. 2413. ‘‘กปฺปาสิกญฺจ โกเสยฺยํ, โขมโกฏุมฺพรานิ จ; สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ, เยหิ มทฺที อโสภถ. “Cotton and silk fabrics, linen and cloths of the silk-cotton tree; the mother-in-law sent these to her daughter-in-law, with which Maddī shone.” ๒๔๑๔. 2414. ‘‘ตโต [Pg.382] เหมญฺจ กายูรํ, คีเวยฺยํ รตนามยํ; สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ, เยหิ มทฺที อโสภถ. “Then a golden armlet and a jeweled necklace; the mother-in-law sent these to her daughter-in-law, with which Maddī shone.” ๒๔๑๕. 2415. ‘‘ตโต เหมญฺจ กายูรํ, องฺคทํ มณิเมขลํ; สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ, เยหิ มทฺที อโสภถ. “Then a golden armlet, a bracelet, and a jeweled belt; the mother-in-law sent these to her daughter-in-law, with which Maddī shone.” ๒๔๑๖. 2416. ‘‘อุณฺณตํ มุขผุลฺลญฺจ, นานารตฺเต จ มาณิเก; สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ, เยหิ มทฺที อโสภถ. “An uṇṇata ornament and a mukhaphulla, and gems of various colors; the mother-in-law sent these to her daughter-in-law, with which Maddī shone.” ๒๔๑๗. 2417. ‘‘อุคฺคตฺถนํ คิงฺคมกํ, เมขลํ ปาฏิปาทกํ; สสฺสุ สุณฺหาย ปาเหสิ, เยหิ มทฺที อโสภถ. “An uggatthana and a giṅgamaka ornament, a girdle, and foot ornaments; the mother-in-law sent these to her daughter-in-law, with which Maddī shone.” ๒๔๑๘. 2418. ‘‘สุตฺตญฺจ สุตฺตวชฺชญฺจ, อุปนิชฺฌาย เสยฺยสิ; อโสภถ ราชปุตฺตี, เทวกญฺญาว นนฺทเน. “Having carefully arranged the ornaments, both those strung and those not, the princess, now superior in beauty, shone like a divine maiden in Nandana Grove.” ๒๔๑๙. 2419. ‘‘สีสํ นฺหาตา สุจิวตฺถา, สพฺพาลงฺการภูสิตา; อโสภถ ราชปุตฺตี, ตาวตึเสว อจฺฉรา. “With her head bathed, clad in clean garments, adorned with all ornaments, the princess shone, like a nymph of the Tāvatiṃsa heaven.” ๒๔๒๐. 2420. ‘‘กทลีว วาตจฺฉุปิตา, ชาตา จิตฺตลตาวเน; อนฺตาวรณสมฺปนฺนา, ราชปุตฺตี อโสภถ. “Like a plantain tree touched by the wind, grown in the Cittalatā grove, endowed with fine inner garments, the princess shone.” ๒๔๒๑. 2421. ‘‘สกุณี มานุสินีว, ชาตา จิตฺตปตฺตา ปตี; นิคฺโรธปกฺกพิมฺโพฏฺฐี, ราชปุตฺตี อโสภถา’’ติ. “Like a human bird with beautiful wings, flying; with lips like ripe banyan and bimba fruit, the princess shone.” ตตฺถ เหมญฺจ กายูรนฺติ สุวณฺณมยํ วนขชฺชูริผลสณฺฐานํ คีวาปสาธนเมว. รตนมยนฺติ อปรมฺปิ รตนมยํ คีเวยฺยํ. องฺคทํ มณิเมขลนฺติ องฺคทาภรณญฺจ มณิมยเมขลญฺจ. อุณฺณตนฺติ เอกํ นลาฏปสาธนํ. มุขผุลฺลนฺติ นลาฏนฺเต ติลกมาลาภรณํ. นานารตฺเตติ นานาวณฺเณ. มาณิเกติ มณิมเย. อุคฺคตฺถนํ คิงฺคมกนฺติ เอตานิปิ ทฺเว อาภรณานิ. เมขลนฺติ สุวณฺณรชตมยํ เมขลํ. ปาฏิปาทกนฺติ ปาทปสาธนํ. สุตฺตญฺจ สุตฺตวชฺชํ จาติ สุตฺตารูฬฺหญฺจ อสุตฺตารูฬฺหญฺจ ปสาธนํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สุปฺปญฺจ สุปฺปวชฺชญฺจา’’ติ ลิขิตํ. อุปนิชฺฌาย เสยฺยสีติ เอตํ สุตฺตารูฬฺหญฺจ อสุตฺตารูฬฺหญฺจ อาภรณํ ตํ ตํ อูนฏฺฐานํ โอโลเกตฺวา อลงฺกริตฺวา ฐิตา เสยฺยสี อุตฺตมรูปธรา มทฺที เทวกญฺญาว นนฺทเน อโสภถ. วาตจฺฉุปิตาติ จิตฺตลตาวเน ชาตา วาตสมฺผุฏฺฐา สุวณฺณกทลี วิย ตํ ทิวสํ สา วิชมฺภมานา อโสภถ[Pg.383]. ทนฺตาวรณสมฺปนฺนาติ พิมฺพผลสทิเสหิ รตฺตทนฺตาวรเณหิ สมนฺนาคตา. สกุณี มานุสินีว, ชาตา จิตฺตปตฺตา ปตีติ ยถา มานุสิยา สรีเรน ชาตา มานุสินี นาม สกุณี จิตฺตปตฺตา อากาเส อุปฺปตมานา