นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homage to that Blessed One, the Worthy One, the Perfectly Enlightened One.

ขุทฺทกนิกาเย

In the Khuddaka Nikāya

ชาตก-อฏฺฐกถา

The Commentary on the Jātaka

(ฉฏฺโฐ ภาโค)

(Sixth Part)

๒๒. มหานิปาโต

22. Mahānipāta — The Great Collection

[๕๓๘] ๑. มูคปกฺขชาตกวณฺณนา

[538] 1. The Exposition of the Mūgapakkha Jātaka

มา [Pg.1] ปณฺฑิจฺจยํ วิภาวยาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต มหาภินิกฺขมนํ อารพฺภ กเถสิ. เอกทิวสญฺหิ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ สนฺนิสินฺนา ภควโต เนกฺขมฺมปารมึ วณฺณยนฺตา นิสีทึสุ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘ภิกฺขเว, อิทานิ มม ปูริตปารมิสฺส รชฺชํ ฉฑฺเฑตฺวา มหาภินิกฺขมนํ นาม อนจฺฉริยํ. อหญฺหิ ปุพฺเพ อปริปกฺเก ญาเณ ปารมิโย ปูเรนฺโตปิ รชฺชํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขนฺโตเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ.

“Do not make a show of your learning.” This the Teacher spoke while dwelling at Jetavana, concerning the Great Renunciation. One day the monks, assembled in the Dhamma hall, were seated praising the Blessed One's perfection of renunciation. The Teacher arrived and asked, “Monks, with what discussion are you assembled here now?” When they said, “With this one,” he said, “Monks, that now, with my perfections fulfilled, I renounced the kingdom and made the Great Renunciation is not a marvel. For in the past, even when my knowledge was immature and I was still fulfilling the perfections, I renounced the kingdom and went forth.” At their request, he brought forth a past story.

อตีเต กาสิรฏฺเฐ พาราณสิยํ กาสิราชา นาม ธมฺเมน รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส โสฬสสหสฺสา อิตฺถิโย อเหสุํ. ตาสุ เอกาปิ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา น ลภิ. นาครา ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ วํสานุรกฺขโก เอโกปิ ปุตฺโต นตฺถี’’ติ ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา กุสชาตเก (ชา. ๒.๒๐.๑ อาทโย) อาคตนเยเนว ราชานํ เอวมาหํสุ ‘‘เทว, ปุตฺตํ ปตฺเถถา’’ติ. ราชา [Pg.2] เตสํ วจนํ สุตฺวา โสฬสสหสฺสา อิตฺถิโย ‘‘ตุมฺเห ปุตฺตํ ปตฺเถถา’’ติ อาณาเปสิ. ตา จนฺทาทีนํ เทวตานํ อายาจนอุปฏฺฐานาทีนิ กตฺวา ปตฺเถนฺติโยปิ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา น ลภึสุ. อคฺคมเหสี ปนสฺส มทฺทราชธีตา จนฺทาเทวี นาม สีลสมฺปนฺนา อโหสิ. ราชา ‘‘ภทฺเท, ตฺวมฺปิ ปุตฺตํ ปตฺเถหี’’ติ อาห. สา ปุณฺณมทิวเส อุโปสถํ สมาทิยิตฺวา จูฬสยเน นิปนฺนาว อตฺตโน สีลํ อาวชฺเชตฺวา ‘‘สจาหํ อขณฺฑสีลา อิมินา เม สจฺเจน ปุตฺโต อุปฺปชฺชตู’’ติ สจฺจกิริยํ อกาสิ.

In the past, in the kingdom of Kāsi, in the city of Bārāṇasī, a king named Kāsirāja ruled righteously. He had sixteen thousand women, but not one of them bore him a son or daughter. The citizens thought, “Our king has no son to continue his lineage,” and gathering in the royal courtyard, they addressed the king as in the Kusa Jātaka (Jā. 2.20.1 ff.), saying, “O king, seek a son.” Hearing their words, the king ordered his sixteen thousand women, “You must seek a son.” They made offerings and attended to deities like the moon god, and prayed, but still, they obtained neither son nor daughter. However, his chief queen, Candādevī, the daughter of the Madda king, was endowed with virtue. The king said to her, “Dear one, you too should seek a son.” On the full moon day, she undertook the Uposatha observance and, lying on a small bed, reflected on her virtue. She made a declaration of truth: “If I am of unblemished virtue, by this truth, may a son be born to me.”

ตสฺสา สีลเตเชน สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา ‘‘จนฺทาเทวี ปุตฺตํ ปตฺเถติ, หนฺทาหํ ปุตฺตํ ทสฺสามี’’ติ ตสฺสานุจฺฉวิกํ ปุตฺตํ อุปธาเรนฺโต โพธิสตฺตํ ปสฺสิ. โพธิสตฺโตปิ ตทาวีสติวสฺสานิ พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรตฺวา ตโต จุโต อุสฺสทนิรเย นิพฺพตฺติตฺวา อสีติวสฺสสหสฺสานิ ตตฺถ ปจฺจิตฺวา ตโต จวิตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตตฺถาปิ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จวิตฺวา อุปริเทวโลกํ คนฺตุกาโม อโหสิ. สกฺโก ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มาริส, ตยิ มนุสฺสโลเก อุปฺปนฺเน ปารมิโย จ เต ปูริสฺสนฺติ, มหาชนสฺส วุฑฺฒิ จ ภวิสฺสติ, อยํ กาสิรญฺโญ จนฺทาเทวี นาม อคฺคมเหสี ปุตฺตํ ปตฺเถติ, ตสฺสา กุจฺฉิยํ อุปฺปชฺชาหี’’ติ วตฺวา อญฺเญสญฺจ จวนธมฺมานํ ปญฺจสตานํ เทวปุตฺตานํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา สกฏฺฐานเมว อคมาสิ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปญฺจหิ เทวปุตฺตสเตหิ สทฺธึ เทวโลกโต จวิตฺวา สยํ จนฺทาเทวิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. อิตเร ปน เทวปุตฺตา อมจฺจภริยานํ กุจฺฉีสุ ปฏิสนฺธึ คณฺหึสุ.

By the power of her virtue, Sakka’s abode manifested heat. Sakka, reflecting upon the cause, understood it and thought, “Candādevī desires a son. Very well, I shall grant her a son.” Seeking a suitable son for her, he saw the Bodhisatta. The Bodhisatta, having ruled in Bārāṇasī for twenty years at that time, passed away from there and was reborn in the Ussada hell, where he suffered for eighty thousand years. Having passed away from there, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. There, having lived out his lifespan, he passed away from there, wishing to go to a higher heavenly realm. Sakka approached him and said, “Noble one, when you are born in the human world, your perfections will be fulfilled, and the multitude will prosper. This Candādevī, the chief queen of the Kāsi king, desires a son. Take birth in her womb.” Having said this, he also obtained pledges from five hundred other devaputtas who were subject to passing away, and then returned to his own abode. The Bodhisatta agreed, saying “Very well,” and having passed away from the heavenly realm together with the five hundred devaputtas, he himself took rebirth in Candādevī’s womb. The other devaputtas took rebirth in the wombs of the ministers' wives.

ตทา จนฺทาเทวิยา กุจฺฉิ วชิรปุณฺณา วิย อโหสิ. สา คพฺภสฺส ปติฏฺฐิตภาวํ ญตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ราชา คพฺภสฺส ปริหารํ ทาเปสิ. สา ปริปุณฺณคพฺภา ทสมาสจฺจเยน ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายิ. ตํ ทิวสเมว อมจฺจเคเหสุ ปญฺจ กุมารสตานิ ชายึสุ. ตสฺมึ ขเณ ราชา อมจฺจคณปริวุโต มหาตเล นิสินฺโน อโหสิ. อถสฺส ‘‘ปุตฺโต, เต เทว, ชาโต’’ติ อาโรจยึสุ. เตสํ วจนํ สุตฺวา รญฺโญ ปุตฺตเปมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ฉวิยาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ [Pg.3] อาหจฺจ อฏฺฐาสิ, อพฺภนฺตเร ปีติ อุปฺปชฺชิ, หทยํ สีตลํ ชาตํ. โส อมจฺเจ ปุจฺฉิ ‘‘ตุฏฺฐา นุ โข ตุมฺเห, มม ปุตฺโต ชาโต’’ติ? ‘‘กึ กเถถ, เทว, มยํ ปุพฺเพ อนาถา, อิทานิ ปน สนาถา ชาตา, สามิโก โน ลทฺโธ’’ติ อาหํสุ. ราชา มหาเสนคุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาณาเปสิ ‘‘มม ปุตฺตสฺส ปริวาโร ลทฺธุํ วฏฺฏติ, คจฺฉ ตฺวํ อมจฺจเคเหสุ อชฺช ชาตา ทารกา กิตฺตกา นามาติ โอโลเกหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อมจฺจเคหานิ คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต ปญฺจ กุมารสตานิ ทิสฺวา ปุนาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ.

At that time, Candādevī’s womb became as if full of diamond. Realizing she had conceived, she informed the king. Hearing this, the king arranged for her care during pregnancy. When her pregnancy reached full term, after ten months, she gave birth to a son endowed with the marks of prosperity and merit. On that very same day, five hundred boys were born in the ministers' households. At that moment, the king was seated in the great hall surrounded by his retinue of ministers. They announced to him, “Your Majesty, a son has been born to you.” Hearing their words, the king’s paternal love arose, piercing through his skin and so on, striking the marrow of his bones. Joy arose within him, and his heart became cool. He asked the ministers, “Are you pleased that my son has been born?” They replied, “What are you saying, Your Majesty? Before, we were without a protector, but now we have gained one. We have obtained our lord.” The king summoned Mahāsenagutta and commanded, “It is fitting that my son should have a retinue. Go and find out how many boys were born today in the ministers' households.” He agreed, saying, “Very well,” and went to the ministers' houses. Upon seeing the five hundred boys, he returned and reported to the king.

ราชา ปญฺจนฺนํ ทารกสตานํ กุมารปสาธนานิ เปเสตฺวา ปุน ปญฺจ ธาติสตานิ จ ทาเปสิ. มหาสตฺตสฺส ปน อติทีฆาทิโทสวชฺชิตา อลมฺพตฺถนิโย มธุรถญฺญาโย จตุสฏฺฐิ ธาติโย อทาสิ. อติทีฆาย หิ อิตฺถิยา ปสฺเส นิสีทิตฺวา ถญฺญํ ปิวโต ทารกสฺส คีวา ทีฆา โหติ, อติรสฺสาย ปสฺเส นิสีทิตฺวา ถญฺญํ ปิวนฺโต ทารโก นิปฺปีฬิตขนฺธฏฺฐิโก โหติ, อติกิสาย ปสฺเส นิสีทิตฺวา ถญฺญํ ปิวโต ทารกสฺส อูรู รุชฺชนฺติ, อติถูลาย ปสฺเส นิสีทิตฺวา ถญฺญํ ปิวนฺโต ทารโก ปกฺขปาโท โหติ, อติกาฬิกาย ขีรํ อติสีตลํ โหติ, อติโอทาตาย ขีรํ อติอุณฺหํ โหติ, ลมฺพตฺถนิยา ปสฺเส นิสีทิตฺวา ถญฺญํ ปิวนฺโต ทารโก นิปฺปีฬิตนาสิโก โหติ. กาสานญฺจ ปน อิตฺถีนํ ขีรํ อติอมฺพิลํ โหติ, สาสานญฺจ ปน อิตฺถีนํ ขีรํ อติกฏุกาทิเภทํ โหติ, ตสฺมา เต สพฺเพปิ โทเส วิวชฺเชตฺวา อลมฺพตฺถนิโย มธุรถญฺญาโย จตุสฏฺฐิ ธาติโย ทตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา จนฺทาเทวิยาปิ วรํ อทาสิ. สาปิ คหิตกํ กตฺวา ฐเปสิ.

The king sent provisions for the five hundred boys and also provided five hundred wet nurses. For the Great Being, however, he gave sixty-four wet nurses who were free from defects such as being excessively tall, who had non-pendulous breasts and sweet milk. For if a boy drinks milk while sitting near an excessively tall woman, his neck becomes too long. If he drinks milk near an excessively short woman, his shoulder bones are compressed. If he drinks milk near an excessively thin woman, his thighs ache. If he drinks milk near an excessively stout woman, he becomes club-footed. The milk of an overly dark woman is too cold. That of an overly fair woman is too hot. If he drinks milk near a woman with pendulous breasts, his nose becomes flattened. Moreover, the milk of women who cough is too sour, and the milk of women who wheeze is of various kinds, such as too bitter. Therefore, avoiding all these defects, he gave sixty-four wet nurses with non-pendulous breasts and sweet milk, showed them great honor, and also granted Candādevī a boon. She, too, accepted it and kept it.

ราชา กุมารสฺส นามคฺคหณทิวเส ลกฺขณปาฐเก พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา กุมารสฺส อนฺตรายาภาวํ ปุจฺฉิ. เต ตสฺส ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘มหาราช, ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺโน อยํ กุมาโร, ติฏฺฐตุ เอกทีโป, ทฺวิสหสฺสปริวารานํ จตุนฺนมฺปิ มหาทีปานํ รชฺชํ กาเรตุํ สมตฺโถ โหติ, นาสฺส โกจิ อนฺตราโย [Pg.4] ปญฺญายตี’’ติ วทึสุ. ราชา เตสํ วจนํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา กุมารสฺส นามํ กโรนฺโต ยสฺมา กุมารสฺส ชาตทิวเส สกลกาสิรฏฺเฐ เทโว วสฺสิ, ยสฺมา จ รญฺโญ เจว อมจฺจานญฺจ หทยํ สีตลํ ชาตํ, ยสฺมา จ เตมยมาโน ชาโต, ตสฺมา ‘‘เตมิยกุมาโร’’ติสฺส นามํ อกาสิ. อถ นํ ธาติโย เอกมาสิกํ อลงฺกริตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ อานยึสุ. ราชา ปิยปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา องฺเก นิสีทาเปตฺวา รมยมาโน นิสีทิ.

On the day of the prince's naming ceremony, the king had brahmins skilled in reading marks summoned, and after greatly honoring them, asked about the absence of danger for the prince. Seeing the excellence of his marks, they said, “Great king, this prince is endowed with the marks of fortune and merit. Let alone one continent, he is capable of ruling the kingdom of the four great continents together with their two thousand attendant islands. No danger for him is perceived.” Hearing their words, the king was pleased and, when naming the prince, because on the day of the prince's birth rain fell over the entire Kāsi kingdom, because the hearts of both the king and his ministers became cool, and because he was born moist, he gave him the name “Temiyakumāra.” Then the nurses adorned the one-month-old prince and brought him before the king. The king embraced his beloved son, kissed his head, seated him on his lap, and sat delighting in him.

ตสฺมึ ขเณ จตฺตาโร โจรา อานีตา. ราชา เต ทิสฺวา ‘‘เตสุ เอกสฺส โจรสฺส สกณฺฏกาหิ กสาหิ ปหารสหสฺสํ กโรถ, เอกสฺส สงฺขลิกาย พนฺธิตฺวา พนฺธนาคารปเวสนํ กโรถ, เอกสฺส สรีเร สตฺติปหารํ กโรถ, เอกสฺส สูลาโรปนํ กโรถา’’ติ อาณาเปสิ. อถ มหาสตฺโต ปิตุ วจนํ สุตฺวา ภีตตสิโต หุตฺวา ‘‘อโห มม ปิตา รชฺชํ นิสฺสาย อติภาริยํ นิรยคามิกมฺมํ อกาสี’’ติ จินฺเตสิ. ปุนทิวเส ปน ตํ เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา อลงฺกตสิริสยเน นิปชฺชาเปสุํ. โส โถกํ นิทฺทายิตฺวา ปพุทฺโธ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา เสตจฺฉตฺตํ โอโลเกนฺโต มหนฺตํ สิริวิภวํ ปสฺสิ. อถสฺส ปกติยาปิ ภีตตสิตสฺส อติเรกตรํ ภยํ อุปฺปชฺชิ. โส ‘‘กุโต นุ โข อหํ อิมํ โจรเคหํ อาคโตมฺหี’’ติ อุปธาเรนฺโต ชาติสฺสรญาเณน เทวโลกโต อาคตภาวํ ญตฺวา ตโต ปรํ โอโลเกนฺโต อุสฺสทนิรเย ปกฺกภาวํ ปสฺสิ, ตโต ปรํ โอโลเกนฺโต ตสฺมึเยว นคเร ราชภาวํ อญฺญาสิ.

At that moment, four thieves were brought in. Seeing them, the king ordered, “For one of these thieves, inflict a thousand blows with thorny whips; for another, bind him with chains and cast him into prison; for the third, strike his body with a spear; and for the fourth, impale him on a stake.” Hearing his father's words, the Great Being became frightened and distressed, thinking, “Alas, on account of kingship, my father has committed an extremely heavy deed that leads to hell.” The next day, they had him lie down on a beautifully adorned royal couch under a white parasol. After dozing a little, he awoke and opened his eyes. Gazing at the white parasol, he saw the great royal splendor. Then, to him who was already naturally frightened and anxious, even greater fear arose. Pondering, “From where have I come to this house of thieves?”, he knew by the knowledge of recalling past lives that he had come from the world of the gods. Looking beyond that, he saw that he had been tormented in the Ussada hell. Looking beyond that, he recognized his state as king in that very city.

อถสฺส ‘‘อหํ วีสติวสฺสานิ พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรตฺวา อสีติวสฺสสหสฺสานิ อุสฺสทนิรเย ปจฺจึ, อิทานิ ปุนปิ อิมสฺมึเยว โจรเคเห นิพฺพตฺโตมฺหิ, ปิตา เม หิยฺโย จตูสุ โจเรสุ อานีเตสุ ตถารูปํ ผรุสํ นิรยสํวตฺตนิกํ กถํ กเถสิ, สจาหํ รชฺชํ กาเรสฺสามิ, ปุนปิ นิรเย นิพฺพตฺติตฺวา มหาทุกฺขํ อนุภวิสฺสามี’’ติ อาวชฺเชนฺตสฺส มหนฺตํ ภยํ อุปฺปชฺชิ. โพธิสตฺตสฺส กญฺจนวณฺณํ สรีรํ หตฺเถน ปริมทฺทิตํ ปทุมํ วิย มิลาตํ ทุพฺพณฺณํ อโหสิ. โส ‘‘กถํ นุ โข อิมมฺหา โจรเคหา มุจฺเจยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต นิปชฺชิ. อถ นํ เอกสฺมึ อตฺตภาเว มาตุภูตปุพฺพา ฉตฺเต [Pg.5] อธิวตฺถา เทวธีตา อสฺสาเสตฺวา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, มา ภายิ, มา โสจิ, มา จินฺตยิ. สเจ อิโต มุจฺจิตุกาโมสิ, ตฺวํ อปีฐสปฺปีปิ ปีฐสปฺปี วิย โหหิ, อพธิโรปิ พธิโร วิย โหหิ, อมูโคปิ มูโค วิย โหหิ, อิมานิ ตีณิ องฺคานิ อธิฏฺฐาย อตฺตโน ปณฺฑิตภาวํ มา ปกาเสหี’’ติ วตฺวา ปฐมํ คาถมาห –

Then, as he reflected, great fear arose in him: “After ruling in Bārāṇasī for twenty years, I was tormented in the Ussada hell for eighty thousand years. Now I have been reborn again in this very house of thieves. Yesterday, when four thieves were brought in, my father spoke such harsh words that lead to hell. If I were to rule, I would be reborn in hell again and experience great suffering.” The Bodhisatta's golden-hued body, like a lotus crushed by the hand, became withered and discolored. He lay down, thinking, “How can I escape from this house of thieves?” Then, a goddess dwelling in the parasol, who had formerly been his mother in one existence, comforted him, saying, “Dear Prince Temiya, do not fear, do not grieve, do not worry. If you wish to be freed from here, though you are not a cripple, be as a cripple; though you are not deaf, be as one who is deaf; though you are not mute, be as one who is mute. Resolve upon these three conditions and do not reveal your wisdom.” Having said this, she spoke the first verse:

๑.

1.

‘‘มา ปณฺฑิจฺจยํ วิภาวย, พาลมโต ภว สพฺพปาณินํ;

สพฺโพ ตํ ชโน โอจินายตุ, เอวํ ตว อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ.

“Do not reveal your wisdom; be regarded as a fool by all beings. Let all people despise you; thus will your welfare be.”

ตตฺถ ปณฺฑิจฺจยนฺติ ปณฺฑิจฺจํ, อยเมว วา ปาโฐ. พาลมโตติ พาโล อิติ สมฺมโต. สพฺโพ ชโนติ สกโล อนฺโตชโน เจว พหิชโน จ. โอจินายตูติ ‘‘นีหรเถตํ กาฬกณฺณิ’’นฺติ อวมญฺญตุ, อวชานาตูติ อตฺโถ.

Therein, paṇḍiccayan ti means paṇḍiccaṃ; or this is simply the reading. Bālamato ti means ‘regarded as a fool.’ Sabbo jano ti means all people, both those within and those without. Ocināyatu ti means let them despise you, that is, let them look down on you, saying, ‘Cast out this ill-omened one!’

โส ตสฺสา วจเนน อสฺสาสํ ปฏิลภิตฺวา –

Having gained assurance from her words, he—

๒.

2.

‘‘กโรมิ เต ตํ วจนํ, ยํ มํ ภณสิ เทวเต;

อตฺถกามาสิ เม อมฺม, หิตกามาสิ เทวเต’’ติ. –

“I shall do that word of yours, which you speak to me, O goddess. You desire my welfare, mother; you desire my good, O goddess.”

อิมํ คาถํ วตฺวา ตานิ ตีณิ องฺคานิ อธิฏฺฐาสิ. สา จ เทวธีตา อนฺตรธายิ. ราชา ปุตฺตสฺส อนุกฺกณฺฐนตฺถาย ตานิ ปญฺจ กุมารสตานิ ตสฺส สนฺติเกเยว ฐเปสิ. เต ทารกา ถญฺญตฺถาย โรทนฺติ ปริเทวนฺติ. มหาสตฺโต ปน นิรยภยตชฺชิโต ‘‘รชฺชโต เม สุสฺสิตฺวา มตเมว เสยฺโย’’ติ น โรทติ น ปริเทวติ. อถสฺส ธาติโย ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา จนฺทาเทวิยา อาโรจยึสุ. สาปิ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา เนมิตฺตเก พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ. อถ พฺราหฺมณา อาหํสุ ‘‘เทว, กุมารสฺส ปกติเวลํ อติกฺกมิตฺวา ถญฺญํ ทาตุํ วฏฺฏติ, เอวํ โส โรทมาโน ถนํ ทฬฺหํ คเหตฺวา สยเมว ปิวิสฺสตี’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย ธาติโย กุมารสฺส ปกติเวลํ อติกฺกมิตฺวา ถญฺญํ เทนฺติ. ททมานา จ กทาจิ เอกวารํ อติกฺกมิตฺวา เทนฺติ, กทาจิ สกลทิวสํ ขีรํ น เทนฺติ.

Having spoken this verse, he resolved upon those three conditions. And that goddess disappeared. The king, to prevent his son from becoming discontent, kept those five hundred princes in his very presence. Those boys cried and lamented for milk. But the Great Being, terrified by the fear of hell, thinking, “It is better for me to waste away and die than to have this kingship,” did not cry or lament. Then his nurses, noticing this behavior, reported it to Queen Candādevī. She, in turn, informed the king. The king had the fortune-telling brahmins summoned and questioned them. The brahmins then said, “Your Majesty, it is proper to give milk to the prince after his usual feeding time has passed; thus, crying, he will firmly grasp the breast and drink by himself.” From then on, the nurses gave milk to the prince after his usual feeding time had passed. And in so giving, sometimes they would skip one feeding, and sometimes they would not give milk for the entire day.

วีมํสนกณฺฑํ

The Section on the Investigation

โส [Pg.6] นิรยภยตชฺชิโต สุสฺสนฺโตปิ ถญฺญตฺถาย น โรทติ, น ปริเทวติ. อถ นํ อโรทนฺตมฺปิ ทิสฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ฉาโต’’ติ มาตา วา ถญฺญํ ปาเยติ, กทาจิ ธาติโย วา ปาเยนฺติ. เสสทารกา ถญฺญํ อลทฺธเวลายเมว โรทนฺติ ปริเทวนฺติ. มหาสตฺโต ปน นิรยภยตชฺชิโต น โรทติ, น ปริเทวติ, น นิทฺทายติ, น หตฺถปาเท สมิญฺชติ, น สทฺทํ กโรติ. อถสฺส ธาติโย ‘‘ปีฐสปฺปีนํ หตฺถปาทา นาม น เอวรูปา โหนฺติ, มูคานํ หนุกปริโยสานํ นาม น เอวรูปํ โหติ, พธิรานํ กณฺณโสตานิ นาม น เอวรูปานิ โหนฺติ, ภวิตพฺพเมตฺถ การเณน, วีมํสิสฺสาม น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ขีเรน ตาว นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ สกลทิวสํ ขีรํ น เทนฺติ. โส สุสฺสนฺโตปิ ขีรตฺถาย สทฺทํ น กโรติ. อถสฺส มาตา ‘‘ปุตฺโต เม ฉาโต’’ติ สยเมว ถญฺญํ ปาเยติ. เอวํ อนฺตรนฺตรา ขีรํ อทตฺวา เอกสํวจฺฉรํ วีมํสนฺตาปิสฺส อนฺตรํ น ปสฺสึสุ.

Terrified by the fear of hell, though he was wasting away, he did not cry or lament for milk. Then, seeing him not crying, his mother, thinking, “My son is hungry,” would give him the breast, or sometimes the nurses would. The other children would cry and lament at the very time they did not receive milk. But the Great Being, terrified by the fear of hell, did not cry, did not lament, did not sleep, did not move his hands or feet, and made no sound. Then his nurses thought: “The hands and feet of cripples are not like this, the jawline of the mute is not like this, and the ear passages of the deaf are not like this. There must be a reason for this; we shall test him.” Thinking, “First, we will test him with milk,” they did not give him milk for the entire day. Though he was wasting away, he made no sound for milk. Then his mother, thinking, “My son is hungry,” gave him the breast herself. In this way, by withholding milk from time to time and testing him for a whole year, they still found no fault in him.

ตโต อมจฺจาทโย รญฺโญ อาโรเจสุํ ‘‘เอกวสฺสิกทารกา นาม ปูวขชฺชกํ ปิยายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ปญฺจ กุมารสตานิ ตสฺส สนฺติเกเยว นิสีทาเปตฺวา นานาปูวขชฺชกานิ อุปนาเมตฺวา โพธิสตฺตสฺส อวิทูเร ฐเปตฺวา ‘‘ยถารุจิ ตานิ ปูวขชฺชกานิ คณฺหถา’’ติ ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ. เสสทารกา กลหํ กโรนฺตา อญฺญมญฺญํ ปหรนฺตา ตํ ตํ คเหตฺวา ขาทนฺติ. มหาสตฺโต ปน อตฺตานํ โอวทิตฺวา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, นิรยภยํ อิจฺฉนฺโต ปูวขชฺชกํ อิจฺฉาหี’’ติ นิรยภยตชฺชิโต ปูวขชฺชกํ น โอโลเกสิ. เอวํ ปูวขชฺชเกนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then the ministers and others informed the king, “One-year-old children are fond of cakes and sweets; with these we shall test him.” They had the five hundred princes seated near him, brought various cakes and sweets, and placed them not far from the Bodhisatta. Saying, “Take those cakes and sweets as you please,” they stood in a hidden place. The other children, quarreling and striking one another, grabbed this and that and ate them. But the Great Being, admonishing himself, thought, “My dear Temiya, to desire cakes and sweets is to desire the fear of hell!” Terrified by the fear of hell, he did not even look at the cakes and sweets. Thus, though they tested him from time to time with cakes and sweets for a whole year, they still found no fault in him.

ตโต ‘‘ทฺวิวสฺสิกทารกา นาม ผลาผลํ ปิยายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ นานาผลานิ อุปนาเมตฺวา โพธิสตฺตสฺส อวิทูเร ฐเปตฺวา วีมํสึสุ. เสสทารกา กลหํ กตฺวา ยุชฺฌนฺตา ตํ ตํ คเหตฺวา ขาทนฺติ. โส นิรยภยตชฺชิโต ตมฺปิ น โอโลเกสิ. เอวํ ผลาผเลนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then they thought, “Two-year-old children are fond of various fruits; with these we shall test him.” Bringing various fruits, they placed them not far from the Bodhisatta and tested him. The other children, quarreling and fighting, grabbed this and that and ate them. But he, terrified by the fear of hell, did not even look at them. Thus, though they tested him from time to time with various fruits for a whole year, they still found no fault in him.

ตโต ‘‘ติวสฺสิกทารกา นาม กีฬนภณฺฑกํ ปิยายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ นานาสุวณฺณมยานิ หตฺถิอสฺสรูปกาทีนิ การาเปตฺวา โพธิสตฺตสฺส อวิทูเร ฐเปสุํ. เสสทารกา อญฺญมญฺญํ วิลุมฺปนฺตา คณฺหึสุ. มหาสตฺโต ปน น กิญฺจิ โอโลเกสิ. เอวํ กีฬนภณฺฑเกนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then they thought, “Three-year-old children are fond of toys; with these we shall test him.” They had various golden figures made—such as elephants and horses—and placed them not far from the Bodhisatta. The other children, snatching from one another, took them. But the Great Being did not look at anything at all. Thus, though they tested him from time to time with toys for a whole year, they still found no fault in him.

ตโต [Pg.7] ‘‘จตุวสฺสิกทารกา นาม โภชนํ ปิยายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ นานาโภชนานิ อุปนาเมสุํ. เสสทารกา ตํ ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ กตฺวา ภุญฺชนฺติ. มหาสตฺโต ปน อตฺตานํ โอวทิตฺวา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, อลทฺธโภชนานํ เต อตฺตภาวานํ คณนา นาม นตฺถี’’ติ นิรยภยตชฺชิโต ตมฺปิ น โอโลเกสิ. อถสฺส มาตา สยเมว หทเยน ภิชฺชมาเนน วิย อสหนฺเตน สหตฺเถน โภชนํ โภเชสิ. เอวํ โภชเนนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then they thought, "Four-year-old children are fond of food; thus we will test him." They brought various foods. The other children made them into lumps and ate them. But the Great Being, admonishing himself, thought, "Dear Temiyakumāra, there is no counting the number of your existences in which you have not obtained food." Terrified by the fear of hell, he did not even look at it. Then his mother herself, with a heart as if breaking and unable to bear it, fed him with her own hand. Thus, even by testing him intermittently with food for a full year, they found no failing in him.

ตโต ‘‘ปญฺจวสฺสิกทารกา นาม อคฺคิโน ภายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ราชงฺคเณ อเนกทฺวารยุตฺตํ มหนฺตํ เคหํ กาเรตฺวา ตาลปณฺเณหิ ฉาเทตฺวา ตํ เสสทารเกหิ ปริวุตํ ตสฺส มชฺเฌ นิสีทาเปตฺวา อคฺคึ เทนฺติ. เสสทารกา อคฺคึ ทิสฺวา วิรวนฺตา ปลายึสุ. มหาสตฺโต ปน จินฺเตสิ ‘‘นิรยอคฺคิสนฺตาปนโต อิทเมว อคฺคิสนฺตาปนํ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน วรตร’’นฺติ นิโรธสมาปนฺโน มหาเถโร วิย นิจฺจโลว อโหสิ. อถ นํ อคฺคิมฺหิ อาคจฺฉนฺเต คเหตฺวา อปเนนฺติ. เอวํ อคฺคินาปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then they thought, "Five-year-old children fear fire; thus, we will test him." They had a large house with many doors built in the royal courtyard, covered it with palm leaves, seated him in the middle surrounded by the other children, and set it on fire. The other children, seeing the fire, screamed and fled. But the Great Being reflected, "Compared to the torment of hellfire, this torment of fire is a hundred times, a thousand times, a hundred thousand times better," and remained as still as a great elder absorbed in cessation. Then, as the fire approached, they took him and moved him away. Thus, even when testing him with fire intermittently for a full year, they found no failing in him.

ตโต ‘‘ฉวสฺสิกทารกา นาม มตฺตหตฺถิโน ภายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ เอกํ หตฺถึ สุสิกฺขิตํ สิกฺขาเปตฺวา โพธิสตฺตํ เสสทารเกหิ ปริวุตํ ราชงฺคเณ นิสีทาเปตฺวา ตํ หตฺถึ มุญฺจนฺติ. โส โกญฺจนาทํ นทนฺโต โสณฺฑาย ภูมิยํ โปเถนฺโต ภยํ ทสฺเสนฺโต อาคจฺฉติ. เสสทารกา ตํ ทิสฺวา มรณภยภีตา ทิสาวิทิสาสุ ปลายึสุ. มหาสตฺโต ปน มตฺตหตฺถึ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘จณฺฑนิรเย ปจฺจนโต จณฺฑหตฺถิโน หตฺเถ มรณเมว เสยฺโย’’ติ นิรยภยตชฺชิโต ตตฺเถว นิสีทิ. สุสิกฺขิโต หตฺถี มหาสตฺตํ ปุปฺผกลาปํ วิย อุกฺขิปิตฺวา อปราปรํ กตฺวา อกิลเมตฺวาว คจฺฉติ. เอวํ หตฺถินาปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then, thinking, "Six-year-old children fear rutting elephants; thus, we will test him," they had an elephant well-trained, had the Bodhisatta seated in the royal courtyard surrounded by other children, and released that elephant. Trumpeting, striking the ground with its trunk, and presenting a frightening sight, it came forward. The other children, seeing it, terrified by the fear of death, fled in all directions. But the Great Being, seeing the rutting elephant approaching, reflected, "Better to die at the hands of a fierce elephant than to be cooked in a fierce hell," and, terrified by the fear of hell, remained seated right there. The well-trained elephant lifted the Great Being like a garland of flowers, moved him back and forth, and went away without harming him. Thus, even when testing him intermittently with an elephant for a full year, they found no failing in him.

ตโต ‘‘สตฺตวสฺสิกทารกา นาม สปฺปสฺส ภายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ โพธิสตฺตํ เสสทารเกหิ สทฺธึ ราชงฺคเณ นิสีทาเปตฺวา อุทฺธฏทาเฐ กตมุขพนฺเธ สปฺเป วิสฺสชฺเชสุํ. เสสทารกา เต ทิสฺวา วิรวนฺตา ปลายึสุ. มหาสตฺโต ปน นิรยภยํ อาวชฺเชตฺวา ‘‘จณฺฑสปฺปสฺส [Pg.8] มุเข วินาสเมว วรตร’’นฺติ นิโรธสมาปนฺโน มหาเถโร วิย นิจฺจโลว อโหสิ. อถสฺส สปฺโป สกลสรีรํ เวเฐตฺวา มตฺถเก ผณํ กตฺวา อจฺฉิ. ตทาปิ โส นิจฺจโลว อโหสิ. เอวํ สปฺเปนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then, thinking, "Seven-year-old children fear snakes; thus we will test him," they seated the Bodhisatta in the royal courtyard with the other children and released snakes with their fangs extracted and their mouths bound. The other children, seeing them, fled, screaming. But the Great Being, reflecting on the fear of hell, thought, "It is far better to perish in the mouth of a fierce snake," and remained as still as a great elder absorbed in cessation. Then a snake coiled around his entire body and rested its hood on his head. Even then, he remained unmoving. Thus, even when testing him intermittently with snakes for a full year, they found no failing in him.

ตโต ‘‘อฏฺฐวสฺสิกทารกา นาม นฏสมชฺชํ ปิยายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ตํ ปญฺจทารกสเตหิ สทฺธึ ราชงฺคเณ นิสีทาเปตฺวา นฏสมชฺชํ การาเปสุํ. เสสทารกา ตํ นฏสมชฺชํ ทิสฺวา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ วทนฺตา มหาหสิตํ หสนฺติ. มหาสตฺโต ปน ‘‘นิรเย นิพฺพตฺตกาเล ตว ขณมตฺตมฺปิ หาโส วา โสมนสฺสํ วา นตฺถี’’ติ นิรยภยํ อาวชฺเชตฺวา นิจฺจโลว อโหสิ, ตํ น โอโลเกสิ. เอวํ นฏสมชฺเชนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then, thinking, "Eight-year-old children are fond of theatrical performances; thus, we will test him," they had him seated in the royal courtyard along with five hundred children and staged a theatrical performance. The other children, seeing the performance, exclaimed, "Excellent, excellent!" and laughed loudly. But the Great Being, reflecting on the fear of hell, thought to himself, "When you are reborn in hell, there will not be even a moment of laughter or joy for you," and remained motionless, not even looking at it. Thus, even when testing him intermittently with a theatrical performance for a full year, they found no failing in him.

ตโต ‘‘นววสฺสิกทารกา นาม อสิโน ภายนฺติ, เตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ตํ ปญฺจทารกสเตหิ สทฺธึ ราชงฺคเณ นิสีทาเปตฺวา ทารกานํ กีฬนกาเล เอโก ปุริโส ผลิกวณฺณํ อสึ คเหตฺวา ปริพฺภมนฺโต นทนฺโต วคฺคนฺโต ตาเสนฺโต ลงฺฆนฺโต อปฺโผเฏนฺโต มหาสทฺทํ กโรนฺโต ‘‘กาสิรญฺโญ กิร กาฬกณฺณี เอโก ปุตฺโต อตฺถิ, โส กุหึ, สีสมสฺส ฉินฺทิสฺสามี’’ติ อภิธาวติ. ตํ ปุริสํ ทิสฺวา เสสทารกา ภีตตสิตา หุตฺวา วิรวนฺตา ทิสาวิทิสาสุ ปลายึสุ. มหาสตฺโต ปน นิรยภยํ อาวชฺเชตฺวา อชานนฺโต วิย นิสีทิ. อถ นํ โส ปุริโส อสินา สีเส ปรามสิตฺวา ‘‘สีสํ เต ฉินฺทิสฺสามี’’ติ ตาเสนฺโตปิ ตาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อปคมิ. เอวํ ขคฺเคนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then, thinking, "Nine-year-old children are afraid of swords; thus we will test him," they seated him in the royal courtyard along with five hundred children. During the children’s playtime, a man, taking up a crystal-hued sword, whirling about, shouting, roaring, threatening, leaping, slapping his arms, and making a great noise, cried, "The king of Kāsi supposedly has a single ill-omened son—where is he? I will cut off his head!" and charged forward. Seeing that man, the other children, terrified and trembling, cried out and fled in all directions. But the Great Being, reflecting on the fear of hell, sat as if unaware. Then the man touched his head with the sword and, though threatening, "I will cut off your head!" was unable to frighten him, and so departed. Thus, even when testing him intermittently with a sword for a full year, they found no failing in him.

ตโต ทสวสฺสิกกาเล ปนสฺส พธิรภาววีมํสนตฺถํ สิริสยเน นิสีทาเปตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา จตูสุ ปสฺเสสุ ฉิทฺทานิ กตฺวา ตสฺส อทสฺเสตฺวา เหฏฺฐาสยเน สงฺขธมเก นิสีทาเปตฺวา เอกปฺปหาเรเนว สงฺเข ธมาเปนฺติ, เอกนินฺนาทํ อโหสิ. อมจฺจา จตูสุ ปสฺเสสุ ฐตฺวา สาณิยา ฉิทฺเทหิ โอโลเกนฺตาปิ มหาสตฺตสฺส เอกทิวสมฺปิ สติสมฺโมสํ วา หตฺถปาทวิการํ วา ผนฺทนมตฺตํ วา น ปสฺสึสุ. เอวํ เอกสํวจฺฉรํ สงฺขสทฺเทนปิ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then, when he was ten years old, to test whether he was deaf, they seated him on a royal couch, surrounded it with a curtain, made holes on the four sides, and, without him seeing, had conch-blowers seated beneath the couch. They had the conches blown all at once, producing a single great sound. The ministers, standing on the four sides and peering through the holes in the curtain, did not see in the Great Being, even for a single day, any lapse of mindfulness, any change in his hands or feet, or even the slightest tremor. Thus, even when testing him intermittently with the sound of the conch for a full year, they found no failing in him.

ตโต [Pg.9] ปรมฺปิ เอกาทสวสฺสิกกาเล เอกสํวจฺฉรํ ตเถว เภริสทฺเทน วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Thereafter, when he was eleven years old, they tested him for a full year in the same way with the sound of a drum, yet still found no failing in him.

ตโต ทฺวาทสวสฺสิกกาเล ‘‘ทีเปน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ‘‘รตฺติภาเค อนฺธกาเร หตฺถํ วา ปาทํ วา ผนฺทาเปติ นุ โข, โน’’ติ ฆเฏสุ ทีเป ชาเลตฺวา เสสทีเป นิพฺพาเปตฺวา โถกํ อนฺธกาเร สยาเปตฺวา ฆเฏหิ ทีเป อุกฺขิปิตฺวา เอกปฺปหาเรเนว อาโลกํ กตฺวา อิริยาปถํ อุปธาเรนฺติ. เอวํ ทีเปนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส กิญฺจิ ผนฺทนมตฺตมฺปิ น ปสฺสึสุ.

Then, when he was twelve years old, thinking, "We will test him with a lamp," to see, "Does he move his hand or foot in the darkness of the night, or not?" they lit lamps inside pots, extinguished the other lamps, and had him lie down in the near darkness. Then, lifting the lamps from the pots, they suddenly illuminated him and observed his posture. Thus, even when testing him intermittently with a lamp in this way for a full year, they did not see even the slightest tremor.

ตโต เตรสวสฺสิกกาเล ‘‘ผาณิเตน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ สกลสรีรํ ผาณิเตน มกฺเขตฺวา พหุมกฺขิเก ฐาเน นิปชฺชาเปสุํ. มกฺขิกา อุฏฺฐหนฺติ, ตา ตสฺส สกลสรีรํ ปริวาเรตฺวา สูจีหิ วิชฺฌมานา วิย ขาทนฺติ. โส นิโรธสมาปนฺโน มหาเถโร วิย นิจฺจโลว อโหสิ. เอวํ ผาณิเตนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส กิญฺจิ ผนฺทนมตฺตมฺปิ น ปสฺสึสุ.

Then, when he was thirteen years old, thinking, "We will test him with molasses," they smeared his entire body with molasses and made him lie down in a place full of flies. The flies rose up, surrounded his whole body, and bit him as if piercing him with needles. He remained perfectly still, like a great elder absorbed in cessation. Thus, even when testing him intermittently with molasses in this way for a full year, they did not see even the slightest tremor.

อถสฺส จุทฺทสวสฺสิกกาเล ‘‘อิทานิ ปเนส มหลฺลโก ชาโต สุจิกาโม อสุจิชิคุจฺฉโก, อสุจินา นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ตโต ปฏฺฐาย นํ เนว นฺหาเปนฺติ น จ อาจมาเปนฺติ. โส อุจฺจารปสฺสาวํ กตฺวา ตตฺเถว ปลิปนฺโน สยติ. ทุคฺคนฺธภาเวน ปนสฺส อนฺตรุธีนํ นิกฺขมนกาโล วิย อโหสิ, อสุจิคนฺเธน มกฺขิกา ขาทนฺติ. โส นิจฺจโลว อโหสิ. อถ นํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ธาติโย อาหํสุ ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, ตฺวํ มหลฺลโก ชาโต, โก ตํ สพฺพทา ปฏิชคฺคิสฺสติ, กึ น ลชฺชสิ, กสฺมา นิปนฺโนสิ, อุฏฺฐาย เต สรีรํ ปฏิชคฺคาหี’’ติ อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺติ. โส ตถารูเป ปฏิกูเล คูถราสิมฺหิ นิมุคฺโคปิ ทุคฺคนฺธภาเวน โยชนสตมตฺถเก ฐิตานมฺปิ หทยุปฺปตนสมตฺถสฺส คูถนิรยสฺส ทุคฺคนฺธภาวํ อาวชฺเชตฺวา นิจฺจโลว อโหสิ. เอวํ อสุจินาปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

Then, at the age of fourteen, thinking, 'Now he has grown old, fond of cleanliness and disgusted by filth, we will test him with filth,' from then on, they neither bathed him nor made him perform ablutions. He relieved himself and lay right there, smeared in it. The stench was such that it seemed the time for his entrails to come out, and flies bit him because of the smell of filth. Yet he remained motionless. Then the nurses standing around him said, 'Dear Prince Temiya, you have grown old. Who will take care of you forever? Are you not ashamed? Why do you lie there? Get up and tend to your body!' They scolded and rebuked him. But even submerged in such a repulsive heap of filth, he remained perfectly still, reflecting on the foulness of the excrement hell, which by its stench is capable of causing the heart to leap out even of those standing a hundred leagues away. Even after testing him intermittently with filth for a full year, they saw no flaw in him.

ตโต ปนฺนรสวสฺสิกกาเล ‘‘องฺคาเรน นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ อถสฺส เหฏฺฐามญฺจเก อคฺคิกปลฺลานิ ฐปยึสุ ‘‘อปฺเปว นาม อุณฺเหน ปีฬิโต [Pg.10] ทุกฺขเวทนํ อสหนฺโต วิปฺผนฺทนาการํ ทสฺเสยฺยา’’ติ. อถสฺส สรีเร โผฏานิ อุฏฺฐหนฺติ. มหาสตฺโต ‘‘อวีจินิรยสนฺตาโป โยชนสตมตฺถเก ผรติ, ตมฺหา ทุกฺขโต อิทํ ทุกฺขํ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน วรตร’’นฺติ อธิวาเสตฺวา นิจฺจโลว อโหสิ. อถสฺส มาตาปิตโร ภิชฺชมานหทยา วิย มนุสฺเส ปฏิกฺกมาเปตฺวา ตํ ตโต อคฺคิสนฺตาปนโต อปเนตฺวา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, มยํ ตว อปีฐสปฺปิอาทิภาวํ ชานาม. น หิ เอเตสํ เอวรูปานิ หตฺถปาทกณฺณโสตานิ โหนฺติ, ตฺวํ อมฺเหหิ ปตฺเถตฺวา ลทฺธปุตฺตโก, มา โน นาเสหิ, สกลชมฺพุทีเป วสนฺตานํ ราชูนํ สนฺติเก ครหโต โน โมเจหี’’ติ ยาจึสุ. เอวํ โส เตหิ ยาจิโตปิ อสุณนฺโต วิย หุตฺวา นิจฺจโลว นิปชฺชิ. อถสฺส มาตาปิตโร โรทมานา ปริเทวมานา ปฏิกฺกมนฺติ. เอกทา มาตา เอกิกา อุปสงฺกมิตฺวา ยาจติ, เอกทา ปิตา เอกโกว อุปสงฺกมิตฺวา ยาจติ. เอวํ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

At the age of fifteen, thinking, 'We will test him with embers,' they placed burning coals beneath his bed, thinking, 'Perhaps, tormented by the heat and unable to bear the pain, he might show some sign of agitation.' Then, blisters arose on his body. The Great Being reflected, 'The torment of the Avīci Hell extends a hundred leagues; compared to that suffering, this pain is a hundred times, a thousand times, even a hundred thousand times more preferable.' Thus, he endured it and remained perfectly still. Then his parents, their hearts as if breaking, dismissed the people and removed him from the scorching heat. They pleaded, 'Dear Prince Temiya, we know you are not a cripple, mute, or deaf. Such people do not have hands, feet, or ears like yours. You are our longed-for son, obtained through our prayers—do not destroy us, and spare us from blame before all the kings dwelling in Jambudīpa!' Even as they begged him thus, he acted as though he did not hear and lay perfectly still. Then his parents, weeping and lamenting, withdrew. Sometimes his mother would approach alone to plead, and sometimes his father would come alone to beg. In this way, testing him intermittently for a full year, they still saw no flaw in him.

อถสฺส โสฬสวสฺสิกกาเล อมจฺจพฺราหฺมณาทโย จินฺตยึสุ ‘‘ปีฐสปฺปี วา โหตุ, มูโค วา พธิโร วา โหตุ, วเย ปริณเต รชนีเย อรชฺชนฺตา นาม นตฺถิ, ทุสฺสนีเย อทุสฺสนฺตา นาม นตฺถิ, สมเย สมฺปตฺเต ปุปฺผวิกสนํ วิย หิ ธมฺมตา เอสา, นาฏกานมฺปิสฺส ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ตาหิ นํ วีมํสิสฺสามา’’ติ. ตโต อุตฺตมรูปธรา เทวกญฺญาโย วิย วิลาสสมฺปนฺนา นาฏกิตฺถิโย ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ยา กุมารํ หสาเปตุํ วา กิเลเสหิ พนฺธิตุํ วา สกฺโกติ, สา ตสฺส อคฺคมเหสี ภวิสฺสตี’’ติ วตฺวา กุมารํ คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา เทวปุตฺตํ วิย อลงฺกริตฺวา เทววิมานสทิเส สิริคพฺเภ สุปญฺญตฺเต สิริสยเน อาโรเปตฺวา คนฺธทามปุปฺผทามธูมวาสจุณฺณาทีหิ อนฺโตคพฺภํ เอกคนฺธสโมทกํ กตฺวา ปฏิกฺกมึสุ. อถ นํ ตา อิตฺถิโย ปริวาเรตฺวา นจฺจคีเตหิ เจว มธุรวจนาทีหิ จ นานปฺปกาเรหิ อภิรมาเปตุํ วายมึสุ. โส พุทฺธิสมฺปนฺนตาย ตา อิตฺถิโย อโนโลเกตฺวา ‘‘อิมา อิตฺถิโย มม สรีรสมฺผสฺสํ มา วินฺทนฺตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา อสฺสาสปสฺสาเส สนฺนิรุมฺภิ, อถสฺส สรีรํ ถทฺธํ อโหสิ. ตา ตสฺส สรีรสมฺผสฺสํ อวินฺทนฺติโย หุตฺวา ‘‘ถทฺธสรีโร เอส, นายํ มนุสฺโส, ยกฺโข [Pg.11] ภวิสฺสตี’’ติ ภีตตสิตา หุตฺวา อตฺตานํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺติโย ปลายึสุ. เอวํ นาฏเกนปิ เอกสํวจฺฉรํ อนฺตรนฺตรา วีมํสนฺตาปิสฺส เนว อนฺตรํ ปสฺสึสุ.

At the age of sixteen, the ministers, brahmins, and others thought, 'Whether he be an invalid, or dumb, or deaf, there is no one who does not delight in sensual pleasures when youth is ripe, nor anyone who does not feel aversion to what is repulsive. For when the time comes, it is the nature of things to bloom like a flower. We will test him by presenting him with performances of dancers.' Then, they summoned dancing women as graceful as celestial maidens, adorned with supreme beauty, and said, 'She who can make the prince laugh or bind him with defilements shall become his chief queen.' Having bathed the prince with fragrant water and adorned him like a divine youth, they placed him on a splendid couch in a well-prepared chamber resembling a celestial palace. They made the inner chamber uniformly fragrant with fragrant garlands, flower garlands, incense, perfumes, powders, and so forth, and then withdrew. Then, those women surrounded him and endeavored to entertain him with dances, songs, sweet words, and various other means. But being wise, he did not even look at those women. Resolving, 'May these women not gain contact with my body,' he restrained his in-breaths and out-breaths, and thereupon his body became stiff. Unable to gain contact with his body, they grew frightened and trembling, thinking, 'This one has a stiff body—he is no human; he must be a demon!' Unable to control themselves, they fled. Thus, even with performances, testing him intermittently for a full year, they found no opening in him.

เอวํ โสฬส สํวจฺฉรานิ โสฬสหิ มหาวีมํสาหิ เจว อเนกาหิ ขุทฺทกวีมํสาหิ จ วีมํสมานาปิ ตสฺส จิตฺตํ ปริคฺคณฺหิตุํ นาสกฺขึสุ.

Thus, even while investigating him for sixteen years with sixteen great investigations and many minor investigations, they were unable to grasp his mind.

วีมํสนกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The section on investigation is completed.

รชฺชยาจนกณฺฑํ

The Chapter on Requesting Kingship

ตโต ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ลกฺขณปาฐเก พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตุมฺเห กุมารสฺส ชาตกาเล ‘ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺโน อยํ กุมาโร, นาสฺส โกจิ อนฺตราโย ปญฺญายตี’ติ เม กถยิตฺถ, อิทานิ ปน โส ปีฐสปฺปี มูคพธิโร ชาโต, กถา โว น สเมตี’’ติ อาห. พฺราหฺมณา วทึสุ ‘‘มหาราช, อาจริเยหิ อทิฏฺฐกํ นาม นตฺถิ, อปิจ โข ปน, เทว, ‘ราชกุเลหิ ปตฺเถตฺวา ลทฺธปุตฺตโก กาฬกณฺณี’ติ วุตฺเต ‘ตุมฺหากํ โทมนสฺสํ สิยา’ติ น กถยิมฺหา’’ติ. อถ เน ราชา เอวมาห ‘‘อิทานิ ปน กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘มหาราช, อิมสฺมึ กุมาเร อิมสฺมึ เคเห วสนฺเต ตโย อนฺตรายา ปญฺญายิสฺสนฺติ – ชีวิตสฺส วา อนฺตราโย, เสตจฺฉตฺตสฺส วา อนฺตราโย, อคฺคมเหสิยา วา อนฺตราโย’’ติ. ‘‘ตสฺมา, เทว, ปปญฺจํ อกตฺวา อวมงฺคลรเถ อวมงฺคลอสฺเส โยเชตฺวา ตตฺถ นํ นิปชฺชาเปตฺวา ปจฺฉิมทฺวาเรน นีหริตฺวา อามกสุสาเน จตุพฺภิตฺติกํ อาวาฏํ ขณิตฺวา นิขณิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ราชา อนฺตรายภเยน ภีโต เตสํ วจนํ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

Then the king, filled with remorse, summoned the Brahmin experts in signs and said to them: 'At the time of the prince's birth, you told me, "This prince is endowed with the marks of merit and good fortune; no danger is foreseen for him." But now he has become a cripple, mute, and deaf. Your words do not match reality.' The Brahmins replied: 'Great king, there is nothing unseen by the teachers. However, sire, we did not say that a son obtained by royal families after longing for him would be ill-omened, lest it cause you distress.' Then the king asked them, 'What should be done now?' 'Great king, if this prince remains in this house, three dangers will arise: danger to his life, danger to the white parasol, or danger to the chief queen. Therefore, sire, without delay, yoke an inauspicious horse to an inauspicious chariot, lay him there, take him out through the back gate, dig a four-walled pit in the charnel ground, and bury him.' The king, terrified by the fear of danger, accepted their words, saying, 'Very well.'

ตทา จนฺทาเทวี ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตุริตตุริตาว เอกิกา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘เทว, ตุมฺเหหิ มยฺหํ วโร ทินฺโน, มยา จ คหิตโก กตฺวา ฐปิโต, อิทานิ ตํ เม เทถา’’ติ ยาจิ. ‘‘คณฺหาหิ, เทวี’’ติ. ‘‘เทว, ปุตฺตสฺส เม รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘กึการณา, เทวา’’ติ. ‘‘ปุตฺโต, เต เทวิ, กาฬกณฺณี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ยาวชีวํ อททนฺตาปิ สตฺต วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ฉ วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ปญฺจ วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, จตฺตาริ วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ตีณิ วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ทฺเว วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน [Pg.12] หิ, เทว, เอกวสฺสํ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, สตฺต มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ฉ มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ปญฺจ มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, จตฺตาริ มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ตีณิ มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ทฺเว มาสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, เอกมาสํ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, อฑฺฒมาสํ รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘น สกฺกา, เทวี’’ติ. ‘‘เตน หิ, เทว, สตฺต ทิวสานิ รชฺชํ เทถา’’ติ. ราชา ‘‘สาธุ, เทวิ, คณฺหาหี’’ติ อาห. สา ตสฺมึ ขเณ ปุตฺตํ อลงฺการาเปตฺวา ‘‘เตมิยกุมารสฺส อิทํ รชฺช’’นฺติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา สกลนครํ อลงฺการาเปตฺวา ปุตฺตํ หตฺถิกฺขนฺธํ อาโรเปตฺวา เสตจฺฉตฺตํ ตสฺส มตฺถเก การาเปตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา อนฺโตนครํ ปเวเสตฺวา ตํ สิริสยเน นิปชฺชาเปตฺวา ปิยปุตฺตํ สพฺพรตฺตึ ยาจิ ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, ตํ นิสฺสาย โสฬส วสฺสานิ นิทฺทํ อลภิตฺวา โรทมานาย เม อกฺขีนิ อุปกฺกานิ, โสเกน เม หทยํ ภิชฺชมานํ วิย อโหสิ, อหํ ตว อปีฐสปฺปิอาทิภาวํ ชานามิ, มา มํ อนาถํ กรี’’ติ. สา อิมินา อุปาเยเนว ปุนทิวเสปิ ปุนทิวเสปีติ ปญฺจ ทิวสานิ ยาจิ.

Then, Queen Candādevī, upon hearing that news, hurriedly approached the king alone, paid homage, and pleaded, 'Lord, you granted me a boon, which I accepted and have kept. Now, please grant it to me.' 'Take it, queen.' 'Lord, give the kingdom to my son.' 'It cannot be, queen.' 'For what reason, lord?' 'Your son, queen, is inauspicious.' 'Then, lord, if you will not give it for life, give the kingdom for seven years.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for six years.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for five years.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for four years.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for three years.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for two years.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for one year.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for seven months.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for six months.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for five months.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for four months.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for three months.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for two months.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for one month.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for half a month.' 'It cannot be, queen.' 'Then, lord, give the kingdom for seven days.' The king said, 'Very well, queen, take it.' At that moment, she had her son adorned, had a proclamation made by beat of drum in the city, 'This is the kingdom of Prince Temiya,' had the entire city decorated, placed her son on an elephant's back, had a white parasol held over his head, had him circumambulate the city, and then, returning, brought him into the inner city. She laid him on the royal bed and, all night long, pleaded with her beloved son, 'Dear Prince Temiya, on your account for sixteen years I have had no sleep, and my eyes are afflicted from weeping. My heart feels as though it is breaking with grief. I know you are feigning being a cripple and so forth; do not leave me helpless.' By this very means she pleaded on the next day, and again on the day after, for five days.

รชฺชยาจนกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The section on the request for kingship is concluded.

อถ ฉฏฺเฐ ทิวเส ราชา สุนนฺทํ นาม สารถึ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต, สุนนฺทสารถิ สฺเว ปาโตว อวมงฺคลรเถ อวมงฺคลอสฺเส โยเชตฺวา กุมารํ ตตฺถ นิปชฺชาเปตฺวา ปจฺฉิมทฺวาเรน นีหริตฺวา อามกสุสาเน จตุพฺภิตฺติกํ อาวาฏํ ขณิตฺวา ตตฺถ นํ ปกฺขิปิตฺวา กุทฺทาลปิฏฺเฐน มตฺถกํ ภินฺทิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา อุปริ ปํสุํ ทตฺวา ปถวิวฑฺฒนกมฺมํ กตฺวา นฺหตฺวา เอหี’’ติ อาณาเปสิ. โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. อถ ฉฏฺฐมฺปิ รตฺตึ เทวี กุมารํ ยาจิตฺวา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, ตว ปิตา กาสิราชา ตํ สฺเว ปาโตว อามกสุสาเน นิขณิตุํ อาณาเปสิ, สฺเว ปาโตว มรณํ ปาปุณิสฺสสิ ปุตฺตา’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา มหาสตฺตสฺส ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, โสฬส วสฺสานิ ตยา กโต วายาโม [Pg.13] อิทานิ มตฺถกํ ปกฺโก’’ติ จินฺเตนฺตสฺส อพฺภนฺตเร ปีติ อุปฺปชฺชิ. มาตุยา ปนสฺส หทยํ ภิชฺชมานํ วิย อโหสิ, เอวํ สนฺเตปิ ‘‘มโนรโถ มตฺถกํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ มาตุยา สทฺธึ นาลปิ.

Then on the sixth day, the king summoned a charioteer named Sunanda and commanded him: 'Dear Sunanda the charioteer, tomorrow at dawn, yoke the inauspicious horses to the inauspicious chariot, lay the prince there, take him out through the western gate, dig a four-walled pit in the charnel ground for raw corpses, place him in it, crush his head with the back of a spade, bring about the destruction of his life, cover him with dirt, make the ground level over him, bathe, and then return.' He replied, 'Very well, lord.' Then, on the sixth night as well, the queen pleaded with the prince, saying, 'Dear Prince Temiya, your father the king of Kāsī has ordered that you be buried in the charnel ground tomorrow at dawn. Tomorrow at dawn, my son, you will meet your death.' Hearing this, as the Great Being thought, 'Dear Prince Temiya, the effort you have made for sixteen years has now come to fruition,' joy arose within him. But his mother's heart was as if breaking; even so, thinking, 'My wish will be fulfilled,' he did not speak with his mother.

อถสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปาโตว สุนนฺโท สารถิ รถํ โยเชนฺโต เทวตานุภาเวน มหาสตฺตสฺส ปารมิตานุภาเวน จ มงฺคลรเถ มงฺคลอสฺเส โยเชตฺวา รถํ ราชทฺวาเร ฐเปตฺวา มหาตลํ อภิรุหิตฺวา สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา เทวึ วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘เทวิ, มยฺหํ มา กุชฺฌ, รญฺโญ อาณา’’ติ วตฺวา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา นิปนฺนํ เทวึ ปิฏฺฐิหตฺเถน อปเนตฺวา ปุปฺผกลาปํ วิย กุมารํ อุกฺขิปิตฺวา ปาสาทา โอตริ. ตทา จนฺทาเทวี อุรํ ปหริตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน ปริเทวิตฺวา มหาตเล โอหียิ. อถ นํ มหาสตฺโต โอโลเกตฺวา ‘‘มยิ อกเถนฺเต มาตา หทเยน ผลิเตน มริสฺสตี’’ติ กเถตุกาโม หุตฺวาปิ ‘‘สเจ อหํ กเถสฺสามิ, โสฬส วสฺสานิ กโต วายาโม เม โมโฆ ภวิสฺสติ, อกเถนฺโต ปนาหํ อตฺตโน จ มาตาปิตูนญฺจ มหาชนสฺส จ ปจฺจโย ภวิสฺสามี’’ติ อธิวาเสสิ.

Then, at the end of that night, at dawn, Sunanda the charioteer, while yoking the chariot—by the power of the deities and by the power of the Great Being's perfections—yoked auspicious horses to an auspicious chariot, placed the chariot at the king's gate, ascended to the upper floor of the palace, entered the royal chamber, paid homage to the queen, and said: 'Queen, do not be angry with me; it is the king's command.' So saying, he pushed aside the queen, who lay embracing her son, with the back of his hand, lifted the prince like a bouquet of flowers, and descended from the palace. Then Queen Candādevī struck her breast, wailed loudly, and collapsed on the upper floor. Then the Great Being, seeing her, thought, 'If I do not speak, my mother will die with a broken heart.' Though he wished to speak, he reflected, 'If I speak, the effort of sixteen years will be in vain, but by not speaking, I will be a support for myself, my parents, and the great multitude.' Thus he endured.

อถ นํ สารถิ รถํ อาโรเปตฺวา ‘‘ปจฺฉิมทฺวาราภิมุขํ รถํ เปเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา รถํ เปเสสิ. ตทา มหาสตฺตสฺส ปารมิตานุภาเวน เทวตาวิคฺคหิโต หุตฺวา รถํ นิวตฺตาเปตฺวา ปาจีนทฺวาราภิมุขํ รถํ เปเสสิ, อถ รถจกฺกํ อุมฺมาเร ปติหญฺญิ. มหาสตฺโตปิ ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ‘‘มโนรโถ เม มตฺถกํ ปตฺโต’’ติ สุฏฺฐุตรํ ตุฏฺฐจิตฺโต อโหสิ. รโถ นครา นิกฺขมิตฺวา เทวตานุภาเวน ติโยชนิกํ ฐานํ คโต. ตตฺถ วนฆฏํ สารถิสฺส อามกสุสานํ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ‘‘อิทํ ฐานํ ผาสุก’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา รถํ มคฺคา โอกฺกมาเปตฺวา มคฺคปสฺเส ฐเปตฺวา รถา โอรุยฺห มหาสตฺตสฺส อาภรณภณฺฑํ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐเปตฺวา กุทฺทาลํ อาทาย รถสฺส อวิทูเร ฐาเน จตุพฺภิตฺติกํ อาวาฏํ ขณิตุํ อารภิ.

Then the charioteer, having placed him in the chariot, thought, 'I will direct the chariot toward the western gate,' and sent the chariot forth. At that moment, by the power of the Great Being's perfections, the charioteer, being possessed by a deity, turned the chariot around and directed it toward the eastern gate. Then the chariot wheel struck against the threshold. The Great Being, hearing that sound, thought, 'My wish has reached its fulfillment,' and was exceedingly joyful. The chariot left the city and, by the power of the deities, traveled a distance of three yojanas. There, a forest grove appeared to the charioteer like a charnel ground. Assessing the place as suitable, he steered the chariot off the road and stopped it at the wayside. Descending from the chariot, he removed the Great Being's ornaments, made them into a bundle, and set it aside. Taking a spade, he began to dig a four-walled pit in a place not far from the chariot.

ตโต โพธิสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อยํ เม วายามกาโล, อหญฺหิ โสฬส วสฺสานิ หตฺถปาเท น จาเลสึ, กึ นุ โข เม พลํ อตฺถิ, อุทาหุ โน’’ติ. โส อุฏฺฐาย วามหตฺเถน ทกฺขิณหตฺถํ, ทกฺขิณหตฺเถน วามหตฺถํ [Pg.14] ปรามสนฺโต อุโภหิ หตฺเถหิ ปาเท สมฺพาหิตฺวา รถา โอตริตุํ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตาวเทวสฺส ปาทปติตฏฺฐาเน วาตปุณฺณภสฺตจมฺมํ วิย มหาปถวี อพฺภุคฺคนฺตฺวา รถสฺส ปจฺฉิมนฺตํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. มหาสตฺโต รถา โอตริตฺวา กติปเย วาเร อปราปรํ จงฺกมิตฺวา ‘‘อิมินาว นิยาเมน เอกทิวสํ โยชนสตมฺปิ เม คนฺตุํ พลํ อตฺถี’’ติ ญตฺวา ‘‘สเจ, สารถิ, มยา สทฺธึ วิรุชฺเฌยฺย, อตฺถิ นุ โข เม เตน สห ปฏิวิรุชฺฌิตุํ พล’’นฺติ อุปธาเรนฺโต รถสฺส ปจฺฉิมนฺตํ คเหตฺวา กุมารกานํ กีฬนยานกํ วิย อุกฺขิปิตฺวา รถํ ปริพฺภเมนฺโต อฏฺฐาสิ. อถสฺส ‘‘อตฺถิ เม เตน สห ปฏิวิรุชฺฌิตุํ พล’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ปสาธนตฺถาย จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ.

Then the Bodhisatta thought, "Now is the time for my exertion. For sixteen years, I have not moved my hands and feet. Do I have strength, or do I not?" Rising up, he touched his right hand with his left and his left hand with his right, then massaged both his feet with his hands. He formed the intention to descend from the chariot. Instantly, the great earth rose up beneath his feet like a wind-filled leather bellows, struck the back of the chariot, and stopped. The Great Being descended from the chariot and walked back and forth a few times. Knowing, "By this very method, I have the strength to travel a hundred yojanas in a single day," he considered further, "If the charioteer were to oppose me, do I have the strength to oppose him?" Holding the back of the chariot, he lifted it as if it were a toy vehicle of children and stood there, swinging the chariot around. Then, realizing, "I do have the strength to oppose him," the intention for adornment arose in him.

ตํขณญฺเญว สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา ‘‘เตมิยกุมารสฺส มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต, อิทานิ ปสาธนตฺถาย จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, กึ เอตสฺส มานุสเกน ปสาธเนนา’’ติ ทิพฺพปสาธนํ คาหาเปตฺวา วิสฺสกมฺมเทวปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต วิสฺสกมฺม เทวปุตฺต, ตฺวํ คจฺฉ, กาสิราชสฺส ปุตฺตํ เตมิยกุมารํ อลงฺกโรหี’’ติ อาณาเปสิ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตาวตึสภวนโต โอตริตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ทสหิ ทุสฺสสหสฺเสหิ เวฐนํ กตฺวา ทิพฺเพหิ เจว มานุสเกหิ จ อลงฺกาเรหิ สกฺกํ วิย ตํ อลงฺกริตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. โส เทวราชลีลาย สารถิสฺส ขณโนกาสํ คนฺตฺวา อาวาฏตีเร ฐตฺวา ปุจฺฉนฺโต ตติยํ คาถมาห –

At that very moment, Sakka’s palace displayed a sign of heat. Sakka, reflecting upon it, understood the reason and thought, "Prince Temiya's wish has reached its peak; now a desire for adornment has arisen. What need has he for human adornments?" He then had divine adornments obtained and summoned the divine craftsman Vissakamma. "Dear Vissakamma, divine youth, go and adorn Prince Temiya, the son of the king of Kāsi," he commanded. Vissakamma accepted with "Very well," descended from the Tāvatiṃsa heaven, approached him, and wrapped him in ten thousand cloths. Adorning him with both divine and human ornaments, he adorned him like Sakka himself, then returned to his own abode. Assuming the manner of a divine king, he went to the place where the charioteer was digging, stood by the pit’s edge, and asked, uttering the third verse:

๓.

3.

‘‘กึ นุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขณสิ สารถิ;

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ, กึ กาสุยา กริสฺสสี’’ติ.

"Why do you dig a pit so hastily, O charioteer? When asked, dear friend, tell me, what will you do with this pit?"

ตตฺถ กาสุนฺติ อาวาฏํ.

There, 'kāsu' means a pit.

ตํ สุตฺวา สารถิ อาวาฏํ ขณนฺโต อุทฺธํ อโนโลเกตฺวาว จตุตฺถํ คาถามาห –

Hearing that, the charioteer, digging the pit, without looking upward, spoke the fourth verse:

๔.

4.

‘‘รญฺโญ มูโค จ ปกฺโข จ, ปุตฺโต ชาโต อเจตโส;

โสมฺหิ รญฺญา สมชฺฌิฏฺโฐ, ปุตฺตํ เม นิขณํ วเน’’ติ.

"The king's son was born dumb, lame, and witless. I am commanded by the king: 'Bury my son in the forest.'"

ตตฺถ ปกฺโขติ ปีฐสปฺปี. ‘‘มูโค’’ติ วจเนเนว ปนสฺส พธิรภาโวปิ สิชฺฌติ พธิรสฺส หิ ปฏิวจนํ กเถตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. อเจตโสติ อจิตฺตโก วิย ชาโต. โสฬส วสฺสานิ อกถิตตฺตา เอวมาห[Pg.15]. สมชฺฌิฏฺโฐติ อาณตฺโต, เปสิโตติ อตฺโถ. นิขณํ วเนติ วเน นิขเณยฺยาสิ.

There, 'pakkho' means 'pīṭhasappī' (crippled). By the mere word 'mūgo', his deafness is also established, for a deaf person is unable to speak in response. 'Acetaso' means as if born without mind. Because he had not spoken for sixteen years, thus he was described. 'Samajjhiṭṭho' means commanded, that is, sent. 'Nikhaṇaṃ vane' means 'you should bury him in the forest.'

อถ นํ มหาสตฺโต อาห –

Then the Great Being said to him:

๕.

5.

‘‘น พธิโร น มูโคสฺมิ, น ปกฺโข น จ วีกโล;

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน.

"I am not deaf, nor dumb, nor lame, nor crippled. If you, charioteer, should bury me in the forest, you would act unrighteously."

๖.

6.

‘‘อูรู พาหุญฺจ เม ปสฺส, ภาสิตญฺจ สุโณหิ เม;

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน’’ติ.

"See my thighs and arms, and listen to my words. If you, charioteer, should bury me in the forest, you would act unrighteously."

ตตฺถ น พธิโรติ สมฺม สารถิ, สเจ ตํ ราชา เอวรูปํ ปุตฺตํ มาราเปตุํ อาณาเปสิ, อหํ ปน เอวรูโป น ภวามีติ ทีเปตุํ เอวมาห. มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเนติ สเจ พธิรภาวาทิวิรหิตํ เอวรูปํ มํ วเน นิขเณยฺยาสิ, อธมฺมํ กมฺมํ กเรยฺยาสีติ อตฺโถ. ‘‘อูรู’’ติ อิทํ โส ปุริมคาถํ สุตฺวาปิ นํ อโนโลเกนฺตเมว ทิสฺวา ‘‘อลงฺกตสรีรมสฺส ทสฺเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห. ตสฺสตฺโถ – สมฺม สารถิ, อิเม กญฺจนกทลิกฺขนฺธสทิเส อูรู, กนกจฺฉวึ พาหุญฺจ เม ปสฺส, มธุรวจนญฺจ เม สุณาหีติ.

There, 'not deaf' means: 'O charioteer, if the king were to order such a son to be killed, I am not such a one'—thus he spoke to demonstrate this. 'If you were to bury me in the forest' means: 'If you were to bury me in the forest, one such as I, who am free from deafness and so forth, you would be committing an unrighteous deed.' 'Thighs'—this he said, seeing that the charioteer, even after hearing the previous verse, was still not looking at him, and thinking, 'I will show him my adorned body.' The meaning is: 'O charioteer, see these thighs like golden plantain trunks and my golden-skinned arms, and listen to my sweet words.'

ตโต สารถิ เอวํ จินฺเตสิ ‘‘โก นุ โข เอส, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย อตฺตานเมว วณฺเณตี’’ติ. โส อาวาฏขณนํ ปหาย อุทฺธํ โอโลเกนฺโต ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘อยํ ปุริโส โก นุ โข, มนุสฺโส วา เทโว วา’’ติ อชานนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then the charioteer thought, "Who is this, who since his arrival praises only himself?" Abandoning the digging of the pit, he looked up and, seeing his beauty, not knowing whether this man was human or divine, spoke this verse:

๗.

7.

‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ.

"Are you a deity or a gandhabba, or are you Sakka, the giver of cities? Who are you? Whose son are you? How may we know you?"

อถสฺส มหาสตฺโต อตฺตานํ อาจิกฺขิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อาห –

Then the Great Being, having revealed himself to him and teaching the Dhamma, said:

๘.

8.

‘‘นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ, นมฺหิ สกฺโก ปุรินฺทโท;

กาสิรญฺโญ อหํ ปุตฺโต, ยํ กาสุยา นิหญฺญสิ.

"I am not a god, nor a gandhabba, nor am I Sakka, the giver of cities; I am the son of the king of Kāsi, whom you would bury in the pit."

๙.

9.

‘‘ตสฺส รญฺโญ อหํ ปุตฺโต, ยํ ตฺวํ สมฺมูปชีวสิ;

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน.

"I am the son of that king, whom you serve. O charioteer, you would commit an unrighteous act if you were to bury me in the forest."

๑๐.

10.

‘‘ยสฺส [Pg.16] รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา;

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย, มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก.

"Under whose tree's shade one sits or sleeps, one should not break a branch of it; for one who betrays a friend is evil."

๑๑.

11.

‘‘ยถา รุกฺโข ตถา ราชา, ยถา สาขา ตถา อหํ;

ยถา ฉายูปโค โปโส, เอวํ ตฺวมสิ สารถิ;

อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน’’ติ.

"As the tree, so the king; as the branch, so am I; as the man who makes use of the shade, so are you, O charioteer. O charioteer, you would commit an unrighteous act if you were to bury me in the forest."

ตตฺถ นิหญฺญสีติ นิหนิสฺสสิ. ยํ ตฺวํ เอตฺถ นิหนิสฺสามีติ สญฺญาย กาสุํ ขณสิ, โส อหนฺติ ทีเปติ. โส ‘‘ราชปุตฺโต อห’’นฺติ วุตฺเตปิ น สทฺทหติเยว, มธุรกถาย ปนสฺส พชฺฌิตฺวา ธมฺมํ สุณนฺโต อฏฺฐาสิ. มิตฺตทุพฺโภติ ปริภุตฺตฉายสฺส รุกฺขสฺส ปตฺตํ วา สาขํ วา องฺกุรํ วา ภญฺชนฺโต มิตฺตฆาตโก โหติ ลามกปุริโส, กิมงฺคํ ปน สามิปุตฺตฆาตโก. ฉายูปโคติ ปริโภคตฺถาย ฉายํ อุปคโต ปุริโส วิย ราชานํ นิสฺสาย ชีวมาโน ตฺวนฺติ วทติ.

There, 'nihaññasi' means 'you will bury.' He explains: 'I am he for whom you are digging a pit here with the thought, "I will bury him."' Even when told, 'I am the king's son,' the charioteer did not believe, but being captivated by his sweet words, he stood listening to the Dhamma. 'A betrayer of friends' means: one who breaks a leaf, branch, or sprout of a tree whose shade he has enjoyed is a friend-killer, a base person—how much more so one who kills his master's son. 'One who makes use of the shade' means: 'You, who live by relying on the king, are like a person who has resorted to shade for his use'—so he says.

โส เอวํ กเถนฺเตปิ โพธิสตฺเต น สทฺทหติเยว. อถ มหาสตฺโต ‘‘สทฺทหาเปสฺสามิ น’’นฺติ เทวตานํ สาธุกาเรน เจว อตฺตโน โฆเสน จ วนฆฏํ อุนฺนาเทนฺโต ทส มิตฺตปูชคาถา นาม อารภิ –

Even when the Bodhisatta spoke thus, the charioteer still did not believe. Then the Great Being, thinking, "I will make him believe," filling the forest grove with the approval of the deities and the sound of his own voice, began to recite the ten verses called 'The Verses in Praise of a Friend':

๑๒.

12.

‘‘ปหูตภกฺโข ภวติ, วิปฺปวุฏฺโฐ สกํฆรา;

พหู นํ อุปชีวนฺติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

"He who does not betray friends has abundant food, even when far from his own home; many depend on him."

๑๓.

13.

‘‘ยํ ยํ ชนปทํ ยาติ, นิคเม ราชธานิโย;

สพฺพตฺถ ปูชิโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

"Whatever country, towns, or capitals he goes to, everywhere he is honored, who does not betray friends."

๑๔.

14.

‘‘นาสฺส โจรา ปสาหนฺติ, นาติมญฺญนฺติ ขตฺติยา;

สพฺเพ อมิตฺเต ตรติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

"Thieves do not prevail against him, nor do nobles despise him; he overcomes all enemies, who does not betray his friends."

๑๕.

15.

‘‘อกฺกุทฺโธ สฆรํ เอติ, สภายํ ปฏินนฺทิโต;

ญาตีนํ อุตฺตโม โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

"Free from anger, he goes home, welcomed in the assembly. He is supreme among relatives, who does not betray friends."

๑๖.

16.

‘‘สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ, ครุ โหติ สคารโว;

วณฺณกิตฺติภโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

"By honoring, he is honored; he is held in esteem and is respectful. He obtains praise and renown, who does not betray his friends."

๑๗.

17.

‘‘ปูชโก [Pg.17] ลภเต ปูชํ, วนฺทโก ปฏิวนฺทนํ;

ยโสกิตฺติญฺจ ปปฺโปติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

"One who honors obtains honor, one who pays homage receives homage; one attains fame and glory, who does not betray a friend."

๑๘.

18.

‘‘อคฺคิ ยถา ปชฺชลติ, เทวตาว วิโรจติ;

สิริยา อชหิโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

"Just as a fire blazes, shining like a deity, one is not abandoned by fortune who does not betray friends."

๑๙.

19.

‘‘คาโว ตสฺส ปชายนฺติ, เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหติ;

วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

"Cows multiply for him, what is sown in the field sprouts; he enjoys the fruit of what is sown, who does not betray friends."

๒๐.

20.

‘‘ทริโต ปพฺพตาโต วา, รุกฺขโต ปติโต นโร;

จุโต ปติฏฺฐํ ลภติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

A man fallen from a cliff, or from a mountain, or from a tree, finds a foothold—he who does not betray his friends.

๒๑.

21.

‘‘วิรูฬฺหมูลสนฺตานํ, นิคฺโรธมิว มาลุโต;

อมิตฺตา นปฺปสาหนฺติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภตี’’ติ.

Just as the wind does not overpower a banyan tree with its network of established roots, so enemies cannot overpower one who does not betray his friends.

ตตฺถ สกํ ฆราติ สกฆรา, อยเมว วา ปาโฐ. น ทุพฺภตีติ น ทุสฺสติ. มิตฺตานนฺติ พุทฺธาทีนํ กลฺยาณมิตฺตานํ น ทุพฺภติ. ‘‘สพฺพตฺถ ปูชิโต โหตี’’ติ อิทํ สีวลิวตฺถุนา วณฺเณตพฺพํ. น ปสาหนฺตีติ ปสยฺหการํ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. อิทํ สํกิจฺจสามเณรวตฺถุนา ทีเปตพฺพํ. ‘‘นาติมญฺญนฺติ ขตฺติยา’’ติ อิทํ โชติกเสฏฺฐิวตฺถุนา ทีเปตพฺพํ. ตรตีติ อติกฺกมติ. สฆรนฺติ อตฺตฆรํ. มิตฺตานํ ทุพฺภนฺโต อตฺตโน ฆรํ อาคจฺฉนฺโตปิ ฆฏฺฏิตจิตฺโต กุทฺโธว อาคจฺฉติ, อยํ ปน อกุทฺโธว สกฆรํ เอติ. ปฏินนฺทิโตติ พหูนํ สนฺนิปาตฏฺฐาเน อมิตฺตทุพฺภิโน คุณกถํ กเถนฺติ, ตาย โส ปฏินนฺทิโต โหติ ปมุทิตจิตฺโต.

Herein, ‘one’s own home’ means one’s own household, or this is the reading itself. ‘Does not betray’ means does not harm. ‘Friends’ means he does not betray virtuous friends such as the Buddha and others. ‘He is honored everywhere’—this should be illustrated by the story of Sīvali. ‘They cannot overpower’—they are unable to act with violence. This should be explained by the story of the novice Saṅkicca. ‘The nobles do not despise him’—this should be illustrated by the story of the merchant Jotika. ‘He crosses over’ means he overcomes. ‘His own home’ means one's own house. One who betrays his friends, even when returning to his own house, arrives with a troubled and angry mind. But this one returns to his own home without anger. ‘He is welcomed’—in gatherings of many, people praise the virtues of one who does not betray his friends, and by this he is welcomed with a joyful mind.

สกฺกตฺวา สกฺกโต โหตีติ ปรํ สกฺกตฺวา สยมฺปิ ปเรหิ สกฺกโต โหติ. ครุ โหติ สคารโวติ ปเรสุ สคารโว สยมฺปิ ปเรหิ ครุโก โหติ. วณฺณกิตฺติภโตติ ภตวณฺณกิตฺติ, คุณญฺเจว กิตฺติสทฺทญฺจ อุกฺขิปิตฺวา จรนฺโต นาม โหตีติ อตฺโถ. ปูชโกติ มิตฺตานํ ปูชโก หุตฺวา สยมฺปิ ปูชํ ลภติ. วนฺทโกติ พุทฺธาทีนํ กลฺยาณมิตฺตานํ วนฺทโก หุตฺวา ปุนพฺภเว ปฏิวนฺทนํ ลภติ. ยโสกิตฺติญฺจาติ อิสฺสริยปริวารญฺเจว คุณกิตฺติญฺจ ปปฺโปติ. อิมาย คาถาย จิตฺตคหปติโน วตฺถุ (ธ. ป. ๗๓-๗๔) กเถตพฺพํ.

‘Having honored, one is honored’ means that by honoring others, one is honored by them in turn. ‘He is venerable, being respectful’ means that by being respectful to others, one is also held as venerable by them. ‘Endowed with praise and fame’ means one whose praise and fame are borne aloft; the meaning is that one lives having taken up both virtue and the sound of fame. ‘A giver of honor’ means that by being a giver of honor to friends, one receives honor oneself. ‘A giver of homage’ means that by being a giver of homage to good friends such as the Buddha and others, one receives homage in return in a future existence. ‘And fame and glory’ means one obtains sovereignty and retinue, as well as fame for one's virtues. With this verse, the story of the householder Citta (DhpA 73–74) should be told.

ปชฺชลตีติ [Pg.18] อิสฺสริยปริวาเรน ปชฺชลติ. สิริยา อชหิโต โหตีติ เอตฺถ อนาถปิณฺฑิกสฺส วตฺถุ (ธ. ป. ๑๑๙-๑๒๐) กเถตพฺพํ. อสฺนาตีติ ปริภุญฺชติ. ‘‘ปติฏฺฐํ ลภตี’’ติ อิทํ จูฬปทุมชาตเกน (ชา. ๑.๒.๘๕-๘๖) ทีเปตพฺพํ. วิรูฬฺหมูลสนฺตานนฺติ วฑฺฒิตมูลปาโรหํ. อมิตฺตา นปฺปสาหนฺตีติ เอตฺถ กุรรฆริยโสณตฺเถรสฺส มาตุ เคหํ ปวิฏฺฐโจรวตฺถุ กเถตพฺพํ.

‘He blazes’ means he blazes with sovereignty and retinue. ‘He is not abandoned by fortune’—in this connection, the story of Anāthapiṇḍika (DhpA 119–120) should be told. ‘He enjoys’ means he partakes. ‘He finds a foothold’—this should be illustrated by the Cūḷapaduma Jātaka (Jā 1.2.85–86). ‘With a network of deep-grown roots’ means with an expanded system of roots and shoots. ‘Enemies cannot overpower him’—in this connection, the story of the thieves who entered the house of the mother of the Elder Kuraraghariya Soṇa should be told.

สุนนฺโท สารถิ เอตฺตกาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสนฺตมฺปิ ตํ อสญฺชานิตฺวา ‘‘โก นุ โข อย’’นฺติ อาวาฏขณนํ ปหาย รถสมีปํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตญฺจ ปสาธนภณฺฑญฺจ อุภยํ อทิสฺวา ปุน อาคนฺตฺวา โอโลเกนฺโต ตํ สญฺชานิตฺวา ตสฺส ปาเทสุ ปติตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ยาจนฺโต อิมํ คาถมาห –

The charioteer Sunanda, not recognizing him even as he taught the Dhamma with so many verses, thought, “Who could this be?” Abandoning the digging of the pit, he went near the chariot. Not seeing either him or the regalia there, he returned, and looking again, he recognized him. Falling at his feet, he raised his hands in reverence and, pleading, spoke this verse:

๒๒.

22.

‘‘เอหิ ตํ ปฏิเนสฺสามิ, ราชปุตฺต สกํ ฆรํ;

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต, กึ อรญฺเญ กริสฺสสี’’ติ.

“Come, prince, I shall take you back to your own home. Rule the kingdom, blessed one; what will you do in the forest?”

อถ นํ มหาสตฺโต อาห –

Then the Great Being said to him:

๒๓.

23.

‘‘อลํ เม เตน รชฺเชน, ญาตเกหิ ธเนน วา;

ยํ เม อธมฺมจริยาย, รชฺชํ ลพฺเภถ สารถี’’ติ.

“Enough for me with that kingdom, O charioteer, or with wealth from relatives—that kingdom which would be gained by me through unrighteous conduct.”

ตตฺถ อลนฺติ ปฏิกฺเขปวจนํ.

Herein, ‘enough’ is a word of rejection.

สารถิ อาห –

The charioteer said:

๒๔.

24.

‘‘ปุณฺณปตฺตํ มํ ลาเภหิ, ราชปุตฺต อิโต คโต;

ปิตา มาตา จ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต.

“O prince, let me obtain a great reward by your returning from here. My father and mother would give it, O prince, upon your return.

๒๕.

25.

‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;

เตปิ อตฺตมนา ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต.

“The royal women and the princes, the merchants and the brahmins—they too, with joyful minds, would give, O prince, upon your return.

๒๖.

26.

‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;

เตปิ อตฺตมนา ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต.

“The elephant riders and army commanders, the charioteers and the foot soldiers—they too, with joyful minds, would give, O prince, upon your return.

๒๗.

27.

‘‘พหุธญฺญา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;

อุปายนานิ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเต’’ติ.

“The people of the countryside, rich in grain, and the townsfolk who have gathered—they would give me gifts, O prince, upon your return.”

ตตฺถ [Pg.19] ปุณฺณปตฺตนฺติ ตุฏฺฐิทายํ. ทชฺชุนฺติ สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสนฺตา วิย มม อชฺฌาสยปูรณํ ตุฏฺฐิทายํ ทเทยฺยุํ. อิทํ โส ‘‘อปฺเปว นาม มยิ อนุกมฺปาย คจฺเฉยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา อาห. เวสิยานา จาติ เวสฺสา จ. อุปายนานีติ ปณฺณาการานิ.

Herein, ‘a full bowl’ means a gift of satisfaction. ‘They would give’ means they would bestow a gift of satisfaction that fulfills my wish, as if showering down a rain of the seven treasures. He spoke thus, thinking, “Perhaps out of compassion for me, he might go back.” ‘And vesiyānā’ means and vessas. ‘Upāyanāni’ means presents.

อถ นํ มหาสตฺโต อาห –

Then the Great Being said to him:

๒๘.

28.

‘‘ปิตุ มาตุ จหํ จตฺโต, รฏฺฐสฺส นิคมสฺส จ;

อโถ สพฺพกุมารานํ, นตฺถิ มยฺหํ สกํ ฆรํ.

“I am abandoned by my father and mother, by the kingdom and the town, and also by all the princes; I have no home of my own.”

๒๙.

29.

‘‘อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา, สญฺจตฺโต ปิตรา มหํ;

เอโกรญฺเญ ปพฺพชิโต, น กาเม อภิปตฺถเย’’ติ.

“I was permitted by my mother, utterly forsaken by my father. Alone I have gone forth into the forest; I do not yearn for sensual pleasures.”

ตตฺถ ปิตุ มาตุ จาติ ปิตรา จ มาตรา จ อหํ จตฺโต. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. มตฺยาติ สมฺม สารถิ, อหํ สตฺตาหํ รชฺชํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา วรํ คณฺหนฺติยา มาตรา อนุญฺญาโต นาม. สญฺฉตฺโตติ สุฏฺฐุ จตฺโต. ปพฺพชิโตติ ปพฺพชิตฺวา อรญฺเญ วสนตฺถาย นิกฺขนฺโตติ อตฺโถ.

Herein, ‘of father and of mother’ means I was abandoned by both father and mother. This same principle applies to the others. ‘By my mother’ means: ‘Friend charioteer, I was indeed permitted by my mother, who was taking her boon after I had ruled the kingdom for seven days.’ ‘Utterly forsaken’ means thoroughly abandoned. ‘Gone forth’ means having gone forth, he departed for the sake of dwelling in the forest—this is the meaning.

เอวํ มหาสตฺตสฺส อตฺตโน คุเณ กเถนฺตสฺส ปีติ อุปฺปชฺชิ, ตโต ปีติเวเคน อุทานํ อุทาเนนฺโต อาห –

As the Great Being was thus relating his own virtues, joy arose in him. Then, impelled by the force of that joy, he uttered an inspired utterance, saying:

๓๐.

30.

‘‘อปิ อตรมานานํ, ผลาสาว สมิชฺฌติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, เอวํ ชานาหิ สารถิ.

“Even for those who do not hurry, the hope for the fruit succeeds. My holy life is fully ripened; know this, O charioteer.”

๓๑.

31.

‘‘อปิ อตรมานานํ, สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, นิกฺขนฺโต อกุโตภโย’’ติ.

“Even for those who do not hurry, the true goal ripens. My holy life is fully ripened; I have gone forth, fearless from any quarter.”

ตตฺถ ผลาสาวาติ อตรมานสฺส มม โสฬสวสฺเสหิ กตวายามสฺส สมิทฺธํ อชฺฌาสยผลํ ทสฺเสตุํ เอวมาห. วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมีติ นิฏฺฐปฺปตฺตมโนรโถ. สมฺมทตฺโถ วิปจฺจตีติ สมฺมา อุปาเยน การเณน กตฺตพฺพกิจฺจํ สมฺปชฺชติ.

Herein, he said ‘the hope for the fruit’ to show the successful fruit of his aspiration, he who had made the effort for sixteen years without hurrying. ‘My holy life is fully ripened’ means one whose heart's desire has been fulfilled. ‘The true goal ripens’ means that the task to be done is accomplished through the right means and cause.

สารถิ อาห –

The charioteer said:

๓๒.

32.

‘‘เอวํ วคฺคุกโถ สนฺโต, วิสฏฺฐวจโน จสิ;

กสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ, สนฺติเก น ภณี ตทา’’ติ.

“Being one of pleasant speech and clear words, why then did you not speak thus in the presence of your father and mother?”

ตตฺถ วคฺคุกโถติ สขิลกโถ.

Herein, ‘one of pleasant speech’ means one of friendly speech.

ตโต [Pg.20] มหาสตฺโต อาห –

Then the Great Being said:

๓๓.

33.

‘‘นาหํ อสนฺธิตา ปกฺโข, น พธิโร อโสตตา;

นาหํ อชิวฺหตา มูโค, มา มํ มูคมธารยิ.

“I am not a wing without joints, nor deaf from lack of hearing; I am not mute from lack of a tongue; do not consider me mute.”

๓๔.

34.

‘‘ปุริมํ สรามหํ ชาตึ, ยตฺถ รชฺชมการยึ;

การยิตฺวา ตหึ รชฺชํ, ปาปตฺถํ นิรยํ ภุสํ.

“I recall a former birth, wherein I exercised sovereignty. Having exercised sovereignty there, I fell into a terrible hell.”

๓๕.

35.

‘‘วีสติญฺเจว วสฺสานิ, ตหึ รชฺชมการยึ;

อสีติวสฺสสหสฺสานิ, นิรยมฺหิ อปจฺจิสํ.

“For twenty years I reigned there; for eighty thousand years I was tormented in hell.”

๓๖.

36.

‘‘ตสฺส รชฺชสฺสหํ ภีโต, มา มํ รชฺชาภิเสจยุํ;

ตสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ, สนฺติเก น ภณึ ตทา.

“Fearing that kingdom, lest they should anoint me as king, I therefore did not speak then in the presence of my father and mother.”

๓๗.

37.

‘‘อุจฺฉงฺเค มํ นิสาเทตฺวา, ปิตา อตฺถานุสาสติ;

เอกํ หนถ พนฺธถ, เอกํ ขาราปตจฺฉิกํ;

เอกํ สูลสฺมึ อุปฺเปถ, อิจฺจสฺส มนุสาสติ.

“Seating me on his lap, my father gives instruction: ‘Kill one, bind one, flay one with caustics; impale one on a stake,’ thus he instructs.”

๓๘.

38.

‘‘ตายาหํ ผรุสํ สุตฺวา, วาจาโย สมุทีริตา;

อมูโค มูควณฺเณน, อปกฺโข ปกฺขสมฺมโต;

สเก มุตฺตกรีสสฺมึ, อจฺฉาหํ สมฺปริปฺลุโต.

“Having heard those harsh words uttered, though not mute, I appeared as mute; though not a cripple, I was considered crippled; in my own urine and feces, I lay immersed.”

๓๙.

39.

‘‘กสิรญฺจ ปริตฺตญฺจ, ตญฺจ ทุกฺเขน สํยุตํ;

โกมํ ชีวิตมาคมฺม, เวรํ กยิราถ เกนจิ.

“Life is difficult and short, and it is joined with suffering; having come to this fragile life, why would one create enmity with anyone?”

๔๐.

40.

‘‘ปญฺญาย จ อลาเภน, ธมฺมสฺส จ อทสฺสนา;

โกมํ ชีวิตมาคมฺม, เวรํ กยิราถ เกนจิ.

“Through not obtaining wisdom, and from not seeing the Dhamma, having come to this fragile life, why would one create enmity with anyone?”

๔๑.

41.

‘‘อปิ อตรมานานํ, ผลาสาว สมิชฺฌติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, เอวํ ชานาหิ สารถิ.

“Even for those who do not hurry, the aspiration for the fruit is accomplished. My holy life is fully ripened; know this, O charioteer.”

๔๒.

42.

‘‘อปิ อตรมานานํ, สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ;

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ, นิกฺขนฺโต อกุโตภโย’’ติ.

“Even for those who do not hurry, the right purpose ripens; my holy life is fully ripened, having gone forth, fearless from any quarter.”

ตตฺถ อสนฺธิตาติ สนฺธีนํ อภาเวน. อโสตตาติ โสตานํ อภาเวน. อชิวฺหตาติ สมฺปริวตฺตนชิวฺหาย อภาเวน มูโค อหํ น [Pg.21] ภวามิ. ยตฺถาติ ยาย ชาติยา พาราณสินคเร รชฺชํ อการยึ. ปาปตฺถนฺติ ปาปตํ. ปติโต อสฺมีติ วทติ. รชฺชาภิเสจยุนฺติ รชฺเช อภิเสจยุํ. นิสาเทตฺวาติ นิสีทาเปตฺวา. อตฺถานุสาสตีติ อตฺถํ อนุสาสติ. ขาราปตจฺฉิกนฺติ สตฺตีหิ ปหริตฺวา ขาราหิ ปตจฺฉิกํ กโรถ. อุปฺเปถาติ อาวุนถ. อิจฺจสฺส มนุสาสตีติ เอวมสฺส อตฺถํ อนุสาสติ. ตายาหนฺติ ตาโย วาจาโย อหํ. ปกฺขสมฺมโตติ ปกฺโข อิติ สมฺมโต อโหสึ. อจฺฉาหนฺติ อจฺฉึ อหํ, อวสินฺติ อตฺโถ. สมฺปริปฺลุโตติ สมฺปริกิณฺโณ, นิมุคฺโค หุตฺวาติ อตฺโถ.

There, 'asandhitā' means by the absence of joints. 'Asotatā' means by the absence of channels. 'Ajivhatā' means by the absence of a rolling tongue, I am not mute. 'Yatthā' means in which birth I reigned in the city of Bārāṇasī. 'Pāpatthanti' means a precipice. He says, 'I have fallen.' 'Rajjābhisecayunti' means they would anoint in the kingdom. 'Nisādetvā' means having caused to sit. 'Atthānusāsatī' means he instructs the meaning. 'Khārāpatacchikaṃ' means 'having struck with knives, flay him with caustics.' 'Uppethā' means 'impale him.' 'Iccassa manusāsatī' means thus he instructs him in the meaning. 'Tāyāhaṃ' means 'I heard those words.' 'Pakkhasammatoti' means 'I was considered a partisan.' 'Acchāhanti' means 'I was'; the meaning is 'I stayed.' 'Sampariplutoti' means 'completely surrounded'; the meaning is 'having been submerged.'

กสิรนฺติ ทุกฺขํ. ปริตฺตนฺติ อปฺปํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สมฺมสารถิ, สเจปิ สตฺตานํ ชีวิตํ ทุกฺขมฺปิ สมานํ พหุจิรฏฺฐิติกํ ภเวยฺย, ปตฺเถยฺย, ปริตฺตมฺปิ สมานํ สเจ สุขํ ภเวยฺย, ปตฺเถยฺย, อิทํ ปน กสิรญฺจ ปริตฺตญฺจ สกเลน วฏฺฏทุกฺเขน สํยุตฺตํ สนฺนิหิตํ โอมทฺทิตํ. โกมนฺติ โก อิมํ. เวรนฺติ ปาณาติปาตาทิปญฺจวิธํ เวรํ. เกนจีติ เกนจิ การเณน. ปญฺญายาติ วิปสฺสนาปญฺญาย อลาเภน. ธมฺมสฺสาติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อทสฺสเนน. ปุน อุทานคาถาโย อคนฺตุกามตาย ถิรภาวทสฺสนตฺถํ กเถสิ.

'Kasira' means suffering. 'Paritta' means little. This is what is said: O dear charioteer, even if the life of beings, though suffering, were long-lasting, one would desire it; and even if it were short, if it were happiness, one would desire it. But this life is both difficult and short, entirely connected with the suffering of the cycle, afflicted and oppressed by it. 'Komaṃ' means 'who this.' 'Veraṃ' means the fivefold enmity, such as killing living beings. 'Kenaci' means for any reason. 'Paññāya' means by not obtaining the wisdom of insight. 'Dhammassa' means by not seeing the path of stream-entry. Again, he spoke the inspired verses to show steadfastness, due to the desire not to return.

ตํ สุตฺวา สุนนฺโท สารถิ ‘‘อยํ กุมาโร เอวรูปํ รชฺชสิรึ กุณปํ วิย ฉฑฺเฑตฺวา อตฺตโน อธิฏฺฐานํ อภินฺทิตฺวา ‘‘ปพฺพชิสฺสามีติ อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ, มม อิมินา ทุชฺชีวิเตน โก อตฺโถ, อหมฺปิ เตน สทฺธึ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อิมํ คาถมาห –

Hearing this, the charioteer Sunanda thought: “This prince, having abandoned such royal splendor like a corpse, without breaking his own resolve, has entered the wilderness, saying, ‘I will go forth.’ What use is this wretched life to me? I too shall go forth with him.” Then he spoke this verse:

๔๓.

43.

‘‘อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามิ, ราชปุตฺต ตวนฺติเก;

อวฺหายสฺสุ มํ ภทฺทนฺเต, ปพฺพชฺชา มม รุจฺจตี’’ติ.

“I too will go forth, O prince, in your presence. Call me, good sir; the going forth pleases me.”

ตตฺถ ตวนฺติเกติ ตว สนฺติเก. อวฺหายสฺสูติ ‘‘เอหิ ปพฺพชาหี’’ติ ปกฺโกสสฺสุ.

Here, 'tavantike' means 'in your presence.' 'Avhāyassu' means 'summon him, saying, “Come, go forth!”'

เอวํ เตน ยาจิโตปิ มหาสตฺโต ‘‘สจาหํ อิทาเนว ตํ ปพฺพาเชสฺสามิ, มาตาปิตโร อิธ นาคจฺฉิสฺสนฺติ, อถ เนสํ ปริหานิ ภวิสฺสติ, อิเม อสฺสา จ รโถ จ ปสาธนภณฺฑญฺจ อิเธว นสฺสิสฺสนฺติ, ‘ยกฺโข โส, ขาทิโต นุ โข เตน สารถี’ติ ครหาปิ [Pg.22] เม อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน จ ครหาโมจนตฺถํ มาตาปิตูนญฺจ วุฑฺฒึ สมฺปสฺสนฺโต อสฺเส จ รถญฺจ ปสาธนภณฺฑญฺจ ตสฺส อิณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

Even when thus entreated, the Great Being thought, 'If I were to ordain him now, my parents would not come here, and they would suffer loss; these horses, chariot, and ornaments would perish right here; and blame would accrue to me, people saying, “He is a yakkha! Has the charioteer been devoured by him?”' Considering this, and foreseeing both the removal of blame from himself and the welfare of his parents, and making the horses, chariot, and ornaments a debt for the charioteer to repay, he spoke this verse:

๔๔.

44.

‘‘รถํ นิยฺยาทยิตฺวาน, อนโณ เอหิ สารถิ;

อนณสฺส หิ ปพฺพชฺชา, เอตํ อิสีหิ วณฺณิต’’นฺติ.

“Having returned the chariot, come, charioteer, free from debt. For the going forth of one free from debt—this is praised by the sages.”

ตตฺถ เอตนฺติ เอตํ ปพฺพชฺชากรณํ พุทฺธาทีหิ อิสีหิ วณฺณิตํ ปสตฺถํ โถมิตํ.

Here, 'this' refers to this act of going forth, praised, extolled, and commended by the sages, such as the Buddhas.

ตํ สุตฺวา สารถิ ‘‘สเจ มยิ นครํ คเต เอส อญฺญตฺถ คจฺเฉยฺย, ปิตา จสฺส อิมํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘ปุตฺตํ เม ทสฺเสหี’ติ ปุน อาคโต อิมํ น ปสฺเสยฺย, ราชทณฺฑํ เม กเรยฺย, ตสฺมา อหํ อตฺตโน คุณํ กเถตฺวา อญฺญตฺถาคมนตฺถาย ปฏิญฺญํ คณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตนฺโต คาถาทฺวยมาห –

Hearing this, the charioteer thought: “If, after I have gone to the city, he goes elsewhere, and his father, hearing of this, returns and, not seeing him, says, ‘Show me my son,’ he would inflict royal punishment on me. Therefore, I will speak of my own good deed and get him to promise not to go elsewhere.” Reflecting thus, he spoke two verses:

๔๕.

45.

‘‘ยเทว ตฺยาหํ วจนํ, อกรํ ภทฺทมตฺถุ เต;

ตเทว เม ตฺวํ วจนํ, ยาจิโต กตฺตุมรหสิ.

“Whatever word of yours I performed, may good fortune be yours. That very word of mine, you ought to do when asked.”

๔๖.

46.

‘‘อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ, ยาว ราชานมานเย;

อปฺเปว เต ปิตา ทิสฺวา, ปตีโต สุมโน สิยา’’ติ.

“Stay right here for now, until I bring the king; perhaps your father, seeing you, will be pleased and glad of mind.”

ตโต มหาสตฺโต อาห –

Then the Great Being said:

๔๗.

47.

‘‘กโรมิ เต ตํ วจนํ, ยํ มํ ภณสิ สารถิ;

อหมฺปิ ทฏฺฐุกาโมสฺมิ, ปิตรํ เม อิธาคตํ.

“I will do that word you speak to me, O charioteer; I too wish to see my father, should he come here.”

๔๘.

48.

‘‘เอหิ สมฺม นิวตฺตสฺสุ, กุสลํ วชฺชาสิ ญาตินํ;

มาตรํ ปิตรํ มยฺหํ, วุตฺโต วชฺชาสิ วนฺทน’’นฺติ.

“Go now, dear one, turn back, and convey news of my well-being to my kinsmen; to my mother and father, as you have been told, convey my homage.”

ตตฺถ กโรมิ เตตนฺติ กโรมิ เต เอตํ วจนํ. เอหิ สมฺม นิวตฺตสฺสูติ สมฺม สารถิ, ตตฺถ คนฺตฺวา เอหิ, เอตฺโตว ขิปฺปเมว นิวตฺตสฺสุ. วุตฺโต วชฺชาสีติ มยา วุตฺโต หุตฺวา ‘‘ปุตฺโต โว เตมิยกุมาโร วนฺทตี’’ติ วนฺทนํ วเทยฺยาสีติ อตฺโถ.

There, 'karomi te' means 'I do this word for you'. 'Ehi samma nivattassu' means 'O dear charioteer, having gone there, come back; turn back from here quickly.' 'Vutto vajjāsi' means 'having been told by me, you should speak the homage, saying, “Your son, Prince Temiya, pays homage”'—this is the meaning.

อิติ วตฺวา มหาสตฺโต สุวณฺณกทลิ วิย โอนมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน พาราณสินคราภิมุโข มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา สารถิสฺส สาสนํ [Pg.23] อทาสิ. โส สาสนํ คเหตฺวา กุมารํ ปทกฺขิณํ กตฺวา รถมารุยฺห นคราภิมุโข ปายาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Having spoken thus, the Great Being, bowing down like a golden banana plant, with the five-point prostration, facing the city of Bārāṇasī, paid homage to his parents and gave a message to the charioteer. Taking the message, the charioteer circumambulated the prince, mounted the chariot, and set out toward the city. Explaining this matter, the Teacher said:

๔๙.

49.

‘‘ตสฺส ปาเท คเหตฺวาน, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ;

สารถิ รถมารุยฺห, ราชทฺวารํ อุปาคมี’’ติ.

“Having taken hold of his feet, and having circumambulated him, the charioteer mounted the chariot and approached the king's gate.”

ตสฺสตฺโถ – ภิกฺขเว, เอวํ วุตฺโต โส สารถิ, ตสฺส กุมารสฺส ปาเท คเหตฺวา ตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา รถํ อารุยฺห ราชทฺวารํ อุปาคมีติ.

Its meaning is this, monks: when spoken to in this way, that charioteer, taking the prince's feet, circumambulated him, mounted the chariot, and approached the king's gate.

ตสฺมึ ขเณ จนฺทาเทวี สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา ‘‘กา นุ โข เม ปุตฺตสฺส ปวตฺตี’’ติ สารถิสฺส อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺตี ตํ เอกกํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อุรํ ปหริตฺวา ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

At that moment, Queen Candā opened the lion-window, and wondering, “What news of my son?” she looked down the road of the charioteer's arrival. Seeing him returning alone, she struck her breast and lamented. Explaining this matter, the Teacher said:

๕๐.

50.

‘‘สุญฺญํ มาตา รถํ ทิสฺวา, เอกํ สารถิมาคตํ;

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ, โรทนฺตี นํ อุทิกฺขติ.

“The mother, seeing the empty chariot and the charioteer come alone, with eyes full of tears, weeping, looks upon him.”

๕๑.

51.

‘‘อยํ โส สารถิ เอติ, นิหนฺตฺวา มม อตฺรชํ;

นิหโต นูน เม ปุตฺโต, ปถพฺยา ภูมิวฑฺฒโน.

“This is that charioteer who comes, having slain my son; surely my son is slain, he who would make the earth prosper.”

๕๒.

52.

‘‘อมิตฺตา นูน นนฺทนฺติ, ปตีตา นูน เวริโน;

อาคตํ สารถึ ทิสฺวา, นิหนฺตฺวา มม อตฺรชํ.

“Surely my enemies now rejoice, surely my foes are delighted, seeing the charioteer returning, having slain my son.”

๕๓.

53.

‘‘สุญฺญํ มาตา รถํ ทิสฺวา, เอกํ สารถิมาคตํ;

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ, โรทนฺตี ปริปุจฺฉิ นํ.

The mother, seeing the chariot empty and only the charioteer returned, with eyes full of tears, weeping, questioned him.

๕๔.

54.

‘‘กึ นุ มูโค กึนุ ปกฺโข, กึนุ โส วิลปี ตทา;

นิหญฺญมาโน ภูมิยา, ตํ เม อกฺขาหิ สารถิ.

“Was he mute, was he crippled? Why then did he wail, as he was being struck down on the ground? Tell me that, charioteer.”

๕๕.

55.

‘‘กถํ หตฺเถหิ ปาเทหิ, มูคปกฺโข วิวชฺชยิ;

นิหญฺญมาโน ภูมิยา, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

“How, though mute and crippled, did he ward you off with hands and feet? As he was being struck down on the ground, tell me, since you are asked.”

ตตฺถ มาตาติ เตมิยกุมารสฺส มาตา. ปถพฺยา ภูมิวฑฺฒโนติ โส มม ปุตฺโต ภูมิวฑฺฒโน หุตฺวา ปถพฺยา นิหโต นูน. โรทนฺตี ปริปุจฺฉิ นนฺติ ตํ รถํ เอกมนฺตํ ฐเปตฺวา มหาตลํ อภิรุยฺห จนฺทาเทวึ วนฺทิตฺวา เอกมนฺเต ฐิตํ สารถึ ปริปุจฺฉิ. กินฺนูติ กึ นุ โส มม [Pg.24] ปุตฺโต มูโค เอว ปกฺโข เอว. ตทาติ ยทา นํ ตฺวํ กาสุยํ ปกฺขิปิตฺวา กุทฺทาเลน มตฺถเก ปหริ, ตทา. นิหญฺญมาโน ภูมิยาติ ตยา ภูมิยํ นิหญฺญมาโน กึ นุ วิลปิ. ตํ เมติ ตํ สพฺพํ อปริหาเปตฺวา เม อกฺขาหิ. วิวชฺชยีติ ‘‘อเปหิ สารถิ, มา มํ มาเรหี’’ติ กถํ หตฺเถหิ ปาเทหิ จ ผนฺทนฺโต ตํ อปนุทิ, ตํ เม กเถหีติ อตฺโถ.

Herein, “mother” refers to Prince Temiya’s mother. “Pathabyā bhūmivaḍḍhano” means, “My son, having become one who increases the earth, has surely been slain on the earth.” “Rodantī paripucchi naṃ” means that the charioteer placed the chariot to one side, ascended to the great palace, and paid respects to Queen Candādevī; she then questioned him as he stood to one side. “Kiṃ nu” means, “Was my son mute, was he crippled?” “Tadā” refers to when you, having placed him in the pit, struck him on the head with a spade. “Nihaññamāno bhūmiyā” means, “As he was being struck down by you on the ground, why did he wail?” “Taṃ me” means, “Tell me all of that without omitting anything.” “Vivajjayīti” means, “It means, ‘Tell me how, struggling with his hands and feet, he pushed you away, saying, “Go away, charioteer, do not kill me!”’”

ตโต สารถิ อาห –

Then the charioteer said:

๕๖.

56.

‘‘อกฺเขยฺยํ เต อหํ อยฺเย, ทชฺชาสิ อภยํ มม;

ยํ เม สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา, ราชปุตฺตสฺส สนฺติเก’’ติ.

“I will tell you, noble lady, if you grant me safety; whatever I heard or saw in the prince’s presence.”

ตตฺถ ทชฺชาสีติ สเจ อภยํ ทเทยฺยาสิ, โส อิทํ ‘‘สจาหํ ‘ตว ปุตฺโต เนว มูโค น ปกฺโข มธุรกโถ ธมฺมกถิโก’ติ วกฺขามิ, อถ ‘กสฺมา ตํ คเหตฺวา นาคโตสี’ติ ราชา กุทฺโธ ราชทณฺฑมฺปิ เม กเรยฺย, อภยํ ตาว ยาจิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห.

Here, “dajjāsi” means, “if you would grant safety.” He thought, “If I say, ‘Your son was neither mute nor crippled—he spoke sweetly and discoursed on the Dhamma,’ then the king, enraged, might ask, ‘Why did you not seize him and bring him back?’ and he may even inflict royal punishment upon me. First, I will ask for safety,” and so he spoke.

อถ นํ จนฺทาเทวี อาห –

Then Queen Candādevī said to him:

๕๗.

57.

‘‘อภยํ สมฺม เต ทมฺมิ, อภีโต ภณ สารถิ;

ยํ เต สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา, ราชปุตฺตสฺส สนฺติเก’’ติ.

“I grant you safety, good man; speak without fear, charioteer, whatever you heard or saw in the prince’s presence.”

ตโต สารถิ อาห –

Then the charioteer said:

๕๘.

58.

‘‘น โส มูโค น โส ปกฺโข, วิสฏฺฐวจโน จ โส;

รชฺชสฺส กิร โส ภีโต, อกรา อาลเย พหู.

“He was neither mute nor crippled, and his speech was articulate. Indeed, he was afraid of kingship; he made many pretenses.”

๕๙.

59.

‘‘ปุริมํ สรติ โส ชาตึ, ยตฺถ รชฺชมการยิ;

การยิตฺวา ตหึ รชฺชํ, ปาปตฺถ นิรยํ ภุสํ.

“He remembers a former birth wherein he exercised kingship; having exercised kingship there, he reached a terrible hell.”

๖๐.

60.

‘‘วีสติญฺเจว วสฺสานิ, ตหึ รชฺชมการยิ;

อสีติวสฺสสหสฺสานิ, นิรยมฺหิ อปจฺจิ โส.

“For twenty years he exercised kingship there; for eighty thousand years he was cooked in hell.”

๖๑.

61.

‘‘ตสฺส รชฺชสฺส โส ภีโต, มา มํ รชฺชาภิเสจยุํ;

ตสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ, สนฺติเก น ภณี ตทา.

“Afraid of that kingship, thinking, ‘May they not anoint me to rule!’, he therefore did not speak then in the presence of his father and mother.”

๖๒.

62.

‘‘องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺโน[Pg.25], อาโรหปริณาหวา;

วิสฏฺฐวจโน ปญฺโญ, มคฺเค สคฺคสฺส ติฏฺฐติ.

“Endowed with major and minor limbs, possessing height and stature, wise and with articulate speech, he stands on the path to heaven.”

๖๓.

63.

‘‘สเจ ตฺวํ ทฏฺฐุกามาสิ, ราชปุตฺตํ ตวตฺรชํ;

เอหิ ตํ ปาปยิสฺสามิ, ยตฺถ สมฺมติ เตมิโย’’ติ.

“If you wish to see the prince, your own son, come, I will lead you to where Temiya dwells.”

ตตฺถ วิสฏฺฐวจโนติ อปลิพุทฺธกโถ. อกรา อาลเย พหูติ ตุมฺหากํ วญฺจนานิ พหูนิ อกาสิ. ปญฺโญติ ปญฺญวา. สเจ ตฺวนฺติ ราชานํ ธุรํ กตฺวา อุโภปิ เต เอวมาห. ยตฺถ สมฺมติ เตมิโยติ ยตฺถ โว ปุตฺโต มยา คหิตปฏิญฺโญ หุตฺวา อจฺฉติ, ตตฺถ ปาปยิสฺสามิ, อิทานิ ปปญฺจํ อกตฺวา ลหุํ คนฺตุํ วฏฺฏตีติ อาห.

Herein, “visaṭṭhavacano” means of unhindered speech. “Akarā ālaye bahū” means “he performed many deceptions on you.” “Pañño” means possessing wisdom. “Sace tvaṃ” means he spoke thus to both of them, making the king the primary one. “Yattha sammati temiyo” means “I will lead you to where your son remains, having taken a vow from me.” He said, “Now, without creating complications, it is fitting to go quickly.”

กุมาโร ปน สารถึ เปเสตฺวา ปพฺพชิตุกาโม อโหสิ. ตทา สกฺโก ตสฺส มนํ ญตฺวา ตสฺมึ ขเณ วิสฺสกมฺมเทวปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต วิสฺสกมฺมเทวปุตฺต, เตมิยกุมาโร ปพฺพชิตุกาโม, ตฺวํ ตสฺส ปณฺณสาลญฺจ ปพฺพชิตปริกฺขารญฺจ มาเปตฺวา เอหี’’ติ เปเสสิ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เวเคน คนฺตฺวา ติโยชนิเก วนสณฺเฑ อตฺตโน อิทฺธิพเลน รมณียํ อสฺสมํ มาเปตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานญฺจ โปกฺขรณิญฺจ อาวาฏญฺจ อกาลผลสมฺปนฺนํ รุกฺขญฺจ กตฺวา ปณฺณสาลสมีเป จตุวีสติหตฺถปฺปมาณํ จงฺกมํ มาเปตฺวา อนฺโตจงฺกเม จ ผลิกวณฺณํ รุจิรํ วาลุกํ โอกิริตฺวา สพฺเพ ปพฺพชิตปริกฺขาเร มาเปตฺวา ‘‘เย ปพฺพชิตุกามา, เต อิเม คเหตฺวา ปพฺพชนฺตู’’ติ ภิตฺติยํ อกฺขรานิ ลิขิตฺวา จณฺฑวาเฬ จ อมนาปสทฺเท สพฺเพ มิคปกฺขิโน จ ปลาเปตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต.

The prince, however, having sent the charioteer away, desired to go forth. Then, Sakka, knowing his mind, at that very moment summoned the devaputta Vissakamma and said, “My dear Vissakamma, Prince Temiya wishes to go forth. You must create a leaf-hut and the requisites for one who has gone forth and then return.” He agreed and swiftly went. In a forest grove three leagues in extent, he created a delightful hermitage by his own psychic power, with resting places for day and night, a lotus pond, a well, and trees bearing out-of-season fruits. Near the leaf-hut, he made a walking path twenty-four cubits in length and scattered beautiful, crystal-colored sand along the inner path. After creating all the requisites for one who has gone forth, he wrote on the wall, “Let those who wish to go forth take these and do so.” Then he drove away all fierce beasts, birds, and unpleasant sounds, and returned to his own abode.

ตสฺมึ ขเณ มหาสตฺโต ตํ ทิสฺวา สกฺกทตฺติยภาวํ ญตฺวา, ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา วตฺถานิ อปเนตฺวา, รตฺตวากจีรํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา อชินจมฺมํ เอกํเส กตฺวา ชฏามณฺฑลํ พนฺธิตฺวา กาชํ อํเส กตฺวา กตฺตรทณฺฑมาทาย ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตสิรึ สมุพฺพหนฺโต อปราปรํ จงฺกมิตฺวา ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติ อุทานํ อุทาเนนฺโต ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา กฏฺฐตฺถรเณ นิสินฺโน ปญฺจ อภิญฺญา อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา สายนฺหสมเย ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา จงฺกมนโกฏิยํ ฐิตการรุกฺขโต ปณฺณานิ คเหตฺวา[Pg.26], สกฺกทตฺติยภาชเน อโลณเก อตกฺเก นิธูปเน อุทเก เสเทตฺวา อมตํ วิย ปริภุญฺชิตฺวา จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา ตตฺถ วาสํ กปฺเปสิ.

At that moment, the Great Being, seeing this and knowing it to be Sakka’s gift, entered the leaf-hut, removed his garments, put on a red bark-cloth, draped another over himself, placed a deer-skin on one shoulder, tied up his matted hair, placed a carrying pole on his shoulder, took a staff, and emerged from the hut, bearing the splendor of one who has gone forth. He paced back and forth, uttering the inspired utterance, “Ah, what happiness! Ah, what happiness!” Then he re-entered the hut, sat on a wooden pallet, and produced the five higher knowledges and the eight attainments. In the evening, he left the hut and, standing at the end of the walking path, he took leaves from a kāraka tree. In the bowl given by Sakka, he boiled them in water without salt, without seasoning, and without smoke. He consumed it as if it were nectar, cultivated the four divine abidings, and dwelt there.

กาสิราชาปิ สุนนฺทสารถิสฺส วจนํ สุตฺวา มหาเสนคุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตรมานรูโปว คมนสชฺชํ กาเรตุํ อาห –

The king of Kāsī, having heard the words of the charioteer Sunanda, summoned Mahāsenagutta and, in great haste, told him to make preparations for the journey:

๖๔.

64.

‘‘โยชยนฺตุ รเถ อสฺเส, กจฺฉํ นาคาน พนฺธถ;

อุทีรยนฺตุ สงฺขปณวา, วาทนฺตุ เอกโปกฺขรา.

“Let them yoke the horses to the chariots, bind the girths on the elephants; let the conches and small drums sound, let the single-faced drums play.”

๖๕.

65.

‘‘วาทนฺตุ เภรี สนฺนทฺธา, วคฺคู วาทนฺตุ ทุนฺทุภี;

เนคมา จ มํ อนฺเวนฺตุ, คจฺฉํ ปุตฺตนิเวทโก.

“Let the well-bound kettledrums play, let the sweet-sounding great drums play; let the townsfolk follow me, as I go to inform my son.”

๖๖.

66.

‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ, คจฺฉํ ปุตฺตนิเวทโก.

“Let the royal women and the princes, the merchants and the brahmins, quickly yoke their vehicles, as I go to inform my son.”

๖๗.

67.

‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ, คจฺฉํ ปุตฺตนิเวทโก.

“Elephant riders, army commanders, charioteers, and foot soldiers, quickly yoke the vehicles, as I go to inform my son.”

๖๘.

68.

‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ, คจฺฉํ ปุตฺตนิเวทโก’’ติ.

“The countryfolk have assembled, and the townspeople have gathered; quickly yoke the vehicles, as I go to inform my son.”

ตตฺถ อุทีรยนฺตูติ สทฺทํ มุญฺจนฺตุ. วาทนฺตูติ วชฺชนฺตุ. เอกโปกฺขราติ เอกมุขเภริโย. สนฺนทฺธาติ สุฏฺฐุ นทฺธา. วคฺคูติ มธุรสฺสรา. คจฺฉนฺติ คมิสฺสามิ. ปุตฺตนิเวทโกติ ปุตฺตสฺส นิเวทโก โอวาทโก หุตฺวา คจฺฉามิ. ตํ โอวทิตฺวา มม วจนํ คาหาเปตฺวา ตตฺเถว ตํ รตนราสิมฺหิ ฐเปตฺวา อภิสิญฺจิตฺวา อาเนตุํ คจฺฉามีติ อธิปฺปาเยเนวมาห. เนคมาติ กุฏุมฺพิกชนา. สมาคตาติ สนฺนิปติตา หุตฺวา.

Herein, “udīrayantu” means let them release a sound. “Vādantu” means let them play. “Ekapokkharā” refers to drums with one face. “Sannaddhā” means well-bound. “Vaggū” means having a sweet sound. “Gacchaṃ” means “I will go.” “Puttanivedako” means “I go as one who informs and advises my son.” He spoke thus with the intention: “Having advised him, having made him accept my words, having placed him right there on that heap of jewels, and having anointed him, I will go to bring him back.” “Negamā” refers to householders. “Samāgatā” means having gathered together.

เอวํ รญฺญา อาณตฺตา สารถิโน อสฺเส โยเชตฺวา รเถ ราชทฺวาเร ฐเปตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Thus commanded by the king, the charioteers, having yoked the horses to the chariots and placed them at the palace gate, informed the king. Illuminating this matter, the Teacher said:

๖๙.

69.

‘‘อสฺเส จ สารถี ยุตฺเต, สินฺธเว สีฆวาหเน;

ราชทฺวารํ อุปาคจฺฉุํ, ยุตฺตา เทว อิเม หยา’’ติ.

“The charioteers, with the yoked horses—Sindh steeds, swift-moving—approached the king's gate, announcing, ‘These horses are yoked, O deva!’”

ตตฺถ [Pg.27] อสฺเสติ สินฺธเว สินฺธวชาติเก สีฆวาหเน ชวสมฺปนฺเน อสฺเส อาทาย. สารถีติ สารถิโน. ยุตฺเตติ รเถสุ โยชิเต. อุปาคจฺฉุนฺติ เต รเถสุ ยุตฺเต อสฺเส อาทาย อาคมํสุ, อาคนฺตฺวา จ ปน ‘‘ยุตฺตา, เทว, อิเม หยา’’ติ อาโรเจสุํ.

Herein, horses means having taken Sindh horses, born in Sindh, swift-running, and endowed with speed. Charioteers means the charioteers. Harnessed means yoked to the chariots. They approached means they came, having taken the horses yoked to the chariots, and having come, they announced, 'O king, these horses are harnessed.'

ตโต สารถีนํ วจนํ สุตฺวา ราชา อุปฑฺฒคาถมาห –

Then, hearing the words of the charioteers, the king spoke half a stanza:

๗๐.

70.

‘‘ถูลา ชเวน หายนฺติ, กิสา หายนฺติ ถามุนา’’ติ.

“The stout fail in speed; the lean fail in strength.”

ตํ สุตฺวา สารถิโนปิ อุปฑฺฒคาถมาหํสุ –

Hearing this, the charioteers also spoke half a stanza:

‘‘กิเส ถูเล วิวชฺเชตฺวา, สํสฏฺฐา โยชิตา หยา’’ติ.

“Avoiding the lean and the stout, well-matched horses are yoked.”

ตสฺสตฺโถ – เทว, กิเส จ ถูเล จ เอวรูเป อสฺเส อคฺคณฺหิตฺวา วเยน วณฺเณน ชเวน พเลน สทิสา หยา โยชิตาติ.

The meaning of this is: O king, not taking such horses as are lean or stout, steeds of similar age, color, speed, and strength have been yoked.

อถ ราชา ปุตฺตสฺส สนฺติกํ คจฺฉนฺโต จตฺตาโร วณฺเณ อฏฺฐารส เสนิโย สพฺพญฺจ พลกายํ สนฺนิปาตาเปสิ. ตสฺส สนฺนิปาเตนฺตสฺเสว ตโย ทิวสา อติกฺกนฺตา. อถ จตุตฺเถ ทิวเส กาสิราชา นครโต นิกฺขมิตฺวา คเหตพฺพยุตฺตกํ คาหาเปตฺวา อสฺสมปทํ คนฺตฺวา ปุตฺเตน สทฺธึ ปฏินนฺทิโต ปฏิสนฺถารมกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then the king, intending to go to his son, assembled the four classes, the eighteen divisions of the army, and the entire body of troops. Three days passed while he was assembling them. Then, on the fourth day, the king of Kāsi went forth from the city, had a suitable chariot prepared, went to the hermitage, and after exchanging joyful greetings, engaged in friendly conversation with his son. The Teacher, clarifying this matter, said:

๗๑.

71.

‘‘ตโต ราชา ตรมาโน, ยุตฺตมารุยฺห สนฺทนํ;

อิตฺถาคารํ อชฺฌภาสิ, สพฺพาว อนุยาถ มํ.

“Then the king, hastening, mounted the yoked chariot; he addressed the women's quarters: ‘All of you, follow me.’

๗๒.

72.

‘‘วาฬพีชนิมุณฺหีสํ, ขคฺคํ ฉตฺตญฺจ ปณฺฑรํ;

อุปาธี รถมารุยฺห, สุวณฺเณหิ อลงฺกตา.

“With a yak-tail whisk and turban, a sword, and a white parasol, and sandals adorned with gold, he mounted the chariot.

๗๓.

73.

‘‘ตโต ส ราชา ปายาสิ, ปุรกฺขตฺวาน สารถึ;

ขิปฺปเมว อุปาคจฺฉิ, ยตฺถ สมฺมติ เตมิโย.

“Then that king set forth, with the charioteer preceding him; he quickly approached the place where Temiya was dwelling.

๗๔.

74.

‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ, ชลนฺตมิว เตชสา;

ขตฺตสงฺฆปริพฺยูฬฺหํ, เตมิโย เอตทพฺรวิ.

“Seeing him approaching, blazing as if with majesty, surrounded by a host of warriors, Temiya spoke this:

๗๕.

75.

‘‘กจฺจิ นุ ตาต กุสลํ, กจฺจิ ตาต อนามยํ;

สพฺพา จ ราชกญฺญาโย, อโรคา มยฺห มาตโร.

“I trust you are well, father? I trust you are free from illness, father? And all the royal princesses, my mothers, are they healthy?

๗๖.

76.

‘‘กุสลญฺเจว [Pg.28] เม ปุตฺต, อโถ ปุตฺต อนามยํ;

สพฺพา จ ราชกญฺญาโย, อโรคา ตุยฺห มาตโร.

“I am well, my son, and indeed free from illness. All the royal princesses, your mothers, are healthy.

๗๗.

77.

‘‘กจฺจิ อมชฺชโป ตาต, กจฺจิ เต สุรมปฺปิยํ;

กจฺจิ สจฺเจ จ ธมฺเม จ, ทาเน เต รมเต มโน.

“I trust you do not drink intoxicants, father? I trust that liquor is disagreeable to you? I trust your mind delights in truth, in the Dhamma, and in giving?

๗๘.

78.

‘‘อมชฺชโป อหํ ปุตฺต, อโถ เม สุรมปฺปิยํ;

อโถ สจฺเจ จ ธมฺเม จ, ทาเน เม รมเต มโน.

“I do not drink intoxicants, my son, and liquor is disagreeable to me; indeed, my mind delights in truth, in the Dhamma, and in giving.

๗๙.

79.

‘‘กจฺจิ อโรคํ โยคฺคํ เต, กจฺจิ วหติ วาหนํ;

กจฺจิ เต พฺยาธโย นตฺถิ, สรีรสฺสุปตาปนา.

“Are your draft animals healthy? Does your vehicle carry you well? Have you no illnesses, no afflictions tormenting the body?

๘๐.

80.

‘‘อโถ อโรคํ โยคฺคํ เม, อโถ วหติ วาหนํ;

อโถ เม พฺยาธโย นตฺถิ, สรีรสฺสุปตาปนา.

“Indeed, my draft animals are healthy, and my vehicle carries me well; indeed, I have no illnesses, no afflictions tormenting my body.

๘๑.

81.

‘‘กจฺจิ อนฺตา จ เต ผีตา, มชฺเฌ จ พหลา ตว;

โกฏฺฐาคารญฺจ โกสญฺจ, กจฺจิ เต ปฏิสนฺถตํ.

“Are your borderlands prosperous, and your central lands populous? Your storehouses and treasuries, are they well-provided?

๘๒.

82.

‘‘อโถ อนฺตา จ เม ผีตา, มชฺเฌ จ พหลา มม;

โกฏฺฐาคารญฺจ โกสญฺจ, สพฺพํ เม ปฏิสนฺถตํ.

“Indeed, my borderlands are prosperous, and my central lands are populous; my storehouses and treasuries are all well-provided.

๘๓.

83.

‘‘สฺวาคตํ เต มหาราช, อโถ เต อทุราคตํ;

ปติฏฺฐเปนฺตุ ปลฺลงฺกํ, ยตฺถ ราชา นิสกฺกตี’’ติ.

“Welcome to you, great king, and your coming is fortunate; let them prepare a couch where the king may sit.”

ตตฺถ อุปาธี รถมารุยฺหาติ สุวณฺณปาทุกา จ รถํ อาโรเปนฺตูติ อตฺโถ. อิเม ตโย ปาเท ปุตฺตสฺส ตตฺเถว อภิเสกกรณตฺถาย ‘‘ปญฺจ ราชกกุธภณฺฑานิ คณฺหถา’’ติ อาณาเปนฺโต ราชา อาห. สุวณฺเณหิ อลงฺกตาติ อิทํ ปาทุกํ สนฺธายาห. อุปาคจฺฉีติ อุปาคโต อโหสิ. กาย เวลายาติ? มหาสตฺตสฺส การปณฺณานิ ปจิตฺวา นิพฺพาเปนฺตสฺส นิสินฺนเวลาย. ชลนฺตมิว เตชสาติ ราชเตเชน ชลนฺตํ วิย. ขตฺตสงฺฆปริพฺยูฬฺหนฺติ กถาผาสุเกน อมจฺจสงฺเฆน ปริวุตํ, ขตฺติยสมูเหหิ วา ปริวาริตํ. เอตทพฺรวีติ กาสิราชานํ พหิ ขนฺธาวารํ นิวาสาเปตฺวา [Pg.29] ปทสาว ปณฺณสาลํ อาคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนํ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต เอตํ วจนํ อพฺรวิ.

Herein, Upādhī rathamāruyha means that golden sandals were also placed on the chariot. The king spoke these three lines, commanding, 'Take the five items of royal regalia,' for the purpose of anointing his son right there. Adorned with gold refers to these sandals. He approached means he had arrived. At what time? At the time when the Great Being, having boiled leaves from the kāra tree, was seated while cooling them. As if blazing with splendor means as if blazing with royal power. Surrounded by a host of warriors means surrounded by an assembly of ministers comfortable in conversation, or by a multitude of warriors. He spoke thus means that the king of Kasi, having encamped outside, came on foot to the leaf hut; having paid respects to the seated king, Temiya spoke these words while making friendly conversation.

กุสลํ อนามยนฺติ อุภเยนปิ ปเทน อาโรคฺยเมว ปุจฺฉติ. กจฺจิ อมชฺชโปติ กจฺจิ มชฺชํ น ปิวสีติ ปุจฺฉติ. ‘‘อปฺปมตฺโต’’ติปิ ปาโฐ, กุสลธมฺเมสุ นปฺปมชฺชสีติ อตฺโถ. สุรมปฺปิยนฺติ สุราปานํ อปฺปิยํ. ‘‘สุรมปฺปิยา’’ติปิ ปาโฐ, สุรา อปฺปิยาติ อตฺโถ. ธมฺเมติ ทสวิเธ ราชธมฺเม. โยคฺคนฺติ ยุเค ยุญฺชิตพฺพํ เต ตว อสฺสโคณาทิกํ. กจฺจิ วหตีติ กจฺจิ อโรคํ หุตฺวา วหติ. วาหนนฺติ หตฺถิอสฺสาทิ สพฺพํ วาหนํ. สรีรสฺสุปตาปนาติ สรีรสฺส อุปตาปกรา. อนฺตาติ ปจฺจนฺตชนปทา. ผีตาติ อิทฺธา สุภิกฺขา, วตฺถาภรเณหิ วา อนฺนปาเนหิ วา ปริปุณฺณา คาฬฺหวาสา. มชฺเฌ จาติ รฏฺฐสฺส มชฺเฌ. พหลาติ คามนิคมา ฆนวาสา. ปฏิสนฺถตนฺติ ปฏิจฺฉาทิตํ คุตฺตํ, ปริปุณฺณํ วา. ยตฺถ ราชา นิสกฺกตีติ ยสฺมึ ปลฺลงฺเก ราชา นิสีทิสฺสติ, ตํ ปญฺญาเปนฺตูติ วทติ.

Kusalaṃ anāmayam: with both terms, he inquires about well-being, specifically asking about health. Kacci amajjapo: he asks, 'Do you not drink intoxicants?' Appamatto is also a reading, meaning 'not heedless in wholesome qualities.' Suramappiyaṃ means 'liquor is disagreeable.' Suramappiyā is also a reading, meaning 'liquor is disagreeable.' Dhamme refers to the ten royal duties. Yoggaṃ means 'what is to be yoked,' i.e., your horses, oxen, etc. Kacci vahati means 'are they healthy and able to carry loads?' Vāhanaṃ means 'all conveyances like elephants and horses.' Sarīrassupatāpanā means 'what torments the body.' Antā means 'the border regions.' Phītā means 'prosperous, abundant in food, well-supplied with clothing, ornaments, food, and drink, densely inhabited.' Majjhe ca means 'in the middle of the kingdom.' Bahalā means 'villages and towns with dense populations.' Paṭisanthataṃ means 'covered, guarded, or full.' Yattha rājā nisakkati means 'the couch where the king will sit'; he says, 'Let them prepare that.'

ราชา มหาสตฺเต คารเวน ปลฺลงฺเก น นิสีทติ. อถ มหาสตฺโต ‘‘สเจ ปลฺลงฺเก น นิสีทติ, ปณฺณสนฺถารํ ปญฺญาเปถา’’ติ วตฺวา ตสฺมึ ปญฺญตฺเต นิสีทนตฺถาย ราชานํ นิมนฺเตนฺโต คาถมาห –

The king, out of respect for the Great Being, did not sit on the couch. Then the Great Being, saying, “If he does not sit on the couch, have a seat of leaves prepared,” invited the king to sit on it once it was prepared, reciting this verse:

๘๔.

84.

‘‘อิเธว เต นิสีทสฺสุ, นิยเต ปณฺณสนฺถเร;

เอตฺโต อุทกมาทาย, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต’’ติ.

“Sit right here on this spread-out mat of leaves; taking water from here, wash your feet.”

ตตฺถ นิยเตติ สุสนฺถเต. เอตฺโตติ ปริโภคอุทกํ ทสฺเสนฺโต อาห.

Herein, niyate means ‘well-spread’. Etto means, showing the water for use, he spoke.

ราชา มหาสตฺเต คารเวน ปณฺณสนฺถาเรปิ อนิสีทิตฺวา ภูมิยํ เอว นิสีทิ. มหาสตฺโตปิ ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา ตํ การปณฺณกํ นีหริตฺวา ราชานํ เตน นิมนฺเตนฺโต คาถมาห –

The king, out of respect for the Great Being, did not sit even on the seat of leaves, but sat on the ground itself. The Great Being, for his part, entered the leaf hut, brought out that dish of kāra leaves, and inviting the king with it, spoke this verse:

๘๕.

85.

‘‘อิทมฺปิ ปณฺณกํ มยฺหํ, รนฺธํ ราช อโลณกํ;

ปริภุญฺช มหาราช, ปาหุโน เมสิธาคโต’’ติ.

“This leafy dish of mine, O king, is cooked and without salt; partake of it, great king, for you have come here to me as a guest.”

อถ [Pg.30] นํ ราชา อาห –

Then the king said to him:

๘๖.

86.

‘‘น จาหํ ปณฺณํ ภุญฺชามิ, น เหตํ มยฺห โภชนํ;

สาลีนํ โอทนํ ภุญฺเช, สุจึ มํสูปเสจน’’นฺติ.

“I do not eat greens, nor is that my food; I eat the rice of Sāli grain, with a sauce of pure meat.”

ตตฺถ น จาหนฺติ ปฏิกฺเขปวจนํ.

Herein, na cāhaṃ is a statement of refusal.

ราชา ตถารูปํ อตฺตโน ราชโภชนํ วณฺเณตฺวา ตสฺมึ มหาสตฺเต คารเวน โถกํ ปณฺณกํ หตฺถตเล ฐเปตฺวา ‘‘ตาต, ตฺวํ เอวรูปํ โภชนํ ภุญฺชสี’’ติ ปุตฺเตน สทฺธึ ปิยกถํ กเถนฺโต นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ จนฺทาเทวี โอโรเธน ปริวุตา เอกมคฺเคน อาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส อสฺสมปทํ ปตฺวา ปิยปุตฺตํ ทิสฺวา ตตฺเถว ปติตฺวา วิสญฺญี อโหสิ. ตโต ปฏิลทฺธสฺสาสา ปติตฏฺฐานโต อุฏฺฐหิตฺวา อาคนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ปาเท ทฬฺหํ คเหตฺวา วนฺทิตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทิตฺวา วนฺทนฏฺฐานโต อุฏฺฐาย เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ นํ ราชา ‘‘ภทฺเท, ตว ปุตฺตสฺส โภชนํ ปสฺสาหี’’ติ วตฺวา โถกํ ปณฺณกํ ตสฺสา หตฺเถ ฐเปตฺวา เสสอิตฺถีนมฺปิ โถกํ โถกํ อทาสิ. ตา สพฺพาปิ ‘‘สามิ, เอวรูปํ โภชนํ ภุญฺชสี’’ติ วทนฺติโย ตํ คเหตฺวา อตฺตโน อตฺตโน สีเส กตฺวา ‘‘อติทุกฺกรํ กโรสิ, สามี’’ติ วตฺวา นมสฺสมานา นิสีทึสุ. ราชา ปุน ‘‘ตาต, อิทํ มยฺหํ อจฺฉริยํ หุตฺวา อุปฏฺฐาตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

The king, having praised such royal food of his own, placed a small portion of greens on the palm of his hand with reverence toward that great being and sat conversing affectionately with his son, saying, “My dear, you eat such food.” At that moment, Queen Candā, surrounded by her retinue, arrived by one path and, reaching the Bodhisatta’s hermitage, saw her beloved son. Right there, she collapsed and fainted. Then, regaining consciousness, she rose from where she had fallen, approached the great being, firmly grasped his feet, paid homage, and weeping with tear-filled eyes, rose from her posture of homage and sat to one side. The king then said to her, “Lady, behold the food of your son,” and placing a small portion in her hand, he also gave small portions to the other women. All of them, saying, “My Lord, you eat such food,” took it and placed it on their own heads, saying, “You perform an exceedingly difficult task, my lord,” and sat down paying homage. The king then said, “My dear, this appears astonishing to me,” and spoke this verse:

๘๗.

87.

‘‘อจฺเฉรกํ มํ ปฏิภาติ, เอกกมฺปิ รโหคตํ;

เอทิสํ ภุญฺชมานานํ, เกน วณฺโณ ปสีทตี’’ติ.

“It appears astonishing to me, regarding one solitary and secluded; for one eating such food, by what means does his complexion brighten?”

ตตฺถ เอกกนฺติ ตาต, ตํ เอกกมฺปิ รโหคตํ อิมินา โภชเนน ยาเปนฺตํ ทิสฺวา มม อจฺฉริยํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. เอทิสนฺติ เอวรูปํ อโลณกํ อตกฺกํ นิธูปนํ รนฺธํ ปตฺตํ ภุญฺชนฺตานํ เกน การเณน วณฺโณ ปสีทตีติ นํ ปุจฺฉิ.

Therein, ‘ekakaṃ’ means, ‘My dear, seeing you sustaining yourself alone and in seclusion with this food, it appears astonishing to me.’ ‘Edisaṃ’ means ‘eating such food—unsalted, unseasoned, unspiced, cooked, and consisting of leaves—by what reason does the complexion brighten?’ Thus he questioned him.

อถสฺส โส อาจิกฺขนฺโต อาห –

Then, explaining, he said:

๘๘.

88.

‘‘เอโก ราช นิปชฺชามิ, นิยเต ปณฺณสนฺถเร;

ตาย เม เอกเสยฺยาย, ราช วณฺโณ ปสีทติ.

“Alone, O King, I lie down on a spread of leaves; by that solitary sleeping, O King, my complexion brightens.”

๘๙.

89.

‘‘น [Pg.31] จ เนตฺตึสพนฺธา เม, ราชรกฺขา อุปฏฺฐิตา;

ตาย เม สุขเสยฺยาย, ราชวณฺโณ ปสีทติ.

“Nor do sword-bearers attend me, nor royal guards; through that blissful sleep of mine, O King, my complexion brightens.”

๙๐.

90.

‘‘อตีตํ นานุโสจามิ, นปฺปชปฺปามินาคตํ;

“I do not grieve over the past, nor do I long for the future.

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปมิ, เตน วณฺโณ ปสีทติ.

I sustain myself with what is present; for that reason, my complexion brightens.

๙๑.

91.

‘‘อนาคตปฺปชปฺปาย, อตีตสฺสานุโสจนา;

เอเตน พาลา สุสฺสนฺติ, นโฬว หริโต ลุโต’’ติ.

“By longing for the future and by lamenting the past, fools wither away, like a green reed that is cut down.”

ตตฺถ เนตฺตึสพนฺธาติ ขคฺคพนฺธา. ราชรกฺขาติ ราชานํ รกฺขิตา. นปฺปชปฺปามีติ น ปตฺเถมิ. หริโตติ หริตวณฺโณ. ลุโตติ ลุญฺจิตฺวา อาตเป ขิตฺตนโฬ วิย.

Therein, ‘nettiṃsabandhā’ refers to sword-bearers. ‘Rājarakkhā’ means ‘those who guard the king’. ‘Nappajappāmi’ means ‘I do not long for’. ‘Harito’ means ‘green-colored’. ‘Luto’ means ‘like a reed that is plucked out and cast in the sun’.

อถ ราชา ‘‘อิเธว นํ อภิสิญฺจิตฺวา อาทาย คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา รชฺเชน นิมนฺเตนฺโต อาห –

Then the king, thinking, “Having consecrated him right here, I will take him and go,” offered him the kingdom, saying:

๙๒.

92.

‘‘หตฺถานีกํ รถานีกํ, อสฺเส ปตฺตี จ วมฺมิโน;

นิเวสนานิ รมฺมานิ, อหํ ปุตฺต ททามิ เต.

“An elephant corps, a chariot corps, horses and armored infantry, delightful residences—son, I give them to you.

๙๓.

93.

‘‘อิตฺถาคารมฺปิ เต ทมฺมิ, สพฺพาลงฺการภูสิตํ;

ตา ปุตฺต ปฏิปชฺชสฺสุ, ตฺวํ โน ราชา ภวิสฺสสิ.

“I give you also the women’s quarters, adorned with all ornaments. Accept them, son, and you shall be our king.

๙๔.

94.

‘‘กุสลา นจฺจคีตสฺส, สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย;

กาเม ตํ รมยิสฺสนฺติ, กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ.

“Women skilled in dance and song, trained and charming, will delight you with sensual pleasures. What will you do in the forest?

๙๕.

95.

‘‘ปฏิราชูหิ เต กญฺญา, อานยิสฺสํ อลงฺกตา;

ตาสุ ปุตฺเต ชเนตฺวาน, อถ ปจฺฉา ปพฺพชิสฺสสิ.

“I will bring for you adorned maidens from other kings; after fathering sons with them, you may then go forth thereafter.

๙๖.

96.

‘‘ยุวา จ ทหโร จาสิ, ปฐมุปฺปตฺติโก สุสุ;

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต, กึ อรญฺเญ กริสฺสสี’’ติ.

“You are young and tender, in the very prime of your youth. Rule the kingdom, good sir; what will you do in the forest?”

ตตฺถ หตฺถานีกนฺติ ทสหตฺถิโต ปฏฺฐาย หตฺถานีกํ นาม, ตถา รถานีกํ. วมฺมิโนติ วมฺมพทฺธสูรโยเธ. กุสลาติ เฉกา. สิกฺขิตาติ อญฺเญสุปิ อิตฺถิกิจฺเจสุ สิกฺขิตา. จาตุริตฺถิโยติ จตุรา วิลาสา อิตฺถิโย, อถ วา จตุรา นาครา อิตฺถิโย, อถ วา จตุรา [Pg.32] นาม นาฏกิตฺถิโย. ปฏิราชูหิ เต กญฺญาติ อญฺเญหิ ราชูหิ ตว ราชกญฺญาโย อานยิสฺสามิ. ยุวาติ โยพฺพนปฺปตฺโต. ทหโรติ ตรุโณ. ปฐมุปฺปตฺติโกติ ปฐมวเยน อุปฺปตฺติโต สมุคฺคโต. สุสูติ อติตรุโณ.

Therein, ‘hatthānīka’ means an elephant corps, starting from ten elephants; likewise for ‘rathānīka’. ‘Vammino’ refers to brave warriors clad in armor. ‘Kusalā’ means skilled. ‘Sikkhitā’ means trained in other feminine duties as well. ‘Cāturitthiyo’ refers to women of charming grace, or clever city women, or clever actresses. ‘Paṭirājūhi te kaññā’ means, “I will bring royal maidens for you from other kings.” ‘Yuvā’ means one who has reached youth. ‘Daharo’ means youthful. ‘Paṭhamuppattiko’ means one who has emerged into the first stage of life. ‘Susū’ means very young.

อิโต ปฏฺฐาย โพธิสตฺตสฺส ธมฺมกถา โหติ –

From this point onward is the Bodhisatta’s discourse on the Dhamma:

๙๗.

97.

‘‘ยุวา จเร พฺรหฺมจริยํ, พฺรหฺมจารี ยุวา สิยา;

ทหรสฺส หิ ปพฺพชฺชา, เอตํ อิสีหิ วณฺณิตํ.

“A youth should lead the holy life; a youth should be a follower of the holy life. For the going forth of a young person—this is praised by the seers.

๙๘.

98.

‘‘ยุวา จเร พฺรหฺมจริยํ, พฺรหฺมจารี ยุวา สิยา;

พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามิ, นาหํ รชฺเชน มตฺถิโก.

“A youth should lead the holy life; a youth should be a follower of the holy life. I will lead the holy life; I have no desire for a kingdom.

๙๙.

99.

‘‘ปสฺสามิ โวหํ ทหรํ, อมฺม ตาต วทนฺตรํ;

กิจฺฉาลทฺธํ ปิยํ ปุตฺตํ, อปฺปตฺวาว ชรํ มตํ.

“I see a young child, a beloved son obtained with difficulty, dead before reaching old age, while his mother and father lament.

๑๐๐.

100.

‘‘ปสฺสามิ โวหํ ทหรึ, กุมารึ จารุทสฺสนึ;

นววํสกฬีรํว, ปลุคฺคํ ชีวิตกฺขยํ.

“I see a young maiden, a lovely-to-see princess, like a fresh bamboo shoot, broken, her life destroyed.

๑๐๑.

101.

‘‘ทหราปิ หิ มียนฺติ, นรา จ อถ นาริโย;

ตตฺถ โก วิสฺสเส โปโส, ‘ทหโรมฺหี’ติ ชีวิเต.

“For the young die too, both men and women; who then, in that case, can trust in life, thinking, ‘I am young’?

๑๐๒.

102.

‘‘ยสฺส รตฺยา วิวสาเน, อายุ อปฺปตรํ สิยา;

อปฺโปทเกว มจฺฉานํ, กึ นุ โกมารกํ ตหึ.

“For one whose life becomes ever shorter with the passing of each night, like that of fish in little water, what reliance can be placed on youth?

๑๐๓.

103.

‘‘นิจฺจมพฺภาหโต โลโก, นิจฺจญฺจ ปริวาริโต;

อโมฆาสุ วชนฺตีสุ, กึ มํ รชฺเชภิสิญฺจสี’’ติ.

“The world is constantly afflicted, and constantly beset; while the nights pass unfailingly, why do you anoint me for kingship?”

กาสิราชา อาห –

The king of Kāsī said:

๑๐๔.

104.

‘‘เกน มพฺภาหโต โลโก, เกน จ ปริวาริโต;

กาโย อโมฆา คจฺฉนฺติ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

“By what is the world afflicted? And by what is it beset? What things pass unfailingly? Being asked, please explain this to me.”

โพธิสตฺโต อาห –

The Bodhisatta said:

๑๐๕.

105.

‘‘มจฺจุนาพฺภาหโต โลโก, ชราย ปริวาริโต;

รตฺโย อโมฆา คจฺฉนฺติ, เอวํ ชานาหิ ขตฺติย.

“The world is afflicted by death, surrounded by old age. The nights pass unfailingly—know this, O Khattiya.

๑๐๖.

106.

‘‘ยถาปิ [Pg.33] ตนฺเต วิตเต, ยํ ยเทวูปวียติ;

อปฺปกํ โหติ เวตพฺพํ, เอวํ มจฺจาน ชีวิตํ.

“Just as on a stretched warp, as each thread is woven, little remains to be woven; even so is the life of mortals.”

๑๐๗.

107.

‘‘ยถา วาริวโห ปูโร, คจฺฉํ นุปนิวตฺตติ;

เอวมายุ มนุสฺสานํ, คจฺฉํ นุปนิวตฺตติ.

“As a river full of water, flowing onward, does not turn back; even so, the life of humans, flowing onward, does not turn back.”

๑๐๘.

108.

‘‘ยถา วาริวโห ปูโร, วเห รุกฺเขปกูลเช;

เอวํ ชรามรเณน, วุยฺหนฺเต สพฺพปาณิโน’’ติ.

“As a river full of water sweeps away the trees growing on its banks, even so are all living beings swept away by aging and death.”

ตตฺถ พฺรหฺมจารี ยุวา สิยาติ พฺรหฺมจริยํ จรนฺโต ยุวา ภเวยฺย. อิสีหิ วณฺณิตนฺติ พุทฺธาทีหิ อิสีหิ โถมิตํ ปสตฺถํ. นาหํ รชฺเชน มตฺถิโกติ อหํ รชฺเชน อตฺถิโก น โหมิ. อมฺม ตาต วทนฺตรนฺติ ‘‘อมฺม, ตาตา’’ติ วทนฺตํ. ปลุคฺคนฺติ มจฺจุนา ลุญฺจิตฺวา คหิตํ. ยสฺส รตฺยา วิวสาเนติ มหาราช, ยสฺส มาตุกุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธิคฺคหณกาลโต ปฏฺฐาย รตฺติทิวาติกฺกเมน อปฺปตรํ อายุ โหติ. โกมารกํ ตหินฺติ ตสฺมึ วเย ตรุณภาโว กึ กริสฺสติ.

Herein, ‘a young man might be a celibate’ means he should be young while practicing the holy life. ‘Praised by sages’ means praised and commended by sages such as the Buddhas. ‘I have no need for a kingdom’ means ‘I am not one who has need of a kingdom.’ ‘Saying, “Mother, Father”’ means one who says, “Mother, Father.” ‘Plucked away’ means plucked and seized by death. ‘For whom, as the night ends’ means, O great king, for whom, from the time of taking rebirth in the mother’s womb, life becomes shorter with the passing of days and nights. ‘What can youth do then?’ means what will youthfulness accomplish in that age?

เกน มพฺภาหโตติ เกน อพฺภาหโต. อิทํ ราชา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส อตฺถํ อชานนฺโตว ปุจฺฉติ. รตฺโยติ รตฺติโย. ตา หิ อิเมสํ สตฺตานํ อายุญฺจ วณฺณญฺจ พลญฺจ เขเปนฺติโย เอว คจฺฉนฺตีติ อโมฆา คจฺฉนฺติ นามาติ เวทิตพฺพํ. ยํ ยเทวูปวียตีติ ยํ ยํ ตนฺตํ อุปวียติ. เวตพฺพนฺติ ตนฺตสฺมึ วีเต เสสํ เวตพฺพํ ยถา อปฺปกํ โหติ, เอวํ สตฺตานํ ชีวิตํ. นุปนิวตฺตตีติ ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ คตํ คตเมว โหติ, น อุปนิวตฺตติ. วเห รุกฺเขปกูลเชติ อุปกูลเช รุกฺเข วเหยฺย.

‘By what is it afflicted?’ means by what is it struck? The king, not understanding the meaning of what was said concisely, asks this. ‘By the nights’ means the nights. For they pass by, consuming the life, beauty, and strength of these beings; thus it should be understood that they do not pass in vain. ‘Whatever is woven up’ means whatever thread is woven up. ‘The portion to be woven’ means that when the thread has been woven, just as the remaining portion to be woven is small, so too is the life of beings. ‘Does not turn back’ means that in each and every moment, what is gone is gone indeed; it does not turn back. ‘It would sweep away trees on the bank’ means it would sweep away trees growing near the bank.

ราชา มหาสตฺตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ‘‘กึ เม ฆราวาเสนา’’ติ อติวิย อุกฺกณฺฐิโต ปพฺพชิตุกาโม หุตฺวา ‘‘นาหํ ตาว ปุน นครํ คมิสฺสามิ, อิเธว ปพฺพชิสฺสามิ. สเจ ปน เม ปุตฺโต นครํ คจฺเฉยฺย, เสตจฺฉตฺตมสฺส ทเทยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตํ วีมํสิตุํ ปุน รชฺเชน นิมนฺเตนฺโต อาห –

Hearing the Great Being’s discourse on the Dhamma, the king became extremely disaffected and, desiring to go forth, he thought, ‘What use is the household life to me? I will not return to the city; I shall go forth right here. If, however, my son should go to the city, I would give him the white parasol.’ Then, wishing to test him, he again invited him to accept the kingdom, saying:

๑๐๙.

109.

‘‘หตฺถานีกํ รถานีกํ, อสฺเส ปตฺตี จ วมฺมิโน;

นิเวสนานิ รมฺมานิ, อหํ ปุตฺต ททามิ เต.

“An elephant corps, a chariot corps, horses and armored infantry, and delightful dwellings—son, I give them to you.”

๑๑๐.

110.

‘‘อิตฺถาคารมฺปิ [Pg.34] เต ทมฺมิ, สพฺพาลงฺการภูสิตํ;

ตา ปุตฺต ปฏิปชฺชสฺสุ, ตฺวํ โน ราชา ภวิสฺสสิ.

“I will give you the women’s quarters, adorned with every ornament. Accept them, my son; you shall be our king.”

๑๑๑.

111.

‘‘กุสลา นจฺจคีตสฺส, สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย;

กาเม ตํ รมยิสฺสนฺติ, กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ.

“Women skilled in dance and song, trained in womanly charms, will delight you with sensual pleasures. What will you do in the forest?”

๑๑๒.

112.

‘‘ปฏิราชูหิ เต กญฺญา, อานยิสฺสํ อลงฺกตา;

ตาสุ ปุตฺเต ชเนตฺวาน, อถ ปจฺฉา ปพฺพชิสฺสสิ.

“I will bring you adorned maidens from rival kings; after fathering sons with them, then you may go forth to homelessness.”

๑๑๓.

113.

‘‘ยุวา จ ทหโร จาสิ, ปฐมุปฺปตฺติโก สุสุ;

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต, กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ.

“You are young and tender, in the first flush of youth; rule the kingdom, good sir. What will you do in the forest?”

๑๑๔.

114.

‘‘โกฏฺฐาคารญฺจ โกสญฺจ, วาหนานิ พลานิ จ;

นิเวสนานิ รมฺมานิ, อหํ ปุตฺต ททามิ เต.

“Granaries and treasuries, conveyances and forces, and delightful dwellings—I give them to you, my son.”

๑๑๕.

115.

‘‘โคมณฺฑลปริพฺยูฬฺโห, ทาสิสงฺฆปุรกฺขโต;

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต, กึ อรญฺเญ กริสฺสสี’’ติ.

“Surrounded by a circle of beautiful princesses, and honored by a retinue of female servants, rule the kingdom, good sir. What will you do in the forest?”

ตตฺถ โคมณฺฑลปริพฺยูฬฺโหติ สุภงฺคีนํ ราชกญฺญานํ มณฺฑเลน ปุรกฺขโต.

Herein, ‘surrounded by a circle of beauties’ means honored by a circle of beautiful-limbed royal maidens.

อถ มหาสตฺโต รชฺเชน อนตฺถิกภาวํ ปกาเสนฺโต อาห –

Then the Great Being, making clear his lack of need for the kingdom, said:

๑๑๖.

116.

‘‘กึ ธเนน ยํ ขีเยถ, กึ ภริยาย มริสฺสติ;

กึ โยพฺพเนน ชิณฺเณน, ยํ ชรายาภิภุยฺยติ.

“What use is wealth that perishes? What use is a wife who will die? What use is youth that grows old, which is overcome by old age?”

๑๑๗.

117.

‘‘ตตฺถ กา นนฺทิ กา ขิฑฺฑา, กา รตี กา ธเนสนา;

กึ เม ปุตฺเตหิ ทาเรหิ, ราช มุตฺโตสฺมิ พนฺธนา.

“In such a state, what joy, what sport, what delight, what pursuit of wealth? What are sons and wives to me? I am freed from bondage, O king.”

๑๑๘.

118.

‘‘โยหํ เอวํ ปชานามิ, มจฺจุ เม นปฺปมชฺชติ;

อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, กา รตี กา ธเนสนา.

“For me, who understands thus, death is never heedless; for one overcome by the Ender, what delight, what pursuit of wealth?”

๑๑๙.

119.

‘‘ผลานมิว ปกฺกานํ, นิจฺจํ ปตนโต ภยํ;

เอวํ ชาตาน มจฺจานํ, นิจฺจํ มรณโต ภยํ.

“Just as for ripe fruits there is constant fear of falling, so for mortals who are born there is constant fear of death.”

๑๒๐.

120.

‘‘สายเมเก น ทิสฺสนฺติ, ปาโต ทิฏฺฐา พหู ชนา;

ปาโต เอเต น ทิสฺสนฺติ, สายํ ทิฏฺฐา พหู ชนา.

“Of the many people seen in the morning, some are not seen by evening; of the many people seen in the evening, some are not seen by morning.”

๑๒๑.

121.

‘‘อชฺเชว [Pg.35] กิจฺจํ อาตปํ, โก ชญฺญา มรณํ สุเว;

น หิ โน สงฺครํ เตน, มหาเสเนน มจฺจุนา.

“The effort should be made this very day; who knows if death will come tomorrow? For we can make no pact with Death and his great army.”

๑๒๒.

122.

‘‘โจรา ธนสฺส ปตฺเถนฺติ, ราช มุตฺโตสฺมิ พนฺธนา;

เอหิ ราช นิวตฺตสฺสุ, นาหํ รชฺเชน มตฺถิโก’’ติ.

“Thieves long for wealth; O King, I am freed from bondage. Come, O King, turn back; I have no need for a kingdom.”

ตตฺถ ยํ ขีเยถาติ มหาราช, กึ ตฺวํ มํ ธเนน นิมนฺเตสิ, ยํ ขีเยถ ขยํ คจฺเฉยฺย. ธนํ วา หิ ปุริสํ จชติ, ปุริโส วา ตํ ธนํ จชิตฺวา คจฺฉตีติ สพฺพถาปิ ขยคามีเยว โหติ, กึ ตฺวํ มํ เตน ธเนน นิมนฺเตสิ. กึ ภริยายาติ ภริยาย กึ กริสฺสามิ, ยา มยิ ฐิเตเยว มริสฺสติ. ชิณฺเณนาติ ชราย อนุปริเตน อนุภูเตน. อภิภุยฺยตีติ อภิภวิยฺยติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ เอวํ ชรามรณธมฺเม โลกสนฺนิวาเส. กา นนฺทีติ กา นาม ตุฏฺฐิ. ขิฑฺฑาติ กีฬา. รตีติ ปญฺจกามคุณรติ. พนฺธนาติ กามพนฺธนา มุตฺโต อสฺมิ, มหาราชาติ ฌาเนน วิกฺขมฺภิตตฺตา เอวมาห. มจฺจุ เมติ มม มจฺจุ นปฺปมชฺชติ, นิจฺจํ มม วธาย อปฺปมโตเยวาติ. โย อหํ เอวํ ปชานามิ, ตสฺส มม อนฺตเกน อธิปนฺนสฺส วธิตสฺส กา นาม รติ, กา ธเนสนาติ. นิจฺจนฺติ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย สทา ชรามรณโต ภยเมว อุปฺปชฺชติ.

Herein, ‘that which would perish’ means, O great king, why do you invite me with wealth, which would perish and go to destruction? For either wealth abandons a person, or a person abandons that wealth and departs—in every way, it is subject to decay. Why do you invite me with such wealth? ‘What of a wife?’ means what shall I do with a wife, who will die even while I remain? ‘Grown old’ means affected by and experienced through old age. ‘Is overcome’ means is vanquished. ‘In that’ means in this worldly existence, which has the nature of aging and death. ‘What joy?’ means what sort of satisfaction? ‘Sport’ means play. ‘Delight’ means delight in the five strands of sensual pleasure. ‘From bondage’ means I am freed from the bonds of sensual desire, O great king—he says this because they have been suppressed by meditation. ‘Death...of me’ means my death is not heedless; it is always unremitting in my destruction. For me, who understands thus, who am overcome and slain by the Ender, what delight is there, what pursuit of wealth? ‘Always’ means from the time of birth, fear of aging and death always arises.

อาตปนฺติ กุสลกมฺมวีริยํ. กิจฺจนฺติ กตฺตพฺพํ. โก ชญฺญา มรณํ สุเวติ สุเว วา ปรสุเว วา มรณํ วา ชีวิตํ วา โก ชาเนยฺย. สงฺครนฺติ สงฺเกตํ. มหาเสเนนาติ ปญฺจวีสติภยพาตฺตึสกมฺมกรณฉนฺนวุติโรคปฺปมุขาทิวเสน ปุถุเสเนน. โจรา ธนสฺสาติ ธนตฺถาย ชีวิตํ จชนฺตา โจรา ธนสฺส ปตฺเถนฺติ นาม, อหํ ปน ธนปตฺถนาสงฺขาตา พนฺธนา มุตฺโต อสฺมิ, น เม ธเนนตฺโถติ อตฺโถ. นิวตฺตสฺสูติ มม วจเนน สมฺมา นิวตฺตสฺสุ, รชฺชํ ปหาย เนกฺขมฺมํ ปฏิสรณํ กตฺวา ปพฺพชสฺสุ. ยํ ปน จินฺเตสิ ‘‘อิมํ รชฺเช ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ, ตํ มา จินฺตยิ, นาหํ รชฺเชน อตฺถิโกติ. อิติ มหาสตฺตสฺส ธมฺมเทสนา สหานุสนฺธินา มตฺถกํ ปตฺตา.

‘Striving’ means energy in wholesome actions. ‘Duty’ means what ought to be done. ‘Who knows if death will come tomorrow?’ means who can know death or life tomorrow or the day after? ‘Pact’ means an agreement. ‘With a great army’ means with a vast force, by way of such things as the twenty-five fears, the thirty-two instruments of torture, and the ninety-six diseases. ‘Thieves for wealth’ means thieves who give up their lives for the sake of wealth indeed long for wealth; but I am freed from the bondage called craving for wealth; the meaning is that I have no need for wealth. ‘Turn back’ means ‘By my word, turn back rightly; having abandoned the kingdom and made renunciation your refuge, go forth.’ As for what you think, ‘I will establish him in the kingdom,’ do not think that, for I have no need for a kingdom.

ตํ สุตฺวา ราชานญฺจ จนฺทาเทวิญฺจ อาทึ กตฺวา โสฬสสหสฺสา โอโรธา จ อมจฺจาทโย จ สพฺเพ ปพฺพชิตุกามา อเหสุํ. ราชาปิ นคเร [Pg.36] เภรึ จราเปสิ ‘‘เย มม ปุตฺตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตุํ อิจฺฉนฺติ, เต ปพฺพชนฺตู’’ติ. สพฺเพสญฺจ สุวณฺณโกฏฺฐาคาราทีนํ ทฺวารานิ วิวราเปตฺวา ‘‘อสุกฏฺฐาเน จ มหานิธิกุมฺภิโย อตฺถิ, อตฺถิกา คณฺหนฺตู’’ติ สุวณฺณปฏฺเฏ อกฺขรานิ ลิขาเปตฺวา มหาถมฺเภ พนฺธาเปสิ. เต นาครา ยถาปสาริเต อาปเณ จ วิวฏทฺวารานิ เคหานิ จ ปหาย นครโต นิกฺขมิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ อาคมึสุ. ราชา มหาชเนน สทฺธึ มหาสตฺตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิ. สกฺกทตฺติยํ ติโยชนิกํ อสฺสมปทํ ปริปุณฺณํ อโหสิ. มหาสตฺโต ปณฺณสาลาโย วิจาเรสิ, มชฺเฌ ฐิตา ปณฺณสาลาโย อิตฺถีนํ ทาเปสิ. กึการณา? ภีรุกชาติกา เอตาติ. ปุริสานํ ปน พหิปณฺณสาลาโย ทาเปสิ. ตา สพฺพาปิ ปณฺณสาลาโย วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโตว มาเปสิ. เต จ ผลธรรุกฺเข วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโตเยว อตฺตโน อิทฺธิยา มาเปสิ. เต สพฺเพ วิสฺสกมฺเมน นิมฺมิเตสุ ผลธรรุกฺเขสุ อุโปสถทิวเส ภูมิยํ ปติตปติตานิ ผลานิ คเหตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺติ. เตสุ โย กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส มนํ ชานิตฺวา มหาสตฺโต อากาเส นิสีทิตฺวา มธุรธมฺมํ กเถสิ. เต ชนา โพธิสตฺตสฺส มธุรธมฺมํ สุตฺวา เอกคฺคจิตฺตา หุตฺวา ขิปฺปเมว อภิญฺญา จ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตสุํ.

Hearing this, the king, Queen Candā, and the sixteen thousand women of the harem, along with the ministers and others, all desired to go forth. The king also had a drum beaten throughout the city, proclaiming: 'Those who wish to go forth into the presence of my son, let them go forth.' He then had the doors of all the treasuries, such as the gold vaults, opened and announced: 'In such and such places, there are great pots of treasure; those who wish may take them.' He had letters inscribed on golden plates and fastened them to great pillars. The citizens, leaving behind their shops as they were and their homes with open doors, departed from the city and came into the king’s presence. The king, along with the great multitude, went forth into the presence of the Great Being. The hermitage given by Sakka, three leagues in extent, became full. The Great Being arranged the leaf-huts; he gave the leaf-huts in the middle to the women. Why? 'Because they are of a timid nature.' But he gave the outer leaf-huts to the men. All those leaf-huts were created by the divine son Vissakamma. And the divine son Vissakamma himself created the fruit-bearing trees by his psychic power. All of them, on the Uposatha day, gathered the fruits that had fallen to the ground from the trees created by Vissakamma, consumed them, and practiced the ascetic life. Among them, if anyone entertained a thought of sensual desire, ill will, or harm, the Great Being, knowing their mind, would sit in the air and deliver a sweet discourse. Those people, hearing the Bodhisatta’s sweet discourse, became unified in mind and quickly brought forth supernormal powers and attainments.

ตทา เอโก สามนฺตราชา ‘‘กาสิราชา กิร พาราณสินครโต นิกฺขมิตฺวา วนํ ปวิสิตฺวา ปพฺพชิโต’’ติ สุตฺวา ‘‘พาราณสึ คณฺหิสฺสามี’’ติ นครา นิกฺขมิตฺวา พาราณสึ ปตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา อลงฺกตนครํ ทิสฺวา ราชนิเวสนํ อารุยฺห สตฺตวิธํ วรรตนํ โอโลเกตฺวา ‘‘กาสิรญฺโญ อิมํ ธนํ นิสฺสาย เอเกน ภเยน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตนฺโต สุราโสณฺเฑ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘ตุมฺหากํ รญฺโญ อิธ นคเร ภยํ อุปฺปนฺนํ อตฺถี’’ติ? ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติ. ‘‘กึ การณา’’ติ. ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ ปุตฺโต เตมิยกุมาโร ‘พาราณสึ รชฺชํ น กริสฺสามี’ติ อมูโคปิ มูโค วิย หุตฺวา อิมมฺหา นครา นิกฺขมิตฺวา วนํ ปวิสิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ, เตน การเณน อมฺหากํ ราชา มหาชเนน สทฺธึ อิมมฺหา นครา นิกฺขมิตฺวา เตมิยกุมารสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชิโต’’ติ อาโรเจสุํ. สามนฺตราชา เตสํ วจนํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา ‘‘อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา [Pg.37] ‘‘ตาต, ตุมฺหากํ ราชา กตรทฺวาเรน นิกฺขนฺโต’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘เทว, ปาจีนทฺวาเรนา’’ติ วุตฺเต อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ เตเนว ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา นทีตีเรน ปายาสิ.

At that time, a neighboring king, hearing that 'the king of Kasi, having left the city of Bārāṇasī, has entered the forest and become a renunciate,' thought, 'I will seize Bārāṇasī.' He left his city, arrived at Bārāṇasī, entered the city, and saw the city beautifully adorned. Ascending the royal residence, he examined the seven kinds of precious treasures and pondered, 'The king of Kasi must have had some fear related to this wealth.' He summoned the liquor sellers and asked, 'Has any danger arisen for your king in this city?' 'No, lord,' they replied. 'What is the reason?' he asked. 'Our king's son, Prince Temiya, saying, "I will not rule Bārāṇasī," and though not mute, acting as if he were mute, left this city, entered the forest, and embraced the ascetic life. For this reason, our king, along with the populace, left this city, went to Prince Temiya, and became a renunciate,' they explained. Hearing their words, the neighboring king was pleased and thought, 'I too shall become a renunciate.' He asked, 'Sirs, through which gate did your king depart?' 'Through the eastern gate, lord,' they said. Then, with his retinue, he left by that same eastern gate and proceeded along the riverbank.

มหาสตฺโตปิ ตสฺส อาคมนํ ญตฺวา วนนฺตรํ อาคนฺตฺวา อากาเส นิสีทิตฺวา มธุรธมฺมํ เทเสสิ. โส ปริสาย สทฺธึ ตสฺส สนฺติเกเยว ปพฺพชิ. เอวํ อปเรปิ สตฺต ราชาโน ‘‘พาราณสินครํ คณฺหิสฺสามี’’ติ อาคตา. เตปิ ราชาโน สตฺต รชฺชานิ ฉฑฺเฑตฺวา โพธิสตฺตสฺส สนฺติเกเยว ปพฺพชึสุ. หตฺถีปิ อรญฺญหตฺถี ชาตา, อสฺสาปิ อรญฺญอสฺสา ชาตา, รถาปิ อรญฺเญเยว วินฏฺฐา, ภณฺฑาคาเรสุ กหาปเณ อสฺสมปเท วาลุกํ กตฺวา วิกิรึสุ. สพฺเพปิ อภิญฺญาสมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา ชีวิตปริโยสาเน พฺรหฺมโลกปรายณา อเหสุํ. ติรจฺฉานคตา หตฺถิอสฺสาปิ อิสิคเณ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ฉกามาวจรโลเกสุ นิพฺพตฺตึสุ.

The Great Being, knowing of his arrival, went into the forest, sat in the sky, and delivered the sweet Dhamma. He, along with his retinue, renounced the world in his very presence. Similarly, seven other kings came thinking, 'We will seize Bārāṇasī.' They too abandoned their seven kingdoms and renounced the world in the presence of the Bodhisatta. The elephants became wild forest elephants, the horses became wild forest horses, the chariots perished right there in the forest, and the coins in the treasuries they turned to sand and scattered in the hermitage. All developed the higher knowledges and attainments, and at the end of their lives, they were destined for the Brahma world. The elephants and horses, even though animals, having found faith in the company of sages, were reborn in the six sensual heavens.

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สจฺจานิ ปกาเสตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ รชฺชํ ปหาย นิกฺขนฺโตเยวา’’ติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ – ‘‘ตทา ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวธีตา อุปฺปลวณฺณา อโหสิ, สุนนฺโท สารถิ สาริปุตฺโต, มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ, เสสปริสา พุทฺธปริสา, มูคปกฺขปณฺฑิโต ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ’’นฺติ.

The Teacher, having delivered this discourse, revealed the truths and said, 'Not only now, monks, but in the past too, he renounced the kingdom and departed.' Then he connected the Jātaka: 'At that time, the goddess dwelling in the parasol was Uppalavaṇṇā, Sunanda the charioteer was Sāriputta, the parents were the great royal families, the remaining assembly was the Buddha’s assembly, but the wise one of the Mute-Crippled story was I myself, the Fully Enlightened One.'

มูคปกฺขชาตกวณฺณนา ปฐมา.

The first commentary on the Mute-Crippled Jātaka.

[๕๓๙] ๒. มหาชนกชาตกวณฺณนา

[539] 2. The Commentary on the Mahājanaka Jātaka.

โกยํ [Pg.39] มชฺเฌ สมุทฺทสฺมินฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต มหาภินิกฺขมนํ อารพฺภ กเถสิ. เอกทิวสญฺหิ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ สนฺนิสินฺนา ตถาคตสฺส มหาภินิกฺขมนํ วณฺณยนฺตา นิสีทึสุ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ ตถาคโต มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺโตเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ.

'Who is this in the middle of the ocean?' This the Teacher spoke while dwelling at Jetavana, concerning the Great Renunciation. One day, the monks were sitting together in the Dhamma hall, praising the Tathāgata's Great Renunciation. The Teacher arrived and asked, 'Monks, with what discussion are you now sitting together?' When they replied, 'With this one,' he said, 'Not only now, monks, but also in the past the Tathāgata went forth in a Great Renunciation.' Being requested by them, he related the past.

อตีเต วิเทหรฏฺเฐ มิถิลายํ มหาชนโก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส ทฺเว ปุตฺตา อเหสุํ อริฏฺฐชนโก จ โปลชนโก จาติ. เตสุ ราชา เชฏฺฐปุตฺตสฺส อุปรชฺชํ อทาสิ, กนิฏฺฐสฺส เสนาปติฏฺฐานํ อทาสิ. อปรภาเค มหาชนโก กาลมกาสิ. ตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา รญฺโญ อจฺจเยน อริฏฺฐชนโก ราชา หุตฺวา อิตรสฺส อุปรชฺชํ อทาสิ. ตสฺเสโก ปาทมูลิโก อมจฺโจ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘เทว, อุปราชา ตุมฺเห ฆาเตตุกาโม’’ติ อาห. ราชา ตสฺส ปุนปฺปุนํ กถํ สุตฺวา กนิฏฺฐสฺส สิเนหํ ภินฺทิตฺวา โปลชนกํ สงฺขลิกาหิ พนฺธาเปตฺวา ราชนิเวสนโต อวิทูเร เอกสฺมึ เคเห วสาเปตฺวา อารกฺขํ ฐเปสิ. กุมาโร ‘‘สจาหํ ภาตุ เวรีมฺหิ, สงฺขลิกาปิ เม หตฺถปาทา มา มุจฺจนฺตุ, ทฺวารมฺปิ มา วิวรียตุ, สเจ โน เวรีมฺหิ, สงฺขลิกาปิ เม หตฺถปาทา มุจฺจนฺตุ, ทฺวารมฺปิ วิวรียตู’’ติ สจฺจกิริยมกาสิ. ตาวเทว สงฺขลิกาปิ ขณฺฑาขณฺฑํ ฉิชฺชึสุ, ทฺวารมฺปิ วิวฏํ. โส นิกฺขมิตฺวา เอกํ ปจฺจนฺตคามํ คนฺตฺวา วาสํ กปฺเปสิ.

In the past, in the Videha kingdom, in Mithilā, there was a king named Mahājanaka who ruled the kingdom. He had two sons: Ariṭṭhajanaka and Polajanaka. The king gave the viceroyalty to his eldest son, and the position of army commander to the younger one. Later, Mahājanaka passed away. After performing the funeral rites for him, Ariṭṭhajanaka became king upon the king's death and gave the viceroyalty to the other brother. A minister in his service went to the king and said, 'Your Majesty, the viceroy intends to kill you.' Hearing this repeatedly, the king's affection for his younger brother diminished, and he had Polajanaka bound in chains. He confined him in a house not far from the royal residence and placed guards. The prince declared a solemn truth: 'If I am an enemy of my brother, may the chains not release my hands and feet, and may the door not open. But if I am not an enemy, may the chains release my hands and feet, and may the door open.' At that very moment, the chains shattered into pieces, and the door swung open. He left and went to a border village, where he settled.

ปจฺจนฺตคามวาสิโน ตํ สญฺชานิตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. ราชาปิ ตํ คาหาเปตุํ นาสกฺขิ. โส อนุปุพฺเพน ปจฺจนฺตชนปทํ หตฺถคตํ กตฺวา มหาปริวาโร หุตฺวา ‘‘อหํ ปุพฺเพ ภาตุ น เวรี, อิทานิ ปน เวรีมฺหี’’ติ มหาชนปริวุโต มิถิลํ คนฺตฺวา พหินคเร ขนฺธาวารํ กตฺวา วาสํ กปฺเปสิ. นครวาสิโน โยธา ‘‘กุมาโร กิร อาคโต’’ติ สุตฺวา เยภุยฺเยน หตฺถิอสฺสวาหนาทีนิ คเหตฺวา ตสฺเสว สนฺติกํ อาคมึสุ, อญฺเญปิ นาครา อาคมึสุ. โส ภาตุ สาสนํ เปเสสิ ‘‘นาหํ ปุพฺเพ ตุมฺหากํ เวรี, อิทานิ ปน เวรีมฺหิ, ฉตฺตํ วา เม เทถ, ยุทฺธํ วา’’ติ. ราชา ตํ สุตฺวา [Pg.40] ยุทฺธํ กาตุํ อิจฺฉนฺโต อคฺคมเหสึ อามนฺเตตฺวา ‘‘ภทฺเท, ยุทฺเธ ชยปราชโย นาม น สกฺกา ญาตุํ, สเจ มม อนฺตราโย โหติ, ตฺวํ คพฺภํ รกฺเขยฺยาสี’’ติ วตฺวา มหติยา เสนาย ปริวุโต นครา นิกฺขมิ.

The dwellers of the border villages, recognizing him, attended upon him. The king too was unable to have him captured. Gradually, having brought the border territory under his control and with a large retinue, he declared, 'Formerly I was not an enemy to my brother, but now I am,' and surrounded by a great multitude, he went to Mithilā, established a military camp in the outer city, and took up residence there. The soldiers dwelling in the city, hearing that the prince had arrived, mostly came to him, taking elephants, horses, vehicles, and the like. Other townsfolk also came. He sent a message to his brother: 'Formerly I was not your enemy, but now I am. Either give me the royal umbrella, or give me battle.' Hearing this, the king, desiring to fight, summoned his chief queen and said, 'My dear, in battle, victory or defeat cannot be known. If any misfortune befalls me, you must protect the child in your womb.' Then, surrounded by a great army, he marched out of the city.

อถ นํ ยุทฺเธ โปลชนกสฺส โยธา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสุํ. ตทา ‘‘ราชา มโต’’ติ สกลนคเร เอกโกลาหลํ ชาตํ. เทวีปิ ตสฺส มตภาวํ ญตฺวา สีฆํ สีฆํ สุวณฺณสาราทีนิ คเหตฺวา ปจฺฉิยํ ปกฺขิปิตฺวา มตฺถเก กิลิฏฺฐปิโลติกํ อตฺถริตฺวา อุปริ ตณฺฑุเล โอกิริตฺวา กิลิฏฺฐปิโลติกํ นิวาเสตฺวา สรีรํ วิรูปํ กตฺวา ปจฺฉึ สีเส ฐเปตฺวา ทิวา ทิวสฺเสว นิกฺขมิ, น โกจิ นํ สญฺชานิ. สา อุตฺตรทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา กตฺถจิ อคตปุพฺพตฺตา มคฺคํ อชานนฺตี ทิสํ ววตฺถาเปตุํ อสกฺโกนฺตี เกวลํ ‘‘กาลจมฺปานครํ นาม อตฺถี’’ติ สุตตฺตา ‘‘กาลจมฺปานครํ คมิกา นาม อตฺถี’’ติ ปุจฺฉมานา เอกิกา สาลายํ นิสีทิ. กุจฺฉิมฺหิ ปนสฺสา นิพฺพตฺตสตฺโต น โย วา โส วา, ปูริตปารมี มหาสตฺโต นิพฺพตฺติ.

Then in the battle, the soldiers of Polajanaka brought his life to an end. At that time, a great uproar arose throughout the entire city: 'The king is dead!' The queen, learning of his death, quickly gathered gold, valuables, and other such things, placed them in a basket, spread a soiled cloth over them, scattered rice grains on top, and wearing a soiled garment, she disfigured her body. Placing the basket on her head, she went out in broad daylight, and no one recognized her. Exiting through the northern gate, and never having gone anywhere before, not knowing the way and unable to determine her direction, having merely heard that 'there is a city named Kālacampā,' she went about asking, 'Is there anyone going to the city of Kālacampā?' and sat alone in a public hall. Now, the being who had taken conception in her womb was no ordinary person; it was a Great Being who had fulfilled the perfections who had been conceived.

ตสฺส เตเชน สกฺกสฺส ภวนํ กมฺปิ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา ‘‘ตสฺสา กุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตสตฺโต มหาปุญฺโญ, มยา คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปฏิจฺฉนฺนโยคฺคํ มาเปตฺวา ตตฺถ มญฺจํ ปญฺญาเปตฺวา มหลฺลกปุริโส วิย โยคฺคํ ปาเชนฺโต ตาย นิสินฺนสาลาย ทฺวาเร ฐตฺวา ‘‘กาลจมฺปานครํ คมิกา นาม อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อหํ, ตาต, คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘เตน หิ โยคฺคํ อารุยฺห นิสีท, อมฺมา’’ติ. ‘‘ตาต, อหํ ปริปุณฺณคพฺภา, น สกฺกา มยา โยคฺคํ อภิรุหิตุํ, ปจฺฉโต ปจฺฉโต คมิสฺสามิ, อิมิสฺสา ปน เม ปจฺฉิยา โอกาสํ เทหี’’ติ. ‘‘อมฺม, กึ วเทสิ, โยคฺคํ ปาเชตุํ ชานนสมตฺโถ นาม มยา สทิโส นตฺถิ. อมฺม, มา ภายิ, อารุยฺห นิสีทา’’ติ. สา ‘‘ตาต, สาธู’’ติ วทติ. โส ตสฺสา อาโรหนกาเล อตฺตโน อานุภาเวน วาตปุณฺณภสฺตจมฺมํ วิย ปถวึ อุนฺนาเมตฺวา โยคฺคสฺส ปจฺฉิมนฺเต ปหราเปสิ. สา อภิรุยฺห สยเน นิปชฺชิตฺวาว ‘‘อยํ เทวตา ภวิสฺสตี’’ติ อญฺญาสิ. สา ทิพฺพสยเน นิปนฺนมตฺตาว นิทฺทํ โอกฺกมิ.

By his power, Sakka's abode trembled. Sakka, reflecting and knowing the reason, thought, 'A being of great merit has been conceived in her womb; it is fitting for me to go.' He created a concealed carriage, set up a couch therein, and, in the guise of an old man driving the carriage, stood at the door of the hall where she was seated and asked, 'Is there anyone going to the city of Kālacampā?' 'I will go, father,' she replied. 'Then, mother, climb aboard and be seated.' 'Father, I am with child full-term and cannot mount the carriage. I will walk behind; but please make space for this basket of mine.' 'Mother, what are you saying? There is no one equal to me in knowing how to drive a carriage. Mother, do not be afraid, climb aboard and be seated.' She said, 'Very well, father.' At the moment she was climbing in, by his power, he made the earth rise up like a wind-filled leather bellows and caused it to touch the rear of the carriage. Having mounted and lain down upon the couch, she realized, 'This must be a deity.' The moment she lay upon the divine couch, she fell asleep.

อถ [Pg.41] นํ สกฺโก ตึสโยชนมตฺถเก เอกํ นทึ ปตฺวา ปโพเธตฺวา ‘‘อมฺม, โอตริตฺวา นทิยํ นฺหายิตฺวา อุสฺสีสเก สาฏกยุคํ อตฺถิ, ตํ นิวาเสหิ, อนฺโตโยคฺเค ปุฏภตฺตํ อตฺถิ, ตํ ภุญฺชาหี’’ติ อาห. สา ตถา กตฺวา ปุน นิปชฺชิตฺวา สายนฺหสมเย กาลจมฺปานครํ ปตฺวา ทฺวารฏฺฏาลกปากาเร ทิสฺวา ‘‘ตาต, กึ นาม นครเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘กาลจมฺปานครํ, อมฺมา’’ติ. ‘‘กึ วเทสิ, ตาต, นนุ อมฺหากํ นครโต กาลจมฺปานครํ สฏฺฐิโยชนมตฺถเก โหตี’’ติ? ‘‘เอวํ, อมฺม, อหํ ปน อุชุมคฺคํ ชานามี’’ติ. อถ นํ ทกฺขิณทฺวารสมีเป โอตาเรตฺวา ‘‘อมฺม, อมฺหากํ คาโม ปุรโต อตฺถิ, ตฺวํ คนฺตฺวา นครํ ปวิสาหี’’ติ วตฺวา ปุรโต คนฺตฺวา วิย สกฺโก อนฺตรธายิตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต.

Then Sakka, having reached a river at a distance of thirty leagues, woke her, saying, 'Mother, descend and bathe in the river. There is a pair of garments at the head of the couch—put them on. Inside the carriage is a packet of food—eat it.' She did so and lay down again. In the evening, having arrived at the city of Kālacampā and seeing the gate-towers and ramparts, she asked, 'Father, what city is this?' 'The city of Kālacampā, mother.' 'What are you saying, father? Is not the city of Kālacampā sixty leagues from our city?' 'Indeed, mother, but I know the direct path.' Then, having her dismount near the southern gate, he said, 'Mother, our village lies ahead. You may go and enter the city.' Having spoken thus, Sakka, as if going ahead, vanished and returned to his own abode.

เทวีปิ เอกิกาว สาลายํ นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก ทิสาปาโมกฺโข อาจริโย กาลจมฺปานครวาสี มนฺตชฺฌายโก พฺราหฺมโณ ปญฺจหิ มาณวกสเตหิ ปริวุโต นฺหานตฺถาย คจฺฉนฺโต ทูรโตว โอโลเกตฺวา ตํ อภิรูปํ โสภคฺคปฺปตฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺสา กุจฺฉิยํ มหาสตฺตสฺสานุภาเวน สห ทสฺสเนเนว กนิฏฺฐภคินิสิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา มาณวเก พหิ ฐเปตฺวา เอกโกว สาลํ ปวิสิตฺวา ‘‘ภคินิ, กตรคามวาสิกา ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘ตาต, มิถิลายํ อริฏฺฐชนกรญฺโญ อคฺคมเหสีมฺหี’’ติ. ‘‘อมฺม, อิธ กสฺมา อาคตาสี’’ติ? ‘‘ตาต, โปลชนเกน ราชา มาริโต, อถาหํ ภีตา ‘คพฺภํ อนุรกฺขิสฺสามี’ติ อาคตา’’ติ. ‘‘อมฺม, อิมสฺมึ ปน เต นคเร โกจิ ญาตโก อตฺถี’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ตาตา’’ติ. เตน หิ มา จินฺตยิ, อหํ อุทิจฺจพฺราหฺมโณ มหาสาโล ทิสาปาโมกฺขอาจริโย, อหํ ตํ ภคินิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปฏิชคฺคิสฺสามิ, ตฺวํ ‘‘ภาติกา’’ติ มํ วตฺวา ปาเทสุ คเหตฺวา ปริเทวาติ. สา มหาสทฺทํ กตฺวา ตสฺส ปาเทสุ คเหตฺวา ปริเทวิ. เต ทฺเวปิ อญฺญมญฺญํ ปริเทวึสุ.

The queen sat alone in the hall. At that moment, a world-renowned teacher, a brahmin from the city of Kālacampā who recited mantras, surrounded by five hundred young brahmin students, was going to bathe. Looking from afar, he saw her, beautiful and possessed of great charm, seated there. By the power of the Great Being in her womb, at the very moment of seeing her, affection for a younger sister arose in him. Leaving the young students outside, he entered the hall alone and asked, 'Sister, from which village do you come?' 'Father, I am the chief queen of King Ariṭṭhajanaka in Mithilā.' 'Mother, why have you come here?' 'Father, the king was killed by Polajanaka, and so, being afraid, I came here thinking, 'I will protect the child in my womb.'' 'Mother, do you have any relatives in this city?' 'I have none, father.' 'Then do not worry. I am a northern brahmin of a great house, a world-renowned teacher. I shall establish you in the place of a sister and care for you. Call me 'brother,' clasp my feet, and lament.' She let out a loud cry, clasped his feet, and lamented. They both lamented together.

อถสฺส อนฺเตวาสิกา มหาสทฺทํ สุตฺวา ขิปฺปํ อุปธาวิตฺวา ‘‘อาจริย, กึ เต โหตี’’ติ ปุจฺฉึสุ. โส อาห – ‘‘กนิฏฺฐภคินี เม เอสา, อสุกกาเล นาม มยา วินา ชาตา’’ติ. อถ มาณวา ‘‘ตว ภคินึ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย มา จินฺตยิตฺถ อาจริยา’’ติ อาหํสุ. โส มาณเว ปฏิจฺฉนฺนโยคฺคํ อาหราเปตฺวา ตํ ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา ‘‘ตาตา, โว [Pg.42] คนฺตฺวา พฺราหฺมณิยา มม กนิฏฺฐภคินิภาวํ กเถตฺวา สพฺพกิจฺจานิ กาตุํ วเทถา’’ติ วตฺวา เคหํ เปเสสิ. เต คนฺตฺวา พฺราหฺมณิยา กเถสุํ. อถ นํ พฺราหฺมณีปิ อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา สยนํ ปญฺญาเปตฺวา นิปชฺชาเปสิ. อถ พฺราหฺมโณปิ นฺหาตฺวา อาคโต โภชนกาเล ‘‘ภคินึ เม ปกฺโกสถา’’ติ ปกฺโกสาเปตฺวา ตาย สทฺธึ เอกโต ภุญฺชิตฺวา อนฺโตนิเวสเนเยว ตํ ปฏิชคฺคิ.

Then his disciples, hearing the loud noise, quickly ran up and asked, 'Teacher, what is the matter with you?' He said, 'This is my younger sister; she was born at such and such a time when I was away.' Then the young brahmins said, 'Teacher, from the moment your sister has been seen, you need not worry.' He had the young men bring a covered carriage, had her seated in it, and said, 'Dears, go and tell the brahmin's wife of my younger sister's arrival and tell her to perform all necessary duties.' Having said this, he sent them to his house. They went and told the brahmin's wife. Then the brahmin's wife had her bathed with warm water, prepared a bed, and had her lie down. Then the brahmin, having bathed and returned, at mealtime said, 'Call my sister.' He had her called and ate together with her, and then cared for her within the inner residence.

สา น จิรสฺเสว สุวณฺณวณฺณํ ปุตฺตํ วิชายิ, ‘‘มหาชนกกุมาโร’’ติสฺส อยฺยกสนฺตกํ นามมกาสิ. โส วฑฺฒมาโน ทารเกหิ สทฺธึ กีฬนฺโต เย ตํ โรเสนฺติ, เต อสมฺภินฺนขตฺติยกุเล ชาตตฺตา มหาพลวตาย เจว มานถทฺธตาย จ ทฬฺหํ คเหตฺวา ปหรติ. ตทา เต มหาสทฺเทน โรทนฺตา ‘‘เกน ปหฏา’’ติ วุตฺเต ‘‘วิธวาปุตฺเตนา’’ติ วทนฺติ. อถ กุมาโร จินฺเตสิ ‘‘อิเม มํ ‘วิธวาปุตฺโต’ติ อภิณฺหํ วทนฺติ, โหตุ, มม มาตรํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ. โส เอกทิวสํ มาตรํ ปุจฺฉิ ‘‘อมฺม, โก มยฺหํ ปิตา’’ติ? อถ นํ มาตา ‘‘ตาต, พฺราหฺมโณ เต ปิตา’’ติ วญฺเจสิ. โส ปุนทิวเสปิ ทารเก ปหรนฺโต ‘‘วิธวาปุตฺโต’’ติ วุตฺเต ‘‘นนุ พฺราหฺมโณ เม ปิตา’’ติ วตฺวา ‘‘พฺราหฺมโณ กึ เต โหตี’’ติ วุตฺเต จินฺเตสิ ‘‘อิเม มํ, พฺราหฺมโณ เต กึ โหตี’ติ อภิณฺหํ วทนฺติ, มาตา เม อิทํ การณํ ยถาภูตํ น กเถสิ, สา อตฺตโน มเนน เม น กเถสฺสติ, โหตุ, กถาเปสฺสามิ น’’นฺติ. โส ถญฺญํ ปิวนฺโต ถนํ ทนฺเตหิ ฑํสิตฺวา ‘‘อมฺม, เม ปิตรํ กเถหิ, สเจ น กเถสฺสสิ, ถนํ เต ฉินฺทิสฺสามี’’ติ อาห. สา ปุตฺตํ วญฺเจตุํ อสกฺโกนฺตี ‘‘ตาต, ตฺวํ มิถิลายํ อริฏฺฐชนกรญฺโญ ปุตฺโต, ปิตา เต โปลชนเกน มาริโต, อหํ ตํ อนุรกฺขนฺตี อิมํ นครํ อาคตา, อยํ พฺราหฺมโณ มํ ภคินิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปฏิชคฺคตี’’ติ กเถสิ. โส ตํ สุตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ‘‘วิธวาปุตฺโต’’ติ วุตฺเตปิ น กุชฺฌิ.

Not long after, she gave birth to a son with golden-hued skin and gave him his grandfather's name, Mahājanakakumāra. As he grew up, while playing with other boys, if they provoked him, he would firmly grab and strike them, for he was born of an unbroken Khattiya lineage and possessed great strength and pride. Then, crying out loudly, when asked, 'Who struck you?' they would say, 'The widow's son!' Then the prince thought, 'They frequently call me 'the widow's son.' Very well, I will ask my mother.' One day, he asked his mother, 'Mother, who is my father?' Then his mother deceived him, saying, 'Dear, your father is a Brahmin.' The next day, while striking the boys, when he was called 'widow's son,' he retorted, 'Is not my father a Brahmin?' When they replied, 'What is a Brahmin to you?' he then reflected, 'They frequently say to me, "What is a Brahmin to you?" My mother has not told me the truth of this matter. She will not tell me of her own accord. Very well, I will make her speak.' While drinking milk from her breast, he bit it with his teeth and said, 'Mother, tell me of my father. If you do not tell me, I will sever your breast!' Unable to deceive her son any longer, she said, 'Dear, you are the son of King Ariṭṭhajanaka of Mithilā. Your father was killed by Polajanaka. Protecting you, I came to this city. This Brahmin, having placed me in the position of a sister, cares for me.' Hearing this, from then on, even when called 'widow's son,' he no longer became angry.

โส โสฬสวสฺสพฺภนฺตเรเยว ตโย เวเท จ สพฺพสิปฺปานิ จ อุคฺคณฺหิ, โสฬสวสฺสิกกาเล ปน อุตฺตมรูปธโร อโหสิ. อถ โส ‘‘ปิตุ สนฺตกํ รชฺชํ คณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ ‘‘อมฺม, กิญฺจิ ธนํ เต หตฺเถ อตฺถิ, อุทาหุ โน, อหํ โวหารํ กตฺวา ธนํ อุปฺปาเทตฺวา [Pg.43] ปิตุ สนฺตกํ รชฺชํ คณฺหิสฺสามี’’ติ. อถ นํ มาตา อาห – ‘‘ตาต, นาหํ ตุจฺฉหตฺถา อาคตา, ตโย เม หตฺเถ ธนสารา อตฺถิ, มุตฺตสาโร, มณิสาโร, วชิรสาโรติ, เตสุ เอเกโก รชฺชคฺคหณปฺปมาโณ, ตํ คเหตฺวา รชฺชํ คณฺห, มา โวหารํ กรี’’ติ. ‘‘อมฺม, อิทมฺปิ ธนํ มยฺหเมว อุปฑฺฒํ กตฺวา เทหิ, ตํ ปน คเหตฺวา สุวณฺณภูมึ คนฺตฺวา พหุํ ธนํ อาหริตฺวา รชฺชํ คณฺหิสฺสามี’’ติ. โส อุปฑฺฒํ อาหราเปตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา สุวณฺณภูมึ คมิเกหิ วาณิเชหิ สทฺธึ นาวาย ภณฺฑํ อาโรเปตฺวา ปุน นิวตฺติตฺวา มาตรํ วนฺทิตฺวา ‘‘อมฺม, อหํ สุวณฺณภูมึ คมิสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ มาตา อาห – ‘‘ตาต, สมุทฺโท นาม อปฺปสิทฺธิโก พหุอนฺตราโย, มา คจฺฉ, รชฺชคฺคหณาย เต ธนํ พหู’’ติ. โส ‘‘คจฺฉิสฺสาเมว อมฺมา’’ติ มาตรํ วนฺทิตฺวา เคหา นิกฺขมฺม นาวํ อภิรุหิ.

Within sixteen years, he learned the three Vedas and all the arts. At the age of sixteen, he possessed a most excellent appearance. Then he thought, 'I will take my father's kingdom,' and asked his mother, 'Mother, do you have any wealth on hand, or not? I will engage in trade, acquire wealth, and take my father's kingdom.' His mother replied, 'Dear son, I did not come empty-handed. I have three essential treasures: the essence of pearls, the essence of gems, and the essence of diamonds. Each one is sufficient to seize a kingdom. Take this wealth and claim the kingdom; do not engage in trade.' 'Mother, give me half of this wealth. Taking it, I will go to the Golden Land, bring back much wealth, and then take the kingdom.' He had half brought, made it into merchandise, and loaded the goods onto a ship with merchants bound for the Golden Land. Then he returned, paid respects to his mother, and said, 'Mother, I am going to the Golden Land.' His mother said, 'Dear son, the ocean is vast and full of dangers; do not go. You have sufficient wealth to seize the kingdom.' But he replied, 'I will indeed go, Mother,' and having paid respects to her, he left the house and boarded the ship.

ตํ ทิวสเมว โปลชนกสฺส สรีเร โรโค อุปฺปชฺชิ, อนุฏฺฐานเสยฺยํ สยิ. ตทา สตฺต ชงฺฆสตานิ นาวํ อภิรุหึสุ. นาวา สตฺตทิวเสหิ สตฺต โยชนสตานิ คตา. สา อติจณฺฑเวเคน คนฺตฺวา อตฺตานํ วหิตุํ นาสกฺขิ, ผลกานิ ภินฺนานิ, ตโต ตโต อุทกํ อุคฺคตํ, นาวา สมุทฺทมชฺเฌ นิมุคฺคา. มหาชนา โรทนฺติ ปริเทวนฺติ, นานาเทวตาโย นมสฺสนฺติ. มหาสตฺโต ปน เนว โรทติ น ปริเทวติ, น เทวตาโย นมสฺสติ, นาวาย ปน นิมุชฺชนภาวํ ญตฺวา สปฺปินา สกฺขรํ โอมทฺทิตฺวา กุจฺฉิปูรํ ขาทิตฺวา ทฺเว มฏฺฐกสาฏเก เตเลน เตเมตฺวา ทฬฺหํ นิวาเสตฺวา กูปกํ นิสฺสาย ฐิโต นาวาย นิมุชฺชนสมเย กูปกํ อภิรุหิ. มหาชนา มจฺฉกจฺฉปภกฺขา ชาตา, สมนฺตา อุทกํ อฑฺฒูสภมตฺตํ โลหิตํ อโหสิ. มหาสตฺโต กูปกมตฺถเก ฐิโตว ‘‘อิมาย นาม ทิสาย มิถิลนคร’’นฺติ ทิสํ ววตฺถเปตฺวา กูปกมตฺถกา อุปฺปติตฺวา มจฺฉกจฺฉเป อติกฺกมฺม มหาพลวตาย อุสภมตฺถเก ปติ. ตํ ทิวสเมว โปลชนโก กาลมกาสิ. ตโต ปฏฺฐาย มหาสตฺโต มณิวณฺณาสุ อูมีสุ ปริวตฺตนฺโต สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย สมุทฺทํ ตรติ. โส ยถา เอกทิวสํ, เอวํ สตฺตาหํ ตรติ, ‘‘อิทานิ ปุณฺณมีทิวโส’’ติ เวลํ ปน โอโลเกตฺวา โลโณทเกน มุขํ วิกฺขาเลตฺวา อุโปสถิโก โหติ.

On that very day, a disease arose in King Polajanaka’s body, and he took to a bed from which he could not rise. At that time, seven hundred people had boarded the ship. The ship traveled seven hundred leagues in seven days. Moving with extreme speed, it could no longer bear its own momentum; its planks broke apart, water gushed in from all sides, and the ship sank in the middle of the ocean. The great crowd of people wept and lamented, paying homage to various deities. The Great Being, however, neither wept nor lamented, nor did he pay homage to any deities. Knowing the ship was about to sink, he mixed ghee with sugar and ate his fill, soaked two fine cloths in oil, fastened them tightly, and stood by the mast. When the ship was sinking, he climbed the mast. The people became food for fish and turtles, and the water all around became blood-red for a distance of half an usabha. The Great Being, standing atop the mast, determined the direction, thinking, 'In this direction lies the city of Mithilā.' Then, leaping from the top of the mast, he flew past the fish and turtles and, by his great strength, landed on the crest of a great wave. That very day, King Polajanaka passed away. From then on, the Great Being, tossed among the jewel-colored waves, crossed the ocean like a golden log. He swam thus for seven days. Then, observing the time and knowing, 'Today is the full moon day,' he rinsed his mouth with saltwater and undertook the Uposatha observance.