ปกฺเข ปสาเรตฺวา คจฺฉนฺตี โสภติ, เอวํ สา รตฺโตฏฺฐตาย นิคฺโรธปกฺกพิมฺพผลสทิสโอฏฺเฐหิ อโสภถ. Therein, ‘hemañca kāyūraṃ’ means a golden neck ornament shaped like the fruit of the wild date palm. ‘Ratanamayanti’ means another neck ornament made of jewels. ‘Aṅgadaṃ maṇimekhalanti’ refers to an armlet ornament and a gem-studded girdle. ‘Uṇṇataṃ’ means a certain forehead ornament. ‘Mukhaphullaṃ’ means a tilaka garland ornament at the edge of the forehead. ‘Nānāratteti’ means of various colors. ‘Māṇiketi’ means made of jewels. ‘Uggatthanaṃ giṅgamakaṃ’ are also two ornaments. ‘Mekhalaṃ’ means a girdle made of gold and silver. ‘Pāṭipādakaṃ’ means foot ornaments. ‘Suttañca suttavajjaṃ cāti’ means ornaments strung on a thread and those not strung on a thread. In the Pāli text, however, it is written as ‘suppañca suppavajjañca’. ‘Upanijjhāya seyyasīti’ means: having examined this strung and unstrung adornment for any deficient place and having adorned herself, Maddī, possessing supreme beauty, stood and shone like a celestial maiden in Nandana Grove. ‘Vātacchupitāti’ means: like a golden plantain tree born in the Cittalatā grove and touched by the wind, she, expanding in beauty, shone that day. ‘Dantāvaraṇasampannāti’ means endowed with red lips resembling bimba fruits. ‘Sakuṇī mānusinīva, jātā cittapattā patīti’ means: just as a bird called a mānusinī, born with a human body and having beautiful wings, shines as it flies up into the sky spreading its wings, so she shone with her red lips, which resembled ripe nigrodha and bimba fruits. สฏฺฐิสหสฺสา อมจฺจา มทฺทึ อภิรุหนตฺถาย สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตํ นาติวทฺธํ สตฺติสรปหารกฺขมํ เอกํ ตรุณหตฺถึ อุปนาเมสุํ. เตน วุตฺตํ – Sixty thousand ministers brought forth for Maddī to mount a young elephant, adorned with all ornaments, not too large, and capable of withstanding the blows of spears and arrows. Thus it is said: ๒๔๒๒. 2422. ‘‘ตสฺสา จ นาคมาเนสุํ, นาติวทฺธํว กุญฺชรํ; สตฺติกฺขมํ สรกฺขมํ, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหวํ. “And for her they brought an elephant, a tusker not excessively large, capable of enduring spears, capable of enduring arrows, with plough-pole tusks, strongly built.” ๒๔๒๓. 2423. ‘‘สา มทฺที นาคมารุหิ, นาติวทฺธํว กุญฺชรํ; สตฺติกฺขมํ สรกฺขมํ, อีสาทนฺตํ อุรูฬฺหว’’นฺติ. “That Maddī mounted the elephant, the tusker not excessively large, capable of enduring spears, capable of enduring arrows, with plough-pole tusks, strongly built.” ตตฺถ ตสฺสา จาติ ภิกฺขเว, ตสฺสาปิ มทฺทิยา สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตํ กตฺวา นาติวทฺธํ สตฺติสรปหารกฺขมํ เอกํ ตรุณหตฺถึ อุปเนสุํ. นาคมารุหีติ วรหตฺถิปิฏฺฐึ อภิรุหิ. Therein, ‘And for her’ means, monks, that for her, for Maddī, having adorned it with all ornaments, they presented a young elephant, not too large, capable of withstanding the blows of spears and arrows. ‘She mounted the elephant’ means she climbed upon the back of the excellent elephant. อิติ เต อุโภปิ มหนฺเตน ยเสน ขนฺธาวารํ อคมํสุ. สญฺชยราชา ทฺวาทสหิ อกฺโขภิณีหิ สทฺธึ มาสมตฺตํ ปพฺพตกีฬํ วนกีฬํ กีฬิ. มหาสตฺตสฺส เตเชน ตาวมหนฺเต อรญฺเญ โกจิ วาฬมิโค วา ปกฺขี วา กญฺจิ น วิเหเฐสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – Thus, they both went to the camp with great splendor. King Sañjaya enjoyed mountain sports and forest sports for about a month with twelve akkhohiṇī of troops. Due to the Great Being’s power, no wild beast or bird in that vast forest harmed anyone. The Teacher, revealing this meaning, said: ๒๔๒๔. 2424. ‘‘สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ มิคา อหุํ; เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน, นญฺญมญฺญํ วิเหฐยุํ. “In that entire forest, however many beasts there were, through Vessantara’s power, they did not harm one another.” ๒๔๒๕. 2425. ‘‘สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ ทิชา อหุํ; เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน, นญฺญมญฺญํ วิเหเฐยุํ. “In that entire forest, however many birds there were, through Vessantara’s power, they did not harm one another.” ๒๔๒๖. 2426. ‘‘สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ มิคา อหุํ; เอกชฺฌํ สนฺนิปาตึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. “In that entire forest, however many beasts there were, they gathered together in one place when Vessantara departed, the prosperer of the Sivi kingdom.” ๒๔๒๗. 2427. ‘‘สพฺพมฺหิ [Pg.384] ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ ทิชา อหุํ; เอกชฺฌํ สนฺนิปาตึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. “In that entire forest, however many birds there were, they gathered together in one place when Vessantara departed, the prosperer of the Sivi kingdom.” ๒๔๒๘. 2428. ‘‘สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ มิคา อหุํ; นาสฺสุ มญฺชู นิกูชึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. “In that entire forest, however many beasts there were, they made no sweet sounds when Vessantara departed, the prosperer of the Sivi kingdom.” ๒๔๒๙. 2429. ‘‘สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ ทิชา อหุํ; นาสฺสุ มญฺชู นิกูชึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ. “In that entire forest, however many birds there were, they made no sweet sounds when Vessantara departed, the prosperer of the Sivi kingdom.” ตตฺถ ยาวนฺเตตฺถาติ ยาวนฺโต เอตฺถ. เอกชฺฌํ สนฺนิปาตึสูติ เอกสฺมึ ฐาเน สนฺนิปตึสุ, สนฺนิปติตฺวา จ ปน ‘‘อิโต ปฏฺฐาย อิทานิ อมฺหากํ อญฺญมญฺญํ ลชฺชา วา หิโรตฺตปฺปํ วา สํวโร วา น ภวิสฺสตี’’ติ โทมนสฺสปตฺตา อเหสุํ. นาสฺสุ มญฺชู นิกูชึสูติ มหาสตฺตสฺส วิโยคทุกฺขิตา มธุรํ รวํ ปุพฺเพ วิย น รวึสุ. Therein, ‘yāvantettha’ means ‘however many were here’. ‘Ekajjhaṃ sannipātiṃsu’ means they assembled in one place, and having assembled, they became distressed, thinking, “From now on, there will be no shame, moral dread, or restraint among us.” ‘Nāssu mañjū nikūjiṃsu’ means, being distressed by separation from the Great Being, they did not make sweet sounds as they had before. สญฺชยนรินฺโท มาสมตฺตํ ปพฺพตกีฬํ, วนกีฬํ กีฬิตฺวา เสนาปตึ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต, จิรํ โน อรญฺเญ วุตฺตํ, กึ เต มม ปุตฺตสฺส คมนมคฺโค อลงฺกโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, เทว, กาโล โว คมนายา’’ติ วุตฺเต เวสฺสนฺตรสฺส อาโรจาเปตฺวา เสนํ อาทาย นิกฺขมิ. วงฺกคิริกุจฺฉิโต ยาว เชตุตฺตรนครา