ตทา [Pg.44] จ ‘‘เย มาตุปฏฺฐานาทิคุณยุตฺตา สมุทฺเท มริตุํ อนนุจฺฉวิกา สตฺตา, เต อุทฺธาเรหี’’ติ จตูหิ โลกปาเลหิ มณิเมขลา นาม เทวธีตา สมุทฺทรกฺขิกา ฐปิตา โหติ. สา สตฺต ทิวสานิ สมุทฺทํ น โอโลเกสิ, ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติยา กิรสฺสา สติ ปมุฏฺฐา. ‘‘เทวสมาคมํ คตา’’ติปิ วทนฺติ. อถ สา ‘‘อชฺช เม สตฺตโม ทิวโส สมุทฺทํ อโนโลเกนฺติยา, กา นุ โข ปวตฺตี’’ติ โอโลเกนฺตี มหาสตฺตํ ทิสฺวา ‘‘สเจ มหาชนกกุมาโร สมุทฺเท นสฺสิสฺส, เทวสมาคมปเวสนํ น ลภิสฺส’’นฺติ จินฺเตตฺวา มหาสตฺตสฺส อวิทูเร อลงฺกเตน สรีเรน อากาเส ฐตฺวา มหาสตฺตํ วีมํสมานา ปฐมํ คาถมาห –

At that time, a celestial maiden named Maṇimekhalā had been appointed by the Four Great Kings as guardian of the ocean with the command: 'Rescue those beings who, endowed with virtues such as devotion to their mothers, are not fit to die in the ocean.' For seven days she did not look upon the ocean; it is said that while enjoying divine bliss, her mindfulness was lost. Some say she had gone to an assembly of the gods. Then, as she looked upon the ocean, thinking, 'Today is the seventh day that I have not looked upon the ocean, what is happening there?' she saw the Great Being. She thought, 'If Prince Mahājanaka perishes in the ocean, I will not be granted admission to the assembly of the gods.' Standing in the sky not far from the Great Being, with her body adorned, and wishing to test him, she spoke the first verse:

๑๒๓.

123.

‘‘โกยํ มชฺเฌ สมุทฺทสฺมึ, อปสฺสํ ตีรมายุเห;

กํ ตฺวํ อตฺถวสํ ญตฺวา, เอวํ วายมเส ภุส’’นฺติ.

"Who is this in the middle of the ocean who strives without seeing a shore? Knowing what purpose do you so mightily exert yourself?"

ตตฺถ อปสฺสํ ตีรมายุเหติ ตีรํ อปสฺสนฺโตว อายูหติ วีริยํ กโรติ.

Therein, 'strives without seeing a shore' means: while not seeing the shore, he strives, he makes an effort.

อถ มหาสตฺโต ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ‘‘อชฺช เม สตฺตโม ทิวโส สมุทฺทํ ตรนฺตสฺส, น เม ทุติโย สตฺโต ทิฏฺฐปุพฺโพ, โก นุ มํ วทตี’’ติ อากาสํ โอโลเกนฺโต ตํ ทิสฺวา ทุติยํ คาถมาห –

Then the Great Being, hearing her words, thought, "Today is the seventh day for me crossing the ocean, and I have never seen another being before. Who is it that speaks to me?" Looking up into the sky, he saw her and spoke the second verse:

๑๒๔.

124.

‘‘นิสมฺม วตฺตํ โลกสฺส, วายามสฺส จ เทวเต;

ตสฺมา มชฺเฌ สมุทฺทสฺมึ, อปสฺสํ ตีรมายุเห’’ติ.

"Having considered the way of the world and the fruit of striving, O goddess, therefore in the middle of the ocean, though seeing no shore, I strive."

ตตฺถ นิสมฺม วตฺตํ โลกสฺสาติ อหํ โลกสฺส วตฺตกิริยํ ทิสฺวา อุปธาเรตฺวา วิหรามีติ อตฺโถ. วายามสฺส จาติ วายามสฺส จ อานิสํสํ นิสาเมตฺวา วิหรามีติ ทีเปติ. ตสฺมาติ ยสฺมา นิสมฺม วิหรามิ, ‘‘ปุริสกาโร นาม น นสฺสติ, สุเข ปติฏฺฐาเปตี’’ติ ชานามิ, ตสฺมา ตีรํ อปสฺสนฺโตปิ อายูหามิ วีริยํ กโรมิ, น อุกฺกณฺฐามีติ.

Therein, 'having considered the way of the world' means: 'I dwell having seen and reflected upon the world's course of action.' 'And of striving' indicates: 'I dwell having heard of the benefit of striving.' 'Therefore' means: 'because I dwell having reflected thus, knowing that human effort is never in vain but establishes one in happiness, therefore, even though not seeing the shore, I strive, I make an effort, and I am not discouraged.'

สา ตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา อุตฺตริ โสตุกามา หุตฺวา ปุน คาถมาห –

Having heard his discourse on the Dhamma, she, desiring to hear more, spoke another verse:

๑๒๕.

125.

‘‘คมฺภีเร [Pg.45] อปฺปเมยฺยสฺมึ, ตีรํ ยสฺส น ทิสฺสติ;

โมโฆ เต ปุริสวายาโม, อปฺปตฺวาว มริสฺสสี’’ติ.

"In the deep and immeasurable ocean, whose shore cannot be seen, your human effort is in vain; you will die before you reach it."

ตตฺถ อปฺปตฺวาติ ตีรํ อปฺปตฺวาเยว.

Therein, 'without reaching' means 'without ever reaching the shore.'

อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘เทวเต, กึ นาเมตํ กเถสิ, วายามํ กตฺวา มรนฺโตปิ ครหโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ วตฺวา คาถมาห –

Then the Great Being said to the deity, "O deity, what is this you are saying? Even by striving until death, I shall be free from blame," and he spoke this verse:

๑๒๖.

126.

‘‘อนโณ ญาตินํ โหติ, เทวานํ ปิตุนญฺจ โส;

กรํ ปุริสกิจฺจานิ, น จ ปจฺฉานุตปฺปตี’’ติ.

"Debtless is he to kinsmen, and to the gods and ancestors; performing the duties of a man, he does not regret it afterward."

ตตฺถ อนโณติ วายามํ กโรนฺโต ญาตีนญฺเจว เทวตานญฺจ พฺรหฺมานญฺจ อนฺตเร อนโณ โหติ อครหิโต อนินฺทิโต. กรํ ปุริสกิจฺจานีติ ยถา โส ปุคฺคโล ปุริเสหิ กตฺตพฺพานิ กมฺมานิ กรํ ปจฺฉากาเล น จ อนุตปฺปติ, ยถา นานุโสจติ, เอวาหมฺปิ วีริยํ กโรนฺโต ปจฺฉากาเล นานุตปฺปามิ นานุโสจามีติ อตฺโถ.

Therein, 'debtless' means that by making an effort, one becomes debtless among kinsmen, deities, and Brahmās, without blame or censure. 'Performing the duties of a man' means: just as that person, having done the deeds that should be done by men, does not regret or lament afterward, so too, by making an effort, I will not regret or lament afterward—this is the meaning.

อถ นํ เทวธีตา คาถมาห –

Then the divine maiden spoke this verse:

๑๒๗.

127.

‘‘อปารเนยฺยํ ยํ กมฺมํ, อผลํ กิลมถุทฺทยํ;

ตตฺถ โก วายาเมนตฺโถ, มจฺจุ ยสฺสาภินิปฺปต’’นฺติ.

"For an action that cannot be finished, which is fruitless, yielding only weariness—what is the use of striving, when death is ever bearing down?"

ตตฺถ อปารเนยฺยนฺติ วายาเมน มตฺถกํ อปาเปตพฺพํ. มจฺจุ ยสฺสาภินิปฺปตนฺติ ยสฺส อฏฺฐาเน วายามกรณสฺส มรณเมว นิปฺผนฺนํ, ตตฺถ โก วายาเมนตฺโถติ.

Therein, 'apāraneyya' means 'that which cannot be brought to a conclusion by effort.' 'Death rushes upon one' means 'for one for whom, in an impossible situation, the making of effort results only in death, what then is the use of striving?'

เอวํ เทวธีตาย วุตฺเต ตํ อปฺปฏิภานํ กโรนฺโต มหาสตฺโต อุตฺตริ คาถา อาห –

Thus, when the divine maiden had spoken, the Great Being, rendering her speechless, uttered further verses:

๑๒๘.

128.

‘‘อปารเนยฺยมจฺจนฺตํ, โย วิทิตฺวาน เทวเต;

น รกฺเข อตฺตโน ปาณํ, ชญฺญา โส ยทิ หาปเย.

"O deity, one who, knowing a task to be utterly impossible, does not protect his own life—he would know the result, were he to abandon the effort.

๑๒๙.

129.

‘‘อธิปฺปายผลํ เอเก, อสฺมึ โลกสฺมิ เทวเต;

ปโยชยนฺติ กมฺมานิ, ตานิ อิชฺฌนฺติ วา น วา.

"O deity, some in this world undertake actions for an intended fruit; these may or may not succeed.

๑๓๐.

130.

‘‘สนฺทิฏฺฐิกํ กมฺมผลํ, นนุ ปสฺสสิ เทวเต;

สนฺนา อญฺเญ ตรามหํ, ตญฺจ ปสฺสามิ สนฺติเก.

"O deity, do you not see the visible fruit of action? While others have sunk, I am crossing; and that I see before me.

๑๓๑.

131.

‘‘โส อหํ [Pg.46] วายมิสฺสามิ, ยถาสตฺติ ยถาพลํ;

คจฺฉํ ปารํ สมุทฺทสฺส, กสฺสํ ปุริสการิย’’นฺติ.

"Therefore I shall strive, according to my energy and strength; going to the far shore of the ocean, I will perform this manly task."

ตตฺถ อจฺจนฺตนฺติ โย ‘‘อิทํ กมฺมํ วีริยํ กตฺวา นิปฺผาเทตุํ น สกฺกา, อจฺจนฺตเมว อปารเนยฺย’’นฺติ วิทิตฺวา จณฺฑหตฺถิอาทโย อปริหรนฺโต อตฺตโน ปาณํ น รกฺขติ. ชญฺญา โส ยทิ หาปเยติ โส ยทิ ตาทิเสสุ ฐาเนสุ วีริยํ หาเปยฺย, ชาเนยฺย ตสฺส กุสีตภาวสฺส ผลํ. ตฺวํ ยํ วา ตํ วา นิรตฺถกํ วทสีติ ทีเปติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ชญฺญา โส ยทิ หาปย’’นฺติ ลิขิตํ, ตํ อฏฺฐกถาสุ นตฺถิ. อธิปฺปายผลนฺติ อตฺตโน อธิปฺปายผลํ สมฺปสฺสมานา เอกจฺเจ ปุริสา กสิวณิชฺชาทีนิ กมฺมานิ ปโยชยนฺติ, ตานิ อิชฺฌนฺติ วา น วา อิชฺฌนฺติ. ‘‘เอตฺถ คมิสฺสามิ, อิทํ อุคฺคเหสฺสามี’’ติ ปน กายิกเจตสิกวีริยํ กโรนฺตสฺส ตํ อิชฺฌเตว, ตสฺมา ตํ กาตุํ วฏฺฏติเยวาติ ทสฺเสติ. สนฺนา อญฺเญ ตรามหนฺติ อญฺเญ ชนา มหาสมุทฺเท สนฺนา นิมุคฺคา วีริยํ อกโรนฺตา มจฺฉกจฺฉปภกฺขา ชาตา, อหํ ปน เอกโกว ตรามิ. ตญฺจ ปสฺสามิ สนฺติเกติ อิทํ เม วีริยผลํ ปสฺส, มยา อิมินา อตฺตภาเวน เทวตา นาม น ทิฏฺฐปุพฺพา, โสหํ ตญฺจ อิมินา ทิพฺพรูเปน มม สนฺติเก ฐิตํ ปสฺสามิ. ยถาสตฺติ ยถาพลนฺติ อตฺตโน สตฺติยา จ พลสฺส จ อนุรูปํ. กสฺสนฺติ กริสฺสามิ.

Herein, 'utterly' means: one who, knowing 'this action cannot be completed by effort, it is utterly impossible to cross,' does not protect his own life by not avoiding fierce elephants and so on. 'He would know if he were to abandon' means: if he were to abandon effort in such situations, he would know the result of his laziness. This shows: 'You are speaking something or other that is meaningless.' However, in the Pāḷi text, it is written 'jaññā so yadi hāpaya,' but this is not found in the commentaries. 'For an intended fruit' means: some people, seeing their intended result, undertake actions like farming and trade, which may or may not succeed. But it is shown that when one makes bodily and mental effort, thinking 'I will go here, I will achieve this,' it surely succeeds, and therefore it is indeed worth doing. 'While others have sunk, I am crossing' means: other people, having sunk and submerged in the great ocean without making effort, became food for fish and turtles, but I alone am crossing. 'And that I see before me' means: 'See this fruit of my effort; in this very existence, I have never seen a deity before, but now I see you standing near me in this divine form.' 'According to energy and strength' means: according to one's own energy and strength. 'I will perform' is the meaning of 'kassaṃ'.

ตโต เทวตา ตสฺส ตํ ทฬฺหวจนํ สุตฺวา ถุตึ กโรนฺตี คาถมาห –

Then the deity, hearing that firm statement of his, uttered this verse in praise:

๑๓๒.

132.

‘‘โย ตฺวํ เอวํ คเต โอเฆ, อปฺปเมยฺเย มหณฺณเว;

ธมฺมวายามสมฺปนฺโน, กมฺมุนา นาวสีทสิ;

โส ตฺวํ ตตฺเถว คจฺฉาหิ, ยตฺถ เต นิรโต มโน’’ติ.

"You who, in such a flood, in the immeasurable, great ocean, endowed with righteous effort, do not sink because of your action; go, then, to that very place where your mind finds delight."

ตตฺถ เอวํ คเตติ เอวรูเป คมฺภีเร วิตฺถเต มหาสมุทฺเท. ธมฺมวายามสมฺปนฺโนติ ธมฺมวายาเมน สมนฺนาคโต. กมฺมุนาติ อตฺตโน ปุริสการกมฺเมน. นาวสีทสีติ น อวสีทสิ. ยตฺถ เตติ ยสฺมึ ฐาเน ตว มโน นิรโต, ตตฺเถว คจฺฉาหีติ.

Herein, 'in such a flood' means 'in such a deep and vast great ocean.' 'Endowed with righteous effort' means 'possessed of righteous effort.' 'Because of your action' means 'by your own human effort.' 'Do not sink' means 'you do not sink.' 'Where your mind finds delight' means 'go to that very place where your mind delights'.

สา เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘ปณฺฑิต มหาปรกฺกม, กุหึ ตํ เนมี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มิถิลนคร’’นฺติ วุตฺเต สา มหาสตฺตํ ปุปฺผกลาปํ วิย อุกฺขิปิตฺวา อุโภหิ [Pg.47] หตฺเถหิ ปริคฺคยฺห อุเร นิปชฺชาเปตฺวา ปิยปุตฺตํ อาทาย คจฺฉนฺตี วิย อากาเส ปกฺขนฺทิ. มหาสตฺโต สตฺตาหํ โลโณทเกน อุปกฺกสรีโร หุตฺวา ทิพฺพผสฺเสน ผุฏฺโฐ นิทฺทํ โอกฺกมิ. อถ นํ สา มิถิลํ เนตฺวา อมฺพวนุยฺยาเน มงฺคลสิลาปฏฺเฏ ทกฺขิณปสฺเสน นิปชฺชาเปตฺวา อุยฺยานเทวตาหิ ตสฺส อารกฺขํ คาหาเปตฺวา สกฏฺฐานเมว คตา.

Having spoken thus, she then asked, "O wise one of great endeavor, where shall I take you?" When he said, "To the city of Mithilā," she lifted the Great Being like a cluster of flowers, embraced him with both hands, laid him on her breast, and as if taking her beloved son, she rose into the sky. The Great Being, his body afflicted by the salt water for seven days, was touched by the divine contact and fell asleep. Then she took him to Mithilā, laid him on his right side upon the auspicious stone slab in the mango grove, entrusted his protection to the garden deities, and returned to her own abode.

ตทา โปลชนกสฺส ปุตฺโต นตฺถิ. เอกา ปนสฺส ธีตา อโหสิ, สา สีวลิเทวี นาม ปณฺฑิตา พฺยตฺตา. อมจฺจา ตเมนํ มรณมญฺเจ นิปนฺนํ ปุจฺฉึสุ ‘‘มหาราช, ตุมฺเหสุ ทิวงฺคเตสุ รชฺชํ กสฺส ทสฺสามา’’ติ? อถ เน ราชา ‘‘ตาตา, มม ธีตรํ สีวลิเทวึ อาราเธตุํ สมตฺถสฺส รชฺชํ เทถ, โย วา ปน จตุรสฺสปลฺลงฺกสฺส อุสฺสีสกํ ชานาติ, โย วา ปน สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตุํ สกฺโกติ, โย วา ปน โสฬส มหานิธี นีหริตุํ สกฺโกติ, ตสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ อาห. อมจฺจา ‘‘เทว, เตสํ โน นิธีนํ อุทฺทานํ กเถถา’’ติ อาหํสุ. อถ ราชา –

At that time, King Polajanaka had no son. He had only one daughter, named Sīvalidevī, who was wise and accomplished. The ministers approached him as he lay on his deathbed and asked, "Great king, to whom shall we give the kingdom when you have passed away?" The king replied, "My dears, give the kingdom to him who is capable of pleasing my daughter Sīvalidevī, or to him who knows the head of the four-cornered couch, or to him who can string the thousand-strength bow, or to him who can bring forth the sixteen great treasures." The ministers said, "Your Majesty, please tell us the clues to those treasures." Then the king spoke:

‘‘สูริยุคฺคมเน นิธิ, อโถ โอกฺกมเน นิธิ;

อนฺโต นิธิ พหิ นิธิ, น อนฺโต น พหิ นิธิ.

"At sunrise there is a treasure, and at sunset there is a treasure; a treasure within, a treasure without, a treasure neither within nor without.

‘‘อาโรหเน มหานิธิ, อโถ โอโรหเน นิธิ;

จตูสุ มหาสาเลสุ, สมนฺตา โยชเน นิธิ.

"At the ascent, a great treasure, and at the descent, a treasure; in the four great sāl trees, a treasure lies within a yojana all around.

‘‘ทนฺตคฺเคสุ มหานิธิ, วาลคฺเคสุ จ เกปุเก;

รุกฺขคฺเคสุ มหานิธิ, โสฬเสเต มหานิธี.

"On the tips of tusks is a great treasure, and on the tips of the tail-hairs; on the tops of trees is a great treasure—these are the sixteen great treasures.

‘‘สหสฺสถาโม ปลฺลงฺโก, สีวลิอาราธเนน จา’’ติ. –

"The thousand-strength couch, and by pleasing Sīvalidevī."

มหานิธีหิ สทฺธึ อิตเรสมฺปิ อุทฺทานํ กเถสิ. ราชา อิมํ กถํ วตฺวา กาลมกาสิ.

He gave the clues for the great treasures along with the others. Having spoken these words, the king passed away.

อมจฺจา รญฺโญ อจฺจเยน ตสฺส มตกิจฺจํ กตฺวา สตฺตเม ทิวเส สนฺนิปติตฺวา มนฺตยึสุ ‘‘อมฺโภ รญฺญา ‘อตฺตโน ธีตรํ อาราเธตุํ สมตฺถสฺส รชฺชํ ทาตพฺพ’นฺติ วุตฺตํ, โก ตํ อาราเธตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ. เต ‘‘เสนาปติ วลฺลโภ’’ติ วตฺวา ตสฺส สาสนํ เปเสสุํ. โส สาสนํ สุตฺวา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา รชฺชตฺถาย ราชทฺวารํ คนฺตฺวา อตฺตโน [Pg.48] อาคตภาวํ ราชธีตาย อาโรจาเปสิ. สา ตสฺส อาคตภาวํ ญตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ ขฺวสฺส เสตจฺฉตฺตสิรึ ธาเรตุํ ธิตี’’ติ ตสฺส วีมํสนตฺถาย ‘‘ขิปฺปํ อาคจฺฉตู’’ติ อาห. โส ตสฺสา สาสนํ สุตฺวา ตํ อาราเธตุกาโม โสปานปาทมูลโต ปฏฺฐาย ชเวนาคนฺตฺวา ตสฺสา สนฺติเก อฏฺฐาสิ. อถ นํ สา วีมํสมานา ‘‘มหาตเล ชเวน ธาวา’’ติ อาห. โส ‘‘ราชธีตรํ โตเสสฺสามี’’ติ เวเคน ปกฺขนฺทิ. อถ นํ ‘‘ปุน เอหี’’ติ อาห. โส ปุน เวเคน อาคโต. สา ตสฺส ธิติยา วิรหิตภาวํ ญตฺวา ‘‘เอหิ สมฺม, ปาเท เม สมฺพาหา’’ติ อาห. โส ตสฺสา อาราธนตฺถํ นิสีทิตฺวา ปาเท สมฺพาหิ. อถ นํ สา อุเร ปาเทน ปหริตฺวา อุตฺตานกํ ปาเตตฺวา ‘‘อิมํ อนฺธพาลปุริสํ ธิติวิรหิตํ โปเถตฺวา คีวายํ คเหตฺวา นีหรถา’’ติ ทาสีนํ สญฺญํ อทาสิ. ตา ตถา กรึสุ. โส เตหิ ‘‘กึ เสนาปตี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘มา กเถถ, สา เนว มนุสฺสิตฺถี, ยกฺขินี’’ติ อาห. ตโต ภณฺฑาคาริโก คโต, ตมฺปิ ตเถว ลชฺชาเปสิ. ตถา เสฏฺฐึ, ฉตฺตคฺคาหํ, อสิคฺคาหนฺติ สพฺเพปิ เต ลชฺชาเปสิเยว.

Upon the king's passing, the ministers performed his funeral rites. On the seventh day, they gathered and deliberated: "Friends, the king had declared, 'The kingdom shall be given to whoever can win the favor of his daughter.' Who among us can accomplish this?" They agreed, "The general is the favorite," and sent him a message. Hearing the message, he accepted it gladly, saying, "Very well." Eager for the throne, he went to the palace gate and announced his arrival to the princess. Learning of his coming, she thought, "Does he have the resolve to bear the white parasol of sovereignty?" To test him, she said, "Let him come quickly." Hearing her message, he rushed from the foot of the stairs, eager to please her, and stood before her. Then, testing him, she said, "Run swiftly across the great courtyard." Thinking, "I shall please the princess," he dashed forward with speed. She then said, "Come back again!" And he swiftly returned. Seeing his lack of resolve, she said, "Come, dear, massage my feet." To win her favor, he sat down and rubbed her feet. Then, she struck him on the chest with her foot, knocking him flat on his back, and gave a sign to her maidservants, saying, "Take this blind fool, devoid of resolve, beat him, seize him by the neck, and throw him out!" They did as commanded. When asked by others, "What of the general?" he replied, "Do not speak of it—she is no human woman, but a demoness!" Next, the treasurer went, and she humiliated him in the same way. Likewise, the banker, the umbrella-bearer, and the sword-bearer—all of them she shamed in turn.

อถ อมจฺจา สนฺนิปติตฺวา ‘‘ราชธีตรํ อาราเธตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตุํ สมตฺถสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ อาห, ตมฺปิ โกจิ อาโรเปตุํ นาสกฺขิ. ตโต ‘‘จตุรสฺสปลฺลงฺกสฺส อุสฺสีสกํ ชานนฺตสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ อาห, ตมฺปิ โกจิ น ชานาติ. ตโต โสฬส มหานิธี นีหริตุํ สมตฺถสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ อาห, เตปิ โกจิ นีหริตุํ นาสกฺขิ. ตโต ‘‘อมฺโภ อราชิกํ นาม รฏฺฐํ ปาเลตุํ น สกฺกา, กึ นุ โข กาตพฺพ’’นฺติ มนฺตยึสุ. อถ เน ปุโรหิโต อาห – ‘‘โภ ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถ, ผุสฺสรถํ นาม วิสฺสชฺเชตุํ วฏฺฏติ, ผุสฺสรเถน หิ ลทฺธราชา สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ กาเรตุํ สมตฺโถ โหตี’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา นครํ อลงฺการาเปตฺวา มงฺคลรเถ จตฺตาโร กุมุทวณฺเณ อสฺเส โยเชตฺวา อุตฺตมปจฺจตฺถรณํ อตฺถริตฺวา ปญฺจ ราชกกุธภณฺฑานิ อาโรเปตฺวา จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวาเรสุํ. ‘‘สสามิกสฺส รถสฺส ปุรโต ตูริยานิ วชฺชนฺติ, อสามิกสฺส ปจฺฉโต วชฺชนฺติ, ตสฺมา สพฺพตูริยานิ [Pg.49] ปจฺฉโต วาเทถา’’ติ วตฺวา สุวณฺณภิงฺกาเรน รถธุรญฺจ ปโตทญฺจ อภิสิญฺจิตฺวา ‘‘ยสฺส รชฺชํ กาเรตุํ ปุญฺญํ อตฺถิ, ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉตู’’ติ รถํ วิสฺสชฺเชสุํ. อถ รโถ ราชเคหํ ปทกฺขิณํ กตฺวา เวเคน มหาวีถึ อภิรุหิ.

Then the ministers gathered and said, "There is no one capable of winning the princess's favor, so to whoever is capable of stringing the thousand-strength bow, give the kingdom." Yet no one could string it. Then they said, "To whoever knows the headboard of the four-legged bedstead, give the kingdom." But no one knew it. Then they announced, "To whoever can bring forth the sixteen great treasures, give the kingdom." Still, no one could bring them forth. Thereafter, they deliberated, "Friends, a kingdom without a king cannot be governed. What should be done now?" Then their chaplain said, "Sirs, do not worry. It is fitting to send forth the Phussa chariot. For a king obtained by the Phussa chariot is capable of ruling all of Jambudīpa." They agreed, saying, "Excellent!" and adorned the city. They yoked four lotus-colored horses to the auspicious chariot, spread the finest coverings, loaded the five royal insignia, and surrounded it with a fourfold army. They said, "For a chariot with an owner, the musical instruments play in front; for one without an owner, they play behind. Therefore, let all the instruments play behind." Then, sprinkling the chariot's yoke and goad with a golden pitcher, they declared, "To whoever has the merit to rule, let the chariot go to him." Thereupon, the chariot circled the royal palace and swiftly ascended the great highway.

เสนาปติอาทโย ‘‘ผุสฺสรโถ มม สนฺติกํ อาคจฺฉตู’’ติ จินฺตยึสุ. โส สพฺเพสํ เคหานิ อติกฺกมิตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา อุยฺยานาภิมุโข ปายาสิ. อถ นํ เวเคน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘นิวตฺเตถา’’ติ อาหํสุ. ปุโรหิโต ‘‘มา นิวตฺตยิตฺถ, อิจฺฉนฺโต โยชนสตมฺปิ คจฺฉตุ, มา นิวาเรถา’’ติ อาห. รโถ อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา มงฺคลสิลาปฏฺฏํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาโรหนสชฺโช หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ปุโรหิโต มหาสตฺตํ นิปนฺนกํ ทิสฺวา อมจฺเจ อามนฺเตตฺวา ‘‘อมฺโภ เอโก สิลาปฏฺเฏ นิปนฺนโก ปุริโส ทิสฺสติ, เสตจฺฉตฺตานุจฺฉวิกา ปนสฺส ธิติ อตฺถีติ วา นตฺถีติ วา น ชานาม, สเจ เอส ปุญฺญวา ภวิสฺสติ, อมฺเห น โอโลเกสฺสติ, กาฬกณฺณิสตฺโต สเจ ภวิสฺสติ, ภีตตสิโต อุฏฺฐาย กมฺปมาโน โอโลเกสฺสติ, ตสฺมา ขิปฺปํ สพฺพตูริยานิ ปคฺคณฺหถา’’ติ อาห. ตาวเทว อเนกสตานิ ตูริยานิ ปคฺคณฺหึสุ. ตทา ตูริยสทฺโท สาครโฆโส วิย อโหสิ.

The general and others thought, "Let the Phussa chariot come to my presence." Passing by all the houses, it circled the city and exited through the eastern gate, heading towards the park. Seeing it moving swiftly, they said, "Turn it back!" The chaplain said, "Do not turn it back; let it go even a hundred leagues if it wishes, do not stop it." The chariot entered the park, circled the auspicious stone slab, and stood ready for mounting. The chaplain, seeing the Great Being lying there, addressed the ministers: "Look, a man is lying on the stone slab. Whether he has the dignity befitting a white parasol or not, we do not know. If he is a man of merit, he will not look at us. But if he is an ill-omened person, he will rise in fear and trembling and look around. Therefore, quickly play all the musical instruments." Immediately, hundreds of instruments were played. The sound of the instruments was like the roar of the ocean.

มหาสตฺโต เตน สทฺเทน ปพุชฺฌิตฺวา สีสํ วิวริตฺวา โอโลเกนฺโต มหาชนํ ทิสฺวา ‘‘เสตจฺฉตฺเตน เม อาคเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ปุน สีสํ ปารุปิตฺวา ปริวตฺติตฺวา วามปสฺเสน นิปชฺชิ. ปุโรหิโต ตสฺส ปาเท วิวริตฺวา ลกฺขณานิ โอโลเกนฺโต ‘‘ติฏฺฐตุ อยํ เอโก ทีโป, จตุนฺนมฺปิ มหาทีปานํ รชฺชํ กาเรตุํ สมตฺโถ โหตี’’ติ ปุน ตูริยานิ ปคฺคณฺหาเปสิ. อถ มหาสตฺโต มุขํ วิวริตฺวา ปริวตฺติตฺวา ทกฺขิณปสฺเสน นิปชฺชิตฺวา มหาชนํ โอโลเกสิ. ตทา ปุโรหิโต ปริสํ อุสฺสาเรตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อวกุชฺโช หุตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ, เทว, รชฺชํ เต ปาปุณาตี’’ติ อาห. อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘ราชา โว กุหี’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘กาลกโต เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘ตสฺส ปุตฺโต วา ภาตา วา นตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘นตฺถิ เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ สาธุ รชฺชํ กาเรสฺสามี’’ติ วตฺวา อุฏฺฐาย สิลาปฏฺเฏ ปลฺลงฺเกน นิสีทิ. อถ นํ ตตฺเถว อภิสิญฺจึสุ. โส มหาชนโก นาม ราชา อโหสิ. โส รถวรํ อภิรุยฺห มหนฺเตน สิริวิภเวน นครํ ปวิสิตฺวา ราชนิเวสนํ อภิรุหนฺโต [Pg.50] ‘‘เสนาปติอาทีนํ ตาเนว ฐานานิ โหนฺตู’’ติ วิจาเรตฺวา มหาตลํ อภิรุหิ.

The Great Being, awakened by the noise, uncovered his head and looked around. Seeing the crowd, he thought, "The white parasol must have come for me," and covering his head again, he turned over and lay down on his left side. The royal priest, uncovering his feet and examining the marks, thought, "Let this one continent be; he is capable of ruling over all four great continents." Then he had the musical instruments played again. The Great Being uncovered his face, turned over, and lay down on his right side, looking at the crowd. At that moment, the royal priest, making his way through the assembly, raised his hands in reverence, and prostrating himself, said, "Arise, O king, the kingdom has come to you." The Great Being then asked, "Where is your king?" When told, "The king has passed away," he asked, "Does he have a son or a brother?" When told, "No, O king," he replied, "Very well, then I shall rule the kingdom." Saying this, he rose and sat cross-legged on the stone slab. Then and there, they anointed him. He became King Mahājanaka. Mounting a splendid chariot, he entered the city with great royal splendor. As he ascended the royal palace, he considered, "Let the positions of the general and others remain the same," and proceeded to the great hall.

ราชธีตา ปน ปุริมสญฺญาย เอว ตสฺส วีมํสนตฺถํ เอกํ ปุริสํ อาณาเปสิ ‘‘ตาต, ตฺวํ คจฺฉ, ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วเทหิ ‘เทว, สีวลิเทวี ตุมฺเห ปกฺโกสติ, ขิปฺปํ กิราคจฺฉตู’’’ติ. โส คนฺตฺวา ตถา อาโรเจสิ. ราชา ปณฺฑิโต ตสฺส วจนํ สุตฺวาปิ อสฺสุณนฺโต วิย ‘‘อโห โสภโน วตายํ ปาสาโท’’ติ ปาสาทเมว วณฺเณติ. โส ตํ สาเวตุํ อสกฺโกนฺโต คนฺตฺวา ราชธีตาย ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ ‘‘อยฺเย, ราชา ตุมฺหากํ วจนํ น สุณาติ, ปาสาทเมว วณฺเณติ, ตุมฺหากํ วจนํ ติณํ วิย น คเณตี’’ติ. สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘โส มหชฺฌาสโย ปุริโส ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ เปเสสิ. ราชาปิ อตฺตโน รุจิยา ปกติคมเนน สีโห วิย วิชมฺภมาโน ปาสาทํ อภิรุหิ. ตสฺมึ อุปสงฺกมนฺเต ราชธีตา ตสฺส เตเชน สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตี อาคนฺตฺวา หตฺถาลมฺพกํ อทาสิ.

The princess, still under her previous impression, sent a man to examine him, saying, "Dear one, go to the king and tell him, 'Your Majesty, Sīvali-devī summons you. Please come quickly!'" He went and delivered the message. The wise king, though hearing his words, pretended not to hear and instead praised the palace, saying, "Ah, how splendid this palace is!" Unable to make him hear, the man returned and reported the matter to the princess, saying, "Noble lady, the king does not listen to your words. He only praises the palace and treats your words as if they were mere grass." Hearing his words, she thought, "He must be a man of great resolve," and sent a messenger a second and a third time. The king, like a lion stretching leisurely according to his own inclination, ascended the palace. As he approached, the princess, unable to stand her ground before his radiance and innate demeanor, came forward and offered him her hand for support.

โส ตสฺสา หตฺถํ โอลมฺพิตฺวา มหาตลํ อภิรุหิตฺวา สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต ราชปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา อมจฺเจ อามนฺเตตฺวา ‘‘อมฺโภ, อตฺถิ ปน โว รญฺญา กาลํ กโรนฺเตน โกจิ โอวาโท ทินฺโน’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ วเทถา’’ติ อาห. เทว ‘‘สีวลิเทวึ อาราเธตุํ สมตฺถสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ เตน วุตฺตนฺติ. สีวลิเทวิยา อาคนฺตฺวา หตฺถาลมฺพโก ทินฺโน, อยํ ตาว อาราธิตา นาม, อญฺญํ วเทถาติ. เทว ‘‘จตุรสฺสปลฺลงฺกสฺส อุสฺสีสกํ ชานิตุํ สมตฺถสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ เตน วุตฺตนฺติ. ราชา ‘‘อิทํ ทุชฺชานํ, อุปาเยน สกฺกา ชานิตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา สีสโต สุวณฺณสูจึ นีหริตฺวา สีวลิเทวิยา หตฺเถ ฐเปสิ ‘‘อิมํ ฐเปหี’’ติ. สา ตํ คเหตฺวา ปลฺลงฺกสฺส อุสฺสีสเก ฐเปสิ. ‘‘ขคฺคํ อทาสี’’ติปิ วทนฺติเยว. โส ตาย สญฺญาย ‘‘อิทํ อุสฺสีสก’’นฺติ ญตฺวา เตสํ กถํ อสฺสุณนฺโต วิย ‘‘กึ กเถถา’’ติ วตฺวา ปุน เตหิ ตถา วุตฺเต ‘‘อิทํ ชานิตุํ น ครุ, เอตํ อุสฺสีสก’’นฺติ วตฺวา ‘‘อญฺญํ วเทถา’’ติ อาห. เทว, ‘‘สหสฺสถามธนุํ อาโรเปตุํ สมตฺถสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ เตน วุตฺตนฺติ. ‘‘เตน หิ อาหรถ น’’นฺติ อาหราเปตฺวา โส ธนุํ ปลฺลงฺเก ยถานิสินฺโนว [Pg.51] อิตฺถีนํ กปฺปาสโผฏนธนุํ วิย อาโรเปตฺวา ‘‘อญฺญํ วเทถา’’ติ อาห. ‘‘เทว, โสฬส มหานิธี นีหริตุํ สมตฺถสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ เตน วุตฺตนฺติ. ‘‘เตสํ กิญฺจิ อุทฺทานํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ นํ กเถถา’’ติ อาห. เต ‘‘สูริยุคฺคมเน นิธี’’ติ อุทฺทานํ กถยึสุ. ตสฺส ตํ สุณนฺตสฺเสว คคนตเล ปุณฺณจนฺโท วิย โส อตฺโถ ปากโฏ อโหสิ.

He took her hand and climbed onto the great platform. Seated on the royal couch under a lofty white parasol, he summoned the ministers and asked, "Well, did the king give any advice before his death?" When they replied, "Yes, lord," he said, "Then speak it." The ministers said, "The king declared, 'Give the kingdom to one who can appease Queen Sīvalī.'" He replied, "Queen Sīvalī came and offered her hand, so she is already appeased. Speak another." The ministers said, "The king declared, 'Give the kingdom to one who can identify the head of the four-cornered couch.'" The king thought, "This is difficult to know, but it can be discerned by a stratagem." He drew out a golden pin from his head and placed it in Queen Sīvalī’s hand, saying, "Place this." She took it and placed it at the head of the couch. Some also say, "He gave her a sword." By this sign, he knew, "This is the head." Pretending not to hear their words, he asked, "What are you saying?" When they repeated it, he replied, "This is not difficult to know—this is the head." Then he said, "Speak another." The ministers said, "The king declared, 'Give the kingdom to one who can string the bow of a thousand strengths.'" "Then bring it to me," he said. When it was brought, he strung the bow while still seated on the couch, as a woman strings a cotton-carding bow, and said, "Speak another." The ministers said, "The king declared, 'Give the kingdom to one who can bring forth the sixteen great treasures.'" "Is there any summary of them?" he asked. When they replied, "Yes, lord," he said, "Then recite it." They recited the summary: "The treasures at sunrise." As he listened, the meaning became as clear to him as the full moon in the sky.

อถ เน ราชา อาห – ‘‘อชฺช, ภเณ, เวลา นตฺถิ, สฺเว นิธี คณฺหิสฺสามี’’ติ. โส ปุนทิวเส อมจฺเจ สนฺนิปาเตตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘ตุมฺหากํ ราชา ปจฺเจกพุทฺเธ โภเชสี’’ติ? ‘‘อาม, เทวา’’ติ. โส จินฺเตสิ ‘‘สูริโยติ นายํ สูริโย, สูริยสทิสตฺตา ปน ปจฺเจกพุทฺธา สูริยา นาม, เตสํ ปจฺจุคฺคมนฏฺฐาเน นิธินา ภวิตพฺพ’’นฺติ. ตโต ราชา ‘‘เตสุ ปจฺเจกพุทฺเธสุ อาคจฺฉนฺเตสุ ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺโต กตรํ ฐานํ คจฺฉตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกฏฺฐานํ นาม เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘ตํ ฐานํ ขณิตฺวา นิธึ นีหรถา’’ติ นิธึ นีหราเปสิ. ‘‘คมนกาเล อนุคจฺฉนฺโต กตฺถ ฐตฺวา อุยฺโยเชสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกฏฺฐาเน นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘ตโตปิ นิธึ นีหรถา’’ติ นิธึ นีหราเปสิ. อถ มหาชนา อุกฺกุฏฺฐิสหสฺสานิ ปวตฺเตนฺตา ‘‘สูริยุคฺคมเน นิธี’’ติ วุตฺตตฺตา สูริยุคฺคมนทิสายํ ขณนฺตา วิจรึสุ. อโถ ‘‘โอกฺกมเน นิธี’’ติ วุตฺตตฺตา สูริยตฺถงฺคมนทิสายํ ขณนฺตา วิจรึสุ. ‘‘อิทํ ปน ธนํ อิเธว โหติ, อโห อจฺฉริย’’นฺติ ปีติโสมนสฺสํ ปวตฺตยึสุ. อนฺโตนิธีติ ราชเคเห มหาทฺวารสฺส อนฺโตอุมฺมารา นิธึ นีหราเปสิ. พหิ นิธีติ พหิอุมฺมารา นิธึ นีหราเปสิ. น อนฺโต น พหิ นิธีติ เหฏฺฐาอุมฺมารโต นิธึ นีหราเปสิ. อาโรหเน นิธีติ มงฺคลหตฺถึ อาโรหนกาเล สุวณฺณนิสฺเสณิยา อตฺถรณฏฺฐานโต นิธึ นีหราเปสิ. อโถ โอโรหเน นิธีติ หตฺถิกฺขนฺธโต โอโรหนฏฺฐานโต นิธึ นีหราเปสิ. จตูสุ มหาสาเลสูติ ภูมิยํ กตอุปฏฺฐานฏฺฐาเน สิริสยนสฺส จตฺตาโร มญฺจปาทา สาลมยา, เตสํ เหฏฺฐา จตสฺโส นิธิกุมฺภิโย นีหราเปสิ. สมนฺตาโยชเน นิธีติ โยชนํ นาม รถยุคปมาณํ, สิริสยนสฺส สมนฺตา รถยุคปฺปมาณโต นิธึ นีหราเปสิ. ทนฺตคฺเคสุ มหานิธีติ มงฺคลหตฺถิฏฺฐาเน ตสฺส ทฺวินฺนํ ทนฺตานํ อภิมุขฏฺฐานโต [Pg.52] นิธึ นีหราเปสิ. วาลคฺเคสูติ มงฺคลหตฺถิฏฺฐาเน ตสฺส วาลธิสมฺมุขฏฺฐานโต นิธึ นีหราเปสิ. เกปุเกติ เกปุกํ วุจฺจติ อุทกํ, มงฺคลโปกฺขรณิโต อุทกํ นีหราเปตฺวา นิธึ ทสฺเสสิ. รุกฺขคฺเคสุ มหานิธีติ อุยฺยาเน มหาสาลรุกฺขมูเล ฐิตมชฺฌนฺหิกสมเย ปริมณฺฑลาย รุกฺขจฺฉายาย อนฺโต นิธึ นีหราเปสิ. เอวํ โสฬส มหานิธโย นีหราเปตฺวา ‘‘อญฺญํ กิญฺจิ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘นตฺถิ เทวา’’ติ วทึสุ. มหาชโน หฏฺฐตุฏฺโฐ อโหสิ.

Then the king said to them, "Sirs, there is no time today; tomorrow I shall take the treasures." The next day, having assembled his ministers, he asked, "Did your king feed the Paccekabuddhas?" "Yes, lord." He thought, "'Sun' does not mean this sun, but because they are like the sun, the Paccekabuddhas are called 'suns'; a treasure must be at the place where they are met on arrival." Then the king asked, "When going to meet those Paccekabuddhas upon their arrival, to which place does he go?" When told, "To such and such a place, lord," he said, "Dig up that place and bring forth the treasure," and had the treasure brought forth. "At the time of their departure, following them, where does he stand to send them off?" he asked. When told, "At such and such a place," he said, "Bring forth the treasure from there too," and had the treasure brought forth. Then the great multitude, raising thousands of shouts of joy, because it was said, "The treasure at sunrise," went about digging in the direction of the sunrise. And because it was said, "The treasure at the setting," they went about digging in the direction of the sunset. "This wealth is right here, how wonderful!" they exclaimed, filled with joy and happiness. For 'the treasure within,' he had the treasure brought forth from inside the threshold of the palace's great door. For 'the treasure without,' he had the treasure brought forth from outside the threshold. For 'the treasure neither within nor without,' he had the treasure brought forth from beneath the threshold. For 'the treasure at mounting,' he had the treasure brought forth from the place where the golden ladder was laid for mounting the state elephant. For 'the treasure at dismounting,' he had the treasure brought forth from the place of dismounting from the elephant's back. For 'at the four great sal trees,' at the place of attendance prepared on the ground, the four legs of the glorious couch were made of sal wood, and from beneath them, he had four treasure pots brought forth. For 'the treasure within a yojana all around'—a yojana being the measure of a chariot's yoke—he had the treasure brought forth from a distance of a chariot's yoke all around the glorious couch. For 'the great treasure at the tusk-tips,' at the place where the state elephant stood, he had the treasure brought forth from the location in front of its two tusks. For 'at the tail-tips,' at the place where the state elephant stood, he had the treasure brought forth from the location in front of its tail. For 'at Kepuka'—'kepuka' means water—he had the water drawn from the state pond and revealed the treasure. For 'the great treasure at the tree-tops,' in the park, at the foot of a great sal tree, at midday, he had the treasure brought forth from within the tree's perfectly round shadow. Thus, having had the sixteen great treasures brought forth, he asked, "Is there anything else?" "There is not, lord," they said. The great multitude was delighted and joyful.

อถ ราชา ‘‘อิทํ ธนํ ทานมุเข วิกิริสฺสามี’’ติ นครมชฺเฌ เจว จตูสุ นครทฺวาเรสุ จาติ ปญฺจสุ ฐาเนสุ ปญฺจ ทานสาลาโย การาเปตฺวา มหาทานํ ปฏฺฐเปสิ, กาลจมฺปานครโต อตฺตโน มาตรญฺจ พฺราหฺมณญฺจ ปกฺโกสาเปตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ อกาสิ. ตสฺส ตรุณรชฺเชเยว สกลํ วิเทหรฏฺฐํ ‘‘อริฏฺฐชนกรญฺโญ กิร ปุตฺโต มหาชนโก นาม ราชา รชฺชํ กาเรติ, โส กิร ปณฺฑิโต อุปายกุสโล, ปสฺสิสฺสาม น’’นฺติ ทสฺสนตฺถาย สงฺขุภิตํ อโหสิ. ตโต ตโต พหุํ ปณฺณาการํ คเหตฺวา อาคมึสุ, นาคราปิ มหาฉณํ สชฺชยึสุ. ราชนิเวสเน อตฺถรณาทีนิ สนฺถริตฺวา คนฺธทามมาลาทามาทีนิ โอสาเรตฺวา วิปฺปกิณฺณลาชากุสุมวาสธูมคนฺธาการํ กาเรตฺวา นานปฺปการํ ปานโภชนํ อุปฏฺฐาเปสุํ. รญฺโญ ปณฺณาการตฺถาย รชตสุวณฺณภาชนาทีสุ อเนกปฺปการานิ ขาทนียโภชนียมธุผาณิตผลาทีนิ คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. เอกโต อมจฺจมณฺฑลํ นิสีทิ, เอกโต พฺราหฺมณคโณ, เอกโต เสฏฺฐิอาทโย นิสีทึสุ, เอกโต อุตฺตมรูปธรา นาฏกิตฺถิโย นิสีทึสุ, พฺราหฺมณาปิ โสตฺถิกาเรน มุขมงฺคลิกานิ กเถนฺติ, นจฺจคีตาทีสุ กุสลา นจฺจคีตาทีนิ ปวตฺตยึสุ, อเนกสตานิ ตูริยานิ ปวชฺชึสู. ตทา ราชนิเวสนํ ยุคนฺธรวาตเวเคน ปหฏา สาครกุจฺฉิ วิย เอกนินฺนาทํ อโหสิ. โอโลกิโตโลกิตฏฺฐานํ กมฺปติ.

Then the king thought, "I will scatter this wealth at the forefront of giving," and had five alms halls built—one in the center of the city and one at each of the four city gates—and established a great distribution of alms. He summoned his mother and the brahmin from the city of Kālacampā and paid them great honor. In the early days of his reign, the entire kingdom of Videha became stirred up, thinking, "It is said that King Ariṭṭhajanaka's son, named Mahājanaka, is ruling the kingdom. He is said to be wise and skillful in means—let us go see him." So they came from all directions, bringing many gifts. The citizens, too, prepared a great festival. In the royal residence, they spread out carpets and the like, hung garlands of fragrant flowers, and scattered parched rice, flowers, perfumes, and incense, creating a fragrant atmosphere. They set out various kinds of drinks and food. As gifts for the king, they took many varieties of hard and soft foods, honey, molasses, fruits, and more in silver and golden vessels, and stood surrounding him here and there. On one side sat the council of ministers, on another the assembly of brahmins, on another the wealthy merchants and others, and on yet another the dancing women of most excellent form. The brahmins recited auspicious blessings for his welfare, those skilled in dancing and singing performed dances and songs, and hundreds of musical instruments sounded forth. At that time, the royal residence became a single roar, like the heart of the ocean struck by the force of a wind from Mount Yugandhara. Every place one looked trembled.

อถ มหาสตฺโต เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา ราชาสเน นิสินฺโนว สกฺกสิริสทิสํ มหนฺตํ สิริวิลาสํ โอโลเกตฺวา อตฺตโน มหาสมุทฺเท กตวายามํ อนุสฺสริ. ตสฺส ‘‘วีริยํ นาม กตฺตพฺพยุตฺตกํ, สจาหํ มหาสมุทฺเท [Pg.53] วีริยํ นากริสฺสํ, น อิมํ สมฺปตฺตึ อลภิสฺส’’นฺติ ตํ วายามํ อนุสฺสรนฺตสฺส ปีติ อุปฺปชฺชิ. โส ปีติเวเคน อุทานํ อุทาเนนฺโต อาห –

Then the Great Being, seated upon the royal throne beneath the white parasol, beheld the great splendor resembling Sakka’s glory and recollected his own exertion in the great ocean. As he reflected on that exertion, thinking, “Indeed, effort is what ought to be undertaken. Had I not made an effort in the great ocean, I would not have obtained this fortune,” joy arose in him. Overcome by the force of joy, he uttered this inspired utterance:

๑๓๓.

133.

‘‘อาสีเสเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ.

A person should indeed hope, a wise one should not despair; I see myself, just as I wished, so it has become.

๑๓๔.

134.

‘‘อาสีเสเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ, อุทกา ถลมุพฺภตํ.

A person should indeed hope, a wise one should not despair; I see myself lifted from the water onto dry land.

๑๓๕.

135.

‘‘วายเมเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ.

A person should indeed strive, a wise one should not despair; I see myself, just as I wished, so it has become.

๑๓๖.

136.

‘‘วายเมเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ, อุทกา ถลมุพฺภตํ.

A person should indeed strive, a wise one should not despair; I see myself lifted from the water onto dry land.

๑๓๗.

137.

‘‘ทุกฺขูปนีโตปิ นโร สปญฺโญ, อาสํ น ฉินฺเทยฺย สุขาคมาย;

พหู หิ ผสฺสา อหิตา หิตา จ, อวิตกฺกิตา มจฺจุมุปพฺพชนฺติ.

Even a wise person afflicted by suffering should not sever hope for the arrival of happiness; for many are the contacts, both harmful and beneficial. Those who do not reflect go towards death.

๑๓๘.

138.

‘‘อจินฺติตมฺปิ ภวติ, จินฺติตมฺปิ วินสฺสติ;

น หิ จินฺตามยา โภคา, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา’’ติ.

The unthought-of may come to be, and the thought-of may perish; for possessions are not born of mere thinking, for a woman or for a man.

ตตฺถ อาสีเสเถวาติ อาสาเฉทกมฺมํ อกตฺวา อตฺตโน กมฺมํ อาสํ กโรเถว. น นิพฺพินฺเทยฺยาติ วีริยํ กโรนฺโต น นิพฺพินฺเทยฺย น อลเสยฺย. ยถา อิจฺฉินฺติ ยถา ราชภาวํ อิจฺฉึ, ตเถว ราชา ชาโตมฺหิ. อุพฺภตนฺติ นีหฏํ. ทุกฺขูปนีโตติ กายิกเจตสิกทุกฺเขน ผุฏฺโฐปีติ อตฺโถ. อหิตา หิตา จาติ ทุกฺขผสฺสา อหิตา, สุขผสฺสา หิตา. อวิตกฺกิตาติ อวิตกฺกิตาโร อจินฺติตาโร. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เตสุ ผสฺเสสุ อหิตผสฺเสน ผุฏฺฐา สตฺตา ‘‘หิตผสฺโสปิ อตฺถีติ วีริยํ กโรนฺตา ตํ ปาปุณนฺตี’’ติ อจินฺเตตฺวา วีริยํ น กโรนฺติ, เต อิมสฺส อตฺถสฺส อวิตกฺกิตาโร หิตผสฺสํ อลภิตฺวาว มจฺจุมุปพฺพชนฺติ มรณํ ปาปุณนฺติ, ตสฺมา วีริยํ กตฺตพฺพเมวาติ.

Herein, 'should indeed hope' means that without performing an act that severs hope, one should place hope in one's own kamma. 'Should not despair' means that while making an effort, one should not despair or become lazy. 'As I wished' means: just as I wished for the state of kingship, so I have become a king. 'Lifted up' means brought out. 'Afflicted by suffering' means even when touched by physical and mental suffering. 'Harmful and beneficial' means painful contacts are harmful, and pleasant contacts are beneficial. 'Avitakkitā' means those who do not reflect, those who do not think. This is what is said: among those contacts, beings touched by a harmful contact, without thinking, 'A beneficial contact also exists, and by making an effort one can attain it,' do not make an effort. They, not reflecting on this matter, without having obtained the beneficial contact, go towards death, they reach death. Therefore, effort must indeed be made.

อจินฺติตมฺปีติ [Pg.54] อิเมสํ สตฺตานํ อจินฺติตมฺปิ โหติ, จินฺติตมฺปิ วินสฺสติ. มยาปิ หิ ‘‘อยุชฺฌิตฺวาว รชฺชํ ลภิสฺสามี’’ติ อิทํ อจินฺติตํ, ‘‘สุวณฺณภูมิโต ธนํ อาหริตฺวา ยุชฺฌิตฺวา ปิตุ สนฺตกํ รชฺชํ คณฺหิสฺสามี’’ติ ปน จินฺติตํ, อิทานิ เม จินฺติตํ นฏฺฐํ, อจินฺติตํ ชาตํ. น หิ จินฺตามยา โภคาติ อิเมสํ สตฺตานญฺหิ โภคา จินฺตาย อนิปฺผชฺชนโต จินฺตามยา นาม น โหนฺติ, ตสฺมา วีริยเมว กตฺตพฺพํ. วีริยวโต หิ อจินฺติตมฺปิ โหตีติ.

'Even the unthought-of' means: for these beings, the unthought-of may come to be, and the thought-of may perish. For I, too, did not think, 'I will obtain the kingdom without fighting,' but this unthought-of thing occurred. I did, however, think, 'Having brought wealth from the Golden Land, I will fight and take my father's kingdom.' Now what I thought of has perished, and what was unthought-of has come to be. 'For possessions are not made of thought' means: for these beings, since possessions are not produced by thought, they are not called 'made of thought.' Therefore, effort alone must be made. For one who is diligent, even the unthought-of may come to be.

โส ตโต ปฏฺฐาย ทส ราชธมฺเม อโกเปตฺวา ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรสิ, ปจฺเจกพุทฺเธ จ อุปฏฺฐาสิ. อปรภาเค สีวลิเทวี ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายิ, ‘‘ทีฆาวุกุมาโร’’ติสฺส นามํ กรึสุ. ตสฺส วยปฺปตฺตสฺส ราชา อุปรชฺชํ ทตฺวา สตฺตวสฺสสหสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ. โส เอกทิวสํ อุยฺยานปาเลน ผลาผเลสุ เจว นานาปุปฺเผสุ จ อาภเตสุ ตานิ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ หุตฺวา ตสฺส สมฺมานํ กาเรตฺวา ‘‘สมฺม อุยฺยานปาล, อหํ อุยฺยานํ ปสฺสิสฺสามิ, ตฺวํ อลงฺกโรหิ น’’นฺติ อาห. โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตถา กตฺวา รญฺโญ ปฏิเวเทสิ. โส หตฺถิกฺขนฺธวรคโต มหนฺเตน ปริวาเรน นครา นิกฺขมิตฺวา อุยฺยานทฺวารํ ปาปุณิ. ตตฺร จ ทฺเว อมฺพา อตฺถิ นีโลภาสา. เอโก อผโล, เอโก ผลธโร. โส ปน อติมธุโร, รญฺญา อคฺคผลสฺส อปริภุตฺตตฺตา ตโต โกจิ ผลํ คเหตุํ น อุสฺสหติ. ราชา หตฺถิกฺขนฺธวรคโตว ตโต เอกํ ผลํ คเหตฺวา ปริภุญฺชิ, ตสฺส ตํ ชิวฺหคฺเค ฐปิตมตฺตเมว ทิพฺโพชํ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ‘‘นิวตฺตนกาเล พหู ขาทิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ‘‘รญฺญา อคฺคผลํ ปริภุตฺต’’นฺติ ญตฺวา อุปราชานํ อาทึ กตฺวา อนฺตมโส หตฺถิเมณฺฑอสฺสเมณฺฑาทโยปิ ผลํ คเหตฺวา ปริภุญฺชึสุ. อญฺเญ ผลํ อลภนฺตา ทณฺเฑหิ สาขํ ภินฺทิตฺวา นิปณฺณมกํสุ. รุกฺโข โอภคฺควิภคฺโค อฏฺฐาสิ, อิตโร ปน มณิปพฺพโต วิย วิลาสมาโน ฐิโต.

From that time onward, without violating the ten royal virtues, he ruled the kingdom righteously and justly, and he also attended to the Paccekabuddhas. Later, Queen Sīvali gave birth to a son endowed with the marks of good fortune and merit, and they named him Prince Dīghāvu. When he came of age, the king gave him the viceroyalty and ruled for seven thousand years. One day, the king, pleased upon seeing the various fruits and flowers brought by the park-keeper, honored him and said, 'Good park-keeper, I wish to see the park. You must prepare it for us.' The park-keeper agreed, saying, 'Very well, Your Majesty,' and after doing so, he informed the king. The king, mounted on a splendid elephant, left the city with a large retinue and arrived at the park gate. There stood two mango trees of a dark lustre. One was fruitless, the other bore fruit. The fruit was exceedingly sweet, but since the king had not yet eaten the first fruit, no one dared to take any. The king, still seated on the splendid elephant, plucked one fruit and ate it. The moment it touched his tongue, it presented itself like divine ambrosia. He thought, 'I shall eat many more on my return.' But when they learned that the king had eaten the first fruit, starting with the viceroy down to the elephant and horse keepers, they all took fruits and ate them. Others who could not get any fruit broke the branches with sticks and stripped them bare. The tree stood shattered and broken, while the other stood radiant like a jeweled mountain.

ราชา อุยฺยานา นิกฺขนฺโต ตํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ กิ’’นฺติ อมจฺเจ ปุจฺฉติ. ‘‘เทเวน อคฺคผลํ ปริภุตฺตนฺติ มหาชเนน วิลุมฺปิโต เทวา’’ติ อาหํสุ. ‘‘กึ นุ โข ภเณ, อิมสฺส ปน เนว ปตฺตํ, น วณฺโณ ขีโณ’’ติ? ‘‘นิปฺผลตาย น ขีโณ, เทวา’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา สํเวคํ ปฏิลภิตฺวา [Pg.55] ‘‘อยํ รุกฺโข นิปฺผลตาย นีโลภาโส ฐิโต, อยํ ปน สผลตาย โอภคฺควิภคฺโค ฐิโต. อิทมฺปิ รชฺชํ สผลรุกฺขสทิสํ, ปพฺพชฺชา ปน นิปฺผลรุกฺขสทิสา. สกิญฺจนสฺเสว ภยํ, นากิญฺจนสฺส. ตสฺมา อหํ ผลรุกฺโข วิย อหุตฺวา นิปฺผลรุกฺขสทิโส ภวิสฺสามิ, อิมํ สมฺปตฺตึ จชิตฺวา นิกฺขมฺม ปพฺพชิสฺสามี’’ติ ทฬฺหํ สมาทานํ กตฺวา มนํ อธิฏฺฐหิตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาททฺวาเร ฐิโตว เสนาปตึ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘มหาเสนาปติ, อชฺช เม ปฏฺฐาย ภตฺตหารกญฺเจว มุโขทกทนฺตกฏฺฐทายกญฺจ เอกํ อุปฏฺฐากํ ฐเปตฺวา อญฺเญ มํ ทฏฺฐุํ มา ลภนฺตุ, โปราณกวินิจฺฉยามจฺเจ คเหตฺวา รชฺชํ อนุสาสถ, อหํ อิโต ปฏฺฐาย อุปริปาสาทตเล สมณธมฺมํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ปาสาทมารุยฺห เอกโกว สมณธมฺมํ อกาสิ. เอวํ คเต กาเล มหาชโน ราชงฺคเณ สนฺนิปติตฺวา มหาสตฺตํ อทิสฺวา ‘‘น โน ราชา โปราณโก วิย โหตี’’ติ วตฺวา คาถาทฺวยมาห –

The king, coming out of the park, saw it and asked his ministers, 'What is this?' They replied, 'Because the first fruit was eaten by Your Majesty, it has been plundered by the great populace, sire.' 'But why, sirs, are neither its leaves nor its color faded?' 'It is not faded because it is fruitless, sire.' Hearing this, the king felt a sense of spiritual urgency and thought, 'This tree stands with a dark lustre because it is fruitless, while that one stands broken and shattered because it bore fruit. This kingdom, too, is like the fruitful tree, but the life of renunciation is like the fruitless tree. There is fear only for one with possessions, not for one with nothing. Therefore, I will not be like the fruitful tree, but will become like the fruitless tree; I will renounce this prosperity, go forth, and live the homeless life.' Having made a firm resolution and determined in his mind, he entered the city and, standing at the palace gate, summoned the commander-in-chief and said, 'Great commander, from this day forward, appoint a single attendant to bring my food and to give me water for the face and tooth-wood, and let no others be allowed to see me. Take the ministers of justice of old and govern the kingdom. From now on, I will practice the duties of an ascetic on the upper terrace of the palace.' Having said this, he ascended the palace and alone performed the duties of an ascetic. As time passed in this way, the great populace gathered in the royal courtyard and, not seeing the great being, said, 'Our king is not as he was of old,' and spoke these two verses:

๑๓๙.

139.

‘‘อโปราณํ วต โภ ราชา, สพฺพภุมฺโม ทิสมฺปติ;

นชฺช นจฺเจ นิสาเมติ, น คีเต กุรุเต มโน.

Alas, the king is not as he was before, the lord of all the earth, the ruler of the quarters; today he does not listen to dancing, nor does he set his mind on singing.

๑๔๐.

140.

‘‘น มิเค นปิ อุยฺยาเน, นปิ หํเส อุทิกฺขติ;

มูโคว ตุณฺหิมาสีโน, น อตฺถมนุสาสตี’’ติ.

He does not look upon the deer, nor the park, nor the swans; like a mute he sits in silence, giving no instruction on any matter.

ตตฺถ มิเคติ สพฺพสงฺคาหิกวจนํ, ปุพฺเพ หตฺถี ยุชฺฌาเปติ, เมณฺเฑ ยุชฺฌาเปติ, อชฺช เตปิ น โอโลเกตีติ อตฺโถ. อุยฺยาเนติ อุยฺยานกีฬมฺปิ นานุโภติ. หํเสติ ปญฺจปทุมสญฺฉนฺนาสุ อุยฺยานโปกฺขรณีสุ หํสคณํ น โอโลเกติ. มูโควาติ ภตฺตหารกญฺจ อุปฏฺฐากญฺจ ปุจฺฉึสุ ‘‘โภ ราชา, ตุมฺเหหิ สทฺธึ กิญฺจิ อตฺถํ มนฺเตตี’’ติ. เต ‘‘น มนฺเตตี’’ติ วทึสุ. ตสฺมา เอวมาหํสุ.

Herein, 'miga' is an all-encompassing term; formerly, he would make elephants fight and make rams fight, but today he does not even look at them—this is the meaning. 'Park' means he does not enjoy the sport of the park. 'Swans' means he does not look at the flocks of swans in the park's ponds covered with lotuses. 'Like a mute' means they asked the food-bearer and the attendant, 'Sirs, does the king discuss any matter with you?' They replied, 'He does not discuss.' Therefore, they spoke thus.

ราชา กาเมสุ อนลฺลียนฺเตน วิเวกนินฺเนน จิตฺเตน อตฺตโน กุลูปกปจฺเจกพุทฺเธ อนุสฺสริตฺวา ‘‘โก นุ โข เม เตสํ สีลาทิคุณยุตฺตานํ อกิญฺจนานํ วสนฏฺฐานํ อาจิกฺขิสฺสตี’’ติ ตีหิ คาถาหิ อุทานํ อุทาเนสิ –

The king, with a mind not clinging to sensual pleasures and inclined to seclusion, recollecting the Paccekabuddhas who frequented his family, thought, 'Who now will point out to me the dwelling place of those who are endowed with virtues such as morality and are without possessions?' and uttered an inspired utterance in these three verses:

๑๔๑.

141.

‘‘สุขกามา รโหสีลา, วธพนฺธา อุปารตา;

กสฺส นุ อชฺช อาราเม, ทหรา วุทฺธา จ อจฺฉเร.

Desirous of happiness, virtuous in seclusion, abstaining from killing and binding; in whose park today do the young and the old now dwell?

๑๔๒.

142.

‘‘อติกฺกนฺตวนถา [Pg.56] ธีรา, นโม เตสํ มเหสินํ;

เย อุสฺสุกมฺหิ โลกมฺหิ, วิหรนฺติ มนุสฺสุกา.

The wise who have passed beyond craving, homage to those great seers; who in this world of striving, dwell without striving.

๑๔๓.

143.

‘‘เต เฉตฺวา มจฺจุโน ชาลํ, ตตํ มายาวิโน ทฬฺหํ;

ฉินฺนาลยตฺตา คจฺฉนฺติ, โก เตสํ คติมาปเย’’ติ.

Having cut the net of Death, spread taut and strong by the Deceiver, they go with attachments severed—who can ascertain their destination?

ตตฺถ สุขกามาติ นิพฺพานสุขกามา. รโหสีลาติ ปฏิจฺฉนฺนสีลา น อตฺตโน คุณปฺปกาสนา. ทหรา วุฑฺฒา จาติ ทหรา เจว มหลฺลกา จ. อจฺฉเรติ วสนฺติ.

Here, ‘those who desire happiness’ means those who desire the happiness of Nibbāna. ‘Secluded in virtue’ means those whose virtue is hidden, not proclaiming their own qualities. ‘Young and old’ means both the young and the old. ‘Acchare’ means they dwell.

ตสฺเสวํ เตสํ คุเณ อนุสฺสรนฺตสฺส มหตี ปีติ อุปฺปชฺชิ. อถ มหาสตฺโต ปลฺลงฺกโต อุฏฺฐาย อุตฺตรสีหปญฺชรํ วิวริตฺวา อุตฺตรทิสาภิมุโข สิรสิ อญฺชลึ ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตา ปจฺเจกพุทฺธา’’ติ นมสฺสมาโน ‘‘อติกฺกนฺตวนถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อติกฺกนฺตวนถาติ ปหีนตณฺหา. มเหสินนฺติ มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทโย คุเณ เอสิตฺวา ฐิตานํ. อุสฺสุกมฺหีติ ราคาทีหิ อุสฺสุกฺกํ อาปนฺเน โลกสฺมึ. มจฺจุโน ชาลนฺติ กิเลสมาเรน ปสาริตํ ตณฺหาชาลํ. ตตํ มายาวิโนติ อติมายาวิโน. โก เตสํ คติมาปเยติ โก มํ เตสํ ปจฺเจกพุทฺธานํ นิวาสฏฺฐานํ ปาเปยฺย, คเหตฺวา คจฺเฉยฺยาติ อตฺโถ.

As he thus recollected their virtues, great joy arose in him. Then the great being, rising from his couch, opened the northern lion-window, faced the northern direction, placed his joined hands on his head in reverence, and, paying homage with the thought, “The Paccekabuddhas are endowed with such virtues,” he spoke the verses beginning with “Those who have crossed beyond craving.” Here, ‘crossed beyond craving’ means having abandoned craving. ‘Great seers’ refers to those who have sought and abide in great virtues such as the aggregates of moral conduct. ‘In this agitated world’ means in a world subject to agitation by lust and other defilements. ‘Death's net’ is the net of craving spread by Māra of the defilements. ‘Of the deceiver’ means of the supreme deceiver. ‘Who can trace their path?’ means, who could lead me to their dwelling place and take me there?

ตสฺส ปาสาเทเยว สมณธมฺมํ กโรนฺตสฺส จตฺตาโร มาสา อตีตา. อถสฺส อติวิย ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ นมิ, อคารํ โลกนฺตริกนิรโย วิย ขายิ, ตโย ภวา อาทิตฺตา วิย อุปฏฺฐหึสุ. โส ปพฺพชฺชาภิมุเขน จิตฺเตน ‘‘กทา นุ โข อิมํ สกฺกภวนํ วิย อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ มิถิลํ ปหาย หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ปพฺพชิตเวสคหณกาโล มยฺหํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา มิถิลวณฺณนํ นาม อารภิ –

While he was performing the duties of a recluse right there in his palace, four months passed. Then his mind inclined exceedingly towards ordination. The household life appeared to him like the intermundane hell, and the three existences presented themselves as if ablaze. With his mind inclining towards ordination, he thought, “When will the time come for me to abandon this Mithilā, adorned and prepared like Sakka's abode, and enter the Himalayas, assuming the ascetic's garb?” Reflecting thus, he began the description of Mithilā:

๑๔๔.

144.

‘‘กทาหํ [Pg.57] มิถิลํ ผีตํ, วิภตฺตํ ภาคโส มิตํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I leave prosperous Mithilā, divided into measured portions, and go forth to homelessness—when will that be?”

๑๔๕.

145.

‘‘กทาหํ มิถิลํ ผีตํ, วิสาลํ สพฺพโตปภํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I, leaving flourishing Mithilā, vast and splendid in every way, go forth to homelessness? When will that time come?”

๑๔๖.

146.

‘‘กทาหํ มิถิลํ ผีตํ, พหุปาการโตรณํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I leave prosperous Mithilā, with many ramparts and archways, and go forth to homelessness? When, pray, will that be?”

๑๔๗.

147.

‘‘กทาหํ มิถิลํ ผีตํ, ทฬฺหมฏฺฏาลโกฏฺฐกํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I leave prosperous Mithilā, with its strong watchtowers and gatehouses, and go forth to homelessness—when will that time come?”

๑๔๘.

148.

‘‘กทาหํ มิถิลํ ผีตํ, สุวิภตฺตํ มหาปถํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I abandon flourishing Mithilā, with its well-divided great roads, and go forth to homelessness? When will that be?”

๑๔๙.

149.

‘‘กทาหํ มิถิลํ ผีตํ, สุวิภตฺตนฺตราปณํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I, having left flourishing Mithilā, with its well-arranged inner marketplaces, go forth to homelessness? When will that time come?”

๑๕๐.

150.

‘‘กทาหํ มิถิลํ ผีตํ, ควาสฺสรถปีฬิตํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I leave prosperous Mithilā, thronged with cattle, horses, and chariots, and go forth to homelessness? When will that be?”

๑๕๑.

151.

‘‘กทาหํ มิถิลํ ผีตํ, อารามวนมาลินึ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I leave prosperous Mithilā, adorned with parks and groves, and go forth to homelessness? When will that be?”

๑๕๒.

152.

‘‘กทาหํ มิถิลํ ผีตํ, อุยฺยานวนมาลินึ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I leave prosperous Mithilā, adorned with gardens and groves, and go forth to homelessness? When will that be?”

๑๕๓.

153.

‘‘กทาหํ มิถิลํ ผีตํ, ปาสาทวนมาลินึ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I leave prosperous Mithilā, adorned with palaces and groves, and go forth to homelessness? When will that be?”

๑๕๔.

154.

‘‘กทาหํ มิถิลํ ผีตํ, ติปุรํ ราชพนฺธุนึ;

มาปิตํ โสมนสฺเสน, เวเทเหน ยสสฺสินา;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning prosperous Mithilā, the three-walled royal dwelling, built with joy by the glorious Videha, go forth? When will that be?”

๑๕๕.

155.

‘‘กทาหํ เวเทเห ผีเต, นิจิเต ธมฺมรกฺขิเต;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning prosperous Videha, crowded and protected by the Dhamma, go forth? When will that be?”

๑๕๖.

156.

‘‘กทาหํ เวเทเห ผีเต, อเชยฺเย ธมฺมรกฺขิเต;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning prosperous Videha, invincible and protected by the Dhamma, go forth? When will that be?”

๑๕๗.

157.

‘‘กทาหํ [Pg.58] อนฺเตปุรํ รมฺมํ, วิภตฺตํ ภาคโส มิตํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning the delightful inner palace, well-arranged, divided into portions, and measured out, go forth? When will that be?”

๑๕๘.

158.

‘‘กทาหํ อนฺเตปุรํ รมฺมํ, สุธามตฺติกเลปนํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning the delightful inner palace, plastered with stucco and clay, go forth? When will that be?”

๑๕๙.

159.

‘‘กทาหํ อนฺเตปุรํ รมฺมํ, สุจิคนฺธํ มโนรมํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning the delightful inner palace, purely fragrant and charming, go forth? When will that be?”

๑๖๐.

160.

‘‘กทาหํ กูฏาคาเร จ, วิภตฺเต ภาคโส มิเต;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning the peaked houses, divided and measured out in portions, go forth? When will that be?”

๑๖๑.

161.

‘‘กทาหํ กูฏาคาเร จ, สุธามตฺติกเลปเน;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning the peaked houses, plastered with stucco and clay, go forth? When will that be?”

๑๖๒.

162.

‘‘กทาหํ กูฏาคาเร จ, สุจิคนฺเธ มโนรเม;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning the peaked houses, purely fragrant and charming, go forth? When will that be?”

๑๖๓.

163.

‘‘กทาหํ กูฏาคาเร จ, ลิตฺเต จนฺทนโผสิเต;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning the peaked houses, smeared and sprinkled with sandalwood, go forth? When will that be?”

๑๖๔.

164.

‘‘กทาหํ โสณฺณปลฺลงฺเก, โคนเก จิตฺตสนฺถเต;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning golden couches spread with colorful woolen covers, go forth? When will that be?”

๑๖๕.

165.

‘‘กทาหํ มณิปลฺลงฺเก, โคนเก จิตฺตสนฺถเต;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning jeweled couches spread with colorful woolen covers, go forth? When will that be?”

๑๖๖.

166.

‘‘กทาหํ กปฺปาสโกเสยฺยํ, โขมโกฏุมฺพรานิ จ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning cotton and silk garments, linen and bark cloths, go forth? When will that be?”

๑๖๗.

167.

‘‘กทาหํ โปกฺขรณี รมฺมา, จกฺกวากปกูชิตา;

มนฺทาลเกหิ สญฺฉนฺนา, ปทุมุปฺปลเกหิ จ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When shall I, abandoning the lovely ponds, resounding with the cries of ruddy geese, covered with mandāraka flowers, lotuses, and water lilies, go forth? When will that be?”

๑๖๘.

168.

‘‘กทาหํ หตฺถิคุมฺเพ จ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;

สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค, เหมกปฺปนวาสเส.

“When shall I, abandoning the elephant herds, adorned with all ornaments, the elephants with golden trappings and golden cloths,”

๑๖๙.

169.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, โตมรงฺกุสปาณิภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“mounted by village chiefs with spears and goads in hand, go forth? When will that be?”

๑๗๐.

170.

‘‘กทาหํ อสฺสคุมฺเพ จ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;

อาชานีเยว ชาติยา, สินฺธเว สีฆวาหเน.

“When shall I, abandoning the horse herds, adorned with all ornaments, noble-born Sindh horses, swift-running,”

๑๗๑.

171.

‘‘อารูฬฺเห [Pg.59] คามณีเยหิ, อิลฺลิยาจาปธาริภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by village chiefs bearing short swords and bows, go forth? When will that be?

๑๗๒.

172.

‘‘กทาหํ รถเสนิโย, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต.

When shall I, abandoning the chariot forces, well-equipped, with banners raised aloft, like leopards or tigers, adorned with every ornament,

๑๗๓.

173.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by village chiefs with bows in hand and clad in armor, go forth? When will that be?

๑๗๔.

174.

‘‘กทาหํ โสวณฺณรเถ, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต.

When shall I, abandoning golden chariots, well-equipped, with banners raised aloft, like leopards or tigers, adorned with every ornament,

๑๗๕.

175.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by village chiefs with bows in hand and clad in armor, go forth? When will that be?

๑๗๖.

176.

‘‘กทาหํ สชฺฌุรเถ จ, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต.

When shall I, abandoning silver chariots, well-equipped, with banners raised aloft, like leopards or tigers, adorned with every ornament,

๑๗๗.

177.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by village chiefs with bows in hand and clad in armor, go forth? When will that be?

๑๗๘.

178.

‘‘กทาหํ อสฺสรเถ จ, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต.

When shall I, abandoning horse chariots, well-equipped, with banners raised aloft, like leopards or tigers, adorned with every ornament,

๑๗๙.

179.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by village chiefs with bows in hand and clad in armor, go forth? When will that be?

๑๘๐.

180.

‘‘กทาหํ โอฏฺฐรเถ จ, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต.

When shall I, abandoning camel chariots, well-equipped, with banners raised aloft, like leopards or tigers, adorned with every ornament,

๑๘๑.

181.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by village chiefs with bows in hand and clad in armor, go forth? When will that be?

๑๘๒.

182.

‘‘กทาหํ โคณรเถ จ, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต.

When shall I, abandoning ox-drawn chariots, well-equipped, with banners raised aloft, like leopards or tigers, adorned with every ornament,

๑๘๓.

183.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by village chiefs with bows in hand and clad in armor, go forth? When will that be?

๑๘๔.

184.

‘‘กทาหํ [Pg.60] อชรเถ จ, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต.

When shall I, abandoning goat chariots, well-equipped, with banners raised aloft, like leopards or tigers, adorned with every ornament,

๑๘๕.

185.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by village chiefs with bows in hand and clad in armor, go forth? When will that be?

๑๘๖.

186.

‘‘กทาหํ เมณฺฑรเถ จ, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต.

When shall I, abandoning ram chariots, well-equipped, with banners raised aloft, like leopards or tigers, adorned with every ornament,

๑๘๗.

187.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by village chiefs with bows in hand and clad in armor, go forth? When will that be?

๑๘๘.

188.

‘‘กทาหํ มิครเถ จ, สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ, สพฺพาลงฺการภูสิเต.

When shall I, abandoning deer chariots, well-equipped, with banners raised aloft, like leopards or tigers, adorned with every ornament,

๑๘๙.

189.

‘‘อารูฬฺเห คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by village chiefs with bows in hand and clad in armor, go forth? When will that be?

๑๙๐.

190.

‘‘กทาหํ หตฺถาโรเห จ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;

นีลวมฺมธเร สูเร, โตมรงฺกุสปาณิเน;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning the elephant riders, adorned with all ornaments, the brave ones clad in blue armor, armed with lances and goads, go forth? When will that be?

๑๙๑.

191.

‘‘กทาหํ อสฺสาโรเห จ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;

นีลวมฺมธเร สูเร, อิลฺลิยาจาปธาริเน;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning the horse riders, adorned with all ornaments, the brave ones clad in blue armor, holding short swords and bows, go forth? When will that be?

๑๙๒.

192.

‘‘กทาหํ รถาโรเห จ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;

นีลวมฺมธเร สูเร, จาปหตฺเถ กลาปิเน;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning the chariot riders, adorned with all ornaments, the brave ones clad in blue armor, with bows in hand and bearing quivers, go forth? When will that be?

๑๙๓.

193.

‘‘กทาหํ ธนุคฺคเห จ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;

นีลวมฺมธเร สูเร, จาปหตฺเถ กลาปิเน;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning the archers, adorned with all ornaments, the brave ones clad in blue armor, with bows in hand and bearing quivers, go forth? When will that be?

๑๙๔.

194.

‘‘กทาหํ ราชปุตฺเต จ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;

จิตฺรวมฺมธเร สูเร, กญฺจนาเวฬธาริเน;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning the princes, adorned with all ornaments, the brave ones clad in colorful armor, wearing golden bracelets, go forth? When will that be?

๑๙๕.

195.

‘‘กทาหํ [Pg.61] อริยคเณ จ, วตวนฺเต อลงฺกเต;

หริจนฺทนลิตฺตงฺเค, กาสิกุตฺตมธาริเน;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning the assembly of nobles, endowed with vows, adorned, their bodies anointed with yellow sandalwood, wearing the finest Kasi cloth, go forth? When will that be?

๑๙๖.

196.

‘‘กทาหํ อมจฺจคเณ จ, สพฺพาลงฺการภูสิเต;

ปีตวมฺมธเร สูเร, ปุรโต คจฺฉมาลิเน;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning the assembly of ministers, adorned with all ornaments, the heroes wearing yellow armor, wearing garlands and marching in front, go forth? When will that be?

๑๙๗.

197.

‘‘กทาหํ สตฺตสตา ภริยา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning my seven hundred wives, adorned with every ornament, go forth? When will that be?

๑๙๘.

198.

‘‘กทาหํ สตฺตสตา ภริยา, สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning seven hundred wives, well-proportioned, slender of waist, go forth? When will that be?

๑๙๙.

199.

‘‘กทาหํ สตฺตสตา ภริยา, อสฺสวา ปิยภาณินี;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning my seven hundred wives, obedient and sweet-spoken, go forth? When will that be?

๒๐๐.

200.

‘‘กทาหํ สตปลํ กํสํ, โสวณฺณํ สตราชิกํ;

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When shall I, abandoning the bronze bowl worth a hundred palas and the gold worth a hundred pieces, go forth? When will that be?

๒๐๑.

201.

‘‘กทาสฺสุ มํ หตฺถิคุมฺพา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา.

When will the elephant troops, adorned with all ornaments, elephants with golden girths and golden saddle-cloths,

๒๐๒.

202.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, โตมรงฺกุสปาณิภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains with spears and goads in hand, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๐๓.

203.

‘‘กทาสฺสุ มํ อสฺสคุมฺพา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

อาชานียาว ชาติยา, สินฺธวา สีฆวาหนา.

When will the squadrons of horses, adorned with all ornaments, thoroughbreds of the Sindhu breed, swift-running,

๒๐๔.

204.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, อิลฺลิยาจาปธาริภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains bearing swords and bows, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๐๕.

205.

‘‘กทาสฺสุ มํ รถเสนี, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา;

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา, สพฺพาลงฺการภูสิตา.

When will the chariot forces, armored and with banners raised aloft, adorned with leopard and tiger skins, and decorated with all ornaments,

๒๐๖.

206.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains with bows in hand and clad in armor, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๐๗.

207.

‘‘กทาสฺสุ [Pg.62] มํ โสณฺณรถา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา;

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา, สพฺพาลงฺการภูสิตา.

When will the golden chariots, armored and with banners raised aloft, adorned with leopard and tiger skins, and decorated with all ornaments,

๒๐๘.

208.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains with bows in hand and clad in armor, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๐๙.

209.

‘‘กทาสฺสุ มํ สชฺฌุรถา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา;

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา, สพฺพาลงฺการภูสิตา.

When will the silver chariots, armored and with banners raised aloft, adorned with leopard and tiger skins, and decorated with all ornaments,

๒๑๐.

210.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains with bows in hand and clad in armor, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๑๑.

211.

‘‘กทาสฺสุ มํ อสฺสรถา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา;

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา, สพฺพาลงฺการภูสิตา.

When will the horse-drawn chariots, armored and with banners raised aloft, adorned with leopard and tiger skins, and decorated with all ornaments,

๒๑๒.

212.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains with bows in hand and clad in armor, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๑๓.

213.

‘‘กทาสฺสุ มํ โอฏฺฐรถา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา;

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา, สพฺพาลงฺการภูสิตา.

When will the camel-drawn chariots, armored and with banners raised aloft, adorned with leopard and tiger skins, and decorated with all ornaments,

๒๑๔.

214.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains with bows in hand and clad in armor, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๑๕.

215.

‘‘กทาสฺสุ มํ โคณรถา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา;

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา, สพฺพาลงฺการภูสิตา.

When will the ox-drawn chariots, armored and with banners raised aloft, adorned with leopard and tiger skins, and decorated with all ornaments,

๒๑๖.

216.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains with bows in hand and clad in armor, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๑๗.

217.

‘‘กทาสฺสุ มํ อชรถา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา;

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา, สพฺพาลงฺการภูสิตา.

When will the goat-drawn chariots, armored and with banners raised aloft, adorned with leopard and tiger skins, and decorated with all ornaments,

๒๑๘.

218.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains with bows in hand and clad in armor, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๑๙.

219.

‘‘กทาสฺสุ มํ เมณฺฑรถา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา;

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา, สพฺพาลงฺการภูสิตา.

When will the ram-drawn chariots, armored and with banners raised aloft, adorned with leopard and tiger skins, and decorated with all ornaments,

๒๒๐.

220.

‘‘อารูฬฺหา [Pg.63] คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains with bows in hand and clad in armor, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๒๑.

221.

‘‘กทาสฺสุ มํ มิครถา, สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา;

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา, สพฺพาลงฺการภูสิตา.

When will the deer-drawn chariots, armored and with banners raised aloft, adorned with leopard and tiger skins, and decorated with all ornaments,

๒๒๒.

222.

‘‘อารูฬฺหา คามณีเยหิ, จาปหตฺเถหิ วมฺมิภิ;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

mounted by chieftains with bows in hand and clad in armor, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๒๓.

223.

‘‘กทาสฺสุ มํ หตฺถาโรหา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

นีลวมฺมธรา สูรา, โตมรงฺกุสปาณิโน;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When will elephant riders, fully adorned, wearing blue armor, heroic, with spears and goads in hand, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๒๔.

224.

‘‘กทาสฺสุ มํ อสฺสาโรหา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

นีลวมฺมธรา สูรา, อิลฺลิยาจาปธาริโน;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When will horse riders, fully adorned, wearing blue armor, heroic, bearing swords and bows, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๒๕.

225.

‘‘กทาสฺสุ มํ รถาโรหา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

นีลวมฺมธรา สูรา, จาปหตฺถา กลาปิโน;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When will chariot riders, fully adorned, wearing blue armor, heroic, with bows in hand and quivers, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๒๖.

226.

‘‘กทาสฺสุ มํ ธนุคฺคหา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

นีลวมฺมธรา สูรา, จาปหตฺถา กลาปิโน;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When will archers, fully adorned, wearing blue armor, heroic, with bows in hand and quivers, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๒๗.

227.

‘‘กทาสฺสุ มํ ราชปุตฺตา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

จิตฺรวมฺมธรา สูรา, กญฺจนาเวฬธาริโน;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When will princes, fully adorned, wearing variegated armor, heroic, wearing golden bracelets, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๒๘.

228.

‘‘กทาสฺสุ มํ อริยคณา, วตวนฺตา อลงฺกตา;

หริจนฺทนลิตฺตงฺคา, กาสิกุตฺตมธาริโน;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When will hosts of nobles, virtuous and adorned, their limbs smeared with yellow sandalwood, wearing the finest Kāsi cloth, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๒๙.

229.

‘‘กทาสฺสุ มํ อมจฺจคณา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

ปีตวมฺมธรา สูรา, ปุรโต คจฺฉมาลิโน;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When will the companies of ministers, fully adorned, wearing yellow armor, heroic, wearing garlands and walking ahead, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๓๐.

230.

‘‘กทาสฺสุ [Pg.64] มํ สตฺตสตา ภริยา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

When will the seven hundred wives, fully adorned, no longer follow me as I go? When will that be?

๒๓๑.

231.

‘‘กทาสฺสุ มํ สตฺตสตา ภริยา, สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will seven hundred wives, well-trained and slender-waisted, no longer follow me? When will that be?”

๒๓๒.

232.

‘‘กทาสฺสุ มํ สตฺตสตา ภริยา, อสฺสวา ปิยภาณินี;

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will seven hundred wives, obedient and speaking sweetly, no longer follow me? When will that be?”

๒๓๓.

233.

‘‘กทาหํ ปตฺตํ คเหตฺวาน, มุณฺโฑ สงฺฆาฏิปารุโต;

ปิณฺฑิกาย จริสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I, shaven-headed, clad in the outer robe, take a bowl and wander for alms? When will that be?”

๒๓๔.

234.

‘‘กทาหํ ปํสุกูลานํ, อุชฺฌิตานํ มหาปเถ;

สงฺฆาฏึ ธารยิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I wear the outer robe made of rags discarded on the great road? When will that be?”

๒๓๕.

235.

‘‘กทาหํ สตฺตาหสมฺเมเฆ, โอวฏฺโฐ อลฺลจีวโร;

ปิณฺฑิกาย จริสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I, rained upon in a seven-day downpour, with my robes soaked through, wander for alms? When will that be?”

๒๓๖.

236.

‘‘กทาหํ สพฺพตฺถ คนฺตฺวา, รุกฺขา รุกฺขํ วนา วนํ;

อนเปกฺโข คมิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I, having gone everywhere, wander unattached from tree to tree, from forest to forest? When will that be?”

๒๓๗.

237.

‘‘กทาหํ คิริทุคฺเคสุ, ปหีนภยเภรโว;

อทุติโย คมิสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I, having abandoned fear and terror, go alone to the mountain fastnesses? When will that be?”

๒๓๘.

238.

‘‘กทาหํ วีณํว รุชฺชโก, สตฺตตนฺตึ มโนรมํ;

จิตฺตํ อุชุํ กริสฺสามิ, ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสติ.

“When will I, like a lute-player tuning a delightful seven-stringed lute, straighten my mind? When will that be?”

๒๓๙.

239.

‘‘กทาหํ รถกาโรว, ปริกนฺตํ อุปาหนํ;

กามสญฺโญชเน เฉจฺฉํ, เย ทิพฺเพ เย จ มานุเส’’ติ.

“When will I, like a chariot-maker shaping a felloe, cut off the fetters of sensual desire, both divine and human?”

ตตฺถ กทาติ กาลปริวิตกฺโก. ผีตนฺติ วตฺถาลงฺการาทีหิ สุปุปฺผิตํ. วิภตฺตํ ภาคโส มิตนฺติ เฉเกหิ นครมาปเกหิ ราชนิเวสนาทีนํ วเสน วิภตฺตํ ทฺวารวีถีนํ วเสน โกฏฺฐาสโต มิตํ. ตํ กุทาสฺสุ ภวิสฺสตีติ ตํ เอวรูปํ นครํ ปหาย ปพฺพชนํ กุทา นาม เม ภวิสฺสติ. สพฺพโตปภนฺติ [Pg.65] สมนฺตโต อลงฺกาโรภาเสน ยุตฺตํ. พหุปาการโตรณนฺติ พหเลน ปุถุเลน ปากาเรน เจว ทฺวารโตรเณหิ จ สมนฺนาคตํ. ทฬฺหมฏฺฏาลโกฏฺฐกนฺติ ทฬฺเหหิ อฏฺฏาลเกหิ ทฺวารโกฏฺฐเกหิ จ สมนฺนาคตํ. ปีฬิตนฺติ สมากิณฺณํ. ติปุรนฺติ ตีหิ ปุเรหิ สมนฺนาคตํ, ติปาการนฺติ อตฺโถ. อถ วา ติปุรนฺติ ติกฺขตฺตุํ ปุณฺณํ. ราชพนฺธุนีนฺติ ราชญฺญตเกเหว ปุณฺณํ. โสมนสฺเสนาติ เอวํนามเกน วิเทหราเชน.

Here, ‘when’ is a pondering on time. ‘Prosperous’ means flourishing with clothes, ornaments, and so forth. ‘Well-planned and measured’ means divided and measured by skilled city planners, divided according to royal residences and so forth, and measured into sections according to its gates and streets. ‘When will that be?’ means: ‘When indeed will my going forth, abandoning such a city, come to be?’ ‘Resplendent on all sides’ means endowed with the radiance of decoration everywhere. ‘With many walls and gate-towers’ means furnished with thick, broad walls and with gate-towers. ‘With strong watchtowers and gatehouses’ means furnished with sturdy watchtowers and gatehouses. ‘Crowded’ means teeming. ‘With three ramparts’ means surrounded by three walls; this is the meaning. Alternatively, ‘triple-filled’ means filled three times over. ‘With royal kin’ means filled with those of royal birth. ‘By Somanassa’ refers to the Videha king of that name.

นิจิเตติ ธนธญฺญนิจยาทินา สมฺปนฺเน. อเชยฺเยติ ปจฺจามิตฺเตหิ อเชตพฺเพ. จนฺทนโผสิเตติ โลหิตจนฺทเนน ปริปฺโผสิเต. โกฏุมฺพรานีติ โกฏุมฺพรรฏฺเฐ อุฏฺฐิตวตฺถานิ. หตฺถิคุมฺเพติ หตฺถิฆฏาโย. เหมกปฺปนวาสเสติ เหมมเยน สีสาลงฺการสงฺขาเตน กปฺปเนน จ เหมชาเลน จ สมนฺนาคเต. คามณีเยหีติ หตฺถาจริเยหิ. อาชานีเยว ชาติยาติ ชาติยา การณาการณชานนตาย อาชานีเยว, ตาทิสานํ อสฺสานํ คุมฺเพ. คามณีเยหีติ อสฺสาจริเยหิ. อิลฺลิยาจาปธาริภีติ อิลฺลิยญฺจ จาปญฺจ ธาเรนฺเตหิ. รถเสนิโยติ รถฆฏาโย. สนฺนนฺเธติ สุฏฺฐุ นทฺเธ. ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆติ ทีปิพฺยคฺฆจมฺมปริกฺขิตฺเต. คามณีเยหีติ รถาจริเยหิ. สชฺฌุรเถติ รชตรเถ. อชรถเมณฺฑรถมิครเถ โสภนตฺถาย โยเชนฺติ.

‘Well-stocked’ means abundant with wealth, grain, and so forth. ‘Impregnable’ means unconquerable by enemies. ‘Sprinkled with sandalwood’ means thoroughly sprinkled with red sandalwood. ‘Koṭumbara fabrics’ means fabrics produced in the Koṭumbara country. ‘Elephant troops’ means herds of elephants. ‘With golden headdresses and nets’ means equipped with golden head ornaments, known as kappana, and with golden mesh. ‘By chieftains’ means by elephant trainers. ‘Thoroughbred by birth’ means truly thoroughbred by birth due to their ability to discern cause and non-cause; such are the herds of horses. ‘By chieftains’ means by horse trainers. ‘Bearing swords and bows’ means carrying swords and bows. ‘Chariot troops’ means chariot divisions. ‘Well-harnessed’ means well-bound. ‘With leopard and tiger hides’ means covered with leopard and tiger skins. ‘By chieftains’ means by chariot trainers. ‘With silver chariots’ means on silver chariots. They yoke goat-drawn, ram-drawn, and deer-drawn chariots for the sake of splendor.

อริยคเณติ พฺราหฺมณคเณ. เต กิร ตทา อริยาจารา อเหสุํ, เตน เต เอวมาห. หริจนฺทนลิตฺตงฺเคติ กญฺจนวณฺเณน จนฺทเนน ลิตฺตสรีเร. สตฺตสตา ภริยาติ ปิยภริยาเยว สนฺธายาห. สุสญฺญาติ สุฏฺฐุ สญฺญิตา. อสฺสวาติ สามิกสฺส วจนการิกา. สตปลนฺติ ปลสเตน สุวณฺเณน การิตํ. กํสนฺติ ปาตึ. สตราชิกนฺติ ปิฏฺฐิปสฺเส ราชิสเตน สมนฺนาคตํ. ยนฺตํ มนฺติ อนิตฺถิคนฺธวนสณฺเฑ เอกเมว คจฺฉนฺตํ มํ กทา นุ เต นานุยิสฺสนฺติ. สตฺตาหสมฺเมเฆติ สตฺตาหํ สมุฏฺฐิเต มหาเมเฆ, สตฺตาหวทฺทลิเกติ อตฺโถ. โอวฏฺโฐติ โอนตสีโส. สพฺพตฺถาติ สพฺพทิสํ. รุชฺชโกติ วีณาวาทโก. กามสํโยชเนติ กามสํโยชนํ. ทิพฺเพติ ทิพฺพํ. มานุเสติ มานุสํ.

‘Noble group’ refers to the group of Brahmins. It is said that at that time they were of noble conduct, hence they were called so. ‘With limbs anointed with haricandana’ means their bodies were smeared with sandalwood the color of gold. ‘Seven hundred wives’ refers to beloved wives. ‘Well-trained’ means well-instructed. ‘Obedient’ means one who carries out her husband’s words. ‘Of a hundred palas’ means made with a hundred palas of gold. ‘A bronze bowl’ means a bowl. ‘With a hundred streaks’ means endowed with a hundred streaks on its back. ‘Yantaṃ maṃ’ means: ‘When indeed will they not follow me, as I go alone into a forest grove with scents disagreeable to women?’ ‘Seven-day downpour’ means a great cloud that has arisen for seven days; the meaning is a seven-day rainstorm. ‘Ovaṭṭho’ means with head lowered. ‘Everywhere’ means in all directions. ‘Rujjaka’ means a lute-player. ‘Kāmasaññojane’ means the fetters of sensual desire. ‘Dibbe’ means divine. ‘Mānuse’ means human.

โส [Pg.66] กิร ทสวสฺสสหสฺสายุกกาเล นิพฺพตฺโต สตฺตวสฺสสหสฺสานิ รชฺชํ กาเรตฺวา ติวสฺสสหสฺสาวสิฏฺเฐ อายุมฺหิ ปพฺพชิโต. ปพฺพชนฺโต ปเนส อุยฺยานทฺวาเร อมฺพรุกฺขสฺส ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร มาเส อคาเร วสิตฺวา ‘‘อิมมฺหา ราชเวสา ปพฺพชิตเวโส วรตโร, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อุปฏฺฐากํ รหสฺเสน อาณาเปสิ ‘‘ตาต, กญฺจิ อชานาเปตฺวา อนฺตราปณโต กาสายวตฺถานิ เจว มตฺติกาปตฺตญฺจ กิณิตฺวา อาหรา’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ราชา กปฺปกํ ปกฺโกสาเปตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาราเปตฺวา กปฺปกสฺส คามวรํ ทตฺวา กปฺปกํ อุยฺโยเชตฺวา เอกํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา เอกํ อํเส กตฺวา มตฺติกาปตฺตมฺปิ ถวิกาย โอสาเรตฺวา อํเส ลคฺเคสิ. ตโต กตฺตรทณฺฑํ คเหตฺวา มหาตเล กติปเย วาเร ปจฺเจกพุทฺธลีลาย อปราปรํ จงฺกมิ. โส ตํ ทิวสํ ตตฺเถว วสิตฺวา ปุนทิวเส สูริยุคฺคมนเวลาย ปาสาทา โอตริตุํ อารภิ.

It is said that he was born when the lifespan was ten thousand years. After ruling for seven thousand years, he went forth when three thousand years of his lifespan remained. As he was going forth, from the time he saw the mango tree at the garden gate, he lived in the household for four months. Then he thought, “The ascetic's garb is more excellent than this royal attire; I shall go forth.” He secretly instructed his attendant, “Dear one, without informing anyone, buy saffron robes and an earthenware bowl from the market and bring them.” The attendant did so. The king summoned the barber, had his hair and beard shaved off, gave the barber a choice village, and dismissed him. Then he put on one saffron robe, draped another, placed a third over his shoulder, and having put the earthenware bowl into a bag, he hung it on his shoulder. Taking a staff, he walked back and forth a few times on the great terrace, in the graceful manner of a Paccekabuddha. He stayed there that day. The next day, at sunrise, he began to descend from the palace.

ตทา สีวลิเทวี ตา สตฺตสตา วลฺลภิตฺถิโย ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘จิรํ ทิฏฺโฐ โน ราชา, จตฺตาโร มาสา อตีตา, อชฺช นํ ปสฺสิสฺสาม, สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา ยถาพลํ อิตฺถิกุตฺตหาสวิลาเส ทสฺเสตฺวา กิเลสพนฺธเนน พนฺธิตุํ วายเมยฺยาถา’’ติ วตฺวา อลงฺกตปฺปฏิยตฺตาหิ ตาหิ สทฺธึ ‘‘ราชานํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ ปาสาทํ อภิรุหนฺตี ตํ โอตรนฺตํ ทิสฺวาปิ น สญฺชานิ. ‘‘รญฺโญ โอวาทํ ทาตุํ อาคโต ปจฺเจกพุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ สญฺญาย วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. มหาสตฺโตปิ ปาสาทา โอตริ. อิตราปิ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สิริสยนปิฏฺเฐ ภมรวณฺณเกเส จ ปสาธนภณฺฑญฺจ ทิสฺวา ‘‘น โส ปจฺเจกพุทฺโธ, อมฺหากํ ปิยสามิโก ภวิสฺสติ, เอถ นํ ยาจิตฺวา นิวตฺตาเปสฺสามี’’ติ มหาตลา โอตริตฺวา ราชงฺคณํ สมฺปาปุณิ. ปาปุณิตฺวา จ ปน สพฺพาหิ ตาหิ สทฺธึ เกเส โมเจตฺวา ปิฏฺฐิยํ วิกิริตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ อุรํ สํสุมฺภิตฺวา ‘‘กสฺมา เอวรูปํ กมฺมํ กโรถ, มหาราชา’’ติ อติกรุณํ ปริเทวมานา ราชานํ อนุพนฺธิ, สกลนครํ สงฺขุภิตํ อโหสิ. เตปิ ‘‘ราชา กิร โน ปพฺพชิโต, กุโต ปน เอวรูปํ ธมฺมิกราชานํ ลภิสฺสามา’’ติ โรทมานา ราชานํ อนุพนฺธึสุ. ตตฺร ตาสํ อิตฺถีนํ ปริเทวนญฺเจว ปริเทวนฺติโยปิ ตา ปหาย รญฺโญ คมนญฺจ อาวิกโรนฺโต สตฺถา อาห –

Then Queen Sīvali summoned those seven hundred beloved women and said, “It has been long since we saw the king; four months have passed. Today we shall see him. Adorn yourselves with all ornaments, display your feminine wiles, laughter, and allurements to the best of your ability, and strive to bind him with the bonds of defilements.” Having spoken thus, adorned and prepared, she ascended the palace with them, thinking, “We shall see the king.” But even upon seeing him descending, she did not recognize him. Thinking, “This must be a Paccekabuddha who has come to give advice to the king,” she paid homage and stood aside. The Great Being descended from the palace. The queen, having ascended the palace and seen the royal couch, the bee-black hair, and the adornments, thought, “That is not a Paccekabuddha; it must be our dear lord. Come, let us entreat him and make him return.” She descended from the great terrace and reached the royal courtyard. Upon arriving, together with all those women, she loosened her hair, scattered it over her back, struck her breast with both hands, and wailed most pitifully, saying, “Why do you do such a thing, great king?” Following the king, the entire city was thrown into turmoil. The people too, weeping, followed the king, lamenting, “Our king, it seems, has gone forth. Where shall we find such a righteous king again?” There, making manifest both the lamentation of those women and the king's departure, abandoning them even as they lamented, the Teacher said:

๒๔๐.

240.

‘‘ตา [Pg.67] จ สตฺตสตา ภริยา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ.

“Those seven hundred wives, adorned with all ornaments, raising their arms, cried out, ‘Why will you abandon us?’”

๒๔๑.

241.

‘‘ตา จ สตฺตสตา ภริยา, สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา;

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ.

“Those seven hundred wives, well-trained and slender-waisted, raising their arms, cried out, ‘Why will you abandon us?’”

๒๔๒.

242.

‘‘ตา จ สตฺตสตา ภริยา, อสฺสวา ปิยภาณินี;

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ.

Those seven hundred wives, obedient and sweet-spoken, raising their arms, wept, "Why will you abandon us?"

๒๔๓.

243.

‘‘ตา จ สตฺตสตา ภริยา, สพฺพาลงฺการภูสิตา;

หิตฺวา สมฺปทฺทวี ราชา, ปพฺพชฺชาย ปุรกฺขโต.

Those seven hundred wives, adorned with all ornaments; the king, having abandoned them, ran forth, intent on the going-forth.

๒๔๔.

244.

‘‘ตา จ สตฺตสตา ภริยา, สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา;

หิตฺวา สมฺปทฺทวี ราชา, ปพฺพชฺชาย ปุรกฺขโต.

Those seven hundred wives, well-formed and slender-waisted; the king, having abandoned them, ran forth, intent on the going-forth.

๒๔๕.

245.

‘‘ตา จ สตฺตสตา ภริยา, อสฺสวา ปิยภาณินี;

หิตฺวา สมฺปทฺทวี ราชา, ปพฺพชฺชาย ปุรกฺขโต.

Those seven hundred wives, obedient and sweet-spoken; the king, having abandoned them, ran forth, intent on the going-forth.

๒๔๖.

246.

‘‘หิตฺวา สตปลํ กํสํ, โสวณฺณํ สตราชิกํ;

อคฺคหี มตฺติกํ ปตฺตํ, ตํ ทุติยาภิเสจน’’นฺติ.

Having abandoned a bronze bowl worth a hundred palas, and a golden one of royal value, he took up an earthenware bowl; that was the second consecration.

ตตฺถ พาหา ปคฺคยฺหาติ พาหา อุกฺขิปิตฺวา. สมฺปทฺทวีติ ภิกฺขเว, โส มหาชนโก ราชา, ตา จ สตฺตสตา ภริยา ‘‘กึ โน, เทว, ปหาย คจฺฉสิ, โก อมฺหากํ โทโส’’ติ วิลปนฺติโยว ฉฑฺเฑตฺวา สมฺปทฺทวี คโต, ‘‘ปพฺพชฺชาย ยาหี’’ติ โจทิยมาโน วิย ปุรกฺขโต หุตฺวา คโตติ อตฺโถ. ตํ ทุติยาภิเสจนนฺติ ภิกฺขเว, ตํ มตฺติกาปตฺตคฺคหณํ ทุติยาภิเสจนํ กตฺวา โส ราชา นิกฺขนฺโตติ.

Herein, 'raising their arms' means lifting up their arms. And 'ran forth,' monks, means that King Mahājanaka, having abandoned those seven hundred wives as they lamented, 'Why, lord, are you leaving us? What is our fault?', ran forth and departed. The meaning is that he went forth, placing the going-forth foremost, as if being urged on, 'Go forth!' And 'that second consecration,' monks, means that the king departed having made that taking up of the earthenware bowl his second consecration.

สีวลิเทวีปิ ปริเทวมานา ราชานํ นิวตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตี ‘‘อตฺเถโส อุปาโย’’ติ จินฺเตตฺวา มหาเสนคุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต, รญฺโญ ปุรโต คมนทิสาภาเค ชิณฺณฆรชิณฺณสาลาทีสุ อคฺคึ เทหิ, ติณปณฺณานิ สํหริตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ธูมํ กาเรหี’’ติ อาณาเปสิ. โส ตถา กาเรสิ. สา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปาเทสุ ปติตฺวา มิถิลาย อาทิตฺตภาวํ อาโรเจนฺตี คาถาทฺวยมาห –

Queen Sīvalī, lamenting and unable to make the king turn back, thought, 'There is a stratagem.' Having summoned the general, she commanded: 'My dear, ahead of the king in the direction he is going, set fire to old houses, old halls, and the like. Having gathered grass and leaves, make smoke in various places.' He did so. She went to the king, fell at his feet, and, announcing that Mithilā was ablaze, spoke two verses:

๒๔๗.

247.

‘‘เภสฺมา [Pg.68] อคฺคิสมา ชาลา, โกสา ฑยฺหนฺติ ภาคโส;

รชตํ ชาตรูปญฺจ, มุตฺตา เวฬุริยา พหู.

Terrible flames like fire consume treasures in portions; silver, gold, and many pearls and beryl gems.

๒๔๘.

248.

‘‘มณโย สงฺขมุตฺตา จ, วตฺถิกํ หริจนฺทนํ;

อชินํ ทนฺตภณฺฑญฺจ, โลหํ กาฬายสํ พหู;

เอหิ ราช นิวตฺตสฺสุ, มา เตตํ วินสา ธน’’นฺติ.

Gems, conch-pearls, cloth, yellow sandalwood, antelope skins, ivory goods, copper, and much black iron—come back, O king, do not let this wealth of yours be ruined.

ตตฺถ เภสฺมาติ ภยานกา. อคฺคิสมา ชาลาติ เตสํ เตสํ มนุสฺสานํ เคหานิ อคฺคิ คณฺหิ, โส เอส มหาชาโลติ อตฺโถ. โกสาติ สุวณฺณรชตโกฏฺฐาคาราทีนิ. ภาคโสติ โกฏฺฐาสโต สุวิภตฺตาปิ โน เอเต อคฺคินา ฑยฺหนฺติ, เทวาติ. โลหนฺติ ตมฺพโลหาทิกํ. มา เตตํ วินสา ธนนฺติ มา เต เอตํ ธนํ วินสฺสตุ, เอหิ นํ นิพฺพาเปติ, ปจฺฉา คมิสฺสสิ, ‘‘มหาชนโก นครํ ฑยฺหมานํ อโนโลเกตฺวาว นิกฺขนฺโต’’ติ ตุมฺหากํ ครหา ภวิสฺสติ, ตาย เต ลชฺชาปิ วิปฺปฏิสาโรปิ ภวิสฺสติ, เอหิ อมจฺเจ อาณาเปตฺวา อคฺคึ นิพฺพาเปหิ, เทวาติ.

Herein, 'bhesmā' means 'terrifying.' 'Flames like fire' means that fire has seized the houses of various people; thus, the meaning is 'a great blaze.' 'Treasures' means storehouses of gold and silver, and the like. 'In portions' means: 'O lord, are not these treasures, though well-divided into shares, being burned by the fire?' 'Metal' means copper, metal, and the like. 'Do not let this wealth of yours be ruined' means 'let not this wealth of yours be destroyed; come and extinguish it; you can go afterward.

อถ มหาสตฺโต ‘‘เทวิ, กึ กเถสิ, เยสํ กิญฺจนํ อตฺถิ, เตสํ ตํ ฑยฺหติ, มยํ ปน อกิญฺจนา’’ติ ทีเปนฺโต คาถมาห –

Then the Great Being, explaining, said this verse: "O queen, what are you saying? For those who have some possession, that of theirs burns; but we are without possessions."

๒๔๙.

249.

‘‘สุสุขํ วต ชีวาม, เยสํ โน นตฺถิ กิญฺจนํ;

มิถิลา ฑยฺหมานาย, น เม กิญฺจิ อฑยฺหถา’’ติ.

Truly, happily we live, we who have no possession; while Mithilā burns, nothing of mine is burned.

ตตฺถ กิญฺจนนฺติ เยสํ อมฺหากํ ปลิพุทฺธกิเลสสงฺขาตํ กิญฺจนํ นตฺถิ, เต มยํ เตน อกิญฺจนภาเวน สุสุขํ วต ชีวาม. เตเนว การเณน มิถิลาย ฑยฺหมานาย น เม กิญฺจิ อฑยฺหถ, อปฺปมตฺตกมฺปิ อตฺตโน ภณฺฑกํ ฑยฺหมานํ น ปสฺสามีติ วทติ.

Herein, 'possession' means that we, for whom there is no 'possession' in the sense of the defilements that are obstructions, truly live very happily in that state of having nothing. For this very reason, when Mithilā was burning, nothing of mine was burned. He says, 'I do not see even a small possession of mine burning.'

เอวญฺจ ปน วตฺวา มหาสตฺโต อุตฺตรทฺวาเรน นิกฺขมิ. ตาปิสฺส สตฺตสตา ภริยา นิกฺขมึสุ. ปุน สีวลิเทวี เอกํ อุปายํ จินฺเตตฺวา ‘‘คามฆาตรฏฺฐวิลุมฺปนาการํ วิย ทสฺเสถา’’ติ อมจฺเจ อาณาเปสิ. ตํขณํเยว อาวุธหตฺเถ ปุริเส ตโต ตโต อาธาวนฺเต ปริธาวนฺเต วิลุมฺปนฺเต วิย [Pg.69] สรีเร ลาขารสํ สิญฺจิตฺวา ลทฺธปฺปหาเร วิย ผลเก นิปชฺชาเปตฺวา วุยฺหนฺเต มเต วิย จ รญฺโญ ทสฺเสสุํ. มหาชโน อุปกฺโกสิ ‘‘มหาราช, ตุมฺเหสุ ธรนฺเตสุเยว รฏฺฐํ วิลุมฺปนฺติ, มหาชนํ ฆาเตนฺตี’’ติ. อถ เทวีปิ ราชานํ วนฺทิตฺวา นิวตฺตนตฺถาย คาถมาห –

Having spoken thus, the Great Being departed through the northern gate. His seven hundred wives also departed. Then Queen Sīvalī, devising a plan, ordered her ministers, "Make it appear as though there is a massacre of villages and plundering of the realm." Instantly, they showed the king armed men running about here and there, appearing to loot; having smeared their bodies with lac-juice, they were made to lie down on planks as if wounded, and were carried as if dead. The people cried out, "Great king, while you are still alive, they are plundering the kingdom and slaughtering the people!" Then the queen, too, paid homage to the king and spoke a verse to persuade him to turn back:

๒๕๐.

250.

‘‘อฏวิโย สมุปฺปนฺนา, รฏฺฐํ วิทฺธํสยนฺติ ตํ;

เอหิ ราช นิวตฺตสฺสุ, มา รฏฺฐํ วินสา อิท’’นฺติ.

Bandits have arisen in the wilderness, they are devastating your realm; come, O king, turn back, lest this realm be ruined.

ตตฺถ อฏวิโยติ มหาราช, ตุมฺเหสุ ธรนฺเตสุเยว อฏวิโจรา สมุปฺปนฺนา สมุฏฺฐิตา, ตํ ตยา ธมฺมรกฺขิตํ ตว รฏฺฐํ วิทฺธํเสนฺติ.

Herein, 'bandits in the wilderness' means: 'Great king, while you are still alive, forest bandits have arisen and appeared, and they are devastating that realm of yours, which was protected by you in accordance with the Dhamma.'

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘มยิ ธรนฺเตเยว โจรา อุฏฺฐาย รฏฺฐํ วิทฺธํเสนฺตา นาม นตฺถิ, สีวลิเทวิยา กิริยา เอสา ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ อปฺปฏิภานํ กโรนฺโต อาห –

Hearing this, the king thought, "While I am still alive, there are certainly no bandits rising up to destroy the kingdom. This must be Queen Sīvalī's doing." Making her at a loss for a reply, he said:

๒๕๑.

251.

‘‘สุสุขํ วต ชีวาม, เยสํ โน นตฺถิ กิญฺจนํ;

รฏฺเฐ วิลุมฺปมานมฺหิ, น เม กิญฺจิ อหีรถ.

Truly, happily do we live, we who have nothing; while the kingdom is being plundered, nothing of mine is carried away.

๒๕๒.

252.

‘‘สุสุขํ วต ชีวาม, เยสํ โน นตฺถิ กิญฺจนํ;

ปีติภกฺขา ภวิสฺสาม, เทวา อาภสฺสรา ยถา’’ติ.

Truly, happily we live, we who have nothing. We shall be feeders on joy, like the Ābhassara gods.

ตตฺถ วิลุมฺปมานมฺหีติ วิลุปฺปมาเน. อาภสฺสรา ยถาติ ยถา เต พฺรหฺมาโน ปีติภกฺขา หุตฺวา สมาปตฺติสุเขน วีตินาเมนฺติ, ตถา วีตินาเมสฺสามาติ.

Herein, 'while being plundered' is the meaning. 'Like the Ābhassara gods' means: just as those Brahmās, feeding on joy, spend their time in the bliss of attainment, so shall we spend our time.

เอวํ วุตฺเตปิ มหาชโน ราชานํ อนุพนฺธิเยว. อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘อยํ มหาชโน นิวตฺติตุํ น อิจฺฉติ, นิวตฺเตสฺสามิ น’’นฺติ. โส อฑฺฒคาวุตมตฺตํ คตกาเล นิวตฺติตฺวา มหามคฺเค ฐิโตว อมจฺเจ ‘‘กสฺสิทํ รชฺช’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ, เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ อิมํ เลขํ อนฺตรํ กโรนฺตสฺส ราชทณฺฑํ กโรถา’’ติ กตฺตรทณฺเฑน ติริยํ เลขํ อากฑฺฒิ. เตน เตชวตา รญฺญา กตํ เลขํ โกจิ อนฺตรํ กาตุํ นาสกฺขิ. มหาชโน เลขํ อุสฺสีสเก กตฺวา พาฬฺหปริเทวํ ปริเทวิ. เทวีปิ ตํ เลขํ อนฺตรํ กาตุํ อสกฺโกนฺตี ราชานํ ปิฏฺฐึ [Pg.70] ทตฺวา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา โสกํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี อุรํ ปหริตฺวา มหามคฺเค ติริยํ ปติตฺวา ปริวตฺตมานา อคมาสิ. มหาชโน ‘‘เลขสามิเกหิ เลขา ภินฺนา’’ติ วตฺวา เทวิยา คตมคฺเคเนว คโต. อถ มหาสตฺโตปิ อุตฺตรหิมวนฺตาภิมุโข อคมาสิ. เทวีปิ สพฺพํ เสนาวาหนํ อาทาย เตน สทฺธึเยว คตา. ราชา มหาชนํ นิวตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโตเยว สฏฺฐิโยชนมคฺคํ คโต.

Even when this was said, the great crowd still followed the king. Then this occurred to him: 'This great crowd does not wish to turn back; I will make them turn back.' After going about half a gāvuta, he turned back and, standing on the highway, asked his ministers, 'Whose kingdom is this?' When they replied, 'Yours, lord,' he said, 'Then inflict royal punishment on anyone who crosses this line.' With a staff, he drew a line across. No one was able to cross the line drawn by that powerful king. The great crowd, stopping at the line, lamented loudly. The queen, also unable to cross the line and seeing the king walking away with his back turned, could not bear her grief. She struck her chest, collapsed sideways on the highway, and went on, writhing. The great crowd, saying, 'The line has been broken by its owners,' followed the path the queen had taken. Then the Great Being also set out toward the northern Himalayas. The queen, taking the entire army and its vehicles, went right with him. The king, unable to make the great crowd turn back, went a distance of sixty leagues.

ตทา นารโท นาม ตาปโส หิมวนฺเต สุวณฺณคุหายํ วสิตฺวา ปญฺจาภิญฺโญ ฌานสุเขน วีตินาเมตฺวา สตฺตาหํ อติกฺกาเมตฺวา ฌานสุขโต วุฏฺฐาย ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติ อุทานํ อุทาเนสิ. โส ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ ชมฺพุทีปตเล อิทํ สุขํ ปริเยสนฺโต’’ติ ทิพฺพจกฺขุนา โอโลเกนฺโต มหาชนกพุทฺธงฺกุรํ ทิสฺวา ‘‘ราชา มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺโตปิ สีวลิเทวิปฺปมุขํ มหาชนํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกติ, อนฺตรายมฺปิสฺส กเรยฺย, อิทานิ คนฺตฺวา ภิยฺโยโส มตฺตาย ทฬฺหสมาทานตฺถํ โอวาทํ ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อิทฺธิพเลน คนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต อากาเส ฐิโตว ตสฺส อุสฺสาหํ ชเนตุํ อิมํ คาถมาห –

At that time, an ascetic named Nārada, dwelling in a golden cave in the Himalayas, possessing the five higher knowledges, having passed seven days enjoying the bliss of meditative absorption, emerged from that bliss and uttered this inspired saying: "Ah, bliss! Ah, bliss!" He thought, "Is there anyone in Jambudīpa seeking this bliss?" Surveying with his divine eye, he saw the future Buddha, Mahājanaka. "Though the king has gone forth in a great renunciation, he cannot turn back the great crowd led by Queen Sīvali, and an obstacle might arise for him. Now I will go and give him advice for the greater strengthening of his resolve." With his psychic power, he went and stood in the air before the king. To inspire him, he spoke this verse:

๒๕๓.

253.

‘‘กิมฺเหโส มหโต โฆโส, กา นุ คาเมว กีฬิยา;

สมณ เตว ปุจฺฉาม, กตฺเถโส อภิสโฏ ชโน’’ติ.

"What is this great noise? What sport is this, as if in a village? We ask you, ascetic: for what purpose has this crowd assembled?"

ตสฺส ตํ สุตฺวา ราชา อาห –

Hearing this, the king said:

๒๕๔.

254.

‘‘มมํ โอหาย คจฺฉนฺตํ, เอตฺเถโส อภิสโฏ ชโน;

สีมาติกฺกมนํ ยนฺตํ, มุนิโมนสฺส ปตฺติยา;

มิสฺสํ นนฺทีหิ คจฺฉนฺตํ, กึ ชานมนุปุจฺฉสี’’ติ.

"This crowd has gathered here for me, who am going, leaving them behind. As I go, crossing the boundary for the attainment of the sage's silence, going mingled with joys, why do you ask, knowing this?"

ตตฺถ กิมฺเหโสติ กิมฺหิ เกน การเณน เอโส หตฺถิกายาทิวเสน มหโต สมูหสฺส โฆโส. กา นุ คาเมว กีฬิยาติ กา นุ เอสา ตยา สทฺธึ อาคจฺฉนฺตานํ คาเม วิย กีฬิ. กตฺเถโสติ กิมตฺถํ เอส มหาชโน อภิสโฏ สนฺนิปติโต, ตํ ปริวาเรตฺวา อาคจฺฉตีติ ปุจฺฉิ. มมนฺติ โย อหํ เอตํ ชนํ โอหาย คจฺฉามิ, ตํ มํ โอหาย คจฺฉนฺตํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ฐาเน เอโส มหาชโน อภิสโฏ อนุพนฺธนฺโต อาคโต. สีมาติกฺกมนํ ยนฺตนฺติ ตฺวํ ปน ตํ มํ กิเลสสีมํ อติกฺกมฺม [Pg.71] อนคาริยมุนิญาณสงฺขาตสฺส โมนสฺส ปตฺติยา ยนฺตํ, ‘‘ปพฺพชิโต วตมฺหี’’ติ นนฺทึ อวิชหิตฺวา ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชมานาหิ นนฺทีหิ มิสฺสเมว คจฺฉนฺตํ กึ ชานนฺโต ปุจฺฉสิ, อุทาหุ อชานนฺโต. มหาชนโก กิร วิเทหรฏฺฐํ ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพชิโตติ กึ น สุตํ ตยาติ.

Herein, 'What is this?' means 'For what reason is this great noise of a great multitude, as of a troop of elephants and so on?' 'What sport is this, as if in a village?' means 'What is this sport, like a village game, of those who come with you?' 'For what purpose has this assembled?' means 'For what reason has this great crowd gathered and come surrounding you?' he asked. 'For me' means 'for me, who am going, leaving this crowd behind.' 'Here' means 'in this place, this great crowd has come, following me.' 'As I go, crossing the boundary for the attainment of the sage's silence... going mingled with joys' means 'Why do you ask me—who am going, having crossed the boundary of defilements for the attainment of the silence known as the knowledge of a homeless sage, and who am going mingled with joys arising moment by moment, not having abandoned the delight, “Indeed, I have gone forth!”—as one who knows, or as one who does not know?' The meaning is: 'Have you not heard that Mahājanaka has renounced the kingdom of Videha and gone forth?'

อถสฺส โส ทฬฺหสมาทานตฺถาย ปุน คาถมาห –

Then, to strengthen his resolve, he spoke another verse to him:

๒๕๕.

255.

‘‘มาสฺสุ ติณฺโณ อมญฺญิตฺถ, สรีรํ ธารยํ อิมํ;

อตีรเณยฺย ยมิทํ, พหู หิ ปริปนฺถโย’’ติ.

"While bearing this body, do not think you have crossed over. This is difficult to cross, for there are many obstacles."

ตตฺถ มาสฺสุ ติณฺโณ อมญฺญิตฺถาติ อิมํ ภณฺฑุกาสาวนิวตฺถํ สรีรํ ธาเรนฺโต ‘‘อิมินา ปพฺพชิตลิงฺคคฺคหณมตฺเตเนว กิเลสสีมํ ติณฺโณ อติกฺกนฺโตสฺมี’’ติ มา อมญฺญิตฺถ. อตีรเณยฺย ยมิทนฺติ อิทํ กิเลสชาตํ นาม น เอตฺตเกน ตีเรตพฺพํ. พหู หิ ปริปนฺถโยติ สคฺคมคฺคํ อาวริตฺวา ฐิตา ตว พหู กิเลสปริปนฺถาติ.

Herein, 'do not think you have crossed over' means: while bearing this body clad in the ochre robe of one who is shaven-headed, do not think, 'By this mere adoption of the outward sign of renunciation, I have crossed beyond the boundary of defilements.' 'This is difficult to cross' means: this mass of defilements is not to be crossed by so little. 'For there are many obstacles' means: there are many defilement-obstacles of yours standing, obstructing the path to heaven.

ตโต มหาสตฺโต ตสฺส วจนํ สุตฺวา ปริปนฺเถ ปุจฺฉนฺโต อาห –

Then the great being, having heard his words, inquired about the obstacles, saying:

๒๕๖.

256.

‘‘โก นุ เม ปริปนฺถสฺส, มมํ เอวํวิหาริโน;

โย เนว ทิฏฺเฐ นาทิฏฺเฐ, กามานมภิปตฺถเย’’ติ.

"Who now can be an obstacle for me, living thus, who longs for no sensual pleasures, whether seen or unseen?"

ตตฺถ โย เนว ทิฏฺเฐ นาทิฏฺเฐติ โย อหํ เนว ทิฏฺเฐ มนุสฺสโลเก, นาทิฏฺเฐ เทวโลเก กามานํ อภิปตฺเถมิ, ตสฺส มม เอวํ เอกวิหาริโน โก นุ ปริปนฺโถ อสฺสาติ วทติ.

Herein, 'who longs for no sensual pleasures, whether seen or unseen' means: 'I, who do not long for sensual pleasures, neither in the human world which is seen, nor in the deva world which is unseen. For me, dwelling thus alone, what obstacle could there be?' he says.

อถสฺส โส ปริปนฺเถ ทสฺเสนฺโต คาถมาห –

Then, pointing out the obstacles to him, he spoke this verse:

๒๕๗.

257.

‘‘นิทฺทา ตนฺที วิชมฺภิตา, อรตี ภตฺตสมฺมโท;

อาวสนฺติ สรีรฏฺฐา, พหู หิ ปริปนฺถโย’’ติ.

"Drowsiness, sloth, yawning, discontent, and lethargy after meals—these, established in the body, are indeed many obstacles."

ตตฺถ นิทฺทาติ กปินิทฺทา. ตนฺทีติ อาลสิยํ. อรตีติ อุกฺกณฺฐิตา. ภตฺตสมฺมโทติ ภตฺตปริฬาโห. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สมณ, ตฺวํ ปาสาทิโก สุวณฺณวณฺโณ รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิโต’’ติ วุตฺเต ตุยฺหํ ปณีตํ โอชวนฺตํ ปิณฺฑปาตํ ทสฺสนฺติ, โส ตฺวํ ปตฺตปูรํ อาทาย ยาวทตฺถํ ปริภุญฺชิตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา กฏฺฐตฺถรเณ นิปชฺชิตฺวา กากจฺฉมาโน นิทฺทํ [Pg.72] โอกฺกมิตฺวา อนฺตรา ปพุทฺโธ อปราปรํ ปริวตฺติตฺวา หตฺถปาเท ปสาเรตฺวา อุฏฺฐาย จีวรวํสํ คเหตฺวา ลคฺคจีวรํ นิวาเสตฺวา อาลสิโย หุตฺวา เนว สมฺมชฺชนึ อาทาย สมฺมชฺชิสฺสสิ, น ปานียํ อาหริสฺสสิ, ปุน นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายิสฺสสิ, กามวิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสสิ, ตทา ปพฺพชฺชาย อุกฺกณฺฐิสฺสสิ, ภตฺตปริฬาโห เต ภวิสฺสตีติ. อาวสนฺติ สรีรฏฺฐาติ อิเม เอตฺตกา ปริปนฺถา ตว สรีรฏฺฐกา หุตฺวา นิวสนฺติ, สรีเรเยว เต นิพฺพตฺตนฺตีติ ทสฺเสติ.

Herein, 'drowsiness' means light sleep. 'Sloth' means laziness. 'Discontent' means dissatisfaction. 'Lethargy after meals' means the feverish feeling from food. This is what is meant: 'Ascetic, when it is said, “You are handsome, of golden complexion, having renounced a kingdom to go forth,” they will give you exquisite, nutritious almsfood. Taking a full bowl and eating your fill, you will enter a leaf-hut, lie down on a wooden plank, and, while coughing, fall asleep. Waking up intermittently, you will toss and turn, stretch your limbs, get up, take your robe from the robe-rail, put on the robe that has slipped down, and become lazy. You will not take a broom to sweep, nor will you fetch water. You will lie down again and sleep, thinking sensual thoughts. Then you will become discontented with the life of renunciation, and you will experience the feverish feeling from food.' 'Established in the body' shows that these many obstacles reside established in your body; they arise within the body itself.

อถสฺส มหาสตฺโต ถุตึ กโรนฺโต คาถมาห –

Then the great being, praising him, spoke a verse:

๒๕๘.

258.

‘‘กลฺยาณํ วต มํ ภวํ, พฺราหฺมณ มนุสาสติ;

พฺราหฺมณ เตว ปุจฺฉามิ, โก นุ ตฺวมสิ มาริสา’’ติ.

"Truly, venerable sir, you instruct me well, O brahmin. I ask you, brahmin, who might you be, my dear sir?"

ตตฺถ พฺราหฺมณ มนุสาสตีติ พฺราหฺมณ, กลฺยาณํ วต มํ ภวํ อนุสาสติ.

Herein, 'brahmin, you instruct me' means: 'Brahmin, truly, venerable sir, you instruct me well.'

ตโต ตาปโส อาห –

Then the ascetic said:

๒๕๙.

259.

‘‘นารโท อิติ เม นามํ, กสฺสโป อิติ มํ วิทู;

โภโต สกาสมาคจฺฉึ, สาธุ สพฺภิ สมาคโม.

"Nārada is my name; they know me as Kassapa. I have come into your presence; good is association with the virtuous.

๒๖๐.

260.

‘‘ตสฺส เต สพฺโพ อานนฺโท, วิหาโร อุปวตฺตตุ;

ยํ อูนํ ตํ ปริปูเรหิ, ขนฺติยา อุปสเมน จ.

"May all joy and a sublime abiding be yours. What is lacking, fulfill with patience and with tranquility.

๒๖๑.

261.

‘‘ปสารย สนฺนตญฺจ, อุนฺนตญฺจ ปสารย;

กมฺมํ วิชฺชญฺจ ธมฺมญฺจ, สกฺกตฺวาน ปริพฺพชา’’ติ.

"Abandon what is lowly and abandon what is exalted. Having honored action, knowledge, and the teaching, wander forth."

ตตฺถ วิทูติ โคตฺเตน มํ ‘‘กสฺสโป’’ติ ชานนฺติ. สพฺภีติ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สมาคโม นาม สาธุ โหตีติ อาคโตมฺหิ. อานนฺโทติ ตสฺส ตว อิมิสฺสา ปพฺพชฺชาย อานนฺโท ตุฏฺฐิ โสมนสฺสเมว โหตุ มา อุกฺกณฺฐิ. วิหาโรติ จตุพฺพิโธ พฺรหฺมวิหาโร. อุปวตฺตตูติ นิพฺพตฺตตุ. ยํ อูนํ ตนฺติ ยํ เต สีเลน กสิณปริกมฺเมน ฌาเนน จ อูนํ, ตํ เอเตหิ สีลาทีหิ ปูรย. ขนฺติยา อุปสเมน จาติ ‘‘อหํ ราชปพฺพชิโต’’ติ มานํ อกตฺวา อธิวาสนขนฺติยา จ กิเลสูปสเมน จ สมนฺนาคโต โหหิ. ปสารยาติ มา อุกฺขิป มา ปตฺถร, ปชหาติ อตฺโถ. สนฺนตญฺจ อุนฺนตญฺจาติ ‘‘โก นามาห’’นฺติอาทินา นเยน ปวตฺตํ โอมานญฺจ ‘‘อหมสฺมิ [Pg.73] ชาติสมฺปนฺโน’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตํ อติมานญฺจ. กมฺมนฺติ ทสกุสลกมฺมปถํ. วิชฺชนฺติ ปญฺจอภิญฺญา-อฏฺฐสมาปตฺติญาณํ. ธมฺมนฺติ กสิณปริกมฺมสงฺขาตํ สมณธมฺมํ. สกฺกตฺวาน ปริพฺพชาติ เอเต คุเณ สกฺกตฺวา วตฺตสฺสุ, เอเต วา คุเณ สกฺกตฺวา ทฬฺหํ สมาทาย ปริพฺพช, ปพฺพชฺชํ ปาเลหิ, มา อุกฺกณฺฐีติ อตฺโถ.

Herein, 'they know' means 'they know me by my clan name as Kassapa.' 'With the virtuous' means 'association with the wise is indeed good, thus I have come.' 'Joy' means 'for you, in this renunciation, may there be only joy, delight, and gladness; may there be no discontent.' 'A sublime abiding' means the four divine abidings. 'Be yours' means 'may it arise.' 'What is lacking, fulfill' means 'whatever you lack in virtue, in preliminary kasina practice, and in meditative absorption, fulfill that with these things, such as virtue.' 'With patience and with tranquility' means 'without giving rise to the conceit, “I am a king who has gone forth,” become endowed with the patience of endurance and with the calming of defilements.' 'Abandon' means do not elevate, do not lay flat; the meaning is 'give up.' 'What is lowly and what is exalted' means the self-deprecation that proceeds in the manner of 'Who am I?' and the arrogance that proceeds in the manner of 'I am of high birth.' 'Action' means the ten wholesome courses of action. 'Knowledge' means the knowledge of the five higher knowledges and the eight attainments. 'The teaching' means the ascetic's practice known as the preliminary kasina practice. 'Having honored, wander forth' means 'live honoring these qualities,' or 'having honored these qualities and firmly undertaken them, wander forth, guard your life of renunciation, do not be discontented.'

เอวํ โส มหาสตฺตํ โอวทิตฺวา อากาเสน สกฏฺฐานเมว คโต. ตสฺมึ คเต อปโรปิ มิคาชิโน นาม ตาปโส ตเถว สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โอโลเกนฺโต โพธิสตฺตํ ทิสฺวา ‘‘มหาชนํ นิวตฺตนตฺถาย ตสฺส โอวาทํ ทสฺสามี’’ติ ตตฺเถวาคนฺตฺวา อากาเส อตฺตานํ ทสฺเสนฺโต อาห –

Having thus advised the great being, he went through the sky to his own abode. After he had gone, another ascetic named Migājina, having likewise emerged from his meditative attainment and looking about, saw the Bodhisatta. Thinking, "I will give him advice for turning back the great crowd," he went to that very place and, revealing himself in the sky, said:

๒๖๒.

262.

‘‘พหู หตฺถี จ อสฺเส จ, นคเร ชนปทานิ จ;

หิตฺวา ชนก ปพฺพชิโต, กปาเล รติมชฺฌคา.

"Many elephants and horses, cities and provinces—having abandoned them, Janaka has gone forth and found delight in the alms bowl.

๒๖๓.

263.

‘‘กจฺจิ นุ เต ชานปทา, มิตฺตามจฺจา จ ญาตกา;

ทุพฺภิมกํสุ ชนก, กสฺมา เตตํ อรุจฺจถา’’ติ.

“Did your countrymen, friends, ministers, and kinsmen perhaps act with ill will towards you, O Janaka? Why did this please you?”

ตตฺถ กปาเลติ มตฺติกาปตฺตํ สนฺธายาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มหาราช, ตฺวํ เอวรูปํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพชิโต อิมสฺมึ กปาเล รตึ อชฺฌคา อธิคโตติ ปพฺพชฺชาการณํ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. ทุพฺภินฺติ กึ นุ เอเต ตว อนฺตเร กิญฺจิ อปราธํ กรึสุ, กสฺมา ตว เอวรูปํ อิสฺสริยสุขํ ปหาย เอตํ กปาลเมว อรุจฺจิตฺถาติ.

Here, ‘kapāla’ refers to an earthen bowl. This is what is said: “Great king, having abandoned such sovereignty and dominion, you went forth and found delight in this bowl.” Thus, questioning the reason for his going-forth, he says: “‘Dubbhi’—Did these people perhaps commit some offense against you? Why, having abandoned such sovereign pleasure, did only this bowl please you?”

ตโต มหาสตฺโต อาห –

Then the Great Being said:

๒๖๔.

264.

‘‘น มิคาชิน ชาตุจฺเฉ, อหํ กญฺจิ กุทาจนํ;

อธมฺเมน ชิเน ญาตึ, น จาปิ ญาตโย มม’’นฺติ.

“Never, O Migājina, would I ever, under any circumstances, conquer any kinsman unrighteously; nor would my kinsmen conquer me.”

ตตฺถ น มิคาชินาติ อมฺโภ มิคาชิน ชาตุจฺเฉ เอกํเสเนว อหํ กญฺจิ ญาตึ กุทาจนํ กิสฺมิญฺจิ กาเล อธมฺเมน น ชินามิ. เตปิ จ ญาตโย มํ อธมฺเมน น ชินนฺเตว, อิติ น โกจิ มยิ ทุพฺภึ นาม อกาสีติ อตฺโถ.

There, “Na migājina” means: “O Migājina, certainly not, I do not at any time, in any way, conquer any kinsman unrighteously. Nor do those kinsmen conquer me unrighteously. Thus, no one has acted with ill will towards me”—this is the meaning.

เอวมสฺส [Pg.74] ปญฺหํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทานิ เยน การเณน ปพฺพชิโต, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห –

Having thus dismissed his question, he now explained the reason why he went forth, saying:

๒๖๕.

265.

‘‘ทิสฺวาน โลกวตฺตนฺตํ, ขชฺชนฺตํ กทฺทมีกตํ;

หญฺญเร พชฺฌเร เจตฺถ, ยตฺถ สนฺโน ปุถุชฺชโน;

เอตาหํ อุปมํ กตฺวา, ภิกฺขโกสฺมิ มิคาชินา’’ติ.

“Having seen the way of the world, being devoured, mired in filth; here they are struck and bound, where the common person is attached. Having made this a comparison for myself, I am a mendicant, O Migājina.”

ตตฺถ ทิสฺวาน โลกวตฺตนฺตนฺติ วฏฺฏานุคตสฺส พาลโลกสฺส วตฺตํ ตนฺตึ ปเวณึ อหมทฺทสํ, ตํ ทิสฺวา ปพฺพชิโตมฺหีติ ทีเปติ. ขชฺชนฺตํ กทฺทมีกตนฺติ กิเลเสหิ ขชฺชนฺตํ เตเหว จ กทฺทมีกตํ โลกํ ทิสฺวา. ยตฺถ สนฺโน ปุถุชฺชโนติ ยมฺหิ กิเลสวตฺถุมฺหิ สนฺโน ลคฺโค ปุถุชฺชโน, ตตฺถ ลคฺคา พหู สตฺตา หญฺญนฺติ เจว อนฺทุพนฺธนาทีหิ จ พชฺฌนฺติ. เอตาหนฺติ อหมฺปิ สเจ เอตฺถ พชฺฌิสฺสามิ, อิเม สตฺตา วิย หญฺญิสฺสามิ เจว พชฺฌิสฺสามิ จาติ เอวํ เอตเทว การณํ อตฺตโน อุปมํ กตฺวา กทฺทมีกตํ โลกํ ทิสฺวา ภิกฺขโก ชาโตติ อตฺโถ. มิคาชินาติ ตํ นาเมน อาลปติ. กถํ ปน เตน ตสฺส นามํ ญาตนฺติ? ปฏิสนฺถารกาเล ปฐมเมว ปุจฺฉิตตฺตา.

Here, “Disvāna lokavattantaṃ” explains: “I saw the conduct, the thread, the tradition of the foolish world that follows the cycle. Having seen this, I went forth.” “Khajjantaṃ kaddamīkataṃ” means: “seeing the world being devoured by defilements and mired in those very defilements.” “Yattha sanno puthujjano” means: “in that object of defilement where the common person is attached, there many attached beings are struck down and bound by fetters and the like.” “Etāhaṃ” means: “If I too should become bound here, I will be struck down and bound like these beings.” Thus, having made this very reason a comparison for himself, and seeing the world mired in filth, he became a mendicant—this is the meaning. “Migājina” means: he addresses him by that name. But how was that name known to him? Because it was asked at the very beginning during their friendly exchange.

ตาปโส ตํ การณํ วิตฺถารโต โสตุกาโม หุตฺวา คาถมาห –

The ascetic, wishing to hear that reason in detail, spoke this verse:

๒๖๖.

266.

‘‘โก นุ เต ภควา สตฺถา, กสฺเสตํ วจนํ สุจิ;

น หิ กปฺปํ วา วิชฺชํ วา, ปจฺจกฺขาย รเถสภ;

สมณํ อาหุ วตฺตนฺตํ, ยถา ทุกฺขสฺสติกฺกโม’’ติ.

“Who, Blessed One, is your teacher? Whose is this pure speech? For indeed, O bull among charioteers, having rejected a teacher of practice or knowledge, one is not spoken of as an ascetic who lives for the overcoming of suffering.”

ตตฺถ กสฺเสตนฺติ เอตํ ตยา วุตฺตํ สุจิวจนํ กสฺส วจนํ นาม. กปฺปนฺติ กปฺเปตฺวา กปฺเปตฺวา ปวตฺติตานํ อภิญฺญาสมาปตฺตีนํ ลาภึ กมฺมวาทึ ตาปสํ. วิชฺชนฺติ อาสวกฺขยญาณวิชฺชาย สมนฺนาคตํ ปจฺเจกพุทฺธํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – รเถสภ มหาราช, น หิ กปฺปสมณํ วา วิชฺชาสมณํ วา ปจฺจกฺขาย ตสฺโสวาทํ วินา เอวํ ปฏิปชฺชิตุํ สกฺกา. ยถา ทุกฺขสฺส อติกฺกโม โหติ, เอวํ วตฺตนฺตํ สมณํ อาหุ. เตสํ ปน วจนํ สุตฺวา สกฺกา เอวํ ปฏิปชฺชิตุํ, ตสฺมา วเทหิ, โก นุ เต ภควา สตฺถาติ.

Here, “Kassetaṃ” means: “This pure speech spoken by you, whose words are they?” “Kappanti” refers to: “an ascetic who is a proponent of kamma, a gainer of supernormal knowledge and meditative attainments that arise from repeated practice.” “Vijjanti” refers to: “a Paccekabuddha endowed with the knowledge that is the destruction of the taints.” This is what is said: “O great king, bull among charioteers, for it is not possible to practice thus having rejected an ascetic of practice or an ascetic of knowledge, and without their advice. They speak of an ascetic who practices so that suffering is overcome. But having heard their words, one can indeed practice thus. Therefore, tell me, who is your Blessed Teacher?”

มหาสตฺโต อาห –

The Great Being said:

๒๖๗.

267.

‘‘น มิคาชิน ชาตุจฺเฉ, อหํ กญฺจิ กุทาจนํ;

สมณํ พฺราหฺมณํ วาปิ, สกฺกตฺวา อนุปาวิสิ’’นฺติ.

“Never, O Migājina, have I ever, at any time, approached any ascetic or brahmin with reverence.”

ตตฺถ [Pg.75] สกฺกตฺวาติ ปพฺพชฺชาย คุณปุจฺฉนตฺถาย ปูเชตฺวา. อนุปาวิสินฺติ น กญฺจิ อนุปวิฏฺฐปุพฺโพสฺมิ, น มยา อญฺโญ โกจิ สมโณ ปุจฺฉิตปุพฺโพติ วทติ. อิมินา หิ ปจฺเจกพุทฺธานํ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺเตนปิ น กทาจิ โอทิสฺสกวเสน ปพฺพชฺชาย คุโณ ปุจฺฉิตปุพฺโพ, ตสฺมา เอวมาห.

There, “sakkatvā” means: “having paid respects for the purpose of inquiring about the virtues of the going-forth.” “Anupāvisi” means: “I have never approached anyone before, nor have I ever questioned any other ascetic.” For even when listening to the Dhamma in the presence of Paccekabuddhas, the virtue of the going-forth was never before questioned specifically; therefore, he spoke thus.

เอวญฺจ ปน วตฺวา เยน การเณน ปพฺพชิโต, ตํ อาทิโต ปฏฺฐาย ทีเปนฺโต อาห –

And having said this, explaining from the beginning the reason why he went forth, he said:

๒๖๘.

268.

‘‘มหตา จานุภาเวน, คจฺฉนฺโต สิริยา ชลํ;

คียมาเนสุ คีเตสุ, วชฺชมาเนสุ วคฺคุสุ.

“Going with great majesty, resplendent with glory, while songs were being sung and sweet-sounding instruments were being played,

๒๖๙.

269.

‘‘ตูริยตาฬสงฺฆุฏฺเฐ, สมฺมตาลสมาหิเต;

ส มิคาชิน มทฺทกฺขึ, ผลึ อมฺพํ ติโรจฺฉทํ;

หญฺญมานํ มนุสฺเสหิ, ผลกาเมหิ ชนฺตุภิ.

“amidst the clamor of musical instruments and cymbals, endowed with proper rhythm and timing, I saw, O Migājina, a fruit-bearing mango tree concealed from view, being struck by humans, by beings desiring its fruit.

๒๗๐.

270.

‘‘โส โขหํ ตํ สิรึ หิตฺวา, โอโรหิตฺวา มิคาชิน;

มูลํ อมฺพสฺสุปาคจฺฉึ, ผลิโน นิปฺผลสฺส จ.

“So I, O Migājina, having abandoned that glory and having descended, approached the foot of the fruitful mango tree and the fruitless one.

๒๗๑.

271.

‘‘ผลึ อมฺพํ หตํ ทิสฺวา, วิทฺธสฺตํ วินฬีกตํ;

อเถกํ อิตรํ อมฺพํ, นีโลภาสํ มโนรมํ.

“Having seen the fruit-bearing mango tree struck, shattered, and laid low; and then the other mango tree, of dark lustre, delightful.

๒๗๒.

272.

‘‘เอวเมว นูนมฺเหปิ, อิสฺสเร พหุกณฺฏเก;

อมิตฺตา โน วธิสฺสนฺติ, ยถา อมฺโพ ผลี หโต.

“Just so, indeed, shall we too, being rulers with many troubles, be slain by our enemies, just as the fruit-bearing mango tree was struck.

๒๗๓.

273.

‘‘อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ, นาโค ทนฺเตหิ หญฺญเต;

ธนมฺหิ ธนิโน หนฺติ, อนิเกตมสนฺถวํ;

ผลี อมฺโพ อผโล จ, เต สตฺถาโร อุโภ มมา’’ติ.

“The leopard is killed for its skin, the elephant is killed for its tusks; the wealthy are killed for their wealth. But who will kill the homeless and unattached? The fruit-bearing mango tree and the fruitless one—those two are my teachers.”

ตตฺถ วคฺคุสูติ มธุรสฺสเรสุ ตูริเยสุ วชฺชมาเนสุ. ตูริยตาฬสงฺฆุฏฺเฐติ ตูริยานํ ตาฬิเตหิ สงฺฆุฏฺเฐ อุยฺยาเน. สมฺมตาลสมาหิเตติ สมฺเมหิ จ ตาเลหิ จ สมนฺนาคเต. ส มิคาชินาติ มิคาชิน, โส อหํ อทกฺขึ. ผลึ อมฺพนฺติ ผลิตํ อมฺพรุกฺขนฺติ อตฺโถ. ติโรจฺฉทนฺติ ติโรปาการํ อุยฺยานสฺส อนฺโตฐิตํ พหิปาการํ นิสฺสาย ชาตํ อมฺพรุกฺขํ. หญฺญมานนฺติ โปถิยมานํ. โอโรหิตฺวาติ หตฺถิกฺขนฺธา โอตริตฺวา. วินฬีกตนฺติ นิปตฺตนฬํ กตํ.

There, “vaggusu” means: “while sweet-sounding musical instruments were being played.” “Tūriyatāḷasaṅghuṭṭhe” means: “in the garden resounding with the striking of musical instruments.” “Sammatālasamāhite” means: “endowed with proper rhythm and timing.” “Sa migājina” means: “O Migājina, I saw.” “Phaliṃ ambaṃ” means: “a fruit-bearing mango tree.” “Tirocchadaṃ” means: “a mango tree standing inside the garden, concealed by a wall, that had grown leaning against the outer wall.” “Haññamānaṃ” means: “being struck.” “Orohitvā” means: “having descended from the elephant's back.” “Vinaḷīkatanti” means: “made into fallen reeds.”

เอวเมวาติ [Pg.76] เอวํ เอว. ผลีติ ผลสมฺปนฺโน. อชินมฺหีติ จมฺมตฺถาย จมฺมการณา. ทนฺเตหีติ อตฺตโน ทนฺเตหิ, หญฺญเต ทนฺตนิมิตฺตํ หญฺญเตติ อตฺโถ. หนฺตีติ หญฺญติ. อนิเกตมสนฺถวนฺติ โย ปน นิเกตํ ปหาย ปพฺพชิตตฺตา อนิเกโต นาม สตฺตสงฺขารวตฺถุกสฺส ตณฺหาสนฺถวสฺส อภาวา อสนฺถโว นาม, ตํ อนิเกตํ อสนฺถวํ โก หนิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. เต สตฺถาโรติ เต ทฺเว รุกฺขา มม สตฺถาโร อเหสุนฺติ วทติ.

“Evameva” means: “just so.” “Phalī” means: “endowed with fruit.” “Ajinamhi” means: “for the sake of its hide, because of its hide.” “Dantehi” means: “for its own tusks,” the meaning being: “it is killed on account of its tusks.” “Hanti” means: “is killed.” “Aniketamasanthavaṃ” means: “one who, having abandoned a dwelling due to having gone forth, is called ‘homeless’; due to the absence of the intimacy of craving, which has beings and formations as its basis, he is called ‘unattached.’ Who will kill one who is homeless and unattached?”—this is the intended meaning. “Te satthāro” means: he says, “those two trees were my teachers.”

ตํ สุตฺวา มิคาชิโน ‘‘อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ รญฺโญ โอวาทํ ทตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. ตสฺมึ คเต สีวลิเทวี รญฺโญ ปาทมูเล ปติตฺวา อาห –

Hearing that, Migājina gave the king the advice, “Be heedful,” and went to his own place. After he had gone, Queen Sīvalī fell at the king’s feet and said:

๒๗๔.

274.

‘‘สพฺโพ ชโน ปพฺยถิโต, ราชา ปพฺพชิโต อิติ;

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา.

“All the people are distressed, thinking, ‘The king has gone forth!’ Elephant riders, army commanders, charioteers, and foot soldiers—

๒๗๕.

275.

‘‘อสฺสาสยิตฺวา ชนตํ, ฐปยิตฺวา ปฏิจฺฉทํ;

ปุตฺตํ รชฺเช ฐเปตฺวาน, อถ ปจฺฉา ปพฺพชิสฺสสี’’ติ.

“Having consoled the people, having established a protector, having placed your son upon the throne, then afterwards you may go forth.”

ตตฺถ ปพฺยถิโตติ ภีโต อุตฺรสฺโต. ปฏิจฺฉทนฺติ อมฺเห ฑยฺหมาเนปิ วิลุปฺปมาเนปิ ราชา น โอโลเกตีติ ปพฺยถิตสฺส มหาชนสฺส อาวรณํ รกฺขํ ฐเปตฺวา ปุตฺตํ ทีฆาวุกุมารํ รชฺเช ฐเปตฺวา อภิสิญฺจิตฺวา ปจฺฉา ปพฺพชิสฺสสีติ อตฺโถ.

Here, “pabyathito” means: “frightened and alarmed.” “Paṭicchadaṃ” means: “for the distressed populace who think, ‘Even if we are being burned or plundered, the king does not look upon us,’ having established a covering, a protection, having placed your son, Prince Dīghāvu, upon the throne, having consecrated him, then afterwards you may go forth”—this is the meaning.

ตโต โพธิสตฺโต อาห –

Then the Bodhisatta said:

๒๗๖.

276.

‘‘จตฺตา มยา ชานปทา, มิตฺตามจฺจา จ ญาตกา;

สนฺติ ปุตฺตา วิเทหานํ, ทีฆาวุ รฏฺฐวฑฺฒโน;

เต รชฺชํ การยิสฺสนฺติ, มิถิลายํ ปชาปตี’’ติ.

“Countrymen, friends, ministers, and kinsmen have been abandoned by me. There are sons of the Videhans, and Dīghāvu, the increaser of the kingdom. They will administer the kingdom in Mithilā, O queen.”

ตตฺถ สนฺติ ปุตฺตาติ สีวลิ สมณานํ ปุตฺตา นาม นตฺถิ, วิเทหรฏฺฐวาสีนํ ปน ปุตฺตา ทีฆาวุ อตฺถิ, เต รชฺชํ การยิสฺสนฺติ. ปชาปตีติ เทวึ อาลปติ.

Here, ‘Santi puttā’ means: ‘Sīvalī, ascetics have no sons. But the people of Videha have a son named Dīghāvu, and they will govern the kingdom.’ ‘Pajāpatī’ means: ‘he addresses the queen.’

เทวี [Pg.77] อาห ‘‘เทว, ตุมฺเหสุ ตาว ปพฺพชิเตสุ อหํ กึ กโรมี’’ติ. อถ นํ โส ‘‘ภทฺเท, อหํ ตํ อนุสิกฺขามิ, วจนํ เม กโรหี’’ติ วตฺวา คาถมาห –

The queen said, “Lord, now that you have gone forth, what shall I do?” Then he said to her, “Good lady, I will instruct you; do my bidding,” and he spoke this verse:

๒๗๗.

277.

‘‘เอหิ ตํ อนุสิกฺขามิ, ยํ วากฺยํ มม รุจฺจติ;

รชฺชํ ตุวํ การยสิ, ปาปํ ทุจฺจริตํ พหุํ;

กาเยน วาจา มนสา, เยน คจฺฉสิ ทุคฺคตึ.

“Come, I will instruct you in the words that please me: ‘You will rule the kingdom, committing much evil and misconduct by body, speech, and mind, by which you go to a bad destination.’”

๒๗๘.

278.

‘‘ปรทินฺนเกน ปรนิฏฺฐิเตน, ปิณฺเฑน ยาเปหิ ส ธีรธมฺโม’’ติ.

“Live on alms given by others, made ready by others; that is the practice of the wise.”

ตตฺถ ตุวนฺติ ตฺวํ ปุตฺตสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ‘‘มม ปุตฺตสฺส รชฺช’’นฺติ รชฺชํ อนุสาสมานา พหุํ ปาปํ กริสฺสสิ. คจฺฉสีติ เยน กายาทีหิ กเตน พหุปาเปน ทุคฺคตึ คมิสฺสสิ. ส ธีรธมฺโมติ ปิณฺฑิยาโลเปน ยาเปตพฺพํ, เอส ปณฺฑิตานํ ธมฺโมติ.

Here, ‘you’ (tuvaṃ) means: ‘You will raise the parasol for your son, thinking, “The kingdom is my son's,” and while ruling the kingdom, you will do much evil.’ ‘You will go’ (gacchasi) means: ‘By the many evils done with body and so on, you will go to a bad destination.’ ‘That is the law of the steadfast’ (sa dhīradhammo) means: ‘One should live by morsels of alms. That is the law of the wise.’

เอวํ มหาสตฺโต ตสฺสา โอวาทํ อทาสิ. เตสํ อญฺญมญฺญํ สลฺลปนฺตานํ คจฺฉนฺตานญฺเญว สูริโย อตฺถงฺคโต. เทวี ปติรูเป ฐาเน ขนฺธาวารํ นิวาสาเปสิ. มหาสตฺโตปิ เอกํ รุกฺขมูลํ อุปคโต. โส ตตฺถ รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. เทวีปิ ‘‘เสนา ปจฺฉโตว อาคจฺฉตู’’ติ วตฺวา ตสฺส ปจฺฉโตว อโหสิ. เต ภิกฺขาจารเวลายํ ถูณํ นาม นครํ ปาปุณึสุ. ตสฺมึ ขเณ อนฺโตนคเร เอโก ปุริโส สูณโต มหนฺตํ มํสขณฺฑํ กิณิตฺวา สูเลน องฺคาเรสุ ปจาเปตฺวา นิพฺพาปนตฺถาย ผลกโกฏิยํ ฐเปตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺส อญฺญวิหิตสฺส เอโก สุนโข ตํ อาทาย ปลายิ. โส ญตฺวา ตํ อนุพนฺธนฺโต ยาว พหิทกฺขิณทฺวารํ คนฺตฺวา นิพฺพินฺโท นิวตฺติ. ราชา จ เทวี จ สุนขสฺส ปุรโต คจฺฉนฺตา ทฺวิธา อเหสุํ. โส ภเยน มํสขณฺฑํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายิ.

Thus the Great Being gave her advice. While they were conversing with each other as they went along, the sun set. The queen had a camp set up in a suitable place. The Great Being also approached the foot of a tree. After spending the night there, he tended to his body the next day and continued on his way. The queen, saying, 'Let the army come behind,' followed behind him. At the time for the alms round, they reached a city named Thūṇa. At that moment, inside the city, a man had bought a large piece of meat from a butcher and was roasting it on a skewer over coals. To cool it down, he placed it on the edge of a wooden board and stood there. While he was preoccupied, a dog snatched it and ran away. The man, noticing this, chased after it until he reached the southern gate outside the city, then, disheartened, turned back. The king and the queen, walking ahead of the dog, were parted. The dog, out of fear, dropped the piece of meat and ran away.

มหาสตฺโต ตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ สุนโข ฉฑฺเฑตฺวา อนเปกฺโข ปลาโต, อญฺโญปิสฺส สามิโก น ปญฺญายติ, เอวรูโป อนวชฺโช ปํสุกูลปิณฺฑปาโต นาม นตฺถิ, ปริภุญฺชิสฺสามิ น’’นฺติ. โส มตฺติกาปตฺตํ นีหริตฺวา [Pg.78] ตํ มํสขณฺฑํ อาทาย ปุญฺฉิตฺวา ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา อุทกผาสุกฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปริภุญฺชิตุํ อารภิ. ตโต เทวี ‘‘สเจ เอส รชฺเชนตฺถิโก ภเวยฺย, เอวรูปํ เชคุจฺฉํ ปํสุมกฺขิตํ สุนขุจฺฉิฏฺฐกํ น ขาเทยฺย. สเจ ขาเทยฺย, อิทาเนส อมฺหากํ สามิโก น ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มหาราช, เอวรูปํ เชคุจฺฉํ ขาทสี’’ติ อาห. ‘‘เทวิ, ตฺวํ อนฺธพาลตาย อิมสฺส ปิณฺฑปาตสฺส วิเสสํ น ชานาสี’’ติ วตฺวา ตสฺเสว ปติตฏฺฐานํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อมตํ วิย ปริภุญฺชิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา หตฺเถ โธวติ. ตสฺมึ ขเณ เทวี นินฺทมานา อาห –

The Great Being, seeing this, thought: 'This dog has abandoned it and run away without looking back, and no other owner is to be seen. There is no such blameless almsfood from a dust-heap like this; shall I partake of it?' He took out his clay bowl, picked up the piece of meat, wiped it, placed it in the bowl, went to a place convenient for water, and began to eat. Then the queen thought: 'If he were desirous of kingship, he would not eat such a repulsive thing, smeared with dust and the leftovers of a dog. If he eats it, he will no longer be our lord.' Thinking thus, she said, 'Great king, do you eat such a repulsive thing?' He replied, 'Queen, due to your blindness and foolishness, you do not understand the special quality of this almsfood.' Having said this, he reflected upon the place where it had fallen, ate it as if it were nectar, rinsed his mouth, and washed his hands. At that moment, the queen, reproaching him, said:

๒๗๙.

279.

‘‘โยปิ จตุตฺเถ ภตฺตกาเล น ภุญฺเช, อชุฏฺฐมารีว ขุทาย มิยฺเย;

น ตฺเวว ปิณฺฑํ ลุฬิตํ อนริยํ, กุลปุตฺตรูโป สปฺปุริโส น เสเว;

ตยิทํ น สาธุ ตยิทํ น สุฏฺฐุ, สุนขุจฺฉิฏฺฐกํ ชนก ภุญฺชเส ตุว’’นฺติ.

‘One who would not eat at the fourth mealtime would die of hunger like one dying without help; a true gentleman, appearing as a man of good family, would not partake of such impure, defiled food. This is not good, this is not proper—you, father, eat what was discarded by a dog!’

ตตฺถ อชุฏฺฐมารีวาติ อนาถมรณเมว. ลุฬิตนฺติ ปํสุมกฺขิตํ. อนริยนฺติ อสุนฺทรํ. น เสเวติ น-กาโร ปริปุจฺฉนตฺเถ นิปาโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ จตุตฺเถปิ ภตฺตกาเล น ภุญฺเชยฺย, ขุทาย มเรยฺย, นนุ เอวํ สนฺเตปิ กุลปุตฺตรูโป สปฺปุริโส เอวรูปํ ปิณฺฑํ น ตฺเวว เสเวยฺยาติ. ตยิทนฺติ ตํ อิทํ.

There, 'ajuṭṭhamārīvā' means dying without protection. 'Luḷitaṃ' means smeared with dust. 'Anariyaṃ' means unrefined. In 'na seveti,' the particle 'na' is an interrogative particle. This is what is said: if even at the fourth mealtime one does not eat, one would die of hunger; surely even then, a true gentleman, a person of good family, would not partake of such alms. 'Tayidaṃ' means 'that this'.

มหาสตฺโต อาห –

The Great Being said:

๒๘๐.

280.

‘‘น จาปิ เม สีวลิ โส อภกฺโข, ยํ โหติ จตฺตํ คิหิโน สุนสฺส วา;

เย เกจิ โภคา อิธ ธมฺมลทฺธา, สพฺโพ โส ภกฺโข อนวโยติ วุตฺโต’’ติ.

‘Nor is that inedible for me, Sīvalī, which is discarded by a householder or a dog. Whatever possessions are rightfully obtained in this world, all such food is said to be blameless.’

ตตฺถ อภกฺโขติ โส ปิณฺฑปาโต มม อภกฺโข นาม น โหติ. ยํ โหตีติ ยํ คิหิโน วา สุนสฺส วา จตฺตํ โหติ, ตํ ปํสุกูลํ นาม อสามิกตฺตา อนวชฺชเมว โหติ. เย เกจีติ ตสฺมา อญฺเญปิ เย [Pg.79] เกจิ ธมฺเมน ลทฺธา โภคา, สพฺโพ โส ภกฺโข. อนวโยติ อนุอวโย, อนุปุนปฺปุนํ โอโลกิยมาโนปิ อวโย ปริปุณฺณคุโณ อนวชฺโช, อธมฺมลทฺธํ ปน สหสฺสคฺฆนกมฺปิ ชิคุจฺฉนียเมวาติ.

There, 'abhakkho' means that almsfood is not called 'inedible' for me. 'Yaṃ hoti' means whatever is discarded by a householder or a dog, that is called 'paṃsukūla' (from a dust-heap) because it has no owner and is entirely blameless. 'Ye keci' means therefore any other wealth rightfully obtained, all that is acceptable food. 'Anavayo' means without fault; even when repeatedly examined, it is faultless, of complete virtue, and blameless. But wealth obtained unrighteously, even if worth a thousand, is indeed to be despised.

เอวํ เต อญฺญมญฺญํ กเถนฺตาว ถูณนครทฺวารํ สมฺปาปุณึสุ. ตตฺร ทาริกาสุ กีฬนฺตีสุ เอกา กุมาริกา ขุทฺทกกุลฺลเกน วาลุกํ ปปฺโผเฏติ. ตสฺสา เอกสฺมึ หตฺเถ เอกํ วลยํ, เอกสฺมึ ทฺเว วลยานิ. ตานิ อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺเฏนฺติ, อิตรํ นิสฺสทฺทํ. ราชา ตํ การณํ ญตฺวา ‘‘สีวลิเทวี มม ปจฺฉโต จรติ, อิตฺถี จ นาม ปพฺพชิตสฺส มลํ, ‘อยํ ปพฺพชิตฺวาปิ ภริยํ ชหิตุํ น สกฺโกตี’ติ ครหิสฺสนฺติ มํ. สจายํ กุมาริกา ปณฺฑิตา ภวิสฺสติ, สีวลิเทวิยา นิวตฺตนการณํ กเถสฺสติ, อิมิสฺสา กถํ สุตฺวา สีวลิเทวึ อุยฺโยเชสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

Thus, conversing with each other, they reached the city gate of Thūṇa. There, while the girls were playing, one young girl was patting sand with a small bowl. On one of her hands was one bracelet, and on the other, two bracelets. These clinked against each other, while the single one made no sound. The king, understanding the reason for this, thought: 'Queen Sīvali walks behind me, and a woman is indeed a blemish for one gone forth. They will reproach me, saying, “Even after going forth, he cannot abandon his wife.” If this young girl is wise, she will state a reason for turning back. Having heard her words, I will send Queen Sīvali away.' Reflecting thus, he said—

๒๘๑.

281.

‘‘กุมาริเก อุปเสนิเย, นิจฺจํ นิคฺคฬมณฺฑิเต;

กสฺมา เต เอโก ภุโช ชนติ, เอโก เต น ชนตี ภุโช’’ติ.

‘O young maiden Upasenī, always adorned with fetters; why does one of your arms make a sound, and the other arm not make a sound?’

ตตฺถ อุปเสนิเยติ มาตรํ อุปคนฺตฺวา เสนิเก. นิคฺคฬมณฺฑิเตติ อคลิตมณฺฑเนน มณฺฑนสีลิเกติ วทติ. ชนตีติ สทฺทํ กโรติ.

There, 'Upasenī' means approaching the mother, saying 'Senike.' 'Niggaḷamaṇḍite' means one who is habitually adorned with ornaments that are not taken off. 'Janatī' means making a sound.

กุมาริกา อาห –

The maiden said:

๒๘๒.

282.

‘‘อิมสฺมึ เม สมณ หตฺเถ, ปฏิมุกฺกา ทุนีวรา;

สงฺฆาตา ชายเต สทฺโท, ทุติยสฺเสว สา คติ.

‘In this hand of mine, O ascetic, are two bracelets; a sound arises from their striking together. Such is the nature of a second.’

๒๘๓.

283.

‘‘อิมสฺมึ เม สมณ หตฺเถ, ปฏิมุกฺโก เอกนีวโร;

โส อทุติโย น ชนติ, มุนิภูโตว ติฏฺฐติ.

‘In this hand of mine, O ascetic, is a single bracelet; without a second, it makes no sound, it remains like a sage.’

๒๘๔.

284.

‘‘วิวาทปฺปตฺโต ทุติโย, เกเนโก วิวทิสฺสติ;

ตสฺส เต สคฺคกามสฺส, เอกตฺตมุปโรจต’’นฺติ.

‘A second person is prone to dispute; with whom will a single one dispute? Therefore, for you who desire heaven, let solitude be pleasing.’

ตตฺถ [Pg.80] ทุนีวราติ ทฺเว วลยานิ. สงฺฆาตาติ สํหนนโต สงฺฆฏฺฏนโตติ อตฺโถ. คตีติ นิพฺพตฺติ. ทุติยสฺเสว หิ เอวรูปา นิพฺพตฺติ โหตีติ อตฺโถ. โสติ โส นีวโร. มุนิภูโตวาติ ปหีนสพฺพกิเลโส อริยปุคฺคโล วิย ติฏฺฐติ. วิวาทปฺปตฺโตติ สมณ ทุติยโก นาม วิวาทมาปนฺโน โหติ, กลหํ กโรติ, นานาคาหํ คณฺหาติ. เกเนโกติ เอกโก ปน เกน สทฺธึ วิวทิสฺสติ. เอกตฺตมุปโรจตนฺติ เอกีภาโว เต รุจฺจตุ. สมณา นาม ภคินิมฺปิ อาทาย น จรนฺติ, กึ ปน ตฺวํ เอวรูปํ อุตฺตมรูปธรํ ภริยํ อาทาย วิจรสิ, อยํ เต อนฺตรายํ กริสฺสติ, อิมํ นีหริตฺวา เอกโกว สมณกมฺมํ กโรหีติ นํ โอวทติ.

Here, 'dunīvara' means two bracelets. 'Saṅghāta' means from striking together; that is the meaning. 'Gati' means occurrence. The meaning is that such an occurrence happens only with a second. 'So' refers to that bracelet. 'Munibhūto' means he stands like a noble person who has abandoned all defilements. 'Vivādappatto' means, O ascetic, a second person is prone to dispute, makes quarrels, and holds diverse views. 'Keneko' means: but a single one, with whom will he dispute? 'Ekattamuparocata' means let solitude be pleasing to you. Monks do not wander about even with a sister, so how can you wander about with such a supremely beautiful wife? She will cause an obstacle for you. Having removed her, perform the ascetic's duties alone—thus she advises him.

โส ตสฺสา กุมาริกาย วจนํ สุตฺวา ปจฺจยํ ลภิตฺวา เทวิยา สทฺธึ กเถนฺโต อาห –

Having heard the maiden's words and obtained the reason, he spoke with the queen, saying:

๒๘๕.

285.

‘‘สุณาสิ สีวลิ กถา, กุมาริยา ปเวทิตา;

เปสิยา มํ ครหิตฺโถ, ทุติยสฺเสว สา คติ.

‘Listen, Sīvali, to the words declared by the maiden; you, a messenger, reproached me; such is the way of a second.’

๒๘๖.

286.

‘‘อยํ ทฺเวธาปโถ ภทฺเท, อนุจิณฺโณ ปถาวิหิ;

เตสํ ตฺวํ เอกํ คณฺหาหิ, อหเมกํ ปุนาปรํ.

‘Here, good lady, is a crossroads, frequented by travelers. You take one of these, and I the other.’

๒๘๗.

287.

‘‘มาวจ มํ ตฺวํ ‘ปติ เม’ติ, นาหํ ‘ภริยา’ติ วา ปุนา’’ติ.

‘Do not call me ‘my husband,’ nor will I call you ‘my wife’ again.’

ตตฺถ กุมาริยา ปเวทิตาติ กุมาริกาย กถิตา. เปสิยาติ สจาหํ รชฺชํ กาเรยฺยํ, เอสา เม เปสิยา วจนการิกา ภเวยฺย, โอโลเกตุมฺปิ มํ น วิสเหยฺย. อิทานิ ปน อตฺตโน เปสิยํ วิย จ มญฺญติ, ‘‘ทุติยสฺเสว สา คตี’’ติ มํ โอวทติ. อนุจิณฺโณติ อนุสญฺจริโต. ปถาวิหีติ ปถิเกหิ. เอกนฺติ ตว รุจฺจนกํ เอกํ มคฺคํ คณฺห, อหํ ปน ตยา คหิตาวเสสํ อปรํ คณฺหิสฺสามิ. มาวจ มํ ตฺวนฺติ สีวลิ อิโต ปฏฺฐาย ปุน มํ ‘‘ปติ เม’’ติ มา อวจ, อหํ วา ตฺวํ ‘‘ภริยา เม’’ติ นาวจํ.

Therein, ‘kumāriyā paveditā’ means spoken by the maiden. Regarding ‘Pesiyā’: if I were to rule the kingdom, she would be my messenger, my executor of commands, and she would not even dare to look at me. But now, she considers me as if I were her own messenger and advises me, saying, ‘Such is the way of a second.’ ‘Anuciṇṇo’ means frequented. ‘Pathāvihī’ means by travelers. Regarding ‘Ekaṃ’: take one path agreeable to you, and I will take the other remaining path. Regarding ‘Māvaca maṃ tvaṃ’: Sīvali, from now on, do not call me ‘my husband,’ nor will I call you ‘my wife.’

สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘เทว, ตุมฺเห อุตฺตมา, ทกฺขิณมคฺคํ คณฺหถ, อหํ วามมคฺคํ คณฺหิสฺสามี’’ติ วตฺวา โถกํ คนฺตฺวา โสกํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี ปุนาคนฺตฺวา รญฺญา สทฺธึ กเถนฺตี เอกโตว นครํ ปาวิสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อุปฑฺฒคาถมาห –

Hearing his words, she said, ‘Lord, you are the superior one; take the right-hand path. I will take the left-hand path.’ Having gone a short distance and unable to bear her sorrow, she returned and, conversing with the king, entered the city together with him. The Teacher, revealing that matter, spoke a half-verse:

‘‘อิมเมว [Pg.81] กถยนฺตา, ถูณํ นครุปาคมุ’’นฺติ.

‘Speaking just this, they approached the city of Thūṇa.’

ตตฺถ นครุปาคมุนฺติ นครํ ปวิฏฺฐา.

Therein, ‘nagarupāgamu’ means they entered the city.

ปวิสิตฺวา จ ปน มหาสตฺโต ปิณฺฑตฺถาย จรนฺโต อุสุการสฺส เคหทฺวารํ ปตฺโต. สีวลิเทวีปิ เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ สมเย อุสุกาโร องฺคารกปลฺเล อุสุํ ตาเปตฺวา กญฺชิเยน เตเมตฺวา เอกํ อกฺขึ นิมีเลตฺวา เอเกน อกฺขินา โอโลเกนฺโต อุชุํ กโรติ. ตํ ทิสฺวา มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘สจายํ ปณฺฑิโต ภวิสฺสติ, มยฺหํ เอกํ การณํ กเถสฺสติ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ. โส อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉติ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Having entered, the Great Being, while walking for alms, arrived at the door of the fletcher’s house. Sīvalidevī also stood to one side. At that time, the fletcher was heating an arrow in a charcoal pan, moistening it with sour rice-gruel, closing one eye, and looking with the other eye to straighten it. Seeing this, the Great Being thought, “If this man is wise, he will tell me a reason; I will ask him.” He approached and asked. The Teacher, revealing that matter, said:

๒๘๘.

288.

‘‘โกฏฺฐเก อุสุการสฺส, ภตฺตกาเล อุปฏฺฐิเต;

ตตฺรา จ โส อุสุกาโร, เอกํ ทณฺฑํ อุชุํ กตํ;

เอกญฺจ จกฺขุํ นิคฺคยฺห, ชิมฺหเมเกน เปกฺขตี’’ติ.

“In the fletcher's workshop, when mealtime arrived, there that fletcher was, making one arrow-shaft straight, closing one eye, and looking askance with the other.”

ตตฺถ โกฏฺฐเกติ ภิกฺขเว, โส ราชา อตฺตโน ภตฺตกาเล อุปฏฺฐิเต อุสุการสฺส โกฏฺฐเก อฏฺฐาสิ. ตตฺรา จาติ ตสฺมิญฺจ โกฏฺฐเก. นิคฺคยฺหาติ นิมีเลตฺวา. ชิมฺหเมเกนาติ เอเกน อกฺขินา วงฺกํ สรํ เปกฺขติ.

Therein, regarding ‘koṭṭhake’: monks, that king, when his mealtime arrived, stood in the fletcher's workshop. Regarding ‘Tatrā ca’: it means ‘and in that workshop.’ Regarding ‘Niggayha’: it means ‘having closed.’ Regarding ‘Jimhamekena’: it means he looks at the crooked arrow with one eye.

อถ นํ มหาสตฺโต อาห –

Then the Great Being said to him:

๒๘๙.

289.

‘‘เอวํ โน สาธุ ปสฺสสิ, อุสุการ สุโณหิ เม;

ยเทกํ จกฺขุํ นิคฺคยฺห, ชิมฺหเมเกน เปกฺขสี’’ติ.

“Do you indeed see well in this way, fletcher? Listen to me: that you close one eye and look askance with the other?”

ตสฺสตฺโถ – สมฺม อุสุการ, เอวํ นุ ตฺวํ สาธุ ปสฺสสิ, ยํ เอกํ จกฺขุํ นิมีเลตฺวา เอเกน จกฺขุนา วงฺกํ สรํ เปกฺขสีติ.

Its meaning is: Friend fletcher, do you indeed see well in this way, that you close one eye and look at the crooked arrow with one eye?

อถสฺส โส กเถนฺโต อาห –

Then he, speaking, said to him:

๒๙๐.

290.

‘‘ทฺวีหิ สมณ จกฺขูหิ, วิสาลํ วิย ขายติ;

อสมฺปตฺวา ปรมํ ลิงฺคํ, นุชุภาวาย กปฺปติ.

“O ascetic, with two eyes it appears as if wide; not having reached the ultimate mark, it is not fit for straightness.

๒๙๑.

291.

‘‘เอกญฺจ จกฺขุํ นิคฺคยฺห, ชิมฺหเมเกน เปกฺขโต;

สมฺปตฺวา ปรมํ ลิงฺคํ, อุชุภาวาย กปฺปติ.

“But for one who, having closed one eye, looks askance with the other, having reached the ultimate mark, it is fit for straightness.

๒๙๒.

292.

‘‘วิวาทปฺปตฺโต [Pg.82] ทุติโย, เกเนโก วิวทิสฺสติ;

ตสฺส เต สคฺคกามสฺส, เอกตฺตมุปโรจต’’นฺติ.

“A second person enters into dispute; with whom will one person dispute? For you, who are desirous of heaven, let solitude be pleasing.”

ตตฺถ วิสาลํ วิยาติ วิตฺถิณฺณํ วิย หุตฺวา ขายติ. อสมฺปตฺวา ปรมํ ลิงฺคนฺติ ปรโต วงฺกฏฺฐานํ อปฺปตฺวา. นุชุภาวายาติ น อุชุภาวาย. อิทํ วุตฺตํ โหติ – วิสาเล ขายมาเน ปรโต อุชุฏฺฐานํ วา วงฺกฏฺฐานํ วา น ปาปุเณยฺย, ตสฺมึ อสมฺปตฺเต อทิสฺสมาเน อุชุภาวาย กิจฺจํ น กปฺปติ น สมฺปชฺชตีติ. สมฺปตฺวาติ จกฺขุนา ปตฺวา, ทิสฺวาติ อตฺโถ. วิวาทปฺปตฺโตติ ยถา ทุติเย อกฺขิมฺหิ อุมฺมีลิเต ลิงฺคํ น ปญฺญายติ, วงฺกฏฺฐานมฺปิ อุชุกํ ปญฺญายติ, อุชุฏฺฐานมฺปิ วงฺกํ ปญฺญายตีติ วิวาโท โหติ, เอวํ สมณสฺสปิ ทุติโย นาม วิวาทมาปนฺโน โหติ, กลหํ กโรติ, นานาคาหํ คณฺหาติ. เกเนโกติ เอโก ปน เกน สทฺธึ วิวทิสฺสติ. เอกตฺตมุปโรจตนฺติ เอกีภาโว เต รุจฺจตุ. สมณา นาม ภคินิมฺปิ อาทาย น จรนฺติ, กึ ปน ตฺวํ เอวรูปํ อุตฺตมรูปธรํ ภริยํ อาทาย วิจรสิ. อยํ เต อนฺตรายํ กริสฺสติ, อิมํ นีหริตฺวา เอกโกว สมณธมฺมํ กโรหีติ โส ตํ โอวทติ.

Therein, ‘visālaṃ viya’ means it appears as if extensive. Regarding ‘Asampatvā paramaṃ liṅgaṃ,’ it means not having reached the crooked place beyond. Regarding ‘Nujubhāvāya,’ it means ‘not for straightness.’ This is what is said: when it appears wide, one would not reach the straight place or the crooked place beyond; when that is not reached and is unseen, the task for the sake of straightness is not fit, is not accomplished. Regarding ‘Sampatvā,’ it means having reached with the eye; the meaning is ‘having seen.’ Regarding ‘Vivādappatto’: just as when the second eye is opened, the mark is not perceived, the crooked place appears straight, and the straight place appears crooked, thus a dispute arises; even so, for an ascetic, a second person is one who enters into dispute, who quarrels, who takes up various views. Regarding ‘Keneko’: but with whom will one person dispute? Regarding ‘Ekattamuparocata’: let solitude be pleasing to you. Ascetics do not wander about taking even a sister, so why do you wander taking a wife of such excellent form? She will be an obstacle to you. Having removed her, practice the ascetic’s duty all alone—thus he advises him.

เอวมสฺส โส โอวาทํ ทตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. มหาสตฺโตปิ ปิณฺฑาย จริตฺวา มิสฺสกภตฺตํ สํกฑฺฒิตฺวา นครา นิกฺขมิตฺวา อุทกผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ มุขํ วิกฺขาเลตฺวา ปตฺตํ ถวิกาย โอสาเรตฺวา สีวลิเทวึ อามนฺเตตฺวา อาห –

Having given him this advice, he became silent. The Great Being, having gone for alms, collected mixed food, left the city, sat down in a place with comfortable water, finished his meal, rinsed his mouth, put his bowl back into his bag, and addressed Sīvalidevī, saying:

๒๙๓.

293.

‘‘สุณาสิ สีวลิ กถา, อุสุกาเรน เวทิตา;

เปสิยา มํ ครหิตฺโถ, ทุติยสฺเสว สา คติ.

“Listen, Sīvali, to the words made known by the fletcher; you, a messenger, reproached me; such is the way of a second.

๒๙๔.

294.

‘‘อยํ ทฺเวธาปโถ ภทฺเท, อนุจิณฺโณ ปถาวิหิ;

เตสํ ตฺวํ เอกํ คณฺหาหิ, อหเมกํ ปุนาปรํ.

“Here, good lady, is a crossroads, frequented by travelers. You take one of these, and I the other.

๒๙๕.

295.

‘‘มาวจ มํ ตฺวํ ‘ปติ เม’ติ, นาหํ ‘ภริยา’ติ วา ปุนา’’ติ.

“Do not call me ‘my husband,’ nor will I call you ‘my wife’ again.”

ตตฺถ สุณาสีติ สุณ, ตฺวํ กถา. ‘‘เปสิยา ม’’นฺติ อิทํ ปน กุมาริกาย โอวาทเมว สนฺธายาห.

Therein, ‘suṇāsi’ means ‘listen, you, to the words.’ As for ‘Pesiyā maṃ,’ this he said referring to the advice of the maiden.

สา [Pg.83] กิร ‘‘มาวจ มํ ตฺวํ ‘ปติ เม’ติ’’ วุตฺตาปิ มหาสตฺตํ อนุพนฺธิเยว. ราชา นํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกติ. มหาชโนปิ อนุพนฺธิ. ตโต ปน อฏวี อวิทูเร โหติ. มหาสตฺโต นีลวนราชึ ทิสฺวา ตํ นิวตฺเตตุกาโม หุตฺวา คจฺฉนฺโตเยว มคฺคสมีเป มุญฺชติณํ อทฺทส. โส ตโต อีสิกํ ลุญฺจิตฺวา ‘‘ปสฺสสิ สีวลิ, อยํ อิธ ปุน ฆเฏตุํ น สกฺกา, เอวเมว ปุน มยฺหํ ตยา สทฺธึ สํวาโส นาม ฆเฏตุํ น สกฺกา’’ติ วตฺวา อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห –

She, it is said, even after being told, “Do not call me ‘my husband,’” still followed the Great Being. The king could not make her turn back. The great crowd also followed. Then a forest was not far away. The Great Being, seeing a line of dark forest, wishing to make her turn back, as he was walking along, saw some muñja grass near the path. He plucked a little from it and said, “Do you see, Sīvali, this cannot be joined together again here; in the very same way, living together again for me with you cannot be joined.” Then he spoke this half-verse:

‘‘มุญฺชาเวสิกา ปวาฬฺหา, เอกา วิหร สีวลี’’ติ.

“The muñja stalk is plucked out; live alone, Sīvalī.”

ตตฺถ เอกา วิหราติ อหํ เอกีภาเวน วิหริสฺสามิ, ตฺวมฺปิ เอกา วิหราหีติ ตสฺสา โอวาทมทาสิ.

Therein, ‘ekā vihara’ means: “I will live in solitude, and you too should live in solitude”—thus he gave her this advice.

ตํ สุตฺวา สีวลิเทวี ‘‘อิโตทานิ ปฏฺฐาย นตฺถิ มยฺหํ มหาชนกนรินฺเทน สทฺธึ สํวาโส’’ติ โสกํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี อุโภหิ หตฺเถหิ อุรํ ปหริตฺวา มหามคฺเค ปติ. มหาสตฺโต ตสฺสา วิสญฺญิภาวํ ญตฺวา ปทํ วิโกเปตฺวา อรญฺญํ ปาวิสิ. อมจฺจา อาคนฺตฺวา ตสฺสา สรีรํ อุทเกน สิญฺจิตฺวา หตฺถปาเท ปริมชฺชิตฺวา สญฺญํ ลภาเปสุํ. สา ‘‘ตาตา, กุหึ ราชา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘นนุ ตุมฺเหว ชานาถา’’ติ? ‘‘อุปธาเรถ ตาตา’’ติ. เต อิโต จิโต ธาวิตฺวา วิจินนฺตาปิ มหาสตฺตํ น ปสฺสึสุ. เทวี มหาปริเทวํ ปริเทวิตฺวา รญฺโญ ฐิตฏฺฐาเน เจติยํ กาเรตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา นิวตฺติ. มหาสตฺโตปิ หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา สตฺตาหพฺภนฺตเรเยว ปญฺจ อภิญฺญา จ, อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา ปุน มนุสฺสปถํ นาคมิ. เทวีปิ อุสุกาเรน สทฺธึ กถิตฏฺฐาเน, กุมาริกาย สทฺธึ กถิตฏฺฐาเน, มํสปริโภคฏฺฐาเน, มิคาชิเนน สทฺธึ กถิตฏฺฐาเน, นารเทน สทฺธึ กถิตฏฺฐาเน จาติ สพฺพฏฺฐาเนสุ เจติยานิ กาเรตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา เสนงฺคปริวุตา มิถิลํ ปตฺวา อมฺพวนุยฺยาเน ปุตฺตสฺส อภิเสกํ กาเรตฺวา ตํ เสนงฺคปริวุตํ นครํ เปเสตฺวา สยํ อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตตฺเถว อุยฺยาเน วสนฺตี กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลกปรายณา อโหสิ. มหาสตฺโตปิ อปริหีนชฺฌาโน หุตฺวา พฺรหฺมโลกปรายโณ อโหสิ.

Hearing this, Queen Sīvalī, thinking, 'From now on, there is no living together for me with King Mahājanaka,' was unable to bear her grief; she struck her chest with both hands and fell on the main road. The Great Being, knowing her unconscious state, altered his course and entered the forest. The ministers came, sprinkled water on her body, massaged her hands and feet, and restored her to consciousness. She asked, “Fathers, where is the king?” “Do you not know?” “Please find out, fathers.” They ran here and there searching but could not find the Great Being. The queen lamented greatly, had a shrine built at the place where the king had stood, worshipped it with perfumes and garlands, and then returned. The Great Being entered the Himalayas and within seven days developed the five higher knowledges and the eight meditative attainments, and did not return to the world of men. The queen also had shrines built at all the places where she had conversed: with the arrow-maker, with the young maiden, at the place of eating meat, with the one wearing a deer-skin, and with Nārada. Having worshipped them with perfumes and garlands, and surrounded by her retinue, she reached Mithilā. In the mango grove, she had her son consecrated as king, sent him with the retinue to the city, herself went forth into the ascetic life, and dwelling in that very grove, practiced the kasiṇa meditation, attained jhāna, and was destined for the Brahma world. The Great Being, with his jhāna undiminished, was also destined for the Brahma world.

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ ตถาคโต มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺโตเยวา’’ติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ [Pg.84] – ‘‘ตทา สมุทฺทรกฺขิกา เทวธีตา อุปฺปลวณฺณา อโหสิ, นารโท สาริปุตฺโต, มิคาชิโน โมคฺคลฺลาโน, กุมาริกา เขมา ภิกฺขุนี, อุสุกาโร อานนฺโท, สีวลิเทวี ราหุลมาตา, ทีฆาวุกุมาโร ราหุโล, มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ, มหาชนกนรินฺโท ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ’’นฺติ.

The Teacher, having delivered this discourse, said, “Monks, not only now, but in the past, too, the Tathāgata made a great renunciation,” and he identified the birth story: “At that time, the sea-guardian goddess was Uppalavaṇṇā, Nārada was Sāriputta, the one wearing a deer-skin was Moggallāna, the maiden was the bhikkhunī Khemā, the arrow-maker was Ānanda, Queen Sīvalī was Rāhula’s mother, Prince Dīghāvu was Rāhula, the parents were the great royal family, and King Mahājanaka was I myself, the Perfectly Enlightened One.”

มหาชนกชาตกวณฺณนา ทุติยา.

The second commentary on the Mahājanaka Jātaka.

[๕๔๐] ๓. สุวณฺณสามชาตกวณฺณนา

[540] 3. The Commentary on the Suvaṇṇasāma Jātaka.

โก [Pg.85] นุ มํ อุสุนา วิชฺฌีติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เอกํ มาตุโปสกภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิ. สาวตฺถิยํ กิร อฏฺฐารสโกฏิวิภวสฺส เอกสฺส เสฏฺฐิกุลสฺส เอกปุตฺตโก อโหสิ มาตาปิตูนํ ปิโย มนาโป. โส เอกทิวสํ ปาสาทวรคโต สีหปญฺชรํ อุคฺฆาเฏตฺวา วีถึ โอโลเกนฺโต คนฺธมาลาทิหตฺถํ มหาชนํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย เชตวนํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ ธมฺมํ สุณิสฺสามี’’ติ มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา คนฺธมาลาทีนิ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา วตฺถเภสชฺชปานกาทีนิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทาเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ จ ภควนฺตํ ปูเชตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน ธมฺมํ สุตฺวา กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา ปพฺพชฺชาย จ อานิสํสํ สลฺลกฺเขตฺวา ปริสาย วุฏฺฐิตาย ภควนฺตํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ‘‘มาตาปิตูหิ อนนุญฺญาตํ ปุตฺตํ ตถาคตา นาม น ปพฺพาเชนฺตี’’ติ สุตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปุน เคหํ คนฺตฺวา สคารเวน มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘อมฺมตาตา, อหํ ตถาคตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. อถสฺส มาตาปิตโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา เอกปุตฺตกภาเวน สตฺตธา ภิชฺชมานหทยา วิย ปุตฺตสิเนเหน กมฺปมานา เอวมาหํสุ ‘‘ตาต ปิยปุตฺตก, ตาต กุลงฺกุร, ตาต นยน, ตาต หทย, ตาต ปาณสทิส, ตยา วินา กถํ ชีวาม, ตยิ ปฏิพทฺธํ โน ชีวิตํ. มยญฺหิ ตาต, ชราชิณฺณา วุฑฺฒา มหลฺลกา, อชฺช วา สุเว วา ปรสุเว วา มรณํ ปาปุณิสฺสาม, ตสฺมา มา อมฺเห โอหาย คจฺฉสิ. ตาต, ปพฺพชฺชา นาม อติทุกฺกรา, สีเตน อตฺเถ สติ อุณฺหํ ลภติ, อุณฺเหน อตฺเถ สติ สีตํ ลภติ, ตสฺมา ตาต, มา ปพฺพชาหี’’ติ.

“Who has struck me with an arrow?” This was spoken by the Teacher while dwelling at Jetavana, concerning a monk who supported his mother. In Sāvatthī, it seems, there was an only son of a treasurer's family possessing eighteen crores of wealth, beloved and dear to his parents. One day, while in his excellent palace, he opened a lion-window and looked down on the street. Seeing a great crowd carrying perfumes and garlands on their way to Jetavana to hear the Dhamma, he thought, “I too shall listen to the Dhamma.” After paying respects to his parents, he had perfumes and garlands brought, went to the monastery, offered robes, medicines, drinks, and other requisites to the community of monks, and honored the Blessed One with perfumes and garlands. Sitting to one side, he listened to the Dhamma, seeing the danger in sensual pleasures and reflecting on the benefit of renunciation. When the assembly rose, he requested the going forth from the Blessed One. Hearing that “The Tathāgatas do not give the going forth to a son without his parents' permission,” he paid homage to the Blessed One and returned home. With deep reverence, he paid respects to his parents and said, “Mother, father, I wish to go forth in the presence of the Tathāgata.” Upon hearing his words, his parents, whose hearts felt as if they were breaking into seven pieces because he was their only son, trembled with affection, and said to him: “Dear beloved son, dear family scion, dear eye, dear heart, dear one like our very life! How shall we live without you? Our lives are bound up with you. For we, dear son, are old, aged, and infirm. Today or tomorrow or the day after, we shall meet our death. Therefore, do not abandon us and go. Dear son, the going forth is exceedingly difficult. When one needs coolness, one gets heat; when one needs heat, one gets coolness. Therefore, dear son, do not go forth.”

ตํ สุตฺวา กุลปุตฺโต ทุกฺขี ทุมฺมโน โอนตสีโส ปชฺฌายนฺโตว นิสีทิ สตฺตาหํ นิราหาโร. อถสฺส มาตาปิตโร เอวํ จินฺเตสุํ ‘‘สเจ โน ปุตฺโต อนนุญฺญาโต, อทฺธา มริสฺสติ, ปุน น ปสฺสิสฺสาม, ปพฺพชฺชาย ชีวมานํ ปุน นํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ. จินฺเตตฺวา จ ปน ‘‘ตาต ปิยปุตฺตก, ตํ ปพฺพชฺชาย อนุชานาม, ปพฺพชาหี’’ติ อนุชานึสุ. ตํ สุตฺวา กุลปุตฺโต ตุฏฺฐมานโส หุตฺวา อตฺตโน สกลสรีรํ โอณาเมตฺวา [Pg.86] มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ. สตฺถา เอกํ ภิกฺขุํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อิมํ กุมารํ ปพฺพาเชหี’’ติ อาณาเปสิ. โส ตํ ปพฺพาเชสิ. ตสฺส ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย มหาลาภสกฺกาโร นิพฺพตฺติ. โส อาจริยุปชฺฌาเย อาราเธตฺวา ลทฺธูปสมฺปโท ปญฺจ วสฺสานิ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา ‘‘อหํ อิธ อากิณฺโณ วิหรามิ, น เม อิทํ ปติรูป’’นฺติ วิปสฺสนาธุรํ ปูเรตุกาโม หุตฺวา อุปชฺฌายสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อุปชฺฌายํ วนฺทิตฺวา เชตวนา นิกฺขมิตฺวา เอกํ ปจฺจนฺตคามํ นิสฺสาย อรญฺเญ วิหาสิ. โส ตตฺถ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ทฺวาทส วสฺสานิ ฆเฏนฺโต วายมนฺโตปิ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ. มาตาปิตโรปิสฺส คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ทุคฺคตา อเหสุํ. เย หิ เตสํ เขตฺตํ วา วณิชฺชํ วา ปโยเชสุํ, เต ‘‘อิมสฺมึ กุเล ปุตฺโต วา ภาตา วา อิณํ โจเทตฺวา คณฺหนฺโต นาม นตฺถี’’ติ อตฺตโน อตฺตโน หตฺถคตํ คเหตฺวา ยถารุจิ ปลายึสุ. เคเห ทาสกมฺมกราทโยปิ หิรญฺญสุวณฺณาทีนิ คเหตฺวา ปลายึสุ.

Hearing that, the son of good family, sorrowful and dejected, sat with his head bowed, brooding for seven days without food. Then his parents thought: “If our son is not permitted, he will surely die, and we will not see him again. But if he lives having gone forth, we will see him again.” Having reflected thus, they gave their permission, saying: “Dear beloved son, we permit you the going forth. Go forth.” Hearing this, the son of good family, his mind delighted, bowed his entire body in homage to his parents, then went to the monastery and requested the going forth from the Blessed One. The Teacher had a monk summoned and ordered, “Give this young man the going forth.” So he gave him the going forth. From the time of his going forth, great gains and honors arose for him. Having satisfied his teachers and preceptors, he received the higher ordination and studied the Dhamma for five years. Then he thought, “I live here in a crowded place; this is not suitable for me.” Wishing to fulfill the practice of insight, he took a meditation subject from his preceptor, paid homage to him, left Jetavana, and stayed in a forest near a border village. There, though he developed insight and strove diligently for twelve years, he was unable to bring about any special attainment. Meanwhile, as time went on, his parents became poor. Those who managed their fields or trade thought, “In this family, there is no son or brother to demand and collect debts,” and taking whatever they had in hand, they fled as they pleased. Even the servants and workers in the house took gold, silver, and other valuables and fled.

อปรภาเค ทฺเว ชนา กปณา หุตฺวา หตฺเถ อุทกสิญฺจนมฺปิ อลภิตฺวา เคหํ วิกฺกิณิตฺวา อฆรา หุตฺวา การุญฺญภาวํ ปตฺตา ปิโลติกํ นิวาเสตฺวา กปาลหตฺถา ภิกฺขาย จรึสุ. ตสฺมึ กาเล เอโก ภิกฺขุ เชตวนโต นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ตสฺส วสนฏฺฐานํ อคมาสิ. โส ตสฺส อาคนฺตุกวตฺตํ กตฺวา สุขนิสินฺนกาเล ‘‘ภนฺเต, กุโต อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เชตวนา อาคโต อาวุโส’’ติ วุตฺเต สตฺถุโน เจว มหาสาวกาทีนญฺจ อาโรคฺยํ ปุจฺฉิตฺวา มาตาปิตูนญฺจ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ ‘‘กึ, ภนฺเต, สาวตฺถิยํ อสุกสฺส นาม เสฏฺฐิกุลสฺส อาโรคฺย’’นฺติ? ‘‘อาวุโส, มา ตสฺส กุลสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉา’’ติ. ‘‘กึ ภนฺเต’’ติ. ‘‘อาวุโส, ตสฺส กิร กุลสฺส เอโก ปุตฺโต อตฺถิ, โส พุทฺธสาสเน ปพฺพชิโต, ตสฺส ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย เอตํ กุลํ ปริกฺขีณํ, อิทานิ ทฺเว ชนา ปรมการุญฺญภาวํ ปตฺตา ภิกฺขาย จรนฺตี’’ติ. โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทิตุํ อารภิ. ‘‘อาวุโส, กึ โรทสี’’ติ? ‘‘ภนฺเต, เต มยฺหํ มาตาปิตโร, อหํ เตสํ ปุตฺโต’’ติ. ‘‘อาวุโส, ตว มาตาปิตโร ตํ นิสฺสาย วินาสํ ปตฺตา, คจฺฉ, เต ปฏิชคฺคาหี’’ติ.

Later, the two people, having become destitute and unable to obtain even water to sprinkle on their hands, sold their house and became homeless. Having fallen into a pitiable state, they wore rags and, with bowls in their hands, went about for alms. At that time, a certain monk, having departed from Jetavana, gradually arrived at his dwelling place. The resident monk performed the duties for the visiting monk, and when the visitor was comfortably seated, he asked, 'Venerable sir, from where have you come?' When he was told, 'Friend, I have come from Jetavana,' he inquired about the health of the Teacher and the great disciples, and then asked about the state of his parents: 'Venerable sir, is the family of such-and-such a wealthy man in Sāvatthī well?' 'Friend, do not ask about the state of that family.' 'Why, venerable sir?' 'Friend, it is said that family had one son who went forth into the Buddha’s dispensation. From the time he went forth, that family declined. Now, the two people, having fallen into a state of extreme misery, are wandering for alms.' Hearing his words, unable to maintain his composure, he began to weep with eyes full of tears. 'Friend, why do you weep?' 'Venerable sir, they are my parents, and I am their son.' 'Friend, your parents have met with ruin on your account. Go and look after them.'

โส [Pg.87] ‘‘อหํ ทฺวาทส วสฺสานิ ฆเฏนฺโต วายมนฺโตปิ มคฺคํ วา ผลํ วา นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขึ, อภพฺโพ ภวิสฺสามิ, กึ เม ปพฺพชฺชาย, คิหี หุตฺวา มาตาปิตโร โปเสตฺวา ทานํ ทตฺวา สคฺคปรายโณ ภวิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อรญฺญาวาสํ ตสฺส เถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา ปุนทิวเส อรญฺญา นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน คจฺฉนฺโต สาวตฺถิโต อวิทูเร เชตวนปิฏฺฐิวิหารํ ปาปุณิ. ตตฺถ ทฺเว มคฺคา อเหสุํ. เตสุ เอโก มคฺโค เชตวนํ คจฺฉติ, เอโก สาวตฺถึ. โส ตตฺเถว ฐตฺวา ‘‘กึ นุ โข ปฐมํ มาตาปิตโร ปสฺสามิ, อุทาหุ ทสพล’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘มยา มาตาปิตโร จิรํ ทิฏฺฐปุพฺพา, อิโต ปฏฺฐาย ปน เม พุทฺธทสฺสนํ ทุลฺลภํ ภวิสฺสติ, ตสฺมา อชฺชเมว สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา ธมฺมํ สุตฺวา สฺเว ปาโตว มาตาปิตโร ปสฺสิสฺสามี’’ติ สาวตฺถิมคฺคํ ปหาย สายนฺหสมเย เชตวนํ ปาวิสิ. ตํ ทิวสํ ปน สตฺถา ปจฺจูสกาเล โลกํ โอโลเกนฺโต อิมสฺส กุลปุตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ อทฺทส. โส ตสฺสาคมนกาเล มาตุโปสกสุตฺเตน (สํ. นิ. ๑.๒๐๕) มาตาปิตูนํ คุณํ วณฺเณสิ. โส ปน ภิกฺขุ ปริสปริยนฺเต ฐตฺวา สตฺถุสฺส ธมฺมกถํ สุณนฺโต จินฺเตสิ ‘‘อหํ คิหี หุตฺวา มาตาปิตโร ปฏิชคฺคิตุํ สกฺโกมีติ จินฺเตสึ, สตฺถา ปน ‘ปพฺพชิโตว สมาโน ปฏิชคฺคิโต อุปการโก มาตาปิตูน’นฺติ วทติ. สจาหํ สตฺถารํ อทิสฺวา คโต, เอวรูปาย ปพฺพชฺชาย ปริหีโน ภเวยฺยํ. อิทานิ ปน คิหี อหุตฺวา ปพฺพชิโตว สมาโน มาตาปิตโร โปเสสฺสามี’’ติ.

'Though I have striven and struggled for twelve years, I have been unable to bring forth the path or the fruit. I must be incapable. What is the use of my going forth? Having become a householder, I will support my parents, give alms, and be destined for heaven.' Thinking thus, he handed over his forest dwelling to that elder and, on the next day, left the wilderness. Traveling gradually, he arrived at a monastery behind Jetavana, not far from Sāvatthī. There were two paths there: one leading to Jetavana and the other to Sāvatthī. Standing there, he pondered, 'Should I first see my parents, or the Ten-Powered One?' Reflecting further, he thought, 'I have not seen my parents for a long time, but from now on, seeing the Buddha will be a rare opportunity for me. Therefore, today I will see the Perfectly Enlightened One and listen to the Dhamma, and early tomorrow morning I will see my parents.' Abandoning the path to Sāvatthī, he entered Jetavana in the evening. That very day, the Teacher, surveying the world at dawn, saw this clansman’s potential for attainment. At the time of his arrival, the Teacher praised the virtues of parents by way of the Mātuposaka Sutta. That monk, standing at the edge of the assembly and listening to the Teacher’s Dhamma talk, thought: 'I thought I could look after my parents only by becoming a householder, but the Teacher says that one who has gone forth can look after and be of service to one's parents. If I had gone without seeing the Teacher, I would have been deprived of such a going forth. Now, without becoming a householder, while remaining as one who has gone forth, I will support my parents.'

โส สลากคฺคํ คนฺตฺวา สลากภตฺตญฺเจว สลากยาคุญฺจ คณฺหิตฺวา ทฺวาทส วสฺสานิ อรญฺเญ วุตฺถภิกฺขุ ปาราชิกปฺปตฺโต วิย อโหสิ. โส ปาโตว สาวตฺถิยํ ปวิสิตฺวา ‘‘กึ นุ โข ปฐมํ ยาคุํ คณฺหิสฺสามิ, อุทาหุ มาตาปิตโร ปสฺสิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘กปณานํ มาตาปิตูนํ สนฺติกํ ตุจฺฉหตฺเถน คนฺตุํ อยุตฺต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ยาคุํ คเหตฺวา เอเตสํ โปราณกเคหทฺวารํ คโต. มาตาปิตโรปิสฺส ยาคุภิกฺขํ จริตฺวา ปรภิตฺตึ นิสฺสาย วิหรนฺติ. โส อุปคนฺตฺวา นิสินฺนเก ทิสฺวา อุปฺปนฺนโสโก อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ เตสํ อวิทูเร อฏฺฐาสิ. เต ตํ ทิสฺวาปิ น สญฺชานึสุ. อถ มาตา ‘‘ภิกฺขตฺถาย ฐิโต ภวิสฺสตี’’ติ สญฺญาย ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ทาตพฺพยุตฺตกํ นตฺถิ, อติจฺฉถา’’ติ อาห. โส ตสฺสา [Pg.88] กถํ สุตฺวา หทยปูรํ โสกํ คเหตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ‘‘อติจฺฉถา’’ติ วุจฺจมาโนปิ อฏฺฐาสิเยว. อถสฺส ปิตา มาตรํ อาห – ‘‘คจฺฉ, ภทฺเท, ชานาหิ, ปุตฺโต นุ โข โน เอโส’’ติ. สา อุฏฺฐาย อุปคนฺตฺวา โอโลเกนฺตี สญฺชานิตฺวา ปาทมูเล ปติตฺวา ปริเทวิ, ปิตาปิสฺส ตเถว อกาสิ, มหนฺตํ การุญฺญํ อโหสิ.

So, going to the place of ticket-food distribution, he took both the ticketed food and the ticketed rice gruel. The monk, who had dwelt in the forest for twelve years, felt as if he had committed an offense of defeat. Early in the morning, he entered Sāvatthī and thought, 'Should I first get the rice gruel, or should I see my parents?' Reflecting, 'It is not proper to go empty-handed to my destitute parents,' he took the gruel and went to the door of their former house. His parents, having gone about for alms for rice gruel, were dwelling leaning against the wall of another's house. Approaching and seeing them seated there, sorrow arose in him, and with eyes full of tears, he stood not far from them. Even upon seeing him, they did not recognize him. Then his mother, thinking, 'He must be standing here for alms,' said, 'Venerable sir, we have nothing suitable to give you; please pass on.' Hearing her words, his heart filled with sorrow, and with tear-filled eyes, he remained standing right there. Even when told a second and a third time, 'Please pass on,' he still stood there. Then his father said to his mother, 'Go, my dear, and see if this might be our son.' She rose, approached, and upon looking closely, recognized him. Falling at his feet, she lamented, and his father did the same. It was a scene of great pathos.

โสปิ มาตาปิตโร ทิสฺวา สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. โส โสกํ อธิวาเสตฺวา ‘‘อมฺมตาตา, มา จินฺตยิตฺถ, อหํ โว โปเสสฺสามี’’ติ มาตาปิตโร อสฺสาเสตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา เอกมนฺเต นิสีทาเปตฺวา ปุน ภิกฺขํ อาหริตฺวา เต โภเชตฺวา อตฺตโน อตฺถาย ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุน ภตฺเตนาปุจฺฉิตฺวา ปจฺฉา สยํ ปริภุญฺชติ. โส ตโต ปฏฺฐาย อิมินา นิยาเมน มาตาปิตโร ปฏิชคฺคติ. อตฺตนา ลทฺธานิ ปกฺขิกภตฺตาทีนิ เตสํเยว ทตฺวา สยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ลภมาโน ภุญฺชติ, อลภมาโน น ภุญฺชติ, วสฺสาวาสิกมฺปิ อญฺญมฺปิ ยํ กิญฺจิ ลภิตฺวา เตสํเยว เทติ. เตหิ ปริภุตฺตํ ชิณฺณปิโลติกํ คเหตฺวา อคฺคฬํ ทตฺวา รชิตฺวา สยํ ปริภุญฺชติ. ภิกฺขลภนทิวเสหิ ปนสฺส อลภนทิวสา พหู อเหสุํ. อถสฺส นิวาสนปารุปนํ อติลูขํ โหติ.

He too, seeing his parents, was unable to maintain his composure and shed tears. Enduring his sorrow, he comforted his parents, saying, 'Mother, father, do not worry; I will support you.' He gave them gruel to drink, had them sit to one side, and then brought them alms food and fed them. Having sought alms for himself, he would return to them, ask about their meal, and only then eat himself. From that time on, he looked after his parents in this manner. Whatever he received—fortnightly meals and the like—he gave to them. He himself would go for alms, eating if he received something, and not eating if he did not. Whatever requisites for the rains retreat or anything else he obtained, he gave to them. He would take the worn-out rags they had used, patch them, dye them, and wear them himself. But the days he did not receive alms were more numerous than the days he did. Thus his lower and upper robes became extremely coarse.

อิติ โส มาตาปิตโร ปฏิชคฺคนฺโตเยว อปรภาเค กิโส อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต ธมนิสนฺถตคตฺโต อโหสิ. อถ นํ สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตา ภิกฺขู ปุจฺฉึสุ ‘‘อาวุโส, ปุพฺเพ ตว สรีรวณฺโณ โสภติ, อิทานิ ปน กิโส อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาโต ธมนิสนฺถตคตฺโต, พฺยาธิ เต นุ โข อุปฺปนฺโน’’ติ. โส ‘‘นตฺถิ เม, อาวุโส, พฺยาธิ, อปิจ ปน ปลิโพโธ เม อตฺถี’’ติ ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. อถ นํ เต ภิกฺขู อาหํสุ ‘‘อาวุโส, ภควา สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตตุํ น เทติ, ตฺวํ ปน สทฺธาเทยฺยํ คเหตฺวา คิหีนํ ททมาโน อยุตฺตํ กโรสี’’ติ. โส เตสํ กถํ สุตฺวา ลชฺชิโต โอลียิ. เต เอตฺตเกนปิ อสนฺตุฏฺฐา ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภนฺเต, อสุโก นาม ภิกฺขุ สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตตฺวา คิหี โปเสตี’’ติ สตฺถุ อาโรเจสุํ. สตฺถา ตํ ภิกฺขุํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘สจฺจํ กิร ตฺวํ ภิกฺขุ สทฺธาเทยฺยํ คเหตฺวา คิหี โปเสสี’’ติ [Pg.89] ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจํ, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต ตํ กิริยํ วณฺเณตุกาโม อตฺตโน จ ปุพฺพจริยํ ปกาเสตุกาโม ‘‘ภิกฺขุ, คิหี โปเสนฺโต เก โปเสสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มาตาปิตโร เม, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต สตฺถา ตสฺส อุสฺสาหํ ชเนตุํ ‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขู’’ติ ติกฺขตฺตุํ สาธุการํ ทตฺวา ‘‘ตฺวํ มม คตมคฺเค ฐิโต, อหมฺปิ ปุพฺพจริยํ จรนฺโต มาตาปิตโร โปเสสิ’’นฺติ อาห. โส อสฺสาสํ ปฏิลภิ. สตฺถา ตาย ปุพฺพจริยาย อาวิกรณตฺถํ เตหิ ภิกฺขูหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ.

Thus, while he was caring for his parents, after some time he became emaciated, very pale, and his body was covered with prominent veins. Then his close associates among the bhikkhus asked him, "Friend, formerly your complexion was radiant, but now you are emaciated, very pale, and your body is covered with prominent veins. Have you fallen ill?" He replied, "No, friends, I am not ill, but I do have an encumbrance," and he explained the situation to them. Then those monks said to him, "Friend, the Blessed One does not allow offerings given in faith to be wasted, yet you take offerings given in faith and give them to householders—this is improper." Hearing their words, he felt ashamed and withdrew. Not satisfied even with this, they went to the Blessed One and reported, "Venerable sir, such-and-such a monk wastes offerings given in faith and supports householders." The Teacher had that monk summoned and asked, "Is it true, monk, that you took offerings given in faith and supported householders?" When he answered, "Yes, Venerable sir," the Teacher, wishing to commend his action and reveal his own past conduct, asked, "Monk, who are the householders you support?" He replied, "My parents, Venerable sir." To encourage him, the Teacher said, "Good, good, monk!" and gave his approval three times. Then he said, "You stand on the path I have walked—I too, while practicing my former conduct, supported my parents." The monk regained confidence. The Teacher, requested by those monks to reveal that past conduct, brought forth the past.

อตีเต พาราณสินครโต อวิทูเร นทิยา โอริมตีเร เอโก เนสาทคาโม อโหสิ, ปาริมตีเร เอโก เนสาทคาโม. เอเกกสฺมึ คาเม ปญฺจ ปญฺจ กุลสตานิ วสนฺติ. ทฺวีสุปิ คาเมสุ ทฺเว เนสาทเชฏฺฐกา สหายกา อเหสุํ. เต ทหรกาเลเยว กติกวตฺตํ กรึสุ ‘‘สเจ อมฺเหสุ เอกสฺส ธีตา โหติ, เอกสฺส ปุตฺโต โหติ, เตสํ อาวาหวิวาหํ กริสฺสามา’’ติ. อถ โอริมตีเร คามเชฏฺฐกสฺส เคเห ปุตฺโต ชายิ, ชาตกฺขเณเยว ทุกูเลน ปฏิคฺคหิตตฺตา ‘‘ทุกูโล’’ตฺเววสฺส นามํ กรึสุ. อิตรสฺส เคเห ธีตา ชายิ, ตสฺสา ปรตีเร ชาตตฺตา ‘‘ปาริกา’’ติ นามํ กรึสุ. เต อุโภปิ อภิรูปา ปาสาทิกา อเหสุํ สุวณฺณวณฺณา. เต เนสาทกุเล ชาตาปิ ปาณาติปาตํ นาม น กรึสุ.

In the past, not far from the city of Bārāṇasī, there was a hunter’s village on the near bank of the river, and a hunter’s village on the far bank. In each village, five hundred families lived. In both villages, there were two elder hunters who were friends. While they were still young, they made an agreement: "If one of us has a daughter and the other a son, we will arrange their marriage." Later, a son was born in the house of the village elder on the near bank. Since he was received with a fine cloth at the moment of birth, they named him "Dukūla." In the other’s house, a daughter was born. Because she was born on the far bank, they named her "Pārikā." Both were beautiful, pleasing, and of golden complexion. Though born in hunter families, they never took life.

อปรภาเค โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ ทุกูลกุมารํ มาตาปิตโร อาหํสุ ‘‘ปุตฺต, กุมาริกํ เต อานยิสฺสามา’’ติ. โส ปน พฺรหฺมโลกโต อาคโต สุทฺธสตฺโต อุโภ กณฺเณ ปิธาย ‘‘น เม ฆราวาเสนตฺโถ อมฺมตาตา, มา เอวรูปํ อวจุตฺถา’’ติ วตฺวา ยาวตติยํ วุจฺจมาโนปิ น อิจฺฉิเยว. ปาริกาปิ มาตาปิตูหิ ‘‘อมฺม, อมฺหากํ สหายกสฺส ปุตฺโต อตฺถิ, โส อภิรูโป สุวณฺณวณฺโณ, ตสฺส ตํ ทสฺสามา’’ติ วุตฺตา ตเถว วตฺวา อุโภ กณฺเณ ปิทหิ. สาปิ พฺราหฺมโลกโต อาคตา ฆราวาสํ น อิจฺฉิ. ทุกูลกุมาโร ปน ตสฺสา รหสฺเสน สาสนํ ปหิณิ ‘‘สเจ ปาริเก เมถุนธมฺเมน อตฺถิกา, อญฺญสฺส เคหํ คจฺฉตุ, มยฺหํ เมถุนธมฺเม ฉนฺโท นตฺถี’’ติ. สาปิ ตสฺส ตเถว สาสนํ เปเสสิ.

Later, when Dukūla was about sixteen years old, his parents said to him, "Son, we will bring a maiden for you." But he, having come from the Brahma world as a pure being, covered both ears and said, "I have no need for household life, mother and father. Do not speak such a thing." Even when urged up to the third time, he still refused. Similarly, Pārikā’s parents said to her, "Dear, our friend has a son who is handsome and of golden complexion. We will give you to him." She too spoke in the same way, covering both ears. She, also having come from the Brahma world, had no desire for household life. Then, Dukūla secretly sent her a message: "If Pārikā desires sexual intercourse, let her go to another’s house. I have no interest in sexual intercourse." She, in turn, sent him the same message.

อถ [Pg.90] มาตาปิตโร เตสํ อนิจฺฉมานานญฺเญว อาวาหวิวาหํ กรึสุ. เต อุโภปิ กิเลสสมุทฺทํ อโนตริตฺวา ทฺเว มหาพฺรหฺมาโน วิย เอกโตว วสึสุ. ทุกูลกุมาโร ปน มจฺฉํ วา มิคํ วา น มาเรติ, อนฺตมโส อาหฏมํสมฺปิ น วิกฺกิณาติ. อถ นํ มาตาปิตโร วทึสุ ‘‘ตาต, ตฺวํ เนสาทกุเล นิพฺพตฺติตฺวาปิ เนว ฆราวาสํ อิจฺฉสิ, น ปาณวธํ กโรสิ, กึ นาม กมฺมํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘อมฺมตาตา, ตุมฺเหสุ อนุชานนฺเตสุ มยํ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ. ตํ สุตฺวา มาตาปิตโร ‘‘เตน หิ ปพฺพชถา’’ติ ทฺเว ชเน อนุชานึสุ. เต ตุฏฺฐหฏฺฐา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา คามโต นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน คงฺคาตีเรน หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ยสฺมึ ฐาเน มิคสมฺมตา นาม นที หิมวนฺตโต โอตริตฺวา คงฺคํ ปตฺตา, ตํ ฐานํ คนฺตฺวา คงฺคํ ปหาย มิคสมฺมตาภิมุขา อภิรุหึสุ.

Then, even though they were unwilling, their parents arranged their marriage. Both, without descending into the ocean of defilements, lived together like two great Brahmas. But Dukūla did not kill fish or deer, nor did he even sell meat that was brought to him. Then his parents said to him: "Dear son, even though you were born in a hunter's family, you neither desire household life nor do you kill living beings. What kind of work will you do?" "Mother and father, if you permit us, we will go forth." Hearing this, the parents consented, saying, "Then go forth," and gave permission to the two of them. Delighted and joyful, they paid homage to their parents, left the village, and gradually entered the Himalayas along the bank of the Ganges. Reaching the place where the river Migasammatā descends from the Himalayas and joins the Ganges, they left the Ganges and proceeded upstream along the Migasammatā.

ตสฺมึ ขเณ สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก โอโลเกนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา วิสฺสกมฺมํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ตาต วิสฺสกมฺม, ทฺเว มหาปุริสา คามา นิกฺขมิตฺวา หิมวนฺตํ ปวิฏฺฐา, เตสํ นิวาสฏฺฐานํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, มิคสมฺมตานทิยา อฑฺฒโกสนฺตเร เอเตสํ ปณฺณสาลญฺจ ปพฺพชิตปริกฺขาเร จ มาเปตฺวา เอหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา มูคปกฺขชาตเก (ชา. ๒.๒๒.๑ อาทโย) วุตฺตนเยเนว สพฺพํ สํวิทหิตฺวา อมนาปสทฺเท มิคปกฺขิโน ปลาเปตฺวา เอกปทิกํ ชงฺฆมคฺคํ มาเปตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. เตปิ ตํ มคฺคํ ทิสฺวา เตน มคฺเคน คนฺตฺวา ตํ อสฺสมปทํ ปาปุณึสุ. ทุกูลปณฺฑิโต ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา ปพฺพชิตปริกฺขาเร ทิสฺวา ‘‘สกฺเกน มยฺหํ ทินฺนา’’ติ สกฺกทตฺติยภาวํ ญตฺวา สาฏกํ โอมุญฺจิตฺวา รตฺตวากจีรํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา อชินจมฺมํ อํเส กตฺวา ชฏามณฺฑลํ พนฺธิตฺวา อิสิเวสํ คเหตฺวา ปาริกายปิ ปพฺพชฺชํ อทาสิ. อุโภปิ กามาวจรเมตฺตํ ภาเวตฺวา ตตฺถ วสึสุ. เตสํ เมตฺตานุภาเวน สพฺเพปิ มิคปกฺขิโน อญฺญมญฺญํ เมตฺตจิตฺตเมว ปฏิลภึสุ, น โกจิ กญฺจิ วิเหเฐสิ. ปาริกา ตโต ปฏฺฐาย ปานียํ ปริโภชนียํ อาหรติ, อสฺสมปทํ สมฺมชฺชติ, สพฺพกิจฺจานิ กโรติ. อุโภปิ ผลาผลานิ อาหริตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺตา ตตฺถ วาสํ กปฺปยึสุ.

At that moment, Sakka's abode showed signs of heat. Sakka, looking around and understanding the reason, summoned Vissakamma and said, "My dear Vissakamma, two great beings have left the village and entered the Himalayas. It is proper that they obtain a dwelling place. At a distance of half a kosa from the Migasammatā River, construct a leaf-hut and ascetic requisites for them, and then return." He replied, "Very well," and accepting the task, arranged everything in the manner described in the Mūgapakkha Jātaka. He drove away the birds and animals with unpleasant sounds, prepared a single-file walking path, and then returned to his own place. They, seeing the path, followed it and reached the hermitage. Dukūla the Wise entered the leaf-hut and, seeing the ascetic requisites, realized that they had been given by Sakka. He removed his garment, put on a reddish-brown bark robe, draped one over his shoulder, placed a deer hide on his shoulder, tied his matted hair into a coil, and assumed the attire of a sage. He also gave Pārikā the going forth. Both developed loving-kindness pertaining to the sense-sphere and dwelt there. Through the power of their loving-kindness, all the beasts and birds also developed mutual goodwill; none harmed another. From then on, Pārikā brought water for drinking and use, swept the hermitage, and performed all duties. Both gathered fruits and roots, consumed them, entered their respective leaf-huts, practiced the ascetic life, and lived there.

สกฺโก [Pg.91] เตสํ อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉติ. โส เอกทิวสํ อนุโอโลเกนฺโต ‘‘อิเมสํ จกฺขูนิ ปริหายิสฺสนฺตี’’ติ อนฺตรายํ ทิสฺวา ทุกูลปณฺฑิตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา เอวมาห – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ อนฺตราโย ปญฺญายติ, ปฏิชคฺคนกํ ปุตฺตํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, โลกธมฺมํ ปฏิเสวถา’’ติ. อถ นํ ทุกูลปณฺฑิโต อาห – ‘‘สกฺก, กินฺนาเมตํ กเถสิ, มยํ อคารมชฺเฌ วสนฺตาปิ เอตํ โลกธมฺมํ ปุฬวกคูถราสึ วิย ชิคุจฺฉิมฺหา, อิทานิ ปน อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา กถํ เอวรูปํ กริสฺสามา’’ติ. อถ สกฺโก ตํ อาห – ‘‘ภนฺเต, สเจ เอวํ น กโรถ, ปาริกาย ตาปสิยา อุตุนิกาเล นาภึ หตฺเถน ปรามเสยฺยาถา’’ติ. ทุกูลปณฺฑิโต ‘‘อิทํ สกฺกา กาตุ’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉิ. สกฺโก ตํ วนฺทิตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต.

Sakka would come to attend upon them. One day, while observing, he saw a danger, that their eyes would fail. He approached Dukūla Paṇḍita, paid homage, sat to one side, and said: "Venerable sir, a danger is evident for you. It is proper that you obtain a son to look after you. You should engage in worldly conduct." Then Dukūla Paṇḍita said to him: "Sakka, why do you speak thus? Even while living in the household, we detested such worldly conduct as if it were a heap of worms and excrement. Now that we have entered the forest and gone forth into the ascetic state, how could we do such a thing?" Then Sakka said to him: "Venerable sir, if you will not do so, then during the ascetic Pārikā's season, you should touch her navel with your hand." Dukūla Paṇḍita agreed, saying, "This can be done." Sakka paid homage to him and returned to his own place.

ทุกูลปณฺฑิโตปิ ตํ การณํ ปาริกาย อาจิกฺขิตฺวา อสฺสา อุตุนิกาเล นาภึ หตฺเถน ปรามสิ. ตทา โพธิสตฺโต เทวโลกโต จวิตฺวา ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. สา ทสมาสจฺจเยน สุวณฺณวณฺณํ ปุตฺตํ วิชายิ, เตเนวสฺส ‘‘สุวณฺณสาโม’’ติ นามํ กรึสุ. ปาริกาย ผลาผลตฺถาย วนํ คตกาเล ปพฺพตนฺตเร กินฺนริโย ธาติกิจฺจํ กรึสุ. เต อุโภปิ โพธิสตฺตํ นฺหาเปตฺวา ปณฺณสาลายํ นิปชฺชาเปตฺวา ผลาผลตฺถาย อรญฺญํ คจฺฉนฺติ. ตสฺมึ ขเณ กินฺนรา กุมารํ คเหตฺวา คิริกนฺทราทีสุ นฺหาเปตฺวา ปพฺพตมตฺถกํ อารุยฺห นานาปุปฺเผหิ อลงฺกริตฺวา หริตาลมโนสิลาทีนิ สิลายํ ฆํสิตฺวา นลาเฏ ติลเก กตฺวา ปุน อาเนตฺวา ปณฺณสาลายํ นิปชฺชาเปสุํ. ปาริกาปิ อาคนฺตฺวา ปุตฺตํ ถญฺญํ ปาเยสิ. ตํ อปรภาเค วฑฺฒิตฺวา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกมฺปิ อนุรกฺขนฺตา มาตาปิตโร ปณฺณสาลายํ นิสีทาเปตฺวา สยเมว วนมูลผลาผลตฺถาย วนํ คจฺฉนฺติ. มหาสตฺโต ‘‘มม มาตาปิตูนํ กทาจิ โกจิเทว อนฺตราโย ภเวยฺยา’’ติ จินฺเตตฺวา เตสํ คตมคฺคํ สลฺลกฺเขสิ.

Dukūla Paṇḍita also, having informed Pārikā of the matter, touched her navel with his hand during her season. Then the Bodhisatta, having passed away from the heavenly realm, was conceived in her womb. After ten months, she gave birth to a son of golden complexion, and therefore they named him Suvaṇṇasāma. When Pārikā went to the forest to gather fruits, the kinnaris performed their nursing duties within the mountain. Both parents would bathe the Bodhisatta, lay him down in the leaf-hut, and go to the forest to gather fruits. At that time, the kinnaras would take the boy, bathe him in mountain streams and caves, climb to the mountain peak, adorn him with various flowers, grind yellow orpiment and red arsenic on a stone, apply a tilaka on his forehead, and then bring him back to lay him down in the leaf-hut. Pārikā, upon returning, would breastfeed her son. As time passed, when he reached the age of sixteen, his parents, still protecting him, would have him sit in the leaf-hut while they themselves went to the forest to gather roots and fruits. The Great Being thought, "Lest some danger should ever befall my parents," and so he took note of the path they had taken.

อเถกทิวสํ เตสํ วนมูลผลาผลํ อาทาย สายนฺหสมเย นิวตฺตนฺตานํ อสฺสมปทโต อวิทูเร มหาเมโฆ อุฏฺฐหิ. เต เอกํ รุกฺขมูลํ ปวิสิตฺวา วมฺมิกมตฺถเก อฏฺฐํสุ. ตสฺส จ อพฺภนฺตเร อาสีวิโส อตฺถิ. เตสํ สรีรโต เสทคนฺธมิสฺสกํ อุทกํ โอตริตฺวา ตสฺส [Pg.92] นาสาปุฏํ ปาวิสิ. โส กุชฺฌิตฺวา นาสาวาเตน ปหริ. ทฺเวปิ อนฺธา หุตฺวา อญฺญมญฺญํ น ปสฺสึสุ. ทุกูลปณฺฑิโต ปาริกํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ปาริเก มม จกฺขูนิ ปริหีนานิ, อหํ ตํ น ปสฺสามี’’ติ อาห. สาปิ ตเถว อาห. เต ‘‘นตฺถิ โน อิทานิ ชีวิต’’นฺติ มคฺคํ อปสฺสนฺตา ปริเทวมานา อฏฺฐํสุ. ‘‘กึ ปน เตสํ ปุพฺพกมฺม’’นฺติ? เต กิร ปุพฺเพ เวชฺชกุเล อเหสุํ. อถ โส เวชฺโช เอกสฺส มหาธนสฺส ปุริสสฺส อกฺขิโรคํ ปฏิชคฺคิ. โส ตสฺส กิญฺจิ ธนํ น อทาสิ. อถ เวชฺโช กุชฺฌิตฺวา อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ภริยาย อาโรเจตฺวา ‘‘ภทฺเท, อหํ ตสฺส อกฺขิโรคํ ปฏิชคฺคามิ, อิทานิ มยฺหํ ธนํ น เทติ, กึ กโรมา’’ติ อาห. สาปิ กุชฺฌิตฺวา ‘‘น โน ตสฺส สนฺตเกนตฺโถ, เภสชฺชํ ตสฺส เอกโยคํ ทตฺวา อกฺขีนิ กาณานิ กโรหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตถา อกาสิ. โส นจิรสฺเสว อนฺโธ โหติ. เตสํ อุภินฺนมฺปิ อิมินา กมฺเมน จกฺขูนิ อนฺธานิ ชายึสุ.

Then one day, as they were returning in the evening, taking forest roots and fruits, a great cloud arose not far from their hermitage. They went under a tree and stood upon an anthill. Within it was a venomous snake. Water mixed with the scent of sweat from their bodies dripped down and entered its nostrils. Enraged, it struck with its breath. Both became blind and could not see each other. Dukūla Paṇḍita called out to Pārikā, saying, "Pārikā, my eyes have failed; I cannot see you." She replied in the same way. Thinking, "Our life is now over," they stood there lamenting, unable to see the path. But what was their past kamma? It is said that in a past life, they were in a family of physicians. That physician treated a very wealthy man for an eye disease, but the man gave him no payment. Angered, the physician went home, told his wife, and said, "My dear, I am treating his eye disease, but now he gives me no payment. What should we do?" She too became angry and said, "We have no need of his property. Give him a single dose of medicine and make his eyes blind." He agreed, saying, "Very well," and went to the man and did so. Not long after, the man became blind. Because of this kamma, the eyes of both of them became blind.

อถ มหาสตฺโต ‘‘มม มาตาปิตโร อญฺเญสุ ทิวเสสุ อิมาย เวลาย อาคจฺฉนฺติ, อิทานิ เตสํ ปวตฺตึ น ชานามิ, ปฏิมคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มคฺคํ คนฺตฺวา สทฺทมกาสิ. เต ตสฺส สทฺทํ สญฺชานิตฺวา ปฏิสทฺทํ กริตฺวา ปุตฺตสิเนเหน ‘‘ตาต สุวณฺณสาม, อิธ ปริปนฺโถ อตฺถิ, มา อาคมี’’ติ วทึสุ. อถ เนสํ ‘‘เตน หิ อิมํ ลฏฺฐิโกฏึ คเหตฺวา มม สนฺติกํ เอถา’’ติ ทีฆลฏฺฐึ อทาสิ. เต ลฏฺฐิโกฏึ คเหตฺวา ตสฺส สนฺติกํ อาคมึสุ. อถ เน ‘‘เกน การเณน โว จกฺขูนิ วินฏฺฐานี’’ติ ปุจฺฉิ. อถ นํ มาตาปิตโร อาหํสุ ‘‘ตาต, มยํ เทเว วสฺสนฺเต อิธ รุกฺขมูเล วมฺมิกมตฺถเก ฐิตา, เตน การเณนา’’ติ. โส มาตาปิตูนํ กถํ สุตฺวาว อญฺญาสิ ‘‘ตตฺถ อาสีวิเสน ภวิตพฺพํ, เตน กุทฺเธน นาสาวาโต วิสฺสฏฺโฐ ภวิสฺสตี’’ติ. โส มาตาปิตโร ทิสฺวา โรทิ เจว หสิ จ. อถ นํ เต ปุจฺฉึสุ ‘‘กสฺมา, ตาต, โรทสิ เจว หสสิ จา’’ติ? อมฺมตาตา, ‘‘ตุมฺหากํ ทหรกาเลเยว เอวํ จกฺขูนิ วินฏฺฐานี’’ติ โรทึ, ‘‘อิทานิ ปฏิชคฺคิตุํ ลภิสฺสามี’’ติ หสึ. อมฺมตาตา, ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถ, อหํ โว ปฏิชคฺคิสฺสามีติ.

Then the Great Being thought, "On other days, my parents come at this time, but now I do not know what has become of them; I will go back along the path." He went along the path and made a sound. Recognizing his sound, they called back, and out of love for their son, they said, "Dear Suvaṇṇasāma, there is danger here; do not come!" Then he gave them a long staff, saying, "In that case, take this end of the staff and come to me." Taking hold of the end of the staff, they came to him. Then he asked them, "For what reason have your eyes been destroyed?" His parents replied, "Dear one, while it was raining, we stood here at the foot of a tree upon an anthill; that is the reason." Hearing his parents' account, he understood at once, "There must have been a venomous snake there, and being angered, it must have released its breath." Seeing his parents, he both wept and laughed. Then they asked him, "Why, dear one, do you both weep and laugh?" “Mother and father, I wept thinking, ‘Your eyes were destroyed while you were still young,’ and I laughed thinking, ‘Now I will have the opportunity to care for you.’ Mother and father, do not worry; I will look after you.”

โส มาตาปิตโร อสฺสาเสตฺวา อสฺสมปทํ อาเนตฺวา เตสํ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ จงฺกเม ปณฺณสาลายํ วจฺจฏฺฐาเน ปสฺสาวฏฺฐาเน จาติ [Pg.93] สพฺพฏฺฐาเนสุ รชฺชุเก พนฺธิ, ตโต ปฏฺฐาย เต อสฺสมปเท ฐเปตฺวา สยํ วนมูลผลาทีนิ อาหริตฺวา ปณฺณสาลายํ ฐเปตฺวา ปาโตว เตสํ วสนฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา ฆฏํ อาทาย มิคสมฺมตานทึ คนฺตฺวา ปานียปริโภชนียํ อาหริตฺวา อุปฏฺฐาเปติ, ทนฺตกฏฺฐมุโขทกาทีนิ ทตฺวา มธุรผลาผลํ เทติ, เตหิ ภุญฺชิตฺวา มุเข วิกฺขาลิเต สยํ ขาทิตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา มิคคณปริวุโต ผลาผลตฺถาย อรญฺญํ ปาวิสิ. ปพฺพตปาเท กินฺนรปริวาโร ผลาผลํ คเหตฺวา สายนฺหสมเย อาคนฺตฺวา ฆเฏน อุทกํ อาหริตฺวา อุณฺโหทเกน เตสํ ยถารุจิ นฺหาปนํ ปาทโธวนํ วา กตฺวา องฺคารกปลฺลํ อุปเนตฺวา หตฺถปาเท เสเทตฺวา เตสํ นิสินฺนานํ ผลาผลํ ทตฺวา ขาทาเปตฺวา ปริโยสาเน สยํ ขาทิตฺวา เสสกํ ฐเปสิ. อิมินา นิยาเมเนว มาตาปิตโร ปฏิชคฺคิ.

Having comforted his parents, he led them to the hermitage. He tied guide-ropes for them in all places: their resting places by night and day, the walking path, the leaf-hut, and the places for defecation and urination. From then on, having settled them in the hermitage, he himself would bring roots and fruits from the forest and place them in the leaf-hut. Early in the morning, he would sweep their dwelling place, pay respects to his parents, take a water pot, and go to the Migasammatā River to fetch water for drinking and use. He would attend to them, giving them tooth-sticks and water for washing their mouths, and offer sweet fruits. After they had eaten and rinsed their mouths, he himself would eat, pay respects to his parents, and, surrounded by a herd of deer, enter the forest to gather fruits. At the foot of the mountain, with a retinue of kinnaras, he would gather fruits and return in the evening. Bringing water in a pot, he would bathe them with warm water according to their wish, or wash their feet. He would bring a charcoal brazier to warm their hands and feet, and give them fruits to eat as they sat. When they had finished, he himself would eat and set aside the remainder. In this very manner, he cared for his parents.

ตสฺมึ สมเย พาราณสิยํ ปีฬิยกฺโข นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. โส มิคมํสโลเภน มาตรํ รชฺชํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา สนฺนทฺธปญฺจาวุโธ หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา มิเค วธิตฺวา มํสํ ขาทนฺโต มิคสมฺมตานทึ ปตฺวา อนุปุพฺเพน สามสฺส ปานียคฺคหณติตฺถํ สมฺปตฺโต มิคปทวลญฺชํ ทิสฺวา มณิวณฺณาหิ สาขาหิ โกฏฺฐกํ กตฺวา ธนุํ อาทาย วิสปีตํ สรํ สนฺนหิตฺวา นิลีโนว อจฺฉิ. มหาสตฺโตปิ สายนฺหสมเย ผลาผลํ อาหริตฺวา อสฺสมปเท ฐเปตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา ‘‘ปานียํ อาหริสฺสามี’’ติ ฆฏํ คเหตฺวา มิคคณปริวุโต ทฺเวปิ มิเค เอกโต กตฺวา เตสํ ปิฏฺฐิยํ ปานียฆฏํ ฐเปตฺวา หตฺเถน คเหตฺวา นทีติตฺถํ อคมาสิ. ราชา โกฏฺฐเก ฐิโตว ตํ ตถา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘มยา เอตฺตกํ กาลํ เอวํ วิจรนฺเตนปิ มนุสฺโส นาม น ทิฏฺฐปุพฺโพ, เทโว นุ โข เอส นาโค นุ โข, สเจ ปนาหํ เอตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามิ. เทโว เจ ภวิสฺสติ, อากาสํ อุปฺปติสฺสติ. นาโค เจ, ภูมิยํ ปวิสิสฺสติ. น โข ปนาหํ สพฺพกาลํ หิมวนฺเตเยว วิจริสฺสามิ, พาราณสึ คมิสฺสามิ. ตตฺร มํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ ‘อปิ นุ โข เต, มหาราช, หิมวนฺเต วสนฺเตน กิญฺจิ อฉริยํ ทิฏฺฐปุพฺพ’นฺติ? ตตฺราหํ ‘เอวรูโป เม สตฺโต ทิฏฺฐปุพฺโพ’ติ วกฺขามิ. ‘โก นาเมโส’ติ วุตฺเต สเจ ‘น ชานามี’ติ วกฺขามิ[Pg.94], อถ ครหิสฺสนฺติ มํ, ตสฺมา เอตํ วิชฺฌิตฺวา ทุพฺพลํ กตฺวา ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ.

At that time, a king named Pīḷiyakkha ruled in Bārāṇasī. Driven by his craving for deer meat, he entrusted the kingdom to his mother and, armed with his five weapons, entered the Himalayas. There, he hunted deer and ate their flesh until he reached the Migasammatā River. Gradually, he arrived at Sāma's watering place, where he saw the deers' hoofprints. He made a hunting blind with gem-colored branches, took up his bow, and fitted a poisoned arrow. Then he hid and waited. The Great Being, in the evening, gathered fruits and placed them at the hermitage. After paying respects to his parents, he said, “I will fetch water.” Taking a water pot, surrounded by a herd of deer, he placed two deer side by side, set the water pot on their backs, and, holding it with his hand, went to the riverbank. The king, standing in his blind, saw him approaching in this manner and thought, “In all my time wandering like this, I have never before seen a human. Is this a god or a nāga? If I approach and ask him, and he is a god, he will fly into the sky. If he is a nāga, he will enter the earth. But I cannot stay in the Himalayas forever—I must return to Bārāṇasī. There, they will ask me, ‘Great king, while living in the Himalayas, have you seen any marvels?’ Then I will say, ‘I have seen such a being.’ If they ask, ‘What is his name?’ and I say, ‘I do not know,’ they will reproach me. Therefore, I will shoot him, weaken him, and then ask.” Thus he reflected.

อถ เตสุ มิเคสุ ปฐมเมว โอตริตฺวา ปานียํ ปิวิตฺวา อุตฺติณฺเณสุ โพธิสตฺโต อุคฺคหิตวตฺโต มหาเถโร วิย สณิกํ โอตริตฺวา ปสฺสทฺธทรโถ ปจฺจุตฺตริตฺวา รตฺตวากจีรํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา อชินจมฺมํ อํเส กตฺวา ปานียฆฏํ อุกฺขิปิตฺวา อุทกํ ปุญฺฉิตฺวา วามอํสกูเฏ ฐเปสิ. ตสฺมึ กาเล ‘‘อิทานิ วิชฺฌิตุํ สมโย’’ติ ราชา วิสปีตํ สรํ อุกฺขิปิตฺวา มหาสตฺตํ ทกฺขิณปสฺเส วิชฺฌิ, สโร วามปสฺเสน นิกฺขมิ. ตสฺส วิทฺธภาวํ ญตฺวา มิคคณา ภีตา ปลายึสุ. สุวณฺณสามปณฺฑิโต ปน วิทฺโธปิ ปานียฆฏํ ยถา วา ตถา วา อนวสุมฺภิตฺวา สตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา สณิกํ โอตาเรตฺวา วาลุกํ วิยูหิตฺวา ฐเปตฺวา ทิสํ ววตฺถเปตฺวา มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐานทิสาภาเคน สีสํ กตฺวา รชตปฏฺฏวณฺณาย วาลุกาย สุวณฺณปฏิมา วิย นิปชฺชิตฺวา สตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อิมสฺมึ หิมวนฺตปฺปเทเส มม เวรี นาม นตฺถิ, มยฺหํ มาตาปิตูนญฺจ เวรี นาม นตฺถี’’ติ มุเขน โลหิตํ ฉฑฺเฑตฺวา ราชานํ อทิสฺวาว ปฐมํ คาถมาห –

Then, after the deer had first descended, drunk water, and emerged, the Bodhisatta, steadfast in his practice like a great elder, slowly descended, calmed his agitation, and came back up. He put on a red bark lower garment and draped another over himself, placed a deerskin on his shoulder, lifted the water pot, wiped the water from it, and placed it on his left shoulder. At that moment, thinking, “Now is the time to shoot,” the king raised his poisoned arrow and shot the Great Being in the right side—the arrow exited through the left. Realizing he had been struck, the herd of deer fled in terror. But Suvaṇṇasāma the Wise, though wounded, did not let the water pot fall or spill. Establishing mindfulness, he slowly lowered it, smoothed the sand, and set it down. Having determined the direction, he turned his head toward the place where his parents dwelt and lay like a golden statue on the silver-colored sand. Keeping mindfulness present, he thought, “In this Himalayan region, I have no enemy, nor do my parents have any enemy.” Spitting blood from his mouth, without even seeing the king, he spoke this first verse:

๒๙๖.

296.

‘‘โก นุ มํ อุสุนา วิชฺฌิ, ปมตฺตํ อุทหารกํ;

ขตฺติโย พฺราหฺมโณ เวสฺโส, โก มํ วิทฺธา นิลียสี’’ติ.

"Who has shot me with an arrow, while I was heedless, drawing water? A khattiya, a brahmin, or a vessa—who are you that shot me and now hides?"

ตตฺถ ปมตฺตนฺติ เมตฺตาภาวนาย อนุปฏฺฐิตสตึ. อิทญฺหิ โส สนฺธาย ตสฺมึ ขเณ อตฺตานํ ปมตฺตํ นาม อกาสิ. วิทฺธาติ วิชฺฌิตฺวา.

Herein, 'heedless' means having mindfulness unestablished through the cultivation of loving-kindness. Indeed, with reference to this, at that moment he called himself 'heedless'. 'Viddhā' means 'having shot'.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน อตฺตโน สรีรมํสสฺส อภกฺขสมฺมตภาวํ ทสฺเสตุํ ทุติยํ คาถมาห –

Having said this, to show that his own flesh was considered unfit for consumption, he spoke the second verse:

๒๙๗.

297.

‘‘น เม มํสานิ ขชฺชานิ, จมฺเมนตฺโถ น วิชฺชติ;

อถ เกน นุ วณฺเณน, วิทฺเธยฺยํ มํ อมญฺญถา’’ติ.

"My flesh is not for eating, nor is there any use for my skin; for what reason, then, did you think I should be shot?"

ทุติยคาถํ วตฺวา ตเมว นามาทิวเสน ปุจฺฉนฺโต อาห –

Having spoken the second verse, he asked about that very person's name and so on, saying:

๒๙๘.

298.

‘‘โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ;

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ, กึ มํ วิทฺธา นิลียสี’’ติ.

"Who are you? Whose son are you? How may we know you? Asked by me, good sir, please tell me, why did you shoot me and then hide?"

ตตฺถ [Pg.95] อมญฺญถาติ อยํ ปุริโส เกน การเณน มํ วิชฺฌิตพฺพนฺติ อมญฺญิตฺถาติ อตฺโถ.

Herein, 'amaññathā' means: 'this person thought, “For what reason is this one to be shot?”' That is the meaning.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อยํ มยา วิสปีเตน สลฺเลน วิชฺฌิตฺวา ปาติโตปิ เนว มํ อกฺโกสติ น ปริภาสติ, มม หทยํ สมฺพาหนฺโต วิย ปิยวจเนน สมุทาจรติ, คจฺฉิสฺสามิสฺส สนฺติก’’นฺติ จินฺเตตฺวา คนฺตฺวา ตสฺส สนฺติเก ฐิโตว ทฺเว คาถา อภาสิ –

Having spoken thus, he fell silent. Hearing this, the king thought, "Though struck and felled by me with a poisoned arrow, he neither insults nor reviles me. Instead, he addresses me with kind words, as if soothing my heart. I shall go to him." Reflecting thus, he went and stood near him, uttering two verses:

๒๙๙.

299.

‘‘ราชาหมสฺมิ กาสีนํ, ปีฬิยกฺโขติ มํ วิทู;

โลภา รฏฺฐํ ปหิตฺวาน, มิคเมสํ จรามหํ.

"I am the king of the Kāsīs; I am known as Pīḷiyakkha. Due to greed, I left my kingdom and now wander in search of deer."

๓๐๐.

300.

‘‘อิสฺสตฺเถ จสฺมิ กุสโล, ทฬฺหธมฺโมติ วิสฺสุโต;

นาโคปิ เม น มุจฺเจยฺย, อาคโต อุสุปาตน’’นฺติ.

"I am skilled in archery, renowned as 'strong-bowed'; not even an elephant that has come within range of my arrow could escape me."

ตตฺถ ราชาหมสฺมีติ เอวํ กิรสฺส วิตกฺโก อโหสิ ‘‘เทวาปิ นาคาปิ มนุสฺสภาสาย กเถนฺติเยว, อหเมตํ เทโวติ วา นาโคติ วา มนุสฺโสติ วา น ชานามิ. สเจ กุชฺเฌยฺย, นาเสยฺย มํ, ‘ราชา’ติ วุตฺเต ปน อภายนฺโต นาม นตฺถี’’ติ. ตสฺมา อตฺตโน ราชภาวํ ชานาเปตุํ ปฐมํ ‘‘ราชาหมสฺมี’’ติ อาห. โลภาติ มิคมํสโลเภน. มิคเมสนฺติ มิคํ เอสนฺโต. จรามหนฺติ จรามิ อหํ. ทุติยํ คาถํ ปน อตฺตโน พลํ ทีเปตุกาโม เอวมาห. ตตฺถ อิสฺสตฺเถติ ธนุสิปฺเป. ทฬฺหธมฺโมติ ทฬฺหธนุํ สหสฺสตฺถามธนุํ โอโรเปตุญฺจ อาโรเปตุญฺจ สมตฺโถ.

Herein, regarding 'I am a king', it seems this was his thought: “Gods and nāgas speak in human language. I do not know whether this one is a god, a nāga, or a human. If he were to become angry, he might destroy me. But when addressed as ‘king,’ there is no one who is not afraid.” Therefore, to make known his royal status, he first said, “I am a king.” 'Lobhā' means 'out of greed for deer meat'. 'Migamesaṃ' means 'seeking deer'. 'Carāmahaṃ' means 'I wander'. He spoke the second verse, however, wishing to display his own strength. Herein, 'issatthe' means 'in the art of archery'. 'Daḷhadhamma' means one who is capable of stringing and unstringing a strong bow, a bow with the strength of a thousand men.

อิติ ราชา อตฺตโน พลํ วณฺเณตฺวา ตสฺส นามโคตฺตํ ปุจฺฉนฺโต อาห –

Thus the king, having described his own strength, asked for his name and clan, saying:

๓๐๑.

301.

‘‘โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ;

ปิตุโน อตฺตโน จาปิ, นามโคตฺตํ ปเวทยา’’ติ.

"Who are you? Whose son are you? How may we know you? Declare the name and clan of both your father and yourself."

ตตฺถ ปเวทยาติ กถย.

Herein, 'pavedayā' means 'declare'.

ตํ [Pg.96] สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘สจาหํ ‘เทวนาคกินฺนรขตฺติยาทีสุ อญฺญตโรหมสฺมี’ติ กเถยฺยํ, สทฺทเหยฺเยว เอส, สจฺจเมว ปนสฺส กเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห –

Hearing that, the Great Being thought, “If I were to say, ‘I am one among the gods, nāgas, kinnaras, khattiyas, and so on,’ he would surely believe me. But it is fitting to speak the truth to him.” Reflecting thus, he said:

๓๐๒.

302.

‘‘เนสาทปุตฺโต ภทฺทนฺเต, สาโม อิติ มํ ญาตโย;

อามนฺตยึสุ ชีวนฺตํ, สฺวชฺเชวาหํ คโต สเย.

"Venerable sir, I am the son of a hunter. My kinsmen would call me Sāma when I was alive; but today I have gone to my rest."

๓๐๓.

303.

‘‘วิทฺโธสฺมิ ปุถุสลฺเลน, สวิเสน ยถา มิโค;

สกมฺหิ โลหิเต ราช, ปสฺส เสมิ ปริปฺลุโต.

"I am pierced by a broad, poisoned arrow, like a deer. O king, see how I lie, drenched in my own blood."

๓๐๔.

304.

‘‘ปฏิวามคตํ สลฺลํ, ปสฺส ธิมฺหามิ โลหิตํ;

อาตุโร ตฺยานุปุจฺฉามิ, กึ มํ วิทฺธา นิลียสิ.

"See, the arrow has passed right through; I am spitting blood. Though afflicted, I ask you: why did you shoot me and then hide?"

๓๐๕.

305.

‘‘อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ, นาโค ทนฺเตหิ หญฺญเต;

อถ เกน นุ วณฺเณน, วิทฺเธยฺยํ มํ อมญฺญถา’’ติ.

"The leopard is killed for its skin, the elephant for its tusks; for what reason, then, did you think I should be shot?"

ตตฺถ ชีวนฺตนฺติ มํ อิโต ปุพฺเพ ชีวมานํ ‘‘เอหิ สาม, ยาหิ สามา’’ติ ญาตโย อามนฺตยึสุ. สฺวชฺเชวาหํ คโตติ โส อหํ อชฺช เอวํ คโต มรณมุเข สมฺปตฺโต, ปวิฏฺโฐติ อตฺโถ. สเยติ สยามิ. ปริปฺลุโตติ นิมุคฺโค. ปฏิวามคตนฺติ ทกฺขิณปสฺเสน ปวิสิตฺวา วามปสฺเสน นิคฺคตนฺติ อตฺโถ. ปสฺสาติ โอโลเกหิ มํ. ธิมฺหามีติ นิฏฺฐุภามิ, อิทํ โส สตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา อวิกมฺปมาโนว โลหิตํ มุเขน ฉฑฺเฑตฺวา อาห. อาตุโร ตฺยานุปุจฺฉามี’’ติ พาฬฺหคิลาโน หุตฺวา อหํ ตํ อนุปุจฺฉามิ. นิลียสีติ เอตสฺมึ วนคุมฺเพ นิลีโน อจฺฉสิ. วิทฺเธยฺยนฺติ วิชฺฌิตพฺพํ. อมญฺญถาติ อมญฺญิตฺถ.

There, 'jīvantaṃ' means that before this, while I was alive, my relatives addressed me, saying, 'Come, Sāma, go, Sāma.' 'Svajjevāhaṃ gato' means 'I have gone thus today,' that is, 'I have reached the mouth of death, I have entered it.' 'Saye' means 'I lie down.' 'Paripluto' means 'submerged.' 'Paṭivāmagataṃ' means 'having entered from the right side and exited from the left side.' That is the meaning. 'Passa' means 'look at me.' 'Dhimhāmi' means 'I spit out.' This he said, having established mindfulness, without wavering, spitting out blood from his mouth. 'Āturo tyānupucchāmi' means 'being severely ill, I ask you.' 'Nilīyasi' means 'you remain hidden in this forest thicket.' 'Viddheyyaṃ' means 'what is to be pierced.' 'Amaññathā' means 'you thought.'

ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ยถาภูตํ อนาจิกฺขิตฺวา มุสาวาทํ กเถนฺโต อาห –

Hearing his words, the king, without declaring what had actually happened, spoke a falsehood, saying:

๓๐๖.

306.

‘‘มิโค อุปฏฺฐิโต อาสิ, อาคโต อุสุปาตนํ;

ตํ ทิสฺวา อุพฺพิชี สาม, เตน โกโธ มมาวิสี’’ติ.

"A deer was present; it came within arrow-shot. Seeing you, Sāma, it was alarmed; for that reason, anger entered me."

ตตฺถ อาวิสีติ อชฺโฌตฺถริ. เตน การเณน เม โกโธ อุปฺปนฺโนติ ทีเปติ.

Here, 'āvisī' means 'overwhelmed.' This indicates that for that reason anger arose in me.

อถ [Pg.97] นํ มหาสตฺโต ‘‘กึ วเทสิ, มหาราช, อิมสฺมึ หิมวนฺเต มํ ทิสฺวา ปลายนมิโค นาม นตฺถี’’ติ วตฺวา อาห –

Then the Great Being said to him, "What are you saying, great king? In this Himālaya, there is no deer that flees upon seeing me!" And he spoke:

๓๐๗.

307.

‘‘ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ;

น มํ มิคา อุตฺตสนฺติ, อรญฺเญ สาปทานิปิ.

"Since I remember myself, since I reached understanding, no deer are frightened of me, nor any beasts of prey in the forest."

๓๐๘.

308.

‘‘ยโต นิธึ ปริหรึ, ยโต ปตฺโตสฺมิ โยพฺพนํ;

น มํ มิคา อุตฺตสนฺติ, อรญฺเญ สาปทานิปิ.

"Since I have worn the bark garment, since I attained youth, no deer are frightened of me, nor any beasts of prey in the forest."

๓๐๙.

309.

‘‘ภีรู กิมฺปุริสา ราช, ปพฺพเต คนฺธมาทเน;

สมฺโมทมานา คจฺฉาม, ปพฺพตานิ วนานิ จ.

"The kiṃpurisas are timid, O king, on Mount Gandhamādana; yet we go rejoicing together through mountains and forests."

๓๑๐.

310.

‘‘น มํ มิคา อุตฺตสนฺติ, อรญฺเญ สาปทานิปิ;

อถ เกน นุ วณฺเณน, อุตฺราสนฺติ มิคา มม’’นฺติ.

"Deer do not fear me, nor even beasts of prey in the forest; then for what reason would deer be frightened of me?"

ตตฺถ น มํ มิคาติ โภ มหาราช, ยโต กาลโต ปฏฺฐาย อหํ อตฺตานํ สรามิ, ยโต กาลโต ปฏฺฐาย อหํ วิญฺญุภาวํ ปตฺโต อสฺมิ ภวามิ, ตโต กาลโต ปฏฺฐาย มํ ทิสฺวา มิคา นาม น อุตฺตสนฺติ. สาปทานิปีติ วาฬมิคาปิ. ยโต นิธินฺติ ยโต กาลโต ปฏฺฐาย อหํ วากจีรํ ปริหรึ. ภีรู กิมฺปุริสาติ มหาราช, มิคา ตาว ติฏฺฐนฺตุ, กิมฺปุริสา นาม อติภีรุกา โหนฺติ. เย อิมสฺมึ คนฺธมาทนปพฺพเต วิหรนฺติ, เตปิ มํ ทิสฺวา น อุตฺตสนฺติ, อถ โข มยํ อญฺญมญฺญํ สมฺโมทมานา คจฺฉาม. อุตฺราสนฺติ มิคา มมนฺติ มมํ ทิสฺวา มิคา อุตฺราเสยฺยุํ, เกน การเณน ตฺวํ มํ สทฺทหาเปสฺสสีติ ทีเปติ.

Here, 'na maṃ migā' means: O great king, from the time I remember myself, from the time I attained the state of understanding, from that time onward, no deer are frightened upon seeing me. 'Sāpadānipi' means even wild beasts. 'Yato nidhiṃ' means from the time I have worn the bark garment. 'Bhīrū kimpurisā' means: O great king, let the deer be, for the kiṃpurisas are extremely timid. Even those who dwell on this Mount Gandhamādana are not frightened upon seeing me; rather, we go rejoicing with one another. 'Utrāsanti migā mama' indicates: 'Upon seeing me, deer would be frightened—by what reason would you make me believe this?'

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘มยา อิมํ นิรปราธํ วิชฺฌิตฺวา มุสาวาโท กถิโต, สจฺจเมว กถยิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

Hearing this, the king thought, "I have shot this innocent one and spoken a lie. I shall speak only the truth," and he said:

๓๑๑.

311.

‘‘น ตํ ตส มิโค สาม, กึ ตาหํ อลิกํ ภเณ;

โกธโลภาภิภูตาหํ, อุสุํ เต ตํ อวสฺสชิ’’นฺติ.

"No deer was frightened of you, Sāma. Why should I speak a lie to you? Overcome by anger and greed, I released that arrow at you."

ตตฺถ น ตํ ตสาติ น ตํ ทิสฺวา มิโค ตส, น ภีโตติ อตฺโถ. กึ ตาหนฺติ กึ เต เอวํ กลฺยาณทสฺสนสฺส สนฺติเก อหํ อลิกํ ภณิสฺสามิ[Pg.98]. โกธโลภาภิภูตาหนฺติ โกเธน จ โลเภน จ อภิภูโต หุตฺวา อหํ. โส หิ ปฐมเมว มิเคสุ อุปฺปนฺเนน โกเธน ‘‘มิเค วิชฺฌิสฺสามี’’ติ ธนุํ อาโรเปตฺวา ฐิโต ปจฺฉา โพธิสตฺตํ ทิสฺวา ตสฺส เทวตาทีสุ อญฺญตรภาวํ อชานนฺโต ‘‘ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ โลภํ อุปฺปาเทสิ, ตสฺมา เอวมาห.

Here, 'na taṃ tasa' means no deer was frightened upon seeing you; that is, it was not afraid. 'Kiṃ tāhaṃ' means why should I speak a lie to you, in the presence of one so fair to behold? 'Kodhalobhābhibhūtāhaṃ' means I was overcome by both anger and greed. For at first, with anger having arisen towards the deer, he stood with his bow drawn, thinking, "I will shoot the deer." Afterwards, seeing the Bodhisatta and not knowing him to be a deva or some other such being, he developed greed, thinking, "I will ask him." Therefore, he spoke thus.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘นายํ สุวณฺณสาโม อิมสฺมึ อรญฺเญ เอกโกว วสิสฺสติ, ญาตเกหิปิสฺส ภวิตพฺพํ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา อิตรํ คาถมาห –

And having spoken thus, he thought, "This golden Sāma would not be living all alone in this forest; he must have relatives. I will ask him," and he spoke the next verse:

๓๑๒.

312.

‘‘กุโต นุ สาม อาคมฺม, กสฺส วา ปหิโต ตุวํ;

‘อุทหาโร นทึ คจฺฉ’, อาคโต มิคสมฺมต’’นฺติ.

"From where, Sāma, have you come? Or by whom were you sent? Have you come, esteemed by the deer, on the errand, 'Go to the river as a water-carrier'?"

ตตฺถ สามาติ มหาสตฺตํ อาลปติ. อาคมฺมาติ กุโต เทสา อิมํ วนํ อาคมิตฺวา ‘‘อมฺหากํ อุทหาโร อุทกํ อาหริตุํ นทึ คจฺฉา’’ติ กสฺส วา ปหิโตเกน ปุคฺคเลน เปสิโต หุตฺวา ตุวํ อิมํ มิคสมฺมตํ อาคโตติ อตฺโถ.

Here, 'Sāma' is an address to the Great Being. 'Āgamma' means having come to this forest from what region? 'Kassa vā pahito' means by which person were you sent, on the errand, 'Go to the river to bring water as our water-carrier,' and so have come here, you who are esteemed by the deer? This is the meaning.

โส ตสฺส กถํ สุตฺวา มหนฺตํ ทุกฺขเวทนํ อธิวาเสตฺวา มุเขน โลหิตํ ฉฑฺเฑตฺวา คาถมาห –

Hearing his words, he endured the great, painful feeling, and spitting blood from his mouth, he spoke this verse:

๓๑๓.

313.

‘‘อนฺธา มาตาปิตา มยฺหํ, เต ภรามิ พฺรหาวเน;

เตสาหํ อุทกาหาโร, อาคโต มิคสมฺมต’’นฺติ.

"My mother and father are blind; I support them in the great forest. I am their water-carrier, and have come, esteemed by the deer."

ตตฺถ ภรามีติ มูลผลาทีนิ อาหริตฺวา โปเสมิ.

Here, 'bharāmi' means I nourish them by bringing roots, fruits, and so on.

เอวญฺจ ปน วตฺวา มหาสตฺโต มาตาปิตโร อารพฺภ วิลปนฺโต อาห –

And having spoken thus, the Great Being, lamenting on account of his parents, said:

๓๑๔.

314.

‘‘อตฺถิ เนสํ อุสามตฺตํ, อถ สาหสฺส ชีวิตํ;

อุทกสฺส อลาเภน, มญฺเญ อนฺธา มริสฺสเร.

"They have but a measure of food, and life for six days. Lacking water, I think the blind ones will die."

๓๑๕.

315.

‘‘น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ, ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ;

ยญฺจ อมฺมํ น ปสฺสามิ, ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต.

"This is not so great a pain for me, for such is to be borne by a man; but that I do not see my mother—that is a greater pain to me than this."

๓๑๖.

316.

‘‘น [Pg.99] เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ, ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ;

ยญฺจ ตาตํ น ปสฺสามิ, ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต.

"This is not so great a pain for me, for such is to be borne by a man; but that I do not see my father—that is a greater pain to me than this."

๓๑๗.

317.

‘‘สา นูน กปณา อมฺมา, จิรรตฺตาย รุจฺฉติ;

อฑฺฒรตฺเตว รตฺเต วา, นทีว อวสุจฺฉติ.

"Surely now my poor mother will weep for a long time; at midnight or in the latter part of the night, she will dry up like a little river."

๓๑๘.

318.

‘‘โส นูน กปโณ ตาโต, จิรรตฺตาย รุจฺฉติ;

อฑฺฒรตฺเตว รตฺเต วา, นทีว อวสุจฺฉติ.

"Surely now my poor father will weep for a long time; at midnight or in the latter part of the night, he will dry up like a little river."

๓๑๙.

319.

‘‘อุฏฺฐานปาทจริยาย, ปาทสมฺพาหนสฺส จ;

สาม ตาตวิลปนฺตา, หิณฺฑิสฺสนฺติ พฺรหาวเน.

"Lacking the service of rising to attend to their feet and the massaging of their feet, crying 'Sāma, dear Sāma!', they will wander lamenting in the great forest."

๓๒๐.

320.

อิทมฺปิ ทุติยํ สลฺลํ, กมฺเปติ หทยํ มมํ;

ยญฺจ อนฺเธ น ปสฺสามิ, มญฺเญ หิสฺสามิ ชีวิต’’นฺติ.

"This second dart, too, makes my heart tremble; that I do not see my blind parents, I think I shall give up my life."

ตตฺถ อุสามตฺตนฺติ โภชนมตฺตํ. ‘‘อุสา’’ติ หิ โภชนสฺส นามํ ตสฺส จ อตฺถิตาย. สาหสฺส ชีวิตนฺติ ฉทิวสมตฺตํ ชีวิตนฺติ อตฺโถ. อิทํ อาหริตฺวา ฐปิตํ ผลาผลํ สนฺธายาห. อถ วา อุสาติ อุสฺมา. เตเนตํ ทสฺเสติ – เตสํ สรีเร อุสฺมามตฺตํ อตฺถิ, อถ มยา อาภเตน ผลาผเลน สาหสฺส ชีวิตํ อตฺถีติ. มริสฺสเรติ มริสฺสนฺตีติ มญฺญามิ. ปุมุนาติ ปุริเสน, เอวรูปญฺหิ ทุกฺขํ ปุริเสน ลภิตพฺพเมวาติ อตฺโถ. จิรรตฺตาย รุจฺฉตีติ จิรรตฺตํ โรทิสฺสติ. อฑฺฒรตฺเต วาติ มชฺฌิมรตฺเต วา. รตฺเต วาติ ปจฺฉิมรตฺเต วา. อวสุจฺฉตีติ กุนฺนที วิย สุสฺสิสฺสตีติ อตฺโถ. อุฏฺฐานปาทจริยายาติ มหาราช, อหํ รตฺติมฺปิ ทิวาปิ ทฺเว ตโย วาเร อุฏฺฐาย อตฺตโน อุฏฺฐานวีริเยน เตสํ ปาทจริยํ กโรมิ, หตฺถปาเท สมฺพาหามิ, อิทานิ มํ อทิสฺวา มมตฺถาย เต ปริหีนจกฺขุกา ‘‘สามตาตา’’ติ วิลปนฺตา กณฺฏเกหิ วิชฺฌิยมานา วิย อิมสฺมึ วนปฺปเทเส หิณฺฑิสฺสนฺติ วิจริสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ทุติยํ สลฺลนฺติ ปฐมวิทฺธวิสปีตสลฺลโต สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน ทุกฺขตรํ อิทํ ทุติยํ เตสํ อทสฺสนโสกสลฺลํ.

Here, 'usāmattaṃ' means a measure of food. 'Usā' is a name for food, and it refers to its existence. 'Sāhassa jīvitaṃ' means life for a measure of six days. This is said with reference to the fruits and edibles that had been brought and stored. Alternatively, 'usā' means warmth. By this he shows: there is only a measure of warmth in their bodies, but with the fruits and edibles brought by me, there is life for six days. 'Marissare' means I think 'they will die.' 'Pumunā' means by a man; for such pain is indeed to be borne by a man. This is the meaning. 'Cirarattāya rucchati' means 'will weep for a long time.' 'Aḍḍharatte vā' means in the middle of the night. 'Ratte vā' means in the latter part of the night. 'Avasucchati' means will dry up like a small river. This is the meaning. 'Uṭṭhānapādacariyāya' means: O great king, day and night I rise two or three times and with my own effort I perform the service of attending to their feet; I massage their hands and feet. Now, not seeing me, for my sake, they with their failing eyesight, lamenting 'Sāma, dear Sāma!', will wander about in this forest region as if pierced by thorns. This is the meaning. 'Dutiyaṃ sallaṃ' means: this second dart, the grief from not seeing them, is a hundred times, a thousand times, a hundred thousand times more painful than the first poison-smeared dart with which I was shot.

ราชา [Pg.100] ตสฺส วิลาปํ สุตฺวา ‘‘อยํ อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารี ธมฺเม ฐิโต มาตาปิตโร ภรติ, อิทานิ เอวํ ทุกฺขปฺปตฺโตปิ เตสํเยว วิลปติ, เอวํ คุณสมฺปนฺเน นาม มยา อปราโธ กโต, กถํ นุ โข อิมํ สมสฺสาเสยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘นิรเย ปจฺจนกาเล รชฺชํ กึ กริสฺสติ, อิมินา ปฏิชคฺคิตนิยาเมเนวสฺส มาตาปิตโร ปฏิชคฺคิสฺสามิ, อิมสฺส มรณมฺปิ อมรณํ วิย ภวิสฺสตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อาห –

Hearing his lament, the king thought, 'This one is utterly celibate, steadfast in the Dhamma, supporting his parents. Even now, afflicted by such suffering, he laments only for them. I have indeed committed an offense against one so endowed with virtue—how can I comfort him?' Reflecting thus, he resolved, 'What use is a kingdom at the time of being tormented in hell? I will care for his parents in the very same way that he did. Thus his death will be as if he had not died.' Having made this resolution, he said:

๓๒๑.

321.

‘‘มา พาฬฺหํ ปริเทเวสิ, สาม กลฺยาณทสฺสน;

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา, ภริสฺสํ เต พฺรหาวเน.

“Do not lament excessively, Sāma, fair to behold; I will become a servant and support them in the great forest.

๓๒๒.

322.

‘‘อิสฺสตฺเถ จสฺมิ กุสโล, ทฬฺหธมฺโมติ วิสฺสุโต;

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา, ภริสฺสํ เต พฺรหาวเน.

“I am skilled in archery and renowned for my strong bow; I will become a servant and support them in the great forest.

๓๒๓.

323.

‘‘มิคานํ วิฆาสมนฺเวสํ, วนมูลผลานิ จ;

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา, ภริสฺสํ เต พฺรหาวเน.

“Seeking the leftovers of beasts, and the roots and fruits of the forest, I will become a servant and support them in the great forest.

๓๒๔.

324.

‘‘กตมํ ตํ วนํ สาม, ยตฺถ มาตาปิตา ตว;

อหํ เต ตถา ภริสฺสํ, ยถา เต อภรี ตุว’’นฺติ.

“Which forest is it, Sāma, where your parents are? I will support them in the same way that you supported them.”

ตตฺถ ภริสฺสํ เตติ เต ตว มาตาปิตโร ภริสฺสามิ. มิคานนฺติ สีหาทีนํ มิคานํ วิฆาสํ อนฺเวสนฺโต. อิทํ โส ‘‘อิสฺสตฺเถ จสฺมิ กุสโลติ ถูลถูเล มิเค วธิตฺวา มธุรมํเสน ตว มาตาปิตโร ภริสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘มา, มหาราช, อมฺเห นิสฺสาย ปาณวธํ กรี’’ติ วุตฺเต เอวมาห. ยถา เตติ ยถา ตฺวํ เต อภริ, ตเถวาหมฺปิ ภริสฺสามีติ.

There, 'I will support them' means I will support your parents. 'Of beasts' means searching for the leftovers of beasts such as lions. He said this after having said, 'I am skilled in archery, and having killed large, stout animals, I will support your parents with sweet meat,' and upon being told, 'Great king, do not commit the taking of life for our sake.' 'Just as you' means just as you supported them, so too will I support them.

อถสฺส มหาสตฺโต ‘‘สาธุ, มหาราช, เตน หิ เม มาตาปิตโร ภรสฺสู’’ติ วตฺวา มคฺคํ อาจิกฺขนฺโต อาห –

Then the Great Being said to him, “Good, great king, in that case, support my parents.” And indicating the path, he said:

๓๒๕.

325.

‘‘อยํ เอกปที ราช, โยยํ อุสฺสีสเก มม;

อิโต คนฺตฺวา อฑฺฒโกสํ, ตตฺถ เนสํ อคารกํ;

ยตฺถ มาตาปิตา มยฺหํ, เต ภรสฺสุ อิโต คโต’’ติ.

“Here, O king, is a single-file path, which is at my head. Go half a league from here, and there is their dwelling. Where my mother and father are, go from here and support them.”

ตตฺถ เอกปทีติ เอกปทมคฺโค. อุสฺสีสเกติ โย เอส มม มตฺถกฏฺฐาเน. อฑฺฒโกสนฺติ อฑฺฒโกสนฺตเร.

There, 'ekapadī' means a single-file path. 'Ussīsake' means at the place of my head. 'Aḍḍhakosaṃ' means at a distance of half a league.

เอวํ [Pg.101] โส ตสฺส มคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา มาตาปิตูสุ พลวสิเนเหน ตถารูปํ เวทนํ อธิวาเสตฺวา เตสํ ภรณตฺถาย อญฺชลึ ปคฺคยฺห ยาจนฺโต ปุน เอวมาห –

Having thus shown him the path, enduring such pain due to his strong affection for his parents, and with hands reverently raised, begging for their support, he spoke again thus:

๓๒๖.

326.

‘‘นโม เต กาสิราชตฺถุ, นโม เต กาสิวฑฺฒน;

อนฺธา มาตาปิตา มยฺหํ, เต ภรสฺสุ พฺรหาวเน.

“Homage to you, O King of Kasi, homage to you, O Increaser of Kasi; my mother and father are blind, support them in the great forest.

๓๒๗.

327.

‘‘อญฺชลึ เต ปคฺคณฺหามิ, กาสิราช นมตฺถุ เต;

มาตรํ ปิตรํ มยฺหํ, วุตฺโต วชฺชาสิ วนฺทน’’นฺติ.

“I raise my hands in reverence to you, O King of Kasi, homage to you! Having been told by me, please convey my homage to my mother and father.”

ตตฺถ วุตฺโต วชฺชาสีติ ‘‘ปุตฺโต โว สุวณฺณสาโม นทีตีเรวิสปีเตน สลฺเลน วิทฺโธ รชตปฏฺฏสทิเส วาลุกาปุลิเน ทกฺขิณปสฺเสน นิปนฺโน อญฺชลึ ปคฺคยฺห ตุมฺหากํ ปาเท วนฺทตี’’ติ เอวํ มหาราช, มยา วุตฺโต หุตฺวา มาตาปิตูนํ เม วนฺทนํ วเทยฺยาสีติ อตฺโถ.

Here, 'Having been told, you should speak' means: 'Your son Suvaṇṇasāma, struck by a poisoned arrow on the riverbank, lies on a sandbank resembling a silver slab, fallen on his right side, with hands folded in reverence, paying homage to your feet.' Thus, O great king, having been told by me, you should convey my homage to my parents—this is the meaning.

ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. มหาสตฺโตปิ มาตาปิตูนํ วนฺทนํ เปเสตฺวา วิสญฺญิตํ ปาปุณิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

The king assented, saying, “Good.” The Great Being, having sent his homage to his parents, fell unconscious. The Teacher, making this matter clear, said:

๓๒๘.

328.

‘‘อิทํ วตฺวาน โส สาโม, ยุวา กลฺยาณทสฺสโน;

มุจฺฉิโต วิสเวเคน, วิสญฺญี สมปชฺชถา’’ติ.

“Having said this, that Sāma, a youth fair to behold, overcome by the force of the poison, became unconscious.”

ตตฺถ สมปชฺชถาติ วิสญฺญี ชาโต.

There, 'samapajjatha' means he became unconscious.

โส หิ เหฏฺฐา เอตฺตกํ กเถนฺโต นิรสฺสาโส วิย อโหสิ. อิทานิ ปนสฺส วิสเวเคน มทฺทิตา ภวงฺคจิตฺตสนฺตติ หทยรูปํ นิสฺสาย ปวตฺติ, กถา ปจฺฉิชฺชิ, มุขํ ปิหิตํ, อกฺขีนิ นิมีลิตานิ, หตฺถปาทา ถทฺธภาวํ ปตฺตา, สกลสรีรํ โลหิเตน มกฺขิตํ. ราชา ‘‘อยํ อิทาเนว มยา สทฺธึ กเถสิ, กึ นุ โข’’ติ ตสฺส อสฺสาสปสฺสาเส อุปธาเรสิ. เต ปน นิรุทฺธา, สรีรํ ถทฺธํ ชาตํ. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘นิรุทฺโธ ทานิ สาโม’’ติ โสกํ สทฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต อุโภ หตฺเถ มตฺถเก ฐเปตฺวา มหาสทฺเทน ปริเทวิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

For previously, while saying all this, he had become as if breathless. But now, crushed by the force of the poison, the stream of his life-continuum consciousness proceeded, dependent on the heart-base; his speech was cut off, his mouth closed, his eyes shut, his hands and feet became stiff, and his entire body was smeared with blood. The king, thinking, 'Just now he was speaking with me—what has happened?' checked his in-and-out breathing. But it had stopped, and his body had become rigid. Seeing this, the king, unable to endure his grief, placed both hands on his head and lamented loudly. To explain this matter, the Teacher said:

๓๒๙.

329.

‘‘ส ราชา ปริเทเวสิ, พหุํ การุญฺญสญฺหิตํ;

อชรามโรหํ อาสึ, อชฺเชตํ ญามิ โน ปุเร;

สามํ กาลงฺกตํ ทิสฺวา, นตฺถิ มจฺจุสฺส นาคโม.

“That king lamented much, with great compassion: ‘I used to think I was ageless and deathless, but today I know—and not before—seeing Sāma dead, that for a mortal there is no escape from death.

๓๓๐.

330.

‘‘ยสฺสุ [Pg.102] มํ ปฏิมนฺเตติ, สวิเสน สมปฺปิโต;

สฺวชฺช เอวํ คเต กาเล, น กิญฺจิ มภิภาสติ.

“‘He who addressed me, afflicted by a poisoned arrow—now, at this very hour, speaks not a word to me.

๓๓๑.

331.

‘‘นิรยํ นูน คจฺฉามิ, เอตฺถ เม นตฺถิ สํสโย;

ตทา หิ ปกตํ ปาปํ, จิรรตฺตาย กิพฺพิสํ.

“‘Surely I am going to hell, of this I have no doubt; for then an evil deed was done, a misdeed for a long time to come.

๓๓๒.

332.

‘‘ภวนฺติ ตสฺส วตฺตาโร, คาเม กิพฺพิสการโก;

อรญฺเญ นิมฺมนุสฺสมฺหิ, โก มํ วตฺตุมรหติ.

“‘In a village, there are those who will speak against a wrongdoer; but in this wilderness, devoid of people, who is there to speak to me?

๓๓๓.

333.

‘‘สารยนฺติ หิ กมฺมานิ, คาเม สํคจฺฉ มาณวา;

อรญฺเญ นิมฺมนุสฺสมฺหิ, โก นุ มํ สารยิสฺสตี’’ติ.

“‘Indeed, young men gathered in a village will call deeds to mind; but in this uninhabited forest, who will call me to mind?’”

ตตฺถ อาสินฺติ อหํ เอตฺตกํ กาลํ อชรามโรมฺหีติ สญฺญี อโหสึ. อชฺเชตนฺติ อชฺช อหํ อิมํ สามํ กาลกตํ ทิสฺวา มมญฺเจว อญฺเญสญฺจ นตฺถิ มจฺจุสฺส นาคโมติ ตํ มจฺจุสฺส อาคมนํ อชฺช ชานามิ, อิโต ปุพฺเพ น ชานามีติ วิลปติ. สฺวชฺช เอวํ คเต กาเลติ โย สวิเสน สลฺเลน สมปฺปิโต อิทาเนว มํ ปฏิมนฺเตติ, โส อชฺช เอวํ คเต กาเล เอวํ มรณกาเล สมฺปตฺเต กิญฺจิ อปฺปมตฺตกมฺปิ น ภาสติ. ตทา หีติ ตสฺมึ ขเณ สามํ วิชฺฌนฺเตน มยา ปาปํ กตํ. จิรรตฺตาย กิพฺพิสนฺติ ตํ ปน จิรรตฺตํ วิปจฺจนสมตฺถํ ทารุณํ ผรุสํ.

Here, ‘āsiṃ’ means ‘I was of the view that I was ageless and deathless for so long.’ ‘Ajjetanti’ means he laments, 'Today, seeing this Sāma dead, I know the coming of death, that for me and for others there is no escape from mortality, but before I did not know it.' ‘Svajja evaṃ gate kāle’ means he who just now spoke to me, afflicted by the poisoned arrow, now, at this very hour, when the time of death has arrived, says not even the slightest word. ‘Tadā hi’ means at that moment, an evil deed was done by me in shooting Sāma. ‘Cirarattāya kibbisaṃ’ means that cruel, harsh misdeed, capable of ripening for a long time.

ตสฺสาติ ตสฺส เอวรูปํ ปาปกมฺมํ กตฺวา วิจรนฺตสฺส. วตฺตาโรติ นินฺทิตาโร ภวนฺติ ‘‘กุหึ คาเม กินฺติ กิพฺพิสการโก’’ติ. อิมสฺมึ ปน อรญฺเญ นิมฺมนุสฺสมฺหิ โก มํ วตฺตุมรหติ, สเจ หิ ภเวยฺย, วเทยฺยาติ วิลปติ. สารยนฺตีติ คาเม วา นิคมาทีสุ วา สํคจฺฉ มาณวา ตตฺถ ตตฺถ พหู ปุริสา สนฺนิปติตฺวา ‘‘อมฺโภ ปุริสฆาตก, ทารุณํ เต กมฺมํ กตํ, อสุกทณฺฑํ ปตฺโต นาม ตฺว’’นฺติ เอวํ กมฺมานิ สาเรนฺติ โจเทนฺติ. อิมสฺมึ ปน นิมฺมนุสฺเส อรญฺเญ มํ โก สารยิสฺสตีติ อตฺตานํ โจเทนฺโต วิลปติ.

‘Tassa’ means of one who wanders about after having committed such an evil deed. ‘Vattāro’ means there are those who censure him, saying, ‘Where in the village is that wrongdoer?’ But in this wilderness, devoid of humans, who is there to speak to me? If there were someone, they would speak—thus he laments. ‘Sārayanti’ means in a village or town, young men gather, and many people, assembled there, remind and accuse him of his deeds, saying, ‘Hey, murderer! You have done a cruel deed; you deserve such-and-such punishment!’ But in this wilderness, devoid of humans, who will remind me?—thus he accuses himself and laments.

ตทา พหุสุนฺทรี นาม เทวธีตา คนฺธมาทนวาสินี มหาสตฺตสฺส สตฺตเม อตฺตภาเว มาตุภูตปุพฺพา. สา ปุตฺตสิเนเหน โพธิสตฺตํ นิจฺจํ อาวชฺเชติ, ตํ ทิวสํ ปน ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมานา น ตํ อาวชฺเชติ. ‘‘เทวสมาคมํ คตา’’ติปิ วทนฺติเยว. สา ตสฺส วิสญฺญิภูตกาเล ‘‘กึ [Pg.103] นุ โข เม ปุตฺตสฺส ปวตฺตี’’ติ อาวชฺชมานา อทฺทส ‘‘อยํ ปีฬิยกฺโข นาม ราชา มม ปุตฺตํ วิสปีเตน สลฺเลน วิชฺฌิตฺวา มิคสมฺมตานทีตีเร วาลุกาปุลิเน ฆาเตตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน ปริเทวติ. สจาหํ น คมิสฺสามิ, มม ปุตฺโต สุวณฺณสาโม เอตฺเถว มริสฺสติ, รญฺโญปิ หทยํ ผลิสฺสติ, สามสฺส มาตาปิตโรปิ นิราหารา ปานียมฺปิ อลภนฺตา สุสฺสิตฺวา มริสฺสนฺติ. มยิ ปน คตาย ราชา ปานียฆฏํ อาทาย ตสฺส มาตาปิตูนํ สนฺติกํ คมิสฺสติ, คนฺตฺวา จ ปน ‘‘ปุตฺโต โว มยา หโต’ติ กเถสฺสติ. เอวญฺจ วตฺวา เตสํ วจนํ สุตฺวา เต ปุตฺตสฺส สนฺติกํ อานยิสฺสติ. อถ โข เต จ อหญฺจ สจฺจกิริยํ กริสฺสาม, สจฺจพเลน สามสฺส วิสํ วินสฺสิสฺสติ. เอวํ เม ปุตฺโต ชีวิตํ ลภิสฺสติ, มาตาปิตโร จ จกฺขูนิ ลภิสฺสนฺติ, ราชา จ สามสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา นครํ คนฺตฺวา มหาทานํ ทตฺวา สคฺคปรายโณ ภวิสฺสติ, ตสฺมา คจฺฉามหํ ตตฺถา’’ติ. สา คนฺตฺวา มิคสมฺมตานทีตีเร อทิสฺสมาเนน กาเยน อากาเส ฐตฺวา รญฺญา สทฺธึ กเถสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then there was a goddess named Bahusundarī, dwelling on Gandhamādana mountain, who had been the mother of the Great Being in his seventh existence. Out of love for her son, she constantly watched over the Bodhisatta. But on that day, enjoying divine bliss, she did not think of him. They say she had gone to the assembly of the gods. When he was unconscious, she thought, “What is happening to my son?” Reflecting, she saw: “This King Pīḷiyakkha has struck my son with a poisoned arrow and, after killing him on the sandbank by the Migasammatā River, is wailing loudly. If I do not go, my son Suvaṇṇasāma will die right here, the king’s heart will break, and Sāma’s parents, deprived of food and water, will wither away and perish. But if I go, the king will take a water pot and go to his parents. Having gone, he will say, ‘I have killed your son.’ And having said this, hearing their words, he will bring them to his son. Then, they and I will perform an act of truth, and by the power of truth, Sāma’s poison will be destroyed. Thus, my son will regain his life, his parents will regain their sight, and the king, hearing Sāma’s Dhamma teaching, will return to the city, give great alms, and be destined for heaven. Therefore, I must go there.” She went and, with her body invisible, stood in the sky above the bank of the Migasammatā River and spoke with the king. Explaining this matter, the Teacher said:

๓๓๔.

334.

‘‘สา เทวตา อนฺตรหิตา, ปพฺพเต คนฺธมาทเน;

รญฺโญว อนุกมฺปาย, อิมา คาถา อภาสถ.

That deity, invisible, on Mount Gandhamādana; out of compassion for the king, spoke these verses.

๓๓๕.

335.

‘‘อาคุํ กิร มหาราช, อกริ กมฺมทุกฺกฏํ;

อทูสกา ปิตาปุตฺตา, ตโย เอกูสุนา หตา.

“Indeed, great king, you have committed a wrong, a terrible deed; the innocent parents and son, three were slain by a single arrow.”

๓๓๖.

336.

‘‘เอหิ ตํ อนุสิกฺขามิ, ยถา เต สุคตี สิยา;

ธมฺเมนนฺเธ วเน โปส, มญฺเญหํ สุคตี ตยา’’ติ.

“Come, let me instruct you, so that you may have a happy destiny; righteously nourish the blind ones in the forest, and I think you will attain a happy destiny.”

ตตฺถ รญฺโญวาติ รญฺโญเยว. อาคุํ กิราติ มหาราช, ตฺวํ มหาปราธํ มหาปาปํ อกริ. ทุกฺกฏนฺติ ยํ กตํ ทุกฺกฏํ โหติ, ตํ ลามกกมฺมํ อกริ. อทูสกาติ นิทฺโทสา. ปิตาปุตฺตาติ มาตา จ ปิตา จ ปุตฺโต จ อิเม ตโย ชนา เอกอุสุนา หตา. ตสฺมิญฺหิ หเต ตปฺปฏิพทฺธา ตสฺส มาตาปิตโรปิ หตาว โหนฺติ. อนุสิกฺขามีติ สิกฺขาเปมิ อนุสาสามิ. โปสาติ สามสฺส ฐาเน ฐตฺวา สิเนหํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา สาโม วิย เต อุโภ อนฺเธ โปเสหิ. มญฺเญหํ สุคตี ตยาติ เอวํ ตยา สุคติเยว คนฺตพฺพา ภวิสฺสตีติ อหํ มญฺญามิ.

Herein, `raññova` means `rañño eva` (for the king). `Āguṃ kira` means: 'Great king, you have committed a great offense, a great evil.' `Dukkaṭaṃ` means: 'What is done is a misdeed; you have done a wicked deed.' `Adūsakā` means blameless. `Pitāputtā` means: mother, father, and son—these three people were slain by a single arrow. For when he is killed, his parents, who are dependent on him, are as good as killed. `Anusikkhāmi` means: I teach, I instruct. `Posa` means: 'Standing in Sāma's place, establishing affection, nourish both those blind ones as Sāma did.' `Maññehaṃ sugatī tayā` means: 'I think that in this way a happy destiny will be reached by you.'

โส [Pg.104] เทวตาย วจนํ สุตฺวา ‘‘อหํ กิร ตสฺส มาตาปิตโร โปเสตฺวา สคฺคํ คมิสฺสามี’’ติ สทฺทหิตฺวา ‘‘กึ เม รชฺเชน, เตเยว โปเสสฺสามี’’ติ ทฬฺหํ อธิฏฺฐาย พลวปริเทวํ ปริเทวนฺโต โสกํ ตนุกํ กตฺวา ‘‘สุวณฺณสาโม มโต ภวิสฺสตี’’ติ นานาปุปฺเผหิ ตสฺส สรีรํ ปูเชตฺวา อุทเกน สิญฺจิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ วนฺทิตฺวา เตน ปูริตํ อุทกฆฏํ อาทาย โทมนสฺสปฺปตฺโต ทกฺขิณทิสาภิมุโข อคมาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Having heard the deity's words, believing, “Indeed, I will support his parents and go to heaven,” and firmly resolving, “What use is the kingdom to me? I myself will support them,” he wailed loudly, then lessened his grief. Thinking, “Suvaṇṇasāma must be dead,” he honored his body with various flowers, sprinkled it with water, circumambulated it three times, paid homage at the four places, took the water pot filled by him, and, overcome with sorrow, set off toward the southern direction. The Teacher, revealing this matter, said:

๓๓๗.

337.

‘‘ส ราชา ปริเทวิตฺวา, พหุํ การุญฺญสญฺหิตํ;

อุทกกุมฺภมาทาย, ปกฺกามิ ทกฺขิณามุโข’’ติ.

“That king, having lamented much and piteously, taking a water pot, departed facing south.”

ปกติยาปิ มหาถาโม ราชา ปานียฆฏํ อาทาย คจฺฉนฺโต อสฺสมปทํ โกฏฺเฏนฺโต วิย ปวิสิตฺวา ทุกูลปณฺฑิตสฺส ปณฺณสาลาทฺวารํ สมฺปาปุณิ. ทุกูลปณฺฑิโต อนฺโต นิสินฺโนว ตสฺส ปทสทฺทํ สุตฺวา ‘‘นายํ สามสฺส ปทสทฺโท, กสฺส นุ โข’’ติ ปุจฺฉนฺโต คาถาทฺวยมาห –

The king, who was mighty by nature, carrying the water pot, entered the hermitage grounds as if striking them and reached the door of Dukūla the Wise's leaf hut. Dukūla the Wise, sitting inside, heard the sound of his footsteps and, asking, “This is not the sound of Sāma's footsteps, whose could it be?” he spoke two verses:

๓๓๘.

338.

‘‘กสฺส นุ เอโส ปทสทฺโท, มนุสฺสสฺเสว อาคโต;

เนโส สามสฺส นิคฺโฆโส, โก นุ ตฺวมสิ มาริส.

“Whose footstep sound is this, of a human being who has come? This is not Sāma’s sound; who are you, good sir?”

๓๓๙.

339.

‘‘สนฺตญฺหิ สาโม วชติ, สนฺตํ ปาทานิ เนยติ;

เนโส สามสฺส นิคฺโฆโส, โก นุ ตฺวมสิ มาริสา’’ติ.

“For Sāma walks gently, he places his feet gently; this is not Sāma’s sound; who are you, good sir?”

ตตฺถ มนุสฺสสฺเสวาติ นายํ สีหพฺยคฺฆทีปิยกฺขนาคกินฺนรานํ, อาคจฺฉโต ปน มนุสฺสสฺเสวายํ ปทสทฺโท, เนโส สามสฺสาติ. สนฺตํ หีติ อุปสมยุตฺตํ เอว. วชตีติ จงฺกมติ. เนยตีติ ปติฏฺฐาเปติ.

Herein, `manussasseva` means: this is not the sound of a lion, tiger, leopard, yakkha, nāga, or kinnara, but the footstep sound is of a human being approaching. `Neso sāmassā` means: this is not Sāma's. `Santaṃ hi` means: endowed with tranquility. `Vajati` means: he walks to and fro. `Neyati` means: he places.

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘สจาหํ อตฺตโน ราชภาวํ อกเถตฺวา ‘มยา ตุมฺหากํ ปุตฺโต มาริโต’ติ วกฺขามิ, อิเม กุชฺฌิตฺวา มยา สทฺธึ ผรุสํ กเถสฺสนฺติ. เอวํ เม เตสุ โกโธ อุปฺปชฺชิสฺสติ, อถ เน วิเหเฐสฺสามิ, ตํ มม อกุสลํ ภวิสฺสติ, ‘ราชา’ติ ปน วุตฺเต อภายนฺตา นาม นตฺถิ, ตสฺมา ราชภาวํ ตาว กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปานียมาฬเก ปานียฆฏํ ฐเปตฺวา ปณฺณสาลาทฺวาเร ฐตฺวา อาห –

Hearing this, the king thought, “If, without declaring my royal status, I say, ‘Your son was killed by me,’ they will become angry and speak harshly to me. Then anger will arise in me, and I will harm them; that would be unwholesome for me. But when the word ‘king’ is spoken, there is no one who is not afraid; therefore, I will first declare my royal status.” Having considered this, he placed the water pot on the water-stand, stood at the door of the leaf hut, and said:

๓๔๐.

340.

‘‘ราชาหมสฺมิ [Pg.105] กาสีนํ, ปีฬิยกฺโขติ มํ วิทู;

โลภา รฏฺฐํ ปหิตฺวาน, มิคเมสํ จรามหํ.

“I am the king of the Kasis, they know me as Pīḷiyakkha; having left the kingdom out of desire for the hunt, I wander seeking deer.”

๓๔๑.

341.

‘‘อิสฺสตฺเถ จสฺมิ กุสโล, ทฬฺหธมฺโมติ วิสฺสุโต;

นาโคปิ เม น มุจฺเจยฺย, อาคโต อุสุปาตน’’นฺติ.

“I am skilled in archery, known as ‘Strong-bow’; not even an elephant could escape me, having come within range of my arrow.”

ทุกูลปณฺฑิโตปิ เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห –

Dukūla the Wise, exchanging friendly greetings with him, said:

๓๔๒.

342.

‘‘สฺวาคตํ เต มหาราช, อโถ เต อทุราคตํ;

อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต, ยํ อิธตฺถิ ปเวทย.

“Welcome to you, great king, and your coming is fortunate. You are the lord who has arrived; command whatever is here.”

๓๔๓.

343.

‘‘ตินฺทุกานิ ปิยาลานิ, มธุเก กาสุมาริโย;

ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช ราช วรํ วรํ.

“Tinduka fruits, piyāla fruits, madhuka fruits, and kāsumāri fruits; small fruits, O king, enjoy the choicest of the choice.”

๓๔๔.

344.

‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา;

ตโต ปิว มหาราช, สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสี’’ติ;

“Here also is cool water, brought from a mountain gorge; drink from it, great king, if you so desire.”

ตสฺสตฺโถ สตฺติคุมฺพชาตเก (ชา. ๑.๑๕.๑๕๙ อาทโย) กถิโต. อิธ ปน ‘‘คิริคพฺภรา’’ติ มิคสมฺมตํ สนฺธาย วุตฺตํ. สา หิ นที คิริคพฺภรา นิกฺขนฺตตฺตา ‘‘คิริคพฺภรา’’ ตฺเวว ชาตา.

The meaning of that is explained in the Sattigumba Jātaka (Jā. 1.15.159, etc.). But here, `girigabbharā` is said with reference to the Migasammatā river. For that river, having emerged from a mountain gorge, came to be known as `girigabbharā`.

เอวํ เตน ปฏิสนฺถาเร กเต ราชา ‘‘ปุตฺโต โว มยา มาริโต’’ติ ปฐมเมว วตฺตุํ อยุตฺตํ, อชานนฺโต วิย กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

When such a friendly welcome was made by him, the king thought, “It is not fitting to say right away, ‘Your son has been killed by me.’ I will start a conversation as if I do not know, and then I will speak.” And he said:

๓๔๕.

345.

‘‘นาลํ อนฺธา วเน ทฏฺฐุํ, โก นุ โว ผลมาหริ;

อนนฺธสฺเสวยํ สมฺมา, นิวาโป มยฺห ขายตี’’ติ.

“The blind are unable to see in the forest; who then brought you fruit? This provision, so well-gathered, appears to me to be the work of one with sight.”

ตตฺถ นาลนฺติ ตุมฺเห อนฺธา อิมสฺมึ วเน กิญฺจิ ทฏฺฐุํ น สมตฺถา. โก นุ โว ผลมาหรีติ โก นุ ตุมฺหากํ อิมานิ ผลาผลานิ อาหริ. นิวาโปติ อยํ สมฺมา นเยน อุปาเยน การเณน กโต ขาทิตพฺพยุตฺตกานํ ปริสุทฺธานํ ผลาผลานํ นิวาโป สนฺนิจโย อนนฺธสฺส วิย มยฺหํ ขายติ ปญฺญายติ อุปฏฺฐาติ.

Herein, `nālaṃ` means: you, being blind, are not able to see anything in this forest. `Ko nu vo phalamāhari` means: 'Who is it that brought you these various fruits?' `Nivāpo` means: this provision, a collection of pure and edible fruits, made properly by the right method, means, and reason, appears, is manifest, and presents itself to me as if gathered by one who is not blind.

ตํ สุตฺวา ทุกูลปณฺฑิโต ‘‘มหาราช, น มยํ ผลาผลานิ อาหราม, ปุตฺโต ปน โน อาหรตี’’ติ ทสฺเสนฺโต คาถาทฺวยมาห –

Hearing this, Dukūla the Wise, indicating, “Great king, we do not bring various fruits, but our son does,” spoke two verses:

๓๔๖.

346.

‘‘ทหโร [Pg.106] ยุวา นาติพฺรหา, สาโม กลฺยาณทสฺสโน;

ทีฆสฺส เกสา อสิตา, อโถ สูนคฺคเวลฺลิตา.

“A lad, a youth, not too large, Sāma of lovely appearance; his long hair is black, and curled at the tips.”

๓๔๗.

347.

‘‘โส หเว ผลมาหริตฺวา, อิโต อาทาย กมณฺฑลุํ;

นทึ คโต อุทหาโร, มญฺเญ น ทูรมาคโต’’ติ.

“He, having brought the fruit and taken the water pot from here, has gone to the river to fetch water; I think he has not gone far.”

ตตฺถ นาติพฺรหาติ นาติทีโฆ นาติรสฺโส. สูนคฺคเวลฺลิตาติ สูนสงฺขาตาย มํสโกฏฺฏนโปตฺถนิยา อคฺคํ วิย วินตา. กมณฺฑลุนฺติ ฆฏํ. น ทูรมาคโตติ อิทานิ น ทูรํ อาคโต, อาสนฺนฏฺฐานํ อาคโต ภวิสฺสตีติ มญฺญามีติ อตฺโถ.

Herein, ‘nātibrahā’ means not too tall, not too short. ‘Sūnaggavellitā’ means bent like the tip of a meat-chopping block called a ‘sūna’. ‘Kamaṇḍalu’ means a pot. ‘Na dūramāgato’ means: he has not gone far now; I think he will have come to a nearby place—this is the meaning.

ตํ สุตฺวา ราชา อาห –

Hearing that, the king said:

๓๔๘.

348.

‘‘อหํ ตํ อวธึ สามํ, โย ตุยฺหํ ปริจารโก;

ยํ กุมารํ ปเวเทถ, สามํ กลฺยาณทสฺสนํ.

“I am the one who killed Sāma, your attendant; the youth whom you describe, Sāma of lovely appearance.

๓๔๙.

349.

‘‘ทีฆสฺส เกสา อสิตา, อโถ สูนคฺคเวลฺลิตา;

เตสุ โลหิตลิตฺเตสุ, เสติ สาโม มหา หโต’’ติ.

“His hair is long and black, with ends well-curled; with his hair smeared in blood, Sāma lies, fatally struck.”

ตตฺถ อวธินฺติ วิสปีเตน สเรน วิชฺฌิตฺวา มาเรสึ. ปเวเทถาติ กเถถ. เสตีติ มิคสมฺมตานทีตีเร วาลุกาปุลิเน สยติ.

Herein, ‘avadhiṃ’ means: I killed by piercing with a poison-smeared arrow. ‘Pavedetha’ means: you should speak. ‘Seti’ means: he lies on a sandbank on the shore of the Migasammatā river.

ทุกูลปณฺฑิตสฺส ปน อวิทูเร ปาริกาย ปณฺณสาลา โหติ. สา ตตฺถ นิสินฺนาว รญฺโญ วจนํ สุตฺวา ตํ ปวตฺตึ โสตุกามา อตฺตโน ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา รชฺชุกสญฺญาย ทุกูลปณฺฑิตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาห –

Now, not far from Dukūlapaṇḍita was the leaf-hut of Pārikā. She, while sitting there, heard the king's words and, desiring to hear the news, came out from her leaf-hut. Following a guide-rope, she approached Dukūlapaṇḍita and said:

๓๕๐.

350.

‘‘เกน ทุกูล มนฺเตสิ, ‘หโต สาโม’ติ วาทินา;

‘หโต สาโม’ติ สุตฺวาน, หทยํ เม ปเวธติ.

“With whom, Dukūla, are you conversing, with one who says, ‘Sāma is slain’? Hearing ‘Sāma is slain,’ my heart trembles.

๓๕๑.

351.

‘‘อสฺสตฺถสฺเสว ตรุณํ, ปวาฬํ มาลุเตริตํ;

‘หโต สาโม’ติ สุตฺวาน, หทยํ เม ปเวธตี’’ติ.

“Like a tender shoot of the Assattha tree, stirred by the wind, upon hearing ‘Sāma is slain,’ my heart trembles.”

ตตฺถ วาทินาติ ‘‘มยา สาโม หโต’’ติ วทนฺเตน. ปวาฬนฺติ ปลฺลวํ. มาลุเตริตนฺติ วาเตน ปหฏํ.

Herein, ‘vādinā’ means: by one who says, “Sāma has been killed by me.” ‘Pavāḷa’ means: a sprout. ‘Māluterita’ means: struck by the wind.

ทุกูลปณฺฑิโต [Pg.107] โอวทนฺโต อาห –

Dukūlapaṇḍita, giving advice, said:

๓๕๒.

352.

‘‘ปาริเก กาสิราชายํ, โส สามํ มิคสมฺมเต;

โกธสา อุสุนา วิชฺฌิ, ตสฺส มา ปาปมิจฺฉิมฺหา’’ติ.

“O Pārikā, this is the king of Kāsi. He pierced Sāma with an arrow out of anger near the Migasammatā. Let us not wish him any evil.”

ตตฺถ มิคสมฺมเตติ มิคสมฺมตานทีตีเร. โกธสาติ มิเคสุ อุปฺปนฺเนน โกเธน. มา ปาปมิจฺฉิมฺหาติ ตสฺส มยํ อุโภปิ ปาปํ มา อิจฺฉิมฺหา.

Herein, ‘migasammate’ means: on the bank of the Migasammatā river. ‘Kodhasā’ means: with anger that arose on account of the deer. ‘Mā pāpamicchimhā’ means: let both of us not wish evil for him.

ปุน ปาริกา อาห –

Again, Pārikā said:

๓๕๓.

353.

‘‘กิจฺฉา ลทฺโธ ปิโย ปุตฺโต, โย อนฺเธ อภรี วเน;

ตํ เอกปุตฺตํ ฆาติมฺหิ, กถํ จิตฺตํ น โกปเย’’ติ.

“Our beloved son, obtained with difficulty, supported us blind ones in the forest; with that only son slain, how could one's heart not be enraged?”

ตตฺถ ฆาติมฺหีติ ฆาตเก.

Herein, ‘ghātimhi’ means: towards the killer.

ทุกูลปณฺฑิโต อาห –

Dukūlapaṇḍita said:

๓๕๔.

354.

‘‘กิจฺฉา ลทฺโธ ปิโย ปุตฺโต, โย อนฺเธ อภรี วเน;

ตํ เอกปุตฺตํ ฆาติมฺหิ, อกฺโกธํ อาหุ ปณฺฑิตา’’ติ.

“A beloved son, obtained with difficulty, who supported us blind ones in the forest; towards the slayer of that only son, the wise recommend non-anger.”

ตตฺถ อกฺโกธนฺติ โกโธ นาม นิรยสํวตฺตนิโก, ตสฺมา ตํ โกธํ อกตฺวา ปุตฺตฆาตกมฺหิ อกฺโกโธ เอว กตฺตพฺโพติ ปณฺฑิตา อาหุ กเถนฺติ.

Herein, ‘akkodhaṃ’ means: anger is conducive to hell; therefore, the wise say and declare that one should practice non-anger, not generating it even towards the slayer of one's son.

เอวญฺจ ปน วตฺวา เต อุโภหิ หตฺเถหิ อุรํ ปหริตฺวา มหาสตฺตสฺส คุเณ วณฺเณตฺวา ภุสํ ปริเทวึสุ. อถ เน ราชา สมสฺสาเสนฺโต อาห –

Having spoken thus, they both struck their breasts with their hands, praised the virtues of the Great Being, and lamented greatly. Then the king, consoling them, said:

๓๕๕.

355.

‘‘มา พาฬฺหํ ปริเทเวถ, ‘หโต สาโม’ติ วาทินา;

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา, ภริสฺสามิ พฺรหาวเน.

“Do not lament so greatly to me, the one who says, ‘Sāma is slain.’ Becoming your servant, I will support you in this great forest.

๓๕๖.

356.

‘‘อิสฺสตฺเถ จสฺมิ กุสโล, ทฬฺหธมฺโมติ วิสฺสุโต;

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา, ภริสฺสามิ พฺรหาวเน.

“I am skilled in archery and renowned as being steadfast. Becoming your servant, I will support you in this great forest.

๓๕๗.

357.

‘‘มิคานํ วิฆาสมนฺเวสํ, วนมูลผลานิ จ;

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา, ภริสฺสามิ พฺรหาวเน’’ติ.

“Seeking out the food of wild beasts, and the roots and fruits of the forest, I, becoming your servant, will support you in this great forest.”

ตตฺถ วาทินาติ ตุมฺเห ‘‘สาโม หโต’’ติ วทนฺเตน มยา สทฺธึ ‘‘ตยา โน เอวํ คุณสมฺปนฺโน ปุตฺโต มาริโต, อิทานิ โก อมฺเห ภริสฺสตี’’ติอาทีนิ [Pg.108] วตฺวา มา พาฬฺหํ ปริเทเวถ, อหํ ตุมฺหากํ กมฺมกโร หุตฺวา สาโม วิย ตุมฺเห ภริสฺสามีติ.

Herein, ‘vādinā’ means: do not lament so greatly by saying things to me—the one who says, ‘Sāma is slain’—such as, ‘Our son, so endowed with virtue, has been killed by you; now who will support us?’ I will become your servant and support you just as Sāma did.

เอวํ ราชา ‘‘ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถ, น มยฺหํ รชฺเชนตฺโถ, อหํ โว ยาวชีวํ ภริสฺสามี’’ติ เต อสฺสาเสสิ. เต เตน สทฺธึ สลฺลปนฺตา อาหํสุ –

Thus the king reassured them, saying, “Do not worry. I have no need for the kingdom. I will support you for as long as you live.” Conversing with him, they said:

๓๕๘.

358.

‘‘เนส ธมฺโม มหาราช, เนตํ อมฺเหสุ กปฺปติ;

ราชา ตฺวมสิ อมฺหากํ, ปาเท วนฺทาม เต มย’’นฺติ.

“This is not proper, great king; this is not suitable for us. You are our king; we bow at your feet.”

ตตฺถ ธมฺโมติ สภาโว การณํ วา. เนตํ อมฺเหสุ กปฺปตีติ เอตํ ตว กมฺมกรณํ อมฺเหสุ น กปฺปติ น โสภติ. ‘‘ปาเท วนฺทาม เต มย’’นฺติ อิทํ ปน เต ปพฺพชิตลิงฺเค ฐิตาปิ ปุตฺตโสเกน สมพฺภาหตาย เจว นิหตมานตาย จ วทึสุ. ‘‘รญฺโญ วิสฺสาสํ อุปฺปาเทตุํ เอวมาหํสู’’ติปิ วทนฺติ.

Herein, ‘dhamma’ means nature or reason. ‘Netaṃ amhesu kappati’ means: this service of yours is not suitable for us, it is not becoming. As for ‘Pāde vandāma te mayaṃ,’ they said this—though established in the signs of one gone forth—because they were overcome by grief for their son and by their crushed pride. Some also say they spoke thus in order to inspire trust in the king.

ตํ สุตฺวา ราชา อติวิย ตุสฺสิตฺวา ‘‘อโห อจฺฉริยํ, เอวํ โทสการเก นาม มยิ ผรุสวจนมตฺตมฺปิ นตฺถิ, ปคฺคณฺหนฺติเยว มม’’นฺติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –

Hearing this, the king was exceedingly pleased and, reflecting, “Oh, how wonderful! Towards me, who has done such wrong, there is not even so much as a harsh word; they only show me favor,” he spoke this verse:

๓๕๙.

359.

‘‘ธมฺมํ เนสาทา ภณถ, กตา อปจิตี ตยา;

ปิตา ตฺวมสิ อมฺหากํ, มาตา ตฺวมสิ ปาริเก’’ติ.

“You speak righteously, O forest-dwellers; reverence has been shown by you. You are my father, and you, Pārikā, are my mother.”

ตตฺถ ตยาติ เอเกกํ วทนฺโต เอวมาห. ปิตาติ ทุกูลปณฺฑิต, อชฺช ปฏฺฐาย ตฺวํ มยฺหํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐ, อมฺม ปาริเก, ตฺวมฺปิ เม มาตุฏฺฐาเน ติฏฺฐ, อหํ ปน โว ปุตฺตสฺส สามสฺส ฐาเน ฐตฺวา ปาทโธวนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กริสฺสามิ, มํ ราชาติ อสลฺลกฺเขตฺวา สาโมติ สลฺลกฺเขถาติ.

Herein, ‘tayā’ means he spoke thus addressing each one individually. ‘Pitā’ refers to Dukūlapaṇḍita: ‘From this day forward, stand in the place of my father.’ ‘Amma Pārike, you too stand in the place of my mother. I, for my part, will stand in the place of your son Sāma and perform all your duties, such as washing your feet. Do not consider me a king, but consider me to be Sāma.’

เต อญฺชลึ ปคฺคยฺห วนฺทิตฺวา ‘‘มหาราช, ตว อมฺหากํ กมฺมกรณกิจฺจํ นตฺถิ, อปิจ โข ปน ลฏฺฐิโกฏิยา โน คเหตฺวา อาเนตฺวา สามํ ทสฺเสหี’’ติ ยาจนฺตา คาถาทฺวยมาหํสุ –

They raised their joined hands in reverence and said, "Great king, we have no need of your services. Instead, take us by the tip of your staff and bring us; show Sāma to us." Pleading thus, they spoke two verses—

๓๖๐.

360.

‘‘นโม เต กาสิราชตฺถุ, นโม เต กาสิวฑฺฒน;

อญฺชลึ เต ปคฺคณฺหาม, ยาว สามานุปาปย.

"Homage to you, king of Kāsi, homage to you, increaser of Kāsi. We raise our joined hands to you, that you might lead us to Sāma.

๓๖๑.

361.

‘‘ตสฺส [Pg.109] ปาเท สมชฺชนฺตา, มุขญฺจ ภุชทสฺสนํ;

สํสุมฺภมานา อตฺตานํ, กาลมาคมยามเส’’ติ.

"Stroking his feet, his face, and his beautiful arms, and striking ourselves, we shall await our time."

ตตฺถ ยาว สามานุปาปยาติ ยาว สาโม ยตฺถ, ตตฺถ อมฺเห อนุปาปย. ภุชทสฺสนนฺติ กลฺยาณทสฺสนํ อภิรูปํ. สํสุมฺภมานาติ โปเถนฺตา. กาลมาคมยามเสติ กาลกิริยํ อาคเมสฺสาม.

Here, 'yāva sāmānupāpaya' means 'lead us to where Sāma is.' 'Bhujadassanaṃ' means 'of beautiful appearance, handsome.' 'Saṃsumbhamānā' means 'striking.' 'Kālamāgamayāmase' means 'we will await our death.'

เตสํ เอวํ กเถนฺตานญฺเญว สูริโย อตฺถงฺคโต. อถ ราชา ‘‘สจาหํ อิทาเนว อิเม ตตฺถ เนสฺสามิ, ตํ ทิสฺวาว เนสํ หทยํ ผลิสฺสติ, อิติ ติณฺณมฺปิ เอเตสํ มตกาเล อหํ นิรเย อุปฺปชฺชนฺโตเยว นาม, ตสฺมา เตสํ คนฺตุํ น ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา จตสฺโส คาถาโย อชฺฌภาสิ –

While they were speaking thus, the sun set. Then the king thought: "If I take them there now, their hearts will break upon seeing him; and at the time of the death of these three, I myself will surely be reborn in hell. Therefore, I will not let them go." Reflecting thus, he spoke four verses—

๓๖๒.

362.

‘‘พฺรหา วาฬมิคากิณฺณํ, อากาสนฺตํว ทิสฺสติ;

ยตฺถ สาโม หโต เสติ, จนฺโทว ปติโต ฉมา.

"Vast and teeming with wild beasts, it appears like the sky; where Sāma lies slain, like the moon fallen to the earth.

๓๖๓.

363.

‘‘พฺรหา วาฬมิคากิณฺณํ, อากาสนฺตํว ทิสฺสติ;

ยตฺถ สาโม หโต เสติ, สูริโยว ปติโต ฉมา.

"Vast and teeming with wild beasts, it appears like the sky; where Sāma lies slain, like the sun fallen to the earth.

๓๖๔.

364.

‘‘พฺรหา วาฬมิคากิณฺณํ, อากาสนฺตํว ทิสฺสติ;

ยตฺถ สาโม หโต เสติ, ปํสุนา ปติกุนฺถิโต.

"Vast and teeming with wild beasts, it appears like the sky; where Sāma lies slain, covered with dust.

๓๖๕.

365.

‘‘พฺรหา วาฬมิคากิณฺณํ, อากาสนฺตํว ทิสฺสติ;

ยตฺถ สาโม หโต เสติ, อิเธว วสถสฺสเม’’ติ.

"Vast and teeming with wild beasts, it appears like the sky; where Sāma lies slain. You must stay here in this hermitage."

ตตฺถ พฺรหาติ อจฺจุคฺคตํ. อากาสนฺตํวาติ เอตํ วนํ อากาสสฺส อนฺโต วิย หุตฺวา ทิสฺสติ. อถ วา อากาสนฺตนฺติ อากาสมานํ, ปกาสมานนฺติ อตฺโถ. ฉมาติ ฉมายํ, ปถวิยนฺติ อตฺโถ. ‘‘ฉม’’นฺติปิ ปาโฐ, ปถวึ ปติโต วิยาติ อตฺโถ. ปติกุนฺถิโตติ ปริกิณฺโณ, ปลิเวฐิโตติ อตฺโถ.

Here, 'brahā' means 'exceedingly high.' 'Ākāsantaṃva' means 'this forest appears as if it were the limit of the sky.' Alternatively, 'ākāsantaṃ' means 'shining,' that is, 'radiant.' 'Chamā' means 'on the earth,' that is, 'on the ground.' There is also the reading 'chama,' meaning 'as if fallen to the earth.' 'Patikunthito' means 'strewn over,' that is, 'enveloped.'

อถ [Pg.110] เต อตฺตโน วาฬมิคภยาภาวํ ทสฺเสตุํ คาถมาหํสุ –

Then, to demonstrate their lack of fear of wild beasts, they spoke a verse:

๓๖๖.

366.

‘‘ยทิ ตตฺถ สหสฺสานิ, สตานิ นิยุตานิ จ;

เนวมฺหากํ ภยํ โกจิ, วเน วาเฬสุ วิชฺชตี’’ติ.

"Even if there were thousands, hundreds, or myriads, no fear whatsoever of wild beasts exists for us in this forest."

ตตฺถ โกจีติ อิมสฺมึ วเน กตฺถจิ เอกสฺมึ ปเทเสปิ อมฺหากํ วาเฬสุ ภยํ นาม นตฺถิ.

Here, 'koci' means 'even in any single place in this forest, there is no such thing as fear of wild beasts for us.'

ราชา เต ปฏิพาหิตุํ อสกฺโกนฺโต หตฺเถสุ คเหตฺวา ตตฺถ เนสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Unable to prevent them, the king took them by the hands and led them there. Explaining this matter, the Teacher said:

๓๖๗.

367.

‘‘ตโต อนฺธานมาทาย, กาสิราชา พฺรหาวเน;

หตฺเถ คเหตฺวา ปกฺกามิ, ยตฺถ สาโม หโต อหู’’ติ.

"Then the king of Kāsi, taking the blind ones, led them by the hand into the great forest, to where Sāma was slain."

ตตฺถ ตโตติ ตทา. อนฺธานนฺติ อนฺเธ. อหูติ อโหสิ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ฐาเน โส นิปนฺโน, ตตฺถ เนสีติ อตฺโถ.

Here, 'tato' means 'then.' 'Andhānaṃ' means 'the blind.' 'Ahū' means 'was.' 'Yattha' means 'in which place he lay; he led them there.'

โส อาเนตฺวา จ ปน สามสฺส สนฺติเก ฐเปตฺวา ‘‘อยํ โว ปุตฺโต’’ติ อาจิกฺขิ. อถสฺส ปิตา สีสํ อุกฺขิปิตฺวา มาตา ปาเท คเหตฺวา อูรูสุ ฐเปตฺวา นิสีทิตฺวา วิลปึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Having brought them and placed them near Sāma, he announced, "This is your son." Then his father lifted his head, and his mother took hold of his feet, placed them on her thighs, and sat down; and they lamented. To reveal this matter, the Teacher said:

๓๖๘.

368.

‘‘ทิสฺวาน ปติตํ สามํ, ปุตฺตกํ ปํสุกุนฺถิตํ;

อปวิทฺธํ พฺรหารญฺเญ, จนฺทํว ปติตํ ฉมา.

"Seeing Sāma fallen, their dear son covered in dust, cast away in the great forest, like the moon fallen to the earth.

๓๖๙.

369.

‘‘ทิสฺวาน ปติตํ สามํ, ปุตฺตกํ ปํสุกุนฺถิตํ;

อปวิทฺธํ พฺรหารญฺเญ, สูริยํว ปติตํ ฉมา.

"Seeing Sāma fallen, their dear son covered in dust, cast away in the great forest, like the sun fallen to the earth.

๓๗๐.

370.

‘‘ทิสฺวาน ปติตํ สามํ, ปุตฺตกํ ปํสุกุนฺถิตํ;

อปวิทฺธํ พฺรหารญฺเญ, กลูนํ ปริเทวยุํ.

"Seeing Sāma fallen, their dear son covered in dust, cast away in the great forest, they lamented piteously.

๓๗๑.

371.

‘‘ทิสฺวาน ปติตํ สามํ, ปุตฺตกํ ปํสุกุนฺถิตํ;

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ, ‘อธมฺโม กิร โภ’อิติ.

"Seeing Sāma fallen, their dear son covered in dust, they stretched out their arms and cried out, 'Surely this is unrighteous, indeed!'

๓๗๒.

372.

‘‘พาฬฺหํ โข ตฺวํ ปมตฺโตสิ, สาม กลฺยาณทสฺสน;

โย อชฺเชวํ คเต กาเล, น กิญฺจิ มภิภาสสิ.

"Surely you are very heedless, Sāma, fair to behold, that at such a time as this, you speak not a word to me.

๓๗๓.

373.

‘‘พาฬฺหํ [Pg.111] โข ตฺวํ ปทิตฺโตสิ, สาม กลฺยาณทสฺสน;

โย อชฺเชวํ คเต กาเล, น กิญฺจิ มภิภาสสิ.

"Surely you are greatly inflamed, Sāma, fair to behold, who at such a time as this speak not a word to me.

๓๗๔.

374.

‘‘พาฬฺหํ โข ตฺวํ ปกุทฺโธสิ, สาม กลฺยาณทสฺสน;

โย อชฺเชวํ คเต กาเล, น กิญฺจิ มภิภาสติ.

"Surely you are very angry, Sāma, fair to behold, that when things have come to this, he speaks not a word to me.

๓๗๕.

375.

‘‘พาฬฺหํ โข ตฺวํ ปสุตฺโตสิ, สาม กลฺยาณทสฺสน;

โย อชฺเชวํ คเต กาเล, น กิญฺจิ มภิภาสสิ.

"Surely you are deeply asleep, Sāma, fair to behold, who at such a time as this speak not a word to me.

๓๗๖.

376.

‘‘พาฬฺหํ โข ตฺวํ วิมโนสิ, สาม กลฺยาณทสฺสน;

โย อชฺเชวํ คเต กาเล, น กิญฺจิ มภิภาสสิ.

"Surely you are greatly distressed, Sāma, fair to behold, who at such a time as this speak not a word to me.

๓๗๗.

377.

‘‘ชฏํ วลินํ ปํสุคตํ, โกทานิ สณฺฐเปสฺสติ;

สาโม อยํ กาลกโต, อนฺธานํ ปริจารโก.

"Who now will arrange our matted hair, so wrinkled and dust-covered? This Sāma is dead, the attendant of the blind.

๓๗๘.

378.

‘‘โก เม สมฺมชฺชมาทาย, สมฺมชฺชิสฺสติ อสฺสมํ;

สาโม อยํ กาลกโต, อนฺธานํ ปริจารโก.

"Who, taking a broom, will sweep the hermitage for me? This Sāma is dead, the attendant of the blind.

๓๗๙.

379.

‘‘โกทานิ นฺหาปยิสฺสติ, สีเตนุณฺโหทเกน จ;

สาโม อยํ กาลกโต, อนฺธานํ ปริจารโก.

"Who now will bathe us with cool and warm water? This Sāma has passed away, the attendant of the blind.

๓๘๐.

380.

‘‘โกทานิ โภชยิสฺสติ, วนมูลผลานิ จ;

สาโม อยํ กาลกโต, อนฺธานํ ปริจารโก’’ติ.

"Who now will feed us with forest roots and fruits? This Sāma is dead, the attendant of the blind."

ตตฺถ อปวิทฺธนฺติ รญฺญา นิรตฺถกํ ฉฑฺฑิตํ. อธมฺโม กิร โภ อิตีติ อยุตฺตํ กิร โภ, อชฺช อิมสฺมึ โลเก วตฺตติ. ปมตฺโตติ ติขิณสุรํ ปิวิตฺวา วิย มตฺโต ปมตฺโต ปมาทํ อาปนฺโน. ปทิตฺโตติ ทปฺปิโต. ‘‘ปกุทฺโธสิ วิมโนสี’’ติ สพฺพํ วิลาปวเสน ภณนฺติ. ชฏนฺติ ตาต, อมฺหากํ ชฏามณฺฑลํ. วลินํ ปํสุคตนฺติ ยทา อากุลํ มลคฺคหิตํ ภวิสฺสติ. โกทานีติ อิทานิ โก สณฺฐเปสฺสติ, โสเธตฺวา อุชุํ กริสฺสตีติ.

Here, 'abandoned' means discarded by the king as useless. 'This is unjust, O lord!' means, 'O lord, what is improper now prevails in this world.' 'Heedless' means heedless, having fallen into negligence, as if intoxicated from drinking strong liquor. 'Inflamed' means proud. 'Agitated' and 'distressed'—all this is spoken in the manner of lamentation. 'Matted hair'—O dear, our matted cluster of hair. 'Wrinkled and covered in dust'—when it becomes tangled and seized by dirt. 'Now who'—who will now set it in order, clean and straighten it?

อถสฺส มาตา พหุํ วิลปิตฺวา ตสฺส อุเร หตฺถํ ฐเปตฺวา สนฺตาปํ อุปธาเรนฺตี ‘‘ปุตฺตสฺส เม สนฺตาโป ปวตฺตติเยว, วิสเวเคน วิสญฺญิตํ อาปนฺโน ภวิสฺสติ, นิพฺพิสภาวตฺถาย จสฺส สจฺจกิริยํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา สจฺจกิริยมกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then his mother, after much lamentation, placed her hand on his chest and, perceiving his anguish, thought, "The torment of my son continues unabated. He must have lost consciousness from the force of the poison. For his sake, to bring about a state free from poison, I shall perform an asseveration of truth." Thinking thus, she made an asseveration of truth. To explain this matter, the Teacher said:

๓๘๑.

381.

‘‘ทิสฺวาน [Pg.112] ปติตํ สามํ, ปุตฺตกํ ปํสุกุนฺถิตํ;

อฏฺฏิตา ปุตฺตโสเกน, มาตา สจฺจํ อภาสถ.

Seeing Sāma fallen, her dear son soiled with dust, distraught with grief for her son, the mother spoke the truth.

๓๘๒.

382.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, ธมฺมจารี ปุเร อหุ;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma was formerly one who lived righteously; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๘๓.

383.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, พฺรหฺมจารี ปุเร อหุ;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma was formerly a celibate; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๘๔.

384.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, สจฺจวาที ปุเร อหุ;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma was formerly a speaker of truth; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๘๕.

385.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, มาตาเปตฺติภโร อหุ;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma was one who supported his mother and father; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๘๖.

386.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, กุเล เชฏฺฐาปจายิโก;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma revered the elders in his family; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๘๗.

387.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, ปาณา ปิยตโร มม;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma is dearer to me than life; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๘๘.

388.

‘‘ยํ กิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญํ, มยฺหญฺเจว ปิตุจฺจ เต;

สพฺเพน เตน กุสเลน, วิสํ สามสฺส หญฺญตู’’ติ.

Whatever merit has been made by me and by your father, by all that wholesome deed, may the poison in Sāma be destroyed.

ตตฺถ เยน สจฺเจนาติ เยน ภูเตน สภาเวน. ธมฺมจารีติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมจารี. สจฺจวาทีติ หสิตวเสนปิ มุสาวาทํ น วทติ. มาตาเปตฺติภโรติ อนลโส หุตฺวา รตฺตินฺทิวํ มาตาปิตโร ภริ. กุเล เชฏฺฐาปจายิโกติ เชฏฺฐานํ มาตาปิตูนํ สกฺการการโก โหติ.

Here, 'by the truth' means by the actual nature. 'Righteous in conduct' refers to practicing the ten wholesome courses of action. 'Speaker of truth' means not speaking falsehood even in jest. 'Supporting his parents' means tirelessly supporting his parents day and night. 'Revered the elders in his family' means honoring his elder parents.

เอวํ มาตรา สตฺตหิ คาถาหิ สจฺจกิริยาย กตาย สาโม ปริวตฺติตฺวา นิปชฺชิ. อถสฺส ปิตา ‘‘ชีวติ เม ปุตฺโต, อหมฺปิสฺส สจฺจกิริยํ กริสฺสามี’’ติ ตเถว สจฺจกิริยมกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Thus, when his mother had performed the asseveration of truth with these seven verses, Sāma turned over and lay down. Then his father thought, "My son lives; I too shall perform an asseveration of truth for him," and he did so in the same way. The Teacher, revealing that meaning, said:

๓๘๙.

389.

‘‘ทิสฺวาน ปติตํ สามํ, ปุตฺตกํ ปํสุกุนฺถิตํ;

อฏฺฏิโต ปุตฺตโสเกน, ปิตา สจฺจํ อภาสถ.

Seeing Sāma fallen, his dear son covered in dust, tormented by grief for his son, the father spoke the truth.

๓๙๐.

390.

‘‘เยน [Pg.113] สจฺเจนยํ สาโม, ธมฺมจารี ปุเร อหุ;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma was formerly one who lived righteously; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๙๑.

391.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, พฺรหฺมจารี ปุเร อหุ;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma was formerly a celibate; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๙๒.

392.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, สจฺจวาที ปุเร อหุ;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma was formerly a speaker of truth; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๙๓.

393.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, มาตาเปตฺติภโร อหุ;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma was one who supported his mother and father; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๙๔.

394.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, กุเล เชฏฺฐาปจายิโก;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma revered the elders in his family; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๙๕.

395.

‘‘เยน สจฺเจนยํ สาโม, ปาณา ปิยตโร มม;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

By the truth that this Sāma is dearer to me than life; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๙๖.

396.

‘‘ยํ กิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญํ, มยฺหญฺเจว มาตุจฺจ เต;

สพฺเพน เตน กุสเลน, วิสํ สามสฺส หญฺญตู’’ติ.

Whatever merit has been made by me and your mother, by all that wholesome deed, may the poison in Sāma be destroyed.

เอวํ ปิตริ สจฺจกิริยํ กโรนฺเต มหาสตฺโต ปริวตฺติตฺวา อิตเรน ปสฺเสน นิปชฺชิ. อถสฺส ตติยํ สจฺจกิริยํ เทวตา อกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อห –

Thus, while his father was making the asseveration of truth, the Great Being turned over and lay on his other side. Then a deity performed the third asseveration of truth for him. The Teacher, revealing the meaning of that, said:

๓๙๗.

397.

‘‘สา เทวตา อนฺตรหิตา, ปพฺพเต คนฺธมาทเน;

สามสฺส อนุกมฺปาย, อิมํ สจฺจํ อภาสถ.

That deity, invisible on Mount Gandhamādana, out of compassion for Sāma, spoke this truth:

๓๙๘.

398.

‘‘ปพฺพตฺยาหํ คนฺธมาทเน, จิรรตฺตนิวาสินี;

น เม ปิยตโร โกจิ, อญฺโญ สาเมน วิชฺชติ;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

I have long been a dweller on Mount Gandhamādana; no one is dearer to me than Sāma, no other exists; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๓๙๙.

399.

‘‘สพฺเพ วนา คนฺธมยา, ปพฺพเต คนฺธมาทเน;

เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตุ.

All the forests are fragrant on Mount Gandhamādana; by this utterance of truth, may the poison in Sāma be destroyed.

๔๐๐.

400.

‘‘เตสํ ลาลปฺปมานานํ, พหุํ การุญฺญสญฺหิตํ;

ขิปฺปํ สาโม สมุฏฺฐาสิ, ยุวา กลฺยาณทสฺสโน’’ติ.

As they lamented with great compassion, Sāma quickly arose, a youth of beautiful appearance.

ตตฺถ [Pg.114] ปพฺพตฺยาหนฺติ ปพฺพเต อหํ. สพฺเพ วนา คนฺธมยาติ สพฺเพ รุกฺขา คนฺธมยา. น หิ ตตฺถ อคนฺโธ นาม โกจิ รุกฺโข อตฺถิ. เตสนฺติ ภิกฺขเว, เตสํ อุภินฺนํ ลาลปฺปมานานญฺเญว เทวตาย สจฺจกิริยาย ปริโยสาเน ขิปฺปํ สาโม อุฏฺฐาสิ, ปทุมปตฺตโต อุทกํ วิยสฺส วิสํ วินิวตฺเตตฺวา อาพาโธ วิคโต, อิธ นุ โข วิทฺโธ, เอตฺถ นุ โข วิทฺโธติ วิทฺธฏฺฐานมฺปิ น ปญฺญายิ.

Here, 'pabbatyāhaṃ' means 'I am on the mountain.' 'All the forests are fragrant' means all the trees are fragrant, for no tree there is without fragrance. 'As they lamented'—monks, at the end of the deity's asseveration of truth, while those two were lamenting, Sāma quickly arose. Like water from a lotus leaf, the poison receded from him and the affliction vanished, and even the place where he was struck could not be discerned, as they wondered, 'Was he struck here? Was he struck here?'

อิติ มหาสตฺตสฺส นิโรคภาโว, มาตาปิตูนญฺจ จกฺขุปฏิลาโภ, อรุณุคฺคมนญฺจ, เทวตานุภาเวน เตสํ จตุนฺนํ อสฺสเมเยว ปากฏภาโว จาติ สพฺพํ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. มาตาปิตโร ‘‘จกฺขูนิ โน ลทฺธานิ, สุวณฺณสาโม จ อโรโค ชาโต’’ติ อติเรกตรํ ตุสฺสึสุ. อถ เน สามปณฺฑิโต คาถํ อภาสิ –

Thus, the Great Being's freedom from illness, his parents' regaining of sight, the rising of the sun, and the manifestation of the four of them in their own hermitage by the power of the deity—all this occurred in a single moment. His parents rejoiced exceedingly, exclaiming, "Our eyes are restored, and Golden Sāma has become healthy!" Then the wise Sāma spoke a verse to them:

๔๐๑.

401.

‘‘สาโมหมสฺมิ ภทฺทํ โว, โสตฺถินามฺหิ สมุฏฺฐิโต;

มา พาฬฺหํ ปริเทเวถ, มญฺจุนาภิวเทถ ม’’นฺติ.

“I am Sāma, may it be well with you; I have arisen in safety. Do not lament excessively; greet me with a pleasant voice.”

ตตฺถ โสตฺถินามฺหิ สมุฏฺฐิโตติ โสตฺถินา สุเขน อุฏฺฐิโต อมฺหิ ภวามิ. มญฺชุนาติ มธุรสฺสเรน มํ อภิวเทถ.

Here, 'I have arisen in safety' means 'I have arisen happily, with well-being.' 'With a pleasant voice' means 'greet me with a sweet voice.'

อถ โส ราชานํ ทิสฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห –

Then, seeing the king, he made a friendly greeting, saying:

๔๐๒.

402.

‘‘สฺวาคตํ เต มหาราช, อโถ เต อทุราคตํ;

อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต, ยํ อิธตฺถิ ปเวทย.

“Welcome to you, great king, and your coming is not unwelcome. You have arrived as lord; declare what you desire of what is here.”

๔๐๓.

403.

‘‘ตินฺทุกานิ ปิยาลานิ, มธุเก กาสุมาริโย;

ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช ราช วรํ วรํ.

“Tinduka fruits, piyāla fruits, madhuka fruits, and kāsumārī fruits—small and suitable fruits, O king, enjoy the choicest of the choice.”

๔๐๔.

404.

‘‘อตฺถิ เม ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา;

ตโต ปิว มหาราช, สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสี’’ติ.

“I have cool drinking water, brought from a mountain cave. Drink from it, great king, if you so desire.”

ราชาปิ ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา อาห –

The king, too, seeing that marvel, said:

๔๐๕.

405.

‘‘สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;

เปตํ ตํ สาม มทฺทกฺขึ, โก นุ ตฺวํ สาม ชีวสี’’ติ.

“I am utterly bewildered, I am confused; all directions are confused for me. I saw you dead, Sāma; how is it that you now live?”

ตตฺถ [Pg.115] เปตนฺติ สาม อหํ ตํ มตํ อทฺทสํ. โก นุ ตฺวนฺติ กถํ นุ ตฺวํ ชีวิตํ ปฏิลภสีติ ปุจฺฉิ.

Herein, `petaṃ` means, 'Sāma, I saw you dead.' By `ko nu tvaṃ`, he asked, 'How have you regained life?'

มหาสตฺโต ‘‘อยํ ราชา มํ ‘มโต’ติ สลฺลกฺเขสิ, อมตภาวมสฺส ปกาเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

The Great Being, thinking, “This king perceives me as dead; I will declare to him my state of being alive,” said:

๔๐๖.

406.

‘‘อปิ ชีวํ มหาราช, ปุริสํ คาฬฺหเวทนํ;

อุปนีตมนสงฺกปฺปํ, ชีวนฺตํ มญฺญเต มตํ.

“Even while living, great king, a person in severe pain, whose thoughts and intentions have been stilled, is considered dead, though living.”

๔๐๗.

407.

‘‘อปิ ชีวํ มหาราช, ปุริสํ คาฬฺหเวทนํ;

ตํ นิโรธคตํ สนฺตํ, ชีวนฺตํ มญฺญเต มต’’นฺติ.

“Even while living, great king, a person in severe pain who has entered cessation is considered dead, though living.”

ตตฺถ อปิ ชีวนฺติ ชีวมานํ อปิ. อุปนีตมนสงฺกปฺปนฺติ ภวงฺคโอติณฺณจิตฺตาจารํ. ชีวนฺตนฺติ ชีวมานเมว ‘‘เอโส มโต’’ติ มญฺญติ. นิโรธคตนฺติ อสฺสาสปสฺสาสนิโรธํ สมาปนฺนํ สนฺตํ วิชฺชมานํ มํ เอวํ โลโก มตํ วิย ชีวนฺตเมว มญฺญติ.

Herein, `api jīvaṃ` means 'even while still living.' By `upanītamanasaṅkappaṃ` is meant the conduct of one whose consciousness has descended into the life-continuum. By `jīvantaṃ` is meant that even while living, one thinks, 'He is dead.' By `nirodhagataṃ` is meant one who has attained the cessation of in-breaths and out-breaths; being present and existing, the world thus considers me, though truly living, as if dead.

เอวญฺจ ปน วตฺวา มหาสตฺโต ราชานํ อตฺเถ โยเชตุกาโม ธมฺมํ เทเสนฺโต ปุน ทฺเว คาถา อภาสิ –

And having spoken thus, the Great Being, wishing to connect the king to the meaning, teaching the Dhamma, spoke two further verses:

๔๐๘.

408.

‘‘โย มาตรํ ปิตรํ วา, มจฺโจ ธมฺเมน โปสติ;

เทวาปิ นํ ติกิจฺฉนฺติ, มาตาเปตฺติภรํ นรํ.

“A mortal who righteously supports his mother or father—even the devas attend to him, that person who supports his mother and father.”

๔๐๙.

409.

‘‘โย มาตรํ ปิตรํ วา, มจฺโจ ธมฺเมน โปสติ;

อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ.

“A mortal who righteously supports his mother and father—here indeed they praise him, and having passed away, he rejoices in heaven.”

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อจฺฉริยํ วต, โภ, มาตาเปตฺติภรสฺส ชนฺตุโน อุปฺปนฺนโรคํ เทวตาปิ ติกิจฺฉนฺติ, อติวิย อยํ สาโม โสภตี’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ยาจนฺโต อาห –

Hearing this, the king, raising his joined hands in supplication, said, “Truly, how wonderful, sir! Even the devas treat the arisen illness of a being who supports his mother and father. This Sāma truly shines exceedingly!” And he said:

๔๑๐.

410.

‘‘เอส ภิยฺโย ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;

สรณํ ตํ สาม คจฺฉามิ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ.

“Now I am even more bewildered; all directions are confused for me. I go to you, Sāma, for refuge; be you my refuge.”

ตตฺถ ภิยฺโยติ ยสฺมา ตาทิเส ปริสุทฺธสีลคุณสมฺปนฺเน ตยิ อปรชฺฌึ, ตสฺมา อติเรกตรํ สมฺมุยฺหามิ. ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวาติ สรณํ คจฺฉนฺตสฺส เม ตฺวํ สรณํ ภว, ปติฏฺฐา โหหิ, เทวโลกคามิมคฺคํ กโรหีติ.

Herein, `bhiyyo` means: 'Because I have offended against one like you, endowed with pure virtuous qualities, therefore I am exceedingly bewildered.' By `tvañca me saraṇaṃ bhava` is meant: 'For me who is going for refuge, be my refuge, be my support, make the path leading to the world of the devas.'

อถ [Pg.116] นํ มหาสตฺโต ‘‘สเจปิ, มหาราช, เทวโลกํ คนฺตุกาโมสิ, มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ ปริภุญฺชิตุกาโมสิ, อิมาสุ ทสราชธมฺมจริยาสุ วตฺตสฺสู’’ติ ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต ทส ราชธมฺมจริยคาถา อภาสิ –

Then the Great Being, teaching him the Dhamma, spoke ten verses on the principles of royal conduct, saying: “If, great king, you wish to go to the heavenly world and enjoy great divine prosperity, you must live according to these ten principles of royal conduct.”

๔๑๑.

411.

‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, มาตาปิตูสุ ขตฺติย;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

“Practice the Dhamma, great king, toward your mother and father, O khattiya. Having practiced the Dhamma here, O king, you will go to heaven.”

๔๑๒.

412.

‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, ปุตฺตทาเรสุ ขตฺติย;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

“Practice the Dhamma, great king, toward your children and wives, O khattiya. Having practiced the Dhamma here, O king, you will go to heaven.”

๔๑๓.

413.

‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, มิตฺตามจฺเจสุ ขตฺติย;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

“Practice the Dhamma, great king, toward your friends and ministers, O khattiya. Having practiced the Dhamma here, O king, you will go to heaven.”

๔๑๔.

414.

‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, วาหเนสุ พเลสุ จ;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

“Practice the Dhamma, great king, toward your vehicles and forces. Having practiced the Dhamma here, O king, you will go to heaven.”

๔๑๕.

415.

‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, คาเมสุ นิคเมสุ จ;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

“Practice the Dhamma, great king, in your villages and towns. Having practiced the Dhamma here, O king, you will go to heaven.”

๔๑๖.

416.

‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, รฏฺเฐสุ ชนปเทสุ จ;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

“Practice the Dhamma, great king, in your kingdoms and provinces. Having practiced the Dhamma here, O king, you will go to heaven.”

๔๑๗.

417.

‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, สมณพฺราหฺมเณสุ จ;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

“Practice the Dhamma, great king, toward ascetics and brahmins. Having practiced the Dhamma here, O king, you will go to heaven.”

๔๑๘.

418.

‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, มิคปกฺขีสุ ขตฺติย;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

“Practice the Dhamma, great king, toward beasts and birds, O khattiya. Having practiced the Dhamma here, O king, you will go to heaven.”

๔๑๙.

419.

‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, ธมฺโม จิณฺโณ สุขาวโห;

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ.

“Practice the Dhamma, great king; the Dhamma, when practiced, brings happiness. Having practiced the Dhamma here, O king, you will go to heaven.”

๔๒๐.

420.

‘‘ธมฺมํ จร มหาราช, สอินฺทา เทวา สพฺรหฺมกา;

สุจิณฺเณน ทิวํ ปตฺตา, มา ธมฺมํ ราช ปามโท’’ติ.

“Practice the Dhamma, great king. The devas with Indra, together with the Brahmās, reached heaven through good conduct. Do not be heedless of the Dhamma, O king.”

ตาสํ [Pg.117] อตฺโถ เตสกุณชาตเก (ชา. ๒.๑๗.๑ อาทโย) วิตฺถาริโตว. เอวํ มหาสตฺโต ตสฺส ทส ราชธมฺเม เทเสตฺวา อุตฺตริปิ โอวทิตฺวา ปญฺจ สีลานิ อทาสิ. โส ตสฺส โอวาทํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา มหาสตฺตํ วนฺทิตฺวา ขมาเปตฺวา พาราณสึ คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคปรายโณ อโหสิ. โพธิสตฺโตปิ ยาวชีวํ มาตาปิตโร ปริจริตฺวา มาตาปิตูหิ สทฺธึ ปญฺจ อภิญฺญา จ อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลกูปโค อโหสิ.

The meaning of these verses is explained in detail in the Tesakuṇa Jātaka (Jā 522). Thus, the Great Being, having taught him the ten royal virtues and further advised him, gave him the five precepts. He accepted that instruction with bowed head, paid homage to the Great Being, asked for forgiveness, and returned to Bārāṇasī. There, he performed meritorious deeds such as generosity and became destined for heaven. The Bodhisatta, too, cared for his parents throughout his life and, together with them, developed the five higher knowledges and the eight meditative attainments, and was reborn in the Brahma world.

สตฺถา อิทํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ โปสนํ นาม ปณฺฑิตานํ วํโส’’ติ วตฺวา สจฺจานิ ปกาเสตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ, สจฺจปริโยสาเน มาตุโปสกภิกฺขุ โสตาปตฺติผลํ ปาปุณิ.

The Teacher, having delivered this Dhamma discourse, said, “Monks, supporting one’s parents is the tradition of the wise,” revealed the Truths, and identified the Jātaka. At the conclusion of the Truths, the monk who supported his mother attained the fruit of stream-entry.

ตทา ราชา อานนฺโท อโหสิ, เทวธีตา อุปฺปลวณฺณา, สกฺโก อนุรุทฺโธ, ทุกูลปณฺฑิโต มหากสฺสโป, ปาริกา ภทฺทกาปิลานี ภิกฺขุนี, สุวณฺณสามปณฺฑิโต ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสินฺติ.

At that time, the king was Ānanda; the goddess was Uppalavaṇṇā; Sakka was Anuruddha; Dukūlapaṇḍita was Mahākassapa; Pārikā was the bhikkhunī Bhaddakāpilānī; and Suvaṇṇasāmapaṇḍita was indeed I myself, the Perfectly Self-Enlightened One.

สุวณฺณสามชาตกวณฺณนา ตติยา.

The Commentary on the Suvaṇṇasāma Jātaka, the third.

[๕๔๑] ๔. นิมิชาตกวณฺณนา

[541] 4. The Commentary on the Nimi Jātaka

อจฺเฉรํ [Pg.119] วต โลกสฺมินฺติ อิทํ สตฺถา มิถิลํ อุปนิสฺสาย มฆเทวอมฺพวเน วิหรนฺโต สิตปาตุกมฺมํ อารพฺภ กเถสิ. เอกทิวสญฺหิ สตฺถา สายนฺหสมเย สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ตสฺมึ อมฺพวเน จาริกํ จรมาโน เอกํ รมณียํ ภูมิปฺปเทสํ ทิสฺวา อตฺตโน ปุพฺพจริยํ กเถตุกาโม หุตฺวา สิตปาตุกมฺมํ กตฺวา อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน สิตปาตุกมฺมการณํ ปุฏฺโฐ ‘‘อานนฺท, อยํ ภูมิปฺปเทโส ปุพฺเพ มยา มฆเทวราชกาเล ฌานกีฬฺหํ กีฬนฺเตน อชฺฌาวุฏฺฐปุพฺโพ’’ติ วตฺวา เตน ยาจิโต ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิตฺวา อตีตํ อาหริ.

“Wonderful indeed in the world!”—this the Teacher spoke while dwelling near Mithilā in the Maghadeva mango grove, concerning the appearance of a smile. For one day, in the evening, the Teacher was wandering on tour in that mango grove with many monks when he saw a delightful spot. Wishing to tell of his past conduct, he smiled. When questioned by the Venerable Ānanda about the reason for his smile, he replied, “Ānanda, this spot was formerly inhabited by me during the time of King Maghadeva, when I was enjoying the sport of jhāna.” Then, being requested by him, he sat down on the prepared seat and recounted the past.

อตีเต วิเทหรฏฺเฐ มิถิลนคเร มฆเทโว นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. โส จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ กุมารกีฬฺหํ กีฬิ, จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ อุปรชฺชํ กาเรสิ, จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ รชฺชํ กาเรนฺโต ‘‘ยทา เม สมฺม กปฺปก, สิรสฺมึ ปลิตานิ ปสฺเสยฺยาสิ, ตทา เม อาโรเจยฺยาสี’’ติ อาห. อปรภาเค กปฺปโก ปลิตานิ ทิสฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ปลิตํ สุวณฺณสณฺฑาเสน อุทฺธราเปตฺวา หตฺถตเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ปลิตํ โอโลเกตฺวา มจฺจุราเชน อาคนฺตฺวา นลาเฏ ลคฺคํ วิย มรณํ สมฺปสฺสมาโน ‘‘อิทานิ เม ปพฺพชิตกาโล’’ติ กปฺปกสฺส คามวรํ ทตฺวา เชฏฺฐปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต, รชฺชํ ปฏิจฺฉ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘กึ การณา เทวา’’ติ วุตฺเต –

In the past, in the Videha country, in the city of Mithilā, a king named Maghadeva ruled the kingdom. For eighty-four thousand years he engaged in the sport of a prince, for eighty-four thousand years he served as viceroy, and for eighty-four thousand years he ruled as king. He said, “Dear barber, when you see gray hairs on my head, you must inform me.” Later, the barber saw the gray hairs and informed the king. The king had the gray hair plucked out with golden tweezers and placed it on his palm. Gazing at the gray hair, and seeing death approaching as if the king of death had come and stuck to his forehead, he thought, “Now is the time for me to renounce.” He gave the barber a choice village. Then, summoning his eldest son, he said, “My son, accept the kingdom; I will renounce.” When asked, “Why, lord?” he replied—

‘‘อุตฺตมงฺครุหา มยฺหํ, อิเม ชาตา วโยหรา;

ปาตุภูตา เทวทูตา, ปพฺพชฺชาสมโย มมา’’ติ. –

“These hairs upon my head have grown, harbingers of age; the divine messengers have appeared; it is time for my renunciation.”

วตฺวา ปุตฺตํ รชฺเช อภิสิญฺจิตฺวา ‘‘ตาต, ตฺวมฺปิ เอวรูปํ ปลิตํ ทิสฺวาว ปพฺพเชยฺยาสี’’ติ ตํ โอวทิตฺวา นครา นิกฺขมิตฺวา อมฺพวเน อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. ปุตฺโตปิสฺส เอเตเนว อุปาเยน ปพฺพชิตฺวา พฺรหฺมโลกปรายโณ อโหสิ. ตถา ตสฺส ปุตฺโต, ตถา ตสฺส ปุตฺโตติ เอวํ ทฺวีหิ อูนานิ จตุราสีติขตฺติยสหสฺสานิ สีเส ปลิตํ ทิสฺวาว อิมสฺมึ อมฺพวเน [Pg.120] ปพฺพชิตฺวา จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึสุ.

Having spoken, he anointed his son as king and advised him, “Dear son, you too should renounce upon seeing such gray hairs.” Then he left the city and, taking up the ascetic life in the mango grove, for eighty-four thousand years cultivated the four divine abodes and was reborn in the Brahma world. His son also, by this same means, renounced and was destined for the Brahma world. Likewise his son, and likewise his son's son—thus eighty-four thousand khattiyas minus two, upon seeing gray hairs on their heads, renounced in this mango grove, cultivated the four divine abodes, and were reborn in the Brahma world.

เตสํ สพฺพปฐมํ นิพฺพตฺโต มฆเทวราชา พฺรหฺมโลเก ฐิโตว อตฺตโน วํสํ โอโลเกนฺโต ทฺวีหิ อูนานิ จตุราสีติขตฺติยสหสฺสานิ ปพฺพชิตานิ ทิสฺวา ตุฏฺฐมานโส หุตฺวา ‘‘อิโต นุ โข ปรํ ปวตฺติสฺสติ, น ปวตฺติสฺสตี’’ติ โอโลเกนฺโต อปฺปวตฺตนภาวํ ญตฺวา ‘‘มม วํสํ อหเมว ฆเฏสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตโต จวิตฺวา มิถิลนคเร รญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตฺวา ทสมาสจฺจเยน มาตุ กุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ราชา ตสฺส นามคฺคหณทิวเส เนมิตฺตเก พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ. เต ตสฺส ลกฺขณานิ โอโลเกตฺวา ‘‘มหาราช, อยํ กุมาโร ตุมฺหากํ วํสํ ฆเฏนฺโต อุปฺปนฺโน. ตุมฺหากญฺหิ วํโส ปพฺพชิตวํโส, อิมสฺส ปรโต นาคมิสฺสตี’’ติ วทึสุ. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อยํ กุมาโร รถจกฺกเนมิ วิย มม วํสํ ฆเฏนฺโต ชาโต, ตสฺมา ตสฺส ‘นิมิกุมาโร’ติ นามํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘นิมิกุมาโร’’ติสฺส นามํ อกาสิ.

King Maghadeva, the very first of them to be reborn, while remaining in the Brahma world, surveyed his lineage and saw that eighty-four thousand khattiyas minus two had gone forth. Filled with joy, he thought, 'Will this continue from now on, or will it not?' Observing that it would not continue, he resolved, 'I myself will connect my lineage.' Then, passing away from there, he took rebirth in the womb of the chief queen of the king of Mithilā. After ten months, he emerged from his mother’s womb. On the naming day, the king summoned soothsayer brahmins and asked them. They examined the prince’s marks and said, 'Great king, this prince has been born to connect your lineage. For your lineage has been one of renunciants, and after him it will not continue.' Hearing this, the king thought, 'This prince has been born like the rim of a chariot wheel, connecting my lineage. Therefore, I shall name him Nimi Kumāra.' And so he named him 'Nimi Kumāra.'

โส ทหรกาลโต ปฏฺฐาย ทาเน สีเล อุโปสถกมฺเม จ อภิรโต อโหสิ. อถสฺส ปิตา ปุริมนเยเนว ปลิตํ ทิสฺวา กปฺปกสฺส คามวรํ ทตฺวา ปุตฺตสฺส รชฺชํ นิยฺยาเทตฺวา อมฺพวเน ปพฺพชิตฺวา พฺรหฺมโลกปรายโณ อโหสิ. นิมิราชา ปน ทานชฺฌาสยตาย จตูสุ นครทฺวาเรสุ นครมชฺเฌ จาติ ปญฺจสุ ฐาเนสุ ปญฺจ ทานสาลาโย การาเปตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตสิ. เอเกกาย ทานสาลาย สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ กตฺวา เทวสิกํ ปญฺจ ปญฺจ กหาปณสตสหสฺสานิ ปริจฺจชิ, นิจฺจํ ปญฺจ สีลานิ รกฺขิ, ปกฺขทิวเสสุ อุโปสถํ สมาทิยิ, มหาชนมฺปิ ทานาทีสุ ปุญฺเญสุ สมาทเปสิ, สคฺคมคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา นิรยภเยน ตชฺเชตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. ตสฺส โอวาเท ฐิตา มนุสฺสา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุตา เทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ, เทวโลโก ปริปูริ, นิรโย ตุจฺโฉ วิย อโหสิ. ตทา ตาวตึสภวเน เทวสงฺฆา สุธมฺมายํ เทวสภายํ สนฺนิปติตฺวา ‘‘อโห, วต อมฺหากํ อาจริโย นิมิราชา, ตํ นิสฺสาย มยํ อิมํ พุทฺธญฺญเณนปิ อปริจฺฉินฺทนียํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวามา’’ติ วตฺวา มหาสตฺตสฺส คุเณ วณฺณยึสุ[Pg.121]. มนุสฺสโลเกปิ มหาสมุทฺทปิฏฺเฐ อาสิตฺตเตลํ วิย มหาสตฺตสฺส คุณกถา ปตฺถริ. สตฺถา ตมตฺถํ อาวิภูตํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส กเถนฺโต อาห –

From a young age, he delighted in generosity, virtue, and the observance of the Uposatha. Then his father, in the same way as before, upon seeing a gray hair, gave a choice village to the barber, handed over the kingdom to his son, renounced in the mango grove, and was destined for the Brahma world. King Nimi, being inclined to generosity, had five alms halls built—at the four city gates and in the city center—and conducted great almsgiving. At each alms hall, he gave away one hundred thousand each, totaling five hundred thousand kahāpaṇas daily. He constantly observed the five precepts, undertook the Uposatha on the fortnightly days, and encouraged the populace in meritorious deeds such as giving. He taught the Dhamma, explaining the path to heaven and warning with the fear of hell. The people who abided in his instruction performed meritorious deeds such as giving and, passing away from there, were reborn in the world of the devas. The world of the devas became full, while hell seemed empty. At that time, the assembly of devas in the Tāvatiṃsa realm gathered in the Sudhammā assembly hall and praised the great being's virtues, saying, 'Ah, our teacher King Nimi! It is because of him that we experience this divine bliss, immeasurable even by a Buddha's knowledge.' In the human world as well, talk of the great being's virtues spread like oil poured on the surface of the great ocean. The Teacher, making this matter manifest, spoke to the Saṅgha of monks, saying—

๔๒๑.

421.

‘‘อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ, อุปฺปชฺชนฺติ วิจกฺขณา;

ยทา อหุ นิมิราชา, ปณฺฑิโต กุสลตฺถิโก.

“Wonderful indeed in the world, arise those who are discerning; as when there was King Nimi, wise and seeking what is good.”

๔๒๒.

422.

‘‘ราชา สพฺพวิเทหานํ, อทา ทานํ อรินฺทโม;

ตสฺส ตํ ททโต ทานํ, สงฺกปฺโป อุทปชฺชถ;

ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ วา, กตมํ สุ มหปฺผล’’นฺติ.

“The king of all Videhas, the tamer of foes, gave a gift; as he was giving that gift, a thought arose in him: ‘Between giving and the holy life, which indeed is of greater fruit?’”

ตตฺถ ยทา อหูติ ภิกฺขเว, ยทา ปณฺฑิโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ กุสลตฺถิโก นิมิราชา อโหสิ, ตทา เทวมนุสฺสา ‘‘อจฺเฉรํ วต, โภ, เอวรูปาปิ นาม อนุปฺปนฺเน พุทฺธญาเณ มหาชนสฺส พุทฺธกิจฺจํ สาธยมานา โลกสฺมึ วิจกฺขณา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอวํ ตสฺส คุณกถํ กเถสุนฺติ อตฺโถ. ‘‘ยถา อหู’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ยถา อหุ นิมิราชา ปณฺฑิโต กุสลตฺถิโกเยว, ตถารูปา มหาชนสฺส พุทฺธกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชนฺติ วิจกฺขณา. ยํ เตสํ อุปฺปนฺนํ, ตํ อจฺเฉรํ วต โลกสฺมินฺติ. อิติ สตฺถา สยเมว อจฺฉริยชาโต เอวมาห. สพฺพวิเทหานนฺติ สพฺพวิเทหรฏฺฐวาสีนํ. กตมํ สูติ เอเตสุ ทฺวีสุ กตมํ นุ โข มหปฺผลนฺติ อตฺโถ.

Therein, monks, “as when there was” means: when the wise King Nimi, who sought the good for himself and for others, existed, then devas and humans spoke in praise of his virtues, saying, “Wonderful indeed, sirs, that in the world, even when Buddha-knowledge has not arisen, such discerning ones arise, accomplishing the task of a Buddha for the great multitude.” This is the meaning. There is also the reading “as there was.” Its meaning is: just as King Nimi was wise and sought what is good, so too do such discerning ones arise, accomplishing the task of a Buddha for the great multitude. That they have arisen is “wonderful indeed in the world!” Thus the Teacher himself, filled with wonder, spoke thus. “Of all Videhas” means of all the inhabitants of the Videha country. “Which indeed” means, between these two, which indeed is of greater fruit?

โส กิร ปนฺนรสีอุโปสถทิวเส อุโปสถิโก หุตฺวา สพฺพาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา สิริสยนปิฏฺเฐ นิปนฺโนว ทฺเว ยาเม นิทฺทํ โอกฺกมิตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปพุทฺโธ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา ‘‘อหํ มหาชนสฺส อปริมาณํ ทานมฺปิ เทมิ, สีลมฺปิ รกฺขามิ, ทานสฺส นุ โข มหนฺตํ ผลํ, อุทาหุ พฺรหฺมจริยสฺสา’’ติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน กงฺขํ ฉินฺทิตุํ นาสกฺขิ. ตสฺมึ ขเณ สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ ตถา วิตกฺเกนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กงฺขมสฺส ฉินฺทิสฺสามี’’ติ เอกโกว สีฆํ อาคนฺตฺวา สกลนิเวสนํ เอโกภาสํ กตฺวา สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา โอภาสํ ผริตฺวา อากาเส ฐตฺวา เตน ปุฏฺโฐ พฺยากาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

It is said that on the fifteenth Uposatha day, observing the Uposatha, having removed all his ornaments, he lay on the royal couch. Having fallen asleep for two watches, he awoke in the last watch, sat cross-legged, and thought, “I give immeasurable gifts to the multitude, and I also keep the precepts. Which bears greater fruit—giving or the holy life?” Unable to resolve his doubt, at that moment Sakka's palace became heated. Sakka, reflecting and seeing him pondering thus, thought, “I will resolve his doubt.” He swiftly came alone, making the entire residence shine with a single light. Entering the royal chamber and suffusing it with light, he stood in the air and, when questioned, he answered. The Teacher, revealing this matter, said:

๔๒๓.

423.

‘‘ตสฺส [Pg.122] สงฺกปฺปมญฺญาย, มฆวา เทวกุญฺชโร;

สหสฺสเนตฺโต ปาตุรหุ, วณฺเณน วิหนํ ตมํ.

“Knowing his thought, Maghavā, the elephant among gods, the thousand-eyed one, appeared, his radiance dispelling the darkness.”

๔๒๔.

424.

‘‘สโลมหฏฺโฐ มนุชินฺโท, วาสวํ อวจา นิมิ;

เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท.

“With his hair standing on end, Nimi, the lord of men, said to Vāsava: ‘Are you a deva, a gandhabba, or Sakka Purindada?’”

๔๒๕.

425.

‘‘น จ เม ตาทิโส วณฺโณ, ทิฏฺโฐ วา ยทิ วา สุโต;

อาจิกฺข เม ตฺวํ ภทฺทนฺเต, กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ.

“Never have I seen or heard of such a radiance; tell me, good sir, how are we to know you?”

๔๒๖.

426.

‘‘สโลมหฏฺฐํ ญตฺวาน, วาสโว อวจา นิมึ;

สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท, อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก;

อโลมหฏฺโฐ มนุชินฺท, ปุจฺฉ ปญฺหํ ยมิจฺฉสิ.

“Knowing he was awestruck, Vāsava said to Nimi: ‘I am Sakka, lord of gods, come to your presence. Be not afraid, O lord of men, and ask whatever question you wish.’”

๔๒๗.

427.

‘‘โส จ เตน กโตกาโส, วาสวํ อวจา นิมิ;

ปุจฺฉามิ ตํ มหาราช, สพฺพภูตานมิสฺสร;

‘ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ วา, กตมํสุ มหปฺผลํ’.

“Having been granted this opportunity by him, Nimi addressed Vāsava: ‘I ask you, O great king, ruler of all beings, which is of greater fruit: giving or the holy life?’”

๔๒๘.

428.

‘‘โส ปุฏฺโฐ นรเทเวน, วาสโว อวจา นิมึ;

วิปากํ พฺรหฺมจริยสฺส, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

“Thus questioned by the king of men, Vāsava, knowing the result of the holy life, explained it to Nimi, who did not know:”

๔๒๙.

429.

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌติ.

“By an inferior holy life, one is reborn among the nobles; by a middling one, one attains divinity; by the highest, one is purified.”

๔๓๐.

430.

‘‘น เหเต สุลภา กายา, ยาจโยเคน เกนจิ;

เย กาเย อุปปชฺชนฺติ, อนาคารา ตปสฺสิโน’’ติ.

“Indeed, these bodies are not easily obtained by any through asking. Those who are reborn in these bodies are the homeless, the ascetics.”

ตตฺถ สโลมหฏฺโฐติ ภิกฺขเว, โส นิมิราชา โอภาสํ ทิสฺวา อากาสํ โอโลเกนฺโต ตํ ทิพฺพาภรณปฏิมณฺฑิตํ ทิสฺวาว ภเยน โลมหฏฺโฐ หุตฺวา ‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ’’ติอาทินา ปุจฺฉิ. อโลมหฏฺโฐติ นิพฺภโย อหฏฺฐโลโม หุตฺวา ปุจฺฉ, มหาราชาติ. วาสวํ อวจาติ ตุฏฺฐมานโส หุตฺวา สกฺกํ อโวจ. ชานํ อกฺขาสิชานโตติ ภิกฺขเว, โส สกฺโก อตีเต อตฺตนา ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐปุพฺพํ พฺรหฺมจริยสฺส วิปากํ ชานนฺโต ตสฺส อชานโต อกฺขาสิ.

Therein, 'salomahaṭṭho' means, O monks, that King Nimi, seeing the radiance and looking up into the sky, upon seeing that one adorned with divine ornaments, his hair stood on end out of fear, and he asked, 'Are you a deva or a gandhabba?' and so on. 'Alomahaṭṭho' means: 'Ask, O great king, being fearless and with your hair not standing on end.' 'Vāsavaṃ avacā' means that with a pleased mind, he spoke to Sakka. 'Jānaṃ akkhāsi ajānato' means, O monks, that Sakka, knowing the fruit of the holy life, which he himself had seen directly in the past, explained it to him who did not know.

หีเนนาติอาทีสุ ปุถุติตฺถายตเน เมถุนวิรติมตฺตํ สีลํ หีนํ นาม, เตน ขตฺติยกุเล อุปปชฺชติ. ฌานสฺส อุปจารมตฺตํ มชฺฌิมํ นาม, เตน [Pg.123] เทวตฺตํ อุปปชฺชติ. อฏฺฐสมาปตฺตินิพฺพตฺตนํ ปน อุตฺตมํ นาม, เตน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ, ตํ พาหิรกา นิพฺพานนฺติ กเถนฺติ. เตนาห ‘‘วิสุชฺฌตี’’ติ. อิมสฺมึ ปน พุทฺธสาสเน ปริสุทฺธสีลสฺส ภิกฺขุโน อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปตฺเถนฺตสฺส พฺรหฺมจริยเจตนา หีนตาย หีนํ นาม, เตน ยถาปตฺถิเต เทวโลเก นิพฺพตฺตติ. ปริสุทฺธสีลสฺส ภิกฺขุโน อฏฺฐสมาปตฺตินิพฺพตฺตนํ มชฺฌิมํ นาม, เตน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. ปริสุทฺธสีลสฺส วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตุปฺปตฺติ อุตฺตมํ นาม, เตน วิสุชฺฌตีติ. อิติ สกฺโก ‘‘มหาราช, ทานโต สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน พฺรหฺมจริยวาโสว มหปฺผโล’’ติ วณฺเณติ. กายาติ พฺรหฺมฆฏา. ยาจโยเคนาติ ยาจนยุตฺตเกน ยญฺญยุตฺตเกน วาติ อุภยตฺถาปิ ทายกสฺเสเวตํ นามํ. ตปสฺสิโนติ ตปนิสฺสิตกา.

In 'Hīnena' and so forth: in the various sectarian institutions, virtue that is merely abstinence from sexual misconduct is called 'inferior'; by this, one is reborn in a Khattiya family. The mere access concentration of jhāna is called 'middling'; by this, one is reborn among the devas. But the attainment of the eight meditative attainments is called 'highest'; by this, one is reborn in the Brahma-world, which outsiders call Nibbāna. Hence it is said, 'one is purified.' In this Buddha’s Dispensation, however, for a monk of pure virtue aspiring to any deva-realm, the intention of the holy life is called 'inferior' due to its lowliness; by this, one is reborn in the desired deva-world. For a monk of pure virtue, the attainment of the eight meditative attainments is called 'middling'; by this, one is reborn in the Brahma-world. For a monk of pure virtue, developing insight and attaining arahantship is called 'highest'; by this, one is purified. Thus Sakka extolled it, saying, 'O great king, the dwelling in the holy life is a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold more fruitful than giving.' 'Kāyā' means Brahma-bodies. 'Yācayogena' means by means of asking or by means of sacrifice; in both cases, this refers to the giver. 'Tapassino' means those who rely on austerity.

อิมาย คาถาย พฺรหฺมจริยวาสสฺเสว มหปฺผลภาวํ ทีเปตฺวา อิทานิ เย อตีเต มหาทานํ ทตฺวา กามาวจรํ อติกฺกมิตุํ นาสกฺขึสุ, เต ราชาโน ทสฺเสนฺโต อาห –

Having shown by this verse the great fruitfulness of dwelling in the holy life, now, to show those kings of the past who gave great gifts but could not transcend the sense-sphere, he said:

๔๓๑.

431.

‘‘ทุทีโป สาคโร เสโล, มุชกินฺโท ภคีรโส;

อุสินฺทโร กสฺสโป จ, อสโก จ ปุถุชฺชโน.

“Dudīpa, Sāgara, Sela, Mujakinda, Bhagīrasa, Usindara, Kassapa, and Asaka were all worldlings.”

๔๓๒.

432.

‘‘เอเต จญฺเญ จ ราชาโน, ขตฺติยา พฺราหฺมณา พหู;

ปุถุยญฺญํ ยชิตฺวาน, เปตตฺตํ นาติวตฺติสุ’’นฺติ.

“These and other kings, many Khattiyas and brahmins, having performed diverse sacrifices, did not transcend the state of the departed.”

ตสฺสตฺโถ – มหาราช, ปุพฺเพ พาราณสิยํ ทุทีโป นาม ราชา ทานํ ทตฺวา มรณจกฺเกน ฉินฺโน กามาวจเรเยว นิพฺพตฺติ. ตถา สาคราทโย อฏฺฐาติ เอเต จ อญฺเญ จ พหู ราชาโน เจว ขตฺติยา พฺราหฺมณา จ ปุถุยญฺญํ ยชิตฺวาน อเนกปฺปการํ ทานํ ทตฺวา กามาวจรภูมิสงฺขาตํ เปตตฺตํ นาติวตฺตึสูติ อตฺโถ. กามาวจรเทวตา หิ รูปาทิโน กิเลสวตฺถุสฺส การณา ปรํ ปจฺจาสีสนโต กปณตาย ‘‘เปตา’’ติ วุจฺจนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

The meaning is this: O great king, in the past, a king named Dudīpa in Bārāṇasī, after giving gifts, was cut off by the wheel of death and was reborn only in the sense-sphere. Likewise, Sāgara and the others, eight in all, and these and many other kings, Khattiyas, and brahmins, after performing various sacrifices and giving gifts of many kinds, did not transcend the state of petas, which is reckoned as the sense-sphere realm. This is the meaning. For the deities of the sense-sphere, because things like form are a basis for defilements, and because of their wretchedness in hoping for things from others, are called 'petas.' And this has also been said:

‘‘เย [Pg.124] อทุติยา น รมนฺติ เอกิกา, วิเวกชํ เย น ลภนฺติ ปีตึ;

กิญฺจาปิ เต อินฺทสมานโภคา, เต เว ปราธีนสุขา วรากา’’ติ.

“Those who, without a companion, find no delight alone, who do not gain the joy born of seclusion—though they possess enjoyments equal to Indra's, they are wretched, their happiness dependent on others.”

เอวมฺปิ ทานผลโต พฺรหฺมจริยผลสฺเสว มหนฺตภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ พฺรหฺมจริยวาเสน เปตภวนํ อติกฺกมิตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตตาปเส ทสฺเสนฺโต อาห –

Thus, having shown the greatness of the fruit of the holy life over the fruit of giving, now, to show the ascetics who, by dwelling in the holy life, transcended the peta-existence and were reborn in the Brahma-world, he said:

๔๓๓.

433.

‘‘อถ ยีเม อวตฺตึสุ, อนาคารา ตปสฺสิโน;

สตฺติสโย ยามหนุ, โสมยาโม มโนชโว.

“Then these homeless ascetics who transcended: the seven sages—Yāmahanu, Somayāmo, Manojavo,”

๔๓๔.

434.

‘‘สมุทฺโท มาโฆ ภรโต จ, อิสิ กาลปุรกฺขโต;

องฺคีรโส กสฺสโป จ, กิสวจฺโฉ อกตฺติ จา’’ติ.

“Samudda, Māgha, and Bharata, the sage Kālapurakkhato, Aṅgīrasa, Kassapa, Kisavaccha, and Akatti.”

ตตฺถ อวตฺตึสูติ กามาวจรํ อติกฺกมึสุ. ตปสฺสิโนติ สีลตปญฺเจว สมาปตฺติตปญฺจ นิสฺสิตา. สตฺติสโยติ ยามหนุอาทโย สตฺต ภาตโรว สนฺธายาห. องฺคีรสาทีหิ จตูหิ สทฺธึ เอกาทเสเต อวตฺตึสุ อติกฺกมึสูติ อตฺโถ.

Therein, 'avattiṃsu' means they transcended the sense-sphere. 'Tapassino' refers to those who rely on both the austerity of virtue and the austerity of meditative attainment. 'Sattisayo' is said with reference to the seven brothers beginning with Yāmahanu. Together with the four beginning with Aṅgīrasa, these eleven transcended—that is the meaning.

เอวํ ตาว สุตวเสเนว ทานผลโต พฺรหฺมจริยวาสสฺเสว มหปฺผลตํ วณฺเณตฺวา อิทานิ อตฺตนา ทิฏฺฐปุพฺพํ อาหรนฺโต อาห –

Thus, having first praised the great fruitfulness of dwelling in the holy life over the fruit of giving by means of tradition, he now relates what he himself had previously seen, saying:

๔๓๕.

435.

‘‘อุตฺตเรน นที สีทา, คมฺภีรา ทุรติกฺกมา;

นฬคฺคิวณฺณา โชตนฺติ, สทา กญฺจนปพฺพตา.

“To the north is the river Sīdā, deep and hard to cross; golden mountains always gleam, bright as a fire in the reeds.”

๔๓๖.

436.

‘‘ปรูฬฺหกจฺฉา ตครา, รูฬฺหกจฺฉา วนา นคา;

ตตฺราสุํ ทสสหสฺสา, โปราณา อิสโย ปุเร.

“With overgrown thickets of tagara plants, with overgrown thickets in the forests and mountains, there lived ten thousand ancient sages in former times.”

๔๓๗.

437.

‘‘อหํ เสฏฺโฐสฺมิ ทาเนน, สํยเมน ทเมน จ;

อนุตฺตรํ วตํ กตฺวา, ปกิรจารี สมาหิเต.

“I was the foremost in giving, in self-restraint, and in self-control; having undertaken the unsurpassed vow, I wandered about, composed in mind.”

๔๓๘.

438.

‘‘ชาติมนฺตํ อชจฺจญฺจ, อหํ อุชุคตํ นรํ;

อติเวลํ นมสฺสิสฺสํ, กมฺมพนฺธู หิ มาณวา.

“I would excessively pay homage to the upright person, whether of high birth or of low birth; for beings are related through their deeds.”

๔๓๙.

439.

‘‘สพฺเพ [Pg.125] วณฺณา อธมฺมฏฺฐา, ปตนฺติ นิรยํ อโธ;

สพฺเพ วณฺณา วิสุชฺฌนฺติ, จริตฺวา ธมฺมมุตฺตม’’นฺติ.

“All classes, if established in unrighteousness, fall down into hell; all classes are purified by practicing the highest Dhamma.”

ตตฺถ อุตฺตเรนาติ มหาราช, อตีเต อุตฺตรหิมวนฺเต ทฺวินฺนํ สุวณฺณปพฺพตานํ อนฺตเร ปวตฺตา สีทา นาม นที คมฺภีรา นาวาหิปิ ทุรติกฺกมา อโหสิ. กึ การณา? สา หิ อติสุขุโมทกา, สุขุมตฺตา อุทกสฺส อนฺตมโส โมรปิญฺฉ-มตฺตมฺปิ ตตฺถ ปติตํ นํ สณฺฐาติ, โอสีทิตฺวา เหฏฺฐาตลเมว คจฺฉติ. เตเนว สา สีทา นาม อโหสิ. เต ปน ตสฺสา ตีเรสุ กญฺจนปพฺพตา สทา นฬคฺคิวณฺณา หุตฺวา โชตนฺติ โอภาสนฺติ. ปรูฬฺหกจฺฉา ตคราติ ตสฺสา ปน นทิยา ตีเร กจฺฉา ปรูฬฺหตครา อเหสุํ ตครคนฺธสุคนฺธิโน. รูฬฺหกจฺฉา วนา นคาติ เย ตตฺถ อญฺเญปิ ปพฺพตา, เตสมฺปิ อนฺตเร กจฺฉา รูฬฺหวนา อเหสุํ, ปุปฺผผลูปครุกฺขสญฺฉนฺนาติ อตฺโถ. ตตฺราสุนฺติ ตสฺมึ เอวํ รมณีเย ภูมิภาเค ทสสหสฺสา อิสโย อเหสุํ. เต สพฺเพปิ อภิญฺญาสมาปตฺติลาภิโนว. เตสุ ภิกฺขาจารเวลาย เกจิ อุตฺตรกุรุํ คจฺฉนฺติ, เกจิ มหาชมฺพุทีเป ชมฺพุผลํ อาหรนฺติ, เกจิ หิมวนฺเตเยว มธุรผลาผลานิ อาหริตฺวา ขาทนฺติ, เกจิ ชมฺพุทีปตเล ตํ ตํ นครํ คจฺฉนฺติ. เอโกปิ รสตณฺหาภิภูโต นตฺถิ, ฌานสุเขเนว วีตินาเมนฺติ. ตทา เอโก ตาปโส อากาเสน พาราณสึ คนฺตฺวา สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปิณฺฑาย จรนฺโต ปุโรหิตสฺส เคหทฺวารํ ปาปุณิ. โส ตสฺส อุปสเม ปสีทิตฺวา อนฺโตนิเวสนํ อาเนตฺวา โภเชตฺวา กติปาหํ ปฏิชคฺคนฺโต วิสฺสาเส อุปฺปนฺเน ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห กุหึ วสถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อสุกฏฺฐาเน นามาวุโส’’ติ. ‘‘กึ ปน ตุมฺเห เอกโกว ตตฺถ วสถ, อุทาหุ อญฺเญปิ อตฺถี’’ติ? ‘‘กึ วเทสิ, อาวุโส, ตสฺมึ ปเทเส ทสสหสฺสา อิสโย วสนฺติ, สพฺเพว อภิญฺญาสมาปตฺติลาภิโน’’ติ. ตสฺส เตสํ คุณํ สุตฺวา ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ นมิ. อถ นํ โส อาห – ‘‘ภนฺเต, มมฺปิ ตตฺถ เนตฺวา ปพฺพาเชถา’’ติ. ‘‘อาวุโส, ตฺวํ ราชปุริโส, น ตํ สกฺกา ปพฺพาเชตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, อชฺชาหํ ราชานํ อาปุจฺฉิสฺสามิ, ตุมฺเห สฺเวปิ อาคจฺเฉยฺยาถา’’ติ. โส อธิวาเสสิ.

There, 'uttarena' means, O great king, in the past, a river named Sīdā flowed between two golden mountains in the northern Himalayas, deep and impassable even by boats. Why was that? For its water was extremely fine; due to the fineness of the water, even so much as a peacock feather that fell there would not float, but would sink straight to the bottom. Hence it was called Sīdā. On its banks, however, golden mountains always shone brightly, being the color of reeds on fire, gleaming. 'Parūḷhakacchā tagarā' means that on the banks of that river, thickets of tagara grew, fragrant with the scent of tagara. 'Rūḷhakacchā vanā nagā' means that even among the other mountains there, thickets grew into forests, meaning they were covered with trees bearing flowers and fruits. 'Tatrāsuṃ' means that in that delightful region, ten thousand sages dwelled. All of them were indeed possessors of the higher knowledges and meditative attainments. Among them, at the time of their alms round, some would go to Uttarakuru, some would bring jambu fruits from the great Jambudīpa, some would gather and eat sweet fruits from the Himalayas itself, and some would visit various cities in Jambudīpa. Not a single one was overcome by craving for flavors; they passed their time solely in the bliss of jhāna. At that time, one ascetic, traveling through the air, went to Bārāṇasī. Well-dressed and well-robed, he went for alms and reached the house of the royal priest. Pleased by his serene demeanor, the priest invited him inside, fed him, and attended to him for a few days. When confidence arose, he asked, 'Venerable sir, where do you reside?' 'In such-and-such a place, friend,' he replied. 'But do you live there alone, or are there others?' 'What are you saying, friend? In that region, ten thousand sages dwell, all indeed possessing the higher knowledges and meditative attainments.' Hearing of their virtues, his mind inclined towards renunciation. He then said to him, 'Venerable sir, take me there and ordain me.' 'Friend, you are a man of the king; it is not possible to ordain you.' 'Then, venerable sir, today I will take leave of the king. Please return tomorrow as well.' The ascetic agreed.

อิตโรปิ ภุตฺตปาตราโส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิจฺฉามหํ, เทว, ปพฺพชิตุ’’นฺติ อาห. ‘‘กึ การณา ปพฺพชิสฺสสี’’ติ? ‘‘กาเมสุ โทสํ เนกฺขมฺเม จ [Pg.126] อานิสํสํ ทิสฺวา’’ติ. ‘‘เตน หิ ปพฺพชาหิ, ปพฺพชิโตปิ มํ ทสฺเสยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ปุตฺตทารํ อนุสาสิตฺวา สพฺพํ สาปเตยฺยํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน ปพฺพชิตปริกฺขารํ คเหตฺวา ตาปสสฺส อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโตว นิสีทิ. ตาปโสปิ ตเถว อากาเสนาคนฺตฺวา อนฺโตนครํ ปวิสิตฺวา ตสฺส เคหํ ปาวิสิ. โส ตํ สกฺกจฺจํ ปริวิสิตฺวา ‘‘ภนฺเต, มยา กถํ กาตพฺพ’’นฺติ อาห. โส ตํ พหินครํ เนตฺวา หตฺเถ อาทาย อตฺตโน อานุภาเวน ตตฺถ เนตฺวา ปพฺพาเชตฺวา ปุนทิวเส ตํ ตตฺเถว ฐเปตฺวา ภตฺตํ อาหริตฺวา ทตฺวา กสิณปริกมฺมํ อาจิกฺขิ. โส กติปาเหเนว อภิญฺญาสมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา สยเมว ปิณฺฑาย จรติ.

The other man, having eaten his morning meal, approached the king and said, 'Your Majesty, I wish to go forth.' 'For what reason will you go forth?' 'Having seen the danger in sensual pleasures and the benefit in renunciation.' 'Very well, you may go forth. But even after going forth, you must show yourself to me.' He agreed, saying, 'Very well,' and after returning home, he instructed his children and wife, showed them all his possessions, took his own requisites for going forth, and sat down watching for the ascetic's arrival. The ascetic also arrived through the sky in the same manner, entered the city, and went to his house. The man respectfully attended to him and asked, 'Venerable sir, what should I do?' The ascetic took him outside the city, grasped his hand, and by his own power led him there and ordained him. The next day, leaving him right there, he brought food, gave it to him, and instructed him in the preliminary kasiṇa meditation. Within a few days, he developed the higher knowledges and meditative attainments and began to go for alms himself.

โส อปรภาเค ‘‘อหํ รญฺโญ อตฺตานํ ทสฺเสตุํ ปฏิญฺญํ อทาสึ, ทสฺเสสฺสามสฺส อตฺตาน’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตาปเส วนฺทิตฺวา อากาเสน พาราณสึ คนฺตฺวา ภิกฺขํ จรนฺโต ราชทฺวารํ ปาปุณิ. ราชา ตํ ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา อนฺโตนิเวสนํ ปเวเสตฺวา สกฺการํ กตฺวา ‘‘ภนฺเต, กุหึ วสถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อุตฺตรหิมวนฺตปเทเส กญฺจนปพฺพตนฺตเร ปวตฺตาย สีทานทิยา ตีเร, มหาราชา’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, เอกโกว ตตฺถ วสถ, อุทาหุ อญฺเญปิ อตฺถี’’ติ. ‘‘กึ วเทสิ, มหาราช, ตตฺถ ทสสหสฺสา อิสโย วสนฺติ, สพฺเพว อภิญฺญาสมาปตฺติลาภิโน’’ติ? ราชา เตสํ คุณํ สุตฺวา สพฺเพสํ ภิกฺขํ ทาตุกาโม อโหสิ. อถ นํ ราชา อาห – ‘‘ภนฺเต, อหํ เตสํ อิสีนํ ภิกฺขํ ทาตุกาโมมฺหิ, กึ กโรมี’’ติ? ‘‘มหาราช, เต อิสโย ชิวฺหาวิญฺเญยฺยรเส อคิทฺธา, น สกฺกา อิธาเนตุ’’นฺติ. ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห นิสฺสาย เต โภเชสฺสามิ, อุปายํ เม อาจิกฺขถา’’ติ. ‘‘เตน หิ, มหาราช, สเจ เตสํ ทานํ ทาตุกาโมสิ, อิโต นิกฺขมิตฺวา สีทานทีตีเร วสนฺโต เตสํ ทานํ เทหี’’ติ.

Later, he thought, "I made a promise to the king to show myself. I will show myself to him." After paying homage to the ascetics, he traveled through the sky to Bārāṇasī and, while going for alms, arrived at the royal gate. The king saw him, recognized him, led him into the inner palace, honored him, and asked, "Venerable sir, where do you dwell?" "Great king, on the bank of the Sīdā River, which flows between the golden mountains in the region of the northern Himalayas." "But, Venerable sir, do you dwell there alone, or are there others?" "What are you saying, great king? Ten thousand sages dwell there, all possessing the higher knowledges and meditative attainments." Hearing of their virtues, the king wished to give alms to all of them. Then the king said, "Venerable sir, I wish to give alms to these sages. What should I do?" "Great king, those sages are not greedy for tastes cognized by the tongue. It is not possible to bring them here." "Venerable sir, through you I will feed them. Please tell me the way." "Very well, great king. If you wish to give alms to them, leave here, dwell on the bank of the Sīdā River, and give alms to them there."

โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สพฺพูปกรณานิ คาหาเปตฺวา จตุรงฺคินิยา เสนาย สทฺธึ นิกฺขมิตฺวา อตฺตโน รชฺชสีมํ ปาปุณิ. อถ นํ ตาปโส อตฺตโน อานุภาเวน สทฺธึ เสนาย สีทานทีตีรํ เนตฺวา นทีตีเร ขนฺธาวารํ การาเปตฺวา อากาเสน อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปุนทิวเส ปจฺจาคมิ. อถ นํ ราชา สกฺกจฺจํ โภเชตฺวา ‘‘สฺเว, ภนฺเต, ทสสหสฺเส อิสโย อาทาย อิเธว อาคจฺฉถา’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ [Pg.127] สมฺปฏิจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขาจารเวลาย เตสํ อิสีนํ อาโรเจสิ ‘‘มาริสา, พาราณสิราชา ‘ตุมฺหากํ ภิกฺขํ ทสฺสามี’ติ อาคนฺตฺวา สีทานทีตีเร นิสินฺโน สฺเว โว นิมนฺเตติ, ตสฺสานุกมฺปาย ขนฺธาวารํ คนฺตฺวา ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา ขนฺธาวารสฺส อวิทูเร โอตรึสุ. ราชา เต ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ขนฺธาวารํ ปเวเสตฺวา ปญฺญตฺตาสเนสุ นิสีทาเปตฺวา อิสิคณํ ปณีเตนาหาเรน สนฺตปฺเปตฺวา เตสํ อิริยาปเถ ปสนฺโน สฺวาตนายปิ นิมนฺเตสิ. เอเตนุปาเยน ทสนฺนํ ตาปสสหสฺสานํ ทสวสฺสสหสฺสานิ ทานํ อทาสิ. ททนฺโต จ ตสฺมึเยว ปเทเส นครํ มาเปตฺวา สสฺสกมฺมํ กาเรสิ. น โข ปน, มหาราช, ตทา โส ราชา อญฺโญ อโหสิ, อถ โข อหํ เสฏฺโฐสฺมิ ทาเนน, อหเมว หิ ตทา ทาเนน เสฏฺโฐ หุตฺวา ตํ มหาทานํ ทตฺวา อิมํ เปตโลกํ อติกฺกมิตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติตุํ นาสกฺขึ. มยา ทินฺนํ ปน ทานํ ภุญฺชิตฺวา สพฺเพว เต ตาปสา กามาวจรํ อติกฺกมิตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา, อิมินาเปตํ เวทิตพฺพํ ‘‘พฺรหฺมจริยวาโสว มหปฺผโล’’ติ.

He, saying, "So be it," accepted and had all the necessary provisions gathered. Setting out with his fourfold army, he reached the borders of his own kingdom. Then the ascetic, by his own spiritual power, led him and the army to the bank of the Sīdā River, had an encampment set up on the riverbank, and then departed through the sky to his own dwelling, returning the next day. The king respectfully fed him and said, "Venerable sir, please come here tomorrow bringing the ten thousand sages." He agreed, saying, "So be it," and departed. The next day, at the time for the alms round, he informed the sages: "Sirs, the king of Bārāṇasī, saying, ‘I will give you alms,’ has come and is sitting on the bank of the Sīdā River; he invites you for tomorrow. Out of compassion for him, go to the encampment and receive your alms." They consented, saying, "So be it," and traveling through the sky, descended not far from the encampment. Seeing them, the king went forth to welcome them, led them into the encampment, and had them seated on prepared seats. He satisfied the assembly of sages with exquisite food and, pleased by their deportment, invited them again for the following day. In this way, he gave alms to the ten thousand ascetics for ten thousand years. While giving, he also had a city built in that very place and established agriculture. But, great king, that king at that time was not another; it was I myself who was foremost in generosity. Indeed, though I was then foremost in generosity, having given that great gift, I could not transcend this ghost-realm and be reborn in the Brahma-world. However, all those ascetics, having partaken of the alms given by me, surpassed the sense-sphere realm and were reborn in the Brahma-world. From this it should be understood: "The living of the holy life is indeed of great fruit."

เอวํ ทาเนน อตฺตโน เสฏฺฐภาวํ ปกาเสตฺวา อิตเรหิ ตีหิ ปเทหิ เตสํ อิสีนํ คุณํ ปกาเสติ. ตตฺถ สํยเมนาติ สีเลน. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน. อนุตฺตรนฺติ เอเตหิ คุเณหิ นิรนฺตรํ อุตฺตมํ วตํ สมาทานํ จริตฺวา. ปกิรจารีติ คณํ ปกิริตฺวา ปฏิกฺขิปิตฺวา ปหาย เอกจาริเก, เอกีภาวํ คเตติ อตฺโถ. สมาหิเตติ อุปจารปฺปนาสมาธีหิ สมาหิตจิตฺเต. เอวรูเป อหํ ตปสฺสิโน อุปฏฺฐหินฺติ ทสฺเสติ. อหํ อุชุคตนฺติ อหํ, มหาราช, เตสํ ทสสหสฺสานํ อิสีนํ อนฺตเร กายวงฺกาทีนํ อภาเวน อุชุคตํ เอกมฺปิ นรํ หีนชจฺโจ วา โหตุ ชาติสมฺปนฺโน วา, ชาตึ อวิจาเรตฺวา เตสํ คุเณสุ ปสนฺนมานโส หุตฺวา สพฺพเมว อติเวลํ นมสฺสิสฺสํ, นิจฺจกาลเมว นมสฺสิสฺสนฺติ วทติ. กึ การณา? กมฺมพนฺธู หิ มาณวาติ, สตฺตา หิ นาเมเต กมฺมพนฺธู กมฺมปฏิสรณา, เตเนว การเณน สพฺเพ วณฺณาติ เวทิตพฺพา.

Having thus proclaimed his own excellence through generosity, he then reveals the virtues of those sages with the other three terms. Herein, 'by restraint' (saṃyamena) means by morality (sīla). 'By taming' (damena) means by taming the senses (indriyadamena). 'By the supreme' (anuttaraṃ) means having continuously practiced the supreme vow undertaken with these qualities. 'Wandering alone' (pakiracārī) means having scattered, rejected, and abandoned the group, one lives as a solitary, having gone into oneness—this is the meaning. 'Composed' (samāhite) means with a mind composed through access and absorption concentration. 'I attend upon such ascetics'—this he shows. Regarding 'I... an upright person' (ahaṃ ujugataṃ): it means, 'O great king, among those ten thousand sages, I would pay exceeding homage to even a single person who is upright due to the absence of bodily crookedness and the like, whether they be of low birth or of noble birth, without considering their birth, with a mind pleased by their virtues; I would pay homage always,' he says. For what reason? Regarding 'for beings are bound by their actions' (kammabandhū hi māṇavā): beings are indeed bound by their actions, have their actions as their refuge. For that reason, all castes are to be understood thus.

เอวญฺจ [Pg.128] ปน วตฺวา ‘‘กิญฺจาปิ, มหาราช, ทานโต พฺรหฺมจริยเมว มหปฺผลํ, ทฺเวปิ ปเนเต มหาปุริสวิตกฺกาว, ตสฺมา ทฺวีสุปิ อปฺปมตฺโตว หุตฺวา ทานญฺจ เทหิ, สีลญฺจ รกฺขาหี’’ติ ตํ โอวทิตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

And having spoken thus, he advised him, "Although, O great king, the holy life yields a greater fruit than giving, yet both of these are indeed the thoughts of great men. Therefore, being diligent in both, give gifts and guard your morality." Having thus advised him, he returned to his own place. The Teacher, revealing that meaning, said:

๔๔๐.

440.

‘‘อิทํ วตฺวาน มฆวา, เทวราชา สุชมฺปติ;

เวเทหมนุสาสิตฺวา, สคฺคกายํ อปกฺกมี’’ติ.

"Having said this, Maghavā, king of devas, Sujampati, having instructed Vedeha, departed to the heavenly host."

ตตฺถ อปกฺกมีติ ปกฺกมิ, สุธมฺมาเทวสภายํ นิสินฺนเมว อตฺตานํ ทสฺเสสีติ อตฺโถ.

Herein, 'departed' (apakkamī) means he left; the meaning is that he showed himself seated in the Sudhammā assembly of devas.

อถ นํ เทวคณา อาหํสุ ‘‘มหาราช, นนุ น ปญฺญายิตฺถ, กุหึ คตตฺถา’’ติ? ‘‘มาริสา มิถิลายํ นิมิรญฺโญ เอกา กงฺขา อุปฺปชฺชิ, ตสฺส ปญฺหํ กเถตฺวา ตํ ราชานํ นิกฺกงฺขํ กตฺวา อาคโตมฺหี’’ติ วตฺวา ปุน ตํ การณํ คาถาย กเถตุํ อาห –

Then the host of devas said to him, "Great king, did you disappear? Where had you gone?" "Sirs, a doubt arose in King Nimi of Mithilā. Having answered his question and freed that king from doubt, I have returned." Having said this, to explain that reason, he spoke in verse:

๔๔๑.

441.

‘‘อิมํ โภนฺโต นิสาเมถ, ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา;

ธมฺมิกานํ มนุสฺสานํ, วณฺณํ อุจฺจาวจํ พหุํ.

"Listen, O sirs, as many as are gathered here, to the varied and abundant praise of righteous human beings."

๔๔๒.

442.

‘‘ยถา อยํ นิมิราชา, ปณฺฑิโต กุสลตฺถิโก;

ราชา สพฺพวิเทหานํ, อทา ทานํ อรินฺทโม.

"How this King Nimi, wise, seeking what is skillful, king of all Videha, the foe-subduer, gave gifts."

๔๔๓.

443.

‘‘ตสฺส ตํ ททโต ทานํ, สงฺกปฺโป อุทปชฺชถ;

ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ วา, กตมํ สุ มหปฺผล’’นฺติ.

"As he was giving that gift, a thought arose in him: ‘Which yields greater fruit, giving or the holy life?’"

ตตฺถ อิมนฺติ ธมฺมิกานํ กลฺยาณธมฺมานํ มนุสฺสานํ มยา วุจฺจมานํ สีลวเสน อุจฺจํ ทานวเสน อวจํ พหุํ อิมํ วณฺณํ นิสาเมถ สุณาถาติ อตฺโถ. ยถา อยนฺติ อยํ นิมิราชา ยถา อติวิย ปณฺฑิโตติ.

Herein, 'this' (imaṃ) means: listen to this abundant praise of righteous human beings, endowed with wholesome qualities, spoken by me, which is high in terms of morality and low in terms of giving—this is the meaning. 'How this' (yathā ayaṃ) means: how this King Nimi is exceedingly wise.

อิติ โส อปริหาเปตฺวา รญฺโญ วณฺณํ กเถสิ. ตํ สุตฺวา เทวสงฺฆา ราชานํ ทฏฺฐุกามา หุตฺวา ‘‘อมฺหากํ นิมิราชา อาจริโย, ตสฺโสวาเท ฐตฺวา ตํ นิสฺสาย อมฺเหหิ อยํ ทิพฺพสมฺปตฺติ ลทฺธา, มยํ ทฏฺฐุกามมฺหา, ตํ ปกฺโกสาเปหิ, มหาราชา’’ติ วทึสุ. สกฺโก ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา มาตลึ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘สมฺม มาตลิ, เวชยนฺตรถํ โยเชตฺวา มิถิลํ คนฺตฺวา นิมิราชานํ ทิพฺพยาเน อาโรเปตฺวา อาเนหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา รถํ โยเชตฺวา ปายาสิ. สกฺกสฺส [Pg.129] ปน เทเวหิ สทฺธึ กเถนฺตสฺส มาตลึ อาณาเปนฺตสฺส จ รถํ โยเชนฺตสฺส จ มนุสฺสคณนาย มาโส อติกฺกนฺโต. อิติ นิมิรญฺโญ ปุณฺณมายํ อุโปสถิกสฺส ปาจีนสีหปญฺชรํ วิวริตฺวา มหาตเล นิสีทิตฺวา อมจฺจคณปริวุตสฺส สีลํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปาจีนโลกธาตุโต อุคฺคจฺฉนฺเตน จนฺทมณฺฑเลน สทฺธึเยว โส รโถ ปญฺญายติ. มนุสฺสา ภุตฺตสายมาสา ฆรทฺวาเรสุ นิสีทิตฺวา สุขกถํ กเถนฺตา ‘‘อชฺช ทฺเว จนฺทา อุคฺคตา’’ติ อาหํสุ. อถ เนสํ สลฺลปนฺตานญฺเญว รโถ ปากโฏ อโหสิ. มหาชโน ‘‘นายํ, จนฺโท, รโถ’’ติ วตฺวา อนุกฺกเมน สินฺธวสหสฺสยุตฺเต มาตลิสงฺคาหเก เวชยนฺตรเถ จ ปากเฏ ชาเต ‘‘กสฺส นุ โข อิทํ ทิพฺพยานํ อาคจฺฉตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘น กสฺสจิ อญฺญสฺส, อมฺหากํ ราชา ธมฺมิโก, สกฺเกน เวชยนฺตรโถ เปสิโต ภวิสฺสติ, อมฺหากํ รญฺโญว อนุจฺฉวิโก’’ติ ตุฏฺฐปฺปหฏฺโฐ คาถมาห –

Thus, without omitting anything, he spoke of the king’s praise. Hearing this, the assembly of devas, desiring to see the king, said, "Our King Nimi is our teacher. By abiding in his advice and relying on him, we have attained this divine prosperity. We wish to see him. Have him summoned, O Great King." Sakka, saying, "So be it," agreed and had Mātali summoned. He said, "Friend Mātali, harness the Vejayanta chariot, go to Mithilā, place King Nimi in the divine vehicle, and bring him here." Mātali, saying, "So be it," agreed, harnessed the chariot, and departed. However, while Sakka was conversing with the devas, giving orders to Mātali, and Mātali was harnessing the chariot, a month passed by in human reckoning. Thus, on the full moon day, as King Nimi, observing the Uposatha, opened the eastern lion-window, sat on the great terrace surrounded by his ministers, and reflected on his morality, the chariot appeared from the eastern world-system along with the rising moon. People, having finished their evening meal and sitting at their doorsteps chatting pleasantly, said, "Today, two moons have risen." Then, as they were conversing, the chariot became visible. The great multitude, saying, "This is not the moon, but a chariot," gradually discerned the Vejayanta chariot, yoked with a thousand horses, with Mātali as charioteer. Wondering, "For whom has this divine vehicle come?" they thought, "It cannot be for anyone else. Our king is righteous. Sakka must have sent the Vejayanta chariot; it is fitting for our king alone." Overjoyed and delighted, they recited this verse:

๔๔๔.

444.

‘‘อพฺภุโต วต โลกสฺมึ, อุปฺปชฺชิ โลมหํสโน;

ทิพฺโพ รโถ ปาตุรหุ, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน’’ติ.

"Wonderful indeed in the world, a hair-raising event has arisen; a divine chariot has appeared for the glorious Vedeha."

ตตฺถ อพฺภุโตติ อภูตปุพฺโพ. อจฺฉริโยติ เต วิมฺหยวเสเนวมาหํสุ.

Herein, 'wonderful' (abbhuta) means unprecedented. It was astonishing (acchariya); they spoke thus under the influence of amazement.

ตสฺส ปน มหาชนสฺส เอวํ กเถนฺตสฺเสว มาตลิ วาตเวเคน อาคนฺตฺวา รถํ นิวตฺเตตฺวา สีหปญฺชรอุมฺมาเร ปจฺฉาภาเคน ฐเปตฺวา อาโรหณสชฺชํ กตฺวา อาโรหณตฺถาย ราชานํ นิมนฺเตสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then, while that great multitude was speaking thus, Mātali, arriving with the speed of the wind, turned the chariot around, positioned it with its rear towards the threshold of the lion-window, made it ready for mounting, and invited the king to ascend. The Teacher, revealing that meaning, said:

๔๔๕.

445.

‘‘เทวปุตฺโต มหิทฺธิโก, มาตลิ เทวสารถิ;

นิมนฺตยิตฺถ ราชานํ, เวเทหํ มิถิลคฺคหํ.

The deva of great power, Mātali, the divine charioteer, invited the king, Vedeha, lord of Mithilā.

๔๔๖.

446.

‘‘เอหิมํ รถมารุยฺห, ราชเสฏฺฐ ทิสมฺปติ;

เทวา ทสฺสนกามา เต, ตาวตึสา สอินฺทกา;

สรมานา หิ เต เทวา, สุธมฺมายํ สมจฺฉเร’’ติ.

“Come, mount this chariot, O supreme king, lord of the land; the Tāvatiṃsa gods, together with Indra, desire to see you. For the gods, mindful of you, are gathered in the Sudhammā Hall.”

ตตฺถ มิถิลคฺคหนฺติ มิถิลายํ ปติฏฺฐิตเคหํ, จตูหิ วา สงฺคหวตฺถูหิ มิถิลายํ สงฺคาหกํ. สมจฺฉเรติ ตเวว คุณกถํ กเถนฺตา นิสินฺนาติ.

There, ‘lord of Mithilā’ (mithilaggahaṃ) means one whose house is established in Mithilā, or one who supports the people in Mithilā through the four bases of beneficence. ‘Are gathered’ (samacchare) means they are sitting and speaking of your virtues.

ตํ [Pg.130] สุตฺวา ราชา ‘‘อทิฏฺฐปุพฺพํ เทวโลกญฺจ ปสฺสิสฺสามิ, มาตลิสฺส จ เม สงฺคโห กโต ภวิสฺสติ, คจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อนฺเตปุรญฺจ มหาชนญฺจ อามนฺเตตฺวา ‘‘อหํ นจิรสฺเสว อาคมิสฺสามิ, ตุมฺเห อปฺปมตฺตา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรถา’’ติ วตฺวา รถํ อภิรุหิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Hearing this, the king thought, “I will see the world of the devas, which I have never seen before, and I will also have done a favor for Mātali. I shall go.” Having thought thus, he addressed his harem and the people, saying, “I will return soon. You must be diligent and perform meritorious deeds such as giving.” Then he mounted the chariot. The Teacher, revealing that meaning, said:

๔๔๗.

447.

‘‘ตโต ราชา ตรมาโน, เวเทโห มิถิลคฺคโห;

อาสนา วุฏฺฐหิตฺวาน, ปมุโข รถมารุหิ.

Then the king, Vedeha, lord of Mithilā, hastening, rose from his seat and, facing forward, mounted the chariot.

๔๔๘.

448.

‘‘อภิรูฬฺหํ รถํ ทิพฺพํ, มาตลิ เอตทพฺรวิ;

เกน ตํ เนมิ มคฺเคน, ราชเสฏฺฐ ทิสมฺปติ;

เยน วา ปาปกมฺมนฺตา, ปุญฺญกมฺมา จ เย นรา’’ติ.

To him, having mounted the divine chariot, Mātali said this: “By which path shall I lead you, O foremost of kings, lord of the land? The one taken by those who have done evil deeds, or by those who have done meritorious deeds?”

ตตฺถ ปมุโขติ อุตฺตโม, อภิมุโข วา, มหาชนสฺส ปิฏฺฐึ ทตฺวา อารูฬฺโหติ อตฺโถ. เยน วาติ เยน มคฺเคน คนฺตฺวา ยตฺถ ปาปกมฺมนฺตา วสนฺติ, ตํ ฐานํ สกฺกา ทฏฺฐุํ, เยน วา คนฺตฺวา เย ปุญฺญกมฺมา นรา วสนฺติ, เตสํ ฐานํ สกฺกา ทฏฺฐุํ, เอเตสุ ทฺวีสุ เกน มคฺเคน ตํ เนมิ. อิทํ โส สกฺเกน อนาณตฺโตปิ อตฺตโน ทูตวิเสสทสฺสนตฺถํ อาห.

There, ‘facing forward’ (pamukho) means foremost, or facing forward; the meaning is that he mounted with his back to the great multitude. ‘By which’ (yena vā) means: by which path one goes to the place where evil-doers dwell, that place can be seen; or by which path one goes to where meritorious people dwell, their place can be seen—of these two, by which path shall I lead you? This he said, even though not instructed by Sakka, to show the special quality of his mission as a messenger.

อถ นํ ราชา ‘‘มยา ทฺเว ฐานานิ อทิฏฺฐปุพฺพานิ, ทฺเวปิ ปสฺสิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

Then the king, thinking, “I have not seen these two places before; I will see both,” said:

๔๔๙.

449.

‘‘อุภเยเนว มํ เนหิ, มาตลิ เทวสารถิ;

เยน วา ปาปกมฺมนฺตา, ปุญฺญกมฺมา จ เย นรา’’ติ.

“Take me by both ways, Mātali, divine charioteer, where those who do evil deeds go, and where those who do meritorious deeds go.”

ตโต มาตลิ ‘‘ทฺเวปิ เอกปหาเรเนว น สกฺกา ทสฺเสตุํ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต ปุน คาถมาห –

Then Mātali, thinking, “It is not possible to show both at once; I shall ask him,” then spoke another verse, asking:

๔๕๐.

450.

‘‘เกน ตํ ปฐมํ เนมิ, ราชเสฏฺฐ ทิสมฺปติ;

เยน วา ปาปกมฺมนฺตา, ปุญฺญกมฺมา จ เย นรา’’ติ.

“By which path shall I lead you first, O foremost of kings, lord of the realm? The path taken by those who have done evil deeds, or the path taken by those who have done meritorious deeds?”

นิรยกณฺฑํ

The Section on Hell

ตโต ราชา ‘‘อหํ อวสฺสํ เทวโลกํ คมิสฺสามิ, นิรยํ ตาว ปสฺสิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อนนฺตรํ คาถมาห –

Then the king thought, “I will certainly go to the world of the devas, but first I shall see hell,” and immediately spoke this verse:

๔๕๑.

451.

‘‘นิรเย ตาว ปสฺสามิ, อาวาเส ปาปกมฺมินํ;

ฐานานิ ลุทฺทกมฺมานํ, ทุสฺสีลานญฺจ ยา คตี’’ติ.

“First, I shall see in hell the abodes of evildoers, the places of those of cruel deeds, and the destiny of the immoral.”

ตตฺถ [Pg.131] ยา คตีติ ยา เอเตสํ นิพฺพตฺติ, ตญฺจ ปสฺสามีติ.

Therein, ‘yā gatī’ means their arising; and that I shall see.

อถสฺส เวตรณึ นทึ ตาว ทสฺเสสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then he showed him first the Vetaraṇī River. Explaining this matter, the Teacher said:

๔๕๒.

452.

‘‘ทสฺเสสิ มาตลิ รญฺโญ, ทุคฺคํ เวตรณึ นทึ;

กุถิตํ ขารสํยุตฺตํ, ตตฺตํ อคฺคิสิขูปม’’นฺติ.

“Mātali showed the king the dreadful Vetaraṇī River, seething, mixed with caustic water, burning, like the peak of a flame.”

ตตฺถ เวตรณินฺติ ภิกฺขเว, มาตลิ รญฺโญ กถํ สุตฺวา นิรยาภิมุขํ รถํ เปเสตฺวา กมฺมปจฺจเย อุตุนา สมุฏฺฐิตํ เวตรณึ นทึ ตาว ทสฺเสสิ. ตตฺถ นิรยปาลา ชลิตานิ อสิสตฺติโตมรภินฺทิวาลมุคฺคราทีนิ อาวุธานิ คเหตฺวา เนรยิกสตฺเต ปหรนฺติ วิชฺฌนฺติ วิเหเฐนฺติ. เต ตํ ทุกฺขํ อสหนฺตา เวตรณิยํ ปตนฺติ. สา อุปริ ภินฺทิวาลปฺปมาณาหิ สกณฺฏกาหิ เวตฺตลตาหิ สญฺฉนฺนา. เต ตตฺถ พหูนิ วสฺสสหสฺสานิ ปจฺจึสุ. เตสุ ปชฺชลนฺเตสุ ขุรธาราติขิเณสุ กณฺฏเกสุ ขณฺฑาขณฺฑิกา โหนฺติ. เตสํ เหฏฺฐา ตาลกฺขนฺธปฺปมาณานิ ปชฺชลิตอยสูลานิ อุฏฺฐหนฺติ. เนรยิกสตฺตา พหุํ อทฺธานํ วีตินาเมตฺวา เวตฺตลตาหิ คฬิตฺวา สูเลสุ ปติตฺวา วิทฺธสรีรา สูเลสุ อาวุณิตมจฺฉา วิย จิรํ ปจฺจนฺติ. ตานิ สูลานิปิ ปชฺชลนฺติ, เนรยิกสตฺตาปิ ปชฺชลนฺติ. สูลานํ เหฏฺฐา อุทกปิฏฺเฐ ชลิตานิ ขุรธาราสทิสานิ ติขิณานิ อโยโปกฺขรปตฺตานิ โหนฺติ. เต สูเลหิ คฬิตฺวา อยโปกฺขรปตฺเตสุ ปติตฺวา จิรํ ทุกฺขเวทนํ อนุภวนฺติ. ตโต ขาโรทเก ปตนฺติ, อุทกํ ปชฺชลติ, เนรยิกสตฺตาปิ ปชฺชลนฺติ, ธูโมปิ อุฏฺฐหติ. อุทกสฺส ปน เหฏฺฐา นทีตลํ ขุรธาราหิ สญฺฉนฺนํ. เต ‘‘เหฏฺฐา นุ โข กีทิส’’นฺติ อุทเก นิมุชฺชิตฺวา ขุรธาราสุ ขณฺฑาขณฺฑิกา โหนฺติ. เต ตํ มหาทุกฺขํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺตา มหนฺตํ เภรวํ วิรวนฺตา วิจรนฺติ. กทาจิ อนุโสตํ วุยฺหนฺติ, กทาจิ ปฏิโสตํ. อถ เน ตีเร ฐิตา นิรยปาลา อุสุสตฺติโตมราทีนิ อุกฺขิปิตฺวา มจฺเฉ วิย วิชฺฌนฺติ. เต ทุกฺขเวทนาปฺปตฺตา มหาวิรวํ รวนฺติ. อถ เน ปชฺชลิเตหิ อยพฬิเสหิ อุทฺธริตฺวา ปริกฑฺฒิตฺวา ปชฺชลิตอยปถวิยํ นิปชฺชาเปตฺวา เตสํ มุเข ตตฺตํ อโยคุฬฺหํ ปกฺขิปนฺติ.

Therein, regarding the Vetaraṇī, monks: Mātali, having heard the king’s words, sent the chariot towards hell and first showed him the Vetaraṇī River, which arises conditioned by kamma and by the season. There, the hell-guardians, holding blazing weapons—swords, spears, javelins, darts, clubs, and the like—strike, pierce, and torment the hell-beings. Unable to endure that suffering, they fall into the Vetaraṇī. It is covered above with thorny rattan vines as large as javelins. There, they are cooked for many thousands of years. As they burn, they are cut to pieces by the extremely sharp, razor-edged thorns. Below them, blazing iron stakes as tall as palm trunks rise up. The hell-beings, after passing a long time, fall from the rattan vines onto the stakes. Their bodies pierced, they are cooked for a long time on the stakes like fish threaded on a skewer. The stakes also burn, and the hell-beings also burn. Below the stakes, on the surface of the water, are blazing, sharp iron lotus petals like razor blades. Falling from the stakes, they land on the iron lotus petals and experience painful feeling for a long time. Then they fall into the caustic water—the water blazes, the hell-beings also blaze, and smoke also rises. Below the water, the riverbed is covered with razor blades. Wondering, ‘What is it like below?’ they dive down and are cut to pieces by the razor blades. Unable to endure that great suffering, they wander about, crying out terribly. Sometimes they are swept along with the current, sometimes against it. Then, the hell-guardians standing on the bank, raising arrows, spears, javelins, and the like, pierce them like fish. Overcome by painful feeling, they scream loudly. Then, pulling them out with blazing iron hooks, dragging them about, and making them lie on the blazing iron ground, they place a molten iron ball into their mouths.

อิติ นิมิราชา เวตรณิยํ มหาทุกฺขปีฬิเต เนรยิกสตฺเต ทิสฺวา ภีตตสิโต สงฺกมฺปิตหทโย หุตฺวา ‘‘กึ นาเมเต สตฺตา ปาปกมฺมํ [Pg.132] อกํสู’’ติ มาตลึ ปุจฺฉิ. โสปิสฺส พฺยากาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต อาห –

Thus, King Nimi, seeing the hell-beings tormented by great suffering in the Vetaraṇī, became frightened and terrified, his heart trembling. He asked Mātali, “What evil deed have these beings done?” Mātali explained it to him. Explaining that matter, the Teacher said:

๔๕๓.

453.

‘‘นิมี หเว มาตลิมชฺฌภาสถ, ทิสฺวา ชนํ ปตมานํ วิทุคฺเค;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ, เยเม ชนา เวตรณึ ปตนฺติ.