สฏฺฐิโยชนํ อลงฺกตมคฺคํ มหาสตฺโต มหนฺเตน ปริวาเรน สทฺธึ ปฏิปชฺชิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – King Sañjaya, having enjoyed mountain sports and forest sports for about a month, summoned his general and asked, “My good man, we have stayed long in the forest. Is the path for my son's journey adorned?” When he was told, “Yes, Your Majesty, it is time for your departure,” he had this announced to Vessantara and set out with his army. The Great Being, with a great retinue, proceeded along the adorned path stretching sixty yojanas from the slope of Mount Vaṅka to the city of Jetuttara. The Teacher, revealing this meaning, said: ๒๔๓๐. 2430. ‘‘ปฏิยตฺโต ราชมคฺโค, วิจิตฺโต ปุปฺผสนฺถโต; วสิ เวสฺสนฺตโร ยตฺถ, ยาวตาว เชตุตฺตรา. “The royal road was prepared, decorated, and strewn with flowers, from where Vessantara resided all the way to Jetuttara. ๒๔๓๑. 2431. ‘‘ตโต สฏฺฐิสหสฺสานิ, โยธิโน จารุทสฺสนา; สมนฺตา ปริกิรึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. Then sixty thousand warriors, handsome to behold, surrounded Vessantara on all sides as he departed, the prosperer of the Sivi kingdom. ๒๔๓๒. 2432. ‘‘โอโรธา [Pg.385] จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา; สมนฺตา ปริกิรึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. The royal ladies and princes, merchants and brahmins, surrounded Vessantara on all sides as he departed, the prosperer of the Sivi kingdom. ๒๔๓๓. 2433. ‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา; สมนฺตา ปริกิรึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. Elephant riders, troop leaders, charioteers, and foot soldiers surrounded Vessantara on all sides as he departed, the prosperer of the Sivi kingdom. ๒๔๓๔. 2434. ‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา; สมนฺตา ปริกิรึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. The country folk gathered, and the townsfolk assembled; they surrounded Vessantara on all sides as he departed, the prosperer of the Sivi kingdom. ๒๔๓๕. 2435. ‘‘กโรฏิยา จมฺมธรา, อิลฺลีหตฺถา สุวมฺมิโน; ปุรโต ปฏิปชฺชึสุ, เวสฺสนฺตเร ปยาตมฺหิ; สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ. “Helmeted, clad in hides, sword in hand, and well-armored, they marched ahead of Vessantara as he departed, the prosperer of the Sivi kingdom.” ตตฺถ ปฏิยตฺโตติ วิสาขาปุณฺณมปูชากาเล วิย อลงฺกโต. วิจิตฺโตติ กทลิปุณฺณฆฏธชปฏากาทีหิ วิจิตฺโต. ปุปฺผสนฺถโตติ ลาชาปญฺจมเกหิ ปุปฺเผหิ สนฺถโต. ยตฺถาติ ยสฺมึ วงฺกปพฺพเต เวสฺสนฺตโร วสติ, ตโต ปฏฺฐาย ยาว เชตุตฺตรนครา นิรนฺตรํ อลงฺกตปฺปฏิยตฺโตว. กโรฏิยาติ สีสกโรฏีติ ลทฺธนามาย สีเส ปฏิมุกฺกกโรฏิกา โยธา. จมฺมธราติ กณฺฑวารณจมฺมธรา. สุวมฺมิโนติ วิจิตฺราหิ ชาลิกาหิ สุฏฺฐุ วมฺมิกา. ปุรโต ปฏิปชฺชึสูติ มตฺตหตฺถีสุปิ อาคจฺฉนฺเตสุ อนิวตฺติโน สูรโยธา รญฺโญ เวสฺสนฺตรสฺส ปุรโต ปฏิปชฺชึสุ. Here, ‘prepared’ means adorned, as during the Visākha full-moon worship. ‘Decorated’ means adorned with such things as banana trees, full water-pots, banners, and flags. ‘Strewn with flowers’ means strewn with the five kinds of flowers, including parched grain. ‘Where’ refers to the Vaṅka mountain where Vessantara dwelled; from there all the way to the city of