“Nimi indeed spoke to Mātali: ‘Seeing people falling into this dreadful place, fear indeed seizes me, O charioteer, upon seeing this. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil did these mortals do, that these people fall into the Vetaraṇī?’”

๔๕๔.

454.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, explained; knowing the result of evil deeds, he spoke to one who did not know.

๔๕๕.

455.

‘‘เย ทุพฺพเล พลวนฺตา ชีวโลเก, หึ สนฺติ โรเสนฺติ สุปาปธมฺมา;

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ, เตเม ชนา เวตรณึ ปตนฺตี’’ติ.

“Those strong ones who in this living world oppress the weak, who harm and provoke them, being of exceedingly evil nature; those of cruel deeds, having produced evil, are the people who fall into the Vetaraṇī.”

ตตฺถ วินฺทตีติ อหํ อตฺตโน อนิสฺสโร หุตฺวา ภยสนฺตโก วิย ชาโต. ทิสฺวาติ ปตมานํ ทิสฺวา. ชานนฺติ ภิกฺขเว, โส มาตลิ สยํ ชานนฺโต ตสฺส อชานโต อกฺขาสิ. ทุพฺพเลติ สรีรพลโภคพลอาณาพลวิรหิเต. พลวนฺตาติ เตหิ พเลหิ สมนฺนาคตา. หึสนฺตีติ ปาณิปฺปหาราทีหิ กิลเมนฺติ. โรเสนฺตีติ นานปฺปกาเรหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺติ ฆเฏนฺติ. ปสเวตฺวาติ ชเนตฺวา, กตฺวาติ อตฺโถ.

Therein, ‘vindati’ means: I, having become not master of myself, became as if terrified. ‘Disvā’ means: having seen them falling. Regarding ‘jānaṃ’, monks: Mātali, himself knowing, explained to him who did not know. ‘Weak’ means those lacking bodily strength, the strength of wealth, and the strength of authority. ‘Strong’ means those endowed with those strengths. ‘Harming’ means tormenting with blows and the like. ‘Provoking’ means abusing and assailing with various grounds for abuse. ‘Pasavetvā’ means having produced; the meaning is ‘having done’.

เอวํ มาตลิ ตสฺส ปญฺหํ พฺยากริตฺวา รญฺญา เวตรณินิรเย ทิฏฺเฐ ตํ ปเทสํ อนฺตรธาเปตฺวา ปุรโต รถํ เปเสตฺวา สุนขาทีหิ ขาทนฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา ตํ ทิสฺวา ภีเตน รญฺญา ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Thus Mātali, having answered his question, and when the Vetaraṇī hell had been seen by the king, made that place disappear and sent the chariot forward. He showed him the place where beings are devoured by dogs and other creatures. Having seen that, the king was terrified, and Mātali, being asked a question by him, answered. Explaining that matter, the Teacher said:

๔๕๖.

456.

‘‘สามา [Pg.133] จ โสณา สพลา จ คิชฺฌา, กาโกลสงฺฆา อทนฺติ เภรวา;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กึมกํสุ ปาปํ, เยเม ชเน กาโกลสงฺฆา อทนฺติ.

“Dark and dappled dogs, vultures, and terrible flocks of ravens devour them. Fear indeed seizes me, O charioteer, upon seeing this. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil did these mortals do, that flocks of ravens devour these people?”

๔๕๗.

457.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, explained; knowing the result of evil deeds, he spoke to one who did not know.

๔๕๘.

458.

‘‘เย เกจิเม มจฺฉริโน กทริยา, ปริภาสกา สมณพฺราหฺมณานํ;

หึ สนฺติ โรเสนฺติ สุปาปธมฺมา, เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ;

เตเม ชเน กาโกลสงฺฆา อทนฺตี’’ติ.

“Whoever are stingy and miserly, revilers of ascetics and brahmins; who harm and provoke them, being of exceedingly evil nature; those of cruel deeds, having produced evil, are the people whom flocks of ravens devour.”

อิโต ปเรสุ ปญฺเหสุ เจว พฺยากรเณสุ จ เอเสว นโย. ตตฺถ สามาติ รตฺตวณฺณา. โสณาติ สุนขา. สพลา จาติ กพรวณฺณา จ, เสตกาฬปีตโลหิตวณฺณา จาติ เอวํ ปญฺจวณฺณสุนเข ทสฺเสติ. เต กิร มหาหตฺถิปฺปมาณา ชลิตอยปถวิยํ เนรยิกสตฺเต มิเค วิย อนุพนฺธิตฺวา ปิณฺฑิกมํเสสุ ฑํสิตฺวา เตสํ ติคาวุตปฺปมาณํ สรีรํ ชลิตอยปถวิยํ ปาเตตฺวา มหารวํ รวนฺตานํ ทฺวีหิ ปุริมปาเทหิ อุรํ อกฺกมิตฺวา อฏฺฐิเมว เสเสตฺวา มํสํ ลุญฺจิตฺวา ขาทนฺติ. คิชฺฌาติ มหาภณฺฑสกฏปฺปมาณา โลหตุณฺฑา คิชฺฌา. เอเต เตสํ กณยสทิเสหิ ตุณฺเฑหิ อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ ขาทนฺติ. กาโกลสงฺฆาติ โลหตุณฺฑกากคณา. เต อติวิย ภยานกา ทิฏฺเฐ ทิฏฺเฐ ขาทนฺติ. เยเม ชเนติ เย อิเม เนรยิกสตฺเต กาโกลสงฺฆา ขาทนฺติ, อิเม นุ มจฺจา กึ นาม ปาปํ อกํสูติ ปุจฺฉิ. มจฺฉริโนติ อญฺเญสํ อทายกา. กทริยาติ ปเร เทนฺเตปิ ปฏิเสธกา ถทฺธมจฺฉริโน. สมณพฺราหฺมณานนฺติ สมิตพาหิตปาปานํ.

In the following questions and explanations, this is the same method. Therein, 'sāmā' means red-colored. 'Soṇā' means dogs. 'Sabalā' means variegated, that is, white, black, yellow, and red—thus, it indicates five-colored dogs. They, it is said, are as large as great elephants. Chasing the hell-beings on the blazing iron ground like deer and biting their calf-muscles, they throw their bodies, which are three gāvutas in size, onto the blazing iron ground. While the hell-beings roar loudly, the dogs trample their chests with their two front feet, and leaving only the bones, they tear off and devour the flesh. 'Gijjhā' means iron-beaked vultures as large as a great wagon laden with goods. With their spear-like beaks, they break the bones and eat the marrow. 'Kākolasaṅghā' means flocks of iron-beaked ravens. They are extremely terrifying, devouring whomever they see. The phrase 'yeme jane' refers to the question: 'These hell-beings whom the flocks of ravens devour—what evil did these mortals do?' 'Maccharino' means those who do not give to others. 'Kadariyā' means those who are stubbornly stingy, who prevent others from giving. 'Samaṇabrāhmaṇānaṃ' refers to those who have calmed and banished evil.

๔๕๙.

459.

‘‘สโชติภูตา [Pg.134] ปถวึ กมนฺติ, ตตฺเตหิ ขนฺเธหิ จ โปถยนฺติ;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ, เยเม ชนา ขนฺธหตา สยนฺติ.

“Having become ablaze, they tread the earth, and with heated logs they strike them. Fear indeed seizes me, O charioteer, upon seeing this. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil did these mortals do, that these people lie here, struck down by logs?”

๔๖๐.

460.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, explained; knowing the result of evil deeds, he spoke to one who did not know.

๔๖๑.

461.

‘‘เย ชีวโลกสฺมิ สุปาปธมฺมิโน, นรญฺจ นาริญฺจ อปาปธมฺมํ;

หึ สนฺติ โรเสนฺติ สุปาปธมฺมา, เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ;

เตเม ชนา ขนฺธหตา สยนฺตี’’ติ.

Those in the world of the living who are of exceedingly evil conduct, who, being of very evil conduct, harm and harass a man or woman of blameless conduct; those cruel-doers, having accumulated evil, these people lie here struck by clubs.

ตตฺถ สโชติภูตาติ ปชฺชลิตสรีรา. ปถวินฺติ ปชฺชลิตํ นวโยชนพหลํ อยปถวึ. กมนฺตีติ อกฺกมนฺติ. ขนฺเธหิ จ โปถยนฺตีติ นิรยปาลา อนุพนฺธิตฺวา ตาลปฺปมาเณหิ ชลิตอยกฺขนฺเธหิ ชงฺฆาทีสุ ปหริตฺวา ปาเตตฺวา เตเหว ขนฺเธหิ โปถยนฺติ, จุณฺณวิจุณฺณํ กโรนฺติ. สุปาปธมฺมิโนติ อตฺตนา สุฏฺฐุ ปาปธมฺมา หุตฺวา. อปาปธมฺมนฺติ สีลาจาราทิสมฺปนฺนํ, นิรปราธํ วา.

There, 'sajotibhūtā' means with blazing bodies. 'Pathavi' refers to the blazing iron ground, nine yojanas thick. 'Kamantī' means they tread. 'Khandhehi ca pothayantī' means the hell-guards pursue them and strike their legs and other parts with blazing iron clubs the size of palm trees, knocking them down and beating them with those same clubs, crushing them to powder. 'Supāpadhammino' means having thoroughly wicked natures themselves. 'Apāpadhammā' means one endowed with virtue and good conduct, or one who is innocent.

๔๖๒.

462.

‘‘องฺคารกาสุํ อปเร ผุณนฺติ, นรา รุทนฺตา ปริทฑฺฒคตฺตา;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กึ มกํสุ ปาปํ, เยเม ชนา องฺคารกาสุํ ผุณนฺติ.

Others fall into the pit of coals, people weeping with scorched bodies. Indeed, fear seizes me upon seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil deeds have these mortals done, that these people fall into the pit of coals?

๔๖๓.

463.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, knowing the result of evil deeds, explained to the Knower.

๔๖๔.

464.

‘‘เย เกจิ [Pg.135] ปูคาย ธนสฺส เหตุ, สกฺขึ กริตฺวา อิณํ ชาปยนฺติ;

เต ชาปยิตฺวา ชนตํ ชนินฺท, เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ;

เตเม ชนา องฺคารกาสุํ ผุณนฺตี’’ติ.

Those who, for the sake of a guild's wealth, having borne false witness, repudiate a debt; having thus defrauded the people, O lord of men, those cruel-doers, having accumulated evil, these people fall into the pit of coals.

ตตฺถ องฺคารกาสุนฺติ สมฺม มาตลิ, เก นาเมเต อปเร วชํ อปวิสนฺติโย คาโว วิย สมฺปริวาเรตฺวา นิรยปาเลหิ ชลิตอยคุเฬหิ โปถิยมานา องฺคารกาสุํ ปตนฺติ. ตตฺร จ เนสํ ยาว กฏิปฺปมาณา นิมุคฺคานํ มหตีหิ อยปจฺฉีหิ อาทาย อุปริองฺคาเร โอกิรนฺติ, อถ เน องฺคาเร สมฺปฏิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺตา โรทนฺตา ทฑฺฒคตฺตา ผุณนฺติ วิธุนนฺติ, กมฺมพเลน วา อตฺตโน สีเส องฺคาเร ผุณนฺติ โอกิรนฺตีติ อตฺโถ. ปูคาย ธนสฺสาติ โอกาเส สติ ทานํ วา ทสฺสาม, ปูชํ วา ปวตฺเตสฺสาม, วิหารํ วา กริสฺสามาติ สํกฑฺฒิตฺวา ฐปิตสฺส ปูคสนฺตกสฺส ธนสฺส เหตุ. ชาปยนฺตีติ ตํ ธนํ ยถารุจิ ขาทิตฺวา คณเชฏฺฐกานํ ลญฺชํ ทตฺวา ‘‘อสุกฏฺฐาเน เอตฺตกํ วยกรณํ คตํ, อสุกฏฺฐาเน อมฺเหหิ เอตฺตกํ ทินฺน’’นฺติ กูฏสกฺขึ กริตฺวา ตํ อิณํ ชาปยนฺติ วินาเสนฺติ.

There, 'aṅgārakāsuṃ' refers to the question: 'Indeed, Mātali, who are these others who, like cattle entering a pen, are surrounded by hell-guards, struck with blazing iron balls, and fall into the pit of coals? There, when they are submerged up to their hips, they are lifted with great iron scoops and coals are scattered upon them from above. Then, unable to endure the coals, they wail, their bodies burnt, they shake and writhe; or by the force of their deeds, coals are scattered upon their own heads'—this is the meaning. 'For the sake of a guild's wealth' means for the sake of wealth belonging to a guild that has been collected and set aside with the thought: 'When an opportunity arises, we will give alms, or perform worship, or build a monastery.' 'Jāpayanti' means: having consumed that wealth as they please and given bribes to the guild leaders, they bear false witness, saying, 'In such a place, so much was spent; in such a place, so much was given by us,' and thus they repudiate the debt and destroy it.

๔๖๕.

465.

‘‘สโชติภูตา ชลิตา ปทิตฺตา, ปทิสฺสติ มหตี โลหกุมฺภี;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ, เยเม ชนา อวํสิรา โลหกุมฺภึ ปตนฺติ.

Blazing, burning, aflame, a great iron cauldron appears. Indeed, fear seizes me upon seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil deeds have these mortals done, that these people fall headfirst into the iron cauldron?

๔๖๖.

466.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, knowing the result of evil deeds, explained to the Knower.

๔๖๗.

467.

‘‘เย สีลวนฺตํ สมณํ พฺราหฺมณํ วา, หึสนฺติ โรเสนฺติ สุปาปธมฺมา;

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ, เตเม ชนา อวํสิรา โลหกุมฺภึ ปตนฺตี’’ติ.

Those who, being of exceedingly evil nature, harm or harass a virtuous ascetic or brahmin; those cruel-doers, having accumulated evil, these people fall headfirst into the iron cauldron.

ตตฺถ [Pg.136] ปทิตฺตาติอาทิตฺตา. มหตีติ ปพฺพตปฺปมาณา กปฺเปน สณฺฐิตโลหรเสน สมฺปุณฺณา. อวํสิราติ ภยานเกหิ นิรยปาเลหิ อุทฺธํปาเท อโธสิเร กตฺวา ขิปิยมานา ตํ โลหกุมฺภึ ปตนฺติ. สีลวนฺตนฺติ สีลอาจารคุณสมฺปนฺนํ.

There, 'padittā' means blazing. 'Mahatī' means as large as a mountain, filled with molten metal that has stood for an eon. 'Avaṃsirā' means being thrown upside down by fearsome hell-guards, they fall into that iron cauldron. 'Sīlavanta' means endowed with the qualities of virtue and good conduct.

๔๖๘.

468.

‘‘ลุญฺจนฺติ คีวํ อถ เวฐยิตฺวา, อุณฺโหทกสฺมึ ปกิเลทยิตฺวา;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ, เยเม ชนา ลุตฺตสิรา สยนฺติ.

They tear out the neck, then having bound it, having soaked it in hot water. Indeed, fear seizes me upon seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil deeds have these mortals done, that these people lie here with their heads torn off?

๔๖๙.

469.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, knowing the result of evil deeds, explained to the Knower.

๔๗๐.

470.

‘‘เย ชีวโลกสฺมิ สุปาปธมฺมิโน, ปกฺขี คเหตฺวาน วิเหฐยนฺติ เต;

วิเหฐยิตฺวา สกุณํ ชนินฺท, เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ;

เตเม ชนา ลุตฺตสิรา สย’’นฺติ.

Those in the world of the living who, being of exceedingly evil nature, seize birds and torment them; having tormented the birds, O lord of men, those cruel-doers, having accumulated evil, these people lie here with their heads torn off.

ตตฺถ ลุญฺจนฺตีติ อุปฺปาเฏนฺติ. อถ เวฐยิตฺวาติ ชลิตโลหโยตฺเตหิ อโธมุขํ เวฐยิตฺวา. อุณฺโหทกสฺมินฺติ กปฺเปน สณฺฐิตโลหอุทกสฺมึ. ปกิเลทยิตฺวาติ เตเมตฺวา ขิปิตฺวา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สมฺม มาตลิ, เยสํ อิเม นิรยปาลา ชลิตโลหโยตฺเตหิ คีวํ เวเฐตฺวา ติคาวุตปฺปมาณํ สรีรํ โอนาเมตฺวา ตํ คีวํ สมฺปริวตฺตกํ ลุญฺจิตฺวา ชลิตอยทณฺเฑหิ อาทาย เอกสฺมึ ชลิตโลหรเส ปกฺขิปิตฺวา ตุฏฺฐหฏฺฐา โหนฺติ, ตาย จ คีวาย ลุญฺจิตาย ปุน สีเสน สทฺธึ คีวา อุปฺปชฺชติเยว. กึ นาเมเต กมฺมํ กรึสุ? เอเต หิ เม ทิสฺวา ภยํ อุปฺปชฺชตีติ. ปกฺขี คเหตฺวาน วิเหฐยนฺตีติ มหาราช, เย ชีวโลกสฺมึ สกุเณ คเหตฺวา ปกฺเข ลุญฺจิตฺวา คีวํ เวเฐตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา ขาทนฺติ วา วิกฺกิณนฺติ วา, เต อิเม ลุตฺตสิรา สยนฺตีติ.

There, 'luñcanti' means they uproot. 'Atha veṭhayitvā' means having bound them face down with blazing iron yokes. 'Uṇhodakasmiṃ' refers to molten metal that has stood for an eon. 'Pakiledayitvā' means having soaked and thrown them in. This is what is said: 'Indeed, Mātali, these hell-guards bind the necks of beings with blazing iron yokes, bend their bodies down a distance of three gāvutas, twist and pull out their necks, take them with blazing iron rods, throw them into a pool of molten metal, and rejoice with delight. And when their necks are pulled out, necks together with heads immediately grow back. What deeds have they done? For seeing them, fear arises in me.' 'Pakkhī gahetvāna viheṭhayanti' means, O great king, those who in the world of the living catch birds, pluck their wings, wring their necks, cause their death, and then eat or sell them—these now lie here with their heads torn off.

๔๗๑.

471.

‘‘ปหูตโตยา [Pg.137] อนิคาธกูลา, นที อยํ สนฺทติ สุปฺปติตฺถา;

ฆมฺมาภิตตฺตา มนุชา ปิวนฺติ, ปีตญฺจ เตสํ ภุส โหติ ปานิ.

Abundant in water, with shallow banks, this river flows with good fords. Heat-afflicted people drink, but the water they drink becomes husks for them.

๔๗๒.

472.

‘‘ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ, ปีตญฺจ เตสํ ภุส โหติ ปานิ.

Indeed, fear seizes me upon seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil deeds have these mortals done, that the water they drink becomes husks for them?

๔๗๓.

473.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, knowing the result of evil deeds, explained to the Knower.

๔๗๔.

474.

‘‘เย สุทฺธธญฺญํ ปลาเสน มิสฺสํ, อสุทฺธกมฺมา กยิโน ททนฺติ;

ฆมฺมาภิตตฺตาน ปิปาสิตานํ, ปีตญฺจ เตสํ ภุส โหติ ปานี’’ติ.

Those of impure deeds who, as sellers, give pure grain mixed with chaff to those afflicted by heat and thirst—for them, the water they drink becomes husks.

ตตฺถ อนิคาธกูลาติ อคมฺภีรตีรา. สุปฺปติตฺถาติ โสภเนหิ ติตฺเถหิ อุเปตา. ภุส โหตีติ วีหิภุสํ สมฺปชฺชติ. ปานีติ ปานียํ. ตสฺมึ กิร ปเทเส ปหูตสลิลา รมณียา นที สนฺทติ, เนรยิกสตฺตา อคฺคิสนฺตาเปน ตตฺตา ปิปาสํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตา พาหา ปคฺคยฺห ชลิตโลหปถวึ มทฺทนฺตา ตํ นทึ โอตรนฺติ, ตงฺขณญฺเญว ตีรา ปชฺชลนฺติ, ปานียํ ภุสปลาสภาวํ อาปชฺชิตฺวา ปชฺชลติ. เต ปิปาสํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตา ตํ ชลิตํ ภุสปลาสํ ขาทนฺติ. ตํ เตสํ สกลสรีรํ ฌาเปตฺวา อโธภาเคน นิกฺขมติ. เต ตํ ทุกฺขํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺตา พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺติ. สุทฺธธญฺญนฺติ วีหิอาทิสตฺตวิธํ ปริสุทฺธธญฺญํ. ปลาเสน มิสฺสนฺติ ปลาเสน วา ภุเสน วา วาลุกามตฺติกาทีหิ วา มิสฺสกํ กตฺวา. อสุทฺธกมฺมาติ กิลิฏฺฐกายวจีมโนกมฺมา. กยิโนติ ‘‘สุทฺธธญฺญํ ทสฺสามี’’ติ กยิกสฺส หตฺถโต มูลํ คเหตฺวา ตถารูปํ อสุทฺธธญฺญํ ททนฺติ.

There, 'anigādhakūlā' means shallow banks. 'Suppatitthā' means endowed with beautiful fords. 'Bhusa hoti' means it becomes husks. 'Pānī' means drinking water. In that place, it is said that a delightful river with abundant water flows. Hell-beings, scorched by the heat of fire, unable to bear their thirst, stretch out their arms and, treading on the blazing iron ground, descend into that river. Instantly, the banks blaze up, and the drinking water turns into burning chaff and blazes. Unable to endure their thirst, they eat that burning chaff. It burns their entire bodies and exits through their lower parts. Unable to bear that suffering, they stretch out their arms and wail. 'Suddhadhañña' means the seven kinds of pure grain, such as rice. 'Palāsena missaṃ' means mixed with chaff, or with husks, or with sand, clay, and so on. 'Asuddhakammā' means impure actions of body, speech, and mind. 'Kayino' means: taking money from the hand of a buyer with the promise, 'I will give pure grain,' they give such impure grain instead.

๔๗๕.

475.

‘‘อุสูหิ [Pg.138] สตฺตีหิ จ โตมเรหิ, ทุภยานิ ปสฺสานิ ตุทนฺติ กนฺทตํ;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ, เยเม ชนา สตฺติหตา สยนฺติ.

With arrows, spears, and javelins, they pierce both sides of those crying out. Indeed, fear seizes me upon seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil did these mortals commit, that these people lie here struck by spears?

๔๗๖.

476.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, knowing, explained the result of evil deeds to the one who knew.

๔๗๗.

477.

‘‘เย ชีวโลกสฺมึ อสาธุกมฺมิโน, อทินฺนมาทาย กโรนฺติ ชีวิกํ;

ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูปํ, อเชฬกญฺจาปิ ปสุํ มหึสํ;

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ, เตเม ชนา สตฺติหตา สยนฺตี’’ติ.

Those who in the world of the living are unrighteous in action, making a living by taking what is not given—grain, wealth, silver, gold, goats, sheep, cattle, and buffaloes—those cruel in action, having generated evil, these people lie here struck by spears.

ตตฺถ ทุภยานีติ อุภยานิ. ตุทนฺตีติ วิชฺฌนฺติ. กนฺทตนฺติ กนฺทนฺตานํ. ผรุสา นิรยปาลา อรญฺเญ ลุทฺทา มิคํ วิย สมฺปริวาเรตฺวา อุสุอาทีหิ นานาวุเธหิ ทฺเว ปสฺสานิ ตุทนฺติ, สรีรํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ปุราณปณฺณํ วิย ขายติ. อทินฺนมาทายาติปรสนฺตกํ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกํ สนฺธิจฺเฉทาทีหิ เจว วญฺจนาย จ คเหตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺติ.

There, 'dubhayāni' means both. 'Tudanti' means they pierce. 'Kandataṃ' means of those wailing. The cruel wardens of hell, like hunters surrounding a deer in the forest, pierce them on both sides with various weapons such as arrows, making their bodies appear full of holes like an old leaf. 'Adinnamādāya' means taking what belongs to others, animate or inanimate, by breaking into houses and by deceit, making a living thereby.

๔๗๘.

478.

‘‘คีวาย พทฺธา กิสฺส อิเม ปุเนเก, อญฺเญ วิกนฺตา พิลกตา สยนฺติ;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ, เยเม ชนา พิลกตา สยนฺติ.

Why are some here bound by the neck, while others lie cut up and pounded? Fear seizes me, O charioteer, upon seeing this. I ask you, Mātali, divine charioteer: what evil did these mortals commit, that these people lie here pounded?

๔๗๙.

479.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, knowing, explained the result of evil deeds to the one who knew.

๔๘๐.

480.

‘‘โอรพฺภิกา [Pg.139] สูกริกา จ มจฺฉิกา, ปสุํ มหึสญฺจ อเชฬกญฺจ;

หนฺตฺวาน สูเนสุ ปสารยึสุ, เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ;

เตเม ชนา พิลกตา สยนฺตี’’ติ.

Sheep-butchers, pork-butchers, and fishermen, having slain cattle, buffaloes, goats, and sheep, spread them out in the shambles; those cruel in action, having generated evil, these people lie here pounded.

ตตฺถ คีวาย พทฺธาติ มหนฺเตหิ ชลิตโลหโยตฺเตหิ คีวาย พนฺธิตฺวา อากฑฺฒิตฺวา อยปถวิยํ ปาเตตฺวา นานาวุเธหิ โกฏฺฏิยมาเน ทิสฺวา ปุจฺฉิ. อญฺเญ วิกนฺตาติ อญฺเญ ปน ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺนา. พิลกตาติ ชลิเตสุ อยผลเกสุ ฐเปตฺวา มํสํ วิย โปตฺถนิยา โกฏฺเฏตฺวา ปุญฺชกตา หุตฺวา สยนฺติ. มจฺฉิกาติ มจฺฉฆาตกา. ปสุนฺติ คาวึ. สูเนสุ ปสารยึสูติ มํสํ วิกฺกิณิตฺวา ชีวิกกปฺปนตฺถํ สูนาปเณสุ ฐเปสุํ.

There, 'bound by the neck' means they are bound around the neck with large, blazing iron yokes, dragged, and thrown onto an iron ground, then being pounded with various weapons—seeing this, he asked. 'Others are cut up' means some are chopped into pieces. 'Bilakata' means placed on blazing iron sheets and pounded with a pestle like meat, lying piled up. 'Macchikā' means fish-killers. 'Pasu' means cow. 'They spread them out in the slaughterhouses' means they place the meat in butcher shops to sell for their livelihood.

๔๘๑.

481.

‘‘รหโท อยํ มุตฺตกรีสปูโร, ทุคฺคนฺธรูโป อสุจิ ปูติ วาติ;

ขุทาปเรตา มนุชา อทนฺติ, ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา;

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ, อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ;

เยเม ชนา มุตฺตกรีสภกฺขา.

This lake is filled with urine and excrement, foul-smelling, impure, and emitting a stench. Tormented by hunger, people devour it. Fear indeed finds me, O charioteer, upon seeing this. I ask you, Mātali, divine charioteer: what evil did these mortals commit, that these people are eaters of urine and excrement?

๔๘๒.

482.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิ ชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, knowing, explained the result of evil deeds to the one who knew.

๔๘๓.

483.

‘‘เย เกจิเม การณิกา วิโรสกา, ปเรสํ หึสาย สทา นิวิฏฺฐา;

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ, มิตฺตทฺทุโน มีฬฺหมทนฺติ พาลา’’ติ;

Those torturers and those who cause harm, who are ever intent on harming others—those cruel in action, having generated evil, treacherous to friends—fools consume filth.

ตตฺถ ขุทาปเรตา มนุชา อทนฺตีติ เอเต เนรยิกา สตฺตา ฉาตเกน ผุฏฺฐา ขุทํ สหิตุํ อสกฺโกนฺตา ปกฺกุถิตํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ กปฺเปน สณฺฐิตํ ปุราณมีฬฺหํ ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ กตฺวา อทนฺติ ขาทนฺติ. การณิกาติ [Pg.140] การณการกา. วิโรสกาติ มิตฺตสุหชฺชานมฺปิ วิเหฐกา. มิตฺตทฺทุโนติ เย เตสญฺเญว เคเห ขาทิตฺวา ภุญฺชิตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิตฺวา สยิตฺวา ปุน มาสกหาปณํ นาม อาหราเปนฺติ, ลญฺชํ คณฺหนฺติ, เต มิตฺตทูสกา พาลา เอวรูปํ มีฬฺหํ ขาทนฺติ, มหาราชาติ.

Here, 'tormented by hunger, people devour it' means these hell-beings, afflicted by hunger, unable to endure it, eat putrid, smoking, blazing, old excrement accumulated for an eon, making it into balls. 'Kāraṇikā' means doers of torture. 'Virosakā' means those who harm even friends and companions. 'Betrayers of friends' means those who, after eating and drinking in their homes, sitting and sleeping on appointed seats, then have them bring forth a māsaka or kahāpaṇa, and accept a bribe—such betrayers of friends, fools, eat this filth, O great king.

๔๘๔.

484.

‘‘รหโท อยํ โลหิตปุพฺพปูโร, ทุคฺคนฺธรูโป อสุจิ ปูติ วาติ;

ฆมฺมาภิตตฺตา มนุชา ปิวนฺติ, ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา;

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ, อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ;

เยเม ชนา โลหิตปุพฺพภกฺขา.

This lake is filled with blood and pus, foul-smelling, impure, and emitting a stench. Afflicted by heat, people drink it. Fear indeed finds me, O charioteer, upon seeing this. I ask you, Mātali, divine charioteer: what evil did these mortals commit, that these people are eaters of blood and pus?

๔๘๕.

485.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, knowing, explained the result of evil deeds to the one who knew.

๔๘๖.

486.

‘‘เย มาตรํ วา ปิตรํ วา ชีวโลเก, ปาราชิกา อรหนฺเต หนนฺติ;

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ, เตเม ชนา โลหิตปุพฺพภกฺขา’’ติ.

Those who, in the world of the living, kill their mother or father, or kill arahants, thereby incurring defeat; these cruel in action, having generated evil, these people are eaters of blood and pus.

ตตฺถ ฆมฺมาภิตตฺตาติ สนฺตาเปน ปีฬิตา. ปาราชิกาติ ปราชิตา ชราชิณฺเณ มาตาปิตโร ฆาเตตฺวา คิหิภาเวเยว ปาราชิกํ ปตฺตา. อรหนฺเตติ ปูชาวิเสสสฺส อนุจฺฉวิเก. หนนฺตีติ ทุกฺกรการเก มาตาปิตโร มาเรนฺติ. อปิจ ‘‘อรหนฺเต’’ติ ปเทน พุทฺธสาวเกปิ สงฺคณฺหาติ.

There, 'afflicted by heat' means afflicted by torment. 'Pārājika' means defeated; having killed aged and decrepit parents, they have incurred defeat while still householders. 'Arahant' refers to one worthy of special veneration. 'Killing' means killing parents who are difficult to support. Moreover, the term 'arahant' also includes the Buddha's disciples.

อปรสฺมิมฺปิ อุสฺสทนิรเย นิรยปาลา เนรยิกานํ ตาลปฺปมาเณน ชลิตอยพฬิเสน ชิวฺหํ วิชฺฌิตฺวา อากฑฺฒิตฺวา เต สตฺเต ชลิตอยปถวิยํ ปาเตตฺวา อุสภจมฺมํ วิย ปตฺถริตฺวา สงฺกุสเตน หนนฺติ. เต ถเล ขิตฺตมจฺฉา วิย ผนฺทนฺติ, ตญฺจ ทุกฺขํ สหิตุํ อสกฺโกนฺตา โรทนฺตา ปริเทวนฺตา มุเขน เขฬํ มุญฺจนฺติ. ตสฺมึ ราชา มาตลินา ทสฺสิเต อาห –

In another hell of excessive suffering, the hell-guards pierce the tongues of the hell-beings with a blazing iron hook the size of a palm, drag them out, and throw those beings onto the blazing iron ground. They spread them out like a bull's hide and strike them with a hundred stakes. They writhe like fish thrown onto land. Unable to endure that suffering, they weep and wail, releasing saliva from their mouths. When this was shown by Mātali, the king said:

๔๘๗.

487.

‘‘ชิวฺห [Pg.141] จ ปสฺส พฬิเสน วิทฺธํ, วิหตํ ยถา สงฺกุสเตน จมฺมํ;

ผนฺทนฺติ มจฺฉาว ถลมฺหิ ขิตฺตา, มุญฺจนฺติ เขฬํ รุทมานา กิเมเต.

See the tongue pierced with a hook, destroyed like a hide with a hundred stakes. They writhe like fish thrown on dry land. Weeping, why do these spew saliva?

๔๘๘.

488.

‘‘ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ, เยเม ชนา วงฺกฆสฺตา สยนฺตี’’ติ.

Fear indeed finds me, O charioteer, upon seeing this. I ask you, Mātali, divine charioteer: what evil did these mortals commit, that these people lie here, having swallowed a hook?

๔๘๙.

489.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, knowing, explained the result of evil deeds to the one who knew.

๔๙๐.

490.

‘‘เย เกจิ สนฺธานคตา มนุสฺสา, อคฺเฆน อคฺฆํ กยํ หาปยนฺติ;

กูเฏน กูฏํ ธนโลภเหตุ, ฉนฺนํ ยถา วาริจรํ วธาย.

Those people who engage in collusion, who for a price diminish the value of goods, committing deceit upon deceit out of greed for wealth, like one who hides to slay a water-dweller.

๔๙๑.

491.

‘‘น หิ กูฏการิสฺส ภวนฺติ ตาณา, สเกหิ กมฺเมหิ ปุรกฺขตสฺส;

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ, เตเม ชนา วงฺกฆสฺตา สยนฺตี’’ติ.

For the fraudulent doer there is no protection, when driven on by their own deeds. Those cruel in action, having generated evil, these people lie here, having swallowed a hook.

ตตฺถ กิเมเตติ กึการณา เอเต. วงฺกฆสฺตาติ คิลิตพฬิสา. สนฺธานคตาติ สนฺธานํ มริยาทํ คตา, อคฺฆาปนกฏฺฐาเน ฐิตาติ อตฺโถ. อคฺเฆน อคฺฆนฺติ ตํ ตํ อคฺฆํ ลญฺชํ คเหตฺวา หตฺถิอสฺสาทีนํ วา ชาตรูปรชตาทีนํ วา เตสํ เตสํ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณกานํ อคฺฆํ หาเปนฺติ. กยนฺติ ตํ หาเปนฺตา กายิกานํ กยํ หาเปนฺติ, สเต ทาตพฺเพ ปณฺณาสํ ทาเปนฺติ, อิตรํ เตหิ สทฺธึ วิภชิตฺวา คณฺหนฺติ. กูเฏน กูฏนฺติ ตุลากูฏาทีสุ ตํ ตํ กูฏํ. ธนโลภเหตูติ ธนโลเภน เอตํ กูฏกมฺมํ กโรนฺติ. ฉนฺนํ ยถา วาริจรํ วธายาติ ตํ ปน กมฺมํ กโรนฺตาปิ มธุรวาจาย ตถา กตภาวํ ปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา ยถา [Pg.142] วาริจรํ มจฺฉํ วธาย อุปคจฺฉนฺตา พฬิสํ อามิเสน ปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา ตํ วเธนฺติ, เอวํ ปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา ตํ กมฺมํ กโรนฺติ. น หิ กูฏการิสฺสาติ ปฏิจฺฉนฺนํ มม กมฺมํ, น ตํ โกจิ ชานาตีติ มญฺญมานสฺส หิ กูฏการิสฺส ตาณา นาม น โหนฺติ. โส เตหิ กมฺเมหิ ปุรกฺขโต ปติฏฺฐํ น ลภติ.

Here, 'kimeteti' means 'what is the reason for these?' 'Vaṅkaghastā' means 'those who have swallowed the hook.' 'Sandhānagatā' means 'they have gone to the boundary, standing at the place of valuation'—this is the meaning. The phrase 'for a price, the value' means that taking a bribe, they reduce the value of elephants, horses, etc., or gold, silver, etc., of those various animate and inanimate things. 'Kayanti' means that in reducing the value, they reduce the purchase price for the merchants; when a hundred should be given, they cause fifty to be given, and take the rest, dividing it among themselves. 'Kūṭena kūṭa' refers to various frauds like false weights. 'Dhanalobhahetu' means they commit these fraudulent acts out of greed for wealth. 'Channaṃ yathā vāricaraṃ vadhāya' means that while doing such deeds, they conceal what they have done with sweet words, just as one going to kill a water-creature, intending to kill a fish, conceals the hook with bait and then kills it—so too do they conceal their actions. 'Na hi kūṭakārissāti' means the fraudster thinks, 'My deed is hidden, no one knows it,' but indeed, there is no shelter for the fraudster. Driven on by those deeds, he finds no firm footing.

๔๙๒.

492.

‘‘นารี อิมา สมฺปริภินฺนคตฺตา, ปคฺคยฺห กนฺทนฺติ ภุเช ทุชจฺจา;

สมฺมกฺขิตา โลหิตปุพฺพลิตฺตา, คาโว ยถา อาฆาตเน วิกนฺตา;

ตา ภูมิภาคสฺมึ สทา นิขาตา, ขนฺธาติวตฺตนฺติ สโชติภูตา.

These women, with bodies torn apart, wail, raising their arms, these base-born ones; smeared with blood and pus, like cattle slaughtered in a slaughterhouse; they are always buried in the ground, and blazing mountain masses pass over them.

๔๙๓.

493.

‘‘ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิมา นุ นาริโย กิมกํสุ ปาปํ, ยา ภูมิภาคสฺมึ สทา นิขาตา;

ขนฺธาติวตฺตนฺติ สโชติภูตา.

Fear seizes me upon seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil deed did these women commit, who are always buried in the ground, and blazing mountain masses pass over them?

๔๙๔.

494.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, explained; knowing the result of evil deeds, he spoke to the one who was inquiring.

๔๙๕.

495.

‘‘โกลิตฺถิยาโย อิธ ชีวโลเก, อสุทฺธกมฺมา อสตํ อจารุํ;

ตา ทิตฺตรูปา ปติ วิปฺปหาย, อญฺญํ อจารุํ รติขิฑฺฑเหตุ;

ตา ชีวโลกสฺมึ รมาปยิตฺวา, ขนฺธาติวตฺตนฺติ สโชติภูตา’’ติ.

These women of good family, here in the world of the living, of impure deeds, behaved unvirtuously; being deceitful, they abandoned their husbands and went with others for the sake of pleasure and sport; having thus delighted themselves in the world of the living, blazing mountain masses now pass over them.

ตตฺถ นารีติ อิตฺถิโย. สมฺปริภินฺนคตฺตาติ สุฏฺฐุ สมนฺตโต ภินฺนสรีรา. ทุชจฺจาติ ทุชฺชาติกา วิรูปา เชคุจฺฉา. อาฆาตเนติ คาวฆาตฏฺฐาเน. วิกนฺตาติ ฉินฺนสีสา คาโว วิย ปุพฺพโลหิตลิตฺตา หุตฺวา[Pg.143]. สทา นิขาตาติ นิจฺจํ ชลิตอยปถวิยํ กฏิมตฺตํ ปเวเสตฺวา นิขณิตฺวา ฐปิตา วิย ฐิตา. ขนฺธาติวตฺตนฺตีติ สมฺม มาตลิ, ตา นาริโย เอเต ปพฺพตกฺขนฺธา อติกฺกมนฺติ. ตาสํ กิร เอวํ กฏิปฺปมาณํ ปวิสิตฺวา ฐิตกาเล ปุรตฺถิมาย ทิสาย ชลิตอยปพฺพโต สมุฏฺฐหิตฺวา อสนิ วิย วิรวนฺโต อาคนฺตฺวา สรีรํ สณฺหกรณี วิย ปิสนฺโต คจฺฉติ. ตสฺมึ อติวตฺติตฺวา ปจฺฉิมปสฺเส ฐิเต ปุน จ ตาสํ สรีรํ ปาตุ ภวติ. ตา ทุกฺขํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺติโย พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺติ. เสสทิสาสุ วุฏฺฐิเตสุ ชลิตปพฺพเตสุปิ เอเสว นโย. ทฺเว ปพฺพตา สมุฏฺฐาย อุจฺฉุฆฏิกํ วิย ปีเฬนฺติ, โลหิตํ ปกฺกุถิตํ สนฺทติ. กทาจิ ตโย ปพฺพตา สมุฏฺฐาย ปีเฬนฺติ. กทาจิ จตฺตาโร ปพฺพตา สมุฏฺฐาย ตาสํ สรีรํ ปีเฬนฺติ. เตนาห ‘‘ขนฺธาติวตฺตนฺตี’’ติ.

Therein, 'nārī' means women. 'Samparibhinnagattā' means their bodies are thoroughly broken all over. 'Dujaccā' means of bad birth, ugly, and repulsive. 'Āghātane' means in a place for slaughtering cattle. 'Vikantā' means like cows with their heads cut off, having been smeared with pus and blood. 'Sadā nikhātā' means they stand as if constantly buried up to the waist in the burning iron earth. 'Khandhātivattantī' means these mountain masses pass over those women. It is said that while they are standing thus, buried up to the waist, a mountain of burning iron rises from the eastern direction, roaring like a thunderbolt, and approaches, grinding their bodies as if with a fine grinder. After it has passed over and stands on the western side, their bodies reappear. Unable to endure the suffering, they raise their arms and wail. The same principle applies when burning mountains rise from the other directions. Two mountains rise and crush them like a sugar-cane press, and boiling blood flows. Sometimes three mountains rise and crush them. At other times, four mountains rise and crush their bodies. Therefore it is said, 'the mountain masses pass over them.'

โกลิตฺถิยาโยติ กุเล ปติฏฺฐิตา กุลธีตโร. อสตํ อจารุนฺติ อสญฺญตกมฺมํ กรึสุ. ทิตฺตรูปาติ สฐรูปา ธุตฺตชาติกา หุตฺวา. ปติ วิปฺปหายาติ อตฺตโน ปตึ ปชหิตฺวา. อจารุนฺติ อคมํสุ. รติขิฑฺฑเหตูติ กามรติเหตุ เจว ขิฑฺฑาเหตุ จ. รมาปยิตฺวาติ ปรปุริเสหิ สทฺธึ อตฺตโน จิตฺตํ รมาปยิตฺวา อิธ อุปปนฺนา. อถ ตาสํ สรีรํ อิเม ขนฺธาติวตฺตนฺติ สโชติภูตาติ.

'Kolitthiyāyo' means daughters of a good family, established in their clan. 'Asataṃ acāruṃ' means they performed unrestrained actions. 'Dittarūpā' means having become deceitful, of a roguish nature. 'Pati vippahāya' means abandoning their own husbands. 'Acāruṃ' means they went. 'Ratikhiḍḍahetu' means for the sake of sensual pleasure and amusement. 'Ramāpayitvā' means having delighted their minds with other men, they are reborn here. Then, over their bodies, these blazing mountain masses pass.

๔๙๖.

496.

‘‘ปาเท คเหตฺวา กิสฺส อิเม ปุเนเก, อวํสิรา นรเก ปาตยนฺติ;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ, เยเม ชนา อวํสิรา นรเก ปาตยนฺติ.

Having seized them by the feet, why do some cast these ones headfirst into hell? Fear indeed seizes me upon seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil deed did these mortals commit, that people cast them headfirst into hell?

๔๙๗.

497.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, explained; knowing the result of evil deeds, he spoke to the one who was inquiring.

๔๙๘.

498.

‘‘เย [Pg.144] ชีวโลกสฺมึ อสาธุกมฺมิโน, ปรสฺส ทารานิ อติกฺกมนฺติ;

เต ตาทิสา อุตฺตมภณฺฑเถนา, เตเม ชนา อวํสิรา นรเก ปาตยนฺติ.

Those in the world of the living who are of unrighteous conduct and transgress against another's wife—such people are thieves of the highest treasure; those people are cast headfirst into hell.

๔๙๙.

499.

‘‘เต วสฺสปูคานิ พหูนิ ตตฺถ, นิรเยสุ ทุกฺขํ เวทนํ เวทยนฺติ;

น หิ ปาปการิสฺส ภวนฺติ ตาณา, สเกหิ กมฺเมหิ ปุรกฺขตสฺส;

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ, เตเม ชนา อวํสิรา นรเก ปาตยนฺตี’’ติ.

For many heaps of years, they experience painful feelings there in the hells. Indeed, for the evildoer who is confronted by his own deeds, there are no protectors. Having produced evil, those of cruel deeds—such people are cast headfirst into hell.

ตตฺถ นรเกติ ชลิตองฺคารปุณฺเณ มหาอาวาเฏ. เต กิร วชํ อปวิสนฺติโย คาโว วิย นิรยปาเลหิ นานาวุธานิ คเหตฺวา วิชฺฌิยมานา โปถิยมานา ยทา ตํ นรกํ อุปคจฺฉนฺติ, อถ เต นิรยปาลา อุทฺธํปาเท กตฺวา ตตฺถ ปาตยนฺติ ขิปนฺติ. เอวํ เต ปาติยมาเน ทิสฺวา ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. อุตฺตมภณฺฑเถนาติ มนุสฺเสหิ ปิยายิตสฺส วรภณฺฑสฺส เถนกา.

Therein, 'in hell' means in a great pit filled with burning coals. It is said that, like cows refusing to enter a pen, as they approach that hell, they are pierced and struck with various weapons by the hell-wardens. Then, those hell-wardens, making them feet-upwards, cast and throw them in there. Seeing them being cast down thus, the questioner spoke thus. 'Uttamabhaṇḍathenā' means thieves of the excellent treasure cherished by humans.

เอวญฺจ ปน วตฺวา มาตลิสงฺคาหโก ตํ นิรยํ อนฺตรธาเปตฺวา รถํ ปุรโต เปเสตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ ปจฺจนฏฺฐานํ นิรยํ ทสฺเสสิ. เตน ปุฏฺโฐ จสฺส วิยากาสิ.

Having said this, Mātali the charioteer made that hell disappear, sent the chariot forward, and showed the hell which is the place of torment for those with wrong view. And when asked by him, he explained.

๕๐๐.

500.

‘‘อุจฺจาวจาเม วิวิธา อุปกฺกมา, นิรเยสุ ทิสฺสนฺติ สุโฆรรูปา;

ภยญฺหิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ, เยเม ชนา อธิมตฺตา ทุกฺขา ติพฺพา;

ขรา กฏุกา เวทนา เวทยนฺติ.

These various high and low means of torment, of exceedingly frightful forms, are seen in the hells. Fear indeed seizes me upon seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What evil did these mortals commit, that these people experience feelings so exceedingly painful, intense, harsh, and bitter?

๕๐๑.

501.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปาปกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Being asked by him, Mātali, the divine charioteer, explained; knowing the result of evil deeds, he spoke to the one who was inquiring.

๕๐๒.

502.

‘‘เย [Pg.145] ชีวโลกสฺมึ สุปาปทิฏฺฐิโน, วิสฺสาสกมฺมานิ กโรนฺติ โมหา;

ปรญฺจ ทิฏฺฐีสุ สมาทเปนฺติ, เต ปาปทิฏฺฐึ ปสเวตฺว ปาปํ;

เตเม ชนา อธิมตฺตา ทุกฺขา ติพฺพา, ขรา กฏุกา เวทนา เวทยนฺตี’’ติ.

Those in the world of the living who are of very evil view, through delusion perform reckless deeds; and they establish others in those views. Having produced evil through their evil view, these people experience exceedingly painful, intense, harsh, and bitter feelings.

ตตฺถ อุจฺจาวจาเมติ อุจฺจา อวจา อิเม, ขุทฺทกา จ มหนฺตา จาติ อตฺโถ. อุปกฺกมาติ การณปฺปโยคา. สุปาปทิฏฺฐิโนติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สุฏฺฐุ ปาปทิฏฺฐิโน. วิสฺสาสกมฺมานีติ ตาย ทิฏฺฐิยา วิสฺสาเสน ตนฺนิสฺสิตา หุตฺวา นานาวิธานิ ปาปกมฺมานิ กโรนฺติ. เตเมติ เต อิเม ชนา เอวรูปํ ทุกฺขํ อนุภวนฺติ.

Therein, 'uccāvacāme' means 'these are high and low'; the meaning is small and great. 'Upakkamā' means the application of means. 'Supāpadiṭṭhino' means those of very evil view due to the tenfold wrong view that begins, 'There is nothing given.' 'Vissāsakammāni' means that, relying on that view with confidence, they perform various evil deeds. 'Teme' means 'these people experience such suffering'.

อิติ รญฺโญ มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ ปจฺจนนิรยํ อาจิกฺขิ. เทวโลเกปิ เทวคณา รญฺโญ อาคมนมคฺคํ โอโลกยมานา สุธมฺมายํ เทวสภายํ นิสีทึสุเยว. สกฺโกปิ ‘‘กึ นุ โข, มาตลิ, จิรายตี’’ติ อุปธาเรนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา ‘‘มาตลิ, อตฺตโน ทูตวิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘มหาราช, อสุกกมฺมํ กตฺวา อสุกนิรเย นาม ปจฺจนฺตี’ติ นิรเย ทสฺเสนฺโต วิจรติ, นิมิรญฺโญ ปน อปฺปเมว อายุ ขีเยถ, นิรยทสฺสนํ นาสฺส ปริยนฺตํ คจฺเฉยฺยา’’ติ เอกํ มหาชวํ เทวปุตฺตํ เปเสสิ ‘‘ตฺวํ ‘สีฆํ ราชานํ คเหตฺวา อาคจฺฉตู’ติ มาตลิสฺส วเทหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ชเวน คนฺตฺวา อาโรเจสิ. มาตลิ, ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘น สกฺกา จิรายิตุ’’นฺติ รญฺโญ เอกปหาเรเนว จตูสุ ทิสาสุ พหู นิรเย ทสฺเสตฺวา คาถมาห –

Thus he explained to the king the hell for the torment of those with wrong view. Meanwhile, in the world of the gods, the hosts of devas, watching the path of the king’s arrival, were seated in the Sudhammā divine assembly hall. Sakka, too, wondering, 'Why is Mātali delaying?' and discerning the reason, thought: 'Mātali is wandering about showing the hells to display his special quality as a messenger, saying, “Great king, having done such-and-such a deed, they are tormented in such-and-such a hell.” But King Nimi’s lifespan is short; his seeing of the hells may not come to an end.' So he sent a very swift devaputta, saying, 'Go and tell Mātali to bring the king quickly.' Saying 'Very well,' the devaputta agreed and went with great speed and announced it. Mātali, hearing his words, thought, 'It is not possible to delay,' and after showing the king many hells in the four directions at a single stroke, he spoke this verse:

๕๐๓.

503.

‘‘วิทิตานิ เต มหาราช, อาวาสํ ปาปกมฺมินํ;

ฐานานิ ลุทฺทกมฺมานํ, ทุสฺสีลานญฺจ ยา คติ;

อุยฺยาหิ ทานิ ราชีสิ, เทวราชสฺส สนฺติเก’’ติ.

Great king, the abodes of evildoers are known to you, as are the places of those of cruel deeds, and the destiny of the immoral. Go forth now, O royal seer, to the presence of the king of the gods.

ตสฺสตฺโถ – มหาราช, อิมํ ปาปกมฺมีนํ สตฺตานํ อาวาสํ ทิสฺวา ลุทฺทกมฺมานญฺจ ฐานานิ ตยา วิทิตานิ. ทุสฺสีลานญฺจ ยา คติ นิพฺพตฺติ, สาปิ เต [Pg.146] วิทิตา. อิทานิ เทวราชสฺส สนฺติเก ทิพฺพสมฺปตฺตึ ทสฺสนตฺถํ อุยฺยาหิ คจฺฉาหิ, มหาราชาติ.

Its meaning is: Great king, having seen the abodes of these evil-doing beings, the places of those who commit cruel deeds are known to you. The destiny and rebirth of the immoral is also known to you. Now, go forth to behold the divine prosperity in the presence of the king of the gods, O great king.

นิรยกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The Chapter on Hell is finished.

สคฺคกณฺฑํ

The Chapter on Heaven

เอวญฺจ ปน วตฺวา มาตลิ เทวโลกาภิมุขํ รถํ เปเสสิ. ราชา เทวโลกํ คจฺฉนฺโต ทฺวาทสโยชนิกํ มณิมยํ ปญฺจถูปิกํ สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตํ อุยฺยานโปกฺขรณิสมฺปนฺนํ กปฺปรุกฺขปริวุตํ พีรณิยา เทวธีตาย อากาสฏฺฐกวิมานํ ทิสฺวา, ตญฺจ เทวธีตรํ อนฺโตกูฏาคาเร สยนปิฏฺเฐ นิสินฺนํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตํ มณิสีหปญฺชรํ วิวริตฺวา โอโลเกนฺตึ ทิสฺวา มาตลึ ปุจฺฉนฺโต คาถมาห. อิตโรปิสฺส พฺยากาสิ.

Having spoken thus, Mātali directed the chariot toward the heavenly realm. As the king journeyed to the heavenly world, he saw a twelve-yojana jeweled mansion with five pinnacles, adorned with all ornaments, complete with parks and lotus ponds, surrounded by wish-fulfilling trees—the aerial mansion of the goddess Bīraṇī. Seeing her seated on a couch inside her inner chamber, surrounded by a thousand nymphs, gazing out after having opened the jeweled lion-window, he questioned Mātali with a verse. The other explained to him.

๕๐๔.

504.

‘‘ปญฺจถูปํ ทิสฺสติทํ วิมานํ, มาลาปิฬนฺธา สยนสฺส มชฺเฌ;

ตตฺถจฺฉติ นารี มหานุภาวา, อุจฺจาวจํ อิทฺธิ วิกุพฺพมานา.

"This mansion with five pinnacles is seen; adorned with garlands, a woman of great power dwells there in the middle of a couch, displaying various psychic powers."

๕๐๕.

505.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อยํ นุ นารี กิมกาสิ สาธุํ, ยา โมทติ สคฺคปตฺตา วิมาเน.

"Seeing her, O charioteer, joy arises in me; I ask you, Mātali, divine charioteer: What good deed did this woman perform, that having attained heaven, she rejoices in this mansion?"

๕๐๖.

506.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

"Being questioned by him, Mātali, the divine charioteer, explained; knowing, he spoke to the one who knows of the fruition of meritorious deeds."

๕๐๗.

507.

‘‘ยทิ เต สุตา พีรณี ชีวโลเก, อามายทาสี อหุ พฺราหฺมณสฺส;

สา ปตฺตกาลํ อติถึ วิทิตฺวา, มาตาว ปุตฺตํ สกิมาภินนฺที;

สํยมา สํวิภาคา จ, สา วิมานสฺมิ โมทตี’’ติ.

"If you have heard of Bīraṇī in the world of the living, she was a brahmin's home-born slave. Recognizing a guest who had arrived at the proper time, she welcomed him as a mother her own son. Through restraint and sharing, she now rejoices in this mansion."

ตตฺถ ปญฺจถูปนฺติ ปญฺจหิ กูฏาคาเรหิ สมนฺนาคตํ. มาลาปิฬนฺธาติ มาลาทีหิ สพฺพาภรเณหิ ปฏิมณฺฑิตาติ อตฺโถ. ตตฺถจฺฉตีติ ตสฺมึ [Pg.147] วิมาเน อจฺฉติ. อุจฺจาวจํ อิทฺธิ วิกุพฺพมานาติ นานปฺปการํ เทวิทฺธึ ทสฺสยมานา. ทิสฺวาติ เอตํ ทิสฺวา ฐิตํ มํ วิตฺติ วินฺทติ ปฏิลภติ, วิตฺติสนฺตโก วิย โหมิ ตุฏฺฐิยา อติภูตตฺตาติ อตฺโถ. อามายทาสีติ เคหทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาตทาสี. อหุ พฺราหฺมณสฺสาติ สา กิร กสฺสปทสพลสฺส กาเล เอกสฺส พฺราหฺมณสฺส ทาสี อโหสิ. สา ปตฺตกาลนฺติ เตน พฺราหฺมเณน อฏฺฐ สลากภตฺตานิ สงฺฆสฺส ปริจฺจตฺตานิ อเหสุํ. โส เคหํ คนฺตฺวา ‘‘สฺเว ปฏฺฐาย เอเกกสฺส ภิกฺขุสฺส เอเกกํ กหาปณคฺฆนกํ กตฺวา อฏฺฐ สลากภตฺตานิ สมฺปาเทยฺยาสี’’ติ พฺราหฺมณึ อาห. สา ‘‘สามิ, ภิกฺขุ นาม ธุตฺโต, นาหํ สกฺขิสฺสามี’’ติ ปฏิกฺขิปิ. ธีตโรปิสฺส ปฏิกฺขิปึสุ. โส ทาสึ ‘‘สกฺขิสฺสสิ อมฺมา’’ติ อาห. สา ‘‘สกฺขิสฺสามิ อยฺยา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สกฺกจฺจํ ยาคุขชฺชกภตฺตาทีนิ สมฺปาเทตฺวา สลากํ ลภิตฺวา อาคตํ ปตฺตกาลํ อติถึ วิทิตฺวา หริตโคมยุปลิตฺเต กตปุปฺผุปหาเร สุปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา ยถา นาม วิปฺปวาสา อาคตํ ปุตฺตํ มาตา สกึ อภินนฺทติ, ตถา นิจฺจกาลํ อภินนฺทติ, สกฺกจฺจํ ปริวิสติ, อตฺตโน สนฺตกมฺปิ กิญฺจิ เทติ. สํยมา สํวิภาคา จาติ สา สีลวตี อโหสิ จาควตี จ, ตสฺมา เตน สีเลน เจว จาเคน จ อิมสฺมึ วิมาเน โมทติ. อถ วา สํยมาติ อินฺทฺริยทมนา.

Therein, 'pañcathūpa' means endowed with five gabled mansions. 'Mālāpiḷandhā' means adorned with garlands and all ornaments—that is the meaning. 'Tatthacchatī' means she dwells in that mansion. 'Uccāvacaṃ iddhi vikubbamānā' means displaying various kinds of divine powers. 'Disvā' means that seeing this, joy arises in me, who is standing here; it means I become as if overcome by joy due to being overwhelmed. 'Āmāyadāsī' means a slave girl born in the womb of a household slave. 'Ahu brāhmaṇassā'—it is said that during the time of Kassapa, the Ten-Powered One, she was the slave of a certain brahmin. 'Sā pattakālanti'—that brahmin had offered eight portions of food by ticket to the Sangha. He went home and said to his wife, "Starting tomorrow, prepare eight portions of food, each worth a kahāpaṇa, for each monk." She refused, saying, "Master, monks are rogues; I cannot do it." His daughters also refused. Then he told the slave girl, "Mother, can you do it?" She replied, "Yes, master," and accepted the task. Carefully preparing rice porridge, snacks, and meals, she, knowing the guest who had arrived at the right time having obtained his ticket, seated him on a well-prepared seat smeared with fresh cow dung and adorned with scattered flowers. Just as a mother rejoices upon seeing her son returned from afar, so she always rejoiced, served attentively, and even gave something of her own. 'Saṃyamā saṃvibhāgā ca'—she was virtuous and generous; thus, through that virtue and generosity, she delights in this mansion. Alternatively, 'saṃyamā' means control of the senses.

เอวญฺจ ปน วตฺวา มาตลิ ปุรโต รถํ เปเสตฺวา โสณทินฺนเทวปุตฺตสฺส สตฺต กนกวิมานานิ ทสฺเสสิ. โส ตานิ จ ตสฺส จ สิริสมฺปตฺตึ ทิสฺวา เตน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. อิตโรปิสฺส พฺยากาสิ.

Having said this, Mātali, sending the chariot forward, showed the seven golden mansions of the divine being Soṇadinna. Seeing those and his glorious prosperity, he asked about the deeds he had done. The other explained them to him.

๕๐๘.

508.

‘‘ททฺทลฺลมานา อาเภนฺติ, วิมานา สตฺต นิมฺมิตา;

ตตฺถ ยกฺโข มหิทฺธิโก, สพฺพาภรณภูสิโต;

สมนฺตา อนุปริยาติ, นารีคณปุรกฺขโต.

"Blazing, these seven created mansions shine forth; therein a yakkha of great psychic power, adorned with all ornaments, wanders all around, attended by a retinue of women."

๕๐๙.

509.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อยํ นุ มจฺโจ กิมกาสิ สาธุํ, โย โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน.

"Seeing this, O charioteer, joy arises in me; I ask you, Mātali, charioteer of the gods: What good deed did this mortal perform, that having attained heaven, he rejoices in this mansion?"

๕๑๐.

510.

‘‘ตสฺส [Pg.148] ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

"Being questioned by him, Mātali, the divine charioteer, explained; knowing, he spoke to the one who knows of the fruition of meritorious deeds."

๕๑๑.

511.

‘‘โสณทินฺโน คหปติ, เอส ทานปตี อหุ;

เอส ปพฺพชิตุทฺทิสฺส, วิหาเร สตฺต การยิ.

"Soṇadinna the householder, he was a great patron of giving; for the sake of those who had gone forth, he had seven monasteries built."

๕๑๒.

512.

‘‘สกฺกจฺจํ เต อุปฏฺฐาสิ, ภิกฺขโว ตตฺถ วาสิเก;

อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ;

อทาสิ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

"He respectfully attended to the monks residing there; robes and food, lodging, and lighting he gave to the upright ones, with a mind of serene confidence."

๕๑๓.

513.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

"On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and also the special observance period, he was fully endowed with the eight factors."

๕๑๔.

514.

‘‘อุโปสถํ อุปวสี, สทา สีเลสุ สํวุโต;

สํยมา สํวิภาคา จ, โส วิมานสฺมิ โมทตี’’ติ.

"He observed the Uposatha, always restrained in his virtue; through restraint and sharing, he now rejoices in this mansion."

ตตฺถ ททฺทลฺลมานาติ ชลมานา. อาเภนฺตีติ ตรุณสูริโย วิย โอภาสนฺติ. ตตฺถาติ เตสุ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ สตฺตสุ วิมาเนสุ. ยกฺโขติ เอโก เทวปุตฺโต. โสณทินฺโนติ มหาราช, อยํ ปุพฺเพ กสฺสปทสพลสฺส กาเล กาสิรฏฺเฐ อญฺญตรสฺมึ นิคเม โสณทินฺโน นาม คหปติ ทานปติ อโหสิ. โส ปพฺพชิเต อุทฺทิสฺส สตฺต วิหารกุฏิโย กาเรตฺวา ตตฺถ วาสิเก ภิกฺขู จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐาสิ, อุโปสถญฺจ อุปวสิ, นิจฺจํ สีเลสุ จ สํวุโต อโหสิ. โส ตโต จวิตฺวา อิธูปปนฺโน โมทตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปาฏิหาริยปกฺขนฺติ อิทํ ปน อฏฺฐมีอุโปสถสฺส ปจฺจุคฺคมนานุคมนวเสน สตฺตมินวมิโย, จาตุทฺทสีปนฺนรสีนํ ปจฺจุคฺคมนานุคมนวเสน เตรสีปาฏิปเท จ สนฺธาย วุตฺตํ.

Therein, 'daddallamānā' means blazing. 'Ābhenti' means they shine forth like the morning sun. 'Tattha' refers to those seven mansions arranged in sequence. 'Yakkha' means a certain divine being. 'Soṇadinna,' O great king, means that in the past, during the time of Kassapa, the Ten-Powered One, there was a householder and great patron of giving named Soṇadinna in a certain town in the Kāsi kingdom. For the sake of those who had gone forth, he had seven monastic huts built and respectfully attended to the monks residing there with the four requisites, observed the Uposatha, and was always restrained in his virtue. Having passed away from there, he was reborn here and now rejoices—that is the meaning. Here, 'pāṭihāriyapakkha' is said with reference to the seventh and ninth days in terms of preceding and following the eighth-day Uposatha, and the thirteenth and first days of the fortnight in terms of preceding and following the fourteenth and fifteenth days.

เอวํ โสณทินฺนสฺส กตกมฺมํ กเถตฺวา ปุรโต รถํ เปเสตฺวา ผลิกวิมานํ ทสฺเสสิ. ตํ อุพฺเพธโต ปญฺจวีสติโยชนํ อเนกสเตหิ สตฺตรตนมยตฺถมฺเภหิ สมนฺนาคตํ, อเนกสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิตํ, กิงฺกิณิกชาลาปริกฺขิตฺตํ, สมุสฺสิตสุวณฺณรชตมยธชํ, นานาปุปฺผวิจิตฺตอุยฺยานวนวิภูสิตํ, รมณียโปกฺขรณิสมนฺนาคตํ, นจฺจคีตวาทิตาทีสุ เฉกาหิ อจฺฉราหิ สมฺปริกิณฺณํ. ตํ ทิสฺวา ราชา ตาสํ อจฺฉรานํ กตกมฺมํ ปุจฺฉิ, อิตโรปิสฺส พฺยากาสิ.

Having thus recounted Soṇadinna’s deeds, he sent the chariot ahead and showed him the crystal mansion. It was twenty-five yojanas in height, endowed with many hundreds of pillars made of the seven kinds of jewels, adorned with many hundreds of gabled mansions, surrounded by a net of tinkling bells, with golden and silver banners raised aloft, embellished with parks and woods variegated with various flowers, graced with lovely lotus ponds, and thronged by celestial nymphs skilled in dance, song, music, and so on. Seeing this, the king asked about the deeds of those nymphs, and the other explained it to him.

๕๑๕.

515.

‘‘ปภาสติ [Pg.149] มิทํ พฺยมฺหํ, ผลิกาสุ สุนิมฺมิตํ;

นารีวรคณากิณฺณํ, กูฏาคารวโรจิตํ;

อุเปตํ อนฺนปาเนหิ, นจฺจคีเตหิ จูภยํ.

"This celestial mansion shines, well-crafted of crystal, thronged with a retinue of excellent women, resplendent with fine gabled mansions, endowed with both food and drink, and with dancing and song."

๕๑๖.

516.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ สาธุํ, ยา โมทเร สคฺคปตฺตา วิมาเน.

"Seeing them, O charioteer, joy arises in me; I ask you, Mātali, charioteer of the gods: What good deed did these mortals perform, that having attained heaven, they rejoice in this mansion?"

๕๑๗.

517.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

"Being questioned by him, Mātali, the divine charioteer, explained; knowing, he spoke to the one who knows of the fruition of meritorious deeds."

๕๑๘.

518.

‘‘ยา กาจิ นาริโย อิธ ชีวโลเก, สีลวนฺติโย อุปาสิกา;

ทาเน รตา นิจฺจํ ปสนฺนจิตฺตา, สจฺเจ ฐิตา อุโปสเถ อปฺปมตฺตา;

สํยมา สํวิภาคา จ, ตา วิมานสฺมิ โมทเร’’ติ.

"Whatever women here in the world of the living were virtuous female lay-followers, delighting in generosity, ever with serene minds, established in truth, and heedful on the Uposatha day; through restraint and sharing, they now rejoice in this mansion."

ตตฺถ พฺยมฺหนฺติ วิมานํ, ปาสาโทติ วุตฺตํ โหติ. ผลิกาสูติ ผลิกภิตฺตีสุ. นารีวรคณากิณฺณนฺติ วรนาริคเณหิ อากิณฺณํ. กูฏาคารวโรจิตนฺติ วรกูฏาคาเรหิ โอจิตํ สโมจิตํ, วฑฺฒิตนฺติ อตฺโถ. อุภยนฺติ อุภเยหิ. ‘‘ยา กาจี’’ติ อิทํ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, ตา ปน กสฺสปพุทฺธสาสเน พาราณสิยํ อุปาสิกา หุตฺวา คณพนฺธเนน เอตานิ วุตฺตปฺปการานิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ ปตฺตาติ เวทิตพฺพา.

Herein, 'byamha' means a mansion; it is said to be a palace. 'Phalikāsu' means on crystal walls. 'Nārīvaragaṇākiṇṇa' means crowded with groups of excellent women. 'Kūṭāgāravarocita' means adorned with excellent pinnacled halls, well-arranged, enhanced—that is the meaning. 'Ubhaya' means both. 'Yā kāci'—though this is spoken without specification, it should be understood that these women, having been female devotees in Bārāṇasī during the dispensation of Kassapa Buddha, performed meritorious deeds in groups as described above and attained that divine prosperity.

อถสฺส โส ปุรโต รถํ เปเสตฺวา เอกํ รมณียํ มณิวิมานํ ทสฺเสสิ. ตํ สเม ภูมิภาเค ปติฏฺฐิตํ อุพฺเพธสมฺปนฺนํ มณิปพฺพโต วิย โอภาสมานํ ติฏฺฐติ, ทิพฺพคีตวาทิตนินฺนาทิตํ พหูหิ เทวปุตฺเตหิ สมฺปริกิณฺณํ. ตํ ทิสฺวา ราชา เตสํ เทวปุตฺตานํ กตกมฺมํ ปุจฺฉิ, อิตโรปิสฺส พฺยากาสิ.

Then, sending a chariot ahead for him, he showed him a delightful jeweled mansion. Standing on level ground, lofty and shining brilliantly like a mountain of gems, it resounded with divine songs and music and was surrounded by many celestial beings. Seeing it, the king asked about the deeds of those celestial beings, and the other one explained to him.

๕๑๙.

519.

‘‘ปภาสติ มิทํ พฺยมฺหํ, เวฬุริยาสุ นิมฺมิตํ;

อุเปตํ ภูมิภาเคหิ, วิภตฺตํ ภาคโส มิตํ.

This mansion shines forth, fashioned of beryl; it is endowed with pavilions, well-proportioned and divided.

๕๒๐.

520.

‘‘อาฬมฺพรา [Pg.150] มุทิงฺคา จ, นจฺจคีตา สุวาทิตา;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

Āḷambara drums and tabors, dances and songs are well played; divine sounds issue forth, pleasant to hear and delightful.

๕๒๑.

521.

‘‘นาหํ เอวํคตํ ชาตุ, เอวํสุรุจิรํ ปุเร;

สทฺทํ สมภิชานามิ, ทิฏฺฐํ วา ยทิ วา สุตํ.

Never before have I known a sound so wonderful and lovely, whether seen or heard.

๕๒๒.

522.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ สาธุํ, เย โมทเร สคฺคปตฺตา วิมาเน.

Joy indeed finds me on seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What good did these mortals do, that they rejoice in a mansion, having attained heaven?

๕๒๓.

523.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Questioned by him, Mātali the divine charioteer, knowing, explained to the one who did not know the result of their meritorious deeds.

๕๒๔.

524.

‘‘เย เกจิ มจฺจา อิธ ชีวโลเก, สีลวนฺตา อุปาสกา;

อาราเม อุทปาเน จ, ปปา สงฺกมนานิ จ;

อรหนฺเต สีติภูเต, สกฺกจฺจํ ปฏิปาทยุํ.

Whatever mortals here in the world of the living were virtuous lay followers, they reverently provided for the Arahants, who have become cool, with parks, wells, water-sheds, and bridges.

๕๒๕.

525.

‘‘จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ, ปจฺจยํ สยนาสนํ;

อทํสุ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

With confident and serene minds, they gave to the upright ones robes, almsfood, requisites, lodging, and seating.

๕๒๖.

526.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

The fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and the special observance period, endowed with the eight factors…

๕๒๗.

527.

‘‘อุโปสถํ อุปวสุํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สํยมา สํวิภาคา จ, เต วิมานสฺมิ โมทเร’’ติ.

They observed the Uposatha, ever restrained in their virtue; being self-controlled and generous, they now rejoice in this mansion.

ตตฺถ เวฬุริยาสูติ เวฬุริยภิตฺตีสุ. ภูมิภาเคหีติ รมณีเยหิ ภูมิภาเคหิ อุเปตํ. อาฬมฺพรา มุทิงฺคา จาติ เอเต ทฺเว เอตฺถ วชฺชนฺติ. นจฺจคีตา สุวาทิตาติ นานปฺปการานิ นจฺจานิ เจว คีตานิ จ อปเรสมฺปิ ตูริยานํ สุวาทิตานิ เจตฺถ ปวตฺตนฺติ. เอวํคตนฺติ เอวํ มโนรมภาวํ คตํ. ‘‘เย เกจี’’ติ อิทมฺปิ กามํ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, เต ปน กสฺสปพุทฺธกาเล พาราณสิวาสิโน อุปาสกา หุตฺวา คณพนฺธเนน เอตานิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตํ สมฺปตฺตึ ปตฺตาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปฏิปาทยุนฺติ [Pg.151] ปฏิปาทยึสุ, เตสํ อทํสูติ อตฺโถ. ปจฺจยนฺติ คิลานปจฺจยํ. อทํสูติ เอวํ นานปฺปการกํ ทานํ อทํสูติ.

Herein, 'veḷuriyāsu' means on walls of beryl. 'Bhūmibhāgehi' means endowed with delightful pavilions. 'Āḷambarā mudiṅgā ca' means these two are played here. 'Naccagītā suvāditā' means that various kinds of dances and songs, and also the well-played sounds of other musical instruments, are present here. 'Evaṃgataṃ' means having attained such a delightful state. 'Ye keci'—this is said without specification. But it should be understood that in the time of the Buddha Kassapa, they were lay followers dwelling in Bārāṇasī who, having performed these meritorious deeds as a group, attained that fortune. Herein, 'paṭipādayuṃ' means they provided; the meaning is 'they gave to them.' 'Paccayaṃ' means requisites for the sick. 'Adaṃsu' means they gave various kinds of gifts in this way.

อิติสฺส โส เตสํ กตกมฺมํ อาจิกฺขิตฺวา ปุรโต รถํ เปเสตฺวา อปรมฺปิ ผลิกวิมานํ ทสฺเสสิ. ตํ อเนกกูฏาคารปฏิมณฺฑิตํ, นานากุสุมสญฺฉนฺนทิพฺพตรุณวนปฏิมณฺฑิตตีราย, วิวิธวิหงฺคมนินฺนาทิตาย นิมฺมลสลิลาย นทิยา ปริกฺขิตฺตํ, อจฺฉราคณปริวุตสฺเสกสฺส ปุญฺญวโต นิวาสภูตํ. ตํ ทิสฺวา ราชา ตสฺส กตกมฺมํ ปุจฺฉิ, อิตโรปิสฺส พฺยากาสิ.

Having thus explained their deeds to him, he sent the chariot forward and showed him another crystal mansion. It was adorned with many peaked pavilions and encircled by a river with clear water, whose banks were adorned with a grove of young divine trees covered with various flowers and which resounded with the calls of diverse birds. It was the dwelling of a meritorious one surrounded by a host of celestial nymphs. Seeing it, the king asked about his meritorious deed, and the other explained it to him.

๕๒๘.

528.

‘‘ปภาสติ มิทํ พฺยมฺหํ, ผลิกาสุ สุนิมฺมิตํ;

นารีวรคณากิณฺณํ, กูฏาคารวโรจิตํ.

This mansion shines forth, beautifully fashioned of crystal, crowded with throngs of excellent women, and resplendent with fine peaked pavilions.

๕๒๙.

529.

‘‘อุเปตํ อนฺนปาเนหิ, นจฺจคีเตหิ จูภยํ;

นชฺโช จานุปริยาติ, นานาปุปฺผทุมายุตา.

It is endowed with food and drink, and with both dance and song. A river flows around it, adorned with various flowering trees.

๕๓๐.

530.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อยํ นุ มจฺโจ กึมกาสิ สาธุํ, โย โมทตี สคฺคปตฺโต วิมาเน.

Joy indeed finds me on seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What good did this mortal do, that he rejoices in this mansion, having attained heaven?

๕๓๑.

531.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Questioned by him, Mātali the divine charioteer, knowing, explained to the one who did not know the result of meritorious deeds.

๕๓๒.

532.

‘‘มิถิลายํ คหปติ, เอส ทานปตี อหุ;

อาราเม อุทปาเน จ, ปปา สงฺกมนานิ จ;

อรหนฺเต สีติภูเต, สกฺกจฺจํ ปฏิปาทยิ.

In Mithilā this one was a householder, a master of giving. He reverently provided for the Arahants, who have become cool, with parks, wells, water-sheds, and bridges.

๕๓๓.

533.

‘‘จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ, ปจฺจยํ สยนาสนํ;

อทาสิ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

With a confident and serene mind, he gave to the upright ones robes, almsfood, requisites, lodging, and seating.

๕๓๔.

534.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

The fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and the special observance period, endowed with the eight factors…

๕๓๕.

535.

‘‘อุโปสถํ [Pg.152] อุปวสี, สทา สีเลสุ สํวุโต;

สํยมา สํวิภาคา จ, โส วิมานสฺมิ โมทตี’’ติ.

He observed the Uposatha, ever restrained in his virtue; being self-controlled and generous, he now rejoices in this mansion.

ตตฺถ นชฺโชติ วจนวิปลฺลาโส, เอกา นที ตํ วิมานํ ปริกฺขิปิตฺวา คตาติ อตฺโถ. นานาปุปฺผทุมายุตาติ สา นที นานาปุปฺเผหิ ทุเมหิ อายุตา. มิถิลายนฺติ เอส มหาราช, กสฺสปพุทฺธกาเล มิถิลนคเร เอโก คหปติ ทานปติ อโหสิ. โส เอตานิ อารามโรปนาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ปตฺโตติ.

Herein, 'najjo' is a grammatical change of number; the meaning is that a single river flowed, encircling that mansion. 'Nānāpupphadumāyutā' means that river was endowed with various flowering trees. 'Mithilāyaṃ' means: 'O great king, during the time of the Buddha Kassapa, there was a householder in the city of Mithilā who was a master of giving. Having performed meritorious deeds such as planting parks and so on, he attained this fortune.'

เอวมสฺส เตน กตกมฺมํ อาจิกฺขิตฺวา ปุรโต รถํ เปเสตฺวา อปรมฺปิ ผลิกวิมานํ ทสฺเสสิ. ตํ ปุริมวิมานโต อติเรกาย นานาปุปฺผผลสญฺฉนฺนาย ตรุณวนฆฏาย สมนฺนาคตํ. ตํ ทิสฺวา ราชา ตาย สมฺปตฺติยา สมนฺนาคตสฺส เทวปุตฺตสฺส กตกมฺมํ ปุจฺฉิ, อิตโรปิสฺส พฺยากาสิ.

Thus having explained to him the deed done by that one, he sent the chariot forward and showed him another crystal mansion. It was endowed with a dense grove of young trees covered with various flowers and fruits, surpassing the previous mansion. Seeing it, the king asked about the meritorious deed of the devaputta who possessed such fortune, and the other explained it to him.

๕๓๖.

536.

‘‘ปภาสติ มิทํ พฺยมฺหํ, ผลิกาสุ สุนิมฺมิตํ;

นารีวรคณากิณฺณํ, กูฏาคารวโรจิตํ.

This mansion shines forth, beautifully fashioned of crystal, crowded with throngs of excellent women, and resplendent with fine peaked pavilions.

๕๓๗.

537.

‘‘อุเปตํ อนฺนปาเนหิ, นจฺจคีเตหิ จูภยํ;

นชฺโช จานุปริยาติ, นานาปุปฺผทุมายุตา.

It is endowed with food and drink, and with both dance and song. A river flows around it, adorned with various flowering trees.

๕๓๘.

538.

‘‘ราชายตนา กปิตฺถา จ, อมฺพา สาลา จ ชมฺพุโย;

ตินฺทุกา จ ปิยาลา จ, ทุมา นิจฺจผลา พหู.

Rājāyatana and kapittha trees, mangoes, sāl trees, and rose-apples; tinduka and piyāla trees—many trees perpetually bearing fruit.

๕๓๙.

539.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อยํ นุ มจฺโจ กิมกาสิ สาธุํ, โย โมทตี สคฺคปตฺโต วิมาเน.

Joy indeed finds me on seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What good did this mortal do, that he rejoices in this mansion, having attained heaven?

๕๔๐.

540.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Questioned by him, Mātali the divine charioteer, knowing, explained to the one who did not know the result of meritorious deeds.

๕๔๑.

541.

‘‘มิถิลายํ คหปติ, เอส ทานปตี อหุ;

อาราเม อุทปาเน จ, ปปา สงฺกมนานิ จ;

อรหนฺเต สีติภูเต, สกฺกจฺจํ ปฏิปาทยิ.

In Mithilā this one was a householder, a master of giving. He reverently provided for the Arahants, who have become cool, with parks, wells, water-sheds, and bridges.

๕๔๒.

542.

‘‘จีวรํ [Pg.153] ปิณฺฑปาตญฺจ, ปจฺจยํ สยนาสนํ;

อทาสิ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

With a confident and serene mind, he gave to the upright ones robes, almsfood, requisites, lodging, and seating.

๕๔๓.

543.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

The fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and the special observance fortnight, endowed with the eight factors…

๕๔๔.

544.

‘‘อุโปสถํ อุปวสี, สทา สีเลสุ สํวุโต;

สํยมา สํวิภาคา จ, โส วิมานสฺมิ โมทตี’’ติ.

He observed the Uposatha, ever restrained in virtues; through self-restraint and sharing, he now rejoices in this mansion.

ตตฺถ มิถิลายนฺติ เอส, มหาราช, กสฺสปพุทฺธกาเล วิเทหรฏฺเฐ มิถิลนคเร เอโก คหปติ ทานปติ อโหสิ. โส เอตานิ ปุญฺญานิ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ปตฺโตติ.

Herein, 'in Mithilā' means: O great king, during the time of the Buddha Kassapa, in the city of Mithilā in the Videha country, there was a householder who was a master of giving. Having performed these meritorious deeds, he attained this fortune.

เอวมสฺส เตน กตกมฺมํ อาจิกฺขิตฺวา ปุรโต รถํ เปเสตฺวา ปุริมสทิสเมว อปรมฺปิ เวฬุริยวิมานํ ทสฺเสตฺวา ตตฺถ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตสฺส เทวปุตฺตสฺส กตกมฺมํ ปุฏฺโฐ อาจิกฺขิ.

Thus having explained to him the deed done by that one, he sent the chariot forward. And having shown another beryl mansion just like the previous one, when he was asked, he described the meritorious deed of the devaputta who was enjoying the fortune there.

๕๔๕.

545.

‘‘ปภาสติ มิทํ พฺยมฺหํ, เวฬุริยาสุ นิมฺมิตํ;

อุเปตํ ภูมิภาเคหิ, วิภตฺตํ ภาคโส มิตํ.

This mansion shines forth, fashioned of beryl; it is endowed with pavilions, well-proportioned and divided.

๕๔๖.

546.

‘‘อาฬมฺพรา มุทิงฺคา จ, นจฺจคีตา สุวาทิตา;

ทิพฺยา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

Āḷambara drums and tabors, dances and songs are well played; divine sounds issue forth, pleasant to hear and delightful.

๕๔๗.

547.

‘‘นาหํ เอวํคตํ ชาตุ, เอวํสุรุจิรํ ปุเร;

สทฺทํ สมภิชานามิ, ทิฏฺฐํ วา ยทิ วา สุตํ.

Never before have I known a sound so wonderful and lovely, whether seen or heard.

๕๔๘.

548.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อยํ นุ มจฺโจ กิมกาสิ สาธุํ, โย โมทตี สคฺคปตฺโต วิมาเน.

Joy indeed finds me on seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What good did this mortal do, that he rejoices in this mansion, having attained heaven?

๕๔๙.

549.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Questioned by him, Mātali the divine charioteer, knowing, explained to the knowing one the fruition of meritorious deeds.

๕๕๐.

550.

‘‘พาราณสิยํ คหปติ, เอส ทานปตี อหุ;

อาราเม อุทปาเน จ, ปปา สงฺกมนานิ จ;

อรหนฺเต สีติภูเต, สกฺกจฺจํ ปฏิปาทยิ.

In Bārāṇasī this one was a householder, a master of giving. He established parks, wells, drinking places, and bridges; and he reverently attended to the Arahants, who have become cool.

๕๕๑.

551.

‘‘จีวรํ [Pg.154] ปิณฺฑปาตญฺจ, ปจฺจยํ สยนาสนํ;

อทาสิ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

With a mind clear and serene, he gave to the upright ones robes, alms-food, requisites, lodging, and seating.

๕๕๒.

552.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

The fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and the special observance fortnight, endowed with the eight factors…

๕๕๓.

553.

‘‘อุโปสถํ อุปวสี, สทา สีเลสุ สํวุโต;

สํยมา สํวิภาคา จ, โส วิมานสฺมิ โมทตี’’ติ.

He observed the Uposatha, always restrained in virtues; through self-restraint and sharing, he rejoices in that mansion.

อถสฺส ปุรโต รถํ เปเสตฺวา พาลสูริยสนฺนิภํ กนกวิมานํ ทสฺเสตฺวา ตตฺถ นิวาสิโน เทวปุตฺตสฺส สมฺปตฺตึ ปุฏฺโฐ อาจิกฺขิ.

Then, sending the chariot ahead of him, and showing a golden mansion resplendent like the rising sun, when asked about the prosperity of the devaputta dwelling there, he explained.

๕๕๔.

554.

‘‘ยถา อุทยมาทิจฺโจ, โหติ โลหิตโก มหา;

ตถูปมํ อิทํ พฺยมฺหํ, ชาตรูปสฺส นิมฺมิตํ.

Just as the rising sun is red and vast, so too is this mansion, fashioned of gold.

๕๕๕.

555.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อยํ นุ มจฺโจ กิมกาสิ สาธุํ, โย โมทตี สคฺคปตฺโต วิมาเน.

Indeed, charioteer, seeing this delights me. I ask you, Mātali, divine charioteer: What good deed did this mortal do, who, having attained heaven, rejoices in a celestial mansion?

๕๕๖.

556.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Questioned by him, Mātali the divine charioteer, knowing, explained to the knowing one the fruition of meritorious deeds.

๕๕๗.

557.

‘‘สาวตฺถิยํ คหปติ, เอส ทานปตี อหุ;

อาราเม อุทปาเน จ, ปปา สงฺกมนานิ จ;

อรหนฺเต สีติภูเต, สกฺกจฺจํ ปฏิปาทยิ.

In Sāvatthī, this householder was a generous donor. He provided parks, wells, drinking places, and walkways, and carefully attended to the arahants, who have become cool.

๕๕๘.

558.

‘‘จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ, ปจฺจยํ สยนาสนํ;

อทาสิ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

He gave robes, alms-food, requisites, lodging, and seating to the upright ones with a clear and joyful mind.

๕๕๙.

559.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and the special observance fortnight, complete with the eight factors.

๕๖๐.

560.

‘‘อุโปสถํ อุปวสี, สทา สีเลสุ สํวุโต;

สํยมา สํวิภาคา จ, โส วิมานสฺมิ โมทตี’’ติ.

He observed the Uposatha, always restrained in virtues; through self-restraint and sharing, he rejoices in that mansion.

ตตฺถ [Pg.155] อุทยมาทิจฺโจติ อุคฺคจฺฉนฺโต อาทิจฺโจ. สาวตฺถิยนฺติ กสฺสปพุทฺธกาเล สาวตฺถินคเร เอโก คหปติ ทานปติ อโหสิ. โส เอตานิ ปุญฺญานิ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ปตฺโตติ.

Herein, 'the rising sun' means the ascending sun. 'In Sāvatthī' means that in the city of Sāvatthī, during the time of Kassapa Buddha, there was a householder who was a master of giving. Having performed these meritorious deeds, he attained this prosperity.

เอวํ เตน อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ วิมานานํ กถิตกาเล สกฺโก เทวราชา ‘‘มาตลิ, อติวิย จิรายตี’’ติ อปรมฺปิ ชวนเทวปุตฺตํ เปเสสิ. โส เวเคน คนฺตฺวา อาโรเจสิ. โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘น สกฺกา อิทานิ จิรายิตุ’’นฺติ จตูสุ ทิสาสุ เอกปฺปหาเรเนว พหูนิ วิมานานิ ทสฺเสสิ. รญฺญา จ ตตฺถ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตานํ เทวปุตฺตานํ กตกมฺมํ ปุฏฺโฐ อาจิกฺขิ.

Thus, while these eight mansions were being described by him, Sakka, the king of the gods, thinking, 'Mātali is taking excessively long,' sent another swift devaputta. He went quickly and announced the message. Hearing his words, Mātali thought, 'It is not possible to delay now,' and with a single sweep showed many mansions in the four directions. And when asked by the king about the deeds done by the devaputtas enjoying prosperity there, he explained.

๕๖๑.

561.

‘‘เวหายสาเม พหุกา, ชาตรูปสฺส นิมฺมิตา;

ททฺทลฺลมานา อาเภนฺติ, วิชฺชุวพฺภฆนนฺตเร.

Many are in the sky, fashioned of gold; blazing, they shine forth amidst lightning and dense clouds.

๕๖๒.

562.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ สาธุํ, เย โมทเร สคฺคปตฺตา วิมาเน.

Indeed, charioteer, seeing this delights me. I ask you, Mātali, divine charioteer: What good deeds did these mortals do, who, having attained heaven, rejoice in these mansions?

๕๖๓.

563.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Questioned by him, Mātali the divine charioteer, knowing, explained to the knowing one the fruition of meritorious deeds.

๕๖๔.

564.

‘‘สทฺธาย สุนิวิฏฺฐาย, สทฺธมฺเม สุปฺปเวทิเต;

อกํสุ สตฺถุ วจนํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน;

เตสํ เอตานิ ฐานานิ, ยานิ ตฺวํ ราช ปสฺสสี’’ติ.

With faith well-established in the well-proclaimed True Dhamma, they followed the Teacher’s word in the dispensation of the Perfectly Self-Enlightened One. These are their abodes, O king, which you now behold.

ตตฺถ เวหายสาเมติ เวหายสา อิเม อากาเสเยว สณฺฐิตา. อากาสฏฺฐกวิมานา อิเมติ วทติ. วิชฺชุวพฺภฆนนฺตเรติ ฆนวลาหกนฺตเร ชลมานา วิชฺชุ วิย. สุนิวิฏฺฐายาติ มคฺเคน อาคตตฺตา สุปฺปติฏฺฐิตาย. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มหาราช, เอเต ปุเร นิยฺยานิเก กสฺสปพุทฺธสาสเน ปพฺพชิตฺวา ปริสุทฺธสีลา สมณธมฺมํ กโรนฺตา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกตฺวา อรหตฺตํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา ตโต จุตา อิเมสุ กนกวิมาเนสุ อุปฺปนฺนา. เอเตสํ กสฺสปพุทฺธสาวกานํ ตานิ ฐานานิ, ยานิ ตฺวํ, มหาราช, ปสฺสสีติ.

Herein, 'in the sky' means 'these are stationed in the sky, in the sky itself.' He speaks of these as aerial mansions. 'Amidst lightning and dense clouds' means like lightning flashing amidst dense clouds. 'Well-established' means well-established because of having come by the path. This is what is said: 'O great king, these beings, having gone forth in the past in the liberating dispensation of the Buddha Kassapa, being of purified virtue and practicing the duties of an ascetic, realized the fruit of stream-entry. But being unable to attain arahantship, they passed away from there and were reborn in these golden mansions. These are the abodes of the disciples of the Buddha Kassapa, which you, O great king, now see.'

เอวมสฺส [Pg.156] อากาสฏฺฐกวิมานานิ ทสฺเสตฺวา สกฺกสฺส สนฺติกํ คมนตฺถาย อุสฺสาหํ กโรนฺโต อาห –

Having thus shown him the aerial mansions, Mātali, urging him to go to Sakka's presence, said:

๕๖๕.

565.

‘‘วิทิตานิ เต มหาราช, อาวาสํ ปาปกมฺมินํ;

อโถ กลฺยาณกมฺมานํ, ฐานานิ วิทิตานิ เต;

อุยฺยาหิ ทานิ ราชีสิ, เทวราชสฺส สนฺติเก’’ติ.

The dwellings of those who did evil deeds are known to you, O great king, and also the abodes of those who did good deeds are known to you. Now, O royal sage, set out for the presence of the king of the gods.

ตตฺถ อาวาสนฺติ มหาราช, ตยา ปฐมเมว เนรยิกานํ อาวาสํ ทิสฺวา ปาปกมฺมานํ ฐานานิ วิทิตานิ, อิทานิ ปน อากาสฏฺฐกวิมานานิ ปสฺสนฺเตน อโถ กลฺยาณกมฺมานํ ฐานานิ วิทิตานิ, อิทานิ เทวราชสฺส สนฺติเก สมฺปตฺตึ ทฏฺฐุํ อุยฺยาหิ คจฺฉาหีติ.

O great king, you first saw the abodes of the hell-beings, and thus came to know the places of evil deeds. Now, seeing the aerial mansions, you have also come to know the places of good deeds. Now, go forth, proceed to see the prosperity in the presence of the king of the gods.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุรโต รถํ เปเสตฺวา สิเนรุํ ปริวาเรตฺวา ฐิเต สตฺต ปริภณฺฑปพฺพเต ทสฺเสสิ. เต ทิสฺวา รญฺญา มาตลิสฺส ปุฏฺฐภาวํ อาวิกโรนฺโต สตฺถา อาห –

Having spoken thus, sending the chariot ahead and circling Mount Sineru, he showed the seven surrounding mountain ranges. Seeing them, the Teacher, revealing that the king had questioned Mātali, said:

๕๖๖.

566.

‘‘สหสฺสยุตฺตํ หยวาหึ, ทิพฺพยานมธิฏฺฐิโต;

ยายมาโน มหาราชา, อทฺทา สีทนฺตเร นเค;

ทิสฺวานามนฺตยี สูตํ, อิเม เก นาม ปพฺพตา’’ติ.

Mounted on a divine chariot drawn by a thousand horses, the great king, traveling along, saw mountains in the Sīdantara Ocean. Having seen them, he addressed the charioteer: 'What are these mountains called?'

ตตฺถ หยวาหินฺติ หเยหิ วาหิยมานํ. ทิพฺพยานมธิฏฺฐิโตติ ทิพฺพยาเน ฐิโต หุตฺวา. อทฺทาติ อทฺทส. สีทนฺตเรติ สีทามหาสมุทฺทสฺส อนฺตเร. ตสฺมึ กิร มหาสมุทฺเท อุทกํ สุขุมํ, โมรปิญฺฉมตฺตมฺปิ ปกฺขิตฺตํ ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ สีทเตว, ตสฺมา โส ‘‘สีทามหาสมุทฺโท’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส อนฺตเร. นเคติ ปพฺพเต. เก นามาติ เก นาม นาเมน อิเม ปพฺพตาติ.

Therein, 'drawn by horses' means being drawn by horses. 'Mounted on a divine chariot' means having stood in a divine vehicle. 'He saw' means he saw. 'In the Sīdantara' refers to the middle of the Sīdā Great Ocean. In that great ocean, it is said, the water is so fine that even a peacock feather placed on it cannot stay afloat but sinks—hence it is called the Sīdā Great Ocean. In the middle of it. 'Mountains' refers to mountains. 'What are these called?' means, 'By what name are these mountains known?'

เอวํ นิมิรญฺญา ปุฏฺโฐ มาตลิ เทวปุตฺโต อาห –

Thus questioned by King Nimi, Mātali, the son of a god, said:

๕๖๘.

568.

‘‘สุทสฺสโน กรวีโก, อีสธโร ยุคนฺธโร;

เนมินฺธโร วินตโก, อสฺสกณฺโณ คิรี พฺรหา.

Sudassana, Karavīka, Īsadhara, Yugandhara, Nemindhara, Vinataka, and Assakaṇṇa—these are the great mountains.

๕๖๙.

569.

‘‘เอเต สีทนฺตเร นคา, อนุปุพฺพสมุคฺคตา;

มหาราชานมาวาสา, ยานิ ตฺวํ ราช ปสฺสสี’’ติ.

These are the mountains in the Sīdantara Ocean, rising in succession; they are the abodes of the great kings, which you, O king, now behold.

ตตฺถ สุทสฺสโนติ อยํ, มหาราช, เอเตสํ สพฺพพาหิโร สุทสฺสโน ปพฺพโต นาม, ตทนนฺตเร กรวีโก นาม, โส สุทสฺสนโต อุจฺจตโร[Pg.157]. อุภินฺนมฺปิ ปน เตสํ อนฺตเร เอโกปิ สีทนฺตรมหาสมุทฺโท. กรวีกสฺส อนนฺตเร อีสธโร นาม, โส กรวีกโต อุจฺจตโร. เตสมฺปิ อนฺตเร เอโก สีทนฺตรมหาสมุทฺโท. อีสธรสฺส อนนฺตเร ยุคนฺธโร นาม, โส อีสธรโต อุจฺจตโร. เตสมฺปิ อนฺตเร เอโก สีทนฺตรมหาสมุทฺโท. ยุคนฺธรสฺส อนนฺตเร เนมินฺธโร นาม, โส ยุคนฺธรโต อุจฺจตโร. เตสมฺปิ อนฺตเร เอโก สีทนฺตรมหาสมุทฺโท. เนมินฺธรสฺส อนนฺตเร วินตโก นาม, โส เนมินฺธรโต อุจฺจตโร. เตสมฺปิ อนฺตเร เอโก สีทนฺตรมหาสมุทฺโท. วินตกสฺส อนนฺตเร อสฺสกณฺโณ นาม, โส วินตกโต อุจฺจตโร. เตสมฺปิ อนฺตเร เอโก สีทนฺตรมหาสมุทฺโท. อนุปุพฺพสมุคฺคตาติ เอเต สีทนฺตรมหาสมุทฺเท สตฺต ปพฺพตา อนุปฏิปาฏิยา สมุคฺคตา โสปานสทิสา หุตฺวา ฐิตา. ยานีติ เย ตฺวํ, มหาราช, อิเม ปพฺพเต ปสฺสสิ, เอเต จตุณฺณํ มหาราชานํ อาวาสาติ.

Therein, 'Sudassana' means, O great king, this outermost mountain called Sudassana. Next to it is Karavīka, which is taller than Sudassana. Between the two is a Sīdantara Great Ocean. Next to Karavīka is Īsadhara, which is taller than Karavīka. Between these too is a Sīdantara Great Ocean. Next to Īsadhara is Yugandhara, which is taller than Īsadhara. Between these too is a Sīdantara Great Ocean. Next to Yugandhara is Nemindhara, which is taller than Yugandhara. Between these too is a Sīdantara Great Ocean. Next to Nemindhara is Vinataka, which is taller than Nemindhara. Between these too is a Sīdantara Great Ocean. Next to Vinataka is Assakaṇṇa, which is taller than Vinataka. Between these too is a Sīdantara Great Ocean. 'Rising in succession' means that these seven mountains rise up in the Sīdantara Great Ocean in due order, standing like a flight of stairs. 'Which you see' means, O great king, that these mountains you see are the abodes of the Four Great Kings.

เอวมสฺส จาตุมหาราชิกเทวโลกํ ทสฺเสตฺวา ปุรโต รถํ เปเสตฺวา ตาวตึสภวนสฺส จิตฺตกูฏทฺวารโกฏฺฐกํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา อินฺทปฏิมา ทสฺเสสิ. ตํ ทิสฺวา ราชา ปุจฺฉิ, อิตโรปิสฺส พฺยากาสิ.

Having thus shown him the heaven of the Four Great Kings, sending the chariot ahead, he showed the images of Indra standing surrounding the Cittakūṭa gate-tower of the Tāvatiṃsa abode. Seeing this, the king asked, and the other explained it to him.

๕๗๐.

570.

‘‘อเนกรูปํ รุจิรํ, นานาจิตฺรํ ปกาสติ;

อากิณฺณํ อินฺทสทิเสหิ, พฺยคฺเฆเหว สุรกฺขิตํ.

Of many forms, delightful, shining with diverse adornments; thronged with those like Indra, well-guarded as if by tigers.

๕๗๑.

571.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิมํ นุ ทฺวารํ กิมภญฺญมาหุ, มโนรมํ ทิสฺสติ ทูรโตว.

Indeed, joy comes to me on seeing this, O charioteer. I ask you, Mātali, divine charioteer: What do they call this gate, which appears so delightful even from afar?

๕๗๒.

572.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Thus questioned, Mātali, the divine charioteer, knowing the fruition of meritorious deeds, explained it to the one who knows.

๕๗๓.

573.

‘‘‘จิตฺรกูโฏ’ติ ยํ อาหุ, เทวราชปเวสนํ;

สุทสฺสนสฺส คิริโน, ทฺวารญฺเหตํ ปกาสติ.

'That which they call Cittakūṭa is the entrance for the king of the gods; this gate of the mountain Sudassana shines forth.'

๕๗๔.

574.

‘‘อเนกรูปํ [Pg.158] รุจิรํ, นานาจิตฺรํ ปกาสติ;

อากิณฺณํ อินฺทสทิเสหิ, พฺยคฺเฆเหว สุรกฺขิตํ;

ปวิเสเตน ราชีสิ, อรชํ ภูมิมกฺกมา’’ติ.

Of many forms, delightful, shining with diverse adornments; thronged with those like Indra, well-guarded as if by tigers. Enter by this, O royal sage, stepping onto the dustless ground.

ตตฺถ อเนกรูปนฺติ อเนกชาติกํ. นานาจิตฺรนฺติ นานารตนจิตฺรํ. ปกาสตีติ กึ นาม เอตํ ปญฺญายติ. อากิณฺณนฺติ สมฺปริปุณฺณํ. พฺยคฺเฆเหว สุรกฺขิตนฺติ ยถา นาม พฺยคฺเฆหิ วา สีเหหิ วา มหาวนํ, เอวํ อินฺทสทิเสเหว สุรกฺขิตํ. ตาสญฺจ ปน อินฺทปฏิมานํ อารกฺขณตฺถาย ฐปิตภาโว เอกกนิปาเต กุลาวกชาตเก (ชา. ๑.๑.๓๑) วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ. กึมภญฺญมาหูติ กินฺนามํ วทนฺติ. ปเวสนนฺติ นิกฺขมนปฺปเวสนตฺถาย นิมฺมิตํ. สุทสฺสนสฺสาติ โสภนทสฺสนสฺส สิเนรุคิริโน. ทฺวารํ เหตนฺติ เอตํ สิเนรุมตฺถเก ปติฏฺฐิตสฺส ทสสหสฺสโยชนิกสฺส เทวนครสฺส ทฺวารํ ปกาสติ, ทฺวารโกฏฺฐโก ปญฺญายตีติ อตฺโถ. ปวิเสเตนาติ เอเตน ทฺวาเรน เทวนครํ ปวิส. อรชํ ภูมิมกฺกมาติ อรชํ สุวณฺณรชตมณิมยํ นานาปุปฺเผหิ สมากิณฺณํ ทิพฺพภูมึ ทิพฺพยาเนน อกฺกม, มหาราชาติ.

Therein, 'anekarūpaṃ' means of many kinds. 'Nānācitraṃ' means adorned with various jewels. 'Pakāsati' means 'what is this perceived as?' 'Ākiṇṇaṃ' means completely full. 'Byaggheheva surakkhitaṃ' means 'just as a great forest is guarded by tigers or lions, so it is well-guarded by beings like Indra.' The fact that these images of Indra were established for protection is to be understood in the way described in the Kulāvaka Jātaka (Jā 1.31). 'Kiṃmabhaññamāhu' means 'what name do they call it?' 'Pavesanaṃ' means 'created for the purpose of exiting and entering.' 'Sudassanassa' refers to Mount Sineru, which is beautiful to behold. 'Dvāraṃ hetaṃ' means 'this gate of the divine city, ten thousand yojanas in extent, established on the summit of Sineru, shines forth; the meaning is that the gate-tower is perceived.' 'Pavisetena' means 'enter the divine city through this gate.' 'Arajaṃ bhūmimakkama' means 'O great king, with your divine vehicle, step onto the dustless divine ground, made of gold, silver, and gems, and strewn with various flowers.'

เอวญฺจ ปน วตฺวา มาตลิ ราชานํ เทวนครํ ปเวเสสิ. เตน วุตฺตํ –

Having spoken thus, Mātali ushered the king into the divine city. Therefore it was said:

๕๗๕.

575.

‘‘สหสฺสยุตฺตํ หยวาหึ, ทิพฺพยานมธิฏฺฐิโต;

ยายมาโน มหาราชา, อทฺทา เทวสภํ อิท’’นฺติ.

Mounted on a divine chariot yoked with a thousand horses, the great king, traveling, saw this divine assembly hall.

โส ทิพฺพยาเน ฐิโตว คจฺฉนฺโต สุธมฺมาเทวสภํ ทิสฺวา มาตลึ ปุจฺฉิ, โสปิสฺส อาจิกฺขิ.

As he traveled, standing in the divine chariot, he saw the Sudhammā divine assembly hall and asked Mātali, who then explained it to him.

๕๗๖.

576.

‘‘ยถา สรเท อากาเส, นีโลภาโส ปทิสฺสติ;

ตถูปมํ อิทํ พฺยมฺหํ, เวฬุริยาสุ นิมฺมิตํ.

Just as in the autumn sky, a blue radiance is seen; so this mansion is comparable, made of lapis lazuli.

๕๗๗.

577.

‘‘วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา, ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ;

อิมํ นุ พฺยมฺหํ กิมภญฺญมาหุ, มโนรมํ ทิสฺสติ ทูรโตว.

Indeed, joy comes to me on seeing this, O charioteer; I ask you, Mātali, divine charioteer: What do they call this mansion, which appears so delightful from afar?

๕๗๘.

578.

‘‘ตสฺส [Pg.159] ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, มาตลิ เทวสารถิ;

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ, ชานํ อกฺขาสิชานโต.

Thus questioned, Mātali, the divine charioteer, knowing the fruition of meritorious deeds, explained it to the one who knows.

๕๗๙.

579.

‘‘‘สุธมฺมา’ อิติ ยํ อาหุ, ปสฺเสสา ทิสฺสเต สภา;

เวฬุริยารุจิรา จิตฺรา, ธารยนฺติ สุนิมฺมิตา.

'Sudhammā' is what they call it; behold, the assembly hall is seen. Radiant with lapis lazuli and variegated, it is supported by well-made pillars.

๕๘๐.

580.

‘‘อฏฺฐํสา สุกตา ถมฺภา, สพฺเพ เวฬุริยามยา;

ยตฺถ เทวา ตาวตึสา, สพฺเพ อินฺทปุโรหิตา.

Eight-sided, well-made pillars, all made of lapis lazuli; where the Tāvatiṃsa gods assemble, all with Indra as their chief.

๕๘๑.

581.

‘‘อตฺถํ เทวมนุสฺสานํ, จินฺตยนฺตา สมจฺฉเร;

ปวิเสเตน ราชีสิ, เทวานํ อนุโมทนนฺติ.

Considering the welfare of gods and humans, they assemble; enter by this path, O royal sage, to the rejoicing of the gods.

ตตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, เทวสภํ อทฺทสาติ อตฺโถ. ปสฺเสสาติ ปสฺส เอสา. เวฬุริยา รุจิราติ รุจิรเวฬุริยา. จิตฺราติ นานารตนวิจิตฺรา. ธารยนฺตีติ อิมํ สภํ เอเต อฏฺฐํสาทิเภทา สุกตา ถมฺภา ธารยนฺติ. อินฺทปุโรหิตาติ อินฺทํ ปุโรหิตํ ปุเรจาริกํ กตฺวา ปริวาเรตฺวา ฐิตา เทวมนุสฺสานํ อตฺถํ จินฺตยนฺตา อจฺฉนฺติ. ปวิเสเตนาติ อิมินา มคฺเคน ยตฺถ เทวา อญฺญมญฺญํ อนุโมทนฺตา อจฺฉนฺติ, ตํ ฐานํ เทวานํ อนุโมทนํ ปวิส.

Therein, 'idaṃ' is merely a particle; the meaning is 'he saw the divine assembly.' 'Passesā' means 'behold, this.' 'Veḷuriyā rucirā' means 'radiant with lapis lazuli.' 'Citrā' means 'variegated with various jewels.' 'Dhārayanti' means 'these well-made, eight-sided pillars support this assembly.' 'Indapurohitā' means 'having made Indra their chief and forerunner, they remain surrounding him, contemplating the welfare of gods and humans.' 'Pavisetena' means 'by this path, enter that place, the rejoicing of the gods, where the gods remain rejoicing with one another.'

เทวาปิ โข ตสฺสาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺตาว นิสีทึสุ. เต ‘‘ราชา อาคโต’’ติ สุตฺวา ทิพฺพคนฺธวาสปุปฺผหตฺถา ยาว จิตฺตกูฏทฺวารโกฏฺฐกา ปฏิมคฺคํ คนฺตฺวา มหาสตฺตํ ทิพฺพคนฺธมาลาทีหิ ปูชยนฺตา สุธมฺมาเทวสภํ อานยึสุ. ราชา รถา โอตริตฺวา เทวสภํ ปาวิสิ. เทวา อาสเนน นิมนฺตยึสุ. สกฺโกปิ อาสเนน เจว กาเมหิ จ นิมนฺเตสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

The gods, too, sat watching the path of his arrival. Hearing, 'The king has come,' they went to meet him, with divine perfumes, fragrant powders, and flowers in hand, as far as the gatehouse of Cittakūṭa. Honoring the Great Being with divine perfumes, garlands, and so forth, they led him to the Sudhammā divine assembly hall. The king descended from the chariot and entered the assembly hall of the gods. The gods invited him with a seat. Sakka also invited him with both a seat and sensual pleasures. Explaining this matter, the Teacher said:

๕๘๒.

582.

‘‘ตํ เทวา ปฏินนฺทึสุ, ทิสฺวา ราชานมาคตํ;

สฺวาคตํ เต มหาราช, อโถ เต อทุราคตํ;

นิสีท ทานิ ราชีสิ, เทวราชสฺส สนฺติเก.

The gods rejoiced, seeing the king had come: 'Welcome to you, great king, and your arrival is a good one. Now sit, O royal sage, in the presence of the king of gods.'

๕๘๓.

583.

‘‘สกฺโกปิ ปฏินนฺทิตฺถ, เวเทหํ มิถิลคฺคหํ;

นิมนฺตยิตฺถ กาเมหิ, อาสเนน จ วาสโว.

Sakka too welcomed him, the Videhan, lord of Mithilā; Vāsava invited him with sensual pleasures and with a seat.

๕๘๔.

584.

‘‘สาธุ [Pg.160] โขสิ อนุปฺปตฺโต, อาวาสํ วสวตฺตินํ;

วส เทเวสุ ราชีสิ, สพฺพกามสมิทฺธิสุ;

ตาวตึเสสุ เทเวสุ, ภุญฺช กาเม อมานุเส’’ติ.

'It is good that you have arrived at the abode of the power-wielders. Dwell, O royal sage, among the gods who are replete with all sensual pleasures; among the Tāvatiṃsa gods, enjoy superhuman delights.'

ตตฺถ ปฏินนฺทึสูติ สมฺปิยายึสุ, หฏฺฐตุฏฺฐาว หุตฺวา สมฺปฏิจฺฉึสุ. สพฺพกามสมิทฺธิสูติ สพฺเพสํ กามานํ สมิทฺธิยุตฺเตสุ.

Herein, paṭinandiṃsu means they showed him affection; having become joyful and pleased, they received him. Sabbakāmasamiddhisu means among those endowed with the fulfillment of all sensual pleasures.

เอวํ สกฺเกน ทิพฺพกาเมหิ เจว อาสเนน จ นิมนฺติโต ราชา ปฏิกฺขิปนฺโต อาห –

Thus invited by Sakka with divine sensual pleasures and a seat, the king, refusing, said:

๕๘๕.

585.

‘‘ยถา ยาจิตกํ ยานํ, ยถา ยาจิตกํ ธนํ;

เอวํ สมฺปทเมเวตํ, ยํ ปรโต ทานปจฺจยา.

Like a borrowed vehicle, like borrowed wealth, so too is this attainment, which is conditioned by a gift from another.

๕๘๖.

586.

‘‘น จาหเมตมิจฺฉามิ, ยํ ปรโต ทานปจฺจยา;

สยํกตานิ ปุญฺญานิ, ตํ เม อาเวณิกํ ธนํ.

I do not desire that which is conditioned by a gift from another; the meritorious deeds I have done myself, that is my own particular wealth.

๕๘๗.

587.

‘‘โสหํ คนฺตฺวา มนุสฺเสสุ, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ;

ยํ กตฺวา สุขิโต โหติ, น จ ปจฺฉานุตปฺปตี’’ติ.

Therefore, having gone among humans, I shall perform much that is wholesome through generosity, righteous conduct, restraint, and self-control; having done which, one becomes happy and does not regret it later.

ตตฺถ ยํ ปรโต ทานปจฺจยาติ ยํ ปรโต ตสฺส ปรสฺส ทานปจฺจยา เตน ทินฺนตฺตา ลพฺภติ, ตํ ยาจิตกสทิสํ โหติ, ตสฺมา นาหํ เอตํ อิจฺฉามิ. สยํกตานีติ ยานิ ปน มยา อตฺตนา กตานิ ปุญฺญานิ, ตเมว มม ปเรหิ อสาธารณตฺตา อาเวณิกํ ธนํ อนุคามิยธนํ. สมจริยายาติ ตีหิ ทฺวาเรหิ สมจริยาย. สํยเมนาติ สีลรกฺขเณน. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน.

Herein, yaṃ parato dānapaccayā means: that which is obtained from another, conditioned by that other's gift, because it is given by him, is like something begged for; therefore, I do not desire it. Sayaṃkatāni means: the meritorious deeds that have been done by me myself, that alone is my own particular wealth, wealth that follows me, because it is not shared with others. Samacariyāya means: by righteous conduct through the three doors. Saṃyamena means: by restraint, that is, by the guarding of virtue. Damena means: by taming, that is, by the taming of the sense faculties.

เอวํ มหาสตฺโต เทวานํ มธุรสทฺเทน ธมฺมํ เทเสสิ. ธมฺมํ เทเสนฺโตเยว มนุสฺสคณนาย สตฺต ทิวสานิ ฐตฺวา เทวคณํ โกเสตฺวา เทวคณมชฺเฌ ฐิโตว มาตลิสฺส คุณํ กเถนฺโต อาห –

Thus the Great Being taught the Dhamma to the gods with a sweet voice. While teaching the Dhamma, he remained for seven days by human reckoning. Then, having admonished the assembly of gods, and standing in their midst, he spoke of Mātali's virtues, saying:

๕๘๘.

588.

‘‘พหูปกาโร โน ภวํ, มาตลิ เทวสารถิ;

โย เม กลฺยาณกมฺมานํ, ปาปานํ ปฏิทสฺสยี’’ติ.

You have been of great service to us, venerable Mātali, divine charioteer, you who showed to me the consequences of wholesome and evil actions.

ตตฺถ [Pg.161] โย เม กลฺยาณกมฺมานํ, ปาปานํ ปฏิทสฺสยีติ โย เอส มยฺหํ กลฺยาณกมฺมานํ เทวานญฺจ ฐานานิ ปาปกมฺมานํ เนรยิกานญฺจ ปาปานิ ฐานานิ ทสฺเสสีติ อตฺโถ.

Herein, yo me kalyāṇakammānaṃ, pāpānaṃ paṭidassayī means: he who showed me the abodes of the gods who have done wholesome actions, and the evil abodes of the hell-beings who have done evil actions. This is the meaning.

สคฺคกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The Section on Heaven is concluded.

อถ ราชา สกฺกํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อิจฺฉามหํ, มหาราช, มนุสฺสโลกํ คนฺตุ’’นฺติ อาห. สกฺโก ‘‘เตน หิ, สมฺม มาตลิ, นิมิราชานํ ตตฺเถว มิถิลํ เนหี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา รถํ อุปฏฺฐาเปสิ. ราชา เทวคเณหิ สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา เทเว นิวตฺตาเปตฺวา รถํ อภิรุหิ. มาตลิ รถํ เปเสนฺโต ปาจีนทิสาภาเคน มิถิลํ ปาปุณิ. มหาชโน ทิพฺพรถํ ทิสฺวา ‘‘ราชา โน อาคโต’’ติ ปมุทิโต อโหสิ. มาตลิ มิถิลํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ตสฺมึเยว สีหปญฺชเร มหาสตฺตํ โอตาเรตฺวา ‘‘คจฺฉามหํ, มหาราชา’’ติ อาปุจฺฉิตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. มหาชโนปิ ราชานํ ปริวาเรตฺวา ‘‘กีทิโส, เทว, เทวโลโก’’ติ ปุจฺฉิ. ราชา เทวตานญฺจ สกฺกสฺส จ เทวรญฺโญ สมฺปตฺตึ วณฺเณตฺวา ‘‘ตุมฺเหปิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรถ, เอวํ ตสฺมึ เทวโลเก นิพฺพตฺติสฺสถา’’ติ มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ.

Then the king addressed Sakka, saying, 'Great king, I wish to go to the human world.' Sakka replied, 'Then, dear Mātali, take King Nimi right there to Mithilā.' He agreed, saying 'Very well,' and had the chariot prepared. The king, after exchanging pleasantries with the host of gods, dismissed the deities and boarded the chariot. Mātali drove the chariot and arrived at Mithilā from the eastern quarter. The great multitude, seeing the divine chariot, rejoiced, thinking, 'Our king has come!' Mātali circumambulated Mithilā, then had the Great Being descend right there at the lion-window. 'I shall depart, great king,' he said, taking leave, and returned to his own abode. The great multitude also surrounded the king and asked, 'O lord, what is the world of the gods like?' The king praised the prosperity of the deities and of Sakka, the king of gods, then taught the Dhamma to the great multitude, saying, 'You too should perform meritorious deeds such as giving, and thus you will be reborn in that world of the gods.'

โส อปรภาเค กปฺปเกน ปลิตสฺส ชาตภาเว อาโรจิเต ปลิตํ สุวณฺณสณฺฑาเสน อุทฺธราเปตฺวา หตฺเถ ฐเปตฺวา กปฺปกสฺส คามวรํ ทตฺวา ปพฺพชิตุกาโม หุตฺวา ปุตฺตสฺส รชฺชํ ปฏิจฺฉาเปสิ. เตน จ ‘‘กสฺมา, เทว, ปพฺพชิสฺสสี’’ติ วุตฺเต –

Then, in the latter part of his life, when the barber informed him that a gray hair had appeared, he had the gray hair plucked out with golden tweezers, placed it in his hand, gave the barber a choice village, and, desiring to go forth, had his son accept the kingdom. And when he was asked by him, 'Why, O lord, will you go forth?'—

‘‘อุตฺตมงฺครุหา มยฺหํ, อิเม ชาตา วโยหรา;

ปาหุภูตา เทวทูตา, ปพฺพชฺชาสมโย มมา’’ติ. –

These hairs on my head have appeared, these takers-away of youth; they have become manifest as divine messengers, it is now the time for my going forth.

คาถํ วตฺวา ปุริมราชาโน วิย ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึเยว อมฺพวเน วิหรนฺโต จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลกูปโค อโหสิ. ตสฺเสวํ ปพฺพชิตภาวํ อาวิกโรนฺโต สตฺถา โอสานคาถมาห –

Having spoken the verse, he went forth like the kings of old. Dwelling in that very mango grove, he developed the four divine abidings and became one destined for the Brahma-world. To make clear the fact of his having gone forth, the Teacher spoke the concluding verse:

๕๘๙.

589.

‘‘อิทํ วตฺวา นิมิราชา, เวเทโห มิถิลคฺคโห;

ปุถุยญฺญํ ยชิตฺวาน, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ.

Having said this, King Nimi, the Videhan, lord of Mithilā, after performing a great sacrifice, undertook restraint.

ตตฺถ [Pg.162] อิทํ วตฺวาติ ‘‘อุตฺตมงฺครุหา มยฺห’’นฺติ อิมํ คาถํ วตฺวา. ปุถุยญฺญํ ยชิตฺวานาติ มหาทานํ ทตฺวา. สํยมํ อชฺฌุปาคมีติ สีลสํยมํ อุปคโต.

Herein, idaṃ vatvā means: having spoken this verse, 'These hairs on my head...'. Puthuyaññaṃ yajitvāna means: having given a great gift. Saṃyamaṃ ajjhupāgamī means: he undertook moral restraint.

ปุตฺโต ปนสฺส กาฬารชนโก นาม ตํ วํสํ อุปจฺฉินฺทิ.

His son, however, named Kāḷārajanaka, brought that lineage to an end.

สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ ตถาคโต มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺโตเยวา’’ติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ‘‘ตทา สกฺโก อนุรุทฺโธ อโหสิ, มาตลิ อานนฺโท, จตุราสีติ ขตฺติยสหสฺสานิ พุทฺธปริสา, นิมิราชา ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ อโหสิ’’นฺติ.

Having delivered this Dhamma discourse, the Teacher said, 'Not only now, monks, but in the past too the Tathāgata undertook the great renunciation.' Then he made the connection of the Jātaka: 'At that time, Sakka was Anuruddha, Mātali was Ānanda, the eighty-four thousand warriors were the Buddha's assembly, and King Nimi was I myself, the Perfectly Enlightened One.'

นิมิชาตกวณฺณนา จตุตฺถา.

The Commentary on the Nimi Jātaka, the Fourth.

[๕๔๒] ๕. อุมงฺคชาตกวณฺณนา

[542] 5. The Commentary on the Umaṅga Jātaka

ปญฺจาโล [Pg.163] สพฺพเสนายาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ปญฺญาปารมึ อารพฺภ กเถสิ. เอกทิวสญฺหิ ภิกฺขู ธมฺมสภายํ สนฺนิสินฺนา ตถาคตสฺส ปญฺญาปารมึ วณฺณยนฺตา นิสีทึสุ ‘‘มหาปญฺโญ, อาวุโส, ตถาคโต ปุถุปญฺโญ คมฺภีรปญฺโญ หาสปญฺโญ ชวนปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ ปรปฺปวาทมทฺทโน, อตฺตโน ปญฺญานุภาเวน กูฏทนฺตาทโย พฺราหฺมเณ, สภิยาทโย ปริพฺพาชเก, องฺคุลิมาลาทโย โจเร, อาฬวกาทโย ยกฺเข, สกฺกาทโย เทเว, พกาทโย พฺรหฺมาโน จ ทเมตฺวา นิพฺพิเสวเน อกาสิ, พหุชนกาเย ปพฺพชฺชํ ทตฺวา มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ, เอวํ มหาปญฺโญ, อาวุโส, สตฺถา’’ติ. สตฺถา อาคนฺตฺวา ‘‘กาย นุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมาย นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘น, ภิกฺขเว, ตถาคโต อิทาเนว ปญฺญวา, อตีเตปิ อปริปกฺเก ญาเณ โพธิญาณตฺถาย จริยํ จรนฺโตปิ ปญฺญวาเยวา’’ติ วตฺวา เตหิ ยาจิโต อตีตํ อาหริ.

“The Pañcāla, with all his army”—this the Teacher spoke while dwelling at Jetavana, concerning the perfection of wisdom. For one day, the monks, seated together in the hall of Dhamma, were praising the Tathāgata’s perfection of wisdom: “The Tathāgata, friends, is of great wisdom, extensive wisdom, profound wisdom, joyful wisdom, swift wisdom, sharp wisdom, penetrating wisdom, a crusher of the doctrines of others. By the power of his own wisdom, he tamed brahmins like Kūṭadanta, wanderers like Sabhiya, bandits like Aṅgulimāla, yakkhas like Āḷavaka, gods like Sakka, and brahmās like Baka, and rendered them free of defilements. He gave the going forth to a great multitude of people and established them in the paths and fruits. Truly, friends, the Teacher is of great wisdom.” The Teacher arrived and asked, “For what discussion, monks, are you now gathered together?” When it was said, “For this one,” he said, “Not only now, monks, is the Tathāgata wise; in the past, too, when his knowledge was still immature and he was practicing the conduct for the sake of awakening-knowledge, he was indeed wise.” And being requested by them, he related a story of the past.

อตีเต วิเทหรฏฺเฐ มิถิลายํ เวเทโห นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส อตฺถธมฺมานุสาสกา จตฺตาโร ปณฺฑิตา อเหสุํ เสนโก, ปุกฺกุโส, กามินฺโท, เทวินฺโท จาติ. ตทา ราชา โพธิสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณทิวเส ปจฺจูสกาเล เอวรูปํ สุปินํ อทฺทส – ราชงฺคเณ จตูสุ โกเณสุ จตฺตาโร อคฺคิกฺขนฺธา มหาปาการปฺปมาณา อุฏฺฐาย ปชฺชลนฺติ. เตสํ มชฺเฌ ขชฺโชปนกปฺปมาโณ อคฺคิกฺขนฺโท อุฏฺฐหิตฺวา ตงฺขณญฺเญว จตฺตาโร อคฺคิกฺขนฺเธ อติกฺกมิตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา อุฏฺฐาย สกลจกฺกวาฬํ โอภาเสตฺวา ฐิโต, ภูมิยํ ปติโต สาสปพีชมตฺตมฺปิ ปญฺญายติ. ตํ สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชนฺติ, มหาชโน ชาลนฺตเรเนว จรติ, โลมกูปมตฺตมฺปิ อุณฺหํ น คณฺหาติ. ราชา อิมํ สุปินํ ทิสฺวา ภีตตสิโต อุฏฺฐาย ‘‘กึ นุ โข เม ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺโต นิสินฺนโกว อรุณํ อุฏฺฐาเปสิ.

In the past, in the country of Videha, at Mithilā, a king named Vedeha reigned. He had four wise counselors who advised him on what was beneficial and righteous: Senaka, Pukkusa, Kāminda, and Devinda. At that time, on the day of the Bodhisatta’s conception, in the early morning, the king saw the following dream: In the four corners of the royal courtyard, four masses of fire, each the size of a great rampart, arose and blazed. In their midst, a mass of fire the size of a firefly arose and, in that very instant, it surpassed the four masses of fire, rising all the way to the Brahma world, illuminating the entire universe, and stood there. When it fell to the ground, only a speck the size of a mustard seed was visible. The worlds with their gods, with Māras, and with Brahmās, worshipped it with perfumes, garlands, and so forth, while the great multitude moved about as if within a network of flames, without feeling even the slightest warmth. Upon seeing this dream, the king, terrified and alarmed, arose and, thinking, “What will become of me?” remained seated until the dawn broke.

จตฺตาโรปิ ปณฺฑิตา ปาโตวาคนฺตฺวา ‘‘กจฺจิ, เทว, สุขํ สยิตฺถา’’ติ สุขเสยฺยํ ปุจฺฉึสุ. โส ‘‘กุโต เม สุขเสยฺยํ ลทฺธ’’นฺติ วตฺวา ‘‘เอวรูโป [Pg.164] เม สุปิโน ทิฏฺโฐ’’ติ สพฺพํ กเถสิ. อถ นํ เสนกปณฺฑิโต ‘‘มา ภายิ, มหาราช, มงฺคลสุปิโน เอส, วุทฺธิ โว ภวิสฺสตี’’ติ วตฺวา ‘‘กึ การณา อาจริยา’’ติ วุตฺเต ‘‘มหาราช, อมฺเห จตฺตาโร ปณฺฑิเต อภิภวิตฺวา อญฺโญ โว ปญฺจโม ปณฺฑิโต อุปฺปชฺชิสฺสติ, มยญฺหิ จตฺตาโร ปณฺฑิตา จตฺตาโร อคฺคิกฺขนฺธา วิย, เตสํ มชฺเฌ อุปฺปนฺโน อคฺคิกฺขนฺโธ วิย อญฺโญ ปญฺจโม ปณฺฑิโต อุปฺปชฺชิสฺสติ, โส สเทวเก โลเก อสทิโส ภวิสฺสตี’’ติ วตฺวา ‘‘อิทานิ ปเนส กุหิ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘มหาราช, อชฺช ตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหเณน วา มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนน วา ภวิตพฺพ’’นฺติ อตฺตโน สิปฺปพเลน ทิพฺพจกฺขุนา ทิฏฺโฐ วิย พฺยากาสิ. ราชาปิ ตโต ปฏฺฐาย ตํ วจนํ อนุสฺสริ.

The four wise counselors, arriving early in the morning, inquired about his well-being, asking, “Your Majesty, did you sleep comfortably?” The king replied, “How could I have slept comfortably?” and recounted the entire matter. Then the wise Senaka said to him, “Do not fear, great king, this is an auspicious dream. Prosperity will be yours.” When asked, “What is the reason, teacher?” he explained, “Great king, surpassing us four counselors, a fifth wise one will arise for you. For we four counselors are like the four masses of fire, and just as a mass of fire arose in their midst, so too will a fifth wise one arise. He will be incomparable in the world with its gods.” When asked, “Where is he now?” Senaka declared, as if he had seen with the divine eye through the power of his skill, “Great king, today he must either have been conceived or have emerged from his mother’s womb.” From that moment on, the king kept those words in mind.

มิถิลายํ ปน จตูสุ ทฺวาเรสุ ปาจีนยวมชฺฌโก, ทกฺขิณยวมชฺฌโก, ปจฺฉิมยวมชฺฌโก, อุตฺตรยวมชฺฌโกติ จตฺตาโร คามา อเหสุํ. เตสุ ปาจีนยวมชฺฌเก สิริวฑฺฒโน นาม เสฏฺฐิ ปฏิวสติ, สุมนเทวี นามสฺส ภริยา อโหสิ. มหาสตฺโต ตํ ทิวสํ รญฺญา สุปินสฺส ทิฏฺฐเวลาย ตาวตึสภวนโต จวิตฺวา ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ตสฺมึเยว กาเล อปเรปิ เทวปุตฺตสหสฺสา ตาวตึสภวนโต จวิตฺวา ตสฺมึเยว คาเม เสฏฺฐานุเสฏฺฐีนํ กุเลสุ ปฏิสนฺธึ คณฺหึสุ. สุมนเทวีปิ ทสมาสจฺจเยน สุวณฺณวณฺณํ ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก มนุสฺสโลกํ โอโลเกนฺโต มหาสตฺตสฺส มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนภาวํ ญตฺวา ‘‘อิมํ พุทฺธงฺกุรํ สเทวเก โลเก ปากฏํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ มหาสตฺตสฺส มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตกฺขเณ อทิสฺสมานกาเยน คนฺตฺวา ตสฺส หตฺเถ เอกํ โอสธฆฏิกํ ฐเปตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. มหาสตฺโต ตํ มุฏฺฐึ กตฺวา คณฺหิ. ตสฺมึ ปน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺเต มาตุ อปฺปมตฺตกมฺปิ ทุกฺขํ นาโหสิ, ธมกรณโต อุทกมิว สุเขน นิกฺขมิ.

Now, in Mithilā, there were four villages at the four gates: Pācīnayavamajjhaka, Dakkhiṇayavamajjhaka, Pacchimayavamajjhaka, and Uttarayavamajjhaka. In Pācīnayavamajjhaka lived a merchant named Sirivaḍḍhana, and his wife was named Sumanadevī. On that day, at the very time the king had seen the dream, the Great Being passed away from the Tāvatiṃsa heaven and took conception in her womb. At that same moment, a thousand other devaputtas also passed away from the Tāvatiṃsa heaven and took conception in the families of the foremost merchants in that very village. After ten months, Sumanadevī gave birth to a son of golden hue. At that moment, Sakka, observing the human world and knowing that the Great Being had emerged from his mother’s womb, thought, “It is fitting to make this Buddha-to-be manifest to the world with its gods.” At the very moment the Great Being emerged from his mother’s womb, Sakka, making his body invisible, went and placed a medicinal pellet in his hand, then returned to his own abode. The Great Being clenched it in his fist. Moreover, when he emerged from his mother’s womb, his mother felt not the slightest pain; he came forth with ease, like water from a water-strainer.

สา ตสฺส หตฺเถ โอสธฆฏิกํ ทิสฺวา ‘‘ตาต, กึ เต ลทฺธ’’นฺติ อาห. ‘‘โอสธํ, อมฺมา’’ติ ทิพฺโพสธํ มาตุ หตฺเถ ฐเปสิ. ฐเปตฺวา จ ปน ‘‘อมฺม, อิทํ โอสธํ เยน เกนจิ อาพาเธน อาพาธิกานํ เทถา’’ติ อาห. สา ตุฏฺฐปหฏฺฐา สิริวฑฺฒนเสฏฺฐิโน อาโรเจสิ. ตสฺส ปน สตฺตวสฺสิโก สีสาพาโธ อตฺถิ. โส ตุฏฺฐปหฏฺโฐ หุตฺวา ‘‘อยํ มาตุกุจฺฉิโต [Pg.165] ชายมาโน โอสธํ คเหตฺวา อาคโต, ชาตกฺขเณเยว มาตรา สทฺธึ กเถสิ, เอวรูเปน ปุญฺญวตา ทินฺนํ โอสธํ มหานุภาวํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ โอสธํ คเหตฺวา นิสทายํ ฆํสิตฺวา โถกํ นลาเฏ มกฺเขสิ. ตสฺมึ ขเณ ตสฺส สตฺตวสฺสิโก สีสาพาโธ ปทุมปตฺตโต อุทกํ วิย นิวตฺติตฺวา คโต. โส ‘‘มหานุภาวํ โอสธ’’นฺติ โสมนสฺสปฺปตฺโต อโหสิ. มหาสตฺตสฺส โอสธํ คเหตฺวา อาคตภาโว สพฺพตฺถ ปากโฏ ชาโต. เย เกจิ อาพาธิกา, สพฺเพ เสฏฺฐิสฺส เคหํ คนฺตฺวา โอสธํ ยาจนฺติ. สพฺเพสํ นิสทายํ ฆํสิตฺวา โถกํ คเหตฺวา อุทเกน อาโฬเลตฺวา เทติ. ทิพฺโพสเธน สรีเร มกฺขิตมตฺเตเยว สพฺพาพาธา วูปสมฺมนฺติ. สุขิตา มนุสฺสา ‘‘สิริวฑฺฒนเสฏฺฐิโน เคเห โอสธสฺส มหนฺโต อานุภาโว’’ติ วณฺณยนฺตา ปกฺกมึสุ. มหาสตฺตสฺส ปน นามคฺคหณทิวเส มหาเสฏฺฐิ ‘‘มม ปุตฺตสฺส อยฺยกาทีนํ น นาเมน อตฺโถ อตฺถิ, ชายมานสฺส โอสธํ คเหตฺวา อาคตตฺตา โอสธนามโกว โหตู’’ติ วตฺวา ‘‘มโหสธกุมาโร’’ตฺเววสฺส นามมกาสิ.

Seeing the medicinal pellet in his hand, she asked, “My dear, what have you received?” “Medicine, mother,” he replied, and placed the divine medicine in his mother’s hand. Having placed it there, he said, “Mother, give this medicine to those who are afflicted by any ailment.” Delighted and overjoyed, she informed Sirivaḍḍhana the merchant. Now, he had been suffering from a headache for seven years. Filled with joy, he thought, “This child came forth holding medicine and spoke with his mother the very moment he was born. Medicine given by such a meritorious being will surely be of great power.” Taking that medicine, he ground it on a grinding stone and applied a little to his forehead. At that very moment, his seven-year-long headache vanished like water from a lotus leaf. Overjoyed, he exclaimed, “The medicine is of great power!” The fact that the Great Being had arrived with medicine became widely known everywhere. All who were afflicted went to the merchant’s house to ask for the medicine. For each of them, he would grind a little on the grinding stone, mix it with water, and give it. Merely by applying the divine medicine to their bodies, all their ailments were pacified. The people, now well, departed, praising, “The medicine in the house of Sirivaḍḍhana the merchant has great potency.” On the day of the Great Being’s naming ceremony, the great merchant declared, “My son has no need for a name from his grandfathers or others; since he came forth holding medicine, let his name be ‘Medicine.’” Thus, he gave him the name Mahosadha-kumāra.

อิทญฺจสฺส อโหสิ ‘‘มม ปุตฺโต มหาปุญฺโญ, น เอกโกว นิพฺพตฺติสฺสติ, อิมินา สทฺธึ ชาตทารเกหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ. โส โอโลกาเปนฺโต ทารกสหสฺสานํ นิพฺพตฺตภาวํ สุตฺวา สพฺเพสมฺปิ กุมารกานํ ปิฬนฺธนานิ ทตฺวา ธาติโย ทาเปสิ ‘‘ปุตฺตสฺส เม อุปฏฺฐากา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. โพธิสตฺเตน สทฺธึเยว เตสํ มงฺคลฏฺฐาเน มงฺคลํ กาเรสิ. ทารเก อลงฺกริตฺวา มหาสตฺตสฺส อุปฏฺฐาตุํ อาเนนฺติ. โพธิสตฺโต เตหิ สทฺธึ กีฬนฺโต วฑฺฒิตฺวา สตฺตวสฺสิกกาเล สุวณฺณปฏิมา วิย อภิรูโป อโหสิ. อถสฺส คามมชฺเฌ เตหิ สทฺธึ กีฬนฺตสฺส หตฺถิอสฺสาทีสุ อาคจฺฉนฺเตสุ กีฬามณฺฑลํ ภิชฺชติ. วาตาตปปหรณกาเล ทารกา กิลมนฺติ. เอกทิวสญฺจ เตสํ กีฬนฺตานํเยว อกาลเมโฆ อุฏฺฐหิ. ตํ ทิสฺวา นาคพโล โพธิสตฺโต ธาวิตฺวา เอกสาลํ ปาวิสิ. อิตเร ทารกา ปจฺฉโต ธาวนฺตา อญฺญมญฺญสฺส ปาเทสุ ปหริตฺวา อุปกฺขลิตฺวา ปติตา ชณฺณุกเภทาทีนิ ปาปุณึสุ. โพธิสตฺโตปิ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน กีฬาสาลํ กาตุํ วฏฺฏติ, เอวํ วาเต วา วสฺเส [Pg.166] วา อาตเป วา อาคเต น กิลมิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา เต ทารเก อาห – ‘‘สมฺมา, อิมสฺมึ ฐาเน วาเต วา วสฺเส วา อาตเป วา อาคเต ฐานนิสชฺชสยนกฺขมํ เอกํ สาลํ กาเรสฺสาม, เอเกกํ กหาปณํ อาหรถา’’ติ. เต ตถา กรึสุ.

And this thought occurred to him: “My son is of great merit; he will not be born alone. There must be companions born along with him.” Making inquiries, he heard that a thousand boys had been born. He gave ornaments to all the boys and had nurses appointed for them, thinking, “They will be attendants for my son.” He had auspicious ceremonies performed for them at auspicious places, along with the Bodhisatta. The boys, having been adorned, were brought to attend upon the Great Being. Playing with them, the Bodhisatta grew, and by the age of seven, he was as handsome as a golden statue. Then, while he was playing with them in the middle of the village, their play area would be disrupted whenever elephants, horses, and other animals came by. During times of wind and heat, the boys would become weary. One day, while they were playing, an unseasonal rain cloud arose. Seeing it, the Bodhisatta, who had the strength of an elephant, ran and entered a hall. The other boys, running behind him, struck each other's feet, tripped, fell, and suffered broken knees and other such injuries. The Bodhisatta thought, “It is fitting to build a play-hall in this place so that we will not become weary when it is windy, rainy, or hot.” He then said to the boys, “Friends, in this place, let us build a hall suitable for standing, sitting, and lying down. Each of you, bring one kahāpaṇa.” They did so.

มหาสตฺโต มหาวฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน สาลํ กโรหี’’ติ สหสฺสํ อทาสิ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สหสฺสํ คเหตฺวา ขาณุกณฺฏเก โกฏฺเฏตฺวา ภูมึ สมํ กาเรตฺวา สุตฺตํ ปสาเรสิ. มหาสตฺโต ตสฺส สุตฺตปสารณวิธานํ อนาราเธนฺโต ‘‘อาจริย, เอวํ อปสาเรตฺวา สาธุกํ ปสาเรหี’’ติ อาห. สามิ, อหํ อตฺตโน สิปฺปานุรูเปน ปสาเรสึ, อิโต อญฺญํ น ชานามีติ. ‘เอตฺตกํ อชานนฺโต ตฺวํ อมฺหากํ ธนํ คเหตฺวา สาลํ กถํ กริสฺสสิ, อาหร, สุตฺตํ ปสาเรตฺวา เต ทสฺสามี’’ติ อาหราเปตฺวา สยํ สุตฺตํ ปสาเรสิ. ตํ วิสฺสกมฺมเทวปุตฺตสฺส ปสาริตํ วิย อโหสิ. ตโต วฑฺฒกึ อาห ‘‘เอวํ ปสาเรตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ? ‘‘น สกฺขิสฺสามี’’ติ. ‘‘มม วิจารณาย ปน กาตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ. ‘‘สกฺขิสฺสามิ, สามี’’ติ. มหาสตฺโต ยถา ตสฺสา สาลาย เอกสฺมึ ปเทเส อนาถานํ วสนฏฺฐานํ โหติ, เอกสฺมึ อนาถานํ อิตฺถีนํ วิชายนฏฺฐานํ, เอกสฺมึ อาคนฺตุกสมณพฺราหฺมณานํ วสนฏฺฐานํ, เอกสฺมึ อาคนฺตุกมนุสฺสานํ วสนฏฺฐานํ, เอกสฺมึ อาคนฺตุกวาณิชานํ ภณฺฑฏฺฐปนฏฺฐานํ โหติ, ตถา สพฺพานิ ฐานานิ พหิมุขานิ กตฺวา สาลํ วิจาเรสิ. ตตฺเถว กีฬามณฺฑลํ, ตตฺเถว วินิจฺฉยํ, ตตฺเถว ธมฺมสภํ กาเรสิ. กติปาเหเนว นิฏฺฐิตาย สาลาย จิตฺตกาเร ปกฺโกสาเปตฺวา สยํ วิจาเรตฺวา รมณียํ จิตฺตกมฺมํ กาเรสิ. สาลา สุธมฺมาเทวสภาปฏิภาคา อโหสิ.

The Great Being summoned the master carpenter and said, "Build a hall in this place," giving him a thousand (coins). The carpenter accepted, saying, "Very well," took the thousand (coins), cleared the stumps and thorns, leveled the ground, and stretched out the cord. The Great Being, not approving of the way he stretched the cord, said, "Master, do not stretch it like this—stretch it properly." "Sir, I stretched it according to my craft; I know no other way." "If you do not know even this much, how will you build a hall after taking our money? Bring it here; I will stretch the cord and show you." He had it brought and stretched the cord himself. It was as if the celestial architect Vissakamma had stretched it. Then he asked the carpenter, "Can you stretch it like this?" "I cannot, sir." "But can you build according to my design?" "I can, sir." The Great Being designed the hall so that in one part there was a place for the destitute to live, in another a place for destitute women to give birth, in another a place for visiting ascetics and brahmins to stay, in another a place for visiting laypeople to stay, and in another a place for visiting merchants to store their goods—all these places were made facing outward. Right there he had a playground, a judgment hall, and a hall of religious discussion built. In just a few days, the hall was completed. He then summoned the painters and, after instructing them himself, had them create beautiful paintings. The hall was like the Sudhamma assembly hall of the gods.

ตโต ‘‘น เอตฺตเกน สาลา โสภติ, โปกฺขรณึ ปน กาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ โปกฺขรณึ ขณาเปตฺวา อิฏฺฐกวฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา สยํ วิจาเรตฺวา สหสฺสวงฺกํ สตติตฺถํ โปกฺขรณึ กาเรสิ. สา ปญฺจวิธปทุมสญฺฉนฺนา นนฺทาโปกฺขรณี วิย อโหสิ. ตสฺสา ตีเร ปุปฺผผลธเร นานารุกฺเข โรปาเปตฺวา นนฺทนวนกปฺปํ อุยฺยานํ กาเรสิ. ตเมว จ สาลํ นิสฺสาย ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณานญฺเจว อาคนฺตุกคมิกาทีนญฺจ ทานวตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. ตสฺส สา กิริยา สพฺพตฺถ ปากฏา อโหสิ[Pg.167]. พหู มนุสฺสา โอสรนฺติ. มหาสตฺโต สาลาย นิสีทิตฺวา สมฺปตฺตสมฺปตฺตานํ การณาการณํ ยุตฺตายุตฺตํ กเถสิ, วินิจฺฉยํ ฐเปสิ, พุทฺธุปฺปาทกาโล วิย อโหสิ.

Then, thinking, "The hall alone does not adorn the place, it is fitting to have a pond dug," he had a pond excavated. He summoned a master bricklayer and, after careful consideration, constructed a pond with a thousand bends and a hundred bathing-places. It was covered with five kinds of lotuses, resembling the Nandā Pond. Along its banks, he had various trees planted, bearing flowers and fruits, creating a grove like the Nandana forest. He also established a practice of giving near that very hall for righteous ascetics, brahmins, travelers, and wayfarers. His deeds became widely known everywhere. Many people came. The Great Being, seated in the hall, explained to those who came the reasons and non-reasons, the suitable and unsuitable, and settled disputes. It was as if the time for the Buddha's appearance had arrived.

เวเทหราชาปิ สตฺตวสฺสจฺจเยน ‘‘จตฺตาโร ปณฺฑิตา ‘อมฺเห อภิภวิตฺวา ปญฺจโม ปณฺฑิโต อุปฺปชฺชิสฺสตี’ติ เม กถยึสุ, กตฺถ โส เอตรหี’’ติ สริตฺวา ‘‘ตสฺส วสนฏฺฐานํ ชานาถา’’ติ จตูหิ ทฺวาเรหิ จตฺตาโร อมจฺเจ เปเสสิ. เสสทฺวาเรหิ นิกฺขนฺตา อมจฺจา มหาสตฺตํ น ปสฺสึสุ. ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขนฺโต อมจฺโจ ปน สาลาทีนิ ทิสฺวา ‘‘ปณฺฑิเตน นาม อิมิสฺสา สาลาย การเกน วา การาปเกน วา ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา มนุสฺเส ปุจฺฉิ ‘‘อยํ สาลา กตรวฑฺฒกินา กตา’’ติ? มนุสฺสา ‘‘นายํ วฑฺฒกินา กตา, สิริวฑฺฒนเสฏฺฐิปุตฺเตน มโหสธปณฺฑิเตน อตฺตโน ปญฺญาพเลน วิจาเรตฺวา กตา’’ติ วทึสุ. ‘‘กติวสฺโส ปน ปณฺฑิโต’’ติ? ‘‘ปริปุณฺณสตฺตวสฺโส’’ติ. อมจฺโจ รญฺญา ทิฏฺฐสุปินทิวสโต ปฏฺฐาย วสฺสํ คเณตฺวา ‘‘รญฺโญ ทิฏฺฐสุปิเนน สเมติ, อยเมว โส ปณฺฑิโต’’ติ รญฺโญ ทูตํ เปเสสิ ‘‘เทว, ปาจีนยวมชฺฌกคาเม สิริวฑฺฒนเสฏฺฐิปุตฺโต มโหสธปณฺฑิโต นาม สตฺตวสฺสิโกว สมาโน เอวรูปํ นาม สาลํ วิจาเรสิ, โปกฺขรณึ อุยฺยานญฺจ กาเรสิ, อิมํ ปณฺฑิตํ คเหตฺวา อาเนมี’’ติ. ราชา ตํ กถํ สุตฺวาว ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา เสนกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘กึ, อาจริย, อาเนม ปณฺฑิต’’นฺติ ปุจฺฉิ. โส ลาภํ มจฺฉรายนฺโต ‘‘มหาราช, สาลาทีนํ การาปิตมตฺเตน ปณฺฑิโต นาม น โหติ, โย โกจิ เอตานิ กาเรติ, อปฺปมตฺตกํ เอต’’นฺติ อาห. โส ตสฺส กถํ สุตฺวา ‘‘ภวิตพฺพเมตฺถ การเณนา’’ติ ตุณฺหี หุตฺวา ‘‘ตตฺเถว วสนฺโต ปณฺฑิตํ วีมํสตู’’ติ อมจฺจสฺส ทูตํ ปฏิเปเสสิ. ตํ สุตฺวา อมจฺโจ ตตฺเถว วสนฺโต ปณฺฑิตํ วีมํสิ.

King Vedeha also, recalling after seven years had passed, thought: "Four wise men told me, 'After surpassing us, a fifth wise man will arise.' Where is he now?" He sent four ministers to the four gates, saying, "Find out where he resides." The ministers who left through the other gates did not see the Great Being. However, the minister who left through the eastern gate, upon seeing the hall and other things, thought, "A wise man must have been the maker or the one who caused this hall to be made." He asked the people, "By which carpenter was this hall made?" The people replied, "It was not made by a carpenter, but by Mahosadha, the son of the merchant Sirivaḍḍhana, who designed it through the power of his wisdom." "How old is the wise man?" "He is fully seven years old," they answered. The minister, counting the years from the day the king saw the dream, realized, "This matches the king’s dream. This must be the wise man." He sent a message to the king: "O king, in the eastern village of Yavamajjhaka, Mahosadha, son of the merchant Sirivaḍḍhana, though only seven years old, has designed such a hall and also made a lotus pond and a park. I will bring this wise man to you." Hearing this, the king was delighted and summoned Senaka to inform him of the matter. He asked, "Teacher, should we bring the wise man?" Senaka, envying the potential gain, replied, "Great king, merely causing halls and such to be made does not make one a wise man. Anyone can do these things; it is a trivial matter." Hearing this, the king remained silent, thinking, "There must be a reason for this." He sent a message back to the minister: "Stay there and investigate the wise man." Upon receiving this, the minister stayed there and investigated the wise man.

สตฺตทารกปญฺโห

The Question of the Seven Children

ตตฺริทํ วีมํสนุทฺทานํ –

Here is the summary of the investigations:

‘‘มํสํ โคโณ คนฺถิ สุตฺตํ, ปุตฺโต โคโต รเถน จ;

ทณฺโฑ สีสํ อหี เจว, กุกฺกุโฏ มณิ วิชายนํ;

โอทนํ วาลุกญฺจาปิ, ตฬากุยฺยานํ คทฺรโภ มณี’’ติ.

"Flesh, bull, knot, thread, son, cow, and chariot; stick, head, snake, and cock, gem, birth; rice, sand, pond, park, donkey, and gem."

ตตฺถ [Pg.168] มํสนฺติ เอกทิวสํ โพธิสตฺเต กีฬามณฺฑลํ คจฺฉนฺเต เอโก เสโน สูนผลกโต มํสเปสึ คเหตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิ. ตํ ทิสฺวา ทารกา ‘‘มํสเปสึ ฉฑฺฑาเปสฺสามา’’ติ เสนํ อนุพนฺธึสุ. เสโน อิโต จิโต จ ธาวติ. เต อุทฺธํ โอโลเกตฺวา ตสฺส ปจฺฉโต ปจฺฉโต คจฺฉนฺตา ปาสาณาทีสุ อุปกฺขลิตฺวา กิลมนฺติ. อถ เน ปณฺฑิโต อาห ‘‘ฉฑฺฑาเปสฺสามิ น’’นฺติ. ‘‘ฉฑฺฑาเปหิ สามี’’ติ. ‘‘เตน หิ ปสฺสถา’’ติ โส อุทฺธํ อโนโลเกตฺวาว วาตเวเคน ธาวิตฺวา เสนสฺส ฉายํ อกฺกมิตฺวา ปาณึ ปหริตฺวา มหารวํ รวิ. ตสฺส เตเชน โส สทฺโท เสนสฺส กุจฺฉิยํ วินิวิชฺฌิตฺวา นิจฺฉาริโต วิย อโหสิ. โส ภีโต มํสํ ฉฑฺเฑสิ. มหาสตฺโต ฉฑฺฑิตภาวํ ญตฺวา ฉายํ โอโลเกนฺโตว ภูมิยํ ปติตุํ อทตฺวา อากาเสเยว สมฺปฏิจฺฉิ. ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา มหาชโน นทนฺโต วคฺคนฺโต อปฺโผเฏนฺโต มหาสทฺทํ อกาสิ. อมจฺโจ ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา รญฺโญ ทูตํ เปเสสิ ‘‘ปณฺฑิโต อิมินา อุปาเยน มํสเปสึ ฉฑฺฑาเปสิ, อิทํ เทโว ชานาตู’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา เสนกํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ, เสนก, อาเนม ปณฺฑิต’’นฺติ? โส จินฺเตสิ ‘‘ตสฺส อิธาคตกาลโต ปฏฺฐาย มยํ นิปฺปภา ภวิสฺสาม, อตฺถิภาวมฺปิ โน ราชา น ชานิสฺสติ, น ตํ อาเนตุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส พลวลาภมจฺฉริยตาย ‘‘มหาราช, เอตฺตเกน ปณฺฑิโต นาม น โหติ, อปฺปมตฺตกํ กิญฺจิ เอต’’นฺติ อาห. ราชา มชฺฌตฺโตว หุตฺวา ‘‘ตตฺเถว นํ วีมํสตู’’ติ ปุน เปเสสิ.

Therein, 'meat' refers to an incident where one day, as the Bodhisatta was going to the playground, a hawk snatched a piece of meat from a butcher's block and flew into the sky. Seeing this, the children said, "Let us make the hawk drop the meat!" and chased after the hawk. The hawk darted here and there. Looking up and following it closely, the children stumbled over stones and other things and grew weary. Then the wise one asked them, "Shall I make it drop the meat?" "Make it drop, sir!" they replied. "Then watch!" he said. Without even looking up, he ran with the speed of the wind, stepped on the hawk's shadow, struck it with his hand, and let out a great roar. By his power, that sound was as if it pierced the hawk's belly and expelled the meat. Terrified, the hawk dropped the meat. The Great Being, knowing it had been dropped, caught it in midair without letting it fall to the ground, while still looking at the shadow. Seeing this marvel, the great crowd, shouting, exulting, and clapping their hands, made a great noise. The minister, learning of the event, sent a messenger to the king: "The wise one made the hawk drop the meat by this method; may Your Majesty know of this." Hearing this, the king asked Senaka, "Well, Senaka, should we bring the wise one?" Senaka thought, "From the moment he arrives here, we will be overshadowed. The king will not even acknowledge our existence. It is not right to bring him." Out of strong envy for gain, he said, "Great king, this does not make one wise; it is just a trivial thing." The king, remaining neutral, sent a messenger again, saying, "Let him investigate him there."

โคโณติ เอโก ปาจีนยวมชฺฌกคามวาสี ปุริโส ‘‘วสฺเส ปติเต กสิสฺสามี’’ติ คามนฺตรโต โคเณ กิณิตฺวา อาเนตฺวา เคเห วสาเปตฺวา ปุนทิวเส โคจรตฺถาย ติณภูมึ อาเนตฺวา โคณปิฏฺเฐ นิสินฺโน กิลนฺตรูโป โอตริตฺวา รุกฺขมูเล นิปนฺโนว นิทฺทํ โอกฺกมิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก โจโร โคเณ คเหตฺวา ปลายิ. โส ปพุชฺฌิตฺวา โคเณ อปสฺสนฺโต อิโต จิโต จ โอโลเกตฺวา โคเณ คเหตฺวา ปลายนฺตํ โจรํ ทิสฺวา เวเคน ปกฺขนฺทิตฺวา ‘‘กุหึ เม โคเณ เนสี’’ติ อาห. ‘‘มม โคเณ อตฺตโน อิจฺฉิตฏฺฐานํ เนมี’’ติ. เตสํ วิวาทํ สุตฺวา มหาชโน สนฺนิปติ. ปณฺฑิโต เตสํ สาลาทฺวาเรน คจฺฉนฺตานํ สทฺทํ สุตฺวา อุโภปิ ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ กิริยํ ทิสฺวาว ‘‘อยํ [Pg.169] โจโร, อยํ โคณสามิโก’’ติ ชานาติ. ชานนฺโตปิ ‘‘กสฺมา วิวทถา’’ติ ปุจฺฉิ. โคณสามิโก อาห – ‘‘สามิ, อิเม อหํ อสุกคามโต อสุกสฺส นาม หตฺถโต กิณิตฺวา อาเนตฺวา เคเห วสาเปตฺวา โคจรตฺถาย ติณภูมึ เนสึ, ตตฺถ มม ปมาทํ ทิสฺวา อยํ โคเณ คเหตฺวา ปลายิ. สฺวาหํ อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต อิมํ ทิสฺวา อนุพนฺธิตฺวา คณฺหึ, อสุกคามวาสิโน มยา เอเตสํ กิณิตฺวา คหิตภาวํ ชานนฺตี’’ติ. โจโร ปน ‘‘มเมเต ฆรชาติกา, อยํ มุสา ภณตี’’ติ อาห.

There was a man living in a village in the middle of the eastern barley-country who thought, 'When the rains come, I will plow.' So he bought some oxen from another village, brought them home, and kept them in his house. The next day, he took the oxen to a grassy field for grazing. Feeling tired, he dismounted from an ox's back, lay down at the foot of a tree, and fell asleep. At that moment, a thief took the oxen and fled. When the man awoke and did not see his oxen, he looked here and there and saw the thief fleeing with the oxen. He quickly ran after him and said, 'Where are you taking my oxen?' The thief replied, 'I am taking my oxen to a place of my own choosing.' Hearing their dispute, a great crowd gathered. The wise man, hearing their noise as they were passing by the hall-door, had them both summoned. Just by observing their demeanor, he knew, 'This one is the thief, and this one is the owner of the oxen.' Yet, knowing this, he asked, 'Why do you dispute?' The owner of the oxen said, 'Sir, I bought these from a certain man named so-and-so in such-and-such village, brought them home, and kept them there. I took them to a grassy field for grazing, and seeing my negligence, this man took the oxen and fled. As I was looking here and there, I saw him, pursued him, and caught him. The inhabitants of such-and-such village know that I bought and took them.' The thief, however, said, 'These were born in my house. This man is speaking falsely.'

อถ เน ปณฺฑิโต ‘‘อหํ โว อฑฺฑํ ธมฺเมน วินิจฺฉินิสฺสามิ, ฐสฺสถ เม วินิจฺฉเย’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, สามิ, ฐสฺสามา’’ติ วุตฺเต ‘‘มหาชนสฺส มนํ คณฺหิตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปฐมํ โจรํ ปุจฺฉิ ‘‘ตยา อิเม โคณา กึ ขาทาปิตา กึ ปายิตา’’ติ? ‘‘ยาคุํ ปายิตา ติลปิฏฺฐญฺจ มาเส จ ขาทาปิตา’’ติ. ตโต โคณสามิกํ ปุจฺฉิ. โส อาห – ‘‘สามิ, กุโต เม ทุคฺคตสฺส ยาคุอาทีนิ ลทฺธานิ, ติณเมว ขาทาปิตา’’ติ. ปณฺฑิโต เตสํ กถํ ปริสํ คาหาเปตฺวา ปิยงฺคุปตฺตานิ อาหราเปตฺวา โกฏฺฏาเปตฺวา อุทเกน มทฺทาเปตฺวา โคเณ ปาเยสิ. โคณา ติณเมว ฉฑฺฑยึสุ. ปณฺฑิโต ‘‘ปสฺสเถต’’นฺติ มหาชนสฺส ทสฺเสตฺวา โจรํ ปุจฺฉิ ‘‘ตฺวํ โจโรสิ, น โจโรสี’’ติ? โส ‘‘โจโรมฺหี’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย มา เอวรูปมกาสี’’ติ โอวทิ. โพธิสตฺตสฺส ปริสา ปน ตํ หตฺถปาเทหิ โกฏฺเฏตฺวา ทุพฺพลมกาสิ. อถ นํ ปณฺฑิโต ‘‘ทิฏฺฐธมฺเมเยว ตาว อิมํ ทุกฺขํ ลภสิ, สมฺปราเย ปน นิรยาทีสุ มหาทุกฺขํ อนุภวิสฺสสิ, สมฺม, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย ปชเหตํ กมฺม’’นฺติ วตฺวา ตสฺส ปญฺจ สีลานิ อทาสิ. อมจฺโจ ตํ ปวตฺตึ ยถาภูตํ รญฺโญ อาโรจาเปสิ. ราชา เสนกํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ, เสนก, อาเนม ปณฺฑิต’’นฺติ. ‘‘โคณอฑฺฑํ นาม, มหาราช, เย เกจิ วินิจฺฉินนฺติ, อาคเมหิ ตาวา’’ติ วุตฺเต ราชา มชฺฌตฺโต หุตฺวา ปุน ตเถว สาสนํ เปเสสิ. สพฺพฏฺฐาเนสุปิ เอวํ เวทิตพฺพํ. อิโต ปรํ ปน อุทฺทานมตฺตเมว วิภชิตฺวา ทสฺสยิสฺสามาติ.

Then the wise man asked them, 'I will judge your dispute according to the Dhamma. Will you abide by my decision?' When they replied, 'Yes, sir, we will abide by it,' thinking, 'It is proper to win the confidence of the people,' he first questioned the thief: 'What have you fed these oxen, and what have you given them to drink?' He answered, 'I gave them rice-gruel to drink and fed them sesame-cake and beans.' Then he questioned the owner of the oxen. He said, 'Sir, from where could a poor man like me obtain rice-gruel and such? I have only fed them grass.' The wise man, having presented their accounts to the assembly, had Priyaṅgu leaves brought, had them pounded, mixed with water, and given to the oxen to drink. The oxen vomited only grass. The wise man showed this to the great crowd and asked the thief, 'Are you a thief or not?' He admitted, 'I am a thief.' 'Then from now on, do not do such a thing,' the wise man admonished him. But the Bodhisatta's assembly beat him with their hands and feet, leaving him weakened. Then the wise man said to him, 'You receive this suffering in this very life, but in the life to come, you will experience great suffering in hell and other such states. Friend, from now on, abandon this deed.' Having spoken thus, he gave him the five precepts. A minister had the matter reported to the king exactly as it had occurred. The king asked Senaka, 'Well, Senaka, shall we summon the wise man?' Senaka replied, 'Great king, it is just an ox-dispute; anyone can judge that. Wait for now.' Hearing this, the king remained neutral and sent the same message again. This should be understood in all such cases. From here on, however, I will only set forth and explain the summary.

คนฺถีติ เอกา ทุคฺคติตฺถี นานาวณฺเณหิ สุตฺเตหิ คนฺถิเก พนฺธิตฺวา กตํ สุตฺตคนฺถิตปิฬนฺธนํ คีวโต โมเจตฺวา สาฏกสฺส อุปริ ฐเปตฺวา นฺหายิตุํ [Pg.170] ปณฺฑิเตน การิตโปกฺขรณึ โอตริ. อปรา ตรุณิตฺถี ตํ ทิสฺวา โลภํ อุปฺปาเทตฺวา อุกฺขิปิตฺวา ‘‘อมฺม, อติวิย โสภนํ อิทํ กิตฺตเกน เต กตํ, อหมฺปิ อตฺตโน เอวรูปํ กริสฺสามิ, คีวาย ปิฬนฺธิตฺวา ปมาณํ ตาวสฺส อุปธาเรมี’’ติ วตฺวา ตาย อุชุจิตฺตตาย ‘‘อุปธาเรหี’’ติ วุตฺเต คีวาย ปิฬนฺธิตฺวา ปกฺกามิ. อิตรา ตํ ทิสฺวา สีฆํ อุตฺตริตฺวา สาฏกํ นิวาเสตฺวา อุปธาวิตฺวา ‘‘กหํ เม ปิฬนฺธนํ คเหตฺวา ปลายิสฺสสี’’ติ สาฏเก คณฺหิ. อิตรา ‘‘นาหํ ตว สนฺตกํ คณฺหามิ, มม คีวายเมว ปิฬนฺธน’’นฺติ อาห. มหาชโน ตํ สุตฺวา สนฺนิปติ. ปณฺฑิโต ทารเกหิ สทฺธึ กีฬนฺโต ตาสํ กลหํ กตฺวา สาลาทฺวาเรน คจฺฉนฺตีนํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กึ สทฺโท เอโส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา อุภินฺนํ กลหการณํ สุตฺวา ปกฺโกสาเปตฺวา อากาเรเนว โจริญฺจ อโจริญฺจ ญตฺวาปิ ตมตฺถํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อหํ โว ธมฺเมน วินิจฺฉินิสฺสามิ, มม วินิจฺฉเย ฐสฺสถา’’ติ วตฺวา ‘‘อาม, ฐสฺสาม, สามี’’ติ วุตฺเต ปฐมํ โจรึ ปุจฺฉิ ‘‘ตฺวํ อิมํ ปิฬนฺธนํ ปิฬนฺธนฺตี กตรคนฺธํ วิลิมฺปสี’’ติ? ‘‘อหํ นิจฺจํ สพฺพสํหารกํ วิลิมฺปามี’’ติ. สพฺพสํหารโก นาม สพฺพคนฺเธหิ โยเชตฺวา กตคนฺโธ. ตโต อิตรํ ปุจฺฉิ. สา อาห ‘‘กุโต, สามิ, ลทฺโธ ทุคฺคตาย มยฺหํ สพฺพสํหารโก, อหํ นิจฺจํ ปิยงฺคุปุปฺผคนฺธเมว วิลิมฺปามี’’ติ. ปณฺฑิโต อุทกปาตึ อาหราเปตฺวา ตํ ปิฬนฺธนํ ตตฺถ ปกฺขิปาเปตฺวา คนฺธิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘เอตํ คนฺธํ อุปสิงฺฆิตฺวา อสุกคนฺธภาวํ ชานาหี’’ติ อาห. โส อุปสิงฺฆนฺโต ปิยงฺคุปุปฺผภาวํ ญตฺวา อิมํ เอกกนิปาเต คาถมาห –

There was a poor woman who had an ornament made of colorful knotted threads. She removed it from her neck, placed it on her outer robe, and descended into a pond made by the wise man to bathe. Another young woman, seeing it, became greedy, picked it up, and said, 'Mother, this is very beautiful. How much did it cost to make? I too will make one like it for myself. Let me first ascertain its size by wearing it around my neck.' Because the first woman was of a straightforward mind, she said, 'Ascertain it.' The young woman put it around her neck and went away. The other woman, seeing this, quickly came out of the water, put on her robe, and ran after her, grabbing her by the robe and saying, 'Where are you going, taking my ornament?' The other replied, 'I am not taking what is yours; this is the ornament on my own neck.' Hearing this, a great crowd gathered. The wise man, who was playing with some children, heard the sound of them quarreling as they passed by the hall-door. He asked, 'What is that noise?' and, upon learning the cause of their dispute, had them summoned. Although he knew by their demeanor alone who was the thief and who was not, he asked about the matter, saying, 'I will judge your case according to the Dhamma. Will you abide by my decision?' When they replied, 'Yes, master, we will abide by it,' he first asked the thief, 'When you wear this ornament, with what fragrance do you anoint yourself?' She answered, 'I always use an all-purpose perfume.' An all-purpose perfume is one made by blending all fragrances. Then he asked the other woman. She said, 'Master, from where would a poor woman like me get an all-purpose perfume? I always use only the fragrance of Priyaṅgu flowers.' The wise man had a bowl of water brought, had the ornament placed in it, and summoned a perfumer, saying, 'Smell this fragrance and identify what it is.' The perfumer, smelling it, recognized it as the fragrance of Priyaṅgu flowers and spoke this verse from the Ekanipāta:

‘‘สพฺพสํหารโก นตฺถิ, สุทฺธํ กงฺคุ ปวายติ;

อลิกํ ภาสติยํ ธุตฺตี, สจฺจมาหุ มหลฺลิกา’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๑๐);

There is no all-purpose perfume, it smells of pure millet; this rogue speaks falsely, the elder woman speaks the truth.

ตตฺถ ธุตฺตีติ ธุตฺติกา. อาหูติ อาห, อยเมว วา ปาโฐ.

Herein, 'dhuttī' means a female rogue. 'Āhū' means 'āha' (she said), or this is simply the reading.

เอวํ มหาสตฺโต ตํ การณํ มหาชนํ ชานาเปตฺวา ‘‘ตฺวํ โจรีสิ, น โจรีสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา โจริภาวํ ปฏิชานาเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย มหาสตฺตสฺส ปณฺฑิตภาโว ปากโฏ ชาโต.

Thus the Great Being, having made the reason known to the great crowd, asked her, 'Are you a thief, or are you not?' and made her confess to being a thief. From that time onward, the Great Being's wisdom became manifest.

สุตฺตนฺติ เอกา กปฺปาสกฺเขตฺตรกฺขิกา อิตฺถี กปฺปาสกฺเขตฺตํ รกฺขนฺตี ตตฺเถว ปริสุทฺธํ กปฺปาสํ คเหตฺวา สุขุมสุตฺตํ กนฺติตฺวา คุฬํ กตฺวา อุจฺฉงฺเค [Pg.171] ฐเปตฺวา คามํ อาคจฺฉนฺตี ‘‘ปณฺฑิตสฺส โปกฺขรณิยํ นฺหายิสฺสามี’’ติ ตีรํ คนฺตฺวา สาฏกํ มุญฺจิตฺวา สาฏกสฺส อุปริ สุตฺตคุฬํ ฐเปตฺวา โอตริตฺวา โปกฺขรณิยํ นฺหายติ. อปรา ตํ ทิสฺวา ลุทฺธจิตฺตตาย ตํ คเหตฺวา ‘‘อโห มนาปํ สุตฺตํ, อมฺม, ตยา กต’’นฺติ อจฺฉรํ ปหริตฺวา โอโลเกนฺตี วิย อุจฺฉงฺเค กตฺวา ปกฺกามิ. เสสํ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ. ปณฺฑิโต ปฐมํ โจรึ ปุจฺฉิ ‘‘ตฺวํ คุฬํ กโรนฺตี อนฺโต กึ ปกฺขิปิตฺวา อกาสี’’ติ? ‘‘กปฺปาสผลฏฺฐิเมว สามี’’ติ. ตโต อิตรํ ปุจฺฉิ. สา ‘‘สามิ ติมฺพรุอฏฺฐิ’’นฺติ อาห. โส อุภินฺนํ วจนํ ปริสํ คาหาเปตฺวา สุตฺตคุฬํ นิพฺเพฐาเปตฺวา ติมฺพรุอฏฺฐึ ทิสฺวา ตํ โจริภาวํ สํปฏิจฺฉาเปสิ. มหาชโน หฏฺฐตุฏฺโฐ ‘‘สุวินิจฺฉิโต อฑฺโฑ’’ติ สาธุการสหสฺสานิ ปวตฺเตสิ.

The case of the thread: A woman guarding a cotton field, while protecting the field, took some clean cotton from there, spun it into fine thread, rolled it into a ball, placed it in her lap, and came to the village. Thinking, 'I will bathe in the wise man's pond,' she went to the shore, removed her garment, placed the ball of thread upon it, and entered the pond to bathe. Another woman, seeing this, was overcome by greed. She took the thread and, snapping her fingers in admiration, said, 'Oh, what lovely thread you have made, dear lady!' Then, as if merely looking at it, she placed it in her own lap and departed. The rest should be elaborated as before. The wise man first questioned the thief, 'When you made the ball, what did you put inside?' 'Only a cotton seed, sir,' she replied. Then he questioned the other woman. She said, 'Sir, a timbaru seed.' He had the assembly hear the statements of both, had the ball of thread unrolled, and upon seeing the timbaru seed, made her confess her thievery. The great crowd, delighted and pleased, exclaimed, 'The case has been well judged!' and raised thousands of acclamations.

ปุตฺโตติ เอกทิวสํ เอกา อิตฺถี ปุตฺตํ อาทาย มุขโธวนตฺถาย ปณฺฑิตสฺส โปกฺขรณึ คนฺตฺวา ปุตฺตํ นฺหาเปตฺวา อตฺตโน สาฏเก นิสีทาเปตฺวา อตฺตโน มุขํ โธวิตุํ โอตริ. ตสฺมึ ขเณ เอกา ยกฺขินี ตํ ทารกํ ทิสฺวา ขาทิตุกามา หุตฺวา อิตฺถิเวสํ คเหตฺวา ‘‘สหายิเก, โสภติ วตายํ ทารโก, ตเวโส ปุตฺโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อามา’’ติ วุตฺเต ‘‘ปาเยมิ น’’นฺติ วตฺวา ‘‘ปาเยหี’’ติ วุตฺตา ตํ คเหตฺวา โถกํ กีฬาเปตฺวา อาทาย ปลายิ. อิตรา ตํ ทิสฺวา ธาวิตฺวา ‘‘กุหึ เม ปุตฺตํ เนสี’’ติ คณฺหิ. ยกฺขินี ‘‘กุโต ตยา ปุตฺโต ลทฺโธ, มเมโส ปุตฺโต’’ติ อาห. ตา กลหํ กโรนฺติโย สาลาทฺวาเรน คจฺฉนฺติ. ปณฺฑิโต ตํ กลหสทฺทํ สุตฺวา ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิ. ตา ตสฺส เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต อกฺขีนํ อนิมิสตาย เจว รตฺตตาย จ นิราสงฺกตาย จ ฉายาย อภาวตาย จ ‘‘อยํ ยกฺขินี’’ติ ญตฺวาปิ ‘‘มม วินิจฺฉเย ฐสฺสถา’’ติ วตฺวา ‘‘อาม, ฐสฺสามา’’ติ วุตฺเต ภูมิยํ เลขํ กฑฺฒยิตฺวา เลขามชฺเฌ ทารกํ นิปชฺชาเปตฺวา ยกฺขินึ หตฺเถสุ, มาตรํ ปาเทสุ คาหาเปตฺวา ‘‘ทฺเวปิ กฑฺฒิตฺวา คณฺหถ, กฑฺฒิตุํ สกฺโกนฺติยา เอว ปุตฺโต’’ติ อาห.

The case of the son: One day, a woman took her child to the wise man's pond to wash her face. After bathing the child, she seated him on her garment and entered the water to wash her own face. At that moment, a yakkhinī saw the child and, desiring to eat him, took on the form of a woman. She asked, 'Friend, how lovely this child is—is this your son?' When the mother replied, 'Yes,' the yakkhinī said, 'Shall I nurse him?' and upon being told, 'You may nurse him,' she took the child, played with him for a moment, and then fled with him. The mother, seeing this, ran after her, shouting, 'Where are you taking my child?' and caught hold of her. The yakkhinī retorted, 'From where did you get a son? This is my son!' As they were quarreling, they passed by the door of the hall. The wise man, hearing the sound of the quarrel, had them summoned and asked, 'What is this?' They related the matter to him. Upon hearing this, the Great Being—knowing her to be a yakkhinī by her unblinking and red eyes, her fearlessness, and her lack of a shadow—nevertheless said, 'Will you abide by my judgment?' When they agreed, 'Yes, we will abide,' he drew a line on the ground, had the child laid in the middle of the line, and had the yakkhinī take him by the hands and the mother by the feet. Then he said, 'Both of you pull. The son shall belong to the one who is able to pull him away.'

ตา อุโภปิ กฑฺฒึสุ. ทารโก กฑฺฒิยมาโน ทุกฺขปฺปตฺโต หุตฺวา วิรวิ. มาตา หทเยน ผลิเตน วิย หุตฺวา ปุตฺตํ มุญฺจิตฺวา โรทมานา อฏฺฐาสิ. ปณฺฑิโต มหาชนํ ปุจฺฉิ ‘‘อมฺโภ, ทารเก, มาตุ หทยํ มุทุกํ โหติ, อุทาหุ อมาตู’’ติ. ‘‘มาตุ หทยํ มุทุกํ โหตี’’ติ. ‘‘กึ ทานิ ทารกํ [Pg.172] คเหตฺวา ฐิตา มาตา โหติ, อุทาหุ วิสฺสชฺเชตฺวา ฐิตา’’ติ? ‘‘วิสฺสชฺเชตฺวา ฐิตา ปณฺฑิตา’’ติ. ‘‘อิมํ ปน ทารกโจรึ ตุมฺเห ชานาถา’’ติ? ‘‘น ชานาม, ปณฺฑิตา’’ติ. อถ เน ปณฺฑิโต อาห – ‘‘ยกฺขินี เอสา, เอตํ ขาทิตุํ คณฺหี’’ติ. ‘‘กถํ ชานาสิ, ปณฺฑิตา’’ติ. ‘‘อกฺขีนํ อนิมิสตาย เจว รตฺตตาย จ นิราสงฺกตาย จ ฉายาย อภาเวน จ นิกฺกรุณตาย จา’’ติ. อถ นํ ปุจฺฉิ ‘‘กาสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘ยกฺขินีมฺหิ สามี’’ติ. ‘‘กสฺมา อิมํ ทารกํ คณฺหี’’ติ? ‘‘ขาทิตุํ คณฺหามิ, สามี’’ติ. ‘‘อนฺธพาเล, ตฺวํ ปุพฺเพปิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ยกฺขินี ชาตาสิ, อิทานิ ปุนปิ ปาปํ กโรสิ, อโห อนฺธพาลาสี’’ติ วตฺวา ตํ ปญฺจสีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย เอวรูปํ ปาปกมฺมํ มา อกาสี’’ติ วตฺวา ตํ อุยฺโยเชสิ. ทารกมาตาปิ ทารกํ ลภิตฺวา ‘‘จิรํ ชีวตุ สามี’’ติ ปณฺฑิตํ โถเมตฺวา ปุตฺตํ อาทาย ปกฺกามิ.

They both pulled. The child, being pulled, was overcome with pain and cried out. The mother, her heart as if splitting, released her son and stood weeping. The wise man asked the great crowd, 'Sirs, is a mother's heart tender, or that of a non-mother?' 'A mother's heart is tender,' they replied. 'Then is the one who stands holding the child the mother, or the one who stands having released him?' 'The one who has released him, O wise one.' 'Do you then know this child-thief?' 'We do not know, O wise one.' Then the wise man said to them, 'This is a yakkhinī; she took him in order to eat him.' 'How do you know, O wise one?' 'By the unblinking of her eyes, their redness, her fearlessness, her lack of a shadow, and her cruelty.' Then he asked her, 'Who are you?' 'I am a yakkhinī, my lord.' 'Why did you take this child?' 'I took him to eat, my lord.' 'O blind fool, you have done evil deeds in the past and were born a yakkhinī. Now you do evil again. Oh, how blind and foolish you are!' Having said this, he established her in the five precepts, saying, 'From this day forward, do not commit such an evil deed,' and dismissed her. The child's mother, having received her son, praised the wise man, saying, 'Long live my lord!' and taking her child, she departed.

โคโตติ เอโก กิร ลกุณฺฑกตฺตา โคโต, กาฬวณฺณตา จ กาโฬติ โคตกาโฬ นาม ปุริโส สตฺตสํวจฺฉรานิ กมฺมํ กตฺวา ภริยํ ลภิ. สา นาเมน ทีฆตาลา นาม. โส เอกทิวสํ ตํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ภทฺเท, ปูวขาทนียํ ปจาหิ, มาตาปิตโร ทฏฺฐุํ คมิสฺสามา’’ติ วตฺวา ‘‘กึ เต มาตาปิตูหี’’ติ ตาย ปฏิกฺขิตฺโตปิ ยาวตติยํ วตฺวา ปูวขาทนียํ ปจาเปตฺวา ปาเถยฺยญฺเจว ปณฺณาการญฺจ อาทาย ตาย สทฺธึ มคฺคํ ปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค อุตฺตานวาหินึ เอกํ นทึ อทฺทส. เต ปน ทฺเวปิ อุทกภีรุกชาติกาว, ตสฺมา ตํ อุตฺตริตุํ อวิสหนฺตา ตีเร อฏฺฐํสุ. ตทา ทีฆปิฏฺฐิ นาเมโก ทุคฺคตปุริโส อนุวิจรนฺโต ตํ ฐานํ ปาปุณิ. อถ นํ เต ทิสฺวา ปุจฺฉึสุ ‘‘สมฺม, อยํ นที คมฺภีรา อุตฺตานา’’ติ. โส เตสํ กถํ สุตฺวา อุทกภีรุกภาวํ ญตฺวา ‘‘สมฺม, อยํ นที คมฺภีรา พหุจณฺฑมจฺฉากิณฺณา’’ติ อาห. ‘‘สมฺม, กถํ ตฺวํ คมิสฺสสี’’ติ? โส อาห – ‘‘สํสุมารมกรานํ อมฺเหหิ ปริจโย อตฺถิ, เตน เต อมฺเห น วิเหเฐนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, สมฺม, อมฺเหปิ เนหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. อถสฺส เต ขชฺชโภชนํ อทํสุ. โส กตภตฺตกิจฺโจ ‘‘สมฺม, กํ ปฐมํ เนมี’’ติ ปุจฺฉิ. โส อาห – ‘‘ตว สหายิกํ ปฐมํ เนหิ, มํ ปจฺฉา เนหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตํ ขนฺเธ กตฺวา ปาเถยฺยญฺเจว ปณฺณาการญฺจ คเหตฺวา นทึ โอตริตฺวา โถกํ คนฺตฺวา อุกฺกุฏิโก นิสีทิตฺวา ปกฺกามิ.

The case of Gota: There was a man named Gotakāḷa, so called because he was a dwarf, Gota, and because of his dark complexion, Kāḷa. After working for seven years, he obtained a wife. Her name was Dīghatālā. One day, he addressed her, saying, 'My dear, prepare some cakes and provisions; we will go to see my parents.' Although she refused, saying, 'What have your parents to do with you?', he spoke up to a third time and had her prepare the cakes and provisions. Taking the provisions for the journey and gifts, he set out on the road with her. Along the way, he saw a shallow-flowing river. As both of them were by nature fearful of water, they were unable to cross and stood on the bank. At that time, a destitute man named Dīghapiṭṭhi, who was wandering about, arrived at that spot. Seeing him, they asked, 'Friend, is this river deep or shallow?' Hearing their question and discerning their fear of water, he said, 'Friend, this river is deep and filled with many fierce fish.' 'Friend, how will you cross?' 'We are familiar with the crocodiles and sea-monsters,' he said, 'so they do not harm us.' 'In that case, friend, please carry us across as well.' He agreed, saying, 'Very well.' Then they gave him food and drink. When he had finished his meal, he asked, 'Friend, whom shall I carry across first?' The man said, 'Carry your companion first, and carry me across afterwards.' 'Very well,' he agreed, and placing her on his shoulders, taking the provisions and the gifts, he entered the river. After going a short distance, he squatted down and then made off.

โคตกาโฬ [Pg.173] ตีเร ฐิโตว ‘‘คมฺภีราวตายํ นที, เอวํ ทีฆสฺสปิ นาม เอวรูปา, มยฺหํ ปน อปสยฺหาว ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. อิตโรปิ ตํ นทีมชฺฌํ เนตฺวา ‘‘ภทฺเท, อหํ ตํ โปเสสฺสามิ, สมฺปนฺนวตฺถาลงฺการา ทาสิทาสปริวุตา วิจริสฺสสิ, กึ เต อยํ ลกุณฺฑกวามนโก กริสฺสติ, มม วจนํ กโรหี’’ติ อาห. สา ตสฺส วจนํ สุตฺวาว อตฺตโน สามิเก สิเนหํ ภินฺทิตฺวา ตํขณญฺเญว ตสฺมึ ปฏิพทฺธจิตฺตา หุตฺวา ‘‘สามิ, สเจ มํ น ฉฑฺเฑสฺสสิ, กริสฺสามิ เต วจน’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉิ. ‘‘ภทฺเท, กึ วเทสิ, อหํ ตํ โปเสสฺสามี’’ติ. เต ปรตีรํ คนฺตฺวา อุโภปิ สมคฺคา สมฺโมทมานา ‘‘โคตกาฬํ ปหาย ติฏฺฐ ตฺว’’นฺติ วตฺวา ตสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ขาทนียํ ขาทนฺตา ปกฺกมึสุ. โส ทิสฺวา ‘‘อิเม เอกโต หุตฺวา มํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายนฺติ มญฺเญ’’ติ อปราปรํ ธาวนฺโต โถกํ โอตริตฺวา ภเยน นิวตฺติตฺวา ปุน เตสุ โกเปน ‘‘ชีวามิ วา มรามิ วา’’ติ อุลฺลงฺฆิตฺวา นทิยํ ปติโต อุตฺตานภาวํ ญตฺวา นทึ อุตฺตริตฺวา เวเคน ตํ ปาปุณิตฺวา ‘‘อมฺโภ ทุฏฺฐโจร, กุหึ เม ภริยํ เนสี’’ติ อาห. อิตโรปิ ตํ ‘‘อเร ทุฏฺฐวามนก, กุโต ตว ภริยา, มเมสา ภริยา’’ติ วตฺวา คีวายํ คเหตฺวา ขิปิ. โส ทีฆตาลํ หตฺเถ คเหตฺวา’’ติฏฺฐ ตฺวํ กุหึ คจฺฉสิ, สตฺต สํวจฺฉรานิ กมฺมํ กตฺวา ลทฺธภริยา เมสี’’ติ วตฺวา เตน สทฺธึ กลหํ กโรนฺโต สาลาย สนฺติกํ ปาปุณิ. มหาชโน สนฺนิปติ.

Gotakāḷa, standing on the riverbank, thought, "This river is indeed deep; if it is like this for a tall person, for me it will surely be impossible to cross." The other man, having led her to the middle of the river, said, "Good lady, I will support you. You shall live adorned with fine clothes and ornaments, surrounded by male and female servants. What can this hunchbacked dwarf do for you? Do my bidding." Hearing his words, she broke her affection for her own husband and at that very moment, with her mind attached to him, she consented, saying, "Master, if you will not abandon me, I will do your bidding." "Good lady, what are you saying? I will support you." Reaching the other shore, both of them, united and rejoicing, said, "Let Gotakāḷa be," and while he watched, they ate their food and departed. Seeing this, he thought, "It seems these two have united, abandoned me, and are fleeing," and ran back and forth. After wading a little way into the water, he retreated out of fear. Then, filled with anger toward them, thinking, "Whether I live or die," he leaped into the river. Realizing it was shallow, he crossed the river and quickly caught up to them. "Hey, wicked thief, where are you taking my wife?" he said. The other replied, "Hey, wicked dwarf, what wife of yours? She is my wife," and grabbing him by the neck, threw him down. Gotakāḷa, taking a long palm staff in hand, said, "Stop! Where are you going? She is the wife I obtained after working for seven years," and arguing with him, he reached the vicinity of the hall. A great crowd gathered.

ปณฺฑิโต ‘‘กึ สทฺโท นาเมโส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เต อุโภปิ ปกฺโกสาเปตฺวา วจนปฺปฏิวจนํ สุตฺวา ‘‘มม วินิจฺฉเย ฐสฺสถา’’ติ วตฺวา ‘‘อาม, ฐสฺสามา’’ติ วุตฺเต ปฐมํ ทีฆปิฏฺฐึ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตฺวํ โกนาโมสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ทีฆปิฏฺฐิโก นาม, สามี’’ติ. ‘‘ภริยา เต กา นามา’’ติ? โส ตสฺสา นามํ อชานนฺโต อญฺญํ กเถสิ. ‘‘มาตาปิตโร เต เก นามา’’ติ? ‘‘อสุกา นามา’’ติ. ‘‘ภริยาย ปน เต มาตาปิตโร เก นามา’’ติ? โส อชานิตฺวา อญฺญํ กเถสิ. ตสฺส กถํ ปริสํ คาหาเปตฺวา ตํ อปเนตฺวา อิตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุริมนเยเนว สพฺเพสํ นามานิ ปุจฺฉิ. โส ยถาภูตํ ชานนฺโต อวิรชฺฌิตฺวา กเถสิ. ตมฺปิ อปเนตฺวา ทีฆตาลํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตฺวํ กา นามา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ทีฆตาลา นาม สามี’’ติ. ‘‘สามิโก เต โกนาโม’’ติ? สา อชานนฺตี อญฺญํ กเถสิ. ‘‘มาตาปิตโร เต เก นามา’’ติ. ‘‘อสุกา นาม สามี’’ติ. ‘‘สามิกสฺส ปน เต มาตาปิตโร เก นามา’’ติ? สาปิ วิลปนฺตี อญฺญํ กเถสิ[Pg.174]. อิตเร ทฺเว ปกฺโกสาเปตฺวา มหาชนํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ อิมิสฺสา ทีฆปิฏฺฐิสฺส วจเนน สเมติ, อุทาหุ โคตกาฬสฺสา’’ติ. ‘‘โคตกาฬสฺส ปณฺฑิตา’’ติ. ‘‘อยํ เอติสฺสา สามิโก, อิตโร โจโร’’ติ. อถ นํ ‘‘โจโรสิ, น โจโรสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, สามิ, โจโรมฺหี’’ติ โจรภาวํ สมฺปฏิจฺฉิ. ปณฺฑิตสฺส วินิจฺฉเยน โคตกาโฬ อตฺตโน ภริยํ ลภิตฺวา มหาสตฺตํ โถเมตฺวา ตํ อาทาย ปกฺกามิ. ปณฺฑิโต ทีฆปิฏฺฐิมาห ‘‘มา ปุน เอวมกาสี’’ติ.

The wise one, having asked, "What is this noise?" had them both summoned. After hearing their words and replies, he said, "Will you abide by my judgment?" When they said, "Yes, we will abide," he first had Dīghapiṭṭhi summoned and asked, "What is your name?" "My name is Dīghapiṭṭhi, lord." "What is your wife's name?" Not knowing her name, he gave another. "What are your parents' names?" "So-and-so." "And what are your wife's parents' names?" Not knowing, he gave another. Having made the assembly grasp his testimony, he sent him away and had the other summoned. In the same manner, he asked the names of all. He, knowing them as they really were, spoke without error. Sending him away also, he had Dīghatālā summoned and asked, "What is your name?" "My name is Dīghatālā, lord." "What is your husband's name?" Not knowing, she gave another. "What are your parents' names?" "So-and-so, lord." "And what are your husband's parents' names?" She too, lamenting, gave another. Having the two men summoned, he asked the great crowd, "Do her words agree with Dīghapiṭṭhi's or with Gotakāḷa's?" "With Gotakāḷa's, O wise one." "This one is her husband; the other is a thief." Then he asked him, "Are you a thief or not?" "Yes, lord, I am a thief," he said, admitting his thievery. By the wise one's judgment, Gotakāḷa received his wife back. Praising the Great Being, he took her and departed. The wise one admonished Dīghapiṭṭhi, saying, "Do not act thus again."

รเถน จาติ เอกทิวสํ เอโก ปน ปุริโส รเถ นิสีทิตฺวา มุขโธวนตฺถาย นิกฺขมิ. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ปณฺฑิตํ ทิสฺวา ‘‘มโหสธพุทฺธงฺกุรสฺส ปญฺญานุภาวํ ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มนุสฺสเวเสนาคนฺตฺวา รถสฺส ปจฺฉาภาคํ คเหตฺวา ปายาสิ. รเถ นิสินฺโน ปุริโส ‘‘ตาต, เกนตฺเถนาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ตุมฺเห อุปฏฺฐาตุ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ยานา โอรุยฺห สรีรกิจฺจตฺถาย คโต. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก รถํ อภิรุหิตฺวา เวเคน ปาเชสิ. รถสามิโก ปน สรีรกิจฺจํ กตฺวา นิกฺขนฺโต สกฺกํ รถํ คเหตฺวา ปลายนฺตํ ทิสฺวา เวเคน คนฺตฺวา ‘‘ติฏฺฐ ติฏฺฐ, กุหึ เม รถํ เนสี’’ติ วตฺวา ‘‘ตว รโถ อญฺโญ ภวิสฺสติ, อยํ ปน มม รโถ’’ติ วุตฺเต เตน สทฺธึ กลหํ กโรนฺโต สาลาทฺวารํ ปตฺโต. ปณฺฑิโต ‘‘กึ นาเมต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา เต ปกฺโกสาเปตฺวา อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา นิพฺภยตาย เจว อกฺขีนํ อนิมิสตาย จ ‘‘อยํ สกฺโก, อยํ รถสามิโก’’ติ อญฺญาสิ, เอวํ สนฺเตปิ วิวาทการณํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘มม วินิจฺฉเย ฐสฺสถา’’ติ วตฺวา ‘‘อาม, ฐสฺสามา’’ติ วุตฺเต ‘‘อหํ รถํ ปาเชสฺสามิ, ตุมฺเห ทฺเวปิ รถํ ปจฺฉโต คเหตฺวา คจฺฉถ, รถสามิโก น วิสฺสชฺเชสฺสติ, อิตโร วิสฺสชฺเชสฺสตี’’ติ วตฺวา ปุริสํ อาณาเปสิ ‘‘รถํ ปาเชหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ.

And concerning the chariot: one day, a certain man, seated in his chariot, went out to wash his face. At that moment, Sakka, reflecting and seeing the wise one, thought, "I will make manifest the power of the wisdom of Mahosadha, the Buddha-to-be." Taking on a human guise, he came and, taking hold of the back of the chariot, set off. The man seated in the chariot asked, "Friend, for what purpose have you come?" When he was told, "To attend upon you," he accepted, saying, "Good," and dismounting from the vehicle, he went to attend to a call of nature. At that moment, Sakka mounted the chariot and drove it off with great speed. The owner of the chariot, having attended to his business and come out, saw Sakka fleeing with the chariot. Running swiftly, he said, "Stop, stop! Where are you taking my chariot?" When he was told, "Your chariot must be another; this one is mine," he argued with him and reached the door of the hall. The wise one asked, "What is this?" and had them summoned. Seeing them approach, by the fearlessness and the unblinking of the eyes of one, he knew, "This is Sakka, and this is the owner of the chariot." Even so, he asked the cause of the dispute and said, "Will you abide by my judgment?" When they said, "Yes, we will abide," he said, "I will have the chariot driven. You two are to take hold of the back of the chariot and go. The owner of the chariot will not let go; the other will let go." He then commanded a man, "Drive the chariot." He did so.

อิตเรปิ ทฺเว ปจฺฉโต คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. รถสามิโก โถกํ คนฺตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา ฐิโต, สกฺโก ปน รเถน สทฺธึ คนฺตฺวา รเถเนว สทฺธึ นิวตฺติ. ปณฺฑิโต มนุสฺเส อาจิกฺขิ ‘‘อยํ ปุริโส โถกํ คนฺตฺวา รถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ฐิโต, อยํ ปน รเถน สทฺธึ ธาวิตฺวา รเถเนว สทฺธึ นิวตฺติ, เนวสฺส สรีเร เสทพินฺทุมตฺตมฺปิ อตฺถิ, อสฺสาสปสฺสาโสปิ นตฺถิ, [Pg.175] อภีโต อนิมิสเนตฺโต, เอส สกฺโก เทวราชา’’ติ. อถ นํ ‘‘สกฺโก เทวราชาสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, ปณฺฑิตา’’ติ วุตฺเต ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ วตฺวา ‘‘ตเวว ปญฺญาปกาสนตฺถํ ปณฺฑิตา’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ มา ปุน เอวมกาสี’’ติ โอวทติ. สกฺโกปิ สกฺกานุภาวํ ทสฺเสนฺโต อากาเส ฐตฺวา ‘‘สุวินิจฺฉิโต ปณฺฑิเตน อฑฺโฑ’’ติ ปณฺฑิตสฺส ถุตึ กตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. ตทา โส อมจฺโจ สยเมว รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มหาราช, ปณฺฑิเตน เอวํ รถอฑฺโฑ สุวินิจฺฉิโต, สกฺโกปิ เตน ปราชิโต, กสฺมา ปุริสวิเสสํ น ชานาสิ, เทวา’’ติ อาห. ราชา เสนกํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ, เสนก, อาเนม ปณฺฑิต’’นฺติ. โส ลาภมจฺฉเรน ‘‘มหาราช, เอตฺตเกน ปณฺฑิโต นาม น โหติ, อาคเมถ ตาว วีมํสิตฺวา ชานิสฺสามา’’ติ อาห.

The other two went along, holding on from behind. The owner of the chariot, having gone a short distance, let go and stood still. But Sakka went along with the chariot and returned with the chariot. The wise one declared to the people, "This man, having gone a short distance, let go of the chariot and stood still. But this one ran with the chariot and returned with the chariot. There is not even so much as a drop of sweat on his body, nor is he out of breath. He is fearless, with unblinking eyes—this is Sakka, king of the gods." Then, asking him, "Are you Sakka, king of the gods?" and when he replied, "Yes, O wise one," he asked, "Why have you come?" When he was told, "To make your wisdom known, O wise one," he advised him, "In that case, do not do so again." Sakka, displaying his divine power, stood in the air and, having praised the wise one, saying, "The case has been well judged by the wise one," he went to his own place. Then that minister went himself to the king and said, "Great king, the case of the chariot was thus well judged by the wise one. Even Sakka was defeated by him. Why do you not recognize this exceptional man, Your Majesty?" The king asked Senaka, "What say you, Senaka? Shall we bring the wise one?" He, out of jealousy for his own gain, said, "Great king, by just this much one is not a wise man. Wait a while; having investigated, we shall know."

สตฺตทารกปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Question of the Seven Youths is concluded.

คทฺรภปญฺโห

The Question of the Donkey

ทณฺโฑติ อเถกทิวสํ ราชา ‘‘ปณฺฑิตํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ขทิรทณฺฑํ อาหราเปตฺวา ตโต วิทตฺถึ คเหตฺวา จุนฺทกาเร ปกฺโกสาเปตฺวา สุฏฺฐุ ลิขาเปตฺวา ปาจีนยวมชฺฌกคามํ เปเสสิ ‘‘ปาจีนยวมชฺฌกคามวาสิโน กิร ปณฺฑิตา, ‘อิมสฺส ขทิรทณฺฑสฺส อิทํ อคฺคํ, อิทํ มูล’นฺติ ชานนฺตุ, อชานนฺตานํ สหสฺสทณฺโฑ’’ติ. คามวาสิโน สนฺนิปติตฺวา ชานิตุํ อสกฺโกนฺตา เสฏฺฐิโน กถยึสุ ‘‘กทาจิ มโหสธปณฺฑิโต ชาเนยฺย, ปกฺโกสาเปตฺวา ตํ ปุจฺฉถา’’ติ. เสฏฺฐิ ปณฺฑิตํ กีฬามณฺฑลา ปกฺโกสาเปตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘ตาต, มยํ ชานิตุํ น สกฺโกม, อปิ นุ ตฺวํ สกฺขิสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิ. ตํ สุตฺวา ปณฺฑิโต จินฺเตสิ ‘‘รญฺโญ อิมสฺส อคฺเคน วา มูเลน วา ปโยชนํ นตฺถิ, มม วีมํสนตฺถาย เปสิตํ ภวิสฺสตี’’ติ. จินฺเตตฺวา จ ปน ‘‘อาหรถ, ตาต, ชานิสฺสามี’’ติ อาหราเปตฺวา หตฺเถน คเหตฺวาว ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ ญตฺวาปิ มหาชนสฺส หทยคฺคหณตฺถํ อุทกปาตึ อาหราเปตฺวา ขทิรทณฺฑกสฺส มชฺเฌ สุตฺเตน พนฺธิตฺวา สุตฺตโกฏิยํ คเหตฺวา ขทิรทณฺฑกํ อุทกปิฏฺเฐ ฐเปสิ. มูลํ ภาริยตาย ปฐมํ อุทเก นิมุชฺชิ. ตโต มหาชนํ ปุจฺฉิ ‘‘รุกฺขสฺส นาม มูลํ ภาริยํ โหติ, อุทาหุ อคฺค’’นฺติ? ‘‘มูลํ ปณฺฑิตา’’ติ. เตน หิ อิมสฺส ปฐมํ นิมุคฺคํ ปสฺสถ, เอตํ มูลนฺติ อิมาย สญฺญาย [Pg.176] อคฺคญฺจ มูลญฺจ อาจิกฺขิ. คามวาสิโน ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ รญฺโญ ปหิณึสุ. ราชา ‘‘โก อิมํ ชานาตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สิริวฑฺฒนเสฏฺฐิโน ปุตฺโต มโหสธปณฺฑิโต’’ติ สุตฺวา ‘‘กึ, เสนก, อาเนม ปณฺฑิต’’นฺติ ปุจฺฉิ. อธิวาเสหิ, เทว, อญฺเญนปิ อุปาเยน นํ วีมํสิสฺสามาติ.

The Stick: One day, the king, thinking, "I will test the wise man," had a khadira stick brought. Then, taking a hand-span from it, he summoned a craftsman, had it finely carved, and sent it to the village of Pācīnayavamajjhaka with the message: "The villagers of Pācīnayavamajjhaka are said to be wise. Let them determine which end of this khadira stick is the top and which is the root. Those who fail to do so will be fined one thousand." The villagers gathered but could not figure it out, so they told the chief: "Perhaps the wise Mahosadha would know. Summon him and ask." The chief summoned the wise man from the playground, explained the matter, and asked, "Dear one, we cannot determine it. Can you?" Hearing this, the wise man thought, "The king has no use for the top or root of this stick. It must have been sent to test me." Reflecting further, he said, "Bring it here, father, I will find out." Having it brought, he took it in his hand, and though he knew at once which was the top and which was the root, to win the hearts of the people, he had a bowl of water brought. He tied the stick in the middle with a string, held the end of the string, and placed the stick on the surface of the water. The root, being heavier, sank first into the water. Then he asked the crowd, "Of a tree, is the root heavier, or the top?" "The root, wise one," they replied. "Then observe this: the part that sank first—this is the root." With this sign, he pointed out the top and the root. The villagers sent word to the king: "This is the top, this is the root." The king asked, "Who knows this?" and upon hearing it was Mahosadha, the wise son of Sirivaḍḍhana the chief, he asked Senaka, "Shall we bring the wise man?" "Wait, Your Majesty, we will test him by other means," Senaka replied.

สีสนฺติ อเถกทิวสํ อิตฺถิยา จ ปุริสสฺส จาติ ทฺเว สีสานิ อาหราเปตฺวา ‘‘อิทํ อิตฺถิสีสํ, อิทํ ปุริสสีสนฺติ ชานนฺตุ, อชานนฺตานํ สหสฺสทณฺโฑ’’ติ ปหิณึสุ. คามวาสิโน อชานนฺตา ปณฺฑิตํ ปุจฺฉึสุ. โส ทิสฺวาว อญฺญาสิ. กถํ ชานาติ? ปุริสสีเส กิร สิพฺพินี อุชุกาว โหติ, อิตฺถิสีเส สิพฺพินี วงฺกา โหติ, ปริวตฺติตฺวา คจฺฉติ. โส อิมินา อภิญฺญาเณน ‘‘อิทํ อิตฺถิยา สีสํ, อิทํ ปุริสสฺส สีส’’นฺติ อาจิกฺขิ. คามวาสิโนปิ รญฺโญ ปหิณึสุ. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

The Heads: Then one day, they had two heads brought—one of a woman and one of a man—and sent them with the message: "Let them determine which is the woman’s head and which is the man’s. Those who do not know will be fined one thousand." The villagers, unable to tell, asked the wise man. He knew just by looking. How did he know? It is said that the suture in a man’s head is straight, while in a woman’s head, the suture is crooked and twists as it goes. By this distinguishing mark, he declared, "This is the woman’s head, this is the man’s." The villagers sent word to the king. The rest is as before.

อหีติ อเถกทิวสํ สปฺปญฺจ สปฺปินิญฺจ อาหราเปตฺวา ‘‘อยํ สปฺโป, อยํ สปฺปินีติ ชานนฺตุ, อชานนฺตานํ สหสฺสทณฺโฑ’’ติ วตฺวา คามวาสีนํ เปเสสุํ. คามวาสิโน อชานนฺตา ปณฺฑิตํ ปุจฺฉึสุ. โส ทิสฺวาว ชานาติ. สปฺปสฺส หิ นงฺคุฏฺฐํ ถูลํ โหติ, สปฺปินิยา ตนุกํ โหติ, สปฺปสฺส สีสํ ปุถุลํ โหติ, สปฺปินิยา ตนุกํ โหติ, สปฺปสฺส อกฺขีนิ มหนฺตานิ, สปฺปินิยา ขุทฺทกานิ, สปฺปสฺส โสวตฺติโก ปราพทฺโธ โหติ, สปฺปินิยา วิจฺฉินฺนโก. โส อิเมหิ อภิญฺญาเณหิ ‘‘อยํ สปฺโป, อยํ สปฺปินี’’ติ อาจิกฺขิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

The Snakes: One day, they had a male and female snake brought and told the villagers, "Know that this is the male and this is the female. Those who do not know will be fined one thousand," then sent them to the villagers. The villagers, being unable to tell, asked the wise man. He knew just by looking. The male snake has a thick tail, while the female's is slender; the male's head is broad, while the female's is narrow; the male's eyes are large, while the female's are small; the male's markings are continuous, while the female's are broken. Using these distinguishing marks, he declared, "This is the male, this is the female." The rest is as previously described.

กุกฺกุโฏติ อเถกทิวสํ ‘‘ปาจีนยวมชฺฌกคามวาสิโน อมฺหากํ สพฺพเสตํ ปาทวิสาณํ สีสกกุธํ ตโย กาเล อนติกฺกมิตฺวา นทนฺตํ อุสภํ เปเสนฺตุ, โน เจ เปเสนฺติ, สหสฺสทณฺโฑ’’ติ ปหิณึสุ. เต อชานนฺตา ปณฺฑิตํ ปุจฺฉึสุ. โส อาห – ‘‘ราชา โว สพฺพเสตํ กุกฺกุฏํ อาหราเปสิ, โส หิ ปาทนขสิขตาย ปาทวิสาโณ นาม, สีสจูฬตาย สีสกกุโธ นาม, ติกฺขตฺตุํ วสฺสนโต ตโย กาเล อนติกฺกมิตฺวา นทติ นาม, ตสฺมา เอวรูปํ กุกฺกุฬํ เปเสถา’’ติ อาห. เต เปสยึสุ.

The Rooster: One day, they sent a message to the villagers of Pācīnayavamajjhaka: "Send us a completely white bull with horns on its feet and a crest on its head, that sounds at the three times without fail. If you fail to send it, the fine is one thousand." Not knowing what to do, they asked the wise man. He said, "The king is asking for a completely white rooster. Because of its spurs, it is called 'one with horns on its feet'; because of its comb, it is called 'one with a crest on its head'; and because it crows three times, it is said to 'sound at the three times without fail.' Therefore, send such a rooster." They sent one.

มณีติ [Pg.177] สกฺเกน กุสรญฺโญ ทินฺโน มณิกฺขนฺโธ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วงฺโก โหติ. ตสฺส ปุราณสุตฺตํ ฉินฺนํ, โกจิ ปุราณสุตฺตํ นีหริตฺวา นวสุตฺตํ ปเวเสตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา เอกทิวสํ ‘‘อิมสฺมา มณิกฺขนฺธา ปุราณสุตฺตํ นีหริตฺวา นวสุตฺตํ ปเวเสนฺตู’’ติ เปสยึสุ. คามวาสิโน ปุราณสุตฺตํ นีหริตฺวา นวสุตฺตํ ปเวเสตุํ อสกฺโกนฺตา ปณฺฑิตสฺส อาจิกฺขึสุ. โส ‘‘มา จินฺตยิตฺถ, มธุํ อาหรถา’’ติ อาหราเปตฺวา มณิโน ทฺวีสุ ปสฺเสสุ มธุนา ฉิทฺทํ มกฺเขตฺวา กมฺพลสุตฺตํ วฏฺเฏตฺวา โกฏิยํ มธุนา มกฺเขตฺวา โถกํ ฉิทฺเท ปเวเสตฺวา กิปิลฺลิกานํ นิกฺขมนฏฺฐาเน ฐเปสิ. กิปิลฺลิกา มธุคนฺเธน นิกฺขมิตฺวา มณิมฺหิ ปุราณสุตฺตํ ขาทมานา คนฺตฺวา กมฺพลสุตฺตโกฏิยํ ฑํสิตฺวา กฑฺฒนฺตา เอเกน ปสฺเสน นีหรึสุ. ปณฺฑิโต ปเวสิตภาวํ ญตฺวา ‘‘รญฺโญ เทถา’’ติ คามวาสีนํ อทาสิ. เต รญฺโญ เปสยึสุ. โส ปเวสิตอุปายํ สุตฺวา ตุสฺสิ.

The Gem: A gem given by Sakka to King Kusa was crooked in eight places. Its old thread was broken, and no one could remove the old thread and insert a new one. So one day, they ordered, "Remove the old thread from this gem and insert a new one." The villagers, unable to remove the old thread and insert a new one, informed the wise man. He said, "Do not worry, bring honey." Having had honey brought, he smeared the hole on both sides of the gem with honey, twisted a woolen thread, smeared honey on its tip, inserted it slightly into the hole, and placed the gem at the entrance to an ants' nest. Attracted by the scent of honey, the ants came out and, gnawing away the old thread inside the gem as they went, bit the tip of the woolen thread and pulled it through to the other side. When the wise man knew the thread had been inserted, he said, "Give it to the king," and handed it to the villagers. They sent it to the king, who was pleased upon hearing of the method.

วิชายนนฺติ อเถกทิวสํ รญฺโญ มงฺคลอุสภํ พหู มาเส ขาทาเปตฺวา มโหทรํ กตฺวา วิสาณานิ โธวิตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา หลิทฺทิยา นฺหาเปตฺวา คามวาสีนํ ปหิณึสุ ‘‘ตุมฺเห กิร ปณฺฑิตา, อยญฺจ รญฺโญ มงฺคลอุสโภ ปติฏฺฐิตคพฺโภ, เอตํ วิชายาเปตฺวา สวจฺฉกํ เปเสถ, อเปเสนฺตานํ สหสฺสทณฺโฑ’’ติ. คามวาสิโน ‘‘น สกฺกา อิทํ กาตุํ, กึ นุ โข กริสฺสามา’’ติ ปณฺฑิตํ ปุจฺฉึสุ. โส ‘‘อิมินา เอเกน ปญฺหปฏิภาเคน ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘สกฺขิสฺสถ ปเนกํ รญฺญา สทฺธึ กถนสมตฺถํ วิสารทํ ปุริสํ ลทฺธุ’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘น ครุ เอตํ, ปณฺฑิตา’’ติ. ‘‘เตน หิ นํ ปกฺโกสถา’’ติ. เต ปกฺโกสึสุ. อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘เอหิ, โภ ปุริส, ตฺวํ ตว เกเส ปิฏฺฐิยํ วิกิริตฺวา นานปฺปการํ พลวปริเทวํ ปริเทวนฺโต ราชทฺวารํ คจฺฉ, อญฺเญหิ ปุจฺฉิโตปิ กิญฺจิ อวตฺวาว ปริเทว, รญฺญา ปน ปกฺโกสาเปตฺวา ปริเทวการณํ ปุจฺฉิโตว สมาโน ‘ปิตา เม เทว วิชายิตุํ น สกฺโกติ, อชฺช สตฺตโม ทิวโส, ปฏิสรณํ เม โหหิ, วิชายนุปายมสฺส กโรหี’ติ วตฺวา รญฺญา ‘กึ วิลปสิ อฏฺฐานเมตํ, ปุริสา นาม วิชายนฺตา นตฺถี’ติ วุตฺเต ‘สเจ เทว, เอวํ นตฺถิ, อถ กสฺมา [Pg.178] ปาจีนยวมชฺฌกคามวาสิโน กถํ มงฺคลอุสภํ วิชายาเปสฺสนฺตี’ติ วเทยฺยาสี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตถา อกาสิ. ราชา ‘‘เกนิทํ ปญฺหปฏิภาคํ จินฺติต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘มโหสธปณฺฑิเตนา’’ติ สุตฺวา ตุสฺสิ.

Giving Birth: One day, after feeding the king’s auspicious bull for many months until it had a large belly, washing its horns, anointing them with oil, and bathing it with turmeric, they sent it to the villagers, saying, “You are said to be wise. This is the king’s auspicious bull, and it is pregnant. Make it give birth and send it back with its calf. If you fail to send it, the fine is one thousand.” The villagers said, “This cannot be done. What shall we do?” and consulted the wise man. Reflecting, “This must be met with a counter-question,” he asked, “Can you find a confident and eloquent man who is able to speak with the king?” They replied, “That is not difficult, wise one.” “Then summon him,” he said. They summoned him. The Great Being then instructed him, “Come, good man. Dishevel your hair so it falls upon your back, wail loudly in various ways, and go to the palace gate. Even if others ask, say nothing and just continue to wail. But when the king summons you and asks the reason for your wailing, say, ‘Your Majesty, my father cannot give birth. Today is the seventh day. Be my refuge and find a way for him to deliver.’ When the king says, ‘Why do you lament? This is impossible. Men do not give birth,’ you are to reply, ‘If that is so, Your Majesty, then how are the villagers of Pācīnayavamajjhaka to make the auspicious bull give birth?’” The man agreed, saying “Very well,” and did as instructed. The king, asking, “Who devised this counter-question?” and hearing it was the wise Mahosadha, was pleased.

โอทนนฺติ อปรสฺมึ ทิวเส ‘‘ปณฺฑิตํ วีมํสิสฺสามา’’ติ ‘‘ปาจีนยวมชฺฌกคามวาสิโน อมฺหากํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อมฺพิโลทนํ ปจิตฺวา เปเสนฺตุ. ตตฺริมานิ อฏฺฐงฺคานิ – น ตณฺฑุเลหิ, น อุทเกน, น อุกฺขลิยา, น อุทฺธเนน, น อคฺคินา, น ทารูหิ, น อิตฺถิยา น ปุริเสน, น มคฺเคนาติ. อเปเสนฺตานํ สหสฺสทณฺโฑ’’ติ ปหิณึสุ. คามวาสิโน ตํ การณํ อชานนฺตา ปณฺฑิตํ ปุจฺฉึสุ. โส ‘‘มา จินฺตยิตฺถา’’ติ วตฺวา ‘‘น ตณฺฑุเลหีติ กณิกํ คาหาเปตฺวา, น อุทเกนาติ หิมํ คาหาเปตฺวา, น อุกฺขลิยาติ อญฺญํ นวมตฺติกาภาชนํ คาหาเปตฺวา, น อุทฺธเนนาติ ขาณุเก โกฏฺฏาเปตฺวา, น อคฺคินาติ ปกติอคฺคึ ปหาย อรณิอคฺคึ คาหาเปตฺวา, น ทารูหีติ ปณฺณานิ คาหาเปตฺวา อมฺพิโลทนํ ปจาเปตฺวา นวภาชเน ปกฺขิปิตฺวา ลญฺฉิตฺวา, น อิตฺถิยา น ปุริเสนาติ ปณฺฑเกน อุกฺขิปาเปตฺวา, น มคฺเคนาติ มหามคฺคํ ปหาย ชงฺฆมคฺเคน รญฺโญ เปเสถา’’ติ อาห. เต ตถา กรึสุ. ราชา ‘‘เกน ปเนส ปญฺโห ญาโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘มโหสธปณฺฑิเตนา’’ติ สุตฺวา ตุสฺสิ.

Regarding the gruel, on another day, thinking, “We will test the wise man,” they sent a message to the villagers of Pācīnayavamajjhaka: “Prepare for us sour gruel endowed with eight factors and send it. These are the eight factors: not with rice grains, not with water, not with a pot, not with an oven-support, not with fire, not with firewood, not by a woman nor by a man, and not by a road. If you fail to send it, the penalty is a thousand.” The villagers, not understanding this matter, asked the wise man. He said, “Do not worry,” and instructed: “‘Not with rice grains’—use broken rice; ‘not with water’—use snow; ‘not with a pot’—use a new clay vessel; ‘not with an oven-support’—have stakes hammered into the ground; ‘not with fire’—abandon ordinary fire and use fire from a fire-drill; ‘not with firewood’—use leaves; cook the sour gruel, place it in a new vessel, and seal it; ‘not by a woman nor by a man’—have a eunuch carry it; ‘not by a road’—avoid the main road and send it to the king by a footpath.” They did as instructed. The king asked, “By whom was this question understood?” and, hearing it was by the wise Mahosadha, was pleased.

วาลุกนฺติ อปรสฺมึ ทิวเส ปณฺฑิตสฺส วีมํสนตฺถํ คามวาสีนํ ปหิณึสุ ‘‘ราชา โทลาย กีฬิตุกาโม, ราชกุเล ปุราณโยตฺตํ ฉินฺนํ, เอกํ วาลุกโยตฺตํ วฏฺเฏตฺวา เปเสนฺตุ, อเปเสนฺตานํ สหสฺสทณฺโฑ’’ติ. เต ปณฺฑิตํ ปุจฺฉึสุ. ปณฺฑิโต ‘‘อิมินาปิ ปญฺหปฏิภาเคเนว ภวิตพฺพ’’นฺติ คามวาสิโน อสฺสาเสตฺวา วจนกุสเล ทฺเว ตโย ปุริเส ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห, ราชานํ วเทถ ‘เทว, คามวาสิโน ตสฺส โยตฺตสฺส ตนุกํ วา ถูลํ วา ปมาณํ น ชานนฺติ, ปุราณวาลุกโยตฺตโต วิทตฺถิมตฺตํ วา จตุรงฺคุลมตฺตํ วา ขณฺฑํ เปเสถ, ตํ โอโลเกตฺวา เตน ปมาเณน วฏฺเฏสฺสนฺตี’ติ. สเจ, โว ราชา ‘อมฺหากํ ฆเร วาลุกโยตฺตํ นาม น กทาจิ สุตปุพฺพ’นฺติ วทติ, อถ นํ ‘สเจ, มหาราช, โว เอวรูปํ น สกฺกา กาตุํ, ปาจีนยวมชฺฌกคามวาสิโน กถํ กริสฺสนฺตี’ติ วเทยฺยาถา’’ติ เปเสสิ. เต ตถา กรึสุ. ราชา ‘‘เกน [Pg.179] จินฺติตํ ปญฺหปฏิภาค’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘มโหสธปณฺฑิเตนา’’ติ สุตฺวา ตุสฺสิ.

Regarding sand, on another day, to test the wise man, they sent a message to the villagers: “The king wishes to play on a swing. The old rope in the palace is broken. Fashion a rope of sand and send it. If you fail to send it, the penalty is a thousand.” They asked the wise man. The wise man reassured the villagers, saying, “This too must be met with a clever response,” and summoned two or three eloquent men, instructing them: “Go and tell the king, ‘Sire, the villagers do not know the measure of the rope, whether it should be thin or thick. Send a piece from the old sand rope, either a span or four fingers long, so that they may examine it and make one of that measure.’ If the king says, ‘We have never before heard of a sand rope in our house,’ then reply, ‘Great king, if you cannot make such a thing, how can the villagers of Pācīnayavamajjhaka do so?’” They did as told. The king asked, “Who devised this clever response?” and, hearing it was the wise Mahosadha, was pleased.

ตฬากนฺติ อปรสฺมึ ทิวเส ปณฺฑิตสฺส วีมํสนตฺถํ ‘‘ราชา อุทกกีฬํ กีฬิตุกาโม, ปญฺจวิธปทุมสจฺฉนฺนํ โปกฺขรณึ เปเสนฺตุ, อเปเสนฺตานํ สหสฺสทณฺโฑ’’ติ คามวาสีนํ เปสยึสุ. เต ปณฺฑิตสฺส อาโรเจสุํ. โส ‘‘อิมินาปิ ปญฺหปฏิภาเคเนว ภวิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา วจนกุสเล กติปเย มนุสฺเส ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘เอถ ตุมฺเห อุทกกีฬํ กีฬิตฺวา อกฺขีนิ รตฺตานิ กตฺวา อลฺลเกสา อลฺลวตฺถา กทฺทมมกฺขิตสรีรา โยตฺตทณฺฑเลฑฺฑุหตฺถา ราชทฺวารํ คนฺตฺวา ทฺวาเร ฐิตภาวํ รญฺโญ อาโรจาเปตฺวา กโตกาสา ปวิสิตฺวา ‘มหาราช, ตุมฺเหหิ กิร ปาจีนยวมชฺฌกคามวาสิโน โปกฺขรณึ เปเสนฺตูติ ปหิตา มยํ ตุมฺหากํ อนุจฺฉวิกํ มหนฺตํ โปกฺขรณึ อาทาย อาคตา. สา ปน อรญฺญวาสิกตฺตา นครํ ทิสฺวา ทฺวารปาการปริขาอฏฺฏาลกาทีนิ โอโลเกตฺวา ภีตตสิตา โยตฺตานิ ฉินฺทิตฺวา ปลายิตฺวา อรญฺญเมว ปวิฏฺฐา, มยํ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ โปเถนฺตาปิ นิวตฺเตตุํ น สกฺขิมฺหา, ตุมฺหากํ อรญฺญา อานีตํ ปุราณโปกฺขรณึ เปเสถ, ตาย สทฺธึ โยเชตฺวา หริสฺสามา’ติ วตฺวา รญฺญาน กทาจิ มม อรญฺญโต อานีตโปกฺขรณี นาม ภูตปุพฺพา, น จ มยา กสฺสจิ โยเชตฺวา อาหรณตฺถาย โปกฺขรณี เปสิตปุพฺพา’ติ วุตฺเต ‘สเจ, เทว, โว เอวํ น สกฺกา กาตุํ, ปาจีนยวมชฺฌกคามวาสิโน กถํ โปกฺขรณึ เปเสสฺสนฺตี’ติ วเทยฺยาถา’’ติ วตฺวา เปเสสิ. เต ตถา กรึสุ. ราชา ปณฺฑิเตน ญาตภาวํ สุตฺวา ตุสฺสิ.

Regarding the pond, on another day, to test the wise man, they sent a message to the villagers: “The king wishes to enjoy water sports. Send a pond covered with five kinds of lotuses. Those who fail to send it will be fined a thousand.” The villagers informed the wise man. Thinking, “This too must be met with a clever response,” he summoned some eloquent men and instructed them: “Go, play at water sports until your eyes are red, your hair and clothes are wet, and your bodies are smeared with mud. Then, taking sticks and clods in your hands, go to the king’s gate. Having announced your presence and been given leave, enter and say: ‘Great king, you sent a message ordering the villagers of Pācīnayavamajjhaka to send a pond. We have come, bringing a great pond suitable for you. But it, being a forest-dweller, saw the city with its gates, ramparts, moats, and towers, and becoming frightened and terrified, it broke its ropes, fled, and re-entered the forest. Though we beat it with clods and sticks, we were unable to turn it back. Send us the old pond that was brought from your forest. We will yoke it together with that one and bring it.’ When the king says, ‘I have never had a pond brought from the forest, nor have I ever sent a pond to anyone to be yoked and brought,’ you should then reply, ‘If, sire, this cannot be done by you, how can the villagers of Pācīnayavamajjhaka send a pond?’” Having said this, he sent them. They did as instructed. The king, hearing that the matter was understood by the wise man, was pleased.

อุยฺยานนฺติ ปุเนกทิวสํ ‘‘มยํ อุยฺยานกีฬํ กีฬิตุกามา, อมฺหากญฺจ ปุราณอุยฺยานํ ปริชิณฺณํ, โอภคฺคํ ชาตํ, ปาจีนยวมชฺฌกคามวาสิโน สุปุปฺผิตตรุณรุกฺขสญฺฉนฺนํ นวอุยฺยานํ เปเสนฺตู’’ติ ปหิณึสุ. คามวาสิโน ปณฺฑิตสฺส อาโรเจสุํ. ปณฺฑิโต ‘‘อิมินาปิ ปญฺหปฏิภาเคเนว ภวิตพฺพ’’นฺติ เต สมสฺสาเสตฺวา มนุสฺเส เปเสตฺวา ปุริมนเยเนว กถาเปสิ.

Regarding the garden, on another day they sent a message: “We wish to play garden games. Our old garden is worn out and ruined. Let the villagers of Pācīnayavamajjhaka send a new garden covered with well-flowered young trees.” The villagers informed the wise man. The wise man, thinking, “This too must be met with a clever response,” consoled them and sent men, having them speak in the same manner as before.

ตทาปิ [Pg.180] ราชา ตุสฺสิตฺวา เสนกํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ, เสนก, อาเนม ปณฺฑิต’’นฺติ. โส ลาภมจฺฉริเยน ‘‘เอตฺตเกน ปณฺฑิโต นาม น โหติ, อาคเมถ, เทวา’’ติ อาห. ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา ราชา จินฺเตสิ ‘‘มโหสธปณฺฑิโต สตฺตทารกปญฺเหหิ มม มนํ คณฺหิ, เอวรูเปสุปิสฺส คุยฺหปญฺหวิสฺสชฺชเนสุ เจว ปญฺหปฏิภาเคสุ จ พุทฺธสฺส วิย พฺยากรณํ, เสนโก เอวรูปํ ปณฺฑิตํ อาเนตุํ น เทติ, กึ เม เสนเกน, อาเนสฺสามิ น’’นฺติ. โส มหนฺเตน ปริวาเรน ตํ คามํ ปายาสิ. ตสฺส มงฺคลอสฺสํ อภิรุหิตฺวา คจฺฉนฺตสฺส อสฺสสฺส ปาโท ผลิตภูมิยา อนฺตรํ ปวิสิตฺวา ภิชฺชิ. ราชา ตโตว นิวตฺติตฺวา นครํ ปาวิสิ. อถ นํ เสนโก อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘มหาราช, ปณฺฑิตํ กึ อาเนตุํ ปาจีนยวมชฺฌกคามํ อคมิตฺถา’’ติ. ‘‘อาม, ปณฺฑิตา’’ติ. ‘‘มหาราช, ตุมฺเห มํ อนตฺถกามํ กตฺวา ปสฺสถ, ‘อาคเมถ ตาวา’ติ วุตฺเตปิ อติตุริตา นิกฺขมิตฺถ, ปฐมคมเนเนว มงฺคลอสฺสสฺส ปาโท ภินฺโน’’ติ.

Then the king, pleased, asked Senaka, “Well, Senaka, shall we bring the wise man?” Out of jealousy for the gain, he replied, “One does not become wise with just that much; wait, Your Majesty.” Hearing his words, the king thought, “The wise Mahosadha captivated my mind with the questions of the seven boys. In answering such hidden questions and in clever responses, his explanations are like a Buddha’s. Senaka does not permit such a wise man to be brought. What is Senaka to me? I shall bring him.” So he set out for that village with a large retinue. As he was going, mounted on his auspicious horse, its foot entered a fissure in the cracked ground and broke. The king turned back from there and entered the city. Then Senaka approached him and asked, “Great king, did you go to the village of Pācīnayavamajjhaka to bring the wise man?” “Yes, wise one.” “Great king, you see me as one who wishes you harm. Even when I said, ‘Wait for now,’ you departed in great haste. On the very first journey, the auspicious horse’s foot was broken.”

โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหี หุตฺวา ปุเนกทิวสํ เตน สทฺธึ มนฺเตสิ ‘‘กึ, เสนก, อาเนม ปณฺฑิต’’นฺติ. เทว, สยํ อคนฺตฺวา ทูตํ เปเสถ ‘‘ปณฺฑิต, อมฺหากํ ตว สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตานํ อสฺสสฺส ปาโท ภินฺโน, อสฺสตรํ วา โน เปเสตุ เสฏฺฐตรํ วา’’ติ. ‘‘ยทิ อสฺสตรํ เปเสสฺสติ, สยํ อาคมิสฺสติ. เสฏฺฐตรํ เปเสนฺโต ปิตรํ เปเสสฺสติ, อยเมโก โน ปญฺโห ภวิสฺสตี’’ติ. ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตถา กตฺวา ทูตํ เปเสสิ. ปณฺฑิโต ทูตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘ราชา มมญฺเจว ปิตรญฺจ ปสฺสิตุกาโม’’ติ จินฺเตตฺวา ปิตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ตาต, ราชา ตุมฺเห เจว มมญฺจ ทฏฺฐุกาโม, ตุมฺเห ปฐมตรํ เสฏฺฐิสหสฺสปริวุตา คจฺฉถ, คจฺฉนฺตา จ ตุจฺฉหตฺถา อคนฺตฺวา นวสปฺปิปูรํ จนฺทนกรณฺฑกํ อาทาย คจฺฉถ. ราชา ตุมฺเหหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘คหปติ ปติรูปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทาหี’ติ วกฺขติ, อถ ตุมฺเห ตถารูปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีเทยฺยาถ. ตุมฺหากํ นิสินฺนกาเล อหํ อาคมิสฺสามิ, ราชา มยาปิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘ปณฺฑิต, ตวานุรูปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทา’ติ วกฺขติ, อถาหํ ตุมฺเห โอโลเกสฺสามิ, ตุมฺเห ตาย สญฺญาย อาสนา วุฏฺฐาย ‘ตาต มโหสธ, อิมสฺมึ อาสเน นิสีทา’ติ วเทยฺยาถ, อชฺช โน เอโก ปญฺโห มตฺถกํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ [Pg.181] อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา อตฺตโน ทฺวาเร ฐิตภาวํ รญฺโญ อาโรจาเปตฺวา ‘‘ปวิสตู’’ติ วุตฺเต ปวิสิตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ.

Hearing his words, he remained silent and then consulted with him again on another day, saying, "What do you think, Senaka? Should we bring the wise one?" "Your Majesty, instead of going yourself, send a messenger with the words, 'O wise one, as we were coming to you, our horse’s leg was broken. Either send us a mule or a better one.' If he sends a mule, he will come himself. If he sends a better one, he will send his father. This will be one of our questions." The king approved, saying, "Good," and did as advised, sending a messenger. The wise one, hearing the messenger’s words, thought, "The king wishes to see both me and my father." He went to his father, paid his respects, and said, "Father, the king wishes to see both you and me. You should go first, accompanied by a thousand wealthy men. And when you go, do not go empty-handed; take a sandalwood box filled with fresh ghee. The king will exchange greetings with you and say, 'Householder, knowing a suitable seat, please sit down.' Then you should, knowing such a seat, sit down. When you are seated, I will arrive. The king will also exchange greetings with me and say, 'Wise one, knowing a seat suitable for you, please sit.' Then I will look at you, and you, by that sign, should rise from your seat and say, 'Dear Mahosadha, sit in this seat.' Today, one of our questions will come to a head." His father agreed, saying, "Good," and went as instructed. Upon arriving, he had his presence at the gate announced to the king. When told, "Enter," he went in, paid homage to the king, and stood to one side.

ราชา เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘คหปติ, ตวปุตฺโต มโหสธปณฺฑิโต กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘ปจฺฉโต อาคจฺฉติ, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘ปจฺฉโต อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา ตุฏฺฐมานโส หุตฺวา ‘‘มหาเสฏฺฐิ อตฺตโน ยุตฺตาสนํ ญตฺวา นิสีทา’’ติ อาห. โส อตฺตโน ยุตฺตาสนํ ญตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. มหาสตฺโตปิ อลงฺกตปฏิยตฺโต ทารกสหสฺสปริวุโต อลงฺกตรเถ นิสีทิตฺวา นครํ ปวิสนฺโต ปริขาปิฏฺเฐ จรมานํ เอกํ คทฺรภํ ทิสฺวา ถามสมฺปนฺเน มาณเว เปเสสิ ‘‘อมฺโภ, เอตํ คทฺรภํ อนุพนฺธิตฺวา ยถา สทฺทํ น กโรติ, เอวมสฺส มุขพนฺธนํ กตฺวา กิลญฺเชน เวเฐตฺวา ตสฺมึ เอเกนตฺถรเณน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อํเสนาทาย อาคจฺฉถา’’ติ. เต ตถา กรึสุ. โพธิสตฺโตปิ มหนฺเตน ปริวาเรน นครํ ปาวิสิ. มหาชโน ‘‘เอส กิร สิริวฑฺฒนเสฏฺฐิโน ปุตฺโต มโหสธปณฺฑิโต นาม, เอส กิร ชายมาโน โอสธฆฏิกํ หตฺเถน คเหตฺวา ชาโต, อิมินา กิร เอตฺตกานํ วีมํสนปญฺหานํ ปญฺหปฏิภาโค ญาโต’’ติ มหาสตฺตํ อภิตฺถวนฺโต โอโลเกนฺโตปิ ติตฺตึ น คจฺฉติ. โส ราชทฺวารํ คนฺตฺวา ปฏิเวเทสิ. ราชา สุตฺวาว หฏฺฐตุฏฺโฐ ‘‘มม ปุตฺโต มโหสธปณฺฑิโต ขิปฺปํ อาคจฺฉตู’’ติ อาห. โส ทารกสหสฺสปริวุโต ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชา ตํ ทิสฺวาว โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา มธุรปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘ปณฺฑิต, ปติรูปํ อาสนํ ญตฺวา นิสีทา’’ติ อาห. อถ โส ปิตรํ โอโลเกสิ. อถสฺส ปิตาปิ โอโลกิตสญฺญาย อุฏฺฐาย ‘‘ปณฺฑิต, อิมสฺมึ อาสเน นิสีทา’’ติ อาห. โส ตสฺมึ อาสเน นิสีทิ.

The king, having exchanged pleasantries with him, asked, "Householder, where is your son, the wise Mahosadha?" "He is coming behind, Your Majesty." Hearing that he was coming behind, the king, pleased at heart, said, "Great Seṭṭhi, knowing your suitable seat, please sit down." Knowing his suitable seat, he sat to one side. The Great Being, adorned and prepared, surrounded by a thousand boys and seated in a decorated chariot, was entering the city. Seeing a donkey walking on the bank of the moat, he sent strong young men, saying, "Sirs, follow this donkey, and so that it makes no sound, bind its mouth, wrap it in a mat, cover it with a single covering, and taking it on your shoulders, come here." They did so. The Bodhisatta also entered the city with a great retinue. The great crowd, praising the Great Being, said, "This, it seems, is the son of Sirivaḍḍhana the Seṭṭhi, named the wise Mahosadha. It is said that when he was being born, he was born holding a medicinal herb in his hand. By him, it seems, the solution to so many investigative questions was known." Even while looking at the Great Being, they could not get their fill. He went to the king’s gate and had his arrival announced. The king, upon hearing it, was joyful and delighted, and said, "Let my son, the wise Mahosadha, come quickly." Surrounded by a thousand boys, he ascended to the palace, paid homage to the king, and stood to one side. The king, upon seeing him, was filled with joy, exchanged sweet pleasantries, and said, "Wise one, knowing a suitable seat, please sit down." Then he looked at his father. And his father, by the sign of that glance, rose and said, "Wise one, sit on this seat." He sat on that seat.

ตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ทิสฺวาว เสนกปุกฺกุสกามินฺทเทวินฺทา เจว อญฺเญ จ อนฺธพาลา ปาณึ ปหริตฺวา มหาหสิตํ หสิตฺวา ‘‘อิมํ อนฺธพาลํ ‘ปณฺฑิโต’ติ วทึสุ, โส ปิตรํ อาสนา วุฏฺฐาเปตฺวา สยํ นิสีทติ, อิมํ ‘ปณฺฑิโต’ติ วตฺตุํ อยุตฺต’’นฺติ ปริหาสํ กรึสุ. ราชาปิ ทุมฺมุโข อนตฺตมโน อโหสิ. อถ นํ มหาสตฺโต ปุจฺฉิ ‘‘กึ, มหาราช, ทุมฺมุขตฺถา’’ติ[Pg.182]? ‘‘อาม ปณฺฑิต, ทุมฺมุโขมฺหิ, สวนเมว เต มนาปํ, ทสฺสนํ ปน อมนาปํ ชาต’’นฺติ. ‘‘กึ การณา, มหาราชา’’ติ? ‘‘ปิตรํ อาสนา วุฏฺฐาเปตฺวา นิสินฺนตฺตา’’ติ. ‘‘กึ ปน ตฺวํ, มหาราช, ‘สพฺพฏฺฐาเนสุ ปุตฺเตหิ ปิตโรว อุตฺตมา’ติ มญฺญสี’’ติ. ‘‘อาม, ปณฺฑิตา’’ติ. อถ มหาสตฺโต ‘‘นนุ, มหาราช, ตุมฺเหหิ อมฺหากํ ‘อสฺสตรํ วา เปเสตุ เสฏฺฐตรํ วา’ติ สาสนํ ปหิต’’นฺติ วตฺวา อาสนา วุฏฺฐาย เต มาณเว โอโลเกตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ คหิตํ คทฺรภํ อาเนถา’’ติ อาณาเปตฺวา รญฺโญ ปาทมูเล นิปชฺชาเปตฺวา ‘‘มหาราช, อยํ คทฺรโภ กึ อคฺฆตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ปณฺฑิต, สเจ อุปการโก, อฏฺฐ กหาปเณ อคฺฆตี’’ติ. ‘‘อิมํ ปฏิจฺจ ชาโต อาชานียวฬวาย กุจฺฉิมฺหิ วุฏฺฐอสฺสตโร กึ อคฺฆตี’’ติ? ‘‘อนคฺโฆ ปณฺฑิตา’’ติ. ‘‘เทว, กสฺมา เอวํ กเถถ, นนุ ตุมฺเหหิ อิทาเนว วุตฺตํ ‘สพฺพฏฺฐาเนสุ ปุตฺเตหิ ปิตโรว อุตฺตมา’ติ. สเจ ตํ สจฺจํ, ตุมฺหากํ วาเท อสฺสตรโต คทฺรโภว อุตฺตโม โหติ, กึ ปน, มหาราช, ตุมฺหากํ ปณฺฑิตา เอตฺตกมฺปิ ชานิตุํ อสกฺโกนฺตา ปาณึ ปหริตฺวา หสนฺติ, อโห ตุมฺหากํ ปณฺฑิตานํ ปญฺญาสมฺปตฺติ, กุโต โว เอเต ลทฺธา’’ติ จตฺตาโร ปณฺฑิเต ปริหสิตฺวา ราชานํ อิมาย เอกกนิปาเต คาถาย อชฺฌภาสิ –

Upon seeing him seated there, Senaka, Pukkusa, Kāmi, and Devinda, as well as other blind fools, clapped their hands, laughed a great laugh, and mocked him, saying, "They called this blind fool 'wise,' yet he makes his father rise from his seat and sits down himself. It is not fitting to call him 'wise'!" The king, too, became displeased and unhappy. Then the Great Being asked him, "Why, great king, are you displeased?" "Yes, wise one, I am displeased. Merely hearing of you was pleasing, but seeing you has become unpleasing." "For what reason, great king?" "Because you sat down after making your father rise from his seat." "But, great king, do you think that 'in all situations, fathers are superior to their sons'?" "Yes, wise one." Then the Great Being said, "Did you not, great king, send us the message, 'Let him send either a mule or a better one'?" Having said this, he rose from his seat, looked at those young men, and ordered, "Bring the donkey you have seized." Having had it brought and made to lie down at the king’s feet, he asked, "Great king, what is this donkey worth?" "Wise one, if it is useful, it is worth eight kahāpaṇas." "And what is the mule, which arose in the womb of a thoroughbred mare on account of this one, worth?" "It is priceless, wise one." "Your Majesty, why do you speak thus? Did you not just now say, 'In all situations, fathers are superior to their sons'? If that is true, then in your argument, the donkey is superior to the mule. But how is it, great king, that your wise men, unable to understand even this much, clap their hands and laugh? Oh, the accomplishment of wisdom of your wise men! From where did you get them?" Having thus mocked the four wise men, he addressed the king with this verse from the Ekakanipāta:

‘‘หํจิ ตุวํ เอวมญฺญสิ ‘เสยฺโย, ปุตฺเตน ปิตา’ติ ราชเสฏฺฐ;

หนฺทสฺสตรสฺส เต อยํ, อสฺสตรสฺส หิ คทฺรโภ ปิตา’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๑๑);

"If you think thus, 'A father is superior to his son,' O best of kings; Well then, for you this one is superior to the mule, for a donkey is the father of a mule."

ตสฺสตฺโถ – ยทิ, ตฺวํ ราชเสฏฺฐ, สพฺพฏฺฐาเนสุ เสยฺโย ปุตฺเตน ปิตาติ เอวํ มญฺญสิ, ตว อสฺสตรโตปิ อยํ คทฺรโภ เสยฺโย โหตุ. กึ การณา? อสฺสตรสฺส หิ คทฺรโภ ปิตาติ.

The meaning is this: If you, O best of kings, think thus, that in all situations a father is superior to his son, then let this donkey be superior even to your mule. For what reason? Because the donkey is the father of the mule.

เอวญฺจ ปน วตฺวา มหาสตฺโต อาห – ‘‘มหาราช, สเจ ปุตฺตโต ปิตา เสยฺโย, มม ปิตรํ คณฺหถ. สเจ ปิติโต ปุตฺโต เสยฺโย, มํ คณฺหถ ตุมฺหากํ อตฺถายา’’ติ. ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต อโหสิ. สพฺพา ราชปริสาปิ ‘‘สุกถิโต ปณฺฑิเตน ปญฺโห’’ติ อุนฺนทนฺตา สาธุการสหสฺสานิ อทํสุ, องฺคุลิโผฏา เจว เจลุกฺเขปา จ ปวตฺตึสุ[Pg.183]. จตฺตาโร ปณฺฑิตาปิ ทุมฺมุขา ปชฺฌายนฺตาว อเหสุํ. นนุ มาตาปิตูนํ คุณํ ชานนฺโต โพธิสตฺเตน สทิโส นาม นตฺถิ, อถ โส กสฺมา เอวมกาสีติ? น โส ปิตุ อวมานนตฺถาย, รญฺญา ปน ‘‘อสฺสตรํ วา เปเสตุ เสฏฺฐตรํ วา’’ติ เปสิตํ, ตสฺมา ตสฺเสว ปญฺหสฺส อาวิภาวตฺถํ อตฺตโน จ ปณฺฑิตภาวสฺส ญาปนตฺถํ จตุนฺนญฺจ ปณฺฑิตานํ อปฺปฏิภานกรณตฺถํ เอวมกาสีติ.

Having spoken thus, the Great Being said: "Great king, if the father is better than the son, take my father. If the son is better than the father, take me for your benefit." The king became joyful. The entire royal assembly, exclaiming, "The question was well-spoken by the wise one," roared with approval and gave thousands of cheers; finger-snapping and the tossing up of garments also occurred. The four wise men were sullen-faced and brooding. Indeed, there is no one like the Bodhisatta in knowing the virtues of parents. Yet, why did he act thus? It was not to disparage his father, but because the king had sent the message, "Let him send either a mule or the better one." Therefore, to reveal that very question, to demonstrate his own wisdom, and to render the four wise men speechless, he acted thus.

คทฺรภปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Question of the Donkey is concluded.

เอกูนวีสติมปญฺโห

The Nineteenth Question

ราชา ตุสฺสิตฺวา คนฺโธทกปุณฺณํ สุวณฺณภิงฺการํ อาทาย ‘‘ปาจีนยวมชฺฌกคามํ ราชโภเคน ปริภุญฺชตู’’ติ เสฏฺฐิสฺส หตฺเถ อุทกํ ปาเตตฺวา ‘‘เสสเสฏฺฐิโน เอตสฺเสว อุปฏฺฐากา โหนฺตู’’ติ วตฺวา โพธิสตฺตสฺส มาตุ จ สพฺพาลงฺกาเร เปเสตฺวา คทฺรภปญฺเห ปสนฺโน โพธิสตฺตํ ปุตฺตํ กตฺวา คณฺหิตุํ เสฏฺฐึ อโวจ – ‘‘คหปติ, มโหสธปณฺฑิตํ มม ปุตฺตํ กตฺวา เทหี’’ติ. ‘‘เทว, อติตรุโณ อยํ, อชฺชาปิสฺส มุเข ขีรคนฺโธ วายติ, มหลฺลกกาเล ตุมฺหากํ สนฺติเก ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘คหปติ, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย เอตสฺมึ นิราลโย โหหิ, อยํ อชฺชตคฺเค มม ปุตฺโต, อหํ มม ปุตฺตํ โปเสตุํ สกฺขิสฺสามิ, คจฺฉ ตฺว’’นฺติ ตํ อุยฺโยเชสิ. โส ราชานํ วนฺทิตฺวา ปณฺฑิตํ อาลิงฺคิตฺวา อุเร นิปชฺชาเปตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ‘‘ตาต, อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ โอวาทมสฺส อทาสิ. โสปิ ปิตรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ตาต, มา จินฺตยิตฺถา’’ติ อสฺสาเสตฺวา ปิตรํ อุยฺโยเชสิ. ราชา ปณฺฑิตํ ปุจฺฉิ ‘‘ตาต, อนฺโตภตฺติโก ภวิสฺสสิ, อุทาหุ พหิภตฺติโก’’ติ. โส ‘‘มหา เม ปริวาโร, ตสฺมา พหิภตฺติเกน มยา ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘พหิภตฺติโก ภวิสฺสามิ, เทวา’’ติ อาห. อถสฺส ราชา อนุรูปํ เคหํ ทาเปตฺวา ทารกสหสฺสํ อาทึ กตฺวา ปริพฺพยํ ทาเปตฺวา สพฺพปริโภเค ทาเปสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ราชานํ อุปฏฺฐาสิ.

Pleased, the king took a golden pitcher filled with fragrant water and, pouring water over the treasurer's hand, said, "Let him enjoy the royal revenues of the eastern village of Yavamajjhaka." Then he declared, "Let the other treasurers be his attendants." He sent all manner of ornaments to the Bodhisatta’s mother and, delighted by the Question of the Donkey, said to the treasurer, "Householder, give me Mahosadha the Wise to be my son." "Your Majesty, he is still too young; even now the scent of milk wafts from his mouth. When he is older, he will be in your presence." "Householder, from this day forward, you shall have no claim on him. From today, he is my son. I shall be able to support my son. You may go." Thus, he dismissed him. The treasurer paid homage to the king, embraced the wise one, laid him on his chest, kissed his head, and gave him this advice: "Dear one, be heedful." The wise one, too, paid homage to his father, consoled him saying, "Father, do not worry," and sent him away. The king asked the wise one, "Dear one, will you be an inner-retainer or an outer-retainer?" Reflecting, "My retinue is large; thus, it is fitting for me to be an outer-retainer," he replied, "I shall be an outer-retainer, Your Majesty." Then the king had a suitable house given to him, provided a thousand children as a start, arranged for his maintenance, and granted him all necessities. From then on, he attended upon the king.

ราชาปิ นํ วีมํสิตุกาโม อโหสิ. ตทา จ นครสฺส ทกฺขิณทฺวารโต อวิทูเร โปกฺขรณิตีเร เอกสฺมึ ตาลรุกฺเข กากกุลาวเก มณิรตนํ อโหสิ. ตสฺส ฉายา โปกฺขรณิยํ ปญฺญายิ. มหาชโน ‘‘โปกฺขรณิยํ [Pg.184] มณิ อตฺถี’’ติ รญฺโญ อาโรเจสิ. โส เสนกํ อามนฺเตตฺวา ‘‘โปกฺขรณิยํ กิร มณิรตนํ ปญฺญายติ, กถํ ตํ คณฺหาเปสฺสามา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘มหาราช, อุทกํ นีหราเปตฺวา คณฺหิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ, อาจริย, เอวํ กโรหี’’ติ ตสฺเสว ภารมกาสิ. โส พหู มนุสฺเส สนฺนิปาตาเปตฺวา อุทกญฺจ กทฺทมญฺจ นีหราเปตฺวา ภูมึ ภินฺทิตฺวาปิ มณึ นาทฺทส. ปุน ปุณฺณาย โปกฺขรณิยา มณิจฺฉายา ปญฺญายิ. โส ปุนปิ ตถา กตฺวา น จ อทฺทส. ตโต ราชา ปณฺฑิตํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ตาต, โปกฺขรณิยํ เอโก มณิ ปญฺญายติ, เสนโก อุทกญฺจ กทฺทมญฺจ นีหราเปตฺวา ภูมึ ภินฺทิตฺวาปิ นาทฺทส, ปุน ปุณฺณาย โปกฺขรณิยา ปญฺญายติ, สกฺขิสฺสสิ ตํ มณึ คณฺหาเปตุ’’นฺติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘เนตํ, มหาราช, ครุ, เอถ ทสฺเสสฺสามี’’ติ อาห. ราชา ตสฺส วจนํ ตุสฺสิตฺวา ‘‘ปสฺสิสฺสามิ อชฺช ปณฺฑิตสฺส ญาณพล’’นฺติ มหาชนปริวุโต โปกฺขรณิตีรํ คโต.

The king also wished to test him. At that time, not far from the southern gate of the city, by the shore of a pond, there was a jewel in a crow's nest in a palm tree. Its reflection appeared in the pond. The people informed the king, saying, "There is a jewel in the pond." The king summoned Senaka and asked, "It seems a jewel is visible in the pond; how shall we have it retrieved?" When he was told, "Great king, it is proper to have the water removed and then take it," the king replied, "Well then, teacher, do so," and entrusted him with the task. He had many people gathered and had them remove the water and mud, and even had the ground dug up, but he did not see the jewel. When the pond was full again, the jewel's reflection appeared. He did the same again but still did not see it. Then the king summoned the wise one and asked, "Dear one, a jewel is visible in the pond. Senaka had the water and mud removed and even had the ground dug up but did not see it. When the pond is full again, it becomes visible once more. Will you be able to have this jewel retrieved?" He replied, "This is not difficult, great king. Come, I will show you." Pleased with his words, the king thought, "Today I will witness the power of the wise one's knowledge," and went to the shore of the pond surrounded by a great crowd.

มหาสตฺโต ตีเร ฐตฺวา มณึ โอโลเกนฺโต ‘‘นายํ มณิ โปกฺขรณิยํ, ตาลรุกฺเข กากกุลาวเก มณินา ภวิตพฺพ’’นฺติ ญตฺวา ‘‘นตฺถิ, เทว, โปกฺขรณิยํ มณี’’ติ วตฺวา ‘‘นนุ อุทเก ปญฺญายตี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ อุทกปาตึ อาหรา’’ติ อุทกปาตึ อาหราเปตฺวา ‘‘ปสฺสถ, เทว, นายํ มณิ โปกฺขรณิยํเยว ปญฺญายติ, ปาติยมฺปิ ปญฺญายตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปณฺฑิต, กตฺถ ปน มณินา ภวิตพฺพ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘เทว, โปกฺขรณิยมฺปิ ปาติยมฺปิ ฉายาว ปญฺญายติ, น มณิ, มณิ ปน ตาลรุกฺเข กากกุลาวเก อตฺถิ, ปุริสํ อาณาเปตฺวา อาหราเปหี’’ติ อาห. ราชา ตถา กตฺวา มณึ อาหราเปสิ. โส อาหริตฺวา ปณฺฑิตสฺส อทาสิ. ปณฺฑิโต ตํ คเหตฺวา รญฺโญ หตฺเถ ฐเปสิ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ปณฺฑิตสฺส สาธุการํ ทตฺวา เสนกํ ปริภาสนฺโต ‘‘มณิรตนํ ตาลรุกฺเข กากกุลาวเก อตฺถิ, เสนกพาโล พหู มนุสฺเส โปกฺขรณิเมว ภินฺทาเปสิ, ปณฺฑิเตน นาม มโหสธสทิเสน ภวิตพฺพ’’นฺติ มหาสตฺตสฺส ถุติมกาสิ. ราชาปิสฺส ตุฏฺโฐ อตฺตโน คีวาย ปิฬนฺธนํ มุตฺตาหารํ ทตฺวา ทารกสหสฺสานมฺปิ มุตฺตาวลิโย ทาเปสิ. โพธิสตฺตสฺส จ ปริวารสฺส จ อิมินา ปริหาเรน อุปฏฺฐานํ อนุชานีติ.

The Great Being, standing on the bank and looking at the jewel, knew, "This jewel is not in the pond; the jewel must be in the crow's nest in the palm tree." He said, "There is no jewel in the pond, Your Majesty." When it was said, "But is it not visible in the water?" he replied, "Then bring a water pot." Having had a water pot brought, he said, "See, Your Majesty, this jewel appears not only in the pond but also in the pot." When it was said, "Wise one, where then must the jewel be?" he replied, "Your Majesty, only the reflection appears in the pond and the pot, not the jewel. The jewel is in the crow's nest in the palm tree. Command a man to fetch it." The king did so and had the jewel brought. The one who brought it gave it to the wise one. The wise one took it and placed it in the king's hand. Seeing this, the great crowd acclaimed the wise one and rebuked Senaka, saying, "The jewel is in the crow's nest in the palm tree, but the fool Senaka had many people excavate the pond. A wise one should indeed be like Mahosadha!" thus they praised the Great Being. The king, pleased, gave him the pearl necklace he wore on his own neck, and also had pearl garlands given to the thousand children. He then authorized this provision for the attendance of the Bodhisatta and his retinue.

เอกูนวีสติมปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Nineteenth Question is concluded.

กกณฺฏกปญฺโห

The Question of the Chameleon

ปุเนกทิวสํ [Pg.185] ราชา ปณฺฑิเตน สทฺธึ อุยฺยานํ อคมาสิ. ตทา เอโก กกณฺฏโก โตรณคฺเค วสติ. โส ราชานํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา โอตริตฺวา ภูมิยํ นิปชฺชิ. ราชา ตสฺส ตํ กิริยํ โอโลเกตฺวา ‘‘ปณฺฑิต, อยํ กกณฺฏโก กึ กโรตี’’ติ ปุจฺฉิ. มหาสตฺโต ‘‘มหาราช, ตุมฺเห เสวตี’’ติ อาห. ‘‘สเจ เอวํ อมฺหากํ เสวติ, เอตสฺส มา นิปฺผโล โหตุ, โภคมสฺส ทาเปหี’’ติ. ‘‘เทว, ตสฺส โภเคน กิจฺจํ นตฺถิ, ขาทนียมตฺตํ อลเมตสฺสา’’ติ. ‘‘กึ ปเนส, ขาทตี’’ติ? ‘‘มํสํ เทวา’’ติ. ‘‘กิตฺตกํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘กากณิกมตฺตคฺฆนกํ เทวา’’ติ. ราชา เอกํ ปุริสํ อาณาเปสิ ‘‘ราชทาโย นาม กากณิกมตฺตํ น วฏฺฏติ, อิมสฺส นิพทฺธํ อฑฺฒมาสคฺฆนกํ มํสํ อาหริตฺวา เทหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ตถา อกาสิ. โส เอกทิวสํ อุโปสเถ มาฆาเต มํสํ อลภิตฺวา ตเมว อฑฺฒมาสกํ วิชฺฌิตฺวา สุตฺเตน อาวุนิตฺวา ตสฺส คีวายํ ปิฬนฺธิ. อถสฺส ตํ นิสฺสาย มาโน อุปฺปชฺชิ. ตํ ทิวสเมว ราชา ปุน มโหสเธน สทฺธึ อุยฺยานํ อคมาสิ. โส ราชานํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวาปิ ธนํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนมานวเสน ‘‘เวเทห, ตฺวํ นุ โข มหทฺธโน, อหํ นุ โข’’ติ รญฺญา สทฺธึ อตฺตานํ สมํ กโรนฺโต อโนตริตฺวา โตรณคฺเคเยว สีสํ จาเลนฺโต นิปชฺชิ. ราชา ตสฺส ตํ กิริยํ โอโลเกตฺวา ‘‘ปณฺฑิต, เอส ปุพฺเพ วิย อชฺช น โอตรติ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต อิมํ คาถมาห –

One day, the king went to the park with the wise man. At that time, a chameleon was on the archway. Seeing the king approaching, it descended and lay down on the ground. The king, observing its action, asked, 'Wise one, what is this chameleon doing?' The Great Being replied, 'Great king, it is paying homage to you.' 'If it honors us so, let it not be unrewarded. Have some wealth given to it.' 'Your Majesty, it has no need for wealth; a little food is enough for it.' 'But what does it eat?' 'Meat, Your Majesty.' 'How much is appropriate to give?' 'A piece worth a kākaṇika, Your Majesty.' The king ordered a man, 'It is not fitting for a royal gift to be worth a mere kākaṇika. Bring and give it a regular portion of meat worth half a māsaka.' The man agreed and from then on did so. One day, on the Uposatha day, being unable to obtain meat, he pierced that very half-māsaka coin, strung it on a thread, and placed it around its neck. Then, pride arose in it because of that. That very day, the king went again to the park with Mahosadha. Seeing the king approaching, the chameleon, filled with pride due to its wealth, thought, 'Vedeha, are you the wealthy one, or am I?' Considering itself equal to the king, it did not descend but remained on the archway, shaking its head as it lay there. The king, observing its behavior, asked, 'Wise one, this one does not descend today as before. What is the reason?' And he spoke this verse:

‘‘นายํ ปุเร อุนฺนมติ, โตรณคฺเค กกณฺฏโก;

มโหสธ วิชานาหิ, เกน ถทฺโธ กกณฺฏโก’’ติ. (ชา. ๑.๒.๓๙);

“This chameleon on the archway did not hold itself so high before; O Mahosadha, find out why the chameleon is so arrogant.”

ตตฺถ อุนฺนมตีติ ยถา อชฺช อโนตริตฺวา โตรณคฺเคเยว สีสํ จาเลนฺโต อุนฺนมติ, เอวํ ปุเร น อุนฺนมติ. เกน ถทฺโธติ เกน การเณน ถทฺธภาวํ อาปนฺโนติ.

Herein, 'did not hold itself so high before' means: just as today, not descending, it holds itself high on the archway shaking its head, it did not hold itself so high before. 'Why... so arrogant' means 'for what reason has it become arrogant?'

ปณฺฑิโต ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘มหาราช, อุโปสเถ มาฆาเต มํสํ อลภนฺเตน ราชปุริเสน คีวาย พทฺธํ อฑฺฒมาสกํ นิสฺสาย ตสฺส มาเนน ภวิตพฺพ’’นฺติ ญตฺวา อิมํ คาถมาห –

The wise man, hearing his words, understood, 'Great king, its pride must have arisen on account of the half-māsaka tied around its neck by the royal attendant, who was unable to obtain meat on the Uposatha day.' Knowing this, he spoke this verse:

‘‘อลทฺธปุพฺพํ ลทฺธาน, อฑฺฒมาสํ กกณฺฏโก;

อติมญฺญติ ราชานํ, เวเทหํ มิถิลคฺคห’’นฺติ. (ชา. ๑.๒.๔๐);

“Having gained a half-māsaka, which it had never gained before, the chameleon scorns King Vedeha, lord of Mithilā.”

ราชา [Pg.186] ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตํ ปุริสํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ. โส ยถาภูตํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘กญฺจิ อปุจฺฉิตฺวาว สพฺพญฺญุพุทฺเธน วิย ปณฺฑิเตน กกณฺฏกสฺส อชฺฌาสโย ญาโต’’ติ อติวิย ปสีทิตฺวา ปณฺฑิตสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ สุงฺกํ ทาเปสิ. กกณฺฏกสฺส ปน กุชฺฌิตฺวา วตฺตํ หาเรตุํ อารภิ. ปณฺฑิโต ปน ‘‘มา หาเรหิ มหาราชา’’ติ ตํ นิวาเรสิ.

The king, having heard his words, summoned that man and questioned him. He reported the matter to the king exactly as it had happened. Upon hearing that account, the king was exceedingly pleased, thinking, 'Without asking anyone, like an All-Knowing Buddha, the wise man has understood the chameleon's disposition.' He then granted the wise man the tolls from the four gates. But, angered at the chameleon, he began to have its sustenance taken away. The wise man, however, restrained him, saying, 'Do not take it away, great king.'

กกณฺฏกปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Question of the Chameleon is concluded.

สิริกาฬกณฺณิปญฺโห

The Question of Sirikāḷakaṇṇī

อเถโก มิถิลวาสี ปิงฺคุตฺตโร นาม มาณโว ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา ทิสาปาโมกฺขาจริยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ สิกฺขนฺโต ขิปฺปเมว สิกฺขิ. โส อนุโยคํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉามห’’นฺติ อาจริยํ อาปุจฺฉิ. ตสฺมึ ปน กุเล ‘‘สเจ วยปฺปตฺตา ธีตา โหติ, เชฏฺฐนฺเตวาสิกสฺส ทาตพฺพา’’ติ วตฺตํว, ตสฺมา ตสฺส อาจริยสฺส วยปฺปตฺตา เอกา ธีตา อตฺถิ, สา อภิรูปา เทวจฺฉราปฏิภาคา. อถ นํ อาจริโย ‘‘ธีตรํ เต, ตาต, ทสฺสามิ, ตํ อาทาย คมิสฺสสี’’ติ อาห. โส ปน มาณโว ทุพฺภโค กาฬกณฺณี, กุมาริกา ปน มหาปุญฺญา. ตสฺส ตํ ทิสฺวา จิตฺตํ น อลฺลียติ. โส ตํ อโรเจนฺโตปิ ‘‘อาจริยสฺส วจนํ น ภินฺทิสฺสามี’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. อาจริโย ธีตรํ ตสฺส อทาสิ. โส รตฺติภาเค อลงฺกตสิริสยเน นิปนฺโน ตาย อาคนฺตฺวา สยนํ อภิรุฬฺหมตฺตาย อฏฺฏียมาโน หรายมาโน ชิคุจฺฉมาโน ปกมฺปมาโน โอตริตฺวา ภูมิยํ นิปชฺชิ. สาปิ โอตริตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นิปชฺชิ, โส อุฏฺฐาย สยนํ อภิรุหิ. สาปิ ปุน สยนํ อภิรุหิ, โส ปุน สยนา โอตริตฺวา ภูมิยํ นิปชฺชิ. กาฬกณฺณี นาม สิริยา สทฺธึ น สเมติ. กุมาริกา สยเนเยว นิปชฺชิ, โส ภูมิยํ สยิ.

Now, a certain young man from Mithilā named Piṅguttara went to Takkasilā and, studying the arts under a world-renowned teacher, learned them quickly. Having completed his studies, he took leave of his teacher, saying, 'I shall go.' In that family, there was a custom: 'If there is a daughter of marriageable age, she is to be given to the senior pupil.' The teacher had a daughter of marriageable age, who was beautiful, like a celestial nymph. Then the teacher said to him, 'My dear son, I will give you my daughter; you shall take her and go.' But that young man was unfortunate, a bearer of misfortune, while the maiden was of great merit. Seeing her, his heart felt no attachment. Though he did not like her, he accepted, thinking, 'I will not break my teacher’s word.' The teacher gave his daughter to him. At night, as he lay on a decorated, splendid bed, as soon as she came and mounted the bed, he, being distressed, ashamed, disgusted, and trembling, got down and lay on the ground. She also got down, went near him, and lay down. He got up and mounted the bed. She again mounted the bed. He again got down from the bed and lay on the ground. A bearer of misfortune, indeed, does not consort with fortune. The maiden lay on the bed, while he slept on the ground.

เอวํ สตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา ตํ อาทาย อาจริยํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ, อนฺตรามคฺเค อาลาปสลฺลาปมตฺตมฺปิ นตฺถิ. อนิจฺฉมานาว อุโภปิ มิถิลํ สมฺปตฺตา. อถ ปิงฺคุตฺตโร นครา อวิทูเร ผลสมฺปนฺนํ อุทุมฺพรรุกฺขํ ทิสฺวา ขุทาย ปีฬิโต ตํ อภิรุหิตฺวา ผลานิ ขาทิ. สาปิ ฉาตชฺฌตฺตา รุกฺขมูลํ คนฺตฺวา ‘‘สามิ, มยฺหมฺปิ ผลานิ ปาเตถา’’ติ อาห. กึ ตว หตฺถปาทา นตฺถิ, สยํ อภิรุหิตฺวา ขาทาติ. สา อภิรุหิตฺวา ขาทิ. โส ตสฺสา อภิรุฬฺหภาวํ [Pg.187] ญตฺวา ขิปฺปํ โอตริตฺวา รุกฺขํ กณฺฏเกหิ ปริกฺขิปิตฺวา ‘‘มุตฺโตมฺหิ กาฬกณฺณิยา’’ติ วตฺวา ปลายิ. สาปิ โอตริตุํ อสกฺโกนฺตี ตตฺเถว นิสีทิ. อถ ราชา อุยฺยาเน กีฬิตฺวา หตฺถิกฺขนฺเธ นิสินฺโน สายนฺหสมเย นครํ ปวิสนฺโต ตํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา ‘‘สปริคฺคหา, อปริคฺคหา’’ติ ปุจฺฉาเปสิ. สาปิ ‘‘อตฺถิ เม, สามิ, กุลทตฺติโก ปติ, โส ปน มํ อิธ นิสีทาเปตฺวา ฉฑฺเฑตฺวา ปลาโต’’ติ อาห. อมจฺโจ ตํ การณํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘อสามิกภณฺฑํ นาม รญฺโญ ปาปุณาตี’’ติ ตํ โอตาเรตฺวา หตฺถิกฺขนฺธํ อาโรเปตฺวา นิเวสนํ เนตฺวา อภิสิญฺจิตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ตสฺส ปิยา อโหสิ มนาปา. อุทุมฺพรรุกฺเข ลทฺธตฺตา ‘‘อุทุมฺพรเทวี’’ตฺเววสฺสา นามํ สญฺชานึสุ.

Having spent seven days in this manner, he took her and, after paying respects to the teacher, departed. Along the way, there was not even a word exchanged between them. Unwillingly, both arrived at Mithilā. Then, Piṅguttara, not far from the city, saw a fruitful fig tree. Tormented by hunger, he climbed it and ate the fruits. She too, driven by hunger, went to the foot of the tree and said, 'Master, throw some fruits down for me too.' 'What, do you not have hands and feet? Climb up and eat yourself.' She climbed up and ate. Knowing she had climbed up, he quickly descended, surrounded the tree with thorns, and said, 'I am freed from this unlucky one!' and fled. Unable to descend, she remained seated there. Then the king, having sported in the garden, seated on his elephant’s back in the evening as he entered the city, saw her. His heart became captivated, and he had someone inquire, 'Is she taken or not?' She replied, 'I have a husband, lord, given by my family, but he has abandoned me here and fled.' The minister reported this matter to the king. The king declared, 'Property without an owner falls to the king,' and had her brought down, placed on the elephant’s back, taken to his residence, consecrated, and established in the position of chief queen. She became dear and pleasing to him. Because she was found by the fig tree, they came to know her by the name 'Queen Udumbarā.'

อเถกทิวสํ รญฺโญ อุยฺยานคมนตฺถาย ทฺวารคามวาสิเกหิ มคฺคํ ปฏิชคฺคาเปสุํ. ปิงฺคุตฺตโรปิ ภตึ กโรนฺโต กจฺฉํ พนฺธิตฺวา กุทฺทาเลน มคฺคํ ตจฺฉิ. มคฺเค อนิฏฺฐิเตเยว ราชา อุทุมฺพรเทวิยา สทฺธึ รเถ นิสีทิตฺวา นิกฺขมิ. อุทุมฺพรเทวี กาฬกณฺณึ มคฺคํ ตจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปํ สิรึ ธาเรตุํ นาสกฺขิ อยํ กาฬกณฺณี’’ติ ตํ โอโลเกนฺตี หสิ. ราชา หสมานํ ทิสฺวา กุชฺฌิตฺวา ‘‘กสฺมา หสี’’ติ ปุจฺฉิ. เทว, อยํ มคฺคตจฺฉโก ปุริโส มยฺหํ โปราณกสามิโก, เอส มํ อุทุมฺพรรุกฺขํ อาโรเปตฺวา กณฺฏเกหิ ปริกฺขิปิตฺวา คโต, อิมาหํ โอโลเกตฺวา ‘‘เอวรูปํ สิรึ ธาเรตุํ นาสกฺขิ กาฬกณฺณี อย’’นฺติ จินฺเตตฺวา หสินฺติ. ราชา ‘‘ตฺวํ มุสาวาทํ กเถสิ, อญฺญํ กญฺจิ ปุริสํ ทิสฺวา ตยา หสิตํ ภวิสฺสติ, ตํ มาเรสฺสามี’’ติ อสึ อคฺคเหสิ. สา ภยปฺปตฺตา ‘‘เทว, ปณฺฑิเต ตาว ปุจฺฉถา’’ติ อาห. ราชา เสนกํ ปุจฺฉิ ‘‘เสนก, อิมิสฺสา วจนํ ตฺวํ สทฺทหสี’’ติ. ‘‘น สทฺทหามิ, เทว, โก นาม เอวรูปํ อิตฺถิรตนํ ปหาย คมิสฺสตี’’ติ. สา ตสฺส กถํ สุตฺวา อติเรกตรํ ภีตา อโหสิ. อถ ราชา ‘‘เสนโก กึ ชานาติ, ปณฺฑิตํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ ปุจฺฉนฺโต อิมํ คาถมาห –

One day, the king ordered the villagers near the gate to prepare the road for his visit to the park. Piṅguttara, while working for wages, tied his waistcloth and was leveling the road with a hoe. Before the road was fully prepared, the king set out in his chariot with Queen Udumbara. Queen Udumbara saw Kāḷakaṇṇī leveling the road and laughed while looking at him, thinking, "This wretch was unable to maintain such prosperity." The king, seeing her laugh, became angry and asked, "Why are you laughing?" "Lord, this man leveling the road was my former husband. He made me climb an udumbara tree, surrounded it with thorns, and left. Seeing him now, I thought, 'This wretch was unable to maintain such prosperity,' and so I laughed." The king said, "You are speaking a falsehood. You must have laughed upon seeing some other man. I will kill you!" and grasped his sword. Frightened, she said, "Lord, first ask the wise ones." The king asked Senaka, "Senaka, do you believe her words?" "I do not believe it, lord. Who would abandon such a jewel of a woman?" Hearing his words, she became even more terrified. Then the king thought, "What does Senaka know? I will ask the wise one," and questioning him, he spoke this verse:

‘‘อิตฺถี สิยา รูปวตี, สา จ สีลวตี สิยา;

ปุริโส ตํ น อิจฺเฉยฺย, สทฺทหาสิ มโหสธา’’ติ. (ชา. ๑.๒.๘๓);

"A woman may be beautiful, and virtuous too; yet a man might not desire her—do you believe this, O Mahosadha?"

ตตฺถ สีลวตีติ อาจารคุณสมฺปนฺนา.

Here, 'virtuous' means endowed with good conduct.

ตํ [Pg.188] สุตฺวา ปณฺฑิโต คาถมาห –

Having heard that, the wise man spoke a verse:

‘‘สทฺทหามิ มหาราช, ปุริโส ทุพฺภโค สิยา;

สิรี จ กาฬกณฺณี จ, น สเมนฺติ กุทาจน’’นฺติ. (ชา. ๑.๒.๘๔);

"I believe, great king, a man may be unfortunate; Fortune and Misfortune never come together."

ตตฺถ น สเมนฺตีติ สมุทฺทสฺส โอริมตีรปาริมตีรานิ วิย จ คคนตลปถวิตลานิ วิย จ น สมาคจฺฉนฺติ.

Therein, 'they do not meet' means they do not come together, just as the near and far shores of the ocean, and just as the surface of the sky and the surface of the earth.

ราชา ตสฺส วจเนน ตํ การณํ สุตฺวา ตสฺสา น กุชฺฌิ, หทยมสฺส นิพฺพายิ. โส ตสฺส ตุสฺสิตฺวา ‘‘สเจ ปณฺฑิโต นาภวิสฺส, อชฺชาหํ พาลเสนกสฺส กถาย เอวรูปํ อิตฺถิรตนํ หีโน อสฺสํ, ตํ นิสฺสาย มยา เอสา ลทฺธา’’ติ สตสหสฺเสน ปูชํ กาเรสิ. เทวีปิ ราชานํ วนฺทิตฺวา ‘‘เทว, ปณฺฑิตํ นิสฺสาย มยา ชีวิตํ ลทฺธํ, อิมาหํ กนิฏฺฐภาติกฏฺฐาเน ฐเปตุํ วรํ ยาจามี’’ติ อาห. ‘‘สาธุ, เทวิ, คณฺหาหิ, ทมฺมิ เต วร’’นฺติ. ‘‘เทว, อชฺช ปฏฺฐาย มม กนิฏฺฐํ วินา กิญฺจิ มธุรรสํ น ขาทิสฺสามิ, อิโต ปฏฺฐาย เวลาย วา อเวลาย วา ทฺวารํ วิวราเปตฺวา อิมสฺส มธุรรสํ เปเสตุํ ลภนกวรํ คณฺหามี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภทฺเท, อิมญฺจ วรํ คณฺหาหี’’ติ.

The king, upon hearing his words and understanding the reason, was not angry with her; his heart was calmed. Pleased with him, he thought, "If he had not been wise, today I would have lost such a jewel of a woman due to the words of the foolish Senaka; it is through him that I have obtained her," and he honored him with a hundred thousand. The queen also, having paid homage to the king, said, "My lord, it is through this wise man that I have gained my life. I ask for the boon to place him in the position of my younger brother." "Very well, queen, take it; I grant you the boon," he replied. "My lord, from today onward, I shall not eat any sweet delicacy without my younger brother. From now on, whether at the proper time or not, I take the boon of being allowed to have the door opened and to send a sweet delicacy to him." "Very well, noble lady, take this boon as well," he said.

สิริกาฬกณฺณิปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Question of Siri and Kāḷakaṇṇī is concluded.

เมณฺฑกปญฺโห

The Question of the Ram

อปรสฺมึ ทิวเส ราชา กตปาตราโส ปาสาทสฺส ทีฆนฺตเร จงฺกมนฺโต วาตปานนฺตเรน โอโลเกนฺโต เอกํ เอฬกญฺจ สุนขญฺจ มิตฺตสนฺถวํ กโรนฺตํ อทฺทส. โส กิร เอฬโก หตฺถิสาลํ คนฺตฺวา หตฺถิสฺส ปุรโต ขิตฺตํ อนามฏฺฐติณํ ขาทิ. อถ นํ หตฺถิโคปกา โปเถตฺวา นีหรึสุ. โส วิรวิตฺวา ปลายิ. อถ นํ เอโก ปุริโส เวเคนาคนฺตฺวา ปิฏฺฐิยํ ทณฺเฑน ติริยํ ปหริ. โส ปิฏฺฐึ โอนาเมตฺวา เวทนาปฺปตฺโต หุตฺวา คนฺตฺวา ราชเคหสฺส มหาภิตฺตึ นิสฺสาย ปิฏฺฐิกาย นิปชฺชิ. ตํ ทิวสเมว รญฺโญ มหานเส อฏฺฐิจมฺมาทีนิ ขาทิตฺวา วฑฺฒิตสุนโข ภตฺตการเก ภตฺตํ สมฺปาเทตฺวา พหิ ฐตฺวา สรีเร เสทํ นิพฺพาเปนฺเต มจฺฉมํสคนฺธํ ฆายิตฺวา ตณฺหํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต มหานสํ [Pg.189] ปวิสิตฺวา ภาชนปิธานํ ปาเตตฺวา มํสํ ขาทิ. อถ ภตฺตการโก ภาชนสทฺเทน ปวิสิตฺวา ตํ ทิสฺวา ทฺวารํ ปิทหิตฺวา ตํ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ โปเถสิ. โส ขาทิตมํสํ มุเขเนว ฉฑฺเฑตฺวา วิรวิตฺวา นิกฺขมิ. ภตฺตการโกปิ ตสฺส นิกฺขนฺตภาวํ ญตฺวา อนุพนฺธิตฺวา ปิฏฺฐิยํ ทณฺเฑน ติริยํ ปหริ. โส เวทนาปฺปตฺโต ปิฏฺฐึ โอนาเมตฺวา เอกํ ปาทํ อุกฺขิปิตฺวา เอฬกสฺส นิปนฺนฏฺฐานเมว ปาวิสิ. อถ นํ เอฬโก ‘‘สมฺม, กึ ปิฏฺฐึ โอนาเมตฺวา อาคจฺฉสิ, กึ เต วาโต วิชฺฌตี’’ติ ปุจฺฉิ. สุนโขปิ ‘‘ตฺวมฺปิ ปิฏฺฐึ โอนาเมตฺวา นิปนฺโนสิ, กึ เต วาโต วิชฺฌตี’’ติ ปุจฺฉิ. เต อญฺญมญฺญํ อตฺตโน ปวตฺตึ อาโรเจสุํ.

On another day, the king, having finished his morning meal, was walking along the long terrace of the palace when, looking through a window, he saw a goat and a dog behaving as friends. It seems the goat had gone to the elephant stable and was eating untouched grass thrown before an elephant. Then the elephant keepers beat it and drove it away. Crying out, it ran off. Then a man came running swiftly and struck it sideways on the back with a stick. In pain, it lowered its back, went and lay down with its back against the great wall of the royal house. That very day, a dog that had grown fat eating bones and hides in the royal kitchen smelled the scent of fish and meat while the cooks, having prepared the meal, were standing outside cooling the sweat on their bodies. Unable to suppress its craving, it entered the kitchen, knocked off the lid of a pot, and ate the meat. Hearing the sound of the pot, the cook came in, saw it, closed the door, and beat it with clods and sticks. The dog vomited the meat it had eaten from its mouth and, crying out, ran out. The cook, knowing it had left, followed and struck it sideways on the back with a stick. In pain, it lowered its back, lifted one leg, and went to the very spot where the goat was lying. Then the goat asked, "Friend, why do you come with your back lowered? Is the wind afflicting you?" The dog also asked, "You too are lying with your back lowered—is the wind afflicting you?" They then told each other what had happened to them.

อถ นํ เอฬโก ปุจฺฉิ ‘‘กึ ปน ตฺวํ ปุน ภตฺตเคหํ คนฺตุํ สกฺขิสฺสสิ สมฺมา’’ติ? ‘‘น สกฺขิสฺสามิ, สมฺม, คตสฺส เม ชีวิตํ นตฺถี’’ติ. ‘‘ตฺวํ ปน ปุน หตฺถิสาลํ คนฺตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ. ‘‘มยาปิ ตตฺถ คนฺตุํ น สกฺกา, คตสฺส เม ชีวิตํ นตฺถี’’ติ. เต ‘‘กถํ นุ โข มยํ อิทานิ ชีวิสฺสามา’’ติ อุปายํ จินฺเตสุํ. อถ นํ เอฬโก อาห – ‘‘สเจ มยํ สมคฺควาสํ วสิตุํ สกฺโกม, อตฺเถโก อุปาโย’’ติ. ‘‘เตน หิ กเถหี’’ติ. ‘‘สมฺม, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย หตฺถิสาลํ ยาหิ, ‘‘นายํ ติณํ ขาทตี’’ติ ตยิ หตฺถิโคปกา อาสงฺกํ น กริสฺสนฺติ, ตฺวํ มม ติณํ อาหเรยฺยาสิ. อหมฺปิ ภตฺตเคหํ ปวิสิสฺสามิ, ‘‘นายํ มํสขาทโก’’ติ ภตฺตการโก มยิ อาสงฺกํ น กริสฺสติ, อหํ เต มํสํ อาหริสฺสามี’’ติ. เต ‘‘สุนฺทโร อุปาโย’’ติ อุโภปิ สมฺปฏิจฺฉึสุ. สุนโข หตฺถิสาลํ คนฺตฺวา ติณกลาปํ ฑํสิตฺวา อาคนฺตฺวา มหาภิตฺติปิฏฺฐิกาย ฐเปสิ. อิตโรปิ ภตฺตเคหํ คนฺตฺวา มํสขณฺฑํ มุขปูรํ ฑํสิตฺวา อาเนตฺวา ตตฺเถว ฐเปสิ. สุนโข มํสํ ขาทิ, เอฬโก ติณํ ขาทิ. เต อิมินา อุปาเยน สมคฺคา สมฺโมทมานา มหาภิตฺติปิฏฺฐิกาย วสนฺติ. ราชา เตสํ มิตฺตสนฺถวํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อทิฏฺฐปุพฺพํ วต เม การณํ ทิฏฺฐํ, อิเม ปจฺจามิตฺตา หุตฺวาปิ สมคฺควาสํ วสนฺติ. อิทํ การณํ คเหตฺวา ปญฺหํ กตฺวา ปญฺจ ปณฺฑิเต ปุจฺฉิสฺสามิ, อิมํ ปญฺหํ อชานนฺตํ รฏฺฐา ปพฺพาเชสฺสามิ, ตํ ชานนฺตสฺส ‘เอวรูโป ปณฺฑิโต นตฺถี’ติ มหาสกฺการํ กริสฺสามิ. อชฺช ตาว อเวลา, สฺเว อุปฏฺฐานํ อาคตกาเล ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ. โส ปุนทิวเส ปณฺฑิเตสุ อาคนฺตฺวา นิสินฺเนสุ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then the goat asked him, "Friend, will you be able to go back to the kitchen again?" "I cannot, friend, for if I go, my life will be lost." "And will you be able to go to the elephant stable?" "I cannot go there either, for if I go, my life will be lost." They pondered, "How then shall we survive now?" Then the goat said, "If we can live together in harmony, there is a way." "Then speak." "Friend, from now on, you go to the elephant stable. The elephant keepers will not be suspicious of you, thinking, 'This one does not eat grass,' and you can bring me grass. I will enter the kitchen, and the cook will not be suspicious of me, thinking, 'This one does not eat meat,' and I will bring you meat." They both agreed, saying, "This is a good plan." The dog went to the elephant stable, took a bundle of grass in its teeth, and brought it back, placing it by the great wall. The other went to the kitchen, took a mouthful of meat in its teeth, and brought it back, placing it there as well. The dog ate the meat, and the goat ate the grass. In this way, they lived together in harmony and contentment by the great wall. The king, seeing their friendship, thought, "Truly, I have witnessed something unprecedented. Though they are natural enemies, they are living together in harmony. I shall take this matter as a basis for a question and ask the five wise men. Whoever does not know the answer, I will banish from the kingdom, but to the one who knows, I will show great honor, saying, 'There is no wise man like him.' Today is not the right time; I will ask when they come to the audience tomorrow." The next day, when the wise men had come and were seated, the king, asking his question, recited this verse:

‘‘เยสํ [Pg.190] น กทาจิ ภูตปุพฺพํ, สขฺยํ สตฺตปทมฺปิมสฺมิ โลเก;

ชาตา อมิตฺตา ทุเว สหายา, ปฏิสนฺธาย จรนฺติ กิสฺส เหตู’’ติ. (ชา. ๑.๑๒.๙๔);

"They for whom there has never before been a friendship in this world, not even for seven steps; though born as enemies, these two companions associate in friendship—for what reason?"

ตตฺถ ปฏิสนฺธายาติ สทฺทหิตฺวา ฆฏิตา หุตฺวา.

There, 'having united' means having trusted and become joined.

อิทญฺจ ปน วตฺวา ปุน เอวมาห –

Having said this, he spoke again thus:

‘‘ยทิ เม อชฺช ปาตราสกาเล, ปญฺหํ น สกฺกุเณยฺยาถ วตฺตุเมตํ;

รฏฺฐา ปพฺพาชยิสฺสามิ โว สพฺเพ, น หิ มตฺโถ ทุปฺปญฺญชาติเกหี’’ติ. (ชา. ๑.๑๒.๙๕);

“If you are unable to answer my question this morning at breakfast time, I will banish you all from the kingdom, for I have no use for those of a foolish nature.”

ตทา ปน เสนโก อคฺคาสเน นิสินฺโน อโหสิ, ปณฺฑิโต ปน ปริยนฺเต นิสินฺโน. โส ตํ ปญฺหํ อุปธาเรนฺโต ตมตฺถํ อทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ ราชา ทนฺธธาตุโก อิมํ ปญฺหํ จินฺเตตฺวา สงฺขริตุํ อสมตฺโถ, กิญฺจิเทว, เตน ทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ, เอกทิวสํ โอกาสํ ลภนฺโต อิมํ ปญฺหํ นีหริสฺสามิ, เสนโก เกนจิ อุปาเยน อชฺเชกทิวสมตฺตํ อธิวาสาเปตู’’ติ. อิตเรปิ จตฺตาโร ปณฺฑิตา อนฺธการคพฺภํ ปวิฏฺฐา วิย น กิญฺจิ ปสฺสึสุ. เสนโก ‘‘กา นุ โข มโหสธสฺส ปวตฺตี’’ติ โพธิสตฺตํ โอโลเกสิ. โสปิ ตํ โอโลเกสิ. เสนโก โพธิสตฺตสฺส โอโลกิตากาเรเนว ตสฺส อธิปฺปายํ ญตฺวา ‘‘ปณฺฑิตสฺสปิ น อุปฏฺฐาติ, เตเนกทิวสํ โอกาสํ อิจฺฉติ, ปูเรสฺสามิสฺส มโนรถ’’นฺติ จินฺเตตฺวา รญฺญา สทฺธึ วิสฺสาเสน มหาหสิตํ หสิตฺวา ‘‘กึ, มหาราช, สพฺเพว อมฺเห ปญฺหํ กเถตุํ อสกฺโกนฺเต รฏฺฐา ปพฺพาเชสฺสสิ, เอตมฺปิ ‘เอโก คณฺฐิปญฺโห’ติ ตฺวํ สลฺลกฺเขสิ, น มยํ เอตํ กเถตุํ น สกฺโกม, อปิจ โข โถกํ อธิวาเสหิ. คณฺฐิปญฺโห เอส, น สกฺโกม มหาชนมชฺเฌ กเถตุํ, เอกมนฺเต จินฺเตตฺวา ปจฺฉา ตุมฺหากํ กเถสฺสาม, โอกาสํ โน เทหี’’ติ มหาสตฺตํ โอโลเกตฺวา อิมํ คาถาทฺวยมาห –

At that time, Senaka was seated in the highest seat, while the wise man sat at the edge. Considering that question and not seeing its meaning, he thought: “This king is slow-witted; he is unable to ponder and formulate this question. Whatever he has seen must be something trivial. If I get a day’s opportunity, I will resolve this question. Let Senaka somehow persuade him to wait just for today.” The other four wise men, as if entering a dark chamber, saw nothing. Senaka thought, “What now is Mahosadha’s course of action?” and glanced at the Bodhisatta. He too glanced back. Senaka, recognizing his intention by the very manner of his glance, thought: “It does not occur even to the wise man now; he wishes for a day’s opportunity. I will fulfill his wish.” Then, laughing heartily with the king out of familiarity, he said: “What, great king? Will you banish us all from the kingdom if we are unable to answer the question? You consider this to be a ‘knotty question,’ but it is not that we cannot answer it. Please wait a little. This is a knotty question; we cannot explain it in the midst of a great crowd. After reflecting in private, we will explain it to you later. Grant us the opportunity.” Then, looking at the Great Being, he spoke these two verses:

‘‘มหาชนสมาคมมฺหิ [Pg.191] โฆเร, ชนโกลาหลสงฺคมมฺหิ ชาเต;

วิกฺขิตฺตมนา อเนกจิตฺตา, ปญฺหํ น สกฺกุโณม วตฺตุเมตํ.

“In the dreadful gathering of the great crowd, when the uproar of the people has arisen, with minds distracted and thoughts scattered, we are not able to answer this question.

‘‘เอกคฺคจิตฺตาว เอกเมกา, รหสิ คตา อตฺถํ นิจินฺตยิตฺวา;

ปวิเวเก สมฺมสิตฺวาน ธีรา, อถ วกฺขนฺติ ชนินฺท เอตมตฺถ’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๒.๙๖-๙๗);

“With unified minds, each one alone, having gone into secrecy to ponder the meaning; the wise, having contemplated in seclusion, will then explain this matter, O king of men.”

ตตฺถ สมฺมสิตฺวานาติ กายจิตฺตวิเวเก ฐิตา อิเม ธีรา อิมํ ปญฺหํ สมฺมสิตฺวา อถ โว เอตํ อตฺถํ วกฺขนฺติ.

There, 'having contemplated' means: these wise ones, established in the solitude of body and mind, having contemplated this question, will then explain this meaning to you.

ราชา ตสฺส กถํ สุตฺวา อนตฺตมโน หุตฺวาปิ ‘‘สาธุ จินฺเตตฺวา กเถถ, อกเถนฺเต ปน โว ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ ตชฺเชสิเยว. จตฺตาโร ปณฺฑิตา ปาสาทา โอตรึสุ. เสนโก อิตเร อาห – ‘‘สมฺมา, ราชา สุขุมปญฺหํ ปุจฺฉิ, อกถิเต มหนฺตํ ภยํ ภวิสฺสติ, สปฺปายโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สมฺมา อุปธาเรถา’’ติ. เต อตฺตโน อตฺตโน เคหํ คตา. ปณฺฑิโตปิ อุฏฺฐาย อุทุมฺพรเทวิยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘เทวิ, อชฺช วา หิยฺโย วา ราชา กตฺถ จิรํ อฏฺฐาสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ตาต, ทีฆนฺตเร วาตปาเนน โอโลเกนฺโต จงฺกมตี’’ติ. ตโต ปณฺฑิโต จินฺเตสิ ‘‘รญฺญา อิมินา ปสฺเสน กิญฺจิ ทิฏฺฐํ ภวิสฺสตี’’ติ. โส ตตฺถ คนฺตฺวา พหิ โอโลเกนฺโต เอฬกสุนขานํ กิริยํ ทิสฺวา ‘‘อิเม ทิสฺวา รญฺญา ปญฺโห อภิสงฺขโต’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา เคหํ คโต. อิตเรปิ ตโย จินฺเตตฺวา กิญฺจิ อทิสฺวา เสนกสฺส สนฺติกํ อคมํสุ. โส เต ปุจฺฉิ ‘‘ทิฏฺโฐ โว ปญฺโห’’ติ. ‘‘น ทิฏฺโฐ อาจริยา’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ ราชา โว ปพฺพาเชสฺสติ, กึ กริสฺสถา’’ติ? ‘‘ตุมฺเหหิ ปน ทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘อหมฺปิ น ปสฺสามี’’ติ. ‘‘ตุมฺเหสุ อปสฺสนฺเตสุ มยํ กึ ปสฺสาม, รญฺโญ ปน สนฺติเก ‘จินฺเตตฺวา กเถสฺสามา’ติ สีหนาทํ นทิตฺวา อาคตมฺหา, อกถิเต อมฺเห ราชา กุชฺฌิสฺสติ, กึ กโรม, อยํ ปญฺโห น สกฺกา อมฺเหหิ ทฏฺฐุํ, ปณฺฑิเตน ปน สตคุณํ สหสฺสคุณํ สตสหสฺสคุณํ กตฺวา จินฺติโต ภวิสฺสติ, เอถ ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ เต จตฺตาโร ปณฺฑิตา โพธิสตฺตสฺส ฆรทฺวารํ อาคตภาวํ [Pg.192] อาโรจาเปตฺวา ‘‘ปวิสนฺตุ ปณฺฑิตา’’ติ วุตฺเต เคหํ ปวิสิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา มหาสตฺตํ ปุจฺฉึสุ ‘‘กึ ปน, ปณฺฑิต, จินฺติโต ปญฺโห’’ติ? ‘‘อาม, จินฺติโต, มยิ อจินฺเตนฺเต อญฺโญ โก จินฺตยิสฺสตี’’ติ. ‘‘เตน หิ ปณฺฑิต อมฺหากมฺปิ กเถถา’’ติ.

Hearing his words, the king became displeased, yet he threatened them, saying, “Think well and answer; if you do not answer, I will banish you.” The four wise men descended from the palace. Senaka said to the others, “Sirs, the king has asked a subtle question. If it is not answered, great danger will arise. After eating a suitable meal, consider it carefully.” They each went to their own homes. The wise man also rose and went to Queen Udumbarā, asking, “O queen, where did the king stay for a long time today or yesterday?” “Dear one, he was walking to and fro and looking out through a distant window.” Then the wise man thought, “The king must have seen something from this side.” He went there and, looking outside, saw the behavior of a ram and a dog. Concluding, “The king must have formulated his question after seeing these,” he went home. The other three, having thought but not seen anything, went to Senaka. He asked them, “Have you seen the question?” “No, teacher, we have not.” “If so, the king will banish you. What will you do?” “But have you seen it?” “I have not seen it either.” “If you have not seen it, what can we see? We came from the king's presence having roared a lion's roar, saying, ‘We will answer after thinking.’ If we do not answer, the king will be angry with us. What shall we do? This question cannot be seen by us, but the wise man must have pondered it a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold. Come, let us go to him.” The four wise men had their arrival announced at the Bodhisatta’s door. When it was said, “Let the wise men enter,” they went inside, exchanged greetings, and stood to one side. They asked the Great Being, “Wise one, have you thought about the question?” “Yes, I have thought about it. If I do not think, who else will?” “Then, wise one, tell it to us as well.”

ปณฺฑิโต ‘‘สจาหํ เอเตสํ น กเถสฺสามิ, ราชา เต รฏฺฐา ปพฺพาเชสฺสติ, มํ ปน สตฺตหิ รตเนหิ ปูเชสฺสติ, อิเม อนฺธพาลา มา วินสฺสนฺตุ, กเถสฺสามิ เตส’’นฺติ จินฺเตตฺวา เต จตฺตาโรปิ นีจาสเน นิสีทาเปตฺวา อญฺชลึ ปคฺคณฺหาเปตฺวา รญฺญา ทิฏฺฐตํ อชานาเปตฺวา ‘‘รญฺญา ปุจฺฉิตกาเล เอวํ กเถยฺยาถา’’ติ จตุนฺนมฺปิ จตสฺโส คาถาโย พนฺธิตฺวา ปาฬิเมว อุคฺคณฺหาเปตฺวา อุยฺโยเชสิ. เต ทุติยทิวเส ราชุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทึสุ. ราชา เสนกํ ปุจฺฉิ ‘‘ญาโต เต, เสนก, ปญฺโห’’ติ? ‘‘มหาราช, มยิ อชานนฺเต อญฺโญ โก ชานิสฺสตี’’ติ. ‘‘เตน หิ กเถหี’’ติ. ‘‘สุณาถ เทวา’’ติ โส อุคฺคหิตนิยาเมเนว คาถมาห –

The wise one thought, “If I do not speak to them, the king will banish them from the kingdom, but he will honor me with the seven treasures. Let these blind fools not perish; I will speak to them.” Having thought this, he made all four sit on low seats, had them raise their joined palms in reverence, and without letting them know what the king had seen, he instructed them, “When the king asks, you should speak thus.” He composed four verses for the four of them, had them learn the text itself, and then dismissed them. The next day, they went to attend upon the king and sat on the appointed seats. The king asked Senaka, “Senaka, is the question known to you?” “Great king, if I do not know it, who else would know?” “Then, speak.” “Listen, O deva,” he said, and recited the verse in the very manner he had learned it:

‘‘อุคฺคปุตฺตราชปุตฺติยานํ, อุรพฺภสฺส มํสํ ปิยํ มนาปํ;

น สุนขสฺส เต อเทนฺติ มํสํ, อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺสา’’ติ. (ชา. ๑.๑๒.๙๘);

“To the sons of nobles and the sons of kings, a ram's flesh is dear and pleasing; they do not give that flesh to a dog, yet the ram has friendship with the dog.”

ตตฺถ อุคฺคปุตฺตราชปุตฺติยานนฺติ อุคฺคตานํ อมจฺจปุตฺตานญฺเจว ราชปุตฺตานญฺจ.

There, 'to the sons of nobles and the sons of kings' means to the sons of high-ranking ministers and the sons of kings.

คาถํ วตฺวาปิ เสนโก อตฺถํ น ชานาติ. ราชา ปน อตฺตโน ทิฏฺฐภาเวน ปชานาติ, ตสฺมา ‘‘เสนเกน ตาว ญาโต’’ติ ปุกฺกุสํ ปุจฺฉิ. โสปิสฺส ‘‘กึ อหมฺปิ อปณฺฑิโต’’ติ วตฺวา อุคฺคหิตนิยาเมเนว คาถมาห –

Even having spoken the verse, Senaka did not know the meaning. But the king, because he himself had seen it, understood. Therefore, thinking, “It is known by Senaka,” he asked Pukkusa. He replied, “What, am I also unwise?” and then, in the very manner he had learned it, he recited the verse:

‘‘จมฺมํ วิหนนฺติ เอฬกสฺส, อสฺสปิฏฺฐตฺถรสฺสุขสฺส เหตุ;

น จ เต สุนขสฺส อตฺถรนฺติ, อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺสา’’ติ. (ชา. ๑.๑๒.๙๙);

“They flay the skin of a ram for the sake of a comfortable covering on a horse's back; and they do not spread it for a dog, yet the ram has friendship with the dog.”

ตสฺสปิ [Pg.193] อตฺโถ อปากโฏเยว. ราชา ปน อตฺตโน ปากฏตฺตา ‘‘อิมินาปิ ปุกฺกุเสน ญาโต’’ติ กามินฺทํ ปุจฺฉิ. โสปิ อุคฺคหิตนิยาเมเนว คาถมาห –

To him also the meaning was not at all clear. But the king, because it was clear to him, thinking, “It is known by this Pukkusa also,” asked Kāminda. He too, in the very manner he had learned it, spoke the verse:

‘‘อาเวลฺลิตสิงฺคิโก หิ เมณฺโฑ, น จ สุนขสฺส วิสาณกานิ อตฺถิ;

ติณภกฺโข มํสโภชโน จ, อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺสา’’ติ. (ชา. ๑.๑๒.๑๐๐);

“For the ram has twisted horns, and a dog has no horns; one is a grass-eater and one a meat-eater, yet the ram has friendship with the dog.”

ราชา ‘‘อิมินาปิ ญาโต’’ติ เทวินฺทํ ปุจฺฉิ. โสปิ อุคฺคหิตนิยาเมเนว คาถมาห –

The king, thinking, “It is known by this one also,” asked Devinda. He too, in the very manner he had learned it, spoke the verse:

‘‘ติณมาสิ ปลาสมาสิ เมณฺโฑ, น จ สุนโข ติณมาสิ โน ปลาสํ;

คณฺเหยฺย สุโณ สสํ พิฬารํ, อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺสา’’ติ. (ชา. ๑.๑๒.๑๐๑);

“The ram eats grass and eats leaves, but the dog eats neither grass nor leaves. The dog might seize a hare or a cat, yet the ram has friendship with the dog.”

ตตฺถ ติณมาสิ ปลาสมาสีติ ติณขาทโก เจว ปณฺณขาทโก จ. โน ปลาสนฺติ ปณฺณมฺปิ น ขาทติ.

There, 'eats grass, eats leaves' means a grass-eater and a leaf-eater.

อถ ราชา ปณฺฑิตํ ปุจฺฉิ – ‘‘ตาต, ตฺวมฺปิ อิมํ ปญฺหํ ชานาสี’’ติ? ‘‘มหาราช, อวีจิโต ยาว ภวคฺคา มํ ฐเปตฺวา โก อญฺโญ เอตํ ชานิสฺสตี’’ติ. ‘‘เตน หิ กเถหี’’ติ. ‘‘สุณ มหาราชา’’ติ ตสฺส ปญฺหสฺส อตฺตโน ปากฏภาวํ ปกาเสนฺโต คาถาทฺวยมาห –

Then the king asked the wise man, “Dear sir, do you also know this question?” “Great king, who else could know this, from Avīci to the peak of existence, except me?” “Then tell it.” “Listen, great king,” and revealing his clear understanding of the question, he spoke two verses:

‘‘อฏฺฐฑฺฒปโท จตุปฺปทสฺส, เมณฺโฑ อฏฺฐนโข อทิสฺสมาโน;

ฉาทิยมาหรตี อยํ อิมสฺส, มํสํ อาหรตี อยํ อมุสฺส.

“Eight half-feet has the four-footed one, a ram with eight nails, unseen; it carries away the covering of this one, it carries away the flesh of that one.

‘‘ปาสาทวรคโต วิเทหเสฏฺโฐ, วีติหารํ อญฺญมญฺญโภชนานํ;

อทฺทกฺขิ กิร สกฺขิกํ ชนินฺโท, พุภุกฺกสฺส ปุณฺณํมุขสฺส เจต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๒.๑๐๒-๑๐๓);

“Seated on the excellent palace, the chief of Videha, the king, indeed saw as a witness the mutual exchange of food between the hungry one and the full-mouthed one.” (Jā. 1.12.102-103)

ตตฺถ [Pg.194] อฏฺฐฑฺฒปโทติ พฺยญฺชนกุสลตาย เอฬกสฺส จตุปฺปาทํ สนฺธายาห. เมณฺโฑติ เอฬโก. อฏฺฐนโขติ เอเกกสฺมึ ปาเท ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ขุรานํ วเสเนตํ วุตฺตํ. อทิสฺสมาโนติ มํสํ อาหรณกาเล อปญฺญายมาโน. ฉาทิยนฺติ เคหจฺฉทนํ. ติณนฺติ อตฺโถ. อยํ อิมสฺสาติ สุนโข เอฬกสฺส. วีติหารนฺติ วีติหรณํ. อญฺญมญฺญโภชนานนฺติ อญฺญมญฺญสฺส โภชนานํ. เมณฺโฑ หิ สุนขสฺส โภชนํ หรติ, โส ตสฺส วีติหรติ, สุนโขปิ ตสฺส หรติ, อิตโร วีติหรติ. อทฺทกฺขีติ ตํ เตสํ อญฺญมญฺญโภชนานํ วีติหรณํ สกฺขิกํ อตฺตโน ปจฺจกฺขํ กตฺวา อทฺทส. พุภุกฺกสฺสาติ ภุภูติ สทฺทกรณสุนขสฺส. ปุณฺณํมุขสฺสาติ เมณฺฑสฺส. อิเมสํ เอตํ มิตฺตสนฺถวํ ราชา สยํ ปสฺสีติ.

Here, ‘eight half-feet’ is said with reference to the four feet of the goat, due to skill in expression. ‘Ram’ means goat. ‘Eight nails’ is said with reference to the two hooves on each foot. ‘Unseen’ means not being perceived when the meat is being carried away. ‘Covering’ means a house covering; the meaning is ‘grass’. ‘This one of this one’ means ‘this one’ refers to the dog, and ‘of this one’ refers to the goat. ‘Mutual exchange’ means reciprocal taking. ‘Of each other’s food’ means the food of one another. For the ram brings food for the dog, and the dog takes it in return; the dog also brings food for the ram, and the ram takes it in return. ‘He saw’ means he saw that mutual exchange of their food, having witnessed it directly for himself. ‘Of the hungry one’ refers to the dog making the sound ‘bhubhū.’ ‘Of the full-mouthed one’ refers to the ram. The king himself saw this friendly association between them.

ราชา อิตเรหิ โพธิสตฺตํ นิสฺสาย ญาตภาวํ อชานนฺโต ‘‘ปญฺจ ปณฺฑิตา อตฺตโน อตฺตโน ญาณพเลน ชานึสู’’ติ มญฺญมาโน โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา อิมํ คาถมาห –

The king, not realizing that the others had understood the matter by relying on the Bodhisatta, thought, “The five wise men knew it by the power of their own wisdom,” and, filled with joy, spoke this verse:

‘‘ลาภา วต เม อนปฺปรูปา, ยสฺส เมทิสา ปณฺฑิตา กุลมฺหิ;

ปญฺหสฺส คมฺภีรคตํ นิปุณมตฺถํ, ปฏิวิชฺฌนฺติ สุภาสิเตน ธีรา’’ติ. (ชา. ๑.๑๒.๑๐๔);

“Truly, my gains are very great, for whom there are such wise men in my court. The wise ones penetrate the deep and subtle meaning of the question with their well-spoken words.” (Jā. 1.12.104)

ตตฺถ ปฏิวิชฺฌนฺตีติ สุภาสิเตน เต วิทิตฺวา กเถนฺติ.

Here, ‘they penetrate’ means that having understood, they speak with well-spoken words.

อถ เนสํ ‘‘ตุฏฺเฐน นาม ตุฏฺฐากาโร กตฺตพฺโพ’’ติ ตํ กโรนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then, thinking, “By one who is pleased, a sign of that pleasure should be made,” he, acting upon this, spoke this verse to them:

‘‘อสฺสตริรถญฺจ เอกเมกํ, ผีตํ คามวรญฺจ เอกเมกํ;

สพฺเพสํ โว ทมฺมิ ปณฺฑิตานํ, ปรมปฺปตีตมโน สุภาสิเตนา’’ติ. (ชา. ๑.๑๒.๑๐๕);

“A chariot drawn by mules, one for each, and a prosperous, excellent village, one for each— I give to all of you wise ones, my mind exceedingly pleased by your well-spoken words.” (Jā. 1.12.105)

อิติ วตฺวา เตสํ ตํ สพฺพํ ทาเปสิ.

Having said this, he had all that given to them.

ทฺวาทสนิปาเต เมณฺฑกปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Mendaka Question in the Book of Twelve is concluded.

สิริมนฺตปญฺโห

The Sirimanta Question

อุทุมฺพรเทวี [Pg.195] ปน อิตเรหิ ปณฺฑิตํ นิสฺสาย ปญฺหสฺส ญาตภาวํ ญตฺวา ‘‘รญฺญา มุคฺคํ มาเสน นิพฺพิเสสกํ กโรนฺเตน วิย ปญฺจนฺนํ สมโกว สกฺกาโร กโต, นนุ มยฺหํ กนิฏฺฐสฺส วิเสสํ สกฺการํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘เทว, เกน โว ปญฺโห กถิโต’’ติ? ‘‘ปญฺจหิ ปณฺฑิเตหิ, ภทฺเท’’ติ. ‘‘เทว, จตฺตาโร ชนา ตํ ปญฺหํ กํ นิสฺสาย ชานึสู’’ติ? ‘‘น ชานามิ, ภทฺเท’’ติ. ‘‘มหาราช, กึ เต ชานนฺติ, ปณฺฑิโต ปน ‘มา นสฺสนฺตุ อิเม พาลา’ติ ปญฺหํ อุคฺคณฺหาเปสิ, ตุมฺเห สพฺเพสํ สมกํ สกฺการํ กโรถ, อยุตฺตเมตํ, ปณฺฑิตสฺส วิเสสกํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ราชา ‘‘อตฺตานํ นิสฺสาย ญาตภาวํ น กเถสี’’ติ ปณฺฑิตสฺส ตุสฺสิตฺวา อติเรกตรํ สกฺการํ กาตุกาโม จินฺเตสิ ‘‘โหตุ มม ปุตฺตํ เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา กถิตกาเล มหนฺตํ สกฺการํ กริสฺสามี’’ติ. โส ปญฺหํ จินฺเตนฺโต สิริมนฺตปญฺหํ จินฺเตตฺวา เอกทิวสํ ปญฺจนฺนํ ปณฺฑิตานํ อุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา สุขนิสินฺนกาเล เสนกํ อาห – ‘‘เสนก, ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ. ‘‘ปุจฺฉ เทวา’’ติ. ราชา สิริมนฺตปญฺเห ปฐมํ คาถมาห –

Now, Queen Udumbarā, realizing that the others knew the question by relying on the wise one, thought, “Just as the king makes no distinction between mung beans and black gram, he has honored all five equally. Surely it is right to give special honor to my younger brother?” Thinking thus, she approached the king and asked, “Your Majesty, by whom was the question answered?” “By the five wise men, my lady,” he replied. “Your Majesty, by relying on whom did the other four men know that question?” “I do not know, my lady.” “Great king, what do they know? The wise one, thinking, ‘Let these fools not perish,’ had them learn the question. You honor them all equally—this is not right. It is fitting to give special honor to the wise one.” The king, pleased with the wise one because he had not declared that the knowledge was gained by relying on himself, and desiring to bestow even greater honor, thought, “So be it. I will ask my son a question, and when he has answered it, I will bestow great honor upon him.” As he pondered a question, he conceived of the Sirimanta Question. One day, when the five wise men had come to attend upon him and were comfortably seated, he addressed Senaka: “Senaka, I will ask a question.” “Ask, Your Majesty.” The king then spoke the first verse of the Sirimanta Question:

‘‘ปญฺญายุเปตํ สิริยา วิหีนํ, ยสสฺสินํ วาปิ อเปตปญฺญํ;

ปุจฺฉามิ ตํ เสนก เอตมตฺถํ, กเมตฺถ เสยฺโย กุสลา วทนฺตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๘๓);

“One endowed with wisdom but devoid of fortune, or one with glory but lacking wisdom— I ask you, Senaka, about this matter: which of these do the skilled say is better?” (Jā. 1.15.83)

ตตฺถ กเมตฺถ เสยฺโยติ อิเมสุ ทฺวีสุ กตรํ ปณฺฑิตา เสยฺโยติ วทนฺติ.

Here, ‘which of these is better’ means: which of these two do the wise say is better.

อยญฺจ กิร ปญฺโห เสนกสฺส วํสานุคโต, เตน นํ ขิปฺปเมว กเถสิ –

This question, it is said, was passed down in Senaka’s lineage; therefore, he answered it very quickly:

‘‘ธีรา จ พาลา จ หเว ชนินฺท, สิปฺปูปปนฺนา จ อสิปฺปิโน จ;

สุชาติมนฺโตปิ อชาติมสฺส, ยสสฺสิโน เปสกรา ภวนฺติ;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญ นิหีโน สิรีมาว เสยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๘๔);

“Indeed, O king, both the wise and the foolish, both the skilled and the unskilled, and even one of good birth, become servants to a glorious one of low birth. Seeing this, I declare: the wise one is inferior; the one with fortune is better.” (Jā. 1.15.84)

ตตฺถ [Pg.196] ปญฺโญ นิหีโนติ ปญฺญวา นิหีโน, อิสฺสโรว อุตฺตโมติ อตฺโถ.

Here, ‘the wise one is inferior’ means the wise one is inferior; the meaning is that the powerful one is indeed supreme.

ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา อิตเร ตโย อปุจฺฉิตฺวา สงฺฆนวกํ หุตฺวา นิสินฺนํ มโหสธปณฺฑิตํ อาห –

Having heard his words, the king, without questioning the other three, addressed the wise Mahosadha, who was seated as the youngest of the group:

‘‘ตุวมฺปิ ปุจฺฉามิ อโนมปญฺญ, มโหสธ เกวลธมฺมทสฺสิ;

พาลํ ยสสฺสึ ปณฺฑิตํ อปฺปโภคํ, กเมตฺถ เสยฺโย กุสลา วทนฺตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๘๕);

“I ask you too, O Mahosadha of flawless wisdom, seer of all things: a glorious fool or a wise one with little wealth—which of these do the skilled declare to be better?” (Jā. 1.15.85)

ตตฺถ เกวลธมฺมทสฺสีติ สพฺพธมฺมทสฺสิ.

Here, ‘seer of the whole Dhamma’ means one who sees all phenomena.

อถสฺส มหาสตฺโต ‘‘สุณ, มหาราชา’’ติ วตฺวา กเถสิ –

Then the Great Being said to him, “Listen, great king,” and spoke thus:

‘‘ปาปานิ กมฺมานิ กโรติ พาโล, อิธเมว เสยฺโย อิติ มญฺญมาโน;

อิธโลกทสฺสี ปรโลกมทสฺสี, อุภยตฺถ พาโล กลิมคฺคเหสิ;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๘๖);

“The fool commits evil deeds, thinking, ‘This right here is better.’ Seeing only this world, not seeing the next, the fool grasps ruin in both. Having seen this, I declare: the wise one is better, not the glorious fool.” (Jā. 1.15.86)

ตตฺถ อิธเมว เสยฺโยติ อิธโลเก อิสฺสริยเมว มยฺหํ เสฏฺฐนฺติ มญฺญมาโน. กลิมคฺคเหสีติ พาโล อิสฺสริยมาเนน ปาปกมฺมํ กตฺวา นิรยาทึ อุปปชฺชนฺโต ปรโลเก จ ปุน ตโต อาคนฺตฺวา นีจกุเล ทุกฺขภาวํ ปตฺวา นิพฺพตฺตมาโน อิธโลเก จาติ อุภยตฺถ ปราชยเมว คณฺหาติ. เอตมฺปิ การณํ อหํ ทิสฺวา ปญฺญาสมฺปนฺโนว อุตฺตโม, อิสฺสโร ปน พาโล น อุตฺตโมติ วทามิ.

Here, ‘this right here is better’ means thinking, ‘In this world, power itself is best for me.’ ‘He has grasped ruin’ means that the fool, committing evil deeds through the intoxication of power, is reborn in hell and other woeful states in the next world; and then, returning from there and being reborn into a low family, he attains a state of suffering in this world. Thus he incurs defeat in both realms. Having seen this reason, I declare that one endowed with wisdom is supreme, but a powerful fool is not supreme.

เอวํ วุตฺเต ราชา เสนกํ โอโลเกตฺวา ‘‘นนุ มโหสโธ ปญฺญวนฺตเมว อุตฺตโมติ วทตี’’ติ อาห. เสนโก ‘‘มหาราช, มโหสโธ ทหโร, อชฺชาปิสฺส มุเข ขีรคนฺโธ วายติ, กิเมส ชานาตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

When this was said, the king looked at Senaka and said, “Does Mahosadha not say that only the wise one is supreme?” Senaka replied, “Great king, Mahosadha is young; the smell of milk still wafts from his mouth. What does he know?” and spoke this verse:

‘‘นิสิปฺปเมตํ [Pg.197] วิทธาติ โภคํ, น พนฺธุวา น สรีรวณฺโณ โย;

ปสฺเสฬมูคํ สุขเมธมานํ, สิรี หิ นํ ภชเต โครวินฺทํ;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญ นิหีโน สิรีมาว เสยฺโย’’ติ.

“It is not skill, nor kin, nor bodily beauty that establishes wealth. See the slobbering mute, Goravinda, flourishing in happiness; for fortune indeed attends him. Seeing this, I declare: the wise one is inferior; the one with fortune is better.”

ตตฺถ เอฬมูคนฺติ ปคฺฆริตลาลมุขํ. โครวินฺทนฺติ โส กิร ตสฺมึเยว นคเร อสีติโกฏิวิภโว เสฏฺฐิ วิรูโป. นาสฺส ปุตฺโต น จ ธีตา, น กิญฺจิ สิปฺปํ ชานาติ. กเถนฺตสฺสปิสฺส หนุกสฺส อุโภหิปิ ปสฺเสหิ ลาลาธารา ปคฺฆรติ. เทวจฺฉรา วิย ทฺเว อิตฺถิโย สพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตา สุปุปฺผิตานิ นีลุปฺปลานิ คเหตฺวา อุโภสุ ปสฺเสสุ ฐิตา ตํ ลาลํ นีลุปฺปเลหิ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา นีลุปฺปลานิ วาตปาเนน ฉฑฺเฑนฺติ. สุราโสณฺฑาปิ ปานาคารํ ปวิสนฺตา นีลุปฺปเลหิ อตฺเถ สติ ตสฺส เคหทฺวารํ คนฺตฺวา ‘‘สามิ โครวินฺท, เสฏฺฐี’’ติ วทนฺติ. โส เตสํ สทฺทํ สุตฺวา วาตปาเน ฐตฺวา ‘‘กึ, ตาตา’’ติ วทติ. อถสฺส ลาลาธารา ปคฺฆรติ. ตา อิตฺถิโย ตํ นีลุปฺปเลหิ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา นีลุปฺปลานิ อนฺตรวีถิยํ ขิปนฺติ. สุราธุตฺตา ตานิ คเหตฺวา อุทเกน วิกฺขาเลตฺวา ปิฬนฺธิตฺวา ปานาคารํ ปวิสนฺติ. เอวํ สิริสมฺปนฺโน อโหสิ. เสนโก ตํ อุทาหรณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต เอวมาห.

Here, 'drooling fool' refers to one whose mouth drips saliva. Goravinda, it is said, was a wealthy merchant in that very city, possessing eighty crores of riches, and was ugly. He had no son or daughter and knew no skill. Even as he spoke, streams of saliva would drip from both sides of his jaw. Like celestial nymphs, two women adorned with all ornaments, holding fully bloomed blue lotuses, stood on either side of him, catching the saliva with the lotuses and then tossing the blue lotuses out through the window. Even drunkards entering the tavern, when in need of blue lotuses, would go to the door of his house and call out, 'Master Goravinda, O merchant!' Hearing their voices, he would stand at the window and say, 'What is it, dear ones?' Then streams of saliva would flow, and the women would catch it with the blue lotuses before tossing the blue lotuses into the inner street. The drunkards would pick them up, wash them with water, wear them, and enter the tavern. Thus, he was endowed with fortune. Senaka gave this example to illustrate his point.

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘กีทิสํ, ตาต, มโหสธปณฺฑิตา’’ติ อาห. ปณฺฑิโต ‘‘เทว, กึ เสนโก ชานาติ, โอทนสิตฺถฏฺฐาเน กาโก วิย ทธึ ปาตุํ อารทฺธสุนโข วิย จ ยสเมว ปสฺสติ, สีเส ปตนฺตํ มหามุคฺครํ น ปสฺสติ, สุณ, เทวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

Hearing this, the king said, 'What is your view, dear Mahosadha the wise?' The wise one replied, 'Your Majesty, what does Senaka know? Like a crow at a place of leftover rice, or like a dog that has begun to drink curds, he sees only glory. He does not see the great hammer falling on his head. Listen, Your Majesty,' and he recited this verse:

‘‘ลทฺธา สุขํ มชฺชติ อปฺปปญฺโญ, ทุกฺเขน ผุฏฺโฐปิ ปโมหเมติ;

อาคนฺตุนา ทุกฺขสุเขน ผุฏฺโฐ, ปเวธติ วาริจโรว ฆมฺเม;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๘๘);

Having obtained happiness, the one of little wisdom becomes heedless; touched by suffering, he falls into delusion. Touched by transient pain and pleasure, he trembles like a fish in the sun. Seeing this too, I say: a wise person is better, not a fool of renown.

ตตฺถ [Pg.198] สุขนฺติ อิสฺสริยสุขํ ลภิตฺวา พาโล ปมชฺชติ, ปมตฺโต สมาโน ปาปํ กโรติ. ทุกฺเขนาติ กายิกเจตสิกทุกฺเขน. อาคนฺตุนาติ น อชฺฌตฺติเกน. สตฺตานญฺหิ สุขมฺปิ ทุกฺขมฺปิ อาคนฺตุกเมว, น นิจฺจปวตฺตํ. ฆมฺเมติ อุทกา อุทฺธริตฺวา อาตเป ขิตฺตมจฺโฉ วิย.

Here, 'happiness' refers to the happiness of sovereignty. Having obtained it, the fool becomes heedless; being heedless, he does evil. By 'suffering' is meant bodily and mental suffering. By 'transient' is meant not inherent. For beings, both happiness and suffering are indeed transient, not perpetually existing. By 'in the sun' is meant like a fish taken out of water and thrown into the sun.

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘กีทิสํ อาจริยา’’ติ อาห. เสนโก ‘‘เทว, กิเมส ชานาติ, ติฏฺฐนฺตุ ตาว มนุสฺสา, อรญฺเญ ชาตรุกฺเขสุปิ ผลสมฺปนฺนเมว พหู วิหงฺคมา ภชนฺตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

Hearing this, the king asked, 'What do you say, teacher?' Senaka replied, 'Your Majesty, what does this one know? Let alone human beings. Even in the forest, many birds resort to a tree that is rich in fruit,' and he recited this verse:

‘‘ทุมํ ยถา สาทุผลํ อรญฺเญ, สมนฺตโต สมภิสรนฺติ ปกฺขี;

เอวมฺปิ อฑฺฒํ สธนํ สโภคํ, พหุชฺชโน ภชติ อตฺถเหตุ;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญ นิหีโน สิรีมาว เสยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๘๙);

As birds flock from all sides to a tree with sweet fruit in the forest, even so, for the sake of advantage, do many people resort to the prosperous one, possessed of wealth and enjoyments. Seeing this too, I say: one with glory is better than a wise person who is lowly.

ตตฺถ พหุชฺชโนติ มหาชโน.

Here, 'many people' means the multitude.

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘กีทิสํ ตาตา’’ติ อาห. ปณฺฑิโต ‘‘กิเมส มโหทโร ชานาติ, สุณ, เทวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

Hearing this, the king said, 'What do you say, my dear?' The wise one replied, 'What does this big-bellied one know? Listen, Your Majesty,' and he recited this verse:

‘‘น สาธุ พลวา พาโล, สาหสา วินฺทเต ธนํ;

กนฺทนฺตเมตํ ทุมฺเมธํ, กฑฺฒนฺติ นิรยํ ภุสํ;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙๐);

It is not good for a powerful fool to acquire wealth by violence; weeping, that dull-witted one is dragged violently down to hell. Seeing this too, I say: a wise person is better, not a fool of renown.

ตตฺถ สาหสาติ สาหเสน สาหสิกกมฺมํ กตฺวา ชนํ ปีเฬตฺวา ธนํ วินฺทติ. อถ นํ นิรยปาลา กนฺทนฺตเมว ทุมฺเมธํ พลวเวทนํ นิรยํ กฑฺฒนฺติ.

Here, 'by violence' means one gains wealth by committing violent acts and oppressing people. Then the hell-guards drag that weeping, dull-witted one into a hell of powerful suffering.

ปุน [Pg.199] รญฺญา ‘‘กึ เสนกา’’ติ วุตฺเต เสนโก อิมํ คาถมาห –

Again, when the king said, 'What do you say, Senaka?' Senaka recited this verse:

‘‘ยา กาจิ นชฺโช คงฺคมภิสฺสวนฺติ, สพฺพาว ตา นามโคตฺตํ ชหนฺติ;

คงฺคา สมุทฺทํ ปฏิปชฺชมานา, น ขายเต อิทฺธึ ปญฺโญปิ โลเก;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญ นิหีโน สิรีมาว เสยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙๑);

Whatever rivers flow into the Ganges, they all abandon their name and clan; as the Ganges reaches the ocean, it is no longer apparent. So too in the world is a wise person with power. Seeing this too, I say: one with glory is better than a wise person who is lowly.

ตตฺถ นชฺโชติ นินฺนา หุตฺวา สนฺทมานา อนฺตมโส กุนฺนทิโยปิ คงฺคํ อภิสฺสวนฺติ. ชหนฺตีติ คงฺคาตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, อตฺตโน นามโคตฺตํ ชหนฺติ. น ขายเตติ สาปิ คงฺคา สมุทฺทํ ปฏิปชฺชมานา น ปญฺญายติ, สมุทฺโทตฺเวว นามํ ลภติ. เอวเมว มหาปญฺโญปิ อิสฺสรสนฺติกํ ปตฺโต น ขายติ น ปญฺญายติ,สมุทฺทํ ปวิฏฺฐคงฺคา วิย โหติ.

Here, 'rivers' means flowing from a low place, even small streams flow into the Ganges. By 'abandon' is meant they go by the designation of the Ganges, abandoning their own names and clans. By 'is not apparent' is meant even that Ganges, as it approaches the ocean, is not apparent; it simply takes on the name 'ocean.' Similarly, even one of great wisdom, when approaching the presence of a powerful person, is not apparent or recognized—like the Ganges entering the sea.

ปุน ราชา ‘‘กึ ปณฺฑิตา’’ติ อาห. โส ‘‘สุณ, มหาราชา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถาทฺวยมาห –

Again the king asked, 'What do you say, wise one?' He replied, 'Listen, great king,' and he recited these two verses:

‘‘ยเมตมกฺขา อุทธึ มหนฺตํ, สวนฺติ นชฺโช สพฺพกาลมสงฺขฺยํ;

โส สาคโร นิจฺจมุฬารเวโค, เวลํ น อจฺเจติ มหาสมุทฺโท.

That vast ocean, which you declared, into which innumerable rivers flow ceaselessly—that ocean, ever with mighty current, the great ocean never oversteps its boundary.

‘‘เอวมฺปิ พาลสฺส ปชปฺปิตานิ, ปญฺญํ น อจฺเจติ สิรี กทาจิ;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙๒-๙๓);

Even so, glory, along with the prattlings of a fool, never surpasses a wise person. Seeing this too, I say: a wise person is better, not a fool of renown.

ตตฺถ ยเมตมกฺขาติ ยํ เอตํ อกฺขาสิ วเทสิ. อสงฺขฺยนฺติ อคณนํ. เวลํ น อจฺเจตีติ อุฬารเวโคปิ หุตฺวา อูมิสหสฺสํ อุกฺขิปิตฺวาปิ เวลํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกติ, เวลํ ปตฺวา อวสฺสํ สพฺพา อูมิโย ภิชฺชนฺติ. เอวมฺปิ พาลสฺส ปชปฺปิตานีติ พาลสฺส วจนานิปิ เอวเมว ปญฺญวนฺตํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกนฺติ, ตํ ปตฺวาว ภิชฺชนฺติ. ปญฺญํ น อจฺเจตีติ ปญฺญวนฺตํ สิริมา นาม นาติกฺกมติ. น หิ โกจิ มนุโช อตฺถานตฺเถ อุปฺปนฺนกงฺโข ตํฉินฺทนตฺถาย [Pg.200] ปญฺญวนฺตํ อติกฺกมิตฺวา พาลสฺส อิสฺสรสฺส ปาทมูลํ คจฺฉติ, ปญฺญวนฺตสฺส ปน ปาทมูเลเยว วินิจฺฉโย นาม ลพฺภตีติ.

Here, 'which you declared' (yametamakkhā) means 'that which you declared' or 'that which you said.' By 'innumerable' (asaṅkhyaṃ) is meant 'uncountable.' By 'never oversteps its boundary' (velaṃ na acceti) is meant that even with a mighty current, though it raises a thousand waves, it cannot cross its boundary—upon reaching the boundary, all waves invariably break. By 'even so, the prattlings of a fool' (evampi bālassa pajappitāni) is meant that even the words of a fool cannot surpass the wise—they shatter upon encountering the wise one. By 'never surpasses a wise person' (paññaṃ na acceti) is meant one with glory does not surpass the wise. For no man, when doubts arise about what is beneficial and unbeneficial, bypasses the wise to resolve that doubt and seeks the feet of a foolish lord; rather, discernment is found at the feet of the wise.

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘กถํ เสนกา’’ติ อาห. โส ‘‘สุณ, เทวา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

Hearing this, the king asked, 'How so, Senaka?' He replied, 'Listen, Your Majesty,' and he recited this verse:

‘‘อสญฺญโต เจปิ ปเรสมตฺถํ, ภณาติ สนฺธานคโต ยสสฺสี;

ตสฺเสว ตํ รูหติ ญาติมชฺเฌ, สิรี หิ นํ การยเต น ปญฺญา;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญ นิหีโน สิรีมาว เสยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙๔);

Even if unrestrained, a renowned person in a position of authority speaks for the welfare of others; that word of his prevails among his kin, for glory makes it so, not wisdom. Seeing this too, I say: one with glory is better than a wise person who is lowly.

ตตฺถ อสญฺญโต เจปีติ อิสฺสโร หิ สเจปิ กายาทีหิ อสญฺญโต ทุสฺสีโล. สนฺธานคโตติ วินิจฺฉเย ฐิโต หุตฺวา ปเรสํ อตฺถํ ภณติ, ตสฺมึ วินิจฺฉยมณฺฑเล มหาปริวารปริวุตสฺส มุสาวาทํ วตฺวา สามิกมฺปิ อสฺสามิกํ กโรนฺตสฺส ตสฺเสว ตํ วจนํ รุหติ. สิรี หิ นํ ตถา การยเต น ปญฺญา, ตสฺมา ปญฺโญ นิหีโน, สิริมาว เสยฺโยติ วทามิ.

Here, 'even if unrestrained' means if a lord is unrestrained in body and so on, and is immoral. By 'in a position of authority' is meant, having stood in judgment, he speaks for the welfare of others. Even if, surrounded by a great retinue in that circle of judgment, he utters falsehood, making an owner into a non-owner, his word still prevails. 'For glory makes it so, not wisdom' means it is glory that makes this happen, not wisdom. Therefore, I say, a wise person is lowly; one with glory is better.

ปุน รญฺญา ‘‘กึ, ตาตา’’ติ วุตฺเต ปณฺฑิโต ‘‘สุณ, เทว, พาลเสนโก กึ ชานาตี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

Again, when the king said, 'What do you say, my dear?' the wise one replied, 'Listen, Your Majesty, what does foolish Senaka know?' and he recited this verse:

‘‘ปรสฺส วา อตฺตโน วาปิ เหตุ, พาโล มุสา ภาสติ อปฺปปญฺโญ;

โส นินฺทิโต โหติ สภาย มชฺเฌ, ปจฺฉาปิ โส ทุคฺคติคามี โหติ;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙๕);

For the sake of another or for himself, the fool of little wisdom speaks falsely. He is blamed in the midst of the assembly, and afterwards he goes to a bad destination. Seeing this too, I say: a wise person is better, not a fool of renown.

ตโต [Pg.201] เสนโก อิมํ คาถมาห –

Then Senaka recited this verse:

‘‘อตฺถมฺปิ เจ ภาสติ ภูริปญฺโญ, อนาฬฺหิโย อปฺปธโน ทลิทฺโท;

น ตสฺส ตํ รูหติ ญาติมชฺเฌ, สิรี จ ปญฺญาณวโต น โหติ;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญ นิหีโน สิรีมาว เสยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙๖);

“Even if one of great wisdom speaks what is beneficial, being without wealth, without property, and poor, his words do not take root among his kin, and glory is not for the wise one. Seeing this too, I say: one with glory is better than a humble wise man.”

ตตฺถ อตฺถมฺปีติ การณมฺปิ เจ ภาสติ. ญาติมชฺเฌติ ปริสมชฺเฌ. ปญฺญาณวโตติ มหาราช, ปญฺญาณวนฺตสฺส สิริโสภคฺคปฺปตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปกติยา วิชฺชมานาปิ สิรี นาม น โหติ. โส หิ ตสฺส สนฺติเก สูริยุคฺคมเน ขชฺโชปนโก วิย ขายตีติ ทสฺเสติ.

Herein, ‘atthampi’ means ‘even if he speaks with reason.’ ‘Ñātimajjhe’ means ‘in the midst of an assembly.’ By ‘paññāṇavato’ is meant, Your Majesty, that having gone into the presence of a wise person who has attained splendor and good fortune, another’s glory, though naturally present, is as if it is not. For in his presence, one appears like a firefly at sunrise; thus it shows.

ปุน รญฺญา ‘‘กีทิสํ, ตาตา’’ติ วุตฺเต ปณฺฑิโต ‘‘กึ ชานาติ, เสนโก, อิธโลกมตฺตเมว โอโลเกติ, น ปรโลก’’นฺติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

Again, when the king said, “What is it, my dear?” the wise one said, “What does Senaka know? He looks only at this world, not the next,” and he spoke this verse:

‘‘ปรสฺส วา อตฺตโน วาปิ เหตุ, น ภาสติ อลิกํ ภูริปญฺโญ;

โส ปูชิโต โหติ สภาย มชฺเฌ, ปจฺฉาปิ โส สุคฺคติคามี โหติ;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙๗);

“For the sake of another or for himself, the one of great wisdom does not speak falsehood. He is honored in the midst of the assembly, and afterwards he is bound for a good destination. Seeing this too, I say: the wise one is better, not a fool with renown.”

ตโต เสนโก คาถมาห –

Then Senaka spoke this verse:

‘‘หตฺถี ควาสฺสา มณิกุณฺฑลา จ, ถิโย จ อิทฺเธสุ กุเลสุ ชาตา;

สพฺพาว ตา อุปโภคา ภวนฺติ, อิทฺธสฺส โปสสฺส อนิทฺธิมนฺโต;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญ นิหีโน สิรีมาว เสยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙๘);

“Elephants, cows, horses, and jeweled ear-ornaments, and women born in prosperous families—all these, and those without prosperity, become objects of enjoyment for a prosperous man. Seeing this too, I say: one with glory is better than a humble wise man.”

ตตฺถ [Pg.202] อิทฺธสฺสาติ อิสฺสรสฺส. อนิทฺธิมนฺโตติ น เกวลํ ตา นาริโยว, อถ โข สพฺเพ อนิทฺธิมนฺโตปิ สตฺตา ตสฺส อุปโภคา ภวนฺติ.

Herein, ‘iddhassa’ means ‘for a powerful man.’ By ‘aniddhimanto’ is meant not only those women, but indeed all beings without prosperity become objects of his enjoyment.

ตโต ปณฺฑิโต ‘‘กึ เอส ชานาตี’’ติ วตฺวา เอกํ การณํ อาหริตฺวา ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then the wise one, saying, “What does this one know?” adduced a reason, illustrating it, and he spoke this verse:

‘‘อสํวิหิตกมฺมนฺตํ, พาลํ ทุมฺเมธมนฺตินํ;

สิรี ชหติ ทุมฺเมธํ, ชิณฺณํว อุรโค ตจํ;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ;

ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๙๙);

“Glory abandons the fool who is careless in action, dull-witted, and ill-advised, like a snake its old skin. Seeing this too, I say: the wise one is better, not a fool with renown.”

ตตฺถ ‘‘สิรี ชหตี’’ติ ปทสฺส เจติยชาตเกน (ชา. ๑.๘.๔๕ อาทโย) อตฺโถ วณฺเณตพฺโพ.

Herein, the meaning of the phrase ‘sirī jahati’ should be explained by means of the Cetiya Jātaka (Jā. 1.8.45ff.).

อถ เสนโก รญฺญา ‘‘กีทิส’’นฺติ วุตฺเต ‘‘เทว, กึ เอส ตรุณทารโก ชานาติ, สุณาถา’’ติ วตฺวา ‘‘ปณฺฑิตํ อปฺปฏิภานํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อิมํ คาถมาห –

Then, when the king asked, “What is your argument?” Senaka replied, “Your Majesty, what does this young boy know? Listen!” and thinking, “I will make the wise one speechless,” he spoke this verse:

‘‘ปญฺจ ปณฺฑิตา มยํ ภทฺทนฺเต, สพฺเพ ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา;

ตฺวํ โน อภิภุยฺย อิสฺสโรสิ, สกฺโกว ภูตปติ เทวราชา;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญ นิหีโน สิรีมาว เสยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๐๐);

“We are five wise men, venerable sir, all in attendance with hands clasped in reverence. You, having overcome us, are our lord, like Sakka, the lord of beings, the king of gods. Seeing this too, I say: one with glory is better than a humble wise man.”

อิทํ กิร สุตฺวา ราชา ‘‘สาธุรูปํ เสนเกน การณํ อาภตํ, สกฺขิสฺสติ นุ โข เม ปุตฺโต อิมสฺส วาทํ ภินฺทิตฺวา อญฺญํ การณํ อาหริตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กีทิสํ ปณฺฑิตา’’ติ อาห. เสนเกน กิร อิมสฺมึ การเณ อาภเต ฐเปตฺวา โพธิสตฺตํ อญฺโญ ตํ วาทํ ภินฺทิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, ตสฺมา มหาสตฺโต อตฺตโน ญาณพเลน ตสฺส วาทํ ภินฺทนฺโต ‘‘มหาราช, กิเมส พาโล ชานาติ, ยสเมว โอโลเกติ, ปญฺญาย วิเสสํ น ชานาติ, สุณาถา’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

It is said that upon hearing this, the king thought, “Senaka has brought forth a fitting reason. Will my son be able to refute this argument and present another?” Thinking thus, he asked, “What do you say, wise one?” It is said that once Senaka presented this argument, there was no one else capable of refuting it except for the Bodhisatta. Therefore, the Great Being, refuting that argument with the power of his own wisdom, said, “Great king, what does this fool know? He considers only renown and does not know the distinction of wisdom. Listen!” and spoke this verse:

‘‘ทาโสว [Pg.203] ปญฺญสฺส ยสสฺสิ พาโล, อตฺเถสุ ชาเตสุ ตถาวิเธสุ;

ยํ ปณฺฑิโต นิปุณํ สํวิเธติ, สมฺโมหมาปชฺชติ ตตฺถ พาโล;

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ, ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๐๑);

“The fool with renown is like a slave to the wise one when matters of such a kind arise. What the wise one skillfully arranges, therein the fool falls into confusion. Seeing this too, I say: the wise one is better, not a fool with renown.”

ตตฺถ อตฺเถสูติ กิจฺเจสุ ชาเตสุ. สํวิเธตีติ สํวิทหติ.

Herein, ‘atthesu’ means when tasks have arisen. ‘Saṃvidheti’ means to arrange or manage.

อิติ มหาสตฺโต สิเนรุปาทโต สุวณฺณวาลุกํ อุทฺธรนฺโต วิย คคนตเล ปุณฺณจนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย จ นยการณํ ทสฺเสสิ. เอวํ มหาสตฺเตน ปญฺญานุภาวํ ทสฺเสตฺวา กถิเต ราชา เสนกํ อาห – ‘‘กีทิสํ, เสนก, สกฺโกนฺโต อุตฺตริปิ กเถหี’’ติ. โส โกฏฺเฐ ฐปิตธญฺญํ วิย อุคฺคหิตกํ เขเปตฺวา อปฺปฏิภาโน มงฺกุภูโต ปชฺฌายนฺโต นิสีทิ. สเจ หิ โส อญฺญํ การณํ อาหเรยฺย, น คาถาสหสฺเสนปิ อิมํ ชาตกํ นิฏฺฐาเยถ. ตสฺส ปน อปฺปฏิภานสฺส ฐิตกาเล คมฺภีรํ โอฆํ อาเนนฺโต วิย มหาสตฺโต อุตฺตริปิ ปญฺญเมว วณฺเณนฺโต อิมํ คาถมาห –

Thus, the Great Being, like one drawing golden sand from the foot of Mount Sineru or raising the full moon in the sky, demonstrated the reason for his guidance. When the power of wisdom was thus displayed and spoken of by the Great Being, the king said to Senaka, “Senaka, what more can you say in reply, if you are able?” Like grain stored in a granary, Senaka, having exhausted his prepared arguments and finding no response, sat brooding in silence. Had he brought forth another argument, this Jātaka would not have concluded even with a thousand verses. But while he remained speechless, the Great Being, like one summoning a deep flood, further extolling wisdom, spoke this verse:

‘‘อทฺธา หิ ปญฺญาว สตํ ปสตฺถา, กนฺตา สิรี โภครตา มนุสฺสา;

ญาณญฺจ พุทฺธานมตุลฺยรูปํ, ปญฺญํ น อจฺเจติ สิรี กทาจี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๐๒);

“Truly, wisdom alone is praised by the good; glory is dear to men who delight in wealth. The knowledge of the Buddhas is of incomparable nature; glory never surpasses wisdom.”

ตตฺถ สตนฺติ พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ. โภครตาติ มหาราช, ยสฺมา อนฺธพาลมนุสฺสา โภครตาว, ตสฺมา เตสํ สิรี กนฺตา. ยโส นาเมส ปณฺฑิเตหิ ครหิโต พาลานํ กนฺโตติ จายํ อตฺโถ ภิสชาตเกน (ชา. ๑.๑๔.๗๘ อาทโย) วณฺเณตพฺโพ. พุทฺธานนฺติ สพฺพญฺญุพุทฺธานญฺจ ญาณํ. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิ กาเล ญาณวนฺตํ สิรี นาม นาติกฺกมติ, เทวาติ.

Herein, ‘sataṃ’ refers to virtuous persons such as the Buddhas. Regarding ‘bhogaratā’: O great king, since blind, foolish people delight in wealth, glory is therefore dear to them. This meaning—that fame is censured by the wise but cherished by fools—should be elaborated by means of the Bhisa Jātaka (Jā. 1.14.78, etc.). By ‘buddhānaṃ’ is meant the knowledge of the omniscient Buddhas. By ‘kadāci’ is meant ‘at any time’; glory does not surpass a wise person, Your Majesty.

ตํ สุตฺวา ราชา มหาสตฺตสฺส ปญฺหพฺยากรเณน ตุฏฺโฐ ฆนวสฺสํ วสฺเสนฺโต วิย มหาสตฺตํ ธเนน ปูเชนฺโต อิมํ คาถมาห –

Hearing this, the king, delighted by the Great Being's explanation of the question, honoring the Great Being with wealth as if pouring down a heavy rain, spoke this verse:

‘‘ยํ [Pg.204] ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน, มโหสธ เกวลธมฺมทสฺสี;

ควํ สหสฺสํ อุสภญฺจ นาคํ, อาชญฺญยุตฺเต จ รเถ ทส อิเม;

ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ, ททามิ เต คามวรานิ โสฬสา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑๐๓);

“What we asked you, you have explained to us, O Mahosadha, seer of the entire Dhamma. A thousand cows, a bull, and an elephant, and these ten chariots yoked with thoroughbreds; pleased with your explanation of the question, I give you sixteen excellent villages.”

ตตฺถ อุสภญฺจ นาคนฺติ ตสฺส ควํ สหสฺสสฺส อุสภํ กตฺวา อลงฺกตปฏิยตฺตํ อาโรหนียํ นาคํ ทมฺมีติ.

Herein, ‘a bull and an elephant’ means: having provided a bull for that thousand cows, I give an elephant that is adorned, prepared, and fit for riding.

วีสตินิปาเต สิริมนฺตปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Sirimanta Question in the Book of Twenty is concluded.

ฉนฺนปถปญฺโห

The Channapatha Question

ตโต ปฏฺฐาย โพธิสตฺตสฺส ยโส มหา อโหสิ. ตํ สพฺพํ อุทุมฺพรเทวีเยว วิจาเรสิ. สา ตสฺส โสฬสวสฺสิกกาเล จินฺเตสิ ‘‘มม กนิฏฺโฐ มหลฺลโก ชาโต, ยโสปิสฺส มหา อโหสิ, อาวาหมสฺส กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. สา รญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘สาธุ ชานาเปหิ น’’นฺติ อาห. สา ตํ ชานาเปตฺวา เตน สมฺปฏิจฺฉิเต ‘‘เตน หิ, ตาต, เต กุมาริกํ อาเนมี’’ติ อาห. อถ มหาสตฺโต ‘‘กทาจิ อิเมหิ อานีตา มม น รุจฺเจยฺย, สยเมว ตาว อุปธาเรมี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห – ‘‘เทวิ, กติปาหํ มา กิญฺจิ รญฺโญ วเทถ, อหํ เอกํ กุมาริกํ สยํ ปริเยสิตฺวา มม จิตฺตรุจิตํ ตุมฺหากํ อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ กโรหิ, ตาตา’’ติ. โส เทวึ วนฺทิตฺวา อตฺตโน ฆรํ คนฺตฺวา สหายกานํ สญฺญํ ทตฺวา อญฺญาตกเวเสน ตุนฺนวายอุปกรณานิ คเหตฺวา เอกโกว อุตฺตรทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา อุตฺตรยวมชฺฌกํ ปายาสิ. ตทา ปน ตตฺถ เอกํ โปราณเสฏฺฐิกุลํ ปริกฺขีณํ อโหสิ. ตสฺส กุลสฺส ธีตา อมราเทวี นาม อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา สพฺพลกฺขณสมฺปนฺนา ปุญฺญวตี. สา ตํ ทิวสํ ปาโตว ยาคุํ ปจิตฺวา อาทาย ‘‘ปิตุ กสนฏฺฐานํ คมิสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา ตเมว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. มหาสตฺโต ตํ อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา ‘‘สพฺพลกฺขณสมฺปนฺนายํ อิตฺถี, สเจ อปริคฺคหา, อิมาย เม ปาทปริจาริกาย ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตสิ.

From that time onward, the Bodhisatta's fame grew greatly. All of this was managed by Udumbarādevī herself. When he was sixteen years old, she thought, 'My younger brother has grown up, and his fame is great; it is proper to arrange his marriage.' She informed the king of this matter. The king said, 'Very well, let us know.' Having informed him, and when he agreed, she said, 'Then, my dear, shall I bring you a maiden?' But the Great Being thought, 'What if the one they bring does not please me? I should first investigate myself.' So he said, 'Queen, for a few days, do not say anything to the king. I will search for a maiden myself and tell you the one who suits my heart.' 'Do so, my dear,' she replied. He paid respects to the queen, returned to his home, gave a signal to his friends, and taking the tools of a tailor in disguise, he left alone through the northern gate and journeyed to the northern Yavamajjhaka. At that time, there was an old merchant family there that had fallen into decline. Their daughter, Amarādevī by name, was beautiful, lovely, pleasing, endowed with all auspicious marks, and meritorious. That very day, she had cooked gruel early in the morning and, taking it, thought, 'I shall go to my father’s plowing place,' and set out on that same path. Seeing her approaching, the Great Being thought, 'This woman is endowed with all auspicious marks. If she is unattached, she would be fit to be my foot-attendant.'

สาปิ [Pg.205] ตํ ทิสฺวาว ‘‘สเจ เอวรูปสฺส ปุริสสฺส เคเห ภเวยฺยํ, สกฺกา มยา กุฏุมฺพํ สณฺฐาเปตุ’’นฺติ จินฺเตสิ.

Seeing him, she too thought: 'If I were to be in the household of such a man, I would be able to establish a family.'

อถ มหาสตฺโต – ‘‘อิมิสฺสา สปริคฺคหาปริคฺคหภาวํ น ชานามิ, หตฺถมุฏฺฐิยา นํ ปุจฺฉิสฺสามิ, สเจ เอสา ปณฺฑิตา ภวิสฺสติ, ชานิสฺสติ. โน เจ, น ชานิสฺสติ, อิเธว นํ ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทูเร ฐิโตว หตฺถมุฏฺฐิมกาสิ. สาปิ ‘‘อยํ มม สสามิกาสามิกภาวํ ปุจฺฉตี’’ติ ญตฺวา หตฺถํ ปสาเรสิ. โส อปริคฺคหภาวํ ญตฺวา สมีปํ คนฺตฺวา ‘‘ภทฺเท, กา นาม ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘สามิ, อหํ อตีเต วา อนาคเต วา เอตรหิ วา ยํ นตฺถิ, ตนฺนามิกา’’ติ. ‘‘ภทฺเท, โลเก อมรา นาม นตฺถิ, ตฺวํ อมรา นาม ภวิสฺสสี’’ติ. ‘‘เอวํ, สามี’’ติ. ‘‘ภทฺเท, กสฺส ยาคุํ หริสฺสสี’’ติ? ‘‘ปุพฺพเทวตาย, สามี’’ติ. ‘‘ภทฺเท, ปุพฺพเทวตา นาม มาตาปิตโร, ตว ปิตุ ยาคุํ หริสฺสสิ มญฺเญ’’ติ. ‘‘เอวํ, สามี’’ติ. ‘‘ภทฺเท, ตว ปิตา กึ กโรตี’’ติ? ‘‘สามิ, เอกํ ทฺวิธา กโรตี’’ติ. ‘‘เอกสฺส ทฺวิธากรณํ นาม กสนํ, ตว ปิตา กสตี’’ติ. ‘‘เอวํ, สามี’’ติ. ‘‘กตรสฺมึ ปน ฐาเน เต ปิตา กสตี’’ติ? ‘‘ยตฺถ สกึ คตา น เอนฺติ, ตสฺมึ ฐาเน, สามี’’ติ. ‘‘สกึ คตานํ น ปจฺจาคมนฏฺฐานํ นาม สุสานํ, สุสานสนฺติเก กสติ, ภทฺเท’’ติ. ‘‘เอวํ, สามี’’ติ. ‘‘ภทฺเท, อชฺเชว เอสฺสสี’’ติ. ‘‘สเจ เอสฺสติ, น เอสฺสา’’มิ. ‘‘โน เจ เอสฺสติ, เอสฺสามิ, สามี’’ติ. ‘‘ภทฺเท, ปิตา เต มญฺเญ นทีปาเร กสติ, อุทเก เอนฺเต น เอสฺสสิ, อเนนฺเต เอสฺสสี’’ติ. ‘‘เอวํ, สามี’’ติ. เอตฺตกํ นาม มหาสตฺโต อาลาปสลฺลาปํ กโรติ.

Then the Great Being thought, "I do not know whether she is married or unmarried. I will ask her by making a fist. If she is wise, she will understand. If not, she will not understand, and I will leave her here and go." Standing at a distance, he made a fist. She, understanding, "He is asking whether I have a husband or not," extended her hand. Knowing she was unmarried, he approached and asked, "Good lady, what is your name?" "Sir, I am named after that which does not exist—in the past, the future, or the present." "Good lady, in this world, there is nothing called 'immortal.' You must be named Amarā." "Yes, sir." "Good lady, for whom are you carrying this gruel?" "For the first deity, sir." "Good lady, the 'first deities' are one's parents. I suppose you are carrying gruel for your father." "Yes, sir." "Good lady, what does your father do?" "Sir, he makes one into two." "Making one into two is called plowing. Your father plows." "Yes, sir." "And in which place does your father plow?" "In that place where those who go once do not return, sir." "The place from which those who go once do not return is called a charnel ground. He plows near the charnel ground, good lady." "Yes, sir." "Good lady, will you come today?" "If it comes, I will not come. If it does not come, I will come, sir." "Good lady, I suppose your father plows on the other side of the river. If the water comes, you will not come; if it does not come, you will come." "Yes, sir." The Great Being had this much conversation with her.

อถ นํ อมราเทวี ‘‘ยาคุํ ปิวิสฺสสิ, สามี’’ติ นิมนฺเตสิ. มหาสตฺโต ‘‘ปฐมเมว ปฏิกฺขิปนํ นาม อวมงฺคล’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘อาม, ปิวิสฺสามี’’ติ อาห. สา ปน ยาคุฆฏํ โอตาเรสิ. มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘สเจ ปาตึ อโธวิตฺวา หตฺถโธวนํ อทตฺวา ทสฺสติ, เอตฺเถว นํ ปหาย คมิสฺสามี’’ติ. สา ปน ปาตึ โธวิตฺวา ปาติยา อุทกํ อาหริตฺวา หตฺถโธวนํ ทตฺวา ตุจฺฉปาตึ หตฺเถ อฏฺฐเปตฺวา ภูมิยํ ฐเปตฺวา ฆฏํ อาลุเฬตฺวา ยาคุยา ปูเรสิ, ตตฺถ ปน สิตฺถานิ มหนฺตานิ. อถ นํ มหาสตฺโต อาห ‘‘กึ, ภทฺเท, อติพหลา ยาคู’’ติ. ‘‘อุทกํ น ลทฺธํ, สามี’’ติ[Pg.206]. ‘‘เกทาเร อุทกํ น ลทฺธํ ภวิสฺสติ มญฺเญ’’ติ. ‘‘เอวํ, สามี’’ติ. สา ปิตุ ยาคุํ ฐเปตฺวา โพธิสตฺตสฺส อทาสิ. โส ยาคุํ ปิวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา ‘‘ภทฺเท, ตุยฺหํ มาตุ เคหํ คมิสฺสามิ, มคฺคํ เม อาจิกฺขา’’ติ อาห. สา ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา มคฺคํ อาจิกฺขนฺตี เอกกนิปาเต อิมํ คาถมาห –

Then Amarādevī invited him, saying, 'Will you drink some gruel, sir?' The Great Being thought, 'To refuse the very first offer is inauspicious,' and replied, 'Yes, I will drink.' She then lowered the pot of gruel. The Great Being thought, 'If she gives it to me without washing the bowl and without offering water to wash my hands, I will leave her right here and go.' But she washed the bowl, brought water in the bowl, offered water for washing his hands, set the empty bowl down, placed the pot on the ground, stirred it, and filled the bowl with gruel, in which the grains were large. Then the Great Being said to her, 'Why, good lady, is the gruel so thick?' 'Water was not to be had, sir.' 'I suppose water was not to be had in the field?' 'Yes, sir.' She set aside her father’s gruel and gave some to the Bodhisatta. After drinking the gruel and rinsing his mouth, he said, 'Good lady, I will go to your mother’s house. Show me the way.' She replied, 'Very well,' and as she showed him the way, she spoke this verse from the Ekanipāta:

‘‘เยน สตฺตุพิลงฺคา จ, ทิคุณปลาโส จ ปุปฺผิโต;

เยน ททามิ เตน วทามิ, เยน น ททามิ น เตน วทามิ;

เอส มคฺโค ยวมชฺฌกสฺส, เอตํ อนฺนปถํ วิชานาหี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๑๒);

“Where there are sattu and sour gruel, and the double-leafed tree is in bloom; with that which I give, I speak; with that which I do not give, I do not speak; this is the path to Yavamajjhaka; know this food-path.”

ตสฺสตฺโถ – ‘‘สามิ, อนฺโตคามํ ปวิสิตฺวา เอกํ สตฺตุอาปณํ ปสฺสิสฺสสิ, ตโต กญฺชิกาปณํ, เตสํ ปุรโต ทิคุณปณฺโณ โกวิฬาโร สุปุปฺผิโต, ตสฺมา ตฺวํ เยน สตฺตุพิลงฺคา จ โกวิฬาโร จ ปุปฺผิโต, เตน คนฺตฺวา โกวิฬารมูเล ฐตฺวา ทกฺขิณํ คณฺห วามํ มุญฺจ, เอส มคฺโค ยวมชฺฌกสฺส ยวมชฺฌกคาเม ฐิตสฺส อมฺหากํ เคหสฺส, เอตํ เอวํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา มยา วุตฺตํ ฉนฺนปถํ ปฏิจฺฉนฺนปถํ ฉนฺนปถํ วา ปฏิจฺฉนฺนการณํ วิชานาหี’’ติ. เอตฺถ หิ เยน ททามีติ เยน หตฺเถน ททามิ, อิทํ ทกฺขิณหตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิตรํ วามหตฺถํ. เอวํ สา ตสฺส มคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา ปิตุ ยาคุํ คเหตฺวา อคมาสิ.

The meaning is: "Sir, upon entering the village, you will see a sattu shop, then a sour gruel shop. In front of them is a koviḷāra tree with double leaves, beautifully in full bloom. Therefore, go by way of where the sattu, sour gruel, and the blooming koviḷāra are. Standing at the foot of the koviḷāra, take the right and leave the left. This is the path to our house, situated in the village of Yavamajjhaka. Understand this hidden path, this concealed path, or this concealed meaning, spoken thus concealed by me." Here, "with that which I give" means the hand with which I give; this was said in reference to the right hand, and the other to the left hand. Having thus shown him the way, she took her father’s gruel and departed.

ฉนฺนปถปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Question of the Hidden Path is concluded.

อมราเทวิปริเยสนา

The Search for Amarādevī

โสปิ ตาย กถิตมคฺเคเนว ตํ เคหํ คโต. อถ นํ อมราเทวิยา มาตา ทิสฺวา อาสนํ ทตฺวา ‘‘ยาคุํ ปิวิสฺสสิ, สามี’’ติ อาห. ‘‘อมฺม, กนิฏฺฐภคินิยา เม อมราเทวิยา โถกา ยาคุ เม ทินฺนา’’ติ. ตํ สุตฺวา สา ‘‘ธีตุ เม อตฺถาย อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ อญฺญาสิ. มหาสตฺโต เตสํ ทุคฺคตภาวํ ชานนฺโตปิ ‘‘อมฺม, อหํ ตุนฺนวาโย, กิญฺจิ สิพฺพิตพฺพยุตฺตกํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อตฺถิ, สามิ, มูลํ ปน นตฺถี’’ติ? ‘‘อมฺม มูเลน กมฺมํ นตฺถิ, อาเนหิ, สิพฺพิสฺสามิ น’’นฺติ. สา ชิณฺณสาฏกานิ อาหริตฺวา อทาสิ. โพธิสตฺโต อาหฏาหฏํ นิฏฺฐาเปสิเยว. ปุญฺญวโต หิ กิริยา นาม สมิชฺฌติเยว. อถ นํ อาห ‘‘อมฺม, วีถิภาเคน [Pg.207] อาโรเจยฺยาสี’’ติ. สา สกลคามํ อาโรเจสิ. มหาสตฺโต ตุนฺนวายกมฺมํ กตฺวา เอกาเหเนว สหสฺสํ กหาปณํ อุปฺปาเทสิ. มหลฺลิกาปิสฺส ปาตราสภตฺตํ ปจิตฺวา ทตฺวา ‘‘ตาต, สายมาสํ กิตฺตกํ ปจามี’’ติ อาห. ‘‘อมฺม, ยตฺตกา อิมสฺมึ เคเห ภุญฺชนฺติ, เตสํ ปมาเณนา’’ติ. สา อเนกสูปพฺยญฺชนํ พหุภตฺตํ ปจิ. อมราเทวีปิ สายํ สีเสน ทารุกลาปํ, อุจฺฉงฺเคน ปณฺณํ อาทาย อรญฺญโต อาคนฺตฺวา ปุรเคหทฺวาเร ทารุกลาปํ นิกฺขิปิตฺวา ปจฺฉิมทฺวาเรน เคหํ ปาวิสิ. ปิตาปิสฺสา สายตรํ อาคมาสิ. มหาสตฺโต นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิ. อิตรา มาตาปิตโร โภเชตฺวา ปจฺฉา สยํ ภุญฺชิตฺวา มาตาปิตูนํ ปาเท โธวิตฺวา มหาสตฺตสฺส ปาเท โธวิ.

He went to that house by the same path as he was told. Then Amarādevī’s mother saw him and offered him a seat, saying, "Drink some rice gruel, sir." "Mother, my younger sister Amarādevī gave me a little gruel already," he replied. Hearing this, she understood, "He must have come for my daughter's sake." Though the Great Being knew of their poverty, he asked, "Mother, I am a tailor. Is there anything here that needs sewing?" "There is, sir, but we have no money," she said. "Mother, the work does not require money. Bring it, and I will sew it," he replied. She brought some old clothes and gave them to him. The Bodhisatta finished each piece as soon as it was brought to him, for the deeds of the meritorious are always accomplished. Then he said to her, "Mother, please announce this on the street." She announced it throughout the entire village. The Great Being, having done the tailoring work, earned a thousand coins in just one day. The old woman cooked his morning meal and served it to him, saying, "Son, how much should I cook for the evening meal?" "Mother, cook enough for all who eat in this house," he replied. She prepared a variety of curries and a large quantity of rice. In the evening, Amarādevī too returned from the forest, carrying a bundle of firewood on her head and leaves in the fold of her garment. She left the firewood at the front door and entered the house through the back door. Her father also returned later in the evening. The Great Being ate a meal of various fine flavors. The other, after feeding her parents, ate herself, then washed her parents' feet and the Great Being's feet.

โส ตํ ปริคฺคณฺหนฺโต กติปาหํ ตตฺเถว วสิ. อถ นํ วีมํสนฺโต เอกทิวสํ อาห – ‘‘ภทฺเท, อฑฺฒนาฬิกตณฺฑุเล คเหตฺวา ตโต มยฺหํ ยาคุญฺจ ปูวญฺจ ภตฺตญฺจ ปจาหี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตณฺฑุเล โกฏฺเฏตฺวา มูลตณฺฑุเลหิ ภตฺตํ, มชฺฌิมตณฺฑุเลหิ ยาคุํ, กณกาหิ ปูวํ ปจิตฺวา ตทนุรูปํ สูปพฺยญฺชนํ สมฺปาเทตฺวา มหาสตฺตสฺส สพฺยญฺชนํ ยาคุํ อทาสิ. สา ยาคุ มุเข ฐปิตมตฺตาว สตฺต รสหรณิสหสฺสานิ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ. โส ตสฺสา วีมํสนตฺถเมว ‘‘ภทฺเท, ยาคุํ ปจิตุํ อชานนฺตี กิมตฺถํ มม ตณฺฑุเล นาเสสี’’ติ กุทฺโธ วิย สห เขเฬน นิฏฺฐุภิตฺวา ภูมิยํ ปาเตสิ. สา ตสฺส อกุชฺฌิตฺวาว ‘‘สามิ, สเจ ยาคุ น สุนฺทรา, ปูวํ ขาทา’’ติ ปูวํ อทาสิ. ตมฺปิ ตเถว อกาสิ. ‘‘สเจ, สามิ, ปูวํ น สุนฺทรํ, ภตฺตํ ภุญฺชา’’ติ ภตฺตํ อทาสิ. ภตฺตมฺปิ ตเถว กตฺวา ‘‘ภทฺเท, ตฺวํ ปจิตุํ อชานนฺตี มม สนฺตกํ กิมตฺถํ นาเสสี’’ติ กุทฺโธ วิย ตีณิปิ เอกโต มทฺทิตฺวา สีสโต ปฏฺฐาย สกลสรีรํ ลิมฺปิตฺวา ‘‘คจฺฉ, ทฺวาเร นิสีทาหี’’ติ อาห. สา อกุชฺฌิตฺวาว ‘‘สาธุ, สามี’’ติ คนฺตฺวา ตถา อกาสิ. โส ตสฺสา นิหตมานภาวํ ญตฺวา ‘‘ภทฺเท, เอหี’’ติ อาห. สา อกุชฺฌิตฺวา เอกวจเนเนว อาคตา. มหาสตฺโต ปน อาคจฺฉนฺโต กหาปณสหสฺเสน สทฺธึ เอกสาฏกยุคํ ตมฺพูลปสิพฺพเก ฐเปตฺวา อาคโต. อถ [Pg.208] โส ตํ สาฏกํ นีหริตฺวา ตสฺสา หตฺเถ ฐเปตฺวา ‘‘ภทฺเท, ตว สหายิกาหิ สทฺธึ นฺหายิตฺวา อิมํ สาฏกํ นิวาเสตฺวา เอหี’’ติ อาห. สา ตถา อกาสิ.

In order to assess her, he stayed there for some days. Then one day, to test her, he said: “My dear, take half a nāḷi of rice and from it cook porridge, cakes, and boiled rice for me.” She consented, saying, “Very well,” and after pounding the rice, she cooked boiled rice from the whole grains, porridge from the broken grains, and cakes from the rice dust. Having prepared suitable curries and condiments, she gave the Great Being the porridge with the condiments. The moment the porridge was placed in his mouth, it suffused seven thousand taste buds. But solely for the purpose of testing her, pretending to be angry, he said: “My dear, not knowing how to cook porridge, why did you waste my rice?” and spat it out on the ground along with his spittle. Without getting angry at him, she said, “Master, if the porridge is not good, eat a cake,” and gave him a cake. He did the same with that too. “If the cake is not good, Master, eat the boiled rice,” she said, and gave him the boiled rice. Having done the same with the boiled rice too, pretending to be angry, he said: “My dear, not knowing how to cook, why did you waste my property?” Then he mashed all three together, smeared it over her entire body starting from her head, and said: “Go and sit at the door!” Without getting angry at all, she said, “Very well, Master,” went, and did so. When he knew that her pride was crushed, he said, “My dear, come here.” Without anger, she came at his one word. Now, the Great Being had come there having placed a pair of cloths along with a thousand kahāpaṇas in a betel pouch. He then took out the garment, placed it in her hand, and said: “My dear, bathe with your friends, put on this garment, and come back.” She did so.

ปณฺฑิโต อุปฺปาทิตธนญฺจ, อาภตธนญฺจ สพฺพํ ตสฺสา มาตาปิตูนํ ทตฺวา สมสฺสาเสตฺวา สสุเร อาปุจฺฉิตฺวา ตํ อาทาย นคราภิมุโข อคมาสิ. อนฺตรามคฺเค ตสฺสา วีมํสนตฺถาย ฉตฺตญฺจ อุปาหนญฺจ ทตฺวา เอวมาห – ‘‘ภทฺเท, อิมํ ฉตฺตํ คเหตฺวา อตฺตานํ ธาเรหิ, อุปาหนํ อภิรุหิตฺวา ยาหี’’ติ. สา ตํ คเหตฺวา ตถา อกตฺวา อพฺโภกาเส สูริยสนฺตาเป ฉตฺตํ อธาเรตฺวา วนนฺเต ธาเรตฺวา คจฺฉติ, ถลฏฺฐาเน อุปาหนํ ปฏิมุญฺจิตฺวา อุทกฏฺฐานํ สมฺปตฺตกาเล อภิรุหิตฺวา คจฺฉติ. โพธิสตฺโต ตํ การณํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ ‘‘กึ, ภทฺเท, ถลฏฺฐาเน อุปาหนํ ปฏิมุญฺจิตฺวา อุทกฏฺฐาเน อภิรุหิตฺวา คจฺฉสิ, สูริยสนฺตาเป ฉตฺตํ อธาเรตฺวา วนนฺเต ธาเรตฺวา’’ติ? สา อาห – ‘‘สามิ, ถลฏฺฐาเน กณฺฏกาทีนิ ปสฺสามิ, อุทกฏฺฐาเน มจฺฉกจฺฉปกณฺฏกาทีนิ น ปสฺสามิ, เตสุ ปาเท ปวิฏฺเฐสุ ทุกฺขเวทนา ภเวยฺย, อพฺโภกาเส สุกฺขรุกฺขกณฺฏกาทีนิ นตฺถิ, วนนฺตรํ ปวิฏฺฐานํ ปน สุกฺขรุกฺขทณฺฑาทิเกสุ มตฺถเก ปติเตสุ ทุกฺขเวทนา ภเวยฺย, ตสฺมา ตานิ ปฏิฆาตนตฺถาย เอวํ กโรมี’’ติ.

The wise man, having given all the wealth he had produced and all the wealth he had brought to her parents, comforted them, took leave of his father-in-law, and taking her, set out toward the city. Along the way, to test her, he gave her an umbrella and sandals, saying, "Dear one, take this umbrella and shield yourself; put on these sandals and proceed." She took them but did not do so. Instead, in the open under the scorching sun, she did not hold up the umbrella, but held it up in the forest. On dry ground, she took off the sandals, but upon reaching a place with water, she put them on and walked. The Bodhisatta, seeing this, asked, "Why, dear one, do you take off your sandals on dry ground and put them on in a place with water? And why do you not hold up the umbrella in the sun's heat, but hold it up in the forest?" She replied, "My lord, on dry ground, I can see thorns and other such things; in a place with water, I cannot see fish, turtles, thorns, and other such things. If they were to pierce my feet, it would be painful. In the open, there are no thorns from dry trees and the like, but for one who has entered the forest, if dry tree branches and sticks were to fall upon one's head, it would be painful; therefore, to ward those off, I act in this way."

โพธิสตฺโต ทฺวีหิ การเณหิ ตสฺสา กถํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา คจฺฉนฺโต เอกสฺมึ ฐาเน ผลสมฺปนฺนํ เอกํ พทรรุกฺขํ ทิสฺวา พทรรุกฺขมูเล นิสีทิ. สา พทรรุกฺขมูเล นิสินฺนํ มหาสตฺตํ ทิสฺวา ‘‘สามิ, อภิรุหิตฺวา พทรผลํ คเหตฺวา ขาทาหิ, มยฺหมฺปิ เทหี’’ติ อาห. ‘‘ภทฺเท, อหํ กิลมามิ, อภิรุหิตุํ น สกฺโกมิ, ตฺวเมว อภิรุหา’’ติ. สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา พทรรุกฺขํ อภิรุยฺห สาขนฺตเร นิสีทิตฺวา ผลํ โอจินิ. โพธิสตฺโต ตํ อาห – ‘‘ภทฺเท, ผลํ มยฺหํ เทหี’’ติ. สา ‘‘อยํ ปุริโส ปณฺฑิโต วา อปณฺฑิโต วา วีมํสิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ อาห ‘‘สามิ, อุณฺหผลํ ขาทิสฺสสิ, อุทาหุ สีตผล’’นฺติ? โส ตํ การณํ อชานนฺโต วิย เอวมาห – ‘‘ภทฺเท, อุณฺหผเลน เม อตฺโถ’’ติ. สา ผลานิ ภูมิยํ ขิปิตฺวา ‘‘สามิ, ขาทา’’ติ อาห. โพธิสตฺโต ตํ คเหตฺวา ธเมนฺโต ขาทิ. ปุน วีมํสมาโน นํ เอวมาห – ‘‘ภทฺเท, สีตลํ เม เทหี’’ติ. อถ สา [Pg.209] พทรผลานิ ติณภูมิยา อุปริ ขิปิ. โส ตํ คเหตฺวา ขาทิตฺวา ‘‘อยํ ทาริกา อติวิย ปณฺฑิตา’’ติ จินฺเตตฺวา ตุสฺสิ. อถ มหาสตฺโต ตํ อาห – ‘‘ภทฺเท, พทรรุกฺขโต โอตราหี’’ติ. สา มหาสตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา รุกฺขโต โอตริตฺวา ฆฏํ คเหตฺวา นทึ คนฺตฺวา อุทกํ อาเนตฺวา มหาสตฺตสฺส อทาสิ. มหาสตฺโต ปิวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา ตโต อุฏฺฐาย คจฺฉนฺโต นครเมว สมฺปตฺโต.

The Bodhisatta, pleased for two reasons upon hearing her words, proceeded and, as he was going, saw a fruitful jujube tree in one place. He sat down at the foot of the jujube tree. Seeing the Great Being seated at the foot of the jujube tree, she said, "Master, climb up, take some jujube fruit, and eat. Give me some too." "I am weary, dear one, I cannot climb. You climb up instead," he replied. Hearing his words, she climbed the jujube tree, sat amidst the branches, and plucked the fruit. The Bodhisatta said to her, "Dear one, give me the fruit." Thinking, "I will test whether this man is wise or unwise," she said to him, "Master, will you eat a warm fruit, or a cool one?" As if not knowing the reason, he replied, "Dear one, I would like a warm fruit." She threw the fruits onto the ground and said, "Master, eat." The Bodhisatta picked them up and ate them, blowing on them. Testing her again, he said to her, "Dear one, give me a cool one." Then she threw the jujube fruits onto the grassy ground. He picked them up, ate them, and thought, "This girl is exceedingly wise," and was pleased. Then the Great Being said to her, "Dear one, come down from the jujube tree." Hearing the Great Being's words, she descended from the tree, took a pot, went to the river, fetched water, and gave it to the Great Being. After drinking and rinsing his mouth, he rose and, continuing on his way, reached the city.

อถ โส ตํ วีมํสนตฺถาย โทวาริกสฺส เคเห ฐเปตฺวา โทวาริกสฺส ภริยาย อาจิกฺขิตฺวา อตฺตโน นิเวสนํ คนฺตฺวา ปุริเส อามนฺเตตฺวา ‘‘อสุกเคเห อิตฺถึ ฐเปตฺวา อาคโตมฺหิ, อิมํ สหสฺสํ อาทาย คนฺตฺวา ตํ วีมํสถา’’ติ สหสฺสํ ทตฺวา เปเสสิ. เต ตถา กรึสุ. สา อาห – ‘‘อิทํ มม สามิกสฺส ปาทรชมฺปิ น อคฺฆตี’’ติ. เต อาคนฺตฺวา ปณฺฑิตสฺส อาโรเจสุํ. ปุนปิ ยาวตติยํ เปเสตฺวา จตุตฺเถ วาเร มหาสตฺโต เตเยว ‘‘เตน หิ นํ หตฺเถ คเหตฺวา กฑฺฒนฺตา อาเนถา’’ติ อาห. เต ตถา กรึสุ. สา มหาสตฺตํ มหาสมฺปตฺติยํ ฐิตํ น สญฺชานิ, นํ โอโลเกตฺวา จ ปน หสิ เจว โรทิ จ. โส อุภยการณํ ปุจฺฉิ. อถ นํ สา อาห – ‘‘สามิ, อหํ หสมานา ตว สมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘อยํ อการเณน น ลทฺธา, ปุริมภเว กุสลํ กตฺวา ลทฺธา, อโห ปุญฺญานํ ผลํ นามา’ติ หสึ. โรทมานา ปน ‘อิทานิ ปรสฺส รกฺขิตโคปิตวตฺถุมฺหิ อปรชฺฌิตฺวา นิรยํ คมิสฺสตี’ติ ตยิ การุญฺเญน โรทิ’’นฺติ.

Then, to test her, he left her at the gatekeeper’s house, informed the gatekeeper’s wife, and went to his own residence. He summoned his men and said, “I have left a woman at such-and-such a house. Take this thousand, go and test her.” He gave them the thousand and sent them off. They did so. She said, “This is not even worth the dust of my master’s feet.” They returned and reported to the wise man. Again, he sent them, up to the third time. On the fourth occasion, the Great Being said to them, “Well then, seize her by the hand and drag her here.” They did so. She did not recognize the Great Being, who was in his great splendor. Upon seeing him, she both laughed and cried. He asked her the reason for both. Then she said to him, “Master, I laughed upon seeing your prosperity, thinking, ‘This was not obtained without cause; having done good deeds in a past life, he has gained it. Ah, such is the fruit of merit!’ I cried out of compassion for you, thinking, ‘Now, having transgressed against another’s guarded possession, he will go to hell.’”

โส ตํ วีมํสิตฺวา สุทฺธภาวํ ญตฺวา ‘‘คจฺฉถ นํ ตตฺเถว เนถา’’ติ วตฺวา เปเสตฺวา ปุน ตุนฺนวายเวสํ คเหตฺวา คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สยิตฺวา ปุนทิวเส ปาโตว ราชกุลํ ปวิสิตฺวา อุทุมฺพรเทวิยา อาโรเจสิ. สา รญฺโญ อาโรเจตฺวา อมราเทวึ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา มหาโยคฺเค นิสีทาเปตฺวา มหนฺเตน สกฺกาเรน มหาสตฺตสฺส เคหํ เนตฺวา มงฺคลํ กาเรสิ. ราชา โพธิสตฺตสฺส สหสฺสมูลํ ปณฺณาการํ เปเสสิ. โทวาริเก อาทึ กตฺวา สกลนครวาสิโน ปณฺณากาเร ปหิณึสุ. อมราเทวีปิ รญฺญา ปหิตํ ปณฺณาการํ ทฺวิธา [Pg.210] ภินฺทิตฺวา เอกํ โกฏฺฐาสํ รญฺโญ เปเสสิ. เอเตนุปาเยน สกลนครวาสีนมฺปิ ปณฺณาการํ เปเสตฺวา นครํ สงฺคณฺหิ. ตโต ปฏฺฐาย มหาสตฺโต ตาย สทฺธึ สมคฺควาสํ วสนฺโต รญฺโญ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ อนุสาสิ.

Having examined her and knowing her pure nature, he said, “Go, take her back there,” and sent them away. Then, taking the guise of a weaver again, he went and spent the night with her, and the next morning entered the royal palace to inform Queen Udumbarā. She informed the king, adorned Amarādevī with all ornaments, seated her on a grand palanquin, and with great honor led her to the Great Being's home, where she had the auspicious ceremony performed. The king sent the Bodhisatta a gift worth a thousand. Beginning with the gatekeepers, all the city residents also sent gifts. Amarādevī divided the gift sent by the king into two parts and sent one portion back to the king. By this same method, she also sent back gifts to all the city residents, and thus won over the city. From then on, the Great Being lived harmoniously with her, advising the king in both worldly and spiritual matters.

อมราเทวิปริเยสนา นิฏฺฐิตา.

The search for Amarādevī is concluded.

สพฺพรตนเถนวณฺณนา

The Description of the Theft of All the Treasures

อเถกทิวสํ เสนโก อิตเร ตโย อตฺตโน สนฺติกํ อาคเต อามนฺเตสิ ‘‘อมฺโภ, มยํ คหปติปุตฺตสฺส มโหสธสฺเสว นปฺปโหม, อิทานิ ปน เตน อตฺตนา พฺยตฺตตรา ภริยา อานีตา, กินฺติ นํ รญฺโญ อนฺตเร ปริภินฺเทยฺยามา’’ติ. ‘‘อาจริย, มยํ กึ ชานาม, ตฺวํเยว ชานาหี’’ติ. ‘‘โหตุ มา จินฺตยิตฺถ, อตฺเถโก อุปาโย, อหํ รญฺโญ จูฬามณึ เถเนตฺวา อาหริสฺสามิ, ปุกฺกุส, ตฺวํ สุวณฺณมาลํ อาหร, กามินฺท, ตฺวํ กมฺพลํ, เทวินฺท, ตฺวํ สุวณฺณปาทุกนฺติ เอวํ มยํ จตฺตาโรปิ อุปาเยน ตานิ อาหริสฺสาม, ตโต อมฺหากํ เคเห อฏฺฐเปตฺวา คหปติปุตฺตสฺส เคหํ เปเสสฺสามา’’ติ. อถ โข เต จตฺตาโรปิ ตถา กรึสุ. เตสุ เสนโก ตาว จูฬามณึ ตกฺกฆเฏ ปกฺขิปิตฺวา ทาสิยา หตฺเถ ฐเปตฺวา เปเสสิ ‘‘อิมํ ตกฺกฆฏํ อญฺเญสํ คณฺหนฺตานํ อทตฺวา สเจ มโหสธสฺส เคเห คณฺหาติ, ฆเฏเนว สทฺธึ เทหี’’ติ. สา ปณฺฑิตสฺส ฆรทฺวารํ คนฺตฺวา ‘‘ตกฺกํ คณฺหถ, ตกฺกํ คณฺหถา’’ติ อปราปรํ จรติ.

Then one day, Senaka called the other three who had come to him and said, “Friends, we are no match for the householder’s son Mahosadha. Now, he has brought a wife who is even more clever than he. How can we create a rift between him and the king?” “Teacher, what do we know? You alone know.” “So be it. Do not worry, there is a way. I will steal the king’s crest-jewel and bring it. Pukkusa, you bring the golden garland. Kāminda, you bring the blanket. Devinda, you bring the golden sandals. Thus, we four will bring these things by our own means. Then, after placing them in our homes, we will send them to the householder’s son’s house.” Then those four did just that. Among them, Senaka first placed the crest-jewel in a pot of buttermilk and, putting it in a servant woman’s hands, sent her off, saying, “Do not give this pot of buttermilk to others who would take it. If they take it in Mahosadha’s house, give it along with the pot.” She went to the wise one’s house door and, walking back and forth, called out, “Take some buttermilk, take some buttermilk!”

อมราเทวี ทฺวาเร ฐิตา ตสฺสา กิริยํ ทิสฺวา ‘‘อยํ อญฺญตฺถ น คจฺฉติ, ภวิตพฺพเมตฺถ การเณนา’’ติ อิงฺคิตสญฺญาย ทาสิโย ปฏิกฺกมาเปตฺวา สยเมว ‘‘อมฺม, เอหิ ตกฺกํ คณฺหิสฺสามี’’ติ ปกฺโกสิตฺวา ตสฺสา อาคตกาเล ทาสีนํ สญฺญํ ทตฺวา ตาสุ อนาคจฺฉนฺตีสุ ‘‘คจฺฉ, อมฺม, ทาสิโย ปกฺโกสาหี’’ติ ตเมว เปเสตฺวา ตกฺกฆเฏ หตฺถํ โอตาเรตฺวา มณึ ทิสฺวา ตํ ทาสึ ปุจฺฉิ ‘‘อมฺม, ตฺวํ กสฺส สนฺตกา’’ติ? ‘‘อยฺเย, เสนกปณฺฑิตสฺส ทาสีมฺหี’’ติ. ตโต ตสฺสา นามํ ตสฺสา จ มาตุยา นามํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกา นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘อมฺม, อิมํ ตกฺกํ กติมูล’’นฺติ ปุจฺฉิ. ‘‘อยฺเย, จตุนาฬิก’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, อมฺม, อิมํ ตกฺกํ เม เทหี’’ติ วตฺวา ‘‘อยฺเย, ตุมฺเหสุ คณฺหนฺตีสุ มูเลน เม โก อตฺโถ, ฆเฏเนว สทฺธึ คณฺหถา’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ ยาหี’’ติ ตํ อุยฺโยเชตฺวา สา ‘‘อสุกมาเส อสุกทิวเส [Pg.211] เสนกาจริโย อสุกาย นาม ทาสิยา ธีตาย อสุกาย นาม หตฺเถ รญฺโญ จูฬามณึ ปเหนกตฺถาย ปหิณี’’ติ ปณฺเณ ลิขิตฺวา ตกฺกํ คณฺหิ. ปุกฺกุโสปิ สุวณฺณมาลํ สุมนปุปฺผจงฺโกฏเก ฐเปตฺวา สุมนปุปฺเผน ปฏิจฺฉาเทตฺวา ตเถว เปเสสิ. กามินฺโทปิ กมฺพลํ ปณฺณปจฺฉิยํ ฐเปตฺวา ปณฺเณหิ ฉาเทตฺวา เปเสสิ. เทวินฺโทปิ สุวณฺณปาทุกํ ยวกลาปนฺตเร พนฺธิตฺวา เปเสสิ. สา สพฺพานิปิ ตานิ คเหตฺวา ปณฺเณ อกฺขรานิ อาโรเปตฺวา มหาสตฺตสฺส อาจิกฺขิตฺวา ฐเปสิ.

Amarādevī, standing at the door and seeing her actions, thought, “She does not go elsewhere; there must be a reason for this.” With a gesture, she sent her maids away and then called out herself, “Mother, come, I will take some buttermilk.” When the woman approached, Amarādevī made a sign as if to her maids, and when they did not come, she said to the woman, “Go, mother, call the maids,” and sent her on this errand. Then, dipping her hand into the buttermilk pot, she saw the jewel and asked that servant, “Mother, to whom do you belong?” “Lady, I am a servant of Senaka the wise.” Then she asked for the servant's name and her mother's name. When she was told their names, she asked, “Mother, what is the price of this buttermilk?” “Lady, four nāḷikas.” “Then, mother, give me this buttermilk.” When the servant replied, “Lady, if you are taking it, what use is the price to me? Take it, pot and all,” Amarādevī dismissed her, saying, “Very well, you may go.” Then she wrote on a leaf: “In such-and-such a month, on such-and-such a day, the teacher Senaka dispatched the king's crest-jewel by the hand of the servant named so-and-so, daughter of so-and-so.” Then she took the buttermilk. Pukkusa also placed a golden garland in a basket of jasmine flowers, covered it with jasmine blossoms, and sent it in the same way. Kāminda placed a blanket in a leaf basket, covered it with leaves, and sent it. Devinda tied a golden sandal within a bundle of barley and sent it. She took all these items, wrote the details on leaves, informed the Great Being, and set them aside.

เตปิ จตฺตาโร ปณฺฑิตา ราชกุลํ คนฺตฺวา ‘‘กึ, เทว, ตุมฺเห จูฬามณึ น ปิฬนฺธถา’’ติ อาหํสุ. ราชา ‘‘ปิฬนฺธิสฺสามิ อาหรถา’’ติ ปุริเส อาห. เต มณึ น ปสฺสึสุ, อิตรานิปิ น ปสฺสึสุเยว. อถ เต จตฺตาโร ปณฺฑิตา ‘‘เทว, ตุมฺหากํ อาภรณานิ มโหสธสฺส เคเห อตฺถิ, โส ตานิ สยํ วฬญฺเชติ, ปฏิสตฺตุ เต มหาราช, คหปติปุตฺโต’’ติ ตํ ภินฺทึสุ. อถสฺส อตฺถจรกา มนุสฺสา สีฆํ คนฺตฺวา อาโรเจสุํ. โส ‘‘ราชานํ ทิสฺวา ชานิสฺสามี’’ติ ราชุปฏฺฐานํ อคมาสิ. ราชา กุชฺฌิตฺวา ‘‘โก ชานิสฺสติ, กึ ภวิสฺสติ กึ กริสฺสตี’’ติ อตฺตานํ ปสฺสิตุํ นาทาสิ. ปณฺฑิโต รญฺโญ กุทฺธภาวํ ญตฺวา อตฺตโน นิเวสนเมว คโต. ราชา ‘‘นํ คณฺหถา’’ติ อาณาเปสิ. ปณฺฑิโต อตฺถจรกานํ วจนํ สุตฺวา ‘‘มยา อปคนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ อมราเทวิยา สญฺญํ ทตฺวา อญฺญาตกเวเสน นครา นิกฺขมิตฺวา ทกฺขิณยวมชฺฌกคามํ คนฺตฺวา ตสฺมึ กุมฺภการกมฺมํ อกาสิ. นคเร ‘‘ปณฺฑิโต ปลาโต’’ติ เอกโกลาหลํ ชาตํ.

Those four wise men went to the royal court and said, “Why, Your Majesty, do you not wear the crest-jewel?” The king told his men, “I will wear it, bring it here.” They could not find the jewel, nor could they find the other items. Then those four wise men said, “Your Majesty, your ornaments are in Mahosadha's house; he uses them himself. Great king, the householder’s son is your enemy,” and thus they turned the king against him. Then Mahosadha's agents went quickly and informed him. He thought, “I will find out after seeing the king,” and went for a royal audience. The king, being angry, did not grant him an audience. The wise man, perceiving the king’s anger, went back to his own residence. The king ordered, “Seize him!” Hearing the words of his agents, the wise man thought, “It is right for me to depart.” Giving a signal to Amarādevī, he left the city in disguise and went to a village amidst the southern barley fields, where he took up the work of a potter. In the city, a great cry arose: “The wise man has fled!”

เสนกาทโยปิ จตฺตาโร ชนา ตสฺส ปลาตภาวํ ญตฺวา ‘‘มา จินฺตยิตฺถ, มยํ กึ อปณฺฑิตา’’ติ อญฺญมญฺญํ อชานาเปตฺวาว อมราเทวิยา ปณฺณาการํ ปหิณึสุ สา เตหิ จตูหิ เปสิตปณฺณาการํ คเหตฺวา ‘‘อสุก-อสุกเวลาย อาคจฺฉตู’’ติ วตฺวา เอกํ กูปํ ขณาเปตฺวา คูถราสิโน สห อุทเกน ตตฺถ ปูเรตฺวา คูถกูปสฺส อุปริตเล ยนฺตผลกาหิ ปิทหิตฺวา กิฬญฺเชน ปฏิจฺฉาเทตฺวา สพฺพํ นิฏฺฐาเปสิ. อถ เสนโก สายนฺหสมเย นฺหตฺวา อตฺตานํ อลงฺกริตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา โพธิสตฺตสฺส เคหํ อคมาสิ. โส ฆรทฺวาเร ฐตฺวา [Pg.212] อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปสิ. สา ‘‘เอหิ, อาจริยา’’ติ อาห. โส คนฺตฺวา ตสฺสา สนฺติเก อฏฺฐาสิ. สา เอวมาห – ‘‘สามิ, อิทานิ อหํ ตว วสํ คตา, อตฺตโน สรีรํ อนฺหายิตฺวา สยิตุํ อยุตฺต’’นฺติ. โส ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. สา นิกฺขมิตฺวา อุทกปูรํ ฆฏํ คเหตฺวา อาสิตฺตา วิย ‘‘เอหิ, อาจริย, นฺหานตฺถาย ผลกานิ อารุหา’’ติ วตฺวา ตสฺส ผลกานิ อภิรุยฺห ฐิตกาเล เคหํ ปวิสิตฺวา ผลกโกฏิยํ อกฺกมิตฺวา คูถกูเป ปาเตสิ.

Senaka and the other three, knowing that he had fled, said, “Do not worry, are we not clever too?” Without informing one another, they sent a gift to Amarādevī. She, receiving the gifts sent by those four, said, “Come at such and such a time,” and had a pit dug, filled it with a heap of dung mixed with water, covered the top of the dung-pit with trap planks, concealed it with mats, and completed everything. Then Senaka, in the evening, bathed, adorned himself, ate various excellent foods, and went to the Bodhisatta’s house. Standing at the door, he announced his arrival. She said, “Come, teacher.” He entered and stood near her. She said, “Master, now I have come under your control. It is not proper for me to sleep without bathing my body.” Hearing her words, he agreed, saying, “Good.” She went out, took a water-filled pot, and pretending to pour water, said, “Come, teacher, step onto the planks to bathe.” As he stepped onto the planks and stood there, she entered the house, and stepping on the end of the plank, caused him to fall into the dung-pit.”

ปุกฺกุโสปิ สายนฺหสมเย นฺหตฺวา อลงฺกริตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา โพธิสตฺตสฺส เคหํ คนฺตฺวา ฆรทฺวาเร ฐตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ ชานาเปสิ. เอกา ปริจาริกา อิตฺถี อมราเทวิยา อาโรเจสิ. สา ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ‘‘เอหิ, อาจริย, อตฺตโน สรีรํ อนฺหายิตฺวา สยิตุํ อยุตฺต’’นฺติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. สา นิกฺขมิตฺวา อุทกปูรํ ฆฏํ คเหตฺวา อาสิญฺจมานา วิย ‘‘เอหิ, อาจริย, นฺหานตฺถาย ผลกานิ อภิรุหา’’ติ อาห. ตสฺส ผลกานิ อภิรุยฺห ฐิตกาเล สา เคหํ ปวิสิตฺวา ผลกานิ อากฑฺฒิตฺวา คูถกูเป ปาเตสิ. ปุกฺกุสํ เสนโก ‘‘โก เอโส’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อหํ ปุกฺกุโส’’ติ. ‘‘ตฺวํ โก นาม มนุสฺโส’’ติ? ‘‘อหํ เสนโก’’ติ อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉิตฺวา อฏฺฐํสุ. ตถา อิตเร ทฺเวปิ ตตฺเถว ปาเตสิ. สพฺเพปิ เต เชคุจฺเฉ คูถกูเป อฏฺฐํสุ. สา วิภาตาย รตฺติยา ตโต อุกฺขิปาเปตฺวา, จตฺตาโรปิ ชเน ขุรมุณฺเฑ การาเปตฺวา ตณฺฑุลานิ คาหาเปตฺวา อุทเกน เตเมตฺวา โกฏฺฏาเปตฺวา จุณฺณํ พหลยาคุํ ปจาเปตฺวา มทฺทิตฺวา สีสโต ปฏฺฐาย สกลสรีรํ วิลิมฺปาเปตฺวา ตูลปิจูนิ คาหาเปตฺวา ตเถว สีสโต ปฏฺฐาย โอกิราเปตฺวา มหาทุกฺขํ ปาเปตฺวา กิลญฺชกุจฺฉิยํ นิปชฺชาเปตฺวา เวเฐตฺวา รญฺโญ อาโรเจตุกามา หุตฺวา เตหิ สทฺธึ จตฺตาริ รตนานิ คาหาเปตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา – ‘‘เทว, เสตวานรํ นาม มหาปณฺณาการํ ปฏิคฺคณฺหถา’’ติ วตฺวา จตฺตาริ กิลญฺชานิ รญฺโญ ปาทมูเล ฐปาเปสิ. อถ ราชา วิวราเปตฺวา เสตมกฺกฏสทิเส จตฺตาโรปิ ชเน ปสฺสิ. อถ สพฺเพ มนุสฺสา ‘‘อโห อทิฏฺฐปุพฺพา, อโห มหาเสตวานรา’’ติ วตฺวา มหาหสิตํ หสึสุ. เต จตฺตาโรปิ มหาลชฺชา อเหสุํ.

In the evening, Pukkusa also bathed, adorned himself, ate a variety of excellent foods, and went to the Bodhisatta's house. Standing at the door, he announced his arrival. A female attendant informed Amarādevī. Hearing her words, she said, "Come, teacher, it is not proper to sleep without washing your body." He agreed, saying, "So be it." She went out, took a pot full of water, and as if pouring water, said, "Come, teacher, climb onto the planks for bathing." As he stood on the planks, she entered the house, pulled the planks, and caused him to fall into the dung-pit. Senaka asked Pukkusa, "Who is this?" "I am Pukkusa," he replied. "And what man are you?" "I am Senaka." After questioning each other, they remained there. Similarly, she caused the other two to fall into the same place. All of them remained in the disgusting dung-pit. At dawn, she had them lifted out, had the heads of all four men shaved with a razor, had them take rice grains, moisten them with water, and pound them. She then had a thick gruel cooked from the flour, kneaded it, and had it smeared all over their bodies from head to toe. She then had them take cotton tufts and had them scattered in the same manner from head to toe, causing them great suffering. She had them lie down, wrapped them in mats, and, intending to inform the king, had them take the four jewels and went with them to the king. Paying obeisance to the king, she sat to one side and said, "Your Majesty, please accept this great tribute named Setavānara, the 'White Monkey'." She had the four mats placed at the king’s feet. Then the king had them uncovered and saw the four men resembling white monkeys. All the people exclaimed, "Oh, never seen before! Oh, what great white monkeys!" and burst into loud laughter. The four men were greatly ashamed.

อถ [Pg.213] อมราเทวี อตฺตโน สามิโน นิทฺโทสภาวํ กเถนฺตี ราชานํ อาห – ‘‘เทว, มโหสธปณฺฑิโต น โจโร, อิเม จตฺตาโรว โจรา. เอเตสุ หิ เสนโก มณิโจโร, ปุกฺกุโส สุวณฺณมาลาโจโร, กามินฺโท กมฺพลโจโร, เทวินฺโท สุวณฺณปาทุกาโจโร. อิเม โจรา อสุกมาเส อสุกทิวเส อสุกทาสิธีตานํ อสุกทาสีนํ หตฺเถ อิมานิ รตนานิ ปหิณนฺติ. อิมํ ปณฺณํ ปสฺสถ, อตฺตโน สนฺตกญฺจ คณฺหถ, โจเร จ, เทว, ปฏิจฺฉถา’’ติ. สา จตฺตาโรปิ ชเน มหาวิปฺปการํ ปาเปตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหเมว คตา. ราชา โพธิสตฺตสฺส ปลาตภาเวน ตสฺมึ อาสงฺกาย จ อญฺเญสํ ปณฺฑิตปติมนฺตีนํ อภาเวน จ เตสํ กิญฺจิ อวตฺวา ‘‘ปณฺฑิตา นฺหาเปตฺวา อตฺตโน เคหานิ คจฺฉถา’’ติ เปเสสิ. จตฺตาโร ชนา มหาวิปฺปการํ ปตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหเมว คตา.

Then Amarādevī, explaining the innocence of her husband, said to the king: "Your Majesty, the wise Mahosadha is no thief; these four alone are the thieves. For among them, Senaka is the jewel thief, Pukkusa the golden garland thief, Kāminda the blanket thief, and Devinda the golden sandals thief. These thieves, in such-and-such a month, on such-and-such a day, send these jewels into the hands of the daughters of such-and-such female slaves. Look at this document, take what is your own, and, O king, take these thieves into custody." Having caused great humiliation to these four men, she paid obeisance to the king and returned to her own home. The king, because the Bodhisatta had fled and because he was suspicious of him, and also due to the lack of other wise counselors, said nothing to them but sent them away, saying, "Wise men, bathe and return to your homes." The four men, having suffered great humiliation, paid obeisance to the king and returned to their own homes.

สพฺพรตนเถนา นิฏฺฐิตา.

The Theft of All Jewels is concluded.

ขชฺโชปนกปญฺโห

The Question of the Firefly

อถสฺส ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวตา โพธิสตฺตสฺส ธมฺมเทสนํ อสฺสุณนฺตี ‘‘กึ นุ โข การณ’’นฺติ อาวชฺชมานา ตํ การณํ ญตฺวา ‘‘ปณฺฑิตสฺส อานยนการณํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา รตฺติภาเค ฉตฺตปิณฺฑิกํ วิวริตฺวา ราชานํ จตุกฺกนิปาเต เทวตาย ปุจฺฉิตปญฺเห อาคเต ‘‘หนฺติ หตฺเถหิ ปาเทหี’’ติอาทิเก จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิ. ราชา อชานนฺโต ‘‘อหํ น ชานามิ, อญฺเญ ปณฺฑิเต ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ เอกทิวสํ โอกาสํ ยาจิตฺวา ปุนทิวเส ‘‘อาคจฺฉนฺตู’’ติ จตุนฺนํ ปณฺฑิตานํ สาสนํ เปเสสิ. เตหิ ‘‘มยํ ขุรมุณฺฑา วีถึ โอตรนฺตา ลชฺชามา’’ติ วุตฺเต ราชา จตฺตาโร นาฬิปฏฺเฏ เปเสสิ ‘‘อิเม สีเสสุ กตฺวา อาคจฺฉนฺตู’’ติ. ตทา กิร เต นาฬิปฏฺฏา อุปฺปนฺนา. เต อาคนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทึสุ. อถ ราชา ‘‘เสนก, อชฺช รตฺติภาเค ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวตา มํ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิ, อหํ ปน อชานนฺโต ‘ปณฺฑิเต ปุจฺฉิสฺสามี’ติ อวจํ, กเถหิ เม เต ปญฺเห’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

Then the deity dwelling in his parasol, not hearing the Bodhisatta's Dhamma discourse, reflected, "What could be the reason?" and, knowing the reason, thought, "I will create a reason to bring the wise one back." At night, opening the dome of the parasol, she asked the king four questions that appear in the Catukkanipāta in the section on questions asked by a deity, beginning with, "He strikes with hands and feet." The king, not knowing, requested a day's grace, saying, "I do not know; I will ask other wise men." On the next day, he sent a message to the four wise men, saying, "Let them come." When they replied, "We are shaven-headed and are ashamed to go down into the street," the king sent four headbands, saying, "Let them put these on their heads and come." It is said that these headbands originated at that time. They came and sat on the prepared seats. Then the king said, "Senaka, tonight the deity dwelling in the parasol asked me four questions. Not knowing, I said, 'I will ask the wise men.' Explain these questions to me," and he recited this verse:

‘‘หนฺติ หตฺเถหิ ปาเทหิ, มุขญฺจ ปริสุมฺภติ;

ส เว ราช ปิโย โหติ, กํ เตน ตฺวาภิปสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๑๙๗);

"He strikes with hands and feet, and kisses the face; That one, O king, is dear—whom by this do you perceive?"

เสนโก [Pg.214] อชานนฺโต ‘‘กึ หนฺติ, กถํ หนฺตี’’ติ ตํ ตํ วิลปิตฺวา เนว อนฺตํ ปสฺสิ, น โกฏึ ปสฺสิ. เสสาปิ อปฺปฏิภานา อเหสุํ. อถ ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ปุน รตฺติภาเค เทวตาย ‘‘ปญฺโห เต ญาโต’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘มยา จตฺตาโร ปณฺฑิตา ปุฏฺฐา, เตปิ น ชานึสู’’ติ อาห. เทวตา ‘‘กึ เต ชานิสฺสนฺติ, ฐเปตฺวา มโหสธปณฺฑิตํ อญฺโญ โกจิ เอเต ปญฺเห กเถตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. สเจ ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา เอเต ปญฺเห น กถาเปสฺสสิ, อิมินา เต ชลิเตน อยกูเฏน สีสํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ ราชานํ ตชฺเชตฺวา ‘‘มหาราช, อคฺคินา อตฺเถ สติ ขชฺโชปนกํ ธมิตุํ น วฏฺฏติ, ขีเรน อตฺเถ สติ วิสาณํ ทุหิตุํ น วฏฺฏตี’’ติ วตฺวา อิมํ ปญฺจกนิปาเต ขชฺโชปนกปญฺหํ อุทาหริ –

Senaka, not knowing, lamented this and that, saying, "What does he strike? How does he strike?" and thus he saw neither the end nor the tip. The others too were without ready wit. Then the king, filled with remorse, was asked again during the night by the deity, "Is the question known to you?" He replied, "I asked four wise men, but even they did not know it." The deity said, "What could they know? Apart from the wise Mahosadha, there is no one else capable of explaining these questions. If you do not summon him and have these questions explained, I will shatter your head with this blazing iron hammer." Threatening the king, she said, "Great king, when fire is needed, it is not fitting to blow on a firefly; when milk is needed, it is not fitting to milk a horn." Then she uttered this question about the firefly from the Pañcakanipāta:

‘‘โก นุ สนฺตมฺหิ ปชฺโชเต, อคฺคิปริเยสนํ จรํ;

อทฺทกฺขิ รตฺติ ขชฺโชตํ, ชาตเวทํ อมญฺญถ.

"Who, when a lamp is present, wanders seeking fire? At night, he saw a firefly and mistook it for Jātaveda."

‘‘สฺวสฺส โคมยจุณฺณานิ, อภิมตฺถํ ติณานิ จ;

วิปรีตาย สญฺญาย, นาสกฺขิ ปชฺชเลตเว.

"For it he rubbed cow-dung powder and grass, but with perverted perception, he was unable to make it blaze."

‘‘เอวมฺปิ อนุปาเยน, อตฺถํ น ลภเต มิโค;

วิสาณโต ควํ โทหํ, ยตฺถ ขีรํ น วินฺทติ.

Thus, by wrong means, the fool gains no benefit, like one milking a cow from its horn, where one finds no milk.

‘‘วิวิเธหิ อุปาเยหิ, อตฺถํ ปปฺโปนฺติ มาณวา;

นิคฺคเหน อมิตฺตานํ, มิตฺตานํ ปคฺคเหน จ.

By various means, people attain their goals: by subduing enemies and supporting friends.

‘‘เสนาโมกฺขปลาเภน, วลฺลภานํ นเยน จ;

ชคตึ ชคติปาลา, อาวสนฺติ วสุนฺธร’’นฺติ. (ชา. ๑.๕.๗๕-๗๙);

By gaining the support of army commanders and by the policy of their favorites, the rulers of the world dwell on the earth.

ตตฺถ สนฺตมฺหิ ปชฺโชเตติ อคฺคิมฺหิ สนฺเต. จรนฺติ จรนฺโต. อทฺทกฺขีติ ปสฺสิ, ทิสฺวา จ ปน วณฺณสามญฺญตาย ขชฺโชปนกํ ‘‘ชาตเวโท อยํ ภวิสฺสตี’’ติ อมญฺญิตฺถ. สฺวสฺสาติ โส อสฺส ขชฺโชปนกสฺส อุปริ สุขุมานิ โคมยจุณฺณานิ เจว ติณานิ จ. อภิมตฺถนฺติ หตฺเถหิ ฆํสิตฺวา อากิรนฺโต ชณฺณุเกหิ ภูมิยํ ปติฏฺฐาย มุเขน ธมนฺโต ชาเลสฺสามิ นนฺติ วิปรีตาย สญฺญาย วายมนฺโตปิ ชาเลตุํ นาสกฺขิ. มิโคติ มิคสทิโส อนฺธพาโล เอวํ อนุปาเยน ปริเยสนฺโต อตฺถํ น ลภติ. ยตฺถาติ ยสฺมึ วิสาเณ ขีรเมว นตฺถิ, ตโต คาวึ ทุหนฺโต [Pg.215] วิย จ อตฺถํ น วินฺทติ. เสนาโมกฺขปลาเภนาติ เสนาโมกฺขานํ อมจฺจานํ ลาเภน. วลฺลภานนฺติ ปิยมนาปานํ วิสฺสาสิกานํ อมจฺจานํ นเยน จ. วสุนฺธรนฺติ วสุสงฺขาตานํ รตนานํ ธารณโต วสุนฺธรนฺติ ลทฺธนามํ ชคตึ ชคติปาลา ราชาโน อาวสนฺติ.

Herein, `santamhi pajjote` means when fire is present. `Caranti` means wandering. `Addakkhi` means he saw; and having seen, due to the similarity in color, he thought of the firefly, ‘This must be Jātaveda.’ `Svassa` means: he scattered fine cow-dung powder and grass over that firefly. `Abhimatthanti` means: rubbing them with his hands and scattering them, kneeling on the ground, and blowing with his mouth, thinking, ‘I will ignite it.’ Yet, striving with perverted perception, he was unable to ignite it. `Migo` means a blind fool like a deer, who, seeking by wrong means, gains no benefit. `Yattha` means just as one who milks a cow from a horn where there is no milk, he finds no benefit. `Senāmokkhapalābhena` means by gaining army commanders, who are ministers. `Vallabhānaṃ` means by the policy of dear, agreeable, and trusted ministers. `Vasundharaṃ` means the kings, the rulers of the world, dwell on the earth, which has gained the name ‘vasundharā’ because it bears treasures called ‘vasu’.

น เต ตยา สทิสา หุตฺวา อคฺคิมฺหิ วิชฺชมาเนเยว ขชฺโชปนกํ ธมนฺติ. มหาราช, ตฺวํ ปน อคฺคิมฺหิ สติ ขชฺโชปนกํ ธมนฺโต วิย, ตุลํ ฉฑฺเฑตฺวา หตฺเถน ตุลยนฺโต วิย, ขีเรน อตฺเถ ชาเต วิสาณโต ทุหนฺโต วิย จ, เสนกาทโย ปุจฺฉสิ, เอเต กึ ชานนฺติ. ขชฺโชปนกสทิสา เหเต. อคฺคิกฺขนฺธสทิโส มโหสโธ ปญฺญาย ชลติ, ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉ. อิเม เต ปญฺเห อชานนฺตสฺส ชีวิตํ นตฺถีติ ราชานํ ตชฺเชตฺวา อนฺตรธายิ.

They are not like you, blowing on a firefly when fire is already present. Great king, you are like one who blows on a firefly when fire is present, like one who throws away the scales and weighs with his hand, and like one who milks from the horn when milk is needed. You ask Senaka and others; what do they know? They are like fireflies. Mahosadha is like a mass of fire, blazing with wisdom; summon him and ask. 'For one who does not know the answers to these questions, there is no life!' Thus threatening the king, she disappeared.

ขชฺโชปนกปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Firefly Question is concluded.

ภูริปญฺโห

The Bhūri Question

อถ ราชา มรณภยตชฺชิโต ปุนทิวเส จตฺตาโร อมจฺเจ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาตา, ตุมฺเห จตฺตาโร จตูสุ รเถสุ ฐตฺวา จตูหิ นครทฺวาเรหิ นิกฺขมิตฺวา ยตฺถ มม ปุตฺตํ มโหสธปณฺฑิตํ ปสฺสถ, ตตฺเถวสฺส สกฺการํ กตฺวา ขิปฺปํ อาเนถา’’ติ อาณาเปสิ. เตปิ จตฺตาโร เอเกเกน ทฺวาเรน นิกฺขมึสุ. เตสุ ตโย ชนา ปณฺฑิตํ น ปสฺสึสุ. ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขนฺโต ปน ทกฺขิณยวมชฺฌกคาเม มหาสตฺตํ มตฺติกํ อาหริตฺวา อาจริยสฺส จกฺกํ วฏฺเฏตฺวา มตฺติกามกฺขิตสรีรํ ปลาลปิฏฺฐเก นิสีทิตฺวา มุฏฺฐึ มุฏฺฐึ กตฺวา อปฺปสูปํ ยวภตฺตํ ภุญฺชมานํ ปสฺสิ. กสฺมา ปเนส เอตํ กมฺมํ อกาสีติ? ราชา กิร ‘‘นิสฺสํสยํ ปณฺฑิโต รชฺชํ คณฺหิสฺสตี’’ติ อาสงฺกติ. ‘‘โส ‘กุมฺภการกมฺเมน ชีวตี’ติ สุตฺวา นิราสงฺโก ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมกาสีติ. โส อมจฺจํ ทิสฺวา อตฺตโน สนฺติกํ อาคตภาวํ ญตฺวา ‘‘อชฺช มยฺหํ ยโส ปุน ปากติโก ภวิสฺสติ, อมราเทวิยา สมฺปาทิตํ นานคฺครสโภชนเมว ภุญฺชิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา คหิตํ ยวภตฺตปิณฺฑํ ฉฑฺเฑตฺวา อุฏฺฐาย มุขํ วิกฺขาเลตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ โส อมจฺโจ ตํ อุปสงฺกมิ. โส ปน เสนกปกฺขิโก, ตสฺมา นํ ฆเฏนฺโต ‘‘ปณฺฑิต, อาจริยเสนกสฺส วจนํ นิยฺยานิกํ, ตว นาม ยเส ปริหีเน ตถารูปา [Pg.216] ปญฺญา ปติฏฺฐา โหตุํ นาสกฺขิ, อิทานิ มตฺติกามกฺขิโต ปลาลปิฏฺเฐ นิสีทิตฺวา เอวรูปํ ภตฺตํ ภุญฺชสี’’ติ วตฺวา ทสกนิปาเต ภูริปญฺเห ปฐมํ คาถมาห –

Then the king, terrified by the fear of death, summoned his four ministers on the following day and commanded, "My dear sirs, you four must stand in four chariots, exit through the four city gates, and wherever you find my son, the wise Mahosadha, honor him there and quickly bring him back." The four ministers each departed through a different gate. Three of them did not find the sage. But the one who left through the southern gate saw the Great Being in the southern barley village, bringing clay, turning the potter’s wheel for his teacher, sitting on a heap of straw with his body smeared in clay, forming lumps with his fists, and eating barley meal with little soup. Why did he do this? The king, it seems, suspected, "Surely the sage will seize the kingdom." Thinking, "If he hears that I live by the potter’s craft, he will be free from suspicion," he acted thus. Seeing the minister, he knew he had come to his vicinity and thought, "Today my reputation will be restored. I shall eat the various delicious foods prepared by Amarādevī." So he discarded the lump of barley meal he had taken, rose, rinsed his mouth, and sat down. At that moment, the minister approached him. But he was on Senaka’s side, so he provoked him, saying, "Wise one, the words of Master Senaka lead to liberation. When your fame declined, such wisdom could not stand firm. Now, smeared in clay, sitting on a heap of straw, you eat such food." Then he spoke the first verse of the Bhūri Question in the Tenth Book:

‘‘สจฺจํ กิร, ตฺวํ อปิ ภูริปญฺญ, ยา ตาทิสี สิรี ธิตี มตี จ;

น ตายเตภาววสูปนิตํ, โย ยวกํ ภุญฺชสิ อปฺปสูป’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๐.๑๔๕);

Is it truly so, O you of great wisdom, that such glory, fortitude, and intelligence do not protect one brought under the sway of misfortune, that you now eat barley meal with little soup?

ตตฺถ สจฺจํ กิราติ ยํ อาจริยเสนโก อาห, ตํ กิร สจฺจเมว. สิรีติ อิสฺสริยํ. ธิตีติ อพฺโภจฺฉินฺนวีริยํ. น ตายเตภาววสูปนิตนฺติ อภาวสฺส อวุฑฺฒิยา วสํ อุปนีตํ ตํ น รกฺขติ น โคเปติ, ปติฏฺฐา โหตุํ น สกฺโกติ. ยวกนฺติ ยวภตฺตํ.

Therein, `saccaṃ kira` means: what the teacher Senaka said, that, it seems, is indeed true. `Sirī` means lordship. `Dhitī` means unceasing energy. `Na tāyatebhāvavasūpanitaṃ` means it does not protect or guard one who has been brought under the power of non-existence, of non-prosperity, nor can it serve as a support. `Yavakaṃ` means barley-meal.

อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘อนฺธพาล, อหํ อตฺตโน ปญฺญาพเลน ปุน ตํ ยสํ ปากติกํ กาตุกาโม เอวํ กโรมี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถาทฺวยมาห –

Then the Great Being, saying to him, 'Blind fool, I am acting in this way because I wish to restore that fame of mine through the power of my own wisdom,' spoke these two verses:

‘‘สุขํ ทุกฺเขน ปริปาจยนฺโต, กาลากาลํ วิจินํ ฉนฺทฉนฺโน;

อตฺถสฺส ทฺวารานิ อวาปุรนฺโต, เตนาหํ ตุสฺสามิ ยโวทเนน.

By suffering, I mature happiness, discerning season and out of season, concealed by my own will; not opening the doors to my purpose, therefore I am content with barley meal.

‘‘กาลญฺจ ญตฺวา อภิชีหนาย, มนฺเตหิ อตฺถํ ปริปาจยิตฺวา;

วิชมฺภิสฺสํ สีหวิชมฺภิตานิ, ตายิทฺธิยา ทกฺขสิ มํ ปุนาปี’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๑๔๖-๑๔๗);

Knowing the right time for exertion, having matured the matter with my wisdom, I will stretch with a lion's stretch; by that power, you will see me again.

ตตฺถ ทุกฺเขนาติ อิมินา กายิกเจตสิกทุกฺเขน อตฺตโน โปราณกสุขํ ปฏิปากติกกรเณน ปริปาจยนฺโตวฑฺเฒนฺโต. กาลากาลนฺติ อยํ ปฏิจฺฉนฺโน หุตฺวา จรณกาโล, อยํ อปฺปฏิจฺฉนฺโนติ เอวํ กาลญฺจ อกาลญฺจ วิจินนฺโต รญฺโญ กุทฺธกาเล ฉนฺเนน จริตพฺพนฺติ ญตฺวา ฉนฺเทน อตฺตโน รุจิยา ฉนฺโน ปฏิจฺฉนฺโน หุตฺวา กุมฺภการกมฺเมน ชีวนฺโต อตฺตโน อตฺถสฺส การณสงฺขาตานิ ทฺวารานิ [Pg.217] อวาปุรนฺโต วิหรามิ, เตน การเณนาหํ ยโวทเนน ตุสฺสามีติ อตฺโถ. อภิชีหนายาติ วีริยกรณสฺส. มนฺเตหิ อตฺถํ ปริปาจยิตฺวาติ อตฺตโน ญาณพเลน มม ยสํ วฑฺเฒตฺวา มโนสิลาตเล วิชมฺภมาโน สีโห วิย วิชมฺภิสฺสํ, ตาย อิทฺธิยา มํ ปุนปิ ตฺวํ ปสฺสิสฺสสีติ.

Therein, `dukkhena` means by this bodily and mental suffering, maturing and restoring one's former happiness. `Kālākālaṃ` means discerning time and untime thus: 'This is the time to move concealed, this is the time to move unconcealed.' Knowing that one must move concealed when the king is angry, concealing oneself by one's own will and liking, living by the potter’s craft, I dwell not opening the doors that are the causes of my own purpose—for that reason, I am content with barley-meal; this is the meaning. `Abhijīhanāya` means for the sake of making effort. `Mantehi atthaṃ paripācayitvā` means: by the power of my wisdom, having increased my fame, I will stretch like a lion stretching on a slab of red arsenic; by that power, you will see me again.

อถ นํ อมจฺโจ อาห – ‘‘ปณฺฑิต, ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวตา ราชานํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ราชา จตฺตาโร ปณฺฑิเต ปุจฺฉิ. เตสุ เอโกปิ ตํ ปญฺหํ กเถตุํ นาสกฺขิ, ตสฺมา ราชา ตว สนฺติกํ มํ ปหิณี’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต ปญฺญาย อานุภาวํ กสฺมา น ปสฺสสิ, เอวรูเป หิ กาเล น อิสฺสริยํ ปติฏฺฐา โหติ, ปญฺญาสมฺปนฺโนว ปติฏฺฐา โหตี’’ติ มหาสตฺโต ปญฺญาย อานุภาวํ วณฺเณสิ. อมจฺโจ รญฺญา ‘‘ปณฺฑิตํ ทิฏฺฐฏฺฐาเนเยว สกฺการํ กตฺวา อาเนถา’’ติ ทินฺนํ กหาปณสหสฺสํ มหาสตฺตสฺส หตฺเถ ฐเปสิ. กุมฺภกาโร ‘‘มโหสธปณฺฑิโต กิร มยา เปสการกมฺมํ การิโต’’ติ ภยํ อาปชฺชิ. อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘มา ภายิ, อาจริย, พหูปกาโร ตฺวํ อมฺหาก’’นฺติ อสฺสาเสตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา มตฺติกามกฺขิเตเนว สรีเรน รเถ นิสีทิตฺวา นครํ ปาวิสิ. อมจฺโจ รญฺโญ อาโรเจตฺวา ‘‘ตาต, กุหึ ปณฺฑิโต ทิฏฺโฐ’’ติ วุตฺเต ‘‘เทว, ทกฺขิณยวมชฺฌกคาเม กุมฺภการกมฺมํ กตฺวา ชีวติ, ตุมฺเห ปกฺโกสถาติ สุตฺวาว อนฺหายิตฺวา มตฺติกามกฺขิเตเนว สรีเรน อาคโต’’ติ อาห. ราชา ‘‘สเจ มยฺหํ ปจฺจตฺถิโก อสฺส, อิสฺสริยวิธินา จเรยฺย, นายํ มม ปจฺจตฺถิโก’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มม ปุตฺตสฺส ‘อตฺตโน ฆรํ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อลงฺกริตฺวา มยา ทินฺนวิธาเนน อาคจฺฉตู’ติ วเทยฺยาถา’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา ปณฺฑิโต ตถา กตฺวา อาคนฺตฺวา ‘‘ปวิสตู’’ติ วุตฺเต ปวิสิตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ปณฺฑิตํ วีมํสนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then the minister said to him, “Wise one, the deity residing in the umbrella has posed a question to the king. The king asked four wise men, but not one of them was able to answer that question. Therefore, the king has sent me to you.” “If that is so, why do you not see the power of wisdom? For at such a time, sovereignty is not a firm support; only one endowed with wisdom is a firm support,” the Great Being thus extolled the power of wisdom. The minister, having been instructed by the king, “Having paid respects to the wise man right where he is seen, bring him,” placed a thousand coins in the Great Being’s hand. The potter, thinking, “It seems I have made the wise Mahosadha do the work of a servant,” became frightened. Then the Great Being reassured him, saying, “Do not fear, teacher, you have been of great help to us,” and after giving him the thousand coins, he mounted the chariot with his body still smeared with clay and entered the city. The minister informed the king, and when asked, “My dear, where was the wise man seen?” he replied, “Your Majesty, he lives in the southern village of Yavamajjhaka, making a living by doing pottery. As soon as he heard your summons, he came without bathing, with his body still covered in clay.” The king reflected, “If he were my enemy, he would conduct himself with the ceremony of sovereignty. This one is not my enemy,” and then said, “Tell my son, ‘Go to your own home, bathe, adorn yourself, and come in the manner I have prescribed.’” Hearing this, the wise man did so and returned. When told, “You may enter,” he entered, paid homage to the king, and stood to one side. The king, having made a friendly welcome and wishing to test the wise man, spoke this verse:

‘‘สุขีปิ เหเก น กโรนฺติ ปาปํ, อวณฺณสํสคฺคภยา ปุเนเก;

ปหู สมาโน วิปุลตฺถจินฺตี, กึ การณา เม น กโรสิ ทุกฺข’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๐.๑๔๘);

“Some, being happy, do not commit evil, and others again from fear of association with blame; though you are capable and one who considers great purposes, for what reason do you not cause me suffering?”

ตตฺถ [Pg.218] สุขีติ ปณฺฑิต, เอกจฺเจ ‘‘มยํ สุขิโน สมฺปนฺนอิสฺสริยา, อลํ โน เอตฺตเกนา’’ติ อุตฺตริ อิสฺสริยการณา ปาปํ น กโรนฺติ, เอกจฺเจ ‘‘เอวรูปสฺส โน ยสทายกสฺส สามิกสฺส อปรชฺฌนฺตานํ อวณฺโณ ภวิสฺสตี’’ติ อวณฺณสํสคฺคภยา น กโรนฺติ. เอโก น สมตฺโถ โหติ, เอโก มนฺทปญฺโญ, ตฺวํ ปน สมตฺโถ จ วิปุลตฺถจินฺตี จ, อิจฺฉนฺโต ปน สกลชมฺพุทีเป รชฺชมฺปิ กาเรยฺยาสิ. กึ การณา มม รชฺชํ คเหตฺวา ทุกฺขํ น กโรสีติ.

Therein, O wise one, by ‘happy’: some, thinking, “We are happy, endowed with sovereignty; this much is enough for us,” do not commit evil for the sake of further sovereignty. Others, from fear of association with blame, think, “If we were to offend such a fame-giving master, there would be disrepute,” and thus do not commit evil. One may be incapable, another may be of dull wisdom, but you are both capable and one who considers great purposes. If you wished, you could even rule over the entire Jambudīpa. For what reason do you not cause me suffering by seizing my kingdom?

อถ นํ โพธิสตฺโต อาห –

Then the Bodhisatta said to him:

‘‘น ปณฺฑิตา อตฺตสุขสฺส เหตุ, ปาปานิ กมฺมานิ สมาจรนฺติ;

ทุกฺเขน ผุฏฺฐา ขลิตาปิ สนฺตา, ฉนฺทา จ โทสา น ชหนฺติ ธมฺม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๐.๑๔๙);

“The wise do not commit evil deeds for the sake of their own happiness; even when touched by suffering and having faltered, they do not abandon the Dhamma out of desire and aversion.”

ตตฺถ ขลิตาปีติ สมฺปตฺติโต ขลิตฺวา วิปตฺติยํ ฐิตสภาวา หุตฺวาปิ. น ชหนฺติ ธมฺมนฺติ ปเวณิยธมฺมมฺปิ สุจริตธมฺมมฺปิ น ชหนฺติ.

Therein, ‘even having faltered’ means: even having fallen from success and come to be in a state of adversity. ‘They do not abandon the Dhamma’ means: they abandon neither the traditional Dhamma nor the Dhamma of good conduct.

ปุน ราชา ตสฺส วีมํสนตฺถํ ขตฺติยมายํ กเถนฺโต อิมํ คาถมาห –

Again the king, for the purpose of testing him, spoke this verse, expounding the way of the warrior:

‘‘เยน เกนจิ วณฺเณน, มุทุนา ทารุเณน วา;

อุทฺธเร ทีนมตฺตานํ, ปจฺฉา ธมฺมํ สมาจเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๑๕๐);

“By whatever means, whether gentle or harsh, one should uplift one’s afflicted self; afterwards, one may practice the Dhamma.”

ตตฺถ ทีนนฺติ ทุคฺคตํ อตฺตานํ อุทฺธริตฺวา สมฺปตฺติยํ ฐเปยฺยาติ.

Therein, ‘afflicted’ means: having uplifted one’s wretched self, one should establish it in prosperity.

อถสฺส มหาสตฺโต รุกฺขูปมํ ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then the Great Being, presenting the simile of a tree, spoke this verse to him:

‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา;

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย, มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๑๕๑);

“Of the tree in whose shade one might sit or lie down, one should not break a branch; for one who harms a friend is evil.”

เอวญฺจ ปน วตฺวา – ‘‘มหาราช, ยทิ ปริภุตฺตรุกฺขสฺส สาขํ ภญฺชนฺโตปิ มิตฺตทุพฺภี โหติ, เยหิ ตุมฺเหหิ มม ปิตา อุฬาเร อิสฺสริเย ปติฏฺฐาปิโต, อหญฺจ มหนฺเตน อนุคฺคเหน อนุคฺคหิโต, เตสุ ตุมฺเหสุ อปรชฺฌนฺโต อหํ กถํ นาม มิตฺตทุพฺโภ น ภเวยฺย’’นฺติ สพฺพถาปิ อตฺตโน อมิตฺตทุพฺภิภาวํ กเถตฺวา รญฺโญ จิตฺตาจารํ โจเทนฺโต อิมํ คาถมาห –

And having spoken thus, he continued: “Great King, if even one who breaks a branch of a tree that has been enjoyed is a betrayer of a friend, then how indeed would I not be a betrayer of a friend—I whose father was established in lofty sovereignty by you, and who has been favored with your great support—if I were to offend against you?” Thus, having in every way explained his own state of not being a betrayer of friends, he then, reproving the king’s conduct of mind, spoke this verse:

‘‘ยสฺสาปิ [Pg.219] ธมฺมํ ปุริโส วิชญฺญา, เย จสฺส กงฺขํ วินยนฺติ สนฺโต;

ตํ หิสฺส ทีปญฺจ ปรายณญฺจ, น เตน เมตฺตึ ชรเยถ ปญฺโญ’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๑๕๒);

“From whom a person might understand the Dhamma, and those good people who dispel his doubt—that one is his island and his refuge; a wise person should not let his friendship with that one decay.”

ตสฺสตฺโถ – มหาราช, ยสฺส อาจริยสฺส สนฺติกา โย ปุริโส อปฺปมตฺตกมฺปิ ธมฺมํ การณํ ชาเนยฺย, เย จสฺส สนฺโต อุปฺปนฺนํ กงฺขํ วินยนฺติ, ตํ ตสฺส ปติฏฺฐานฏฺเฐน ทีปญฺเจว ปรายณญฺจ, ตาทิเสน อาจริเยน สทฺธึ ปณฺฑิโต มิตฺตภาวํ นาม น ชีเรยฺย น นาเสยฺย.

The meaning of it is this, Great King: from whatever teacher a person might learn even a small amount of the Dhamma or its principle, and those good people who dispel his arisen doubt, that one is for him an island and a refuge in the sense of being a support. A wise person should not let the state of friendship with such a teacher decay or be destroyed.

อิทานิ ตํ โอวทนฺโต อิมํ คาถาทฺวยมาห –

Now, advising him, he spoke this pair of verses:

‘‘อลโส คิหี กามโภคี น สาธุ, อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ;

ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี, โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธุ.

“A lazy householder who enjoys sensual pleasures is not good; an unrestrained renunciate is not good; a king who acts without due consideration is not good; a wise person who is prone to anger—that is not good.

‘‘นิสมฺม ขตฺติโย กยิรา, นานิสมฺม ทิสมฺปติ;

นิสมฺมการิโน ราช, ยโส กิตฺติ จ วฑฺฒตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๑๕๓-๑๕๔);

“A noble should act with consideration, O lord of the land, not without consideration. For a king who acts with consideration, O king, fame and renown increase.”

ตตฺถ น สาธูติ น สุนฺทโร. อนิสมฺมการีติ กิญฺจิ สุตฺวา อนุปธาเรตฺวา อตฺตโน ปจฺจกฺขํ อกตฺวา การโก. ยโส กิตฺติ จาติ อิสฺสริยปริวาโร จ คุณกิตฺติ จ เอกนฺเตน วฑฺฒตีติ.

Therein, ‘not good’ means not excellent. ‘One who acts without due consideration’ means one who acts upon hearing something, without investigating it, without making it directly evident to oneself. ‘Fame and renown’ means that both the retinue of sovereignty and the renown for virtue certainly increase.

ภูริปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Question of Wisdom is concluded.

เทวตาปญฺโห

The Question of the Deity

เอวํ วุตฺเต ราชา มหาสตฺตํ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต ราชปลฺลงฺเก นิสีทาเปตฺวา สยํ นีจาสเน นิสีทิตฺวา อาห – ‘‘ปณฺฑิต, เสตจฺฉตฺเต อธิวตฺถา เทวตา มํ จตฺตาโร ปญฺเห ปุจฺฉิ, เต อหํ น ชานามิ. จตฺตาโรปิ ปณฺฑิตา น ชานึสุ, กเถหิ เม, ตาต, เต ปญฺเห’’ติ. มหาราช, ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวตา วา โหตุ, จาตุมหาราชิกาทโย วา โหนฺตุ, เยน เกนจิ ปุจฺฉิตปญฺหํ อหํ กเถตุํ สกฺโกมิ. วท, มหาราช, เทวตาย ปุจฺฉิตปญฺเหติ. อถ ราชา เทวตาย ปุจฺฉิตนิยาเมเนว กเถนฺโต ปฐมํ คาถมาห –

When this was said, the king had the Great Being seated on the royal throne under the raised white umbrella, while he himself sat on a low seat, and said: “Wise one, the deity dwelling in the white umbrella asked me four questions, which I do not know. The four wise men also did not know them. Tell me those questions, my dear.” “Great King, whether it be the deity dwelling in the umbrella, or the Four Great Kings and others, I am able to answer a question asked by anyone at all. Speak, Great King, the question asked by the deity.” Then the king, speaking in the very order the questions were asked by the deity, recited the first verse:

‘‘หนฺติ [Pg.220] หตฺเถหิ ปาเทหิ, มุขญฺจ ปริสุมฺภติ;

ส เว ราช ปิโย โหติ, กํ เตน ตฺวาภิปสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๑๙๗);

“He strikes with his hands and feet, and he kisses the face; yet he, O king, is dear. Whom do you perceive this to be?”

ตตฺถ หนฺตีติ ปหรติ. ปริสุมฺภตีติ ปหรติเยว. ส เวติ โส เอวํ กโรนฺโต ปิโย โหติ. กํ เตน ตฺวาภิปสฺสสีติ เตน ปหรณการเณน ปิยํ กตมํ ปุคฺคลํ ตฺวํ, ราช, อภิปสฺสสีติ.

Therein, ‘he strikes’ means he hits. ‘He kisses’ means he just hits. ‘He indeed is dear’ means: one who acts thus is dear. ‘Whom do you perceive this to be?’ means: on account of that striking, which dear person do you, O king, perceive?

มหาสตฺตสฺส ตํ กถํ สุตฺวาว คคนตเล ปุณฺณจนฺโท วิย อตฺโถ ปากโฏ อโหสิ. อถ มหาสตฺโต ‘‘สุณ, มหาราช, ยทา หิ มาตุองฺเก นิปนฺโน ทหรกุมาโร หฏฺฐตุฏฺโฐ กีฬนฺโต มาตรํ หตฺถปาเทหิ ปหรติ, เกเส ลุญฺจติ, มุฏฺฐินา มุขํ ปหรติ, ตทา นํ มาตา ‘โจรปุตฺตก, กถํ ตฺวํ โน เอวํ ปหรสี’ติอาทีนิ เปมสิเนหวเสเนว วตฺวา เปมํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี อาลิงฺคิตฺวา ถนนฺตเร นิปชฺชาเปตฺวา มุขํ ปริจุมฺพติ. อิติ โส ตสฺสา เอวรูเป กาเล ปิยตโร โหติ, ตถา ปิตุโนปี’’ติ เอวํ คคนมชฺเฌ สูริยํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย ปากฏํ กตฺวา ปญฺหํ กเถสิ. ตํ สุตฺวา เทวตา ฉตฺตปิณฺฑิกํ วิวริตฺวา นิกฺขมิตฺวา อุปฑฺฒํ สรีรํ ทสฺเสตฺวา ‘‘สุกถิโต ปณฺฑิเตน ปญฺโห’’ติ มธุรสฺสเรน สาธุการํ ทตฺวา รตนจงฺโกฏกํ ปูเรตฺวา ทิพฺพปุปฺผคนฺธวาเสหิ โพธิสตฺตํ ปูเชตฺวา อนฺตรธายิ. ราชาปิ ปณฺฑิตํ ปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา อิตรํ ปญฺหํ ยาจิตฺวา ‘‘วท, มหาราชา’’ติ วุตฺเต ทุติยํ คาถมาห –

As soon as the Great Being heard that, the meaning became as clear to him as the full moon in the sky. Then the Great Being said: 'Listen, great king. When a young child, lying in his mother’s lap, joyful and delighted while playing, strikes his mother with his hands and feet, pulls her hair, and hits her face with his fist, then the mother, speaking solely out of love and affection, says things such as, ‘You little thief, why do you strike me so?’ And, unable to contain her love, she embraces him, lays him between her breasts, and kisses his face. Thus, at such a time, he is even dearer to her, and so too to his father.' In this way, making the matter as clear as raising the sun in the middle of the sky, he explained the question. Hearing this, a deity opened the dome of the parasol, emerged, showed the upper half of her body, and with a sweet voice gave praise, saying, 'The question has been well explained by the wise one!' Then she filled a jeweled casket with divine flowers and perfumes, honored the Bodhisatta, and vanished. The king also honored the wise one with flowers and the like, and requested the next question. When told, 'Speak, great king,' he recited the second verse:

‘‘อกฺโกสติ ยถากามํ, อาคมญฺจสฺส อิจฺฉติ;

ส เว ราช ปิโย โหติ, กํ เตน ตฺวาภิปสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๑๙๘);

“She reviles as she pleases, and desires his coming; he, O king, is indeed dear. Whom do you mean by this?”

อถสฺส มหาสตฺโต – ‘‘มหาราช, มาตา วจนเปสนํ กาตุํ สมตฺถํ สตฺตฏฺฐวสฺสิกํ ปุตฺตํ ‘ตาต, เขตฺตํ คจฺฉ, อนฺตราปณํ คจฺฉา’ติอาทีนิ วตฺวา ‘อมฺม, สเจ อิทญฺจิทญฺจ ขาทนียํ โภชนียํ ทสฺสสิ, คมิสฺสามี’ติ วุตฺเต ‘สาธุ, ปุตฺต, คณฺหาหี’ติ วตฺวา เทติ. โส ทารโก ตํ ขาทิตฺวา พหิ คนฺตฺวา ทารเกหิ สทฺธึ กีฬิตฺวา มาตุเปสนํ น คจฺฉติ. มาตรา ‘‘ตาต, คจฺฉาหี’ติ วุตฺเต โส มาตรํ ‘อมฺม, ตฺวํ สีตาย ฆรจฺฉายาย นิสีทสิ, กึ ปน อหํ ตว พหิ [Pg.221] เปสนกมฺมํ กริสฺสามิ, อหํ ตํ วญฺเจมี’ติ วตฺวา หตฺถวิการมุขวิกาเร กตฺวา คโต. สา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา กุชฺฌิตฺวา ทณฺฑกํ คเหตฺวา ‘ตฺวํ มม สนฺตกํ ขาทิตฺวา เขตฺเต กิจฺจํ กาตุํ น อิจฺฉสี’ติ ตชฺเชนฺตี เวเคน ปลายนฺตํ อนุพนฺธิตฺวา ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตี ‘โจรา ตํ ขณฺฑาขณฺฑํ ฉินฺทนฺตู’ติอาทีนิ วตฺวา ยถากามํ อกฺโกสติ ปริภาสติ. ยํ ปน มุเขน ภณติ, ตถา หทเย อปฺปมตฺตกมฺปิ น อิจฺฉติ, อาคมนญฺจสฺส อิจฺฉติ, โส ทิวสภาคํ กีฬิตฺวา สายํ เคหํ ปวิสิตุํ อวิสหนฺโต ญาตกานํ สนฺติกํ คจฺฉติ. มาตาปิสฺส อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺตี อนาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘ปวิสิตุํ น วิสหติ มญฺเญ’ติ โสกสฺส หทยํ ปูเรตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ญาติฆเร อุปธาเรนฺตี ปุตฺตํ ทิสฺวา อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ทฬฺหํ คเหตฺวา ‘ตาต ปิยปุตฺตก, มม วจนํ หทเย ฐเปสี’ติ อติเรกตรํ เปมํ อุปฺปาเทสิ. เอวํ, มหาราช, มาตุยา กุทฺธกาเล ปุตฺโต ปิยตโร นาม โหตี’’ติ ทุติยํ ปญฺหํ กเถสิ. เทวตา ตเถว ปูเชสิ.

Then the Great Being said: 'O great king, a mother says to her seven- or eight-year-old son, who is capable of running errands, things such as, ‘Dear son, go to the field, go to the marketplace.’ When he says, ‘Mother, if you give me this or that to eat and drink, I will go,’ she replies, ‘Very well, son, take it,’ and gives it to him. The boy eats it, goes outside, plays with other children, and does not go on his mother’s errand. When his mother says, ‘Dear son, go now,’ the child replies to his mother, ‘Mother, you sit in the cool shade of the house. Why then should I do your errands outside? I am deceiving you!’ Having said this, making gestures with his hands and faces, he leaves. Seeing him go, she becomes angry, takes a stick, and scolds him, saying, ‘You eat what is mine but are unwilling to do the work in the field!’ Chasing after him as he flees swiftly, but unable to catch him, she says things such as, ‘May thieves cut you to pieces!’ reviling and abusing him as she pleases. But what she says with her mouth, she does not wish in her heart in the slightest; indeed, she desires his return. After playing for the day, the boy, not daring to enter the house in the evening, goes to the home of his relatives. His mother, watching the path for his return and not seeing him come, thinks, ‘I suppose he does not dare to enter.’ Her heart filled with sorrow and her eyes full of tears, she goes to her relatives’ house looking for her son. Seeing him, she embraces him, kisses his head, holds him tightly with both hands, and her affection grows even greater as she says, ‘Dear, beloved son, did you take my words to heart?’ Thus, O great king, when a mother is angry, her son becomes even dearer to her.' In this way he explained the second question. The deity honored him just as before.

ราชาปิ ปูเชตฺวา ตติยํ ปญฺหํ ยาจิตฺวา ‘‘วท, มหาราชา’’ติ วุตฺเต ตติยํ คาถมาห –

The king also, having honored him, requested the third question. When told, 'Speak, great king,' he spoke the third verse:

‘‘อพฺภกฺขาติ อภูเตน, อลิเกนาภิสารเย;

ส เว ราช ปิโย โหติ, กํ เตน ตฺวาภิปสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๑๙๙);

“One falsely accuses with what is untrue, and assails with lies; yet, O king, that person is dear. Whom do you mean by this?”

อถสฺส มหาสตฺโต ‘‘ราช, ยทา อุโภ ชยมฺปติกา รโหคตา โลกสฺสาทรติยา กีฬนฺตา ‘ภทฺเท, ตว มยิ เปมํ นตฺถิ, หทยํ เต พหิ คต’นฺติ เอวํ อญฺญมญฺญํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, อลิเกน สาเรนฺติ โจเทนฺติ, ตทา เต อติเรกตรํ อญฺญมญฺญํ ปิยายนฺติ. เอวมสฺส ปญฺหสฺส อตฺถํ ชานาหี’’ติ กเถสิ. เทวตา ตเถว ปูเชสิ.

Then the Great Being said: 'O king, when a husband and wife, in a secluded place, are playing and enjoying worldly love, they falsely accuse one another with what is untrue, saying things like, ‘My dear, you have no love for me; your heart has gone elsewhere,’ and they provoke one another with falsehoods. At such a time, they become even more dear to one another. Know that this is the meaning of the question.' The deity honored him just as before.

ราชาปิ ปูเชตฺวา อิตรํ ปญฺหํ ยาจิตฺวา ‘‘วท, มหาราชา’’ติ วุตฺเต จตุตฺถํ คาถมาห –

The king also, having honored him, requested the next question. When told, 'Speak, great king,' he spoke the fourth verse:

‘‘หรํ [Pg.222] อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ;

อญฺญทตฺถุหรา สนฺตา, เต เว ราช ปิยา โหนฺติ;

กํ เตน ตฺวาภิปสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๔.๒๐๐);

“Taking food and drink, clothing and lodging, being those who carry away the property of others, they are indeed dear, O king. Whom do you mean by this?”

อถสฺส มหาสตฺโต ‘‘มหาราช, อยํ ปญฺโห ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณ สนฺธาย วุตฺโต. สทฺธานิ หิ กุลานิ อิธโลกปรโลกํ สทฺทหิตฺวา เทนฺติ เจว ทาตุกามานิ จ โหนฺติ, ตานิ ตถารูเป สมณพฺราหฺมเณ ยาจนฺเตปิ ลทฺธํ หรนฺเต ภุญฺชนฺเตปิ ทิสฺวา ‘อมฺเหเยว ยาจนฺติ, อมฺหากํเยว สนฺตกานิ อนฺนปานาทีนิ ปริภุญฺชนฺตี’ติ เตสุ อติเรกตรํ เปมํ กโรนฺติ. เอวํ โข, มหาราช, อญฺญทตฺถุหรา สนฺตา เอกํเสน ยาจนฺตา เจว ลทฺธํ หรนฺตา จ สมานา ปิยา โหนฺตี’’ติ กเถสิ. อิมสฺมึ ปน ปญฺเห กถิเต เทวตา ตเถว ปูเชตฺวา สาธุการํ ทตฺวา สตฺตรตนปูรํ รตนจงฺโกฏกํ ‘‘คณฺห, มหาปณฺฑิตา’’ติ มหาสตฺตสฺส ปาทมูเล ขิปิ. ราชาปิสฺส อติเรกตรํ ปูชํ กโรนฺโต อติวิย ปสีทิตฺวา เสนาปติฏฺฐานํ อทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย มหาสตฺตสฺส ยโส มหา อโหสิ.

Then the Great Being said: 'Great king, this question was spoken with reference to righteous ascetics and brahmins. For faithful families, having faith in this world and the next, both give and are desirous to give. When they see such ascetics and brahmins begging, carrying away what they have received, and consuming it, they think, ‘It is from us that they beg; it is our own food and drink that they consume.’ Thus, they feel even greater affection for them. In this way, great king, being those who carry away the property of others, by begging and carrying away what is received, they are most certainly dear.' When this question was explained, the deity honored him just as before, gave a cry of approval, and threw a jeweled casket filled with the seven kinds of jewels at the feet of the Great Being, saying, 'Take this, O great sage!' The king also, showing him even greater honor and being exceedingly pleased, bestowed upon him the position of commander of the army. From that time onward, the fame of the Great Being became great.

เทวตาปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Question of the Deity is concluded.

ปญฺจปณฺฑิตปญฺโห

The Question of the Five Wise Men

ปุน เต จตฺตาโร ปณฺฑิตา ‘‘อมฺโภ, คหปติปุตฺโต อิทานิ มหนฺตตโร ชาโต, กึ กโรมา’’ติ มนฺตยึสุ. อถ เน เสนโก อาห – ‘‘โหตุ ทิฏฺโฐ เม อุปาโย, มยํ คหปติปุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘รหสฺสํ นาม กสฺส กเถตุํ วฏฺฏตี’ติ ปุจฺฉิสฺสาม, โส ‘น กสฺสจิ กเถตพฺพ’นฺติ วกฺขติ. อถ นํ ‘คหปติปุตฺโต เต, เทว, ปจฺจตฺถิโก ชาโต’ติ ปริภินฺทิสฺสามา’’ติ. เต จตฺตาโรปิ ปณฺฑิตา ตสฺส ฆรํ คนฺตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘ปณฺฑิต, ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกามมฺหา’’ติ วตฺวา ‘‘ปุจฺฉถา’’ติ วุตฺเต เสนโก ปุจฺฉิ ‘‘ปณฺฑิต, ปุริเสน นาม กตฺถ ปติฏฺฐาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘สจฺเจ ปติฏฺฐาตพฺพ’’นฺติ. ‘‘สจฺเจ ปติฏฺฐิเตน กึ อุปฺปาเทตพฺพ’’นฺติ? ‘‘ธนํ อุปฺปาเทตพฺพ’’นฺติ. ‘‘ธนํ อุปฺปาเทตฺวา กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘มนฺโต คเหตพฺโพ’’ติ. ‘‘มนฺตํ คเหตฺวา กึ กาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘อตฺตโน รหสฺสํ ปรสฺส น กเถตพฺพ’’นฺติ. เต ‘‘สาธุ ปณฺฑิตา’’ติ วตฺวา ตุฏฺฐมานสา หุตฺวา ‘‘อิทานิ คหปติปุตฺตสฺส ปิฏฺฐึ ปสฺสิสฺสามา’’ติ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มหาราช, คหปติปุตฺโต [Pg.223] เต ปจฺจตฺถิโก ชาโต’’ติ วทึสุ. ‘‘นาหํ ตุมฺหากํ วจนํ สทฺทหามิ, น โส มยฺหํ ปจฺจตฺถิโก ภวิสฺสตี’’ติ. สจฺจํ, มหาราช, สทฺทหถ, อสทฺทหนฺโต ปน ตเมว ปุจฺฉถ ‘‘ปณฺฑิต, อตฺตโน รหสฺสํ นาม กสฺส กเถตพฺพ’’นฺติ? สเจ ปจฺจตฺถิโก น ภวิสฺสติ, ‘‘อสุกสฺส นาม กเถตพฺพ’’นฺติ วกฺขติ. สเจ ปจฺจตฺถิโก ภวิสฺสติ, ‘‘กสฺสจิ น กเถตพฺพํ, มโนรเถ ปริปุณฺเณ กเถตพฺพ’’นฺติ วกฺขติ. ตทา อมฺหากํ วจนํ สทฺทหิตฺวา นิกฺกงฺขา ภเวยฺยาถาติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เอกทิวสํ สพฺเพสุ สมาคนฺตฺวา นิสินฺเนสุ วีสตินิปาเต ปญฺจปณฺฑิตปญฺเห ปฐมํ คาถมาห –

Again, those four wise men consulted: 'Sirs, the householder's son has now grown greater. What shall we do?' Then Senaka said to them: 'Let it be, I have seen a way. We will approach the householder's son and ask, "To whom is it proper to tell a secret?" He will say, "It should not be told to anyone." Then we will cause a rift by saying, "The householder's son, O king, has become your adversary."' Those four wise men went to his house, exchanged polite greetings, and said, 'Wise one, we wish to ask a question.' When told, 'Ask,' Senaka asked, 'Wise one, in what should a man be established?' 'In truth,' he replied. 'Having been established in truth, what should one produce?' 'Wealth,' he said. 'Having produced wealth, what should one do?' 'One should take counsel.' 'Having taken counsel, what should one do?' 'One should not tell one's secret to another.' They said, 'Well said, wise one!' and, pleased in mind, thought, 'Now we shall see the householder's son's downfall.' They went to the king and said, 'Great king, the householder's son has become your adversary.' 'I do not believe your words. He will not be my adversary.' 'It is true, great king, believe us. But if you do not believe, then ask him yourself: "Wise one, to whom should one's secret be told?" If he is not your adversary, he will say, "It should be told to so-and-so." But if he is your adversary, he will say, "It should not be told to anyone; it should be told only when one's wish is fulfilled." Then, believing our words, you will be free from doubt.' He said, 'Very well,' and accepted. One day, when all were gathered and seated, he spoke the first verse of the Question of the Five Wise Men in the Book of Twenty:

‘‘ปญฺจ ปณฺฑิตา สมาคตาตฺถ, ปญฺหา เม ปฏิภาติ ตํ สุณาถ;

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา, กสฺเสวาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถ’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๑๕);

"Five wise ones, you have gathered; a question occurs to me, listen to it. A matter that is blameworthy or praiseworthy, a secret matter, to whom should one reveal it?"

เอวํ วุตฺเต เสนโก ‘‘ราชานมฺปิ อมฺหากํเยว อพฺภนฺตเร ปกฺขิปิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อิมํ คาถมาห –

When this was said, Senaka thought, 'I will draw even the king into our circle,' and spoke this verse:

‘‘ตฺวํ อาวิกโรหิ ภูมิปาล, ภตฺตา ภารสโห ตุวํ วเทตํ;

ตว ฉนฺทรุจีนิ สมฺมสิตฺวา, อถ วกฺขนฺติ ชนินฺท ปญฺจ ธีรา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๑๖);

"You reveal it, O protector of the earth; you are the master, the bearer of the burden, you speak on this. Having considered your desires and preferences, then, O lord of men, the five wise ones will speak."

ตตฺถ ภตฺตาติ ตฺวํ อมฺหากํ สามิโก เจว อุปฺปนฺนสฺส จ ภารสฺส สโห, ปฐมํ ตาว ตฺวเมว เอตํ วเทหิ. ตว ฉนฺทรุจีนีติ ปจฺฉา ตว ฉนฺทญฺเจว รุจฺจนการณานิ จ สมฺมสิตฺวา อิเม ปญฺจ ปณฺฑิตา วกฺขนฺติ.

Therein, 'bhattā' means you are both our master and the bearer of the burden that has arisen. First, you yourself should speak on this. 'Your desires and preferences' means: afterwards, having considered both your desires and the reasons for your preferences, these five wise men will speak.

อถ ราชา อตฺตโน กิเลสวสิกตาย อิมํ คาถมาห –

Then the king, being under the influence of his own defilements, spoke this verse:

‘‘ยา สีลวตี อนญฺญเถยฺยา, ภตฺตุจฺฉนฺทวสานุคา ปิยา มนาปา;

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา, ภริยายาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถ’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๑๗);

"She who is virtuous, not to be led astray by another, who follows her husband's will, who is dear and pleasing—to such a wife one should reveal a secret matter, whether it be blameworthy or praiseworthy."

ตตฺถ อนญฺญเถยฺยาติ กิเลสวเสน อญฺเญน น เถนิตพฺพา.

Therein, 'anaññatheyyā' means she should not be stolen by another through the power of defilements.

ตโต [Pg.224] เสนโก ‘‘อิทานิ ราชานํ อมฺหากํ อพฺภนฺตเร ปกฺขิปิมฺหา’’ติ ตุสฺสิตฺวา สยํกตการณเมว ทีเปนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then Senaka, pleased and thinking, 'Now we have brought the king into our fold,' and explaining the reason he himself had contrived, spoke this verse:

‘‘โย กิจฺฉคตสฺส อาตุรสฺส, สรณํ โหติ คตี ปรายณญฺจ;

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา, สขิโนวาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถ’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๑๘);

"To one who is in distress and afflicted, he who is a refuge, a resort, and a final support—to such a friend one should reveal a secret matter, whether it be blameworthy or praiseworthy."

อถ ราชา ปุกฺกุสํ ปุจฺฉิ ‘‘กถํ, ปุกฺกุส, ปสฺสสิ, นินฺทิยํ วา ปสํสิยํ วา รหสฺสํ กสฺส กเถตพฺพ’’นฺติ? โส กเถนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then the king asked Pukkusa, 'How do you see it, Pukkusa? A secret, whether blameworthy or praiseworthy, to whom should it be told?' He, speaking, spoke this verse:

‘‘เชฏฺโฐ อถ มชฺฌิโม กนิฏฺโฐ, โย เจ สีลสมาหิโต ฐิตตฺโต;

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา, ภาตุวาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถ’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๑๙);

"Be he the eldest, the middle, or the youngest, whoever is virtuous, composed, and steadfast—to such a brother one should reveal a secret matter, whether it be blameworthy or praiseworthy."

ตตฺถ ฐิตตฺโตติ ฐิตสภาโว นิพฺพิเสวโน.

Therein, 'ṭhitatto' means one of steady nature, unattached.

ตโต ราชา กามินฺทํ ปุจฺฉิ ‘‘กถํ กามินฺท ปสฺสสิ, รหสฺสํ กสฺส กเถตพฺพ’’นฺติ? โส กเถนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then the king asked Kāminda, 'How do you see it, Kāminda? To whom should a secret be told?' He, speaking, spoke this verse:

‘‘โย เว ปิตุหทยสฺส ปทฺธคู, อนุชาโต ปิตรํ อโนมปญฺโญ;

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา, ปุตฺตสฺสาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถ’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๒๐);

"He who is dutiful to his father, a worthy son who follows his father, of noble wisdom—to such a son one should reveal a secret matter, whether it be blameworthy or praiseworthy."

ตตฺถ ปทฺธคูติ เปสนการโก โย ปิตุสฺส เปสนํ กโรติ, ปิตุ จิตฺตสฺส วเส วตฺตติ, โอวาทกฺขโม โหตีติ อตฺโถ. อนุชาโตติ ตโย ปุตฺตา อติชาโต จ อนุชาโต จ อวชาโต จาติ. อนุปฺปนฺนํ ยสํ อุปฺปาเทนฺโต อติชาโต, กุลภาโร อวชาโต, กุลปเวณิรกฺขโก ปน อนุชาโต. ตํ สนฺธาย เอวมาห.

Therein, 'paddhagū' means one who carries out errands, who does his father's bidding, acts according to his father's mind, and is receptive to advice; that is the meaning. 'Anujāto' refers to three kinds of sons: the superior (atijāto), the conforming (anujāto), and the inferior (avajāto). The superior son brings about unarisen fame; the inferior son is a burden to the family; but the conforming son is the protector of the family lineage. It is with reference to this that he spoke.

ตโต [Pg.225] ราชา เทวินฺทํ ปุจฺฉิ – ‘‘กถํ เทวินฺท, ปสฺสสิ, รหสฺสํ กสฺส กเถตพฺพ’’นฺติ? โส อตฺตโน กตการณเมว กเถนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then the king asked Devinda, 'How do you see it, Devinda? To whom should a secret be told?' He, explaining the reason he himself had contrived, spoke this verse:

‘‘มาตา ทฺวิปทาชนินฺทเสฏฺฐ, ยา นํ โปเสติ ฉนฺทสา ปิเยน;

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา, มาตุยาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถ’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๒๑);

"The mother, O best of bipeds, O lord of men, who nurtures him with fondness and love—to his mother one should reveal a secret matter, whether it be blameworthy or praiseworthy."

ตตฺถ ทฺวิปทาชนินฺทเสฏฺฐาติ ทฺวิปทานํ เสฏฺฐ, ชนินฺท. ฉนฺทสา ปิเยนาติ ฉนฺเทน เจว เปเมน จ.

Therein, 'dvipadājanindaseṭṭha' means: O best of bipeds, O lord of men. 'Chandasā piyena' means with both fondness and love.

เอวํ เต ปุจฺฉิตฺวา ราชา ปณฺฑิตํ ปุจฺฉิ ‘‘กถํ ปสฺสสิ, ปณฺฑิต, รหสฺสํ กสฺส กเถตพฺพ’’นฺติ. ‘‘มหาราช, ยาว อตฺตโน อิจฺฉิตํ น นิปฺผชฺชติ, ตาว ปณฺฑิโต อธิวาเสยฺย, กสฺสจิ น กเถยฺยา’’ติ โส อิมํ คาถมาห –

Having questioned them thus, the king asked the wise one, 'How do you see it, wise one? To whom should a secret be told?' 'Great king, so long as one's own wish is not accomplished, a wise person should endure and not tell it to anyone.' So saying, he spoke this verse:

‘‘คุยฺหสฺส หิ คุยฺหเมว สาธุ, น หิ คุยฺหสฺส ปสตฺถมาวิกมฺมํ;

อนิปฺผนฺนตา สเหยฺย ธีโร, นิปฺผนฺโนว ยถาสุขํ ภเณยฺยา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๒๒);

"For a secret, secrecy itself is good; the revealing of a secret is not praised. The wise one should endure while it is unaccomplished; once it is accomplished, one may speak as one pleases."

ตตฺถ อนิปฺผนฺนตาติ มหาราช, ยาว อตฺตโน อิจฺฉิตํ น นิปฺผชฺชติ, ตาว ปณฺฑิโต อธิวาเสยฺย, น กสฺสจิ กเถยฺยาติ.

Therein, 'anipphannatā' means: great king, so long as one's own wish is not accomplished, a wise person should endure and should not speak of it to anyone.

ปณฺฑิเตน ปน เอวํ วุตฺเต ราชา อนตฺตมโน อโหสิ. เสนโก ราชานํ โอโลเกสิ, ราชาปิ เสนกมุขํ โอโลเกสิ. โพธิสตฺโต เตสํ กิริยํ ทิสฺวาว ชานิ ‘‘อิเม จตฺตาโร ชนา ปฐมเมว มํ รญฺโญ อนฺตเร ปริภินฺทึสุ, วีมํสนวเสน ปญฺโห ปุจฺฉิโต ภวิสฺสตี’’ติ. เตสํ ปน กเถนฺตานญฺเญว สูริโย อตฺถงฺคโต, ทีปา ชลิตา. ปณฺฑิโต ‘‘ราชกมฺมานิ นาม ภาริยานิ, น ปญฺญายติ ‘กึ ภวิสฺสตี’ติ, ขิปฺปเมว คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ อุฏฺฐายาสนา ราชานํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิเมสุ เอโก ‘สหายกสฺส กเถตุํ วฏฺฏตี’ติ อาห[Pg.226], เอโก ‘ภาตุสฺส, เอโก ปุตฺตสฺส, เอโก มาตุ กเถตุํ วฏฺฏตี’ติ อาห. อิเมหิ เอตํ กตเมว ภวิสฺสติ, ทิฏฺฐเมว กถิตนฺติ มญฺญามิ, โหตุ อชฺเชว เอตํ ชานิสฺสามี’’ติ. เต ปน จตฺตาโรปิ อญฺเญสุ ทิวเสสุ ราชกุลา นิกฺขมิตฺวา ราชนิเวสนทฺวาเร เอกสฺส ภตฺตอมฺพณสฺส ปิฏฺเฐ นิสีทิตฺวา กิจฺจกรณียานิ มนฺเตตฺวา ฆรานิ คจฺฉนฺติ. ตสฺมา ปณฺฑิโต ‘‘อหํ เอเตสํ จตุนฺนํ รหสฺสํ อมฺพณสฺส เหฏฺฐา นิปชฺชิตฺวา ชานิตุํ สกฺกุเณยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตํ อมฺพณํ อุกฺขิปาเปตฺวา อตฺถรณํ อตฺถราเปตฺวา อมฺพณสฺส เหฏฺฐา ปวิสิตฺวา ปุริสานํ สญฺญํ อทาสิ ‘‘ตุมฺเห จตูสุ ปณฺฑิเตสุ มนฺเตตฺวา คเตสุ อาคนฺตฺวา มํ อาเนยฺยาถา’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปกฺกมึสุ. เสนโกปิ ราชานํ อาห – ‘‘มหาราช, อมฺหากํ วจนํ น สทฺทหถ, อิทานิ กึ กริสฺสถา’’ติ. โส ตสฺส วจนํ คเหตฺวา อนิสาเมตฺวาว ภีตตสิโต หุตฺวา ‘‘อิทานิ กึ กโรม, เสนก ปณฺฑิตา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มหาราช, ปปญฺจํ อกตฺวา กญฺจิ อชานาเปตฺวา คหปติปุตฺตํ มาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ราชา ‘‘เสนก, ฐเปตฺวา ตุมฺเห อญฺโญ มม อตฺถกาโม นาม นตฺถิ, ตุมฺเห อตฺตโน สุหเท คเหตฺวา ทฺวารนฺตเร ฐตฺวา คหปติปุตฺตสฺส ปาโตว อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตสฺส ขคฺเคน สีสํ ฉินฺทถา’’ติ อตฺตโน ขคฺครตนํ อทาสิ. เต ‘‘สาธุ, เทว, มา ภายิ, มยํ ตํ มาเรสฺสามา’’ติ วตฺวา นิกฺขมิตฺวา ‘‘ทิฏฺฐา โน ปจฺจามิตฺตสฺส ปิฏฺฐี’’ติ ภตฺตอมฺพณสฺส ปิฏฺเฐ นิสีทึสุ. ตโต เสนโก อาห ‘‘อมฺโภ, โก คหปติปุตฺตํ มาเรสฺสตี’’ติ. อิตเร ‘‘ตุมฺเหเยว อาจริย, มาเรถา’’ติ ตสฺเสว ภารํ กรึสุ.

When the wise man spoke thus, the king became displeased. Senaka glanced at the king, and the king also glanced at Senaka's face. The Bodhisatta, seeing their actions, knew at once: "These four men have already slandered me before the king; a question will be asked under the guise of an investigation." While they were still speaking, the sun set, and lamps were lit. The wise man thought, "Royal affairs are burdensome; one cannot foresee what may happen; it is best to leave quickly." Rising from his seat, he paid homage to the king and departed. Then he reflected: "One of them said, 'It is fitting to tell a friend'; another, 'a brother'; another, 'a son'; and another, 'a mother.' This must be something they have done; I believe they spoke of something they have witnessed. Very well, I shall find out this very day." Now, on other days, those four would leave the royal court and sit on a large food basket near the palace gate, discussing their duties before going home. Therefore, the wise man thought, "I should be able to learn the secret of these four by lying beneath the basket." Having the basket lifted and a mat spread, he went beneath the large food basket and gave his men a signal: "When the four wise men have finished discussing and have left, come back and fetch me." They agreed, saying, "Very well," and departed. Senaka then said to the king, "Great king, you do not believe our words. What will you do now?" The king, accepting his words without examining them and trembling with fear, asked, "What shall we do now, wise Senaka?" "Great king, without making a fuss or informing anyone, it is fitting to kill the householder's son." The king said, "Senaka, apart from you, there is no one who seeks my welfare. Take your companions, stand by the gate, and when the householder's son comes for his morning audience, cut off his head with a sword." He gave them his own excellent sword. They said, "Very well, lord, do not fear; we will kill him." Then they left and, saying, "We have seen the back of our enemy," they sat on the large food basket. Then Senaka said, "Sirs, who will kill the householder's son?" The others replied, "You are the teacher; you kill him," thus placing the burden on him.

อถ เน เสนโก ปุจฺฉิ ‘‘ตุมฺเห ‘รหสฺสํ นาม อสุกสฺส อสุกสฺส กเถตพฺพ’นฺติ วทถ, กึ โว เอตํ กตํ, อุทาหุ ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติ? ‘‘กตํ เอตํ, อาจริยา’’ติ. ตุมฺเห ‘‘รหสฺสํ นาม สหายกสฺส กเถตพฺพ’’นฺติ วทถ, ‘‘กึ โว เอตํ กตํ, อุทาหุ ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติ? ‘‘กตํ เอตํ มยา’’ติ? ‘‘กเถถ, อาจริยา’’ติ. ‘‘อิมสฺมึ รหสฺเส รญฺญา ญาเต ชีวิตํ เม นตฺถี’’ติ. ‘‘มา ภายถ อาจริย, อิธ ตุมฺหากํ รหสฺสเภทโก นตฺถิ, กเถถา’’ติ. โส นเขน อมฺพณํ โกฏฺเฏตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมสฺส เหฏฺฐา คหปติปุตฺโต’’ติ อาห. ‘‘อาจริย, คหปติปุตฺโต อตฺตโน อิสฺสริเยน เอวรูปํ ฐานํ น ปวิสิสฺสติ, อิทานิ ยเสน มตฺโต ภวิสฺสติ, กเถถ [Pg.227] ตุมฺเห’’ติ. เสนโก ตาว อตฺตโน รหสฺสํ กเถนฺโต อาห – ‘‘ตุมฺเห อิมสฺมึ นคเร อสุกํ นาม เวสึ ชานาถา’’ติ? ‘‘อาม, อาจริยา’’ติ. ‘‘อิทานิ สา ปญฺญายตี’’ติ. ‘‘น ปญฺญายติ, อาจริยา’’ติ. ‘‘อหํ สาลวนุยฺยาเน ตาย สทฺธึ ปุริสกิจฺจํ กตฺวา ตสฺสา ปิฬนฺธเนสุ โลเภน ตํ มาเรตฺวา ตสฺสาเยว สาฏเกน ภณฺฑิกํ กตฺวา อาหริตฺวา อมฺหากํ ฆเร อสุกภูมิกาย อสุเก นาม คพฺเภ นาคทนฺตเก ลคฺเคสึ, วฬญฺเชตุํ ๓ วิสหามิ, ปุราณภาวมสฺส โอโลเกมิ, เอวรูปํ อปราธกมฺมํ กตฺวา มยา เอกสฺส สหายกสฺส กถิตํ, น เตน กสฺสจิ กถิตปุพฺพํ, อิมินา การเณน ‘สหายกสฺส คุยฺหํ กเถตพฺพ’นฺติ มยา กถิต’’นฺติ. ปณฺฑิโต ตสฺส รหสฺสํ สาธุกํ ววตฺถเปตฺวา สลฺลกฺเขสิ.

Then Senaka asked them, "You say, ‘A secret should be told to such and such a person.’ Is this something you have done, or have you seen or heard it?" "It is something we have done, teacher." He then asked, "You say, ‘A secret should be told to a friend.’ Is this something you have done, or have you seen or heard it?" "It is something I have done." "Tell it, teacher." "If this secret becomes known to the king, my life is forfeit." "Do not fear, teacher. There is no betrayer of secrets here. Speak." He then tapped the large basket with his fingernail and said, "Could there be a householder’s son beneath this?" "Teacher, a householder’s son, with all his wealth, would not enter such a place. He will now be intoxicated with his fame. You may speak." Senaka then, revealing his own secret, said, "Do you know a certain courtesan in this city?" "Yes, teacher." "Is she seen about now?" "She is not seen, teacher." "In the Sāla tree grove, I had relations with her. Out of greed for her ornaments, I killed her, made a bundle of them with her own outer garment, brought it back, and hung it on a peg in a certain room on a certain floor in our house. I do not dare to use the ornaments; I only observe their aging condition. Having committed such a crime, I told it to one friend, and he has never told it to anyone. For this reason, I said, ‘A secret should be told to a friend.’" The wise man, having carefully established the details, took note of his secret.

ปุกฺกุโสปิ อตฺตโน รหสฺสํ กเถนฺโต อาห – ‘‘มม อูรุยา กุฏฺฐํ อตฺถิ, กนิฏฺโฐ เม ปาโตว กญฺจิ อชานาเปตฺวา ตํ โธวิตฺวา เภสชฺเชน มกฺเขตฺวา อุปริ ปิโลติกํ ทตฺวา พนฺธติ. ราชา มยิ มุทุจิตฺโต ‘เอหิ ปุกฺกุสา’ติ มํ ปกฺโกสิตฺวา เยภุยฺเยน มม อูรุยาเยว สยติ, สเจ ปน เอตํ ราชา ชาเนยฺย, มํ มาเรยฺย. ตํ มม กนิฏฺฐํ ฐเปตฺวา อญฺโญ ชานนฺโต นาม นตฺถิ, เตน การเณน ‘รหสฺสํ นาม ภาตุ กเถตพฺพ’นฺติ มยา วุตฺต’’นฺติ. กามินฺโทปิ อตฺตโน รหสฺสํ กเถนฺโต อาห – ‘‘มํ กาฬปกฺเข อุโปสถทิวเส นรเทโว นาม ยกฺโข คณฺหาติ, อหํ อุมฺมตฺตกสุนโข วิย วิรวามิ, สฺวาหํ ตมตฺถํ ปุตฺตสฺส กเถสึ. โส มม ยกฺเขน คหิตภาวํ ญตฺวา มํ อนฺโตเคหคพฺเภ นิปชฺชาเปตฺวา ทฺวารํ ปิทหิตฺวา นิกฺขมิตฺวา มม สทฺทํ ปฏิจฺฉาทนตฺถํ ทฺวาเร สมชฺชํ กาเรสิ, อิมินา การเณน ‘รหสฺสํ นาม ปุตฺตสฺส กเถตพฺพ’นฺติ มยา วุตฺต’’นฺติ. ตโต ตโยปิ เทวินฺทํ ปุจฺฉึสุ. โส อตฺตโน รหสฺสํ กเถนฺโต อาห – ‘‘มยา มณิปหํสนกมฺมํ กโรนฺเตน รญฺโญ สนฺตกํ สกฺเกน กุสรญฺโญ ทินฺนํ, สิริปเวสนํ มงฺคลมณิรตนํ เถเนตฺวา มาตุยา ทินฺนํ. สา กญฺจิ อชานาเปตฺวา มม ราชกุลํ ปวิสนกาเล ตํ มยฺหํ เทติ, อหํ เตน มณินา สิรึ ปเวเสตฺวา ราชนิเวสนํ คจฺฉามิ. ราชา ตุมฺเหหิ สทฺธึ อกเถตฺวา ปฐมตรํ มยา สทฺธึ กเถสิ. เทวสิกํ อฏฺฐ, โสฬส, ทฺวตฺตึส, จตุสฏฺฐิ กหาปเณ มม ปริพฺพยตฺถาย เทติ[Pg.228]. สเจ ตสฺส มณิรตนสฺส ฉนฺนภาวํ ราชา ชาเนยฺย, มยฺหํ ชีวิตํ นตฺถิ, อิมินา การเณน ‘รหสฺสํ นาม มาตุ กเถตพฺพ’นฺติ มยา วุตฺต’’นฺติ.

Pukkusa also, revealing his secret, said: "I have a skin disease on my thigh. Every morning, my younger brother, without letting anyone know, washes it, applies medicine, covers it with a cloth, and bandages it. The king, being soft-hearted towards me, calls me, saying, 'Come, Pukkusa,' and usually rests his head on my thigh. If the king were to learn of this, he would have me killed. No one knows this except for my younger brother. For this reason, I said, 'A secret should be told to a brother.'" Kāminda also, revealing his secret, said: "On the Uposatha day of the dark fortnight, a yakkha named Naradeva seizes me, and I howl like a mad dog. I told this matter to my son. Knowing that I was possessed by the yakkha, he has me lie down in an inner chamber, closes the door, goes out, and arranges for a performance at the door to conceal my cries. For this reason, I said, 'A secret should be told to a son.'" Then the three of them asked Devinda. He, revealing his secret, said: "While I was engaged in the work of polishing gems, I stole the king’s property—the auspicious gem of fortune-bringing, which had been given by Sakka to King Kusa—and gave it to my mother. Without letting anyone know, she gives it to me when I am to enter the royal court. With that gem, I cause good fortune to enter when I go to the king's palace. The king speaks with me first before speaking with you all. Daily he gives me eight, sixteen, thirty-two, or sixty-four kahāpaṇas for my expenses. If the king were to learn of the concealment of that gem, my life would be forfeit. For this reason, I said, 'A secret should be told to a mother.'"

มหาสตฺโต สพฺเพสมฺปิ คุยฺหํ อตฺตโน ปจฺจกฺขํ อกาสิ. เต ปน อตฺตโน อุทรํ ผาเลตฺวา อนฺตํ พาหิรํ กโรนฺตา วิย รหสฺสํ อญฺญมญฺญํ กเถตฺวา ‘‘ตุมฺเห อปฺปมตฺตา ปาโตว อาคจฺฉถ, คหปติปุตฺตํ มาเรสฺสามา’’ติ อุฏฺฐาย ปกฺกมึสุ. เตสํ คตกาเล ปณฺฑิตสฺส ปุริสา อาคนฺตฺวา อมฺพณํ อุกฺขิปิตฺวา มหาสตฺตํ อาทาย ปกฺกมึสุ. โส ฆรํ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อลงฺกริตฺวา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา ‘‘อชฺช เม ภคินี อุทุมฺพรเทวี ราชเคหโต สาสนํ เปเสสฺสตี’’ติ ญตฺวา ทฺวาเร ปจฺจายิกํ ปุริสํ ฐเปสิ ‘‘ราชเคหโต อาคตํ สีฆํ ปเวเสตฺวา มม ทสฺเสยฺยาสี’’ติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา สยนปิฏฺเฐ นิปชฺชิ. ตสฺมึ ขเณ ราชาปิ สยนปิฏฺเฐ นิปนฺโนว ปณฺฑิตสฺส คุณํ สริตฺวา ‘‘มโหสธปณฺฑิโต สตฺตวสฺสิกกาลโต ปฏฺฐาย มํ อุปฏฺฐหนฺโต น กิญฺจิ มยฺหํ อนตฺถํ อกาสิ, เทวตาย ปุจฺฉิตปญฺเหปิ ปณฺฑิเต อสติ ชีวิตํ เม ลทฺธํ น สิยา. เวริปจฺจามิตฺตานํ วจนํ คเหตฺวา ‘อสมธุรํ ปณฺฑิตํ มาเรถา’ติ ขคฺคํ เทนฺเตน อยุตฺตํ มยา กตํ, สฺเว ทานิ นํ ปสฺสิตุํ น ลภิสฺสามี’’ติ โสกํ อุปฺปาเทสิ. สรีรโต เสทา มุจฺจึสุ. โส โสกสมปฺปิโต จิตฺตสฺสาทํ น ลภิ. อุทุมฺพรเทวีปิ เตน สทฺธึ เอกสยนคตา ตํ อาการํ ทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข มยฺหํ โกจิ อปราโธ อตฺถิ, อุทาหุ เทวสฺส กิญฺจิ โสกการณํ อุปฺปนฺนํ, ปุจฺฉิสฺสามิ ตาว น’’นฺติ อิมํ คาถมาห –

The Great Being perceived all their secrets directly. Then, as if tearing open their own bellies and turning them inside out, they whispered to one another, saying, "Be diligent and come early in the morning; we will kill the householder's son." Having risen, they departed. After their departure, the wise man's men arrived, lifted the container, and took the Great Being away. He went home, bathed, adorned himself, ate a fine meal, and knowing, "Today my sister, Queen Udumbarā, will send a message from the royal palace," he placed a trusted man at the door, saying, "Quickly bring inside and show me anyone who comes from the royal palace." Having said this, he lay down on his bed. At that moment, the king, lying on his own bed, recalled the virtues of the wise man and thought, "The wise Mahosadha has attended to me from the age of seven without doing me any harm. Even in the matter of the question asked by the deity, if the wise man had not been present, my life would not have been saved. Taking the words of enemies and adversaries and giving the sword with the order, 'Kill the disagreeable wise man,' was unjust of me. Now, I will not be able to see him tomorrow." He gave rise to sorrow, and sweat poured from his body. Overcome with grief, he found no delight of mind. Queen Udumbarā, lying with him on the same bed, seeing his demeanor, thought, "Is there some fault of mine, or has some cause of sorrow arisen for the king? I will ask him now." And she spoke this verse:

‘‘กึ ตฺวํ วิมโนสิ ราชเสฏฺฐ, ทฺวิปทชนินฺท วจนํ สุโณม เมตํ;

กึ จินฺตยมาโน ทุมฺมโนสิ, นูน เทว อปราโธ อตฺถิ มยฺห’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๒๓);

"Why are you dejected, O best of kings? Let us hear your words, O lord of two-footed beings. What are you thinking of that makes you sad? Surely, my lord, there must be some fault of mine."

อถ ราชา กเถนฺโต คาถมาห –

Then the king, speaking, spoke this verse:

‘‘ปณฺเห วชฺโฌ มโหสโธติ, อาณตฺโต เม วมาย ภูริปญฺโญ;

ตํ จินฺตยมาโน ทุมฺมโนสฺมิ, น หิ เทวี อปราโธ อตฺถิ ตุยฺห’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๒๔);

"Mahosadha is to be executed on account of the problem, so the greatly wise one was ordered by me to be killed. Pondering on this, I am saddened; indeed, O queen, there is no fault of yours."

ตตฺถ [Pg.229] อาณตฺโตติ ภทฺเท, จตฺตาโร ปณฺฑิตา ‘‘มโหสโธ มม ปจฺจตฺถิโก’’ติ กถยึสุ. มยา ตถโต อวิจินิตฺวา ‘‘วเธถ น’’นฺติ ภูริปญฺโญ วธาย อาณตฺโต. ตํ การณํ จินฺตยมาโน ทุมฺมโนสฺมีติ.

Therein, 'ordered' means, my dear: the four wise men said, "Mahosadha is my adversary." Without investigating the matter as it truly was, the greatly wise one was ordered by me for execution. Contemplating this reason, I am saddened.

ตสฺสา ตสฺส วจนํ สุตฺวาว มหาสตฺเต สิเนเหน ปพฺพตมตฺโต โสโก อุปฺปชฺชิ. ตโต สา จินฺเตสิ ‘‘เอเกน อุปาเยน ราชานํ อสฺสาเสตฺวา รญฺโญ นิทฺทํ โอกฺกมนกาเล มม กนิฏฺฐสฺส สาสนํ ปหิณิสฺสามี’’ติ. อถ สา ‘‘มหาราช, ตยาเวตํ กตํ คหปติปุตฺตํ มหนฺเต อิสฺสริเย ปติฏฺฐาเปนฺเตน, ตุมฺเหหิ โส เสนาปติฏฺฐาเน ฐปิโต, อิทานิ กิร โส ตุมฺหากํเยว ปจฺจตฺถิโก ชาโต, น โข ปน ปจฺจตฺถิโก ขุทฺทโก นาม อตฺถิ, มาเรตพฺโพว, ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถา’’ติ ราชานํ อสฺสาเสสิ. โส ตนุภูตโสโก นิทฺทํ โอกฺกมิ. เทวี อุฏฺฐาย คพฺภํ ปวิสิตฺวา ‘‘ตาต มโหสธ, จตฺตาโร ปณฺฑิตา ตํ ปริภินฺทึสุ, ราชา กุทฺโธ สฺเว ทฺวารนฺตเร ตํ วธาย อาณาเปสิ, สฺเว ราชกุลํ มา อาคจฺเฉยฺยาสิ, อาคจฺฉนฺโต ปน นครํ หตฺถคตํ กตฺวา สมตฺโถ หุตฺวา อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ ปณฺณํ ลิขิตฺวา โมทกสฺส อนฺโต ปกฺขิปิตฺวา โมทกํ สุตฺเตน เวเฐตฺวา นวภาชเน กตฺวา ฉาเทตฺวา ลญฺเฉตฺวา อตฺถจาริกาย ทาสิยา อทาสิ ‘‘อิมํ โมทกํ คเหตฺวา มม กนิฏฺฐสฺส เทหี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. ‘‘รตฺตึ กถํ นิกฺขนฺตา’’ติ น จินฺเตตพฺพํ. รญฺญา ปฐมเมว เทวิยา วโร ทินฺโน, เตน น นํ โกจิ นิวาเรสิ. โพธิสตฺโต ปณฺณาการํ คเหตฺวา นํ อุยฺโยเชสิ. สา ปุน อาคนฺตฺวา ทินฺนภาวํ อาโรเจสิ. ตสฺมึ ขเณ เทวี อาคนฺตฺวา รญฺญา สทฺธึ นิปชฺชิ. มหาสตฺโตปิ โมทกํ ภินฺทิตฺวา ปณฺณํ วาเจตฺวา ตมตฺถํ ญตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจํ วิจาเรตฺวา สยเน นิปชฺชิ.

Upon hearing his words, a sorrow as great as a mountain arose in her out of affection for the Great Being. Then she thought, "By some means, I will console the king and, when the king has fallen asleep, I will send a message to my younger brother." Then she consoled the king, saying, "Great king, it was you who established that householder’s son in great power. You appointed him to the position of commander-in-chief. Now, it seems he has become your enemy. But no enemy is insignificant—he must be killed. Do not worry." With his sorrow thus lessened, the king fell asleep. The queen rose, entered her chamber, and wrote on a leaf: "Dear Mahosadha, the four wise men have conspired against you. The king is angry and has ordered your execution at the inner gate tomorrow. Do not come to the royal court tomorrow. If you are to come, however, come only after having brought the city under your control and being fully capable." She then placed the leaf inside a sweet cake, wrapped it with a string, placed it in a new dish, covered it, sealed it, and gave it to a maidservant who performed errands, saying, "Take this cake and give it to my younger brother." The maid did so. One should not wonder, "How did she leave at night?" For the king had previously granted the queen a boon, so no one stopped her. The Bodhisatta took the gift and dismissed her. She returned and reported that she had delivered it. At that moment, the queen came and lay down with the king. The Great Being, having broken open the cake, read the leaf, understood the matter, considered what was to be done, and then lay down on his bed.

อิตเรปิ จตฺตาโร ชนา ปาโตว ขคฺคํ คเหตฺวา ทฺวารนฺตเร ฐตฺวา ปณฺฑิตํ อปสฺสนฺตา ทุมฺมนา หุตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘กึ ปณฺฑิตา มาริโต โว คหปติปุตฺโต’’ติ วุตฺเต ‘‘น ปสฺสาม, เทวา’’ติ อาหํสุ. มหาสตฺโตปิ อรุณุคฺคมเนเยว นครํ อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อารกฺขํ ฐเปตฺวา มหาชนปริวุโต รถํ อารุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน ราชทฺวารํ อคมาสิ. ราชา สีหปญฺชรํ อุคฺฆาเฏตฺวา พหิ โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. อถ มหาสตฺโต รถา โอตริตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ราชา ตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘สเจ อยํ มม ปจฺจตฺถิโก ภเวยฺย[Pg.230], น มํ วนฺเทยฺยา’’ติ. อถ นํ ปกฺโกสาเปตฺวา ราชา อาสเน นิสีทิ. มหาสตฺโตปิ เอกมนฺตํ นิสีทิ. จตฺตาโรปิ ปณฺฑิตา ตตฺเถว นิสีทึสุ. อถ นํ ราชา กิญฺจิ อชานนฺโต วิย ‘‘ตาต, ตฺวํ หิยฺโย คนฺตฺวา อิทานิ อาคจฺฉสิ, กึ มํ ปริจฺจชสี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

The other four men, taking up their swords early in the morning, stood at the inner gate. Not seeing the wise man, they became distressed and went to the king. When asked, "Wise sirs, has your householder's son been killed?" they replied, "We do not see him, Your Majesty." The Great Being, at the rising of the dawn, brought the city under his control. Setting guards here and there, surrounded by a great crowd, he mounted a chariot and approached the royal gate with a large retinue. The king, opening the lion-window, stood looking out. Then the Great Being descended from the chariot, paid homage to the king, and stood there. Seeing him, the king thought, "If this man were my enemy, he would not pay homage to me." Then, having summoned him, the king sat on his seat. The Great Being also sat to one side. The four wise men also sat right there. Then the king, as if knowing nothing, said to him, "Dear one, you went yesterday and have come back now. Are you abandoning me?" and spoke this verse:

‘‘อภิโทสคโต ทานิ เอหิสิ, กึ สุตฺวา กึ สงฺกเต มโน เต;

โก เต กิมโวจ ภูริปญฺญ, อิงฺฆ วจนํ สุโณม พฺรูหิ เมต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๒๕);

"Having gone in the early night, now you come. What have you heard? What does your mind suspect? Who told you what, O greatly wise one? Come, let us hear your words; speak them to me."

ตตฺถ อภิโทสคโตติ หิยฺโย ปฐมยาเม คโต อิทานิ อาคโต. กึ สงฺกเตติ กึ อาสงฺกเต. กิมโวจาติ กึ รญฺโญ สนฺติกํ มา คมีติ ตํ โกจิ อโวจ.

Therein, 'abhidosagato' means: having gone yesterday in the first watch, he has now come. 'Kiṃ saṅkate' means: what does he suspect. 'Kimavoca' means: did someone tell him, "Do not go into the king's presence?"

อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘มหาราช, ตยา เม จตุนฺนํ ปณฺฑิตานํ วจนํ คเหตฺวา วโธ อาณตฺโต, เตนาหํ น เอมี’’ติ โจเทนฺโต อิมํ คาถมาห –

Then the Great Being, rebuking him by saying, "Great King, having accepted the word of the four wise men, you ordered my execution; for that reason I did not come," spoke this verse:

‘‘ปณฺเห วชฺโฌ มโหสโธติ, ยทิ เต มนฺตยิตํ ชนินฺท โทสํ;

ภริยาย รโหคโต อสํสิ, คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๒๖);

"‘Mahosadha is to be executed on account of the problem’—that you consulted at night, O lord of men, and spoke to your wife in private—that secret was made known, and this was heard by me."

ตตฺถ ยทิ เตติ ยสฺมา ตยา. มนฺตยิตนฺติ กถิตํ. โทสนฺติ อภิโทสํ, รตฺติภาเคติ อตฺโถ. กสฺส กถิตนฺติ? ภริยาย. ตฺวญฺหิ หิยฺโย ตสฺสา อิมมตฺถํ รโหคโต อสํสิ. คุยฺหํ ปาตุกตนฺติ ตสฺสา เอวรูปํ อตฺตโน รหสฺสํ ปาตุกตํ. สุตํ มเมตนฺติ มยา ปเนตํ ตสฺมึ ขเณเยว สุตํ.

Therein, 'yadi te' means 'because you'. 'Mantayitaṃ' means 'it was spoken'. 'Dosaṃ' means 'abhidosaṃ', which means 'in the night-time'. To whom was it spoken? To the wife. For yesterday, you privately declared this matter to her. 'Guyhaṃ pātukataṃ' means 'such a secret of your own was made known to her'. 'Sutaṃ mametaṃ' means 'but this was heard by me at that very moment.'

ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘อิมาย ตงฺขณญฺเญว สาสนํ ปหิตํ ภวิสฺสตี’’ติ กุทฺโธ เทวึ โอโลเกสิ. ตํ ญตฺวา มหาสตฺโต ‘‘กึ, เทว, เทวิยา กุชฺฌถ, อหํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ สพฺพํ ชานามิ. เทว, ตุมฺหากํ ตาว รหสฺสํ เทวิยา กถิตํ โหตุ, อาจริยเสนกสฺส ปุกฺกุสาทีนํ วา รหสฺสํ มม เกน กถิตํ, อหํ เอเตสมฺปิ รหสฺสํ ชานามิเยวา’’ติ [Pg.231] เสนกสฺส ตาว รหสฺสํ กเถนฺโต อิมํ คาถมาห –

Hearing this, the king, enraged, thinking, "A message must have been sent by her at that very moment," glared at the queen. Knowing this, the Great Being said, "Why, Your Majesty, are you angry with the queen? I know all things past, future, and present. Your Majesty, let it be that your secret was told by the queen; but the secret of Teacher Senaka, Pukkusa, and the others—by whom was it told to me? I know their secrets as well." Then, revealing Senaka's secret first, he spoke this verse:

‘‘ยํ สาลวนสฺมึ เสนโก, ปาปกมฺมํ อกาสิ อสพฺภิรูปํ;

สขิโนว รโหคโต อสํสิ, คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๒๗);

“In the Sāla forest, Senaka, you committed an evil deed, an unseemly act. You confessed it in private as if to a friend; the secret was made manifest, and this was heard by me.”

ตตฺถ อสพฺภิรูปนฺติ อสาธุชาติกํ ลามกํ อกุสลกมฺมํ อกาสิ. อิมสฺมึเยว หิ นคเร อสุกํ นาม เวสึ สาลวนุยฺยาเน ปุริสกิจฺจํ กตฺวา ตํ มาเรตฺวา อลงฺการํ คเหตฺวา ตสฺสาเยว สาฏเกน ภณฺฑิกํ กตฺวา อตฺตโน ฆเร อสุกฏฺฐาเน นาคทนฺตเก ลคฺเคตฺวา ฐเปสิ. สขิโนวาติ อถ นํ, มหาราช, เอกสฺส สหายกสฺส รโหคโต หุตฺวา อกฺขาสิ, ตมฺปิ มยา สุตํ. นาหํ เทวสฺส ปจฺจตฺถิโก, เสนโกเยว. ยทิ เต ปจฺจตฺถิเกน กมฺมํ อตฺถิ, เสนกํ คณฺหาเปหีติ.

Herein, ‘asabbhirūpaṃ’ means he committed a base, vile, unwholesome deed. For in this very city, in the Sāla grove park, he had sexual intercourse with a certain courtesan, then killed her, took her ornaments, made a bundle with her garment, and hung it on an ivory peg in a certain place in his own house. ‘Sakhinova’ means, O great king, he privately confessed it to a companion, and that too was heard by me. I am not your opponent, O king; Senaka is. If you have any business with an opponent, have Senaka seized.

ราชา เสนกํ โอโลเกตฺวา ‘‘สจฺจํ, เสนกา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจํ, เทวา’’ติ วุตฺเต ตสฺส พนฺธนาคารปฺปเวสนํ อาณาเปสิ. ปณฺฑิโต ปุกฺกุสสฺส รหสฺสํ กเถนฺโต อิมํ คาถมาห –

The king, looking at Senaka, asked, “Is it true, Senaka?” When he replied, “It is true, Your Majesty,” the king ordered him to be put in prison. The Bodhisatta, revealing Pukkusa’s secret, spoke this verse:

‘‘ปุกฺกุสปุริสสฺส เต ชนินฺท, อุปฺปนฺโน โรโค อราชยุตฺโต;

ภาตุจฺจ รโหคโต อสํสิ, คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๒๘);

“O lord of men, a disease has arisen in the man Pukkusa, one unsuitable for a king. He confessed it in private to his brother; the secret was made manifest, and this was heard by me.”

ตตฺถ อราชยุตฺโตติ มหาราช, เอตสฺส กุฏฺฐโรโค อุปฺปนฺโน, โส ราชานํ ปตฺตุํ อยุตฺโต, ฉุปนานุจฺฉวิโก น โหติ. ตุมฺเห จ ‘‘ปุกฺกุสสฺส อูรุ มุทุโก’’ติ เยภุยฺเยน ตสฺส อูรุมฺหิ นิปชฺชถ. โส ปเนส วณพนฺธปิโลติกาย ผสฺโส, เทวาติ.

Herein, ‘arājayutto’ means, O great king, that leprosy has arisen in him. He is unfit to approach the king, unsuitable for being in close attendance. And you often lie upon his thigh, thinking, “Pukkusa’s thigh is soft.” But that touch is from the cloth bandaging a wound, Your Majesty.

ราชา ตมฺปิ โอโลเกตฺวา ‘‘สจฺจํ ปุกฺกุสา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจํ เทวา’’ติ วุตฺเต ตมฺปิ พนฺธนาคารํ ปเวสาเปสิ. ปณฺฑิโต กามินฺทสฺสปิ รหสฺสํ กเถนฺโต อิมํ คาถมาห –

The king, looking at him too, asked, “Is it true, Pukkusa?” When he replied, “It is true, Your Majesty,” the king had him also sent to prison. The Bodhisatta, then revealing Kāminda’s secret, spoke this verse:

‘‘อาพาโธยํ [Pg.232] อสพฺภิรูโป, กามินฺโท นรเทเวน ผุฏฺโฐ;

ปุตฺตสฺส รโหคโต อสํสิ, คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๒๙);

“This affliction is unseemly, Kāminda, being struck by a human-and-god. You confessed it to your son in private; the secret was made manifest, and this was heard by me.”

ตตฺถ อสพฺภิรูโปติ เยน โส อาพาเธน ผุฏฺโฐ อุมฺมตฺตกสุนโข วิย วิรวติ, โส นรเทวยกฺขาพาโธ อสพฺภิชาติโก ลามโก, ราชกุลํ ปวิสิตุํ น ยุตฺโต, มหาราชาติ วทติ.

Herein, ‘asabbhirūpo’ means that affliction by which he is struck, causing him to howl like a mad dog. That affliction from a human-god-yakkha is of an unseemly kind, base, and unfit for entering the royal household, O great king, he says.

ราชา ตมฺปิ โอโลเกตฺวา ‘‘สจฺจํ กามินฺทา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจํ เทวา’’ติ วุตฺเต ตมฺปิ พนฺธนาคารํ ปเวสาเปสิ. ปณฺฑิโต เทวินฺทสฺสปิ รหสฺสํ กเถนฺโต อิมํ คาถมาห –

The king, looking at him too, asked, “Is it true, Kāminda?” When he replied, “It is true, Your Majesty,” the king had him also sent to prison. The Bodhisatta, revealing Devinda’s secret as well, spoke this verse:

‘‘อฏฺฐวงฺกํ มณิรตนํ อุฬารํ, สกฺโก เต อททา ปิตามหสฺส;

เทวินฺทสฺส คตํ ตทชฺช หตฺถํ, มาตุจฺจ รโหคโต อสํสิ;

คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๓๐);

“An eight-faceted jewel, splendid, Sakka gave to your grandfather. Today it has come into Devinda’s hand, and he told his mother in private. The secret was made manifest, and this was heard by me.”

ตตฺถ ปิตามหสฺสาติ ตว ปิตามหสฺส กุสราชสฺส. ตทชฺช หตฺถนฺติ ตํ มงฺคลสมฺมตํ มณิรตนํ อชฺช เทวินฺทสฺส หตฺถคตํ, มหาราชาติ.

Herein, ‘to the grandfather’ means to your paternal grandfather, King Kusa. ‘Today to the hand’ means that jewel-treasure, considered auspicious, has today come into Devinda’s possession, O great king.

ราชา ตมฺปิ โอโลเกตฺวา ‘‘สจฺจํ เทวินฺทา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจํ เทวา’’ติ วุตฺเต ตมฺปิ พนฺธนาคารํ ปเวสาเปสิ. เอวํ ‘‘โพธิสตฺตํ วธิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา สพฺเพปิ เต พนฺธนาคารํ ปวิฏฺฐา. โพธิสตฺโต ‘‘มหาราช, อิมินา การเณนาหํ ‘อตฺตโน คุยฺหํ ปรสฺส น กเถตพฺพ’นฺติ วทามิ, วทนฺตา ปน มหาวินาสํ ปตฺตา’’ติ วตฺวา อุตฺตริ ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

The king, looking at him too, asked, “Is it true, Devinda?” When he replied, “It is true, Your Majesty,” the king had him also sent to prison. Thus, having thought, “We will kill the Bodhisatta,” all of them entered the prison. The Bodhisatta said, “Great king, for this reason I say, ‘One’s own secret should not be told to another,’ for those who tell it have met with great ruin.” Then, teaching the Dhamma further, he spoke these verses:

‘‘คุยฺหสฺส หิ คุยฺหเมว สาธุ, น คุยฺหสฺส ปสตฺถมาวิกมฺมํ;

อนิปฺผนฺนตา สเหยฺย ธีโร, นิปฺผนฺโนว ยถาสุขํ ภเณยฺย.

“Indeed, for a secret, it is good that it remains secret; the disclosure of a secret is not praised. A wise man should endure non-accomplishment; when it is accomplished, he may speak as he pleases.

‘‘น [Pg.233] คุยฺหมตฺถํ วิวเรยฺย, รกฺเขยฺย นํ ยถา นิธึ;

น หิ ปาตุกโต สาธุ, คุยฺโห อตฺโถ ปชานตา.

“One should not reveal a secret matter; one should guard it like a treasure. For a secret matter, when made manifest, is not good for one who knows.”

‘‘ถิยา คุยฺหํ น สํเสยฺย, อมิตฺตสฺส จ ปณฺฑิโต;

โย จามิเสน สํหีโร, หทยตฺเถโน จ โย นโร.

“A wise man should not confide a secret to a woman, nor to an enemy, nor to one who is enticed by material gain, nor to a man who is a thief of hearts.”

‘‘คุยฺหมตฺถํ อสมฺพุทฺธํ, สมฺโพธยติ โย นโร;

มนฺตเภทภยา ตสฺส, ทาสภูโต ติติกฺขติ.

“The man who reveals a secret matter endures like a slave, out of fear that his counsel will be broken.”

‘‘ยาวนฺโต ปุริสสฺสตฺถํ, คุยฺหํ ชานนฺติ มนฺตินํ;

ตาวนฺโต ตสฺส อุพฺเพคา, ตสฺมา คุยฺหํ น วิสฺสเช.

“However many counselors know a man’s secret purpose, so many are his anxieties; therefore, one should not disclose a secret.”

‘‘วิวิจฺจ ภาเสยฺย ทิวา รหสฺสํ, รตฺตึ คิรํ นาติเวลํ ปมุญฺเจ;

อุปสฺสุติกา หิ สุณนฺติ มนฺตํ, ตสฺมา มนฺโต ขิปฺปมุเปติ เภท’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๓๑-๓๓๖);

“One should speak a secret by day in solitude; at night, one should not raise one’s voice too much. For eavesdroppers hear the counsel; therefore, the counsel is quickly broken.”

ตตฺถ อมิตฺตสฺส จาติ อิตฺถิยา จ ปจฺจตฺถิกสฺส จ น กเถยฺย. สํหีโรติ โย จ เยน เกนจิ อามิเสน สํหีรติ อุปลาปติ สงฺคหํ คจฺฉติ, ตสฺสปิ น สํเสยฺย. หทยตฺเถโนติ โย จ อมิตฺโต มิตฺตปติรูปโก มุเขน อญฺญํ กเถติ, หทเยน อญฺญํ จินฺเตติ, ตสฺสปิ น สํเสยฺย. อสมฺพุทฺธนฺติ ปเรหิ อญฺญาตํ. ‘‘อสมฺโพธ’’นฺติปิ ปาโฐ, ปเรสํ โพเธตุํ อยุตฺตนฺติ อตฺโถ. ติติกฺขตีติ ตสฺส อกฺโกสมฺปิ ปริภาสมฺปิ ปหารมฺปิ ทาโส วิย หุตฺวา อธิวาเสติ. มนฺตินนฺติ มนฺติตํ, มนฺตีนํ วา อนฺตเร ยาวนฺโต ชานนฺตีติ อตฺโถ. ตาวนฺโตติ เต คุยฺหชานนเก ปฏิจฺจ ตตฺตกา ตสฺส อุพฺเพคา สนฺตาสา อุปฺปชฺชนฺติ. น วิสฺสเชติ น วิสฺสชฺเชยฺย ปรํ น ชานาเปยฺย. วิวิจฺจาติ สเจ ทิวา รหสฺสํ มนฺเตตุกาโม โหติ, วิวิตฺตํ โอกาสํ กาเรตฺวา สุปฺปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน มนฺเตยฺย. นาติเวลนฺติ รตฺตึ รหสฺสํ กเถนฺโต ปน อติเวลํ มริยาทาติกฺกนฺตํ มหาสทฺทํ กโรนฺโต คิรํ นปฺปมุญฺเจยฺย. อุปสฺสุติกา หีติ มนฺตนฏฺฐานํ อุปคนฺตฺวา ติโรกุฏฺฏาทีสุ ฐตฺวา โสตาโร. ตสฺมาติ มหาราช, เตน การเณน โส มนฺโต ขิปฺปเมว เภทมุปาคมีติ.

Herein, ‘and to an enemy’ means one should not speak to a woman or to an adversary. ‘Saṃhīro’ refers to one who is enticed by some material gain, is flattered, and becomes attached; one should not confide in such a person either. ‘Hadayattheno’ means one who, an enemy in the guise of a friend, speaks one thing with their mouth but thinks another in their heart; one should not confide in them either. ‘Asambuddhaṃ’ means ‘not known by others.’ There is also the reading ‘asambodha,’ meaning ‘it is unsuitable to make known to others.’ ‘Titikkhati’ means ‘he endures’ their insults, abuse, and even blows, having become like a servant. ‘Mantinaṃ’ refers to ‘counsel,’ or ‘as many as know among the counselors.’ ‘Tāvanto’ means that, on account of those who know the secret, so many anxieties and fears arise for him. ‘Na vissaje’ means ‘one should not disclose,’ ‘one should not make known to another.’ ‘Vivicca’ means that if one wishes to discuss a secret during the day, one should arrange for a secluded place and speak in a well-concealed spot. ‘Nātivelaṃ’ means that when speaking a secret at night, one should not utter speech making a great sound that transgresses the limit. ‘Upassutikā’ refers to eavesdroppers who, having approached the place of counsel, stand and listen from behind walls and so forth. ‘Tasmā’ means, O great king, for that reason, that counsel quickly came to be broken.

ราชา [Pg.234] มหาสตฺตสฺส กถํ สุตฺวา ‘‘เอเต สยํ ราชเวริโน หุตฺวา ปณฺฑิตํ มม เวรึ กโรนฺตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา ‘‘คจฺฉถ เน นครา นิกฺขมาเปตฺวา สูเลสุ วา อุตฺตาเสถ, สีสานิ วา เตสํ ฉินฺทถา’’ติ อาณาเปสิ. เตสุ ปจฺฉาพาหํ พนฺธิตฺวา จตุกฺเก จตุกฺเก กสาหิ ปหารสหสฺสํ ทตฺวา นียมาเนสุ ปณฺฑิโต ‘‘เทว, อิเม ตุมฺหากํ โปราณกา อมจฺจา, ขมถ เนสํ อปราธ’’นฺติ ราชานํ ขมาเปสิ. ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘สาธู’’ติ เต ปกฺโกสาเปตฺวา ตสฺเสว ทาเส กตฺวา อทาสิ. โส ปน เต ตตฺเถว ภุชิสฺเส อกาสิ. ราชา ‘‘เตน หิ มม วิชิเต มา วสนฺตู’’ติ ปพฺพาชนียกมฺมํ อาณาเปสิ. ปณฺฑิโต ‘‘ขมถ, เทว, เอเตสํ อนฺธพาลานํ โทส’’นฺติ ขมาเปตฺวา เตสํ ฐานนฺตรานิ ปุน ปากติกานิ กาเรสิ. ราชา ‘‘ปจฺจามิตฺเตสุปิ ตาวสฺส เอวรูปา เมตฺตา ภวติ, อญฺเญสุ ชเนสุ กถํ น ภวิสฺสตี’’ติ ปณฺฑิตสฺส อติวิย ปสนฺโน อโหสิ. ตโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร ปณฺฑิตา อุทฺธตทาฐา วิย สปฺปา นิพฺพิสา หุตฺวา กิญฺจิ กเถตุํ นาสกฺขึสุ.

Upon hearing the Great Being’s words, the king became angry, thinking, “These men, being themselves enemies of the king, are trying to make the wise one my enemy,” and ordered, “Go, drive them out of the city, impale them on stakes, or cut off their heads!” As they were being bound with their hands behind their backs and led away, after receiving a thousand lashes with whips at every crossroad, the wise one pleaded with the king, “Your Majesty, these are your ancient ministers; forgive their offense.” Hearing his words, the king said, “Very well,” summoned them back, and gave them to him as slaves. He, however, freed them right there. The king then ordered their banishment, saying, “Then let them not dwell in my realm.” The wise one again interceded, “Forgive, Your Majesty, the fault of these blind fools,” and had them restored to their former positions. The king, thinking, “If he has such loving-kindness even for his enemies, how much more will he have for other people?” became exceedingly pleased with the wise one. From then on, the four scholars, like snakes with their fangs pulled out, having become harmless, were unable to say anything.

ปญฺจปณฺฑิตปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Question of the Five Wise Men is concluded.

นิฏฺฐิตา จ ปริภินฺทกถา.

And the Discourse on Sowing Dissension is concluded.

ยุทฺธปราชยกณฺฑํ

The Section on Defeat in Battle.

ตโต ปฏฺฐาย ปณฺฑิโตว รญฺโญ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ อนุสาสติ. โส จินฺเตสิ ‘‘รญฺโญ เสตฉตฺตมตฺตเมว, รชฺชํ ปน อหเมว วิจาเรมิ, มยา อปฺปมตฺเตน ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส นคเร มหาปาการํ นาม กาเรสิ, ตถา อนุปาการญฺจ ทฺวารฏฺฏาลเก อนฺตรฏฺฏาลเก อุทกปริขํ กทฺทมปริขํ สุกฺขปริขนฺติ ติสฺโส ปริขาโย กาเรสิ, อนฺโตนคเร ชิณฺณเคหานิ ปฏิสงฺขราเปสิ, มหาโปกฺขรณิโย กาเรตฺวา ตาสุ อุทกนิธานํ กาเรสิ, นคเร สพฺพโกฏฺฐาคารานิ ธญฺญสฺส ปูราเปสิ, หิมวนฺตปฺปเทสโต กุลุปกตาปเสหิ กุทฺรูสกุมุทพีชานิ อาหราเปสิ, อุทกนิทฺธมนานิ โสธาเปตฺวา ตตฺถ โรปาเปสิ, พหินคเรปิ ชิณฺณสาลาปฏิสงฺขรณกมฺมํ กาเรสิ. กึ การณา? อนาคตภยปฏิพาหนตฺถํ. ตโต ตโต อาคตวาณิชเกปิ ‘‘สมฺมา, ตุมฺเห กุโต อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกฏฺฐานโต’’ติ วุตฺเต ‘‘ตุมฺหากํ รญฺญา กึ ปิย’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสุกํ นามา’’ติ วุตฺเต เตสํ สมฺมานํ กาเรตฺวา อุยฺโยเชตฺวา [Pg.235] อตฺตโน เอกสเต โยเธ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘สมฺมา, มยา ทินฺเน ปณฺณากาเร คเหตฺวา เอกสตราชธานิโย คนฺตฺวา อิเม ปณฺณากาเร อตฺตโน ปิยกามตาย เตสํ ราชูนํ ทตฺวา เตเยว อุปฏฺฐหนฺตา เตสํ กิริยํ วา มนฺตํ วา ญตฺวา มยฺหํ สาสนํ เปเสนฺตา ตตฺเถว วสถ, อหํ โว ปุตฺตทารํ โปเสสฺสามี’’ติ วตฺวา เกสญฺจิ กุณฺฑเล, เกสญฺจิ ปาทุกาโย, เกสญฺจิ ขคฺเค, เกสญฺจิ สุวณฺณมาลาโย อกฺขรานิ ฉินฺทิตฺวา ‘‘ยทา มม กิจฺจํ อตฺถิ, ตทา ปญฺญายนฺตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา เตสํ หตฺเถ ทตฺวา เปเสสิ. เต ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา เตสํ เตสํ ราชูนํ ปณฺณาการํ ทตฺวา ‘‘เกนตฺเถนาคตา’’ติ วุตฺเต ‘‘ตุมฺเหว อุปฏฺฐาตุํ อาคตมฺหา’’ติ วตฺวา ‘‘กุโต อาคตตฺถา’’ติ ปุฏฺฐา อาคตฏฺฐานํ อวตฺวา อญฺญานิ ฐานานิ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘เตน หิ สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิเต อุปฏฺฐหนฺตา เตสํ อพฺภนฺตริกา อเหสุํ.

From that time onward, the wise man alone advised the king on both matters of state and righteousness. He thought, 'The king has only the white parasol, but I alone govern the kingdom. It is fitting that I be vigilant.' He had a great city wall built in the city, and also an inner wall, gate towers, intermediate towers, a water moat, a mud moat, and a dry moat—thus three moats. Within the city, he had dilapidated houses repaired, constructed great lotus ponds, and stored water in them. He filled all the granaries in the city with grain. From the Himalayan region, he had hermits who lived in families bring seeds of millet and water-lilies, had the water channels cleared, and planted them there. Outside the city, he also had the work of repairing old halls done. Why? To ward off future dangers. Moreover, whenever merchants arrived from various places, he would ask them, 'Good sirs, from where have you come?' When they replied, 'From such and such a place,' he would ask, 'What does your king favor?' When they answered, 'Such and such a thing,' he would honor them and send them on their way. Then, summoning one hundred of his own warriors, he would say, 'Good sirs, take these gifts I have given you, go to one hundred royal cities, and present these gifts to their kings as tokens of goodwill. Stay there serving them, learn their actions and strategies, and send me word. I will take care of your wives and children.' Having said this, he would give some earrings, some sandals, some swords, and some golden garlands, cutting letters into them and declaring, 'When I have need, let these be recognized.' Placing them in their hands, he sent them off. They went to various places, presented the gifts to the respective kings, and when asked, 'For what purpose have you come?' they replied, 'We have come to serve you.' When questioned about their origins, they did not reveal their true homeland but mentioned other places instead. Accepted with, 'Very well, then,' they became intimate attendants to those kings.

ตทา กปิลรฏฺเฐ สงฺขพลโก นาม ราชา อาวุธานิ สชฺชาเปสิ, เสนํ สงฺกฑฺฒิ. ตสฺส สนฺติเก อุปนิกฺขิตฺตกปุริโส ปณฺฑิตสฺส สาสนํ เปเสสิ ‘‘สามิ, มยํ อิธ ปวตฺตึ ‘อิทํ นาม กริสฺสตี’ติ น ชานาม, อาวุธานิ สชฺชาเปติ, เสนํ สงฺกฑฺฒติ, ตุมฺเห ปุริสวิเสเส เปเสตฺวา อิทํ ปวตฺตึ ตถโต ชานาถา’’ติ. อถ มหาสตฺโต สุวโปตกํ อามนฺเตตฺวา ‘‘สมฺม, กปิลรฏฺเฐ สงฺขพลโก นาม ราชา อาวุธานิ สชฺชาเปสิ, ตฺวํ ตตฺถ คนฺตฺวา ‘อิมํ นาม กโรตี’ติ ตถโต ญตฺวา สกลชมฺพุทีปํ อาหิณฺฑิตฺวา มยฺหํ ปวตฺตึ อาหราหี’’ติ วตฺวา มธุลาเช ขาทาเปตฺวา มธุปานียํ ปาเยตฺวา สตปากสหสฺสปาเกหิ เตเลหิ ปกฺขนฺตรํ มกฺเขตฺวา ปาจีนสีหปญฺชเร ฐตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โสปิ ตตฺถ คนฺตฺวา ตสฺส ปุริสสฺส สนฺติกา ตสฺส รญฺโญ ปวตฺตึ ตถโต ญตฺวา สกลชมฺพุทีปํ ปริคฺคณฺหนฺโต กปิลรฏฺเฐ อุตฺตรปญฺจาลนครํ ปาปุณิ. ตทา ตตฺถ จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส เกวฏฺโฏ นาม พฺราหฺมโณ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ อนุสาสติ, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต. โส ปจฺจูสกาเล ปพุชฺฌิตฺวา ทีปาโลเกน อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ สิริคพฺภํ โอโลเกนฺโต อตฺตโน มหนฺตํ ยสํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มม ยโส, กสฺส สนฺตโก’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘น อญฺญสฺส สนฺตโก จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส[Pg.236], เอวรูปํ ปน ยสทายกํ ราชานํ สกลชมฺพุทีเป อคฺคราชานํ กาตุํ วฏฺฏติ, อหญฺจ อคฺคปุโรหิโต ภวิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปาโตว นฺหตฺวา ภุญฺชิตฺวา อลงฺกริตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มหาราช, สุขํ สยถา’’ติ สุขเสยฺยํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, ปณฺฑิตา’’ติ วุตฺเต ราชานํ ‘‘เทว, มนฺเตตพฺพํ อตฺถี’’ติ อาห. ‘‘วท, อาจริยา’’ติ. ‘‘เทว, อนฺโตนคเร รโห นาม น สกฺกา ลทฺธุํ, อุยฺยานํ คจฺฉามา’’ติ. ‘‘สาธุ, อาจริยา’’ติ ราชา เตน สทฺธึ อุยฺยานํ คนฺตฺวา พลกายํ พหิ ฐเปตฺวา อารกฺขํ กาเรตฺวา พฺราหฺมเณน สทฺธึ อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา มงฺคลสิลาปฏฺเฏ นิสีทิ.

At that time, in the land of Kapilavatthu, a king named Sankhabalaka prepared his weapons and mustered his army. A trusted man in his service sent a message to the wise one: 'Lord, we here do not know what he intends to do—he is preparing weapons and gathering an army. You should send especially capable men to find out the truth of this matter.' Then the Great Being summoned a young parrot and said, 'Friend, in the land of Kapilavatthu, a king named Sankhabalaka is preparing his weapons. Go there, find out the truth of what he intends to do, wander throughout all of Jambudipa, and bring me the news.' Having spoken thus, he fed the bird honeyed parched grain and gave it honeyed water to drink, anointed its wings with oil boiled a hundred times and a thousand times, placed it in the eastern window, and released it. The bird went there, learned the truth of the king’s activities from that man, and while traversing all of Jambudipa, arrived at the northern city of Pancala in the land of Kapilavatthu. At that time, a king named Culani-Brahmadatta was ruling there. His Brahmin advisor, named Kevatta, instructed him in both worldly matters and righteousness—wise and eloquent. Early one morning, upon waking and looking at his splendidly adorned chamber illuminated by lamps, Kevatta saw his own great fame and thought, 'This is my glory—but to whom does it belong?' Reflecting further, he concluded, 'It belongs to none other than Culani-Brahmadatta. However, a king who bestows such glory deserves to be made the supreme king of all Jambudipa, and I shall become his chief priest.' Having bathed, eaten, and adorned himself early in the morning, he went to the king and asked, 'Great king, did you sleep well?' When the king replied, 'Yes, wise one,' the Brahmin said to the king, 'Lord, there is something to discuss.' The king said, 'Speak, teacher.' 'Lord, it is impossible to find privacy within the inner city. Let us go to the garden.' 'Very well, teacher,' said the king. Accompanied by him, the king went to the garden, stationed his army outside, arranged for security, and entered the garden with the Brahmin. They sat down on the auspicious stone slab.

ตทา สุวโปตโกปิ ตํ กิริยํ ทิสฺวา ‘‘ภวิตพฺพเมตฺถ การเณน, อชฺช ปณฺฑิตสฺส อาจิกฺขิตพฺพยุตฺตกํ กิญฺจิ สุณิสฺสามี’’ติ อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา มงฺคลสาลรุกฺขสฺส ปตฺตนฺตเร นิลียิตฺวา นิสีทิ. ราชา ‘‘กเถถ, อาจริยา’’ติ อาห. ‘‘มหาราช, ตว กณฺเณ อิโต กโรหิ, จตุกฺกณฺโณว มนฺโต ภวิสฺสติ. สเจ, มหาราช, มม วจนํ กเรยฺยาสิ, สกลชมฺพุทีเป ตํ อคฺคราชานํ กโรมี’’ติ. โส มหาตณฺหตาย ตสฺส วจนํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา ‘‘กเถถ, อาจริย, กริสฺสามิ เต วจน’’นฺติ อาห. ‘‘เทว, มยํ เสนํ สงฺกฑฺฒิตฺวา ปฐมํ ขุทฺทกนครํ รุมฺภิตฺวา คณฺหิสฺสาม, อหญฺหิ จูฬทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวา ราชานํ วกฺขามิ – มหาราช, ตว ยุทฺเธน กิจฺจํ นตฺถิ, เกวลํ อมฺหากํ รญฺโญ สนฺตโก โหหิ, ตว รชฺชํ ตเวว ภวิสฺสติ, ยุชฺฌนฺโต ปน อมฺหากํ พลวาหนสฺส มหนฺตตาย เอกนฺเตน ปราชิสฺสสี’’ติ. ‘‘สเจ เม วจนํ กริสฺสติ, สงฺคณฺหิสฺสาม นํ. โน เจ, ยุชฺฌิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา ทฺเว เสนา คเหตฺวา อญฺญํ นครํ คณฺหิสฺสาม, ตโต อญฺญนฺติ เอเตนุปาเยน สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ คเหตฺวา ‘ชยปานํ ปิวิสฺสามา’ติ วตฺวา เอกสตราชาโน อมฺหากํ นครํ อาเนตฺวา อุยฺยาเน อาปานมณฺฑปํ กาเรตฺวา ตตฺถ นิสินฺเน วิสมิสฺสกํ สุรํ ปาเยตฺวา สพฺเพปิ เต ราชาโน ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา เอกสตราชธานีสุ รชฺชํ อมฺหากํ หตฺถคตํ กริสฺสาม. เอวํ ตฺวํ สกลชมฺพุทีเป อคฺคราชา ภวิสฺสสี’’ติ. โสปิ ‘‘สาธุ, อาจริย, เอวํ กริสฺสามี’’ติ วทติ. ‘‘มหาราช, จตุกฺกณฺโณ มนฺโต นาม, อยญฺหิ มนฺโต น สกฺกา อญฺเญน ชานิตุํ, ตสฺมา [Pg.237] ปปญฺจํ อกตฺวา สีฆํ นิกฺขมถา’’ติ. ราชา ตุสฺสิตฺวา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

Then the young parrot, seeing that action, thought, 'There must be a reason for this. Today I shall hear something worth telling to the wise one.' So he entered the park and hid among the leaves of the auspicious sāl tree, where he sat. The king said, 'Speak, teacher.' 'Great king, lend me your ear, for this counsel shall be four-eared. If, great king, you follow my words, I will make you the supreme ruler over all of Jambudīpa.' Hearing his words, the king, overcome by great greed, became delighted and said, 'Speak, teacher, I will follow your words.' 'Sire, we will gather the army and first besiege and capture a small city. Then I will enter the city by a side gate and tell the king: “Great king, you have no need for battle. Simply be subject to our king, and your kingdom will remain yours. But if you fight, given the might of our forces, you will surely be defeated.” If he heeds my words, we will accept him. If not, we will fight, cause his death, and taking his army along with our own, seize another town. Then another, and so on, until we conquer all of Jambudīpa. Then we will say, “Let us drink the victory toast,” and bring one hundred kings to our city. In the park, we will build a drinking pavilion, seat them there, serve them liquor mixed with poison, and when all the kings have perished, the sovereignty of their one hundred capitals will fall into our hands. Thus, you will become the supreme ruler over all of Jambudīpa.' The king replied, 'Good, teacher, I will do so.' 'Great king, this is called the four-eared counsel. This counsel cannot be known by another, so without making any delay, depart quickly.' The king, pleased, agreed, saying, 'Very well.'

สุวโปตโก ตํ สุตฺวา เตสํ มนฺตปริโยสาเน สาขายํ โอลมฺพกํ โอตาเรนฺโต วิย เกวฏฺฏสฺส สีเส ฉกณปิณฺฑํ ปาเตตฺวา ‘‘กิเมต’’นฺติ มุขํ วิวริตฺวา อุทฺธํ โอโลเกนฺตสฺส อปรมฺปิ มุเข ปาเตตฺวา ‘‘กิริ กิรี’’ติ สทฺทํ วิรวนฺโต สาขโต อุปฺปติตฺวา ‘‘เกวฏฺฏ, ตฺวํ จตุกฺกณฺณมนฺโตติ มญฺญสิ, อิทาเนว ฉกฺกณฺโณ ชาโต, ปุน อฏฺฐกณฺโณ ภวิตฺวา อเนกสตกณฺโณปิ ภวิสฺสตี’’ติ วตฺวา ‘‘คณฺหถ, คณฺหถา’’ติ วทนฺตานญฺเญว วาตเวเคน มิถิลํ คนฺตฺวา ปณฺฑิตสฺส นิเวสนํ ปาวิสิ. ตสฺส ปน อิทํ วตฺตํ – สเจ กุโตจิ อาภตสาสนํ ปณฺฑิตสฺเสว กเถตพฺพํ โหติ, อถสฺส อํสกูเฏ โอตรติ, สเจ อมราเทวิยาปิ โสตุํ วฏฺฏติ, อุจฺฉงฺเค โอตรติ, สเจ มหาชเนน โสตพฺพํ, ภูมิยํ โอตรติ. ตทา โส ปณฺฑิตสฺส อํสกูเฏ โอตริ. ตาย สญฺญาย ‘‘รหสฺเสน ภวิตพฺพ’’นฺติ มหาชโน ปฏิกฺกมิ. ปณฺฑิโต ตํ คเหตฺวา อุปริปาสาทตลํ อภิรุยฺห ‘‘กึ เต, ตาต, ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติ ปุจฺฉิ. อถสฺส โส ‘‘อหํ, เทว, สกลชมฺพุทีเป วิจรนฺโต อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺติเก กิญฺจิ คุยฺหํ น ปสฺสามิ, อุตฺตรปญฺจาลนคเร ปน จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส ปุโรหิโต เกวฏฺโฏ นาม พฺราหฺมโณ ราชานํ อุยฺยานํ เนตฺวา จตุกฺกณฺณมนฺตํ คณฺหิ. อถาหํ สาขนฺตเร นิสีทิตฺวา เตสํ มนฺตํ สุณิตฺวา มนฺตปริโยสาเน ตสฺส สีเส จ มุเข จ ฉกณปิณฺฑํ ปาเตตฺวา อาคโตมฺหี’’ติ วตฺวา สพฺพํ กเถสิ. ‘รญฺญา สมฺปฏิจฺฉิต’’นฺติ วุตฺเต ‘‘สมฺปฏิจฺฉิ, เทวา’’ติ อาห.

Hearing this, the young parrot, at the conclusion of their counsel, dropped a lump of dung on Kevaṭṭa’s head. When Kevaṭṭa opened his mouth and looked up, saying, “What is this?” the parrot dropped another lump into his mouth. Crying “Kiri! Kirī!” the parrot flew up from the branch and said, “Kevaṭṭa, you think this is a four-eared counsel—now it has become six-eared! Soon it will be eight-eared, and eventually, it will have many hundreds of ears!” Then, even as the others were shouting, “Catch him! Catch him!” the parrot, with the speed of the wind, went to Mithilā and entered the wise man’s residence. Now, this was his custom: if a message brought from anywhere was to be told only to the wise man, it would land on his shoulder. If it was also suitable for Queen Amarādevī to hear, it would land on her lap; if it was to be heard by the general public, it would land on the ground. At that time, the parrot landed on the wise man’s shoulder. By this sign, understanding that it must be a secret, the crowd withdrew. The wise man took the parrot, ascended to the upper terrace of the palace, and asked, “What have you seen or heard, my dear?” Then the parrot related the entire matter, saying: “Lord, as I traveled all over Jambudīpa, I saw no secret counsel in the presence of any other king. But in the northern city of Pañcāla, the chaplain of King Cūḷanibrahmadatta, a brahmin named Kevaṭṭa, took the king to the park and received the four-eared counsel. I sat among the branches and listened to their counsel. At the conclusion of the counsel, I dropped a lump of dung on his head and into his mouth, and have now come here.” When asked, “Was it accepted by the king?” he answered, “It was accepted, my lord.”

อถสฺส ปณฺฑิโต กตฺตพฺพยุตฺตกํ สกฺการํ กริตฺวา ตํ มุทุปจฺจตฺถรเณ สุวณฺณปญฺชเร สุฏฺฐุ สยาเปตฺวา ‘‘เกวฏฺโฏ มม มโหสธสฺส ปณฺฑิตภาวํ น ชานาติ มญฺเญ, อหํ น ทานิสฺส มนฺตสฺส มตฺถกํ ปาปุณิตุํ ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นครโต ทุคฺคตกุลานิ นีหราเปตฺวา พหิ นิวาสาเปสิ, รฏฺฐชนปททฺวารคาเมสุ สมิทฺธานิ อิสฺสริยกุลานิ อาหริตฺวา อนฺโตนคเร นิวาสาเปสิ, พหุํ ธนธญฺญํ กาเรสิ. จูฬนิพฺรหฺมทตฺโตปิ เกวฏฺฏสฺส วจนํ คเหตฺวา เสนงฺคปริวุโต คนฺตฺวา เอกํ ขุทฺทกนครํ ปริกฺขิปิ. เกวฏฺโฏปิ วุตฺตนเยเนว ตตฺถ [Pg.238] ปวิสิตฺวา ตํ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา อตฺตโน สนฺตกมกาสิ. ทฺเว เสนา เอกโต กตฺวา ตโต อญฺญํ นครํ รุมฺภติ. เอเตนุปาเยน ปฏิปาฏิยา สพฺพานิ ตานิ นครานิ คณฺหิ. เอวํ จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต เกวฏฺฏสฺส โอวาเท ฐิโต, ฐเปตฺวา เวเทหราชานํ เสสราชาโน สกลชมฺพุทีเป อตฺตโน สนฺตเก อกาสิ. โพธิสตฺตสฺส ปน อุปนิกฺขิตฺตกปุริสา ‘‘จูฬนิพฺรหฺมทตฺเตน เอตฺตกานิ นครานิ คหิตานิ, อปฺปมตฺโต โหตู’’ติ นิจฺจํ สาสนํ ปหิณึสุ. โสปิ เตสํ ‘‘อหํ อิธ อปฺปมตฺโต วสามิ, ตุมฺเหปิ อนุกฺกณฺฐนฺตา อปฺปมตฺโต หุตฺวา วสถา’’ติ ปฏิเปเสสิ.

Then the wise man, having paid him the appropriate honor, had him sleep comfortably on a soft bedding in a golden cage. He thought, "Kevaṭṭa, I think, does not know the extent of Mahosadha's wisdom. I will not let him bring his counsel to fruition." He had the impoverished families removed from the city and settled outside, while bringing prosperous and powerful families from the countryside and villages at the city gates to reside within the city. He caused much wealth and grain to be amassed. Cūḷanibrahmadatta, following Kevaṭṭa’s advice, marched with his forces and surrounded a small town. Kevaṭṭa entered there as before, persuaded that king, and made him subject to himself. Having united the two armies, he then attacked another town. In this manner, one after another, he captured all those towns. Thus, Cūḷanibrahmadatta, abiding by Kevaṭṭa’s counsel, except for King Vedeha, made all the other kings in the whole of Jambudīpa subject to himself. Meanwhile, the men placed by the Bodhisatta constantly sent messages: "Cūḷanibrahmadatta has captured so many towns—be heedful!" The Bodhisatta replied to them, "I dwell here heedfully. You too, without becoming disheartened, dwell heedfully."

จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต สตฺตทิวสสตฺตมาสาธิเกหิ สตฺตสํวจฺฉเรหิ วิเทหรชฺชํ วชฺเชตฺวา เสสํ สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ คเหตฺวา เกวฏฺฏํ อาห – ‘‘อาจริย, มิถิลายํ วิเทหรชฺชํ คณฺหามา’’ติ. ‘‘มหาราช, มโหสธปณฺฑิตสฺส วสนนคเร รชฺชํ คณฺหิตุํ น สกฺขิสฺสาม. โส หิ เอวํ ญาณสมฺปนฺโน เอวํ อุปายกุสโล’’ติ โส วิตฺถาเรตฺวา จนฺทมณฺฑลํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย มโหสธสฺส คุเณ กเถสิ. อยญฺหิ สยมฺปิ อุปายกุสโลว, ตสฺมา ‘‘มิถิลนครํ นาม เทว อปฺปมตฺตกํ, สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ อมฺหากํ ปโหติ, กึ โน เอเตนา’’ติ อุปาเยเนว ราชานํ สลฺลกฺขาเปสิ. เสสราชาโนปิ ‘‘มยํ มิถิลรชฺชํ คเหตฺวาว ชยปานํ ปิวิสฺสามา’’ติ วทนฺติ. เกวฏฺโฏ เตปิ นิวาเรตฺวา ‘‘วิเทหรชฺชํ คเหตฺวา กึ กริสฺสาม, โสปิ ราชา อมฺหากํ สนฺตโกว, ตสฺมา นิวตฺตถา’’ติ เต อุปาเยเนว โพเธสิ. เต ตสฺส วจนํ สุตฺวา นิวตฺตึสุ. มหาสตฺตสฺส อุปนิกฺขิตฺตกปุริสา สาสนํ เปสยึสุ ‘‘พฺรหฺมทตฺโต เอกสตราชปริวุโต มิถิลํ อาคจฺฉนฺโตว นิวตฺติตฺวา อตฺตโน นครเมว คโต’’ติ. โสปิ เตสํ ‘‘อิโต ปฏฺฐาย ตสฺส กิริยํ ชานนฺตู’’ติ ปฏิเปเสสิ. พฺรหฺมทตฺโตปิ เกวฏฺเฏน สทฺธึ ‘‘อิทานิ กึ กริสฺสามี’’ติ มนฺเตตฺวา ‘‘ชยปานํ ปิวิสฺสามา’’ติ วุตฺเต อุยฺยานํ อลงฺกริตฺวา จาฏิสเตสุ จาฏิสหสฺเสสุ สุรํ ฐเปถ, นานาวิธานิ จ มจฺฉมํสาทีนิ อุปเนถา’’ติ เสวเก อาณาเปสิ. อุปนิกฺขิตฺตกปุริสา ตํ ปวตฺตึ ปณฺฑิตสฺส อาโรเจสุํ. เต ปน ‘‘วิเสน สุรํ โยเชตฺวา ราชาโน มาเรตุกาโม’’ติ น ชานึสุ. มหาสตฺโต ปน สุวโปตกสฺส สนฺติกา สุตตฺตา [Pg.239] ตถโต ชานิตฺวา ‘‘เนสํ สุราปานทิวสํ ตถโต ชานิตฺวา มม เปเสถา’’ติ ปฏิสาสนํ เปเสสิ. เต ตถา กรึสุ.

Cūḷanibrahmadatta, after seven years, seven months, and seven days, having taken the sovereignty of the entire Jambudīpa except for the kingdom of Videha, said to Kevaṭṭa: "Teacher, let us seize the kingdom of Videha in Mithilā." "Great king, we cannot seize the kingdom in the city where the wise Mahosadha resides. He is so accomplished in wisdom and skilled in means," Kevaṭṭa explained at length, praising Mahosadha’s virtues as if raising the disc of the moon. Indeed, Kevaṭṭa himself was skilled in strategy, so he persuaded the king by saying, "The city of Mithilā, sire, is insignificant. The sovereignty of the entire Jambudīpa suffices for us—what need have we for this?" The other kings also said, "We will drink the victory drink only after capturing the kingdom of Mithilā." But Kevaṭṭa restrained them too, advising them wisely: "What will we gain by seizing Videha’s kingdom? That king is as good as ours. Therefore, turn back." Hearing his words, they withdrew. The Bodhisatta’s men sent him a message: "Brahmadatta, surrounded by a hundred and one kings, turned back on his way to Mithilā and returned to his own city." He also sent back word to them, "From now on, ascertain his actions." Brahmadatta then consulted with Kevaṭṭa: "What shall we do now?" When it was said, "Let us drink the victory drink," he ordered his attendants: "Prepare the park, set up liquor in hundreds of jars, in thousands of jars, and bring various kinds of fish, meat, and other delicacies." The men reported these developments to the wise one. However, they did not realize, "The king intends to kill the other kings by mixing poison in the liquor." But the Bodhisatta, having heard about it from the young parrot, understood the truth. He sent word back to them: "Having ascertained the exact day of their liquor-drinking, send word to me." They did as instructed.

ปณฺฑิโต ‘‘มาทิเส ธรมาเน เอตฺตกานํ ราชูนํ มรณํ อยุตฺตํ, อวสฺสโย เนสํ ภวิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา สหชาตํ โยธสหสฺสํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘สมฺมา, จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต กิร อุยฺยานํ อลงฺการาเปตฺวา เอกสตราชปริวุโต สุรํ ปาตุกาโม, ตุมฺเห ตตฺถ คนฺตฺวา ราชูนํ อาสเนสุ ปญฺญตฺเตสุ กิสฺมิญฺจิ อนิสินฺเนเยว ‘จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส อนนฺตรํ มหารหํ อาสนํ อมฺหากํ รญฺโญว เทถา’ติ วทนฺตา คเหตฺวา เตสํ ปุริเสหิ ‘ตุมฺเห กสฺส ปุริสา’ติ วุตฺเต ‘วิเทหราชสฺสา’ติ วเทยฺยาถ. เต ตุมฺเหหิ สทฺธึ ‘มยํ สตฺตทิวสสตฺตมาสาธิกานิ สตฺตวสฺสานิ รชฺชํ คณฺหนฺตา เอกทิวสมฺปิ วิเทหราชานํ น ปสฺสาม, กึ ราชา นาเมส, คจฺฉถ ปริยนฺเต อาสนํ คณฺหถา’ติ วทนฺตา กลหํ กริสฺสนฺติ. อถ ตุมฺเห ‘ฐเปตฺวา พฺรหฺมทตฺตํ อญฺโญ อมฺหากํ รญฺโญ อุตฺตริตโร อิธ นตฺถี’ติ กลหํ วฑฺเฒตฺวา อมฺหากํ รญฺโญ อาสนมตฺตมฺปิ อลภนฺตา ‘น ทานิ โว สุรํ ปาตุํ มจฺฉมํสํ ขาทิตุํ ทสฺสามา’ติ นทนฺตา วคฺคนฺตา มหาโฆสํ กโรนฺตา เตสํ สนฺตาสํ ชเนนฺตา มหนฺเตหิ เลฑฺฑุทณฺเฑหิ สพฺพจาฏิโย ภินฺทิตฺวา มจฺฉมํสํ วิปฺปกิริตฺวา อปริโภคํ กตฺวา ชเวน เสนาย อนฺตรํ ปวิสิตฺวา เทวนครํ ปวิฏฺฐา อสุรา วิย อุลฺโลฬํ อุฏฺฐาเปตฺวา ‘มยํ มิถิลนคเร มโหสธปณฺฑิตสฺส ปุริสา, สกฺโกนฺตา อมฺเห คณฺหถา’ติ ตุมฺหากํ อาคตภาวํ ชานาเปตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ เปเสสิ. เต ‘‘สาธู’’ติ ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วนฺทิตฺวา สนฺนทฺธปญฺจาวุธา นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา นนฺทนวนมิว อลงฺกตอุยฺยานํ ปวิสิตฺวา สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต เอกสตราชปลฺลงฺเก อาทึ กตฺวา อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ สิริวิภวํ ทิสฺวา มหาสตฺเตน วุตฺตนิยาเมเนว สพฺพํ กตฺวา มหาชนํ สงฺโขเภตฺวา มิถิลาภิมุขา ปกฺกมึสุ. ราชปุริสาปิ ตํ ปวตฺตึ เตสํ ราชูนํ อาโรเจสุํ. จูฬนิพฺรหฺมทตฺโตปิ ‘‘เอวรูปสฺส นาม เม วิสโยคสฺส อนฺตราโย กโต’’ติ กุชฺฌิ. ราชาโนปิ ‘‘อมฺหากํ ชยปานํ ปาตุํ นาทาสี’’ติ กุชฺฌึสุ. พลกายาปิ ‘‘มยํ อมูลกํ สุรํ ปาตุํ น ลภิมฺหา’’ติ กุชฺฌึสุ.

The Bodhisatta thought, 'While one such as I lives, it is not proper for so many kings to die; I shall be their refuge.' Having sent for the thousand warriors born with him, he instructed them: 'Sirs, Cūḷanībrahmadatta, it is said, has had his park adorned and intends to drink liquor surrounded by one hundred and one kings. You should go there, and when the seats are arranged for the kings, without sitting on any of them, say, "After Cūḷanībrahmadatta, the most magnificent seat should be given to our king!" If their men ask, "Whose men are you?" reply, "We are King Videha's men." They will argue with you, saying, "We have been ruling for seven years, seven months, and seven days, and we have not seen King Videha even once. What kind of king is he? Go and take a seat at the edge!" Then, escalating the quarrel, you should say, "Except for Brahmadatta, there is no one here superior to our king!" And if you do not obtain even a seat for our king, shouting, "Now we will not let you drink liquor or eat fish and meat!" while roaring, rushing about, making a great uproar and terrifying them, you must smash all the jars with large clods and clubs, scatter the fish and meat, and render them unusable. Then quickly enter the midst of the army, and like asuras who have entered the city of the devas, raise a tumult, announcing, "We are the men of the wise Mahosadha from Mithila. If you can, capture us!" Make known your arrival and then return.' They, saying 'Very well,' accepted his words, paid homage, armed themselves with the five weapons, and departed. Arriving there, they entered the park, adorned like the Nandana Grove, and seeing the splendidly prepared seats and royal prosperity, with the one hundred and one kings’ couches foremost under raised white canopies, they did everything precisely as instructed by the Great Being. Having agitated the great crowd, they set out towards Mithila. The royal attendants also reported that event to those kings. Cūḷanībrahmadatta also grew angry, thinking, 'Such an obstruction has been created for my enjoyment!' The kings also grew angry, saying, 'He did not let us drink the victory draught!' The soldiers also were furious, exclaiming, 'We did not get to drink the free liquor!'

จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต [Pg.240] เต ราชาโน อามนฺเตตฺวา ‘‘เอถ, โภ, มิถิลํ คนฺตฺวา วิเทหราชสฺส ขคฺเคน สีสํ ฉินฺทิตฺวา ปาเทหิ อกฺกมิตฺวา นิสินฺนา ชยปานํ ปิวิสฺสาม, เสนํ คมนสชฺชํ กโรถา’’ติ วตฺวา ปุน รโหคโต เกวฏฺฏสฺสปิ เอตมตฺถํ กเถตฺวา ‘‘อมฺหากํ เอวรูปสฺส มนฺตสฺส อนฺตรายกรํ ปจฺจามิตฺตํ คณฺหิสฺสาม, เอกสตราชูนํ อฏฺฐารสอกฺโขภณิสงฺขาย เสนาย ปริวุตา คจฺฉาม, เอถ, อาจริยา’’ติ อาห. พฺราหฺมโณ อตฺตโน ปณฺฑิตภาเวน จินฺเตสิ ‘‘มโหสธปณฺฑิตํ ชินิตุํ นาม น สกฺกา, อมฺหากํเยว ลชฺชิตพฺพํ ภวิสฺสติ, นิวตฺตาเปสฺสามิ น’’นฺติ. อถ นํ เอวมาห – ‘‘มหาราช, น เอส วิเทหราชสฺส ถาโม, มโหสธปณฺฑิตสฺส สํวิธานเมตํ, มหานุภาโว ปเนส, เตน รกฺขิตา มิถิลา สีหรกฺขิตคุหา วิย น สกฺกา เกนจิ คเหตุํ, เกวลํ อมฺหากํ ลชฺชนกํ ภวิสฺสติ, อลํ ตตฺถ คมเนนา’’ติ. ราชา ปน ขตฺติยมาเนน อิสฺสริยมเทน มตฺโต หุตฺวา ‘‘กึ โส กริสฺสตี’’ติ วตฺวา เอกสตราชปริวุโต อฏฺฐารสอกฺโขภณิสงฺขาย เสนาย สทฺธึ นิกฺขมิ. เกวฏฺโฏปิ อตฺตโน กถํ คณฺหาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘รญฺโญ ปจฺจนีกวุตฺติ นาม อยุตฺตา’’ติ เตน สทฺธึเยว นิกฺขมิ. เตปิ โยธา เอกรตฺเตเนว มิถิลํ ปตฺวา อตฺตนา กตกิจฺจํ ปณฺฑิตสฺส กถยึสุ. ปฐมํ อุปนิกฺขิตฺตกปุริสาปิสฺส สาสนํ ปหิณึสุ. ‘‘จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต ‘วิเทหราชานํ คณฺหิสฺสามี’ติ เอกสตราชปริวุโต อาคจฺฉติ, ปณฺฑิโต อปฺปมตฺโต โหตุ, อชฺช อสุกฏฺฐานํ นาม อาคโต, อชฺช อสุกฏฺฐานํ, อชฺช นครํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ปณฺฑิตสฺส นิพทฺธํ เปเสนฺติเยว. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต อปฺปมตฺโต อโหสิ. วิเทหราชา ปน ‘‘พฺรหฺมทตฺโต กิร อิมํ นครํ คเหตุํ อาคจฺฉตี’’ติ ปรมฺปรโฆเสน อสฺโสสิ.

Cūḷanībrahmadatta summoned those kings and said, 'Come, sirs, let us go to Mithila, cut off King Videha's head with a sword, trample it underfoot, sit down, and drink the victory draught. Prepare the army for marching.' Then, in private, he also told Kevaṭṭa the brahmin about this matter, saying, 'We will capture any enemy who obstructs such a plan of ours. We march surrounded by one hundred and one kings, with an army numbering eighteen akkhobhinīs. Come, teacher.' The brahmin, considering his own wisdom, thought, 'It is impossible to conquer the wise Mahosadha. We will only bring shame upon ourselves. I must turn him back.' Then he said to him, 'Great king, this is not King Videha's strength—it is the strategy of the wise Mahosadha. Moreover, he is immensely powerful. Under his protection, Mithila is like a cave guarded by a lion—impossible for anyone to capture. We will only bring shame upon ourselves. There is no point in going there.' But the king, intoxicated with the pride of a warrior and the arrogance of power, said, 'What can he do?' and set out surrounded by one hundred and one kings, with an army numbering eighteen akkhobhinīs. Kevaṭṭa, unable to make his own advice accepted, thought, 'Opposing the king is not proper,' and so he too departed with him. Those soldiers reached Mithila in a single night and reported what they had done to the Bodhisatta. The spies he had placed beforehand also sent him messages: 'Cūḷanībrahmadatta is coming, surrounded by one hundred and one kings, to capture King Videha. Let the Bodhisatta be vigilant. Today he has arrived at such-and-such a place, today at such-and-such a place, today he will reach the city.' They kept sending continuous reports to the Bodhisatta. Hearing this, the Great Being remained vigilant. Meanwhile, King Videha heard through successive rumors, 'Brahmadatta is coming to seize this city.'

อถ พฺรหฺมทตฺโต อคฺคปโทเสเยว อุกฺกาสตสหสฺเสน ธาริยมาเนน อาคนฺตฺวา สกลนครํ ปริวาเรสิ. อถ นํ หตฺถิปาการรถปาการาทีหิ ปริกฺขิปาเปตฺวา เตสุ เตสุ ฐาเนสุ พลคุมฺพํ ฐเปสิ. มนุสฺสา อุนฺนาเทนฺตา อปฺโผเฏนฺตา เสเฬนฺตา นจฺจนฺตา คชฺชนฺตา ตชฺเชนฺตา มหาโฆสํ กโรนฺตา อฏฺฐํสุ. ทีโปภาเสน เจว อลงฺกาโรภาเสน จ สกลสตฺตโยชนิกา มิถิลา เอโกภาสา อโหสิ. หตฺถิอสฺสรถตูริยานํ [Pg.241] สทฺเทน ปถวิยา ภิชฺชนกาโล วิย อโหสิ. จตฺตาโร ปณฺฑิตา อุลฺโลฬสทฺทํ สุตฺวา อชานนฺตา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มหาราช, อุลฺโลฬสทฺโท ชาโต, น โข ปน มยํ ชานาม, กึ นาเมตํ, วีมํสิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต นุ โข อาคโต ภเวยฺยา’’ติ สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา โอโลเกนฺโต ตสฺสาคมนภาวํ ญตฺวา ภีตตสิโต ‘‘นตฺถิ อมฺหากํ ชีวิตํ, สพฺเพ โน ชีวิตกฺขยํ ปาเปสฺสตี’’ติ เตหิ สทฺธึ สลฺลปนฺโต นิสีทิ. มหาสตฺโต ปน ตสฺสาคตภาวํ ญตฺวา สีโห วิย อฉมฺภิโต สกลนคเร อารกฺขํ สํวิทหิตฺวา ‘‘ราชานํ อสฺสาเสสฺสามี’’ติ ราชนิเวสนํ อภิรุหิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชา ตํ ทิสฺวาว ปฏิลทฺธสฺสาโส หุตฺวา ‘‘ฐเปตฺวา มม ปุตฺตํ มโหสธปณฺฑิตํ อญฺโญ มํ อิมมฺหา ทุกฺขา โมเจตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา เตน สทฺธึ สลฺลปนฺโต อาห –

Then Brahmadatta arrived at the very first watch of the night, with a hundred thousand torches held aloft, and surrounded the entire city. He then had it encircled with elephant ramparts, chariot ramparts, and so on, placing battalions in various positions. People stood shouting, applauding, snapping their fingers, dancing, roaring, threatening, and making a great noise. With the radiance of lamps and the radiance of ornaments, the entire seven-league Mithila was of one radiance. The sound of elephants, horses, chariots, and musical instruments was as if it were the time for the earth to break apart. Hearing the tumultuous noise, the four wise men, not knowing its cause, went to the king and said, 'Great king, a tumultuous noise has arisen, but we do not know what it is—it is fitting to investigate.' Hearing this, the king, thinking, 'Could it be that Cūḷanībrahmadatta has arrived?' opened the lion-window, looked out, and realizing his arrival, became terrified and anxious. 'Our lives are over; he will cause all of us to come to the destruction of life,' he lamented, sitting down to converse with them. The Great Being, however, knowing of his arrival, remained unshaken like a lion. After arranging defenses throughout the entire city, he thought, 'I will reassure the king,' and ascended to the royal residence, standing to one side. The king, upon seeing him, regained his composure and reflected, 'Except for my son, the wise Mahosadha, no one else is capable of freeing me from this distress.' Conversing with him, he said—

๕๙๐.

590.

‘‘ปญฺจาโล สพฺพเสนาย, พฺรหฺมทตฺโตยมาคโต;

สายํ ปญฺจาลิยา เสนา, อปฺปเมยฺโย มโหสธ.

The Pañcāla king has come with all his forces, Brahmadatta has arrived; this evening the army of Pañcāla, O Mahosadha, is immeasurable.

๕๙๑.

591.

‘‘วีถิมตี ปตฺติมตี, สพฺพสงฺคามโกวิทา;

โอหารินี สทฺทวตี, เภริสงฺขปฺปโพธนา.

It is well-arrayed with ranks and divisions, skilled in all conflicts; overwhelming and loud, awakened by drums and conches.

๕๙๒.

592.

‘‘โลหวิชฺชาลงฺการาภา, ธชินี วามโรหินี;

สิปฺปิเยหิ สุสมฺปนฺนา, สูเรหิ สุปฺปติฏฺฐิตา.

It shines with the splendor of metallic ornaments, with banners and skilled riders; it is well-equipped with artisans, well-established by heroes.

๕๙๓.

593.

‘‘ทเสตฺถ ปณฺฑิตา อาหุ, ภูริปญฺญา รโหคมา;

มาตา เอกาทสี รญฺโญ, ปญฺจาลิยํ ปสาสติ.

Ten wise men are there, they say, of vast wisdom, who counsel in private; the king's mother, the eleventh, governs Pañcāla.

๕๙๔.

594.

‘‘อเถตฺเถกสตํ ขตฺยา, อนุยนฺตา ยสสฺสิโน;

อจฺฉินฺนรฏฺฐา พฺยถิตา, ปญฺจาลิยํ วสํ คตา.

Then there are a hundred and one Khattiyas, glorious followers, whose kingdoms were snatched away; terrified, they came under the sway of the Pañcāla king.

๕๙๕.

595.

‘‘ยํวทา ตกฺกรา รญฺโญ, อกามา ปิยภาณิโน;

ปญฺจาลมนุยายนฺติ, อกามา วสิโน คตา.

They are obedient and act for the king; though unwilling, they are speakers of pleasant words. They follow the Pañcāla king, having unwillingly come under his power.

๕๙๖.

596.

‘‘ตาย เสนาย มิถิลา, ติสนฺธิปริวาริตา;

ราชธานี วิเทหานํ, สมนฺตา ปริขญฺญติ.

With that army, Mithilā, surrounded by three cordons, the capital of the Videhas, is being trenched on all sides.

๕๙๗.

597.

‘‘อุทฺธํ [Pg.242] ตารกชาตาว, สมนฺตา ปริวาริตา;

มโหสธ วิชานาหิ, กถํ โมกฺโข ภวิสฺสตี’’ติ.

Like a multitude of stars above, it is surrounded on all sides; Mahosadha, understand, how shall there be an escape?

ตตฺถ สพฺพเสนายาติ สพฺพาย เอกสตราชนายิกาย อฏฺฐารสอกฺโขภณิสงฺขาย เสนาย สทฺธึ อาคโต กิร, ตาตาติ วทติ. ปญฺจาลิยาติ ปญฺจาลรญฺโญ สนฺตกา. วีถิมตีติ วีถิยา อานีเต ทพฺพสมฺภาเร คเหตฺวา วิจรนฺเตน วฑฺฒกิคเณน สมนฺนาคตา. ปตฺติมตีติ ปทสญฺจเรน พลกาเยน สมนฺนาคตา. สพฺพสงฺคามโกวิทาติ สพฺพสงฺคาเม กุสลา. โอหารินีติ ปรเสนาย อนฺตรํ ปวิสิตฺวา อปญฺญายนฺตาว ปรสีสํ อาหริตุํ สมตฺถา. สทฺทวตีติ ทสหิ สทฺเทหิ อวิวิตฺตา. เภริสงฺขปฺปโพธนาติ ‘‘เอถ ยาถ ยุชฺฌถา’’ติอาทีนิ ตตฺถ วจีเภเทน ชานาเปตุํ น สกฺกา, ตาทิสานิ ปเนตฺถ กิจฺจานิ เภริสงฺขสทฺเทเหว โพเธนฺตีติ เภริสงฺขปฺปโพธนา. โลหวิชฺชาลงฺการาภาติ เอตฺถ โลหวิชฺชาติ โลหสิปฺปานิ. สตฺตรตนปฏิมณฺฑิตานํ กวจจมฺมชาลิกาสีสกเรณิกาทีนํ เอตํ นามํ. อลงฺการาติ ราชมหามตฺตาทีนํ อลงฺการา. ตสฺมา โลหวิชฺชาหิ เจว อลงฺกาเรหิ จ ภาสตีติ โลหวิชฺชาลงฺการาภาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ธชินีติ สุวณฺณาทิปฏิมณฺฑิเตหิ นานาวตฺถสมุชฺชเลหิ รถาทีสุ สมุสฺสิตธเชหิ สมนฺนาคตา. วามโรหินีติ หตฺถี จ อสฺเส จ อาโรหนฺตา วามปสฺเสน อาโรหนฺติ, เตน ‘‘วามโรหินี’’ติ วุจฺจนฺติ, เตหิ สมนฺนาคตา, อปริมิตหตฺถิอสฺสสมากิณฺณาติ อตฺโถ. สิปฺปิเยหีติ หตฺถิสิปฺปอสฺสสิปฺปาทีสุ อฏฺฐารสสุ สิปฺเปสุ นิปฺผตฺตึ ปตฺเตหิ สุฏฺฐุ สมนฺนาคตา สุสมากิณฺณา. สูเรหีติ ตาต, เอสา กิร เสนา สีหสมานปรกฺกเมหิ สูรโยเธหิ สุปฺปติฏฺฐิตา.

There, 'sabbasenāyāti' means he came with an army of eighteen akkhoṇi units, led by one hundred and one kings. He says, 'Father.' 'Pañcāliyāti' means belonging to the king of Pañcāla. 'Vīthimatīti' means equipped with a company of carpenters who move about carrying materials brought along the streets. 'Pattimatīti' means accompanied by a body of troops moving by foot. 'Sabbasaṅgāmakovidāti' means skilled in all battles. 'Ohārinīti' means capable of entering enemy lines unseen and bringing back the enemy's head. 'Saddavatīti' means never silent, resounding with ten kinds of sounds. 'Bherisaṅkhappabodhanāti' means that commands like 'Come, go, fight!' and so forth cannot be conveyed there by distinct words; such tasks are announced by the sounds of drums and conches; hence, 'bherisaṅkhappabodhanā.' 'Lohavijjālaṅkārābhāti'—here, 'lohavijjā' refers to metal crafts. This is the name for armor, leather coverings, nets, helmets, and other items adorned with the seven precious gems. 'Alaṅkārāti' refers to the ornaments of kings and high ministers. Therefore, the meaning here is that it shines with both metal crafts and ornaments. 'Dhajinīti' means adorned with banners of various splendid cloths, raised on chariots and the like. 'Vāmarohinīti' means that elephants and horses are mounted on the left side; hence, they are called 'vāmarohinī'; equipped with them, meaning teeming with countless elephants and horses. 'Sippiyehīti' means well-equipped and teeming with experts skilled in the eighteen crafts, such as elephant and horse training. 'Sūrehīti' means, dear one, this army is firmly established with heroic warriors whose courage is like that of lions.

อาหูติ ทส กิเรตฺถ เสนาย ปณฺฑิตาติ วทนฺติ. ภูริปญฺญาติ ปถวิสมาย วิปุลาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา. รโหคมาติ รโห คมนสีลา รโห นิสีทิตฺวา มนฺตนสีลา. เต กิร เอกาหทฺวีหํ จินฺเตตุํ ลภนฺตา ปถวึ ปริวตฺเตตุํ อากาเส คณฺหิตุํ สมตฺถา. เอกาทสีติ เตหิ [Pg.243] กิร ปณฺฑิเตหิ อติเรกตรปญฺญา ปญฺจาลรญฺโญ มาตา. สา เตสํ เอกาทสี หุตฺวา ปญฺจาลิยํ เสนํ ปสาสติ อนุสาสติ.

They say there were ten wise men in the army. 'Bhūripaññā' means they are endowed with extensive wisdom like the earth. 'Rahogamā' means they were accustomed to going alone, accustomed to sitting in solitude and deliberating. It is said that if they had a day or two to contemplate, they were able to turn the earth upside down and grasp the sky. 'Ekādasī' means the mother of the Pañcāla king, possessing wisdom surpassing even those wise men. She became the eleventh and governs and instructs the Pañcāla army.

เอกทิวสํ กิเรโก ปุริโส เอกํ ตณฺฑุลนาฬิญฺจ ปุฏกภตฺตญฺจ กหาปณสหสฺสญฺจ คเหตฺวา ‘‘นทึ ตริสฺสามี’’ติ โอติณฺโณ นทิมชฺฌํ ปตฺวา ตริตุํ อสกฺโกนฺโต ตีเร ฐิเต มนุสฺเส เอวมาห – ‘‘อมฺโภ, มม หตฺเถ เอกา ตณฺฑุลนาฬิ ปุฏกภตฺตํ กหาปณสหสฺสญฺจ อตฺถิ, อิโต ยํ มยฺหํ รุจฺจติ, ตํ ทสฺสามิ. โย สกฺโกติ, โส มํ อุตฺตาเรตู’’ติ. อเถโก ถามสมฺปนฺโน ปุริโส คาฬฺหํ นิวาเสตฺวา นทึ โอคาเหตฺวา ตํ หตฺเถ คเหตฺวา ปรตีรํ อุตฺตาเรตฺวา ‘‘เทหิ เม ทาตพฺพ’’นฺติ อาห. ‘‘โส ตณฺฑุลนาฬึ วา ปุฏกภตฺตํ วา คณฺหาหี’’ติ. ‘‘สมฺม, อหํ ชีวิตํ อคเณตฺวา ตํ อุตฺตาเรสึ, น เม เอเตหิ อตฺโถ, กหาปณํ เม เทหี’’ติ. อหํ ‘‘อิโต มยฺหํ ยํ รุจฺจติ, ตํ ทสฺสามี’’ติ อวจํ, อิทานิ มยฺหํ ยํ รุจฺจติ, ตํ ทมฺมิ, อิจฺฉนฺโต คณฺหาติ. โส สมีเป ฐิตสฺส เอกสฺส กเถสิ. โสปิ ตํ ‘‘เอส อตฺตโน รุจฺจนกํ ตว เทติ, คณฺหา’’ติ อาห. โส ‘‘อหํ น คณฺหิสฺสามี’’ติ ตํ อาทาย วินิจฺฉยํ คนฺตฺวา วินิจฺฉยามจฺจานํ อาโรเจสิ. เตปิ สพฺพํ สุตฺวา ตเถวาหํสุ. โส เตสํ วินิจฺฉเยน อตุฏฺโฐ รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชาปิ วินิจฺฉยามจฺเจ ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ สนฺติเก อุภินฺนํ วจนํ สุตฺวา วินิจฺฉินิตุํ อชานนฺโต อตฺตโน ชีวิตํ ปหาย นทึ โอติณฺณํ ปรชฺชาเปสิ.

One day, it is said, a man took a measure of rice grains, a packet of food, and a thousand coins and, thinking, "I will cross the river," he waded in. But when he reached the middle of the river and was unable to cross, he called out to the people on the shore, saying, "Sirs, I have in my hand a measure of rice grains, a packet of food, and a thousand coins. From these, I will give whatever I choose. Whoever is able, let him ferry me across." Then a strong man, wrapping his cloth tightly, entered the river, took him by the hand, and brought him to the other side. He then said, "Give me what is to be given." The man replied, "Take either the measure of rice grains or the packet of food." The strong man said, "Friend, I disregarded my life to bring you across. I have no need for these; give me the coins." The man said, "I said, ‘From these, I will give whatever I choose.’ Now I am giving what I choose. If you want it, take it." So the rescuer told someone standing nearby. That person also said, "He is giving you what he chooses, take it." But he said, "I will not take it," and taking the other man, he went to the court and reported it to the judicial ministers. After hearing everything, they too ruled in the same way. Dissatisfied with their verdict, he went to the king and reported the matter. The king also summoned the judicial ministers and, after hearing the words of both in their presence, was unable to decide and ruled against the man who had entered the river.

ตสฺมึ ขเณ รญฺโญ มาตา จลากเทวี นาม อวิทูเร นิสินฺนา อโหสิ. สา รญฺโญ ทุพฺพินิจฺฉิตภาวํ ญตฺวา ‘‘ตาต, อิมํ อฑฺฑํ ญตฺวาว สุฏฺฐุ วินิจฺฉิต’’นฺติ อาห. ‘‘อมฺม, อหํ เอตฺตกํ ชานามิ. สเจ ตุมฺเห อุตฺตริตรํ ชานาถ, ตุมฺเหว วินิจฺฉินถา’’ติ. สา ‘‘เอวํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ตํ ปุริสํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘เอหิ, ตาต, ตว หตฺถคตานิ ตีณิปิ ภูมิยํ ฐเปหี’’ติ ปฏิปาฏิยา ฐปาเปตฺวา ‘‘ตาต, ตฺวํ อุทเก วุยฺหมาโน อิมสฺส กึ กเถสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิทํ นามยฺเย’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ ตว รุจฺจนกํ คณฺหา’’ติ อาห. โส สหสฺสตฺถวิกํ คณฺหิ. อถ นํ สา โถกํ คตกาเล ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต, สหสฺสํ เต รุจฺจตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, รุจฺจตี’’ติ วุตฺเต ‘‘ตาต, ตยา ‘อิโต [Pg.244] ยํ มยฺหํ รุจฺจติ, ตํ ทสฺสามี’ติ อิมสฺส วุตฺตํ, น วุตฺต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘วุตฺตํ เทวี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ อิมํ สหสฺสํ เอตสฺส เทหี’’ติ วตฺวา ทาเปสิ. โส โรทนฺโต ปริเทวนฺโต อทาสิ. ตสฺมึ ขเณ ราชา อมจฺจา จ ตุสฺสิตฺวา สาธุการํ ปวตฺตยึสุ. ตโต ปฏฺฐาย ตสฺสา ปณฺฑิตภาโว สพฺพตฺถ ปากโฏ ชาโต. ตํ สนฺธาย วิเทหราชา ‘‘มาตา เอกาทสี รญฺโญ’’ติ อาห.

At that moment, the king’s mother, named Calākadevī, was seated not far away. Knowing the king’s poor judgment, she said, "Dear son, having understood this case, decide it properly." The king replied, "Mother, I know only this much. If you know better, then you decide it yourself." She said, "I will do so," and had that man summoned. She said, "Come, dear, place all three items from your hand on the ground," and had them placed in order. Then she asked, "Dear, while being swept away in the water, what did you say to this man?" When he answered, "This, my lady," she said, "Then take what pleases you." He took the purse of a thousand. After a short while, she had him summoned again and asked, "Dear, does the thousand please you?" When he replied, "Yes, it pleases me," she questioned further, "Dear, did you or did you not say to this man, ‘From these, I will give what pleases me’?" He answered, "I did say so, Your Majesty." "Then give this thousand to him," she said, and had it given. Weeping and lamenting, he gave it. At that moment, the king and his ministers were pleased and gave cries of approval. From then on, her wisdom became known everywhere. In reference to this, King Videha said, "The mother is the eleventh of the king's counselors."

ขตฺยาติ ขตฺติยา. อจฺฉินฺนรฏฺฐาติ จูฬนิพฺรหฺมทตฺเตน อจฺฉินฺทิตฺวา คหิตรฏฺฐา. พฺยถิตาติ มรณภยภีตา อญฺญํ คเหตพฺพคหณํ อปสฺสนฺตา. ปญฺจาลิยํ วสํ คตาติ เอตสฺส ปญฺจาลรญฺโญ วสํ คตาติ อตฺโถ. สามิวจนตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. ยํวทา ตกฺกราติ ยํ มุเขน วทนฺติ, ตํ รญฺโญ กาตุํ สกฺโกนฺตาว. วสิโน คตาติ ปุพฺเพ สยํวสิโน อิทานิ ปนสฺส วสํ คตาติ อตฺโถ. ติสนฺธีติ ปฐมํ หตฺถิปากาเรน ปริกฺขิตฺตา, ตโต รถปากาเรน, ตโต อสฺสปากาเรน, ตโต โยธปตฺติปากาเรน ปริกฺขิตฺตาติ อิเมหิ จตูหิ สงฺเขเปหิ ติสนฺธีหิ ปริวาริตา. หตฺถิรถานญฺหิ อนฺตรํ เอโก สนฺธิ, รถอสฺสานํ อนฺตรํ เอโก สนฺธิ, อสฺสปตฺตีนํ อนฺตรํ เอโก สนฺธิ. ปริขญฺญตีติ ขนียติ. อิมญฺหิ อิทานิ อุปฺปาเฏตฺวา คณฺหิตุกามา วิย สมนฺตโต ขนนฺติ. อุทฺธํ ตารกชาตาวาติ ตาต, ยาย เสนาย สมนฺตา ปริวาริตา, สา อเนกสตสหสฺสทณฺฑทีปิกาหิ อุทฺธํ ตารกชาตา วิย ขายติ. วิชานาหีติ ตาต มโหสธปณฺฑิต, อวีจิโต ยาว ภวคฺคา อญฺโญ ตยา สทิโส อุปายกุสโล ปณฺฑิโต นาม นตฺถิ, ปณฺฑิตภาโว นาม เอวรูเปสุ ฐาเนสุ ปญฺญายติ, ตสฺมา ตฺวเมว ชานาหิ, กถํ อมฺหากํ อิโต ทุกฺขา ปโมกฺโข ภวิสฺสตีติ.

'Khatyā' means Khattiyas. 'Acchinnaraṭṭhā' means whose kingdoms were seized by Cūḷanibrahmadatta after snatching them away. 'Byathitā' means terrified by the fear of death, not seeing any other refuge to be taken. 'Pañcāliyaṃ vasaṃ gatā' means they have come under the rule of the king of Pañcāla. This is a term of usage in the sense of the master's command. 'Yaṃvadā takkarā' means whatever they say with their mouths, they are capable of doing for the king. 'Vasino gatā' means previously they were independent, but now they have come under his rule. 'Tisandhī' means first surrounded by the elephant division, then by the chariot division, then by the cavalry division, and then by the infantry division—thus, surrounded by these four, which in summary have three junctions. For between the elephants and chariots is one interval, between the chariots and horses another, and between the horses and infantry yet another. 'Parikhaññati' means being dug around. For now, as if intending to uproot and seize it, they dig all around. 'Uddhaṃ tārakajātāvā' means, dear one, the army surrounding the city on all sides appears like a multitude of stars above, illuminated by countless hundreds of thousands of torches. 'Vijānāhī' means, O wise Mahosadha, from the lowest hell up to the highest heaven, there is no one as clever and wise as you in strategy. True wisdom is recognized in such situations. Therefore, you alone must know how we can be freed from this suffering.

อิมํ รญฺโญ กถํ สุตฺวา มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘อยํ ราชา อติวิย มรณภยภีโต, คิลานสฺส โข ปน เวชฺโช ปฏิสรณํ, ฉาตสฺส โภชนํ, ปิปาสิตสฺส ปานียํ, อิมสฺสปิ มํ ฐเปตฺวา อญฺญํ ปฏิสรณํ นตฺถิ, อสฺสาเสสฺสามิ น’’นฺติ. อถ มหาสตฺโต มโนสิลาตเล นทนฺโต สีโห วิย ‘‘มา ภายิ, มหาราช, รชฺชสุขํ อนุภว, อหํ เลฑฺฑุํ

Hearing the king's words, the Great Being thought: "This king is extremely terrified of death. For the sick, the doctor is the refuge; for the hungry, food; for the thirsty, water. And for him, there is no refuge other than me. I will reassure him." Then the Great Being, roaring like a lion on a slab of red orpiment, said: "Do not fear, great king! Enjoy the pleasures of kingship. I, taking a clod...

คเหตฺวา [Pg.245] กากํ วิย, ธนุํ คเหตฺวา มกฺกฏํ วิย จ, อิมํ อฏฺฐารสอกฺโขภณิสงฺขํ เสนํ อุทเร พนฺธสาฏกานมฺปิ อสฺสามิกํ กตฺวา ปลาเปสฺสามี’’ติ วตฺวา นวมํ คาถมาห –

...like a crow, and a bow like a monkey, will make this army of eighteen akkhobhinis flee, leaving even those with belly-bands masterless.” Having said this, he spoke the ninth verse:

๕๙๘.

598.

‘‘ปาเท เทว ปสาเรหิ, ภุญฺช กาเม รมสฺสุ จ;

หิตฺวา ปญฺจาลิยํ เสนํ, พฺรหฺมทตฺโต ปลายิตี’’ติ.

“O king, stretch forth your feet, enjoy pleasures and delight yourself; abandoning the Pañcāla army, Brahmadatta will flee.”

ตสฺสตฺโถ – ‘‘เทว, ตฺวํ ยถาสุขํ อตฺตโน รชฺชสุขสงฺขาเต เต ปาเท ปสาเรหิ, ปสาเรนฺโต จ สงฺคาเม จิตฺตํ อกตฺวา ภุญฺช, กาเม รมสฺสุ จ, เอส พฺรหฺมทตฺโต อิมํ เสนํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายิสฺสตี’’ติ.

The meaning is: “O king, stretch out your feet as you please, in the happiness that is your kingdom. While stretching them out, enjoy yourself without setting your mind on battle, and revel in pleasures. This Brahmadatta will abandon this army and flee.”

เอวํ ปณฺฑิโต ราชานํ สมสฺสาเสตฺวา วนฺทิตฺวา ราชนิเวสนา นิกฺขมิตฺวา นคเร ฉณเภรึ จราเปตฺวา นาคเร อาห – ‘‘อมฺโภ, ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถ, สตฺตาหํ มาลาคนฺธวิเลปนปานโภชนาทีนิ สมฺปาเทตฺวา ฉณกีฬํ ปฏฺฐเปถ. ตตฺถ ตตฺถ มนุสฺสา ยถารูปํ มหาปานํ ปิวนฺตุ, คนฺธพฺพํ กโรนฺตุ, วาเทนฺตุ วคฺคนฺตุ เสเฬนฺตุ นทนฺตุ นจฺจนฺตุ คายนฺตุ อปฺโผเฏนฺตุ, ปริพฺพโย ปน โว มม สนฺตโกว โหตุ, อหํ มโหสธปณฺฑิโต นาม, ปสฺสิสฺสถ เม อานุภาว’’นฺติ. เต ตถา กรึสุ. ตทา คีตวาทิตาทิสทฺทํ พหินคเร ฐิตา สุณนฺติ, จูฬทฺวาเรน มนุสฺสา นครํ ปวิสนฺติ. ฐเปตฺวา ปฏิสตฺตุํ ทิฏฺฐํ ทิฏฺฐํ น คณฺหนฺติ, ตสฺมา สญฺจาโร น ฉิชฺชติ, นครํ ปวิฏฺฐมนุสฺสา ฉณกีฬนิสฺสิตํ ชนํ ปสฺสนฺติ.

Thus, the wise man consoled the king, paid homage, and left the royal residence. He had the festival drum sounded throughout the city and announced to the citizens: “Listen, do not worry! Prepare garlands, perfumes, unguents, drinks, and food for seven days, and begin a festival. Let the people everywhere drink strong drink as they please, make music, play instruments, leap about, jest, shout, dance, sing, and applaud. Let all the expenses be my responsibility! I am Mahosadha the Wise—you shall witness my power!” They did so. At that time, those outside the city heard the sounds of singing and music. People entered the city through the small gate. Except from the enemy, they did not seize whatever they saw; therefore, the flow of traffic was not cut off. People entering the city saw the crowd devoted to the festival.

จูฬนิพฺรหฺมทตฺโตปิ นคเร โกลาหลํ สุตฺวา อมจฺเจ เอวมาห – ‘‘อมฺโภ, อมฺเหสุ อฏฺฐารสอกฺโขภณิยา เสนาย นครํ ปริวาเรตฺวา ฐิเตสุ นครวาสีนํ ภยํ วา สารชฺชํ วา นตฺถิ, อานนฺทิตา โสมนสฺสปฺปตฺตา อปฺโผเฏนฺติ นทนฺติ เสเฬนฺติ นจฺจนฺติ คายนฺติ, กึ นาเมต’’นฺติ? อถ นํ อุปนิกฺขิตฺตกปุริสา มุสาวาทํ กตฺวา เอวมาหํสุ ‘‘เทว, มยํ เอเกน กมฺเมน จูฬทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวา ฉณนิสฺสิตํ มหาชนํ ทิสฺวา ปุจฺฉิมฺหา ‘อมฺโภ, สกลชมฺพุทีปราชาโน อาคนฺตฺวา ตุมฺหากํ นครํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตา, ตุมฺเห ปน อติปมตฺตา, กึ นาเมต’นฺติ? เต เอวมาหํสุ ‘อมฺโภ, อมฺหากํ รญฺโญ กุมารกาเล เอโก มโนรโถ อโหสิ สกลชมฺพุทีปราชูหิ นคเร ปริวาริเต ฉณํ กริสฺสามีติ, ตสฺส อชฺช มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต, ตสฺมา ฉณเภรึ จราเปตฺวา สยํ มหาตเล มหาปานํ ปิวตี’’’ติ.

Cūḷanī Brahmadatta, hearing the commotion in the city, asked his ministers: “Listen, while we have surrounded the city with an army of eighteen akkhobhinis, the citizens show no fear or agitation. Instead, they are filled with joy, experiencing happiness, clapping, shouting, jesting, dancing, and singing—what does this mean?” Then his spies, telling a lie, replied: “Your Majesty, we entered the city on some business through a small gate and saw a great crowd engaged in festivity. We asked them, ‘Why are you so carefree when all the kings of Jambudīpa have come and surrounded your city?’ They answered, ‘Long ago, in our king’s youth, he had a wish: to hold a grand festival while all the kings of Jambudīpa surrounded the city. Today, that wish has been fulfilled. That is why he had the festival drum sounded, and he himself is drinking strong drink in the great hall!’”

ราชา [Pg.246] เตสํ กถํ สุตฺวา กุชฺฌิตฺวา เสนํ อาณาเปสิ – ‘‘โภนฺโต, คจฺฉถ, ขิปฺปํ อิโต จิโต จ นครํ อวตฺถริตฺวา ปริขํ ภินฺทิตฺวา ปาการํ มทฺทนฺตา ทฺวารฏฺฏาลเก ภินฺทนฺตา นครํ ปวิสิตฺวา สกเฏหิ กุมฺภณฺฑานิ วิย มหาชนสฺส สีสานิ คณฺหถ, วิเทหรญฺโญ สีสํ อาหรถา’’ติ. ตํ สุตฺวา สูรโยธา นานาวุธหตฺถา ทฺวารสมีปํ คนฺตฺวา ปณฺฑิตสฺส ปุริเสหิ สกฺขรวาลุกกลลสิญฺจนปาสาณปตนาทีหิ อุปทฺทุตา ปฏิกฺกมนฺติ. ‘‘ปาการํ ภินฺทิสฺสามา’’ติ ปริขํ โอติณฺเณปิ อนฺตรฏฺฏาลเกสุ ฐิตา อุสุสตฺติโตมราทีหิ วิชฺฌนฺตา มหาวินาสํ ปาเปนฺติ. ปณฺฑิตสฺส โยธา จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส โยเธ หตฺถวิการาทีนิ ทสฺเสตฺวา นานปฺปกาเรหิ อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺติ ตชฺเชนฺติ. ‘‘ตุมฺเห กิลมนฺตา ภตฺตํ อลภนฺตา โถกํ ปิวิสฺสถ ขาทิสฺสถา’’ติ สุราปิฏฺฐกานิ เจว มจฺฉมํสสูลานิ จ ปสาเรตฺวา สยเมว ปิวนฺติ ขาทนฺติ, อนุปากาเร จงฺกมนฺติ. อิตเร กิญฺจิ กาตุํ อสกฺโกนฺตา จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘เทว, ฐเปตฺวา อิทฺธิมนฺเต อญฺเญหิ นิทฺธริตุํ น สกฺกา’’ติ วทึสุ.

Hearing their words, the king became angry and commanded his army: “Go forth, sirs, quickly overwhelm the city from this side and that, break the moat, crush the walls, shatter the gates and gate towers, enter the city, seize the heads of the people like gourds from carts, and bring me the head of King Videha!” Upon hearing this, the brave warriors, armed with various weapons, approached the city gates but were harassed by the wise man's men with showers of gravel, sand, mud, stones, and other missiles, forcing them to retreat. Thinking, “We will break the walls,” they descended into the moat, but those stationed in the inner towers shot them with arrows, darts, and javelins, causing great destruction. The wise man's soldiers, displaying hand gestures and other antics, insulted, reviled, and threatened Cūḷanī Brahmadatta's troops in various ways, saying, “You will grow weary, get no food, and have little to drink or eat!” They then spread out liquor and cakes and skewers of fish and meat, drinking and eating themselves while strolling along the ramparts. Unable to accomplish anything, the others went to Cūḷanī Brahmadatta and said, “Lord, except for those with psychic power, no one else can drive them out.”

ราชา จตุปญฺจาหํ วสิตฺวา คเหตพฺพยุตฺตกํ อปสฺสนฺโต เกวฏฺฏํ ปุจฺฉิ ‘‘อาจริย, นครํ คณฺหิตุํ น สกฺโกม, เอโกปิ อุปสงฺกมิตุํ สมตฺโถ นตฺถิ, กึ กาตพฺพ’’นฺติ. เกวฏฺโฏ ‘‘โหตุ, มหาราช, นครํ นาม พหิอุทกํ โหติ, อุทกกฺขเยน นํ คณฺหิสฺสาม, มนุสฺสา อุทเกน กิลมนฺตา ทฺวารํ วิวริสฺสนฺตี’’ติ อาห. โส ‘‘อตฺเถโส อุปาโย’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตโต ปฏฺฐาย อุทกํ ปเวเสตุํ น เทนฺติ. ปณฺฑิตสฺส อุปนิกฺขิตฺตกปุริสา ปณฺณํ ลิขิตฺวา กณฺเฑ พนฺธิตฺวา ตํ ปวตฺตึ เปเสสุํ. เตนปิ ปฐมเมว อาณตฺตํ ‘‘โย โย กณฺเฑ ปณฺณํ ปสฺสติ, โส โส เม อาหรตู’’ติ. อเถโก ปุริโส ตํ ทิสฺวา ปณฺฑิตสฺส ทสฺเสสิ. โส ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ‘‘น เม ปณฺฑิตภาวํ ชานนฺตี’’ติ สฏฺฐิหตฺถํ เวฬุํ ทฺวิธา ผาเลตฺวา ปริสุทฺธํ โสธาเปตฺวา ปุน เอกโต กตฺวา จมฺเมน พนฺธิตฺวา อุปริ กลเลน มกฺเขตฺวา หิมวนฺตโต อิทฺธิมนฺตตาปเสหิ อานีตํ กุทฺรูสกุมุทพีชํ โปกฺขรณิตีเร กลเลสุ โรปาเปตฺวา อุปริ เวฬุํ ฐปาเปตฺวา อุทกสฺส ปูราเปสิ. เอกรตฺเตเนว วฑฺฒิตฺวา ปุปฺผํ เวฬุมตฺถกโต อุคฺคนฺตฺวา รตนมตฺตํ อฏฺฐาสิ.

The king, having stayed for four or five days and seeing no means to capture the city, asked Kevaṭṭa, “Teacher, we cannot take the city; not even one is able to approach it. What is to be done?” Kevaṭṭa replied, “So be it, great king. A city has its water from outside. We shall capture it by depleting the water. The people, distressed by the lack of water, will open the gates.” The king agreed, saying, “That is a stratagem.” From then on, they did not allow water to enter. The wise man's agents wrote a message on a leaf, tied it to an arrow, and sent the news. He had also previously given the order: “Whoever sees a leaf on an arrow, let them bring it to me.” Then a certain man saw it and showed it to the wise man. Knowing the situation, he thought, “They do not know my wisdom.” He had a sixty-cubit-long bamboo split in two, thoroughly cleaned, joined back together, bound with leather, and smeared on top with mud. He had kudrusa and kumuda seeds, brought by ascetics with psychic powers from the Himalayas, planted in the mud at the edge of the pond, placed the bamboo over them, and had it filled with water. In a single night, they grew, and a flower, emerging from the top of the bamboo, stood there, the size of a jewel.

อถ [Pg.247] นํ อุปฺปาเฏตฺวา ‘‘อิทํ จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส เทถา’’ติ อตฺตโน ปุริสานํ ทาเปสิ. เต ตสฺส ทณฺฑกํ วลยํ กตฺวา ‘‘อมฺโภ, พฺรหฺมทตฺตสฺส ปาทมูลิกา ฉาตเกน มา มริตฺถ, คณฺหเถตํ อุปฺปลํ ปิฬนฺธิตฺวา ทณฺฑกํ กุจฺฉิปูรํ ขาทถา’’ติ วตฺวา ขิปึสุ. ตเมโก ปณฺฑิตสฺส อุปนิกฺขิตฺตกปุริโส อุฏฺฐาย คณฺหิ, อถ ตํ รญฺโญ สนฺติกํ อาหริตฺวา ‘‘ปสฺสถ, เทว, อิมสฺส ทณฺฑกํ, น โน อิโต ปุพฺเพ เอวํ ทีฆทณฺฑโก ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ วตฺวา ‘‘มินถ น’’นฺติ วุตฺเต ปณฺฑิตสฺส ปุริสา สฏฺฐิหตฺถํ ทณฺฑกํ อสีติหตฺถํ กตฺวา มินึสุ. ปุน รญฺญา ‘‘กตฺเถตํ ชาต’’นฺติ วุตฺเต เอโก มุสาวาทํ กตฺวา เอวมาห – ‘‘เทว, อหํ เอกทิวสํ ปิปาสิโต หุตฺวา ‘สุรํ ปิวิสฺสามี’ติ จูฬทฺวาเรน นครํ ปวิฏฺโฐ, นาครานํ อุทกกีฬตฺถาย กตํ มหาโปกฺขรณึ ปสฺสึ, มหาชโน นาวาย นิสีทิตฺวา ปุปฺผานิ คณฺหาติ. ตตฺถ อิทํ ตีรปฺปเทเส ชาตํ, คมฺภีรฏฺฐาเน ชาตสฺส ปน ทณฺฑโก สตหตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ.

Then, having uprooted it, he said, “Give this to Cūḷanī Brahmadatta,” and had it given to his own men. They made the stalk into a ring and, throwing it, said, “Ho, Brahmadatta's foot-servants, do not die of hunger! Take this lotus, wear it, and eat the stalk to your belly's fill.” One of the wise man's spies stood up and took it. Then he brought it to the king and said, “Behold, Your Majesty, this stalk—never before have we seen such a long stalk.” When it was said, “Measure it,” the wise man's men measured the sixty-cubit stalk as eighty cubits. Again, when the king asked, “Where did this grow?” one of them spoke a falsehood, saying: “Your Majesty, one day, being thirsty and thinking, ‘I will drink liquor,’ I entered the city by a small gate. I saw a great pond made for the water sports of the citizens. A great crowd of people were sitting in boats, gathering flowers. This one grew in the area near the bank, but the stalk of one grown in a deep place would have been a hundred cubits long.”

ตํ สุตฺวา ราชา เกวฏฺฏํ อาห – ‘‘อาจริย, น สกฺกา อุทกกฺขเยน อิทํ คณฺหิตุํ, หรเถกํ อุปาย’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ธญฺญกฺขเยน คณฺหิสฺสาม, นครํ นาม พหิธญฺญํ โหตี’’ติ. เอวํ โหตุ อาจริยาติ, ปณฺฑิโต ปุริมนเยเนว ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ‘‘น เม เกวฏฺฏพฺราหฺมโณ ปณฺฑิตภาวํ ชานาตี’’ติ อนุปาการมตฺถเก กลลํ กตฺวา วีหึ ตตฺถ โรปาเปสิ. โพธิสตฺตานํ อธิปฺปาโย นาม สมิชฺฌตีติ วีหี เอกรตฺเตเนว วุฏฺฐาย ปาการมตฺถเก นีลา หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. ตํ ทิสฺวา จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต ‘‘อมฺโภ, กิเมตํ ปาการมตฺถเก นีลํ หุตฺวา ปญฺญายตี’’ติ ปุจฺฉิ. ปณฺฑิตสฺส อุปนิกฺขิตฺตกปุริโส รญฺโญ วจนํ มุขโต ชิวฺหํ ลุญฺจนฺโต วิย คเหตฺวา ‘‘เทว, คหปติปุตฺโต มโหสธปณฺฑิโต อนาคตภยํ ทิสฺวา ปุพฺเพว รฏฺฐโต ธญฺญํ อาหราเปตฺวา โกฏฺฐาคาราทีนิ ปูราเปตฺวา เสสธญฺญํ ปาการปสฺเส นิกฺขิปาเปสิ. เต กิร วีหโย อาตเปน สุกฺขนฺตา วสฺเสน เตเมนฺตา ตตฺเถว สสฺสํ ชเนสุํ. อหํ เอกทิวสํ เอเกน กมฺเมน จูฬทฺวาเรน ปวิสิตฺวา ปาการมตฺถเก วีหิราสิโต วีหึ หตฺเถน คเหตฺวา วีถิยํ ฉฑฺเฑนฺเต ปสฺสึ. อถ เต มํ ปริหาสนฺตา ‘ฉาโตสิ มญฺเญ, วีหึสาฏกทสนฺเต [Pg.248] พนฺธิตฺวา ตว เคหํ หริตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ปจาเปตฺวา ภุญฺชาหี’ติ วทึสู’’ติ อาโรเจสิ.

Hearing this, the king said to Kevaṭṭa, “Teacher, it is not possible to capture it by depleting the water. Bring another stratagem.” “Then, Your Majesty, we shall capture it by exhausting the grain, for a city has its grain from outside.” “So be it, teacher.” The wise man, knowing the situation as before, thought, “This brahmin Kevaṭṭa does not know my wisdom,” and having made a layer of mud on top of the rampart, he had paddy planted there. The intentions of Bodhisattas are indeed fulfilled, and so the paddy, sprouting in a single night, appeared green on top of the rampart. Seeing this, Cūḷanī Brahmadatta asked, “Ho, what is this that appears green on top of the rampart?” The wise man's spy, taking the king's words as if plucking the tongue from his mouth, replied, “Your Majesty, the householder's son, the wise Mahosadha, foreseeing future danger, long ago had grain brought from the country and filled the granaries and so forth, and had the remaining grain piled beside the rampart. It is said that those paddy grains, dried by the sun and moistened by the rain, produced a crop right there. One day, entering by a small gate on some business, I saw them taking paddy by hand from the heap of paddy on the rampart and throwing it into the street. Then, mocking me, they said, ‘You must be hungry, we think. Tie some paddy in the hem of your garment, take it to your house, have it pounded and cooked, and eat!’” Thus he reported.

ตํ สุตฺวา ราชา เกวฏฺฏํ ‘‘อาจริย, ธญฺญกฺขเยนปิ คณฺหิตุํ น สกฺกา, อยมฺปิ อนุปาโย’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ, เทว, ทารุกฺขเยน คณฺหิสฺสาม, นครํ นาม พหิทารุกํ โหตี’’ติ. ‘‘เอวํ โหตุ, อาจริยา’’ติ. ปณฺฑิโต ปุริมนเยเนว ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ปาการมตฺถเก วีหึ อติกฺกมิตฺวา ปญฺญายมานํ ทารุราสึ กาเรสิ. ปณฺฑิตสฺส มนุสฺสา จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส ปุริเสหิ สทฺธึ ปริหาสํ กโรนฺตา ‘‘สเจ ฉาตตฺถ, ยาคุภตฺตํ ปจิตฺวา ภุญฺชถา’’ติ มหนฺตมหนฺตานิ ทารูนิ ขิปึสุ. ราชา ‘‘ปาการมตฺถเกน ทารูนิ ปญฺญายนฺติ, กิเมต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เทว, คหปติปุตฺโต กิร มโหสธปณฺฑิโต อนาคตภยํ ทิสฺวา ทารูนิ อาหราเปตฺวา กุลานํ ปจฺฉาเคเหสุ ฐปาเปตฺวา อติเรกานิ ปาการํ นิสฺสาย ฐปาเปสี’’ติ อุปนิกฺขิตฺตกานญฺเญว สนฺติกา วจนํ สุตฺวา เกวฏฺฏํ อาห – ‘‘อาจริย, ทารุกฺขเยนปิ น สกฺกา อมฺเหหิ คณฺหิตุํ, อาหรเถกํ อุปาย’’นฺติ. ‘‘มา จินฺตยิตฺถ, มหาราช, อญฺโญ อุปาโย อตฺถี’’ติ. ‘‘อาจริย, กึ อุปาโย นาเมส, นาหํ ตว อุปายสฺส อนฺตํ ปสฺสามิ, น สกฺกา อมฺเหหิ เวเทหํ คณฺหิตุํ, อมฺหากํ นครเมว คมิสฺสามา’’ติ. ‘‘เทว, ‘จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต เอกสตขตฺติเยหิ สทฺธึ เวเทหํ คณฺหิตุํ นาสกฺขี’ติ อมฺหากํ ลชฺชนกํ ภวิสฺสติ, กึ ปน มโหสโธว ปณฺฑิโต, อหมฺปิ ปณฺฑิโตเยว, เอกํ เลสํ กริสฺสามี’’ติ. ‘‘กึ เลโส นาม, อาจริยา’’ติ. ‘‘ธมฺมยุทฺธํ นาม กริสฺสาม, เทวา’’ติ. ‘‘กิเมตํ ธมฺมยุทฺธํ นามา’’ติ? ‘‘มหาราช น เสนา ยุชฺฌิสฺสนฺติ, ทฺวินฺนํ ปน ราชูนํ ทฺเว ปณฺฑิตา เอกฏฺฐาเน ภวิสฺสนฺติ. เตสุ โย วนฺทิสฺสติ, ตสฺส ปราชโย ภวิสฺสติ. มโหสโธ ปน อิมํ มนฺตํ น ชานาติ, อหํ มหลฺลโก, โส ทหโร, มํ ทิสฺวาว วนฺทิสฺสติ, ตทา วิเทโห ปราชิโต นาม ภวิสฺสติ, อถ มยํ วิเทหํ ปราเชตฺวา อตฺตโน นครเมว คมิสฺสาม, เอวํ โน ลชฺชนกํ น ภวิสฺสติ. อิทํ ธมฺมยุทฺธํ นามา’’ติ.

Hearing this, the king said to Kevaṭṭa, “Teacher, it cannot be captured even by exhausting the grain; this too is no stratagem.” “Then, O king, we shall capture it by exhausting the firewood, for a city has its wood from outside.” “So be it, teacher.” The wise man, knowing the situation as before, had a pile of wood made visible on the rampart, surpassing the paddy. The wise man's men, mocking Cūḷanibrahmadatta's men, threw very large logs of wood, saying, “If you are hungry, cook rice-gruel and eat.” The king, asking, “What is this wood visible on the rampart?” and hearing the report from his own spies that, “O king, it is said the householder’s son, the wise Mahosadha, foreseeing future danger, had wood brought and stored in the back of the families' houses, and had the excess placed against the rampart,” said to Kevaṭṭa, “Teacher, we cannot capture them even by exhausting the wood; bring another stratagem.” “Do not worry, great king, there is another stratagem.” “Teacher, what stratagem is this? I do not see an end to your stratagems. We cannot capture Videha; let us go to our own city.” “O king, it will be a cause of shame for us if it is said, ‘Cūḷanibrahmadatta, with one hundred and one khattiyas, could not capture Videha.’ Is Mahosadha the only wise one? I too am wise. I shall employ a certain trick.” “What trick is that, teacher?” “We shall wage what is called a 'war of righteousness,' O king.” “What is this 'war of righteousness'?” “Great king, the armies will not fight. Rather, the two wise men of the two kings will be in one place. Of them, whoever pays homage will be defeated. Mahosadha, however, does not know this plan. I am old, he is young. As soon as he sees me, he will pay homage. Then Videha will be considered defeated. Then, having defeated Videha, we shall go to our own city. Thus, it will not be a cause of shame for us. This is what is called a 'war of righteousness.'”

ปณฺฑิโต ตมฺปิ รหสฺสํ ปุริมนเยเนว ญตฺวา ‘‘สเจ เกวฏฺฏสฺส ปรชฺชามิ, นาหํ ปณฺฑิโตสฺมี’’ติ จินฺเตสิ. จูฬนิพฺรหฺมทตฺโตปิ ‘‘โสภโน, อาจริย, อุปาโย’’ติ วตฺวา ‘‘สฺเว ธมฺมยุทฺธํ ภวิสฺสติ, ทฺวินฺนมฺปิ ปณฺฑิตานํ ธมฺเมน [Pg.249] ชยปราชโย ภวิสฺสติ. โย ธมฺมยุทฺธํ น กริสฺสติ, โสปิ ปราชิโต นาม ภวิสฺสตี’’ติ ปณฺณํ ลิขาเปตฺวา จูฬทฺวาเรน เวเทหสฺส เปเสสิ. ตํ สุตฺวา เวเทโห ปณฺฑิตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตมตฺถํ อาจิกฺขิ. ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปณฺฑิโต ‘‘สาธุ, เทว, สฺเว ปาโตว ปจฺฉิมทฺวาเร ธมฺมยุทฺธมณฺฑลํ สชฺเชสฺสนฺติ, ‘ธมฺมยุทฺธมณฺฑลํ อาคจฺฉตู’ติ เปเสถา’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา ราชา อาคตทูตสฺเสว หตฺเถ ปณฺณกํ อทาสิ. ปณฺฑิโต ปุนทิวเส ‘‘เกวฏฺฏสฺเสว ปราชโย โหตู’’ติ ปจฺฉิมทฺวาเร ธมฺมยุทฺธมณฺฑลํ สชฺชาเปสิ. เตปิ โข เอกสตปุริสา ‘‘โก ชานาติ, กึ ภวิสฺสตี’’ติ ปณฺฑิตสฺส อารกฺขตฺถาย เกวฏฺฏํ ปริวารยึสุ. เตปิ เอกสตราชาโน ธมฺมยุทฺธมณฺฑลํ คนฺตฺวา ปาจีนทิสํ โอโลเกนฺตา อฏฺฐํสุ, ตถา เกวฏฺฏพฺราหฺมโณปิ.

The wise one, knowing that secret in the same way as before, thought, "If I am defeated by Kevaṭṭa, then I am not wise." Cūḷanibrahmadatta also, saying, "Excellent, teacher, is the stratagem," had a letter written stating, "Tomorrow there will be a righteous war; the victory or defeat of both wise men will be determined by Dhamma. Whoever does not engage in the righteous war will be considered defeated," and he sent it to Videha through the small gate. Hearing this, Videha summoned the wise one and explained the matter to him. Upon hearing the news, the wise one said, "Very well, O king, tomorrow morning let the arena for the righteous war be prepared at the western gate and send word, 'Come to the arena for the righteous war.'" Hearing this, the king gave the letter to the messenger who had arrived. The next day, the wise one, thinking, "Let Kevaṭṭa himself be defeated," had the arena for the righteous war prepared at the western gate. Those one hundred men, thinking, "Who knows what will happen?" surrounded Kevaṭṭa for his protection. Those one hundred kings, going to the arena for the righteous war, stood looking towards the eastern direction, and so did the Brahmin Kevaṭṭa.

โพธิสตฺโต ปน ปาโตว คนฺโธทเกน นฺหตฺวา สตสหสฺสคฺฆนกํ กาสิกวตฺถํ นิวาเสตฺวา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิโต นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน ราชทฺวารํ คนฺตฺวา ‘‘ปวิสตุ เม ปุตฺโต’’ติ วุตฺเต ปวิสิตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา ‘‘กุหึ คมิสฺสสิ, ตาตา’’ติ วุตฺเต ‘‘ธมฺมยุทฺธมณฺฑลํ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘เทว, เกวฏฺฏพฺราหฺมณํ มณิรตเนน วญฺเจตุกาโมมฺหิ, อฏฺฐวงฺกํ มณิรตนํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘คณฺห, ตาตา’’ติ. โส ตํ คเหตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา ราชนิเวสนา โอติณฺโณ สหชาเตหิ โยธสหสฺเสหิ ปริวุโต นวุติกหาปณสหสฺสคฺฆนกํ เสตสินฺธวยุตฺตํ รถวรมารุยฺห ปาตราสเวลาย ทฺวารสมีปํ ปาปุณิ. เกวฏฺโฏ ปน ‘‘อิทานิ อาคมิสฺสติ, อิทานิ อาคมิสฺสตี’’ติ ตสฺสาคมนํ โอโลเกนฺโตเยว อฏฺฐาสิ, โอโลกเนน ทีฆคีวตํ ปตฺโต วิย อโหสิ, สูริยเตเชน เสทา มุจฺจนฺติ. มหาสตฺโตปิ มหาปริวารตาย มหาสมุทฺโท วิย อชฺโฌตฺถรนฺโต เกสรสีโห วิย อฉมฺภิโต วิคตโลมหํโส ทฺวารํ วิวราเปตฺวา นครา นิกฺขมฺม รถา โอรุยฺห สีโห วิย วิชมฺภมาโน ปายาสิ. เอกสตราชาโนปิ ตสฺส รูปสิรึ ทิสฺวา ‘‘เอส กิร สิริวฑฺฒนเสฏฺฐิปุตฺโต มโหสธปณฺฑิโต ปญฺญาย สกลชมฺพุทีเป อทุติโย’’ติ อุกฺกุฏฺฐิสหสฺสานิ ปวตฺตยึสุ.

Meanwhile, the Bodhisatta, having bathed early in the morning with scented water, dressed in a Kāsika cloth worth a hundred thousand, adorned with all ornaments, and having eaten various delicious foods, went to the king’s gate with a large retinue. When told, "Let my son enter," he entered, paid homage to the king, and stood to one side. Asked, "Where will you go, dear?" he replied, "I will go to the arena for the righteous war." "What is fitting for you to obtain?" "O king, I wish to deceive the Brahmin Kevaṭṭa with a jewel; it is fitting to obtain the eight-faceted jewel." "Take it, dear." Taking it, he paid homage to the king, left the royal residence, surrounded by a thousand warriors born with him, mounted a splendid chariot yoked with white Sindhu horses worth ninety thousand coins, and arrived at the gate by breakfast time. Kevaṭṭa, meanwhile, stood watching for his arrival, thinking, "Now he will come, now he will come," until he became as if he had a long neck from looking, and sweat poured from him due to the sun’s heat. The Great Being, overwhelming like a great ocean with his vast retinue, fearless and unshaken like a lion, had the gate opened, left the city, descended from the chariot, and strode forth like a lion stretching. The one hundred kings, seeing his glorious form, exclaimed, "This indeed is Sirivaḍḍhana's son, the wise Mahosadha, unparalleled in wisdom throughout all Jambudīpa," and raised thousands of shouts.

โสปิ มรุคณปริวุโต วิย สกฺโก อโนเมน สิริวิภเวน ตํ มณิรตนํ หตฺเถน คเหตฺวา เกวฏฺฏาภิมุโข อคมาสิ. เกวฏฺโฏปิ ตํ ทิสฺวาว [Pg.250] สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา เอวมาห – ‘‘ปณฺฑิต มโหสธ, มยํ ทฺเว ปณฺฑิตา, อมฺหากํ ตุมฺเห นิสฺสาย เอตฺตกํ กาลํ วสนฺตานํ ตุมฺเหหิ ปณฺณาการมตฺตมฺปิ น เปสิตปุพฺพํ, กสฺมา เอวมกตฺถา’’ติ? อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘ปณฺฑิต, ตุมฺหากํ อนุจฺฉวิกํ ปณฺณาการํ โอโลเกนฺตา อชฺช มยํ อิมํ มณิรตนํ ลภิมฺหา, หนฺท, อิมํ มณิรตนํ คณฺหถ, เอวรูปํ นาม อญฺญํ มณิรตนํ นตฺถี’’ติ อาห. โส ตสฺส หตฺเถ ชลมานํ มณิรตนํ ทิสฺวา ‘‘ทาตุกาโม เม ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘เตน หิ, ปณฺฑิต, เทหี’’ติ หตฺถํ ปสาเรสิ. มหาสตฺโต ‘‘คณฺหาหิ, อาจริยา’’ติ ขิปิตฺวา ปสาริตหตฺถสฺส องฺคุลีสุ ปาเตสิ. พฺราหฺมโณ ครุํ มณิรตนํ องฺคุลีหิ ธาเรตุํ นาสกฺขิ. มณิรตนํ ปริคฬิตฺวา มหาสตฺตสฺส ปาทมูเล ปติ. พฺราหฺมโณ โลเภน ‘‘คณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ ตสฺส ปาทมูเล โอณโต อโหสิ. อถสฺส มหาสตฺโต อุฏฺฐาตุํ อทตฺวา เอเกน หตฺเถน ขนฺธฏฺฐิเก, เอเกน ปิฏฺฐิกจฺฉายํ คเหตฺวา ‘‘อุฏฺเฐถ อาจริย, อุฏฺเฐถ อาจริย, อหํ อติทหโร ตุมฺหากํ นตฺตุมตฺโต, มา มํ วนฺทถา’’ติ วทนฺโต อปราปรํ กตฺวา มุขํ ภูมิยํ ฆํสิตฺวา โลหิตมกฺขิตํ กตฺวา ‘‘อนฺธพาล, ตฺวํ มม สนฺติกา วนฺทนํ ปจฺจาสีสสี’’ติ คีวายํ คเหตฺวา ขิปิ. โส อุสภมตฺเต ฐาเน ปติตฺวา อุฏฺฐาย ปลายิ. มณิรตนํ ปน มหาสตฺตสฺส มนุสฺสาเยว คณฺหึสุ.

He, like Sakka surrounded by a host of Maruts, with incomparable splendor and majesty, took that jewel in his hand and went toward Kevaṭṭa. Upon seeing him, Kevaṭṭa, unable to maintain his composure, went forward to meet him and said, "Wise Mahosadha, we are both learned men. Having lived relying on you for so long, you have never sent us even a token of respect. Why have you acted this way?" Then the Great Being replied, "Wise one, while looking for a suitable gift for you, today we obtained this jewel. Here, take this jewel—there is no other jewel like it." Seeing the radiant jewel in his hand, Kevaṭṭa thought, "He must wish to give it to me," and so he stretched out his hand, saying, "Well then, wise one, give it to me." The Great Being said, "Take it, teacher," and, flinging it, dropped it onto the fingers of his outstretched hand. But the Brahmin could not hold the heavy jewel with his fingers. The jewel slipped and fell at the Great Being's feet. Overcome by greed, the Brahmin bent down, thinking, "I will pick it up." But the Great Being did not allow him to rise, and with one hand, he grasped him by the shoulder-bone, and with the other, he held the back of his garment, saying, "Rise, teacher, rise! I am very young—merely your grandson. Do not bow to me!" Repeatedly pressing his face into the ground until it was scraped and smeared with blood, he scolded, "Blind fool, you expected homage from me?" Then, seizing him by the neck, he flung him away. The Brahmin fell at a place an usabha's length away and, getting up, fled. As for the jewel, the Great Being's people themselves picked it up.

โพธิสตฺตสฺส ปน ‘‘อุฏฺเฐถ อาจริย, อุฏฺเฐถ อาจริย, มา มํ วนฺทถา’’ติ วจีโฆโส สกลปริสํ ฉาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. ‘‘เกวฏฺฏพฺราหฺมโณ มโหสธสฺส ปาเท วนฺทตี’’ติ ปุริสาปิสฺส เอกปฺปหาเรเนว อุนฺนาทาทีนิ อกํสุ. พฺรหฺมทตฺตํ อาทึ กตฺวา สพฺเพปิ เต ราชาโน เกวฏฺฏํ มหาสตฺตสฺส ปาทมูเล โอณตํ อทฺทสํสุเยว. เต ‘‘อมฺหากํ ปณฺฑิเตน มโหสโธ วนฺทิโต, อิทานิ ปราชิตมฺหา, น โน ชีวิตํ ทสฺสตี’’ติ อตฺตโน อตฺตโน อสฺเส อภิรุหิตฺวา อุตฺตรปญฺจาลาภิมุขา ปลายิตุํ อารภึสุ. เต ปลายนฺเต ทิสฺวา โพธิสตฺตสฺส ปุริสา ‘‘จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต เอกสตขตฺติเย คเหตฺวา ปลายตี’’ติ ปุน อุกฺกุฏฺฐิมกํสุ. ตํ สุตฺวา เต ราชาโน มรณภยภีตา ภิยฺโยโสมตฺตาย ปลายนฺตา เสนงฺคํ ภินฺทึสุ. โพธิสตฺตสฺส ปุริสาปิ นทนฺตา วคฺคนฺตา สุฏฺฐุตรํ โกลาหลมกํสุ[Pg.251]. มหาสตฺโต เสนงฺคปริวุโต นครเมว ปาวิสิ. จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส เสนาปิ ติโยชนมตฺตํ ปกฺขนฺทิ.

Then the Bodhisatta’s voice, saying, “Rise, teacher, rise, teacher, do not bow to me,” filled the entire assembly and stood out. His men also, with a single shout, cried out, “The Brahmin Kevaṭṭa bows at Mahosadha’s feet!” All those kings, beginning with Brahmadatta, saw Kevaṭṭa bowed down at the Great Being’s feet. Thinking, “Our wise man has bowed to Mahosadha; now we are defeated, he will not spare our lives,” they mounted their horses and began to flee toward Uttarapañcāla. Seeing them flee, the Bodhisatta’s men shouted again, “Cūḷanibrahmadatta is fleeing, taking a hundred Khattiyas!” Hearing this, the kings, terrified by the fear of death, fled even faster, breaking their army’s formation. The Bodhisatta’s men, roaring and exulting, made an even greater uproar. The Great Being, surrounded by his army, entered the city. Cūḷanibrahmadatta’s army fled as far as three yojanas.

เกวฏฺโฏ อสฺสํ อภิรุยฺห นลาเฏ โลหิตํ ปุญฺฉมาโน เสนํ ปตฺวา อสฺสปิฏฺฐิยํ นิสินฺโนว ‘‘โภนฺโต มา ปลายถ, โภนฺโต มา ปลายถ, นาหํ คหปติปุตฺตํ วนฺทามิ, ติฏฺฐถ ติฏฺฐถา’’ติ อาห. เสนา อสทฺทหนฺตา อฏฺฐตฺวา อาคจฺฉนฺตํ เกวฏฺฏํ อกฺโกสนฺตา ปริภาสนฺตา ‘‘ปาปธมฺม ทุฏฺฐพฺราหฺมณ, ‘ธมฺมยุทฺธํ นาม กริสฺสามี’ติ วตฺวา นตฺตุมตฺตํ อปฺปโหนฺตมฺปิ วนฺทติ, นตฺถิ ตว กตฺตพฺพ’’นฺติ กถํ อสุณนฺตา วิย คจฺฉนฺเตว. โส เวเคน คนฺตฺวา เสนํ ปาปุณิตฺวา ‘‘โภนฺโต วจนํ สทฺทหถ มยฺหํ, นาหํ ตํ วนฺทามิ, มณิรตเนน มํ วญฺเจสี’’ติ สพฺเพปิ เต ราชาโน นานาการเณหิ สมฺโพเธตฺวา อตฺตโน กถํ คณฺหาเปตฺวา ตถา ภินฺนํ เสนํ ปฏินิวตฺเตสิ. สา ปน ตาว มหตี เสนา สเจ เอเกกปํสุมุฏฺฐึ วา เอเกกเลฑฺฑุํ วา คเหตฺวา นคราภิมุขา ขิเปยฺย, ปริขํ ปูเรตฺวา ปาการปฺปมาณา ราสิ ภเวยฺย. โพธิสตฺตานํ ปน อธิปฺปาโย นาม สมิชฺฌติเยว, ตสฺมา เอโกปิ ปํสุมุฏฺฐึ วา เลฑฺฑุํ วา นคราภิมุขํ ขิปนฺโต นาม นาโหสิ. สพฺเพปิ เต นิวตฺติตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ขนฺธาวารฏฺฐานเมว ปจฺจาคมึสุ.

Kevaṭṭa, mounting his horse and wiping the blood from his forehead, reached the army and, still seated on the horse’s back, said, “Sirs, do not flee, sirs, do not flee! I did not pay homage to the householder’s son. Stop, stop!” The army, not believing him, did not stop, but reviled and abused Kevaṭṭa as he approached, saying, “Wicked one, evil brahmin, after declaring, ‘We will fight a righteous battle,’ you pay homage to one who is not even capable of a trifle. There is nothing for you to do!” Ignoring his words as if they hadn't heard, they continued to flee. He quickly went after them, reached the army, and said, “Sirs, believe my words—I did not pay homage to him. He deceived me with a jewel!” Convincing all those kings with various reasons and making them accept his explanation, he turned back the scattered army. Now, if that great army had each taken a handful of dust or a clod of earth and thrown it toward the city, they could have filled the moat and made a pile as high as the city wall. But the Bodhisattva’s intention always succeeds, so not even one threw a handful of dust or a clod toward the city. All of them turned back and returned to their own encampments.

ราชา เกวฏฺฏํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ กโรม, อาจริยา’’ติ. ‘‘เทว, กสฺสจิ จูฬทฺวาเรน นิกฺขมิตุํ อทตฺวา สญฺจารํ ฉินฺทาม, มนุสฺสา นิกฺขมิตุํ อลภนฺตา อุกฺกณฺฐิตฺวา ทฺวารํ วิวริสฺสนฺติ, อถ มยํ ปจฺจามิตฺตํ คณฺหิสฺสามา’’ติ. ปณฺฑิโต ตํ ปวตฺตึ ปุริมนเยเนว ญตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิเมสุ จิรํ อิเธว วสนฺเตสุ ผาสุกํ นาม นตฺถิ. อุปาเยเนว เต ปลาเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส ‘‘มนฺเตน เต ปลาเปสฺสามี’’ติ เอกํ มนฺตกุสลํ อุปธาเรนฺโต อนุเกวฏฺฏํ นาม พฺราหฺมณํ ทิสฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อาจริย, อมฺหากํ เอกํ กมฺมํ นิทฺธริตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ‘‘กึ กโรม, ปณฺฑิต, วเทหี’’ติ. ‘‘อาจริย, ตุมฺเห อนุปากาเร ฐตฺวา อมฺหากํ มนุสฺสานํ ปมาทํ โอโลเกตฺวา อนฺตรนฺตรา พฺรหฺมทตฺตสฺส มนุสฺสานํ ปูวมจฺฉมํสาทีนิ ขิปิตฺวา ‘‘อมฺโภ, อิทญฺจิทญฺจ ขาทถ มา อุกฺกณฺฐถ, อญฺญํ กติปาหํ วสิตุํ วายมถ, นครวาสิโน ปญฺชเร พทฺธกุกฺกุฏา วิย อุกฺกณฺฐิตา นจิรสฺเสว โว ทฺวารํ วิวริสฺสนฺติ. อถ ตุมฺเห เวเทหญฺจ ทุฏฺฐคหปติปุตฺตญฺจ คณฺหิสฺสถา’’ติ วเทยฺยาถ[Pg.252]. อมฺหากํ มนุสฺสา ตํ กถํ สุตฺวา ตุมฺเห อกฺโกสิตฺวา ตชฺเชตฺวา พฺรหฺมทตฺตสฺส มนุสฺสานํ ปสฺสนฺตานญฺเญว ตุมฺเห หตฺถปาเทสุ คเหตฺวา เวฬุเปสิกาทีหิ ปหรนฺตา วิย หุตฺวา เกเส โอหาเรตฺวา ปญฺจ จูฬา คาหาเปตฺวา อิฏฺฐกจุณฺเณน โอกิราเปตฺวา กณวีรมาลํ กณฺเณ กตฺวา กติปยปหาเร ทตฺวา ปิฏฺฐิยํ ราชิโย ทสฺเสตฺวา ปาการํ อาโรเปตฺวา สิกฺกาย ปกฺขิปิตฺวา โยตฺเตน โอตาเรตฺวา ‘‘คจฺฉ มนฺตเภทก, โจรา’’ติ จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส มนุสฺสานํ ทสฺสนฺติ. เต ตํ รญฺโญ สนฺติกํ อาเนสฺสนฺติ. ราชา ตํ ทิสฺวา ‘‘โก เต อปราโธ’’ติ ปุจฺฉิสฺสติ. อถสฺส เอวํ วเทยฺยาถ ‘‘มหาราช, มยฺหํ ปุพฺเพ ยโส มหนฺโต, คหปติปุตฺโต มนฺตเภทโก’’ติ มํ กุชฺฌิตฺวา รญฺโญ กเถตฺวา สพฺพํ เม วิภวํ อจฺฉินฺทิ, ‘‘อหํ มม ยสเภทกสฺส คหปติปุตฺตสฺส สีสํ คณฺหาเปสฺสามี’’ติ ตุมฺหากํ มนุสฺสานํ อุกฺกณฺฐิตโมจเนน เอเตสํ ฐิตานํ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เทมิ. เอตฺตเกน มํ โปราณเวรํ หทเย กตฺวา อิมํ พฺยสนํ ปาเปสิ. ‘‘ตํ สพฺพํ ตุมฺหากํ มนุสฺสา ชานนฺติ, มหาราชา’’ติ นานปฺปกาเรหิ ตํ สทฺทหาเปตฺวา วิสฺสาเส อุปฺปนฺเน วเทยฺยาถ ‘‘มหาราช, ตุมฺเห มมํ ลทฺธกาลโต ปฏฺฐาย มา จินฺตยิตฺถ. อิทานิ เวเทหสฺส จ คหปติปุตฺตสฺส จ ชีวิตํ นตฺถิ, อหํ อิมสฺมึ นคเร ปาการสฺส ถิรฏฺฐานทุพฺพลฏฺฐานญฺจ ปริขายํ กุมฺภีลาทีนํ อตฺถิฏฺฐานญฺจ นตฺถิฏฺฐานญฺจ ชานามิ, น จิรสฺเสว โว นครํ คเหตฺวา ทสฺสามี’’ติ. อถ โส ราชา สทฺทหิตฺวา ตุมฺหากํ สกฺการํ กริสฺสติ, เสนาวาหนญฺจ ปฏิจฺฉาเปสฺสติ. อถสฺส เสนํ วาฬกุมฺภีลฏฺฐาเนสุเยว โอตาเรยฺยาถ. ตสฺส เสนา กุมฺภีลภเยน น โอตริสฺสติ, ตทา ตุมฺเห ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ เสนาย, เทว, คหปติปุตฺเตน ลญฺโช ทินฺโน, สพฺเพ ราชาโน จ อาจริยเกวฏฺฏญฺจ อาทึ กตฺวา น เกนจิ ลญฺโช อคฺคหิโต นาม อตฺถิ. เกวลํ เอเต ตุมฺเห ปริวาเรตฺวา จรนฺติ, สพฺเพ ปน คหปติปุตฺตสฺส สนฺตกาว, อหเมโกว ตุมฺหากํ ปุริโส. สเจ เม น สทฺทหถ, สพฺเพ ราชาโน อลงฺกริตฺวา มํ ทสฺสนาย อาคจฺฉนฺตู’’ติ เปเสถ. ‘‘อถ เนสํ คหปติปุตฺเตน อตฺตโน นามรูปํ ลิขิตฺวา ทินฺเนสุ วตฺถาลงฺการขคฺคาทีสุ อกฺขรานิ ทิสฺวา นิฏฺฐํ คจฺเฉยฺยาถา’’ติ วเทยฺยาถ. โส ตถา กตฺวา ตานิ [Pg.253] ทิสฺวา นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ภีตตสิโต เต ราชาโน อุยฺโยเชตฺวา ‘‘อิทานิ กึ กโรม ปณฺฑิตา’’ติ ตุมฺเห ปุจฺฉิสฺสติ. ตเมนํ ตุมฺเห เอวํ วเทยฺยาถ ‘‘มหาราช, คหปติปุตฺโต พหุมาโย. สเจ อญฺญานิ กติปยทิวสานิ วสิสฺสถ, สพฺพํ โว เสนํ อตฺตโน หตฺถคตํ กตฺวา ตุมฺเห คณฺหิสฺสติ. ตสฺมา ปปญฺจํ อกตฺวา อชฺเชว มชฺฌิมยามานนฺตเร อสฺสปิฏฺฐิยํ นิสีทิตฺวา ปลายิสฺสาม, มา โน ปรหตฺเถ มรณํ โหตู’’ติ. โส ตุมฺหากํ วจนํ สุตฺวา ตถา กริสฺสติ. ตุมฺเห ตสฺส ปลายนเวลาย นิวตฺติตฺวา อมฺหากํ มนุสฺเส ชานาเปยฺยาถาติ.

The king asked Kevaṭṭa, “What should we do, teacher?” “Lord, without allowing anyone to exit through the small gate, let us cut off their movement. When the people, unable to leave, become frustrated and open the gate, then we will capture our enemies.” The wise man, knowing this plan as before, thought, “If they stay here long, there is no comfort. We must find a way to make them flee.” He decided, “I will make them flee through a stratagem.” Looking for someone skilled in stratagems, he saw a brahmin named Anukevaṭṭa and summoned him, saying, “Teacher, we need to have some work done.” “What should I do, wise one, tell me.” “Teacher, station yourself near the rampart, observe our people’s negligence. Occasionally throw cakes, fish, meat, and other food to Brahmadatta’s men, saying, ‘Here, eat this and that, do not despair. Try to stay a few more days. The city dwellers, like caged roosters, will soon open the gates for you. Then you can capture Videha and the wicked householder’s son.’ When our people hear this, they will scold and threaten you. But when Brahmadatta’s men are watching, they will seize you by the hands and feet, as if beating you with bamboo strips and the like, shave your head leaving five tufts, have you sprinkled with brick dust, put a kanavīra garland on your ears, give you a few blows, show stripes on your back, lift you onto the wall, put you in a net and lower you down with a rope, and say, ‘Go, betrayer of counsel, thief!’ Then they will hand you over to Brahmadatta’s men, who will bring you before the king. The king will ask, ‘What is your offense?’ Then you should say, ‘Great king, I once had great fame, but the householder’s son, angry with me and calling me a betrayer of counsel, spoke to the king and had me deprived of all my wealth. I vowed, “I will have the head of that householder’s son who ruined my reputation seized.” To free your men from despair, I give food and drink to them while they are stationed here. For that reason, holding an ancient grudge in his heart, he has brought this calamity upon me. Your men know all this, great king.’ Persuade him in various ways until he trusts you. Then say, ‘Great king, from the time you took me, do not worry. Now, the lives of Videha and the householder’s son are forfeit. I know the strong and weak points of this city’s walls, and the places in the moat where there are crocodiles and where there are not. Soon I will capture the city and give it to you.’ Then the king, convinced, will honor you and prepare his army and transport. Then you should have his army descend into the places with wild beasts and crocodiles. His army will not descend for fear of the crocodiles. Then approach the king and say, ‘Lord, your army has been bribed by the householder’s son. There is no one, from all the kings down to the teacher Kevaṭṭa, who has not accepted a bribe. They all merely surround you, but they all belong to the householder’s son. I alone am your man. If you do not believe me, send a message that all the kings should come to see me, fully adorned.’ Then say, ‘When you see the letters on the clothes, ornaments, and swords given to them, on which the householder’s son has written his name and mark, you will be convinced.’ When he has done so and seen them, he will be convinced. Frightened and terrified, he will dismiss those kings and ask you, ‘Wise one, what should we do now?’ Then tell him, ‘Great king, the householder’s son is very deceitful. If you stay a few more days, he will take control of your entire army and capture you. Therefore, without delay, tonight immediately after the middle watch, let us mount our horses and flee. Let us not die at the hands of others.’ Hearing your words, he will do so. At the time of his flight, you should turn back and inform our people.”

ตํ สุตฺวา อนุเกวฏฺฏพฺราหฺมโณ ‘‘สาธุ ปณฺฑิต, กริสฺสามิ เต วจน’’นฺติ อาห. ‘‘เตน หิ กติปยปหาเร สหิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘ปณฺฑิต, มม ชีวิตญฺจ หตฺถปาเท จ ฐเปตฺวา เสสํ อตฺตโน รุจิวเสน กโรหี’’ติ. โส ตสฺส เคเห มนุสฺสานํ สกฺการํ กาเรตฺวา อนุเกวฏฺฏํ วุตฺตนเยน วิปฺปการํ ปาเปตฺวา โยตฺเตน โอตาเรตฺวา พฺรหฺมทตฺตมนุสฺสานํ ทาเปสิ. อถ เต ตํ คเหตฺวา ตสฺส ทสฺเสสุํ. ราชา ตํ วีมํสิตฺวา สทฺทหิตฺวา สกฺการมสฺส กตฺวา เสนํ ปฏิจฺฉาเปสิ. โสปิ ตํ วาฬกุมฺภีลฏฺฐาเนสุเยว โอตาเรติ. มนุสฺสา กุมฺภีเลหิ ขชฺชมานา อฏฺฏาลกฏฺฐิเตหิ มนุสฺเสหิ อุสุสตฺติโตมเรหิ วิชฺฌิยมานา มหาวินาสํ ปาปุณนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย โกจิ ภเยน อุปคนฺตุํ น สกฺโกติ. อนุเกวฏฺโฏ ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อตฺถาย ยุชฺฌนกา นาม นตฺถิ, สพฺเพหิ ลญฺโช คหิโต, อสทฺทหนฺโต ปกฺโกสาเปตฺวา นิวตฺถวตฺถาทีสุ อกฺขรานิ โอโลเกถา’’ติ อาห. ราชา ตถา กตฺวา สพฺเพสํ วตฺถาทีสุ อกฺขรานิ ทิสฺวา ‘‘อทฺธา อิเมหิ ลญฺโช คหิโต’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ‘‘อาจริย, อิทานิ กึ กตฺตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เทว, อญฺญํ กาตพฺพํ นตฺถิ. สเจ ปปญฺจํ กริสฺสถ, คหปติปุตฺโต โว คณฺหิสฺสติ, อาจริยเกวฏฺโฏปิ เกวลํ นลาเฏ วณํ กตฺวา จรติ, ลญฺโช ปน เอเตนปิ คหิโต. อยญฺหิ มณิรตนํ คเหตฺวา ตุมฺเห ติโยชนํ ปลาเปสิ, ปุน สทฺทหาเปตฺวา นิวตฺเตสิ, อยมฺปิ ปริภินฺทโกว. เอกรตฺติวาโสปิ มยฺหํ น รุจฺจติ, อชฺเชว มชฺฌิมยามสมนนฺตเร ปลายิตุํ วฏฺฏติ, มํ ฐเปตฺวา อญฺโญ ตว สุหทโย นาม นตฺถี’’ติ วุตฺเต [Pg.254] ‘‘เตน หิ อาจริย ตุมฺเหเยว เม อสฺสํ กปฺเปตฺวา ยานสชฺชํ กโรถา’’ติ อาห.

Hearing that, the brahmin Anukevaṭṭa said, “Good, wise one, I will do as you say.” “Then you must be able to endure a certain number of blows.” “Wise one, setting aside my life and my hands and feet, do as you please with the rest.” So, having arranged for hospitality to be shown to the people in his house, he subjected Anukevaṭṭa to ill-treatment as instructed, then lowered him with a rope and handed him over to King Brahmadatta’s men. They seized him and presented him to the king. The king, after examining and believing him, honored him and took charge of the army. He also had them lowered into the same places infested with wild beasts and crocodiles. The men, being devoured by crocodiles and pierced with arrows, spears, and javelins by those stationed on the ramparts, met with great destruction. From then on, no one dared to approach out of fear. Anukevaṭṭa approached the king and said, “There is no one willing to fight for your sake; all have taken bribes. If you do not believe it, summon them and examine the marks on their garments and other apparel.” The king did so and, seeing the marks on all their garments, concluded, “Indeed, they have taken bribes.” Then he asked, “Teacher, what should be done now?” “Your Majesty, there is nothing else to be done. If you delay, the householder’s son will capture you. The teacher Kevaṭṭa also wanders about with only a wound on his forehead, but a bribe has been taken even by him. He took the jewel and made you flee for three leagues, then persuaded you to return—he too is a betrayer. A stay of even one night does not please me; it is best to flee just after the middle watch of the night. Apart from me, you have no true friend.” Hearing this, the king said, “Then, teacher, you yourself saddle my horse and prepare my mount.”

พฺราหฺมโณ ตสฺส นิจฺฉเยน ปลายนภาวํ ญตฺวา ‘‘มา ภายิ, มหาราชา’’ติ อสฺสาเสตฺวา พหิ นิกฺขมิตฺวา อุปนิกฺขิตฺตกปุริสานํ ‘‘อชฺช ราชา ปลายิสฺสติ, มา นิทฺทายิตฺถา’’ติ โอวาทํ ทตฺวา รญฺโญ อสฺโส ยถา อากฑฺฒิโต สุฏฺฐุตรํ ปลายติ, เอวํ อวกปฺปนาย กปฺเปตฺวา มชฺฌิมยามสมนนฺตเร ‘‘กปฺปิโต, เทว, อสฺโส, เวลํ ชานาหี’’ติ อาห. ราชา อสฺสํ อภิรุหิตฺวา ปลายิ. อนุเกวฏฺโฏปิ อสฺสํ อภิรุหิตฺวา เตน สทฺธึ คจฺฉนฺโต วิย โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺโต. อวกปฺปนาย กปฺปิตอสฺโส อากฑฺฒิยมาโนปิ ราชานํ คเหตฺวา ปลายิ. อนุเกวฏฺโฏ เสนาย อนฺตรํ ปวิสิตฺวา ‘‘จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต ปลาโต’’ติ อุกฺกุฏฺฐิมกาสิ. อุปนิกฺขิตฺตกปุริสาปิ อตฺตโน มนุสฺเสหิ สทฺธึ อุปโฆสึสุ. เสสราชาโน ตํ สุตฺวา ‘‘มโหสธปณฺฑิโต ทฺวารํ วิวริตฺวา นิกฺขนฺโต ภวิสฺสติ, น โน ทานิ ชีวิตํ ทสฺสตี’’ติ ภีตตสิตา อุปโภคปริโภคภณฺฑานิปิ อโนโลเกตฺวา อิโต จิโต จ ปลายึสุ. มนุสฺสา ‘‘ราชาโน ปลายนฺตี’’ติ สุฏฺฐุตรํ อุปโฆสึสุ. ตํ สุตฺวา ทฺวารฏฺฏาลกาทีสุ ฐิตาปิ อุนฺนาทึสุ อปฺโผฏยึสุ. อิติ ตสฺมึ ขเณ ปถวี วิย ภิชฺชมานา สมุทฺโท วิย สงฺขุภิโต สกลนครํ อนฺโต จ พหิ จ เอกนินฺนาทํ อโหสิ. อฏฺฐารสอกฺโขภณิสงฺขา มนุสฺสา ‘‘มโหสธปณฺฑิเตน กิร พฺรหฺมทตฺโต เอกสตราชาโน จ คหิตา’’ติ มรณภยภีตา อตฺตโน อตฺตโน อุทรพทฺธสาฏกมฺปิ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายึสุ. ขนฺธาวารฏฺฐานํ ตุจฺฉํ อโหสิ. จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต เอกสเต ขตฺติเย คเหตฺวา อตฺตโน นครเมว คโต. ปุนทิวเส ปน ปาโตว นครทฺวารานิ วิวริตฺวา พลกายา นครา นิกฺขมิตฺวา มหาวิโลปํ ทิสฺวา ‘‘กึ กโรม, ปณฺฑิตา’’ติ มหาสตฺตสฺส อาโรจยึสุ. โส อาห – ‘‘เอเตหิ ฉฑฺฑิตํ ธนํ อมฺหากํ ปาปุณาติ, สพฺเพสํ ราชูนํ สนฺตกํ อมฺหากํ รญฺโญ, เทถ, เสฏฺฐีนญฺจ เกวฏฺฏพฺราหฺมณสฺส จ สนฺตกํ อมฺหากํ อาหรถ, อวเสสํ ปน นครวาสิโน คณฺหนฺตู’’ติ. เตสํ มหคฺฆรตนภณฺฑเมว อาหรนฺตานํ อฑฺฒมาโส วีติวตฺโต. เสสํ ปน จตูหิ มาเสหิ [Pg.255] อาหรึสุ. มหาสตฺโต อนุเกวฏฺฏสฺส มหนฺตํ สกฺการมกาสิ. ตโต ปฏฺฐาย จ กิร มิถิลวาสิโน พหู หิรญฺญสุวณฺณา ชาตา. พฺรหฺมทตฺตสฺสปิ เตหิ ราชูหิ สทฺธึ อุตฺตรปญฺจาลนคเร วสนฺตสฺส เอกวสฺสํ อตีตํ.

The brahmin, knowing for certain his intention to flee, reassured him, saying, 'Do not fear, great king!' Then, going outside, he advised the men who had been stationed there, 'Today the king will flee; do not fall asleep!' He prepared the king’s horse with a contrivance such that when its reins were pulled, it would flee all the more swiftly. Just after the middle watch of the night, he announced, 'The horse is ready, Your Majesty; know that the time has come.' The king mounted the horse and fled. Anukevaṭṭa also mounted a horse and, pretending to go with him, turned back after going a short distance. The horse, prepared with the contrivance, carried the king away even while being pulled back. Anukevaṭṭa entered the midst of the army and raised a shout, 'Cūḷani-Brahmadatta has fled!' The men stationed there also raised the alarm with their own men. Hearing this, the other kings, terrified and frightened, thought, 'The wise Mahosadha must have opened the gates and come out; he will not grant us our lives now!' Without so much as a glance at their possessions for enjoyment and use, they fled in every direction. The people loudly proclaimed, 'The kings are fleeing!' Hearing this, even those stationed at the gates and on the watchtowers roared and clapped their hands. Thus, at that moment, the entire city, inside and out, became a single uproar, as if the earth were splitting and the ocean churning. Eighteen akkhobhiṇīs of men, terrified by the fear of death upon hearing that 'the wise Mahosadha has captured Brahmadatta and the one hundred kings,' fled, abandoning even the cloths tied around their waists. The military encampment was left empty. Cūḷani-Brahmadatta, taking the one hundred khattiyas with him, went to his own city. The next day, at dawn, the city gates were opened. The troops came out of the city, and seeing the great booty, they reported to the Great Being, saying, 'What shall we do, wise one?' He replied, 'The wealth abandoned by them falls to us. Give all the property of the kings to our king. Bring the property of the merchants and of the brahmin Kevaṭṭa to us. As for the rest, let the city dwellers take it.' It took half a month for them to bring just the most valuable treasures. The rest they collected over four months. The Great Being greatly honored Anukevaṭṭa. From that time on, it is said, the people of Mithilā became very rich in gold and silver. As for Brahmadatta, a year passed while he was living in the city of Uttarapañcāla with those kings.

พฺรหฺมทตฺตสฺส ยุทฺธปราชยกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The section on Brahmadatta's defeat in battle is concluded.

สุวกณฺฑํ

The Chapter on the Parrot

อเถกทิวสํ เกวฏฺโฏ อาทาเส มุขํ โอโลเกนฺโต นลาเฏ วณํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ คหปติปุตฺตสฺส กมฺมํ, เตนาหํ เอตฺตกานํ ราชูนํ อนฺตเร ลชฺชาปิโต’’ติ จินฺเตตฺวา สมุปฺปนฺนโกโธ หุตฺวา ‘‘กทา นุ ขฺวสฺส ปิฏฺฐึ ปสฺสิตุํ สมตฺโถ ภวิสฺสามี’’ติ จินฺเตนฺโต ‘‘อตฺเถโส อุปาโย, อมฺหากํ รญฺโญ ธีตา ปญฺจาลจนฺที นาม อุตฺตมรูปธรา เทวจฺฉราปฏิภาคา, ตํ วิเทหรญฺโญ ทสฺสามา’’ติ วตฺวา ‘‘เวเทหํ กาเมน ปโลเภตฺวา คิลิตพฬิสํ วิย มจฺฉํ สทฺธึ มโหสเธน อาเนตฺวา อุโภ เต มาเรตฺวา ชยปานํ ปิวิสฺสามา’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘เทว, เอโก มนฺโต อตฺถี’’ติ. ‘‘อาจริย, ตว มนฺตํ นิสฺสาย อุทรพทฺธสาฏกสฺสปิ อสฺสามิโน ชาตมฺหา, อิทานิ กึ กริสฺสสิ, ตุณฺหี โหหี’’ติ. ‘‘มหาราช, อิมินา อุปาเยน สทิโส อญฺโญ นตฺถี’’ติ. ‘‘เตน หิ ภณาหี’’ติ. ‘‘มหาราช, อมฺเหหิ ทฺวีหิเยว เอกโต ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘เอวํ โหตู’’ติ. อถ นํ พฺราหฺมโณ อุปริปาสาทตลํ อาโรเปตฺวา อาห – ‘‘มหาราช, วิเทหราชานํ กิเลเสน ปโลเภตฺวา อิธาเนตฺวา สทฺธึ คหปติปุตฺเตน มาเรสฺสามา’’ติ. ‘‘สุนฺทโร, อาจริย, อุปาโย, กถํ ปน ตํ ปโลเภตฺวา อาเนสฺสามา’’ติ? ‘‘มหาราช, ธีตา โว ปญฺฉาลจนฺที อุตฺตมรูปธรา, ตสฺสา รูปสมฺปตฺตึ จาตุริยวิลาเสน กวีหิ คีตํ พนฺธาเปตฺวา ตานิ กพฺพานิ มิถิลายํ คายาเปตฺวา ‘เอวรูปํ อิตฺถิรตนํ อลภนฺตสฺส วิเทหนรินฺทสฺส กึ รชฺเชนา’ติ ตสฺส สวนสํสคฺเคเนว ปฏิพทฺธภาวํ ญตฺวา อหํ ตตฺถ คนฺตฺวา ทิวสํ ววตฺถเปสฺสามิ. โส มยิ ทิวสํ ววตฺถเปตฺวา อาคเต คิลิตพฬิโส วิย มจฺโฉ คหปติปุตฺตํ คเหตฺวา อาคมิสฺสติ, อถ เน มาเรสฺสามา’’ติ.

Then one day, Kevaṭṭa, looking at his face in a mirror, saw the wound on his forehead and thought, 'This is the work of the householder’s son; because of him, I have been put to shame in the midst of so many kings.' His anger having arisen, he pondered, 'When, I wonder, will I be able to see his back in defeat?' Thinking, 'There is a way,' he said to himself, 'Our king has a daughter named Pañcālacandī, who possesses the highest beauty, like a celestial nymph. We shall give her to the king of Videha.' Having made this resolution, 'We shall entice the king of Videha with sensual desire, and like a fish that has swallowed a baited hook, we shall bring him here along with Mahosadha. Then we shall kill them both and drink the draught of victory,' he approached the king and said, 'Your Majesty, I have a plan.' 'Teacher,' replied the king, 'by relying on your counsel, we have been reduced to owning nothing but the cloth tied around our waists. What will you do now? Be silent!' 'Great King, there is no other plan equal to this one.' 'Then speak.' 'Great King, it is fitting that we two be alone together.' 'So be it.' Then the brahmin, having led him up to the top floor of the palace, said, 'Great King, we shall entice the king of Videha with passion, bring him here, and kill him along with the householder’s son.' 'An excellent plan, teacher! But how shall we entice him and bring him here?' 'Great King, your daughter Pañcālacandī possesses the highest beauty. We shall have poets compose songs about the perfection of her form, with cleverness and charm, and have those poems sung in Mithilā, with the words, “Of what use is his kingdom to the lord of Videha if he does not obtain such a jewel of a woman?” Then, knowing that his heart has become attached merely through the contact of hearing, I will go there and arrange the day. When I have returned after arranging the day, he, like a fish that has swallowed a baited hook, will come, bringing the householder’s son with him. Then we shall kill them.'

ราชา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา ‘‘สุนฺทโร อุปาโย, อาจริย, เอวํ กริสฺสามา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตํ ปน มนฺตํ จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส สยนปาลิกา สาฬิกา [Pg.256] สุตฺวา ปจฺจกฺขมกาสิ. ราชา นิปุเณ กพฺพกาเร ปกฺโกสาเปตฺวา พหุํ ธนํ ทตฺวา ธีตรํ เตสํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ตาตา, เอติสฺสา รูปสมฺปตฺตึ นิสฺสาย กพฺพํ กโรถา’’ติ อาห. เต อติมโนหรานิ คีตานิ พนฺธิตฺวา ราชานํ สาวยึสุ. ราชา ตุสฺสิตฺวา พหุํ ธนํ เตสํ อทาสิ. กวีนํ สนฺติกา นฏา สิกฺขิตฺวา สมชฺชมณฺฑเล คายึสุ. อิติ ตานิ วิตฺถาริตานิ อเหสุํ. เตสุ มนุสฺสานํ อนฺตเร วิตฺถาริตตฺตํ คเตสุ ราชา คายเก ปกฺโกสาเปตฺวา อาห – ‘‘ตาตา, ตุมฺเห มหาสกุเณ คเหตฺวา รตฺติภาเค รุกฺขํ อภิรุยฺห ตตฺถ นิสินฺนา คายิตฺวา ปจฺจูสกาเล เตสํ คีวาสุ กํสตาเล พนฺธิตฺวา เต อุปฺปาเตตฺวา โอตรถา’’ติ. โส กิร ‘‘ปญฺจาลรญฺโญ ธีตุ สรีรวณฺณํ เทวตาปิ คายนฺตี’’ติ ปากฏภาวกรณตฺถํ ตถา กาเรสิ. ปุน ราชา กวี ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาตา, อิทานิ ตุมฺเห ‘เอวรูปา กุมาริกา ชมฺพุทีปตเล อญฺญสฺส รญฺโญ นานุจฺฉวิกา, มิถิลายํ เวเทหรญฺโญ อนุจฺฉวิกา’ติ รญฺโญ จ อิสฺสริยํ อิมาย จ รูปํ วณฺเณตฺวา คีตานิ พนฺธถา’’ติ อาห. เต ตถา กตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ.

Hearing his words, the king was pleased and accepted, saying, 'An excellent plan, teacher, we shall do so.' However, the mynah bird, the guardian of Cūḷanibrahmadatta's bedchamber, overheard that scheme and made it known. The king summoned skilled poets, gave them much wealth, showed them his daughter, and said, 'My good sirs, compose songs based on her beautiful form.' They composed very charming songs and recited them to the king. Pleased, the king gave them much wealth. Actors learned from the poets and sang on the festival grounds. Thus, those songs were spread. When they had become widespread among the people, the king summoned the singers and said, 'My good sirs, take large birds, climb a tree at night, sit there singing, and at dawn, tie brass cymbals around their necks, make them fly up, and then descend.' He did this, it is said, for the purpose of making it known that 'Even the deities sing of the beauty of the daughter of the King of Pañcāla.' Again, the king summoned the poets and said, 'My good sirs, now compose songs praising the king’s sovereignty and her beauty, saying: "A maiden of such form is not befitting any other king in Jambudīpa, but is befitting King Videha of Mithilā."' They did so and informed the king.

ราชา เตสํ ธนํ ทตฺวา ปุน คายเก ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาตา, มิถิลํ คนฺตฺวา ตตฺถ อิมินาว อุปาเยน คายถา’’ติ เปเสสิ. เต ตานิ คายนฺตา อนุปุพฺเพน มิถิลํ คนฺตฺวา สมชฺชมณฺฑเล คายึสุ. ตานิ สุตฺวา มหาชโน อุกฺกุฏฺฐิสหสฺสานิ ปวตฺเตตฺวา เตสํ พหุํ ธนํ อทาสิ. เต รตฺติสมเย รุกฺเขสุปิ คายิตฺวา ปจฺจูสกาเล สกุณานํ คีวาสุ กํสตาเล พนฺธิตฺวา โอตรนฺติ. อากาเส กํสตาลสทฺทํ สุตฺวา ‘‘ปญฺจาลราชธีตุ สรีรวณฺณํ เทวตาปิ คายนฺตี’’ติ สกลนคเร เอกโกลาหลํ อโหสิ. ราชา สุตฺวา คายเก ปกฺโกสาเปตฺวา อนฺโตนิเวสเน สมชฺชํ กาเรตฺวา ‘‘เอวรูปํ กิร อุตฺตมรูปธรํ ธีตรํ จูฬนิราชา มยฺหํ ทาตุกาโม’’ติ ตุสฺสิตฺวา เตสํ พหุํ ธนํ อทาสิ. เต อาคนฺตฺวา พฺรหฺมทตฺตสฺส อาโรเจสุํ. อถ นํ เกวฏฺโฏ อาห – ‘‘อิทานิ, มหาราช, ทิวสํ ววตฺถปนตฺถาย คมิสฺสามี’’ติ. ‘‘สาธุ, อาจริย, กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘โถกํ ปณฺณาการ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ คณฺหา’’ติ ทาเปสิ. โส ตํ อาทาย มหนฺเตน ปริวาเรน เวเทหรฏฺฐํ ปาปุณิ. ตสฺสาคมนํ สุตฺวา นคเร เอกโกลาหลํ ชาตํ ‘‘จูฬนิราชา กิร เวเทโห จ มิตฺตสนฺถวํ กริสฺสนฺติ, จูฬนิราชา อตฺตโน ธีตรํ อมฺหากํ รญฺโญ ทสฺสติ[Pg.257], เกวฏฺโฏ ทิวสํ ววตฺถเปตุํ เอตี’’ติ. เวเทหราชาปิ สุณิ, มหาสตฺโตปิ, สุตฺวาน ปนสฺส เอตทโหสิ ‘‘ตสฺสาคมนํ มยฺหํ น รุจฺจติ, ตถโต นํ ชานิสฺสามี’’ติ. โส จูฬนิสนฺติเก อุปนิกฺขิตฺตกปุริสานํ สาสนํ เปเสสิ ‘‘อิมมตฺถํ ตถโต ชานิตฺวา เปเสนฺตู’’ติ. อถ เต ‘‘มยเมตํ ตถโต น ชานาม, ราชา จ เกวฏฺโฏ จ สยนคพฺเภ นิสีทิตฺวา มนฺเตนฺติ, รญฺโญ ปน สยนปาลิกา สาฬิกา สกุณิกา เอตมตฺถํ ชาเนยฺยา’’ติ ปฏิเปสยึสุ.

The king gave them wealth, summoned the singers again, and sent them off, saying: “My good sirs, go to Mithilā and sing there in this same way.” Singing those songs, they gradually went to Mithilā and sang in the festival arena. Hearing them, the great crowd raised thousands of shouts of applause and gave them much wealth. At night they also sang in the trees, and at dawn they would tie bronze cymbals to the necks of birds and descend. Hearing the sound of the cymbals in the sky, a great uproar arose in the entire city: “Even the deities are singing of the beauty of the daughter of the king of Pañcāla!” Hearing this, the king summoned the singers, had a festival held in the inner palace, and, delighted, thought: “It seems King Cūḷani wishes to give me his daughter, who possesses such supreme beauty.” He gave them much wealth. They returned and reported this to Brahmadatta. Then Kevatta said to him: “Now, great king, I will go to fix the day.” “Very well, teacher. What is it proper to take?” “A small gift.” “Then take it,” he said, and had it given. Taking it, he reached the Videha country with a large retinue. Hearing of his arrival, a great uproar arose in the city: “It seems King Cūḷani and King Videha will form a friendly alliance! King Cūḷani will give his daughter to our king! Kevatta is coming to fix the day!” King Videha heard of it, and so did the Great Being. But upon hearing it, this occurred to him: “His arrival does not please me. I will find out the truth of the matter.” He sent a message to the men he had posted near Cūḷani: “Find out the truth of this matter and send word back.” They sent a reply: “We do not know the truth of this. The king and Kevatta sit in the bedchamber and confer. However, the king’s mynah bird, the guardian of his bedchamber, might know this matter.”

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘ยถา ปจฺจามิตฺตานํ โอกาโส น โหติ, เอวํ สุวิภตฺตํ กตฺวา สุสชฺชิตํ นครํ อหํ เกวฏฺฏสฺส ทฏฺฐุํ น ทสฺสามี’’ติ. โส นครทฺวารโต ยาว ราชเคหา, ราชเคหโต จ ยาว อตฺตเคหา, คมนมคฺคํ อุโภสุ ปสฺเสสุ กิลญฺเชหิ ปริกฺขิปาเปตฺวา มตฺถเกปิ กิลญฺเชหิ ปฏิจฺฉาทาเปตฺวา จิตฺตกมฺมํ การาเปตฺวา ภูมิยํ ปุปฺผานิ วิกิริตฺวา ปุณฺณฆเฏ ฐปาเปตฺวา กทลิโย พนฺธาเปตฺวา ธเช ปคฺคณฺหาเปสิ. เกวฏฺโฏ นครํ ปวิสิตฺวา สุวิภตฺตํ นครํ อปสฺสนฺโต ‘‘รญฺญา เม มคฺโค อลงฺการาปิโต’’ติ จินฺเตตฺวา นครสฺส อทสฺสนตฺถํ กตภาวํ น ชานิ. โส คนฺตฺวา ราชานํ ทิสฺวา ปณฺณาการํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา รญฺญา กตสกฺการสมฺมาโน อาคตการณํ อาโรเจนฺโต ทฺเว คาถา อภาสิ –

Hearing this, the Great Being thought: “I will not let Kevatta see the well-laid-out and well-adorned city, so that our enemies will have no opportunity.” He had the path from the city gate to the royal palace, and from the royal palace to his own house, enclosed on both sides with reed matting and also covered overhead with reed matting. He had it decorated with paintings, had flowers scattered on the ground, full water pots set up, banana trees set up, and banners raised. When Kevatta entered the city, not seeing the well-laid-out city, he thought, “The king has had the path decorated for me,” and did not know that this was done to prevent him from seeing the city. He went and saw the king, had his gift accepted, exchanged friendly greetings, and sat down to one side. Honored and esteemed by the king, he announced the reason for his arrival by reciting two verses:

๕๙๙.

599.

‘‘ราชา สนฺถวกาโม เต, รตนานิ ปเวจฺฉติ;

อาคจฺฉนฺตุ อิโต ทูตา, มญฺชุกา ปิยภาณิโน.

“The king desires friendship with you; he will offer treasures. Let pleasing, kindly-speaking envoys come from here.”

๖๐๐.

600.

‘‘ภาสนฺตุ มุทุกา วาจา, ยา วาจา ปฏินนฺทิตา;

ปญฺจาโล จ วิเทโห จ, อุโภ เอกา ภวนฺตุ เต’’ติ.

“Let them speak gentle words, words that are welcomed; may the Pañcālas and the Videhas both become one.”

ตตฺถ สนฺถวกาโมติ มหาราช, อมฺหากํ ราชา ตยา สทฺธึ มิตฺตสนฺถวํ กาตุกาโม. รตนานีติ อิตฺถิรตนํ อตฺตโน ธีตรํ อาทึ กตฺวา ตุมฺหากํ สพฺพรตนานิ ทสฺสติ. อาคจฺฉนฺตูติ อิโต ปฏฺฐาย กิร อุตฺตรปญฺจาลนครโต ปณฺณาการํ คเหตฺวา มธุรวจนา ปิยภาณิโน ทูตา อิธ อาคจฺฉนฺตุ, อิโต จ ตตฺถ คจฺฉนฺตุ. เอกา ภวนฺตูติ คงฺโคทกํ วิย ยมุโนทเกน สทฺธึ สํสนฺทนฺตา เอกสทิสาว โหนฺตูติ.

Herein, ‘desires friendship’ means: ‘Great king, our king desires to make a friendly alliance with you.’ ‘Treasures’ means: ‘Beginning with the jewel of a woman, his own daughter, he will give you all treasures.’ ‘Let them come’ means: ‘Henceforth, let sweet-spoken, kindly-speaking envoys, bearing gifts, come here from the city of Uttara Pañcāla, and let them also go from here to there.’ ‘May they both become one’ means: ‘May they become just like one, mingling together like the water of the Ganges with the water of the Yamunā.’”

เอวญฺจ [Pg.258] ปน วตฺวา ‘‘มหาราช, อมฺหากํ ราชา อญฺญํ มหามตฺตํ เปเสตุกาโม หุตฺวาปิ ‘อญฺโญ มนาปํ กตฺวา สาสนํ อาโรเจตุํ น สกฺขิสฺสตี’ติ มํ เปเสสิ ‘อาจริย, ตุมฺเห ราชานํ สาธุกํ ปโพเธตฺวา อาทาย อาคจฺฉถา’ติ, คจฺฉถ ราชเสฏฺฐ อภิรูปญฺจ กุมาริกํ ลภิสฺสถ, อมฺหากญฺจ รญฺญา สทฺธึ มิตฺตภาโว ปติฏฺฐหิสฺสตี’’ติ อาห. โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุฏฺฐมานโส ‘‘อุตฺตมรูปธรํ กิร กุมาริกํ ลภิสฺสามี’’ติ สวนสํสคฺเคน พชฺฌิตฺวา ‘‘อาจริย, ตุมฺหากญฺจ กิร มโหสธปณฺฑิตสฺส จ ธมฺมยุทฺเธ วิวาโท อโหสิ, คจฺฉถ ปุตฺตํ เม ปสฺสถ, อุโภปิ ปณฺฑิตา อญฺญมญฺญํ ขมาเปตฺวา มนฺเตตฺวา เอถา’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา เกวฏฺโฏ ‘‘ปสฺสิสฺสามิ ปณฺฑิต’’นฺติ ตํ ปสฺสิตุํ อคมาสิ. มหาสตฺโตปิ ตํ ทิวสํ ‘‘เตน เม ปาปธมฺเมน สทฺธึ สลฺลาโป มา โหตู’’ติ ปาโตว โถกํ สปฺปึ ปิวิ, เคหมฺปิสฺส พหเลน อลฺลโคมเยน เลปาเปสิ, ถมฺเภ เตเลน มกฺเขสิ, ตสฺส นิปนฺนมญฺจกํ ฐเปตฺวา เสสานิ มญฺจปีฐาทีนิ นีหราเปสิ.

And having spoken thus, he continued: “Great king, although our king wished to send another great minister, he thought, ‘No one else will be able to deliver the message in a pleasing way,’ and sent me, saying: ‘Teacher, you must skillfully persuade the king and bring him.’ Go, O best of kings! You will obtain the beautiful princess, and a friendship will be established with our king.” Hearing his words, the king was delighted at heart. Bound by attachment to what he had heard, he thought, “I will get a princess of supreme beauty!” and said: “Teacher, it seems there was a dispute between you and the wise Mahosadha in a battle of wits. Go and see my son. Let the two of you wise men ask forgiveness of each other, confer, and then return.” Hearing this, Kevatta thought, “I will see the wise one,” and went to see him. That day, the Great Being thought, “May I have no conversation with that man of evil nature,” so early in the morning he drank a little clarified butter, had his house smeared thickly with wet cow dung, and had the pillars smeared with oil. He had all the beds, chairs, and other furniture removed, leaving only the couch on which he was lying.

โส มนุสฺสานํ สญฺญมทาสิ ‘‘ตาตา, พฺราหฺมเณ กเถตุํ อารทฺเธ เอวํ วเทยฺยาถ ‘พฺราหฺมณ, มา ปณฺฑิเตน สทฺธึ กถยิตฺถ, อชฺช เตน ติขิณสปฺปิ ปิวิต’นฺติ. มยิ จ เตน สทฺธึ กถนาการํ กโรนฺเตปิ ‘เทว ติขิณสปฺปิ เต ปิวิตํ, มา กเถถา’ติ มํ นิวาเรถา’’ติ. เอวํ วิจาเรตฺวา มหาสตฺโต รตฺตปฏํ นิวาเสตฺวา สตฺตสุ ทฺวารโกฏฺฐเกสุ มนุสฺเส ฐเปตฺวา สตฺตเม ทฺวารโกฏฺฐเก ปฏมญฺจเก นิปชฺชิ. เกวฏฺโฏปิสฺส ปฐมทฺวารโกฏฺฐเก ฐตฺวา ‘‘กหํ ปณฺฑิโต’’ติ ปุจฺฉิ. อถ นํ เต มนุสฺสา ‘‘พฺราหฺมณ, มา สทฺทมกริ, สเจปิ อาคจฺฉิตุกาโม, ตุณฺหี หุตฺวา เอหิ, อชฺช ปณฺฑิเตน ติขิณสปฺปิ ปีตํ, มหาสทฺทํ กาตุํ น ลพฺภตี’’ติ อาหํสุ. เสสทฺวารโกฏฺฐเกสุปิ นํ ตเถว อาหํสุ. โส สตฺตมทฺวารโกฏฺฐกํ อติกฺกมิตฺวา ปณฺฑิตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ปณฺฑิโต กถนาการํ ทสฺเสสิ. อถ นํ มนุสฺสา ‘‘เทว, มา กถยิตฺถ, ติขิณสปฺปิ เต ปีตํ, กึ เต อิมินา ทุฏฺฐพฺราหฺมเณน สทฺธึ กถิเตนา’’ติ วตฺวา วารยึสุ. อิติ โส ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เนว นิสีทิตุํ, น อาสนํ นิสฺสาย ฐิตฏฺฐานํ ลภิ, อลฺลโคมยํ อกฺกมิตฺวา อฏฺฐาสิ.

Then he instructed the people, saying, "Sirs, when the brahmin starts to speak, you should say, 'Brahmin, do not converse with the wise one, for today he has drunk potent oil.' And even when I make as if to speak with him, you must restrain me, saying, 'Lord, you have drunk potent oil, do not speak.'" Having considered this, the Great Being dressed in a red robe, stationed people at the seven gatehouses, and lay down on the first couch at the seventh gatehouse. The fisherman, too, stood at the first gatehouse and asked, "Where is the wise one?" Then the people told him, "Brahmin, do not make a noise. If you wish to come, come silently. Today, the wise one has drunk potent oil—it is not permitted to make a loud sound." They spoke to him in the same way at the remaining gatehouses as well. He passed through the seventh gatehouse and approached the wise one. The wise one made a gesture as if to speak. Then the people said, "Lord, do not speak! You have drunk potent oil. What is the use of conversing with this wicked brahmin?" and restrained him. Thus, having gone into his presence, he could neither sit down nor find a place to stand leaning on a seat. Stepping on fresh cow dung, he stood there.

อถ [Pg.259] นํ โอโลเกตฺวา เอโก อกฺขีนิ นิมีลิ, เอโก ภมุกํ อุกฺขิปิ, เอโก กปฺปรํ กณฺฑูยิ. โส เตสํ กิริยํ โอโลเกตฺวา มงฺกุภูโต ‘‘คจฺฉามหํ ปณฺฑิตา’’ติ วตฺวา อปเรน ‘‘อเร ทุฏฺฐพฺราหฺมณ, ‘มา สทฺทมกาสี’ติ วุตฺโต สทฺทเมว กโรสิ, อฏฺฐีนิ เต ภินฺทิสฺสามี’’ติ วุตฺเต ภีตตสิโต หุตฺวา นิวตฺติตฺวา โอโลเกสิ. อถ นํ อญฺโญ เวฬุเปสิกาย ปิฏฺฐิยํ ตาเลสิ, อญฺโญ คีวายํ คเหตฺวา ขิปิ, อญฺโญ ปิฏฺฐิยํ หตฺถตเลน ปหริ. โส ทีปิมุขา มุตฺตมิโค วิย ภีตตสิโต นิกฺขมิตฺวา ราชเคหํ คโต. ราชา จินฺเตสิ ‘‘อชฺช มม ปุตฺโต อิมํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตุฏฺโฐ ภวิสฺสติ, ทฺวินฺนํ ปณฺฑิตานํ มหติยา ธมฺมสากจฺฉาย ภวิตพฺพํ, อชฺช อุโภ อญฺญมญฺญํ ขมาเปสฺสนฺติ, ลาภา วต เม’’ติ. โส เกวฏฺฏํ ทิสฺวา ปณฺฑิเตน สทฺธึ สํสนฺทนาการํ ปุจฺฉนฺโต คาถมาห –

Then, observing him, one closed his eyes, another raised an eyebrow, and another scratched his elbow. Seeing their actions, he became crestfallen and said, "I will go, wise ones." But then another scolded him, "Hey, wicked brahmin, though told not to make a sound, you still make noise! I will break your bones!" Terrified and trembling, he turned back and looked. Then one struck him on the back with a bamboo splinter, another grabbed him by the neck and threw him, and yet another struck his back with the palm of his hand. Frightened like a deer escaped from a leopard’s jaws, he fled and went to the king’s house. The king thought, "Today, my son will be pleased hearing this news. There must have been a great discussion on the Dhamma between the two wise men. Today, they will both ask forgiveness of each other. Truly, I am fortunate!" Seeing the fisherman, and asking about the manner of his reconciliation with the wise man, he spoke this verse:

๖๐๑.

601.

‘‘กถํ นุ เกวฏฺฏ มโหสเธน, สมาคโม อาสิ ตทิงฺฆ พฺรูหิ;

กจฺจิ เต ปฏินิชฺฌตฺโต, กจฺจิ ตุฏฺโฐ มโหสโธ’’ติ.

"How then, Kevaṭṭa, was your meeting with Mahosadha? Come, tell me this. Was he perhaps appeased by you? Was Mahosadha pleased?"

ตตฺถ ปฏินิชฺฌตฺโตติ ธมฺมยุทฺธมณฺฑเล ปวตฺตวิคฺคหสฺส วูปสมนตฺถํ กจฺจิ ตฺวํ เตน, โส จ ตยา นิชฺฌตฺโต ขมาปิโต. กจฺจิ ตุฏฺโฐติ กจฺจิ ตุมฺหากํ รญฺญา เปสิตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตุฏฺโฐติ.

Herein, 'paṭinijjhatto' means, for the purpose of pacifying the conflict that has arisen in the arena of the Dhamma-battle: 'Were you perhaps reconciled by him, and was he reconciled and appeased by you?' 'Kacci tuṭṭho' means, 'Was he perhaps pleased upon hearing the news sent by your king?'

ตํ สุตฺวา เกวฏฺโฏ ‘‘มหาราช, ตุมฺเห ‘ปณฺฑิโต’ติ ตํ คเหตฺวา วิจรถ, ตโต อสปฺปุริสตโร นาม นตฺถี’’ติ คาถมาห –

Hearing this, Kevaṭṭa said, "Great king, you go about taking him to be a 'wise one', yet there is no one more unvirtuous than he." Then he spoke this verse:

๖๐๒.

602.

‘‘อนริยรูโป ปุริโส ชนินฺท, อสมฺโมทโก ถทฺโธ อสพฺภิรูโป;

ยถา มูโค จ พธิโร จ, น กิญฺจิตฺถํ อภาสถา’’ติ.

"A man of ignoble character, O lord of men, unsociable, obstinate, and ungentlemanly; like one who is mute and deaf, he spoke nothing of substance."

ตตฺถ อสพฺภิรูโปติ อปณฺฑิตชาติโก. น กิญฺจิตฺถนฺติ มยา สห กิญฺจิ อตฺถํ น ภาสิตฺถ, เตเนว นํ อปณฺฑิโตติ มญฺญามีติ โพธิสตฺตสฺส อคุณํ กเถสิ.

Therein, 'asabbhirūpo' means one of an unwise nature. 'Na kiñcitthaṃ' means, 'He spoke nothing of substance with me,' and for that reason, 'I consider him unwise.' Thus, he spoke of the Bodhisatta's fault.

ราชา [Pg.260] ตสฺส วจนํ อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา ตสฺส จ เตน สทฺธึ อาคตานญฺจ ปริพฺพยญฺเจว นิวาสเคหญฺจ ทาเปตฺวา ‘‘คจฺฉถาจริย, วิสฺสมถา’’ติ ตํ อุยฺโยเชตฺวา ‘‘มม ปุตฺโต ปณฺฑิโต ปฏิสนฺถารกุสโล, อิมินา กิร สทฺธึ เนว ปฏิสนฺถารํ อกาสิ, น ตุฏฺฐึ ปเวเทสิ. กิญฺจิ เตน อนาคตภยํ ทิฏฺฐํ ภวิสฺสตี’’ติ สยเมว กถํ สมุฏฺฐาเปสิ –

The king, neither approving nor rejecting his words, had provisions and a dwelling given to him and to those who had come with him, and then dismissed him, saying, "Go, teacher, and rest." Then he himself initiated a conversation, saying, "My son is wise and skilled in courteous reception, yet it seems he neither extended a courteous reception to this man nor expressed satisfaction. Some future danger must have been foreseen by him."

๖๐๓.

603.

‘‘อทฺธา อิทํ มนฺตปทํ สุทุทฺทสํ, อตฺโถ สุทฺโธ นรวิริเยน ทิฏฺโฐ;

ตถา หิ กาโย มม สมฺปเวธติ, หิตฺวา สยํ โก ปรหตฺถเมสฺสตี’’ติ.

"Truly, this counsel is very difficult to discern, the pure meaning has been seen by a hero's effort; for so my body trembles greatly; having abandoned one's own, who will go into another's hands?"

ตตฺถ อิทนฺติ ยํ มม ปุตฺเตน ทิฏฺฐํ, อทฺธา อิทํ มนฺตปทํ อญฺเญน อิตรปุริเสน สุทุทฺทสํ. นรวิริเยนาติ วีริยวนฺเตน มโหสธปณฺฑิเตน สุทฺโธ อตฺโถ ทิฏฺโฐ ภวิสฺสติ. สยนฺติ สกํ รฏฺฐํ หิตฺวา โก ปรหตฺถํ คมิสฺสติ.

Herein, 'this' refers to what my son has seen. Truly, this counsel is very difficult for any other, ordinary man to discern. 'By a hero's effort' means that the pure meaning must have been seen by the vigorous, wise Mahosadha. 'Sayaṃ' means, 'who, having abandoned his own kingdom, will go into another's hand?'

‘‘มม ปุตฺเตน พฺราหฺมณสฺส อาคมเน โทโส ทิฏฺโฐ ภวิสฺสติ. อยญฺหิ อาคจฺฉนฺโต น มิตฺตสนฺถวตฺถาย อาคมิสฺสติ, มํ ปน กาเมน ปโลเภตฺวา นครํ เนตฺวา คณฺหนตฺถาย อาคเตน ภวิตพฺพํ. ตํ อนาคตภยํ ทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ ปณฺฑิเตนา’’ติ ตสฺส ตมตฺถํ อาวชฺเชตฺวา ภีตตสิตสฺส นิสินฺนกาเล จตฺตาโร ปณฺฑิตา อาคมึสุ. ราชา เสนกํ ปุจฺฉิ ‘‘เสนก, รุจฺจติ เต อุตฺตรปญฺจาลนครํ คนฺตฺวา จูฬนิราชสฺส ธีตุ อานยน’’นฺติ? กึ กเถถ มหาราช, น หิ สิรึ อาคจฺฉนฺตึ ทณฺเฑน ปหริตฺวา ปลาเปตุํ วฏฺฏติ. สเจ ตุมฺเห ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ คณฺหิสฺสถ, ฐเปตฺวา จูฬนิพฺรหฺมทตฺตํ อญฺโญ ตุมฺเหหิ สโม ชมฺพุทีปตเล น ภวิสฺสติ. กึ การณา? เชฏฺฐราชธีตาย คหิตตฺตา. โส หิ ‘‘เสสราชาโน มม มนุสฺสา, เวเทโห เอโกว มยา สทิโส’’ติ สกลชมฺพุทีเป อุตฺตมรูปธรํ ธีตรํ ตุมฺหากํ ทาตุกาโม ชาโต, กโรถสฺส วจนํ. มยมฺปิ ตุมฺเห นิสฺสาย วตฺถาลงฺกาเร ลภิสฺสามาติ. ราชา เสเสปิ ปุจฺฉิ. เตปิ ตเถว กเถสุํ. ตสฺส เตหิ สทฺธึ กเถนฺตสฺเสว เกวฏฺฏพฺราหฺมโณ อตฺตโน นิวาสเคหา นิกฺขมิตฺวา ‘‘ราชานํ อามนฺเตตฺวา คมิสฺสามี’’ติ อาคนฺตฺวา ‘‘มหาราช, น สกฺกา อมฺเหหิ ปปญฺจํ กาตุํ, คมิสฺสาม มยํ [Pg.261] นรินฺทา’’ติ อาห. ราชา ตสฺส สกฺการํ กตฺวา ตํ อุยฺโยเชสิ. มหาสตฺโต ตสฺส คมนภาวํ ญตฺวา นฺหตฺวา อลงฺกริตฺวา ราชุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ราชา จินฺเตสิ ‘‘ปุตฺโต เม มโหสธปณฺฑิโต มหามนฺตี มนฺตปารงฺคโต อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถํ ชานาติ. อมฺหากํ ตตฺถ คนฺตุํ ยุตฺตภาวํ วา อยุตฺตภาวํ วา ปณฺฑิโต ชานิสฺสตี’’ติ. โส อตฺตนา ปฐมํ จินฺติตํ อวตฺวา ราครตฺโต โมหมูฬฺโห หุตฺวา ตํ ปุจฺฉนฺโต คาถมาห –

"A fault in the brahmin’s arrival must have been seen by my son. For this man, in coming, will not have come for the sake of friendly association; rather, he must have come for the purpose of enticing me with sensual pleasure, leading me to the city, and capturing me. That future danger must have been seen by the wise one." While he, frightened and trembling, was reflecting on this matter, the four wise men arrived. The king asked Senaka, "Senaka, does it please you to go to the city of Uttara Pañcāla and bring Cūḷani's daughter?" "What are you saying, great king? It is not right to drive away approaching fortune by striking it with a stick. If you go there and take her, then apart from Cūḷani Brahmadatta, there will be no one your equal on the face of Jambudīpa. Why? Because of taking the chief king’s daughter. For he, thinking, 'The other kings are my men; Videha alone is my equal,' has become willing to give his daughter, who possesses the most excellent form in all of Jambudīpa, to you. Do his bidding. We too, by relying on you, shall obtain clothes and ornaments." The king asked the others as well. They spoke in the same way. While he was speaking with them, the brahmin Kevaṭṭa, having left his dwelling, came thinking, "I will take leave of the king and go." He said, "Great king, we cannot delay; we shall go, O lord of men." The king paid him honor and sent him off. The Great Being, learning of his departure, bathed, adorned himself, came to the king's attendance, paid homage to the king, and sat to one side. The king thought, "My son, the wise Mahosadha, is a great counselor, a master of counsel, who knows the meaning of the past, future, and present. The wise one will know whether it is fitting or unfitting for us to go there." Not stating what he had first thought, being infatuated with passion and overcome by delusion, he questioned him by speaking this verse:

๖๐๔.

604.

‘‘ฉนฺนญฺหิ เอกาว มตี สเมติ, เย ปณฺฑิตา อุตฺตมภูริปตฺตา;

ยานํ อยานํ อถ วาปิ ฐานํ, มโหสธ ตฺวมฺปิ มตึ กโรหี’’ติ.

"Indeed, the counsel of the six wise ones, who have attained supreme and abundant wisdom, is one and the same. Regarding going, not going, or even staying, Mahosadha, you too should form your opinion."

ตตฺถ ฉนฺนนฺติ ปณฺฑิต, เกวฏฺฏพฺราหฺมณสฺส จ มม จ อิเมสญฺจ จตุนฺนนฺติ ฉนฺนํ อมฺหากํ เอกาว มติ เอโกเยว อชฺฌาสโย คงฺโคทกํ วิย ยมุโนทเกน สํสนฺทติ สเมติ. เย มยํ ฉปิ ชนา ปณฺฑิตา อุตฺตมภูริปตฺตา, เตสํ โน ฉนฺนมฺปิ จูฬนิราชธีตุ อานยนํ รุจฺจตีติ. ฐานนฺติ อิเธว วาโส. มตึ กโรหีติ อมฺหากํ รุจฺจนกํ นาม อปฺปมาณํ, ตฺวมฺปิ จินฺเตหิ, กึ อมฺหากํ อาวาหตฺถาย ตตฺถ ยานํ, อุทาหุ อยานํ, อทุ อิเธว วาโส รุจฺจตีติ.

Herein, 'of the six' refers to the wise one, Kevaṭṭa the brahmin, myself, and these four others—thus, the six of us have but one thought, one inclination, like the water of the Ganges mingling and uniting with the water of the Yamunā. We six, being wise and having attained the highest wisdom, all approve of bringing the daughter of King Cūḷani. 'Dwelling' means dwelling here. 'Make up your mind' means that our approval is immeasurable; you too should consider whether, for the sake of the marriage, going there, not going, or dwelling here is pleasing.

ตํ สุตฺวา ปณฺฑิโต ‘‘อยํ ราชา อติวิย กามคิทฺโธ อนฺธพาลภาเวน อิเมสํ จตุนฺนํ วจนํ คณฺหาติ, คมเน โทสํ กเถตฺวา นิวตฺเตสฺสามิ น’’นิ จินฺเตตฺวา จตสฺโส คาถาโย อภาสิ –

Hearing this, the wise man thought, 'This king, exceedingly greedy for sensual pleasure and blinded by folly, accepts the words of these four. Having explained the dangers of going, I will turn him back.' Reflecting thus, he spoke four verses:

๖๐๕.

605.

‘‘ชานาสิ โข ราช มหานุภาโว, มหพฺพโล จูฬนิพฺรหฺมทตฺโต;

ราชา จ ตํ อิจฺฉติ มารณตฺถํ, มิคํ ยถา โอกจเรน ลุทฺโท.

You know, O king, Cūḷani Brahmadatta is of great power and might; that king desires to kill you, just as a hunter with a decoy desires to kill a deer.

๖๐๖.

606.

‘‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิตํ;

อามคิทฺโธ น ชานาติ, มจฺโฉ มรณมตฺตโน.

Just as a fish, greedy for raw flesh, does not perceive the bent hook covered with meat; thus the fish does not know its own death.

๖๐๗.

607.

‘‘เอวเมว ตุวํ ราช, จูฬเนยฺยสฺส ธีตรํ;

กามคิทฺโธ น ชานาสิ, มจฺโฉว มรณมตฺตโน.

Even so, O king, on account of Cūḷaneyya’s daughter, being greedy for sensual pleasure, you do not know your own death, just like the fish.

๖๐๘.

608.

‘‘สเจ [Pg.262] คจฺฉสิ ปญฺจาลํ, ขิปฺปมตฺตํ ชหิสฺสสิ;

มิคํ ปนฺถานุพนฺธํว, มหนฺตํ ภยเมสฺสตี’’ติ.

If you go to Pañcāla, you will quickly lose your life; like a deer following a path, great fear will come upon you.

ตตฺถ ราชาติ วิเทหํ อาลปติ. มหานุภาโวติ มหายโส. มหพฺพโลติ อฏฺฐรสอกฺโขภณิสงฺเขน พเลน สมนฺนาคโต. มารณตฺถนฺติ มารณสฺส อตฺถาย. โอกจเรนาติ โอกจาริกาย มิคิยา. ลุทฺโท หิ เอกํ มิคึ สิกฺขาเปตฺวา รชฺชุเกน พนฺธิตฺวา อรญฺญํ เนตฺวา มิคานํ โคจรฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา พาลมิคํ อตฺตโน สนฺติกํ อาเนตุกามา สกสญฺญาย ราคํ ชเนนฺตี วิรวติ. ตสฺสา สทฺทํ สุตฺวา พาลมิโค มิคคณปริวุโต วนคุมฺเพ นิปนฺโน เสสมิคีสุ สญฺญํ อกตฺวา ตสฺสา สทฺทสฺสวนสํสคฺเคน พทฺโธ วุฏฺฐาย นิกฺขมิตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา กิเลสวเสน ตํ มิคึ อุปคนฺตฺวา ลุทฺทสฺส ปสฺสํ ทตฺวา ติฏฺฐติ. ตเมนํ โส ติขิณาย สตฺติยา วิชฺฌิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปติ. ตตฺถ ลุทฺโท วิย จูฬนิราชา, โอกจาริกา วิย อสฺส ธีตา, ลุทฺทสฺส หตฺเถ อาวุธํ วิย เกวฏฺฏพฺราหฺมโณ. อิติ ยถา โอกจเรน ลุทฺโท มิคํ มารณตฺถาย อิจฺฉติ, เอวํ โสปิ ราชา ตํ อิจฺฉตีติ อตฺโถ.

Therein, 'O king' addresses Videha. 'Of great power' means of great fame. 'Mighty' means endowed with a force of eighteen akkhobhaṇis. 'For death' means for the purpose of killing. 'With a decoy' refers to a decoy doe. A hunter, having trained a doe, ties it with a rope and takes it to the forest, placing it in a feeding ground for deer. Wishing to bring a foolish deer to her, she calls out, generating desire with her own call. Hearing her sound, the foolish deer, surrounded by a herd and lying in a forest thicket, pays no attention to the other does. Bound by the contact of hearing her sound, he rises, comes forth, lifts his neck, and overcome by defilement, approaches that doe. Standing there, he presents his flank to the hunter, who pierces him with a sharp spear, bringing his life to an end. Herein, the hunter is like King Cūḷani, the decoy doe is like his daughter, and the weapon in the hunter’s hand is like Kevaṭṭa the brahmin. Thus, just as a hunter with a decoy desires a deer for the purpose of killing it, so too does that king desire you—this is the meaning.

อามคิทฺโธติ พฺยามสตคมฺภีเร อุทเก วสนฺโตปิ ตสฺมึ พฬิสสฺส วงฺกฏฺฐานํ ฉาเทตฺวา ฐิเต อามสงฺขาเต อามิเส คิทฺโธ หุตฺวา พฬิสํ คิลติ, อตฺตโน มรณํ น ชานาติ. ธีตรนฺติ จูฬนิพาฬิสิกสฺส เกวฏฺฏพฺราหฺมณสฺส วจนพฬิสํ ฉาเทตฺวา ฐิตํ อามิสสทิสํ. ตสฺส รญฺโญ ธีตรํ กามคิทฺโธ หุตฺวา มจฺโฉ อตฺตโน มรณสงฺขาตํ อามิสํ วิย น ชานาสิ. ปญฺจาลนฺติ อุตฺตรปญฺจาลนครํ. อตฺตนฺติ อตฺตานํ. ปนฺถานุพนฺธนฺติ ยถา คามทฺวารมคฺคํ อนุพนฺธมิคํ มหนฺตํ ภยเมสฺสติ, ตญฺหิ มิคํ มารณตฺถาย อาวุธานิ คเหตฺวา นิกฺขนฺเตสุ มนุสฺเสสุ เย เย ปสฺสนฺติ, เต เต มาเรนฺติ, เอวํ อุตฺตรปญฺจาลนครํ คจฺฉนฺตมฺปิ ตํ มหนฺตํ มรณภยํ เอสฺสติ อุปคมิสฺสตีติ.

'Greedy for raw flesh' means that though dwelling in water a hundred fathoms deep, a fish, greedy for the raw bait that stands covering the crooked part of the hook, swallows the hook, not knowing its own death. 'The daughter' is like the bait that stands covering the word-hook of the fisherman Cūḷani and the brahmin Kevaṭṭa. Being greedy for sensual pleasure for that king's daughter, you, like a fish, do not know the bait that is your own death. 'Pañcāla' means the city of Uttara Pañcāla. 'Oneself' means one's own person. 'Following a path' means that just as great fear will befall a deer that follows the path to the village gate—for when men go out with weapons to kill that deer, whoever sees it, kills it—so too, as you go to the city of Uttara Pañcāla, a great fear of death will come upon you.

เอวํ มหาสตฺโต จตูหิ คาถาหิ ราชานํ นิคฺคณฺหิตฺวา กเถสิ. โส ราชา เตน อติวิย นิคฺคหิโตว ‘‘อยํ มํ อตฺตโน ทาสํ วิย มญฺญติ, ราชาติ [Pg.263] สญฺญมฺปิ น กโรติ, อคฺคราเชน ‘ธีตรํ ทสฺสามี’ติ มม สนฺติกํ เปสิตํ ญตฺวา เอกมฺปิ มงฺคลปฏิสํยุตฺตํ กถํ อกเถตฺวา มํ ‘พาลมิโค วิย, คิลิตพฬิสมจฺโฉ วิย ปนฺถานุพนฺธมิโค วิย, มรณํ ปาปุณิสฺสตี’ติ วทตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา อนนฺตรํ คาถมาห –

Thus the Great Being spoke, having reproached the king with four verses. The king, feeling severely rebuked by him, thought: 'This man considers me his own slave; he does not even acknowledge me as king. Knowing that a message was sent to me by the supreme king with the promise, “I will give my daughter,” he speaks not a single auspicious word, but instead tells me, “Like a foolish deer, like a fish that has swallowed a hook, like a deer following a path, you will meet your death!”' Angered, he immediately spoke the following verse:

๖๐๙.

609.

‘‘มยเมว พาลมฺหเส เอฬมูคา, เย อุตฺตมตฺถานิ ตยี ลปิมฺหา;

กิเมว ตฺวํ นงฺคลโกฏิวฑฺโฒ, อตฺถานิ ชานาสิ ยถาปิ อญฺเญ’’ติ.

We ourselves are fools, driveling and mute, who have spoken of the highest matters to you. What indeed do you know, you who grew up by the tip of a plow, as if you understand matters like others?

ตตฺถ พาลมฺหเสติ พาลามฺห. เอฬมูคาติ ลาลมุขา มยเมว. อุตฺตมตฺถานีติ อุตฺตมอิตฺถิรตนปฏิลาภการณานิ. ตยี ลวิมฺหาติ ตว สนฺติเก กถยิมฺหา. กิเมวาติ ครหตฺเถ นิปาโต. นงฺคลโกฏิวฑฺโฒติ คหปติปุตฺโต ทหรกาลโต ปฏฺฐาย นงฺคลโกฏึ วหนฺโตเยว วฑฺฒติ, ตมตฺถํ สนฺธาย ‘‘ตฺวํ คหปติกมฺมเมว ชานาสิ, น ขตฺติยานํ มงฺคลกมฺม’’นฺติ อิมินา อธิปฺปาเยเนวมาห. อญฺเญติ ยถา เกวฏฺโฏ วา เสนกาทโย วา อญฺเญ ปณฺฑิตา อิมานิ ขตฺติยานํ มงฺคลตฺถานิ ชานนฺติ, ตถา ตฺวํ ตานิ กึ ชานาสิ, คหปติกมฺมชานนเมว ตวานุจฺฉวิกนฺติ.

Herein, 'fools' means we are fools. 'Driveling and mute' means we ourselves are slobber-mouthed. 'Highest matters' means the causes for obtaining the supreme jewel of a woman. 'Spoke to you' means we spoke in your presence. 'What indeed' is a particle in the sense of reproach. 'Grown up by the tip of a plow'—a householder's son, from a young age, grows up carrying the tip of a plow. With reference to this, he says with this intention, 'You only know the work of a householder, not the auspicious rites of the warrior class.' 'Like others' means just as Kevaṭṭa or Senaka and the other wise men know these auspicious matters of the warrior class, how could you know them? Knowing the work of a householder is alone suitable for you.

อิติ นํ อกฺโกสิตฺวา ปริภาสิตฺวา ‘‘คหปติปุตฺโต มม มงฺคลนฺตรายํ กโรติ, นีหรถ น’’นฺติ นีหราเปตุํ คาถมาห –

Having thus insulted and reviled him, he thought, 'This householder's son creates an obstacle to my auspicious ceremony. Remove him!' and spoke this verse to have him removed:

๖๑๐.

610.

‘‘อิมํ คเล คเหตฺวาน, นาเสถ วิชิตา มม;

โย เม รตนลาภสฺส, อนฺตรายาย ภาสตี’’ติ.

Seize this one by the throat and banish him from my kingdom, he who speaks to obstruct my gaining of the jewel.

โส รญฺโญ กุทฺธภาวํ ญตฺวา ‘‘สเจ โข ปน มํ โกจิ รญฺโญ วจนํ คเหตฺวา หตฺเถ วา คีวาย วา ปรามเสยฺย, ตํ เม อลํ อสฺส ยาวชีวํ ลชฺชิตุํ, ตสฺมา สยเมว นิกฺขมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ คโต. ราชาปิ เกวลํ โกธวเสเนว วทติ, โพธิสตฺเต ปน ครุจิตฺตตาย น กญฺจิ ตถา กาตุํ อาณาเปสิ. อถ มหาสตฺโต ‘‘อยํ ราชา พาโล อตฺตโน หิตาหิตํ น ชานาติ[Pg.264], กามคิทฺโธ หุตฺวา ‘ตสฺส ธีตรํ ลภิสฺสามิเยวา’ติ อนาคตภยํ อชานิตฺวา คจฺฉนฺโต มหาวินาสํ ปาปุณิสฺสติ. นาสฺส กถํ หทเย กาตุํ วฏฺฏติ, พหุปกาโร เม เอส มหายสทายโก, อิมสฺส มยา ปจฺจเยน ภวิตุํ วฏฺฏติ. ปฐมํ โข ปน สุวโปตกํ เปเสตฺวา ตถโต ญตฺวา ปจฺฉา อหํ คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา สุวโปตกํ เปเสสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Knowing the king's angry state, he thought, 'If someone, taking the king's command, were to touch me on the hand or the neck, that would be enough to shame me for life. Therefore, I shall leave on my own.' Having paid respects to the king, he went to his own home. The king, for his part, spoke only out of anger, and due to his respect for the Bodhisatta, he did not order anyone to act thus. Then the Great Being thought, 'This foolish king does not know his own welfare or harm. Blinded by desire, thinking only, “I will surely obtain his daughter,” he proceeds unaware of the future danger and will meet great ruin. It is not right to take his words to heart. He has been of great benefit to me and has bestowed great honor. I must be a support to him. First, I shall send a young parrot to learn the truth of the matter, and then I shall go myself.' Having thought thus, he sent the young parrot. The Teacher, making this matter clear, said:

๖๑๑.

611.

‘‘ตโต จ โส อปกฺกมฺม, เวเทหสฺส อุปนฺติกา;

อถ อามนฺตยี ทูตํ, มาธรํ สุวปณฺฑิตํ.

Then, having departed from the presence of the King of Videha, he addressed the messenger, Mādhara, the wise parrot.

๖๑๒.

612.

‘‘เอหิ สมฺม หริตปกฺข, เวยฺยาวจฺจํ กโรหิ เม;

อตฺถิ ปญฺจาลราชสฺส, สาฬิกา สยนปาลิกา.

Come, friend green-wing, perform a service for me; the king of Pañcāla has a myna bird, a guardian of his bed-chamber.

๖๑๓.

613.

‘‘ตํ พนฺธเนน ปุจฺฉสฺสุ, สา หิ สพฺพสฺส โกวิทา;

สา เตสํ สพฺพํ ชานาติ, รญฺโญ จ โกสิยสฺส จ.

Ask her about the plot, for she is skilled in all things. She knows everything about them, both the king and Kosiya.

๖๑๔.

614.

‘‘อาโมติ โส ปฏิสฺสุตฺวา, มาธโร สุวปณฺฑิโต;

อคมาสิ หริตปกฺโข, สาฬิกาย อุปนฺติกํ.

'Yes,' replied Mādhara, the wise parrot; the green-winged one then went into the presence of the myna bird.

๖๑๕.

615.

‘‘ตโต จ โข โส คนฺตฺวาน, มาธโร สุวปณฺฑิโต;

อถามนฺตยิ สุฆรํ, สาฬิกํ มญฺชุภาณิกํ.

And then, having gone there, Mādhara, the wise parrot, addressed the well-housed myna bird of lovely voice.

๖๑๖.

616.

‘‘กจฺจิ เต สุฆเร ขมนียํ, กจฺจิ เวสฺเส อนามยํ;

กจฺจิ เต มธุนา ลาชา, ลพฺภเต สุฆเร ตุวํ.

Is it comfortable for you, O well-housed one? Is all well with you, O merchant-class one? Do you obtain parched grain with honey, O well-housed one?

๖๑๗.

617.

‘‘กุสลญฺเจว เม สมฺม, อโถ สมฺม อนามยํ;

อโถ เม มธุนา ลาชา, ลพฺภเต สุวปณฺฑิต.

Truly, friend, I am well and free from affliction; and also, O wise parrot, I obtain parched grain with honey.

๖๑๘.

618.

‘‘กุโต นุ สมฺม อาคมฺม, กสฺส วา ปหิโต ตุวํ;

น จ เมสิ อิโต ปุพฺเพ, ทิฏฺโฐ วา ยทิ วา สุโต’’ติ.

From where, friend, have you come? Or by whom have you been sent? For you have not been seen by me before, nor heard of.

ตตฺถ หริตปกฺขาติ หริตปตฺตสมานปกฺขา. เวยฺยาวจฺจนฺติ ‘‘เอหิ, สมฺมา’’ติ วุตฺเต อาคนฺตฺวา องฺเก นิสินฺนํ ‘‘สมฺม, อญฺเญน มนุสฺสภูเตน กาตุํ อสกฺกุเณยฺยํ มเมกํ เวยฺยาวฏิกํ กโรหี’’ติ อาห.

Therein, 'Haritapakkha' means 'one with green wings,' having wings similar to green leaves. 'Veyyāvaccanti'—when the Bodhisatta said, "Come, friend," and the parrot had come and sat on his lap, the Bodhisatta then said, "Friend, perform for me this one service, which another human being would not be able to do."

‘‘กึ [Pg.265] กโรมิ, เทวา’’ติ วุตฺเต ‘‘สมฺม, เกวฏฺฏพฺราหฺมณสฺส ทูเตยฺเยนาคตการณํ ฐเปตฺวา ราชานญฺจ เกวฏฺฏญฺจ อญฺเญ น ชานนฺติ, อุโภว รญฺโญ สยนคพฺเภ นิสินฺนา มนฺตยึสุ. ตสฺส ปน อตฺถิ ปญฺจาลราชสฺส สาฬิกา สยนปาลิกา. สา กิร ตํ รหสฺสํ ชานาติ, ตฺวํ ตตฺถ คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ เมถุนปฏิสํยุตฺตํ วิสฺสาสํ กตฺวา เตสํ ตํ รหสฺสํ พนฺธเนน ปุจฺฉสฺสุ. ตํ สาฬิกํ ปฏิจฺฉนฺเน ปเทเส ยถา ตํ โกจิ น ชานาติ, เอวํ ปุจฺฉ. สเจ หิ เต โกจิ สทฺทํ สุณาติ, ชีวิตํ เต นตฺถิ, ตสฺมา ปฏิจฺฉนฺเน ฐาเน สณิกํ ปุจฺฉา’’ติ. สา เตสํ สพฺพนฺติ สา เตสํ รญฺโญ จ โกสิยโคตฺตสฺส จ เกวฏฺฏสฺสาติ ทฺวินฺนมฺปิ ชนานํ สพฺพํ รหสฺสํ ชานาติ.

"What shall I do, Sire?" When he asked, it was said: "Friend, besides the king and the brahmin Kevaṭṭa, others do not know the reason for his coming as a messenger; both sat in the king's bedchamber and conferred. Now, the king of Pañcāla has a myna bird as a bedchamber attendant. She, it is said, knows that secret. You go there and, having established trust with her through intimate connection, ask her about that secret of theirs, binding her with an oath. Ask that myna bird in a concealed place so that no one knows of it. If anyone hears your voice, your life is forfeit; therefore, ask quietly in a hidden place." The phrase 'She knows all their secrets' means that she knows all the secrets of both people, that is, of the king and of Kevaṭṭa of the Kosiyagotta clan.

อาโมตีติ ภิกฺขเว, โส สุวโปตโก ปณฺฑิเตน ปุริมนเยเนว สกฺการํ กตฺวา เปสิโต ‘‘อาโม’’ติ ตสฺส ปฏิสฺสุตฺวา มหาสตฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา วิวฏสีหปญฺชเรน นิกฺขมิตฺวา วาตเวเคน สิวิรฏฺเฐ อริฏฺฐปุรํ นาม คนฺตฺวา ตตฺถ ปวตฺตึ สลฺลกฺเขตฺวา สาฬิกาย สนฺติกํ คโต. กถํ? โส หิ ราชนิเวสนสฺส กญฺจนถุปิกาย นิสีทิตฺวา ราคนิสฺสิตํ มธุรรวํ รวิ. กึ การณา? อิมํ สทฺทํ สุตฺวา สาฬิกา ปฏิรวิสฺสติ, ตาย สญฺญาย ตสฺสา สนฺติกํ คมิสฺสามีติ. สาปิ ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ราชสยนสฺส สนฺติเก สุวณฺณปญฺชเร นิสินฺนา ราครตฺตจิตฺตา หุตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปฏิรวิ. โส โถกํ คนฺตฺวา ปุนปฺปุนํ สทฺทํ กตฺวา ตาย กตสทฺทานุสาเรน กเมน สีหปญฺชรอุมฺมาเร ฐตฺวา ปริสฺสยาภาวํ โอโลเกตฺวา ตสฺสา สนฺติกํ คโต. อถ นํ สา ‘‘เอหิ, สมฺม, สุวณฺณปญฺชเร นิสีทา’’ติ อาห. โส คนฺตฺวา นิสีทิ. อามนฺตยีติ เอวํ โส คนฺตฺวา เมถุนปฏิสํยุตฺตํ วิสฺสาสํ กตฺตุกาโม หุตฺวา ตํ อามนฺเตสิ. สุฆรนฺติ กญฺจนปญฺชเร วสนตาย สุนฺทรฆรํ. เวสฺเสติ เวสฺสิเก เวสฺสชาติเก. สาฬิกา กิร สกุเณสุ เวสฺสชาติกา นาม, เตน ตํ เอวํ อาลปติ. ตุวนฺติ สุฆเร ตํ ปุจฺฉามิ ‘‘กจฺจิ เต มธุนา สทฺธึ ลาชา ลพฺภตี’’ติ. อาคมฺมาติ สมฺม, กุโต อาคนฺตฺวา อิธ ปวิฏฺโฐติ ปุจฺฉติ. กสฺส วาติ เกน วา เปสิโต ตฺวํ อิธาคโตติ.

Regarding 'Āmo': O monks, that young parrot, having been honored by the wise one in the aforementioned manner, was sent. Assenting with "Āmo," he paid homage to the Great Being, circumambulated him, and departed through the open lion-window. Swift as the wind, he went to the Sivi country, to the city named Ariṭṭhapura. Observing the situation there, he approached the myna bird. How? He sat on the golden pinnacle of the king's residence and uttered a sweet sound imbued with desire. For what reason? Thinking, 'Hearing this sound, the myna bird will respond; with that signal, I will approach her.' She too, hearing his sound, sat in her golden cage near the king's bed, her mind filled with desire, and responded thrice. He went a little way, made the sound repeatedly, and following the sounds she made, gradually stood at the opening of the lion-window. Seeing there was no danger, he approached her. Then she said to him, "Come, friend, sit in the golden cage." He went and sat. Regarding 'Āmantayi' (he addressed her): thus he went, wishing to establish confidence through intimate connection, and addressed her. Regarding 'Sugharam' (well-housed): because she lived in a golden cage, her home was beautiful. Regarding 'Vesse': of the Vessa class, of Vessa birth. The myna bird, it is said, is of the Vessa class among birds; thus he addressed her so. Regarding 'Tuvam' (you): I ask you, O well-housed one, "Do you obtain parched grain with honey?" Regarding 'Āgamma' (having come): she asks, "Friend, from where have you come to enter here?" Regarding 'Kassa vā' (or by whom): 'Or by whom sent have you come here?'

โส [Pg.266] ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ‘‘สจาหํ ‘มิถิลโต อาคโต’ติ วกฺขามิ, เอสา มรณมาปนฺนาปิ มยา สทฺธึ วิสฺสาสํ น กริสฺสติ. สิวิรฏฺเฐ โข ปน อริฏฺฐปุรํ สลฺลกฺเขตฺวา อาคโต, ตสฺมา มุสาวาทํ กตฺวา สิวิราเชน เปสิโต หุตฺวา ตโต อาคตภาวํ กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

Hearing her words, he thought, "If I say, 'I have come from Mithilā,' she will not trust me, even were she on the verge of death. I have come having noted Ariṭṭhapura in the Sivi kingdom; therefore, speaking a falsehood, I will say that I was sent by the king of Sivi and came from there." Reflecting thus, he said:

๖๑๙.

619.

‘‘อโหสึ สิวิราชสฺส, ปาสาเท สยนปาลโก;

ตโต โส ธมฺมิโก ราชา, พทฺเธ โมเจสิ พนฺธนา’’ติ.

I was a chamberlain in the palace of the king of Sivi. Then that righteous king released the bound from their bonds.

ตตฺถ พทฺเธติ อตฺตโน ธมฺมิกตาย สพฺเพ พทฺธเก พนฺธนา โมเจสิ. เอวํ โมเจนฺโต มมฺปิ สทฺทหิตฺวา ‘‘มุญฺจถ น’’นฺติ โมจาเปสิ. โสหํ วิวฏา สุวณฺณปญฺชรา นิกฺขมิตฺวาปิ พหิปาสาเท ยตฺถิจฺฉามิ, ตตฺถ โคจรํ คเหตฺวา สุวณฺณปญฺชเรเยว วสามิ. ยถา ตฺวํ, น เอวํ นิจฺจกาลํ ปญฺชเรเยว อจฺฉามีติ.

Therein, 'the bound' means that because of his own righteousness, he released all who were bound from their bonds. Releasing them thus, and trusting me also, he had me released, saying, "Release him." I, though having left the opened golden cage, take my food wherever I wish outside the palace, yet I dwell in the golden cage itself. Unlike you, I do not remain constantly in the cage.

อถสฺส สา อตฺตโน อตฺถาย สุวณฺณตฏฺฏเก ฐปิเต มธุลาเช เจว มธุโรทกญฺจ ทตฺวา ‘‘สมฺม, ตฺวํ ทูรโต อาคโต, เกนตฺเถน อิธาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. โส ตสฺสา วจนํ สุตฺวา รหสฺสํ โสตุกาโม มุสาวาทํ กตฺวา อาห –

Then she, for her own purpose, gave him honey-parched grain and sweet water placed in a golden dish, and asked, "Friend, you have come from afar—for what reason have you come here?" Hearing her words, and wishing to hear the secret, he spoke a falsehood and said:

๖๒๐.

620.

‘‘ตสฺส เมกา ทุติยาสิ, สาฬิกา มญฺชุภาณิกา;

ตํ ตตฺถ อวธี เสโน, เปกฺขโต สุฆเร มมา’’ติ.

I had a mate, a sweet-voiced myna bird; a hawk killed her there, O well-housed one, as I watched.

ตตฺถ ตสฺส เมกาติ ตสฺส มยฺหํ เอกา. ทุติยาสีติ ปุราณทุติยิกา อโหสิ.

Therein, 'tassa mekā' means 'that one of mine.' 'Dutiyāsi' means she was a former mate.

อถ นํ สา ปุจฺฉิ ‘‘กถํ ปน เต ภริยํ เสโน อวธี’’ติ? โส ตสฺสา อาจิกฺขนฺโต ‘‘สุณ ภทฺเท, เอกทิวสํ อมฺหากํ ราชา อุทกกีฬํ คจฺฉนฺโต มมฺปิ ปกฺโกสิ. อถาหํ ภริยํ อาทาย เตน สทฺธึ คนฺตฺวา กีฬิตฺวา สายนฺหสมเย เตเนว สทฺธึ ปจฺจาคนฺตฺวา รญฺญา สทฺธึเยว ปาสาทํ อภิรุยฺห สรีรํ สุกฺขาปนตฺถาย ภริยํ อาทาย สีหปญฺชเรน นิกฺขมิตฺวา กูฏาคารกุจฺฉิยํ นิสีทึ. ตสฺมึ ขเณ เอโก เสโน กูฏาคารา นิกฺขนฺโต อมฺเห คณฺหิตุํ ปกฺขนฺทิ. อหํ มรณภยภีโต เวเคน ปลายึ. สา ปน ตทา ครุคพฺภา อโหสิ, ตสฺมา เวเคน ปลายิตุํ นาสกฺขิ. อถ โส มยฺหํ ปสฺสนฺตสฺเสว ตํ มาเรตฺวา อาทาย [Pg.267] คโต. อถ มํ ตสฺสา โสเกน โรทมานํ ทิสฺวา อมฺหากํ ราชา ‘สมฺม, กึ โรทสี’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘มา พาฬฺหํ, สมฺม, โรทสิ, อญฺญํ ภริยํ ปริเยสาหี’ติ วตฺวา ‘กึ, เทว, อญฺญาย อนาจาราย ทุสฺสีลาย ภริยาย อานีตาย, ตโตปิ เอกเกเนว จริตุํ วร’นฺติ วุตฺเต ‘สมฺม, อหํ เอกํ สกุณิกํ สีลาจารสมฺปนฺนํ อสฺโสสึ, ตว ภริยาย สทิสเมว. จูฬนิราชสฺส หิ สยนปาลิกา สาฬิกา เอวรูปา, ตฺวํ ตตฺถ คนฺตฺวา ตสฺสา มนํ ปุจฺฉิตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา สเจ เต รุจฺจติ, อาคนฺตฺวา อมฺหากํ อาจิกฺข. อถาหํ โว วิวาหํ กตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน ตํ อาเนสฺสามา’ติ วตฺวา มํ อิธ ปหิณิ, เตนมฺหิ การเณนาคโต’’ติ วตฺวา คาถํ อาห –

Then she asked him, "But how did a hawk kill your wife?" He explained to her, "Listen, dear lady. One day our king, going to the water sports, summoned me too. So I took my wife and went with him, and after playing, in the evening, returning with him, I ascended the palace together with the king. To dry my body, I took my wife, went out through the lion-window, and sat in the turret chamber. At that moment, a hawk emerging from the turret rushed to seize us. Terrified of death, I quickly fled. But she was at that time heavy with young, and therefore could not flee quickly. Then, while I was watching, he killed her and took her away. Then, seeing me weeping in sorrow for her, our king asked, 'Friend, why are you crying?' Having heard the matter, he said, 'Do not weep so much, friend, seek another wife.' When I said, 'My lord, what is the use of bringing another unprincipled, immoral wife? It is better to live alone than that!' he said, 'Friend, I have heard of a bird, accomplished in virtue and good conduct, just like your wife. The myna bird who is King Cūḷani's bedchamber attendant is like that. Go there, inquire of her mind, and having made an opportunity, if she pleases you, come back and tell us. Then I will arrange your marriage and we will bring her here with a great retinue.' Saying this, he sent me here. That is the reason I have come." And he spoke this verse:

๖๒๑.

621.

‘‘ตสฺสา กามา หิ สมฺมตฺโต, อาคโตสฺมิ ตวนฺติ เก;

สเจ กเรยฺย โอกาสํ, อุภโยว วสามเส’’ติ.

Indeed, intoxicated by desire for her, I have come into your presence. If you would grant an opportunity, we both would dwell together.

สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺตา อโหสิ. เอวํ สนฺเตปิ อตฺตโน ปิยภาวํ อชานาเปตฺวา อนิจฺฉมานา วิย อาห –

Hearing his words, she became joyful. Even so, not revealing her own affection, she spoke as if unwilling:

๖๒๒.

622.

‘‘สุโวว สุวึ กาเมยฺย, สาฬิโก ปน สาฬิกํ;

สุวสฺส สาฬิกาเยว, สํวาโส โหติ กีทิโส’’ติ.

A male parrot should desire a female parrot, and a male myna bird a female myna bird; but what kind of union is there between a parrot and a myna bird?

ตตฺถ สุโวติ สมฺม สุวปณฺฑิต, สุโวว สุวึ กาเมยฺย. กีทิโสติ อสมานชาติกานํ สํวาโส นาม กีทิโส โหติ. สุโว หิ สมานชาติกํ สุวึ ทิสฺวา จิรสนฺถวมฺปิ สาฬิกํ ชหิสฺสติ, โส ปิยวิปฺปโยโค มหโต ทุกฺขาย ภวิสฺสติ, อสมานชาติกานํ สํวาโส นาม น สเมตีติ.

Here, 'suvo' means 'O wise parrot.' 'A parrot should indeed desire a parrot.' 'Kīdiso' means 'What kind of association is there with those of unequal birth?' For a parrot, upon seeing a parrot of the same kind, will abandon even a mynah bird with whom it has a long acquaintance. That separation from the beloved will lead to great suffering. Truly, association with those of unequal birth is not harmonious.

อิตโร ตํ สุตฺวา ‘‘อยํ มํ น ปฏิกฺขิปติ, ปริหารเมว กโรติ, อทฺธา มํ อิจฺฉิสฺสติ, นานาวิธาหิ นํ อุปมาหิ สทฺทหาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

The other, having heard that, thought, "This one does not reject me; she is merely making an excuse. Surely, she desires me. I will convince her with various similes." Then he said:

๖๒๓.

623.

‘‘โยยํ กาเม กามยติ, อปิ จณฺฑาลิกามปิ;

สพฺโพ หิ สทิโส โหติ, นตฺถิ กาเม อสาทิโส’’ติ.

Whoever desires sensual pleasures, even with an outcaste woman, is in every way the same; in sensual pleasure, there is no dissimilarity.

ตตฺถ [Pg.268] จณฺฑาลิกามปีติ จณฺฑาลิกํ อปิ. สทิโสติ จิตฺตสทิสตาย สพฺโพ สํวาโส สทิโสว โหติ. กามสฺมิญฺหิ จิตฺตเมว ปมาณํ, น ชาตีติ.

Here, 'caṇḍālikāmapi' means 'even an outcaste woman.' 'Sadiso' means that due to similarity of mind, all cohabitation is alike. For in sensual pleasures, the mind alone is the measure, not birth.

เอวญฺจ ปน วตฺวา มนุสฺเสสุ ตาว นานาชาติกานํ สมานภาวทสฺสนตฺถํ อตีตํ อาหริตฺวา ทสฺเสนฺโต อนนฺตรํ คาถมาห –

And having said this, to show the state of equality among humans of different births, he brought forth a story from the past and recited the following verse:

๖๒๔.

624.

‘‘อตฺถิ ชมฺปาวตี นาม, มาตา สิวิสฺส ราชิโน;

สา ภริยา วาสุเทวสฺส, กณฺหสฺส มเหสี ปิยา’’ติ.

There was one named Jampāvatī, the mother of King Sivi; she was the wife of Vāsudeva, the beloved chief queen of Kaṇha.

ตตฺถ ชมฺปาวตีติ สิวิรญฺโญ มาตา ชมฺปาวตี นาม จณฺฑาลี อโหสิ. สา กณฺหายนโคตฺตสฺส ทสภาติกานํ เชฏฺฐกสฺส วาสุเทวสฺส ปิยา มเหสี อโหสิ. โส กิเรกทิวสํ ทฺวารวติโต นิกฺขมิตฺวา อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต นครํ ปวิสนฺตึ เอกมนฺเต ฐิตํ อภิรูปํ เอกํ จณฺฑาลิกํ ทิสฺวาว ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา ‘‘กึ ชาติกา’’ติ ปุจฺฉาเปตฺวา ‘‘จณฺฑาลชาติกา’’ติ สุตฺวาปิ ปฏิพทฺธจิตฺตตาย อสามิกภาวํ ปุจฺฉาเปตฺวา ‘‘อสามิกา’’ติ สุตฺวา ตํ อาทาย ตโต นิวตฺติตฺวา นิเวสนํ เนตฺวา อคฺคมเหสึ อกาสิ. สา สิวึ นาม ปุตฺตํ วิชายิ. โส ปิตุ อจฺจเยน ทฺวารวติยํ รชฺชํ กาเรสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

Here, 'Jampāvatī' means that the mother of King Sivi was an outcaste woman named Jampāvatī. She was the beloved chief queen of Vāsudeva, the eldest of the ten brothers of the Kaṇhāyana clan. It is said that one day, as he was leaving Dvāravatī and going to the park, he saw a beautiful outcaste woman, who was entering the city, standing to one side. Instantly, his mind was captivated, and he had someone inquire, "What is her birth?" Upon hearing, "She is of outcaste birth," still, due to his captivated mind, he had someone inquire about her marital status. Hearing, "She is without a husband," he took her, turned back from there, brought her to his residence, and made her his chief queen. She bore a son named Sivi, who, upon his father's death, ruled in Dvāravatī. This was said in reference to that.

อิติ โส อิมํ อุทาหรณํ อาหริตฺวา ‘‘เอวรูโปปิ นาม ขตฺติโย จณฺฑาลิยา สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปสิ, อมฺเหสุ ติรจฺฉานคเตสุ กึ วตฺตพฺพํ, อญฺญมญฺญํ สํวาสโรจนํเยว ปมาณ’’นฺติ วตฺวา อปรมฺปิ อุทาหรณํ อาหรนฺโต อาห –

Thus, having presented this example, he said, "Even such a noble consorted with an outcaste woman—what need be said of us, who are born as animals? Mutual liking for cohabitation is the only standard." Then, presenting another example, he said:

๖๒๕.

625.

‘‘รฏฺฐวตี กิมฺปุริสี, สาปิ วจฺฉํ อกามยิ;

มนุสฺโส มิคิยา สทฺธึ, นตฺถิ กาเม อสาทิโส’’ติ.

Raṭṭhavatī, a female kinnara, even she desired Vaccha; a human with a female animal—in sensual pleasure, there is no dissimilarity.

ตตฺถ วจฺฉนฺติ เอวํนามกํ ตาปสํ. กถํ ปน สา ตํ กาเมสีติ? อตีตสฺมิญฺหิ เอโก พฺราหฺมโณ กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา มหนฺตํ ยสํ ปหาย อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺเต ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา วสิ. ตสฺส ปณฺณสาลโต อวิทูเร เอกิสฺสา คุหาย พหู กินฺนรา วสนฺติ. ตตฺเถว เอโก [Pg.269] มกฺกฏโก ทฺวาเร วสติ. โส ชาลํ วิเนตฺวา เตสํ สีสํ ภินฺทิตฺวา โลหิตํ ปิวติ. กินฺนรา นาม ทุพฺพลา โหนฺติ ภีรุกชาติกา. โสปิ มกฺกฏโก อติวิสาโล. เต ตสฺส กิญฺจิ กาตุํ อสกฺโกนฺตา ตํ ตาปสํ อุปสงฺกมิตฺวา กตปฏิสนฺถารา อาคตการณํ ปุฏฺฐา ‘‘เทว, เอโก มกฺกฏโก ชีวิตํ โน หนติ, ตุมฺเห ฐเปตฺวา อมฺหากํ อญฺญํ ปฏิสรณํ น ปสฺสาม, ตํ มาเรตฺวา อมฺหากํ โสตฺถิภาวํ กโรหี’’ติ อาหํสุ. ตํ สุตฺวา ตาปโส ‘‘อเปถ น มาทิสา ปาณาติปาตํ กโรนฺตี’’ติ อปสาเทสิ. เตสุ รฏฺฐวตี นาม กินฺนรี อภิรูปา ปาสาทิกา อสามิกา อโหสิ. เต ตํ อลงฺกริตฺวา ตาปสสฺส สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘เทว, อยํ เต ปาทปริจาริกา โหตุ, อมฺหากํ ปจฺจามิตฺตํ วเธหี’’ติ อาหํสุ. ตาปโส ตํ ทิสฺวาว ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา ตาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตฺวา คุหาทฺวาเร ฐตฺวา โคจรตฺถาย นิกฺขนฺตํ มกฺกฏกํ มุคฺคเรน โปเถตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. โส ตาย สทฺธึ สมคฺควาสํ วสนฺโต ปุตฺตธีตาหิ วฑฺฒิตฺวา ตตฺเถว กาลมกาสิ. เอวํ สา ตํ กาเมสิ. สุวโปตโก อิมํ อุทาหรณํ อาหริตฺวา ‘‘วจฺฉตาปโส ตาว มนุสฺโส หุตฺวา ติรจฺฉานคตาย กินฺนริยา สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปสิ, กิมงฺคํ ปน อมฺหากํ? มยญฺหิ อุโภ ปกฺขิโนว ติรจฺฉานคตาวา’’ติ ทีเปนฺโต ‘‘มนุสฺโส มิคิยา สทฺธิ’’นฺติ อาห. เอวํ มนุสฺสา ติรจฺฉานคตาหิ สทฺธึ สมคฺควาสํ วสนฺติ, นตฺถิ กาเม อสาทิโส นาม, จิตฺตเมว ปมาณนฺติ กเถสิ.

Here, 'Vaccha' means an ascetic of that name. But how did she come to desire him? In the past, a certain brahmin, seeing the danger in sensual pleasures, gave up great fame and went forth into the ascetic life. He had a leaf hut built in the Himalayas and lived there. Not far from his leaf hut, many kinnaras lived in a cave. A monkey also lived right there at the entrance. It would set a net, break their heads, and drink their blood. Kinnaras are by nature weak and of a timid kind. That monkey was also extremely large. Unable to do anything to it, they approached the ascetic, and after exchanging friendly greetings, they were asked the reason for their arrival and said: "Lord, a monkey is destroying our lives. We see no other refuge apart from you. Please kill it and bring us safety." Hearing this, the ascetic dismissed them, saying, "Go away! People like me do not destroy life." Among them was a kinnarī named Raṭṭhavatī, who was beautiful, pleasing, and without a husband. They adorned her and brought her to the ascetic, saying, "Lord, let her be your attendant. Kill our enemy." As soon as the ascetic saw her, his heart was ensnared. He lived with her and, standing at the cave entrance, struck the monkey with a club as it went out to forage, causing it to die. He lived harmoniously with her, prospered with sons and daughters, and eventually died there. Thus she came to desire him. The young parrot, presenting this example, said, "The ascetic Vaccha, though a human, lived with a kinnarī of the animal realm. What then of us? We are both birds, of the animal realm." To illustrate this, he said, "A human with a female animal." Thus humans live in harmony with those of the animal realm. In sensual pleasure, there is no dissimilarity—the mind alone is the measure, he said.

สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘สามิ, จิตฺตํ นาม สพฺพกาลํ เอกสทิสํ น โหติ, ปิยวิปฺปโยคสฺส ภายามี’’ติ อาห. โสปิ สุวโปตโก อิตฺถิมายาสุ กุสโล, เตน ตํ วีมํสนฺโต ปุน คาถมาห –

She, hearing his words, said, "Master, the mind is not always the same; I fear separation from the beloved." And that young parrot, skilled in the wiles of women, testing her, spoke another verse:

๖๒๖.

626.

‘‘หนฺท ขฺวาหํ คมิสฺสามิ, สาฬิเก มญฺชุภาณิเก;

Well then, I shall go, O sweet-voiced mynah bird;

ปจฺจกฺขานุปทญฺเหตํ, อติมญฺญสิ นูน ม’’นฺติ.

For this is a prelude to rejection; surely you underestimate me.

ตตฺถ ปจฺจกฺขานุปทํ เหตนฺติ ยํ ตฺวํ วเทสิ, สพฺพเมตํ ปจฺจกฺขานสฺส อนุปทํ, ปจฺจกฺขานการณํ ปจฺจกฺขานโกฏฺฐาโส ปเนส. อติมญฺญสิ นูน มนฺติ ‘‘นูน มํ อิจฺฉติ อย’’นฺติ ตฺวํ มํ อติกฺกมิตฺวา มญฺญสิ, มยฺหํ สารํ น ชานาสิ[Pg.270]. อหญฺหิ ราชปูชิโต, น มยฺหํ ภริยา ทุลฺลภา, อญฺญํ ภริยํ ปริเยสิสฺสามีติ.

Here, 'paccakkhānupadaṃ hetaṃ' means: 'All that you say is a prelude to rejection, a reason for rejection, indeed a part of rejection.' 'Atimaññasi nūna maṃ' means: 'Thinking, "Surely this one desires me," you underestimate me; you do not know my worth. For I am honored by the king, a wife is not difficult for me to find; I will seek another wife.'

สา ตสฺส วจนํ สุตฺวาว ภิชฺชมานหทยา วิย ตสฺส สห ทสฺสเนเนว อุปฺปนฺนกามรติยา อนุฑยฺหมานา วิย หุตฺวาปิ อตฺตโน อิตฺถิมายาย อนิจฺฉมานา วิย หุตฺวา ทิยฑฺฒํ คาถมาห –

As soon as she heard his words, as if with a breaking heart, and as if burning with the sensual delight that had arisen just from seeing him, yet with her feminine wiles feigning reluctance, she spoke one and a half verses:

๖๒๗.

627.

‘‘น สิรี ตรมานสฺส, มาธร สุวปณฺฑิต;

อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ, ยาว ราชาน ทกฺขสิ;

โสสฺสิ สทฺทํ มุทิงฺคานํ, อานุภาวญฺจ ราชิโน’’ติ.

Fortune comes not to the hasty; O wise parrot, do not rush. Stay right here for now, until you see the king. You will hear the sound of drums, and the power of the king.

ตตฺถ น สิรีติ สมฺม สุวปณฺฑิต, ตรมานสฺส สิรี นาม น โหติ, ตรมาเนน กตกมฺมํ น โสภติ, ‘‘ฆราวาโส จ นาเมส อติครุโก’’ติ จินฺเตตฺวา ตุเลตฺวา กาตพฺโพ. อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ, ยาว มหนฺเตน ยเสน สมนฺนาคตํ อมฺหากํ ราชานํ ปสฺสิสฺสสิ. โสสฺสีติ สายนฺหสมเย กินฺนริสมานลีลาหิ อุตฺตมรูปธราหิ นารีหิ วชฺชมานานํ มุทิงฺคานํ อญฺเญสญฺจ คีตวาทิตานํ สทฺทํ ตฺวํ สุณิสฺสสิ, รญฺโญ จ อานุภาวํ มหนฺตํ สิริโสภคฺคํ ปสฺสิสฺสสิ. ‘‘สมฺม, กึ ตฺวํ ตุริโตสิ, กึ เลสมฺปิ น ชานาสิ, อจฺฉสฺสุ ตาว, ปจฺฉา ชานิสฺสามา’’ติ.

Here, 'na sirī' means: 'O wise friend, for one who is hasty, there is no fortune; a deed done by one who is hasty does not shine. It should be undertaken after thinking and weighing, 'Indeed, this household life is exceedingly burdensome.' Stay here for now, until you see our king endowed with great fame. 'Sossi' means: in the evening, you will hear the sound of drums and other songs and instruments being played by women of supreme beauty with deportment like kinnarīs, and you will see the king's great power and splendid glory. 'Friend, why are you in such a hurry? Do you not know even a little? Stay for now, we will know later.'

อถ เต สายนฺหสมนนฺตเร เมถุนสํวาสํ กรึสุ, สมคฺคา สมฺโมทมานา ปิยสํวาสํ วสึสุ. อถ นํ สุวโปตโก ‘‘น อิทาเนสา มยฺหํ รหสฺสํ คุหิสฺสติ, อิทานิ นํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สาฬิเก’’ติ อาห. ‘‘กึ, สามี’’ติ? ‘‘อหํ กิญฺจิ เต วตฺตุกาโมมฺหี’’ติ. ‘‘วท, สามี’’ติ. ‘‘โหตุ, อชฺช อมฺหากํ มงฺคลทิวโส, อญฺญตรสฺมึ ทิวเส ชานิสฺสามี’’ติ. ‘‘สเจ มงฺคลปฏิสํยุตฺตา กถา ภวิสฺสติ, กเถหิ. โน เจ, มา กเถหิ สามี’’ติ. ‘‘มงฺคลกถาเวสา, ภทฺเท’’ติ. ‘‘เตน หิ กเถหี’’ติ. อถ นํ ‘‘ภทฺเท, สเจ โสตุกามา ภวิสฺสสิ, กเถสฺสามิ เต’’ติ วตฺวา ตํ รหสฺสํ ปุจฺฉนฺโต ทิยฑฺฒํ คาถมาห –

Then, immediately after evening, they engaged in sexual union, living together harmoniously, rejoicing, and in affectionate company. Then the young parrot thought, "Now she will not hide the secret from me. Now it is proper to ask her and go." So he called out, "Sāḷikā!" "What is it, Lord?" "I wish to say something to you." "Speak, Lord." "Let it be. Today is our auspicious day; I will find out on some other day." "If the talk is connected to an auspicious occasion, speak. If not, do not speak, Lord." "It is indeed an auspicious talk, good lady." "Then speak." Then he said to her, "Good lady, if you are willing to listen, I will tell you." And asking her that secret, he spoke a verse and a half:

๖๒๘.

628.

‘‘โย นุ ขฺวายํ ติพฺโพ สทฺโท, ติโรชนปเท สุโต;

ธีตา ปญฺจาลราชสฺส, โอสธี วิย วณฺณินี;

ตํ ทสฺสติ วิเทหานํ, โส วิวาโห ภวิสฺสตี’’ติ.

"Indeed, that loud sound, heard in foreign lands: the daughter of the king of Pañcāla, radiant as the morning star; he will give her to the Videhans, that will be the marriage."

ตสฺสตฺโถ [Pg.271] – โย นุ โข อยํ สทฺโท ติพฺโพ พหโล, ติโรชนปเท สุโต ปรรฏฺเฐสุ ชนปเทสุ วิสฺสุโต ปญฺญาโต ปากโฏ ปตฺถโฏ. กินฺติ? ธีตา ปญฺจาลราชสฺส โอสธีตารกา วิย วิโรจมานา ตาย เอว สมานวณฺณินี อตฺถิ, ตํ โส วิเทหานํ ทสฺสติ, โส วิวาโห ภวิสฺสติ. โย โส เอวํ ปตฺถโฏ สทฺโท, อหํ ตํ สุตฺวา จินฺเตสึ ‘‘อยํ กุมาริกา อุตฺตมรูปธรา, วิเทหราชาปิ จูฬนิรญฺโญ ปฏิสตฺตุ อโหสิ. อญฺเญ พหู ราชาโน จูฬนิพฺรหฺมทตฺตสฺส วสวตฺติโน สนฺติ, เตสํ อทตฺวา กึ การณา วิเทหสฺส ธีตรํ ทสฺสตี’’ติ?

The meaning of that is: This sound, which is sharp and loud, heard in foreign lands, renowned in other countries and regions, well-known, evident, and widespread. What is it? 'The daughter of the king of Pañcāla, shining brilliantly like the morning star, is of the same complexion as it. He will give her to the Videhans, and that marriage will take place.' That sound, being so widespread, I heard and thought: 'This maiden is of supreme beauty, and King Videha was an enemy of King Cūḷani. There are many other kings under the dominion of Cūḷani Brahmadatta. For what reason, not giving her to them, would he offer his daughter to the Videhan?'

สา ตสฺส วจนํ สุตฺวา เอวมาห – ‘‘สามิ, กึ การณา มงฺคลทิวเส อวมงฺคลํ กเถสี’’ติ? ‘‘อหํ, ภทฺเท, ‘มงฺคล’นฺติ กเถมิ, ตฺวํ ‘อวมงฺคล’นฺติ กเถสิ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ? ‘‘สามิ, อมิตฺตานมฺปิ เตสํ เอวรูปา มงฺคลกิริยา มา โหตู’’ติ. ‘‘กเถหิ ตาว ภทฺเท’’ติ. ‘‘สามิ, น สกฺกา กเถตุ’’นฺติ. ‘‘ภทฺเท, ตยา วิทิตํ รหสฺสํ มม อกถิตกาลโต ปฏฺฐาย นตฺถิ อมฺหากํ สมคฺคสํวาโส’’ติ. สา เตน นิปฺปีฬิยมานา ‘‘เตน หิ, สามิ, สุณาหี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

Hearing his words, she spoke thus: "Lord, for what reason do you speak of inauspicious things on an auspicious day?" "Good lady, I speak of what is auspicious, but you call it inauspicious. What can this be?" "Lord, may not even our enemies have such an auspicious ceremony!" "Speak then, good lady." "Lord, it cannot be spoken." "Good lady, from the time you knew a secret and did not tell me, there has been no harmonious living between us." Being pressed by him, she said: "Then listen, Lord," and spoke this verse:

๖๒๙.

629.

‘‘เอทิโส มา อมิตฺตานํ, วิวาโห โหตุ มาธร;

ยถา ปญฺจาลราชสฺส, เวเทเหน ภวิสฺสตี’’ติ.

"May such a marriage not be for our enemies, O gentle one, as will take place for the king of Pañcāla with the Videhan."

อิมํ คาถํ วตฺวา ปุน เตน ‘‘ภทฺเท, กสฺมา เอวรูปํ กถํ กเถสี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ สุณาหิ, เอตฺถ โทสํ เต กเถสฺสามี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห –

Having spoken this verse, when he then said to her, "Good lady, why do you speak in such a way?", she replied, "Then listen, I will tell you the fault in this," and spoke this verse:

๖๓๐.

630.

‘‘อานยิตฺวาน เวเทหํ, ปญฺจาลานํ รเถสโภ;

ตโต นํ ฆาตยิสฺสติ, นสฺส สขี ภวิสฺสตี’’ติ.

"The chariot-chief of the Pañcālas, having brought the Videhan, will then have him killed; his friendship will be no more."

ตตฺถ ตโต นํ ฆาตยิสฺสตีติ ยทา โส อิมํ นครํ อาคโต ภวิสฺสติ, ตทา เตน สทฺธึ สขิภาวํ มิตฺตธมฺมํ น กริสฺสติ, ทฏฺฐุมฺปิสฺส ธีตรํ น ทสฺสติ. เอโก กิรสฺส ปน อตฺถธมฺมานุสาสโก มโหสธปณฺฑิโต นาม อตฺถิ, เตน สทฺธึ ตํ ฆาเตสฺสติ. เต อุโภ ชเน ฆาเตตฺวา ชยปานํ ปิวิสฺสามาติ เกวฏฺโฏ รญฺญา สทฺธึ มนฺเตตฺวา ตํ คณฺหิตฺวา อาคนฺตุํ คโตติ.

Therein, 'then he will have him killed' means that when he has come to this city, he will not form a friendship or act amicably with him, nor will he let him even see his daughter. Indeed, he has an advisor on matters of benefit and righteousness named Mahosadhapaṇḍita. He will have him killed along with that one. 'Having killed both persons, we will drink the draught of victory'—thus Kevaṭṭa, having conspired with the king, went to seize him and bring him back.

เอวํ [Pg.272] สา คุยฺหมนฺตํ นิสฺเสสํ กตฺวา สุวปณฺฑิตสฺส กเถสิ. ตํ สุตฺวา สุวปณฺฑิโต ‘‘อาจริโย เกวฏฺโฏ อุปายกุสโล, อจฺฉริยํ ตสฺส รญฺโญ เอวรูเปน อุปาเยน ฆาตน’’นฺติ เกวฏฺฏํ วณฺเณตฺวา ‘‘เอวรูเปน อวมงฺคเลน อมฺหากํ โก อตฺโถ, ตุณฺหีภูตา สยามา’’ติ วตฺวา อาคมนกมฺมสฺส นิปฺผตฺตึ ญตฺวา ตํ รตฺตึ ตาย สทฺธึ วสิตฺวา ‘‘ภทฺเท, อหํ สิวิรฏฺฐํ คนฺตฺวา มนาปาย ภริยาย ลทฺธภาวํ สิวิรญฺโญ เทวิยา จ อาโรเจสฺสามี’’ติ คมนํ อนุชานาเปตุํ อาห –

Thus she told the secret counsel in its entirety to the wise parrot. Hearing this, the wise parrot praised Kevaṭṭa, saying, "Master Kevaṭṭa is skilled in stratagems! How astonishing, the killing of that king by such a means!" Then he said, "What use is such an inauspicious matter to us? Let us be silent and lie down." Knowing that the purpose of his coming was accomplished, he spent that night with her and then, to ask for her permission to leave, said, "Good lady, I will go to the kingdom of Sivi and announce to the king of Sivi and to the queen that I have obtained a pleasing wife."

๖๓๑.

631.

‘‘หนฺท โข มํ อนุชานาหิ, รตฺติโย สตฺตมตฺติโย;

ยาวาหํ สิวิราชสฺส, อาโรเจมิ มเหสิโน;

ลทฺโธ จ เม อาวสโถ, สาฬิกาย อุปนฺติก’’นฺติ.

"Come now, permit me for just seven nights, until I inform the Sivi king, the great sovereign, that lodging has been obtained by me near Sāḷikā."

ตตฺถ มเหสิโนติ มเหสิยา จสฺส. อาวสโถติ วสนฏฺฐานํ. อุปนฺติกนฺติ อถ เน ‘‘เอถ ตสฺสา สนฺติกํ คจฺฉามา’’ติ วตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส อิธาเนตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน ตํ คเหตฺวา คมิสฺสามิ, ยาว มมาคมนํ, ตาว มา อุกฺกณฺฐีติ.

Here, 'mahesino' means 'of the great sovereign' and 'of his queen'. 'Āvasatha' means a dwelling place. 'Upantika' means: 'Then, saying to them, "Come, let us go into her presence," on the eighth day, having brought them here, I will take her away with a great retinue. Until my return, do not be distressed.'

ตํ สุตฺวา สาฬิกา เตน วิโยคํ อนิจฺฉมานาปิ ตสฺส วจนํ ปฏิกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺตี อนนฺตรํ คาถมาห –

Hearing this, Sāḷikā, though not wishing to be separated from him, was unable to refuse his words, and immediately spoke this verse:

๖๓๒.

632.

‘‘หนฺท โข ตํ อนุชานามิ, รตฺติโย สตฺตมตฺติโย;

สเจ ตฺวํ สตฺตรตฺเตน, นาคจฺฉสิ มมนฺติเก;

มญฺเญ โอกฺกนฺตสตฺตํ มํ, มตาย อาคมิสฺสสี’’ติ.

"Very well, I permit you for just seven nights; but if you do not return to my presence within seven nights, I believe you will return to find me dead, my life having departed."

ตตฺถ มญฺเญ โอกฺกนฺตสตฺตํ มนฺติ เอวํ สนฺเต อหํ มํ อปคตชีวิตํ สลฺลกฺเขมิ. โส ตฺวํ อฏฺฐเม ทิวเส อนาคจฺฉนฺโต มยิ มตาย อาคมิสฺสสิ, ตสฺมา มา ปปญฺจํ อกาสีติ.

Here, 'I believe you will return to find me dead, my life having departed' means: in that case, I would perceive myself as one whose life has gone. You, not returning by the eighth day, will come to me when I am dead. Therefore, do not delay.

อิตโรปิ ‘‘ภทฺเท, กึ วเทสิ, มยฺหมฺปิ อฏฺฐเม ทิวเส ตํ อปสฺสนฺตสฺส กุโต ชีวิต’’นฺติ วาจาย วตฺวา หทเยน ปน ‘‘ชีว วา ตฺวํ มร วา, กึ ตยา มยฺห’’นฺติ จินฺเตตฺวา อุฏฺฐาย โถกํ สิวิรฏฺฐาภิมุโข คนฺตฺวา นิวตฺติตฺวา มิถิลํ คนฺตฺวา ปณฺฑิตสฺส อํสกูเฏ โอตริตฺวา มหาสตฺเตน ปน ตาย สญฺญาย อุปริปาสาทํ อาโรเปตฺวา ปุฏฺโฐ สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ ปณฺฑิตสฺส [Pg.273] อาโรเจสิ. โสปิสฺส ปุริมนเยเนว สพฺพํ สกฺการมกาสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

The other, with his voice, said, "Dear one, what are you saying? If I do not see you by the eighth day, how can there be life for me?" But in his heart, he reflected, "Whether you live or die, what is it to me?" Rising, he set out a short distance toward the Sivi kingdom, then turned back and went to Mithilā. Alighting on the pandit’s shoulder, the great being, with that signal, lifted him to the upper palace. When questioned, he recounted the entire affair to the pandit. The pandit honored him in the same way as before. The Teacher, making that matter clear, said:

๖๓๓.

633.

‘‘ตโต จ โข โส คนฺตฺวาน, มาธโร สุวปณฺฑิโต;

มโหสธสฺส อกฺขาสิ, สาฬิกาวจนํ อิท’’นฺติ.

"Then, having gone there, the gentle, wise parrot told Mahosadha this word of Sāḷikā."

ตตฺถ สาฬิกาวจนํ อิทนฺติ อิทํ สาฬิกาย วจนนฺติ สพฺพํ วิตฺถาเรตฺวา กเถสีติ.

Here, 'this word of Sāḷikā' means that he recounted everything in detail, saying, 'this is the word of Sāḷikā.'

สุวขณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The Section on the Parrot is concluded.

มหาอุมงฺคกณฺฑํ

The Section on the Great Tunnel

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต จินฺเตสิ ‘‘ราชา มม อนิจฺฉมานสฺเสว คมิสฺสติ, คนฺตฺวา จ ปน มหาวินาสํ ปาปุณิสฺสติ. อถ มยฺหํ ‘เอวรูปสฺส นาม ยสทายกสฺส รญฺโญ วจนํ หทเย กตฺวา ตสฺส สงฺคหํ นากาสี’ติ ครหาปิ อุปฺปชฺชิสฺสติ, มาทิเส ปณฺฑิเต วิชฺชมาเน กึการณา เอส นสฺสิสฺสติ, อหํ รญฺโญ ปุเรตรเมว คนฺตฺวา จูฬนึ ทิสฺวา สุวิภตฺตํ กตฺวา วิเทหรญฺโญ นิวาสตฺถาย นครํ มาเปตฺวา คาวุตมตฺตํ ชงฺฆอุมงฺคํ, อฑฺฒโยชนิกญฺจ มหาอุมงฺคํ, กาเรตฺวา จูฬนิรญฺโญ ธีตรํ อภิสิญฺจิตฺวา อมฺหากํ รญฺโญปาทปริจาริกํ กตฺวา อฏฺฐารสอกฺโขภณิสงฺเขหิ พเลหิ เอกสตราชูสุ ปริวาเรตฺวา ฐิเตสฺเวว อมฺหากํ ราชานํ ราหุมุขโต จนฺทํ วิย โมเจตฺวา อาทายาคมนํ นาม มม ภาโร’’ติ. ตสฺเสวํ จินฺเตนฺตสฺส สรีเร ปีติ อุปฺปชฺชิ. โส ปีติเวเคน อุทานํ อุทาเนนฺโต อิมํ อุปฑฺฒคาถมาห –

Hearing that, the Great Being thought: 'The king will go even against my wishes, and in going, he will meet with great destruction. Then, blame will arise against me, saying, "He did not take to heart the words of such a king, a bestower of honour, and failed to render him aid." While wise ones like me exist, why should he perish? I must go before the king, and having seen King Cūḷani and made all arrangements, I will have a city built for King Videha to dwell in, and have a foot-tunnel of a gāvuta's measure and a great tunnel of half a yojana constructed. Then, I will anoint King Cūḷani’s daughter and make her a foot-servant of our king. Even as the one hundred and one kings stand surrounding him with forces numbering eighteen akkhobhaṇīs, to rescue our king from the mouth of Rāhu like the moon and bring him back—this is indeed my burden.' As he pondered thus, joy arose in his body. Overcome by the surge of joy, he uttered this half-verse:

๖๓๔.

634.

‘‘ยสฺเสว ฆเร ภุญฺเชยฺย โภคํ, ตสฺเสว อตฺถํ ปุริโส จเรยฺยา’’ติ.

“In whosever house one enjoys wealth, for that very person's welfare should a man act.”

ตสฺสตฺโถ – ยสฺส รญฺโญ สนฺติเก ปุริโส มหนฺตํ อิสฺสริยํ ลภิตฺวา โภคํ ภุญฺเชยฺย, อกฺโกสนฺตสฺสปิ ปหรนฺตสฺสปิ คเล คเหตฺวา นิกฺกฑฺฒนฺตสฺสปิ ตสฺเสว อตฺถํ หิตํ วุฑฺฒึ ปณฺฑิโต กายทฺวาราทีหิ ตีหิ ทฺวาเรหิ จเรยฺย. น หิ มิตฺตทุพฺภิกมฺมํ ปณฺฑิเตหิ กาตพฺพนฺติ.

The meaning of that is: A person who, having gained great power in the presence of a king, enjoys wealth—even if that king were to scold him, strike him, or seize him by the neck and drag him out—a wise man would still act for that king’s benefit, welfare, and prosperity through the three doors, beginning with the door of the body. For an act of treachery towards a friend is not to be done by the wise.

อิติ [Pg.274] จินฺเตตฺวา โส นฺหตฺวา อลงฺกริตฺวา มหนฺเตน ยเสน ราชกุลํ คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต อาห – ‘‘กึ, เทว, คจฺฉิสฺสถ อุตฺตรปญฺจาลนคร’’นฺติ? ‘‘อาม, ตาต, ปญฺจาลจนฺทึ อลภนฺตสฺส มม กึ รชฺเชน, มา มํ ปริจฺจชิ, มยา สทฺธึเยว เอหิ. ตตฺถ อมฺหากํ คตการณา ทฺเว อตฺถา นิปฺผชฺชิสฺสนฺติ, อิตฺถิรตนญฺจ ลจฺฉามิ, รญฺญา จ เม สทฺธึ เมตฺติ ปติฏฺฐหิสฺสตี’’ติ. อถ นํ ปณฺฑิโต ‘‘เตน หิ, เทว, อหํ ปุเร คนฺตฺวา ตุมฺหากํ นิเวสนานิ มาเปสฺสามิ, ตุมฺเห มยา ปหิตสาสเนน อาคจฺเฉยฺยาถา’’ติ วทนฺโต ทฺเว คาถา อภาสิ –

Having reflected thus, he bathed, adorned himself, and went with great pomp to the royal palace. After paying homage to the king, he stood to one side and said, “Your Majesty, will you go to the city of Uttara Pañcāla?” “Yes, dear one. What use is the kingdom to me if I cannot obtain Pañcālacandī? Do not abandon me; come with me. There, two purposes will be accomplished by our going: I shall obtain a jewel of a woman, and friendship will be established between me and the king.” Then the wise man said to him, “Very well, Your Majesty, I shall go ahead and have lodgings prepared for you. You may come upon receiving my message.” As he spoke, he uttered these two verses:

‘‘หนฺทาหํ คจฺฉามิ ปุเร ชนินฺท, ปญฺจาลราชสฺส ปุรํ สุรมฺมํ;

นิเวสนานิ มาเปตุํ, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน.

“Now then, O lord of men, I shall go ahead to the very delightful city of the king of Pañcāla, to have dwellings built for the glorious Videha.

๖๓๕.

635.

‘‘นิเวสนานิ มาเปตฺวา, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน;

ยทา เต ปหิเณยฺยามิ, ตทา เอยฺยาสิ ขตฺติยา’’ติ.

“Having had dwellings built for the glorious Videha, when I send word to you, then you should come, O Khattiya.”

ตตฺถ เวเทหสฺสาติ ตว วิเทหราชสฺส. เอยฺยาสีติ อาคจฺเฉยฺยาสีติ.

Herein, ‘of Videha’ means ‘of your King Videha’. ‘Eyyāsi’ means ‘you should come’.

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘น กิร มํ ปณฺฑิโต ปริจฺจชตี’’ติ หฏฺฐตุฏฺโฐ หุตฺวา อาห – ‘‘ตาต, ตว ปุเร คจฺฉนฺตสฺส กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘พลวาหนํ, เทวา’’ติ. ‘‘ยตฺตกํ อิจฺฉสิ, ตตฺตกํ คณฺห, ตาตา’’ติ. ‘‘จตฺตาริ พนฺธนาคารานิ วิวราเปตฺวา โจรานํ สงฺขลิกพนฺธนานิ ภินฺทาเปตฺวา เตปิ มยา สทฺธึ เปเสถ เทวา’’ติ. ‘‘ยถารุจิ กโรหิ, ตาตา’’ติ. มหาสตฺโต พนฺธนาคารทฺวารานิ วิวราเปตฺวา สูเร มหาโยเธ คตฏฺฐาเน กมฺมํ นิปฺผาเทตุํ สมตฺเถ นีหราเปตฺวา ‘‘มํ อุปฏฺฐหถา’’ติ วตฺวา เตสํ สกฺการํ กาเรตฺวา วฑฺฒกิกมฺมารจมฺมการอิฏฺฐกปาสาณการจิตฺตการาทโย นานาสิปฺปกุสลา อฏฺฐารส เสนิโย อาทาย วาสิผรสุกุทฺทาลขณิตฺติอาทีนิ พหูนิ อุปกรณานิ คาหาเปตฺวา มหาพลกายปริวุโต นครา นิกฺขมิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Hearing this, the king, delighted and overjoyed, said, “So, the wise one is not abandoning me!” Then he asked, “Dear one, what is it proper for you to receive as you go ahead?” “Forces and transport, Your Majesty,” he replied. “Take as much as you desire, dear one,” said the king. “Have the four prisons opened, have the chains of the thieves broken, and send them forth with me, Your Majesty,” he requested. “Do as you please, dear one,” the king consented. The Great Being had the prison doors opened, brought out brave, great warriors capable of accomplishing the task wherever they went, and said, “Attend to me.” After honouring them, he gathered eighteen companies of craftsmen skilled in various trades—carpenters, blacksmiths, leatherworkers, bricklayers, stonemasons, painters, and others—along with many tools such as axes, adzes, hoes, and digging tools. Surrounded by a great host, he departed from the city. Expounding on this matter, the Teacher said:

๖๓๖.

636.

‘‘ตโต [Pg.275] จ ปายาสิ ปุเร มโหสโธ, ปญฺจาลราชสฺส ปุรํ สุรมฺมํ;

นิเวสนานิ มาเปตุํ, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน’’ติ.

“Then Mahosadha went forth ahead to the very delightful city of the king of Pañcāla, to have dwellings built for the glorious Videha.”

มหาสตฺโตปิ คจฺฉนฺโต โยชนนฺตเร โยชนนฺตเร เอเกกํ คามํ นิเวเสตฺวา เอเกกํ อมจฺจํ ‘‘ตุมฺเห รญฺโญ ปญฺจาลจนฺทึ คเหตฺวา นิวตฺตนกาเล หตฺถิอสฺสรเถ กปฺเปตฺวา ราชานํ อาทาย ปจฺจามิตฺเต ปฏิพาหนฺตา ขิปฺปํ มิถิลํ ปาเปยฺยาถา’’ติ วตฺวา ฐเปสิ. คงฺคาตีรํ ปน ปตฺวา อานนฺทกุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อานนฺท, ตฺวํ ตีณิ วฑฺฒกิสตานิ อาทาย อุทฺธํคงฺคํ คนฺตฺวา สารทารูนิ คาหาเปตฺวา ติสตมตฺตา นาวา มาเปตฺวา นครสฺสตฺถาย ตตฺเถว ตจฺฉาเปตฺวา สลฺลหุกานํ ทารูนํ นาวาย ปูราเปตฺวา ขิปฺปํ อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ เปเสสิ. สยํ ปน นาวาย คงฺคํ ตริตฺวา โอติณฺณฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ปทสญฺญาเยว คเณตฺวา ‘‘อิทํ อฑฺฒโยชนฏฺฐานํ, เอตฺถ มหาอุมงฺโค ภวิสฺสติ, อิมสฺมึ ฐาเน รญฺโญ นิเวสนนครํ ภวิสฺสติ, อิโต ปฏฺฐาย ยาว ราชเคหา คาวุตมตฺเต ฐาเน ชงฺฆอุมงฺโค ภวิสฺสตี’’ติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา นครํ ปาวิสิ. จูฬนิราชา โพธิสตฺตสฺส อาคมนํ สุตฺวา ‘‘อิทานิ เม มโนรโถ มตฺถกํ ปาปุณิสฺสติ, ปจฺจามิตฺตานํ ปิฏฺฐึ ปสฺสิสฺสามิ, อิมสฺมึ อาคเต เวเทโหปิ น จิรสฺเสว อาคมิสฺสติ, อถ เน อุโภปิ มาเรตฺวา สกลชมฺพุทีปตเล เอกรชฺชํ กริสฺสามี’’ติ ปรมตุฏฺฐึ ปตฺโต อโหสิ. สกลนครํ สงฺขุภิ ‘‘เอส กิร มโหสธปณฺฑิโต, อิมินา กิร เอกสตราชาโน เลฑฺฑุนา กากา วิย ปลาปิตา’’ติ.

The Great Being, as he traveled, established a village at every yojana interval and appointed an official at each, saying, “At the time of the king's return with Pañcālacandī, you are to prepare elephants, horses, and chariots. Then, taking the king and repelling the enemies, you must swiftly bring him to Mithilā.” Upon reaching the bank of the Ganges, he summoned the youth Ānanda and instructed him, “Ānanda, take three hundred carpenters, go upstream along the Ganges, have durable timber procured, and have three hundred boats built. Have them shaped right there for the city’s needs, have the boats filled with lightweight wood, and return quickly.” He himself crossed the Ganges by boat and, starting from the landing place, measured the distance by pacing it out, determining, “This is the half-yojana spot; here the great tunnel will be. In this place, the king’s residential city will stand. From here to the royal palace, a distance of a gāvuta, the foot-tunnel will be.” Having determined this, he entered the city. Hearing of the Bodhisatta’s arrival, King Cūḷanirājā thought, “Now my wish will be fulfilled. I will see the backs of my enemies. With his arrival, King Vedeha too will soon arrive. Then, after killing them both, I will establish sole rule over the entire continent of Jambudīpa.” He was exceedingly joyful. The whole city was in an uproar: “This, it seems, is the sage Mahosadha. By him, it is said, one hundred and one kings were made to flee like crows by a clod of earth.”

มหาสตฺโต นาคเรสุ อตฺตโน รูปสมฺปตฺตึ ปสฺสนฺเตสุเยว ราชทฺวารํ คนฺตฺวา รญฺโญ ปฏิเวเทตฺวา ‘‘ปวิสตู’’ติ วุตฺเต ปวิสิตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ นํ ราชา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘ตาต, ราชา กทา อาคมิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มยา เปสิตกาเล, เทวา’’ติ. ‘‘ตฺวํ ปน กิมตฺถํ อาคโตสี’’ติ. ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ นิเวสนํ มาเปตุํ, เทวา’’ติ. ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ. อถสฺส เสนาย ปริพฺพยํ ทาเปตฺวา มหาสตฺตสฺส มหนฺตํ สกฺการํ กาเรตฺวา นิเวสนเคหํ ทาเปตฺวา ‘‘ตาต, ยาว เต ราชา นาคจฺฉติ, ตาว อนุกฺกณฺฐมาโน อมฺหากมฺปิ กตฺตพฺพยุตฺตกํ [Pg.276] กโรนฺโตว วสาหิ ตฺว’’นฺติ อาห. โส กิร ราชนิเวสนํ อภิรุหนฺโตว มหาโสปานปาทมูเล ฐตฺวา ‘‘อิธ ชงฺฆอุมงฺคทฺวารํ ภวิสฺสตี’’ติ สลฺลกฺเขสิ. อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘ราชา ‘อมฺหากมฺปิ กตฺตพฺพยุตฺตกํ กโรหี’ติ วทติ, อุมงฺเค ขณิยมาเน ยถา อิทํ โสปานํ น โอสกฺกติ, ตถา กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. อถ ราชานํ เอวมาห – ‘‘เทว, อหํ ปวิสนฺโต โสปานปาทมูเล ฐตฺวา นวกมฺมํ โอโลเกนฺโต มหาโสปาเน โทสํ ปสฺสึ. สเจ เต รุจฺจติ, อหํ ทารูนิ ลภนฺโต มนาปํ กตฺวา อตฺถเรยฺย’’นฺติ. ‘‘สาธุ, ปณฺฑิต, อตฺถราหี’’ติ. โส ‘‘อิธ อุมงฺคทฺวารํ ภวิสฺสตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ตํ โปราณโสปานํ หริตฺวา ยตฺถ อุมงฺคทฺวารํ ภวิสฺสติ, ตตฺถ ปํสุโน อปตนตฺถาย ผลกสนฺถารํ กาเรตฺวา ยถา โสปานํ น โอสกฺกติ, เอวํ นิจฺจลํ กตฺวา โสปานํ อตฺถริ. ราชา ตํ การณํ อชานนฺโต ‘‘มม สิเนเหน กโรตี’’ติ มญฺญิ.

The Great Being, while the townspeople were beholding his handsome appearance, went to the king’s gate and, having informed the king, was told, “Let him enter.” He entered, paid homage to the king, and sat down to one side. Then the king, having greeted him courteously, asked, “Dear one, when will the king come?” “When I send for him, Your Majesty.” “But for what purpose have you come?” “To build a residence for our king, Your Majesty.” “Very well, dear one.” Then, having had provisions given to his army and great honor shown to the Great Being, he had a dwelling given to him and said, “Dear one, until your king arrives, stay here without anxiety, performing also what is appropriate to be done for us.” It is said that as he was ascending the royal residence, standing at the foot of the great staircase, he considered, “Here will be the entrance to the shallow tunnel.” Then it occurred to him, “The king says, ‘Perform also what is appropriate to be done for us.’ While the tunnel is being dug, it is proper to act so that this staircase does not sink.” Then he said to the king, “Your Majesty, as I was entering, standing at the foot of the staircase and inspecting the new construction, I saw a fault in the great staircase. If it pleases you, should I obtain timber, I could make it pleasing and lay it down.” “Very well, wise one, lay it down.” Having considered, “Here will be the tunnel entrance,” he removed the old staircase and, where the tunnel entrance would be, had a covering of planks constructed to prevent earth from falling, and laid the staircase, making it firm so it would not sink. The king, not knowing the reason for this, thought, “He does this out of affection for me.”

เอวํ ตํ ทิวสํ เตเนว นวกมฺเมน วีตินาเมตฺวา ปุนทิวเส ราชานํ อาห – ‘‘เทว, สเจ อมฺหากํ รญฺโญ วสนฏฺฐานํ ชาเนยฺยาม, มนาปํ กตฺวา ปฏิชคฺเคยฺยามา’’ติ. สาธุ, ปณฺฑิต, ฐเปตฺวา มม นิเวสนํ สกลนคเร ยํ นิเวสนํ อิจฺฉสิ, ตํ คณฺหาติ. มหาราช, มยํ อาคนฺตุกา, ตุมฺหากํ พหู วลฺลภา โยธา, เต อตฺตโน อตฺตโน เคเหสุ คยฺหมาเนสุ อมฺเหหิ สทฺธึ กลหํ กริสฺสนฺติ. ‘‘ตทา, เทว, เตหิ สทฺธึ มยํ กึ กริสฺสามา’’ติ? ‘‘เตสํ วจนํ มา คณฺห. ยํ อิจฺฉสิ, ตํ ฐานเมว คณฺหาเปหี’’ติ. ‘‘เทว, เต ปุนปฺปุนํ อาคนฺตฺวา ตุมฺหากํ กเถสฺสนฺติ, เตน ตุมฺหากํ จิตฺตสุขํ น ลภิสฺสติ. สเจ ปน อิจฺเฉยฺยาถ, ยาว มยํ นิเวสนานิ คณฺหาม, ตาว อมฺหากํเยว มนุสฺสา โทวาริกา อสฺสุ. ตโต เต ทฺวารํ อลภิตฺวา นาคมิสฺสนฺติ. เอวํ สนฺเต ตุมฺหากมฺปิ จิตฺตสุขํ ลภิสฺสตี’’ติ. ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

Thus, having spent that day engaged in that new task, on the next day he said to the king: “Your Majesty, if we could be shown a place for our king to reside, we would prepare it and make it pleasing.” “Good, wise one. Except for my own dwelling, take any residence you desire in the entire city.” “Great King, we are newcomers. You have many beloved warriors. If their own homes are taken, they will quarrel with us. Then, Your Majesty, what shall we do with them?” “Do not heed their words. Have whatever place you wish taken.” “Your Majesty, they will come to you repeatedly and complain, and because of that you will not find peace of mind. But if you wish, for as long as we are taking residences, let our own men be the gatekeepers. Then, unable to gain entrance, they will not come. In this way, you too will find peace of mind.” The king agreed, saying, “Very well.”

มหาสตฺโต โสปานปาทมูเล โสปานสีเส มหาทฺวาเรติ สพฺพตฺถ อตฺตโน มนุสฺเสเยว ฐเปตฺวา ‘‘กสฺสจิ ปวิสิตุํ มา อทตฺถา’’ติ วตฺวา อถ รญฺโญ มาตุ นิเวสนํ คนฺตฺวา ‘‘ภินฺทนาการํ ทสฺเสถา’’ติ มนุสฺเส อาณาเปสิ. เต ทฺวารโกฏฺฐกาลินฺทโต ปฏฺฐาย อิฏฺฐกา จ มตฺติกา จ อปเนตุํ อารภึสุ. ราชมาตา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา อาคนฺตฺวา ‘‘กิสฺส, [Pg.277] ตาตา, มม เคหํ ภินฺทถา’’ติ อาห. ‘‘มโหสธปณฺฑิโต ภินฺทาเปตฺวา อตฺตโน รญฺโญ นิเวสนํ กาตุกาโม’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ อิเธว วสถา’’ติ. ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ มหนฺตํ พลวาหนํ, อิทํ นปฺปโหติ, อญฺญํ มหนฺตํ เคหํ กริสฺสามา’’ติ. ‘‘ตุมฺเห มํ น ชานาถ, อหํ ราชมาตา, อิทานิ ปุตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ. ‘‘มยํ รญฺโญ วจเนน ภินฺทาม, สกฺโกนฺตี วาเรหี’’ติ. สา กุชฺฌิตฺวา ‘‘อิทานิ โว กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ ราชทฺวารํ อคมาสิ. อถ นํ ‘‘มา ปวิสา’’ติ โทวาริกา วารยึสุ. ‘‘อหํ ราชมาตา’’ติ. ‘‘น มยํ ตํ ชานาม, มยํ รญฺญา ‘กสฺสจิ ปวิสิตุํ มา อทตฺถา’ติ อาณตฺตา, คจฺฉ ตฺว’’นฺติ. สา คเหตพฺพคหณํ อปสฺสนฺตี นิวตฺติตฺวา อตฺตโน นิเวสนํ โอโลเกนฺตี อฏฺฐาสิ. อถ นํ เอโก ปุริโส ‘‘กึ อิธ กโรสิ, คจฺฉสิ, น คจฺฉสี’’ติ คีวาย คเหตฺวา ภูมิยํ ปาเตสิ.

The Great Being stationed his own men everywhere—at the foot of the staircase, at the top of the staircase, and at the main gate—and commanded, “Do not allow anyone to enter.” Then, going to the queen mother’s residence, he ordered his men, “Make a show of demolishing it.” They began to remove bricks and clay, starting from the gatehouse and veranda. Hearing of this, the queen mother came and said, “Why, dear ones, are you demolishing my house?” “The wise Mahosadha wishes to have it demolished to make a residence for his own king.” “If that is so, you may live right here.” “Our king has a great retinue; this is not sufficient. We will build a larger house.” “You do not know me. I am the queen mother. I will go to my son now and find out about this.” “We are demolishing it by the king's order. Stop us if you can.” Angered, she said, “Now I will see what is to be done with you,” and went to the king's gate. But the gatekeepers stopped her, saying, “Do not enter.” “I am the queen mother.” “We do not know you. We were commanded by the king, ‘Do not allow anyone to enter.’ Go away.” Finding no one to take her side, she turned back and stood looking at her residence. Then a man seized her by the neck and threw her to the ground, saying, “What are you doing here? Will you go or not?”

สา จินฺเตสิ ‘‘อทฺธา อิเม รญฺโญ อาณตฺตา ภวิสฺสนฺติ, อิตรถา เอวํ กาตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ, ปณฺฑิตสฺเสว สนฺติกํ คจฺฉิสฺสามี’’ติ. สา คนฺตฺวา ‘‘ตาต มโหสธ, กสฺมา มม นิเวสนํ ภินฺทาเปสี’’ติ อาห. โส ตาย สทฺธึ น กเถสิ, สนฺติเก ฐิโต ปุริโส ปนสฺส ‘‘เทวิ, กึ กเถสี’’ติ อาห. ‘‘ตาต, มโหสธปณฺฑิโต กสฺมา มม เคหํ ภินฺทาเปตี’’ติ? ‘‘เวเทหรญฺโญ วสนฏฺฐานํ กาตุ’’นฺติ. ‘‘กึ, ตาต, เอวํ มหนฺเต นคเร อญฺญตฺถ นิเวสนฏฺฐานํ น ลพฺภตี’’ติ มญฺญติ. ‘‘อิมํ สตสหสฺสํ ลญฺชํ คเหตฺวา อญฺญตฺถ เคหํ กาเรตู’’ติ. ‘‘สาธุ, เทวิ, ตุมฺหากํ เคหํ วิสฺสชฺชาเปสฺสามิ, ลญฺชสฺส คหิตภาวํ มา กสฺสจิ กถยิตฺถ. มา โน อญฺเญปิ ลญฺชํ ทตฺวา เคหานิ วิสฺสชฺชาเปตุกามา อเหสุ’’นฺติ. สาธุ, ตาต, ‘‘รญฺโญ มาตา ลญฺชํ อทาสี’’ติ มยฺหมฺปิ ลชฺชนกเมว, ตสฺมา น กสฺสจิ กเถสฺสามีติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ตสฺสา สนฺติกา สตสหสฺสํ คเหตฺวา เคหํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา เกวฏฺฏสฺส เคหํ อคมาสิ. โสปิ ทฺวารํ คนฺตฺวา เวฬุเปสิกาหิ ปิฏฺฐิจมฺมุปฺปาฏนํ ลภิตฺวา คเหตพฺพคหณํ อปสฺสนฺโต ปุน เคหํ คนฺตฺวา สตสหสฺสเมว อทาสิ. เอเตนุปาเยน สกลนคเร เคหฏฺฐานํ คณฺหนฺเตน ลญฺชํ คเหตฺวา ลทฺธกหาปณานญฺเญว นว โกฏิโย ชาตา.

She thought, “Surely these men must be commanded by the king; otherwise, they would not be able to act this way. I shall go to the wise one himself.” She went and said, “Dear Mahosadha, why are you having my residence demolished?” He did not speak with her, but a man standing nearby said, “Queen, what are you saying?” “Dear one, why is the wise Mahosadha having my house demolished?” “To make a dwelling place for King Vedeha.” “What, dear one? Does he think that in such a great city another place for a residence cannot be found? Let him take this bribe of one hundred thousand and have a house built elsewhere.” “Very well, Queen. I will have your house spared. But do not tell anyone that the bribe was accepted, lest others also become desirous of giving bribes to have their houses spared.” “Good, dear one. For it would be shameful for me too if it were said, ‘The king’s mother gave a bribe.’ Therefore, I will not tell anyone.” Saying, “Very well,” he took the hundred thousand from her, had her house spared, and went to the fisherman’s house. He too, going to the gate, received a flogging on his back with bamboo slips, and seeing no other recourse, he returned home and also gave one hundred thousand. By this method, while acquiring house sites throughout the entire city by taking bribes, nine crores of kahapanas were amassed.

มหาสตฺโต สกลนครํ วิจริตฺวา ราชกุลํ อคมาสิ. อถ นํ ราชา ปุจฺฉิ ‘‘กึ, ปณฺฑิต, ลทฺธํ เต วสนฏฺฐาน’’นฺติ? ‘‘มหาราช, อเทนฺตา นาม [Pg.278] นตฺถิ, อปิจ โข ปน เคเหสุ คยฺหมาเนสุ กิลมนฺติ. เตสํ ปิยวิปฺปโยคํ กาตุํ อมฺหากํ อยุตฺตํ. พหินคเร คาวุตมตฺเต ฐาเน คงฺคาย จ นครสฺส จ อนฺตเร อสุกฏฺฐาเน อมฺหากํ รญฺโญ วสนนครํ กริสฺสามี’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อนฺโตนคเร ยุชฺฌิตุมฺปิ ทุกฺขํ, เนว สกเสนา, น ปรเสนา ญาตุํ สกฺกา. พหินคเร ปน สุขํ ยุทฺธํ กาตุํ, ตสฺมา พหินคเรเยว เต โกฏฺเฏตฺวา มาเรสฺสามา’’ติ ตุสฺสิตฺวา ‘‘สาธุ, ปณฺฑิต, ตยา สลฺลกฺขิตฏฺฐาเนเยว กาเรหี’’ติ อาห. ‘‘มหาราช, อหํ กาเรสฺสามิ, ตุมฺหากํ ปน มนุสฺเสหิ ทารุปณฺณาทีนํ อตฺถาย อมฺหากํ นวกมฺมฏฺฐานํ นาคนฺตพฺพํ. อาคจฺฉนฺตา หิ กลหํ กริสฺสนฺติ, เตเนว ตุมฺหากญฺจ อมฺหากญฺจ จิตฺตสุขํ น ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘สาธุ, ปณฺฑิต, เตน ปสฺเสน นิสญฺจารํ กาเรหี’’ติ. ‘‘เทว, อมฺหากํ หตฺถี อุทกาภิรตา อุทเกเยว กีฬิสฺสนฺติ. อุทเก อาวิเล ชาเต ‘มโหสธสฺส อาคตกาลโต ปฏฺฐาย ปสนฺนํ อุทกํ ปาตุํ น ลภามา’ติ สเจ นาครา กุชฺฌิสฺสนฺติ, ตมฺปิ สหิตพฺพ’’นฺติ. ราชา ‘‘วิสฺสตฺถา ตุมฺหากํ หตฺถี กีฬนฺตู’’ติ วตฺวา นคเร เภรึ จราเปสิ – ‘‘โย อิโต นิกฺขมิตฺวา มโหสธสฺส นครมาปิตฏฺฐานํ คจฺฉติ, ตสฺส สหสฺสทณฺโฑ’’ติ.

The Great Being, having wandered through the entire city, went to the royal court. Then the king asked him, “Well, wise one, have you found a place to live?” “Great King, there are none who would not give, but when their homes are taken, they suffer. It is not proper for us to cause them separation from what is dear. Outside the city, at a distance of a gāvuta, in a certain place between the Ganges and the city, I will build a dwelling city for our king.” Hearing this, the king thought, “It is difficult to fight within the city—neither our own army nor the enemy’s can be distinguished. But outside the city, it is easy to wage war. Therefore, having fortified it, we shall kill them there.” Pleased, he said, “Good, wise one, build it in the very place you have selected.” “Great King, I will build it, but your people should not come to our construction site for the sake of wood, leaves, and so forth. If they come, they will cause conflict, and because of that, neither you nor we will have peace of mind.” “Good, wise one, prohibit passage on that side.” “Your Majesty, our elephants delight in water and will play in the water. If the water becomes turbid and the city-dwellers should become angry, saying, ‘Since the time Mahosadha arrived, we have not been able to drink clear water,’ that too must be endured.” The king said, “Let your elephants play freely,” and had a drum beaten throughout the city: “Whoever leaves here and goes to the place where Mahosadha’s city is being built shall be fined one thousand.”

มหาสตฺโต ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปริสํ อาทาย นิกฺขมิตฺวา ยถาปริจฺฉินฺนฏฺฐาเน นครํ มาเปตุํ อารภิ. ปารคงฺคาย วคฺคุลึ นาม คามํ กาเรตฺวา หตฺถิอสฺสรถวาหนญฺเจว โคพลิพทฺทญฺจ ตตฺถ ฐเปตฺวา นครกรณํ วิจาเรนฺโต ‘‘เอตฺตกา อิทํ กโรนฺตู’’ติ สพฺพกมฺมานิ วิภชิตฺวา อุมงฺคกมฺมํ ปฏฺฐเปสิ. มหาอุมงฺคทฺวารํ คงฺคาติตฺเถ อโหสิ. สฏฺฐิมตฺตานิ โยธสตานิ มหาอุมงฺคํ ขณนฺติ. มหนฺเตหิ จมฺมปสิพฺพเกหิ วาลุกปํสุํ หริตฺวา คงฺคาย ปาเตนฺติ. ปาติตปาติตํ ปํสุํ หตฺถี มทฺทนฺติ, คงฺคา อาฬุลา สนฺทติ. นครวาสิโน ‘‘มโหสธสฺส อาคตกาลโต ปฏฺฐาย ปสนฺนํ อุทกํ ปาตุํ น ลภาม, คงฺคา อาฬุลา สนฺทติ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ วทนฺติ. อถ เนสํ ปณฺฑิตสฺส อุปนิกฺขิตฺตกปุริสา อาโรเจนฺติ ‘‘มโหสธสฺส กิร หตฺถี อุทกํ กีฬนฺตา คงฺคาย กทฺทมํ กโรนฺติ, เตน คงฺคา อาฬุลา สนฺทตี’’ติ.

The Great Being, having paid homage to the king, departed with his retinue and began to have the city built in the designated place. He had a village named Vagguli constructed on the far side of the Ganges, and having stationed there elephants, horses, chariots, vehicles, cattle, and oxen, he oversaw the city's construction. He divided all the tasks, saying, “Let this many do this work,” and commenced the work on the tunnel. The entrance to the great tunnel was at the ford of the Ganges. Sixty hundred soldiers dug the great tunnel. They carried sand and soil in large leather bags and cast them into the Ganges. As the soil was repeatedly cast in, elephants trampled it, and the Ganges flowed turbidly. The city-dwellers said, “Since the time Mahosadha arrived, we cannot get clear water to drink; the Ganges flows turbidly. What can be the reason for this?” Then, men planted by the wise one informed them, “It is said that Mahosadha’s elephants, while playing in the water, make mud in the Ganges, and for that reason it flows turbidly.”

โพธิสตฺตานํ [Pg.279] อธิปฺปาโย นาม สมิชฺฌติ, ตสฺมา อุมงฺเค มูลานิ วา ขาณุกานิ วา มรุมฺพานิ วา ปาสาณานิ วา สพฺเพปิ ภูมิยํ ปวิสึสุ. ชงฺฆอุมงฺคสฺส ทฺวารํ ตสฺมึเยว นคเร อโหสิ. ตีณิ ปุริสสตานิ ชงฺฆอุมงฺคํ ขณนฺติ, จมฺมปสิพฺพเกหิ ปํสุํหริตฺวา ตสฺมึ นคเร ปาเตนฺติ. ปาติตปาติตํ อุทเกน มทฺทาเปตฺวา ปาการํ จินนฺติ, อญฺญานิ วา กมฺมานิ กโรนฺติ. มหาอุมงฺคสฺส ปวิสนทฺวารํ นคเร อโหสิ อฏฺฐารสหตฺถุพฺเพเธน ยนฺตยุตฺตทฺวาเรน สมนฺนาคตํ. ตญฺหิ เอกาย อาณิยา อกฺกนฺตาย ปิธียติ, เอกาย อาณิยา อกฺกนฺตาย วิวรียติ. มหาอุมงฺคสฺส ทฺวีสุ ปสฺเสสุ อิฏฺฐกาหิ จินิตฺวา สุธากมฺมํ กาเรสิ, มตฺถเก ผลเกน ฉนฺนํ กาเรตฺวา อุลฺโลกํ มตฺติกาย ลิมฺปาเปตฺวา เสตกมฺมํ กาเรตฺวา จิตฺตกมฺมํ กาเรสิ. สพฺพานิ ปเนตฺถ อสีติ มหาทฺวารานิ จตุสฏฺฐิ จูฬทฺวารานิ อเหสุํ, สพฺพานิ ยนฺตยุตฺตาเนว. เอกาย อาณิยา อกฺกนฺตาย สพฺพาเนว ปิธียนฺติ, เอกาย อาณิยา อกฺกนฺตาย สพฺพาเนว วิวรียนฺติ. ทฺวีสุ ปสฺเสสุ อเนกสตทีปาลยา อเหสุํ, เตปิ ยนฺตยุตฺตาเยว. เอกสฺมึ วิวริยมาเน สพฺเพ วิวรียนฺติ, เอกสฺมึ ปิธียมาเน สพฺเพ ปิธียนฺติ. ทฺวีสุ ปสฺเสสุ เอกสตานํ ขตฺติยานํ เอกสตสยนคพฺภา อเหสุํ. เอเกกสฺมึ คพฺเภ นานาวณฺณปจฺจตฺถรณตฺถตํ เอเกกํ มหาสยนํ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺตํ, เอเกกํ มหาสยนํ นิสฺสาย เอเกกํ มาตุคามรูปกํ อุตฺตมรูปธรํ ปติฏฺฐิตํ. ตํ หตฺเถน อปรามสิตฺวา ‘‘มนุสฺสรูป’’นฺติ น สกฺกา ญาตุํ, อปิจ อุมงฺคสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ กุสลา จิตฺตการา นานปฺปการํ จิตฺตกมฺมํ กรึสุ. สกฺกวิลาสสิเนรุสตฺตปริภณฺฑจกฺกวาฬสาครสตฺตมหาสร- จตุมหาทีป-หิมวนฺต-อโนตตฺตสร-มโนสิลาตล จนฺทิมสูริย-จาตุมหาราชิกาทิฉกามาวจรสมฺปตฺติโยปิ สพฺพา อุมงฺเคเยว ทสฺสยึสุ. ภูมิยํ รชตปฏฺฏวณฺณา วาลุกา โอกิรึสุ, อุปริ อุลฺโลกปทุมานิ ทสฺเสสุํ. อุโภสุ ปสฺเสสุ นานปฺปกาเร อาปเณปิ ทสฺสยึสุ. เตสุ เตสุ ฐาเนสุ คนฺธทามปุปฺผทามาทีนิ โอลมฺเพตฺวา สุธมฺมาเทวสภํ วิย อุมงฺคํ อลงฺกรึสุ.

The intention of Bodhisattas indeed succeeds; therefore, in the tunnel, all roots, stumps, gravel, and stones sank into the earth. The entrance to the walking tunnel was in that very city. Three hundred men dug the walking tunnel, carrying away the soil in leather bags and depositing it in that city. Having had the deposited soil trampled with water, they built a rampart or performed other works. The entrance to the great tunnel was in the city, furnished with a mechanically-operated door eighteen cubits high. It was closed by the pressing of one pin and opened by the pressing of one pin. On both sides of the great tunnel, he had bricks laid and plasterwork done; he had the top covered with planks, had the ceiling smeared with clay, had it whitewashed, and had paintings made. In this place, there were eighty great doors and sixty-four small doors, all fitted with mechanisms. By the pressing of one pin, all of them would close; by the pressing of one pin, all of them would open. On both sides were many hundreds of lamp-holders, and these too were fitted with mechanisms. When one was opened, all opened; when one was closed, all closed. On both sides were one hundred sleeping chambers for one hundred warriors. In each chamber was a great bed spread with coverings of various colors, with a white parasol raised above it. By each great bed stood a figure of a woman, possessing the utmost beauty. Without touching it with the hand, it was not possible to know it was not a human figure. Moreover, on both sides of the tunnel, skilled painters created various kinds of paintings. They depicted the splendor of Sakka, Mount Sineru, the seven surrounding mountain ranges, the world-system, the great ocean, the seven great lakes, the four great continents, the Himālaya, Lake Anotatta, the Manosilā plateau, the moon and the sun, and the splendors of the six sense-sphere heavens beginning with that of the Four Great Kings—all were displayed right there in the tunnel. On the floor, they scattered sand the color of a silver sheet, and above, they displayed lotuses on the ceiling. On both sides, they also depicted various kinds of shops. In various places, they hung garlands of scents, garlands of flowers, and so forth, adorning the tunnel like the Sudhammā assembly hall of the gods.

ตานิปิ โข ตีณิ วฑฺฒกิสตานิ ตีณิ นาวาสตานิ พนฺธิตฺวา นิฏฺฐิตปริกมฺมานํ ทพฺพสมฺภารานํ ปูเรตฺวา คงฺคาย อาหริตฺวา ปณฺฑิตสฺส อาโรเจสุํ[Pg.280]. ตานิ โส นคเร อุปโยคํ เนตฺวา ‘‘มยา อาณตฺตทิวเสเยว อาหเรยฺยาถา’’ติ วตฺวา นาวา ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน ฐปาเปสิ. นคเร อุทกปริขา, กทฺทมปริขา, สุกฺขปริขาติ ติสฺโส ปริขาโย กาเรสิ. อฏฺฐารสหตฺโถ ปากาโร โคปุรฏฺฏาลโก ราชนิเวสนานิ หตฺถิสาลาทโย โปกฺขรณิโยติ สพฺพเมตํ นิฏฺฐํ อคมาสิ. อิติ มหาอุมงฺโค ชงฺฆอุมงฺโค นครนฺติ สพฺพเมตํ จตูหิ มาเสหิ นิฏฺฐิตํ. อถ มหาสตฺโต จตุมาสจฺจเยน รญฺโญ อาคมนตฺถาย ทูตํ ปาเหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then, three hundred carpenters, having built three hundred boats and filled them with materials and supplies for which the preliminary work was finished, brought them along the Ganges and informed the wise one. He, having put them to use in the city, said, “You must bring the boats on the very day I command,” and had them stored in a concealed place. In the city, he had three moats made: a water moat, a mud moat, and a dry moat. An eighteen-cubit-high rampart with gate-towers and watchtowers, royal residences, elephant stables and the like, and ponds—all this was brought to completion. Thus the great tunnel, the walking tunnel, and the city—all were finished in four months. Then, after the passing of four months, the Great Being sent a messenger for the purpose of the king’s arrival. To explain this matter, the Teacher said:

๖๓๗.

637.

‘‘นิเวสนานิ มาเปตฺวา, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน;

อถสฺส ปาหิณี ทูตํ, เวเทหํ มิถิลคฺคหํ;

เอหิ ทานิ มหาราช, มาปิตํ เต นิเวสน’’นฺติ.

“Having had dwellings built for the glorious Videha, he then sent a messenger to Videha, the lord of Mithila, saying: ‘Come now, Great King, your dwelling has been built.’”

ตตฺถ ปาหิณีติ เปเสสิ.

Herein, ‘pāhiṇī’ means ‘he sent’.

ราชา ทูตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน นครา นิกฺขมิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

The king, having heard the messenger’s words, became delighted in mind and departed from the city with a great retinue. To explain this matter, the Teacher said:

๖๓๘.

638.

‘‘ตโต จ ราชา ปายาสิ, เสนาย จตุรงฺคิยา;

อนนฺตวาหนํ ทฏฺฐุํ, ผีตํ กปิลิยํ ปุร’’นฺติ.

“Then the king set out with his fourfold army, to see the prosperous city in Kapila, with its endless vehicles.”

ตตฺถ อนนฺตวาหนนฺติ อปริมิตหตฺถิอสฺสาทิวาหนํ. กปิลิยํ ปุรนฺติ กปิลรฏฺเฐ มาปิตํ นครํ.

Herein, ‘anantavāhanaṃ’ means having limitless vehicles, such as elephants, horses, and so forth. ‘Kapiliyaṃ puraṃ’ means the city built in the country of Kapila.

โส อนุปุพฺเพน คนฺตฺวา คงฺคาตีรํ ปาปุณิ. อถ นํ มหาสตฺโต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อตฺตนา กตนครํ ปเวเสสิ. โส ตตฺถ ปาสาทวรคโต นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา โถกํ วิสฺสมิตฺวา สายนฺหสมเย อตฺตโน อาคตภาวํ ญาเปตุํ จูฬนิรญฺโญ ทูตํ เปเสสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then, proceeding in stages, he reached the bank of the Ganges. Thereupon the Bodhisatta went forth to meet him and led him into the city he had built. Having ascended to the excellent palace, he partook of various delicious foods, rested a little, and in the evening sent a messenger to the minor king to announce his arrival. The Master, elucidating this matter, said:

๖๓๙.

639.

‘‘ตโต จ โข โส คนฺตฺวาน, พฺรหฺมทตฺตสฺส ปาหิณิ;

อาคโตสฺมิ มหาราช, ตว ปาทานิ วนฺทิตุํ.

Then, having gone there, he sent a message to Brahmadatta: 'I have come, great king, to venerate your feet.'

๖๔๐.

640.

‘‘ททาหิ ทานิ เม ภริยํ, นารึ สพฺพงฺคโสภินึ;

สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺนํ, ทาสีคณปุรกฺขต’’นฺติ.

Give me now my wife, a woman beautiful in every limb, adorned with gold, attended by a retinue of female servants.

ตตฺถ [Pg.281] วนฺทิตุนฺติ เวเทโห มหลฺลโก, จูฬนิราชา ตสฺส ปุตฺตนตฺตมตฺโตปิ น โหติ, กิเลสวเสน มุจฺฉิโต ปน หุตฺวา ‘‘ชามาตเรน นาม สสุโร วนฺทนีโย’’ติ จินฺเตตฺวา ตสฺส จิตฺตํ อชานนฺโตว วนฺทนสาสนํ ปหิณิ. ททาหิ ทานีติ อหํ ตยา ‘‘ธีตรํ ทสฺสามี’’ติ ปกฺโกสาปิโต, ตํ เม อิทานิ เทหีติ ปหิณิ. สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺนนฺติ สุวณฺณาลงฺกาเรน ปฏิมณฺฑิตํ.

Here, 'to venerate': Vedeha was an elder, and the minor king was not even his son or grandson. Yet, being deluded by defilements and thinking, 'A father-in-law should indeed be venerated by his son-in-law,' he, without knowing the other's mind, sent a message of veneration. 'Now give': 'I was summoned by you with the promise, "I will give my daughter"; therefore, give her to me now,' he sent as a message. 'Adorned with gold': adorned with golden ornaments.

จูฬนิราชา ทูตสฺส วจนํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต ‘‘อิทานิ เม ปจฺจามิตฺโต กุหึ คมิสฺสติ, อุภินฺนมฺปิ เนสํ สีสานิ ฉินฺทิตฺวา ชยปานํ ปิวิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา เกวลํ โสมนสฺสํ ทสฺเสนฺโต ทูตสฺส สกฺการํ กตฺวา อนนฺตรํ คาถมาห –

Hearing the messenger's words, the minor king was overjoyed and thought, 'Now where will my enemy go? We shall cut off the heads of both of them and drink the victory draught!' Displaying only delight, he honored the messenger and thereupon spoke the verse:

๖๔๑.

641.

‘‘สฺวาคตํ เตว เวเทห, อโถ เต อทุราคตํ;

นกฺขตฺตญฺเญว ปริปุจฺฉ, อหํ กญฺญํ ททามิ เต;

สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺนํ, ทาสีคณปุรกฺขต’’นฺติ.

Welcome indeed to you, O Vedeha, and you have come well. Inquire now about the constellations, and I shall give you the maiden—adorned with gold, attended by a retinue of female servants.

ตตฺถ เวเทหาติ เวเทหสฺส สาสนํ สุตฺวา ตํ ปุรโต ฐิตํ วิย อาลปติ. อถ วา ‘‘เอวํ พฺรหฺมทตฺเตน วุตฺตนฺติ วเทหี’’ติ ทูตํ อาณาเปนฺโต เอวมาห.

Here, 'O Vedeha': having heard Vedeha's message, he addresses him as if he were standing before him. Alternatively, instructing the messenger, he spoke thus: 'Tell him, "Thus has Brahmadatta spoken."

ตํ สุตฺวา ทูโต เวเทหสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘เทว, มงฺคลกิริยาย อนุจฺฉวิกํ นกฺขตฺตํ กิร ชานาหิ, ราชา เต ธีตรํ เทตี’’ติ อาห. โส ‘‘อชฺเชว นกฺขตฺตํ โสภน’’นฺติ ปุน ทูตํ ปหิณิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Hearing this, the messenger went to Vedeha and said, 'Your Majesty, please ascertain an auspicious constellation suitable for the ceremony; the king gives you his daughter.' He replied, 'Today the constellation is auspicious,' and sent the messenger back. The Master, elucidating this matter, said:

๖๔๒.

642.

‘‘ตโต จ ราชา เวเทโห, นกฺขตฺตํ ปริปุจฺฉถ;

นกฺขตฺตํ ปริปุจฺฉิตฺวา, พฺรหฺมทตฺตสฺส ปาหิณิ.

Then King Vedeha inquired about the constellations. Having inquired about the constellations, he sent a message to Brahmadatta.

๖๔๓.

643.

‘‘ททาหิ ทานิ เม ภริยํ, นารึ สพฺพงฺคโสภินึ;

สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺนํ, ทาสีคณปุรกฺขต’’นฺติ.

Give me now my wife, a woman beautiful in every limb, adorned with gold, attended by a retinue of female servants.

จูฬนิราชาปิ –

The minor king also spoke:

๖๔๔.

644.

‘‘ททามิ ทานิ เต ภริยํ, นารึ สพฺพงฺคโสภินึ;

สุวณฺเณน ปฏิจฺฉนฺนํ, ทาสีคณปุรกฺขต’’นฺติ. –

Now I give you your wife, a woman beautiful in every limb, adorned with gold, attended by a retinue of female servants.

อิมํ [Pg.282] คาถํ วตฺวา ‘‘อิทานิ เปเสมิ, อิทานิ เปเสมี’’ติ มุสาวาทํ กตฺวา เอกสตราชูนํ สญฺญํ อทาสิ ‘‘อฏฺฐารสอกฺโขภณิสงฺขาย เสนาย สทฺธึ สพฺเพ ยุทฺธสชฺชา หุตฺวา นิกฺขมนฺตุ, อชฺช อุภินฺนมฺปิ ปจฺจตฺถิกานํ สีสานิ ฉินฺทิตฺวา สฺเว ชยปานํ ปิวิสฺสามา’’ติ. เต สพฺเพปิ นิกฺขมึสุ. สยํ นิกฺขนฺโต ปน มาตรํ จลากเทวิญฺจ อคฺคมเหสึ, นนฺทาเทวิญฺจ, ปุตฺตํ ปญฺจาลจนฺทญฺจ, ธีตรํ ปญฺจาลจนฺทิญฺจาติ จตฺตาโร ชเน โอโรเธหิ สทฺธึ ปาสาเท นิวาสาเปตฺวา นิกฺขมิ. โพธิสตฺโตปิ เวเทหรญฺโญ เจว เตน สทฺธึ อาคตเสนาย จ มหนฺตํ สกฺการํ กาเรสิ. เกจิ มนุสฺสา สุรํ ปิวนฺติ, เกจิ มจฺฉมํสาทีนิ ขาทนฺติ, เกจิ ทูรมคฺคา อาคตตฺตา กิลนฺตา สยนฺติ. วิเทหราชา ปน เสนกาทโย จตฺตาโร ปณฺฑิเต คเหตฺวา อมจฺจคณปริวุโต อลงฺกตมหาตเล นิสีทิ.

After speaking this verse, he spoke falsely, saying, 'Now I will send, now I will send,' and gave a signal to the one hundred and one kings: 'Let all, with an army reckoned at eighteen akkhobhiṇīs, march out, prepared for battle. Today, having cut off the heads of both enemies, tomorrow we shall drink the victory draught!' They all marched out. But he himself, having marched out, settled his mother Calākādevī, the chief queen Nandādevī, his son Pañcālacanda, and his daughter Pañcālacandī—these four persons—in the palace with the women of the inner court, and then departed. The Bodhisatta, too, showed great honor to King Vedeha and the army that had come with him. Some men drank liquor, some ate fish and meat, while others, weary from the long journey, slept. King Vedeha, however, taking the four wise men, Senaka and the others, surrounded by his retinue of ministers, sat on a grand, decorated terrace.

จูฬนิราชาปิ อฏฺฐารสอกฺโขภณิสงฺขาย เสนาย สพฺพํ ตํ นครํ ติสนฺตึ จตุสงฺเขปํ ปริกฺขิปิตฺวา อเนกสตสหสฺสาหิ อุกฺกาหิ ธาริยมานาหิ อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเตเยว คหณสชฺโช หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ตํ ญตฺวา มหาสตฺโต อตฺตโน โยธานํ ตีณิ สตานิ เปเสสิ ‘‘ตุมฺเห ชงฺฆอุมงฺเคน คนฺตฺวา รญฺโญ มาตรญฺจ อคฺคมเหสิญฺจ ปุตฺตญฺจ ธีตรญฺจ ชงฺฆอุมงฺเคน อาเนตฺวา มหาอุมงฺเคน เนตฺวา อุมงฺคทฺวารโต พหิ อกตฺวา อนฺโตอุมงฺเคเยว ฐเปตฺวา ยาว อมฺหากํ อาคมนา รกฺขนฺตา ตตฺถ ฐตฺวา อมฺหากํ อาคมนกาเล อุมงฺคา นีหริตฺวา อุมงฺคทฺวาเร มหาวิสาลมาฬเก ฐเปถา’’ติ. เต ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ชงฺฆอุมงฺเคน คนฺตฺวา โสปานปาทมูเล ผลกสนฺถรณํ อุคฺฆาเฏตฺวา โสปานปาทมูเล โสปานสีเส มหาตเลติ เอตฺตเก ฐาเน อารกฺขมนุสฺเส จ ขุชฺชาทิปริจาริกาโย จ หตฺถปาเทสุ พนฺธิตฺวา มุขญฺจ ปิทหิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน ฐเปตฺวา รญฺโญ ปฏิยตฺตํ ขาทนียโภชนียํ กิญฺจิ ขาทิตฺวา กิญฺจิ ภินฺทิตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ กตฺวา อปริโภคํ กตฺวา ฉฑฺเฑตฺวา อุปริปาสาทํ อภิรุหึสุ. ตทา จลากเทวี นนฺทาเทวิญฺจ ราชปุตฺตญฺจ ราชธีตรญฺจ คเหตฺวา ‘‘โก ชานาติ, กึ ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมานา อตฺตนา สทฺธึ เอกสยเนเยว สยาเปสิ. เต โยธา คพฺภทฺวาเร ฐตฺวา ปกฺโกสึสุ. สา นิกฺขมิตฺวา ‘‘กึ, ตาตา’’ติ อาห. ‘‘เทวิ, อมฺหากํ ราชา เวเทหญฺจ มโหสธญฺจ ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา สกลชมฺพุทีเป [Pg.283] เอกรชฺชํ กตฺวา เอกสตราชปริวุโต มหนฺเตน ยเสน อชฺช มหาชยปานํ ปิวนฺโต ตุมฺเห จตฺตาโรปิ ชเน คเหตฺวา อาเนหี’’ติ อมฺเห ปหิณีติ.

The minor king, with an army reckoned at eighteen akkhobhiṇīs, surrounded that entire city on four sides. With many hundreds of thousands of torches being held aloft, he stood ready to seize it as dawn was breaking. Knowing this, the Bodhisatta sent three hundred of his warriors, instructing them: 'Go by the swift underground passage and bring the king’s mother, the chief queen, his son, and his daughter. Lead them through the great underground passage, and without taking them outside the tunnel gate, keep them inside the tunnel, guarding them there until our arrival. When we arrive, bring them out of the tunnel and place them in the great, spacious pavilion at the tunnel gate.' Accepting his word, they went by the swift underground passage. At the foot of the staircase, they removed the wooden plank covering. Then, at the foot of the staircase, at the head of the staircase, and in the great hall—in these places—they bound the guards and the hunchbacked and other female attendants hand and foot, gagged their mouths, and placed them in various concealed spots. They ate some of the king's prepared food and drink, broke some, ground some into powder, rendered it unfit for use, and discarded it. Then they ascended to the upper palace. At that time, Calākādevī, taking Nandādevī, the prince, and the princess, thinking, 'Who knows what will happen?' had them lie down with her on a single bed. The warriors stood at the chamber door and called out. She came out and asked, 'What is it, sirs?' They replied, 'O Queen, our king, having brought Vedeha and Mahosadha to the destruction of their lives, has established sole rule over all Jambudīpa. Surrounded by one hundred and one kings, he now drinks the great victory draught with great glory. He has sent us to fetch you four persons.'

เตปิ เตสํ วจนํ สทฺทหิตฺวา ปาสาทา โอตริตฺวา โสปานปาทมูลํ อคมึสุ. อถ เน คเหตฺวา ชงฺฆอุมงฺคํ ปวิสึสุ. เต อาหํสุ ‘‘มยํ เอตฺตกํ กาลํ อิธ วสนฺตา อิมํ วีถึ น โอติณฺณปุพฺพา’’ติ. ‘‘เทวิ, อิมํ วีถึ น สพฺพทา โอตรนฺติ, มงฺคลวีถิ นาเมสา, อชฺช มงฺคลทิวสภาเวน ราชา อิมินา มคฺเคน อาเนตุํ อาณาเปสี’’ติ. เต เตสํ วจนํ สทฺทหึสุ. อเถกจฺเจ เต จตฺตาโร คเหตฺวา คจฺฉึสุ. เอกจฺเจ นิวตฺติตฺวา ราชนิเวสเน รตนคพฺเภ วิวริตฺวา ยถิจฺฉิตํ รตนสารํ คเหตฺวา อาคมึสุ. อิตเรปิ จตฺตาโร ขตฺติยา ปุรโต มหาอุมงฺคํ ปตฺวา อลงฺกตเทวสภํ วิย อุมงฺคํ ทิสฺวา ‘‘รญฺโญ อตฺถาย สชฺชิต’’นฺติ สญฺญํ กรึสุ. อถ เน คงฺคาย อวิทูรฐานํ เนตฺวา อนฺโตอุมงฺเคเยว อลงฺกตคพฺเภ นิสีทาเปตฺวา เอกจฺเจ อารกฺขํ คเหตฺวา อจฺฉึสุ. เอกจฺเจ เตสํ อานีตภาวํ ญาเปตุํ คนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส อาโรเจสุํ. โส เตสํ กถํ สุตฺวา ‘‘อิทานิ เม มโนรโถ มตฺถกํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ โสมนสฺสชาโต รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชาปิ กิเลสาตุรตาย ‘‘อิทานิ เม ธีตรํ เปเสสฺสติ, อิทานิ เม ธีตรํ เปเสสฺสตี’’ติ ปลฺลงฺกโต อุฏฺฐาย วาตปาเนน โอโลเกนฺโต อเนเกหิ อุกฺกาสตสหสฺเสหิ เอโกภาสํ ชาตํ นครํ มหติยา เสนาย ปริวุตํ ทิสฺวา อาสงฺกิตปริสงฺกิโต ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ มนฺเตนฺโต คาถมาห –

They, believing their words, descended from the palace and went to the foot of the staircase. Then, taking them, they entered the swift underground passage. They said, 'We, living here for so long, have never before descended into this passage.' 'O Queen, this passage is not used every day. It is called the Auspicious Passage. Today, because it is an auspicious day, the king has ordered you to be brought along this path.' They believed their words. Then some of them took the four and went. Others turned back, opened the jewel chamber in the royal residence, took as many of the finest jewels as they desired, and returned. The other four royal persons, reaching the great underground passage ahead, saw the underground passage adorned like a divine assembly hall and thought, 'It is prepared for the king's purpose.' Then they took them to a place not far from the Ganges and had them sit in an adorned chamber within the underground passage itself. Some stood guard over them. Others went to report their arrival to the Bodhisatta. Hearing their words, he thought, 'Now my wish will reach its culmination,' and, filled with delight, went to the king and stood to one side. The king, too, afflicted by defilements, kept thinking, 'Now he will send my daughter, now he will send my daughter,' and rising from his couch, looked out through the window. Seeing the city made into a single blaze of light by many hundreds of thousands of torches and surrounded by a great army, he became suspicious and anxious. Wondering, 'What indeed is this?' he consulted with his wise men and spoke a verse:

๖๔๕.

645.

‘‘หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา ติฏฺฐนฺติ วมฺมิตา;

อุกฺกา ปทิตฺตา ฌายนฺติ, กึ นุ มญฺญนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ.

“Elephants, horses, chariots, and foot soldiers—the army stands armored; torches are lit and blazing. What, indeed, do the wise ones think?”

ตตฺถ กึ นุ มญฺญนฺตีติ จูฬนิราชา อมฺหากํ ตุฏฺโฐ, อุทาหุ กุทฺโธ, กึ นุ ปณฺฑิตา มญฺญนฺตีติ ปุจฺฉิ.

Herein, by 'what indeed do the wise ones think?' he asked, 'Is King Cūḷani pleased with us, or is he angry? What do the wise ones think?'

ตํ สุตฺวา เสนโก อาห – ‘‘มา จินฺตยิตฺถ, มหาราช, อติพหู อุกฺกา ปญฺญายนฺติ, ราชา ตุมฺหากํ ทาตุํ ธีตรํ คเหตฺวา เอติ มญฺเญ’’ติ. ปุกฺกุโสปิ [Pg.284] ‘‘ตุมฺหากํ อาคนฺตุกสกฺการํ กาตุํ อารกฺขํ คเหตฺวา ฐิโต ภวิสฺสตี’’ติ อาห. เอวํ เตสํ ยํ ยํ รุจฺจติ, ตํ ตํ กถยึสุ. ราชา ปน ‘‘อสุกฏฺฐาเน เสนา ติฏฺฐนฺตุ, อสุกฏฺฐาเน อารกฺขํ คณฺหถ, อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ วทนฺตานํ สทฺทํ สุตฺวา โอโลเกนฺโต สนฺนทฺธปญฺจาวุธํ เสนํ ปสฺสิตฺวา มรณภยภีโต หุตฺวา มหาสตฺตสฺส กถํ ปจฺจาสีสนฺโต อิตรํ คาถมาห –

Hearing that, Senaka said: 'Do not worry, great king, a great many torches are visible; I think the king is coming, bringing his daughter to give to you.' Pukkusa also said: 'He must be standing by with a guard to honor you as a guest.' Thus, they spoke whatever pleased them. But the king, hearing the sounds of those saying, 'Let the army stand in such and such a place, take up guard in such and such a place, be vigilant,' looked around and, seeing the army armed with the five weapons, became filled with the fear of death, and hoping for the Great Being's words, spoke the other verse:

๖๔๖.

646.

‘‘หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา ติฏฺฐนฺติ วมฺมิตา;

อุกฺกา ปทิตฺตา ฌายนฺติ, กึ นุ กาหนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ.

“Elephants, horses, chariots, and foot soldiers—the army stands armored; torches are lit and blazing. What, now, will the wise ones do?”

ตตฺถ กึ นุ กาหนฺติ ปณฺฑิตาติ ปณฺฑิต, กึ นาม จินฺเตสิ, อิมา เสนา อมฺหากํ กึ กริสฺสนฺตีติ.

Herein, by 'what now will the wise ones do?' he meant: 'O wise one, what do you think? What will this army do to us?'

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อิมํ อนฺธพาลํ โถกํ สนฺตาเสตฺวา ปจฺฉา มม ปญฺญาพลํ ทสฺเสตฺวา อสฺสาเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

Hearing that, the Great Being thought: “Having frightened this blind fool a little, I will later reassure him by displaying the power of my wisdom,” and said:

๖๔๗.

647.

‘‘รกฺขติ ตํ มหาราช, จูฬเนยฺโย มหพฺพโล;

ปทุฏฺโฐ พฺรหฺมทตฺเตน, ปาโต ตํ ฆาตยิสฺสตี’’ติ.

“The mighty Cūḷaneyya guards you, great king. Brahmadatta is full of malice; he will slay you at dawn.”

ตํ สุตฺวา สพฺเพ มรณภยตชฺชิตา ชาตา. รญฺโญ กณฺโฑ สุสฺสิ มุเข เขโฬ ปริฉิชฺชิ, สรีเร ทาโห อุปฺปชฺชิ. โส มรณภยภีโต ปริเทวนฺโต ทฺเว คาถา อาห –

Hearing that, all were terrified by the fear of death. The king’s throat dried up, saliva failed in his mouth, and a burning sensation arose in his body. He, stricken with the fear of death, lamented with two verses:

๖๔๘.

648.

‘‘อุพฺเพธติ เม หทยํ, มุขญฺจ ปริสุสฺสติ;

นิพฺพุตึ นาธิคจฺฉามิ, อคฺคิทฑฺโฒว อาตเป.

“My heart throbs, and my mouth is utterly dry; I find no peace, like one burnt by fire in the heat of the sun.”

๖๔๙.

649.

‘‘กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อตฺโถ ฌายติ โน พหิ;

เอวมฺปิ หทยํ มยฺหํ, อนฺโต ฌายติ โน พหี’’ติ.

“Just as a blacksmith's ember glows within, not outside, so too my heart burns within, not outwardly.”

ตตฺถ อุพฺเพธตีติ ตาต มโหสธปณฺฑิต, หทยํ เม มหาวาตปฺปหริตํ วิย ปลฺลวํ กมฺปติ. อนฺโต ฌายตีติ โส ‘‘อุกฺกา วิย มยฺหํ หทยมํสํ อพฺภนฺตเร ฌายติ, พหิ ปน น ฌายตี’’ติ ปริเทวติ.

Herein, 'throbbing' means: 'Dear wise Mahosadha, my heart trembles like a young leaf struck by a great wind.' 'Burns within' means he laments thus: 'My heart's flesh burns inside like a firebrand, but not outwardly.'

มหาสตฺโต ตสฺส ปริเทวิตสทฺทํ สุตฺวา ‘‘อยํ อนฺธพาโล อญฺเญสุ ทิวเสสุ มม วจนํ น อกาสิ, ภิยฺโย นํ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

Hearing the sound of his lamentation, the Great Being thought: “This blind fool did not heed my words on other days; I will rebuke him further,” and said:

๖๕๐.

650.

‘‘ปมตฺโต [Pg.285] มนฺตนาตีโต, ภินฺนมนฺโตสิ ขตฺติย;

อิทานิ โข ตํ ตายนฺตุ, ปณฺฑิตา มนฺติโน ชนา.

“Heedless, you transgressed counsel; your counsel is broken, O warrior. Now indeed let the wise counselors protect you.”

๖๕๑.

651.

‘‘อกตฺวามจฺจสฺส วจนํ, อตฺถกามหิเตสิโน;

อตฺตปีติรโต ราชา, มิโค กูเฏว โอหิโต.

“Not heeding the word of a minister who desires your benefit and welfare, the king, delighting in his own pleasure, is like a deer caught in a trap.”

๖๕๒.

652.

‘‘ยถาปิ มจฺโฉ พฬิสํ, วงฺกํ มํเสน ฉาทิตํ;

อามคิทฺโธ น ชานาติ, มจฺโฉ มรณมตฺตโน.

“Just as a fish, greedy for raw flesh, does not perceive the bent hook covered with meat, that fish is unaware of its own death.”

๖๕๓.

653.

‘‘เอวเมว ตุวํ ราช, จูฬเนยฺยสฺส ธีตรํ;

กามคิทฺโธ น ชานาสิ, มจฺโฉว มรณมตฺตโน.

“Even so, O king, greedy for Cūḷaneyya's daughter, blinded by lust, you do not know your own death, just like that fish.”

๖๕๔.

654.

‘‘สเจ คจฺฉสิ ปญฺจาลํ, ขิปฺปมตฺตํ ชหิสฺสสิ;

มิคํ ปนฺถานุพนฺธํว, มหนฺตํ ภยเมสฺสติ.

“If you go to Pañcāla, you will quickly lose your life; like a deer following a path, great fear will come upon you.”

๖๕๕.

655.

‘‘อนริยรูโป ปุริโส ชนินฺท, อหีว อุจฺฉงฺคคโต ฑเสยฺย;

น เตน มิตฺตึ กยิราถ ธีโร, ทุกฺโข หเว กาปุริเสน สงฺคโม.

“O lord of men, a person of ignoble nature, like a snake in one's lap, might bite. A wise man should not befriend him. Painful indeed is association with a wicked person.”

๖๕๖.

656.

‘‘ยเทว ชญฺญา ปุริสํ ชนินฺท, สีลวายํ พหุสฺสุโต;

เตเนว มิตฺตึ กยิราถ ธีโร, สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโม’’ติ.

“O lord of men, when one knows a person to be virtuous and learned, with him a wise man should make friends. Association with a good person is truly happiness.”

ตตฺถ ปมตฺโตติ มหาราช, ตฺวํ กาเมน ปมตฺโต. มนฺตนาตีโตติ มยา อนาคตภยํ ทิสฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา มนฺติตมนฺตนํ อติกฺกมนฺโต. ภินฺนมนฺโตติ มนฺตนาติกฺกนฺตตฺตาเยว ภินฺนมนฺโต, โย วา เต เสนกาทีหิ สทฺธึ มนฺโต คหิโต, เอโส ภินฺโนติปิ ภินฺนมนฺโตสิ ชาโต. ปณฺฑิตาติ อิเม เสนกาทโย จตฺตาโร ชนา อิทานิ ตํ รกฺขนฺตุ, ปสฺสามิ เนสํ พลนฺติ ทีเปติ. อกตฺวามจฺจสฺสาติ มม อุตฺตมอมจฺจสฺส วจนํ อกตฺวา. อตฺตปีติรโตติ อตฺตโน กิเลสปีติยา อภิรโต หุตฺวา. มิโค กูเฏว โอหิโตติ ยถา นาม นิวาปโลเภน อาคโต มิโค กูฏปาเส พชฺฌติ, เอวํ มม วจนํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ปญฺจาลจนฺทึ [Pg.286] ลภิสฺสามี’’ติ กิเลสโลเภน อาคนฺตฺวา อิทานิ กูฏปาเส พทฺโธ มิโค วิย ชาโตสีติ.

Herein, 'heedless' means, O great king, you are heedless through sensual desire. 'Gone beyond counsel' means overstepping the counsel deliberated by me after I had foreseen future danger and discerned it with wisdom. 'Your counsel is broken' means, because you disregarded that deliberation, your counsel is shattered; or, the counsel you took with Senaka and others is now broken, thus you have become one whose counsel is broken. 'The wise' means, now let these four, Senaka and others, protect you; I shall see their strength—thus he declares. 'Not heeding the minister's words' means not doing what I, your chief minister, said. 'Delighting in your own pleasure' means being engrossed in the pleasure of your own defilements. 'Like a deer caught in a trap' means, just as a deer, lured by bait, comes and is caught in a hidden trap, so too, not grasping my words, you came out of greed for the defilements, thinking, 'I will get Pañcālacandī,' and now you have become like a deer caught in a hidden trap.

‘‘ยถาปิ มจฺโจ’’ติ คาถาทฺวยํ ‘‘ตทา มยา อยํ อุปมา อาภตา’’ติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ‘‘สเจ คจฺฉสี’’ติ คาถาปิ ‘‘น เกวลํ เอตฺตกเมว, อิมมฺปิ อหํ อาหริ’’นฺติ ทสฺเสตุํ วุตฺตา. อนริยรูโปติ เกวฏฺฏพฺราหฺมณสทิโส อสปฺปุริสชาติโก นิลฺลชฺชปุริโส. น เตน มิตฺตินฺติ ตาทิเสน สทฺธึ มิตฺติธมฺมํ น กยิราถ, ตฺวํ ปน เกวฏฺเฏน สทฺธึ มิตฺติธมฺมํ กตฺวา ตสฺส วจนํ คณฺหิ. ทุกฺโขติ เอวรูเปน สทฺธึ สงฺคโม นาม เอกวารมฺปิ กโต อิธโลเกปิ ปรโลเกปิ มหาทุกฺขาวหนโต ทุกฺโข นาม โหติ. ยเทวาติ ยํ เอว, อยเมว วา ปาโฐ. สุโขติ อิธโลเกปิ ปรโลเกปิ สุโขเยว.

The two verses beginning with 'Just as a fish' were spoken to show: 'At that time, this simile was brought forth by me.' The verse beginning with 'If you go' was also spoken to show: 'Not only that, but I also brought this forth.' 'Of ignoble character' means a shameless person of ignoble birth, like the fisherman brahmin. 'Not with him as a friend' means one should not form a friendship with such a person; but you, having formed a friendship with the fisherman, accepted his words. 'Painful' means that association with such a person, even if it occurs only once, is called painful because it brings great suffering both in this world and in the next. 'Whichever one' means 'that very one,' or this is an alternative reading. 'Happy' means it is simply happiness in this world and the next.

อถ นํ ‘‘ปุน เอวรูปํ กริสฺสตี’’ติ สุฏฺฐุตรํ นิคฺคณฺหนฺโต ปุพฺเพ รญฺญา กถิตกถํ อาหริตฺวา ทสฺเสนฺโต –

Then, rebuking him even more thoroughly, thinking, “He will do such a thing again,” he brought forth and presented the conversation previously held with the king:

๖๕๗.

657.

‘‘พาโล ตุวํ เอฬมูโคสิ ราช, โย อุตฺตมตฺถานิ มยี ลปิตฺโถ;

กิเมวหํ นงฺคลโกฏิวฑฺโฒ, อตฺถานิ ชานามิ ยถาปิ อญฺเญ.

“Foolish are you, O king, a deaf-mute, who has spoken to me of the highest matters. How should I, who have prospered by the ploughshare's tip, know of such matters like others?”

๖๕๘.

658.

‘‘อิมํ คเล คเหตฺวาน, นาเสถ วิชิตา มม;

โย เม รตนลาภสฺส, อนฺตรายาย ภาสตี’’ติ. –

“Seizing him by the throat, expel him from my kingdom! He who speaks as an obstacle to my gaining the jewel.”

อิมา ทฺเว คาถา วตฺวา ‘‘มหาราช, อหํ คหปติปุตฺโต, ยถา ตว อญฺเญ เสนกาทโย ปณฺฑิตา อตฺถานิ ชานนฺติ, ตถา กิเมว อหํ ชานิสฺสํ, อโคจโร เอส มยฺหํ, คหปติสิปฺปเมวาหํ ชานามิ, อยํ อตฺโถ เสนกาทีนํ ปณฺฑิตานํ ปากโฏ โหติ, อชฺช เต อฏฺฐารสอกฺโขภณิสงฺขาย เสนาย ปริวาริตสฺส เสนกาทโย อวสฺสยา โหนฺตุ, มํ ปน คีวายํ คเหตฺวา นิกฺกฑฺฒิตุํ อาณาเปสิ, อิทานิ มํ กสฺมา ปุจฺฉสี’’ติ เอวํ สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺหิ.

Having spoken these two verses, he said: “Great king, I am a householder's son. Just as your other wise men like Senaka understand such matters, how should I know them? This is not my domain; I only know the householder's craft. This matter is clear to wise men like Senaka. Today, surrounded by an army of eighteen akkhobhiṇī, Senaka and the others must be your support. Yet you ordered me to be seized by the neck and dragged away. Now why do you question me?” Thus, he rebuked him with a well-delivered rebuke.

ตํ สุตฺวา ราชา จินฺเตสิ ‘‘ปณฺฑิโต มยา กถิตโทสเมว กเถติ. ปุพฺเพว หิ อิทํ อนาคตภยํ ชานิ, เตน มํ อติวิย นิคฺคณฺหาติ, น โข [Pg.287] ปนายํ เอตฺตกํ กาลํ นิกฺกมฺมโกว อจฺฉิสฺสติ, อวสฺสํ อิมินา มยฺหํ โสตฺถิภาโว กโต ภวิสฺสตี’’ติ. อถ นํ ปริคฺคณฺหนฺโต ทฺเว คาถา อภาสิ –

Hearing that, the king thought: “The wise man speaks only of the fault I myself committed. Indeed, he knew this future danger beforehand, and therefore he severely rebukes me. But he will not remain inactive for long; assuredly, my well-being will be secured by him.” Then, taking him into his favor, he spoke two verses:

๖๕๙.

659.

‘‘มโหสธ อตีเตน, นานุวิชฺฌนฺติ ปณฺฑิตา,กึ มํ อสฺสํว สมฺพทฺธํ, ปโตเทเนว วิชฺฌสิ.

“Mahosadha, the wise do not pierce one with the past. Why do you pierce me with a goad, as if I were a bound horse?”

๖๖๐.

660.

‘‘สเจ ปสฺสสิ โมกฺขํ วา, เขมํ วา ปน ปสฺสสิ;

เตเนว มํ อนุสาส, กึ อตีเตน วิชฺฌสี’’ติ.

“If you see an escape, or if you see safety, then instruct me with that. Why do you pierce me with the past?”

ตตฺถ นานุวิชฺฌนฺตีติ อตีตโทสํ คเหตฺวา มุขสตฺตีหิ น วิชฺฌนฺติ. อสฺสํว สมฺพทฺธนฺติ สตฺตุเสนาย ปริวุตตฺตา สุฏฺฐุ พนฺธิตฺวา ฐปิตํ อสฺสํ วิย กึ มํ วิชฺฌสิ. เตเนว มนฺติ เอวํ เต โมกฺโข ภวิสฺสติ, เอวํ เขมนฺติ เตเนว โสตฺถิภาเวน มํ อนุสาส อสฺสาเสหิ, ตญฺหิ ฐเปตฺวา อญฺญํ เม ปฏิสรณํ นตฺถีติ.

Herein, ‘do not pierce’ means they do not pierce with verbal barbs, taking up past faults. ‘As if a bound horse’ means: why do you pierce me like a horse well-bound and kept, being surrounded by a sevenfold army? ‘Then instruct me with that’ means: ‘“Thus there will be release for you, thus safety”—with that very state of well-being, instruct and reassure me, for apart from that, there is no other refuge for me.’”

อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘อยํ ราชา อติวิย อนฺธพาโล, ปุริสวิเสสํ น ชานาติ, โถกํ กิลเมตฺวา ปจฺฉา ตสฺส อวสฺสโย ภวิสฺสมี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

Then the Great Being thought: “This king is exceedingly blind and foolish; he does not recognize a person of distinction. After vexing him a little, I will later become his refuge.” And he said:

๖๖๑.

661.

‘‘อตีตํ มานุสํ กมฺมํ, ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวํ;

น ตํ สกฺโกปิ โมเจตุํ, ตฺวํ ปชานสฺสุ ขตฺติย.

“The time for human action is past, a difficult matter, hard to accomplish. Not even Sakka can grant release from it; understand this, O khattiya.”

๖๖๒.

662.

‘‘สนฺติ เวหายสา นาคา, อิทฺธิมนฺโต ยสสฺสิโน;

เตปิ อาทาย คจฺเฉยฺยุํ, ยสฺส โหนฺติ ตถาวิธา.

“There are sky-faring elephants, possessed of power and glory; they would carry away the king who possessed such as these.”

๖๖๓.

663.

‘‘สนฺติ เวหายสา อสฺสา, อิทฺธิมนฺโต ยสสฺสิโน;

เตปิ อาทาย คจฺเฉยฺยุํ, ยสฺส โหนฺติ ตถาวิธา.

“There are sky-faring horses, possessed of power and glory; they would carry away the king who possessed such as these.”

๖๖๔.

664.

‘‘สนฺติ เวหายสา ปกฺขี, อิทฺธิมนฺโต ยสสฺสิโน;

เตปิ อาทาย คจฺเฉยฺยุํ, ยสฺส โหนฺติ ตถาวิธา.

“There are sky-faring birds, possessed of power and glory; they would carry away the king who possessed such as these.”

๖๖๕.

665.

‘‘สนฺติ เวหายสา ยกฺขา, อิทฺธิมนฺโต ยสสฺสิโน;

เตปิ อาทาย คจฺเฉยฺยุํ, ยสฺส โหนฺติ ตถาวิธา.

“There are sky-faring yakkhas, possessed of power and glory; they would carry away the king who possessed such as these.”

๖๖๖.

666.

‘‘อตีตํ มานุสํ กมฺมํ, ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวํ;

น ตํ สกฺโกมิ โมเจตุํ, อนฺตลิกฺเขน ขตฺติยา’’ติ.

“The time for human action is past, a difficult matter, hard to accomplish. I cannot free you by means of the sky, O khattiya.”

ตตฺถ [Pg.288] กมฺมนฺติ มหาราช, อิทํ อิโต ตว โมจนํ นาม อตีตํ, มนุสฺเสหิ กตฺตพฺพกมฺมํ อตีตํ. ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวนฺติ เนว กาตุํ, น สมฺภวิตุํ สกฺกา. น ตํ สกฺโกมีติ อหํ ตํ อิโต โมเจตุํ น สกฺโกมิ. ตฺวํ ปชานสฺสุ ขตฺติยาติ มหาราช, ตฺวเมเวตฺถ กตฺตพฺพํ ชานสฺสุ. เวหายสาติ อากาเสน คมนสมตฺถา. นาคาติ หตฺถิโน. ยสฺสาติ ยสฺส รญฺโญ. ตถาวิธาติ ฉทฺทนฺตกุเล วา อุโปสถกุเล วา ชาตา นาคา โหนฺติ, ตํ ราชานํ เต อาทาย คจฺเฉยฺยุํ. อสฺสาติ วลาหกอสฺสราชกุเล ชาตา อสฺสา. ปกฺขีติ ครุฬฺหํ สนฺธายาห. ยกฺขาติ สาตาคิราทโย ยกฺขา. อนฺตลิกฺเขนาติ อนฺตลิกฺเขน โมเจตุํ น สกฺโกมิ, ตํ อาทาย อากาเสน มิถิลํ เนตุํ น สกฺโกมีติ อตฺโถ.

Herein, ‘kamma’ means, O great king, this release of yours from here is past; the deed to be done by humans is past. ‘Difficult to do, hard to overcome’ means it can neither be done nor accomplished. ‘I cannot free you’ means I cannot release you from here. ‘You must understand, O khattiya’ means, O great king, you yourself must know what is to be done here. ‘Sky-faring’ means capable of traveling through the sky. ‘Nāgas’ means elephants. ‘Of whom’ means of whichever king. ‘Of such a kind’ refers to nāgas born in the Chaddanta lineage or the Uposatha lineage—they would take that king and go. ‘Horses’ refers to horses born in the lineage of the royal cloud-horses. ‘Birds’ refers to the garuḷa. ‘Yakkhas’ refers to yakkhas like Sātāgira and others. ‘By means of the sky’ means I cannot release you through the sky; the meaning is, I cannot take you and bring you to Mithilā through the air.

ราชา ตํ สุตฺวา อปฺปฏิภาโน นิสีทิ. อถ เสนโก จินฺเตสิ ‘‘อิทานิ รญฺโญ เจว อมฺหากญฺจ ฐเปตฺวา ปณฺฑิตํ อญฺญํ ปฏิสรณํ นตฺถิ, ราชา ปนสฺส กถํ สุตฺวา มรณภยตชฺชิโต กิญฺจิ วตฺตุํ น สกฺโกติ, อหํ ปณฺฑิตํ ยาจิสฺสามี’’ติ. โส ยาจนฺโต ทฺเว คาถา อภาสิ –

Hearing this, the king sat down, at a loss for words. Then Senaka thought: ‘Now, apart from the wise one, there is no other refuge for the king and for us. But the king, having heard his words, is so terrified by the fear of death that he cannot say anything. I shall beseech the wise one.’ So, beseeching him, he spoke two verses:

๖๖๗.

667.

‘‘อตีรทสฺสี ปุริโส, มหนฺเต อุทกณฺณเว;

ยตฺถ โส ลภเต คาธํ, ตตฺถ โส วินฺทเต สุขํ.

“A man who sees no shore in the great ocean, wherever he finds a footing, there he finds happiness.”

๖๖๘.

668.

‘‘เอวํ อมฺหญฺจ รญฺโญ จ, ตฺวํ ปติฏฺฐา มโหสธ;

ตฺวํ โนสิ มนฺตินํ เสฏฺโฐ, อมฺเห ทุกฺขา ปโมจยา’’ติ.

“Thus for both us and the king, you are our foundation, O Mahosadha; you are the foremost of counselors, release us from suffering.”

ตตฺถ อตีรทสฺสีติ สมุทฺเท ภินฺนนาโว ตีรํ อปสฺสนฺโต. ยตฺถาติ อูมิเวคพฺภาหโต วิจรนฺโต ยมฺหิ ปเทเส ปติฏฺฐํ ลภติ. ปโมจยาติ ปุพฺเพปิ มิถิลํ ปริวาเรตฺวา ฐิตกาเล ตยาว ปโมจิตมฺหา, อิทานิปิ ตฺวเมว อมฺเห ทุกฺขา โมเจหีติ ยาจิ.

Herein, ‘one who sees no shore’ means one on the ocean with a broken boat, not seeing the shore. ‘Wherever’ means, while wandering about, struck by the force of the waves, in whatever place one finds a footing. ‘Release us’ means he beseeched, saying: ‘Even before, when Mithilā was surrounded, we were freed by you alone; now too, you alone must free us from suffering.’”

อถ นํ นิคฺคณฺหนฺโต มหาสตฺโต คาถาย อชฺฌภาสิ –

Then the Great Being, rebuking him, addressed him with a verse:

๖๖๙.

669.

‘‘อตีตํ มานุสํ กมฺมํ, ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวํ;

น ตํ สกฺโกมิ โมเจตุํ, ตฺวํ ปชานสฺสุ เสนกา’’ติ.

“The time for human action is past, a difficult matter, hard to accomplish; I cannot grant release from that, understand this, Senaka.”

ตตฺถ [Pg.289] ปชานสฺสุ เสนกาติ เสนก, อหํ น สกฺโกมิ, ตฺวํ ปน อิมํ ราชานํ อากาเสน มิถิลํ เนหีติ.

Herein, ‘understand this, Senaka’ means: ‘Senaka, I am unable. You, however, must take this king through the sky to Mithilā.’”

ราชา คเหตพฺพคหณํ อปสฺสนฺโต มรณภยตชฺชิโต มหาสตฺเตน สทฺธึ กเถตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘กทาจิ เสนโกปิ กิญฺจิ อุปายํ ชาเนยฺย, ปุจฺฉิสฺสามิ ตาว น’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต คาถมาห –

The king, seeing no course of action, terrified by the fear of death, and unable to speak with the Great Being, thought: ‘Perhaps Senaka might know some stratagem; I shall ask him.’ And so, questioning him, he spoke this verse:

๖๗๐.

670.

‘‘สุโณหิ เมตํ วจนํ, ปสฺส เสนํ มหพฺภยํ;

เสนกํ ทานิ ปุจฺฉามิ, กึ กิจฺจํ อิธ มญฺญสี’’ติ.

“Listen to my words, behold this army, a great danger. Now I ask Senaka, what action do you think is needed here?”

ตตฺถ กึ กิจฺจนฺติ กึ กาตพฺพยุตฺตกํ อิธ มญฺญสิ, มโหสเธนมฺหิ ปริจฺจตฺโต, ยทิ ตฺวํ ชานาสิ, วเทหีติ.

Herein, ‘what action’ means: ‘What do you think is the proper thing to do here? I have been abandoned by Mahosadha. If you know, then speak.’”

ตํ สุตฺวา เสนโก ‘‘มํ ราชา อุปายํ ปุจฺฉติ, โสภโน วา โหตุ มา วา, กเถสฺสามิ เอกํ อุปาย’’นฺติ จินฺเตตฺวา คาถมาห –

Hearing this, Senaka thought: ‘The king is asking me for a plan. Whether it is good or not, I will tell him one plan.’ Then he spoke this verse:

๖๗๑.

671.

‘‘อคฺคึ วา ทฺวารโต เทม, คณฺหามเส วิกนฺตนํ;

อญฺญมญฺญํ วธิตฺวาน, ขิปฺปํ หิสฺสาม ชีวิตํ;

มา โน ราชา พฺรหฺมทตฺโต, จิรํ ทุกฺเขน มารยี’’ติ.

“Let us set fire at the door, or take up the sword; having slain one another, let us quickly relinquish our lives, lest King Brahmadatta slay us with prolonged suffering.”

ตตฺถ ทฺวารโตติ ทฺวารํ ปิทหิตฺวา ตตฺถ อคฺคึ เทม. วิกนฺตนนฺติ อญฺญมญฺญํ วิกนฺตนํ สตฺถํ คณฺหาม. หิสฺสามาติ ชีวิตํ ขิปฺปํ ชหิสฺสาม, อลงฺกตปาสาโทเยว โน ทารุจิตโก ภวิสฺสติ.

Herein, ‘from the door’ means: ‘Having closed the door, let us set fire there.’ ‘Cutting tool’ means: ‘Let us take up a sword for cutting one another.’ ‘We shall relinquish’ means: ‘We will quickly abandon life; our adorned palace itself will become our funeral pyre.’”

ตํ สุตฺวา ราชา อนตฺตมโน ‘‘อตฺตโน ปุตฺตทารสฺส เอวรูปํ จิตกํ กโรหี’’ติ วตฺวา ปุกฺกุสาทโย ปุจฺฉิ. เตปิ อตฺตโน ปติรูปา พาลกถาเยว กถยึสุ. เตน วุตฺตํ –

Hearing that, the king was displeased and said: “Make such a pyre for your own wife and children!” Then he asked Pukkusa and the others. They too spoke only childish talk appropriate to themselves. Hence it is said:

๖๗๒.

672.

‘‘สุโณหิ เมตํ วจนํ, ปสฺส เสนํ มหพฺภยํ;

ปุกฺกุสํ ทานิ ปุจฺฉามิ, กึ กิจฺจํ อิธ มญฺญสิ.

“Listen to my words, behold the army, a great danger. Now I ask Pukkusa, what action do you think is needed here?”

๖๗๓.

673.

‘‘วิสํ ขาทิตฺวา มียาม, ขิปฺปํ หิสฺสาม ชีวิตํ;

มา โน ราชา พฺรหฺมทตฺโต, จิรํ ทุกฺเขน มารยิ.

Having eaten poison, let us die; quickly we shall give up our lives. May King Brahmadatta not kill us with prolonged suffering.

๖๗๔.

674.

‘‘สุโณหิ เมตํ วจนํ, ปสฺส เสนํ มหพฺภยํ;

กามินฺทํ ทานิ ปุจฺฉามิ, กึ กิจฺจํ อิธ มญฺญสิ.

Listen to this word of mine, behold the army, a great danger. Now I ask you, Kāminda, what do you think should be done here?

๖๗๕.

675.

‘‘รชฺชุยา [Pg.290] พชฺฌ มียาม, ปปาตา ปปตามเส;

มา โน ราชา พฺรหฺมทตฺโต, จิรํ ทุกฺเขน มารยิ.

Bound by a rope, let us die; let us fall from a precipice. May King Brahmadatta not kill us with prolonged suffering.

๖๗๖.

676.

‘‘สุโณหิ เมตํ วจนํ, ปสฺส เสนํ มหพฺภยํ;

เทวินฺทํ ทานิ ปุจฺฉามิ, กึ กิจฺจํ อิธ มญฺญสิ.

Listen to this word of mine, behold the army, a great danger. Now I ask you, Devinda, what do you think should be done here?

๖๗๗.

677.

‘‘อคฺคึ วา ทฺวารโต เทม, คณฺหามเส วิกนฺตนํ;

อญฺญมญฺญํ วธิตฺวาน, ขิปฺปํ หิสฺสาม ชีวิตํ;

น โน สกฺโกติ โมเจตุํ, สุเขเนว มโหสโธ’’ติ.

Let us set fire from the door, or let us take up swords; having killed one another, we shall quickly give up our lives. Mahosadha cannot easily free us.

อปิจ เอเตสุ เทวินฺโท ‘‘อยํ ราชา กึ กโรติ, อคฺคิมฺหิ สนฺเต ขชฺโชปนกํ ธมติ, ฐเปตฺวา มโหสธํ อญฺโญ อิธ โสตฺถิภาวํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ, อยํ ตํ อปุจฺฉิตฺวา อมฺเห ปุจฺฉติ, มยํ กึ ชานามา’’ติ จินฺเตตฺวา อญฺญํ อุปายํ อปสฺสนฺโต เสนเกน กถิตเมว กเถตฺวา มหาสตฺตํ วณฺเณนฺโต ทฺเว ปาเท อาห. ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – ‘‘มหาราช, มยํ สพฺเพปิ ปณฺฑิตเมว ยาจาม. สเจ ปน ยาจิยมาโนปิ น โน สกฺโกติ โมเจตุํ สุเขเนว มโหสโธ, อถ เสนกสฺส วจนํ กริสฺสามา’’ติ.

Moreover, among them, Devinda thought: 'What is this king doing? While there is fire, he blows on a firefly. Except for Mahosadha, there is truly no one else here capable of bringing about safety. Without consulting him, he asks us—what do we know?' Having thought thus and seeing no other way, he repeated what Senaka had said and, praising the Great Being, spoke two lines. The meaning here is: 'Great king, we all entreat only the wise one. But if, even when entreated, Mahosadha cannot easily free us, then we shall act according to Senaka's words.'

ตํ สุตฺวา ราชา ปุพฺเพ โพธิสตฺตสฺส กถิตโทสํ สริตฺวา เตน สทฺธึ กเถตุํ อสกฺโกนฺโต ตสฺส สุณนฺตสฺเสว ปริเทวนฺโต อาห –

Hearing this, the king, recalling the fault he had previously spoken of regarding the Bodhisatta, and being unable to speak with him, lamented in his hearing, saying:

๖๗๘.

678.

‘‘ยถา กทลิโน สารํ, อนฺเวสํ นาธิคจฺฉติ;

เอวํ อนฺเวสมานา นํ, ปญฺหํ นชฺฌคมามเส.

Just as one seeking the heartwood of a banana tree does not find it, so we, seeking it, did not find the solution.

๖๗๙.

679.

‘‘ยถา สิมฺพลิโน สารํ, อนฺเวสํ นาธิคจฺฉติ;

เอวํ อนฺเวสมานา นํ, ปญฺหํ นชฺฌคมามเส.

Just as one seeking the heartwood of the silk-cotton tree does not find it, so we, seeking it, did not find the solution.

๖๘๐.

680.

‘‘อเทเส วต โน วุฏฺฐํ, กุญฺชรานํ วโนทเก;

สกาเส ทุมฺมนุสฺสานํ, พาลานํ อวิชานตํ.

Alas, our dwelling has been in an unsuitable place, in the presence of wicked men, of ignorant fools, like that of elephants in a forest without water.

๖๘๑.

681.

‘‘อุพฺเพธติ เม หทยํ, มุขญฺจ ปริสุสฺสติ;

นิพฺพุตึ นาธิคจฺฉามิ, อคฺคิทฑฺโฒว อาตเป.

My heart throbs, and my mouth is utterly dry; I find no peace, like one burnt by fire standing in the heat.

๖๘๒.

682.

‘‘กมฺมารานํ [Pg.291] ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฌายติ โน พหิ;

เอวมฺปิ หทยํ มยฺหํ, อนฺโต ฌายติ โน พหี’’ติ.

Just as an ember from the blacksmiths' forge burns within but not without, so too my heart burns within but not without.

ตตฺถ กทลิโนติ ยถา กทลิกฺขนฺธสฺส นิสฺสารตฺตา สารตฺถิโก ปุริโส อนฺเวสนฺโตปิ ตโต สารํ นาธิคจฺฉติ, เอวํ มยํ อิมมฺหา ทุกฺขา มุจฺจนุปายํ ปญฺหํ ปญฺจ ปณฺฑิเต ปุจฺฉิตฺวา อนฺเวสมานาปิ ปญฺหํ นชฺฌคมามเส. อมฺเหหิ ปุจฺฉิตํ อุปายํ อชานนฺตา อสฺสุณนฺตา วิย ชาตา, มยํ ตํ ปญฺหํ นาธิคจฺฉาม. ทุติยคาถายปิ เอเสว นโย. กุญฺชรานํ วโนทเกติ ยถา กุญฺชรานํ นิรุทเก ฐาเน วุฏฺฐํ อเทเส วุฏฺฐํ นาม โหติ, เต หิ ตถารูเป นิรุทเก วนคหเน ปเทเส วสนฺตา ขิปฺปเมว ปจฺจามิตฺตานํ วสํ คจฺฉนฺติ, เอวํ อมฺเหหิปิ อิเมสํ ทุมฺมนุสฺสานํ พาลานํ สนฺติเก วสนฺเตหิ อเทเส วุฏฺฐํ. เอตฺตเกสุ หิ ปณฺฑิเตสุ เอโกปิ เม อิทานิ ปฏิสรณํ นตฺถีติ นานาวิเธน วิลปติ.

Here, 'of a banana tree' means: just as a person seeking heartwood, because of the banana stalk's lack of substance, does not find heartwood in it even while searching, so too we, seeking the solution which is the way to be freed from this suffering, did not find the solution even after asking the five wise men. It is as if they did not know or hear the way we asked about; we did not find that solution. The same principle applies to the second verse. 'Of elephants in a forest without water' means: just as for elephants, dwelling in a waterless place is called 'dwelling in an unsuitable place.' For they, dwelling in such a waterless region, a jungle thicket, quickly fall under the control of their enemies. So too for us, dwelling in the presence of these wicked, ignorant men is 'dwelling in an unsuitable place.' 'For among so many wise men, not even one is now a refuge for me'—thus he laments in various ways.

ตํ สุตฺวา ปณฺฑิโต ‘‘อยํ ราชา อติวิย กิลมติ. สเจ นํ น อสฺสาเสสฺสามิ, หทเยน ผลิเตน มริสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา อสฺสาเสสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Hearing this, the wise one thought: 'This king is exceedingly distressed. If I do not console him, he will die with a broken heart.' Having thought this, he consoled him. To make this matter clear, the Teacher said:

๖๘๓.

683.

‘‘ตโต โส ปณฺฑิโต ธีโร, อตฺถทสฺสี มโหสโธ;

เวเทหํ ทุกฺขิตํ ทิสฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ.

Then that wise, steadfast, and insightful one, Mahosadha, seeing Vedeha distressed, spoke this word.

๖๘๔.

684.

‘‘มา ตฺวํ ภายิ มหาราช, มา ตฺวํ ภายิ รเถสภ;

อหํ ตํ โมจยิสฺสามิ, ราหุคฺคหํว จนฺทิมํ.

Fear not, great king, fear not, O bull among charioteers; I shall free you, like the moon from the grasp of Rāhu.

๖๘๕.

685.

‘‘มา ตฺวํ ภายิ มหาราช, มา ตฺวํ ภายิ รเถสภ;

อหํ ตํ โมจยิสฺสามิ, ราหุคฺคหํว สูริยํ.

Fear not, great king, fear not, O bull among charioteers; I shall free you, like the sun from the grasp of Rāhu.

๖๘๖.

686.

‘‘มา ตฺวํ ภายิ มหาราช, มา ตฺวํ ภายิ รเถสภ;

อหํ ตํ โมจยิสฺสามิ, ปงฺเก สนฺนํว กุญฺชรํ.

Fear not, great king, fear not, O bull among charioteers; I shall free you, like an elephant sunk in the mud.

๖๘๗.

687.

‘‘มา ตฺวํ ภายิ มหาราช, มา ตฺวํ ภายิ รเถสภ;

อหํ ตํ โมจยิสฺสามิ, เปฬาพทฺธํว ปนฺนคํ.

Fear not, great king, fear not, O bull among charioteers; I shall free you, like a snake confined in a basket.

๖๘๘.

688.

‘‘มา ตฺวํ ภายิ มหาราช, มา ตฺวํ ภายิ รเถสภ;

อหํ ตํ โมจยิสฺสามิ, ปกฺขึ พทฺธํว ปญฺชเร.

Fear not, great king, fear not, O bull among charioteers; I shall free you, like a bird confined in a cage.

๖๘๙.

689.

‘‘มา [Pg.292] ตฺวํ ภายิ มหาราช, มา ตฺวํ ภายิ รเถสภ;

อหํ ตํ โมจยิสฺสามิ, มจฺเฉ ชาลคเตริว.

Fear not, great king, fear not, O bull among charioteers; I shall free you, like fish caught in a net.

๖๙๐.

690.

‘‘มา ตฺวํ ภายิ มหาราช, มา ตฺวํ ภายิ รเถสภ;

อหํ ตํ โมจยิสฺสามิ, สโยคฺคพลวาหนํ.

Fear not, great king, fear not, O bull among charioteers; I shall free you, together with your army and transport.

๖๙๑.

691.

‘‘มา ตฺวํ ภายิ มหาราช, มา ตฺวํ ภายิ รเถสภ;

ปญฺจาลํ วาหยิสฺสามิ, กากเสนํว เลฑฺฑุนา.

Fear not, great king, fear not, O bull among charioteers; I shall drive away the Pañcāla king, like a flock of crows with a clod of earth.

๖๙๒.

692.

‘‘อทุ ปญฺญา กิมตฺถิยา, อมจฺโจ วาปิ ตาทิโส;

โย ตํ สมฺพาธปกฺขนฺทํ, ทุกฺขา น ปริโมจเย’’ติ.

Indeed, what is the use of wisdom, or of such a minister, who would not free you from suffering when you have fallen into such distress?

ตตฺถ อิทนฺติ ทวฑาหทฑฺเฒ อรญฺเญ ฆนวสฺสํ วสฺสาเปนฺโต วิย นํ อสฺสาเสนฺโต อิทํ ‘‘มา ตฺวํ ภายิ, มหาราชา’’ติอาทิกํ วจนํ อพฺรวิ. ตตฺถ สนฺนนฺติ ลคฺคํ. เปฬาพทฺธนฺติ เปฬาย อพฺภนฺตรคตํ สปฺปํ. ปญฺจาลนฺติ เอตํ เอวํ มหนฺติมฺปิ ปญฺจาลรญฺโญ เสนํ. วาหยิสฺสามีติ ปลาเปสฺสามิ. อทูติ นามตฺเถ นิปาโต, ปญฺญา นาม กิมตฺถิยาติ อตฺโถ. อมจฺโจ วาปิ ตาทิโสติ ตาทิโส ปญฺญาย สมฺปนฺโน อมจฺโจ วาปิ กิมตฺถิโย, โย ตํ เอวํ มรณสมฺพาธปฺปตฺตํ ทุกฺขา น ปริโมจเย. มหาราช, อหํ ปฐมตรํ อาคจฺฉนฺโต นาม กิมตฺถํ อาคโตติ มญฺญสิ. มา ภายิ, อหํ ตํ อิมมฺหา ทุกฺขา โมจยิสฺสามีติ อสฺสาเสสิ.

Here, 'this' means that, consoling him as if causing a heavy rain to fall on a forest burnt by a forest fire, he spoke this word, 'Fear not, great king,' and so on. Here, 'sunk' (sannaṃ) means stuck. 'Confined in a basket' (peḷābaddhaṃ) means a snake that has gone inside a basket. 'The Pañcāla' (pañcālaṃ) means this great army of the Pañcāla king. 'I will drive away' (vāhayissāmi) means 'I will cause them to flee.' 'Indeed' (adū) is a particle; the meaning is 'what is the use of wisdom?' 'Or of such a minister' (amacco vāpi tādiso) means: what is the use of a minister endowed with such wisdom, who would not free you from suffering when you have fallen into such a deadly predicament? 'Great king, for what reason do you think I came here in the first place? Fear not, I shall free you from this suffering'—thus he consoled him.

โสปิ ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อิทานิ เม ชีวิตํ ลทฺธ’’นฺติ อสฺสาสํ ปฏิลภิ. โพธิสตฺเตน สีหนาเท กเต สพฺเพ จ ตุสฺสึสุ. อถ นํ เสนโก ปุจฺฉิ ‘‘ปณฺฑิต, ตฺวํ สพฺเพ อมฺเห คเหตฺวา คจฺฉนฺโต เกนุปาเยน คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘อลงฺกตอุมงฺเคน เนสฺสามิ, ตุมฺเห คมนสชฺชา โหถา’’ติ วตฺวา อุมงฺคทฺวารวิวรณตฺถํ โยเธ อาณาเปนฺโต คาถมาห –

He too, hearing his words, regained his confidence, thinking, 'Now my life has been saved.' When the Bodhisatta uttered his lion's roar, they were all delighted. Then Senaka asked him, 'Wise one, taking all of us with you, by what means will you depart?' 'I will lead you through the decorated tunnel; be ready for the journey,' he said, and instructing the soldiers to open the tunnel entrance, he spoke this verse:

๖๙๓.

693.

‘‘เอถ มาณวา อุฏฺเฐถ, มุขํ โสเธถ สนฺธิโน;

เวเทโห สหมจฺเจหิ, อุมงฺเคน คมิสฺสตี’’ติ.

Come, young men, arise! Clear the opening of the passage! Vedeha with his ministers will go by way of the tunnel.

ตตฺถ มาณวาติ ตรุณาธิวจนํ. มุขํ โสเธถาติ อุมงฺคทฺวารํ วิวรถ. สนฺธิโนติ ฆรสนฺธิโน จ ทฺวารํ โสเธถ, เอกสตานํ สยนคพฺภานํ ทฺวารํ วิวรถ, อเนกสตานํ ทีปาลยานํ ทฺวารํ วิวรถาติ.

Here, 'young men' is a term for youths. 'Clear the opening' means open the tunnel entrance. 'Of the passage' means clear the door of the house-joints, open the doors of the one hundred bedchambers, and open the doors of the many hundreds of lamp-chambers.

เต [Pg.293] อุฏฺฐาย อุมงฺคทฺวารํ วิวรึสุ. สกโล อุมงฺโค เอโกภาโส อลงฺกตเทวสภา วิย วิโรจิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

They arose and opened the tunnel entrance. The entire tunnel, with a single radiance, shone like a decorated assembly hall of the gods. To make this matter clear, the Teacher said:

๖๙๔.

694.

‘‘ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, ปณฺฑิตสฺสานุจาริโน;

อุมงฺคทฺวารํ วิวรึสุ, ยนฺตยุตฺเต จ อคฺคเฬ’’ติ.

Having heard that word of the wise one, his attendants opened the tunnel entrance and the bolts fitted with mechanisms.

ตตฺถ อนุจาริโนติ เวยฺยาวจฺจกรา. ยนฺตยุตฺเต จ อคฺคเฬติ สูจิฆฏิกสมฺปนฺนานิ จ ทฺวารกวาฏานิ.

Here, "attendants" means those who perform service. And "yantayutte ca aggaḷe" refers to door panels equipped with pins and latches.

เต อุมงฺคทฺวารํ วิวริตฺวา มหาสตฺตสฺส อาโรเจสุํ. โส รญฺโญ สญฺญมทาสิ ‘‘กาโล, เทว, ปาสาทา โอตรถา’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา โอตริ. อถ เสนโก สีสโต นาฬิปฏฺฏํ อปเนตฺวา สาฏกํ โอมุญฺจิตฺวา กจฺฉํ ทฬฺหํ พนฺธิ. อถ นํ มหาสตฺโต ทิสฺวา ‘‘เสนก, กึ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ปณฺฑิต, อุมงฺเคน คจฺฉนฺเตหิ นาม เวฐนํ โมเจตฺวา กจฺฉํ ทฬฺหํ พนฺธิตฺวา คนฺตพฺพ’’นฺติ. ‘‘เสนก, ‘อุมงฺคํ ปวิสนฺโต โอนมิตฺวา ชณฺณุเกหิ ปติฏฺฐาย ปวิสิสฺสามี’ติ มา สญฺญมกาสิ. สเจ หตฺถินา คนฺตุกาโมสิ, หตฺถึ อภิรุยฺห คจฺฉาหิ. สเจ อสฺเสน คนฺตุกาโมสิ, อสฺสํ อภิรุยฺห คจฺฉาหิ. อุจฺโจ อุมงฺโค อฏฺฐารสหตฺถุพฺเพโธ วิสาลทฺวาโร, ตฺวํ ยถารุจิยา อลงฺกตปฺปฏิยตฺโต รญฺโญ ปุรโต คจฺฉาหี’’ติ อาห. โพธิสตฺโต กิร เสนกสฺส คมนํ ปุรโต วิจาเรตฺวา ราชานํ มชฺเฌ กตฺวา สยํ ปจฺฉโต อโหสิ. กึ การณา? ราชา อลงฺกตอุมงฺคํ โอโลเกนฺโต มา สณิกํ อคมาสีติ. อุมงฺเค มหาชนสฺส ยาคุภตฺตขาทนียาทีนิ อปฺปมาณานิ อเหสุํ. เต มนุสฺสา ขาทนฺตา ปิวนฺตา อุมงฺคํ โอโลเกนฺตา คจฺฉนฺติ. มหาสตฺโต ‘‘ยาถ มหาราช, ยาถ มหาราชา’’ติ โจเทนฺโต ปจฺฉโต ยาติ. ราชา อลงฺกตเทวสภํ วิย อุมงฺคํ โอโลเกนฺโต ยาติ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

They opened the tunnel gate and informed the Great Being. He signaled the king: "It is time, O king, to descend from the palace." Hearing this, the king descended. Then Senaka removed the turban from his head, took off his outer robe, and tightly fastened his waistcloth. Seeing this, the Great Being asked, "Senaka, what are you doing?" "Wise one, when going through a tunnel, one should remove one's head-covering, fasten one's waistcloth tightly, and proceed." "Senaka, do not assume that 'when entering the tunnel, I will bend down and enter on my knees.' If you wish to go by elephant, mount an elephant and go. If you wish to go by horse, mount a horse and go. The tunnel is high, eighteen cubits tall, with a wide entrance. You, adorned and prepared as you please, go before the king," he said. Indeed, the Bodhisatta, having considered Senaka's going ahead, placed the king in the middle and himself went last. Why? So that the king, admiring the decorated tunnel, would not proceed slowly. In the tunnel, there were countless provisions of gruel, rice, and other foods for the people. Those people, eating and drinking while admiring the tunnel, moved along. The Great Being, urging them on, saying, "Go, great king, go, great king," followed behind. The king proceeded, admiring the tunnel as if it were a decorated assembly hall of the gods. Explaining this matter, the Teacher said:

๖๙๕.

695.

‘‘ปุรโต เสนโก ยาติ, ปจฺฉโต จ มโหสโธ;

มชฺเฌ จ ราชา เวเทโห, อมจฺจปริวาริโต’’ติ.

"Senaka goes in front; behind him goes Mahosadha; in the middle is King Vedeha, surrounded by his ministers."

รญฺโญ [Pg.294] อาคตภาวํ ญตฺวา เต มาณวา ราชมาตรญฺจ เทวิญฺจ ปุตฺตญฺจ ธีตรญฺจ อุมงฺคา นีหริตฺวา มหาวิสาลมาฬเก ฐเปสุํ. ราชาปิ โพธิสตฺเตน สทฺธึ อุมงฺคา นิกฺขมิ. เต ราชานญฺจ ปณฺฑิตญฺจ ทิสฺวา ‘‘นิสฺสํสยํ ปรหตฺถํ คตมฺหา, อมฺเห คเหตฺวา อาคเตหิ ปณฺฑิตสฺส ปุริเสหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ มรณภยตชฺชิตา มหาวิรวํ วิรวึสุ. จูฬนิราชาปิ กิร เวเทหรญฺโญ ปลายนภเยน คงฺคาโต คาวุตมตฺตฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ. โส สนฺนิสินฺนาย รตฺติยา เตสํ วิรวํ สุตฺวา ‘‘นนฺทาเทวิยา วิย สทฺโท’’ติ วตฺตุกาโมปิ ‘‘กุหึ นนฺทาเทวึ ปสฺสิสฺสสี’’ติ ปริหาสภเยน น กิญฺจิ อาห. มหาสตฺโต ปน ตสฺมึ ฐาเน ปญฺจาลจนฺทึ กุมาริกํ รตนราสิมฺหิ ฐเปตฺวา อภิสิญฺจิตฺวา ‘‘มหาราช, ตฺวํ อิมิสฺสา การณา อาคโต, อยํ เต อคฺคมเหสี โหตู’’ติ อาห. ตีณิ นาวาสตานิ อุปฏฺฐาเปสุํ, ราชา วิสาลมาฬกา โอตริตฺวา อลงฺกตนาวํ อภิรุหิ. เตปิ จตฺตาโร ขตฺติยา นาวํ อภิรุหึสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Knowing the king's arrival, those young men brought out the queen mother, the queen, the son, and the daughter from the tunnel and placed them in the grand pavilion. The king, too, came out of the tunnel with the Bodhisatta. Seeing the king and the wise one, they cried out in terror of death, "Surely, we have fallen into enemy hands! It must be the wise one's men who have come to capture us!" King Cūḷanirāja, it is said, stood at a distance of one gāvuta from the Ganges, fearing King Vedeha's escape. That night, as he sat quietly, he heard their cries and, though wishing to say, "It sounds like Queen Nandā's voice," he said nothing, fearing mockery—"Where will you see Queen Nandā?" But the Great Being, at that very spot, placed the young girl Pañcālacandī on a heap of jewels and anointed her, saying, "Great king, you have come for her sake; let her be your chief queen!" They prepared three hundred ships. The king descended from the grand pavilion and boarded a decorated ship. Those four noblemen also boarded the ship. Explaining this matter, the Teacher said:

๖๙๖.

696.

‘‘อุมงฺคา นิกฺขมิตฺวาน, เวเทโห นาวมารุหิ;

อภิรุฬฺหญฺจ ตํ ญตฺวา, อนุสาสิ มโหสโธ.

"Having left the tunnel, Vedeha boarded the ship. Knowing that he had embarked, Mahosadha instructed him."

๖๙๗.

697.

‘‘อยํ เต สสุโร เทว, อยํ สสฺสุ ชนาธิป;

ยถา มาตุ ปฏิปตฺติ, เอวํ เต โหตุ สสฺสุยา.

"This is your father-in-law, O deva, this your mother-in-law, O lord of people. As you treat your mother, so may you treat your mother-in-law."

๖๙๘.

698.

‘‘ยถาปิ นิยโก ภาตา, สอุทริโย เอกมาตุโก;

เอวํ ปญฺจาลจนฺโท เต, ทยิตพฺโพ รเถสภ.

"Just as one's own brother, born of the same womb, of one mother, so should Pañcālacanda be cherished by you, O bull of charioteers."

๖๙๙.

699.

‘‘อยํ ปญฺจาลจนฺที เต, ราชปุตฺตี อภิจฺฉิตา;

กามํ กโรหิ เต ตาย, ภริยา เต รเถสภา’’ติ.

"This is Pañcālacandī, the princess desired by you; do as you please with her, she is your wife, O bull of charioteers."

ตตฺถ อนุสาสีติ เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘กทาจิ เอโส กุชฺฌิตฺวา จูฬนิรญฺโญ มาตรํ มาเรยฺย, อภิรูปาย นนฺทาเทวิยา สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปยฺย, ราชกุมารํ วา มาเรยฺย, ปฏิญฺญมสฺส คณฺหิสฺสามี’’ติ. ตสฺมา ‘‘อยํ เต’’ติอาทีนิ วทนฺโต อนุสาสิ. ตตฺถ อยํ เต สสุโรติ อยํ ตว สสุรสฺส จูฬนิรญฺโญ ปุตฺโต ปญฺจาลจนฺทิยา กนิฏฺฐภาติโก, อยํ เต อิทานิ สสุโร. อยํ สสฺสูติ อยํ อิมิสฺสา มาตา นนฺทาเทวี นาม ตว สสฺสุ. ยถามาตูติ ยถา มาตุ ปุตฺตา วตฺตปฺปฏิวตฺตํ กโรนฺติ[Pg.295], เอวํ เต เอติสฺสา โหตุ, พลวตึ มาตุสญฺญํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา มา นํ กทาจิ โลภจิตฺเตน โอโลเกหิ. นิยโกติ อชฺฌตฺติโก เอกปิตรา ชาโต. เอกมาตุโกติ เอกมาตรา ชาโต. ทยิตพฺโพติ ปิยายิตพฺโพ. ภริยาติ อยํ เต ภริยา, มา เอติสฺสา อวมานํ อกาสีติ รญฺโญ ปฏิญฺญํ คณฺหิ.

Here, 'he instructed' means it occurred to him thus: 'Perhaps this one, becoming angry, might kill the mother of Cūḷanirāja, or might cohabit with the beautiful Nandādevī, or might kill the prince; I shall take a promise from him.' Therefore, saying 'This is your...' and so on, he instructed. Here, 'this is your father-in-law' means this is the son of your father-in-law Cūḷanirāja, the younger brother of Pañcālacandī; this is now your father-in-law. 'This is your mother-in-law' means this is her mother, named Nandādevī, your mother-in-law. And 'as a mother' means just as sons perform duties and reciprocal duties towards their mother, so should it be for you towards her. Establishing a strong perception of her as a mother, never look upon her with a lustful mind. And 'one's own' means born from the same father. And 'of one mother' means born from the same mother. And 'to be cherished' means to be loved. And 'wife' means this is your wife; do not show her disrespect. Thus he took a promise from the king.

ราชาปิ ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ราชมาตรํ ปน อารพฺภ กิญฺจิ น กเถสิ. กึ การณา? ตสฺสา มหลฺลกภาเวเนว. อิทํ ปน สพฺพํ โพธิสตฺโต ตีเร ฐตฺวาว กเถสิ. อถ นํ ราชา มหาทุกฺขโต มุตฺตตาย คนฺตุกาโม หุตฺวา ‘‘ตาต, ตฺวํ ตีเร ฐิโตว กเถสี’’ติ วตฺวา คาถมาห –

The king also accepted, saying, "Very good." However, he said nothing concerning the queen mother. What was the reason? Simply because of her old age. All this the Bodhisatta spoke while standing on the shore. Then the king, wishing to go, having been freed from great suffering, said, "Dear one, you spoke while standing on the shore," and uttered this verse:

๗๐๐.

700.

‘‘อารุยฺห นาวํ ตรมาโน, กึ นุ ตีรมฺหิ ติฏฺฐสิ;

กิจฺฉา มุตฺตามฺห ทุกฺขโต, ยาม ทานิ มโหสธา’’ติ.

"Having boarded the ship and being eager to cross, why do you stand on the shore? We have been freed from suffering with difficulty; let us go now, O Mahosadha."

มหาสตฺโต ‘‘เทว, ตุมฺเหหิ สทฺธึ คมนํ นาม มยฺหํ อยุตฺต’’นฺติ วตฺวา อาห –

The Great Being, saying "Deva, it is unseemly for me to go with you," spoke thus:

๗๐๑.

701.

‘‘เนส ธมฺโม มหาราช, โยหํ เสนาย นายโก;

เสนงฺคํ ปริหาเปตฺวา, อตฺตานํ ปริโมจเย.

"Great king, this is not the way for me, who am the leader of the army: to abandon a division of the army and save myself alone."

๗๐๒.

702.

‘‘นิเวสนมฺหิ เต เทว, เสนงฺคํ ปริหาปิตํ;

ตํ ทินฺนํ พฺรหฺมทตฺเตน, อานยิสฺสํ รเถสภา’’ติ.

"O deva, in your encampment, a division of the army has been abandoned; that which was given by Brahmadatta, I will bring back, O bull of charioteers."

ตตฺถ ธมฺโมติ สภาโว. นิเวสนมฺหีติ ตํ นครํ สนฺธายาห. ปริโมจเยติ ปริโมเจยฺยํ. ปริหาปิตนฺติ ฉฑฺฑิตํ. เตสุ หิ มนุสฺเสสุ ทูรมคฺคํ อาคตตฺตา เกจิ กิลนฺตา นิทฺทํ โอกฺกนฺตา เกจิ ขาทนฺตา ปิวนฺตา อมฺหากํ นิกฺขนฺตภาวมฺปิ น ชานึสุ, เกจิ คิลานา. มยา สทฺธึ จตฺตาโร มาเส กมฺมํ กตฺวา มม อุปการกา มนุสฺสา เจตฺถ พหู, น สกฺกา มยา เอกมนุสฺสมฺปิ ฉฑฺเฑตฺวา คนฺตุํ, อหํ ปน นิวตฺติตฺวา สพฺพมฺปิ ตํ ตว เสนํ พฺรหฺมทตฺเตน ทินฺนํ อปฺปฏิวิทฺธํ อาเนสฺสามิ. ตุมฺเห, มหาราช, กตฺถจิ อวิลมฺพนฺตา สีฆํ คจฺฉถ. มยา เอวา อนฺตรามคฺเค หตฺถิวาหนาทีนิ ฐปิตานิ, กิลนฺตกิลนฺตานิ ปหาย สมตฺถสมตฺเถหิ สีฆํ มิถิลเมว ปวิสถาติ.

Here, 'dhamma' means intrinsic nature. And 'in the encampment' refers to that city. And 'parimocaye' means 'I should save'. And 'parihāpitaṃ' means abandoned. Indeed, among those people, some were exhausted from having come a long way and had fallen asleep, some were eating and drinking and did not even know of our departure, and some were ill. Many people here have worked with me for four months and have been helpful to me; it is not possible for me to abandon even a single person and go. But I will turn back and bring all that army of yours, given by Brahmadatta, uninjured. You, great king, should go swiftly without delaying anywhere. Indeed, I have stationed elephant-mounts and others along the way; abandoning the exhausted, proceed quickly with those who are capable, entering Mithilā directly.

ตโต [Pg.296] ราชา คาถมาห –

Then the king spoke the following verse:

๗๐๓.

703.

‘‘อปฺปเสโน มหาเสนํ, กถํ วิคฺคยฺห ฐสฺสสิ;

ทุพฺพโล พลวนฺเตน, วิหญฺญิสฺสสิ ปณฺฑิตา’’ติ.

"With a small army against a large one, how will you stand contending? Weak against the strong, you will be struck down, O wise one."

ตตฺถ วิคฺคยฺหาติ ปริปฺผริตฺวา. วิหญฺญิสฺสสีติ หญฺญิสฺสสิ.

Here, 'viggayha' means having contended. And 'vihaññissasi' means you will be struck down.

ตโต โพธิสตฺโต อาห –

Then the Bodhisatta said:

๗๐๔.

704.

‘‘อปฺปเสโนปิ เจ มนฺตี, มหาเสนํ อมนฺตินํ;

ชินาติ ราชา ราชาโน, อาทิจฺโจวุทยํ ตม’’นฺติ.

"Even a wise man with a small army conquers a foolish man with a large army; a king conquers kings, just as the rising sun conquers the darkness."

ตตฺถ มนฺตีติ มนฺตาย สมนฺนาคโต ปญฺญวา อุปายกุสโล. อมนฺตินนฺติ อนุปายกุสลํ ชินาติ, ปญฺญวา ทุปฺปญฺญํ ชินาติ. ราชา ราชาโนติ เอโกปิ จ เอวรูโป ราชา พหูปิ ทุปฺปญฺญราชาโน ชินาติเยว. ยถา กินฺติ? อาทิจฺโจวุทยํ ตมนฺติ, ยถา อาทิจฺโจ อุทยนฺโต ตมํ วิทฺธํเสตฺวา อาโลกํ ทสฺเสติ, เอวํ ชินาติ เจว สูริโย วิย วิโรจติ จ.

Herein, 'one with counsel' means one endowed with counsel, wise, and skilled in means. The one with counsel conquers the one without counsel, who is unskilled in means; the wise one conquers the one of little wisdom. 'A king over kings'—even one such king indeed conquers many unwise kings. How so? 'As the rising sun the darkness'—just as the rising sun, upon rising, dispels darkness and reveals light, so he conquers and shines like the sun.

อิทํ วตฺวา มหาสตฺโต ราชานํ ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห’’ติ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. โส ‘‘มุตฺโต วตมฺหิ อมิตฺตหตฺถโต, อิมิสฺสา จ ลทฺธตฺตา มโนรโถปิ เม มตฺถกํ ปตฺโต’’ติ โพธิสตฺตสฺส คุเณ อาวชฺเชตฺวา อุปฺปนฺนปีติปาโมชฺโช ปณฺฑิตสฺส คุเณ เสนกสฺส กเถนฺโต คาถมาห –

Having spoken thus, the Great Being paid homage to the king and dismissed him, saying, “Go now.” Then, reflecting on the virtues of the Bodhisatta, thinking, “Indeed, I am freed from the hands of enemies, and by obtaining her, my heart’s desire has reached its culmination,” he was filled with joy and delight, and extolling the wise one’s qualities to Senaka, he spoke this verse:

๗๐๕.

705.

‘‘สุสุขํ วต สํวาโส, ปณฺฑิเตหีติ เสนก;

ปกฺขีว ปญฺชเร พทฺเธ, มจฺเฉ ชาลคเตริว;

อมิตฺตหตฺถตฺตคเต, โมจยี โน มโหสโธ’’ติ.

“O Senaka, truly, living together with the wise is very pleasant! Like birds bound in a cage, like fish caught in a net, from the hands of our enemies Mahosadha has freed us.”

ตตฺถ สุสุขํ วตาติ อติสุขํ วต อิทํ, โย สํวาโส ปณฺฑิเตหิ. อิตีติ การณตฺเถ นิปาโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา อมิตฺตหตฺถคเต โมจยิ โน มโหสโธ, ตสฺมา, เสนก, วทามิ. สุสุขํ วต อิทํ, โย เอส ปณฺฑิเตหิ สํวาโสติ.

Herein, 'susukhaṃ vata' means 'truly, this is very pleasant,' referring to association with the wise. 'Iti' is a particle indicating reason. This is what is said: 'Because Mahosadha freed us from the hands of our enemies, therefore, Senaka, I say: Truly, this association with the wise is very pleasant!'

ตํ [Pg.297] สุตฺวา เสนโกปิ ปณฺฑิตสฺส คุเณ กเถนฺโต อาห –

Hearing this, Senaka too, extolling the wise one’s qualities, spoke thus:

๗๐๖.

706.

‘‘เอวเมตํ มหาราช, ปณฺฑิตา หิ สุขาวหา;

ปกฺขีว ปญฺชเร พทฺเธ, มจฺเฉ ชาลคเตริว;

อมิตฺตหตฺถตฺตคเต, โมจยี โน มโหสโธ’’ติ.

“So it is, great king, for the wise indeed bring happiness. Like birds bound in a cage, like fish caught in a net, from the hands of our enemies, Mahosadha has freed us.”

อถ เวเทหราชา นทึ อุตฺตริตฺวา โยชนนฺตเร โยชนนฺตเร มหาสตฺเตน การิตคามํ สมฺปตฺโต. ตตฺรสฺส โพธิสตฺเตน ฐปิตมนุสฺสา หตฺถิวาหนาทีนิ เจว อนฺนปานาทีนิ จ อทํสุ. โส กิลนฺเต หตฺถิอสฺสรถาทโย ฐเปตฺวา อิตเร อาทาย เตหิ สทฺธึ อญฺญํ คามํ ปาปุณิ. เอเตนุปาเยน โยชนสติกํ มคฺคํ อติกฺกมิตฺวา ปุนทิวเส ปาโตว มิถิลํ ปาวิสิ. มหาสตฺโตปิ อุมงฺคทฺวารํ คนฺตฺวา อตฺตนา สนฺนทฺธขคฺคํ โอมุญฺจิตฺวา อุมงฺคทฺวาเร วาลุกํ วิยูหิตฺวา ฐเปสิ. ฐเปตฺวา จ ปน อุมงฺคํ ปวิสิตฺวา อุมงฺเคน คนฺตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทํ อภิรุยฺห คนฺโธทเกน นฺหตฺวา นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สยนวรคโต ‘‘มโนรโถ เม มตฺถกํ ปตฺโต’’ติ อาวชฺเชนฺโต นิปชฺชิ. อถ ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน จูฬนิราชา เสนงฺคํ วิจารยมาโน ตํ นครํ อุปาคมิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then King Vedeha crossed the river and reached a village built by the Great Being at intervals of a yojana. There, the people appointed by the Bodhisatta gave him elephant-mounts and other things, as well as food and drink. Leaving behind the weary elephants, horses, and chariots, he took others and proceeded with them to another village. In this way, he traversed a path of one hundred yojanas and entered Mithilā early the next day. The Great Being also went to the tunnel gate, unfastened the sword he had girded on, and scattered sand there. Having done so, he entered the tunnel, went through it into the city, ascended the palace, bathed with scented water, ate a meal of various excellent flavors, and went to his luxurious bed, lying down while reflecting, “My heart’s desire has reached its culmination.” Then, when that night had passed, King Cūḷani, while inspecting his army, approached that city. The Teacher, making this matter clear, said:

๗๐๗.

707.

‘‘รกฺขิตฺวา กสิณํ รตฺตึ, จูฬเนยฺโย มหพฺพโล;

อุเทนฺตํ อรุณุคฺคสฺมึ, อุปการึ อุปาคมิ.

“Having kept watch the entire night, Cūḷaneyya, the mighty one, at the rising of the dawn, approached Upakārī.”

๗๐๘.

708.

‘‘อารุยฺห ปวรํ นาคํ, พลวนฺตํ สฏฺฐิหายนํ;

ราชา อโวจ ปญฺจาโล, จูฬเนยฺโย มหพฺพโล.

“Mounting the excellent elephant, strong and sixty years old, the Pañcāla king, Cūḷaneyya, the mighty one, spoke.”

๗๐๙.

709.

‘‘สนฺนทฺโธ มณิวมฺเมน, สรมาทาย ปาณินา;

เปสิเย อชฺฌภาสิตฺถ, ปุถุคุมฺเพ สมาคเต’’ติ.

“Clad in jeweled armor, taking an arrow in his hand, he addressed his messengers when the various divisions had gathered.”

ตตฺถ กสิณนฺติ สกลํ นิสฺเสสํ. อุเทนฺตนฺติ อุเทนฺเต. อุปการินฺติ ปญฺจาลนครํ อุปาทาย มหาสตฺเตนการิตตฺตา ‘‘อุปการี’’ติ ลทฺธนามกํ ตํ นครํ อุปาคมิ. อโวจาติ อตฺตโน เสนํ อโวจ. เปสิเยติ อตฺตโน เปสนการเก. อชฺฌภาสิตฺถาติ อธิอภาสิตฺถ, ปุเรตรเมว อภาสิตฺถ, ปุถุคุมฺเพติ พหูสุ สิปฺเปสุ ปติฏฺฐิเต อเนกสิปฺปชานนเกติ.

Herein, 'kasiṇaṃ' means 'all,' 'without remainder.' 'Udentaṃ' means 'as it rises.' 'He approached Upakārī' means he approached that city which had received the name 'Upakārī' because it was built by the Great Being with reference to the city of Pañcāla. 'Avoca' means he spoke to his own army. 'Pesiye' refers to his own messengers. 'Ajjhabhāsittha' means 'he addressed,' or 'he spoke beforehand.' 'Puthugumbe' means those established in many crafts, those knowing various crafts.

อิทานิ [Pg.298] เต สรูปโต ทสฺเสตุมาห –

Now, to show them in their true form, he said:

๗๑๐.

710.

‘‘หตฺถาโรเห อนีกฏฺเฐ, รถิเก ปตฺติการเก;

อุปาสนมฺหิ กตหตฺเถ, วาลเวเธ สมาคเต’’ติ.

“Elephant riders, battle-stationed troops, charioteers, foot soldiers, skilled in archery, capable of piercing a hair, were gathered.”

ตตฺถ อุปาสนมฺหีติ ธนุสิปฺเป. กตหตฺเถติ อวิรชฺฌนเวธิตาย สมฺปนฺนหตฺเถ.

Herein, 'upāsanamhi' refers to the art of archery. 'Katahatthe' means 'having hands accomplished in unerring piercing.'

อิทานิ ราชา เวเทหํ ชีวคฺคาหํ คณฺหาเปตุํ อาณาเปนฺโต อาห –

Now the king, ordering that Vedeha be captured alive, said:

๗๑๑.

711.

‘‘เปเสถ กุญฺชเร ทนฺตี, พลวนฺเต สฏฺฐิหายเน;

มทฺทนฺตุ กุญฺชรา นครํ, เวเทเหน สุมาปิตํ.

“Send forth the tusked elephants, strong and sixty years old; let the elephants crush the city well-built by Vedeha.”

๗๑๒.

712.

‘‘วจฺฉทนฺตมุขา เสตา, ติกฺขคฺคา อฏฺฐิเวธิโน;

ปณุนฺนา ธนุเวเคน, สมฺปตนฺตุตรีตรา.

“White, with points like a calf’s tooth, sharp-tipped, piercing bone; propelled by the bow’s force, let them fly swiftly, one after another.”

๗๑๓.

713.

‘‘มาณวา วมฺมิโน สูรา, จิตฺรทณฺฑยุตาวุธา;

ปกฺขนฺทิโน มหานาคา, หตฺถีนํ โหนฺตุ สมฺมุขา.

“Let the young men, armored heroes, equipped with colorful staffs and weapons, charging warriors, great as nāgas, stand facing the elephants.”

๗๑๔.

714.

‘‘สตฺติโย เตลโธตาโย, อจฺจิมนฺตา ปภสฺสรา;

วิชฺโชตมานา ติฏฺฐนฺตุ, สตรํสีว ตารกา.

“Let the spears, washed with oil, blazing and shining, stand gleaming like hundred-rayed stars.”

๗๑๕.

715.

‘‘อาวุธพลวนฺตานํ, คุณิกายูรธารินํ;

เอตาทิสานํ โยธานํ, สงฺคาเม อปลายินํ;

เวเทโห กุโต มุจฺจิสฺสติ, สเจ ปกฺขีว กาหิติ.

“From those strong in arms, bearing armor and armlets, from such warriors, who do not flee in battle—how will Vedeha escape, even if he were to fly like a bird?”

๗๑๖.

716.

‘‘ตึส เม ปุริสนาวุตฺโย, สพฺเพเวเกกนิจฺจิตา;

เยสํ สมํ น ปสฺสามิ, เกวลํ มหีมํ จรํ.

“Thirty companies of ninety men are mine, all selected one by one; I see no equal to them, roaming this entire earth.”

๗๑๗.

717.

‘‘นาคา จ กปฺปิตา ทนฺตี, พลวนฺโต สฏฺฐิหายนา;

เยสํ ขนฺเธสุ โสภนฺติ, กุมารา จารุทสฺสนา.

“And there are tusked elephants, well-trained, strong, and sixty years old, on whose backs handsome youths look splendid.”

๗๑๘.

718.

‘‘ปีตาลงฺการา ปีตวสนา, ปีตุตฺตรนิวาสนา;

นาคขนฺเธสุ โสภนฺติ, เทวปุตฺตาว นนฺทเน.

“With golden ornaments, in golden garments, with golden upper and lower robes, they shine on the elephants’ backs like divine youths in Nandana Grove.”

๗๑๙.

719.

‘‘ปาฐีนวณฺณา เนตฺตึสา, เตลโธตา ปภสฺสรา;

นิฏฺฐิตา นรธีเรภิ, สมธารา สุนิสฺสิตา.

“Swords, with the color of a pāṭhīna fish, washed in oil, radiant; finished by wise men, even-edged and well-sharpened.”

๗๒๐.

720.

‘‘เวลฺลาลิโน [Pg.299] วีตมลา, สิกฺกายสมยา ทฬา;

คหิตา พลวนฺเตภิ, สุปฺปหารปฺปหาริภิ.

“Supple, stainless, strong, made of tempered steel; held by strong men, skilled in striking and hurling.”

๗๒๑.

721.

‘‘สุวณฺณถรุสมฺปนฺนา, โลหิตกจฺฉุปธาริตา;

วิวตฺตมานา โสภนฺติ, วิชฺชูวพฺภฆนนฺตเร.

“Endowed with golden hilts, fitted with red baldrics; they gleam as they turn, like lightning in a mass of clouds.”

๗๒๒.

722.

‘‘ปฏากา วมฺมิโน สูรา, อสิจมฺมสฺส โกวิทา;

ธนุคฺคหา สิกฺขิตรา, นาคขนฺเธ นิปาติโน.

“Bannered, armored heroes, skilled in sword and shield; well-trained archers, striking down from the backs of elephants.”

๗๒๓.

723.

‘‘เอตาทิเสหิ ปริกฺขิตฺโต, นตฺถิ โมกฺโข อิโต ตว;

ปภาวํ เต น ปสฺสามิ, เยน ตฺวํ มิถิลํ วเช’’ติ.

“Surrounded by such as these, there is no escape for you from here. I see no power in you by which you might go to Mithilā.”

ตตฺถ ทนฺตีติ สมฺปนฺนทนฺเต. วจฺฉทนฺตมุขาติ นิขาทนสทิสมุขา. ปณุนฺนาติ วิสฺสฏฺฐา. สมฺปตนฺตุตรีตราติ เอวรูปา สรา อิตรีตรา สมฺปตนฺตุ สมาคจฺฉนฺตุ. ฆนเมฆวสฺสํ วิย สรวสฺสํ วสฺสถาติ อาณาเปสิ. มาณวาติ ตรุณโยธา. วมฺมิโนติ วมฺมหตฺถา. จิตฺรทณฺฑยุตาวุธาติ จิตฺรทณฺฑยุตฺเตหิ อาวุเธหิ สมนฺนาคตา. ปกฺขนฺทิโนติ สงฺคามปกฺขนฺทิกา. มหานาคาติ มหานาเคสุ โกญฺจนาทํ กตฺวา อาคจฺฉนฺเตสุปิ นิจฺจลา ฐตฺวา เตสํ ทนฺเต คเหตฺวา ลุญฺจิตุํ สมตฺถา โยธา. สตรํสีว ตารกาติ สตรํสี วิย โอสธิตารกา. อาวุธพลวนฺตานนฺติ อาวุธพเลน ยุตฺตานํ สมนฺนาคตานํ. คุณิกายูรธารินนฺติ คุณิ วุจฺจติ กวจํ, กวจานิ เจว กายูราภรณานิ จ ธาเรนฺตานํ, กวจสงฺขาตานิ วา กายูรานิ ธาเรนฺตานํ. สเจ ปกฺขีว กาหิตีติ สเจปิ ปกฺขี วิย อากาเส ปกฺขนฺทนํ กริสฺสติ, ตถาปิ กึ มุจฺจิสฺสตีติ วทติ.

Herein, 'dantī' means 'endowed with tusks.' 'Vacchadantamukhā' means 'with points like a calf’s tooth.' 'Paṇunnā' means 'released.' 'Sampatantutarītarā' means 'let such arrows fall one after another, let them come together.' He commanded, 'Rain down a shower of arrows like a dense cloudburst.' 'Māṇavā' refers to young warriors. 'Vammino' means 'those bearing armor.' 'Citradaṇḍayutāvudhā' means 'equipped with weapons adorned with colorful staffs.' 'Pakkhandino' means 'those who charge into battle.' 'Mahānāgā' refers to warriors capable of standing unshaken even when great elephants come trumpeting, and of seizing their tusks and tearing them out. 'Sataraṃsīva tārakā' means 'like the hundred-rayed one (the moon), or like the morning star.' 'Āvudhabalavantānaṃ' refers to 'those endowed with the strength of weapons.' 'Guṇikāyūradhārinanti'—'guṇi' is said to be armor; it refers to those bearing both armor and arm ornaments, or those bearing arm ornaments known as armor. 'Sace pakkhīva kāhiti' means 'even if he were to leap into the sky like a bird, even so,' he says, 'how will he escape?'

ตึส เม ปุริสนาวุตฺโยติ ปุริสานํ ตึสสหสฺสานิ นวุติสตานิ ตึสนาวุตฺโยติ วุจฺจนฺติ. สพฺเพเวเกกนิจฺจิตาติ เอตฺตกา มยฺหํ ปเรสํ หตฺถโต อาวุธํ คเหตฺวา ปจฺจามิตฺตานํ สีสปาตนสมตฺถา เอเกกํ วิจินิตฺวา คหิตา อนิวตฺติโน โยธาติ ทสฺเสติ. เกวลํ มหีมํ จรนฺติ สกลมฺปิ อิมํ มหึ จรนฺโต เยสํ สมํ สทิสํ น ปสฺสามิ, กุโต อุตฺตริตรํ, เตเยว เม โยธา เอตฺตกาติ ทสฺเสติ. จารุทสฺสนาติ [Pg.300] จารุ วุจฺจติ สุวณฺณํ, สุวณฺณวณฺณาติ อตฺโถ. ปีตาลงฺการาติ ปีตวณฺณสุวณฺณาลงฺการา. ปีตวสนาติ ปีตวณฺณสุวณฺณวตฺถา. ปีตุตฺตรนิวาสนาติ ปีตอุตฺตราสงฺคนิวตฺถา. ปาฐีนวณฺณาติ ปาสาณมจฺฉสทิสา. เนตฺตึสาติ ขคฺคา. นรธีเรภีติ ปณฺฑิตปุริเสหิ. สุนิสฺสิตาติ สุนิสิตา อติติขิณา.

'Tiṃsa me purisanāvutyo' means 'thirty thousand and ninety hundred men are called thirty-nine thousand.' 'Sabbevekekaniccitā' shows that these many warriors of mine, having taken weapons from the hands of others, are capable of beheading enemies, and are unwavering, having been selected one by one. 'Kevalaṃ mahīmaṃ caranti' shows that while traversing this entire earth, he sees no one equal or similar to them, let alone a superior; these are his warriors, just this many. 'Cārudassanā'—'cāru' is said to mean 'gold,' so the meaning is 'golden-colored.' 'Pītālaṅkārā' means 'adorned with golden-colored ornaments.' 'Pītavasanā' means 'clad in golden-colored garments.' 'Pītuttaranivāsanā' means 'wearing a golden upper garment and undergarment.' 'Pāṭhīnavaṇṇā' means 'resembling a pāṭhīna fish.' 'Nettiṃsā' means 'swords.' 'Naradhīrebhi' means 'by wise men.' 'Sunissitā' means 'well-sharpened, exceedingly sharp.'

เวลฺลาลิโนติ ฐิตมชฺฌนฺหิเก สูริโย วิย วิชฺโชตมานา. สิกฺกายสมยาติ สตฺต วาเร โกญฺจสกุเณ ขาทาเปตฺวา คหิเตน สิกฺกายเสน กตา. สุปฺปหารปฺปหาริภีติ ทฬฺหปฺปหาเรหิ โยเธหิ. โลหิตกจฺฉุปธาริตาติ โลหิตวณฺณาย โกสิยา สมนฺนาคตา. ปฏากาติ อากาเส ปริวตฺตนสมตฺถา. สูราติ ชาติสูรา. อสิจมฺมสฺส โกวิทาติ เอเตสํ คหเณ กุสลา. ธนุคฺคหาติ ธนุคฺคหกา. สิกฺขิตราติ เอตสฺมึ ธนุคฺคหเณ อติวิย สิกฺขิตา. นาคขนฺเธ นิปาติโนติ หตฺถิกฺขนฺเธ ขคฺเคน ฉินฺทิตฺวา นิปาตนสมตฺถา. นตฺถิ โมกฺโขติ อมฺโภ, เวเทห, ตฺวํ ปฐมํ ตาว คหปติปุตฺตสฺสานุภาเวน มุตฺโตสิ, อิทานิ ปน นตฺถิ ตว โมกฺโขติ วทติ. ปภาวํ เตติ อิทานิ เต ราชานุภาวํ น ปสฺสามิ, เยน ตฺวํ มิถิลํ คมิสฺสสิ ขิปฺปํ, ชาเล ปวิฏฺฐมจฺโฉ วิย ชาโตสีติ.

'Vellālino' means shining brilliantly like the sun at midday. 'Sikkāyasamayā' means made from Sikkāya-iron obtained after feeding koñca birds seven times. 'Suppahārappahāribhī' means with warriors who strike with strong blows. 'Lohitakacchupadhāritā' means endowed with red-colored silk cloth. 'Paṭākā' means able to revolve in the sky. 'Sūrā' means heroes by birth. 'Asicammassa kovidā' means skilled in taking up sword and shield. 'Dhanuggahā' means archers. 'Sikkhitarā' means exceedingly trained in this archery. 'Nāgakhandhe nipātino' means able to cut down and fell an elephant at its neck with a sword. 'Natthi mokkho' means, 'Listen, Videha, first you were freed by the power of the householder's son, but now there is no escape for you,' he says. 'Pabhāvaṃ te' means, 'Now I do not see any royal power in you, by which you might quickly go to Mithilā; you have become like a fish caught in a net.'

จูฬนิราชา เวเทหํ ตชฺเชนฺโต ‘‘อิทานิ นํ คณฺหิสฺสามี’’ติ วชิรงฺกุเสน นาคํ โจเทนฺโต ‘‘คณฺหถ, ภินฺทถ, วิชฺฌถา’’ติ เสนํ อาณาเปนฺโต อุปการินครํ อวตฺถรนฺโต วิย อุปาคมิ. อถ นํ มหาสตฺตสฺส อุปนิกฺขิตฺตกปุริสา ‘‘โก ชานาติ, กึ ภวิสฺสตี’’ติ อตฺตโน อุปฏฺฐาเก คเหตฺวา ปริวารยึสุ. ตสฺมึ ขเณ โพธิสตฺโต สิริสยนา วุฏฺฐาย กตสรีรปฺปฏิชคฺคโน ภุตฺตปาตราโส อลงฺกตปฺปฏิยตฺโต สตสหสฺสคฺฆนกํ กาสิกวตฺถํ นิวาเสตฺวา รตฺตกมฺพลํ เอกํเส กริตฺวา สตฺตรตนวิจิตฺตํ วลญฺชนทณฺฑกํ อาทาย สุวณฺณปาทุกํ อารุยฺห เทวจฺฉราย วิย อลงฺกตอิตฺถิยา วาลพีชนิยา พีชิยมาโน อลงฺกตปาสาเท สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา จูฬนิรญฺโญ อตฺตานํ ทสฺเสนฺโต สกฺกเทวราชลีลาย อปราปรํ จงฺกมิ. จูฬนิราชาปิ ตสฺส รูปสิรึ โอโลเกตฺวา จิตฺตํ ปสาเทตุํ นาสกฺขิ, ‘‘อิทานิ นํ คณฺหิสฺสามี’’ติ ตุริตตุริโตว [Pg.301] หตฺถึ เปเสสิ. ปณฺฑิโต จินฺเตสิ ‘‘อยํ ‘เวเทโห เม ลทฺโธ’ติ สญฺญาย ตุริตตุริโตว อาคจฺฉติ, น ชานาติ อตฺตโน ปุตฺตทารํ คเหตฺวา อมฺหากํ รญฺโญ คตภาวํ, สุวณฺณาทาสสทิสํ มม มุขํ ทสฺเสตฺวา กเถสฺสามิ เตน สทฺธิ’’นฺติ. โส วาตปาเน ฐิโตว มธุรสฺสรํ นิจฺฉาเรตฺวา เตน สทฺธึ กเถนฺโต อาห –

King Cūḷani, threatening Videha and thinking, 'Now I will capture him,' urged his elephant with a diamond goad and, commanding his army, 'Seize, crush, pierce!' he approached as if laying siege to Upakāra city. Then the men appointed by the Great Being, thinking, 'Who knows what will happen?' took their own attendants and surrounded him. At that moment, the Bodhisatta rose from his royal couch, attended to his person, ate his morning meal, and being adorned and prepared, he donned a Kāsika cloth worth a hundred thousand, draped a red blanket over one shoulder, took a walking stick adorned with the seven kinds of gems, and put on golden sandals. Being fanned with a yak-tail whisk by an adorned woman who was like a celestial nymph, he opened the lion-window of his adorned palace, revealed himself to King Cūḷani, and paced back and forth with the grace of Sakka, king of the devas. King Cūḷani, too, beholding his radiant beauty, could not calm his mind. Thinking, 'Now I will capture him,' he hastily sent forth his elephant. The wise one reflected, 'This man comes hastily, thinking, "Videha is mine!", not knowing that his own wife and children have been taken and have gone to our king. I will show him my face, which is like a golden mirror, and converse with him.' Standing at the window, he let forth his sweet voice and, conversing with him, said:

๗๒๔.

724.

‘‘กึ นุ สนฺตรมาโนว, นาคํ เปเสสิ กุญฺชรํ;

ปหฏฺฐรูโป อาปตสิ, สิทฺธตฺโถสฺมีติ มญฺญสิ.

"Why, as if in such haste, do you send forth the elephant, O great one? With joyful demeanor you rush in, thinking, 'My aim is achieved!'"

๗๒๕.

725.

‘‘โอหเรตํ ธนุํ จาปํ, ขุรปฺปํ ปฏิสํหร;

โอหเรตํ สุภํ วมฺมํ, เวฬุริยมณิสนฺถต’’นฺติ.

"Lay down that bow, that `cāpa`, put away the razor-tipped arrow; take off that shining armor, adorned with beryl and gems."

ตตฺถ กุญฺชรนฺติ เสฏฺฐํ. ปหฏฺฐรูโปติ หฏฺฐตุฏฺฐจิตฺโต โสมนสฺสชาโต. อาปตสีติ อาคจฺฉสิ. สิทฺธตฺโถสฺมีติ นิปฺผนฺนตฺโถสฺมิ, มโนรโถ เม มตฺถกํ ปตฺโตติ มญฺญสิ. โอหเรตนฺติ อิมํ จาปสงฺขาตํ ธนุํ โอหร, อวหร, ฉฑฺเฑหิ, โก นุ เต เอเตนตฺโถ. ปฏิสํหราติ อปเนตฺวา อญฺญสฺส วา เทหิ, ปฏิจฺฉนฺเน วา ฐาเน ฐเปหิ, กึ ขุรปฺเปน กริสฺสสิ. วมฺมนฺติ เอตํ วมฺมมฺปิ อปเนหิ. อิทํ ตยา หิยฺโย ปฏิมุกฺกํ ภวิสฺสติ, ฉฑฺเฑหิ นํ, มา เต สรีรํ อุปฺปณฺฑุกํ อโหสิ, อกิลเมตฺวา ปาโตว นครํ ปวิสาหีติ รญฺญา สทฺธึ เกฬิมกาสิ.

There, 'kuñjara' means the best. 'Pahaṭṭharūpo' means one whose mind is delighted and joyful, born of happiness. 'Āpatasī' means you are coming. 'Siddhatthosmī' means 'I have achieved my goal,' you think, 'my wish has reached its peak.' 'Ohareta' means take away this bow, that is, the cāpa; remove it, discard it—what use is it to you? 'Paṭisaṃhara' means take it away and give it to someone else, or put it in a concealed place—what will you do with a razor-tipped arrow? 'Vammaṃ' means remove this armor too. This would have been put on by you yesterday—discard it, lest your body become pale. Without tiring, enter the city early in the morning—thus, he jested with the king.

โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘คหปติปุตฺโต มยา สทฺธึ เกฬึ กโรติ, อชฺช เต กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ ตํ ตชฺเชนฺโต คาถมาห –

Hearing his words, he thought, "This householder's son is jesting with me; today I shall know what must be done to you." Threatening him, he spoke this verse:

๗๒๖.

726.

‘‘ปสนฺนมุขวณฺโณสิ, มฺหิตปุพฺพญฺจ ภาสสิ;

โหติ โข มรณกาเล, เอทิสี วณฺณสมฺปทา’’ติ.

"Your facial complexion is serene, and you smile before you speak; indeed, at the time of death, such a fine complexion occurs."

ตตฺถ มฺหิตปุพฺพญฺจาติ ปฐมํ มฺหิตํ กตฺวา ปจฺฉา ภาสนฺโต มฺหิตปุพฺพเมว ภาสสิ, มํ กิสฺมิญฺจิ น คเณสิ. โหติ โขติ มรณกาเล นาม วณฺณสมฺปทา โหติเยว, ตสฺมา ตฺวํ วิโรจสิ, อชฺช เต สีสํ ฉินฺทิตฺวา ชยปานํ ปิวิสฺสามาติ.

There, 'mhitapubbañca' means speaking after first making a smile—you speak only after smiling first, you take no account of me in anything. 'Hoti kho' means that at the time of death, a fine complexion certainly occurs, therefore you shine. Today, having cut off your head, I will drink the drink of victory.

เอวํ ตสฺส เตน สทฺธึ กถนกาเล มหาพลกาโย มหาสตฺตสฺส รูปสิรึ ทิสฺวา ‘‘อมฺโภ, อมฺหากํ ราชา มโหสธปณฺฑิเตน สทฺธึ มนฺเตติ[Pg.302], กึ นุ โข กเถสิ, เอเตสํ กถํ สุณิสฺสามา’’ติ รญฺโญ สนฺติกเมว อคมาสิ. ปณฺฑิโตปิ ตสฺส กถํ สุตฺวา ‘‘น มํ ‘มโหสธปณฺฑิโต’ติ ชานาสิ. นาหํ อตฺตานํ มาเรตุํ ทสฺสามิ, มนฺโต เต, เทว, ภินฺโน, เกวฏฺเฏน จ ตยา จ หทเยน จินฺติตํ น ชาตํ, มุเขน กถิตเมว ชาต’’นฺติ ปกาเสนฺโต อาห –

Thus, while he was conversing with him, the great body of troops, seeing the majestic splendor of the Great Being, thought, 'Ah, our king is consulting with Mahosadha the wise. What can he be saying? Let us listen to their conversation,' and they approached the king. The wise one, too, hearing his words, proclaimed, 'You do not know me as "Mahosadha the wise." I will not allow myself to be killed. Your plan, O king, is broken. What was conceived in the heart by the fisherman and by you has not come to pass; only what was spoken by your mouth has come to pass,' and he said:

๗๒๗.

727.

โมฆํ เต คชฺชิตํ ราช, ภินฺนมนฺโตสิ ขตฺติย;

ทุคฺคณฺโหสิ ตยา ราชา, ขฬุงฺเกเนว สินฺธโว.

"Vain is your roar, O king; your counsel is broken, O warrior. The king is as hard for you to grasp as a Sindh horse with a faulty bridle."

๗๒๘.

728.

‘‘ติณฺโณ หิยฺโย ราชา คงฺคํ, สามจฺโจ สปริชฺชโน;

หํสราชํ ยถา ธงฺโก, อนุชฺชวํ ปติสฺสสี’’ติ.

"Yesterday the king crossed the Ganges, with his ministers and retinue; like a crow pursuing a royal swan, if you follow, you will fall."

ตตฺถ ภินฺนมนฺโตสีติ โย ตยา เกวฏฺเฏน สทฺธึ สยนคพฺเภ มนฺโต คหิโต, ตํ มนฺตํ น ชานาตีติ มา สญฺญํ กริ, ปเคว โส มยา ญาโต, ภินฺนมนฺโต อสิ ชาโต. ทุคฺคณฺโหสิ ตยาติ มหาราช, ตยา อมฺหากํ ราชา อสฺสขฬุงฺเกน สินฺธโว วิย ทุคฺคณฺโหสิ, ขฬุงฺกํ อารุฬฺเหน ชวสมฺปนฺนํ อาชานียํ อารุยฺห คจฺฉนฺโต วิย คเหตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. ขฬุงฺโก วิย หิ เกวฏฺโฏ, ตํ อารุฬฺหปุริโส วิย ตฺวํ, ชวสมฺปนฺโน สินฺธโว วิย อหํ, ตํ อารุฬฺหปุริโส วิย อมฺหากํ ราชาติ ทสฺเสติ. ติณฺโณ หิยฺโยติ หิยฺโยว อุตฺติณฺโณ. โส จ โข สามจฺโจ สปริชโน, น เอกโกว ปลายิตฺวา คโต. อนุชฺชวนฺติ สเจ ปน ตฺวํ ตํ อนุชวิสฺสสิ อนุพนฺธิสฺสสิ, อถ ยถา สุวณฺณหํสราชํ อนุชวนฺโต ธงฺโก อนฺตราว ปติสฺสติ, เอวํ ปติสฺสสิ, อนฺตราว วินาสํ ปาปุณิสฺสสีติ วทติ.

There, 'bhinnamantosi' means: 'The counsel you made with the fisherman in the bedchamber—do not imagine that I do not know that counsel.' Indeed, I knew it even before. Your counsel is broken. 'Duggaṇhosi tayā' means, 'O great king, our king is hard to grasp by you, like a Sindh horse by an unruly horse.' The meaning is: just as one mounted on an unruly horse cannot catch another going mounted on a swift thoroughbred, so too is he hard to catch. For the fisherman is like the unruly horse, you are like the man mounted on him; I am like the swift Sindh horse, and our king is like the man mounted on me, thus it shows. 'Tiṇṇo hiyyo' means he crossed over yesterday itself. And he was with his ministers and retinue; he did not flee alone. 'Anujjavaṃ' means: but if you pursue and follow him, then just as a crow chasing the golden goose-king will fall down midway, so too you will fall—you will meet destruction midway, he says.

อิทานิ โส อฉมฺภิตเกสรสีโห วิย อุทาหรณํ อาหรนฺโต อาห –

Now, like a fearless, maned lion, bringing forth an example, he said:

๗๒๙.

729.

‘‘สิงฺคาลา รตฺติภาเคน, ผุลฺลํ ทิสฺวาน กึสุกํ;

มํสเปสีติ มญฺญนฺตา, ปริพฺยูฬฺหา มิคาธมา.

"Jackals, in the dark of night, seeing the blossoming kiṃsuka tree, thinking it was a piece of meat, the lowly beasts gathered around."

๗๓๐.

730.

‘‘วีติวตฺตาสุ [Pg.303] รตฺตีสุ, อุคฺคตสฺมึ ทิวากเร;

กึ สุกํ ผุลฺลิตํ ทิสฺวา, อาสจฺฉินฺนา มิคาธมา.

"When the nights had passed, and the sun had risen, seeing the kiṃsuka tree in bloom, the lowly beasts had their hopes cut off."

๗๓๑.

731.

‘‘เอวเมว ตุวํ ราช, เวเทหํ ปริวาริย;

อาสจฺฉินฺโน คมิสฺสสิ, สิงฺคาลา กึสุกํ ยถา’’ติ.

"Just so, O king, having surrounded Videha, you will depart, your hope cut off, like the jackals from the kiṃsuka tree."

ตตฺถ ทิสฺวานาติ จนฺทาโลเกน โอโลเกตฺวา. ปริพฺยูฬฺหาติ ปาโตว มํสเปสึ ขาทิตฺวา คมิสฺสามาติ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ. วีติวตฺตาสูติ เต ยาสุ ยาสุ รตฺตีสุ เอวํ อฏฺฐํสุ, ตาสุ ตาสุ รตฺตีสุ อตีตาสุ. ทิสฺวาติ สูริยาโลเกน กึสุกํ ทิสฺวา ‘‘น อิทํ มํส’’นฺติ ญตฺวา ฉินฺนาสา หุตฺวา ปลายึสุ. สิงฺคาลาติ ยถา สิงฺคาลา กึสุกํ ปริวาเรตฺวา อาสจฺฉินฺนา คตา, เอวํ ตุวมฺปิ อิธ เวเทหรญฺโญ นตฺถิภาวํ ญตฺวา อาสจฺฉินฺโน หุตฺวา คมิสฺสสิ, เสนํ คเหตฺวา ปลายิสฺสสีติ ทีเปติ.

There, 'disvāna' means having looked by the light of the moon. 'Paribyūḷhā' means they stood around it, thinking, 'At dawn, we will eat this piece of meat and then go.' 'Vītivattāsu' means those very nights in which they stood thus, those very nights having passed. 'Disvā' means, seeing the kiṃsuka tree in the sunlight, they knew, 'This is not meat,' and with their hopes cut off, they fled. 'Siṅgālā' means: just as the jackals surrounded the kiṃsuka tree and left with their hopes cut off, so too will you, knowing the non-existence of the king of Videha here, leave with your hopes cut off, taking the army and fleeing—thus it is explained.

ราชา ตสฺส อฉมฺภิตวจนํ สุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ คหปติปุตฺโต อติสูโร หุตฺวา กเถสิ, นิสฺสํสยํ เวเทโห ปลาโต ภวิสฺสตี’’ติ. โส อติวิย กุชฺฌิตฺวา ‘‘ปุพฺเพ มยํ คหปติปุตฺตํ นิสฺสาย อุทรสาฏกสฺสปิ อสฺสามิกา ชาตา, อิทานิ เตน อมฺหากํ หตฺถคโต ปจฺจามิตฺโต ปลาปิโต, พหุสฺส วต โน อนตฺถสฺส การโก, อุภินฺนํ กตฺตพฺพการณํ อิมสฺเสว กริสฺสามี’’ติ ตสฺส การณํ กาตุํ อาณาเปนฺโต อาห –

The king, hearing his fearless words, thought, 'This householder's son has spoken with great bravery; undoubtedly, Videha must have escaped.' Then, becoming extremely angry, he thought, 'Previously, on account of this householder's son, we were left without even a loincloth. Now, by him, our enemy who was in our very hands has been made to flee. Truly, he is the cause of much harm to us. I will inflict on this very man the punishment for both deeds.' Commanding that punishment be inflicted upon him, he declared:

๗๓๒.

732.

‘‘อิมสฺส หตฺเถ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ ฉินฺทถ;

โย เม อมิตฺตํ หตฺถคตํ, เวเทหํ ปริโมจยิ.

"Cut off his hands and feet, his ears and nose too; he who has freed Videha, my enemy who was in my hands."

๗๓๓.

733.

‘‘อิมํ มํสํว ปาตพฺยํ, สูเล กตฺวา ปจนฺตุ นํ;

โย เม อมิตฺตํ หตฺถคตํ, เวเทหํ ปริโมจยิ.

"Like meat fit for roasting, having impaled him on a stake, let them cook him; he who has freed Videha, my enemy who was in my hands."

๗๓๔.

734.

‘‘ยถาปิ อาสภํ จมฺมํ, ปถพฺยา วิตนียติ;

สีหสฺส อโถ พฺยคฺฆสฺส, โหติ สงฺกุสมาหตํ.

"Just as the hide of a bull, or of a lion or a tiger, is stretched out on the ground and struck fast with pegs."

๗๓๕.

735.

‘‘เอวํ ตํ วิตนิตฺวาน, เวธยิสฺสามิ สตฺติยา;

โย เม อมิตฺตํ หตฺถคตํ, เวเทหํ ปริโมจยี’’ติ.

"Having stretched you out like that, I will pierce you with a spear; he who has freed Videha, my enemy who was in my hands."

ตตฺถ [Pg.304] ปาตพฺยนฺติ ปาจยิตพฺพํ ปจิตพฺพยุตฺตกํ มิคาทีนํ มํสํ วิย อิมํ คหปติปุตฺตํ สูเล อาวุณิตฺวา ปจนฺตุ. สีหสฺส อโถ พฺยคฺฆสฺสาติ เอเตสญฺจ ยถา จมฺมํ สงฺกุสมาหตํ โหติ, เอวํ โหตุ. เวธยิสฺสามีติ วิชฺฌาเปสฺสามิ.

There, 'pātabyaṃ' means 'to be cooked,' that is, 'fit to be cooked,' like the meat of deer and other animals; let them impale this householder's son on a stake and cook him. As for 'of a lion or a tiger,' it means 'just as their hide is struck with pegs, so let it be.' 'Vedhayissāmi' means 'I will have him pierced'.

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต หสิตํ กตฺวา ‘‘อยํ ราชา อตฺตโน เทวิยา จ พนฺธวานญฺจ มยา มิถิลํ ปหิตภาวํ น ชานาติ, เตน เม อิมํ กมฺมการณํ วิจาเรติ, โกธวเสน โข ปน มํ อุสุนา วา วิชฺเฌยฺย, อญฺญํ วา อตฺตโน รุจฺจนกํ กเรยฺย, โสกาตุรํ อิมํ เวทนาปฺปตฺตํ กตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐเยว วิสญฺญึ นํ นิปชฺชาเปตุํ ตํ การณํ อาโรเจสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห –

Hearing this, the Great Being laughed and thought: "This king does not know that his queen and relatives were sent by me to Mithilā; therefore, he is considering this punishment for me. But in his anger, he might pierce me with an arrow or do whatever else pleases him. I shall reveal the reason, so as not to make him, afflicted with grief and overcome by pain, fall unconscious upon the elephant's back." And so he said:

๗๓๖.

736.

‘‘สเจ เม หตฺเถ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉจฺฉสิ;

เอวํ ปญฺจาลจนฺทสฺส, เวเทโห เฉทยิสฺสติ.

"If you cut off my hands and feet, and my ears and nose, in the same way Videha will have Pañcālacanda's cut off."

๗๓๗.

737.

‘‘สเจ เม หตฺเถ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉจฺฉสิ;

เอวํ ปญฺจาลจนฺทิยา, เวเทโห เฉทยิสฺสติ.

"If you cut off my hands and feet, and my ears and nose too, in the same way Videha will have Pañcālacandī's cut off."

๗๓๘.

738.

‘‘สเจ เม หตฺเถ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉจฺฉสิ;

เอวํ นนฺทาย เทวิยา, เวเทโห เฉทยิสฺสติ.

"If you cut off my hands and feet, and my ears and nose, in the same way Videha will have those of Queen Nandā cut off."

๗๓๙.

739.

‘‘สเจ เม หตฺเถ ปาเท จ, กณฺณนาสญฺจ เฉจฺฉสิ;

เอวํ เต ปุตฺตทารสฺส, เวเทโห เฉทยิสฺสติ.

"If you cut off my hands and feet, and my ears and nose, in the same way Videha will have those of your sons and wife cut off."

๗๔๐.

740.

‘‘สเจ มํสํว ปาตพฺยํ, สูเล กตฺวา ปจิสฺสสิ;

เอวํ ปญฺจาลจนฺทสฺส, เวเทโห ปาจยิสฺสติ.

"If you cook me like meat fit for roasting, having impaled me on a stake, in the same way Videha will have Pañcālacanda cooked."

๗๔๑.

741.

‘‘สเจ มํสํว ปาตพฺยํ, สูเล กตฺวา ปจิสฺสสิ;

เอวํ ปญฺจาลจนฺทิยา, เวเทโห ปาจยิสฺสติ.

"If you cook me like meat fit for roasting, having impaled me on a stake, in the same way Videha will have Pañcālacandī cooked."

๗๔๒.

742.

‘‘สเจ มํสํว ปาตพฺยํ, สูเล กตฺวา ปจิสฺสสิ;

เอวํ นนฺทาย เทวิยา, เวเทโห ปาจยิสฺสติ.

"If you cook me like meat fit for roasting, having impaled me on a stake, in the same way Videha will have Queen Nandā cooked."

๗๔๓.

743.

‘‘สเจ มํสํว ปาตพฺยํ, สูเล กตฺวา ปจิสฺสสิ;

เอวํ เต ปุตฺตทารสฺส, เวเทโห ปาจยิสฺสติ.

"If you cook me like meat fit for roasting, having impaled me on a stake, in the same way Videha will have your sons and wife cooked."

๗๔๔.

744.

‘‘สเจ [Pg.305] มํ วิตนิตฺวาน, เวธยิสฺสสิ สตฺติยา;

เอวํ ปญฺจาลจนฺทสฺส, เวเทโห เวธยิสฺสติ.

"If you stretch me out and pierce me with a spear, in the same way Videha will have Pañcālacanda pierced."

๗๔๕.

745.

‘‘สเจ มํ วิตนิตฺวาน, เวธยิสฺสสิ สตฺติยา;

เอวํ ปญฺจาลจนฺทิยา, เวเทโห เวธยิสฺสติ.

"If you stretch me out and pierce me with a spear, in the same way Videha will have Pañcālacandī pierced."

๗๔๖.

746.

‘‘สเจ มํ วิตนิตฺวาน, เวธยิสฺสสิ สตฺติยา;

เอวํ นนฺทาย เทวิยา, เวเทโห เวธยิสฺสติ.

"If you stretch me out and pierce me with a spear, in the same way Videha will have Queen Nandā pierced."

๗๔๗.

747.

‘‘สเจ มํ วิตนิตฺวาน, เวธยิสฺสสิ สตฺติยา;

เอวํ เต ปุตฺตทารสฺส, เวเทโห เวธยิสฺสติ;

เอวํ โน มนฺติตํ รโห, เวเทเหน มยา สห.

"If you stretch me out and pierce me with a spear, in the same way Videha will have your sons and wife pierced; for such was our secret counsel, between Videha and me."

๗๔๘.

748.

‘‘ยถาปิ ปลสตํ จมฺมํ, โกนฺติมนฺตาสุนิฏฺฐิตํ;

อุเปติ ตนุตาณาย, สรานํ ปฏิหนฺตเว.

"Just as a hundred-layered hide, well-finished by a skilled hand, serves as body-armor to ward off arrows,"

๗๔๙.

749.

‘‘สุขาวโห ทุกฺขนุโท, เวเทหสฺส ยสสฺสิโน;

มตึ เต ปฏิหญฺญามิ, อุสุํ ปลสเตน วา’’ติ.

"A bringer of happiness and dispeller of sorrow for the glorious Videha, I ward off your intention as if with a hundred-layered shield against an arrow."

ตตฺถ เฉทยิสฺสตีติ ‘‘ปณฺฑิตสฺส กิร จูฬนินา หตฺถปาทา ฉินฺนา’’ติ สุตฺวาว เฉทยิสฺสติ. ปุตฺตทารสฺสาติ มม เอกสฺส ฉินฺทนปจฺจยา ตว ทฺวินฺนํ ปุตฺตานญฺเจว อคฺคมเหสิยา จาติ ติณฺณมฺปิ ชนานํ อมฺหากํ ราชา เฉทยิสฺสติ. เอวํ โน มนฺติตํ รโหติ มหาราช, มยา จ เวเทหราเชน จ เอวํ รหสิ มนฺติตํ ‘‘ยํ ยํ อิธ มยฺหํ จูฬนิราชา กาเรติ, ตํ ตํ ตตฺถ ตสฺส ปุตฺตทารานํ กาตพฺพ’’นฺติ. ปลสตนฺติ ปลสตปฺปมาณํ พหู ขาเร ขาทาเปตฺวา มุทุภาวํ อุปนีตํ จมฺมํ. โกนฺติมนฺตาสุนิฏฺฐิตนฺติ โกนฺติมนฺตา วุจฺจติ จมฺมการสตฺถํ, ตาย กนฺตนลิขิตานํ วเสน กตตฺตา สุฏฺฐุ นิฏฺฐิตํ. ตนุตาณายาติ ยถา ตํ จมฺมํ สงฺคาเม สรานํ ปฏิหนฺตเว สรีรตาณํ อุเปติ, สเร ปฏิหนิตฺวา สรีรํ รกฺขติ. สุขาวโหติ มหาราช, อหมฺปิ อมฺหากํ รญฺโญ ปจฺจามิตฺตานํ วารณตฺเถน ตํ สรปริตฺตาณจมฺมํ วิย สุขาวโห. ทุกฺขนุโทติ กายิกสุขเจตสิกสุขญฺจ อาวหามิ, ทุกฺขญฺจ นุเทมิ. มตินฺติ ตสฺมา ตว มตึ ปญฺญํ อุสุํ เตน ปลสตจมฺเมน วิย อตฺตโน มติยา ปฏิหนิสฺสามีติ.

Here, 'he will cut off' means that upon hearing, 'Indeed, the wise one's hands and feet were cut off by Cūḷani,' he, King Videha, will cut off the limbs of Cūḷani's family. Regarding 'of his sons and wife'—because of the cutting of me alone, our king will cut off your two sons and the chief queen—thus, all three of your people. 'So was our secret counsel'—great king, between me and King Videha, it was secretly agreed: 'Whatever King Cūḷani inflicts here on me, the same shall be done there to his sons and wife.' 'A hundred-layered hide' means a hide about the thickness of a hundred palasa leaves, brought to a soft state after being treated with much alkali. 'Well-finished with a knife'—'knife' refers to a leatherworker's knife; because it was made by means of cutting and scraping with that, it is well-finished. 'As a thin armor'—just as that hide serves as body armor in battle to ward off arrows, protecting the body by deflecting them. 'Bringer of happiness'—great king, I too am a bringer of happiness, like that arrow-deflecting hide, by repelling the enemies of our king. 'Dispeller of sorrow'—I bring bodily and mental happiness and dispel suffering. 'I counter your thought'—therefore, I will counter your thought, your wisdom, with my own thought, just as that hundred-layered hide counters an arrow.

ตํ [Pg.306] สุตฺวา ราชา จินฺเตสิ ‘‘คหปติปุตฺโต กึ กเถติ, ยถา กิร อหํ เอตสฺส กริสฺสามิ, เอวํ เวเทหราชา มม ปุตฺตทารานํ กมฺมการณํ กริสฺสติ, น ชานาติ มม ปุตฺตทารานํ อารกฺขสฺส สุสํวิหิตภาวํ, ‘อิทานิ มาเรสฺสตี’ติ มรณภเยน วิลปติ, นาสฺส วจนํ สทฺทหามี’’ติ. มหาสตฺโต ‘‘อยํ มํ มรณภเยน กเถตีติ มญฺญติ, ชานาเปสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห –

Hearing that, the king thought: 'What is this householder's son saying? It seems that just as I will act towards him, so King Videha will inflict punishment upon my sons and wife. He does not know that the protection for my sons and wife is well-arranged. He is lamenting out of fear of death, thinking, ‘Now he will kill me.’ I do not believe his word.' The Great Being, thinking, 'He thinks I am speaking out of fear of death; I shall make him understand,' said:

๗๕๐.

750.

‘‘อิงฺฆ ปสฺส มหาราช, สุญฺญํ อนฺเตปุรํ ตว;

โอโรธา จ กุมารา จ, ตว มาตา จ ขตฺติย;

อุมงฺคา นีหริตฺวาน, เวเทหสฺสุปนามิตา’’ติ.

"Come, see, great king, your inner palace is empty; your ladies of the court and princes, and your mother, O warrior king— having brought them out from the tunnel, they have been led to Videha."

ตตฺถ อุมงฺคาติ มหาราช, มยา อตฺตโน มาณเว เปเสตฺวา ปาสาทา โอตราเปตฺวา ชงฺฆอุมงฺเคน อาหราเปตฺวา มหาอุมงฺคา นีหริตฺวา พนฺธวา เต เวเทหสฺส อุปนามิตาติ.

Here, 'from the tunnel' means, great king, that having sent my own young men, I had them brought down from the palace, led through the side-tunnel, brought out from the great tunnel, and your relatives have been presented to Videha.

ตํ สุตฺวา ราชา จินฺเตสิ ‘‘ปณฺฑิโต อติวิย ทฬฺหํ กตฺวา กเถติ, มยา จ รตฺติภาเค คงฺคาปสฺเส นนฺทาเทวิยา สทฺโท วิย สุโต, มหาปญฺโญ ปณฺฑิโต กทาจิ สจฺจํ ภเณยฺยา’’ติ. โส อุปฺปนฺนพลวโสโกปิ สตึ อุปฏฺฐาเปตฺวา อโสจนฺโต วิย เอกํ อมจฺจํ ปกฺโกสาเปตฺวา ชานนตฺถาย เปเสนฺโต อิมํ คาถมาห –

Hearing that, the king thought: "The wise man speaks very firmly, and during the night, near the Ganges, I heard a sound like that of Queen Nandā. A greatly wise man might sometimes speak the truth." Though strong grief arose in him, he established mindfulness and, as if not grieving, summoned a minister and sent him to ascertain the truth, reciting this verse:

๗๕๑.

751.

‘‘อิงฺฆ อนฺเตปุรํ มยฺหํ, คนฺตฺวาน วิจินาถ นํ;

ยถา อิมสฺส วจนํ, สจฺจํ วา ยทิ วา มุสา’’ติ.

"Come, go to my inner palace and investigate it, to see if this man's words are true or if they are false."

โส สปริวาโร ราชนิเวสนํ คนฺตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา อนฺโต ปวิสิตฺวา หตฺถปาเท พนฺธิตฺวา มุขญฺจ ปิทหิตฺวา นาคทนฺตเกสุ โอลคฺคิเต อนฺเตปุรปาลเก จ ขุชฺชวามนกาทโย จ ภาชนานิ ภินฺทิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วิปฺปกิณฺณขาทนียโภชนียญฺจ รตนฆรทฺวารานิ วิวริตฺวา กตรตนวิโลปํ วิวฏทฺวารํ สิริคพฺภญฺจ ยถาวิวเฏหิ เอว วาตปาเนหิ ปวิสิตฺวา จรมานํ กากคณญฺจ ฉฑฺฑิตคามสทิสํ สุสานภูมิยํ วิย จ นิสฺสิริกํ ราชนิเวสนญฺจ ทิสฺวา ปุนาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจนฺโต อาห –

With his retinue, he went to the royal residence, opened the door, and entered inside. He saw the inner palace guards, including hunchbacks and dwarfs, with their hands and feet bound and mouths covered, hung up on ivory pegs; the vessels broken; food and drink scattered everywhere; the doors of the treasure chambers opened and treasures plundered; the royal bedchamber with its doors wide open; flocks of crows wandering about, having entered through the windows that were likewise wide open; and the royal residence, bereft of splendor, like an abandoned village or a charnel ground. He then returned and, reporting to the king, said:

๗๕๒.

752.

‘‘เอวเมตํ มหาราช, ยถา อาห มโหสโธ;

สุญฺญํ อนฺเตปุรํ สพฺพํ, กากปฏฺฏนกํ ยถา’’ติ.

"It is just so, great king, as Mahosadha said; the entire inner palace is empty, like a city of crows."

ตตฺถ [Pg.307] กากปฏฺฏนกํ ยถาติ มจฺฉคนฺเธน อาคเตหิ กากคเณหิ สมากิณฺโณ สมุทฺทตีเร ฉฑฺฑิตคามโก วิย.

Here, "like a city of crows" means like a small abandoned village on the seashore, crowded with flocks of crows drawn by the smell of fish.

ตํ สุตฺวา ราชา จตุนฺนํ ชนานํ ปิยวิปฺปโยคสมฺภเวน โสเกน กมฺปมาโน ‘‘อิทํ มม ทุกฺขํ คหปติปุตฺตํ นิสฺสาย อุปฺปนฺน’’นฺติ ทณฺเฑน ฆฏฺฏิโต อาสีวิโส วิย โพธิสตฺตสฺส อติวิย กุชฺฌิ. มหาสตฺโต ตสฺสาการํ ทิสฺวา ‘‘อยํ ราชา มหายโส กทาจิ โกธวเสน ‘กึ มม เอเตหี’ติ ขตฺติยมาเนน มํ วิเหเฐยฺย, ยํนูนาหํ นนฺทาเทวึ อิมินา อทิฏฺฐปุพฺพํ วิย กโรนฺโต ตสฺสา สรีรวณฺณํ วณฺเณยฺยํ. อถ โส ตํ อนุสฺสริตฺวา ‘สจาหํ มโหสธํ มาเรสฺสามิ, เอวรูปํ อิตฺถิรตนํ น ลภิสฺสามิ, อมาเรนฺโต ปุน ตํ ลภิสฺสามี’ติ อตฺตโน ภริยาย สิเนเหน น กิญฺจิ มยฺหํ กริสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน อนุรกฺขณตฺถํ ปาสาเท ฐิโตว รตฺตกมฺพลนฺตรา สุวณฺณวณฺณํ พาหุํ นีหริตฺวา ตสฺสา คตมคฺคาจิกฺขนวเสน วณฺเณนฺโต อาห –

Hearing this, the king, trembling with grief born of separation from his four loved ones, and thinking, "This suffering of mine has arisen because of the householder's son," became extremely angry at the Bodhisatta, like a venomous snake struck by a stick. The Great Being, seeing his demeanor, thought: "This glorious king, swayed by anger, might harm me out of his khattiya pride, thinking, 'What are these people to me?' What if I were to describe Queen Nandā, praising her physical beauty, as if he had never seen her before? Then, remembering her, he will think, 'If I kill Mahosadha, I will never obtain such a jewel of a woman; but if I do not kill him, I may regain her.' And out of affection for his wife, he will do nothing to me." Reflecting thus, and for his own protection, while still standing in the palace, he drew out his golden-hued arm from within a red blanket and, praising her as if indicating the path she had taken, he said:

๗๕๓.

753.

‘‘อิโต คตา มหาราช, นารี สพฺพงฺคโสภนา;

โกสมฺพผลกสุสฺโสณี, หํสคคฺครภาณินี.

"From here, great king, a woman went, beautiful in every limb, with lovely hips like a Kosambi plank, speaking with a voice like a young swan's call."

๗๕๔.

754.

‘‘อิโต นีตา มหาราช, นารี สพฺพงฺคโสภนา;

โกเสยฺยวสนา สามา, ชาตรูปสุเมขลา.

"From here she was taken, great king, a woman beautiful in every limb; clothed in Koseyya silk, dark-complexioned, with a beautiful girdle of gold."

๗๕๕.

755.

‘‘สุรตฺตปาทา กลฺยาณี, สุวณฺณมณิเมขลา;

ปาเรวตกฺขี สุตนู, พิมฺโพฏฺฐา ตนุมชฺฌิมา.

"With crimson feet, beautiful, adorned with a golden jeweled girdle; her eyes like a dove's, with a beautiful body, lips like bimba fruit, slender-waisted."

๗๕๖.

756.

‘‘สุชาตา ภุชลฏฺฐีว, เวทีว ตนุมชฺฌิมา;

ทีฆสฺสา เกสา อสิตา, อีสกคฺคปเวลฺลิตา.

"With well-formed arms like slender staffs, slender-waisted like an altar; her long hair is dark and slightly curled at the tips."

๗๕๗.

757.

‘‘สุชาตา มิคฉาปาว, เหมนฺตคฺคิสิขาริว;

นทีว คิริทุคฺเคสุ, สญฺฉนฺนา ขุทฺทเวฬุภิ.

"Lovely as a young deer, radiant as a winter flame, like a river in mountain gorges, hidden by slender bamboo."

๗๕๘.

758.

‘‘นาคนาสูรุ กลฺยาณี, ปรมา ติมฺพรุตฺถนี;

นาติทีฆา นาติรสฺสา, นาโลมา นาติโลมสา’’ติ.

"With thighs like an elephant's trunk, beautiful, with superb timbaru-fruit-like breasts; not too tall, not too short, not hairless, not too hairy."

ตตฺถ อิโตติ อุมงฺคํ ทสฺเสติ. โกสมฺพผลกสุสฺโสณีติ วิสาลกญฺจนผลกํ วิย สุนฺทรโสณี. หํสคคฺครภาณินีติ โคจรตฺถาย วิจรนฺตานํ [Pg.308] หํสโปตกานํ วิย คคฺคเรน มธุเรน สเรน สมนฺนาคตา. โกเสยฺยวสนาติ กญฺจนขจิตโกเสยฺยวตฺถวสนา. สามาติ สุวณฺณสามา. ปาเรวตกฺขีติ ปญฺจสุ ปสาเทสุ รตฺตฏฺฐาเน ปาเรวตสกุณิสทิสกฺขี. สุตนูติ โสภนสรีรา. พิมฺโพฏฺฐาติ พิมฺพผลํ วิย สุรชฺชิตมฏฺโฐฏฺฐปริโยสานา. ตนุมชฺฌิมาติ กรมิตตนุมชฺฌิมา. สุชาตา ภุชลฏฺฐีวาติ วิชมฺภนกาเล วาเตริตรตฺตปลฺลววิลาสินี สุชาตา ภุชลตา วิย วิโรจติ. เวทีวาติ กญฺจนเวทิ วิย ตนุมชฺฌิมา. อีสกคฺคปเวลฺลิตาติ อีสกํ อคฺเคสุ โอนตา. อีสกคฺคปเวลฺลิตา วา เนตฺตึสาย อคฺคํ วิย วินตา.

Here, 'from here' indicates the tunnel. 'With beautiful hips like a Kosambi plank' means with lovely hips like a broad golden plank. 'Speaking with a gurgling sound like a swan' means she was endowed with a sweet, gurgling sound like that of young swans wandering for food. 'Clothed in Koseyya' means clothed in Koseyya garments inlaid with gold. 'Dark-complexioned' means golden-dark. 'With eyes like a dove's' means her eyes, in their red parts, were like those of a dove. 'With a beautiful body' means having a lovely body. 'With lips like a bimba' means the edges of her lips were well-colored and smooth like the bimba fruit. 'Slender-waisted' means having a waist that can be spanned by the hand. 'With well-formed arms like slender staffs' means her well-formed, creeper-like arms shone like a beautiful red shoot swaying in the wind when she stretched. 'Like an altar' means slender-waisted like a golden altar. 'Slightly curled at the tips' means slightly bent down at the tips. Or, 'slightly curled at the tips' means curved like the tip of a sword.

มิคฉาปาวาติ ปพฺพตสานุมฺหิ สุชาตา เอกวสฺสิกพฺยคฺฆโปติกา วิย วิลาสกุตฺติยุตฺตา. เหมนฺตคฺคิสิขาริวาติ โอภาสสมฺปนฺนตาย เหมนฺเต อคฺคิสิขา วิย โสภติ. ขุทฺทเวฬุภีติ ยถา ขุทฺทเกหิ อุทกเวฬูหิ สญฺฉนฺนา นที โสภติ, เอวํ ตนุกโลมาย โลมราชิยา โสภติ. กลฺยาณีติ ฉวิมํสเกสนฺหารุอฏฺฐีนํ วเสน ปญฺจวิเธน กลฺยาเณน สมนฺนาคตา. ปรมา ติมฺพรุตฺถนีติ ติมฺพรุตฺถนี ปรมา อุตฺตมา, สุวณฺณผลเก ฐปิตสุวณฺณวณฺณติมฺพรุผลทฺวยมิวสฺสา สุสณฺฐานสมฺปนฺนํ นิรนฺตรํ ถนยุคลํ.

'Lovely as a young deer' means she was as playful and charming as a one-year-old tiger cub on a mountain slope. 'Radiant as a winter flame' means she shone brightly with radiance, like a flame in winter. 'Hidden by slender reeds' means she was as lovely as a river concealed by small water reeds, her fine body hair enhancing her beauty. 'Beautiful' means she was endowed with the fivefold beauty of skin, flesh, hair, sinews, and bones. 'Her breasts like supreme timbaru fruits' means her breasts were supreme, perfectly shaped and full, like a pair of golden timbaru fruits placed on a golden plate.

เอวํ มหาสตฺเต ตสฺสา รูปสิรึ วณฺเณนฺเตว ตสฺส สา ปุพฺเพ อทิฏฺฐปุพฺพา วิย อโหสิ, พลวสิเนหํ อุปฺปาเทสิ. อถสฺส สิเนหุปฺปตฺติภาวํ ญตฺวา มหาสตฺโต อนนฺตรํ คาถมาห –

Thus, as the Great Being described her beauty, she seemed to him as if never seen before, arousing strong affection in him. Then, knowing that affection had arisen, the Great Being immediately spoke this verse:

๗๕๙.

759.

‘‘นนฺทาย นูน มรเณน, นนฺทสิ สิริวาหน;

อหญฺจ นูน นนฺทา จ, คจฺฉาม สมสาธน’’นฺติ.

'Surely, O Sirivāhana, you rejoice at the death of Nandā. And surely I and Nandā shall go, sharing a common destiny.'

ตตฺถ สิริวาหนาติ สิริสมฺปนฺนวาหน มหาราช, นูน ตฺวํ เอวํ อุตฺตมรูปธราย นนฺทาย มรเณน นนฺทสีติ วทติ. คจฺฉามาติ สเจ หิ ตฺวํ มํ มาเรสฺสสิ, เอกํเสเนว อมฺหากํ ราชา นนฺทํ มาเรสฺสติ. อิติ นนฺทา จ อหญฺจ ยมสฺส สนฺติกํ คมิสฺสาม, ยโม อมฺเห อุโภ ทิสฺวา นนฺทํ [Pg.309] มยฺหเมว ทสฺสติ, ตสฺส ตุยฺหํ มํ มาเรตฺวา ตาทิสํ อิตฺถิรตนํ อลภนฺตสฺส กึ รชฺเชน, นาหํ อตฺตโน มรเณน ปริหานึ ปสฺสามิ, เทวาติ.

Therein, 'Sirivāhana' means 'O great king with a glorious vehicle.' He says, 'Surely, you rejoice at the death of Nandā, who possesses such supreme beauty!' 'We shall go' means: if indeed you kill me, our king will certainly kill Nandā. Thus, both Nandā and I will go to the presence of Yama; seeing us both, Yama will give Nandā to me alone. For you, having killed me and not obtaining such a jewel of a woman, what use is the kingdom? I do not see any loss for myself in my own death, O lord.

อิติ มหาสตฺโต เอตฺตเก ฐาเน นนฺทเมว วณฺเณสิ, น อิตเร ตโย ชเน. กึการณา? สตฺตา หิ นาม ปิยภริยาสุ วิย เสเสสุ อาลยํ น กโรนฺติ, มาตรํ วา สรนฺโต ปุตฺตธีตโรปิ สริสฺสตีติ ตสฺมา ตเมว วณฺเณสิ, ราชมาตรํ ปน มหลฺลิกาภาเวน น วณฺเณสิ. ญาณสมฺปนฺเน มหาสตฺเต มธุรสฺสเรน วณฺเณนฺเตเยว นนฺทาเทวี อาคนฺตฺวา รญฺโญ ปุรโต ฐิตา วิย อโหสิ. ตโต ราชา จินฺเตสิ ‘‘ฐเปตฺวา มโหสธํ อญฺโญ มม ภริยํ อาเนตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถี’’ติ. อถสฺส นํ สรนฺตสฺส โสโก อุปฺปชฺชิ. อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘มา จินฺตยิตฺถ, มหาราช, เทวี จ เต ปุตฺโต จ มาตา จ ตโยปิ อาคจฺฉิสฺสนฺติ, มม คมนเมเวตฺถ ปมาณํ, ตสฺมา ตฺวํ อสฺสาสํ ปฏิลภ, นรินฺทา’’ติ ราชานํ อสฺสาเสสิ. อถ ราชา จินฺเตสิ ‘‘อหํ อตฺตโน นครํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตํ การาเปตฺวา อิมํ อุปการินครํ เอตฺตเกน พลวาหเนน ปริกฺขิปิตฺวาว ฐิโต. อยํ ปน ปณฺฑิโต เอวํ สุโคปิตาปิ มม นครา เทวิญฺจ เม ปุตฺตญฺจ มาตรญฺจ อาเนตฺวา เวเทหสฺส ทาเปสิ. อมฺเหสุ จ เอวํ ปริวาเรตฺวา ฐิเตสฺเวว เอกสฺสปิ อชานนฺตสฺส เวเทหํ สเสนาวาหนํ ปลาเปสิ. กึ นุ โข ทิพฺพมายํ ชานาติ, อุทาหุ จกฺขุโมหน’’นฺติ. อถ นํ ปุจฺฉนฺโต อาห –

Thus, the Great Being praised Nandā alone in this matter, not the other three people. What was the reason? For beings do not form an attachment to others as they do to a beloved wife. And in remembering the mother, he would also remember the son and daughter. Therefore, he praised her alone, but he did not praise the queen mother on account of her old age. While the wise Great Being was praising her in a sweet voice, it was as if Queen Nandā had come and was standing before the king. Then the king thought, 'Except for Mahosadha, there is no one else capable of bringing my wife.' Then, as he remembered her, sorrow arose in him. Then the Great Being reassured the king, saying, 'Do not worry, great king. Your queen, your son, and your mother—all three will come. My coming here is the guarantee. Therefore, be comforted, O lord of men.' Then the king thought, 'I had my own city made well-guarded and well-protected, and I have been standing here surrounding this city of Upakārinagara with such a large army. But this wise man, even though my city was so well-guarded, took my queen, my son, and my mother and had them given to Videha. And while we were surrounding them like this, he made Videha and his army escape without a single person knowing. Does he know some divine illusion, or is it a trick that deceives the eye?' Then, questioning him, he said:

๗๖๐.

760.

‘‘ทิพฺพํ อธียเส มายํ, อกาสิ จกฺขุโมหนํ;

โย เม อมิตฺตํ หตฺถคตํ, เวเทหํ ปริโมจยี’’ติ.

'You have mastered divine illusion, you have performed a trick that deludes the eye; you who released my enemy Videha, who had fallen into my hands.'

ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อหํ ทิพฺพมายํ ชานามิ, ปณฺฑิตา หิ นาม ทิพฺพมายํ อุคฺคณฺหิตฺวา ภเย สมฺปตฺเต อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ ทุกฺขโต โมจยนฺติเยวา’’ติ วตฺวา อาห –

Hearing that, the Great Being said, 'I know divine illusion. For the wise, having learned divine illusion, indeed free both themselves and others from suffering when danger arises,' and he spoke:

๗๖๑.

761.

‘‘อธียนฺติ มหาราช, ทิพฺพมายิธ ปณฺฑิตา;

เต โมจยนฺติ อตฺตานํ, ปณฺฑิตา มนฺติโน ชนา.

'Great king, the wise here learn divine illusion; those wise people, who are counselors, liberate themselves.'

๗๖๒.

762.

‘‘สนฺติ [Pg.310] มาณวปุตฺตา เม, กุสลา สนฺธิเฉทกา;

เยสํ กเตน มคฺเคน, เวทโห มิถิลํ คโต’’ติ.

'I have young men, skilled in making breaches; by the path they made, Videha went to Mithilā.'

ตตฺถ ทิพฺพมายิธาติ ทิพฺพมายํ อิธ. มาณวปุตฺตาติ อุปฏฺฐากตรุณโยธา. เยสํ กเตนาติ เยหิ กเตน. มคฺเคนาติ อลงฺกตอุมงฺเคน.

Therein, 'dibbamāyidha' means 'divine illusion here.' 'Māṇavaputtā' means young warrior attendants. 'Yesaṃ katena' means 'by which was made.' 'Maggena' means 'by the decorated tunnel.'

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อลงฺกตอุมงฺเคน กิร คโต, กีทิโส นุ โข อุมงฺโค’’ติ อุมงฺคํ ทฏฺฐุกาโม อโหสิ. อถสฺส อิจฺฉิตํ ญตฺวา มหาสตฺโต ‘‘ราชา อุมงฺคํ ทฏฺฐุกาโม, ทสฺเสสฺสามิสฺส อุมงฺค’’นฺติ ทสฺเสนฺโต อาห –

Hearing this, the king thought, 'So, he went by a decorated tunnel, they say. What kind of tunnel can it be?' and he became desirous of seeing the tunnel. Then, knowing his wish, the Great Being, intending to show it to him, said, 'The king wishes to see the tunnel; I will show him the tunnel,' and spoke:

๗๖๓.

763.

‘‘อิงฺฆ ปสฺส มหาราช, อุมงฺคํ สาธุ มาปิตํ;

หตฺถีนํ อถ อสฺสานํ, รถานํ อถ ปตฺตินํ;

อาโลกภูตํ ติฏฺฐนฺตํ, อุมงฺคํ สาธุ มาปิต’’นฺติ.

'Come, behold, great king, the well-constructed tunnel; for elephants, and for horses, for chariots, and for foot-soldiers; standing as a source of light, the well-constructed tunnel.'

ตตฺถ หตฺถีนนฺติ อิฏฺฐกกมฺมจิตฺตกมฺมวเสน กตานํ เอเตสํ หตฺถิอาทีนํ ปนฺตีหิ อุปโสภิตํ อลงฺกตเทวสภาสทิสํ เอโกภาสํ หุตฺวา ติฏฺฐนฺตํ อุมงฺคํ ปสฺส, เทวาติ.

Therein, 'for elephants' means: behold the tunnel, O lord, adorned with rows of these elephants and so on, made by means of brickwork and painting, resembling a decorated divine assembly hall, standing as a single radiance.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘มหาราช, มม ปญฺญาย มาปิเต จนฺทสฺส จ สูริยสฺส จ อุฏฺฐิตฏฺฐาเน วิย ปากเฏ อลงฺกตอุมงฺเค อสีติมหาทฺวารานิ จตุสฏฺฐิจูฬทฺวารานิ เอกสตสยนคพฺเภ อเนกสตทีปคพฺเภ จ ปสฺส, มยา สทฺธึ สมคฺโค สมฺโมทมาโน หุตฺวา อตฺตโน พเลน สทฺธึ อุปการินครํ ปวิส, เทวา’’ติ นครทฺวารํ วิวราเปสิ. ราชา เอกสตราชปริวาโร นครํ ปาวิสิ. มหาสตฺโต ปาสาทา โอรุยฺห ราชานํ วนฺทิตฺวา สปริวารํ อาทาย อุมงฺคํ ปาวิสิ. ราชา อลงฺกตเทวสภํ วิย อุมงฺคํ ทิสฺวา โพธิสตฺตสฺส คุเณ วณฺเณนฺโต อาห –

And having said this, he continued, 'Great king, behold this decorated tunnel constructed by my wisdom, as manifest as the rising places of the moon and sun, with its eighty great gates, sixty-four minor gates, one hundred and one sleeping chambers, and many hundreds of lamp chambers. Enter the city of Upakārinagara with your forces, united and rejoicing with me, O lord,' and he had the city gate opened. The king, with a retinue of one hundred and one kings, entered the city. The Great Being descended from the palace, paid homage to the king, and taking his retinue, entered the tunnel. The king, seeing the tunnel was like a decorated divine assembly hall, praised the virtues of the Bodhisatta, saying:

๗๖๔.

764.

‘‘ลาภา วต วิเทหานํ, ยสฺสิเมทิสา ปณฺฑิตา;

ฆเร วสนฺติ วิชิเต, ยถา ตฺวํสิ มโหสธา’’ติ.

'A great gain it is for the Videhans, in whose homes and realm dwells such a wise one as you, O Mahosadha.'

ตตฺถ วิเทหานนฺติ เอวรูปานํ ปณฺฑิตานํ อากรสฺส อุฏฺฐานฏฺฐานภูตสฺส วิเทหานํ ชนปทสฺส ลาภา วต. ยสฺสิเมทิสาติ ยสฺส อิเม [Pg.311] เอวรูปา ปณฺฑิตา อุปายกุสลา สนฺติเก วา เอกฆเร วา เอกชนปเท วา เอกรฏฺเฐ วา วสนฺติ, ตสฺสปิ ลาภา วต. ยถา ตฺวํสีติ ยถา ตฺวํ อสิ, ตาทิเสน ปณฺฑิเตน สทฺธึเยว เอกรฏฺเฐ วา เอกชนปเท วา เอกนคเร วา เอกฆเร วา วสิตุํ ลภนฺติ. เตสํ วิเทหรฏฺฐวาสีนญฺเจว มิถิลนครวาสีนญฺจ ตยา สทฺธึ เอกโต วสิตุํ ลภนฺตานํ ลาภา วตาติ วทติ.

Therein, 'for the Videhans' means: a great gain it is for the country of the Videhans, which is a mine and place of origin for such wise people. 'For whom such as these' means: a great gain it is for anyone near whom, or in the same house, region, district, or kingdom as whom, such wise and skillful people dwell. 'As you are' means: just as you are; they are able to dwell in the same kingdom, district, city, or house with such a wise person. Thus he speaks of the great gain for the inhabitants of the Videha kingdom and the city of Mithilā, who are able to live together with you.

อถสฺส มหาสตฺโต เอกสตสยนคพฺเภ ทสฺเสติ. เอกสฺส ทฺวาเร วิวเฏ สพฺเพสํ วิวรียติ. เอกสฺส ทฺวาเร ปิทหิเต สพฺเพสํ ปิธียติ. ราชา อุมงฺคํ โอโลเกนฺโต ปุรโต คจฺฉติ, ปณฺฑิโต ปน ปจฺฉโต. สพฺพา เสนา อุมงฺคเมว ปาวิสิ. ราชา อุมงฺคโต นิกฺขมิ. ปณฺฑิโต ตสฺส นิกฺขนฺตภาวํ ญตฺวา สยํ นิกฺขมิตฺวา อญฺเญสํ นิกฺขมิตุํ อทตฺวา อุมงฺคทฺวารํ ปิทหนฺโต อาณึ อกฺกมิ. ตาวเทว อสีติมหาทฺวารานิ จตุสฏฺฐิจูฬทฺวารานิ เอกสตสยนคพฺภทฺวารานิ อเนกสตทีปคพฺภทฺวารานิ จ เอกปฺปหาเรเนว ปิทหึสุ. สกโล อุมงฺโค โลกนฺตริยนิรโย วิย อนฺธกาโร อโหสิ. มหาชโน ภีตตสิโต อโหสิ. มหาสตฺโต หิยฺโย อุมงฺคํ ปวิสนฺโต ยํ ขคฺคํ วาลุเก ฐเปสิ, ตํ คเหตฺวา ภูมิโต อฏฺฐารสหตฺถุพฺเพธํ อากาสํ อุลฺลงฺฆิตฺวา โอรุยฺห ราชานํ หตฺเถ คเหตฺวา อสึ อุคฺคิริตฺวา ตาเสตฺวา ‘‘มหาราช, สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ กสฺส รชฺช’’นฺติ ปุจฺฉิ. โส ภีโต ‘‘ตุยฺหเมว ปณฺฑิตา’’ติ วตฺวา ‘‘อภยํ เม เทหี’’ติ อาห. ‘‘มา ภายิตฺถ, มหาราช, นาหํ ตํ มาเรตุกามตาย ขคฺคํ ปรามสึ, มม ปญฺญานุภาวํ ทสฺเสตุํ ปรามสิ’’นฺติ ขคฺคํ รญฺโญ อทาสิ. อถ นํ ขคฺคํ คเหตฺวา ฐิตํ ‘‘มหาราช, สเจ มํ มาเรตุกาโมสิ, อิทาเนว อิมินา ขคฺเคน มาเรหิ. อถ อภยํ ทาตุกาโม, อภยํ เทหี’’ติ อาห. ‘‘ปณฺฑิต, มยา ตุยฺหมฺปิ อภยํ ทินฺนเมว, ตฺวํ มา จินฺตยี’’ติ อสึ ฐเปตฺวา อุโภปิ อญฺญมญฺญํ อทุพฺภาย สปถํ กรึสุ.

Then the Great Being showed him one hundred sleeping chambers. When one door was opened, all were opened. When one door was closed, all were closed. The king, looking at the tunnel, went ahead, but the wise one went behind. The entire army entered the tunnel. The king came out of the tunnel. The wise one, knowing that he had exited, came out himself and, without allowing others to leave, stepped on the bolt while closing the tunnel door. Instantly, eighty great doors, sixty-four small doors, one hundred sleeping chamber doors, and hundreds of lamp chamber doors all closed at once. The entire tunnel became as dark as the Lokantarika hell. The great crowd was terrified and trembling. The Great Being took the sword that he had placed in the sand when entering the tunnel the previous day. Leaping eighteen cubits high into the air from the ground, he descended, seized the king by the hand, drew his sword, and threatening him, asked, “Great king, to whom belongs the kingship of all Jambudīpa?” The frightened king replied, “It is yours, wise one,” and pleaded, “Grant me safety!” “Do not fear, great king. I did not grasp the sword with the desire to kill you, but to demonstrate the power of my wisdom,” he said, handing the sword to the king. Then, as the king stood holding the sword, the wise one said, “Great king, if you wish to kill me, kill me now with this sword. But if you wish to grant safety, then grant it.” The king replied, “Wise one, I have already granted you safety. Do not worry.” Setting the sword aside, they both swore an oath of non-harm to each other.

อถ ราชา โพธิสตฺตํ อาห – ‘‘ปณฺฑิต, เอวํ ญาณพลสมฺปนฺโน หุตฺวา รชฺชํ กสฺมา น คณฺหาสี’’ติ? ‘‘มหาราช, อหํ อิจฺฉมาโน อชฺเชว สกลชมฺพุทีเป ราชาโน มาเรตฺวา รชฺชํ คณฺเหยฺยํ, ปรํ มาเรตฺวา จ ยสคฺคหณํ นาม ปณฺฑิเตหิ น ปสตฺถ’’นฺติ. ‘‘ปณฺฑิต, มหาชโน ทฺวารํ อลภมาโน ปริเทวติ, อุมงฺคทฺวารํ วิวริตฺวา มหาชนสฺส ชีวิตทานํ เทหี’’ติ[Pg.312]. โส ทฺวารํ วิวริ, สกโล อุมงฺโค เอโกภาโส อโหสิ. มหาชโน อสฺสาสํ ปฏิลภิ. สพฺเพ ราชาโน อตฺตโน เสนาย สทฺธึ นิกฺขมิตฺวา ปณฺฑิตสฺส สนฺติกํ อาคมึสุ. โส รญฺญา สทฺธึ วิสาลมาฬเก อฏฺฐาสิ. อถ นํ เต ราชาโน อาหํสุ ‘‘ปณฺฑิต, ตํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลทฺธํ, สเจ มุหุตฺตํ อุมงฺคทฺวารํ น วิวริตฺถ, สพฺเพสํ โน ตตฺเถว มรณํ อภวิสฺสา’’ติ. ‘‘น มหาราชาโน อิทาเนว ตุมฺเหหิ มญฺเญว นิสฺสาย ชีวิตํ ลทฺธํ, ปุพฺเพปิ ลทฺธํเยวา’’ติ. ‘‘กทา, ปณฺฑิตา’’ติ? ‘‘ฐเปตฺวา อมฺหากํ นครํ สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ คเหตฺวา อุตฺตรปญฺจาลนครํ คนฺตฺวา อุยฺยาเน ชยปานํ ปาตุํ สุราย ปฏิยตฺตกาลํ สรถา’’ติ? ‘‘อาม, ปณฺฑิตา’’ติ. ตทา เอส ราชา เกวฏฺเฏน สทฺธึ ทุมฺมนฺติเตน วิสโยชิตาย สุราย เจว มจฺฉมํเสหิ จ ตุมฺเห มาเรตุํ กิจฺจมกาสิ. อถาหํ ‘‘มาทิเส ปณฺฑิเต ธรมาเน อิเม อนาถมรณํ มา มรนฺตู’’ติ อตฺตโน โยเธ เปเสตฺวา สพฺพภาชนานิ ภินฺทาเปตฺวา เอเตสํ มนฺตํ ภินฺทิตฺวา ตุมฺหากํ ชีวิตทานํ อทาสินฺติ.

Then the king said to the Bodhisatta, “Wise one, being endowed with such power of wisdom, why do you not take the kingdom?” “Great king, if I wished, I could this very day kill all the kings in the whole of Jambudīpa and seize the kingdom. But the acquisition of fame by killing others is not praised by the wise.” “Wise one, the great crowd laments, not finding an exit. Open the tunnel gate and give the gift of life to the great crowd.” So he opened the gate, and the entire tunnel became filled with light. The great crowd regained their composure. All the kings came out with their armies and approached the wise one. He stood with the king in the great pavilion. Then those kings said to him, “Wise one, we have obtained our lives through you. Had you not opened the tunnel gate for even a moment, death would have befallen all of us right there.” “Great kings, it is not just now that you have obtained your lives through me—you obtained them before as well.” “When was that, wise one?” “Do you recall the time when, having taken the kingship of all Jambudīpa, excluding our city, you went to the city of Uttarapañcāla to drink the victory draught in the garden, when the liquor had been prepared?” “Yes, wise one.” “At that time, this king, in ill-counsel with the fisherman, made an attempt to kill you with liquor mixed with poison, and with fish and meat. Then I thought, ‘While a wise one like me lives, let them not die such a helpless death.’ So I sent my soldiers to have all the vessels smashed, thereby breaking their plot, and gave you the gift of life.”

เต สพฺเพปิ อุพฺพิคฺคมานสา หุตฺวา จูฬนิราชานํ ปุจฺฉึสุ ‘‘สจฺจํ กิร, มหาราชา’’ติ? ‘‘อาม, มยา เกวฏฺฏสฺส กถํ คเหตฺวา กตํ, สจฺจเมว ปณฺฑิโต กเถตี’’ติ. เต สพฺเพปิ มหาสตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา ‘‘ปณฺฑิต, ตฺวํ สพฺเพสํ โน ปติฏฺฐา ชาโต, ตํ นิสฺสาย มยํ ชีวิตํ ลภิมฺหา’’ติ สพฺพปสาธเนหิ มหาสตฺตสฺส ปูชํ กรึสุ. ปณฺฑิโต ราชานํ อาห – ‘‘มหาราช, ตุมฺเห มา จินฺตยิตฺถ, ปาปมิตฺตสํสคฺคสฺเสว เอส โทโส, อิเม ราชาโน ขมาเปถา’’ติ. ราชา ‘‘มยา ทุปฺปุริสํ นิสฺสาย ตุมฺหากํ เอวรูปํ กตํ, เอส มยฺหํ โทโส, ขมถ เม โทสํ, ปุน เอวรูปํ น กริสฺสามี’’ติ ขมาเปสิ. เต อญฺญมญฺญํ อจฺจยํ เทเสตฺวา สมคฺคา สมฺโมทมานา อเหสุํ. อถ ราชา พหูนิ ขาทนียโภชนียคนฺธมาลาทีนิ อาหราเปตฺวา สพฺเพหิ สทฺธึ สตฺตาหํ อุมงฺเคเยว กีฬิตฺวา นครํ ปวิสิตฺวา มหาสตฺตสฺส มหาสกฺการํ กาเรตฺวา เอกสตราชปริวุโต มหาตเล นิสีทิตฺวา ปณฺฑิตํ อตฺตโน สนฺติเก วสาเปตุกามตาย อาห –

All of them, with agitated minds, asked the lesser king, “Is it true, great king?” “Yes, I acted on the fisherman’s words; truly, the wise one speaks the truth.” They all embraced the Great Being and said, “O wise one, you have become a refuge for all of us. Relying on you, we have gained our lives.” Then they honored the Great Being with all kinds of ornaments. The wise one said to the king, “Great king, do not worry. This fault is due to association with a bad friend. You should ask forgiveness from these kings.” The king said, “Because of that wicked man, I have done such a thing to you. This is my fault. Forgive my fault. I will not do such a thing again.” Thus, he sought their forgiveness. They confessed their transgressions to one another and became united and rejoiced together. Then the king had many kinds of food, drinks, perfumes, and garlands brought, and together with all of them, he celebrated for seven days in the tunnel itself. Entering the city, he showed great honor to the Great Being. Surrounded by a hundred kings, he sat on the great dais and, wishing to make the wise one stay near him, said:

๗๖๕.

765.

‘‘วุตฺติญฺจ [Pg.313] ปริหารญฺจ, ทิคุณํ ภตฺตเวตนํ;

ททามิ วิปุเล โภเค, ภุญฺช กาเม รมสฺสุ จ;

มา วิเทหํ ปจฺจคมา, กึ วิเทโห กริสฺสตี’’ติ.

“I will give you maintenance and perquisites, double food and wages. I bestow abundant enjoyments; enjoy pleasures and delight. Do not return to Videha; what can Videha do for you?”

ตตฺถ วุตฺตินฺติ ยสนิสฺสิตํ ชีวิตวุตฺตึ. ปริหารนฺติ คามนิคมทานํ. ภตฺตนฺติ นิวาปํ. เวตนนฺติ ปริพฺพยํ. โภเคติ อญฺเญปิ เต วิปุเล โภเค ททามิ.

Herein, 'maintenance' means a livelihood dependent on honor. 'Perquisites' means the gift of villages and towns. 'Food' means sustenance. 'Wages' means expenses. 'Enjoyments' means: 'I give you other extensive enjoyments as well.'

ปณฺฑิโต ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห –

The wise one, refusing him, said:

๗๖๖.

766.

‘‘โย จเชถ มหาราช, ภตฺตารํ ธนการณา;

อุภินฺนํ โหติ คารยฺโห, อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ยาว ชีเวยฺย เวเทโห, นาญฺญสฺส ปุริโส สิยา.

“O great king, one who would abandon his lord for the sake of wealth is blameworthy to both himself and to others. As long as Videha lives, I shall not be another’s man.”

๗๖๗.

767.

‘‘โย จเชถ มหาราช, ภตฺตารํ ธนการณา;

อุภินฺนํ โหติ คารยฺโห, อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ยาว ติฏฺเฐยฺย เวเทโห, นาญฺญสฺส วิชิเต วเส’’ติ.

“O great king, one who would abandon his lord for the sake of wealth is blameworthy to both himself and to others. As long as Videha stands, I shall not dwell in another’s realm.”

ตตฺถ อตฺตโน จ ปรสฺส จาติ เอวรูปญฺหิ ‘‘ธนการณา มยา อตฺตโน ภตฺตารํ ปริจฺจชนฺเตน ปาปํ กต’’นฺติ อตฺตาปิ อตฺตานํ ครหติ, ‘‘อิมินา ธนการณา อตฺตโน ภตฺตา ปริจฺจตฺโต, ปาปธมฺโม อย’’นฺติ ปโรปิ ครหติ. ตสฺมา น สกฺกา ตสฺมึ ธรนฺเต มยา อญฺญสฺส วิชิเต วสิตุนฺติ.

Herein, 'to both himself and to others' means: 'By abandoning my lord for the sake of wealth, I have done wrong,' thus one blames oneself; and 'This one has abandoned his lord for the sake of wealth; he is of wicked character,' thus others also blame him. Therefore, as long as he lives, I cannot dwell in another’s realm.

อถ นํ ราชา อาห – ‘‘เตน หิ, ปณฺฑิต, ตว รญฺโญ ทิวงฺคตกาเล อิธาคนฺตุํ ปฏิญฺญํ เทหี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, เทว, อหํ ชีวนฺโต อาคมิสฺสามี’’ติ อาห. อถสฺส ราชา สตฺตาหํ มหาสกฺการํ กตฺวา สตฺตาหจฺจเยน ปุน อาปุจฺฉนกาเล ‘‘อหํ เต, ปณฺฑิต, อิทญฺจิทญฺจ ทมฺมี’’ติ วทนฺโต คาถมาห –

Then the king said to him, “Well then, wise one, give me your promise to come here when your king passes away.” He replied, “Very well, Your Majesty, if I am living, I will come.” Then the king honored him greatly for seven days, and at the end of seven days, when it was time to take leave again, he spoke this verse, saying, “I will give you this and that, wise one:”

๗๖๘.

768.

‘‘ทมฺมิ นิกฺขสหสฺสํ เต, คามาสีติญฺจ กาสิสุ;

ทาสิสตานิ จตฺตาริ, ทมฺมิ ภริยาสตญฺจ เต;

สพฺพํ เสนงฺคมาทาย, โสตฺถึ คจฺฉ มโหสธา’’ติ.

“I give you a thousand nikkhas, and eighty villages in Kasi; four hundred female slaves I give you, and a hundred wives. Taking your entire retinue, go in safety, O Mahosadha.”

ตตฺถ นิกฺขสหสฺสนฺติ ปญฺจสุวณฺเณน นิกฺเขน นิกฺขานํ สหสฺสํ. คามาติ เย คามา สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร สหสฺสสหสฺสุฏฺฐานกา, เต จ คาเม [Pg.314] เต ทมฺมิ. กาสิสูติ กาสิรฏฺเฐ. ตํ วิเทหรฏฺฐสฺส อาสนฺนํ, ตสฺมา ตตฺถสฺส อสีติคาเม อทาสิ.

Herein, 'a thousand nikkhas' means a thousand nikkhas, each worth five suvaṇṇas. 'Villages' means: 'Those villages that yield a million annually, those villages I give to you.' 'In Kasi' means in the Kasi kingdom. As that is near the Videha kingdom, he gave him eighty villages there.

โสปิ ราชานํ อาห – ‘‘มหาราช, ตุมฺเห พนฺธวานํ มา จินฺตยิตฺถ, อหํ มม รญฺโญ คมนกาเลเยว ‘มหาราช, นนฺทาเทวึ มาตุฏฺฐาเน ฐเปยฺยาสิ, ปญฺจาลจนฺทํ กนิฏฺฐฏฺฐาเน’ติ วตฺวา ธีตาย เต อภิเสกํ ทาเปตฺวา ราชานํ อุยฺโยเชสึ, มาตรญฺจ เทวิญฺจ ปุตฺตญฺจ สีฆเมว เปเสสฺสามี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, ปณฺฑิตา’’ติ อตฺตโน ธีตุ ทาตพฺพานิ ทาสิทาสวตฺถาลงฺการสุวณฺณหิรญฺญอลงฺกตหตฺถิอสฺสรถาทีนิ ‘‘อิมานิ ตสฺสา ทเทยฺยาสี’’ติ มหาสตฺตํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา เสนาวาหนสฺส กตฺตพฺพกิจฺจํ วิจาเรนฺโต อาห –

The wise man then said to the king, “Great king, do not worry about your relatives. At the time of my king’s departure, I advised him, ‘Great king, place Nandadevi in the position of mother and Pañcalacanda in the position of younger brother,’ and after arranging the consecration for your daughter, I sent the king away. I will quickly send your mother, the queen, and your son.” The king replied, “Very well, wise one,” and having the Great Being accept all the gifts to be given to his daughter—male and female slaves, garments, ornaments, gold, silver, adorned elephants, horses, chariots, and so forth—saying, “Give these to her,” and while considering the duties to be performed for the army and vehicles, he said:

๗๖๙.

769.

‘‘ยาว ททนฺตุ หตฺถีนํ, อสฺสานํ ทิคุณํ วิธํ;

ตปฺเปนฺตุ อนฺนปาเนน, รถิเก ปตฺติการเก’’ติ.

“Let them give provisions to the elephants, and a twofold measure to the horses; let them satisfy with food and drink the charioteers and foot soldiers.”

ตตฺถ ยาวาติ น เกวลํ ทิคุณเมว, ยาว ปโหติ, ตาว หตฺถีนญฺจ อสฺสานญฺจ ยวโคธุมาทิวิธํ เทถาติ วทติ. ตปฺเปนฺตูติ ยตฺตเกน เต อนฺตรามคฺเค อกิลนฺตา คจฺฉนฺติ, ตตฺตกํ เทนฺตา ตปฺเปนฺตุ.

Herein, ‘as much as’ means not merely twice the amount, but as much as is sufficient, let them give provisions such as barley and wheat to the elephants and horses. ‘Let them satisfy’ means let them give enough so that they may travel without weariness along the way, thereby satisfying them.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ปณฺฑิตํ อุยฺโยเชนฺโต อาห –

And having spoken thus, while sending off the wise man, he said:

๗๗๐.

770.

‘‘หตฺถี อสฺเส รเถ ปตฺตี, คจฺเฉวาทาย ปณฺฑิต;

ปสฺสตุ ตํ มหาราชา, เวเทโห มิถิลํ คต’’นฺติ.

“Take elephants, horses, chariots, and infantry, O wise one, and go. May the great King Vedeha see you when you have reached Mithila.”

ตตฺถ มิถิลํ คตนฺติ โสตฺถินา ตํ มิถิลนครํ สมฺปตฺตํ ปสฺสตุ.

Herein, “when you have reached Mithila” means may he see him safely arrived in that city of Mithila.

อิติ โส ปณฺฑิตสฺส มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา อุยฺโยเชสิ. เตปิ เอกสตราชาโน มหาสตฺตสฺส สกฺการํ กตฺวา พหุํ ปณฺณาการํ อทํสุ. เตสํ สนฺติเก อุปนิกฺขิตฺตกปุริสาปิ ปณฺฑิตเมว ปริวารยึสุ. โส มหนฺเตน ปริวาเรน ปริวุโต มคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา อนฺตรามคฺเคเยว จูฬนิรญฺญา ทินฺนคามโต อายํ อาหราเปตุํ ปุริเส เปเสตฺวา วิเทหรฏฺฐํ สมฺปาปุณิ. เสนโกปิ กินฺตรามคฺเค อตฺตโน ปุริสํ ฐเปสิ ‘‘จูฬนิรญฺโญ ปุน อาคมนํ วา อนาคมนํ วา ชานิตฺวา ยสฺส กสฺสจิ อาคมนญฺจ มยฺหํ อาโรเจยฺยาสี’’ติ. โส ติโยชนมตฺถเกเยว มหาสตฺตํ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา ‘‘ปณฺฑิโต มหนฺเตน ปริวาเรน อาคจฺฉตี’’ติ เสนกสฺส อาโรเจสิ. โส ตํ สุตฺวา ราชกุลํ อคมาสิ[Pg.315]. ราชาปิ ปาสาทตเล ฐิโต วาตปาเนน โอโลเกนฺโต มหตึ เสนํ ทิสฺวา ‘‘มโหสธปณฺฑิตสฺส เสนา มนฺทา, อยํ อติวิย มหตี เสนา ทิสฺสติ, กึ นุ โข จูฬนิราชา อาคโต สิยา’’ติ ภีตตสิโต ตมตฺถํ ปุจฺฉนฺโต อาห –

Thus, having shown great honor to the wise one, he sent him off. And those one hundred and one kings, having paid homage to the Great Being, gave many gifts. Even the men who had been entrusted to their care surrounded only the wise one. Surrounded by a great retinue, he set out on the road. While on the way, he sent men to fetch revenue from the village given by King Cūḷanī and reached the kingdom of Videha. Senaka also stationed his own man on the Kintarā road, saying, “Find out whether King Cūḷanī returns or not, and report to me the arrival of anyone whatsoever.” That man, seeing the Great Being from a distance of three yojanas, came back and reported to Senaka, “The wise one is coming with a great retinue.” Hearing this, Senaka went to the royal court. The king, standing on the palace terrace and looking out through a window, saw the vast army and thought, “The army of Mahosadha the Wise is small, but this one appears exceedingly large. Could it be that King Cūḷanī has arrived?” Frightened and anxious, he asked about the matter, saying:

๗๗๑.

771.

‘‘หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี, เสนา ปทิสฺสเต มหา;

จตุรงฺคินี ภีสรูปา, กึ นุ มญฺญสิ ปณฺฑิตา’’ติ.

“Elephants, horses, chariots, and foot soldiers—a great army is seen, four-divisioned and terrifying in appearance. What do you think, O wise ones?”

อถสฺส เสนโก ตมตฺถํ อาโรเจนฺโต อาห –

Then Senaka, reporting the matter to him, said:

๗๗๒.

772.

‘‘อานนฺโท เต มหาราช, อุตฺตโม ปฏิทิสฺสติ;

สพฺพํ เสนงฺคมาทาย, โสตฺถึ ปตฺโต มโหสโธ’’ติ.

“O great king, supreme joy appears for you. Taking the entire armed force, Mahosadha has arrived safely.”

ตํ สุตฺวา ราชา อาห – ‘‘เสนก, ปณฺฑิตสฺส เสนา มนฺทา, อยํ ปน มหตี’’ติ. ‘‘มหาราช, จูฬนิราชา เตน ปสาทิโต ภวิสฺสติ, เตนสฺส ปสนฺเนน ทินฺนา ภวิสฺสตี’’ติ. ราชา นคเร เภรึ จราเปสิ ‘‘นครํ อลงฺกริตฺวา ปณฺฑิตสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตู’’ติ. นาครา ตถา กรึสุ. ปณฺฑิโต นครํ ปวิสิตฺวา ราชกุลํ คนฺตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ นํ ราชา อุฏฺฐาย อาลิงฺคิตฺวา ปลฺลงฺกวรคโต ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต อาห –

Hearing this, the king said, “Senaka, the wise man’s army is small, but this one is vast.” “Great king, King Cūḷanī must have been pleased by him and, being pleased, must have given it to him.” The king had a drum beaten throughout the city, proclaiming, “Let the city be adorned and let them go forth to welcome the wise man.” The citizens did so. The wise man entered the city, went to the royal palace, paid homage to the king, and sat down to one side. Then the king rose, embraced him, and, seated on a splendid couch, extended a friendly greeting, saying:

๗๗๓.

773.

‘‘ยถา เปตํ สุสานสฺมึ, ฉฑฺเฑตฺวา จตุโร ชนา;

เอวํ กปิลยฺเย ตฺยมฺห, ฉฑฺฑยิตฺวา อิธาคตา.

“Just as four people, having abandoned a corpse in a charnel ground, go their way, so we, having abandoned you in the land of Kapila, came here.”

๗๗๔.

774.

‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา ปน เหตุนา;

เกน วา อตฺถชาเตน, อตฺตานํ ปริโมจยี’’ติ.

“Now, by what appearance, by what cause, or by what emergent purpose have you freed yourself?”

ตตฺถ จตุโร ชนาติ ปณฺฑิต, ยถา นาม กาลกตํ จตุโร ชนา มญฺจเกน สุสานํ เนตฺวา ตตฺถ ฉฑฺเฑตฺวา อนเปกฺขา คจฺฉนฺติ, เอวํ กปิลยฺเย รฏฺเฐ ตํ ฉฑฺเฑตฺวา มยํ อิมาคตาติ อตฺโถ. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. เหตุนาติ ปจฺจเยน. อตฺถชาเตนาติ อตฺเถน. อตฺตานํ ปริโมจยีติ อมิตฺตหตฺถคโต เกน การเณน ปจฺจเยน เกน อตฺเถน ตฺวํ อตฺตานํ ปริโมเจสีติ ปุจฺฉติ.

Herein, ‘four people’ means: just as four men take a dead body on a bier to the charnel ground, leave it there, and go away without concern—so too, ‘having abandoned you in the country of Kapila, we have come here’—this is the meaning. ‘By what appearance?’ means ‘by what reason.’ ‘By cause’ means ‘by condition.’ ‘By what emergent purpose?’ means ‘by what purpose.’ ‘You freed yourself’—he asks by what reason, by what condition, by what purpose you freed yourself, having fallen into the hands of enemies.

ตโต [Pg.316] มหาสตฺโต อาห –

Then the Great Being said:

๗๗๕.

775.

‘‘อตฺถํ อตฺเถน เวเทห, มนฺตํ มนฺเตน ขตฺติย;

ปริวารยึ ราชานํ, ชมฺพุทีปํว สาคโร’’ติ.

“Purpose with purpose, O Videha, counsel with counsel, O Khattiya; I surrounded the king, as the ocean surrounds Jambudīpa.”

ตสฺสตฺโถ – อหํ, มหาราช, เตน จินฺติตํ อตฺถํ อตฺตโน จินฺติเตน อตฺเถน, เตน จ มนฺติตํ มนฺตํ อตฺตโน มนฺติเตน มนฺเตน ปริวาเรสึ. น เกวลญฺจ เอตฺตกเมว, เอกสตราชปริวารํ ปน ตํ ราชานํ ชมฺพุทีปํ สาคโร วิย ปริวารยิสฺสนฺติ. สพฺพํ อตฺตโน กตกมฺมํ วิตฺถาเรตฺวา กเถสิ.

Its meaning is this, great king: I surrounded the purpose conceived by him with the purpose conceived by myself, and the counsel devised by him with the counsel devised by myself. Not only that, but they will surround that king, who has a retinue of one hundred and one kings, just as the ocean surrounds Jambudīpa. Having fully detailed all the deeds he had done, he recounted them.

ตํ สุตฺวา ราชา อติวิย ตุสฺสิ. อถสฺส ปณฺฑิโต จูฬนิรญฺญา อตฺตโน ทินฺนํ ปณฺณาการํ อาจิกฺขนฺโต อาห –

Hearing that, the king was exceedingly pleased. Then the wise one, describing the tribute given to him by King Cūḷanī, said:

๗๗๖.

776.

‘‘ทินฺนํ นิกฺขสหสฺสํ เม, คามาสีติ จ กาสิสุ;

ทาสิสตานิ จตฺตาริ, ทินฺนํ ภริยาสตญฺจ เม;

สพฺพํ เสนงฺคมาทาย, โสตฺถินามฺหิ อิธาคโต’’ติ.

“A thousand gold coins were given to me, and eighty villages in Kasi; four hundred female slaves were given, and a hundred wives for me; taking the entire armed force, I have come here safely.”

ตโต ราชา อติวิย ตุฏฺฐปหฏฺโฐ มหาสตฺตสฺส คุณํ วณฺเณนฺโต ตเมว อุทานํ อุทาเนสิ –

Then the king, exceedingly pleased and delighted, extolling the virtues of the Great Being, uttered that very exclamation:

๗๗๗.

777.

‘‘สุสุขํ วต สํวาโส, ปณฺฑิเตหีติ เสนก;

ปกฺขีว ปญฺชเร พทฺเธ มจฺเฉ ชาลคเตริว;

อมิตฺตหตฺถตฺตคเต, โมจยี โน มโหสโธ’’ติ.

“How very pleasant, O Senaka, is association with the wise! Like birds bound in a cage, like fish caught in a net; having fallen into the hands of enemies, Mahosadha has released us.”

เสนโกปิ ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต ตเมว คาถมาห –

Senaka also, accepting his words, spoke that same verse:

๗๗๘.

778.

‘‘เอวเมตํ มหาราช, ปณฺฑิตา หิ สุขาวหา;

ปกฺขีว ปญฺชเร พทฺเธ, มจฺเฉ ชาลคเตริว;

อมิตฺตหตฺถตฺตคเต, โมจยี โน มโหสโธ’’ติ.

“So it is, great king, for the wise indeed bring happiness; like birds bound in a cage, like fish caught in a net; having fallen into the hands of enemies, Mahosadha has freed us.”

อถ ราชา นคเร ฉณเภรึ จราเปตฺวา ‘‘สตฺตาหํ มหาฉณํ กโรนฺตุ, เยสํ มยิ สิเนโห อตฺถิ, เต สพฺเพ ปณฺฑิตสฺส สกฺการํ สมฺมานํ กโรนฺตู’’ติ อาณาเปนฺโต อาห –

Then the king had a festival drum beaten throughout the city and, giving the command, said: “Let them hold a great festival for seven days. Let all who have affection for me pay honor and respect to the wise man.”

๗๗๙.

779.

‘‘อาหญฺญนฺตุ [Pg.317] สพฺพวีณา, เภริโย ทินฺทิมานิ จ;

ธเมนฺตุ มาคธา สงฺขา, วคฺคู นทนฺตุ ทุนฺทุภี’’ติ.

“Let all the lutes be struck, and the drums and tabors; let the Magadhan conches be blown, and the melodious kettledrums resound.”

ตตฺถ อาหญฺญนฺตูติ วาทิยนฺตุ. มาคธา สงฺขาติ มคธรฏฺเฐ สญฺชาตา สงฺขา. ทุนฺทุภีติ มหาเภริโย.

Herein, ‘āhaññantu’ means ‘let them be played.’ ‘Māgadhā saṅkhā’ means conches originating in the country of Magadha. ‘Dundubhī’ means large drums.

อถ เต นาครา จ ชานปทา จ ปกติยาปิ ปณฺฑิตสฺส สกฺการํ กาตุกามา เภริสทฺทํ สุตฺวา อติเรกตรํ อกํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห –

Then the city dwellers and the country folk, who were by nature desirous of honoring the wise one, upon hearing the sound of the drum, did so all the more. The Teacher, making that matter clear, said:

๗๘๐.

780.

‘‘โอโรธา จ กุมารา จ, เวสิยานา จ พฺราหฺมณา;

พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ.

“The royal women and princes, the merchants and brahmins, brought much food and drink to the wise one.”

๗๘๑.

781.

‘‘หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา, รถิกา ปตฺติการกา;

พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ.

“Elephant riders, commanders, charioteers, and foot soldiers brought much food and drink to the wise one.”

๗๘๒.

782.

‘‘สมาคตา ชานปทา, เนคมา จ สมาคตา;

พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ.

“The country folk assembled, and the town folk assembled; they brought much food and drink to the wise one.”

๗๘๓.

783.

‘‘พหุชโน ปสนฺโนสิ, ทิสฺวา ปณฺฑิตมาคตํ;

ปณฺฑิตมฺหิ อนุปฺปตฺเต, เจลุกฺเขโป อวตฺตถา’’ติ.

“Many people were pleased, seeing the wise one who had come; when the wise one arrived, a throwing up of cloths occurred.”

ตตฺถ โอโรธาติ อุทุมฺพรเทวึ อาทึ กตฺวา อนฺเตปุริกา. อภิหารยุนฺติ อภิหาราเปสุํ, ปหิณึสูติ อตฺโถ. พหุชโนติ ภิกฺขเว, นครวาสิโน จ จตุทฺวารคามวาสิโน จ ชนปทวาสิโน จาติ พหุชโน ปสนฺโน อโหสิ. ทิสฺวา ปณฺฑิตมาคตนฺติ ปณฺฑิตํ มิถิลํ อาคตํ ทิสฺวา. อวตฺตถาติ ปณฺฑิตมฺหิ มิถิลํ อนุปฺปตฺเต ‘‘อยํ โน ปฐมเมว ปจฺจามิตฺตวสํ คตํ ราชานํ โมเจตฺวา เปเสตฺวา ปจฺฉา เอกสตราชาโน อญฺญมญฺญํ ขมาเปตฺวา สมคฺเค กตฺวา จูฬนึ ปสาเทตฺวา เตน ทินฺนํ มหนฺตํ ยสํ อาทาย อาคโต’’ติ ตุฏฺฐจิตฺเตน ชเนน ปวตฺติโต เจลุกฺเขโป ปวตฺตถ.

There, ‘harem women’ means the women of the inner chambers, beginning with Queen Udumbarā. ‘Abhihārayuṃ’ means ‘they caused to be brought,’ that is, ‘they sent.’ ‘Bahujano’ means, O monks, the city dwellers, the village dwellers from the four-gate villages, and the countryside dwellers—thus a great multitude was pleased. ‘Having seen the wise one who had come’ means having seen the wise one who had arrived in Mithilā. ‘Avattathā’ means when the wise one arrived in Mithilā, thinking, ‘This is the one who first rescued our king who had fallen into the power of the enemy and sent him back, later reconciled the one hundred and one kings with each other, made them united, pleased Cūḷanī, and has returned having received the great glory given by him’—a throwing up of cloths was initiated by the joyful-hearted people, and thus it occurred.

อถ มหาสตฺโต ฉณาวสาเน ราชกุลํ อาคนฺตฺวา ‘‘มหาราช, จูฬนิรญฺโญ มาตรญฺจ เทวิญฺจ ปุตฺตญฺจ สีฆํ เปเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ‘‘สาธุ, ตาต, เปเสหี’’ติ. โส เตสํ ติณฺณํ ชนานํ มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา [Pg.318] อตฺตนา สทฺธึ อาคตเสนายปิ สกฺการํ สมฺมานํ กาเรตฺวา เต ตโย ชเน มหนฺเตน ปริวาเรน อตฺตโน ปุริเสหิ สทฺธึ เปเสสิ. รญฺญา อตฺตโน ทินฺนา สตภริยา จ จตฺตาริ ทาสิสตานิ จ นนฺทาเทวิยา สทฺธึ เปเสสิ, อตฺตนา สทฺธึ อาคตเสนมฺปิ เตหิ สทฺธึเยว เปเสสิ. เต มหนฺเตน ปริวาเรน อุตฺตรปญฺจาลนครํ ปาปุณึสุ. อถ ราชา มาตรํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ, อมฺม, เวเทหราเชน เต สงฺคโห กโต’’ติ? ‘‘กึ ตาต, กเถสิ, มํ เทวตาฐาเน ฐเปตฺวา สกฺการมกาสิ, นนฺทาเทวิมฺปิ มาตุฏฺฐาเน ฐเปสิ, ปญฺจาลจนฺทํ กนิฏฺฐภาติกฏฺฐาเน ฐเปสี’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา อติวิย ตุสฺสิตฺวา พหุํ ปณฺณาการํ เปเสสิ. ตโต ปฏฺฐาย เต อุโภปิ สมคฺคา สมฺโมทมานา วสึสูติ.

Then the Great Being, at the end of the festival, came to the royal court and said, “Great king, it is proper to quickly send the mother, queen, and son of King Cūḷanī.” “Very well, dear one, send them.” He greatly honored those three people, and also had proper respect and honor shown to the army that had come with him. Then he sent those three people with a large retinue, along with his own men. The hundred wives and four hundred female slaves given to him by the king, he sent along with Queen Nandā. He also sent the army that had come with him along with them. They reached the city of Uttarapañcāla with a great retinue. Then the king asked his mother, “Mother, were you well treated by King Vedeha?” “What are you saying, dear one? He placed me in the position of a deity and showed me great honor. He placed Queen Nandā in the position of a mother, and Pañcālacanda in the position of a younger brother.” Hearing this, the king was exceedingly pleased and sent many gifts. From then on, both lived together in harmony and mutual joy.

มหาอุมงฺคขณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The Great Umaṅga Chapter is completed.

ทกรกฺขสปญฺโห

The Question of the Water-Demon

ปญฺจาลจนฺที วิเทหรญฺญา ปิยา อโหสิ มนาปา. สา ทุติเย สํวจฺฉเร ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺส ทสเม สํวจฺฉเร เวเทหราชา กาลมกาสิ. โพธิสตฺโต ตสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ‘‘เทว, อหํ ตว อยฺยกสฺส จูฬนิรญฺโญ สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ อาปุจฺฉิ. ปณฺฑิต, มา มํ ทหรํ ฉฑฺเฑตฺวา คมิตฺถ, อหํ ตํ ปิตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา สกฺการํ กริสฺสามีติ. ปญฺจาลจนฺทีปิ นํ ‘‘ปณฺฑิต, ตุมฺหากํ คตกาเล อญฺญํ ปฏิสรณํ นตฺถิ, มา คมิตฺถา’’ติ ยาจิ. โสปิ ‘‘มยา รญฺโญ ปฏิญฺญา ทินฺนา, น สกฺกา อคนฺตุ’’นฺติ มหาชนสฺส กลุนํ ปริเทวนฺตสฺเสว อตฺตโน อุปฏฺฐาเก คเหตฺวา นครา นิกฺขมิตฺวา อุตฺตรปญฺจาลนครํ คโต. ราชา ตสฺสาคมนํ สุตฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา มหนฺเตน สกฺกาเรน นครํ ปเวเสตฺวา มหนฺตํ เคหํ ทตฺวา ฐเปตฺวา ปฐมทินฺเน อสีติคาเม น อญฺญํ โภคํ อทาสิ. โส ตํ ราชานํ อุปฏฺฐาสิ.

Pañcālacandī was dear and pleasing to the king of Videha. In the second year, she gave birth to a son. In the son’s tenth year, the king of Videha passed away. The Bodhisatta, having raised the royal umbrella over the son, asked for leave, saying, “Your Majesty, I shall go to your grandfather, King Cūḷanī.” The young king replied, “Wise one, do not abandon me and go, young as I am. I shall place you in my father’s position and honor you.” Pañcālacandī also pleaded with him, saying, “Wise one, when you are gone, we will have no other refuge; do not go.” But he replied, “I have given my promise to the king; it is not possible for me not to go.” Then, while the great multitude lamented sorrowfully, he took his attendants, left the city, and went to the city of Uttarapañcāla. The king, hearing of his arrival, went out to meet him, led him into the city with great honor, and established him in a grand residence; but besides the eighty villages given previously, he gave him no other wealth. He then attended upon that king.

ตทา เภรี นาม ปริพฺพาชิกา ราชเคเห ภุญฺชติ, สา ปณฺฑิตา พฺยตฺตา. ตาย มหาสตฺโต น ทิฏฺฐปุพฺโพ, ‘‘มโหสธปณฺฑิโต กิร ราชานํ อุปฏฺฐาตี’’ติ สทฺทเมว สุณาติ. เตนปิ สา น ทิฏฺฐปุพฺพา, ‘‘เภรี นาม ปริพฺพาชิกา ราชเคเห ภุญฺชตี’’ติ สทฺทเมว สุณาติ. นนฺทาเทวี ปน ‘‘ปิยวิปฺปโยคํ กตฺวา อมฺเห กิลมาเปสี’’ติ โพธิสตฺเต อนตฺตมนา อโหสิ. สา ปญฺจสตา วลฺลภิตฺถิโย อาณาเปสิ ‘‘มโหสธสฺส เอกํ โทสํ อุปธาเรตฺวา [Pg.319] รญฺโญ อนฺตเร ปริภินฺทิตุํ วายมถา’’ติ. ตา ตสฺส อนฺตรํ โอโลเกนฺติโย วิจรนฺติ.

At that time, a female wanderer named Bherī used to dine in the royal palace; she was wise and clever. She had never seen the Great Being before, and had only heard the report: “It is said that the wise Mahosadha attends upon the king.” Similarly, he had never seen her before, and had only heard: “It is said that a female wanderer named Bherī dines in the royal palace.” However, Queen Nandā was displeased with the Bodhisatta, thinking, “Having caused separation from our beloved, he has made us suffer.” She ordered five hundred of her favorite women, saying, “Discover a single fault in Mahosadha and strive to create dissension between him and the king.” They went about, looking for his weak point.

อเถกทิวสํ สา ปริพฺพาชิกา ภุญฺชิตฺวา ราชเคหา นิกฺขนฺตี โพธิสตฺตํ ราชุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตํ ราชงฺคเณ ปสฺสิ. โส ตํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. สา ‘‘อยํ กิร ปณฺฑิโต, ชานิสฺสามิ ตาวสฺส ปณฺฑิตภาวํ วา อปณฺฑิตภาวํ วา’’ติ หตฺถมุทฺทาย ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตี โพธิสตฺตํ โอโลเกตฺวา หตฺถํ ปสาเรสิ. สา กิร ‘‘กีทิสํ, ปณฺฑิต, ราชา ตํ ปรเทสโต อาเนตฺวา อิทานิ ปฏิชคฺคติ, น ปฏิชคฺคตี’’ติ มนสาว ปญฺหํ ปุจฺฉิ. โพธิสตฺโต ‘‘อยํ หตฺถมุทฺทาย มํ ปญฺหํ ปุจฺฉตี’’ติ ญตฺวา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต หตฺถมุฏฺฐึ อกาสิ. โส กิร ‘‘อยฺเย, มม ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปกฺโกสิตฺวา อิทานิ ราชา คาฬฺหมุฏฺฐิว ชาโต, น เม อปุพฺพํ กิญฺจิ เทตี’’ติ มนสาว ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. สา ตํ การณํ ญตฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา อตฺตโน สีสํ ปรามสิ. เตน อิทํ ทสฺเสติ ‘‘ปณฺฑิต, สเจ กิลมสิ, มยํ วิย กสฺมา น ปพฺพชสี’’ติ? ตํ ญตฺวา มหาสตฺโต อตฺตโน กุจฺฉึ ปรามสิ. เตน อิทํ ทสฺเสติ ‘‘อยฺเย, มม โปสิตพฺพา ปุตฺตทารา พหุตรา, เตน น ปพฺพชามี’’ติ. อิติ สา หตฺถมุทฺทาย ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา อตฺตโน อาวาสเมว อคมาสิ. มหาสตฺโตปิ ตํ วนฺทิตฺวา ราชุปฏฺฐานํ คโต.

Then one day, that female wanderer, having eaten and left the royal palace, saw the Bodhisatta in the royal courtyard as he was coming to attend on the king. He paid his respects to her and stood still. She thought, “This, they say, is the wise one; I shall find out whether he is wise or unwise.” Then, looking at the Bodhisatta, she extended her hand, asking a question with a hand gesture. She had mentally asked the question: “Wise one, the king brought you from another land; how does he care for you now? Does he care for you, or not?” The Bodhisatta, realizing, “She is asking me a question with a hand gesture,” answered by making a fist. He had mentally answered: “Noble lady, after taking my promise and summoning me here, the king has now become tight-fisted; he gives me nothing new.” Understanding his meaning, she raised her hand and touched her own head. By this, she indicated: “Wise one, if you are weary, why do you not go forth like us?” Understanding this, the Great Being touched his own belly. By this, he indicated: “Noble lady, I have many to support, a wife and children; that is why I do not go forth.” Thus, after posing her question with a hand gesture, she returned to her own dwelling. The Great Being also paid his respects to her and went to attend on the king.

นนฺทาเทวิยา ปยุตฺตา วลฺลภิตฺถิโย สีหปญฺชเร ฐิตา ตํ กิริยํ ทิสฺวา จูฬนิรญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘เทว, มโหสโธ เภริปริพฺพาชิกาย สทฺธึ เอกโต หุตฺวา ตุมฺหากํ รชฺชํ คณฺหิตุกาโม, ตุมฺหากํ ปจฺจตฺถิโก โหตี’’ติ ปริภินฺทึสุ. ราชา อาห – ‘‘กึ โว ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ? มหาราช, ปริพฺพาชิกา ภุญฺชิตฺวา โอตรนฺตี มโหสธํ ทิสฺวา ราชานํ หตฺถตลํ วิย ขลมณฺฑลํ วิย จ สมํ กตฺวา ‘‘รชฺชํ อตฺตโน หตฺถคตํ กาตุํ สกฺโกสี’’ติ หตฺถํ ปสาเรสิ. มโหสโธปิ ขคฺคคฺคหณาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กติปาหจฺจเยน สีสํ ฉินฺทิตฺวา รชฺชํ อตฺตโน หตฺถคตํ กริสฺสามี’’ติ มุฏฺฐึ อกาสิ. สา ‘‘สีสเมว ฉินฺทาหี’’ติ อตฺตโน หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา สีสํ ปรามสิ. มโหสโธ ‘‘มชฺเฌเยว นํ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ กุจฺฉึ ปรามสิ. อปฺปมตฺตา, มหาราช, โหถ, มโหสธํ ฆาเตตุํ วฏฺฏตีติ. โส ตาสํ กถํ สุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘น สกฺกา ปณฺฑิเตน มยิ ทุสฺสิตุํ, ปริพฺพาชิกํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ.

The favorite women employed by Queen Nandā, standing at a lion-window, saw that interaction and went to King Cūḷanī. They slandered Mahosadha, saying, “Your Majesty, Mahosadha has joined with the female wanderer Bherī and wishes to seize your kingdom; he is your enemy.” The king asked, “What have you seen or heard?” “Great king, after eating and descending, the female wanderer saw Mahosadha. She stretched out her hand, signifying that the king should be made as level as a threshing floor, and said, ‘You are capable of bringing the kingdom into your own hands.’ Mahosadha, showing the gesture of grasping a sword, clenched his fist, saying, ‘In a few days I will cut off his head and bring the kingdom into my own hands.’ She then raised her hand to her head, saying, ‘Cut off the very head.’ Mahosadha then touched his belly, saying, ‘I will cut him right in the middle.’ Be vigilant, great king; it is fitting to kill Mahosadha.” Having heard their words, he thought, “It is not possible for the wise one to be hostile towards me; I will question the female wanderer.”

โส [Pg.320] ปุนทิวเส ปริพฺพาชิกาย ภุตฺตกาเล ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘อยฺเย, กจฺจิ เต มโหสธปณฺฑิโต ทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, หิยฺโย อิโต ภุญฺชิตฺวา นิกฺขนฺติยา ทิฏฺโฐ’’ติ. ‘‘โกจิ ปน โว กถาสลฺลาโป อโหสี’’ติ. ‘‘มหาราช, สลฺลาโป นตฺถิ, ‘โส ปน ปณฺฑิโต’ติ สุตฺวา ‘สเจ ปณฺฑิโต, อิทํ ชานิสฺสตี’ติ หตฺถมุทฺทาย นํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตี ‘‘ปณฺฑิต, กจฺจิ เต ราชา ปสาริตหตฺโถ, น สงฺกุจิตหตฺโถ, กจฺจิ เต สงฺคณฺหาตี’’ติ หตฺถํ ปสาเรสึ. ปณฺฑิโต – ‘‘ราชา มม ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ปกฺโกสิตฺวา อิทานิ กิญฺจิ น เทตี’’ติ มุฏฺฐิมกาสิ. อถาหํ – ‘‘สเจ กิลมสิ, มยํ วิย กสฺมา น ปพฺพชสี’’ติ สีสํ ปรามสึ. โส – ‘‘มม โปเสตพฺพา ปุตฺตทารา พหุตรา, เตน น ปพฺพชามี’’ติ อตฺตโน กุจฺฉึ ปรามสีติ. ‘‘ปณฺฑิโต, อยฺเย, มโหสโธ’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, ปถวิตเล ปญฺญาย เตน สทิโส นาม นตฺถี’’ติ. ราชา ตสฺสา กถํ สุตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. ตสฺสา คตกาเล ปณฺฑิโต ราชุปฏฺฐานํ ปวิฏฺโฐ. อถ นํ ปุจฺฉิ ‘‘กจฺจิ เต, ปณฺฑิต, เภรี นาม ปริพฺพาชิกา ทิฏฺฐา’’ติ? ‘‘อาม, มหาราช, หิยฺโย อิโต นิกฺขนฺตึ ปสฺสึ, สา หตฺถมุทฺทาย เอวํ มํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, อหญฺจสฺสา ตเถว วิสฺสชฺเชสิ’’นฺติ ตาย กถิตนิยาเมเนว กเถสิ. ราชา ตํ ทิวสํ ปสีทิตฺวา ปณฺฑิตสฺส เสนาปติฏฺฐานํ อทาสิ, สพฺพกิจฺจานิ ตเมว ปฏิจฺฉาเปสิ. ตสฺส ยโส มหา อโหสิ.

The next day, when the female wanderer had finished her meal, the king approached her and asked, “Venerable lady, did you by any chance see the wise Mahosadha?” “Yes, great king, yesterday after eating here and leaving, I saw him.” “Did you have any conversation with him?” “Great king, there was no conversation. Having heard that ‘he is wise,’ I thought, ‘If he is wise, he will understand this,’ and so I asked him a question by gesturing with my hand: ‘Wise one, is the king’s hand outstretched to you, not clenched? Does he support you?’ and I stretched out my hand. The wise one, thinking, ‘The king, having taken my pledge and summoned me, now gives me nothing,’ clenched his fist. Then I said, ‘If you are weary, why do you not go forth like us?’ and touched my head. He replied, ‘I have many children and a wife to support; that is why I do not go forth,’ and touched his belly.” “Venerable lady, is Mahosadha wise?” “Yes, great king, on this earth there is none equal to him in wisdom.” Hearing her words, the king paid homage to her and dismissed her. When she had gone, the wise one entered the king’s presence. The king then asked him, “Wise one, did you by any chance see the female wanderer named Bherī?” “Yes, great king, yesterday as she was leaving, I saw her. She asked me a question by gesturing with her hand, and I answered her in the same manner,” and he related the conversation exactly as she had told it. Pleased that day, the king gave the wise one the position of army chief and entrusted all duties to him. His fame became great.

รญฺโญ ทินฺนยสานนฺตรเมว โส จินฺเตสิ ‘‘รญฺญา เอกปฺปหาเรเนว มยฺหํ อติมหนฺตํ อิสฺสริยํ ทินฺนํ, ราชาโน โข ปน มาเรตุกามาปิ เอวํ กโรนฺติเยว, ยํนูนาหํ ‘มม สุหทโย วา โน วา’ติ ราชานํ วีมํเสยฺยํ, น โข ปนญฺโญ ชานิตุํ สกฺขิสฺสติ, เภรี ปริพฺพาชิกา ญาณสมฺปนฺนา, สา เอเกนุปาเยน ชานิสฺสตี’’ติ. โส พหูนิ คนฺธมาลาทีนิ คเหตฺวา ปริพฺพาชิกาย อาวาสํ คนฺตฺวา ตํ ปูชยิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อยฺเย, ตุมฺเหหิ รญฺโญ มม คุณกถาย กถิตทิวสโต ปฏฺฐาย ราชา อชฺโฌตฺถริตฺวา มยฺหํ อติมหนฺตํ ยสํ เทติ, ตํ โข ปน ‘สภาเวน วา เทติ, โน วา’ติ น ชานามิ, สาธุ วตสฺส, สเจ เอเกนุปาเยน รญฺโญ มยิ สิเนหภาวํ ชาเนยฺยาถา’’ติ อาห. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ปุนทิวเส ราชเคหํ คจฺฉมานา ทกรกฺขสปญฺหํ นาม จินฺเตสิ. เอวํ กิรสฺสา อโหสิ ‘‘อหํ จรปุริโส วิย หุตฺวา อุปาเยน [Pg.321] ราชานํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ‘ปณฺฑิตสฺส สุหทโย วา, โน วา’ติ ชานิสฺสามี’’ติ. สา คนฺตฺวา กตภตฺตกิจฺจา นิสีทิ. ราชาปิ นํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺสา เอตทโหสิ ‘‘สเจ ราชา ปณฺฑิตสฺส อุปริ ทุหทโย ภวิสฺสติ, ปญฺหํ ปุฏฺโฐ อตฺตโน ทุหทยภาวํ มหาชนมชฺเฌเยว กเถสฺสติ, ตํ อยุตฺตํ, เอกมนฺเต นํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ. สา ‘‘รโห ปจฺจาสีสามิ, มหาราชา’’ติ อาห. ราชา มนุสฺเส ปฏิกฺกมาเปสิ. อถ นํ สา อาห – ‘‘มหาราช, ตํ ปญฺหํ ปุจฺฉามี’’ติ. ‘‘ปุจฺฉ, อยฺเย, ชานนฺโต กเถสฺสามี’’ติ. อถ สา ทกรกฺขสปญฺเห ปฐมํ คาถมาห –

Immediately after the king had granted him great power, he thought, “The king has given me immense authority all at once. But kings, even when they wish to kill, act just like this. What if I were to test the king to see whether he is truly well-disposed towards me or not? No one else would be able to know, but the female wanderer Bherī, who is endowed with knowledge, might find out through some means.” So he took many perfumes, garlands, and other things, went to the female wanderer’s dwelling, honored her, paid respects, and said, “Venerable lady, ever since you spoke of my virtues to the king, the king has been showering me with immense fame. But I do not know whether he does this from his true nature or not. It would be good if you could find out, by some means, whether the king truly feels affection for me.” She agreed, saying, “Very well.” The next day, as she was going to the royal palace, she pondered what was called the water-demon question. It occurred to her: “Like a spy, I will cleverly ask the king a question and determine whether he is well-disposed towards the wise man or not.” Upon arriving, she finished her meal and sat down. The king, too, paid respects to her and sat to one side. She thought, “If the king harbors ill will toward the wise man, when questioned, he will openly express his ill will in front of the crowd—that would be improper. I will ask him privately.” She said, “Great king, I wish to speak in private.” The king dismissed the attendants. Then she said to him, “Great king, I will ask you a question.” “Ask, venerable lady,” he replied, “if I know, I will answer.” Then she recited the first verse of the water-demon question:

‘‘สเจ โว วุยฺหมานานํ, สตฺตนฺนํ อุทกณฺณเว;

มนุสฺสพลิเมสาโน, นาวํ คณฺเหยฺย รกฺขโส;

อนุปุพฺพํ กถํ ทตฺวา, มุญฺเจสิ ทกรกฺขสา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๒๔);

“If, while seven of you were being swept away in the ocean, a demon seeking human sacrifice were to seize your boat, how, by giving them up in succession, would you free yourself from the water-demon?”

ตตฺถ สตฺตนฺนนฺติ ตุมฺหากํ มาตา จ นนฺทาเทวี จ ติขิณมนฺติกุมาโร จ ธนุเสขสหาโย จ ปุโรหิโต จ มโหสโธ จ ตุมฺเห จาติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ. อุทกณฺณเวติ คมฺภีรวิตฺถเต อุทเก. มนุสฺสพลิเมสาโนติ มนุสฺสพลึ คเวสนฺโต. คณฺเหยฺยาติ ถามสมฺปนฺโน ทกรกฺขโส อุทกํ ทฺวิธา กตฺวา นิกฺขมิตฺวา ตํ นาวํ คณฺเหยฺย, คเหตฺวา จ ปน ‘‘มหาราช, อิเม ฉ ชเน มม อนุปฏิปาฏิยา เทหิ, ตํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ วเทยฺย. อถ ตฺวํ อนุปุพฺพํ กถํ ทตฺวา มุญฺเจสิ ทกรกฺขสา, กํ ปฐมํ ทตฺวา…เป… กํ ฉฏฺฐํ ทตฺวา ทกรกฺขสโต มุญฺเจยฺยาสีติ?

There, 'seven of you' refers to your mother, Nandādevī, the sharp-witted Prince Tikhiṇamanti, your friend Dhanusekha the archer, the chaplain, Mahosadha, and yourself—these seven. 'In the watery expanse' means in the deep and vast waters. 'Seeking human sacrifice' means searching for a human sacrifice. 'Would seize' means a powerful water-demon, splitting the water in two, would emerge and seize the boat. Having seized it, he would say, “Great king, give me these six people in succession, and I will release you.” Then, how, by giving them in sequence, would you free yourself from the water-demon? Whom would you give first... whom would you give sixth to free yourself from the water-demon?

ตํ สุตฺวา ราชา อตฺตโน ยถาชฺฌาสยํ กเถนฺโต อิมํ คาถมาห –

Hearing this, the king, speaking according to his own inclination, uttered this verse:

‘‘มาตรํ ปฐมํ ทชฺชํ, ภริยํ ทตฺวาน ภาตรํ;

ตโต สหายํ ทตฺวาน, ปญฺจมํ ทชฺชํ พฺราหฺมณํ;

ฉฏฺฐาหํ ทชฺชมตฺตานํ, เนว ทชฺชํ มโหสธ’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๒๕);

“First, I would give my mother; having given my wife, then my brother; then, having given my friend, fifth, I would give the brahmin; sixth, I would give myself, but never would I give Mahosadha.”

ตตฺถ ฉฏฺฐาหนฺติ อยฺเย, ปญฺจเม ขาทิเต อถาหํ ‘‘โภ ทกรกฺขส, มุขํ วิวรา’’ติ วตฺวา เตน มุเข วิวเฏ ทฬฺหํ กจฺฉํ พนฺธิตฺวา อิมํ รชฺชสิรึ อคเณตฺวา ‘‘อิทานิ มํ ขาทา’’ติ ตสฺส มุเข ปเตยฺยํ, น ตฺเวว ชีวมาโน มโหสธปณฺฑิตํ ทเทยฺยนฺติ, เอตฺตเกน อยํ ปญฺโห นิฏฺฐิโต.

There, 'sixth, I' means, venerable one, after the fifth one was eaten, I would say, “Hey, water-demon, open your mouth!” And when his mouth was opened, having girded myself firmly and disregarding this royal glory, I would fall into his mouth, saying, “Now eat me!” But indeed, while still alive, I would never give the wise Mahosadha. With this, this question is concluded.

เอวํ [Pg.322] ญาตํ ปริพฺพาชิกาย รญฺโญ มหาสตฺเต สุหทยตํ, น ปน เอตฺตเกเนว ปณฺฑิตสฺส คุโณ จนฺโท วิย ปากโฏ โหติ. เตนสฺสา เอตทโหสิ ‘‘อหํ มหาชนมชฺเฌ เอเตสํ คุณํ กถยิสฺสามิ, ราชา เตสํ อคุณํ กเถตฺวา ปณฺฑิตสฺส คุณํ กเถสฺสติ, เอวํ ปณฺฑิตสฺส คุโณ นเภ ปุณฺณจนฺโท วิย ปากโฏ ภวิสฺสตี’’ติ. สา สพฺพํ อนฺเตปุรชนํ สนฺนิปาตาเปตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย ปุน ราชานํ ตเมว ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา เตน ตเถว วุตฺเต ‘‘มหาราช, ตฺวํ ‘มาตรํ ปฐมํ ทสฺสามี’ติ วทสิ, มาตา นาม มหาคุณา, ตุยฺหญฺจ มาตา น อญฺเญสํ มาตุสทิสา. พหูปการา เต เอสา’’ติ ตสฺสา คุณํ กเถนฺตี คาถาทฺวยมาห –

Thus the female wanderer knew the king's kind-heartedness towards the Great Being, yet the virtue of the wise one was not revealed by just this much, like the moon. Then she thought, “I will speak of their virtues in the midst of the crowd. The king, having spoken of their faults, will then speak of the virtue of the wise one. Thus, the virtue of the wise one will be revealed like the full moon in the sky.” Having gathered all the people of the inner palace, she began again from the start by asking the king the same question. When he answered in the same way, she said, “Great king, you say, ‘I will give my mother first.’ A mother is indeed of great virtue, and your mother is not like the mothers of others. She has been of great help to you.” Then, praising her virtues, she spoke these two verses:

‘‘โปเสตา เต ชเนตฺตี จ, ทีฆรตฺตานุกมฺปิกา;

ฉพฺภี ตยิ ปทุสฺสติ, ปณฺฑิตา อตฺถทสฺสินี;

อญฺญํ อุปนิสํ กตฺวา, วธา ตํ ปริโมจยิ.

“Your mother, your nurturer, long compassionate; when Chabbhī was hostile towards you, she, being wise and discerning what was beneficial, made another a substitute and freed you from execution.

‘‘ตํ ตาทิสึ ปาณททึ, โอรสํ คพฺภธารินึ;

มาตรํ เกน โทเสน, ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๒๖-๒๒๗);

“Such a life-giver, your own, who carried you in the womb—for what fault would you give such a mother to the water-demon?”

ตตฺถ โปเสตาติ ทหรกาเล ทฺเว ตโย วาเร นฺหาเปตฺวา ปาเยตฺวา โภเชตฺวา ตํ โปเสสิ. ทีฆรตฺตานุกมฺปิกาติ จิรกาลํ มุทุนา หิตจิตฺเตน อนุกมฺปิกา. ฉมฺภี ตยิ ปทุสฺสตีติ ยทา ตยิ ฉมฺภี นาม พฺราหฺมโณ ปทุสฺสิ, ตทา สา ปณฺฑิตา อตฺถทสฺสินี อญฺญํ ตว ปฏิรูปกํ กตฺวา ตํ วธา ปริโมจยิ.

There, 'nurturer' means that in your childhood, having bathed you, given you drink, and fed you two or three times, she nurtured you. 'Long compassionate' means she was compassionate with a tender and benevolent heart toward you for a long time. 'When Chambhī was hostile towards you' means when the Brahmin named Chambhī was hostile towards you, then she, being wise and discerning what was beneficial, made another resembling you and thus freed you from execution.

จูฬนิสฺส กิร มหาจูฬนี นาม ปิตา อโหสิ. สา อิมสฺส ทหรกาเล ปุโรหิเตน สทฺธึ เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา ราชานํ วิเสน มาราเปตฺวา พฺราหฺมณสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ตสฺส อคฺคมเหสี หุตฺวา เอกทิวสํ ‘‘อมฺม, ฉาโตมฺหี’’ติ วุตฺเต ปุตฺตสฺส ผาณิเตน สทฺธึ ปูวขชฺชกํ ทาเปสิ. อถ นํ มกฺขิกา ปริวารยึสุ, โส ‘‘อิมํ นิมฺมกฺขิกํ กตฺวา ขาทิสฺสามี’’ติ โถกํ ปฏิกฺกมิตฺวา ภูมิยํ ผาณิตพินฺทูนิ ปาเตตฺวา อตฺตโน สนฺติเก มกฺขิกา โปเถตฺวา ปลาเปสิ. ตา คนฺตฺวา อิตรํ ผาณิตํ ปริวารยึสุ. โส นิมฺมกฺขิกํ กตฺวา ขชฺชกํ ขาทิตฺวา หตฺถํ [Pg.323] โธวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา ปกฺกามิ. พฺราหฺมโณ ตสฺส ตํ กิริยํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ ทารโก อิทาเนว นิมฺมกฺขิกํ ผาณิตํ ขาทติ, วุฑฺฒิปฺปตฺโต มม รชฺชํ น ทสฺสติ, อิทาเนว นํ มาเรสฺสามี’’ติ. โส เทวิยา ตมตฺถํ อาโรเจสิ.

It is said that Cūḷanī's father was named Mahācūḷanī. When the boy was young, his mother had an affair with the royal priest, had the king killed with poison, raised the Brahmin's parasol, and became his chief queen. One day, when her son said, 'Mother, I am hungry,' she had a sweet cake with molasses given to him. Then flies swarmed around it. Thinking, 'I will eat this without the flies,' he stepped back a little, dropped some molasses on the ground, and drove the flies away from himself by clapping. They went and swarmed the other molasses. He then ate the cake free of flies, washed his hands, rinsed his mouth, and departed. The Brahmin, seeing this act, thought, 'This boy, even now, eats molasses free of flies. When he grows up, he will not give me the kingdom. I must kill him now.' He informed the queen of this matter.

สา ‘‘สาธู, เทว, อหํ ตยิ สิเนเหน อตฺตโน สามิกมฺปิ มาเรสึ, อิมินา เม โก อตฺโถ, มหาราช, เอกมฺปิ อชานาเปตฺวา รหสฺเสน นํ มาเรสฺสามี’’ติ พฺราหฺมณํ วญฺเจตฺวา ‘‘อตฺเถโส อุปาโย’’ติ ปณฺฑิตํ อุปายกุสลํ ภตฺตการกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘สมฺม, มม ปุตฺโต จูฬนิกุมาโร จ ตว ปุตฺโต ธนุเสขกุมาโร จ เอกทิวสํ ชาตา เอกโต กุมารปริหาเรน วฑฺฒิตา ปิยสหายกา, ฉพฺภิพฺราหฺมโณ มม ปุตฺตํ มาเรตุกาโม, ตฺวํ ตสฺส ชีวิตทานํ เทหี’’ติ วตฺวา ‘‘สาธุ, เทวิ, กึ กโรมี’’ติ วุตฺเต ‘‘มม ปุตฺโต อภิณฺหํ ตว เคเห โหตุ, ตฺวญฺจ เต จ กติปาหํ นิราสงฺกภาวตฺถาย มหานเสเยว สุปถ. ตโต นิราสงฺกภาวํ ญตฺวา ตุมฺหากํ สยนฏฺฐาเน เอฬกฏฺฐีนิ ฐเปตฺวา มนุสฺสานํ สยนเวลาย มหานเส อคฺคึ ทตฺวา กญฺจิ อชานาเปตฺวา มม ปุตฺตญฺจ ตว ปุตฺตญฺจ คเหตฺวา อคฺคทฺวาเรเนว นิกฺขมิตฺวา ติโรรฏฺฐํ คนฺตฺวา มม ปุตฺตสฺส ราชปุตฺตภาวํ อนาจิกฺขิตฺวา ชีวิตํ อนุรกฺขาหี’’ติ อาห.

She replied, 'Very well, my lord. Out of love for you, I even killed my own husband. What use is this boy to me, great king? Without letting anyone know, I will secretly kill him.' Deceiving the Brahmin, and thinking, 'There is a way,' she summoned the cook, who was wise and skilled in means, and said, 'Good man, my son Prince Cūḷanī and your son Prince Dhanusekha were born on the same day and raised together with princely care as dear friends. The Brahmin Chabbhī wants to kill my son. You must grant him the gift of life.' When he said, 'Very well, queen, what shall I do?' she instructed, 'Let my son be at your house frequently. For a few days, you and he should sleep in the great kitchen itself to allay suspicion. Then, having ascertained that there is no suspicion, place goat bones in your sleeping place. At the time when people sleep, set fire to the great kitchen without letting anyone know, take my son and your son, exit through the main gate, go to another country, and protect my son’s life without revealing his royal birth.'

โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. อถสฺส สา รตนสารํ อทาสิ. โส ตถา กตฺวา กุมารญฺจ ปุตฺตญฺจ อาทาย มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครํ คนฺตฺวา ราชานํ อุปฏฺฐาสิ. โส โปราณภตฺตการกํ อปเนตฺวา ตสฺส ตํ ฐานํ อทาสิ. ทฺเวปิ กุมารา เตน สทฺธึเยว ราชนิเวสนํ คจฺฉนฺติ. ราชา ‘‘กสฺเสเต ปุตฺตา กุมารา’’ติ ปุจฺฉิ. ภตฺตการโก ‘‘มยฺหํ ปุตฺตา’’ติ อาห. ‘‘นนุ ทฺเว อสทิสา’’ติ? ‘‘ทฺวินฺนํ อิตฺถีนํ ปุตฺตา, เทวา’’ติ. เต คจฺฉนฺเต กาเล วิสฺสาสิกา หุตฺวา มทฺทรญฺโญ ธีตาย สทฺธึ ราชนิเวสเนเยว กีฬนฺติ. อถ จูฬนิกุมาโร จ ราชธีตา จ อภิณฺหทสฺสเนน อญฺญมญฺญํ ปฏิพทฺธจิตฺตา อเหสุํ. กีฬนฏฺฐาเน กุมาโร ราชธีตรํ เคณฺฑุกมฺปิ ปาสกมฺปิ อาหราเปติ. อนาหรนฺตึ สีเส ปหรติ, สา โรทติ. อถสฺสา สทฺทํ สุตฺวา ราชา ‘‘เกน เม ธีตา ปหฏา’’ติ วทติ. ธาติโย อาคนฺตฺวา ปุจฺฉนฺติ. กุมาริกา ‘‘สจาหํ ‘อิมินา ปหฏามฺหี’ติ วกฺขามิ[Pg.324], ปิตา เม เอตสฺส ราชทณฺฑํ กริสฺสตี’’ติ สิเนเหน น กเถติ, ‘‘นาหํ เกนจิ ปหฏา’’ติ วทติ.

He accepted, saying, 'Very well.' Then she gave him a great treasure. Having done so, he took the prince and his son and went to the city of Sāgala in the Madda country, where he attended upon the king. The king dismissed the former cook and gave that position to him. Both princes went to the royal residence with him. The king asked, 'Whose sons are these princes?' The cook replied, 'They are my sons.' 'But are they not dissimilar?' 'They are the sons of two different women, Your Majesty.' As time passed, they became familiar and played in the royal residence with the Madda king’s daughter. Then Prince Cūḷani and the princess, from seeing each other frequently, became bound in heart to one another. At the playground, the prince would make the princess fetch a ball and dice. When she did not bring them, he struck her on the head, and she cried. Hearing her cry, the king said, 'Who struck my daughter?' The nurses came and questioned her. The princess, out of affection, did not speak, thinking, 'If I say, "I was struck by him," my father will inflict royal punishment on him.' So she said, 'No one struck me.'

อเถกทิวสํ มทฺทราชา นํ ปหรนฺตํ อทฺทส. ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ ‘‘อยํ กุมาโร น จ ภตฺตการเกน สทิโส อภิรูโป ปาสาทิโก อติวิย อฉมฺภิโต, น อิมินา เอตสฺส ปุตฺเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ. โส ตโต ปฏฺฐาย ตํ ปริคฺคณฺหิ. ธาติโย กีฬนฏฺฐาเน ขาทนียํ อาหริตฺวา ราชธีตาย เทนฺติ, สา อญฺเญสมฺปิ ทารกานํ เทติ. เต ชณฺณุนา ปติฏฺฐาย โอนตา คณฺหนฺติ. จูฬนิกุมาโร ปน ฐิตโกว ตสฺสา หตฺถโต อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหาติ. ราชาปิ ตํ กิริยํ อทฺทส. อเถกทิวสํ จูฬนิกุมารสฺส เคณฺฑุโก รญฺโญ จูฬสยนสฺส เหฏฺฐา ปาวิสิ. กุมาโร ตํ คณฺหนฺโต อตฺตโน อิสฺสรมาเนน ‘‘อิมสฺส ปจฺจนฺตรญฺโญ เหฏฺฐาสยเน น ปวิสามี’’ติ ตํ ทณฺฑเกน นีหริตฺวา คณฺหิ. ราชา ตมฺปิ กิริยํ ทิสฺวา ‘‘นิจฺฉเยเนส น ภตฺตการกสฺส ปุตฺโต’’ติ ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘กสฺเสโส ปุตฺโต’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มยฺหํ ปุตฺโต, เทวา’’ติ. ‘‘อหํ ตว ปุตฺตญฺจ อปุตฺตญฺจ ชานามิ, สภาวํ เม กเถหิ, โน เจ กเถสิ, ชีวิตํ เต นตฺถี’’ติ ขคฺคํ อุคฺคิริ. โส มรณภยภีโต ‘‘กเถมิ, เทว, รโห ปน ปจฺจาสีสามี’’ติ วตฺวา รญฺญา โอกาเส กเต อภยํ ยาจิตฺวา ยถาภูตํ อาโรเจสิ. ราชา ตถโต ญตฺวา อตฺตโน ธีตรํ อลงฺกริตฺวา ตสฺส ปาทปริจาริกํ กตฺวา อทาสิ.

One day, the Madda king saw him striking her. Seeing this, he thought, 'This boy is not like a cook—he is exceedingly handsome, pleasing, and very fearless. He cannot be his son.' From then on, he observed him. The nurses brought snacks to the playground and gave them to the princess, who also shared with the other children. They knelt and bowed to receive them. But Prince Cūḷani, standing upright, would snatch them from her hand. The king also saw this behavior. Another day, Prince Cūḷani’s ball went under the king’s small bed. As the prince went to get it, with his own lordly pride, he thought, 'I will not go under this provincial king’s bed,' and pulled it out with a stick. The king saw this act too and thought, 'Surely, this is not the cook’s son.' He summoned the cook and asked, 'Whose son is this?' 'He is my son, Your Majesty.' 'I know who is your son and who is not. Tell me the truth, or you shall not live,' he said, drawing his sword. Terrified of death, the cook said, 'I will tell, Your Majesty, but let me speak in private.' When the king granted the opportunity, he asked for safety and then revealed the truth. Knowing the facts, the king adorned his daughter and gave her to him as his wife.

อิเมสํ ปน ปลาตทิวเส ‘‘ภตฺตการโก จ จูฬนิกุมาโร จ ภตฺตการกสฺส ปุตฺโต จ มหานเส ปทิตฺเตเยว ทฑฺฒา’’ติ สกลนคเร เอกโกลาหลํ อโหสิ. จลากเทวีปิ ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา พฺราหฺมณสฺส อาโรเจสิ ‘‘เทว, ตุมฺหากํ มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต, เต กิร ตโยปิ ภตฺตเคเหเยว ทฑฺฒา’’ติ. โส ตุฏฺฐหฏฺโฐ อโหสิ. จลากเทวีปิ ‘‘จูฬนิกุมารสฺส อฏฺฐีนี’’ติ เอฬกสฺส อฏฺฐีนิ อาหราเปตฺวา พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสตฺวา ฉฑฺฑาเปสิ. อิมมตฺถํ สนฺธาย ปริพฺพาชิกา ‘‘อญฺญํ อุปนิสํ กตฺวา, วธา ตํ ปริโมจยี’’ติ อาห. สา หิ เอฬกสฺส อฏฺฐีนิ ‘‘มนุสฺสอฏฺฐีนี’’ติ ทสฺเสตฺวา ตํ วธา โมเจสิ. โอรสนฺติ ยาย ตฺวํ อุเร กตฺวา วฑฺฒิโต, ตํ โอรสํ ปิยํ มนาปํ. คพฺภธารินินฺติ ยาย ตฺวํ กุจฺฉินา ธาริโต, ตํ เอวรูปํ มาตรํ เกน โทเสน ทกรกฺขสสฺส ทสฺสสีติ.

On the day of their flight, a great uproar arose in the whole city, with people saying, 'The cook, Prince Cūḷani, and the cook's son were burned in the great kitchen when it caught fire.' Calākādevī, hearing this news, informed the Brahmin, 'Your Majesty, your wish has been fulfilled; it is said that those three were burned in the cook's house.' He was pleased and joyful. Calākādevī then had goat bones brought, showed them to the Brahmin, and had them discarded, saying, 'These are Prince Cūḷani’s bones.' Referring to this matter, the female wanderer said, 'Having made another a pretext, she freed you from execution.' For she showed the goat bones as human bones and thus freed him from execution. 'Your own child' means the one whom you raised by holding him to your breast, that beloved and dear offspring. 'The one who carried you in her womb' means the mother who bore you in her belly. By what fault will you hand over such a mother to the water-demon?

ตํ [Pg.325] สุตฺวา ราชา ‘‘อยฺเย, พหู มม มาตุ คุณา, อหญฺจสฺสา มม อุปการภาวํ ชานามิ, ตโตปิ ปน มเมว คุณา พหุตรา’’ติ มาตุ อคุณํ กเถนฺโต อิมํ คาถาทฺวยมาห –

Hearing this, the king said, 'Venerable one, my mother has many virtues, and I know that she has been a help to me, yet her faults are far greater.' Then, speaking of his mother’s faults, he spoke these two verses:

‘‘ทหรา วิยลงฺการํ, ธาเรติ อปิฬนฺธนํ;

โทวาริเก อนีกฏฺเฐ, อติเวลํ ปชคฺฆติ.

Like a young girl, she wears unseemly ornaments; with gatekeepers and soldiers, she laughs excessively.

‘‘อโถปิ ปฏิราชูนํ, สยํ ทูตานิ สาสติ;

มาตรํ เตน โทเสน, ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๒๘-๒๒๙);

Moreover, to rival kings, she herself sends messages; for these faults, I would give my mother to the water-demon.

ตตฺถ ทหรา วิยาติ มหลฺลิกาปิ หุตฺวา ตรุณี วิย. ธาเรติ อปิฬนฺธนนฺติ ปิฬนฺธิตุํ อยุตฺตํ อลงฺการํ ธาเรติ. สา กิร วชิรปูริตํ กญฺจนเมขลํ ปิฬนฺธิตฺวา รญฺโญ อมจฺเจหิ สทฺธึ มหาตเล นิสินฺนกาเล อปราปรํ จงฺกมติ, เมขลาสทฺเทน ราชนิเวสนํ เอกนินฺนาทํ โหติ. ปชคฺฆตีติ เอสา โทวาริเก จ หตฺถิอาจริยาทิเก อนีกฏฺเฐ จ, เย เอติสฺสา อุจฺฉิฏฺฐกมฺปิ ภุญฺชิตุํ อยุตฺตรูปา, เตปิ อามนฺเตตฺวา เตหิ สทฺธึ อติเวลํ มหาหสิตํ หสติ. ปฏิราชูนนฺติ อญฺเญสํ ราชูนํ. สยํ ทูตานิ สาสตีติ มม วจเนน สยํ ปณฺณํ ลิขิตฺวา ทูเตปิ เปเสติ ‘‘มม มาตา กาเม ปริภุญฺชนวยสฺมึเยว ฐิตา, อสุกราชา กิร อาคนฺตฺวา ตํ อาเนตู’’ติ. เต ‘‘มยํ รญฺโญ อุปฏฺฐากา, กสฺมา โน เอวํ วเทสี’’ติ ปฏิปณฺณานิ เปเสนฺติ. เตสุ ปริสมชฺเฌ วาจิยมาเนสุ มม สีสํ ฉินฺทนกาโล วิย โหติ, มาตรํ เตน โทเสน ทกรกฺขสสฺส ทสฺสามีติ.

Here, 'like a young girl' means that even though she is old, she appears like a young woman. 'She wears an unsuitable ornament' means she wears an ornament that is improper to wear. It is said that she adorns herself with a golden girdle filled with diamonds, and while seated in the great hall with the king’s ministers, she constantly walks about, making the royal residence resound with the sound of her girdle. 'She laughs loudly' means she calls over the gatekeepers, elephant trainers, and soldiers—people who are unworthy even to eat her leftovers—and laughs excessively with them. 'To rival kings' refers to other kings. 'She herself sends envoys' means she herself writes a letter in my name and sends messengers, saying, 'My mother is still of an age to enjoy sensual pleasures; let such-and-such a king come and take her.' They, however, send back replies, saying, 'We are the king’s attendants; why do you speak to us like this?' When these are recited in the midst of the assembly, it is as if it were time for my head to be cut off. For that fault, I will give my mother to the water-demon.

อถ ปริพฺพาชิกา ‘‘มหาราช, มาตรํ ตาว อิมินา โทเสน เทหิ, ภริยา ปน เต พหูปการา’’ติ ตสฺสา คุณํ กเถนฺตี ทฺเว คาถา อภาสิ –

Then the female wanderer said, 'Great king, for this fault, give up your mother for now. But your wife has been very helpful,' and extolling her virtues, she spoke two verses:

‘‘อิตฺถิคุมฺพสฺส ปวรา, อจฺจนฺตํ ปิยภาณินี;

อนุคฺคตา สีลวตี, ฉายาว อนปายินี.

“Foremost of the assembly of women, ever speaking lovely words; devoted and virtuous, like an unswerving shadow.

‘‘อกฺโกธนา ปุญฺญวตี, ปณฺฑิตา อตฺถทสฺสินี;

อุพฺพรึ เกน โทเสน, อชฺชาสิ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๓๐-๒๓๑);

“Free from anger, meritorious, wise, discerning what is beneficial; Ubbarī, by what fault would you give her to the water-demon?”

ตตฺถ [Pg.326] อิตฺถิคุมฺพสฺสาติ อิตฺถิคณสฺส. อนุคฺคตาติ ทหรกาลโต ปฏฺฐาย อนุคตา. ‘‘อกฺโกธนา’’ติอาทิเกน ปนสฺสา คุเณ กเถติ. มทฺทรฏฺเฐ สาคลนคเร วสนกาเล ปหฏาปิ ตว อาณากรณภเยน ตยิ สิเนเหน มาตาปิตูนํ น กเถสิ, เอวเมสา อกฺโกธนา ปุญฺญวตี ปณฺฑิตา อตฺถทสฺสินีติ. อิทํ ทหรกาเล อกฺโกธนาทิภาวํ สนฺธายาห. อุพฺพรินฺติ โอโรธํ. เอวํ คุณสมฺปนฺนํ นนฺทาเทวึ เกน โทเสน ทกรกฺขสสฺส ทสฺสสีติ วทติ.

Here, 'of the assembly of women' means of the group of women. 'Devoted' means she has been devoted since her youth. By 'free from anger' and so on, she describes her virtues. Even when living in the city of Sāgala in the Madda country, though struck, out of fear of your command and out of affection for you, she did not tell her parents. Thus, she is free from anger, meritorious, wise, and discerning what is beneficial. This refers to her being free from anger and so on in her youth. 'Ubbarī' means the women’s quarters. Thus, she says, 'For what fault will you give such a virtuous Nandādevī to the water-demon?'

โส ตสฺสา อคุณํ กเถนฺโต อาห –

He, speaking of her faults, said:

‘‘ขิฑฺฑารติสมาปนฺนํ, อนตฺถวสมาคตํ;

สา มํ สกาน ปุตฺตานํ, อยาจํ ยาจเต ธนํ.

“Addicted to play and delight, fallen under the sway of ruin, she begs from me, for her own sons, wealth that should not be requested.

‘‘โสหํ ททามิ สารตฺโต, พหุํ อุจฺจาวจํ ธนํ;

สุทุจฺจชํ จชิตฺวาน, ปจฺฉา โสจามิ ทุมฺมโน;

อุพฺพรึ เตน โทเสน, ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๓๒-๒๓๓);

“I, impassioned, give much wealth of various kinds; having given what is hard to give, afterwards I grieve, dejected in mind. For that fault, I would give Ubbarī to the water-demon.”

ตตฺถ อนตฺถวสมาคตนฺติ ตาย ขิฑฺฑารติยา กามกีฬาย อนตฺถการกานํ กิเลสานํ วสํ อาคตํ มํ วิทิตฺวา. สา มนฺติ สา นนฺทาเทวี มํ. สกาน ปุตฺตานนฺติ ยํ มยา อตฺตโน ปุตฺตธีตานญฺจ ภริยานญฺจ ทินฺนํ ปิฬนฺธนํ, ตํ อยาจิตพฺพรูปํ ‘‘มยฺหํ เทหี’’ติ ยาจติ. ปจฺฉา โสจามีติ สา ทุติยทิวเส ‘‘อิมานิ ปิฬนฺธนานิ รญฺญา เม ทินฺนานิ, อาหรเถตานี’’ติ เตสํ โรทนฺตานํ โอมุญฺจิตฺวา คณฺหาติ. อถาหํ เต โรทมาเน มม สนฺติกํ อาคเต ทิสฺวา ปจฺฉา โสจามิ. เอวํ โทสการิกา เอสา. อิมินา นํ โทเสน ทกรกฺขสสฺส ทสฺสามีติ.

Here, 'fallen under the sway of ruin' means: knowing me to be under the sway of defilements that cause harm, due to that play and sensual pleasure. 'She' means Nandādevī. 'For her own sons' means she begs for the ornaments I have given to my own sons, daughters, and wives—things that should not be begged for—saying, 'Give them to me.' 'Afterwards I grieve' means: the next day she says, 'These ornaments were given to me by the king; bring them,' and takes them off the weeping children. Then, seeing them come to me weeping, I grieve afterwards. Thus, she is a wrongdoer. For this fault, I will give her to the water-demon.

อถ นํ ปริพฺพาชิกา ‘‘อิมํ ตาว อิมินา โทเสน เทหิ, กนิฏฺโฐ ปน เต ติขิณมนฺติกุมาโร อุปการโก, ตํ เกน โทเสน ทสฺสตี’’ติ ปุจฺฉนฺตี อาห –

Then the female wanderer, asking him, said, 'Give her up for this fault for now. But your youngest brother, Prince Tikhiṇamanti, is helpful—for what fault will you give him?' and she spoke:

‘‘เยโนจิตา ชนปทา, อานีตา จ ปฏิคฺคหํ;

อาภตํ ปรรชฺเชภิ, อภิฏฺฐาย พหุํ ธนํ.

“By whom the lands were made prosperous, and you were brought back home; much wealth was brought from other kingdoms, having overcome them.

ธนุคฺคหานํ ปวรํ, สูรํ ติขิณมนฺตินํ;

ภาตรํ เกน โทเสน, ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๓๔-๒๓๕);

“The foremost of archers, a hero with keen intelligence; for what fault would you give your brother to the water-demon?”

ตตฺถ [Pg.327] โอจิตาติ วฑฺฒิตา. ปฏิคฺคหนฺติ เยน จ ตุมฺเห ปรเทเส วสนฺตา ปุน เคหํ อานีตา. อภิฏฺฐายาติ อภิภวิตฺวา. ติขิณมนฺตินนฺติ ติขิณปญฺญํ.

Here, 'made prosperous' means increased. 'And brought into acceptance' means by whom you, while living in a foreign land, were brought back home again. 'Having overcome' means having conquered. 'With keen intelligence' means sharp-witted.

โส กิร มาตุ พฺราหฺมเณน สทฺธึ วสนกาเล ชาโต. อถสฺส วยปฺปตฺตสฺส พฺราหฺมโณ ขคฺคํ หตฺเถ ทตฺวา ‘‘อิมํ คเหตฺวา มํ อุปฏฺฐหา’’ติ อาห. โส พฺราหฺมณํ ‘‘ปิตา เม’’ติ สญฺญาย อุปฏฺฐาสิ. อถ นํ เอโก อมจฺโจ ‘‘กุมาร, น ตฺวํ เอตสฺส ปุตฺโต, ตว กุจฺฉิคตกาเล จลากเทวี ราชานํ มาเรตฺวา เอตสฺส ฉตฺตํ อุสฺสาเปสิ, ตฺวํ มหาจูฬนิรญฺโญ ปุตฺโต’’ติ อาห. โส กุชฺฌิตฺวา ‘‘เอเกน อุปาเยน นํ มาเรสฺสามี’’ติ ราชกุลํ ปวิสนฺโต ตํ ขคฺคํ เอกสฺส ปาทมูลิกสฺส ทตฺวา อปรํ ‘‘ตฺวํ ราชทฺวาเร ‘มเมโส ขคฺโค’ติ อิมินา สทฺธึ วิวาทํ กเรยฺยาสี’’ติ วตฺวา ปาวิสิ. เต กลหํ กรึสุ. โส ‘‘กึ เอส กลโห’’ติ เอกํ ปุริสํ เปเสสิ. โส อาคนฺตฺวา ‘‘ขคฺคตฺถายา’’ติ อาห. พฺราหฺมโณ ตํ สุตฺวา ‘‘กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. โส กิร ตุมฺเหหิ มม ทินฺนขคฺโค ปรสฺส สนฺตโกติ. ‘‘กึ วเทสิ, ตาต, เตน หิ อาหราเปหิ, สญฺชานิสฺสามิ น’’นฺติ อาห. โส ตํ อาหราเปตฺวา โกสโต นิกฺกฑฺฒิตฺวา ‘‘ปสฺสถา’’ติ ตํ สญฺฌานาเปนฺโต วิย อุปคนฺตฺวา เอกปฺปหาเรเนว ตสฺส สีสํ ฉินฺทิตฺวา อตฺตโน ปาทมูเล ปาเตสิ. ตโต ราชเคหํ ปฏิชคฺคิตฺวา นครํ อลงฺกริตฺวา ตสฺส อภิเสเก อุปนีเต มาตา จูฬนิกุมารสฺส มทฺทรฏฺเฐ วสนภาวํ อาจิกฺขิ. ตํ สุตฺวา กุมาโร เสนงฺคปริวุโต ตตฺถ คนฺตฺวา ภาตรํ อาเนตฺวา รชฺชํ ปฏิจฺฉาเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย ตํ ‘‘ติขิณมนฺตี’’ติ สญฺชานึสุ. ปริพฺพาชิกา ตํ ‘‘เอวรูปํ ภาตรํ เกน โทเสน ทกรกฺขสสฺส ทชฺชาสี’’ติ ปุจฺฉิ.

It is said that he was born while his mother was living with a brahmin. When he came of age, the brahmin gave him a sword and said, 'Take this and attend to me.' Considering the brahmin as his father, he attended to him. Then a certain minister told him, 'Prince, you are not his son. While you were in the womb, Calākādevī killed the king and had the royal parasol raised for this man. You are the son of King Mahācūḷani.' Enraged, he thought, 'By some stratagem, I will kill him.' Entering the royal court, he gave the sword to one of his attendants and told another, 'You should quarrel with him at the royal gate, saying, “This sword is mine!”' They began to quarrel. The brahmin, hearing the commotion, sent a man to ask, 'What is this quarrel about?' The man came and replied, 'It is about the sword.' The brahmin, hearing this, asked, 'What is this?' The attendant said, 'It seems the sword you gave me belongs to someone else.' The brahmin replied, 'What are you saying, dear one? Then have it brought; I will recognize it.' Having had it brought, he drew it from its sheath and, as if showing it to him, approached and with a single blow cut off his head and let it fall at his own feet. Afterward, having restored the royal household and adorned the city, when his consecration was arranged, his mother told him about Prince Cūḷani living in the Madda country. Hearing this, the prince went there with an army, brought his brother back, and had him accept the kingdom. From then on, he was known as 'Tikhiṇamanti' (Sharp-witted). The female wanderer asked him, 'For what fault would you give such a brother to the water-demon?'

ราชา ตสฺส โทสํ กเถนฺโต อาห –

The king, speaking of his fault, said:

‘‘เยโนจิตา ชนปทา, อานีตา จ ปฏิคฺคหํ;

อาภตํ ปรรชฺเชภิ, อภิฏฺฐาย พหุํ ธนํ.

“By whom the lands were made prosperous, and I was brought back home; much wealth was brought from other kingdoms, having overcome them.

‘‘ธนุคฺคหานํ ปวโร, สูโร ติขิณมนฺติ จ;

มยายํ สุขิโต ราชา, อติมญฺญติ ทารโก.

“The foremost of archers, a hero, and keen of intelligence; this child, made happy by me, despises me, the king.

‘‘อุปฏฺฐานมฺปิ [Pg.328] เม อยฺเย, น โส เอติ ยถา ปุเร;

ภาตรํ เตน โทเสน, ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๓๖-๒๓๘);

“Venerable one, he does not come to attend to me as before; for that fault, I would give my brother to the water-demon.”

ตตฺถ ปรรชฺเชภีติ อิมสฺส ปรรชฺชโต จ พหุ ธนํ อาภตํ, อยญฺจ ปรรชฺเช วสนฺโต ปุน อิมํ เคหํ อาเนตฺวา ‘‘เอส มยา มหติ ยเส ปติฏฺฐาปิโต’’ติ วทติ. ยถา ปุเรติ ปุพฺเพ ปาโตว อาคจฺฉติ, อิทานิ ปน น ตถา เอติ. อิมินา นํ โทเสน ทกรกฺขสสฺส ทสฺสามีติ.

Here, 'from other kingdoms' means that much wealth was brought by him from other kingdoms, and this one, having brought me back to this house when I was living in a foreign land, now says, 'This one was established by me in great fame.' 'As before' means previously he used to come early in the morning, but now he does not come in that way. For this fault, I will give him to the water-demon.

อถ ปริพฺพาชิกา ‘‘ภาตุ ตาว โก โทโส โหตุ, ธนุเสขกุมาโร ปน ตยิ สิเนหคุณยุตฺโต พหูปกาโร’’ติ ตสฺส คุณํ กเถนฺตี อาห –

Then the female wanderer, praising his virtues, said, 'Let your brother's fault be as it may for now; Prince Dhanusekha, however, is full of affection for you and has been very helpful.'

‘‘เอกรตฺเตน อุภโย, ตฺวญฺเจว ธนุเสข จ;

อุโภ ชาเตตฺถ ปญฺจาลา, สหายา สุสมาวยา.

“On a single night, both of you were born, you and Dhanusekha; both born here in Pañcāla, companions of the very same age.

‘‘จริยา ตํ อนุพนฺธิตฺโถ, เอกทุกฺขสุโข ตว;

อุสฺสุกฺโก เต ทิวารตฺตึ, สพฺพกิจฺเจสุ พฺยาวโฏ;

สหายํ เกน โทเสน, ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๓๙-๒๔๐);

“He followed you in your wanderings, sharing your joys and sorrows; eager for you day and night, engaged in all your tasks; for what fault would you give this companion to the water-demon?”

ตตฺถ ธนุเสขจาติ ธนุเสโข จ, ธนุเสขกุมาโร จาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ อิเธว นคเร. ปญฺจาลาติ อุตฺตรปญฺจาลนคเร ชาตตฺตา เอวํโวหารา. สุสมาวยาติ สุฏฺฐุ สมวยา. จริยา ตํ อนุพนฺธิตฺโถติ ทหรกาเล ชนปทจาริกาย ปกฺกนฺตํ ตํ อนุพนฺธิ, ฉายาว น วิชหิ. อุสฺสุกฺโกติ ตว กิจฺเจสุ รตฺถินฺทิวํ อุสฺสุกฺโก ฉนฺทชาโต นิจฺจํ พฺยาวโฏ. ตํ เกน โทเสน ทกรกฺขสสฺส ทสฺสสีติ.

Here, ‘dhanusekhaca’ means Dhanusekha, or Dhanusekha the young man. ‘Ettha’ means right here in this city. ‘Pañcālā’ refers to being born in the northern city of Pañcāla; hence the designation. ‘Susamāvayā’ means of very similar age. ‘Cariyā taṃ anubandhitthoti’ means as a youth, he followed you on your travels in the countryside, never leaving your side like a shadow. ‘Ussukko’ means eager in your affairs, with desire arisen day and night, always engaged. “For what fault would you give him to the water-demon?”

อถสฺส ราชา โทสํ กเถนฺโต อาห –

Then the king, stating the fault, said:

‘‘จริยา มํ อยํ อยฺเย, ปชคฺฆิตฺโถ มยา สห;

อชฺชาปิ เตน วณฺเณน, อติเวลํ ปชคฺฆติ.

“Esteemed lady, this one used to laugh with me during our wanderings; even now, he laughs excessively in that same manner.

‘‘อุพฺพริยาปิหํ อยฺเย, มนฺตยามิ รโหคโต;

อนามนฺโต ปวิสติ, ปุพฺเพ อปฺปฏิเวทิโต.

“Furthermore, esteemed lady, when I consult in private, he enters uninvited, without being announced beforehand.

‘‘ลทฺธทฺวาโร กโตกาโส, อหิริกํ อนาทรํ;

สหายํ เตน โทเสน, ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๔๑-๒๔๓);

“Having gained entry and made an opportunity, shameless and disrespectful—for that fault, I would give this companion to the water-demon.”

ตตฺถ [Pg.329] อชฺชาปิ เตน วณฺเณนาติ ยถา จริยาย ปุพฺเพ มํ อนุพนฺธนฺโต มยา อนาเถน สทฺธึ เอกโตว ภุญฺชนฺโต สยนฺโต หตฺถํ ปหริตฺวา มหาหสิตํ หสิ, อชฺชาปิ ตเถว หสติ, ทุคฺคตกาเล วิย มํ มญฺญติ. อนามนฺโตติ รโห นนฺทาเทวิยา สทฺธึ มนฺเตนฺเตปิ มยิ อชานาเปตฺวา สหสาว ปวิสติ. อิมินา โทเสน ตํ อหิริกํ อนาทรํ ทกรกฺขสสฺส ทสฺสามีติ.

Here, ‘even now with that same expression’ means: just as before, during our wanderings, while following me when I was without a protector, he would eat and sleep together with me, and striking his hand, would laugh a great laugh; even now he laughs in the very same way, thinking of me as if I were still in a time of misfortune. ‘Uninvited’ means: even when I am consulting in private with Queen Nandā, he enters suddenly without informing me. For this fault, I will give that shameless and disrespectful one to the water-demon.

อถ ปริพฺพาชิกา ‘‘มหาราช, ตว สหายกสฺส ตาว เอโส โทโส โหตุ, ปุโรหิโต ปน ตว พหูปกาโร’’ติ ตสฺส คุณํ กเถนฺตี อาห –

Then the female wanderer, praising his virtues, said, “Great king, let that be a fault of your companion, but the chaplain is of great service to you.”

‘‘กุสโล สพฺพนิมิตฺตานํ, รุตญฺญู อาคตาคโม;

อุปฺปาเต สุปิเน ยุตฺโต, นิยฺยาเน จ ปเวสเน.

“Skilled in all omens, a knower of sounds, learned in the sacred texts; adept in portents and dreams, and in departures and entrances.

‘‘ปฏฺโฐ ภูมนฺตลิกฺขสฺมึ, นกฺขตฺตปทโกวิโท;

พฺราหฺมณํ เกน โทเสน, ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๔๔-๒๔๕);

“Expert in matters of earth and sky, skilled in the paths of the constellations; for what fault would you give the brahmin to the water-demon?”

ตตฺถ สพฺพนิมิตฺตานนฺติ ‘‘อิมินา นิมิตฺเตน อิทํ ภวิสฺสติ, อิมินา อิท’’นฺติ เอวํ สพฺพนิมิตฺเตสุ กุสโล. รุตญฺญูติ สพฺพรวํ ชานาติ. อุปฺปาเตติ จนฺทคฺคาหสูริยคฺคาหอุกฺกาปาตทิสาฑาหาทิเก อุปฺปาเต. สุปิเน ยุตฺโตติ สุปิเน จ ตสฺส นิปฺผตฺติชานนวเสน ยุตฺโต. นิยฺยาเน จ ปเวสเนติ อิมินา นกฺขตฺเตน นิยฺยายิตพฺพํ, อิมินา ปวิสิตพฺพนฺติ ชานาติ. ปฏฺโฐติ เฉโก ปฏิพโล, ภูมิยญฺจ อนฺตลิกฺเข จ โทสคุเณ ชานิตุํ สมตฺโถ. นกฺขตฺตปทโกวิโทติ อฏฺฐวีสติยา นกฺขตฺตโกฏฺฐาเสสุ เฉโก. ตํ เกน โทเสน ทกรกฺขสสฺส ทสฺสสีติ.

Here, ‘skilled in all omens’ means skilled in all omens, knowing that by this omen, this will happen, by that, that will happen. ‘Knower of sounds’ means he knows all sounds. ‘In portents’ refers to portents such as eclipses of the moon and sun, the falling of meteors, and fiery glows in the directions. ‘Adept in dreams’ means adept in knowing their fulfillment. ‘In departures and entrances’ means he knows by which constellation one should depart and by which one should enter. ‘Expert’ means clever, capable, and able to know the faults and virtues on earth and in the sky. ‘Skilled in the paths of the constellations’ means he is an expert in the twenty-eight divisions of the constellations. “For what fault would you give him to the water-demon?”

ราชา ตสฺส โทสํ กเถนฺโต อาห –

The king, stating his fault, said:

‘‘ปริสายมฺปิ เม อยฺเย, อุมฺมีเลตฺวา อุทิกฺขติ;

ตสฺมา อจฺจภมุํ ลุทฺทํ, ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๔๖);

“Even in my assembly, esteemed lady, he stares at me with eyes wide open; therefore, this fierce one with excessive eyebrows, I would give to the water-demon.”

ตสฺสตฺโถ – อยฺเย, เอส มํ ปริสมชฺเฌ โอโลเกนฺโตปิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา กุทฺโธ วิย อุทิกฺขติ, ตสฺมา เอวํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตภมุํ อมนาเปน อุกฺขิตฺตภมุกํ วิย ลุทฺทํ ภยานกํ ตํ อหํ ทกรกฺขสสฺส ทสฺสามีติ.

Its meaning is: Esteemed lady, this one, even while looking at me in the midst of the assembly, opens his eyes wide and stares as if angry. Therefore, that fierce and terrifying one, with eyebrows standing excessively, as if raised displeasingly, I will give to the water-demon.

ตโต [Pg.330] ปริพฺพาชิกา ‘‘มหาราช, ตฺวํ ‘มาตรํ อาทึ กตฺวา อิเม ปญฺจ ทกรกฺขสสฺส ทมฺมี’ติ วทสิ, ‘เอวรูปญฺจ สิริวิภวํ อคเณตฺวา อตฺตโน ชีวิตมฺปิ มโหสธสฺส ทมฺมี’ติ วทสิ, กํ ตสฺส คุณํ ปสฺสสี’’ติ ปุจฺฉนฺตี อิมา คาถาโย อาห –

Then the female wanderer, asking, “Great king, you say, ‘Starting with my mother, I will give these five to the water-demon,’ and you say, ‘Disregarding such glory and prosperity, I will give even my own life to Mahosadha.’ What virtue do you see in him?” spoke these verses:

‘‘สสมุทฺทปริยายํ, มหึ สาครกุณฺฑลํ;

วสุนฺธรํ อาวสติ, อมจฺจปริวาริโต.

“You dwell upon this earth, the land encompassed by the ocean’s boundary, adorned with the sea as its earrings, surrounded by your ministers.

‘‘จาตุรนฺโต มหารฏฺโฐ, วิชิตาวี มหพฺพโล;

ปถพฺยา เอกราชาสิ, ยโส เต วิปุลํ คโต.

“Ruler of the four quarters, with a great realm, victorious and of great strength; you are the sole king of the earth, your fame has spread far and wide.

‘‘โสฬสิตฺถิสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;

นานาชนปทา นารี, เทวกญฺญูปมา สุภา.

“Sixteen thousand women, adorned with jeweled earrings; women from various lands, lovely, like celestial maidens.

‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ, สพฺพกามสมิทฺธินํ;

สุขิตานํ ปิยํ ทีฆํ, ชีวิตํ อาหุ ขตฺติย.

“O warrior, they say that for the happy, who are fulfilled in every desire, a life so endowed with all factors is long and dear.

‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา ปน เหตุนา;

ปณฺฑิตํ อนุรกฺขนฺโต, ปาณํ จชสิ ทุจฺจช’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๔๗-๒๕๑);

“Then for what reason, or for what cause, while protecting the wise one, do you give up your life, so hard to give up?”

ตตฺถ สสมุทฺทปริยายนฺติ สมุทฺทมริยาทสงฺขาเตน สมุทฺทปริกฺเขเปน สมนฺนาคตํ. สาครกุณฺฑลนฺติ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตสฺส สาครสฺส กุณฺฑลภูตํ. วิชิตาวีติ วิชิตสงฺคาโม. เอกราชาติ อญฺญสฺส อตฺตโน สทิสสฺส รญฺโญ อภาวโต เอโกว ราชา. สพฺพกามสมิทฺธินนฺติ สพฺเพสมฺปิ วตฺถุกามกิเลสกามานํ สมิทฺธิยา สมนฺนาคตานํ. สุขิตานนฺติ เอวรูปานํ สุขิตานํ สตฺตานํ เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ ชีวิตํ ทีฆเมว ปิยํ, น เต อปฺปํ ชีวิตมิจฺฉนฺตีติ ปณฺฑิตา วทนฺติ. ปาณนฺติ เอวรูปํ อตฺตโน ชีวิตํ กสฺมา ปณฺฑิตํ อนุรกฺขนฺโต จชสีติ.

Here, ‘sasamuddapariyāya’ means endowed with an ocean enclosure, designated as the ocean's limit. ‘Sāgarakuṇḍala’ refers to being like an earring to the ocean that stands surrounding it. ‘Vijitāvī’ means victorious in battle. ‘Ekarājā’ signifies being the sole king because of the absence of another king equal to himself. ‘Sabbakāmasamiddhinam’ denotes being endowed with the fulfillment of all desires, both material desires and desires of the defilements. ‘Sukhitānam’ means: for such happy beings, a life so endowed with all factors is indeed long and dear; they do not desire a short life—thus say the wise. Regarding ‘pāṇaṃ,’ it means: ‘Why do you relinquish such a life of your own while safeguarding the wise one?’

ราชา ตสฺสา กถํ สุตฺวา ปณฺฑิตสฺส คุณํ กเถนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

Hearing her words, the king, praising the virtues of the wise man, spoke these verses:

‘‘ยโตปิ อาคโต อยฺเย, มม หตฺถํ มโหสโธ;

นาภิชานามิ ธีรสฺส, อณุมตฺตมฺปิ ทุกฺกฏํ.

“Ever since, esteemed lady, Mahosadha came into my hands, I recall no misdeed, not even the slightest, of this wise one.

‘‘สเจ จ กิสฺมิจิ กาเล, มรณํ เม ปุเร สิยา;

โส เม ปุตฺเต ปปุตฺเต จ, สุขาเปยฺย มโหสโธ.

“And if at any time death should come to me first, that Mahosadha would ensure the happiness of my sons and grandsons.

‘‘อนาคตํ [Pg.331] ปจฺจุปฺปนฺนํ, สพฺพมตฺถมฺปิ ปสฺสติ;

อนาปราธกมฺมนฺตํ, น ทชฺชํ ทกรกฺขิโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๕๒-๒๕๔);

“He sees every matter, future and present; one whose actions are faultless, I would not give to the water-demon.”

ตตฺถ กิสฺมิจีติ กิสฺมิญฺจิ กาเล. สุขาเปยฺยาติ สุขสฺมึเยว ปติฏฺฐาเปยฺย. สพฺพมตฺถนฺติ เอส อนาคตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ อตีตญฺจ สพฺพํ อตฺถํ สพฺพญฺญุพุทฺโธ วิย ปสฺสติ. อนาปราธกมฺมนฺตนฺติ กายกมฺมาทีสุ อปราธรหิตํ. น ทชฺชนฺติ อยฺเย, เอวํ อสมธุรํ ปณฺฑิตํ นาหํ ทกรกฺขสสฺส ทสฺสามีติ เอวํ โส มหาสตฺตสฺส คุเณ จนฺทมณฺฑลํ อุทฺธรนฺโต วิย อุกฺขิปิตฺวา กเถสิ.

Here, ‘kismici’ means at any time. ‘Sukhāpeyya’ means he would establish one in happiness. ‘Sabbamattham’ means he sees every matter—future, present, and past—like an omniscient Buddha. ‘Anāparādhakammantam’ means free from fault in bodily actions and so on. ‘Na dajjam’ means, “O esteemed lady, I will not give such an incomparable wise one to the water-demon.” Thus he spoke, extolling the great being’s virtues as if raising the orb of the moon.

อิติ อิมํ ชาตกํ ยถานุสนฺธิปฺปตฺตํ. อถ ปริพฺพาชิกา จินฺเตสิ ‘‘เอตฺตเกนปิ ปณฺฑิตสฺส คุณา ปากฏา น โหนฺติ, สกลนครวาสีนํ มชฺเฌ สาครปิฏฺเฐ อาสิตฺตเตลํ วิปฺปกิรนฺตี วิย ตสฺส คุเณ ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ ราชานํ คเหตฺวา ปาสาทา โอรุยฺห ราชงฺคเณ อาสนํ ปญฺญเปตฺวา ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา นาคเร สนฺนิปาตาเปตฺวา ปุน ราชานํ อาทิโต ปฏฺฐาย ทกรกฺขสสฺส ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา เตน เหฏฺฐา กถิตนิยาเมเนว กถิตกาเล นาคเร อามนฺเตตฺวา อาห –

Thus this Jātaka has reached its proper sequence. Then the female wanderer thought, “Even with this, the wise one’s virtues are not apparent. I will make his virtues apparent before all the city-dwellers, like scattering poured oil upon the surface of the ocean.” Taking the king, descending from the palace, she had a seat prepared in the royal courtyard, seated him there, assembled the citizens, and again questioned the king from the beginning about the water-demon’s question. When he spoke according to the rule stated before, she addressed the citizens, saying:

‘‘อิทํ สุณาถ ปญฺจาลา, จูฬเนยฺยสฺส ภาสิตํ;

ปณฺฑิตํ อนุรกฺขนฺโต, ปาณํ จชติ ทุจฺจชํ.

“Listen to this, people of Pañcāla, the utterance of Cūḷaneyya; protecting the wise man, he gives up his life, so hard to give up.

‘‘มาตุ ภริยาย ภาตุจฺจ, สขิโน พฺราหฺมณสฺส จ;

อตฺตโน จาปิ ปญฺจาโล, ฉนฺนํ จชติ ชีวิตํ.

“The Pañcāla gives up the lives of six: of his mother, wife, and brother, of his friend and the brahmin, and also of himself.”

‘‘เอวํ มหตฺถิกา ปญฺญา, นิปุณา สาธุจินฺตินี;

ทิฏฺฐธมฺมหิตตฺถาย, สมฺปรายสุขาย จา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๕๕-๒๕๗);

“Thus, wisdom is of great consequence, subtle and well-considered; for benefit in this very life, and for happiness in the life to come.”

ตตฺถ มหตฺถิกาติ มหนฺตํ อตฺถํ คเหตฺวา ฐิตา. ทิฏฺฐธมฺมหิตตฺถายาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว หิตตฺถาย จ ปรโลเก สุขตฺถาย จ โหตีติ.

Herein, ‘mahatthikā’ means it stands having grasped a great benefit. ‘Diṭṭhadhammahitatthāya’ means it is for welfare in this very existence and for happiness in the next world.

อิติ สา รตนฆรสฺส มณิกฺขนฺเธน กูฏํ คณฺหนฺตี วิย มหาสตฺตสฺส คุเณหิ เทสนากูฏํ คณฺหีติ.

Thus, like one grasping the pinnacle of a jeweled house with a jewel-pillar, she grasped the pinnacle of the teaching by means of the Great Being’s virtues.

ทกรกฺขสปญฺโห นิฏฺฐิโต.

The Question of the Water-Demon is concluded.

สตฺถา [Pg.332] อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว ตถาคโต ปญฺญวา, ปุพฺเพปิ ปญฺญวาเยวา’’ติ ชาตกํ สโมธาเนนฺโต โอสานคาถา อาห –

Having delivered this Dhamma teaching, the Teacher, connecting the Jātaka, spoke the concluding verses, saying: “Not only now, bhikkhus, is the Tathāgata wise, but in the past also he was wise.”

‘‘เภรี อุปฺปลวณฺณาสิ, ปิตา สุทฺโธทโน อหุ;

มาตา อาสิ มหามายา, อมรา พิมฺพสุนฺทรี.

Bherī was Uppalavaṇṇā; the father was Suddhodana; the mother was Mahāmāyā; Amarā was Bimbasundarī.

‘‘สุโว อโหสิ อานนฺโท, สาริปุตฺโต จ จูฬนี;

เทวทตฺโต จ เกวฏฺโฏ, จลากา ถุลฺลนนฺทินี.

Suvo was Ānanda; Cūḷanī was Sāriputta; Kevaṭṭa was Devadatta; Calākā was Thullanandinī.

‘‘ปญฺจาลจนฺที สุนฺทรี, สาฬิกา มลฺลิกา อหุ;

อมฺพฏฺโฐ อาสิ กามินฺโท, โปฏฺฐปาโท จ ปุกฺกุโส.

Pañcālacandī was Sundarī; Sāḷikā was Mallikā; Ambaṭṭha was Kāminda; Poṭṭhapāda was Pukkusa.

‘‘ปิโลติโก จ เทวินฺโท, เสนโก อาสิ กสฺสโป;

อุทุมฺพรา มงฺคลิกา, เวเทโห กาฬุทายโก;

มโหสโธ โลกนาโถ, เอวํ ธาเรถ ชาตก’’นฺติ.

Pilotika was Devinda; Senaka was Kassapa; Udumbarā was Maṅgalikā; Vedeha was Kāḷudāyaka; Mahosadha was the Protector of the World—thus should you remember the Jātaka.

อุมงฺคชาตกวณฺณนา ปญฺจมา.

The fifth, the Commentary on the Umaṅga Jātaka.

(ฉฏฺโฐ ภาโค นิฏฺฐิโต.)

(The sixth portion is concluded.)