Jetuttara, it was continuously adorned and prepared. ‘Helmeted’ refers to warriors with helmets (karoṭikā) fastened on their heads, so named from sīsakaroṭī (skull-cap). ‘Clad in hides’ means wearing kaṇḍavāraṇa hide armor. ‘Well-armored’ refers to being splendidly armored with various kinds of mail. ‘Marched ahead’ means that even as intoxicated elephants advanced, these unretreating, heroic warriors proceeded before King Vessantara. ราชา สฏฺฐิโยชนมคฺคํ ทฺวีหิ มาเสหิ อติกฺกมฺม เชตุตฺตรนครํ ปตฺโต อลงฺกตปฺปฏิยตฺตนครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทํ อภิรุหิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – The king, having traversed the sixty-yojana road in two months, arrived at the city of Jetuttara and, entering the decorated and prepared city, ascended the palace. To illuminate this matter, the Teacher said: ๒๔๓๖. 2436. ‘‘เต ปาวิสุํ ปุรํ รมฺมํ, มหาปาการโตรณํ; อุเปตํ อนฺนปาเนหิ, นจฺจคีเตหิ จูภยํ. “They entered the delightful city, with its great ramparts and gateways, replete with food and drink, and with both dance and song. ๒๔๓๗. 2437. ‘‘วิตฺตา [Pg.386] ชานปทา อาสุํ, เนคมา จ สมาคตา; อนุปฺปตฺเต กุมารมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. “The country folk were joyful, and the townsfolk gathered together, upon the arrival of the prince, the prosperer of the Sivi kingdom. ๒๔๓๘. 2438. ‘‘เจลุกฺเขโป อวตฺติตฺถ, อาคเต ธนทายเก; นนฺทึ ปเวสิ นคเร, พนฺธนา โมกฺโข อโฆสถา’’ติ. “The tossing of garments took place when the giver of wealth arrived; joy entered the city, and release from bonds was proclaimed.” ตตฺถ มหาปาการโตรณนฺติ มหนฺเตหิ ปากาเรหิ จ โตรเณหิ จ สมนฺนาคตํ. นจฺจคีเตหิ จูภยนฺติ นจฺเจหิ จ คีเตหิ จ อุภเยหิ สมนฺนาคตํ. วิตฺตาติ ตุฏฺฐา โสมนสฺสปฺปตฺตา. อาคเต ธนทายเกติ มหาชนสฺส ธนทายเก มหาสตฺเต อาคเต. นนฺทึ ปเวสีติ ‘‘เวสฺสนฺตรสฺส มหาราชสฺส อาณา’’ติ นคเร นนฺทิเภรี จริ. พนฺธนา โมกฺโข อโฆสถาติ สพฺพสตฺตานํ พนฺธนา โมกฺโข โฆสิโต. อนฺตมโส พิฬารํ อุปาทาย เวสฺสนฺตรมหาราชา สพฺพสตฺเต พนฺธนา วิสฺสชฺชาเปสิ. There, ‘with its great ramparts and gateways’ means endowed with great walls and gateways. ‘And with both dance and song’ means endowed with both dancing and singing. ‘Joyful’ means delighted and having attained gladness. ‘When the giver of wealth arrived’ means when the great being, the giver of wealth to the people, had arrived. ‘Joy entered’ means the drum of joy circulated in the city, proclaiming, “By the command of the great King Vessantara.” ‘Release from bonds was proclaimed’ means the release from bondage for all beings was proclaimed. The great King Vessantara had all beings released from their bonds, even down to the cats. โส นครํ ปวิฏฺฐทิวเสเยว ปจฺจูสกาเล จินฺเตสิ ‘‘เย วิภาตาย รตฺติยา มม อาคตภาวํ สุตฺวา ยาจกา อาคมิสฺสนฺติ, เตสาหํ กึ ทสฺสามี’’ติ? ตสฺมึ ขเณ สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. โส อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา ตาวเทว ราชนิเวสนสฺส ปุริมวตฺถุญฺจ ปจฺฉิมวตฺถุญฺจ กฏิปฺปมาณํ ปูเรนฺโต ฆนเมโฆ วิย สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสาเปสิ, สกลนคเร ชาณุปฺปมาณํ วสฺสาเปสิ. ปุนทิวเส มหาสตฺโต ‘‘เตสํ เตสํ กุลานํ ปุริมปจฺฉิมวตฺถูสุ วุฏฺฐธนํ เตสํ เตสญฺเญว โหตู’’ติ ทาเปตฺวา อวเสสํ อาหราเปตฺวา อตฺตโน เคหวตฺถุสฺมึ สทฺธึ ธเนน โกฏฺฐาคาเรสุ โอกิราเปตฺวา ทานมุเข ฐเปสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – On the very day he entered the city, at dawn, he thought, “When the night is over, those beggars who have heard of my arrival will come—what shall I give them?” At that moment, Sakka's abode showed a sign of heat. Sakka, reflecting and knowing the reason, immediately caused a rain of the seven kinds of precious things, like a dense cloud, filling the front and back courtyards of the royal residence to the height of a hip, and caused it to rain knee-deep throughout the entire city. The next day, the great being ordered, “Let the wealth that rained in the front and back courtyards of each household belong to those households,” and had the rest collected. He then had it piled up with his own wealth in storehouses on his own property and placed at the gate for giving. The Teacher, revealing this meaning, spoke: ๒๔๓๙. 2439. ‘‘ชาตรูปมยํ วสฺสํ, เทโว ปาวสฺสิ ตาวเท; เวสฺสนฺตเร ปวิฏฺฐมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน. “Then the deity rained down a shower of gold at once, when Vessantara, the prosperer of the Sivi kingdom, had entered. ๒๔๔๐. 2440. ‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย; กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ, สคฺคํ โส อุปปชฺชถา’’ติ. “Then King Vessantara, the wise noble, having given gifts, at the breaking up of the body, arose in heaven.” ตตฺถ [Pg.387] สคฺคํ โส อุปปชฺชถาติ ตโต จุโต ทุติยจิตฺเตน ตุสิตปุเร อุปฺปชฺชีติ. Here, ‘he arose in heaven’ means that having passed away from there, with the second thought-moment he was reborn in the Tusita heaven. นครกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The Commentary on the Chapter on the City is concluded. สตฺถา อิมํ คาถาสหสฺสปฺปฏิมณฺฑิตํ มหาเวสฺสนฺตรธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา ชูชโก เทวทตฺโต อโหสิ, อมิตฺตตาปนา จิญฺจมาณวิกา, เจตปุตฺโต ฉนฺโน, อจฺจุตตาปโส สาริปุตฺโต, สกฺโก อนุรุทฺโธ, สญฺจยนรินฺโท สุทฺโธทนมหาราชา, ผุสฺสตี เทวี สิริมหามายา, มทฺที เทวี ราหุลมาตา, ชาลิกุมาโร ราหุโล, กณฺหาชินา อุปฺปลวณฺณา, เสสปริสา พุทฺธปริสา, มหาเวสฺสนฺตโร ราชา ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ’’นฺติ. The Teacher, having delivered this Dhamma discourse on the Great Vessantara, adorned with a thousand verses, connected the birth story: “At that time, Jūjaka was Devadatta; Amittatāpanā was Ciñcamāṇavikā; Cetaputta was Channa; the ascetic Accuta was Sāriputta; Sakka was Anuruddha; King Sañcaya was the great King Suddhodana; Queen Phussatī was Lady Sirimahāmāyā; Queen Maddī was Rāhula's mother; Prince Jālika was Rāhula; Kaṇhājinā was Uppalavaṇṇā; the remaining assembly was the Buddha's assembly; and King Mahāvessantara was I myself, the Perfectly Self-Enlightened One.” เวสฺสนฺตรชาตกวณฺณนา ทสมา. The Commentary on the Vessantara Jātaka, the tenth. มหานิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. The Commentary on the Great Nipāta is concluded. ชาตก-อฏฺฐกถา สมตฺตา. The Jātaka Commentary is complete.
Français
Canon Pali	Commentaires	Subcommentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi