বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

거룩하신 분, 공양받으실 분, 바르게 깨달으신 분께 귀의합니다.

Khuddakanikāye

소부(Khuddakanikāya)

Jātaka-aṭṭhakathā

자타카 주석(본생경 주석)

(Tatiyo bhāgo)

(제3부)

4. Catukkanipāto

4. 4개 모음(Catukkanipāta)

1. Kāliṅgavaggo

1. 깔링가 품(Kāliṅgavagga)

[301] 1. Cūḷakāliṅgajātakavaṇṇanā

[301] 1. 소(小) 깔링가 본생담 해설

Vivarathimāsaṃ [Pg.1] dvāranti idaṃ satthā jetavane viharanto catunnaṃ paribbājikānaṃ pabbajjaṃ ārabbha kathesi. Vesāliyaṃ kira licchavirājūnaṃ satta sahassāni satta satāni satta ca licchavī vasiṃsu. Te sabbepi pucchāpaṭipucchācittakā ahesuṃ. Atheko pañcasu vādasatesu byatto nigaṇṭho vesāliyaṃ sampāpuṇi, te tassa saṅgahaṃ akaṃsu. Aparāpi evarūpā nigaṇṭhī sampāpuṇi. Rājāno dvepi jane vādaṃ kāresuṃ, ubhopi sadisāva ahesuṃ. Tato licchavīnaṃ etadahosi ‘‘ime dvepi paṭicca uppanno putto byatto bhavissatī’’ti. Tesaṃ vivāhaṃ kāretvā dvepi ekato vāsesuṃ. Atha nesaṃ saṃvāsamanvāya paṭipāṭiyā catasso dārikāyo eko ca dārako jāyi. Dārikānaṃ ‘‘saccā, lolā, avadhārikā, paṭicchādā’’ti nāmaṃ akaṃsu, dārakassa ‘‘saccako’’ti. Te [Pg.2] pañcapi janā viññutaṃ pattā mātito pañca vādasatāni, pitito pañca vādasatānīti vādasahassaṃ uggaṇhiṃsu. Mātāpitaro dārikānaṃ evaṃ ovadiṃsu ‘‘sace koci gihī tumhākaṃ vādaṃ bhindissati, tassa pādaparicārikā bhaveyyātha. Sace pabbajito bhindissati, tassa santike pabbajeyyāthā’’ti.

'이 문을 열어라(Vivarathimāsaṃ dvāraṃ)'라는 이 말씀은 스승께서 제따와나에 머무실 때 네 명의 유행녀의 출가와 관련하여 말씀하신 것이다. 전해지는 이야기에 따르면, 웨살리에는 7,707명의 릿차비 왕들이 살고 있었는데 그들은 모두 문답과 토론을 즐겼다. 그때 500가지 논설에 능통한 어떤 니간타가 웨살리에 도착했고 릿차비 왕들은 그를 환대했다. 뒤이어 이와 같은 실력을 갖춘 한 니간타 여인도 도착했다. 왕들은 두 사람을 토론하게 했으나 실력이 대등했다. 이에 릿차비 왕들은 '이 두 사람 사이에서 태어난 자식은 매우 영리할 것이다'라고 생각하여 그들을 결혼시켜 함께 살게 했다. 그들 사이에서 차례대로 네 명의 딸과 한 명의 아들이 태어났는데, 딸들의 이름은 삿짜, 롤라, 아와다리카, 빠띳차다라고 지었고, 아들의 이름은 삿짜까라고 지었다. 이 다섯 남매는 지혜가 자라면서 어머니로부터 500가지, 아버지로부터 500가지 논설을 배워 모두 1,000가지 논설을 익혔다. 부모는 딸들에게 '만약 재가자가 너희의 논설을 깨뜨린다면 그의 아내가 되어라. 만약 출가자가 깨뜨린다면 그분 문하에서 출가하거라'고 훈계했다.

Aparabhāge mātāpitaro kālamakaṃsu. Tesu kālakatesu saccakanigaṇṭho tattheva vesāliyaṃ licchavīnaṃ sippaṃ sikkhāpento vasi. Bhaginiyo jambusākhaṃ gahetvā vādatthāya nagarā nagaraṃ caramānā sāvatthiṃ patvā nagaradvāre sākhaṃ nikhaṇitvā ‘‘yo amhākaṃ vādaṃ āropetuṃ sakkoti gihī vā pabbajito vā, so etaṃ paṃsupuñjaṃ pādehi vikiritvā pādeheva sākhaṃ maddatū’’ti dārakānaṃ vatvā bhikkhāya nagaraṃ pavisiṃsu. Athāyasmā sāriputto asammaṭṭhaṭṭhānaṃ sammajjitvā rittaghaṭesu pānīyaṃ upaṭṭhapetvā gilāne ca paṭijaggitvā divātaraṃ sāvatthiṃ piṇḍāya pavisanto taṃ sākhaṃ disvā dārake pucchi, dārakā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. Thero dārakeheva pātāpetvā maddāpetvā ‘‘yehi ayaṃ sākhā ṭhapitā, te katabhattakiccāva āgantvā jetavanadvārakoṭṭhake maṃ passantū’’ti dārakānaṃ vatvā nagaraṃ pavisitvā katabhattakicco vihāradvārakoṭṭhake aṭṭhāsi. Tāpi paribbājikā bhikkhāya caritvā āgatā sākhaṃ madditaṃ disvā ‘‘kenāyaṃ madditā’’ti vatvā ‘‘sāriputtattherena, sace tumhe vādatthikā, jetavanadvārakoṭṭhakaṃ gacchathā’’ti dārakehi vuttā puna nagaraṃ pavisitvā mahājanaṃ sannipātetvā vihāradvārakoṭṭhakaṃ gantvā theraṃ vādasahassaṃ pucchiṃsu. Thero taṃ vissajjetvā ‘‘aññaṃ kiñci jānāthā’’ti pucchi. ‘‘Na jānāma, sāmī’’ti. ‘‘Ahaṃ pana vo kiñci pucchāmī’’ti. ‘‘Puccha, sāmi, jānantiyo kathessāmā’’ti.

그 후 부모가 세상을 떠나자 삿짜까 니간타는 웨살리에 머물며 릿차비 왕들에게 기예를 가르치며 살았다. 누이들은 장부나무(jambu) 가지를 들고 토론을 위해 성에서 성으로 떠돌다 사왓티에 이르러 성문 앞에 나뭇가지를 꽂아놓고 아이들에게 '누구든 우리와 논쟁할 수 있는 자가 재가자든 출가자든 있다면, 이 흙더미를 발로 헤치고 발로 나뭇가지를 밟아버려라'고 말한 뒤 탁발을 위해 성으로 들어갔다. 그때 존자 사리뿟따는 청소되지 않은 곳을 쓸고, 빈 항아리에 마실 물을 채워 두고, 병든 이들을 돌본 뒤, 해가 높이 떴을 때 사왓티로 탁발을 하러 가다가 그 나뭇가지를 보고 아이들에게 물었다. 아이들이 그 사정을 이야기하자 장로는 아이들을 시켜 그것을 쓰러뜨리고 밟게 한 뒤, '이 나뭇가지를 세운 이들이 식사를 마친 뒤에 제따와나 사원 문으로 나를 찾아오라고 전해라'고 말하고 성에 들어가 식사를 마친 뒤 사원 문 곁에 서 있었다. 유행녀들도 탁발을 마치고 돌아와 나뭇가지가 짓밟힌 것을 보고 '누가 그랬느냐?'고 물었다. 아이들이 '사리뿟따 장로님입니다. 논쟁을 원하시면 제따와나 사원 문으로 가십시오'라고 하자, 그녀들은 다시 성으로 들어가 사람들을 모아 사원 문으로 가서 장로에게 1,000가지 질문을 던졌다. 장로는 이를 모두 답변한 뒤 '다른 아는 것이 더 있느냐?'고 물었고, 그녀들이 '모릅니다, 존자시여'라고 답하자, '그럼 이제 내가 너희에게 묻겠다'고 했다. 그녀들은 '물으십시오, 존자시여. 아는 대로 답하겠습니다'라고 했다.

Thero ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti pucchi. Tā na jāniṃsu. Thero vissajjesi. Tā ‘‘amhākaṃ, sāmi, parājayo, tumhākaṃ jayo’’ti āhaṃsu. ‘‘Idāni kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Amhākaṃ mātāpitūhi ayaṃ ovādo dinno ‘sace vo gihī vādaṃ bhindissati, tassa pajāpatiyo bhaveyyātha. Sace pabbajito, tassa santike pabbajeyyāthā’ti, pabbajjaṃ no dethā’’ti. Thero ‘‘sādhū’’ti vatvā tā uppalavaṇṇāya theriyā santike pabbājesi. Tā sabbāpi na cirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Athekadivasaṃ [Pg.3] bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, sāriputtatthero catunnaṃ paribbājikānaṃ avassayo hutvā sabbā arahattaṃ pāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa etāsaṃ avassayo ahosi, idāni pana pabbajjābhisekaṃ dāpesi, pubbe rājamahesiṭṭhāne ṭhapesī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

장로가 '하나란 무엇인가?'라고 묻자 그녀들은 알지 못했다. 장로가 그 답을 설명해주자 그녀들은 '존자시여, 저희가 졌고 당신이 이겼습니다'라고 말했다. '이제 어떻게 하겠느냐?'는 물음에 그녀들은 '부모님께서 저희에게 '만약 재가자가 너희의 논설을 깨뜨린다면 그의 아내가 되고, 만약 출가자가 깨뜨린다면 그분 문하에서 출가하라'는 훈계를 주셨습니다. 저희를 출가시켜 주십시오'라고 청했다. 장로는 '좋다'고 말하고 그녀들을 우빨라완나 비구니 장로에게 보내 출가시켰다. 그녀들은 모두 머지않아 아라한과를 얻었다. 어느 날 비구들이 법당에서 '도반들이여, 사리뿟따 장로가 네 명의 유행녀의 의지처가 되어 모두 아라한과에 이르게 했다'는 대화를 나누고 있었다. 스승께서 오셔서 '비구들이여, 지금 어떤 대화를 나누며 앉아 있느냐?'고 물으시고, 그 내용을 들으신 뒤 '비구들이여, 지금뿐만 아니라 과거에도 사리뿟따는 저들의 의지처가 되었느니라. 지금은 출가의 관정(pabbajjābhiseka)을 받게 했지만, 과거에는 왕비의 자리에 오르게 했느니라'고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte kāliṅgaraṭṭhe dantapuranagare kāliṅgarāje rajjaṃ kārente assakaraṭṭhe pāṭalinagare assako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Kāliṅgo sampannabalavāhano sayampi nāgabalo paṭiyodhaṃ na passati. So yujjhitukāmo hutvā amaccānaṃ ārocesi ‘‘ahaṃ yuddhatthiko, paṭiyodhaṃ pana na passāmi, kiṃ karomā’’ti. Amaccā ‘‘attheko, mahārāja, upāyo, dhītaro te catasso uttamarūpadharā, tā pasādhetvā paṭicchannayāne nisīdāpetvā balaparivutā gāmanigamarājadhāniyo carāpetha. Yo rājā tā attano gehe kātukāmo bhavissati, tena saddhiṃ yuddhaṃ karissāmā’’ti vadiṃsu. Rājā tathā kāresi. Tāhi gatagataṭṭhāne rājāno bhayena tāsaṃ nagaraṃ pavisituṃ na denti, paṇṇākāraṃ pesetvā bahinagareyeva vasāpenti. Evaṃ sakalajambudīpaṃ vicaritvā assakaraṭṭhe pāṭalinagaraṃ pāpuṇiṃsu. Assakopi nagaradvārāni pidahāpetvā paṇṇākāraṃ pesesi. Tassa nandiseno nāma amacco paṇḍito byatto upāyakusalo. So cintesi ‘‘imā kira rājadhītaro sakalajambudīpaṃ vicaritvā paṭiyodhaṃ na labhiṃsu, evaṃ sante jambudīpo tuccho nāma ahosi, ahaṃ kāliṅgena saddhiṃ yujjhissāmī’’ti. So nagaradvāraṃ gantvā dovārike āmantetvā tāsaṃ dvāraṃ vivarāpetuṃ paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 깔링가 왕국의 단따뿌라 성에서 깔링가 왕이 나라를 다스리고 있을 때, 아싸까 왕국의 빠딸리 성에서는 아싸까라는 이름의 왕이 나라를 다스리고 있었다. 깔링가 왕은 군대와 탈것이 완비되었고 스스로도 코끼리 같은 힘을 지녀 대적할 상대를 보지 못했다. 그는 전쟁을 하고 싶어 신하들에게 "나는 전쟁을 원하나 대적할 상대를 보지 못하겠구나. 어찌하면 좋겠느냐?"라고 말했다. 신하들은 "대왕이시여, 한 가지 방책이 있습니다. 대왕께는 뛰어난 미모를 갖춘 네 명의 따님이 계십니다. 그녀들을 단장시켜 가려진 수레에 태우고 군대를 거느려 마을과 도시와 왕도들을 돌아다니게 하십시오. 어떤 왕이 그녀들을 자신의 집으로 데려가고자 한다면 그와 함께 전쟁을 합시다."라고 말했다. 왕은 그대로 시켰다. 그녀들이 가는 곳마다 왕들은 두려움 때문에 그녀들이 성으로 들어오는 것을 허락하지 않고, 예물을 보내어 성 밖에서만 머물게 했다. 이렇게 온 점부주를 돌아다니다가 아싸까 왕국의 빠딸리 성에 이르렀다. 아싸까 왕도 성문들을 닫게 하고 예물을 보냈다. 그에게는 난디세나라는 이름의 현명하고 유능하며 방책에 능숙한 신하가 있었다. 그는 '이 공주들이 온 점부주를 돌아다녔으나 대적할 자를 얻지 못했다니, 이렇다면 점부주는 참으로 텅 빈 것이나 다름없다. 내가 깔링가와 함께 전쟁을 하리라.'라고 생각했다. 그는 성문으로 가서 문지기들을 불러 그녀들을 위해 문을 열게 하려고 첫 번째 게송을 읊었다.

1.

1.

‘‘Vivarathimāsaṃ dvāraṃ, nagaraṃ pavisantu aruṇarājassa;

Sīhena susiṭṭhena, surakkhitaṃ nandisenenā’’ti.

"이 문을 열라, 이 여인들이 아루나 왕의 성으로 들어오게 하라. 잘 훈련된 사자와 같은 난디세나에 의해 잘 보호된 (이 성으로)."

Tattha aruṇarājassāti so hi rajje patiṭṭhitakāle raṭṭhanāmavasena assako nāma jāto, kuladattiyaṃ panassa nāmaṃ aruṇoti[Pg.4]. Tenāha ‘‘aruṇarājassā’’ti. Sīhenāti purisasīhena. Susiṭṭhenāti ācariyehi suṭṭhu anusāsitena. Nandisenenāti mayā nandisenena nāma.

거기서 '아루나 왕의(aruṇarājassa)'란, 그가 왕위에 올랐을 때 나라 이름에 따라 아싸까라 불리게 되었으나 가문에서 지어준 그의 이름은 아루나였기 때문이다. 그래서 '아루나 왕의'라고 하였다. '사자에 의해(sīhena)'란 사람 중의 사자에 의해서라는 뜻이다. '잘 교육받은(susiṭṭhena)'이란 스승들로부터 잘 훈육된 이라는 뜻이다. '난디세나에 의해(nandisenena)'란 나 난디세나라는 이름의 자에 의해서라는 뜻이다.

So evaṃ vatvā dvāraṃ vivarāpetvā tā gahetvā assakarañño datvā ‘‘tumhe mā bhāyittha, yuddhe sati ahaṃ jinissāmi, imā uttamarūpadharā rājadhītaro mahesiyo karothā’’ti tāsaṃ abhisekaṃ dāpetvā tāhi saddhiṃ āgate purise ‘‘gacchatha, tumhe rājadhītūnaṃ assakarājena mahesiṭṭhāne ṭhapitabhāvaṃ tumhākaṃ rañño ācikkhathā’’ti uyyojesi. Te gantvā ārocesuṃ. Kāliṅgo ‘‘na hi nūna so mayhaṃ balaṃ jānātī’’ti vatvā tāvadeva mahatiyā senāya nikkhami. Nandiseno tassa āgamanaṃ ñatvā ‘‘attano kira rajjasīmāyameva hotu, mā amhākaṃ rañño rajjasīmaṃ okkamatu, ubhinnaṃ rajjānaṃ antare yuddhaṃ bhavissatī’’ti sāsanaṃ pesesi. So sāsanaṃ sutvā attano rajjapariyanteyeva aṭṭhāsi. Assakopi attano rajjapariyante aṭṭhāsi. Tadā bodhisatto isipabbajjaṃ pabbajitvā tesaṃ dvinnaṃ rajjānaṃ antare paṇṇasālāyaṃ vasati. Kāliṅgo cintesi ‘‘samaṇā nāma kiñci jānissanti, ko jānāti, kiṃ bhavissati, kassa jayo vā parājayo vā bhavissati, tāpasaṃ pucchissāmī’’ti aññātakavesena bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘bhante, kāliṅgo ca assako ca yujjhitukāmā attano attano rajjasīmāyameva ṭhitā, etesu kassa jayo bhavissati, kassa parājayo’’ti pucchi. Mahāpuñña, ahaṃ ‘‘asukassa jayo, asukassa parājayo’’ti na jānāmi, sakko pana devarājā idhāgacchati, tamahaṃ pucchitvā kathessāmi, sve āgaccheyyāsīti. Sakko bodhisattassa upaṭṭhānaṃ āgantvā nisīdi, atha naṃ bodhisatto tamatthaṃ pucchi. Bhante, kāliṅgo jinissati, assako parājissati, idañcidañca pubbanimittaṃ paññāyissatīti.

그는 이렇게 말하고 성문을 열게 하여 그녀들을 데려가 아싸까 왕에게 바치며 "왕이여, 두려워하지 마십시오. 전쟁이 있다면 제가 이길 것입니다. 이 뛰어난 미모를 지닌 공주들을 왕비로 삼으십시오."라고 말하고 그녀들에게 왕비의 관정(abhiseka)을 받게 했다. 그리고 그녀들과 함께 온 사람들에게 "가거라, 너희는 공주들이 아싸까 왕에 의해 왕비의 자리에 세워졌음을 너희 왕에게 고하라."라고 하며 돌려보냈다. 그들이 돌아가서 보고했다. 깔링가 왕은 "그는 분명 나의 힘을 모르는 것이로구나."라고 말하고 즉시 대군을 거느리고 길을 떠났다. 난디세나는 그가 오는 것을 알고 "자신의 왕국 경계에만 머무르시오. 우리 왕의 왕국 경계로 넘어오지 마시오. 두 왕국의 사이에서 전쟁이 일어날 것이오."라고 전갈을 보냈다. 그는 전갈을 듣고 자기 왕국의 경계에 머물렀다. 아싸까 왕도 자기 왕국의 경계에 머물렀다. 그때 보살은 수행자로 출가하여 그 두 왕국 사이의 잎새 집(paṇṇasālā)에서 살고 있었다. 깔링가 왕은 '사문들이란 무언가 알 것이다. 무슨 일이 일어날지, 누구의 승리나 패배가 있을지 누가 알겠는가? 고행자에게 물어보리라.'라고 생각했다. 그는 정체를 알 수 없는 모습으로 보살에게 다가가 절을 하고 한쪽에 앉아 문안 인사를 나눈 뒤, "존자시여, 깔링가와 아싸까가 싸우고자 각자의 왕국 경계에 서 있습니다. 이들 중 누구에게 승리가 있고 누구에게 패배가 있겠습니까?"라고 물었다. "큰 공덕을 지은 이여, 나는 '누구의 승리이고 누구의 패배이다'라는 것을 알지 못하오. 하지만 신들의 왕인 삭까께서 이곳에 오시니, 내가 그분께 물어보고 말해주겠소. 내일 오시오." 삭까께서 보살을 시봉하러 오셔서 앉으시자, 보살이 그에 대해 물었다. "존자시여, 깔링가가 이기고 아싸까가 패배할 것입니다. 이러이러한 전조가 나타날 것입니다."라고 삭까께서 대답했다.

Kāliṅgo punadivase āgantvā pucchi, bodhisattopissa ācikkhi. So ‘‘kiṃ nāma pubbanimittaṃ bhavissatī’’ti apucchitvāva ‘‘ahaṃ kira jinissāmī’’ti uṭṭhāya tuṭṭhiyā pakkāmi. Sā kathā vitthārikā ahosi. Taṃ sutvā assako nandisenaṃ pakkosāpetvā ‘‘kāliṅgo kira jinissatiṃ[Pg.5], mayaṃ parājissāma, kiṃ nu kho kātabba’’nti āha. So ‘‘ko etaṃ jānāti mahārāja, kassa jayo vā parājayo vā, tumhe mā cintayitthā’’ti rājānaṃ assāsetvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘bhante, ko jinissati, ko parājissatī’’ti pucchi. ‘‘Kāliṅgo jinissati, assako parājissatī’’ti? ‘‘Bhante, jinantassa pubbanimittaṃ kiṃ bhavissati, kiṃ parājinantassā’’ti? ‘‘Mahāpuñña, jinantassa ārakkhadevatā sabbaseto usabho bhavissati, itarassa sabbakāḷako, ubhinnampi ārakkhadevatā yujjhitvā jayaparājayaṃ karissantī’’ti. Nandiseno taṃ sutvā uṭṭhāya gantvā rañño sahāye sahassamatte mahāyodhe gahetvā avidūre pabbataṃ abhiruyha ‘‘ambho, amhākaṃ rañño jīvitaṃ dātuṃ sakkhissathā’’ti pucchi. ‘‘Āma, sakkhissāmā’’ti. ‘‘Tena hi imasmiṃ papāte patathā’’ti. Te patituṃ ārabhiṃsu. Atha ne vāretvā ‘‘alaṃ ettha patanena, amhākaṃ rañño jīvitaṃ dātuṃ suhadayā anivattino hutvā yujjhathā’’ti āha. Te sampaṭicchiṃsuṃ.

칼링가 왕은 다음 날 와서 물었고, 보살은 그에게 말해주었다. 그는 '어떠한 전조가 나타날 것인가'라고는 묻지도 않고 "내가 승리할 것이다"라고 하며 기뻐하며 떠났다. 그 이야기는 널리 퍼졌다. 그 말을 듣고 아사카 왕은 난디세나를 불러 "칼링가가 승리하고 우리가 패배할 것이라는데, 대체 어떻게 해야 하겠는가?"라고 물었다. 그는 "대왕이시여, 누가 승리하고 누가 패배할지 누가 알겠습니까? 염려하지 마십시오"라고 왕을 안심시키고, 보살을 찾아가 절을 올리고 한쪽에 앉아 "존자시여, 누가 승리하고 누가 패배하겠습니까?"라고 물었다. "칼링가가 승리하고 아사카가 패배할 것이오." "존자시여, 승리하는 자에게는 어떤 전조가 있고, 패배하는 자에게는 어떤 전조가 있겠습니까?" "공덕이 큰 이여, 승리하는 자의 수호신은 온통 흰색인 황소일 것이고, 다른 쪽의 수호신은 온통 검은색인 황소일 것이오. 두 수호신이 싸워서 승패를 결정지을 것이오." 난디세나는 그 말을 듣고 일어나 가서 왕의 아군인 천 명의 용맹한 전사들을 데리고 멀지 않은 산에 올라가 "그대들이여, 우리 왕을 위해 목숨을 바칠 수 있겠는가?"라고 물었다. "예, 할 수 있습니다." "그렇다면 이 벼랑에서 뛰어내려라." 그들이 뛰어내리려 하자, 그들을 제지하며 "여기서 뛰어내릴 것까지는 없다. 우리 왕을 위해 목숨을 바칠 수 있는 진심을 가졌으니 물러남 없이 싸우라"고 말했다. 그들은 그렇게 하겠다고 응낙했다.

Atha saṅgāme upaṭṭhite kāliṅgo ‘‘ahaṃ kira jinissāmī’’ti vosānaṃ āpajji, balakāyāpissa ‘‘amhākaṃ kira jayo’’ti vosānaṃ āpajjitvā sannāhaṃ akatvā vaggavaggā hutvā yathāruci pakkamiṃsu, vīriyakaraṇakāle vīriyaṃ na kariṃsu. Ubhopi rājāno assaṃ abhiruhitvā ‘‘yujjhissāmā’’ti aññamaññaṃ upasaṅkamanti. Ubhinnaṃ ārakkhadevatā purato gantvā kāliṅgarañño ārakkhadevatā sabbaseto usabho ahosi, itarassa sabbakāḷako. Tā devatāpi aññamaññaṃ yujjhanākāraṃ dassentā upasaṅkamiṃsu. Te pana usabhā ubhinnaṃ rājūnaṃyeva paññāyanti, na aññesaṃ. Nandiseno assakaṃ pucchi ‘‘paññāyati te, mahārāja, ārakkhadevatā’’ti. ‘‘Āma, paññāyatī’’ti. ‘‘Kenākārenā’’ti. ‘‘Kāliṅgarañño ārakkhadevatā sabbaseto usabho hutvā paññāyati, amhākaṃ ārakkhadevatā sabbakāḷako kilamanto hutvā tiṭṭhatī’’ti. ‘‘Mahārāja, tumhe mā bhāyatha, mayaṃ jinissāma, kāliṅgo parājissati, tumhe assapiṭṭhito otaritvā imaṃ sattiṃ gahetvā susikkhitasindhavaṃ udarapasse vāmahatthena uppīḷetvā iminā purisasahassena saddhiṃ vegena gantvā kāliṅgarañño ārakkhadevataṃ sattippahārena pātetha, tato mayaṃ sahassamattā sattisahassena paharissāma[Pg.6], evaṃ kāliṅgassa ārakkhadevatā nassissati, tato kāliṅgo parājissati, mayaṃ jinissāmā’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti nandisenena dinnasaññāya gantvā sattiyā pahari, sūrayodhasahassāpi amaccā sattisahassena pahariṃsu. Ārakkhadevatā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi, tāvadeva kāliṅgo parājitvā palāyi. Taṃ palāyamānaṃ disvā sahassamattā amaccā ‘‘kāliṅgo palāyatī’’ti unnadiṃsu. Kāliṅgo maraṇabhayabhīto palāyamāno taṃ tāpasaṃ akkosanto dutiyaṃ gāthamāha –

전쟁이 시작되자 칼링가 왕은 "나는 승리할 것이다"라고 생각하며 노력을 게을리했고, 그의 병사들도 "우리가 이길 것이다"라며 방심하여 갑옷도 입지 않은 채 무리를 지어 제멋대로 돌아다니며 정작 힘써야 할 때 힘을 쓰지 않았다. 두 왕은 말에 올라 "싸우자"며 서로에게 다가갔다. 두 수호신이 앞서 나갔는데, 칼링가 왕의 수호신은 온통 흰색인 황소였고, 아사카 왕의 수호신은 온통 검은색인 황소였다. 그 신들도 서로 싸우는 형상을 보이며 다가갔다. 그런데 그 황소들은 오직 두 왕에게만 보였고 다른 이들에게는 보이지 않았다. 난디세나가 아사카 왕에게 물었다. "대왕이시여, 수호신이 보이십니까?" "그렇소, 보이오." "어떤 모습입니까?" "칼링가 왕의 수호신은 온통 흰색인 황소로 보이고, 우리의 수호신은 온통 검은색인 황소가 되어 지친 모습으로 서 있소." "대왕이시여, 두려워하지 마십시오. 우리가 승리할 것이고 칼링가는 패배할 것입니다. 말에서 내려 이 창을 잡으십시오. 잘 훈련된 신다바 말의 옆구리를 왼손으로 꽉 잡고, 이 천 명의 전사들과 함께 민첩하게 달려가 칼링가 왕의 수호신을 창으로 찔러 쓰러뜨리십시오. 그러면 우리 약 천 명이 천 개의 창으로 공격할 것입니다. 이렇게 하면 칼링가의 수호신은 죽을 것이고, 그러면 칼링가는 패배하고 우리는 승리할 것입니다." 왕은 "좋소"라고 하며 난디세나가 준 신호에 따라 달려가 창으로 찔렀고, 천 명의 용맹한 전사들인 대신들도 천 개의 창으로 함께 찔렀다. 수호신은 그 자리에서 목숨이 다했고, 그 순간 칼링가 왕은 패배하여 달아났다. 그가 달아나는 것을 보고 천 명의 대신들은 "칼링가가 달아난다"며 소리쳤다. 죽음의 공포에 떨며 달아나던 칼링가 왕은 그 수행자를 비난하며 두 번째 게송을 읊었다.

2.

2.

‘‘Jayo kaliṅgānamasayhasāhinaṃ, parājayo anayo assakānaṃ;

Icceva te bhāsitaṃ brahmacāri, na ujjubhūtā vitathaṃ bhaṇantī’’ti.

‘감당하기 어려운 일들을 견뎌내는 칼링가 사람들에게는 승리가 있고, 아사카 사람들에게는 패배와 재앙이 있으리라.’ 수행자여, 그대가 그렇게 말했으나, 정직한 이들은 거짓을 말하지 않습니다.

Tattha asayhasāhinanti asayhaṃ dussahaṃ sahituṃ samatthānaṃ. Icceva te bhāsitanti evaṃ tayā kūṭatāpasa lañjaṃ gahetvā parājinakarājānaṃ jinissati, jinanarājānañca parājissatīti bhāsitaṃ. Na ujjubhūtāti ye kāyena vācāya manasā ca ujubhūtā, na te musā bhaṇantīti.

거기에서 ‘감당하기 어려운 일들을 견뎌내는(asayhasāhina)’이란 견디기 힘든 것을 능히 견뎌내는 이들을 말한다. ‘그대가 그렇게 말했다(Icceva te bhāsita)’는 것은 ‘그대 가짜 고행자가 뇌물을 받고서 패배할 왕이 승리할 것이고 승리할 왕이 패배할 것이라고 말했다’는 뜻이다. ‘정직한 이들(Na ujjubhūtā)’이란 몸과 말과 마음으로 정직하게 행하는 이들은 거짓을 말하지 않는다는 뜻이다.

Evaṃ so tāpasaṃ akkosanto palāyanto attano nagarameva gato, nivattitvā oloketumpi nāsakkhi. Tato katipāhaccayena sakko tāpasassa upaṭṭhānaṃ agamāsi. Tāpaso tena saddhiṃ kathento tatiyaṃ gāthamāha –

이와 같이 칼링가 왕은 수행자를 꾸짖으며 도망쳐 자신의 성으로 돌아갔으며, 뒤를 돌아다볼 엄두도 내지 못했다. 그 후 며칠이 지나 제석천(Sakka)이 수행자를 찾아왔다. 수행자는 그와 대화하며 세 번째 게송을 읊었다.

3.

3.

‘‘Devā musāvādamupātivattā, saccaṃ dhanaṃ paramaṃ tesu sakka;

Taṃ te musā bhāsitaṃ devarāja, kiṃ vā paṭicca maghavā mahindā’’ti.

“신들은 거짓말을 멀리하며, 그들에게 진실은 최상의 보물입니다, 제석천이여. 천주(天主)여, 마가바(Maghava) 마힌다(Mahinda)여, 그대는 왜 그런 거짓말을 하였습니까?”

Tattha taṃ te musā bhāsitanti yaṃ tayā mayhaṃ bhāsitaṃ, taṃ atthabhañjanakamusāvādaṃ kathentena tayā musā bhāsitaṃ, tayā kiṃ kāraṇaṃ paṭicca evaṃ bhāsitanti?

거기에서 ‘그대는 거짓을 말했습니다(taṃ te musā bhāsita)’란, ‘그대가 나에게 한 말은 사실을 망가뜨리는 거짓말이니, 그대는 무슨 이유로 그렇게 말했느냐’는 뜻이다.

Taṃ [Pg.7] sutvā sakko catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 제석천은 네 번째 게송을 읊었다.

4.

4.

‘‘Nanu te sutaṃ brāhmaṇa bhaññamāne, devā na issanti purisaparakkamassa;

Damo samādhi manaso abhejjo, abyaggatā nikkamanañca kāle;

Daḷhañca viriyaṃ purisaparakkamo ca, teneva āsi vijayo assakāna’’nti.

“브라만여, ‘신들도 인간의 노력은 지배하지 못한다’고 말하는 것을 듣지 못했습니까? 자기 억제와 흔들림 없는 마음의 삼매, 흐트러짐 없음과 적절한 때의 분발, 그리고 굳건한 정진과 인간의 노력이 있었기에 아사카 왕들에게 승리가 있었던 것입니다.”

Tassattho – kiṃ tayā, brāhmaṇa, tattha tattha vacane bhaññamāne idaṃ na sutapubbaṃ, yaṃ devā purisaparakkamassa na issanti na usūyanti, assakarañño vīriyakaraṇavasena attadamanasaṅkhāto damo, samaggabhāvena manaso abhejjo, abhejjasamādhi, assakarañño sahāyānaṃ vīriyakaraṇakāle abyaggatā yathā kāliṅgassa manussā vaggavaggā hutvā osakkiṃsu, evaṃ anosakkanaṃ samaggabhāvena abhejjacittānaṃ vīriyañca purisaparakkamo ca thiro ahosi, teneva kāraṇena assakānaṃ jayo ahosīti.

그 뜻은 다음과 같다. ‘브라만이여, 여기저기서 그런 말이 들려올 때, 그대는 신들이 인간의 노력에 대해 질투하거나 시기하지 않는다는 이 말을 들어본 적이 없습니까? 아싸카 왕이 정진한 결과인 자기 억제(Damo)와, 화합함에 따른 마음의 불굴, 즉 꺾이지 않는 삼매(Abhejjasamādhi)가 있었으며, 칼링가의 사람들이 무리 지어 후퇴할 때 아싸카 왕의 조력자들이 정진할 시기에 보여준 흐트러짐 없음(Abyaggatā), 즉 물러서지 않고 화합하여 꺾이지 않는 마음으로 정진한 노력과 인간의 분투가 확고했기 때문에, 바로 그 원인으로 아싸카 왕들의 승리가 있었다’는 것이다.

Palāte ca pana kāliṅge assakarājā vilopaṃ gāhāpetvā attano nagaraṃ gato. Nandiseno kāliṅgassa sāsanaṃ pesesi ‘‘imāsaṃ catunnaṃ rājakaññānaṃ dāyajjakoṭṭhāsaṃ pesetu, sace na peseti, kātabbamettha jānissāmī’’ti. So taṃ sāsanaṃ sutvā bhītatasito tāhi laddhabbadāyajjaṃ pesesi, tato paṭṭhāya samaggavāsaṃ vasiṃsu.

칼링가 왕이 도망치자 아싸카 왕은 전리품을 챙겨 자신의 성으로 돌아갔다. 난디세나(Nandisena)는 칼링가 왕에게 전령을 보내 ‘이 네 명의 공주에게 줄 상속 지분을 보내시오. 만약 보내지 않는다면 내가 여기서 어떤 조치를 취해야 할지 알게 될 것이오’라고 전했다. 그는 그 전갈을 듣고 겁에 질려 그녀들이 받아야 할 상속분을 보냈고, 그때부터 그들은 화목하게 살았다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā kāliṅgarañño dhītaro imā daharabhikkhuniyo ahesuṃ, nandiseno sāriputto, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 다음과 같이 자타카를 결합하셨다. “그때 칼링가 왕의 딸들은 지금의 이 젊은 비구니들이었고, 난디세나는 사리불이었으며, 고행자는 바로 나였다.”

Cūḷakāliṅgajātakavaṇṇanā paṭhamā.

소(小) 칼링가 자타카 주석이 끝났다.

[302] 2. Mahāassārohajātakavaṇṇanā

[302] 2. 마하앗사로하 자타카(대기병 자타카) 주석

Adeyyesuṃ [Pg.8] dadaṃ dānanti idaṃ satthā jetavane viharanto ānandattheraṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu heṭṭhā kathitameva. Satthā ‘‘porāṇakapaṇḍitāpi attano upakāravaseneva kiriṃsū’’ti vatvā idhāpi atītaṃ āhari.

‘보시해서는 안 될 자들에게 보시를 베풂’이라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 아난다 장로를 인연으로 설하신 것이다. 현재의 이야기는 앞에서 이미 설한 바와 같다. 스승께서는 “옛날의 현자들도 자신에게 은혜를 베푼 것에 따라 보답하였다”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bodhisatto bārāṇasirājā hutvā dhammena samena rajjaṃ kāreti, dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati. So ‘‘paccantaṃ kupitaṃ vūpasamessāmī’’ti balavāhanaparivuto gantvā parājito assaṃ abhiruhitvā palāyamāno ekaṃ paccantagāmaṃ pāpuṇi. Tattha tiṃsa janā rājasevakā vasanti. Te pātova gāmamajjhe sannipatitvā gāmakiccaṃ karonti. Tasmiṃ khaṇe rājā vammitaṃ assaṃ abhiruhitvā alaṅkatapaṭiyatto gāmadvārena antogāmaṃ pāvisi. Te ‘‘kiṃ nu kho ida’’nti bhītā palāyitvā sakasakagehāni pavisiṃsu. Eko panettha attano gehaṃ agantvā rañño paccuggamanaṃ katvā ‘‘rājā kira paccantaṃ gato’’ti suyyati, kosi tvaṃ rājapuriso corapurisoti? ‘‘Rājapuriso, sammā’’ti. ‘‘Tena hi ethā’’ti rājānaṃ gehaṃ netvā attano pīṭhake nisīdāpetvā ‘‘ehi, bhadde, sahāyakassa pāde dhovā’’ti bhariyaṃ tassa pāde dhovāpetvā attano balānurūpena āhāraṃ datvā ‘‘muhuttaṃ vissamathā’’ti sayanaṃ paññāpesi, rājā nipajji. Itaro assassa sannāhaṃ mocetvā caṅkamāpetvā udakaṃ pāyetvā piṭṭhiṃ telena makkhetvā tiṇaṃ adāsi. Evaṃ tayo cattāro divase rājānaṃ paṭijaggitvā ‘‘gacchāmahaṃ, sammā’’ti vutte puna rañño ca assassa ca kattabbayuttakaṃ sabbamakāsi. Rājā tussitvā gacchanto ‘‘ahaṃ, samma, mahāassāroho nāma, nagaramajjhe amhākaṃ gehaṃ, sace kenaci kiccena nagaraṃ āgacchasi, dakkhiṇadvāre ṭhatvā dovārikaṃ ‘mahāassāroho kataragehe vasatī’ti pucchitvā dovārikaṃ gahetvā amhākaṃ gehaṃ āgaccheyyāsī’’ti vatvā pakkāmi.

옛날에 보살은 바라나시의 왕이 되어 법과 정의로써 나라를 다스리며, 보시를 행하고 계율을 지켰다. 그는 ‘변방의 반란을 진압하리라’ 하고 군대와 탈것을 거느리고 나갔으나, 패배하여 말을 타고 도망치던 중 어느 변방 마을에 이르렀다. 그곳에는 서른 명의 왕의 신하들이 살고 있었다. 그들은 아침 일찍 마을 중앙에 모여 마을 일을 처리하고 있었다. 그때 왕이 갑옷을 입힌 말을 타고 화려하게 꾸민 채 마을 문을 통해 마을 안으로 들어왔다. 그들은 ‘이게 대체 무슨 일인가?’ 하고 두려워하며 각자의 집으로 도망쳐 들어갔다. 그런데 그중 한 사람이 자신의 집으로 가지 않고 왕을 마중 나와서 ‘왕께서 변방으로 가셨다고 들었는데, 당신은 왕의 사람입니까, 아니면 도적입니까?’라고 물었다. ‘왕의 사람이오, 친구여.’ ‘그렇다면 이리로 오십시오.’ 그는 왕을 집으로 안내하여 자신의 의자에 앉히고, ‘여보, 이리 와서 친구의 발을 씻겨주구려’라며 아내에게 왕의 발을 씻기게 했다. 그리고 자신의 힘이 닿는 대로 음식을 대접한 뒤 ‘잠시 쉬십시오’ 하며 침상을 마련해주니 왕이 누웠다. 그 주인은 말의 갑옷을 벗기고 말을 걷게 한 뒤 물을 먹이고, 말의 등에 기름을 바르고 풀을 주었다. 이와 같이 서너 일 동안 왕을 돌본 뒤, 왕이 ‘친구여, 이제 가보겠소’라고 말하자, 다시 왕과 말에게 해야 할 모든 정성을 다했다. 왕은 기뻐하며 떠나면서 ‘친구여, 나는 마하앗사로하(Mahāassāroha, 대기병)라고 하오. 우리 집은 성안에 있소. 만약 무슨 일로 성에 오게 되면, 남문 앞에 서서 문지기에게 ‘마하앗사로하가 어느 집에 사느냐?’라고 물어보고, 문지기를 데리고 우리 집으로 오시오’라고 말하고 떠났다.

Balakāyopi rājānaṃ adisvā bahinagare khandhāvāraṃ bandhitvā ṭhito rājānaṃ disvā paccuggantvā parivāresi. Rājā nagaraṃ pavisanto dvārantare ṭhatvā [Pg.9] dovārikaṃ pakkosāpetvā mahājanaṃ paṭikkamāpetvā ‘‘tāta, eko paccantagāmavāsī maṃ daṭṭhukāmo āgantvā ‘mahāassārohassa gehaṃ kaha’nti taṃ pucchissati, taṃ tvaṃ hatthe gahetvā ānetvā maṃ dasseyyāsi, tadā tvaṃ sahassaṃ labhissasī’’ti āha. So nāgacchati, tasmiṃ anāgacchante rājā tassa vasanagāme baliṃ vaḍḍhāpesi, balimhi vaḍḍhite nāgacchati. Evaṃ dutiyampi tatiyampi baliṃ vaḍḍhāpesi, neva āgacchati. Atha naṃ gāmavāsino sannipatitvā āhaṃsu ‘‘ayya, tava sahāyassa mahāassārohassa āgatakālato paṭṭhāya mayaṃ balinā pīḷiyamānā sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkoma, gaccha tava sahāyassa mahāassārohassa vatvā amhākaṃ baliṃ vissajjāpehī’’ti. Sādhu gacchissāmi, na pana sakkā tucchahatthena gantuṃ, mayhaṃ sahāyassa dve dārakā atthi, tesañca bhariyāya cassa sahāyakassa ca me nivāsanapārupanapiḷandhanādīni sajjethāti. ‘‘Sādhu sajjissāmā’’ti te sabbaṃ paṇṇākāraṃ sajjayiṃsu.

군대 또한 왕을 찾지 못해 성 밖에서 진을 치고 머물러 있다가, 왕을 보고는 마중 나와 그를 에워쌌다. 왕은 성으로 들어가면서 성문 사이에 멈춰 서서 문지기를 불러 사람들을 물러나게 한 뒤 이렇게 말했다. "여보게, 어느 변방 마을 사람이 나를 보고 싶어 찾아와 '마하앗사로하의 집이 어디인가?'라고 네게 물을 것이네. 그러면 그대의 손을 잡고 데려와 내게 보여주게나. 그때 그대는 천 금을 얻게 될 것이네." 그가 오지 않자 왕은 그가 사는 마을에 세금을 인상했다. 세금이 인상되었음에도 그는 오지 않았다. 이처럼 두 번, 세 번 세금을 인상했으나 그는 결코 오지 않았다. 그러자 마을 사람들이 모여 그에게 말했다. "선생이여, 그대의 친구인 마하앗사로하가 온 때부터 우리는 세금에 시달려 머리를 들 수조차 없소. 가서 그대의 친구 마하앗사로하에게 말해 우리의 세금을 면제해 달라고 하시오." "좋소, 가겠소. 하지만 빈손으로 갈 수는 없소. 내 친구에게는 두 아이가 있으니 그 아이들과 그의 아내, 그리고 친구와 나를 위해 입을 옷과 장신구 등을 준비해 주시오." "알겠소, 준비하겠소." 그들은 모든 선물을 준비했다.

So tañca attano ghare pakkapūvañca ādāya gantvā dakkhiṇadvāraṃ patvā dovārikaṃ pucchi ‘‘kahaṃ, samma, mahāassārohassa geha’’nti. So ‘‘ehi dassemi te’’ti taṃ hatthe gahetvā rājadvāraṃ gantvā ‘‘dovāriko ekaṃ paccantagāmavāsiṃ gahetvā āgato’’ti paṭivedesi. Rājā taṃ sutvā āsanā uṭṭhāya ‘‘mayhaṃ sahāyo ca tena saddhiṃ āgatā ca pavisantū’’ti paccuggamanaṃ katvā disvāva naṃ parissajitvā ‘‘mayhaṃ sahāyikā ca dārakā ca arogā’’ti pucchitvā hatthe gahetvā mahātalaṃ abhiruhitvā setacchattassa heṭṭhā rājāsane nisīdāpetvā aggamahesiṃ pakkosāpetvā ‘‘bhadde, sahāyassa me pāde dhovā’’ti āha. Sā tassa pāde dhovi, rājā suvaṇṇabhiṅkārena udakaṃ āsiñci. Devīpi pāde dhovitvā gandhatelena makkhesi. Rājā ‘‘kiṃ, samma, atthi, kiñci amhākaṃ khādanīya’’nti pucchi. So ‘‘atthī’’ti pasibbakato pūve nīharāpesi. Rājā suvaṇṇataṭṭakena gahetvā tassa saṅgahaṃ karonto ‘‘mama sahāyena ānītaṃ khādathā’’ti deviyā ca amaccānañca khādāpetvā sayampi khādi. Itaro itarampi paṇṇākāraṃ dassesi. Rājā tassa saṅgahatthaṃ kāsikavatthāni apanetvā tena ābhatavatthayugaṃ nivāsesiṃ[Pg.10]. Devīpi kāsikavatthañceva ābharaṇāni ca apanetvā tena ābhatavatthaṃ nivāsetvā ābharaṇāni piḷandhi.

그는 그 선물과 자기 집에서 튀긴 과자를 가지고 성으로 가서 남문에 이르러 문지기에게 물었다. "이보게 문지기, 기마대장님의 집이 어디인가?" 문지기는 "이리 오게, 보여주겠네."라며 그의 손을 잡고 궁전 문으로 가서 "문지기가 한 변방 마을 사람을 데리고 왔습니다."라고 보고했다. 왕은 그 소리를 듣고 자리에서 일어나 "내 친구와 그와 함께 온 이들을 들어오게 하라."고 말하며 마중을 나가 그를 보자마자 껴안았다. "내 친구의 아내와 아이들은 평안한가?"라고 묻고는 손을 잡아 대누각으로 올라가 백산개(흰 우산) 아래 왕좌에 앉혔다. 그리고 왕비를 불러 "부인, 내 친구의 발을 씻겨주시오."라고 말했다. 왕비는 그의 발을 씻겼고, 왕은 황금 병으로 물을 부었다. 왕비 또한 발을 씻긴 뒤 향유를 발라주었다. 왕이 물었다. "친구여, 우리를 위해 가져온 먹을 것이 좀 있는가?" 그는 "있습니다."라며 가방에서 과자를 꺼냈다. 왕은 황금 쟁반에 그것을 받아 그를 대접하고자 하여 "내 친구가 가져온 음식을 드시오."라며 왕비와 대신들에게 먹게 하고 자신도 먹었다. 다른 이도 나머지 선물들을 내놓았다. 왕은 그를 예우하기 위해 카시 천으로 된 옷을 벗고 그 변방 마을 사람이 가져온 옷 한 쌍을 입었다. 왕비 또한 카시 천 옷과 장신구를 벗고 그가 가져온 옷을 입고 장신구를 걸쳤다.

Atha naṃ rājā rājārahaṃ bhojanaṃ bhojāpetvā ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi ‘‘gaccha imassa mama karaṇaniyāmeneva massukammaṃ kāretvā gandhodakena nhāpetvā satasahassagghanikaṃ kāsikavatthaṃ nivāsāpetvā rājālaṅkārena alaṅkārāpetvā ānehī’’ti. So tathā akāsi. Rājā nagare bheriṃ carāpetvā amacce sannipātāpetvā setacchattassa majjhe jātihiṅgulakasuttaṃ pātetvā upaḍḍharajjaṃ adāsi. Te tato paṭṭhāya ekato bhuñjanti pivanti sayanti, vissāso thiro ahosi kenaci abhejjo. Athassa rājā puttadārepi pakkosāpetvā antonagare nivesanaṃ māpetvā adāsi. Te samaggā sammodamānā rajjaṃ kārenti.

그 후 왕은 그에게 왕에게 걸맞은 음식을 대접하고 한 대신에게 명령했다. "가서 이 사람을 내가 하는 방식 그대로 수염과 머리를 손질해주고, 향기로운 물로 목욕시키고, 십만 냥 가치의 카시 천 옷을 입히고, 왕의 장신구로 꾸며서 데려오너라." 대신은 명령대로 행했다. 왕은 성안에 북을 울려 알리고 대신들을 집합시킨 뒤, 백산개 한가운데에 진사(辰砂)로 물들인 실을 늘어뜨려 경계를 정하고 왕국의 절반을 주었다. 그때부터 그 두 왕은 함께 먹고 마시고 잠을 잤으며, 그 신뢰는 매우 확고하여 누구도 깰 수 없었다. 그 후 왕은 그의 처자식들도 불러 성안에 저택을 지어 주었다. 그 두 왕은 화합하고 기뻐하며 나라를 다스렸다.

Atha amaccā kujjhitvā rājaputtaṃ āhaṃsu ‘‘kumāra, rājā ekassa gahapatikassa upaḍḍharajjaṃ datvā tena saddhiṃ ekato bhuñjati pivati sayati, dārake ca vandāpeti, iminā raññā katakammaṃ na jānāma, kiṃ karoti rājā, mayaṃ lajjāma, tvaṃ rañño kathehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā sabbaṃ taṃ kathaṃ rañño ārocetvā ‘‘mā evaṃ karohi, mahārājā’’ti āha. ‘‘Tāta, ahaṃ yuddhaparājito kahaṃ vasiṃ, api nu jānāthā’’ti. ‘‘Na jānāma, devā’’ti. ‘‘Ahaṃ etassa ghare vasanto arogo hutvā āgantvā rajjaṃ kāresiṃ, evaṃ mama upakārino kasmā sampattiṃ na dassāmī’’ti evaṃ vatvā ca pana bodhisatto ‘‘tāta, yo hi adātabbayuttakassa deti, dātabbayuttakassa na deti, so āpadaṃ patvā kiñci upakāraṃ na labhatī’’ti dassento imā gāthā āha –

그러자 대신들이 화가 나서 왕자에게 말했다. "왕자님, 왕께서 한 거사에게 왕국의 절반을 주고 그와 함께 먹고 마시고 잠을 자며, 어린 왕자들에게도 절을 하게 하시니, 왕께서 하시는 일을 저희는 이해할 수 없습니다. 왕께서 어찌 이러시는지 저희는 부끄럽습니다. 왕자님께서 왕께 말씀드려 주십시오." 왕자는 "좋습니다."라고 대답하고 그 모든 이야기를 왕에게 고하며 "대왕이시여, 이와 같이 하지 마소서."라고 말했다. 왕이 물었다. "얘야, 내가 전쟁에서 패했을 때 어디서 살았는지 너희는 진정 아느냐?" 왕자가 대답했다. "모릅니다, 대왕이시여." 왕이 말했다. "나는 이 사람의 집에서 머물며 건강을 회복하여 돌아와 나라를 다스리게 되었다. 이처럼 내게 은혜를 베푼 자에게 어찌 재물을 주지 않겠느냐?" 이와 같이 말하고 보살은 다시 "얘야, 주지 말아야 할 자에게는 베풀고, 주어야 할 자에게는 베풀지 않는 자는, 재난을 당했을 때 어떤 도움도 받지 못한다."는 것을 보여주기 위해 이 게송들을 읊었다.

5.

5.

‘‘Adeyyesu dadaṃ dānaṃ, deyyesu nappavecchati;

Āpāsu byasanaṃ patto, sahāyaṃ nādhigacchati.

주지 말아야 할 자들에게 보시를 베풀고, 주어야 할 자들에게는 베풀지 않는 자, 재난을 당해 곤경에 빠졌을 때 도와줄 친구를 얻지 못하리.

6.

6.

‘‘Nādeyyesu dadaṃ dānaṃ, deyyesu yo pavecchati;

Āpāsu byasanaṃ patto, sahāyamadhigacchati.

주지 말아야 할 자들에게는 보시를 베풀지 않고, 주어야 할 자들에게 베푸는 자, 재난을 당해 곤경에 빠졌을 때 도와줄 친구를 얻으리.

7.

7.

‘‘Saññogasambhogavisesadassanaṃ[Pg.11], anariyadhammesu saṭhesu nassati;

Katañca ariyesu ca ajjavesu, mahapphalaṃ hoti aṇumpi tādisu.

함께 지내고 누린 특별한 은혜를 알아보는 일은 비열한 법을 지닌 간사한 자들에게서는 사라지지만, 성스럽고 정직한 이들에게 베풀어진 은혜는 비록 그것이 아주 작을지라도 그와 같이 큰 결실을 맺으리.

8.

8.

‘‘Yo pubbe katakalyāṇo, akā loke sudukkaraṃ;

Pacchā kayirā na vā kayirā, accantaṃ pūjanāraho’’ti.

이전에 선행을 베풀어 세상에서 하기 어려운 일을 해낸 이는, 나중에 [그가] 보답을 하든 하지 않든, 영원히 공경받아 마땅하리.

Tattha adeyyesūti pubbe akatūpakāresu. Deyyesūti pubbe katūpakāresu. Nappavecchatīti na paveseti na deti. Āpāsūti āpadāsu. Byasananti dukkhaṃ. Saññogasambhogavisesadassananti yo mittena kato saññogo ceva sambhogo ca, tassa visesadassanaṃ guṇadassanaṃ sukataṃ mayhaṃ imināti etaṃ sabbaṃ asuddhadhammattā anariyadhammesu kerāṭikattā saṭhesu nassati. Ariyesūti attano kataguṇajānanena ariyesu parisuddhesu. Ajjavesūti teneva kāraṇena ujukesu akuṭilesu. Aṇumpīti appamattakampi. Tādisūti ye tādisā puggalā honti ariyā ujubhūtā, tesu appampi kataṃ mahapphalaṃ hoti mahājutikaṃ mahāvipphāraṃ, sukhette vuttabījamiva na nassati, itarasmiṃ pana pāpe bahumpi kataṃ aggimhi khittabījamiva nassatīti attho. Vuttampi cetaṃ –

거기서 '주지 말아야 할 자들에게'란 이전에 도움을 준 적이 없는 자들을 말한다. '주어야 할 자들에게'란 이전에 도움을 준 적이 있는 자들을 말한다. '베풀지 않는다'란 내주지 않거나 주지 않는다는 뜻이다. '재난 중에'란 불행한 일들 속에서라는 뜻이다. '곤경'이란 고통이다. '함께 지내고 누린 특별한 은혜를 알아보는 일'이란, 친구에 의해 이루어진 만남과 사귐에 대해 그 특별한 가치나 공덕을 알아보는 것, 즉 '이 사람이 나에게 선행을 베풀었다'고 생각하는 것이다. 이 모든 것이 청정하지 못한 성품 때문에 비열한 법을 지닌 속이는 자들에게서는 사라진다. '성스러운 이들에게'란 자신이 입은 은혜를 알기에 성스럽고 청정한 자들에게라는 뜻이다. '정직한 이들에게'란 바로 그 이유로 곧고 굽지 않은 자들에게라는 뜻이다. '작은 것조차도'란 아주 보잘것없는 것일지라도라는 뜻이다. '그러한 이들'이란 성스럽고 정직한 그러한 사람들을 말하며, 그들에게 베푼 작은 선행도 큰 과보와 큰 광휘와 큰 위력을 가지게 되어, 비옥한 밭에 뿌려진 씨앗처럼 사라지지 않는다. 반면에 저 사악한 자에게는 많이 베풀었을지라도 불 속에 던져진 씨앗처럼 사라진다는 뜻이다. 이에 대하여 다음과 같이 설해졌다.

‘‘Yathāpi bījamaggimhi, ḍayhati na virūhati;

Evaṃ kataṃ asappurise, nassati na virūhati.

마치 씨앗이 불 속에서 타버려 싹트지 못하듯이, 이처럼 선하지 못한 사람에게 베푼 선행은 사라지고 자라나지 못한다.

‘‘Kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariyavuttine;

Sukhette viya bījāni, kataṃ tamhi na nassatī’’ti. (jā. 1.10.77-78);

그러나 은혜를 아는 사람, 계행을 갖추고 성스러운 삶을 사는 사람에게 베푼 선행은 마치 비옥한 밭에 뿌려진 씨앗처럼 사라지지 않는다.

Pubbe katakalyāṇoti paṭhamataraṃ upakāraṃ katvā ṭhito. Akāti akari, ayaṃ loke sudukkaraṃ nāma akāsīti attho. Pacchā kayirāti so pacchā aññaṃ kiñci guṇaṃ karotu vā mā vā, teneva paṭhamakatena guṇena accantaṃ pūjanāraho hoti, sabbaṃ sakkārasammānaṃ arahatīti.

'이전에 선행을 베푼 자'란 먼저 도움을 주고 머무는 자를 말한다. '해낸 이'란 행했다는 것이니, 이 세상에서 참으로 하기 어려운 일을 행했다는 뜻이다. '나중에 보답을 하든'이란 그가 나중에 다른 어떤 공덕을 행하든 행하지 않든, 그 먼저 행한 공덕만으로도 전적으로 공양받을 만하며 모든 예우와 존경을 받을 자격이 있다는 것이다.

Idaṃ pana sutvā neva amaccā, na rājaputto puna kiñci kathesīti.

이 말씀을 듣고 대신들도 왕자도 다시는 아무 말도 하지 않았다.

Satthā [Pg.12] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccantagāmavāsī ānando ahosi, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 다음과 같이 자타카를 결합하셨다. “그때 변방 마을에 살던 이는 아난다였고, 바라나시 왕은 바로 나였다.”

Mahāassārohajātakavaṇṇanā dutiyā.

마하앗사로하 자타카 주석(제2장)이 끝났다.

[303] 3. Ekarājajātakavaṇṇanā

[303] 3. 에카라자 자타카(Ekarājajātaka, 일왕 본생담) 주석

Anuttare kāmaguṇe samiddheti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ kosalarājasevakaṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu heṭṭhā seyyajātake (jā. 1.3.94 ādayo) kathitameva. Idha pana satthā ‘‘na tvaññeva anatthena atthaṃ āhari, porāṇakapaṇḍitāpi attano anatthena atthaṃ āhariṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“최상의 감각적 욕망들이 풍요로운”이라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 코살라 왕의 어떤 이름 없는 신하를 인연으로 설하신 것이다. 현재의 이야기는 앞의 세이야 자타카(Seyyajātaka, Jā. 94 등)에서 이미 설해졌다. 여기서 스승께서는 “너만이 불행을 통해 이익을 가져온 것이 아니라, 옛 현자들도 자신의 불행을 통해 이익을 가져왔느니라”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasirañño upaṭṭhāko amacco rājantepure dubbhi. Rājā paccakkhatova tassa dosaṃ disvā taṃ raṭṭhā pabbājesi. So dubbhisenaṃ nāma kosalarājānaṃ upaṭṭhahantoti sabbaṃ mahāsīlavajātake (jā. 1.1.51) kathitameva. Idha pana dubbhiseno mahātale amaccamajjhe nisinnaṃ bārāṇasirājānaṃ gaṇhāpetvā sikkāya pakkhipāpetvā uttarummāre heṭṭhāsīsakaṃ olambāpesi. Rājā corarājānaṃ ārabbha mettaṃ bhāvetvā kasiṇaparikammaṃ katvā jhānaṃ nibbattesi, bandhanaṃ chijji, tato rājā ākāse pallaṅkena nisīdi. Corarājassa sarīre dāho uppajji, ‘‘ḍayhāmi ḍayhāmī’’ti bhūmiyaṃ aparāparaṃ parivattati. ‘‘Kimeta’’nti vutte ‘‘mahārāja, tumhe evarūpaṃ dhammikarājānaṃ niraparādhaṃ dvārassa uttarummāre heṭṭhāsīsakaṃ olambāpethā’’ti vadiṃsu. Tena hi vegena gantvā mocetha nanti. Purisā gantvā rājānaṃ ākāse pallaṅkena nisinnaṃ disvā āgantvā dubbhisenassa ārocesuṃ. So vegena gantvā taṃ vanditvā khamāpetuṃ paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시 왕을 모시던 한 대신이 왕궁에서 반역을 저질렀다. 왕은 직접 그의 잘못을 보고 그를 나라 밖으로 추방했다. 그가 둡비세나(Dubbhisena)라는 코살라 왕을 모시게 된 이야기는 모두 마하시라바 자타카(Mahāsīlava Jātaka, Jā. 51)에서 설해진 바와 같다. 여기서 둡비세나는 누각 위에서 대신들 한가운데 앉아 있는 바라나시 왕을 붙잡아 그물에 넣고 북문 상인방에 거꾸로 매달았다. 왕은 약탈자 왕에 대해 자애를 닦고 까시나의 예비 수행을 하여 선정을 얻었고, 결박이 끊어졌다. 그러자 왕은 허공에 가부좌를 틀고 앉았다. 약탈자 왕의 몸에는 열기가 생겨 “뜨겁다, 뜨겁다”라며 바닥을 이리저리 뒹굴었다. “이것이 무슨 일이냐?”라고 묻자 사람들이 “대왕이시여, 당신이 이와 같은 법다운 왕을 죄도 없는데 북문 상인방에 거꾸로 매달았기 때문입니다”라고 말했다. “그렇다면 어서 가서 그를 풀어주어라.” 신하들이 가서 왕이 허공에 가부좌를 틀고 앉아 있는 것을 보고 돌아와 둡비세나에게 보고했다. 그는 서둘러 가서 왕에게 절하며 용서를 구하며 첫 번째 게송을 읊었다.

9.

9.

‘‘Anuttare kāmaguṇe samiddhe, bhutvāna pubbe vasi ekarāja;

Sodāni dugge narakamhi khitto, nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇa’’nti.

“예전에는 풍요롭고 최상의 감각적 욕망을 누리며 유일한 왕으로 사셨던 분이여, 이제 험난한 구덩이에 던져졌는데도 어찌하여 예전의 안색과 힘을 잃지 않으십니까?”

Tattha [Pg.13] vasīti vuttho. Ekarājāti bodhisattaṃ nāmenālapati. Sodānīti so tvaṃ idāni. Duggeti visame. Narakamhīti āvāṭe. Olambitaṭṭhānaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇanti evarūpe visamaṭṭhāne khittopi porāṇakavaṇṇañca balañca nappajahasīti pucchati.

거기서 ‘사셨던(vasi)’이란 머물렀다는 뜻이다. ‘에카라자(Ekarāja, 유일한 왕)여’란 보살을 이름으로 부르는 것이다. ‘지금의 그(Sodāni)’란 지금의 당신을 말한다. ‘험난한 곳(dugge)’이란 험악한 곳을 뜻한다. ‘구덩이(narakamhi)’란 구멍을 뜻한다. 매달린 장소를 지칭하여 말한 것이다. ‘예전의 안색과 힘을 잃지 않는다’란 이와 같이 험난한 곳에 던져졌음에도 예전의 안색과 힘을 버리지 않았느냐고 묻는 것이다.

Taṃ sutvā bodhisatto sesagāthā avoca –

그 말을 듣고 보살은 나머지 게송들을 읊었다.

10.

10.

‘‘Pubbeva khantī ca tapo ca mayhaṃ, sampatthitā dubbhisena ahosi;

Taṃdāni laddhāna kathaṃ nu rāja, jahe ahaṃ vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ.

“둡비세나여, 예전부터 나는 인내와 고행을 간절히 바랐노라. 오 왕이여, 이제 그것을 얻었는데 내가 어찌 예전의 안색과 힘을 잃겠는가?”

11.

11.

‘‘Sabbā kirevaṃ pariniṭṭhitāni, yasassinaṃ paññavantaṃ visayha;

Yaso ca laddhā purimaṃ uḷāraṃ, nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ.

“명성 있고 지혜로우며 인내하는 이에게 모든 일이 이와 같이 성취되었도다. 예전에는 없었던 위대한 명성을 얻었으니, 어찌 예전의 안색과 힘을 잃겠는가?”

12.

12.

‘‘Panujja dukkhena sukhaṃ janinda, sukhena vā dukkhamasayhasāhi;

Ubhayattha santo abhinibbutattā, sukhe ca dukkhe ca bhavanti tulyā’’ti.

“사람들의 왕이여, 고통으로 [감각적] 즐거움을 물리치고, 즐거움으로 감당하기 어려운 고통을 물리치십시오. 현자들은 양쪽 모두에서 번뇌가 가라앉아 있기에, 즐거움이나 괴로움에서 한결같습니다.”

Tattha khantīti adhivāsanakhanti. Tapoti tapacaraṇaṃ. Sampatthitāti icchitā abhikaṅkhitā. Dubbhisenāti taṃ nāmenālapati. Taṃdāni laddhānāti taṃ patthanaṃ idānāhaṃ labhitvā. Jaheti kena kāraṇena ahaṃ jaheyyaṃ. Yassa hi dukkhaṃ vā domanassaṃ vā hoti, so taṃ jaheyyāti dīpeti.

그중에서 ‘인내(khantī)’란 감내하는 인내(adhivāsanakhanti)이다. ‘고행(tapo)’이란 고행을 닦는 것이다. ‘간절히 바랐던(sampatthitā)’이란 원하고 갈망했다는 뜻이다. ‘둡비세나여’란 그를 이름으로 부르는 것이다. ‘이제 그것을 얻었으므로(taṃdāni laddhāna)’란 그 갈망하던 바를 이제 내가 얻었으므로라는 뜻이다. ‘잃겠는가(jahe)’란 무슨 이유로 내가 잃겠는가라는 뜻이다. 괴로움이나 근심이 있는 자라야 그것을 잃을 것이라는 점을 밝히고 있다.

‘‘Sabbā kirevaṃ pariniṭṭhitānī’’ti anussavavasena attano sampattiṃ dassento āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – sabbāneva mama kattabbakiccāni dānasīlabhāvanāuposathakammāni pubbeva niṭṭhitānīti. Yasassinaṃ paññavantaṃ visayhāti parivārasampattiyā yasassi, paññāsampadāya paññavanta, asayhasāhitāya visayha. Evaṃ tīṇipetāni ālapanāneva. Nanti panettha nipāto[Pg.14]. Byañjanasiliṭṭhatāvasenantakārassa sānunāsikatā katāti paccetabbā. Yaso cāti yasañca, ayameva vā pāṭho. Laddhā purimanti labhitvā purimaṃ pubbe aladdhapubbaṃ. Uḷāranti mahantaṃ. Kilesavikkhambhanamettābhāvanājhānuppattiyo sandhāyevamāha. Nappajjaheti evarūpaṃ yasaṃ laddhā kiṃkāraṇā purāṇavaṇṇabalaṃ jahissāmīti attho.

‘모든 일이 참으로 이와 같이 성취되었도다(Sabbā kirevaṃ pariniṭṭhitānī)’라고 전해 들은 바를 근거로 자신의 성취를 나타내며 말씀하셨다. 이 말은 ‘보시, 지계, 수행, 포살의 업과 같은 내가 해야 할 모든 일들이 이전에 이미 마무리되었다’는 뜻이다. ‘명성 있고 지혜로우며 인내하는(yasassinaṃ paññavantaṃ visayha)’이란 추종자들의 성취로 명성이 있고, 지혜의 구족으로 지혜로우며, 감당하기 어려운 것을 견디기에 인내한다는 뜻이다. 이 세 가지는 모두 호격이다. 여기서 ‘nan’은 불변사이다. 문장의 매끄러움을 위해 ‘n’ 자에 비음(nasal) 처리가 된 것으로 이해해야 한다. ‘명성(yaso ca)’이란 명성이니, 이것이 올바른 독법이다. ‘예전의 것을 얻었다(laddhā purimaṃ)’란 이전에 얻지 못했던 것을 얻었다는 뜻이다. ‘위대한(uḷāraṃ)’이란 크다는 뜻이다. 번뇌를 억제하고 자애 수행으로 선정을 일으킨 것을 두고 이와 같이 말씀하신 것이다. ‘어찌 잃겠는가(nappajjahe)’란 이와 같은 명성을 얻었는데 무슨 까닭으로 예전의 안색과 힘을 잃겠느냐는 뜻이다.

Dukkhenāti tayā uppāditena narakamhi khipanadukkhena mama rajjasukhaṃ panuditvā. Sukhena vā dukkhanti jhānasukhena vā taṃ dukkhaṃ panuditvā. Ubhayattha santoti ye santo honti mādisā, te dvīsupi etesu koṭṭhāsesu abhinibbutasabhāvā majjhattā sukhe ca dukkhe ca bhavanti tulyā, ekasadisā nibbikārāva hontīti.

‘고통으로(dukkhena)’란 당신에 의해 생겨난, 구덩이에 던져지는 고통으로 나의 왕권의 즐거움을 물리치고, ‘즐거움으로 고통을(sukhena vā dukkhaṃ)’이란 선정의 즐거움으로 그 고통을 물리친 것을 말한다. ‘두 가지 경우 모두에 고요한(ubhayattha santo)’이란 나처럼 고요한 자들은 이 두 가지 경우 모두에서 번뇌가 꺼진 본성을 지녀 평온하며, 즐거움과 괴로움에 있어서 평등하고 한결같으며 변함이 없다는 뜻이다.

Idaṃ sutvā dubbhiseno bodhisattaṃ khamāpetvā ‘‘tumhākaṃ rajjaṃ tumheva kāretha, ahaṃ vo core paṭibāhissāmī’’ti vatvā tassa duṭṭhāmaccassa rājāṇaṃ kāretvā pakkāmi. Bodhisattopi rajjaṃ amaccānaṃ niyyādetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

이 말을 듣고 둡비세나는 보살에게 용서를 구하고 “대왕님의 왕국은 대왕께서 직접 다스리십시오. 제가 당신들을 위해 도적들을 막아내겠습니다”라고 말한 뒤, 그 사악한 대신에게 왕의 처벌을 내리고 떠나갔다. 보살 또한 왕국을 대신들에게 넘겨주고 선인으로 출가하여 범천의 세계에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dubbhiseno ānando ahosi, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 다음과 같이 전생의 인연을 맺으셨다. “그때 둡비세나는 아난다였고, 바라나시 왕은 바로 나였다.”

Ekarājajātakavaṇṇanā tatiyā.

에카라자 자타카 주석(제3장)이 끝났다.

[304] 4. Daddarajātakavaṇṇanā

[304] 4. 다따라 자타카 주석

Imāni manti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kodhanaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitameva. Tadā hi dhammasabhāyaṃ tassa kodhanabhāvakathāya samuṭṭhitāya satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu kodhanosī’’ti vatvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa kodhanoyeva, kodhanabhāvenevassa porāṇakapaṇḍitā parisuddhā nāgarājabhāve [Pg.15] ṭhitāpi tīṇi vassāni gūthapūritāya ukkārabhūmiyaṃ vasiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'이것들이 나를'이라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 화를 잘 내는 한 비구를 인연으로 설하신 것이다. 배경 이야기는 앞에서 설한 것과 같다. 그때 법당에서 그 비구의 화를 내는 성품에 대한 이야기가 일어났을 때, 스승께서 오셔서 "비구들이여, 너희들은 지금 어떤 이야기로 모여 있는가?"라고 물으시고 "이러이러한 이야기입니다"라고 대답하자, 그를 부르게 하시고는 "비구여, 참으로 네가 화를 잘 낸다는 것이 사실이냐?"라고 물으셨다. "그렇습니다, 세존이시여"라고 대답하자, "비구들이여, 지금뿐만 아니라 예전에도 이 비구는 화를 잘 냈었다. 이 비구의 화를 내는 성품 때문에 과거의 현자들은 청정한 용왕의 신분이었음에도 불구하고 3년 동안 분뇨로 가득 찬 쓰레기장에서 살았다"라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese daddarapabbatapāde daddaranāgabhavanaṃ nāma atthi, tattha rajjaṃ kārentassa daddararañño putto mahādaddaro nāma ahosi, kaniṭṭhabhātā panassa cūḷadaddaro nāma. So kodhano pharuso nāgamāṇavake akkosanto paribhāsanto paharanto vicarati. Nāgarājā tassa pharusabhāvaṃ ñatvā nāgabhavanato taṃ nīharāpetuṃ āṇāpesi. Mahādaddaro pana pitaraṃ khamāpetvā nivāresi. Dutiyampi rājā tassa kujjhi, dutiyampi khamāpesi. Tatiyavāre pana ‘‘tvaṃ maṃ imaṃ anācāraṃ nīharāpentaṃ nivāresi, gacchatha dvepi janā imamhā nāgabhavanā nikkhamitvā bārāṇasiyaṃ ukkārabhūmiyaṃ tīṇi vassāni vasathā’’ti nāgabhavanā nikkaḍḍhāpesi. Te tattha gantvā vasiṃsu. Atha ne ukkārabhūmiyaṃ udakapariyante gocaraṃ pariyesamāne gāmadārakā disvā paharantā leḍḍudaṇḍādayo khipantā ‘‘ke ime puthulasīsā sūcinaṅguṭṭhā udakadeḍḍubhā maṇḍūkabhakkhā’’tiādīni vatvā akkosanti paribhāsanti.

과거 바라나시에서 브라마다타 왕이 다스릴 때, 히말라야 지역의 닷다라 산 기슭에 닷다라 용궁이라 불리는 곳이 있었다. 그곳을 다스리던 닷다라 왕의 아들로 마하닷다라라는 이가 있었고, 그의 남동생은 쭐라닷다라였다. 쭐라닷다라는 성질이 사납고 거칠어서 어린 용들에게 욕설을 퍼붓고 꾸짖고 때리며 돌아다녔다. 용왕은 그의 거친 성품을 알고 용궁에서 그를 쫓아내라고 명령했다. 마하닷다라가 아버지를 설득하여 이를 막았다. 두 번째로 왕이 그에게 화를 냈을 때도 두 번째로 용서를 구했다. 그러나 세 번째에는 "너는 내가 이 무례한 자를 내쫓으려는 것을 막았으니, 너희 둘 다 이 용궁에서 나가 바라나시의 쓰레기장에서 3년 동안 살아라" 하고 용궁에서 내쫓았다. 그들은 그곳에 가서 살았다. 그들이 쓰레기장 물가 근처에서 먹이를 찾고 있을 때, 마을 소년들이 그들을 보고 돌과 막대기 등을 던지며 "머리는 크고 꼬리는 가느다란 이 물뱀(우다까뎃두바)들은 개구리나 잡아먹는 것들인데 누구냐?"라고 말하며 욕하고 모욕했다.

Cūḷadaddaro caṇḍapharusatāya tesaṃ taṃ avamānaṃ asahanto ‘‘bhātika, ime dārakā amhe paribhavanti, āsīvisabhāvaṃ no na jānanti, ahaṃ tesaṃ avamānaṃ sahituṃ na sakkomi, nāsāvātena te nāsessāmī’’ti bhātarā saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

쭐라닷다라는 사납고 거친 성품 때문에 그들의 멸시를 참지 못하고 "형님, 이 아이들이 우리를 무시합니다. 우리의 독사 같은 본성을 알지 못합니다. 저는 그들의 멸시를 참을 수 없으니 콧바람으로 그들을 멸망시키겠습니다"라고 형과 대화하며 첫 번째 게송을 읊었다.

13.

13.

‘‘Imāni maṃ daddara tāpayanti, vācāduruttāni manussaloke;

Maṇḍūkabhakkhā udakantasevī, āsīvisaṃ maṃ avisā sapantī’’ti.

"닷다라여, 인간 세상의 이 험한 말들이 나를 괴롭힙니다. 개구리나 잡아먹고 물가에나 사는 놈이라며, 독도 없는 것들이 독사인 나를 욕합니다."

Tattha tāpayantīti dukkhāpenti. Maṇḍūkabhakkhā udakantasevīti ‘‘maṇḍūkabhakkhā’’ti ca ‘‘udakantasevī’’ti ca vadantā ete avisā gāmadārakā maṃ āsīvisaṃ samānaṃ sapanti akkosantīti.

여기서 '괴롭힙니다(tāpayantī)'란 고통스럽게 한다는 뜻이다. '개구리나 잡아먹고 물가에나 사는 놈'이란 '개구리나 잡아먹는 자', '물가에서 노는 자'라고 말하며 독이 없는 마을 소년들이 독사인 나를 욕하고 비난한다는 뜻이다.

Tassa vacanaṃ sutvā mahādaddaro sesagāthā abhāsi –

그의 말을 듣고 마하닷다라는 나머지 게송들을 읊었다.

14.

14.

‘‘Sakā raṭṭhā pabbājito, aññaṃ janapadaṃ gato;

Mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha, duruttānaṃ nidhetave.

"자기 나라에서 쫓겨나 다른 지방으로 갔을 때는, 거친 말들을 담아둘 큰 창고를 만들어야 한다."

15.

15.

‘‘Yattha [Pg.16] posaṃ na jānanti, jātiyā vinayena vā;

Na tattha mānaṃ kayirātha, vasamaññātake jane.

"태생으로나 계행으로나 사람을 알아보지 못하는 곳, 알지 못하는 사람들 사이에 살 때는 그곳에서 자만심을 내지 말아야 한다."

16.

16.

‘‘Videsavāsaṃ vasato, jātavedasamenapi;

Khamitabbaṃ sapaññena, api dāsassa tajjita’’nti.

"타향에 사는 지혜로운 자는 비록 불과 같은 위력을 가졌을지라도, 노예의 위협까지도 참아내야 한다."

Tattha duruttānaṃ nidhetaveti yathā dhaññanidhānatthāya mahantaṃ koṭṭhaṃ katvā pūretvā kicce uppanne dhaññaṃ vaḷañjenti, evamevaṃ videsaṃ gato antohadaye paṇḍito poso duruttānaṃ nidhānatthāya mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha. Tattha tāni duruttāni nidahitvā puna attano pahonakakāle kātabbaṃ karissati. Jātiyā vinayena vāti ‘‘ayaṃ khattiyo brāhmaṇo’’ti vā ‘‘sīlavā bahussuto guṇasampanno’’ti vā evaṃ yattha jātiyā vinayena vā na jānantīti attho. Mānanti evarūpaṃ maṃ lāmakavohārena voharanti, na sakkaronti na garuṃ karontīti mānaṃ na kareyya. Vasamaññātake janeti attano jātigottādīni ajānantassa janassa santike vasanto. Vasatoti vasatā, ayameva vā pāṭho.

여기서 '거친 말들을 담아둘'이란 곡식을 저장하기 위해 큰 창고를 만들어 가득 채워두었다가 필요할 때 곡식을 사용하듯이, 타향에 간 지혜로운 사람은 마음속에 거친 말들을 저장하기 위한 큰 창고를 만들어야 한다는 뜻이다. 그곳에 그런 거친 말들을 담아두었다가 훗날 자신이 능력이 있을 때 해야 할 일을 할 것이다. '태생으로나 계행으로나'란 "이 사람은 왕족이다, 바라문이다"라거나 "계행이 있고 많이 배웠으며 덕을 갖추었다"라고 하는 것처럼 태생이나 계행으로 알아보지 못하는 곳이라는 의미다. '자만심'이란 나 같은 이에게 천한 말을 쓰고 대접하지 않으며 존경하지 않는다고 해서 자만심을 내지 말아야 한다는 것이다. '알지 못하는 사람들 사이에 살 때는'이란 자신의 가문이나 계통 등을 알지 못하는 사람들 곁에서 머물 때를 말한다. '사는(vasato)'은 '살면서(vasatā)'라는 뜻이며, 혹은 이것 자체가 본문이다.

Evaṃ te tattha tīṇi vassāni vasiṃsu. Atha ne pitā pakkosāpesi. Te tato paṭṭhāya nihatamānā jātā.

그렇게 그들은 그곳에서 3년 동안 살았다. 그 후 아버지가 그들을 불러들였다. 그들은 그때부터 자만심이 꺾이게 되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne kodhano bhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā cūḷadaddaro kodhano bhikkhu ahosi, mahādaddaro pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 진리를 밝히신 뒤 전생의 인연을 맺으셨다. 진리를 설하신 끝에 화를 잘 내던 비구는 아나함과에 머물렀다. "그때 쭐라닷다라는 화를 잘 내는 비구였고, 마하닷다라는 바로 나였다."

Daddarajātakavaṇṇanā catutthā.

닷다라 자타카(Daddarajātaka) 주해, 네 번째.

[305] 5. Sīlavīmaṃsanajātakavaṇṇanā

[305] 5. 실라비망사나 자타카(Sīlavīmaṃsanajātaka) 주해

Natthi loke raho nāmāti idaṃ satthā jetavane viharanto kilesaniggahaṃ ārabbha kathesi. Vatthu ekādasakanipāte pānīyajātake (jā. 1.11.59 ādayo) āvi bhavissati. Ayaṃ panettha saṅkhepo – pañcasatā bhikkhū antojetavane vasantā majjhimayāmasamanantare kāmavitakkaṃ vitakkayiṃsu. Satthā [Pg.17] chasupi rattidivākoṭṭhāsesu yathā ekacakkhuko cakkhuṃ, ekaputto puttaṃ, cāmarī vālaṃ appamādena rakkhati, evaṃ niccakālaṃ bhikkhū oloketi. So rattibhāge dibbacakkhunā jetavanaṃ olokento cakkavattirañño attano nivesane uppannacore viya te bhikkhū disvā gandhakuṭiṃ vivaritvā ānandattheraṃ āmantetvā ‘‘ānanda, antojetavane koṭisanthāre vasanakabhikkhū sannipātāpetvā gandhakuṭidvāre āsanaṃ paññāpehī’’ti āha. So tathā katvā satthu paṭivedesi. Satthā paññattāsane nisīditvā sabbasaṅgāhikavasena āmantetvā ‘‘bhikkhave, porāṇakapaṇḍitā ‘pāpakaraṇe raho nāma natthī’ti pāpaṃ na kariṃsū’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

‘세상에 비밀이란 없다’라는 이 법문은 스승님께서 제타바나에 머무실 때, 번뇌를 억제함에 관하여 말씀하신 것이다. 그 이야기는 제11권 파니야 자타카(Jātaka No. 459) 등에서 분명하게 드러날 것이다. 요약하자면 다음과 같다. 오백 명의 비구들이 제타바나 안에 거주하면서 한밤중에 감각적 욕망의 사유(kāmavitakka)를 일으켰다. 스승님께서는 밤낮의 여섯 때 동안, 마치 외눈박이가 눈을 보호하듯, 외아들을 둔 부모가 아들을 보호하듯, 카마리 소가 꼬리 털을 보호하듯 방일하지 않고 항상 비구들을 살피신다. 그분께서 밤중에 천안(天眼)으로 제타바나를 살피시다가 전륜성왕이 자신의 거처에 나타난 도둑을 보듯이 그 비구들을 보시고, 향실(Gandhakuṭi) 문을 열고 아난다 장로를 불러 말씀하셨다. “아난다여, 제타바나 안의 코티산타라(수억의 금화를 깔아 보시한 곳)에 거주하는 비구들을 모이게 하고 향실 문 앞에 자리를 마련하라.” 장로가 그렇게 하고 스승님께 보고드렸다. 스승님께서는 마련된 자리에 앉으셔서 전체를 다 포함하여 말씀하셨다. “비구들이여, 옛 현자들은 ‘악행을 하는 데 있어 비밀이란 없다’라고 생각하여 악을 행하지 않았다”라고 말씀하시고, 그들의 요청에 따라 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tattheva bārāṇasiyaṃ disāpāmokkhassa ācariyassa santike pañcannaṃ māṇavakasatānaṃ jeṭṭhako hutvā sippaṃ uggaṇhāti. Ācariyassa pana vayappattā dhītā atthi. So cintesi ‘‘imesaṃ māṇavakānaṃ sīlaṃ vīmaṃsitvā sīlasampannasseva dhītaraṃ dassāmī’’ti. So ekadivasaṃ māṇavake āmantetvā ‘‘tātā, mayhaṃ dhītā vayappattā, vivāhamassā kāressāmi, vatthālaṅkāraṃ laddhuṃ vaṭṭati, gacchatha tumhe attano attano ñātakānaṃ apassantānaññeva thenetvā vatthālaṅkāre āharatha, kenaci adiṭṭhameva gaṇhāmi, dassetvā ābhataṃ na gaṇhāmī’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tato paṭṭhāya ñātakānaṃ apassantānaṃ thenetvā vatthapiḷandhanādīni āharanti. Ācariyo ābhatābhataṃ visuṃ visuṃ ṭhapesi. Bodhisatto pana na kiñci āhari. Atha naṃ ācariyo āha ‘‘tvaṃ pana, tāta, na kiñci āharasī’’ti. ‘‘Āma, ācariyā’’ti. ‘‘Kasmā, tātā’’ti. ‘‘Tumhe na kassaci passsantassa ābhataṃ gaṇhatha, ahaṃ pana pāpakaraṇe raho nāma na passāmī’’ti dīpento imā dve gāthā āha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 통치하고 있을 때, 보살은 바라문 가문에서 태어나 성장하여 바로 그곳 바라나시의 이름 높은 스승의 문하에서 오백 명의 청년들 중 우두머리가 되어 학문을 배웠다. 그런데 스승에게는 혼기가 찬 딸이 있었다. 그는 생각했다. ‘이 청년들의 계행을 시험해보고 계행을 갖춘 자에게만 딸을 주리라.’ 어느 날 그는 청년들을 불러 말했다. “얘들아, 내 딸이 혼기가 찼으니 혼례를 치러주려 한다. 옷과 장신구가 필요하니, 너희는 각자 자기 친척들이 보지 않을 때 훔쳐서 옷과 장신구를 가져오너라. 누구에게도 보이지 않은 것만 내가 받겠고, 들키고 가져온 것은 받지 않겠다.” 그들은 “알겠습니다”라고 수락하고 그때부터 친척들이 보지 않을 때 훔쳐서 옷과 장신구 등을 가져왔다. 스승은 가져온 것들을 각각 따로 놓아두었다. 그러나 보살은 아무것도 가져오지 않았다. 그러자 스승이 그에게 물었다. “얘야, 너는 왜 아무것도 가져오지 않느냐?” “예, 스승님.” “어째서냐, 얘야?” “스승님께서는 아무도 보지 않을 때 가져온 것을 받겠다고 하셨으나, 저는 악을 행함에 있어 비밀이란 존재하지 않는다고 봅니다”라고 밝히며 다음의 두 게송을 읊었다.

17.

17.

‘‘Natthi loke raho nāma, pāpakammaṃ pakubbato;

Passanti vanabhūtāni, taṃ bālo maññatī raho.

“세상에 악행을 저지르는 자에게 비밀이란 없나니, 숲의 신령들이 그것을 보고 있거늘 어리석은 자는 그것을 비밀이라 생각한다.”

18.

18.

‘‘Ahaṃ raho na passāmi, suññaṃ vāpi na vijjati;

Yattha aññaṃ na passāmi, asuññaṃ hoti taṃ mayā’’ti.

“나는 비밀을 보지 못하며, 텅 빈 곳 또한 존재하지 않는다. 내가 다른 누구도 보지 못하는 곳일지라도, 그곳은 나 자신으로 인해 비어있지 않기 때문이다.”

Tattha [Pg.18] rahoti paṭicchannaṭṭhānaṃ. Vanabhūtānīti vane nibbattabhūtāni. Taṃ bāloti taṃ pāpakammaṃ raho mayā katanti bālo maññati. Suññaṃ vāpīti yaṃ vā ṭhānaṃ sattehi suññaṃ tucchaṃ bhaveyya, tampi natthīti āha.

거기서 ‘비밀(raho)’이란 은폐된 장소를 뜻한다. ‘숲의 신령들(vanabhūtāni)’이란 숲에서 생겨난 존재들이다. ‘어리석은 자는 그것을(taṃ bālo)’이란 어리석은 자는 ‘나는 이 악행을 비밀리에 행했다’라고 생각한다는 뜻이다. ‘빈 곳 또한(suññaṃ vāpi)’이란 중생들이 없어 텅 비어 있는 장소일지라도 그런 곳은 없다는 의미로 말씀하신 것이다.

Ācariyo tassa pasīditvā ‘‘tāta, na mayhaṃ gehe dhanaṃ natthi, ahaṃ pana sīlasampannassa dhītaraṃ dātukāmo ime māṇavake vīmaṃsanto evamakāsiṃ, mama dhītā tuyhameva anucchavikā’’ti dhītaraṃ alaṅkaritvā bodhisattassa adāsi. Sesamāṇavake ‘‘tumhehi ābhatābhataṃ tumhākaṃ gehameva nethā’’ti āha.

스승은 그에게 감동하여 “얘야, 내 집에 재물이 없는 것이 아니다. 나는 계행을 갖춘 자에게 딸을 주고 싶어서 이 청년들을 시험하고자 이렇게 한 것이다. 내 딸은 오직 너에게만 어울린다”라고 하며 딸을 단장시켜 보살에게 주었다. 그리고 나머지 청년들에게는 “너희가 가져온 것들은 너희 집으로 다시 가져가거라”라고 말했다.

Satthā ‘‘iti kho, bhikkhave, te dussīlamāṇavakā attano dussīlatāya taṃ itthiṃ na labhiṃsu, itaro paṇḍitamāṇavo sīlasampannatāya labhī’’ti vatvā abhisambuddho hutvā itarā dve gāthā abhāsi –

스승님께서는 “비구들이여, 이처럼 그 실계(失戒)한 청년들은 자신의 실계함 때문에 그 여인을 얻지 못했고, 다른 현명한 청년은 계행을 갖추었기에 얻었다”라고 말씀하시고, 완전한 깨달음을 얻은 분으로서 다음의 다른 두 게송을 읊으셨다.

19.

19.

‘‘Dujjacco ca sujacco ca, nando ca sukhavaḍḍhito;

Vajjo ca addhuvasīlo ca, te dhammaṃ jahumatthikā.

“둣잣차와 숫잣차, 난다와 수카밧디타, 밧자와 앗두바실라, 그들은 욕망 때문에 법을 버렸네.”

20.

20.

‘‘Brāhmaṇo ca kathaṃ jahe, sabbadhammāna pāragū;

Yo dhammamanupāleti, dhitimā saccanikkamo’’ti.

“모든 법의 저 언덕에 이른 바라문이 어찌 법을 버리겠는가? 그는 법을 수호하고 인내하며 진실로 정진하는 자이거늘.”

Tattha dujjaccotiādayo cha jeṭṭhakamāṇavā, tesaṃ nāmaṃ gaṇhi, avasesānaṃ nāmaṃ aggahetvā sabbasaṅgāhikavaseneva ‘‘te dhammaṃ jahumatthikā’’ti āha. Tattha teti sabbepi te māṇavā. Dhammanti itthipaṭilābhasabhāvaṃ. Jahumatthikāti jahuṃ atthikā, ayameva vā pāṭho. Makāro padabyañjanasandhivasena vutto. Idaṃ vuttaṃ hoti – sabbepi te māṇavā tāya itthiyā atthikāva hutvā attano dussīlatāya taṃ itthipaṭilābhasabhāvaṃ jahiṃsu.

거기서 ‘둣잣차’ 등은 여섯 명의 우두머리 청년들의 이름을 거론한 것이며, 나머지 사람들의 이름은 거론하지 않고 전체를 포함하여 ‘그들은 법을 버렸네’라고 하셨다. 여기서 ‘그들(te)’은 그 청년들 모두를 말한다. ‘법(dhammaṃ)’이란 여인을 얻는 도리를 뜻한다. ‘욕망 때문에 버렸네(jahumatthikā)’는 ‘욕망이 있어 버렸다’는 뜻이다. ‘마(m)’ 자는 구절의 연결을 위해 삽입된 것이다. 이 말의 의미는 이렇다. 그 청년들 모두가 그 여인을 원하면서도, 자신의 실계함 때문에 그 여인을 얻는 도리(법)를 버리게 되었다는 것이다.

Brāhmaṇo cāti itaro pana sīlasampanno brāhmaṇo. Kathaṃ jaheti kena kāraṇena taṃ itthipaṭilābhasabhāvaṃ jahissati. Sabbadhammānanti imasmiṃ ṭhāne lokiyāni pañca sīlāni, dasa sīlāni, tīṇi sucaritāni ca, sabbadhammā nāma, tesaṃ so pāraṃ gatoti pāragū. Dhammanti vuttappakārameva [Pg.19] dhammaṃ yo anupāleti rakkhati. Dhitimāti sīlarakkhanadhitiyā samannāgato. Saccanikkamoti sacce sabhāvabhūte yathāvutte sīladhamme nikkamena samannāgato.

‘바라문이(brāhmaṇo ca)’란 계행을 갖춘 다른 청년을 뜻한다. ‘어찌 버리겠는가(kathaṃ jahe)’란 무슨 이유로 그 여인을 얻는 도리를 버리겠느냐는 뜻이다. ‘모든 법의(sabbadhammānaṃ)’란 이 대목에서는 세속의 오계, 십계, 세 가지 선행(삼묘행)을 ‘모든 법’이라 하며, 그것의 끝에 도달했으므로 ‘저 언덕에 이른 자(pāragū)’라고 한다. ‘법을(dhammaṃ)’이란 앞서 말한 바로 그 법을 ‘수호하는(anupāleti)’ 즉 지키는 자를 말한다. ‘인내하며(dhitimā)’란 계행을 지키는 굳건함을 갖춘 자를 뜻한다. ‘진실로 정진하는(saccanikkamo)’이란 진실하고 본질적인 앞서 말한 계법에 정진함(노력)을 갖춘 자를 뜻한다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne tāni pañca bhikkhusatāni arahatte patiṭṭhahiṃsu.

스승님께서는 이 법문을 가져오시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 사성제 설법의 끝에 그 오백 명의 비구들은 아라한과에 머물렀다.

Tadā ācariyo sāriputto ahosi, paṇḍitamāṇavo pana ahameva ahosinti.

그때의 스승은 사리풋타였고, 현명한 청년은 바로 나였다.”

Sīlavīmaṃsanajātakavaṇṇanā pañcamā.

실라비망사나 자타카 주해(다섯 번째)가 끝났다.

[306] 6. Sujātājātakavaṇṇanā

[306] 6. 수자타 자타카 주해

Kimaṇḍakāti idaṃ satthā jetavane viharanto mallikaṃ deviṃ ārabbha kathesi. Ekadivasaṃ kira rañño tāya saddhiṃ sirivivādo ahosi, ‘‘sayanakalaho’’tipi vadantiyeva. Rājā kujjhitvā tassā atthibhāvampi na jānāti. Mallikā devīpi ‘‘satthā rañño mayi kuddhabhāvaṃ na jānāti maññe’’ti cintesi. Satthāpi ñatvā ‘‘imesaṃ samaggabhāvaṃ karissāmī’’ti pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya pañcabhikkhusataparivāro sāvatthiṃ pavisitvā rājadvāraṃ agamāsi. Rājā tathāgatassa pattaṃ gahetvā nivesanaṃ pavesetvā paññattāsane nisīdāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dakkhiṇodakaṃ datvā yāgukhajjakaṃ āhari. Satthā pattaṃ hatthena pidahitvā ‘‘mahārāja, kahaṃ devī’’ti āha. ‘‘Kiṃ, bhante, tāya attano yasena mattāyā’’ti? ‘‘Mahārāja, sayameva yasaṃ datvā mātugāmaṃ ukkhipitvā tāya katassa aparādhassa asahanaṃ nāma na yutta’’nti. Rājā satthu vacanaṃ sutvā taṃ pakkosāpesi, sā satthāraṃ parivisi. Satthā ‘‘aññamaññaṃ samaggehi bhavituṃ vaṭṭatī’’ti sāmaggirasavaṇṇaṃ kathetvā pakkāmi. Tato paṭṭhāya ubho samaggavāsaṃ vasiṃsu. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, satthā ekavacaneneva ubho samagge akāsī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepāhaṃ [Pg.20] ete ekavādeneva samagge akāsi’’nti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

‘무엇이 알입니까’(Kimaṇḍakā)라는 이 법문은 스승께서 제타와나에 머무실 때 말리까 왕비를 인연으로 말씀하신 것이다. 전해오는 이야기에 따르면, 어느 날 왕과 그녀 사이에 권위에 관한 다툼(sirivivādo)이 일어났는데, 어떤 이들은 ‘잠자리에서의 싸움’(sayanakalaho)이라고도 한다. 왕은 노하여 그녀가 있는 것조차 알은체하지 않았다. 말리까 왕비도 ‘스승께서는 아마 왕께서 나에게 노하신 것을 모르실 것이다’라고 생각했다. 스승께서는 이를 아시고 ‘그들을 화합하게 하리라’고 마음먹으신 뒤, 오전 중에 가사를 입고 발우와 가사를 들고 오백 명의 비구들에게 둘러싸여 사왓티에 들어가 왕궁 문으로 가셨다. 왕은 여래의 발우를 받들어 안으로 모신 뒤, 준비된 자리에 앉게 하고 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 공양의 물을 올리고 죽과 음식을 가져왔다. 스승께서는 손으로 발우를 덮으시며 ‘대왕이시여, 왕비는 어디에 있습니까?’라고 물으셨다. ‘세존이시여, 자신의 영광에 도취된 그 여자와 무슨 상관입니까?’ ‘대왕이시여, 스스로 영광을 주고서 여인을 높여놓고는, 그녀가 저지른 잘못을 참지 못하는 것은 옳지 않습니다.’ 왕은 스승의 말씀을 듣고 그녀를 부르게 하였고, 그녀는 스승을 시봉했다. 스승께서는 ‘서로 화합하는 것이 마땅하다’며 화합의 공덕을 설하시고 떠나셨다. 그때부터 두 사람은 화합하며 살았다. 비구들은 법당에서 ‘도반들이여, 스승께서 단 한 마디 말씀으로 두 사람을 화합하게 하셨다’며 이야기를 시작했다. 스승께서 오셔서 ‘비구들이여, 지금 무슨 이야기로 앉아 있는가?’라고 물으시고 ‘이런 이야기입니다’라고 하자, ‘비구들이여, 지금뿐만이 아니라 예전에도 나는 단 한 마디 말로 그들을 화합하게 했다’라고 말씀하시고, 그들의 요청에 따라 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Athekadivasaṃ rājā vātapānaṃ vivaritvā rājaṅgaṇaṃ olokayamāno aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe ekā paṇṇikadhītā abhirūpā paṭhamavaye ṭhitā sujātā nāma badarapacchiṃ sīse katvā ‘‘badarāni gaṇhatha, badarāni gaṇhathā’’ti vadamānā rājaṅgaṇena gacchati. Rājā tassā saddaṃ sutvā tāya paṭibaddhacitto hutvā asāmikabhāvaṃ ñatvā taṃ pakkosāpetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapetvā mahantaṃ yasaṃ adāsi. Sā rañño piyā ahosi manāpā. Athekadivasaṃ rājā suvaṇṇataṭṭake badarāni khādanto nisīdi. Tadā sujātā devī rājānaṃ badarāni khādantaṃ disvā ‘‘mahārāja, kiṃ nāma tumhe khādathā’’ti pucchantī paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마다타가 통치할 때, 보살은 그 나라의 이익과 법을 가르치는 신하였다. 그러던 어느 날 왕은 창문을 열고 왕궁 마당을 내다보며 서 있었다. 그때 수자타라는 이름의 아름다운 채소 장수의 딸이 한창 꽃다운 나이에 대추 바구니를 머리에 이고 ‘대추 사세요, 대추 사세요’라고 외치며 왕궁 마당을 지나가고 있었다. 왕은 그녀의 목소리를 듣고 그녀에게 마음이 끌려, 그녀에게 남편이 없음을 확인한 뒤 그녀를 불러들여 제1왕비의 자리에 앉히고 큰 영광을 주었다. 그녀는 왕에게 사랑받고 마음에 드는 존재가 되었다. 그러던 어느 날 왕은 황금 쟁반에 담긴 대추를 먹으며 앉아 있었다. 그때 수자타 왕비는 왕이 대추를 먹는 것을 보고 ‘대왕이시여, 당신이 드시는 것은 이름이 무엇입니까?’라고 물으며 첫 번째 게송을 읊었다.

21.

21.

‘‘Kimaṇḍakā ime deva, nikkhittā kaṃsamallake;

Upalohitakā vaggū, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

‘대왕이시여, 놋그릇에 놓여 있는 이 알들은 무엇입니까? 불그스름하고 아름다운 이것이 무엇인지 묻는 저에게 말씀해 주소서.’

Tattha kimaṇḍakāti kiṃphalāni nāmetāni, parimaṇḍalavasena pana aṇḍakāti āha. Kaṃsamallaketi suvaṇṇataṭṭake. Upalohitakāti rattavaṇṇā. Vaggūti cokkhā nimmalā.

거기서 ‘무엇이 알입니까’(Kimaṇḍakā)란 ‘이것들은 무슨 과일입니까’라는 뜻인데, 둥근 모양 때문에 ‘알’(aṇḍaka)이라고 말한 것이다. ‘놋그릇’(kaṃsamallake)은 황금 쟁반을 말한다. ‘불그스름한’(upalohitakā)은 붉은 빛깔이라는 뜻이다. ‘아름다운’(vaggū)은 깨끗하고 흠이 없다는 뜻이다.

Rājā kujjhitvā ‘‘badaravāṇijake paṇṇikagahapatikassa dhīte attano kulasantakāni badarānipi na jānāsī’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –

왕은 노하여 ‘대추 장수였던 채소 장수 거사의 딸아, 네 집안의 물건인 대추조차 알지 못하느냐!’라고 말하며 두 게송을 읊었다.

22.

22.

‘‘Yāni pure tuvaṃ devi, bhaṇḍu nantakavāsinī;

Ucchaṅgahatthā pacināsi, tassā te koliyaṃ phalaṃ.

‘왕비여, 예전에 그대가 짧은 머리에 누더기를 걸치고 손으로 옷자락을 벌려 따던 것, 그것이 바로 그대의 가문의 과일인 대추라오.’

23.

23.

‘‘Uḍḍayhate na ramati, bhogā vippajahanti taṃ;

Tatthevimaṃ paṭinetha, yattha kolaṃ pacissatī’’ti.

‘비천한 여자가 궁궐에 살면서 (분노로) 타올라 즐거워하지 못하고, 부귀는 그녀를 저버리는구나. 그녀가 대추를 따던 바로 그곳으로 그녀를 다시 데려가라.’

Tattha bhaṇḍūti muṇḍasīsā hutvā. Nantakavāsinīti jiṇṇapilotikanivatthā. Ucchaṅgahatthā pacināsīti aṭaviṃ pavisitvā aṅkusakena sākhaṃ onāmetvā ocitocitaṃ hatthena gahetvā ucchaṅge pakkhipanavasena ucchaṅgahatthā [Pg.21] hutvā pacināsi ocināsi. Tassā te koliyaṃ phalanti tassā tava evaṃ pacinantiyā ocinantiyā yamahaṃ idāni khādāmi, idaṃ koliyaṃ kuladattiyaṃ phalanti attho.

거기서 ‘짧은 머리’(bhaṇḍū)란 머리를 민 상태를 말한다. ‘누더기를 걸치고’(nantakavāsinī)란 낡은 헝겊 조각을 입은 것을 말한다. ‘손으로 옷자락을 벌려 따던’(ucchaṅgahatthā pacināsi)이란 숲에 들어가 갈고리로 가지를 휘어잡고 손으로 골라 따서 옷자락에 담는 방식으로 대추를 땄다는 뜻이다. ‘그대의 가문의 과일인 대추’(tassā te koliyaṃ phalaṃ)란 그렇게 따던 그대가 지금 내가 먹고 있는 이 대추, 즉 그대 가문의 과일이라는 뜻이다.

Uḍḍayhate na ramatīti ayaṃ jammī imasmiṃ rājakule vasamānā lohakumbhiyaṃ pakkhittā viya ḍayhati nābhiramati. Bhogāti rājabhogā imaṃ alakkhikaṃ vippajahanti. Yattha kolaṃ pacissatīti yattha gantvā puna badarameva pacinitvā vikkiṇantī jīvikaṃ kappessati, tattheva naṃ nethāti vadati.

‘타올라 즐거워하지 않고’(uḍḍayhate na ramatī)란 이 비천한 여자가 이 왕가에 살면서 마치 청동 솥에 던져진 것처럼 타올라 즐거워하지 못한다는 뜻이다. ‘부귀’(bhogā)란 왕가의 부귀가 이 복 없는 여자를 저버린다는 뜻이다. ‘대추를 따던 그곳’(yattha kolaṃ pacissatī)이란 다시 가서 대추를 따서 팔아 생계를 꾸릴 그곳으로 그녀를 데려가라고 말하는 것이다.

Bodhisatto ‘‘ṭhapetvā maṃ añño ime samagge kātuṃ na sakkhissatī’’ti rājānaṃ saññāpetvā ‘‘imissā anikkaḍḍhanaṃ karissāmī’’ti cintetvā catutthaṃ gāthamāha –

보살은 ‘나를 제외하고는 아무도 이들을 화합하게 할 수 없을 것이다’라고 생각하며 왕을 설득하여 ‘그녀가 쫓겨나지 않게 하리라’고 마음먹고 네 번째 게송을 읊었다.

24.

24.

‘‘Honti hete mahārāja, iddhippattāya nāriyā;

Khama deva sujātāya, māssā kujjha rathesabhā’’ti.

‘대왕이시여, 영광을 얻은 여인에게는 이런 일이 생기기 마련입니다. 대왕이시여, 수자타를 용서하소서. 전차 전사 중의 으뜸이신 분이여, 그녀에게 노여워하지 마소서.’

Tassattho – mahārāja, ete evarūpā pamādadosā yasaṃ pattāya nāriyā hontiyeva, etaṃ evarūpe ucce ṭhāne ṭhapetvā idāni ‘‘ettakassa aparādhassa asahanaṃ nāma na yuttaṃ tumhākaṃ, tasmā khama, deva, sujātāya, etissā mā kujjha rathesabha rathajeṭṭhakāti.

그 뜻은 이러하다. 대왕이시여, 지위를 얻은 여인에게는 이러한 방일함의 허물이 생기기 마련입니다. 그녀를 이런 높은 자리에 앉혀 놓고서 이제 와서 ‘이만한 잘못을 참지 못하는 것은 당신에게 맞지 않습니다. 그러니 대왕이시여, 수자타를 용서하소서. 전차 전사 중의 으뜸이신 분이여, 그녀에게 노하지 마소서’라는 것이다.

Rājā tassa vacanena deviyā taṃ aparādhaṃ sahitvā yathāṭhāneyeva naṃ ṭhapesi. Tato paṭṭhāya ubho samaggavāsaṃ vasiṃsūti.

왕은 그의 말을 듣고 왕비의 그 잘못을 용서하고 그녀를 원래의 자리에 그대로 두었다. 그때부터 두 사람은 화합하며 살았다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirājā kosalarājā ahosi, sujātā mallikā, amacco pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 들려주시고 자타카를 결합하셨다. “그때 바라나시 왕은 코살라 왕이었고, 수자타는 말리까였으며, 신하는 바로 나였다.”

Sujātājātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

수자타 자타카(121)가 끝났다.

[307] 7. Palāsajātakavaṇṇanā

[307] 7. 빨라사 자타카(Palāsajātaka) 주석

Acetanaṃ brāhmaṇa assuṇantanti idaṃ satthā parinibbānamañce nipanno ānandattheraṃ ārabbha kathesi. Sohāyasmā ‘‘ajja rattiyā paccūsasamaye satthā parinibbāyissatī’’ti ñatvā ‘‘ahañcamhi sekkho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṃ bhavissati, pañcavīsati vassāni satthu kataṃ [Pg.22] upaṭṭhānaṃ nipphalaṃ bhavissatī’’ti sokābhibhūto uyyānaovarake kapisīsaṃ ālambitvā parodi. Satthā taṃ apassanto ‘‘kahaṃ, bhikkhave, ānando’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo, mā cintayi, idāni tayā mama kataṃ upaṭṭhānaṃ kiṃkāraṇā nipphalaṃ bhavissati, yassa te pubbe sarāgādikālepi mama kataṃ upaṭṭhānaṃ nipphalaṃ nāhosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

"의식도 없고 듣지도 못하는 것(Acetanaṃ brāhmaṇa assuṇantaṃ)"이라는 이 게송은 스승(부처님)께서 반열반의 침상(mañce)에 누워 아난다 장로를 인연으로 말씀하신 것이다. 아난다 존자는 "오늘 밤 새벽녘에 스승께서 반열반하실 것이다"라는 것을 알고, "나는 아직 배워야 할 것이 남아 있고(sekha) 해야 할 일이 있는 사람인데, 스승께서는 반열반하시게 되는구나. 지난 25년 동안 스승님께 올린 시봉이 결실 없게 되겠구나"라며 슬픔에 압도되어 정원의 문설주를 붙잡고 울었다. 스승께서는 그를 보지 못하시고 "비구들이여, 아난다는 어디에 있느냐?"라고 물으신 뒤 그 사정을 들으시고 그를 부르게 하여 말씀하셨다. "아난다여, 그대는 공덕을 쌓았으니 정진에 힘쓰라. 머지않아 번뇌 없는 아라한(anāsava)이 될 것이다. 걱정하지 마라. 지금 그대가 나를 위해 행한 시봉이 어찌하여 결실 없게 되겠느냐? 그대가 이전의 탐욕이 있던 시절에도 나를 시봉한 것이 결코 헛되지 않았거늘." 이렇게 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasito avidūre palāsarukkhadevatā hutvā nibbatti. Tadā bārāṇasivāsino manussā devatāmaṅgalikā ahesuṃ niccaṃ balikaraṇādīsu payuttā. Atheko duggatabrāhmaṇo ‘‘ahampi ekaṃ devataṃ paṭijaggissāmī’’ti ekasmiṃ unnatappadese ṭhitassa mahato palāsarukkhassa mūlaṃ samaṃ nittiṇaṃ katvā parikkhipitvā vālukaṃ okiritvāva sammajjitvā rukkhe gandhapañcaṅgulikāni datvā mālāgandhadhūmehi pūjetvā dīpaṃ jāletvā ‘‘sukhaṃ sayā’’ti vatvā rukkhaṃ padakkhiṇaṃ katvā pakkamati. Dutiyadivase pātova gantvā sukhaseyyaṃ pucchati. Athekadivasaṃ rukkhadevatā cintesi ‘‘ayaṃ brāhmaṇo ativiya maṃ paṭijaggati, imaṃ brāhmaṇaṃ vīmaṃsitvā yena kāraṇena maṃ paṭijaggati, taṃ dassāmī’’ti. Sā tasmiṃ khaṇe brāhmaṇe āgantvā rukkhamūle sammajjante mahallakabrāhmaṇavesena samīpe ṭhatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 통치할 때, 보살은 바라나시에서 멀지 않은 곳의 팔라사(Palāsa) 나무 수신(樹神)으로 태어났다. 당시 바라나시 사람들은 신(deva)을 숭배하는 풍습이 있어 항상 제물을 바치는 등의 일에 정성을 다했다. 그때 한 가난한 브라만이 "나도 어느 신 한 분을 모셔야겠다"라고 생각하고, 어느 언덕배기에 서 있는 큰 팔라사 나무 아래를 평평하게 골라 잡초를 제거하고 담을 둘러 모래를 뿌린 뒤 깨끗이 쓸었다. 그리고 나무에 다섯 손가락 향인(香印, gandhapañcaṅgulikāni)을 찍고 꽃과 향과 향연으로 공양하며 등불을 켜고 "편안히 주무셨습니까"라고 인사를 드린 뒤, 나무를 오른쪽으로 도는 예배(padakkhiṇaṃ)를 하고 떠났다. 다음 날 아침 일찍 가서 편히 잘 잤는지 안부를 물었다. 그러던 어느 날 수신은 '이 브라만이 나를 지극히 정성으로 모시는구나. 이 브라만을 시험해 보고 그가 나를 모시는 이유를 알아내어 그 소원을 들어주리라'고 생각했다. 수신은 브라만이 나무 밑을 쓸고 있을 때 늙은 브라만의 모습으로 변해 곁에 서서 첫 번째 게송을 읊었다.

25.

25.

‘‘Acetanaṃ brāhmaṇa assuṇantaṃ, jāno ajānantamimaṃ palāsaṃ;

Āraddhaviriyo dhuvaṃ appamatto, sukhaseyyaṃ pucchasi kissa hetū’’ti.

"브라만이여, 그대는 의식도 없고 듣지도 못하며 아는 바 없는 이 팔라사 나무에게, 다 알고 있으면서도 어찌하여 정진을 다하고 항상 게으름 없이 편히 잘 잤느냐고 묻는 것입니까?"

Tattha assuṇantanti acetanattāva asuṇantaṃ. Jānoti tuvaṃ jānamāno hutvā dhuvaṃ appamattoti niccaṃ appamatto.

거기서 '듣지 못하는 것(assuṇantaṃ)'이란 의식이 없기 때문에 듣지 못하는 것을 말한다. '알면서(jāno)'란 당신이 [나무가 의식 없음을] 알면서도라는 뜻이며, '항상 게으름 없이(dhuvaṃ appamatto)'란 언제나 방일하지 않음을 뜻한다.

Taṃ sutvā brāhmaṇo dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 브라만이 두 번째 게송을 읊었다.

26.

26.

‘‘Dūre suto ceva brahā ca rukkho, dese ṭhito bhūtanivāsarūpo;

Tasmā namassāmi imaṃ palāsaṃ, ye cettha bhūtā te dhanassa hetū’’ti.

"이 나무는 멀리서도 알려졌고 거대하며, 신령이 거처할 만한 형세를 갖추고 높이 서 있습니다. 그래서 저는 이 팔라사 나무에 예배하는 것이니, 이곳에 계신 신령들이 재물을 얻게 해 주실 것이기 때문입니다."

Tattha [Pg.23] dūre sutoti brāhmaṇa ayaṃ rukkho dūre suto vissuto, na āsannaṭṭhāneyeva pākaṭo. Brahā cāti mahanto ca. Dese ṭhitoti unnate same bhūmippadese ṭhito. Bhūtanivāsarūpoti devatānivāsasabhāvo, addhā ettha mahesakkhā devatā nivutthā bhavissati. Te dhanassa hetūti imañca rukkhaṃ ye cettha nivutthā bhūtā, te dhanassa hetu namassāmi, na nikkāraṇāti.

거기서 '멀리까지 알려진(dūre suto)'이란 브라만이여, 이 나무가 멀리까지 알려지고 명성이 자자하여 근처에서만 알려진 것이 아니라는 뜻이다. '거대하며(brahā ca)'란 크다는 뜻이다. '좋은 곳에 서 있는(dese ṭhito)'이란 높고 평탄한 지대에 서 있다는 뜻이다. '신령이 거처할 만한(bhūtanivāsarūpo)'이란 요정이 거처하는 성질을 가진 것으로, 분명 여기에 위력이 큰 요정이 살고 있을 것이라는 뜻이다. '재물을 주실 것이기 때문(te dhanassa hetū)'이란 이 나무와 여기에 거처하는 신령들이 재물의 원인이 되기에 내가 예배하는 것이지 이유 없이 하는 것이 아니라는 뜻이다.

Taṃ sutvā rukkhadevatā brāhmaṇassa pasannā ‘‘ahaṃ, brāhmaṇa, imasmiṃ rukkhe nibbattadevatā, mā bhāyi, dhanaṃ te dassāmī’’ti taṃ assāsetvā attano vimānadvāre mahantena devatānubhāvena ākāse ṭhatvā itarā dve gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 수신은 브라만에게 감동하여 "브라만이여, 나는 이 나무에 머무는 신이다. 두려워하지 마라. 내가 그대에게 재물을 주리라"라고 안심시켰다. 그리고 자신의 천상 거처 문에서 커다란 신통력으로 허공에 머물며 나머지 두 게송을 읊었다.

27.

27.

‘‘So te karissāmi yathānubhāvaṃ, kataññutaṃ brāhmaṇa pekkhamāno;

Kathañhi āgamma sataṃ sakāse, moghāni te assu pariphanditāni.

"브라만이여, 그대의 고마움을 살펴 나의 위신력에 따라 보답하리라. 참된 이(sataṃ)를 찾아왔는데 어찌 그대의 수고가 헛되이 돌아가겠는가."

28.

28.

‘‘Yo tindukarukkhassa paro pilakkho, parivārito pubbayañño uḷāro;

Tassesa mūlasmiṃ nidhi nikhāto, adāyādo gaccha taṃ uddharāhī’’ti.

"저 틴두카(Tinduka) 나무 너머에 있는 위풍당당한 필락카(Pilakkha) 나무가 있느니라. 그 나무 아래에 옛날 제사를 지내며 묻어둔 거대한 보물 항아리가 있느니라. 이제는 상속자도 없으니 가서 그것을 파내어 가져가라."

Tattha yathānubhāvanti yathāsatti yathābalaṃ. Kataññutanti tayā mayhaṃ kataguṇaṃ jānanto taṃ attani vijjamānaṃ kataññutaṃ pekkhamāno. Āgammāti āgantvā. Sataṃ sakāseti sappurisānaṃ santike. Moghāni te assu pariphanditānīti sukhaseyyapucchanavasena vācāphanditāni sammajjanādikaraṇena kāyaphanditāni ca tava kathaṃ aphalāni bhavissanti.

거기서 '위신력에 따라(yathānubhāvaṃ)'란 능력과 힘이 닿는 대로라는 뜻이다. '고마움(kataññutaṃ)'이란 그대가 나에게 베푼 공덕을 알고 내게 있는 그 감사함을 살피는 것을 말한다. '찾아와서(āgamma)'란 와서라는 뜻이다. '참된 이들 곁에(sataṃ sakāse)'란 선인(sappurisa)들의 곁에라는 뜻이다. '그대의 수고가 헛되이(moghāni te assu pariphanditāni)'란 편안한 잠을 묻는 말의 움직임이나 쓸고 닦는 등의 몸의 움직임이 어찌 결실 없게 되겠느냐는 뜻이다.

Yo tindukarukkhassa paro pilakkhoti yo esa tindukarukkhassa parato pilakkharukkho ṭhitoti vimānadvāre ṭhitāva hatthaṃ pasāretvā dasseti. Parivāritotiādīsu tassa pilakkharukkhassa mūle esa taṃ rukkhamūlaṃ parikkhipitvā nihitatāya parivārito, pubbe yiṭṭhayaññavasena purimasāmikānaṃ uppannatāya pubbayañño, anekanidhikumbhi bhāvena mahantattā [Pg.24] uḷāro, bhūmiṃ khaṇitvā ṭhapitattā nikhāto, idāni dāyādānaṃ abhāvato adāyādo. Idaṃ vuttaṃ hoti – esa taṃ rukkhamūlaṃ parikkhipitvā gīvāya gīvaṃ paharantīnaṃ nidhikumbhīnaṃ vasena mahānidhi nikhāto asāmiko, gaccha taṃ uddharitvā gaṇhāti.

"틴두카 나무 너머에 있는 필락카 나무(Yo tindukarukkhassa paro pilakkho)"란 저 틴두카 나무 뒤에 서 있는 필락카 나무를 가리키며, 수신은 거처의 문에 서서 손을 뻗어 보여준 것이다. '에워싸인(parivārito)' 등은 그 필락카 나무의 뿌리들이 보물 항아리를 감싸고 묻혀 있음을 뜻하고, '옛 제사(pubbayañño)'란 이전의 주인들이 제사를 지내는 인연으로 묻어두었음을 뜻하며, '거대한(uḷāro)'이란 많은 보물 항아리가 있어 거대함을 뜻하고, '묻힌(nikhāto)'이란 땅을 파고 묻어두었음을, '상속자 없는(adāyādo)'이란 이제 물려받을 자가 없음을 뜻한다. 즉, 그 나무 뿌리들이 감싸고 항아리 목들이 서로 맞닿아 있는 거대한 보물이 주인 없이 묻혀 있으니, 가서 그것을 파내어 가지라는 의미이다.

Evañca pana vatvā sā devatā ‘‘brāhmaṇa, tvaṃ etaṃ uddharitvā gaṇhanto kilamissasi, gaccha tvaṃ, ahameva taṃ tava gharaṃ netvā asukasmiṃ asukasmiñca ṭhāne nidahissāmi, tvaṃ etaṃ dhanaṃ yāvajīvaṃ paribhuñjanto dānaṃ dehi, sīlaṃ rakkhāhī’’ti brāhmaṇassa ovādaṃ datvā taṃ dhanaṃ attano ānubhāvena tassa ghare patiṭṭhāpesi.

그렇게 말하고 수신은 "브라만이여, 그대가 그것을 직접 파내어 가져가려면 고될 것이니, 그대는 가거라. 내가 그것을 그대의 집으로 가져가서 어느 어느 곳에 묻어주겠다. 그대는 그 재물을 평생 사용하며 보시를 베풀고 계율을 지키라"라고 훈계한 뒤, 자신의 위신력으로 그 재물을 브라만의 집에 가져다 놓았다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā brāhmaṇo ānando ahosi, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 전생 이야기를 결합하셨다. "그때의 브라만은 아난다였고, 수신은 바로 나였다."

Palāsajātakavaṇṇanā sattamā.

팔라사 자타카(제307화) 주석이 끝났다. 일곱 번째.

[308] 8. Sakuṇajātakavaṇṇanā

[308] 8. 사쿠나 자타카(Sakuṇajātaka) 주석

Akaramhasa te kiccanti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa akataññutaṃ ārabbha kathesi. ‘‘Na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto akataññūyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

"우리는 그대에게 할 일을 다 했노라(Akaramhasa te kiccaṃ)"라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 데와닷타의 배은망덕함(akataññutaṃ)을 인연으로 말씀하신 것이다. "비구들이여, 데와닷타가 배은망덕한 것은 비단 지금뿐만이 아니라 과거에도 그러했다"라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese rukkhakoṭṭakasakuṇo hutvā nibbatti. Athekassa sīhassa maṃsaṃ khādantassa aṭṭhi gale laggi, galo uddhumāyi, gocaraṃ gaṇhituṃ na sakkoti, kharā vedanā pavattati. Atha naṃ so sakuṇo gocarappasuto disvā sākhāya nilīno ‘‘kiṃ te, samma, dukkha’’nti pucchi. So tamatthaṃ ācikkhi. ‘‘Ahaṃ te, samma, etaṃ aṭṭhiṃ apaneyyaṃ, bhayena pana te mukhaṃ pavisituṃ na visahāmi, khādeyyāsipi ma’’nti. ‘‘Mā bhāyi, samma, nāhaṃ taṃ khādāmi, jīvitaṃ me dehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti taṃ vāmapassena nipajjāpetvā ‘‘ko jānāti, kimpesa karissatī’’ti cintetvā yathā mukhaṃ pidahituṃ na sakkoti, tathā tassa adharoṭṭhe ca [Pg.25] uttaroṭṭhe ca daṇḍakaṃ ṭhapetvā mukhaṃ pavisitvā aṭṭhikoṭiṃ tuṇḍena pahari, aṭṭhi patitvā gataṃ. So aṭṭhiṃ pātetvā sīhassa mukhato nikkhamanto daṇḍakaṃ tuṇḍena paharitvā pātentova nikkhamitvā sākhagge nilīyi. Sīho nirogo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ vanamahiṃsaṃ vadhitvā khādati. Sakuṇo ‘‘vīmaṃsissāmi na’’nti tassa uparibhāge sākhāya nilīyitvā tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마닷따 왕이 다스릴 때, 보살은 히말라야 지방에서 딱따구리로 태어났다. 그때 어떤 사자가 고기를 먹다가 뼈가 목에 걸려 목이 부어오르고 먹이를 잡을 수 없게 되어 심한 통증을 겪고 있었다. 그때 먹이를 찾아다니던 그 새가 나뭇가지에 앉아 그를 보고 '벗이여, 무엇이 괴로운가?'라고 물었다. 그는 그 사정을 말해주었다. '벗이여, 내가 그대의 그 뼈를 제거해 주겠네. 하지만 두려워서 그대의 입 안으로 들어갈 엄두가 나지 않네. 그대가 나를 잡아먹을 수도 있으니까.' '벗이여, 두려워 말게. 나는 그대를 잡아먹지 않으니, 나에게 생명을 주게.' 그는 '좋다'고 하며 그를 왼쪽 옆구리를 대고 눕게 한 뒤, '이자가 어떻게 할지 누가 알겠는가'라고 생각하며, 입을 닫을 수 없도록 아랫입술과 윗입술 사이에 막대기를 끼워 놓고 입 안으로 들어가 부리로 뼈의 끝을 쳤다. 뼈가 떨어져 나갔다. 그는 뼈를 떨어뜨리고 사자의 입에서 나오면서 부리로 막대기를 쳐서 떨어뜨리며 나와 나뭇가지 끝에 앉았다. 사자는 병이 나아 어느 날 숲의 들소를 한 마리 죽여서 먹고 있었다. 새는 '그를 시험해 보리라'고 생각하며 그의 위쪽 나뭇가지에 앉아 그와 대화하며 첫 번째 게송을 읊었다.

29.

29.

‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase;

Migarāja namo tyatthu, api kiñci labhāmase’’ti.

우리는 당신을 위해 우리가 할 수 있는 힘을 다해 할 일을 해드렸습니다. 백수의 왕이여, 당신께 경의를 표합니다. 저희가 무언가라도 얻을 수 있겠습니까?

Tattha akaramhasa te kiccanti bho, sīha, mayampi tava ekaṃ kiccaṃ akarimha. Yaṃ balaṃ ahuvamhaseti yaṃ amhākaṃ balaṃ ahosi, tena balena tato kiñci ahāpetvā akarimhayeva.

거기서 '우리는 당신을 위해 할 일을 해드렸습니다'란 '오, 사자여, 우리도 당신을 위해 한 가지 일을 해드렸습니다'라는 뜻이다. '우리가 할 수 있는 힘을 다해'란 '우리의 힘이 닿는 대로, 그 힘에서 조금도 부족함 없이 바로 행했다'는 뜻이다.

Taṃ sutvā sīho dutiyaṃ gāthamāha –

그것을 듣고 사자가 두 번째 게송을 읊었다.

30.

30.

‘‘Mama lohitabhakkhassa, niccaṃ luddāni kubbato;

Dantantaragato santo, taṃ bahuṃ yampi jīvasī’’ti.

피를 마시고 항상 잔인한 짓을 일삼는 나에게, (그대의 머리가) 이빨 사이에 들어갔음에도 그대가 살아 있다는 것, 그것이 (내가 베푼) 큰 은혜이다.

Taṃ sutvā sakuṇo itarā dve gāthā abhāsi –

그것을 듣고 새가 다른 두 게송을 읊었다.

31.

31.

‘‘Akataññumakattāraṃ, katassa appaṭikārakaṃ;

Yasmiṃ kataññutā natthi, niratthā tassa sevanā.

은혜를 모르고 보답할 줄 모르며, 베풀어준 것에 대해 갚음이 없는 자, 그에게 고마워하는 마음이 없다면 그를 가까이하는 것은 무익하다.

32.

32.

‘‘Yassa sammukhaciṇṇena, mittadhammo na labbhati;

Anusūyamanakkosaṃ, saṇikaṃ tamhā apakkame’’nti.

면전에서 행한 선행으로도 우정의 법을 얻지 못한다면, 원망하지도 욕하지도 말고 조용히 그에게서 떠나야 하리.

Tattha akataññunti kataguṇaṃ ajānantaṃ. Akattāranti yaṃkiñci akarontaṃ. Sammukhaciṇṇenāti sammukhe katena guṇena. Anusūyamanakkosanti taṃ puggalaṃ na usūyanto na akkosanto saṇikaṃ tamhā pāpapuggalā apagaccheyyāti. Evaṃ vatvā so sakuṇo pakkāmi.

거기서 '은혜를 모르는 자'란 받은 은혜를 알지 못하는 자를 말한다. '보답할 줄 모르는 자'란 어떤 일도 하지 않는 자를 말한다. '면전에서 행한 선행으로도'란 면전에서 행한 공덕으로 인해서라는 뜻이다. '원망하지도 욕하지도 말고'란 그 사람을 시기하지도 않고 욕하지도 않으면서 '조용히 그 악한 사람으로부터 떠나야 한다'는 뜻이다. 이렇게 말하고 그 새는 떠나갔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sīho devadatto ahosi, sakuṇo pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치고 전생 이야기를 요약하셨다. '그때 사자는 데와닷따였고, 새는 바로 나였다.'

Sakuṇajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

사쿠나 자따까(딱따구리 전생 이야기) 주해 제8화가 끝났다.

[309] 9. Chavajātakavaṇṇanā

[309] 9. 차와 자따까(천민 전생 이야기) 주해

Sabbamidaṃ [Pg.26] carimaṃ katanti idaṃ satthā jetavane viharanto chabbaggiye bhikkhū ārabbha kathesi. Vatthu vinaye (pāci. 646) vitthārato āgatameva. Ayaṃ panettha saṅkhepo – satthā chabbaggiye pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tumhe, bhikkhave, nīce āsane nisīditvā ucce āsane nisinnassa dhammaṃ desethā’’ti pucchitvā ‘‘evaṃ, bhante’’ti vutte te bhikkhū garahitvā ‘‘ayuttaṃ, bhikkhave, tumhākaṃ mama dhamme agāravakaraṇaṃ, porāṇakapaṇḍitā hi nīce āsane nisīditvā bāhirakamantepi vācente garahiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'이 모든 것은 마지막에 행해졌다'는 이 가르침은 스승께서 제따와나에 머무실 때 육군 비구들을 인연으로 설하신 것이다. 그 이야기는 율장(바찌띠야 646)에 상세히 나온다. 여기서는 그 요약이다. 스승께서는 육군 비구들을 불러 '비구들아, 너희들이 낮은 자리에 앉아 높은 자리에 앉아 있는 사람에게 법을 설한다는 것이 사실이냐?'라고 물으시고 '그렇습니다, 세존이시여'라고 대답하자, 그 비구들을 꾸짖으시며 '비구들아, 나의 법에 대해 무례를 범하는 것은 너희에게 합당치 않다. 옛적의 현자들은 낮은 자리에 앉아서 세속의 주문을 가르치는 자들도 꾸짖었다'라고 말씀하시고 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto caṇḍālakule nibbattitvā vayappatto kuṭumbaṃ saṇṭhapesi. Tassa bhariyā ambadohaḷinī hutvā taṃ āha ‘‘sāmi, icchāmahaṃ ambaṃ khāditu’’nti. ‘‘Bhadde, imasmiṃ kāle ambaṃ natthi, aññaṃ kiñci ambilaphalaṃ āharissāmī’’ti. ‘‘Sāmi, ambaphalaṃ labhamānāva jīvissāmi, alabhamānāya me jīvitaṃ natthī’’ti. So tassā paṭibaddhacitto ‘‘kahaṃ nu kho ambaphalaṃ labhissāmī’’ti cintesi. Tena kho pana samayena bārāṇasirañño uyyāne ambo dhuvaphalo hoti. So ‘‘tato ambapakkaṃ āharitvā imissā dohaḷaṃ paṭippassambhessāmī’’ti rattibhāge uyyānaṃ gantvā ambaṃ abhiruhitvā nilīno sākhāya sākhaṃ ambaṃ olokento vicari. Tassa tathā karontasseva ratti vibhāyi. So cintesi ‘‘sace idāni otaritvā gamissāmi, disvā maṃ ‘coro’ti gaṇhissanti, rattibhāge gamissāmī’’ti. Athekaṃ viṭapaṃ abhiruhitvā nilīno acchi.

옛날 바라나시에서 브라흐마닷따 왕이 다스릴 때, 보살은 짠달라(천민) 가문에서 태어나 성인이 되어 가정을 꾸렸다. 그의 아내가 망고에 대한 태기가 생겨 그에게 말했다. '여보, 망고를 먹고 싶어요.' '부인, 지금은 망고가 날 때가 아니오. 다른 신 과일을 가져다주겠소.' '여보, 망고 열매를 얻어야 살 수 있을 것 같아요. 얻지 못하면 제 목숨은 없을 거예요.' 그는 그녀에 대한 애정 때문에 '어디서 망고 열매를 구할 수 있을까'라고 생각했다. 그런데 그때 바라나시 왕의 공원에는 항상 열매가 맺히는 망고 나무가 있었다. 그는 '거기서 익은 망고를 가져다가 저 여자의 태기를 달래주리라'고 생각하고, 밤에 공원에 가서 망고 나무에 올라가 숨어서 가지마다 망고를 살피며 돌아다녔다. 그가 그렇게 하는 사이에 날이 밝아버렸다. 그는 생각했다. '만약 지금 내려가서 가려고 하면 사람들이 나를 보고 도둑이라고 잡을 것이다. 밤이 되면 가야겠다.' 그리고는 나뭇가지의 갈라진 분기점에 올라가 숨어 있었다.

Tadā bārāṇasirājā ‘‘purohitassa santike mante uggaṇhissāmī’’ti uyyānaṃ pavisitvā ambarukkhamūle ucce āsane nisīditvā ācariyaṃ nīce āsane nisīdāpetvā mante uggaṇhi. Bodhisatto upari nilīno cintesi – ‘‘yāva adhammiko ayaṃ rājā, yo uccāsane nisīditvā mante uggaṇhāti. Ayaṃ brāhmaṇopi adhammiko, yo nīcāsane nisīditvā mante vāceti. Ahampi adhammiko, yo mātugāmassa vasaṃ gantvā mama jīvitaṃ agaṇetvā ambaṃ āharāmī’’ti. So rukkhato otaranto ekaṃ [Pg.27] olambanasākhaṃ gahetvā tesaṃ ubhinnampi antare patiṭṭhāya ‘‘mahārāja, ahaṃ naṭṭho, tvaṃ mūḷho, purohito mato’’ti āha. So raññā ‘‘kiṃkāraṇā’’ti puṭṭho paṭhamaṃ gāthamāha –

그때 바라나시 왕은 '제관의 곁에서 주문을 배우리라'고 생각하며 공원에 들어와 망고 나무 아래 높은 자리에 앉고, 스승을 낮은 자리에 앉게 한 뒤 주문을 배웠다. 보살은 나무 위에 숨어 생각했다. '이 왕은 얼마나 법답지 못한가, 높은 자리에 앉아 주문을 배우다니. 이 브라만도 법답지 못하구나, 낮은 자리에 앉아 주문을 가르치다니. 나 또한 법답지 못하구나, 여인의 지배를 받아 내 목숨도 돌보지 않고 망고를 가져오다니.' 그는 나무에서 내려오면서 매달린 가지 하나를 잡고 그들 두 사람 사이에 서서 '대왕이여, 나는 망했고 당신은 어리석으며 제관은 죽었습니다'라고 말했다. 왕이 '무슨 까닭인가?'라고 묻자 첫 번째 게송을 읊었다.

33.

33.

‘‘Sabbamidaṃ carimaṃ kataṃ, ubho dhammaṃ na passare;

Ubho pakatiyā cutā, yo cāyaṃ mantejjhāpeti;

Yo ca mantaṃ adhīyatī’’ti.

이 모든 일은 비천하게 행해졌으니, 둘 다 법을 보지 못합니다. 주문을 가르치는 자나 배우는 자나, 둘 다 도리에서 벗어났습니다.

Tattha sabbamidaṃ carimaṃ katanti yaṃ amhehi tīhi janehi kataṃ, sabbaṃ idaṃ kiccaṃ lāmakaṃ nimmariyādaṃ adhammikaṃ. Evaṃ attano corabhāvaṃ tesañca mantesu agāravaṃ garahitvā puna itare dveyeva garahanto ‘‘ubho dhammaṃ na passare’’tiādimāha. Tattha ubhoti ime dvepi janā garukārārahaṃ porāṇakadhammaṃ na passanti, tato dhammapakatito cutā. Dhammo hi paṭhamuppattivasena pakati nāma. Vuttampi cetaṃ –

여기서 '이 모든 일은 비천하게 행해졌다(sabbamidaṃ carimaṃ kataṃ)'는 것은 우리 세 사람에 의해 행해진 이 모든 행위가 저열하고, 법도를 벗어났으며, 법답지 못하다는 뜻이다. 이와 같이 자신의 도둑질과 그들의 만트라(성전)에 대한 무례함을 비난하고 나서, 다시 다른 두 사람만을 비난하며 '둘 다 법을 보지 못한다'라고 시작하는 게송을 읊었다. 거기서 '둘 다'라는 것은 이 두 사람 모두 존경받아 마땅한 옛 법을 보지 못하며, 그로 인해 법의 본성에서 벗어났음을 의미한다. 참으로 법이란 처음 생겨난 원리에 의한 본성을 말한다. 이와 관련하여 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘Dhammo have pāturahosi pubbe;

Pacchā adhammo udapādi loke’’ti. (jā. 1.11.28);

"참으로 예전에는 법이 나타났고, 나중에 세상에 비법(非法)이 생겨났다." (자타카 1.11.28)

Yo cāyanti yo ca ayaṃ nīcāsane nisīditvā mante ajjhāpeti, yo ca ucce āsane nisīditvā adhīyatīti.

'어떤 이'란 낮은 자리에 앉아 만트라를 가르치는 자와, 높은 자리에 앉아 배우는 자를 말한다.

Taṃ sutvā brāhmaṇo dutiyaṃ gāthamāha –

그것을 듣고 브라만은 두 번째 게송을 읊었다.

34.

34.

‘‘Sālīnaṃ odanaṃ bhuñje, suciṃ maṃsūpasecanaṃ;

Tasmā etaṃ na sevāmi, dhammaṃ isīhi sevita’’nti.

"나는 고기 요리를 곁들인 깨끗한 살리(Sālī) 쌀밥을 먹습니다. 그러므로 나는 선인들이 닦으신 그 법을 따르지 않습니다."

Tassattho – ahañhi bho imassa rañño santakaṃ sālīnaṃ odanaṃ suciṃ paṇḍaraṃ nānappakārāya maṃsavikatiyā sittaṃ maṃsūpasecanaṃ bhuñjāmi, tasmā udare baddho hutvā etaṃ esitaguṇehi isīhi sevitaṃ dhammaṃ na sevāmīti.

그 뜻은 이러하다. "이보시오, 나는 이 왕의 소유인 깨끗하고 하얀 살리 쌀밥에 여러 종류의 고기 요리를 곁들인 것을 먹습니다. 그러므로 식욕에 얽매여, 덕을 구하는 선인들이 닦으신 그 법을 따르지 않는 것입니다."

Taṃ sutvā itaro dve gāthā abhāsi –

그것을 듣고 다른 사람(보살)이 두 개의 게송을 읊었다.

35.

35.

‘‘Paribbaja mahā loko, pacantaññepi pāṇino;

Mā taṃ adhammo ācarito, asmā kumbhamivābhidā.

"유행(遊行)을 떠나십시오. 세상은 넓고, 다른 생명들도 음식을 익혀 먹습니다. 당신이 행한 비법이, 마치 돌이 항아리를 깨뜨리듯 당신을 파괴하지 않게 하십시오."

36.

36.

‘‘Dhiratthu [Pg.28] taṃ yasalābhaṃ, dhanalābhañca brāhmaṇa;

Yā vutti vinipātena, adhammacaraṇena vā’’ti.

"브라만여, 명예를 얻고 재물을 얻는 것이 다 무엇입니까? 그것이 타락에 의한 것이거나 비법을 행하여 얻은 생계라면, 그런 것은 가증스러운 일입니다."

Tattha paribbajāti ito aññattha gaccha. Mahāti ayaṃ loko nāma mahā. Pacantaññepi pāṇinoti imasmiṃ jambudīpe aññepi pāṇino pacanti, nāyameveko rājā. Asmā kumbhamivābhidāti pāsāṇo ghaṭaṃ viya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tvaṃ aññattha agantvā idha vasanto adhammaṃ ācarasi, so adhammo evaṃ ācarito pāsāṇo ghaṭaṃ viya mā taṃ bhindi.

거기서 '유행하라'는 것은 여기서 다른 곳으로 가라는 뜻이다. '넓다'는 것은 이 세상이 참으로 넓다는 뜻이다. '다른 생명들도 익힌다'는 것은 이 점부주(Jambudīpa)에 다른 생명들도 음식을 익혀 먹으니, 이 왕만이 유일한 왕이 아니라는 뜻이다. '돌이 항아리를 깨뜨리듯'이란 돌이 항아리를 깨는 것과 같다. 이것은 '당신이 다른 곳으로 가지 않고 여기서 지내며 비법을 행하고 있는데, 그렇게 행해진 비법이 마치 돌이 항아리를 깨뜨리듯 당신을 파괴하지 않도록 하라'는 말이다.

‘‘Dhiratthū’’ti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – brāhmaṇa yo esa evaṃ tava yasalābho ca dhanalābho ca dhiratthu, taṃ garahāma mayaṃ. Kasmā? Yasmā ayaṃ tayā laddhalābho āyatiṃ apāyesu vinipātanahetunā sampati ca adhammacaraṇena jīvitavutti nāma hoti, yā cesā vutti iminā āyatiṃ vinipātena idha adhammacaraṇena vā nippajjati, kiṃ tāya, tena taṃ evaṃ vadāmīti.

'가증스럽도다(Dhiratthu)'라는 게송의 요약된 뜻은 이러하다. "브라만여, 당신이 얻은 그 명예와 재물은 가증스러우니, 우리는 그것을 비난합니다. 왜냐하면 당신이 얻은 이 이익은 미래에 악처에 떨어지는 원인이 되고, 현재에는 비법을 행하는 생계 수단이 되기 때문입니다. 미래의 타락과 현재의 비법으로 이루어지는 이런 생계가 무슨 소용이 있겠습니까? 그래서 내가 이와 같이 말하는 것입니다."

Athassa dhammakathāya rājā pasīditvā ‘‘bho, purisa, kiṃjātikosī’’ti pucchi. ‘‘Caṇḍālo ahaṃ, devā’’ti. Bho ‘‘sace tvaṃ jātisampanno abhavissa, rajjaṃ te ahaṃ adassaṃ, ito paṭṭhāya pana ahaṃ divā rājā bhavissāmi, tvaṃ rattiṃ rājā hohī’’ti attano kaṇṭhe piḷandhanaṃ pupphadāmaṃ tassa gīvāyaṃ piḷandhāpetvā taṃ nagaraguttikaṃ akāsi. Ayaṃ nagaraguttikānaṃ kaṇṭhe rattapupphadāmapiḷandhanavaṃso. Tato paṭṭhāya pana rājā tassovāde ṭhatvā ācariye gāravaṃ karitvā nīce āsane nisinno mante uggaṇhīti.

그러자 그의 법문을 듣고 왕은 기뻐하며 "여보게, 그대는 어떤 계급인가?"라고 물었다. "대왕이시여, 저는 찬달라입니다." "여보게, 만일 그대가 가문이 훌륭했더라면 내가 그대에게 왕국을 주었을 것이네. 하지만 이제부터 나는 낮의 왕이 되고, 그대는 밤의 왕이 되게나." 왕은 자신의 목에 걸려 있던 꽃다발을 그의 목에 걸어주고 그를 성의 경비 대장(nagaraguttika)으로 삼았다. 이것이 성의 경비 대장들이 목에 붉은 꽃다발을 거는 전통의 유래가 되었다. 그 후로 왕은 그의 훈계를 따르며 스승을 공경하고, 낮은 자리에 앉아 주문을 배웠다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā rājā ānando ahosi, caṇḍālaputto pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 전생의 인연을 맺으셨다. "그때의 왕은 아난다였고, 찬달라의 아들은 바로 나였다."

Chavajātakavaṇṇanā navamā.

아홉 번째 차바 자타카(Chavajātaka)의 설명이 끝났다.

[310] 10. Seyyajātakavaṇṇanā

[310] 10. 열 번째 세이야 자타카(Seyyajātaka)의 설명

Sasamuddapariyāyanti [Pg.29] idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So hi sāvatthiyaṃ piṇḍāya caranto ekaṃ abhirūpaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ itthiṃ disvā ukkaṇṭhito sāsane nābhirami. Atha bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. So bhagavatā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti puṭṭho ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vatvā ‘‘ko taṃ ukkaṇṭhāpesī’’ti vutte tamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘kasmā tvaṃ evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā ukkaṇṭhitosi, pubbe paṇḍitā purohitaṭṭhānaṃ labhantāpi taṃ paṭikkhipitvā pabbajiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'바다를 경계로 하는(Sasamuddapariyāyaṃ)'으로 시작하는 이 게송은 스승께서 제타숲에 머무실 때, 수행에 권태를 느낀 어느 비구를 인연으로 말씀하셨다. 그는 사밧티에서 탁발을 하다가 화려하게 꾸민 아름다운 여인을 보고 마음이 흔들려 가르침 속에서 즐거움을 느끼지 못했다. 그러자 비구들이 세존께 이 사실을 알렸다. 세존께서 "비구여, 참으로 그대가 권태를 느끼느냐?"라고 물으시자, 그는 "그렇습니다, 세존이시여"라고 대답했다. "무엇이 너를 권태롭게 했느냐?"라는 물음에 그는 그 사정을 말씀드렸다. 스승께서는 "너는 어찌하여 해탈로 인도하는 이런 가르침에 출가하고서도 권태를 느끼느냐? 옛날 현자들은 제관(purohita)의 직위를 얻고서도 그것을 거절하고 출가하였느니라"라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto purohitassa brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhitvā rañño puttena saddhiṃ ekadivase vijāyi. Rājā ‘‘atthi nu kho koci me puttena saddhiṃ ekadivase jāto’’ti amacce pucchi. ‘‘Atthi, mahārāja, purohitassa putto’’ti. Rājā taṃ āharāpetvā dhātīnaṃ datvā puttena saddhiṃ ekatova paṭijaggāpesi. Ubhinnaṃ ābharaṇāni ceva pānabhojanādīni ca ekasadisāneva ahesuṃ. Te vayappattā ekatova takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā āgamaṃsu. Rājā puttassa oparajjaṃ adāsi, mahāyaso ahosi. Tato paṭṭhāya bodhisatto rājaputtena saddhiṃ ekatova khādati pivati sayati, aññamaññaṃ vissāso thiro ahosi.

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 제관의 아내의 모태에 수태되어 왕자와 같은 날에 태어났다. 왕은 신하들에게 "나의 아들과 같은 날에 태어난 아이가 있는가?"라고 물었다. "대왕이시여, 제관의 아들이 있습니다." 왕은 그 아이를 데려오게 하여 유모들에게 맡기고 왕자와 함께 키우게 했다. 두 사람의 장신구와 음식 등은 모두 똑같았다. 그들은 성장하여 함께 탁카실라로 가서 모든 학문을 익히고 돌아왔다. 왕은 아들에게 부왕(oparāja)의 직위를 주었고, 그는 큰 명성을 얻었다. 그때부터 보살은 왕자와 함께 먹고 마시고 잠을 잤으며, 서로의 신뢰는 확고했다.

Aparabhāge rājaputto pitu accayena rajje patiṭṭhāya mahāsampattiṃ anubhavi. Bodhisatto cintesi ‘‘mayhaṃ sahāyo rajjamanusāsati, sallakkhitakkhaṇeyeva kho pana mayhaṃ purohitaṭṭhānaṃ dassati, kiṃ me gharāvāsena, pabbajitvā vivekamanubrūhessāmī’’ti? So mātāpitaro vanditvā pabbajjaṃ anujānāpetvā mahāsampattiṃ chaḍḍetvā ekakova nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā manorame bhūmibhāge paṇṇasālaṃ māpetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto vihāsi. Tadā rājā taṃ anussaritvā ‘‘mayhaṃ sahāyo na paññāyati, kahaṃ so’’ti pucchi. Amaccā tassa pabbajitabhāvaṃ ārocetvā ‘‘ramaṇīye kira vanasaṇḍe vasatī’’ti āhaṃsu. Rājā tassa vasanokāsaṃ [Pg.30] pucchitvā seyyaṃ nāma amaccaṃ ‘‘gaccha sahāyaṃ me gahetvā ehi, purohitaṭṭhānamassa dassāmī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā bārāṇasito nikkhamitvā anupubbena paccantagāmaṃ patvā tattha khandhāvāraṃ ṭhapetvā vanacarakehi saddhiṃ bodhisattassa vasanokāsaṃ gantvā bodhisattaṃ paṇṇasāladvāre suvaṇṇapaṭimaṃ viya nisinnaṃ disvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā katapaṭisanthāro ‘‘bhante, rājā tuyhaṃ purohitaṭṭhānaṃ dātukāmo, āgamanaṃ te icchatī’’ti āha.

그 후 왕자는 부왕이 서거하자 왕위에 올라 큰 부귀를 누렸습니다. 보살은 생각했습니다. '내 친구가 나라를 다스리고 있구나. 그는 나를 생각하는 즉시 제관(purohita)의 직위를 줄 것이다. 내가 재가(在家)의 삶을 살아서 무엇하겠는가? 출가하여 적정(寂靜)의 즐거움을 닦으리라.' 그는 부모님께 절하고 출가를 허락받은 뒤, 큰 재산을 버리고 홀로 떠나 히말라야로 들어갔습니다. 그는 아름다운 곳에 잎새집을 짓고 선인의 출가를 하여 신통과 선정을 얻고 선정의 즐거움을 누리며 지냈습니다. 그때 왕은 그를 그리워하며 '내 친구가 보이지 않는구나, 그는 어디에 있는가?'라고 물었습니다. 신하들은 그가 출가한 사실을 알리며 '아름다운 숲속에 살고 있다고 합니다'라고 말했습니다. 왕은 그가 사는 곳을 묻고 세이야(Seyya)라는 이름의 신하에게 '가서 내 친구를 데려오너라. 그에게 제관의 직위를 주겠다'고 말했습니다. 그는 '알겠습니다'라고 대답하고 바라나시를 떠나 차례차례 국경 마을에 이르러 그곳에 진을 치고, 사냥꾼들과 함께 보살이 사는 곳으로 가서 보살이 잎새집 문 앞에 황금상처럼 앉아 있는 것을 보고 절한 뒤 한 곁에 앉아 안부를 묻고 말했습니다. '존자시여, 왕께서 당신에게 제관의 직위를 주고자 하시며 당신이 오시기를 원하십니다.'

Bodhisatto ‘‘tiṭṭhatu purohitaṭṭhānaṃ, ahaṃ sakalaṃ kāsikosalajambudīparajjaṃ cakkavattisirimeva vā labhantopi na gacchissāmi, na hi paṇḍitā sakiṃ jahitakilese puna gaṇhanti, sakiṃ jahitañhi niṭṭhubhakheḷasadisaṃ hotī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –

보살은 '제관의 직위는 그만두십시오. 나는 가시, 고살라, 잠부디파 전체의 왕권이나 전륜성왕의 영광을 얻는다 해도 가지 않을 것입니다. 현자들은 한 번 버린 번뇌를 다시 취하지 않습니다. 한 번 버린 것은 내뱉은 침과 같기 때문입니다'라고 말하고 이 게송들을 읊었습니다.

37.

37.

‘‘Sasamuddapariyāyaṃ, mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ;

Na icche saha nindāya, evaṃ seyya vijānahi.

'바다로 둘러싸인 이 대지와 바다를 귀걸이처럼 두른 땅이라도, 비난과 함께라면 원하지 않으리. 세이야여, 이와 같이 알라.'

38.

38.

‘‘Dhiratthu taṃ yasalābhaṃ, dhanalābhañca brāhmaṇa;

Yā vutti vinipātena, adhammacaraṇena vā.

'바라문이여, 추락이나 비법(非法)적인 행위로 얻어지는 그런 명예와 이익, 그리고 부의 이익은 저주받을지어다.'

39.

39.

‘‘Api ce pattamādāya, anagāro paribbaje;

Sāyeva jīvikā seyyo, yā cādhammena esanā.

'비록 발우를 들고 집 없는 자로 유행할지라도, 그것이 비법적인 추구로 얻는 삶보다 더 나은 생계이리라.'

40.

40.

‘‘Api ce pattamādāya, anagāro paribbaje;

Aññaṃ ahiṃsayaṃ loke, api rajjena taṃ vara’’nti.

'비록 발우를 들고 집 없는 자로 유행하며 세상에서 누구도 해치지 않는다면, 그것은 왕위보다도 수승하도다.'

Tattha sasamuddapariyāyanti pariyāyo vuccati parivāro, samuddaṃ parivāretvā ṭhitena cakkavāḷapabbatena saddhiṃ, samuddasaṅkhātena vā parivārena saddhinti attho. Sāgarakuṇḍalanti sāgaramajjhe dīpavasena ṭhitattā tassa kuṇḍalabhūtanti attho. Nindāyāti jhānasukhasampannaṃ pabbajjaṃ chaḍḍetvā issariyaṃ gaṇhīti imāya nindāya. Seyyāti taṃ nāmenālapati. Vijānahīti dhammaṃ vijānāhi. Yā vutti vinipātenāti yā purohitaṭṭhānavasena laddhā yasalābhadhanalābhavutti jhānasukhato attavinipātanasaṅkhātena vinipātena ito gantvā issariyamadamattassa adhammacaraṇena vā hoti, taṃ vuttiṃ dhiratthu.

거기서 'sasamuddapariyāyaṃ'은 'pariyāya'가 주변을 뜻하므로, 바다를 둘러싸고 있는 철위산(cakkavāḷa)과 함께, 혹은 바다라고 불리는 주변과 함께라는 뜻입니다. 'sāgarakuṇḍalaṃ'은 바다 한가운데 섬의 형태로 존재하기에 그 바다의 귀걸이가 되었다는 뜻입니다. 'nindāya'는 선정의 즐거움을 갖춘 출가 생활을 버리고 권력을 잡았다는 비난을 말합니다. 'seyyāti'는 그를 이름으로 부르는 것입니다. 'vijānāhi'는 법을 알라는 것입니다. 'yā vutti vinipātena'는 제관의 직위로 인해 얻은 명예와 부의 생계가, 선정의 즐거움으로부터 스스로 떨어져 나가는 것(vinipāta), 즉 이곳을 떠나 권력의 오만에 빠져 비법(非法)적인 행위를 함으로써 생기는 것이라면 그 생계는 저주받을 것이라는 뜻입니다.

Pattamādāyāti [Pg.31] bhikkhābhājanaṃ gahetvā. Anagāroti api ahaṃ agāravirahito parakulesu careyyaṃ. Sāyeva jīvikāti sā eva me jīvikā seyyo varatarā. Yā cādhammena esanāti yā ca adhammena esanā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā adhammena esanā, tato esāva jīvikā sundaratarāti. Ahiṃsayanti aviheṭhento. Api rajjenāti evaṃ paraṃ aviheṭhento kapālahatthassa mama jīvikakappanaṃ rajjenāpi varaṃ uttamanti.

'pattamādāya'는 발우를 들고라는 뜻입니다. 'anagāro'는 '내가 집 없이 타인들의 집에서 탁발하며 지내겠다'는 것입니다. 'sāyeva jīvikā'는 '바로 그 생계가 나에게 더 낫고 수승하다'는 뜻입니다. 'yā cādhammena esanā'는 비법적인 추구를 말합니다. 이것은 '비법적인 추구보다 이 생계가 더 아름답다'는 뜻입니다. 'ahiṃsayanti'는 해치지 않는 것입니다. 'api rajjenā'는 이처럼 남을 괴롭히지 않고 발우를 든 나의 생계 방식이 왕위보다 더 낫고 수승하다는 뜻입니다.

Iti so punappunaṃ yācantampi taṃ paṭikkhipi. Seyyopi tassa manaṃ alabhitvā taṃ vanditvā gantvā tassa anāgamanabhāvaṃ rañño ārocesi.

이와 같이 그는 거듭 청함에도 불구하고 거절했습니다. 세이야도 그의 마음을 얻지 못하고 그에게 절한 뒤 돌아가서 왕에게 그가 오지 않음을 보고했습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi, aparepi bahū sotāpattiphalādīni sacchikariṃsu.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨습니다. 사성제를 설했을 때 번민하던 비구는 예류과에 머물렀고, 다른 많은 이들도 예류과 등의 과를 증득했습니다.

Tadā rājā ānando ahosi, seyyo sāriputto, purohitaputto pana ahameva ahosinti.

그때 왕은 아난다였고, 세이야는 사리풋타였으며, 제관의 아들은 바로 나였다.

Seyyajātakavaṇṇanā dasamā.

세이야 자타카 주석이 열 번째로 끝났다.

Kāliṅgavaggo paṭhamo.

깔링가 품(Kāliṅgavagga) 제1.

2. Pucimandavaggo

2. 뿌찌만다 품(Pucimandavagga).

[311] 1. Pucimandajātakavaṇṇanā

[311] 1. 뿌찌만다 자타카(Pucimandajātaka) 주석

Uṭṭhehi corāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ ārabbha kathesi. There kira rājagahaṃ upanissāya araññakuṭikāya viharante eko coro nagaradvāragāme ekasmiṃ gehe sandhiṃ chinditvā hatthasāraṃ ādāya palāyitvā therassa kuṭipariveṇaṃ pavisitvā ‘‘idha mayhaṃ ārakkho bhavissatī’’ti therassa paṇṇasālāya pamukhe nipajji. Thero tassa pamukhe sayitabhāvaṃ ñatvā tasmiṃ āsaṅkaṃ katvā ‘‘corasaṃsaggo nāma na vaṭṭatī’’ti nikkhamitvā ‘‘mā idha sayī’’ti nīhari. So coro tato nikkhamitvā padaṃ mohetvā [Pg.32] palāyi. Manussā ukkaṃ ādāya corassa padānusārena tattha āgantvā tassa āgataṭṭhānaṭhitaṭṭhānanisinnaṭṭhānasayitaṭṭhānādīni disvā ‘‘coro ito āgato, idha ṭhito, idha nisinno, iminā ṭhānena apagato, na diṭṭho no’’ti ito cito ca pakkhanditvā adisvāva paṭigatā. Punadivase thero pubbaṇhasamayaṃ rājagahe piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto veḷuvanaṃ gantvā taṃ pavattiṃ satthu ārocesi. Satthā ‘‘na kho, moggallāna, tvaññeva āsaṅkitabbayuttakaṃ āsaṅki, porāṇakapaṇḍitāpi āsaṅkiṃsū’’ti vatvā therena yācito atītaṃ āhari.

'도둑아 일어나라'는 이 말씀은 스승께서 벨루바나에 계실 때 존자 마하모갈라나를 인연으로 말씀하신 것입니다. 전해지는 바에 따르면, 장로께서 라자가하 근처의 숲속 오두막에 머무실 때, 한 도둑이 성문 마을의 한 집에서 벽을 뚫고 귀중품을 훔쳐 달아나다가 장로의 오두막 뜰로 들어왔습니다. 그는 '여기가 내 보호처가 되겠지'라고 생각하며 장로의 잎새집 앞마당에 누웠습니다. 장로는 그가 마당에 누워 있는 것을 알고 혐오감을 느껴 '도둑과 얽히는 것은 적절하지 않다'고 생각하고 밖으로 나가 '여기 누워 있지 마라'며 그를 쫓아냈습니다. 도둑은 그곳에서 나가 발자국을 지우며 도망쳤습니다. 사람들은 횃불을 들고 도둑의 발자국을 따라 그곳에 와서, 그가 오고 머물고 앉고 누웠던 흔적 등을 보고는 '도둑이 이리로 와서 여기 머물렀고 여기 앉았다가 이쪽으로 사라졌는데, 보이지 않는다'며 이리저리 뛰어다녔으나 결국 찾지 못하고 돌아갔습니다. 다음 날 장로는 오전 시간에 라자가하에서 탁발을 하고 돌아와 벨루바나로 가서 이 일을 스승께 보고했습니다. 스승께서는 '모갈라나여, 그대만 의심할 만한 상황에서 의심한 것이 아니라, 옛 현자들도 의심했느니라'고 말씀하시고 장로의 요청으로 과거의 일을 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto nagarassa susānavane nimbarukkhadevatā hutvā nibbatti. Athekadivasaṃ nagaradvāragāme katakammacoro taṃ susānavanaṃ pāvisi. Tadā ca pana tattha nimbo ca assattho cāti dve jeṭṭhakarukkhā. Coro nimbarukkhamūle bhaṇḍikaṃ ṭhapetvā nipajji. Tasmiṃ pana kāle core gahetvā nimbasūle uttāsenti. Atha sā devatā cintesi ‘‘sace manussā āgantvā imaṃ coraṃ gaṇhissanti, imasseva nimbarukkhassa sākhaṃ chinditvā sūlaṃ katvā etaṃ uttāsessanti, evaṃ sante rukkho nassissati, handa naṃ ito nīharissāmī’’ti. Sā tena saddhiṃ sallapantī paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마닷타 왕이 나라를 다스릴 때, 보살은 성 밖 묘지 숲의 님바(Nimba, 멀구슬) 나무 요정으로 태어났습니다. 그러던 어느 날, 성문 근처 마을에서 도둑질을 한 도둑이 그 묘지 숲으로 들어왔습니다. 당시 그곳에는 님바 나무와 앗삿타(Assattha, 인도보리수) 나무라는 두 그루의 큰 나무가 있었습니다. 도둑은 님바 나무 아래에 보따리를 놓아두고 누웠습니다. 그런데 그 시절에는 도둑을 잡으면 님바 나무 창에 꽂아 처형하곤 했습니다. 그러자 그 요정은 이렇게 생각했습니다. '만약 사람들이 와서 이 도둑을 잡는다면, 바로 이 님바 나무의 가지를 꺾어 창을 만들어 그를 꽂을 것이다. 그렇게 되면 나무가 상하게 될 터이니, 자, 그를 여기서 쫓아버려야겠다.' 요정은 그에게 말을 걸며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

41.

41.

‘‘Uṭṭhehi cora kiṃ sesi, ko attho supanena te;

Mā taṃ gahesuṃ rājāno, gāme kibbisakāraka’’nti.

"도둑아, 일어나라. 왜 누워 있느냐? 잠자는 것이 네게 무슨 소용이 있겠느냐? 마을에서 악행을 저지른 자여, 왕들이 너를 잡지 못하도록 어서 일어나거라."

Tattha rājānoti rājapurise sandhāya vuttaṃ. Kibbisakārakanti dāruṇasāhasikacorakammakārakaṃ.

거기서 '왕들'은 왕의 관리들을 가리켜 하신 말씀입니다. '악행을 저지른 자'는 잔인하고 난폭한 도둑질을 저지른 자를 뜻합니다.

Iti naṃ vatvā ‘‘yāva taṃ rājapurisā na gaṇhanti, tāva aññattha gacchā’’ti bhāyāpetvā palāpesi. Tasmiṃ palāte assatthadevatā dutiyaṃ gāthamāha –

이와 같이 말하고는 "왕의 관리들이 너를 잡기 전에 다른 곳으로 가라"고 겁을 주어 그를 도망치게 했습니다. 그가 도망치자 앗삿타 나무 요정이 두 번째 게송을 읊었습니다.

42.

42.

‘‘Yaṃ nu coraṃ gahessanti, gāme kibbisakārakaṃ;

Kiṃ tattha pucimandassa, vane jātassa tiṭṭhato’’ti.

"마을에서 악행을 저지른 도둑을 잡는다 한들, 숲에서 태어나 서 있는 님바 나무에게 그것이 무슨 상관인가?"

Tattha [Pg.33] vane jātassa tiṭṭhatoti nimbo vane jāto ceva ṭhito ca. Devatā pana tattha nibbattattā rukkhasamudācāreneva samudācari.

거기서 '숲에서 태어나 서 있는 자'란 님바 나무가 숲에서 태어나 서 있는 상태를 말합니다. 요정은 그곳에 태어났으므로 나무의 처지에서 말한 것입니다.

Taṃ sutvā nimbadevatā tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 님바 나무 요정이 세 번째 게송을 읊었습니다.

43.

43.

‘‘Na tvaṃ assattha jānāsi, mama corassa cantaraṃ;

Coraṃ gahetvā rājāno, gāme kibbisakārakaṃ;

Appenti nimbasūlasmiṃ, tasmiṃ me saṅkate mano’’ti.

"앗삿타여, 그대는 나와 도둑 사이의 관계를 알지 못하는구나. 왕들이 마을에서 악행을 저지른 도둑을 잡으면, 그를 님바 나무 창에 꽂을 것이니, 그 때문에 내 마음이 불안하도다."

Tattha assatthāti purimanayeneva tasmiṃ nibbattadevataṃ samudācarati. Mama corassa cantaranti mama ca corassa ca ekato avasanakāraṇaṃ. Appenti nimbasūlasminti imasmiṃ kāle rājāno coraṃ nimbasūle āvuṇanti. Tasmiṃ me saṅkate manoti tasmiṃ kāraṇe mama cittaṃ saṅkati. Sace hi imaṃ sūle āvuṇissanti, vimānaṃ me nassissati, atha sākhāya olambessanti, vimāne me kuṇapagandho bhavissati, tenāhaṃ etaṃ palāpesinti attho.

거기서 '앗삿타여'란 앞서와 같이 그곳에 태어난 요정을 부르는 말입니다. '나와 도둑 사이의 관계'란 나와 도둑이 함께 있을 수 없는 이유를 뜻합니다. '님바 나무 창에 꽂을 것이니'란 요즈음 왕들이 도둑을 님바 나무 창에 꿰어 처형한다는 뜻입니다. '그 때문에 내 마음이 불안하도다'란 그 일 때문에 내 마음이 걱정된다는 뜻입니다. 즉, 만약 그를 창에 꿰면 내 거처(나무)가 훼손될 것이고, 가지에 매달면 내 거처에 시체 썩는 냄새가 진동할 것이기에 그를 쫓아버렸다는 의미입니다.

Evaṃ tāsaṃ devatānaṃ aññamaññaṃ sallapantānaññeva bhaṇḍasāmikā ukkāhatthā padānusārena āgantvā corassa sayitaṭṭhānaṃ disvā ‘‘ambho idāneva coro uṭṭhāya palāto, na laddho no coro, sace labhissāma, imasseva naṃ nimbassa sūle vā āvuṇitvā sākhāya vā olambetvā gamissāmā’’ti vatvā ito cito ca pakkhanditvā coraṃ adisvāva gatā.

이처럼 요정들이 서로 이야기하고 있을 때, 물건 주인들이 횃불을 들고 발자국을 따라와 도둑이 잤던 곳을 보고는 "이보게들, 도둑이 방금 일어나 도망쳤군. 도둑을 놓쳤으니 어쩔 수 없지만, 만약 잡았다면 바로 이 님바 나무 창에 꿰거나 가지에 매달아 놓고 갔을 텐데"라고 말하며 이리저리 찾다가 도둑을 발견하지 못하고 돌아갔습니다.

Tesaṃ vacanaṃ sutvā assatthadevatā catutthaṃ gāthamāha –

그들의 말을 듣고 앗삿타 나무 요정이 네 번째 게송을 읊었습니다.

44.

44.

‘‘Saṅkeyya saṅkitabbāni, rakkheyyānāgataṃ bhayaṃ;

Anāgatabhayā dhīro, ubho loke avekkhatī’’ti.

"의심할 만한 일을 의심하고, 다가올 재난을 미리 방비해야 한다. 지혜로운 사람은 다가올 재난을 대비하여 두 세상을 살핀다."

Tattha rakkheyyānāgataṃ bhayanti dve anāgatabhayāni diṭṭhadhammikañceva samparāyikañcāti. Tesu pāpamitte parivajjento diṭṭhadhammikaṃ rakkhati, tīṇi duccaritāni parivajjento samparāyikaṃ rakkhati. Anāgatabhayāti anāgatabhayahetutaṃ bhayaṃ bhāyamāno dhīro paṇḍito puriso pāpamittasaṃsaggaṃ na karoti, tīhipi dvārehi duccaritaṃ na carati. Ubho loketi [Pg.34] evaṃ bhāyanto hesa idhalokaparalokasaṅkhāte ubho loke avekkhati oloketi, olokayamāno idhalokabhayena pāpamitte vivajjeti, paralokabhayena pāpaṃ na karotīti.

거기서 '다가올 재난을 미리 방비해야 한다'는 것은 현세와 내세의 두 가지 다가올 재난을 말합니다. 악한 친구를 멀리함으로써 현세의 재난을 방비하고, 세 가지 악행을 멀리함으로써 내세의 재난을 방비합니다. '다가올 재난을 두려워하여'란 다가올 재난의 원인을 두려워하는 지혜로운 사람은 악한 친구와 사귀지 않고, 세 문(신구의)으로 악행을 짓지 않는다는 뜻입니다. '두 세상'이란 이와 같이 두려워하는 자는 현세와 내세라는 두 세상을 살피는 것이니, 현세의 두려움 때문에 악한 친구를 피하고, 내세의 두려움 때문에 악을 행하지 않는다는 의미입니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā assatthadevatā ānando ahosi, nimbadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 전생 이야기를 결합하셨습니다. "그때 앗삿타 나무 요정은 아난다였고, 님바 나무 요정은 바로 나였다."

Pucimandajātakavaṇṇanā paṭhamā.

푸치만다 자타카 주석이 끝났다.

[312] 2. Kassapamandiyajātakavaṇṇanā

[312] 2. 2. 캇사파만디야 자타카

Api kassapa mandiyāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mahallakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kireko kulaputto kāmesu ādīnavaṃ disvā satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhāne anuyutto na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tassa aparabhāge mātā kālamakāsi. So mātu accayena pitarañca kaniṭṭhabhātarañca pabbājetvā jetavane vasitvā vassūpanāyikasamaye cīvarapaccayassa sulabhataṃ sutvā ekaṃ gāmakāvāsaṃ gantvā tayopi tattheva vassaṃ upagantvā vutthavassā jetavanameva āgamaṃsu. Daharabhikkhu jetavanassa āsannaṭṭhāne ‘‘sāmaṇera tvaṃ theraṃ vissāmetvā āneyyāsi, ahaṃ puretaraṃ gantvā pariveṇaṃ paṭijaggissāmī’’ti jetavanaṃ pāvisi. Mahallakatthero saṇikaṃ āgacchati. Sāmaṇero punappunaṃ sīsena uppīḷento viya ‘‘gaccha, bhante, gaccha, bhante’’ti taṃ balakkārena neti. Thero ‘‘tvaṃ maṃ attano vasaṃ ānesī’’ti puna nivattitvā koṭito paṭṭhāya āgacchati. Tesaṃ evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ karontānaññeva sūriyo atthaṅgato, andhakāro jāto.

"카사파여, 어리석음으로 인해"라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 한 늙은 비구를 인연으로 말씀하셨습니다. 전해지는 바로는, 사밧티의 한 가문의 아들이 감각적 욕망의 재난을 보고 스승의 처소에서 출가하여 수행에 전념한 끝에 머지않아 아라한과를 얻었습니다. 그 후 그의 어머니가 세상을 떠났습니다. 그는 어머니가 돌아가신 뒤 아버지와 남동생을 출가시켜 제타바나에 살게 했는데, 우안거 기간에 가사 공양을 받기 쉽다는 소식을 듣고 어느 마을의 거처로 가서 세 사람 모두 그곳에서 안거를 보낸 뒤 다시 제타바나로 돌아왔습니다. 젊은 비구(아라한인 아들)는 제타바나 근처에 이르러 "사미여, 그대는 장로님을 쉬게 한 뒤 모셔 오너라. 나는 먼저 가서 거처를 정리하겠다"라고 말하고 제타바나로 먼저 들어갔습니다. 늙은 장로는 천천히 오고 있었습니다. 사미는 마치 머리를 밀어붙이듯 "가십시오, 스님. 어서 가십시오, 스님" 하며 억지로 재촉했습니다. 그러자 장로는 "너는 나를 네 마음대로 휘두르려 하는구나"라며 다시 뒤돌아 처음부터 걸어오곤 했습니다. 그들이 이처럼 서로 다투는 사이에 해가 지고 어둠이 깔렸습니다.

Itaropi pariveṇaṃ sammajjitvā udakaṃ upaṭṭhapetvā tesaṃ āgamanaṃ apassanto ukkaṃ gahetvā paccuggamanaṃ katvā te āgacchante disvā ‘‘kiṃ cirāyitthā’’ti pucchi. Mahallako taṃ kāraṇaṃ kathesi. So te dvepi vissāmetvā saṇikaṃ ānesi. Taṃ divasaṃ buddhupaṭṭhānassa okāsaṃ na labhi. Atha naṃ dutiyadivase buddhupaṭṭhānaṃ āgantvā vanditvā nisinnaṃ satthā ‘‘kadā āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Hiyyo, bhante’’ti. ‘‘Hiyyo āgantvā ajja buddhupaṭṭhānaṃ [Pg.35] karosī’’ti? So ‘‘āma, bhante’’ti vatvā taṃ kāraṇaṃ ācikkhi. Satthā mahallakaṃ garahitvā ‘‘na esa idāneva evarūpaṃ kammaṃ karoti, pubbepi akāsi. Idāni pana tena tvaṃ kilamito, pubbepi paṇḍite kilamesī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

젊은 비구는 거처를 청소하고 물을 준비해 두었으나 그들이 오지 않자, 횃불을 들고 마중을 나갔다가 오는 것을 보고는 "왜 이렇게 늦었습니까?"라고 물었습니다. 늙은 비구는 그 사정을 이야기했습니다. 그는 두 사람을 모두 쉬게 하고 천천히 데려왔습니다. 그날은 부처님을 시봉할 기회를 놓쳤습니다. 그리하여 이튿날 부처님을 시봉하러 와서 절을 올리고 앉아 있을 때, 스승께서 "언제 왔느냐?"라고 물으셨습니다. "어제 왔습니다, 세존이시여." "어제 와서 오늘에야 부처님을 시봉하러 왔느냐?" 그는 "그렇습니다, 세존이시여"라고 대답하고 그 사정을 말씀드렸습니다. 스승께서는 늙은 비구를 꾸짖으시며 "그가 지금만 이런 행동을 하는 것이 아니라 예전에도 그랬다. 지금은 그로 인해 네가 고생했지만, 예전에는 지혜로운 이들을 고생시켰다"라고 말씀하시고 그의 요청에 따라 과거 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsinigame brāhmaṇakule nibbatti. Tassa vayappattakāle mātā kālamakāsi. So mātu sarīrakiccaṃ katvā māsaddhamāsaccayena ghare vijjamānaṃ dhanaṃ dānaṃ datvā pitarañca kaniṭṭhabhātarañca gahetvā himavantapadese devadattiyaṃ vakkalaṃ gahetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā uñchācariyāya vanamūlaphalāphalehi yāpento ramaṇīye vanasaṇḍe vasi. Himavante pana vassakāle acchinnadhāre deve vassante na sakkā hoti kandamūlaṃ khaṇituṃ, phalāni ca paṇṇāni ca patanti. Tāpasā yebhuyyena himavantato nikkhamitvā manussapathe vasanti. Tadā bodhisatto pitarañca kaniṭṭhabhātarañca gahetvā manussapathe vasitvā puna himavante pupphitaphalite te ubhopi gahetvā himavante attano assamapadaṃ āgacchanto assamassāvidūre sūriye atthaṅgate ‘‘tumhe saṇikaṃ āgaccheyyātha, ahaṃ purato gantvā assamaṃ paṭijaggissāmī’’ti vatvā te ohāya gato. Khuddakatāpaso pitarā saddhiṃ saṇikaṃ gacchanto taṃ kaṭippadese sīsena uppīḷento viya gaccha gacchāti taṃ balakkārena neti. Mahallako ‘‘tvaṃ maṃ attano ruciyā ānesī’’ti paṭinivattitvā koṭito paṭṭhāya āgacchati. Evaṃ tesaṃ kalahaṃ karontānaññeva andhakāro ahosi.

옛날 바라나시에서 브라마다따 왕이 다스릴 때, 보살은 까시 마을의 브라만 가문에서 태어났습니다. 그가 성인이 되었을 때 어머니가 세상을 떠났습니다. 그는 어머니의 장례를 치르고, 한 달 반이 지난 후에 집에 있는 재산을 보시한 뒤, 아버지와 남동생을 데리고 히말라야 지역으로 가서 신이 주신 수행복을 입고 선인으로 출가하였습니다. 그는 탁발을 하고 숲의 뿌리와 열매로 연명하며 아름다운 숲속에서 살았습니다. 그런데 히말라야에 비가 그치지 않고 내리는 우기에는 뿌리를 캐기가 어렵고 열매와 잎들이 떨어집니다. 수행자들은 대개 히말라야를 떠나 인간들이 사는 곳 근처에 머뭅니다. 그때 보살은 아버지와 남동생을 데리고 인간들이 사는 곳에 머물다가, 다시 히말라야에 꽃이 피고 열매가 맺히자 두 사람을 모두 데리고 히말라야에 있는 자신의 암자로 돌아오고 있었습니다. 암자 근처에 이르렀을 때 해가 지자, 그는 "그대들은 천천히 오십시오. 내가 먼저 가서 암자를 돌보겠습니다."라고 말하고 그들을 남겨두고 먼저 갔습니다. 어린 수행자가 아버지와 함께 천천히 가면서, 아버지의 허리 부위를 머리로 밀어붙이듯 "가십시오, 가시오"라며 억지로 끌고 갔습니다. 노인은 "너는 네 마음대로 나를 끌고 가는구나"라며 돌아서서 처음부터 다시 오곤 했습니다. 이렇게 그들이 다투는 사이에 날이 어두워졌습니다.

Bodhisattopi paṇṇasālaṃ sammajjitvā udakaṃ upaṭṭhapetvā ukkamādāya paṭipathaṃ āgacchanto te disvā ‘‘ettakaṃ kālaṃ kiṃ karitthā’’ti āha. Khuddakatāpaso pitarā katakāraṇaṃ kathesi. Bodhisatto ubhopi te saṇikaṃ netvā parikkhāraṃ paṭisāmetvā pitaraṃ nhāpetvā pādadhovanapiṭṭhisambāhanādīni katvā aṅgārakapallaṃ upaṭṭhapetvā paṭippassaddhakilamathaṃ pitaraṃ upanisīditvā ‘‘tāta, taruṇadārakā nāma mattikābhājanasadisā muhuttaneva bhijjanti, sakiṃ bhinnakālato paṭṭhāya puna na sakkā honti ghaṭetuṃ, te akkosantāpi paribhāsantāpi mahallakehi adhivāsetabbā’’ti vatvā pitaraṃ ovadanto imā gāthā abhāsi –

보살은 잎새집을 청소하고 물을 준비한 뒤, 횃불을 들고 마중을 나오다가 그들을 보고 "이토록 오랫동안 무엇을 했습니까?"라고 물었습니다. 어린 수행자는 아버지가 한 일을 이야기했습니다. 보살은 그들 두 사람을 천천히 데려와 수행 도구들을 정리하게 하고, 아버지를 씻겨 드리고 발을 닦아 드리고 등을 주물러 드리는 등의 일을 한 뒤, 숯불 화로를 갖다 드렸습니다. 피로가 풀린 아버지 곁에 앉아 "아버지, 어린아이들이란 찰흙 그릇과 같아서 순식간에 깨집니다. 한번 깨진 다음부터는 다시 붙일 수가 없습니다. 그들이 욕설을 하거나 꾸짖더라도 어른들이 참아야 합니다."라고 말하며 아버지를 훈계하며 이 게송들을 읊었습니다.

45.

45.

‘‘Api [Pg.36] kassapa mandiyā, yuvā sapati hanti vā;

Sabbaṃ taṃ khamate dhīro, paṇḍito taṃ titikkhati.

"까사빠여, 비록 어리석음 때문에 젊은이가 욕을 하거나 때릴지라도, 어진 이는 그 모든 것을 용서하고 지혜로운 이는 그것을 참아냅니다.

46.

46.

‘‘Sacepi santo vivadanti, khippaṃ santīyare puna;

Bālā pattāva bhijjanti, na te samathamajjhagū.

비록 착한 사람들이 다투더라도 곧 다시 화해합니다. 어리석은 자들은 찰흙 그릇처럼 깨지나니, 그들은 결코 화해에 이르지 못합니다.

47.

47.

‘‘Ete bhiyyo samāyanti, sandhi tesaṃ na jīrati;

Yo cādhipannaṃ jānāti, yo ca jānāti desanaṃ.

그들은 더욱더 화합하며 그들의 유대는 낡아지지 않습니다. 자신의 허물을 아는 자와 (상대의) 훈계를 받아들일 줄 아는 자가 그러합니다.

48.

48.

‘‘Eso hi uttaritaro, bhāravaho dhuraddharo;

Yo paresādhipannānaṃ, sayaṃ sandhātumarahatī’’ti.

참으로 그는 더 뛰어난 자요, 무거운 짐을 지는 자요, 책임을 지는 자입니다. 다른 이들이 잘못을 저질렀을 때 스스로 화해할 수 있는 자가 그러합니다."

Tattha kassapāti pitaraṃ nāmenālapati. Mandiyāti mandībhāvena taruṇatāya. Yuvā sapati hanti vāti taruṇadārako akkosatipi paharatipi. Dhīroti dhikkatapāpo, dhī vā vuccati paññā, tāya samannāgatotipi attho. Itaraṃ pana imasseva vevacanaṃ. Ubhayenāpi sabbaṃ taṃ bāladārakehi kataṃ aparādhaṃ mahallako dhīro paṇḍito sahati titikkhatīti dasseti.

거기서 '까사빠여(kassapāti)'는 아버지를 이름으로 부르는 것입니다. '어리석음(mandiyā)'은 어리석은 상태, 즉 젊음을 뜻합니다. '젊은이가 욕을 하거나 때린다(yuvā sapati hanti vāti)'는 것은 어린아이가 욕하거나 때리는 것을 말합니다. '어진 이(dhīro)'는 악을 물리친 자, 또는 '지혜(dhī)'를 가진 자라는 뜻입니다. '지혜로운 이(paṇḍito)'는 이것의 동의어입니다. 이 두 단어로, 어린아이들이 저지른 모든 잘못을 나이 든 어진 이와 지혜로운 이가 견디고 참아낸다는 것을 보여줍니다.

Sandhīyareti puna mittabhāvena sandhīyanti ghaṭīyanti. Bālā pattāvāti bālakā pana mattikāpattāva bhijjanti. Na te samathamajjhagūti te bālakā appamattakampi vivādaṃ katvā verūpasamanaṃ na vindanti nādhigacchanti. Ete bhiyyoti ete dve janā bhinnāpi puna samāgacchanti. Sandhīti mittasandhi. Tesanti tesaññeva dvinnaṃ sandhi na jīrati. Yo cādhipannanti yo ca attanā adhipannaṃ atikkantaṃ aññasmiṃ katadosaṃ jānāti. Desananti yo ca tena attano dosaṃ jānantena desitaṃ accayadesanaṃ paṭiggaṇhituṃ jānāti.

'화해한다(sandhīyareti)'는 다시 우정으로 결합되고 합쳐진다는 뜻입니다. '어리석은 자들은 그릇처럼(bālā pattāvāti)'은 어린아이들은 찰흙 그릇처럼 깨지기 쉽다는 뜻입니다. '그들이 화해에 이르지 못했다(na te samathamajjhagū)'는 것은 그 어린아이들이 사소한 다툼을 하고서도 원한의 가라앉음을 얻지 못하고 도달하지 못한다는 뜻입니다. '이들이 더욱더(ete bhiyyoti)'는 이 두 사람이 갈라졌더라도 다시 모여 화합한다는 뜻입니다. '유대(sandhī)'는 우정의 결합입니다. '그들의(tesanti)' 즉 그들 두 사람의 유대는 낡아지지 않습니다. '자신의 잘못을 아는 자(yo cādhipannanti)'는 자신이 범한 잘못, 즉 다른 이에게 저지른 허물을 아는 자를 말합니다. '사과를 아는 자(desananti)'는 자신의 허물을 알고서 고백하는 그 참회의 고백을 받아들일 줄 아는 자를 말합니다.

Yo paresādhipannānanti yo paresaṃ adhipannānaṃ dosena abhibhūtānaṃ aparādhakārakānaṃ. Sayaṃ sandhātumarahatīti tesu akhamāpentesupi ‘‘ehi, bhadramukha, uddesaṃ gaṇha, aṭṭhakathaṃ suṇa, bhāvanamanuyuñja, kasmā paribāhiro hosī’’ti evaṃ sayaṃ sandhātuṃ arahati mittabhāvaṃ ghaṭeti, eso evarūpo mettāvihārī uttaritaro mittabhārassa mittadhurassa ca vahanato ‘‘bhāravaho’’ti ‘‘dhuraddharo’’ti ca saṅkhaṃ gacchatīti.

'다른 이들이 잘못을 저질렀을 때(yo paresādhipannānanti)'는 다른 이들이 허물에 압도되어 잘못을 저지른 것을 말합니다. '스스로 화해하기에 합당하다(sayaṃ sandhātumarahatīti)'는 그들이 용서를 구하지 않더라도 "이리 오십시오, 벗이여. 가르침을 받고, 주석서를 듣고, 수행에 전념하십시오. 왜 밖으로 겉도는 것입니까?"라고 말하며 이와 같이 스스로 화해를 도모하고 우정을 맺을 수 있는 자를 뜻합니다. 이러한 자애에 머무는 자는 우정의 짐과 우정의 의무를 짊어지기에 '더 뛰어난 자', '짐을 지는 자(bhāravaho)', '책임을 지는 자(dhuraddharo)'라고 일컬어진다는 뜻입니다.

Evaṃ [Pg.37] bodhisatto pitu ovādaṃ adāsi, sopi tato pabhuti danto ahosi sudanto.

이와 같이 보살은 아버지에게 훈계를 주었고, 그 또한 그때부터 잘 길들여졌습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pitā tāpaso mahallako ahosi, khuddakatāpaso sāmaṇero, pitu ovādadāyako pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 요약하셨습니다. "그때의 늙은 수행자 아버지는 지금의 늙은 비구요, 어린 수행자는 사미이며, 아버지에게 훈계를 준 자는 바로 나였다."

Kassapamandiyajātakavaṇṇanā dutiyā.

까사빠만디야 자따까(Kassapamandiya-jātaka) 주석이 끝났다. (두 번째)

[313] 3. Khantivādījātakavaṇṇanā

[313] 3. 3. 칸띠와디 자따까(Khantivādī-jātaka) 주석

Yo te hatthe ca pāde cāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kodhanabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitameva. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘kasmā, tvaṃ bhikkhu, akkodhanassa buddhassa sāsane pabbajitvā kodhaṃ karosi, porāṇakapaṇḍitā sarīre pahārasahasse patante hatthapādakaṇṇanāsāsu chijjamānāsu parassa kodhaṃ na kariṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

"그대의 손과 발을..."이라는 이 게송은 스승께서 제따와나에 머무실 때, 화를 잘 내는 어떤 비구를 인연으로 말씀하신 것입니다. 배경 이야기는 앞에서 이미 설한 것과 같습니다. 스승께서는 그 비구에게 "비구여, 왜 그대는 화를 내지 않는 부처님의 가르침 아래 출가하여 화를 내는가? 옛날의 현자들은 몸에 수천 번의 매질이 가해지고 손과 발과 귀와 코가 잘려 나갈 때도 타인에게 화를 내지 않았다."라고 말씀하시고 과거의 일을 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ kalābu nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto asītikoṭivibhave brāhmaṇakule nibbattitvā kuṇḍalakumāro nāma māṇavo hutvā vayappatto takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā mātāpitūnaṃ accayena dhanarāsiṃ oloketvā ‘‘imaṃ dhanaṃ uppādetvā mama ñātakā aggahetvāva gatā, mayā panetaṃ gahetvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti sabbaṃ dhanaṃ viceyyadānavasena yo yaṃ āharati, tassa taṃ datvā himavantaṃ pavisitvā pabbajitvā phalāphalena yāpento ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ āgantvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase nagare bhikkhāya caranto senāpatissa nivāsanadvāraṃ sampāpuṇi. Senāpati tassa iriyāpathesu pasīditvā gharaṃ pavesetvā attano paṭiyāditabhojanaṃ bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā tattheva rājuyyāne vasāpesi.

옛날 바라나시에서 깔라부라는 왕이 다스리고 있었다. 그때 보살은 8억의 재산을 가진 브라만 가문에서 태어나 군달라 꾸마라라는 청년이 되었다. 성년이 되어 딱까실라에 가서 모든 학문을 익히고 가업을 세웠다. 부모님이 돌아가신 후 재산 더미를 보고 '이 재산을 모은 나의 친척들은 그것을 가져가지 못하고 떠났다. 그러나 나는 이것을 보시의 방법으로 가져가야겠다'라고 생각하며, 가져오는 이에게 그가 원하는 것을 주는 보시를 통해 모든 재산을 처분했다. 그리고 히말라야로 들어가 출가하여 산과일로 연명하며 오래 살다가, 소금과 신맛을 섭취하기 위해 인간 마을로 내려와 점차 바라나시에 도착하여 왕실 공원에 머물렀다. 이튿날 성 안으로 탁발을 나갔다가 대장군의 집 문 앞에 이르렀다. 대장군은 그의 위의에 감동하여 집 안으로 모셔 정성껏 준비한 음식을 공양하고, 승낙을 받아 그 왕실 공원에 머물게 했다.

Athekadivasaṃ [Pg.38] kalāburājā surāmadamatto chekanāṭakaparivuto mahantena yasena uyyānaṃ gantvā maṅgalasilāpaṭṭe sayanaṃ attharāpetvā ekissā piyamanāpāya itthiyā aṅke sayi. Gītavāditanaccesu chekā nāṭakitthiyo gītādīni payojesuṃ, sakkassa devarañño viya mahāsampatti ahosi, rājā niddaṃ okkami. Atha tā itthiyo ‘‘yassatthāya mayaṃ gītādīni payojayāma, so niddaṃ upagato, kiṃ no gītādīhī’’ti vīṇādīni tūriyāni tattha tattheva chaḍḍetvā uyyānaṃ pakkantā pupphaphalapallavādīhi palobhiyamānā uyyāne abhiramiṃsu. Tadā bodhisatto tasmiṃ uyyāne supupphitasālamūle pabbajjāsukhena vītināmento mattavaravāraṇo viya nisinno hoti. Atha tā itthiyo uyyāne caramānā taṃ disvā ‘‘etha, ayyāyo, etasmiṃ rukkhamūle pabbajito nisinno, yāva rājā na pabujjhati, tāvassa santike kiñci suṇamānā nisīdissāmā’’ti gantvā vanditvā parivāretvā nisinnā ‘‘amhākaṃ kathetabbayuttakaṃ kiñci kathethā’’ti vadiṃsu. Bodhisatto tāsaṃ dhammaṃ kathesi. Atha sā itthī aṅkaṃ cāletvā rājānaṃ pabodhesi. Rājā pabuddho tā apassanto ‘‘kahaṃ gatā vasaliyo’’ti āha. Etā, mahārāja, gantvā ekaṃ tāpasaṃ parivāretvā nisīdiṃsūti. Rājā kupito khaggaṃ gahetvā ‘‘sikkhāpessāmi naṃ kūṭajaṭila’’nti vegena agamāsi.

그러던 어느 날, 깔라부 왕은 술에 취해 숙련된 무희들을 거느리고 큰 영광을 누리며 공원에 가서 상서로운 석판 위에 침상을 펴게 하고 한 총애하는 여인의 무릎을 베고 누웠다. 노래와 연주와 춤에 능한 무희들이 노래 등을 시작하자, 제석천왕의 영화와도 같았고 왕은 잠이 들었다. 그러자 그 여인들은 '우리가 누구를 위해 노래 등을 하겠는가? 그가 잠들었으니 노래 등이 무슨 소용인가'라며 비파 등의 악기를 여기저기에 내팽개치고 공원으로 나갔다. 꽃과 열매와 새싹 등에 마음을 빼앗겨 공원에서 즐겁게 놀았다. 그때 보살은 그 공원의 꽃이 만발한 살라나무 아래에서 출가의 즐거움을 누리며 위엄 있는 코끼리처럼 앉아 있었다. 공원을 돌아다니던 여인들이 그를 보고 '오라, 자매들이여, 이 나무 아래 출가자가 앉아 계신다. 왕께서 깨어나기 전까지 이분 곁에서 법문을 좀 들으며 앉아 있자'라고 하며 가서 절하고 둘러앉아 '저희에게 합당한 법을 설해 주십시오'라고 말했다. 보살은 그녀들에게 법을 설했다. 그때 (왕의 무릎이던) 그 여인이 몸을 흔들어 왕을 깨웠다. 왕이 깨어나 그녀들이 보이지 않자 '그 천한 것들이 어디로 갔느냐?'라고 물었다. '대왕이시여, 그녀들은 가서 한 수행자를 둘러싸고 앉아 있습니다.' 왕은 화가 나서 칼을 잡고 '그 가짜 수행자를 혼내주겠다'라며 급히 달려갔다.

Atha tā itthiyo rājānaṃ kuddhaṃ āgacchantaṃ disvā tāsu vallabhatarā gantvā rañño hatthā asiṃ gahetvā rājānaṃ vūpasamesuṃ. So āgantvā bodhisattassa santike ṭhatvā ‘‘kiṃvādī tvaṃ, samaṇā’’ti pucchi. ‘‘Khantivādī, mahārājā’’ti. ‘‘Kā esā khanti nāmā’’ti? ‘‘Akkosantesu paribhāsantesu paharantesu akujjhanabhāvo’’ti. Rājā ‘‘passissāmi dāni te khantiyā atthibhāva’’nti coraghātakaṃ pakkosāpesi. So attano cārittena pharasuñca kaṇṭakakasañca ādāya kāsāyanivasano rattamālādharo āgantvā rājānaṃ vanditvā ‘‘kiṃ karomi, devā’’ti āha. Imaṃ coraṃ duṭṭhatāpasaṃ gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṃ pātetvā kaṇṭakakasaṃ gahetvā purato ca pacchato ca ubhosu passesu cāti catūsupi passesu dvepahārasahassamassa dehīti. So tathā akāsi[Pg.39]. Bodhisattassa chavi bhijji. Cammaṃ bhijji, maṃsaṃ chijji, lohitaṃ paggharati.

그때 여인들은 왕이 화가 나서 다가오는 것을 보고, 그중 왕의 총애를 받는 이들이 가서 왕의 손에서 칼을 뺏어 왕을 진정시켰다. 왕은 보살의 곁에 와서 서서 '수행자여, 그대는 무엇을 주장하는가?'라고 물었다. '대왕이시여, 인욕(忍辱)을 주장합니다.' '인욕이란 무엇인가?' '욕설을 퍼붓고 비방하고 때려도 화내지 않는 것입니다.' 왕은 '이제 네 인욕이 있는지 보겠다'라며 사형 집행인을 부르게 했다. 사형 집행인은 관례대로 도끼와 가시 채찍을 들고 붉은 옷을 입고 붉은 꽃을 단 채 와서 왕에게 절하고 '대왕이시여, 무엇을 할까요?'라고 물었다. '이 도둑놈 같은 고약한 수행자를 잡아 끌어다가 땅에 엎어뜨리고, 가시 채찍으로 앞뒤와 양옆, 즉 네 방향에서 각각 2천 대를 때려라.' 그는 그대로 행했다. 보살의 겉가죽이 터지고 속가죽이 터졌으며, 살점이 떨어져 나가고 피가 흘러내렸다.

Puna rājā ‘‘kiṃvādī tvaṃ bhikkhū’’ti āha. ‘‘Khantivādī, mahārāja’’. ‘‘Tvaṃ pana mayhaṃ cammantare khantī’’ti maññasi, natthi mayhaṃ cammantare khanti, tayā pana daṭṭhuṃ asakkuṇeyye hadayabbhantare mama khanti patiṭṭhitā. ‘‘Mahārājā’’ti. Puna coraghātako ‘‘kiṃ karomī’’ti pucchi. ‘‘Imassa kūṭajaṭilassa ubho hatthe chindā’’ti. So pharasuṃ gahetvā gaṇḍiyaṃ ṭhapetvā hatthe chindi. Atha naṃ ‘‘pāde chindā’’ti āha, pādepi chindi. Hatthapādakoṭīhi ghaṭachiddehi lākhāraso viya lohitaṃ paggharati. Puna rājā ‘‘kiṃvādīsī’’ti pucchi. ‘‘Khantivādī, mahārāja’’. ‘‘Tvaṃ pana mayhaṃ hatthapādakoṭīsu ‘khanti atthī’ti maññasi, natthesā ettha, mayhaṃ khanti gambhīraṭṭhāne patiṭṭhitā’’ti. So ‘‘kaṇṇanāsamassa chindā’’ti āha. Itaro kaṇṇanāsaṃ chindi, sakalasarīre lohitaṃ ahosi. Puna naṃ ‘‘kiṃvādī nāma tva’’nti pucchi. ‘‘Mahārāja, khantivādī nāma’’. ‘‘Mā kho pana tvaṃ ‘kaṇṇanāsikakoṭīsu patiṭṭhitā khantī’ti maññasi, mama khanti gambhīre hadayabbhantare patiṭṭhitā’’ti. Rājā ‘‘kūṭajaṭila tava khantiṃ tvameva ukkhipitvā nisīdā’’ti bodhisattassa hadayaṃ pādena paharitvā pakkāmi.

다시 왕이 '비구여, 그대는 무엇을 주장하는가?'라고 물었다. '대왕이시여, 인욕을 주장합니다.' '대왕께서는 제 가죽 속에 인욕이 있다고 생각하시겠지만, 제 가죽 속에는 인욕이 없습니다. 대왕께서는 보실 수 없는 제 심장 내면에 제 인욕이 안주하고 있습니다.' 다시 사형 집행인이 '무엇을 할까요?'라고 물었다. '이 가짜 수행자의 두 손을 잘라라.' 그는 도끼를 들고 나무 도막에 올려놓고 잘랐다. 그러자 왕은 '두 발도 잘라라'라고 했고, 발도 잘랐다. 잘린 손목과 발목 끝에서 항아리 구멍에서 새어 나오는 락카액처럼 피가 흘러나왔다. 다시 왕이 '무엇을 주장하는가?'라고 물었다. '대왕이시여, 인욕을 주장합니다. 대왕께서는 제 손발 끝에 인욕이 있다고 생각하시겠지만, 여기에는 없습니다. 제 인욕은 깊은 곳에 안주하고 있습니다.' 왕은 '이놈의 귀와 코를 잘라라'라고 했다. 집행인은 귀와 코를 잘랐고, 온몸은 피투성이가 되었다. 다시 왕이 '그대는 무엇을 주장하는 자인가?'라고 물었다. '대왕이시여, 인욕을 주장하는 자입니다. 대왕께서는 귀와 코 끝에 인욕이 있다고 생각하지 마십시오. 제 인욕은 깊은 심장 내면에 안주해 있습니다.' 왕은 '가짜 수행자야, 네 인욕을 너 스스로 들어 올리고 앉아 있어라'라며 보살의 가슴을 발로 차고 떠났다.

Tasmiṃ gate senāpati bodhisattassa sarīrato lohitaṃ puñchitvā hatthapādakaṇṇanāsakoṭiyo sāṭakakaṇṇe katvā bodhisattaṃ saṇikaṃ nisīdāpetvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā ‘‘sace, bhante, tumhe kujjhitukāmā, tumhesu katāparādhassa raññova kujjheyyātha, mā aññesa’’nti yācanto paṭhamaṃ gāthamāha –

그가 떠나자 대장군이 보살의 몸에서 피를 닦아내고 손, 발, 귀, 코의 잘린 부분을 옷자락에 싸서 보살을 천천히 앉혀 드리고 절을 한 뒤 한 곁에 앉아 '존자시여, 만일 화를 내고 싶으시다면 당신께 잘못을 저지른 왕에게만 화를 내시고 다른 이들에게는 내지 마십시오'라고 간청하며 첫 번째 게송을 읊었다.

49.

49.

‘‘Yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi;

Tassa kujjha mahāvīra, mā raṭṭhaṃ vinasā ida’’nti.

그대의 손과 발, 그리고 귀와 코를 자른 자, 대영웅이여, 그에게만 분노하시고 이 나라를 멸망시키지 마소서.

Tattha mahāvīrāti mahāvīriya. Mā raṭṭhaṃ vinasā idanti idaṃ niraparādhaṃ kāsiraṭṭhaṃ mā vināsehi.

거기서 '대영웅(mahāvīra)'이란 큰 정진력을 가진 자를 의미한다. '이 나라를 멸망시키지 마소서'란 이 죄 없는 까시 나라를 멸망시키지 말라는 뜻이다.

Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 보살은 두 번째 게송을 읊었다.

50.

50.

‘‘Yo me hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi;

Ciraṃ jīvatu so rājā, na hi kujjhanti mādisā’’ti.

내 손과 발, 그리고 귀와 코를 자른 자, 그 왕은 오래 사소서. 참으로 나와 같은 자들은 분노하지 않나니.

Tattha [Pg.40] mādisāti mama sadisā khantibalena samannāgatā paṇḍitā ‘‘ayaṃ maṃ akkosi paribhāsi pahari, chindi bhindī’’ti taṃ na kujjhanti.

거기서 '나와 같은 이들'이란 인욕의 힘을 갖춘 나처럼 지혜로운 이들이 '이자가 나를 욕하고 비방하고 때리고 베고 부수었다'라고 하더라도 그에게 화를 내지 않는 것을 말한다.

Rañño uyyānā nikkhamantassa bodhisattassa cakkhupathaṃ vijahanakāleyeva ayaṃ catunahutādhikā dviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī khalibaddhasāṭako viya phalitā, avīcito jālā nikkhamitvā rājānaṃ kuladattiyena rattakambalena pārupantī viya gaṇhi. So uyyānadvāreyeva pathaviṃ pavisitvā avīcimahāniraye patiṭṭhahi. Bodhisattopi taṃ divasameva kālamakāsi. Rājaparisā ca nāgarā ca gandhamālādhūmahatthā āgantvā bodhisattassa sarīrakiccaṃ akaṃsu. Keci panāhu ‘‘bodhisatto puna himavantameva gato’’ti, taṃ abhūtaṃ.

왕이 공원을 나와 보살이 시야에서 사라지자마자, 24만 유순 두께의 이 대지가 마치 풀 먹인 옷감처럼 갈라졌고, 아비지옥에서 불길이 솟구쳐 나와 마치 가문 대대로 내려오는 붉은 담요로 왕을 감싸듯이 그를 낚아챘다. 깔라부 왕은 공원 문에서 바로 땅속으로 들어가 아비대지옥에 떨어졌다. 보살 또한 바로 그날 입적하였다. 왕의 권속들과 시민들은 향과 꽃과 향료를 손에 들고 와서 보살의 장례를 치렀다. 어떤 이들은 '보살은 다시 히말라야로 돌아갔다'라고 말하기도 하지만, 그것은 사실이 아니다.

51.

51.

‘‘Ahū atītamaddhānaṃ, samaṇo khantidīpano;

Taṃ khantiyāyeva ṭhitaṃ, kāsirājā achedayi.

과거에 인욕을 밝히는 사문이 있었으니, 인욕에 머물러 있는 그를 가시 왕이 베어 버렸네.

52.

52.

‘‘Tassa kammapharusassa, vipāko kaṭuko ahu;

Yaṃ kāsirājā vedesi, nirayamhi samappito’’ti. –

그 거친 업의 과보는 실로 쓰라린 것이었으니, 가시 왕은 지옥에 떨어져 그것을 겪었노라.

Imā dve abhisambuddhagāthā.

이 두 게송은 완전한 깨달음을 얻으신 분의 게송이다.

Tattha atītamaddhānanti atīte addhāne. Khantidīpanoti adhivāsanakhantisaṃvaṇṇano. Achedayīti mārāpesi. Ekacce pana ‘‘bodhisattassa puna hatthapādakaṇṇanāsā ghaṭitā’’ti vadanti, tampi abhūtameva. Samappitoti patiṭṭhito.

거기서 '과거에'란 지나간 시대에라는 뜻이다. '인욕을 밝히는 이'란 인내하는 인욕을 찬탄하는 자를 뜻한다. '베어 버렸다'란 죽게 했다는 뜻이다. 어떤 이들은 '보살의 손과 발, 귀와 코가 다시 붙었다'라고 말하는데, 그것 또한 사실이 아니다. '떨어져'란 처하게 되었다는 뜻이다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne kodhano bhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi, aññe bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu.

스승께서는 이 법문을 마치시고 성스러운 진리(사성제)를 밝히신 뒤 자타카를 연결하셨다. 진리에 대한 설법이 끝났을 때, 화를 잘 내던 그 비구는 아나함과에 머물렀고, 다른 많은 이들은 예류과 등의 과득을 얻었다.

Tadā kalāburājā devadatto ahosi, senāpati sāriputto, khantivādī tāpaso pana ahameva ahosinti.

그때 깔라부 왕은 데바닷타였고, 대장군은 사리뿟따였으며, 인욕을 설하는 수행자는 바로 나였다.

Khantivādījātakavaṇṇanā tatiyā.

칸티와디 자타카(인욕을 설하는 자의 본생경) 해설, 세 번째를 마친다.

[314] 4. Lohakumbhijātakavaṇṇanā

[314] 4. 로하쿰비 자타카(구리 솥의 본생경) 해설

Dujjīvitamajīvimhāti [Pg.41] idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Tadā kira kosalarājā rattibhāge catunnaṃ nerayikasattānaṃ saddaṃ suṇi. Eko du-kārameva bhaṇi, eko sa-kāraṃ, eko na-kāraṃ, eko so-kāramevāti. Te kira atītabhave sāvatthiyaṃyeva pāradārikā rājaputtā ahesuṃ. Te paresaṃ rakkhitagopitamātugāmesu aparajjhitvā cittakeḷiṃ kīḷantā bahuṃ pāpakammaṃ katvā maraṇacakkena chinnā sāvatthisāmante catūsu lohakumbhīsu nibbattā saṭṭhi vassasahassāni tattha paccitvā uggatā lohakumbhimukhavaṭṭiṃ disvā ‘‘kadā nu kho imamhā dukkhā muccissāmā’’ti cattāropi mahantena saddena anupaṭipāṭiyā viraviṃsu. Rājā tesaṃ saddaṃ sutvā maraṇabhayatajjito nisinnakova aruṇaṃ uṭṭhāpesi.

'우리는 나쁜 삶을 살았네(Dujjīvitaṃ ajīvimha)'라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 코살라 왕과 관련하여 말씀하신 것이다. 그때 코살라 왕은 한밤중에 네 명의 지옥 중생들이 내는 소리를 들었다. 한 명은 '두(du)'라는 음절만을 말했고, 한 명은 '사(sa)', 한 명은 '나(na)', 한 명은 '소(so)'라는 음절만을 말했다. 그들은 전생에 사왓티에서 남의 아내를 범한 왕자들이었다. 그들은 남들이 보호하고 지키는 여인들에게 죄를 지어 감각적 쾌락을 즐기며 많은 악업을 지었고, 죽음의 수레바퀴에 잘려 사왓티 근처에 있는 네 개의 로하쿰비(구리 솥) 지옥에 태어났다. 그곳에서 6만 년 동안 삶아지다가 위로 솟구쳐 올라와 구리 솥의 입구 가장자리를 보고는 '언제쯤 이 고통에서 벗어날 수 있을까'라고 생각하며 네 명 모두 큰 소리로 연달아 비명을 질렀다. 왕은 그 소리를 듣고 죽음의 공포에 질려 앉은 채로 새벽을 맞이했다.

Aruṇuggamanavelāya brāhmaṇā āgantvā rājānaṃ sukhasayitaṃ pucchiṃsu. Rājā ‘‘kuto me ācariyā sukhasayitaṃ, ajjāhaṃ evarūpe cattāro bhiṃsanakasadde suṇi’’nti. Brāhmaṇā hatthe vidhuniṃsu. ‘‘Kiṃ ācariyā’’ti? ‘‘Sāhasikasaddā, mahārājā’’ti. ‘‘Sapaṭikammā appaṭikammā’’ti? ‘‘Kāmaṃ appaṭikammā, mayaṃ pana susikkhitā, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃ katvā paṭibāhissathā’’ti? ‘‘Mahārāja, paṭikammaṃ mahantaṃ na sakkā kātuṃ, mayaṃ pana sabbacatukkaṃ yaññaṃ yajitvā hāressāmā’’ti. ‘‘Tena hi khippaṃ cattāro hatthī cattāro asse cattāro usabhe cattāro manusseti laṭukikasakuṇikā ādiṃ katvā cattāro cattāro pāṇe gahetvā sabbacatukkayaññaṃ yajitvā mama sotthibhāvaṃ karothā’’ti. ‘‘Sādhu, mahārājā’’ti sampaṭicchitvā yenattho, taṃ gahetvā yaññāvāṭaṃ paccupaṭṭhapesuṃ, bahupāṇe thūṇūpanīte katvā ṭhapesuṃ. ‘‘Bahuṃ macchamaṃsaṃ khādissāma, bahuṃ dhanaṃ labhissāmā’’ti ussāhappattā hutvā ‘‘idaṃ laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ laddhuṃ vaṭṭati, devā’’ti aparāparaṃ caranti.

새벽녘에 브라만들이 와서 왕에게 편안히 주무셨는지 문안을 드렸다. 왕은 '스승들이여, 내게 어찌 편안한 잠이 있겠소? 오늘 밤 나는 이토록 무시무시한 네 가지 소리를 들었소'라고 말했다. 브라만들은 (부정적인 징조라는 듯) 손을 내저었다. '스승들이여, 무슨 일이오?' '대왕이여, 그것은 끔찍한 소리입니다.' '대처할 방책이 있습니까, 없습니까?' '진실로 대처하기 어렵지만, 대왕이여, 저희는 잘 교육받았습니다.' '무엇을 해서 막겠소?' '대왕이여, 대처할 일이 방대하여 (쉽게) 할 수 없으나, 저희가 네 종류의 제물들을 각각 네 개씩 바치는 사사제(sabbacatukka yañña)를 지내서 그 재액을 물리치겠습니다.' '그렇다면 어서 코끼리 네 마리, 말 네 마리, 황소 네 마리, 사람 네 명, 그리고 메추라기를 비롯한 생물들을 각각 네 마리씩 잡아서 사사제를 지내 나를 평안하게 하시오.' 그들은 '알겠습니다, 대왕이여'라고 승낙하고 필요한 것들을 챙겨 제사장을 준비했으며, 많은 생물을 제사 기둥에 묶어 두었다. 그들은 '많은 물고기와 고기를 먹고, 많은 재물을 얻으리라' 하며 의욕에 넘쳐서 '이것을 구해야 합니다, 저것을 구해야 합니다, 왕이시여'라고 말하며 분주히 오갔다.

Mallikā devī rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ nu kho, mahārāja, brāhmaṇā ativiya ussāhayantā vicarantī’’ti pucchi. ‘‘Devi kiṃ tuyhiminā, tvaṃ attano yaseneva mattā pamattā, dukkhaṃ pana amhākameva na jānāsī’’ti? ‘‘Kiṃ[Pg.42], mahārājā’’ti. ‘‘Devi, ahaṃ evarūpaṃ nāma asotabbaṃ suṇiṃ, tato imesaṃ saddānaṃ sutattā ‘‘kiṃ bhavissatī’’ti brāhmaṇe pucchiṃ, brāhmaṇā ‘‘tumhākaṃ mahārāja rajjassa vā bhogānaṃ vā jīvitassa vā antarāyo paññāyati, sabbacatukkena yaññaṃ yajitvā sotthibhāvaṃ karissāmā’’ti vadiṃsu, te mayhaṃ vacanaṃ gahetvā yaññāvāṭaṃ katvā yena yenattho, tassa tassa kāraṇā āgacchantī’’ti. ‘‘Kiṃ pana deva, imesaṃ saddānaṃ nipphattiṃ sadevake loke aggabrāhmaṇaṃ pucchitthā’’ti? ‘‘Ko esa devi, sadevake loke aggabrāhmaṇo nāmā’’ti? ‘‘Mahāgotamo sammāsambuddho’’ti. ‘‘Devi, sammāsambuddho me na pucchito’’ti? ‘‘Tena hi gantvā pucchathā’’ti.

말리카 왕비가 왕에게 다가와 '대왕이여, 브라만들이 왜 저렇게 의욕을 부리며 돌아다니고 있습니까?'라고 물었다. '왕비여, 그대가 알아서 무엇하겠소? 그대는 자신의 영광에 취해 방일하여 우리의 고통을 알지 못하고 있소.' '대왕이여, 무슨 고통입니까?' '왕비여, 나는 들어보지도 못한 무시무시한 소리를 들었소. 그래서 그 소리를 듣고 무슨 일이 생길지 브라만들에게 물었더니, 브라만들이 '대왕이여, 왕권이나 재물 혹은 목숨에 장애가 나타날 징조입니다. 사사제를 지내서 평안하게 만들겠습니다'라고 말했소. 그들은 내 말을 듣고 제사장을 만들었으며, 필요한 것들 때문에 자꾸 오가고 있는 것이오.' '왕이시여, 그렇다면 천신을 포함한 이 세상에서 가장 으뜸가는 브라만께 이 소리들의 원인을 물어보셨습니까?' '왕비여, 천신을 포함한 이 세상에서 가장 으뜸가는 브라만이란 누구를 말하는 것이오?' '위대한 고타마 정등각자이십니다.' '왕비여, 정등각자께는 묻지 않았소.' '그렇다면 가서 물어보십시오.'

Rājā tassā vacanaṃ gahetvā bhuttapātarāso rathavaramāruyha jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā pucchi ‘‘ahaṃ, bhante, rattibhāge cattāro sadde sutvā brāhmaṇe pucchiṃ, te ‘sabbacatukkayaññaṃ yajitvā sotthiṃ karissāmā’ti vatvā yaññāvāṭe kammaṃ karonti, tesaṃ saddānaṃ sutattā mayhaṃ kiṃ bhavissatī’’ti. ‘‘Na kiñci, mahārāja, nerayikasattā dukkhamanubhavantā evaṃ viraviṃsu, na ime saddā idāni tayā eva sutā, porāṇakarājūhipi sutāyeva, tepi brāhmaṇe pucchitvā pasughātayaññaṃ kattukāmā hutvā paṇḍitānaṃ kathaṃ sutvā na kariṃsu, paṇḍitā tesaṃ saddānaṃ antaraṃ kathetvā mahājanaṃ vissajjāpetvā sotthimakaṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

왕은 왕비의 말을 따라 아침 식사를 마친 뒤 훌륭한 수레를 타고 제타바나로 가서 스승께 절을 올리고 물었다. '세존이시여, 저는 밤에 네 가지 소리를 듣고 브라만들에게 물었습니다. 그들은 '사사제를 지내서 평안하게 하겠다'라고 말하며 제사장에서 제사 준비를 하고 있습니다. 그 소리를 들었으니 제게 무슨 일이 생기겠습니까?' '대왕이여, 아무런 일도 일어나지 않을 것입니다. 지옥 중생들이 고통을 겪으며 그렇게 비명을 지른 것뿐입니다. 이 소리들은 지금 대왕만 들은 것이 아니라 과거의 왕들도 들었습니다. 그들도 브라만들에게 물어보고 동물을 죽여 바치는 제사를 지내려 했으나, 현자들의 가르침을 듣고는 제사를 지내지 않았습니다. 현자들은 그 소리의 내막을 설명해 주고 많은 사람과 생물들을 풀어주어 평안하게 해주었습니다.' 이렇게 말씀하시고 왕의 요청에 따라 과거의 인연을 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto aññatarasmiṃ kāsigāme brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāmesu ādīnavaṃ disvā kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto himavante ramaṇīye vanasaṇḍe vasati. Tadā bārāṇasirājā catunnaṃ nerayikānaṃ imeva cattāro sadde sutvā bhītatasito imināva niyāmena brāhmaṇehi ‘‘tiṇṇaṃ antarāyānaṃ aññataro bhavissati, sabbacatukkayaññena taṃ vūpasamessāmā’’ti vutte sampaṭicchi. Purohito brāhmaṇehi saddhiṃ yaññāvāṭaṃ paccupaṭṭhāpesi, mahājano thūṇūpanīto ahosi. Tadā bodhisatto mettābhāvanaṃ purecārikaṃ katvā dibbacakkhunā lokaṃ olokento imaṃ kāraṇaṃ disvā ‘‘ajja, mayā gantuṃ vaṭṭati, mahājanassa sotthi [Pg.43] bhavissatī’’ti iddhibalena vehāsaṃ uppatitvā bārāṇasirañño uyyāne otaritvā maṅgalasilāpaṭṭe kañcanarūpakaṃ viya nisīdi. Tadā purohitassa jeṭṭhantevāsiko ācariyaṃ upasaṅkamitvā ‘‘nanu, ācariya, amhākaṃ vedesu paraṃ māretvā sotthikaraṇaṃ nāma natthī’’ti āha. Purohito ‘‘tvaṃ rājadhanaṃ rakkhasi, bahuṃ macchamaṃsaṃ khādissāma, dhanaṃ labhissāma, tuṇhī hohī’’ti taṃ paṭibāhi.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 까시 지방의 어떤 마을에서 바라문 가문으로 태어났습니다. 그는 성년이 되어 감각적 욕망의 위험을 보고 감각적 욕망을 버리고 선인(仙人)으로 출가하여, 신통과 등지(삼매)를 얻고 선정의 즐거움을 누리며 히말라야의 아름다운 숲에서 살고 있었습니다. 그때 바라나시 왕은 네 명의 지옥 중생이 내는 네 가지 소리를 듣고 공포에 떨었는데, 바라문들이 '세 가지 위험 중 하나가 닥칠 것이니, 모든 제물을 네 마리씩 바치는 사사공(四四供) 제사로 그것을 진정시키겠습니다'라고 말하자 이를 수락했습니다. 제관은 바라문들과 함께 제사터를 준비했고, 많은 생명이 제물 기둥으로 끌려왔습니다. 그때 보살은 자애의 수행을 앞세워 천안으로 세상을 살피다가 이 일을 보고 '오늘 내가 가야겠다. 많은 이들에게 안온함이 있을 것이다'라고 생각하고, 신통력으로 허공으로 솟구쳐 바라나시 왕의 정원에 내려앉아 길상석 위에 황금 상처럼 앉았습니다. 그때 제관의 수제자가 스승에게 다가와 '스승님, 우리의 베다에는 다른 이를 죽여서 안온함을 얻는 법은 없지 않습니까?'라고 말했습니다. 제관은 '너는 왕의 재물이나 지켜라. 우리는 많은 물고기와 고기를 먹고 재물을 얻을 것이니 조용히 하라'며 그를 물리쳤습니다.

So ‘‘nāhaṃ ettha sahāyo bhavissāmī’’ti nikkhamitvā rājuyyānaṃ gantvā bodhisattaṃ disvā vanditvā katapaṭisanthāro ekamantaṃ nisīdi. Bodhisatto ‘‘kiṃ, māṇava, rājā dhammena rajjaṃ kāretī’’ti pucchi. ‘‘Bhante, rājā dhammena rajjaṃ kāreti, rattibhāge pana cattāro sadde sutvā brāhmaṇe pucchi. Brāhmaṇā ‘sabbacatukkayaññaṃ yajitvā sotthiṃ karissāmā’’’ti vadiṃsu. Rājā pasughātakammaṃ katvā attano sotthiṃ kātukāmo mahājano thūṇūpanīto, ‘‘kiṃ nu kho, bhante, tumhādisānaṃ sīlavantānaṃ tesaṃ saddānaṃ nipphattiṃ vatvā mahājanaṃ maraṇamukhā mocetuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Māṇava, rājā amhe na jānāti, mayampi taṃ na jānāma, imesaṃ pana saddānaṃ nipphattiṃ jānāma, sace rājā amhe upasaṅkamitvā puccheyya, rājānaṃ nikkaṅkhaṃ katvā kathessāmā’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, muhuttaṃ idheva hotha, ahaṃ rājānaṃ ānessāmī’’ti. ‘‘Sādhu, māṇavā’’ti. So gantvā rañño tamatthaṃ ārocetvā rājānaṃ ānesi.

그는 '나는 여기 동참하지 않겠다'라며 나와서 왕의 정원으로 갔습니다. 그곳에서 보살을 뵙고 절을 올린 뒤 안부를 묻고 한 곁에 앉았습니다. 보살은 '청년이여, 왕은 법으로 나라를 다스리는가?'라고 물었습니다. '존자시여, 왕은 법으로 다스리지만, 밤중에 네 가지 소리를 듣고 바라문들에게 물었습니다. 바라문들은 사사공 제사를 지내 안온하게 하리라고 말했습니다. 왕은 살생을 저질러 자신의 안온을 꾀하려 하고, 많은 생명이 제물 기둥으로 끌려왔습니다. 존자시여, 당신과 같이 계행을 갖춘 분들께서 그 소리들의 결과를 말씀하시어 대중을 죽음의 입구에서 구해주심이 마땅하지 않겠습니까?' '청년이여, 왕은 우리를 모르고 우리도 그를 모르네. 하지만 우리는 이 소리들이 생겨난 원인을 알고 있네. 만약 왕이 우리에게 와서 묻는다면, 왕의 의심을 없애주며 말해줄 것이네.' '그렇다면 존자시여, 잠시만 여기 계십시오. 제가 왕을 모셔오겠습니다.' '좋네, 청년이여.' 그는 가서 왕에게 그 사실을 알리고 왕을 모셔왔습니다.

Atha rājā bodhisattaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno pucchi ‘‘saccaṃ kira tumhe mayā sutasaddānaṃ nipphattiṃ jānāthā’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kathetha, bhante’’ti. ‘‘Mahārāja, ete purimabhave paresaṃ rakkhitagopitesu dāresu cārittaṃ āpajjitvā bārāṇasisāmante catūsu lohakumbhīsu nibbattā pakkuthite khāralohodake pheṇuddehakaṃ paccamānā tiṃsa vassasahassāni adho gantvā kumbhitalaṃ āhacca uddhaṃ ārohantā tiṃsavassasahasseneva kālena kumbhimukhaṃ disvā bahi oloketvā cattāro janā catasso gāthā paripuṇṇaṃ katvā vattukāmāpi tathā kātuṃ asakkontā ekekameva akkharaṃ vatvā puna lohakumbhīsuyeva nimuggā. Tesu du-kāraṃ vatvā nimuggasatto evaṃ vattukāmo ahosi –

그때 왕은 보살에게 절을 올리고 한 곁에 앉아 물었습니다. '존자시여, 진정 당신께서 제가 들은 소리들의 결과를 아십니까?' '그렇습니다, 대왕이여.' '존자시여, 말씀해 주십시오.' '대왕이여, 저들은 전생에 남들에 의해 보호되고 지켜지는 여인들에게 그릇된 행실을 저질러 바라나시 인근의 네 무쇠 가마솥에 태어났습니다. 끓어오르는 가성 무쇠 물속에서 거품처럼 삶아지며 3만 년 동안 아래로 내려갔다가 가마솥 바닥에 부딪힌 뒤, 다시 3만 년에 걸쳐 위로 올라오며 가마솥 입구를 보고 밖을 살피게 되었습니다. 네 사람은 네 게송을 온전히 말하고 싶었으나 그렇게 할 수 없어 각각 한 글자씩만 말하고 다시 무쇠 가마솥에 잠겼습니다. 그들 중 '두(du)'라는 글자를 말하고 잠긴 중생은 이렇게 말하고 싶어 했습니다.'

53.

53.

‘Dujjīvitamajīvimha[Pg.44], ye sante na dadamhase;

Vijjamānesu bhogesu, dīpaṃ nākamha attano’ti. –

'우리는 잘못된 삶을 살았노라. 베풀 수 있는 것과 대상이 있어도 보시하지 않았노라. 재물이 있었음에도 자신을 위한 섬(의지처)을 만들지 못했노라.'

Taṃ gāthaṃ paripuṇṇaṃ kātuṃ nāsakkhī’’ti vatvā bodhisatto attano ñāṇena taṃ gāthaṃ paripuṇṇaṃ katvā kathesi. Sesāsupi eseva nayo.

'그는 게송을 온전히 완성할 수 없었습니다'라고 말하며 보살은 자신의 지혜로 그 게송을 완성하여 들려주었습니다. 나머지 소리들도 이와 같은 방식입니다.

Tesu sa-kāraṃ vatvā vattukāmassa ayaṃ gāthā –

그들 중 '사(sa)'라는 글자를 말하고 말하고자 했던 자의 게송은 이러합니다.

54.

54.

‘‘Saṭṭhi vassasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso;

Niraye paccamānānaṃ, kadā anto bhavissatī’’ti.

'꼬박 6만 년의 세월이 모든 면에서 가득 찼건만, 지옥에서 삶아지는 우리에게 언제 그 끝이 오겠는가?'

Na-kāraṃ vatvā vattukāmassa ayaṃ gāthā –

그들 중 '나(na)'라는 글자를 말하고 말하고자 했던 자의 게송은 이러합니다.

55.

55.

‘‘Natthi anto kuto anto, na anto paṭidissati;

Tadā hi pakataṃ pāpaṃ, mama tuyhañca mārisā’’ti.

'끝은 없도다, 어디에 끝이 있으랴? 끝은 보이지 않는구나. 벗이여, 그때 나도 너도 악업을 지었기 때문이로다.'

So-kāraṃ vatvā vattukāmassa ayaṃ gāthā –

그들 중 '소(so)'라는 글자를 말하고 말하고자 했던 자의 게송은 이러합니다.

56.

56.

‘‘Sohaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ;

Vadaññū sīlasampanno, kāhāmi kusalaṃ bahu’’nti.

'내가 여기서 나가 인간의 모태를 얻는다면, 베풀 줄 알고 계행을 갖추어 반드시 많은 선업을 지으리라.'

Tattha dujjīvitanti tīṇi duccaritāni caranto dujjīvitaṃ lāmakajīvitaṃ jīvati nāma, sopi tadeva sandhāyāha ‘‘dujjīvitamajīvimhā’’ti. Ye sante na dadamhaseti ye mayaṃ deyyadhamme ca paṭiggāhake ca saṃvijjamāneyeva na dānaṃ dadimha. Dīpaṃ nākamha attanoti attano patiṭṭhaṃ na karimha. Paripuṇṇānīti anūnāni anadhikāni. Sabbasoti sabbākārena. Paccamānānanti amhākaṃ imasmiṃ niraye paccamānānaṃ.

거기서 '잘못된 삶(dujjīvitaṃ)'이란 세 가지 악행을 저지르며 사는 비천한 삶을 의미하며, 그도 그것을 염두에 두고 '잘못된 삶을 살았노라'라고 말한 것입니다. '베풀 수 있는 것과 대상이 있어도 보시하지 않았노라'는 우리가 보시할 물건과 받을 사람이 모두 존재했음에도 보시하지 않았다는 것입니다. '자신을 위한 섬을 만들지 못했노라'는 자신의 의지처를 만들지 못했다는 뜻입니다. '가득 찼다(paripuṇṇāni)'는 모자람도 남음도 없다는 뜻입니다. '모든 면에서(sabbasoti)'는 모든 양상을 의미합니다. '삶아지는(paccamānānanti)'은 우리들이 이 지옥에서 삶아지는 것을 뜻합니다.

Natthi antoti ‘‘amhākaṃ asukakāle nāma mokkho bhavissatī’’ti evaṃ kālaparicchedo natthi. Kuto antoti kena kāraṇena anto paññāyissati. Na antoti antaṃ daṭṭhukāmānampi no dukkhassa anto na paṭidissati. Tadā hi pakatanti tasmiṃ kāle mārisā mama ca tuyhañca pakataṃ pāpaṃ pakaṭṭhaṃ kataṃ atibahumeva kataṃ. ‘‘Tathā hi pakata’’ntipi pāṭho, tena kāraṇena kataṃ, yenassa anto daṭṭhuṃ na sakkāti attho. Mārisāti mayā sadisā, piyālapanametaṃ etesaṃ. Nūnāti [Pg.45] ekaṃsatthe nipāto, so ahaṃ ito gantvā yoniṃ mānusiṃ laddhāna vadaññū sīlasampanno hutvā ekaṃseneva bahuṃ kusalaṃ karissāmīti ayamettha attho.

'끝은 없도다'는 '우리가 언제쯤 해방될 것이다'라는 시간적 제한이 없다는 뜻입니다. '어디에 끝이 있으랴'는 어떤 이유로 끝이 알려지겠느냐는 것입니다. '끝은 보이지 않노라(Na anto)'는 끝을 보고자 하는 이들에게도 우리 고통의 끝이 보이지 않는든 것입니다. '그때 지었노라(tadā hi pakataṃ)'는 벗들이여, 그때 나와 그대에게 지어진 악업이 아주 분명하고 매우 많다는 뜻입니다. 'tathā hi pakataṃ'이라는 독법도 있는데, '그 때문에 지어졌다, 그래서 그 끝을 볼 수 없다'는 뜻입니다. '벗들이여(mārisā)'는 나와 같은 처지에 있는 자들이라는 친근한 호칭입니다. '반드시(nūna)'는 확신을 나타내는 불변어입니다. '내가 여기서 나가 인간의 태를 얻어 베풀 줄 알고 계행을 갖춘 자가 되어 반드시 많은 선업을 짓겠다'는 것이 여기의 의미입니다.

Iti bodhisatto ekamekaṃ gāthaṃ vatvā ‘‘mahārāja, so nerayikasatto imaṃ gāthaṃ paripuṇṇaṃ katvā vattukāmo attano pāpassa mahantatāya tathā kathetuṃ nāsakkhi, iti so attano kammavipākaṃ anubhavanto viravi. Tumhākaṃ etassa saddassa savanapaccayā antarāyo nāma natthi, tumhe mā bhāyitthā’’ti rājānaṃ saññāpesi. Rājā mahājanaṃ vissajjāpetvā suvaṇṇabheriṃ carāpetvā yaññāvāṭaṃ viddhaṃsāpesi. Bodhisatto mahājanassa sotthiṃ katvā katipāhaṃ vasitvā tattheva gantvā aparihīnajjhāno brahmaloke uppajji.

이와 같이 보살은 각각의 게송을 읊고 나서 '대왕이여, 저 지옥 중생은 이 게송을 완전히 읊고 싶었으나 자신의 죄가 너무나 컸기에 그렇게 말할 수 없었으며, 이처럼 자신의 업의 과보를 겪으며 비명을 지른 것입니다. 여러분에게는 이 소리를 듣는 것으로 인한 어떤 위험도 없으니, 두려워하지 마십시오.'라고 왕을 안심시켰다. 왕은 모여든 사람들을 돌려보내고 금북을 울려 알리게 한 뒤 제사터를 파괴하였다. 보살은 사람들을 평안하게 하고 며칠 동안 머물다가, 그곳(히말라야)으로 돌아가 선정을 잃지 않고 범천의 세상에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā purohitassa jeṭṭhantevāsikamāṇavo sāriputto ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. '그때 바라문의 우두머리 제자 마나바는 사리불이었고, 수행자는 바로 나였다.'

Lohakumbhijātakavaṇṇanā catutthā.

로하쿰비 자타카(Lohakumbhijātaka, 놋항아리 본생담)가 끝났다. 네 번째.

[315] 5. Sabbamaṃsalābhajātakavaṇṇanā

[315] 5. 삽바망살라바 자타카(Sabbamaṃsalābhajātaka, 모든 고기를 얻은 본생담) 주해

Pharusā vata te vācāti idaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattherena pītavirecanānaṃ dinnarasapiṇḍapātaṃ ārabbha kathesi. Tadā kira jetavane ekacce bhikkhū snehavirecanaṃ piviṃsu. Tesaṃ rasapiṇḍapātena attho hoti, gilānupaṭṭhākā ‘‘rasabhattaṃ āharissāmā’’ti sāvatthiṃ pavisitvā odanikagharavīthiyaṃ piṇḍāya caritvāpi rasabhattaṃ alabhitvā nivattiṃsu. Thero divātaraṃ piṇḍāya pavisamāno te bhikkhū disvā ‘‘kiṃ, āvuso, atipageva nivattathā’’ti pucchi. Te tamatthaṃ ārocesuṃ. Thero ‘‘tena hi ethā’’ti te gahetvā tameva vīthiṃ agamāsi, manussā pūretvā rasabhattaṃ adaṃsu. Gilānupaṭṭhākā rasabhattaṃ āharitvā gilānānaṃ adaṃsu, te paribhuñjiṃsu. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, thero kira pītavirecanānaṃ upaṭṭhāke rasabhattaṃ alabhitvā nikkhamante gahetvā odanikagharavīthiyaṃ caritvā bahuṃ rasapiṇḍapātaṃ pesesī’’ti. Satthā āgantvā [Pg.46] ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāni sāriputtova maṃsaṃ labhi, pubbepi muduvācā piyavacanā vattuṃ chekā paṇḍitā labhiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘참으로 그대의 말은 거칠구려’라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 사리불 장로가 설사약을 복용한 이들에게 준 고기 국물 음식을 인연으로 말씀하셨다. 그때 제타바나의 어떤 비구들이 설사약을 마셨다. 그들에게는 고기 국물이 필요했으므로, 병간호하는 이들이 ‘고기 음식을 가져오겠다’며 사왓티 성에 들어가 밥집 거리를 다니며 탁발했으나 고기 음식을 얻지 못하고 돌아왔다. 장로가 낮에 탁발하러 들어가다가 그 비구들을 보고 ‘도반들이여, 왜 이리 일찍 돌아오는가?’라고 물었다. 그들이 그 사정을 말씀드리자 장로는 ‘그러면 이리로 오시오’라며 그들을 데리고 바로 그 거리로 갔다. 사람들이 발바루를 가득 채워 고기 국물 음식을 보시했다. 병간호하는 이들이 고기 음식을 가져다 병든 이들에게 주니 그들이 그것을 먹었다. 그러던 어느 날 법당에서 비구들이 이야기를 나누었다. ‘도반들이여, 장로께서 설사약을 복용한 이들의 간병인들이 고기 음식을 얻지 못하고 나오는 것을 보고 그들을 데리고 밥집 거리를 다니며 많은 고기 국물 음식을 보내주셨다고 하오.’ 스승께서 오셔서 ‘비구들이여, 지금 어떤 이야기로 모여 있는가?’라고 물으시고, ‘이러저러한 이야기입니다’라고 하자, ‘비구들이여, 지금 사리불만이 고기를 얻은 것이 아니라, 옛날에도 부드러운 말과 사랑스런 말을 하는 데 능숙한 현자들은 고기를 얻었느니라’ 하시고 과거의 일을 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhiputto ahosi. Athekadivasaṃ eko migaluddako bahuṃ maṃsaṃ labhitvā yānakaṃ pūretvā ‘‘vikkiṇissāmī’’ti nagaraṃ āgacchati. Tadā bārāṇasivāsikā cattāro seṭṭhiputtā nagarā nikkhamitvā ekasmiṃ maggasabhāgaṭṭhāne kiñci diṭṭhaṃ sutaṃ sallapantā nisīdiṃsu. Etesu eko seṭṭhiputto taṃ maṃsayānakaṃ disvā ‘‘etaṃ luddakaṃ maṃsakhaṇḍaṃ āharāpemī’’ti āha. ‘‘Gaccha āharāpehī’’ti. So taṃ upasaṅkamitvā ‘‘are, luddaka, dehi me maṃsakhaṇḍa’’nti āha. Luddako ‘‘mārisa, paraṃ kiñci yācantena nāma piyavacanena bhavitabbaṃ, tayā kathitavācāya anucchavikaṃ maṃsakhaṇḍaṃ labhissasī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라마다타 왕이 통치하고 있을 때, 보살은 장자의 아들이었다. 그러던 어느 날 한 사냥꾼이 많은 고기를 얻어 수레에 가득 싣고 ‘팔아야겠다’며 성으로 오고 있었다. 그때 바라나시에 사는 네 명의 장자 아들이 성에서 나와 어느 길목에서 보고 들은 것을 이야기하며 앉아 있었다. 그들 중 한 장자의 아들이 그 고기 수레를 보고 ‘저 사냥꾼에게 고기 한 점을 얻어오겠다’고 말했다. ‘가서 얻어오게.’ 그가 사냥꾼에게 다가가서 ‘어이, 사냥꾼, 나에게 고기 한 점 주게’라고 말했다. 사냥꾼은 ‘여보시오, 무언가를 구걸하는 사람은 마땅히 사랑스런 말을 해야 하오. 당신이 한 말에 어울리는 고기 한 점을 얻을 것이오’라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

57.

57.

‘‘Pharusā vata te vācā, maṃsaṃ yācanako asi;

Kilomasadisī vācā, kilomaṃ samma dammi te’’ti.

“진실로 그대의 말은 거칠구려, 고기를 구걸하는 이여. 그대의 말은 근막(筋膜)과 같으니, 친구여, 그대에게 근막을 주겠노라.”

Tattha kilomasadisīti pharusatāya kilomasadisī. Kilomaṃ samma dammi teti handa gaṇha, idaṃ te vācāya sadisaṃ kilomaṃ dammīti nirasaṃ nimaṃsalohitaṃ kilomakakhaṇḍaṃ ukkhipitvā adāsi.

여기서 ‘근막과 같다(kilomasadisī)’는 것은 거칠기 때문에 근막과 같다는 의미이다. ‘친구여, 그대에게 근막을 주겠노라(kilomaṃ samma dammi te)’는 것은 ‘자, 받으시오. 이 그대의 말에 어울리는 근막을 주겠노라’ 하며 맛없고 살코기와 피가 없는 근막 덩어리를 집어 던져 준 것이다.

Atha naṃ aparo seṭṭhiputto ‘‘kinti vatvā yācasī’’ti pucchi. ‘‘Are’’ti vatvāti. So ‘‘ahampi naṃ yācissāmī’’ti vatvā gantvā ‘‘jeṭṭhabhātika, maṃsakhaṇḍaṃ me dehī’’ti āha. Itaro ‘‘tava vacanassa anucchavikaṃ maṃsakhaṇḍaṃ labhissasī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

그러자 다른 장자의 아들이 ‘어떻게 말하며 구걸하겠는가?’라고 물었다. ‘어이라고 했네.’ 그는 ‘나도 그에게 구걸해 보겠네’라고 말하며 가서 ‘형님, 나에게 고기 한 점 주십시오’라고 말했다. 사냥꾼은 ‘당신의 말에 어울리는 고기 한 점을 얻을 것이오’라고 말하며 두 번째 게송을 읊었다.

58.

58.

‘‘Aṅgametaṃ manussānaṃ, bhātā loke pavuccati;

Aṅgassa sadisī vācā, aṅgaṃ samma dadāmi te’’ti.

“사람들에게는 이것이 몸의 한 부분이니, 세상에서 형제라 불린다네. 말은 몸의 일부와 같으니, 친구여, 그대에게 (몸의 일부인) 고기를 주겠노라.”

Tassattho – imasmiṃ loke manussānaṃ aṅgasadisattā aṅgametaṃ yadidaṃ bhātā bhaginīti, tasmā tavesā aṅgasadisī vācāti etissā anucchavikaṃ aṅgameva dadāmi teti. Evañca pana vatvā aṅgamaṃsaṃ ukkhipitvā adāsi.

그 뜻은—이 세상에서 사람들에게 몸의 부위와 같기 때문에 형제나 자매라고 하는 것이다. 그러므로 그대의 이 말은 몸의 부위와 같으니 그에 어울리는 부위를 그대에게 주겠다는 것이다. 이렇게 말하고 나서 몸의 지체 부위의 살코기를 집어서 주었다.

Tampi [Pg.47] aparo seṭṭhiputto ‘‘kinti vatvā yācasī’’ti pucchi. ‘‘Bhātikā’’ti vatvāti. So ‘‘ahampi naṃ yācissāmī’’ti vatvā gantvā ‘‘tāta, maṃsakhaṇḍaṃ me dehī’’ti āha. Luddako tava vacanānūrūpaṃ lacchasī’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –

또 다른 장자의 아들이 그에게 '무엇이라 말하며 청하는가?'라고 물었다. '형님이라고 말하며 청한다네.' 그는 '나도 그에게 청하겠노라'라고 말하며 가서 '아버지, 나에게 고기 한 점을 주십시오'라고 말했다. 사냥꾼은 '그대의 말에 걸맞은 것을 얻으리라'라고 말하며 세 번째 게송을 읊었다.

59.

59.

‘‘Tātāti putto vadamāno, kampeti hadayaṃ pitu;

Hadayassa sadisī vācā, hadayaṃ samma dammi te’’ti.

“‘아버지’라고 아들이 말하면 아버지의 심장을 흔든다네. 말은 심장과 같으니, 친구여, 그대에게 심장을 주겠노라.”

Evañca pana vatvā hadayamaṃsena saddhiṃ madhuramaṃsaṃ ukkhipitvā adāsi.

이렇게 말하고 나서 심장 부위의 고기와 함께 맛있는 고기를 들어서 주었다.

Taṃ catuttho seṭṭhiputto ‘‘kinti vatvā yācasī’’ti pucchi. So ‘‘tātā’’ti vatvāti. So ‘‘ahampi yācissāmī’’ti vatvā gantvā ‘‘sahāya maṃsakhaṇḍaṃ me dehī’’ti āha. Luddako ‘‘tava vacanānurūpaṃ lacchasī’’ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –

그에게 네 번째 장자의 아들이 '무엇이라 말하며 청하는가?'라고 물었다. 그는 '아버지라고 말하며 청한다네'라고 답했다. 그는 '나도 청하겠노라'라고 말하며 가서 '벗이여, 나에게 고기 한 점을 주게'라고 말했다. 사냥꾼은 '그대의 말에 걸맞은 것을 얻으리라'라고 말하며 네 번째 게송을 읊었다.

60.

60.

‘‘Yassa gāme sakhā natthi, yathāraññaṃ tatheva taṃ;

Sabbassa sadisī vācā, sabbaṃ samma dadāmi te’’ti.

“마을에 친구가 없는 사람에게는 그 마을이 마치 숲과도 같네. 말은 모든 것과 같으니, 친구여, 그대에게 전부를 주겠노라.”

Tassattho – yassa purisassa gāme sukhadukkhesu saha ayanato sahāyasaṅkhāto sakhā natthi, tassa taṃ ṭhānaṃ yathā amanussaṃ araññaṃ tatheva hoti, iti ayaṃ tava vācā sabbassa sadisī, sabbena attano santakena vibhavena sadisī, tasmā sabbameva imaṃ mama santakaṃ maṃsayānakaṃ dadāmi teti.

그 뜻은—어떤 사람에게 마을에서 즐거움과 괴로움을 함께하기에(saha ayanato) 조력자(sahāya)라 일컬어지는 친구(sakhā)가 없다면, 그에게 그곳은 마치 사람이 살지 않는 숲과 같다는 것이다. 이와 같이 그대의 이 말은 '전부'와 같고, 자신이 가진 모든 재산과 같으니, 그러므로 나의 소유인 이 고기 수레 전부를 그대에게 주겠다는 의미이다.

Evañca pana vatvā ‘‘ehi, samma, sabbameva idaṃ maṃsayānakaṃ tava gehaṃ āharissāmī’’ti āha. Seṭṭhiputto tena yānakaṃ pājāpento attano gharaṃ gantvā maṃsaṃ otārāpetvā luddakassa sakkārasammānaṃ katvā puttadārampissa pakkosāpetvā luddakammato apanetvā attano kuṭumbamajjhe vasāpento tena saddhiṃ abhejjasahāyo hutvā yāvajīvaṃ samaggavāsaṃ vasi.

이렇게 말하고 나서 '오게나, 친구여, 이 모든 고기 수레를 그대의 집으로 실어다 주겠네'라고 하였다. 장자의 아들은 그에게 수레를 몰게 하여 자신의 집으로 가서 고기를 내리게 하고, 사냥꾼에게 예우와 존경을 표했으며, 그의 처자식들도 불러오게 하여 사냥꾼의 일에서 벗어나게 하고 자신의 재산 안에서 살게 하였다. 그는 사냥꾼과 더불어 갈라설 수 없는 친구가 되어 평생토록 화합하며 살았다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddako sāriputto ahosi, sabbamaṃsalābhī seṭṭhiputto pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 본생담을 결합하셨다. “그때 그 사냥꾼은 사리풋타였고, 모든 고기를 얻은 장자의 아들은 바로 나였다.”라고.

Sabbamaṃsalābhajātakavaṇṇanā pañcamā.

모든 고기를 얻은 자의 본생(Sabbamaṃsalābha-jātaka) 주해, 다섯 번째.

[316] 6. Sasapaṇḍitajātakavaṇṇanā

[316] 6. 현명한 토끼의 본생(Sasapaṇḍita-jātaka) 주해

Satta [Pg.48] me rohitā macchāti idaṃ satthā jetavane viharanto sabbaparikkhāradānaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira eko kuṭumbiko buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sabbaparikkhāradānaṃ sajjetvā gharadvāre maṇḍapaṃ kāretvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā susajjitamaṇḍape paññattavarāsane nisīdāpetvā nānaggarasaṃ paṇītadānaṃ datvā puna svātanāyāti sattāhaṃ nimantetvā sattame divase buddhappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ sabbaparikkhāre adāsi. Satthā bhattakiccāvasāne anumodanaṃ karonto ‘‘upāsaka, tayā pītisomanassaṃ kātuṃ vaṭṭati, idañhi dānaṃ nāma porāṇakapaṇḍitānaṃ vaṃso, porāṇakapaṇḍitā hi sampattayācakānaṃ jīvitaṃ pariccajitvā attano maṃsampi adaṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

‘나에게는 일곱 마리의 로히따 물고기가 있네’라는 이 게송은 스승께서 제타 숲에 머무실 때, 모든 필수품의 보시(sabbaparikkhāradāna)를 인연으로 설하신 것이다. 전해지는 바에 따르면 사밧티의 한 장자(kuṭumbika)가 부처님을 상수로 하는 비구 승가에게 모든 필수품의 보시를 준비하고, 집 문 앞에 천막(maṇḍapa)을 치게 하여 부처님을 상수로 하는 비구 승가를 초대하였다. 잘 꾸며진 천막에 마련된 수승한 자리에 앉히고 여러 가지 최상의 맛을 가진 수승한 공양물을 올리고는, 다시 내일도 오시라고 청하여 이레 동안 초대하였으며, 일곱째 날에 부처님을 상수로 하는 오백 명의 비구들에게 모든 필수품을 보시하였다. 스승께서는 공양을 마치신 뒤 수희(anumodana)를 하시며 “재가신자여, 그대는 기쁨과 환희를 일으켜야 합니다. 실로 보시라는 것은 옛 현자들의 가풍입니다. 옛 현자들은 찾아온 구걸자들에게 생명을 버리고 자신의 살점까지도 주었습니다.”라고 말씀하시고, 그의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sasayoniyaṃ nibbattitvā araññe vasi. Tassa pana araññassa ekato pabbatapādo ekato nadī ekato paccantagāmako ahosi. Aparepissa tayo sahāyā ahesuṃ makkaṭo ca siṅgālo ca uddo cāti. Te cattāropi paṇḍitā ekatova vasantā attano attano gocaraṭṭhāne gocaraṃ gahetvā sāyanhasamaye ekato sannipatanti. Sasapaṇḍito ‘‘dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbaṃ, uposathakammaṃ kātabba’’nti tiṇṇaṃ janānaṃ ovādavasena dhammaṃ deseti. Te tassa ovādaṃ sampaṭicchitvā attano attano nivāsagumbaṃ pavisitvā vasanti. Evaṃ kāle gacchante ekadivasaṃ bodhisatto ākāsaṃ oloketvā candaṃ disvā ‘‘sve uposathadivaso’’ti ñatvā itare tayo āha ‘‘sve uposatho, tumhepi tayo janā sīlaṃ samādiyitvā uposathikā hotha, sīle patiṭṭhāya dinnadānaṃ mahapphalaṃ hoti, tasmā yācake sampatte tumhehi khāditabbāhārato dānaṃ datvā khādeyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā attano attano vasanaṭṭhānesu vasiṃsu.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 토끼의 모태에서 태어나 숲속에서 살았다. 그 숲의 한쪽에는 산기슭이 있고, 한쪽에는 강이 흐르며, 한쪽에는 변방 마을이 있었다. 그에게는 원숭이와 자칼(여우)과 수달이라는 다른 세 친구가 있었다. 이 네 현자들은 함께 지내며 각자의 먹이 터에서 먹이를 구한 뒤, 저녁 무렵에 한곳에 모였다. 토끼 현자는 ‘보시를 행해야 하고, 계율을 지켜야 하며, 포살(uposatha)을 행해야 한다’라고 세 명의 친구들에게 훈계하며 법을 설했다. 그들은 그의 훈계를 받아들여 각자의 덤불 거처로 들어가 살았다. 그렇게 시간이 흐르던 어느 날, 보살은 하늘을 올려다보고 달을 보며 ‘내일이 포살일이다’라는 것을 알고 다른 세 친구에게 말했다. “내일은 포살일이니, 그대들 세 명도 계율을 수지하여 포살을 지키는 자들이 되십시오. 계율에 머물러 베푸는 보시는 큰 결실이 있습니다. 그러니 구걸자가 오면 그대들이 먹을 음식에서 보시를 베푼 뒤에 드십시오.” 그들은 “좋습니다”라고 받아들이고 각자의 거처로 돌아갔다.

Punadivase tesu uddo pātova ‘‘gocaraṃ pariyesissāmī’’ti nikkhamitvā gaṅgātīraṃ gato. Atheko bālisiko satta rohitamacche uddharitvā valliyā āvuṇitvā netvā gaṅgātīre vālukaṃ viyūhitvā vālikāya [Pg.49] paṭicchādetvā puna macche gaṇhanto adhogaṅgaṃ gacchi. Uddo macchagandhaṃ ghāyitvā vālukaṃ viyūhitvā macche disvā nīharitvā ‘‘atthi nu kho etesaṃ sāmiko’’ti tikkhattuṃ ghosetvā sāmikaṃ apassanto vallikoṭiṃ ḍaṃsitvā netvā attano vasanagumbe ṭhapetvā ‘‘velāyameva khādissāmī’’ti attano sīlaṃ āvajjento nipajji. Siṅgālopi vasanaṭṭhānato nikkhamitvā gocaraṃ pariyesanto ekassa khettagopakassa kuṭiyaṃ dve maṃsasūlāni ekaṃ godhaṃ ekañca dadhivārakaṃ disvā ‘‘atthi nu kho etesaṃ sāmiko’’ti tikkhattuṃ ghosetvā sāmikaṃ adisvā dadhivārakassa uggahaṇarajjukaṃ gīvāya pavesetvā dve maṃsasūle ca godhañca mukhena ḍaṃsitvā netvā attano vasanagumbe ṭhapetvā ‘‘velāyameva khādissāmī’’ti attano sīlaṃ āvajjento nipajji. Makkaṭopi vasanaṭṭhānato nikkhamitvā vanasaṇḍaṃ pavisitvā ambapiṇḍaṃ āharitvā attano vasanagumbe ṭhapetvā ‘‘velāyameva khādissāmī’’ti attano sīlaṃ āvajjento nipajji.

다음 날 그들 중 수달은 아침 일찍 ‘먹이를 찾겠다’라며 나가서 강가로 갔다. 그때 한 낚시꾼이 일곱 마리의 로히따 물고기를 낚아 덩굴에 꿰어 가져와서는, 강가 모래를 파헤쳐 모래 속에 숨겨두고 다시 물고기를 잡으러 강 하류로 내려갔다. 수달은 물고기 냄새를 맡고 모래를 파헤쳐 물고기를 발견하여 꺼내고는 ‘이것들에 주인이 있는가?’라고 세 번 외쳤으나 주인이 보이지 않자, 덩굴 끝을 물고 가서 자신의 거처인 덤불 속에 두고 ‘정오 무렵에 먹으리라’라고 자신의 계를 관찰하며 누웠다. 자칼도 거처에서 나와 먹이를 찾다가 한 밭지기의 오두막에서 꼬챙이에 꿰인 두 개의 고기 꼬치와 왕도마뱀 한 마리, 그리고 요거트 한 단지를 보고는 ‘이것들에 주인이 있는가?’라고 세 번 외쳤으나 주인이 보이지 않자, 요거트 단지를 들어 올리는 밧줄을 목에 걸고 두 개의 고기 꼬치와 왕도마뱀을 입으로 물고 가서 자신의 거처인 덤불 속에 두고 ‘정오 무렵에 먹으리라’라고 자신의 계를 관찰하며 누웠다. 원숭이도 거처에서 나와 숲속으로 들어가 망고 한 묶음을 가져와 자신의 거처에 두고 ‘정오 무렵에 먹으리라’라고 자신의 계를 관찰하며 누웠다.

Bodhisatto pana ‘‘velāyameva vasanaṭṭhānato nikkhamitvā dabbatiṇāni khādissāmī’’ti attano vasanagumbeyeva nipanno cintesi ‘‘mama santikaṃ āgatānaṃ yācakānaṃ tiṇāni dātuṃ na sakkā, tilataṇḍulādayopi mayhaṃ natthi, sace me santikaṃ yācako āgacchissati, attano sarīramaṃsaṃ dassāmī’’ti. Tassa sīlatejena sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjamāno idaṃ kāraṇaṃ disvā ‘‘sasarājānaṃ vīmaṃsissāmī’’ti paṭhamaṃ uddassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā brāhmaṇavesena aṭṭhāsi. ‘‘Brāhmaṇa, kimatthaṃ ṭhitosī’’ti vutte paṇḍita sace kiñci āhāraṃ labheyyaṃ, uposathiko hutvā vaseyyanti. So ‘‘sādhu dassāmi te āhāra’’nti tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

한편 보살은 ‘때가 되면 거처에서 나가 다바(dabba) 풀을 먹으리라’라고 생각하며 자신의 거처인 덤불 속에 누워 생각했다. ‘나에게 온 구걸자들에게 풀을 줄 수는 없다. 나에게는 깨나 쌀 등도 없다. 만약 나에게 구걸자가 온다면 나의 몸의 살을 주리라.’ 그의 계율의 위신력으로 인해 삭카 천왕의 판두깜발라(Paṇḍukambala) 석좌가 뜨거워졌다. 그는 살피다가 이 사정을 보고 ‘토끼 왕을 시험해 보리라’라고 생각하며 먼저 수달의 거처로 가서 브라만의 모습으로 섰다. “브라만이여, 무슨 일로 서 계십니까?”라고 묻자, “현자여, 만약 무엇인가 음식을 얻는다면 포살을 지키며 머물고자 합니다.”라고 답했다. 그는 “좋습니다, 그대에게 음식을 주겠습니다”라고 그와 대화하며 첫 번째 게송을 읊었다.

61.

61.

‘‘Satta me rohitā macchā, udakā thalamubbhatā;

Idaṃ brāhmaṇa me atthi, etaṃ bhutvā vane vasā’’ti.

“나에게는 물에서 뭍으로 끌어 올린 일곱 마리의 로히따 물고기가 있습니다. 브라만이여, 이것이 나에게 있으니 이것을 먹고 숲에서 머무십시오.”

Tattha thalamubbhatāti udakato thale ṭhapitā, kevaṭṭena vā uddhaṭā. Etaṃ bhutvāti etaṃ mama santakaṃ macchāhāraṃ pacitvā bhuñjitvā samaṇadhammaṃ [Pg.50] karonto ramaṇīye rukkhamūle nisinno imasmiṃ vane vasāti.

거기서 ‘뭍으로 끌어 올린(thalamubbhatā)’이란 물에서 육지로 놓아둔 것, 혹은 어부에 의해 건져진 것을 뜻한다. ‘이것을 먹고(etaṃ bhutvā)’란 ‘나의 소유인 이 물고기 음식을 요리해 먹고 사문법(samaṇadhamma)을 닦으며 즐거운 나무 아래 앉아 이 숲에서 머무십시오’라는 뜻이다.

Brāhmaṇo ‘‘pageva tāva hotu, pacchā jānissāmī’’ti siṅgālassa santikaṃ gato. Tenāpi ‘‘kimatthaṃ ṭhitosī’’ti vutto tathevāha. Siṅgālo ‘‘sādhu dassāmī’’ti tena saddhiṃ sallapanto dutiyaṃ gāthamāha –

브라만은 “우선 그대로 두십시오, 나중에 알게 될 것입니다”라고 말하고 자칼의 처소로 갔다. 그도 “무슨 일로 서 계십니까?”라고 묻자 아까와 똑같이 말했다. 자칼은 “좋습니다, 주겠습니다”라고 그와 대화하며 두 번째 게송을 읊었다.

62.

62.

‘‘Dussa me khettapālassa, rattibhattaṃ apābhataṃ;

Maṃsasūlā ca dve godhā, ekañca dadhivārakaṃ;

Idaṃ brāhmaṇa me atthi, etaṃ bhutvā vane vasā’’ti.

“들판의 수호자에게서 가져온 나의 밤 식사가 있습니다. 고기 꼬치 두 개와 왕도마뱀 한 마리, 그리고 요거트 단지 하나입니다. 브라만이여, 나에게 이것이 있으니 이것을 드시고 숲에서 머무십시오.”

Tattha dussa meti yo esa mama avidūre khettapālo vasati, dussa amussāti attho. Apābhatanti ābhataṃ ānītaṃ. Maṃsasūlā ca dve godhāti aṅgārapakkāni dve maṃsasūlāni ca ekā ca godhā. Dadhivārakanti dadhivārako. Idanti idaṃ ettakaṃ mama atthi, etaṃ sabbampi yathābhirucitena pākena pacitvā paribhuñjitvā uposathiko hutvā ramaṇīye rukkhamūle nisīditvā samaṇadhammaṃ karonto imasmiṃ vanasaṇḍe vasāti attho.

거기서 ‘dussa me’란 ‘나의 머지않은 곳에 살고 있는 저 들판의 수호자에게 속한 것(dussa amussa)’이라는 뜻이다. ‘Apābhatanti’는 ‘가져온 것’을 말한다. ‘고기 꼬치와 두 마리의 왕도마뱀’이란 숯불에 구운 고기 꼬치 두 개와 왕도마뱀 한 마리를 뜻한다. ‘Dadhivārakanti’는 요거트 단지이다. ‘Idanti’는 ‘나에게 이만큼이 있다’는 것이며, ‘etaṃ...’은 ‘이 모든 것을 원하는 대로 요리하여 먹고, 포살을 지키는 자가 되어 아름다운 나무 아래에 앉아 사문법을 닦으며 이 숲속에서 머물라’는 뜻이다.

Brāhmaṇo ‘‘pageva tāva hotu, pacchā jānissāmī’’ti makkaṭassa santikaṃ gato. Tenāpi ‘‘kimatthaṃ ṭhitosī’’ti vutto tathevāha. Makkaṭo ‘‘sādhu dassāmī’’ti tena saddhiṃ sallapanto tatiyaṃ gāthamāha –

브라만은 “일단 그대로 두십시오, 나중에 알게 될 것입니다”라고 말하고 원숭이에게로 갔다. 원숭이 역시 “무엇 때문에 서 있습니까?”라고 묻자 그는 똑같이 대답했다. 원숭이는 “좋습니다, 드리겠습니다”라고 그와 대화하며 세 번째 게송을 읊었다.

63.

63.

‘‘Ambapakkaṃ dakaṃ sītaṃ, sītacchāyā manoramā;

Idaṃ brāhmaṇa me atthi, etaṃ bhutvā vane vasā’’ti.

“잘 익은 망고와 시원한 물, 그리고 아름답고 시원한 그늘이 있습니다. 브라만이여, 나에게 이것이 있으니 이것을 드시고 숲에서 머무십시오.”

Tattha ambapakkanti madhuraambaphalaṃ. Dakaṃ sītanti gaṅgāya udakaṃ sītalaṃ. Etaṃ bhutvā vane vasāti brāhmaṇa etaṃ ambapakkaṃ paribhuñjitvā sītalaṃ udakaṃ pivitvā yathābhirucite ramaṇīye rukkhamūle nisinno samaṇadhammaṃ karonto imasmiṃ vanasaṇḍe vasāti.

거기서 ‘ambapakkanti’는 달콤한 망고 열매이다. ‘Dakaṃ sītanti’는 갠지스 강의 시원한 물이다. ‘Etaṃ bhutvā vane vasā’란 브라만이여, 이 잘 익은 망고를 먹고 시원한 물을 마신 뒤, 원하는 대로 아름다운 나무 아래 앉아 사문법을 닦으며 이 숲속에서 머물라는 뜻이다.

Brāhmaṇo ‘‘pageva tāva hotu, pacchā jānissāmī’’ti sasapaṇḍitassa santikaṃ gato. Tenāpi ‘‘kimatthaṃ ṭhitosī’’ti vutto tathevāha. Taṃ sutvā bodhisatto somanassappatto ‘‘brāhmaṇa, suṭṭhu te kataṃ āhāratthāya mama santikaṃ āgacchantena, ajjāhaṃ adinnapubbaṃ dānaṃ dassāmi[Pg.51]. Tvaṃ pana sīlavā pāṇātipātaṃ na karissasi, gaccha, brāhmaṇa, nānādārūni saṅkaḍḍhitvā aṅgāre katvā mayhaṃ ārocehi, ahaṃ attānaṃ pariccajitvā aṅgāramajjhe patissāmi. Mama sarīre pakke tvaṃ maṃsaṃ khāditvā samaṇadhammaṃ kareyyāsī’’ti tena saddhiṃ sallapanto catutthaṃ gāthamāha –

브라만은 “일단 그대로 두십시오, 나중에 알게 될 것입니다”라고 말하고 현명한 토끼에게로 갔다. 토끼 역시 “무엇 때문에 서 있습니까?”라고 묻자 그는 똑같이 대답했다. 그 말을 듣고 보살은 기쁨에 넘쳐 “브라만이여, 음식을 얻기 위해 저에게 오신 것은 참으로 잘하신 일입니다. 오늘 저는 일찍이 준 적이 없는 보시를 베풀겠습니다. 당신은 계행을 갖춘 분이니 살생을 하지 않을 것입니다. 브라만이여, 가서 여러 가지 땔나무를 모아 숯불을 만들고 저에게 알려주십시오. 제가 스스로를 버려 숯불 한가운데로 뛰어들겠습니다. 제 몸이 익으면 당신은 그 고기를 먹고 사문법을 닦으십시오”라고 그와 대화하며 네 번째 게송을 읊었다.

64.

64.

‘‘Na sasassa tilā atthi, na muggā napi taṇḍulā;

Iminā agginā pakkaṃ, mamaṃ bhutvā vane vasā’’ti.

“토끼에게는 깨도 없고 녹두도 없으며 쌀도 없습니다. 이 불에 구워진 저를 먹고 숲에서 머무십시오.”

Tattha mamaṃ bhutvāti yaṃ taṃ ahaṃ aggiṃ karohīti vadāmi, iminā agginā pakkaṃ maṃ bhuñjitvā imasmiṃ vane vasa, ekassa sasassa sarīraṃ nāma ekassa purisassa yāpanamattaṃ hotīti.

거기서 ‘mamaṃ bhutvāti’란 “내가 당신에게 ‘불을 피워라’고 말한 그 불에 구워진 나를 먹고 이 숲에서 머물라”는 뜻이니, 한 마리 토끼의 몸은 한 사람의 생명을 유지하기에 충분하기 때문이다.

Sakko tassa vacanaṃ sutvā attano ānubhāvena ekaṃ aṅgārarāsiṃ māpetvā bodhisattassa ārocesi. So dabbatiṇasayanato uṭṭhāya tattha gantvā ‘‘sace me lomantaresu pāṇakā atthi, te mā mariṃsū’’ti tikkhattuṃ sarīraṃ vidhunitvā sakalasarīraṃ dānamukhe ṭhapetvā laṅghitvā padumasare rājahaṃso viya pamuditacitto aṅgārarāsimhi pati. So pana aggi bodhisattassa sarīre lomakūpamattampi uṇhaṃ kātuṃ nāsakkhi, himagabbhaṃ paviṭṭho viya ahosi. Atha sakkaṃ āmantetvā ‘‘brāhmaṇa, tayā kato aggi atisītalo, mama sarīre lomakūpamattampi uṇhaṃ kātuṃ na sakkoti, kiṃ nāmeta’’nti āha. ‘‘Sasapaṇḍita, nāhaṃ brāhmaṇo, sakkohamasmi, tava vīmaṃsanatthāya āgatomhī’’ti. ‘‘Sakka, tvaṃ tāva tiṭṭha, sakalopi ce lokasannivāso maṃ dānena vīmaṃseyya, neva me adātukāmataṃ passeyyā’’ti bodhisatto sīhanādaṃ nadi. Atha naṃ sakko ‘‘sasapaṇḍita, tava guṇo sakalakappaṃ pākaṭo hotū’’ti pabbataṃ pīḷetvā pabbatarasaṃ ādāya candamaṇḍale sasalakkhaṇaṃ likhitvā bodhisattaṃ ānetvā tasmiṃ vanasaṇḍe tasmiṃyeva vanagumbe taruṇadabbatiṇapiṭṭhe nipajjāpetvā attano vasanaṭṭhānameva gato. Tepi cattāro paṇḍitā samaggā sammodamānā sīlaṃ pūretvā dānaṃ datvā uposathakammaṃ katvā yathākammaṃ gatā.

삭까(제석천)는 그의 말을 듣고 자신의 신통력으로 숯불 더미 하나를 만들어 보살에게 알렸다. 보살은 쿠사 풀 침대에서 일어나 그곳으로 가서 "만일 내 털 사이에 작은 생명체들이 있다면, 그들이 죽지 않기를"이라며 몸을 세 번 흔들고는, 온몸을 보시의 제물로 바치며 기쁜 마음으로 연못의 왕거위처럼 숯불 더미 속으로 뛰어내렸다. 그러나 그 불은 보살의 몸에 있는 털구멍 하나조차 뜨겁게 할 수 없었으니, 마치 눈의 방에 들어간 것과 같았다. 그러자 그는 삭까를 불러 "바라문이여, 당신이 만든 불은 너무나 차가워서 내 몸의 털구멍 하나도 뜨겁게 할 수 없습니다. 이것이 대체 어찌 된 일입니까?"라고 물었다. "현명한 토끼여, 나는 바라문이 아니라 삭까입니다. 당신을 시험하기 위해 왔습니다." "삭까여, 그대는 우선 기다리십시오. 온 세상 사람들이 보시로 나를 시험한다 해도, 내가 베풀기 싫어하는 마음은 결코 보지 못할 것입니다."라며 보살은 사자후를 토했다. 그러자 삭까는 "현명한 토끼여, 그대의 공덕이 온 겁 동안 알려지게 하리라" 하며 산을 쥐어짜 그 정수를 취해 달의 원반에 토끼의 형상을 그려 넣고는, 보살을 데려와 그 숲의 덤불 속 어린 쿠사 풀 위에 눕혀놓고 자신의 처소로 돌아갔다. 그들 네 현자도 서로 화합하고 기뻐하며 계율을 완성하고 보시를 베풀며 포살을 지키다가 업에 따라 갔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne sabbaparikkhāradānadāyako gahapati sotāpattiphale [Pg.52] patiṭṭhahi.

스승께서는 이 법문을 마치고 진리를 밝히신 뒤 본생담을 결합하셨다. 진리를 밝히는 설법이 끝날 무렵, 온갖 필수품을 보시했던 그 장자는 수다원과를 성취했다.

Tadā uddo ānando ahosi, siṅgālo moggallāno, makkaṭo sāriputto, sakko anuruddho, sasapaṇḍito pana ahameva ahosinti.

그때의 수달은 아난다였고, 여우는 목갈라나였으며, 원숭이는 사리풋타였고, 삭까는 아누룻다였으며, 현명한 토끼는 바로 나였다.

Sasapaṇḍitajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

현명한 토끼 본생(Sasapaṇḍita-jātaka) 주석이 끝났다. 여섯 번째.

[317] 7. Matarodanajātakavaṇṇanā

[317] 7. 죽은 이를 위한 통곡 본생(Matarodana-jātaka) 주석

Mataṃ mataṃ eva rodathāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ sāvatthivāsiṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. Tassa kira bhātā kālamakāsi. So tassa kālakiriyāya sokābhibhūto na nhāyati na bhuñjati na vilimpati, pātova susānaṃ gantvā sokasamappito rodati. Satthā paccūsasamaye lokaṃ olokento tassa sotāpattiphalūpanissayaṃ disvā ‘‘imassa atītakāraṇaṃ āharitvā sokaṃ vūpasametvā sotāpattiphalaṃ dātuṃ ṭhapetvā maṃ añño koci samattho natthi, imassa mayā avassayena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti punadivase pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pacchāsamaṇaṃ ādāya tassa gharadvāraṃ gantvā ‘‘satthā āgato’’ti sutvā āsanaṃ paññapetvā ‘‘pavesethā’’ti kuṭumbikena vutto pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Kuṭumbikopi āgantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ satthā ‘‘kiṃ kuṭumbika cintesī’’ti āha. ‘‘Āma, bhante, mama bhātu matakālato paṭṭhāya cintemī’’ti. ‘‘Āvuso, sabbe saṅkhārā aniccā, bhijjitabbayuttakaṃ bhijjati, na tattha cintetabbaṃ, porāṇakapaṇḍitāpi bhātari matepi ‘bhijjitabbayuttakaṃ bhijjatī’ti na cintayiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“죽은 자를 위해 울고 또 우네”라는 이 게송은 스승께서 제타숲에 머무실 때 사왓띠에 사는 어떤 장자를 인연으로 말씀하신 것이다. 전하는 바에 따르면 그의 형제가 세상을 떠났다. 그는 형제의 죽음으로 인한 슬픔에 압도되어 씻지도 않고 먹지도 않으며 향을 바르지도 않은 채, 아침 일찍 묘지로 가서 슬픔에 잠겨 울었다. 스승께서는 새벽녘에 세상을 살피시다가 그가 수다원과를 얻을 인연이 있음을 보시고 “이 사람의 과거 인연을 들려주어 슬픔을 가라앉히고 수다원과를 얻게 하는 일에는 나 외에 다른 누구도 능력이 없으니, 내가 반드시 이 사람의 의지처가 되어야겠다”라고 생각하셨다. 다음 날 식후에 탁발에서 돌아오셔서 뒤따르는 비구와 함께 그의 집 문 앞에 가셨다. “스승께서 오셨다”라는 말을 듣고 자리를 마련한 뒤 장자가 “들어오시게 하라”고 하여, 스승께서는 안으로 들어가 마련된 자리에 앉으셨다. 장자도 다가와 스승께 절을 올리고 한곁에 앉았다. 그러자 스승께서 “장자여, 슬퍼하고 있습니까?”라고 물으셨다. “예, 세존이시여, 형제가 죽은 뒤부터 슬퍼하고 있습니다.” “그대여, 모든 형성된 것들(행)은 무상하며, 부서지게 마련인 것은 부서집니다. 그러니 거기서 슬퍼해서는 안 됩니다. 옛 현자들도 형제가 죽었을 때 ‘부서지게 마련인 것은 부서지는 법’이라 여기며 슬퍼하지 않았습니다.”라고 말씀하시고 그의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhave seṭṭhikule nibbatti, tassa vayappattassa mātāpitaro kālamakaṃsu. Tesu kālakatesu bodhisattassa bhātā kuṭumbaṃ vicāreti, bodhisatto taṃ nissāya jīvati. So aparabhāge tathārūpena byādhinā kālamakāsi. Ñātimittā suhajjā sannipatitvā bāhā paggayha kandanti rodanti, ekopi sakabhāvena saṇṭhātuṃ nāsakkhi, bodhisatto pana neva kandati na rodati. Manussā ‘‘passatha bho, imassa bhātari [Pg.53] mate mukhasaṅkocanamattampi natthi, ativiya thaddhahadayo, ‘dvepi koṭṭhāse ahameva paribhuñjissāmī’ti bhātu maraṇaṃ icchati maññe’’ti bodhisattaṃ garahiṃsu. Ñātakāpi naṃ ‘‘tvaṃ bhātari mate na rodasī’’ti garahiṃsuyeva. So tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘tumhe attano andhabālabhāvena aṭṭha lokadhamme ajānantā ‘mama bhātā mato’ti rodatha, ahampi marissāmi, tumhepi marissatha, attānampi ‘mayampi marissāmā’ti kasmā na rodatha. Sabbe saṅkhārā aniccā hutvā nirujjhanti, teneva sabhāvena saṇṭhātuṃ samattho ekasaṅkhāropi natthi. Tumhe andhabālā aññāṇatāya aṭṭha lokadhamme ajānitvā rodatha, ahaṃ kimatthaṃ rodissāmī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –

옛날 바라나시에서 브라마다따 왕이 나라를 다스릴 때, 보살은 8억의 재산을 가진 장자의 가문에서 태어났는데, 그가 성년이 되었을 때 부모님이 세상을 떠나셨다. 부모님이 돌아가시자 보살의 형이 가산을 관리했고 보살은 그에게 의지해 살았다. 그 뒤에 형도 그와 같은 병으로 세상을 떠났다. 친척들과 친구들이 모여 팔을 벌리고 통곡하며 울었으나, 그중 한 명도 평정심을 유지하지 못했다. 그러나 보살은 통곡하지도 울지도 않았다. 사람들은 "보시오 여러분, 이 사람은 형이 죽었는데도 얼굴을 찌푸리는 일조차 없소. 마음이 매우 완고하구려. 아마도 두 몫의 재산을 혼자 다 차지하고 싶어서 형의 죽음을 바랐던 모양이오"라고 보살을 비난했다. 친척들도 그에게 "그대는 형이 죽었는데도 왜 울지 않는가?"라고 비난했다. 그는 그들의 말을 듣고 "그대들은 자신의 어리석음 때문에 여덟 가지 세상의 법(팔풍)을 알지 못하고 '내 형이 죽었다'고 울고 있지만, 나도 죽을 것이고 그대들도 죽을 것인데, 왜 자신들에 대해서도 '우리 또한 죽을 것이다'라고 생각하며 울지 않는가? 모든 형성된 것은 무상하여 소멸하는 것이니, 그 본성 그대로 머물 수 있는 것은 단 하나의 형성된 것도 없다. 그대들은 어리석고 무지하여 여덟 가지 세상의 법을 알지 못하고 울고 있지만, 내가 무엇 때문에 울겠는가?"라고 말하며 이 게송들을 읊었다.

65.

65.

‘‘Mataṃ mataṃ eva rodatha, na hi taṃ rodatha yo marissati;

Sabbepi sarīradhārino, anupubbena jahanti jīvitaṃ.

이미 죽은 자, 이미 죽은 자만을 위해 울고 있으나, 장차 죽을 자를 위해서는 울지 않는구나. 모든 몸을 가진 생명들은 순서에 따라 생명을 버리느니라.

66.

66.

‘‘Devamanussā catuppadā, pakkhigaṇā uragā ca bhogino;

Samhi sarīre anissarā, ramamānāva jahanti jīvitaṃ.

천신과 인간, 네 발 달린 짐승들, 새들의 무리와 기어 다니는 뱀들, 자신의 몸에 대해서도 주권이 없으니, 즐거워하면서도 생명을 버리느니라.

67.

67.

‘‘Evaṃ calitaṃ asaṇṭhitaṃ, sukhadukkhaṃ manujesvapekkhiya;

Kanditaruditaṃ niratthakaṃ, kiṃ vo sokagaṇābhikīrare.

이처럼 동요하고 정해져 있지 않은 인간들 사이의 행복과 고통을 관찰할 때, 울고 통곡하는 것은 무익하니, 어찌하여 그대들은 슬픔의 무리에 휩싸여 있는가.

68.

68.

‘‘Dhuttā ca soṇḍā akatā, bālā sūrā ayogino;

Dhīraṃ maññanti bāloti, ye dhammassa akovidā’’ti.

방탕한 자, 술꾼, [행실을] 닦지 않은 자, 어리석은 자, [그릇된] 용맹을 부리는 자, 정진하지 않는 자, 그리고 법에 정통하지 못한 자들은 현자를 어리석다고 생각하느니라.

Tattha mataṃ mataṃ evāti mataṃ mataṃyeva. Anupubbenāti attano attano maraṇavāre sampatte paṭipāṭiyā jahanti jīvitaṃ, na ekatova sabbe maranti, yadi evaṃ mareyyuṃ, lokappavatti ucchijjeyya. Bhoginoti mahantena sarīrabhogena samannāgatā. Ramamānāvāti tattha tattha nibbattā sabbepi ete devādayo sattā attano attano nibbattaṭṭhāne abhiramamānāva anukkaṇṭhitāva jīvitaṃ jahanti. Evaṃ calitanti evaṃ tīsu bhavesu niccalabhāvassa ca saṇṭhitabhāvassa ca abhāvā calitaṃ asaṇṭhitaṃ. Kiṃ vo sokagaṇābhikīrareti kiṃkāraṇā tumhe sokarāsī abhikiranti ajjhottharanti.

거기서 '죽은 자, 죽은 자만을(mataṃ mataṃ eva)'은 '죽은 자, 바로 그 죽은 자만을'이라는 뜻이다. '순서에 따라(anupubbena)'는 각자 자신의 죽음의 차례가 왔을 때 차례대로 생명을 버리는 것이지, 모두가 한꺼번에 죽는 것은 아니라는 뜻이다. 만일 그렇게 죽는다면 세상의 존속은 끊어질 것이다. '풍요를 누리는 자들(bhoginoti)'은 커다란 신체적 풍요를 갖춘 이들을 말한다. '즐거워하면서도(ramamānāvāti)'는 각자 태어난 곳에서, 이들 천신 등 모든 존재가 각자 태어난 곳에서 즐거워하며 싫증 내지 않고 생명을 버린다는 뜻이다. '이처럼 동요하고(evaṃ calitanti)'는 이와 같이 세 가지 존재계(三界)에서 변치 않는 상태나 머무는 상태가 없기 때문에 '동요하고 정해져 있지 않은 것'이다. '어찌하여 그대들은 슬픔의 무리에 휩싸여 있는가(kiṃ vo sokagaṇābhikīrare)'는 어떤 이유로 슬픔의 무리가 그대들에게 쏟아지고 그대들을 압도하는가라는 뜻이다.

Dhuttā [Pg.54] ca soṇḍā akatāti itthidhuttā surādhuttā akkhadhuttā ca surāsoṇḍādayo soṇḍā ca akatabuddhino asikkhitakā ca. Bālāti bālyena samannāgatā aviddasuno. Sūrā ayoginoti ayonisomanasikārena sūrā, yogesu ayuttatāya ayogino. ‘‘Ayodhino’’tipi pāṭho, kilesamārena saddhiṃ yujjhituṃ asamatthāti attho. Dhīraṃ maññanti bāloti, ye dhammassa akovidāti ye evarūpā dhuttādayo aṭṭhavidhassa lokadhammassa akovidā, te appamattakepi dukkhadhamme uppanne attanā kandamānā rodamānā aṭṭha lokadhamme kathato jānitvā ñātimaraṇādīsu akandantaṃ arodantaṃ mādisaṃ dhīraṃ paṇḍitaṃ ‘‘bālo ayaṃ na rodatī’’ti maññantīti.

'방탕한 자, 술꾼, 닦지 못한 자(dhuttā ca soṇḍā akatāti)'는 여색에 빠진 자, 술에 빠진 자, 도박에 빠진 자 등 술꾼들과 지혜를 닦지 않고 교육받지 못한 자들이다. '어리석은 자(bālā)'는 어리석음을 갖추어 지혜가 없는 자들이다. '용맹을 부리며 정진하지 않는 자(sūrā ayoginoti)'는 바르지 못한 사유(ayonisomanasikāra)로 용맹을 부리며, 수행에 전념하지 않기 때문에 정진하지 않는 자들이다. 'ayodhino'라는 독본도 있는데, 번뇌라는 마군과 더불어 싸울 능력이 없다는 뜻이다. '법에 정통하지 못한 자들은 현자를 어리석다고 생각하느니라(dhīraṃ maññanti bāloti, ye dhammassa akovidāti)'는 이와 같은 방탕한 자들 등 여덟 가지 세상의 법(八風)에 정통하지 못한 자들이, 아주 작은 고통의 법이 생겨나도 스스로 통곡하고 울면서, 여덟 가지 세상의 법을 설법으로 들어서 알고서 친척의 죽음 등에 통곡하지 않고 울지 않는 나 같은 현자를 '이 어리석은 자는 울지도 않는다'라고 생각한다는 뜻이다.

Evaṃ bodhisatto tesaṃ dhammaṃ desetvā sabbepi te nissoke akāsi.

이와 같이 보살은 그들에게 법을 설하여 그들 모두를 슬픔에서 벗어나게 하였다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne kuṭumbiko sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā mahājanassa dhammaṃ desetvā nissokabhāvakarapaṇḍito pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 진리(사성제)를 밝히신 뒤 자따카를 결합하셨다. 진리 설법이 끝났을 때 그 장자는 수다원과에 머물렀다. 그때 대중에게 법을 설하여 슬픔이 없게 한 현자는 바로 나였다.

Matarodanajātakavaṇṇanā sattamā.

마따로다나 자따카(Matarodana-jātaka) 주석이 끝났다. 일곱 번째.

[318] 8. Kaṇaverajātakavaṇṇanā

[318] 8. 까나베라 자따카(Kaṇavera-jātaka) 주석

Yaṃ taṃ vasanta samayeti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu indriyajātake (jā. 1.8.60 ādayo) āvi bhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘pubbe tvaṃ bhikkhu etaṃ nissāya asinā sīsacchedaṃ paṭilabhī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

'꽃피는 봄날에(yaṃ taṃ vasanta samayeti)'라는 이 게송은 스승께서 제따와나에 머무실 때 예전의 아내에 의한 유혹을 인연으로 말씀하셨다. 그 이야기는 인드리야 자따카(Jā. 1.8.60 등)에서 분명해질 것이다. 스승께서는 그 비구에게 '비구여, 예전에 그대는 저 여인 때문에 칼로 목이 잘리는 일을 당했느니라'라고 말씀하시고, 그의 요청에 따라 과거 이야기를 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsigāmake ekassa gahapatikassa ghare coranakkhattena jāto vayappatto corakammaṃ katvā jīvikaṃ kappento loke pākaṭo ahosi sūro nāgabalo, koci naṃ gaṇhituṃ nāsakkhi. So ekadivasaṃ ekasmiṃ seṭṭhighare sandhiṃ chinditvā bahuṃ dhanaṃ avahari. Nāgarā rājānaṃ [Pg.55] upasaṅkamitvā ‘‘deva, eko mahācoro nagaraṃ vilumpati, taṃ gaṇhāpethā’’ti vadiṃsu. Rājā tassa gahaṇatthāya nagaraguttikaṃ āṇāpesi. So rattibhāge tattha tattha vaggabandhanena manusse ṭhapetvā taṃ sahoḍḍhaṃ gāhāpetvā rañño ārocesi. Rājā ‘‘sīsamassa chindā’’ti nagaraguttikaññeva āṇāpesi. Nagaraguttiko taṃ pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhāpetvā gīvāyassa rattakaṇavīramālaṃ laggetvā sīse iṭṭhakacuṇṇaṃ okiritvā catukke catukke kasāhi tāḷāpento kharassarena paṇavena āghātanaṃ neti. ‘‘Imasmiṃ kira nagare vilopakārako coro gahito’’ti sakalanagaraṃ saṅkhubhi.

옛날 바라나시에서 브라마다따 왕이 나라를 다스릴 때, 보살은 까시 마을의 어느 거사의 집에서 도둑의 별자리를 타고 태어났다. 성년이 되어 도둑질을 하며 생계를 꾸려나갔는데, 그는 용맹하고 코끼리 같은 힘을 가져 세상에 널리 알려졌으며, 아무도 그를 잡을 수 없었다. 그는 어느 날 한 장자의 집 벽에 구멍을 뚫고 많은 재물을 훔쳤다. 시민들이 왕에게 나아가 '대왕이시여, 한 대도둑이 성 안을 약탈하고 있으니 그를 잡게 하소서'라고 말했다. 왕은 그를 잡기 위해 치안관에게 명령했다. 그는 밤중에 여기저기 무리를 지어 사람들을 배치하고, 그를 장물과 함께 잡아서 왕에게 보고했다. 왕은 '그의 머리를 베어라'라고 치안관에게 명령했다. 치안관은 그의 등 뒤로 두 팔을 단단히 묶고 목에는 붉은 협죽도 꽃다발을 걸고 머리에는 벽돌 가루를 뿌린 뒤, 네거리마다 채찍으로 때리며 거친 소리의 북을 울리며 처형장으로 끌고 갔다. '이 성안에서 약탈을 일삼던 도둑이 잡혔다'라고 온 성안이 들끓었다.

Tadā ca bārāṇasiyaṃ sahassaṃ gaṇhantī sāmā nāma gaṇikā hoti rājavallabhā pañcasatavaṇṇadāsīparivārā. Sā pāsādatale vātapānaṃ vivaritvā ṭhitā taṃ nīyamānaṃ passi. So pana abhirūpo pāsādiko ativiya sobhaggappatto devavaṇṇo sabbesaṃ matthakamatthakena paññāyati. Sāmā taṃ disvā paṭibaddhacittā hutvā ‘‘kena nu kho upāyenāhaṃ imaṃ purisaṃ attano sāmikaṃ kareyya’’nti cintayantī ‘‘attheko upāyo’’ti attano atthacarikāya ekissā hatthe nagaraguttikassa sahassaṃ pesesi ‘‘ayaṃ coro sāmāya bhātā, aññatra sāmāya añño etassa avassayo natthi, tumhe kira idaṃ sahassaṃ gahetvā etaṃ vissajjethā’’ti. Sā gantvā tathā akāsi. Nagaraguttiko ‘‘ayaṃ coro pākaṭo, na sakkā etaṃ vissajjetuṃ, aññaṃ pana manussaṃ labhitvā imaṃ paṭicchannayānake nisīdāpetvā pesetuṃ sakkā’’ti āha. Sā gantvā tassā ārocesi.

그때 바라나시에는 하룻밤에 천 금을 받는 사마(Sāmā)라는 이름의 기녀(gaṇikā)가 있었는데, 왕의 총애를 받았으며 오백 명의 시녀를 거느리고 있었다. 그녀는 궁전 위층에서 창문을 열고 서 있다가 처형장으로 끌려가는 그 도둑을 보았다. 그는 수려하고 기품이 넘치며 매우 아름다워 천신과 같은 용모를 지녀 모든 사람 중에 단연 돋보였다. 사마는 그를 보고 마음이 끌려 '어떤 방법으로 저 남자를 내 남편으로 삼을 수 있을까?'라고 생각하다가 '방법이 하나 있다'고 여기고, 자신의 일을 돌보는 심복 시녀의 손에 천 금을 들려 치안관에게 보내며 말했다. "이 도둑은 사마의 오라버니입니다. 사마 외에는 그에게 의지할 곳이 아무도 없습니다. 그러니 이 천 금을 받으시고 그를 풀어주십시오." 그녀가 가서 그렇게 했다. 치안관은 "이 도둑은 이미 널리 알려져서 그냥 풀어줄 수는 없다. 그러나 다른 사람을 구해서 이 사람을 가린 수레에 태워 보낼 수는 있다"라고 말했다. 그녀는 돌아가서 사마에게 이 사실을 알렸다.

Tadā paneko seṭṭhiputto sāmāya paṭibaddhacitto devasikaṃ sahassaṃ deti. So taṃ divasampi sūriyatthaṅgamanavelāya sahassaṃ gaṇhitvā taṃ gharaṃ agamāsi. Sāmāpi sahassabhaṇḍikaṃ gahetvā ūrūsu ṭhapetvā parodantī nisinnā hoti. ‘‘Kiṃ eta’’nti ca vuttā ‘‘sāmi, ayaṃ coro mama bhātā, ‘ahaṃ nīcakammaṃ karomī’ti mayhaṃ santikaṃ na eti, nagaraguttikassa pahitaṃ ‘sahassaṃ labhamāno vissajjessāmi na’nti sāsanaṃ pesesi. Idāni imaṃ sahassaṃ ādāya nagaraguttikassa santikaṃ gacchantaṃ na labhāmī’’ti āha. So tassā paṭibaddhacittatāya ‘‘ahaṃ gamissāmī’’ti āha. ‘‘Tena hi tayā [Pg.56] ābhatameva gahetvā gacchāhī’’ti. So taṃ gahetvā nagaraguttikassa gehaṃ gañchi. So taṃ seṭṭhiputtaṃ paṭicchannaṭṭhāne ṭhapetvā coraṃ paṭicchannayānake nisīdāpetvā sāmāya pahiṇitvā ‘‘ayaṃ coro raṭṭhe pākaṭo, tamandhakāraṃ tāva hotu, atha naṃ manussānaṃ paṭisallīnavelāya ghātāpessāmī’’ti apadesaṃ katvā muhuttaṃ vītināmetvā manussesu paṭisallīnesu seṭṭhiputtaṃ mahantenārakkhena āghātanaṃ netvā asinā sīsaṃ chinditvā sarīraṃ sūle āropetvā nagaraṃ pāvisi.

그런데 그때 어떤 장자의 아들이 사마에게 마음이 끌려 매일 천 금을 주고 있었다. 그도 그날 해 질 녘에 천 금을 가지고 그녀의 집으로 갔다. 사마는 천 금이 든 보따리를 무릎 위에 올려놓고 울면서 앉아 있었다. '무슨 일인가?'라고 묻자, 그녀는 '주인님, 이 도둑은 제 오라버니입니다. [그는] '나는 비천한 일을 한다'며 제게 오지 않았습니다. 그런데 도시 경비관이 사람을 보내 '천 금을 받으면 그를 풀어주겠다'는 전갈을 보냈습니다. 지금 이 천 금을 가지고 경비관에게 갈 사람을 찾지 못하고 있습니다.'라고 말했다. 그는 그녀에게 마음을 빼앗겼기에 '내가 가겠다'라고 말했다. '그렇다면 당신이 가져온 바로 그것을 들고 가십시오.' 그는 그것을 가지고 경비관의 집으로 갔다. 경비관은 그 장자의 아들을 은밀한 곳에 두고, 도둑을 가린 수레에 태워 사마에게 보냈다. 그리고 '이 도둑은 나라에 널리 알려졌으니, 어두워질 때까지 기다렸다가 사람들이 잠든 때에 그를 죽이겠다'라고 핑계를 댔다. 잠시 시간이 흘러 사람들이 잠잠해지자, 그는 장자의 아들을 삼엄한 경비 속에 처형장으로 끌고 가 칼로 목을 베고 시신을 말뚝에 꽂아 세운 뒤 성으로 들어왔다.

Tato paṭṭhāya sāmā aññesaṃ hatthato kiñci na gaṇhāti, teneva saddhiṃ abhiramamānā vicarati. So cintesi ‘‘sace ayaṃ aññasmiṃ paṭibaddhacittā bhavissati, mampi mārāpetvā tena saddhiṃ abhiramissati, accantaṃ mittadubbhinī esā, mayā idha avasitvā khippaṃ palāyituṃ vaṭṭati, gacchanto ca pana tucchahattho agantvā etissā ābharaṇabhaṇḍaṃ gahetvā gacchissāmī’’ti cintetvā ekasmiṃ divase taṃ āha – ‘‘bhadde, mayaṃ pañjare pakkhittakukkuṭā viya niccaṃ ghareyeva homa, ekadivasaṃ uyyānakīḷaṃ karissāmā’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā khādanīyabhojanīyādiṃ sabbaṃ paṭiyādetvā sabbābharaṇapaṭimaṇḍitā tena saddhiṃ paṭicchannayāne nisīditvā uyyānaṃ agamāsi. So tattha tāya saddhiṃ kīḷanto ‘‘idāni mayhaṃ palāyituṃ vaṭṭatī’’ti tāya saddhiṃ kilesaratiyā ramitukāmo viya ekaṃ kaṇavīragacchantaraṃ pavisitvā taṃ āliṅganto viya nippīḷetvā visaññaṃ katvā pātetvā sabbābharaṇāni omuñcitvā tassāyeva uttarāsaṅgena bandhitvā bhaṇḍikaṃ khandhe ṭhapetvā uyyānavatiṃ laṅghitvā pakkāmi.

그때부터 사마는 다른 사람들에게서 아무것도 받지 않고, 오직 그와 함께 즐기며 지냈다. 그는 '만일 그녀가 다른 사람에게 마음을 빼앗기면 나를 죽이고 그와 함께 즐길 것이다. 그녀는 참으로 배신을 잘하는 여인이다. 나는 여기 머물지 말고 어서 도망쳐야겠다. 갈 때는 빈손으로 가지 말고 그녀의 장신구들을 챙겨 가야겠다'라고 생각했다. 어느 날 그는 그녀에게 말했다. '그대여, 우리는 새장에 갇힌 닭처럼 늘 집에만 있구려. 하루 정도는 공원에 놀러 갑시다.' 그녀는 '좋습니다'라고 응낙하고, 온갖 먹거리와 음식을 준비하고 온몸을 장신구로 꾸민 채 그와 함께 가린 수레를 타고 공원으로 갔다. 그는 그곳에서 그녀와 함께 노닐다가 '이제 도망쳐야겠다'라고 생각하고, 그녀와 육체적 쾌락을 나누고 싶은 척하며 협죽도 덤불 속으로 들어가 그녀를 껴안는 척하면서 꽉 눌러 기절시켜 쓰러뜨렸다. 그런 다음 모든 장신구를 풀어 그녀의 겉옷으로 묶어 보따리를 어깨에 메고 공원 담장을 넘어 떠나버렸다.

Sāpi paṭiladdhasaññā uṭṭhāya paricārikānaṃ santikaṃ āgantvā ‘‘ayyaputto kaha’’nti pucchi. ‘‘Na jānāma, ayye’’ti. ‘‘Maṃ matāti saññāya bhāyitvā palāto bhavissatī’’ti anattamanā hutvā tatoyeva gehaṃ gantvā ‘‘mama piyasāmikassa adiṭṭhakālato paṭṭhāyeva alaṅkatasayane na sayissāmī’’ti bhūmiyaṃ nipajji. Tato paṭṭhāya manāpaṃ sāṭakaṃ na nivāseti, dve bhattāni na bhuñjati, gandhamālādīni na paṭisevati, ‘‘yena kenaci upāyena ayyaputtaṃ pariyesitvā pakkosāpessāmī’’ti naṭe pakkosāpetvā sahassaṃ adāsi. ‘‘Kiṃ karoma, ayye’’ti vutte [Pg.57] ‘‘tumhākaṃ agamanaṭṭhānaṃ nāma natthi, tumhe gāmanigamarājadhāniyo carantā samajjaṃ katvā samajjamaṇḍale paṭhamameva imaṃ gītaṃ gāyeyyāthā’’ti naṭe sikkhāpentī paṭhamaṃ gāthaṃ vatvā ‘‘tumhehi imasmiṃ gītake gīte sace ayyaputto tasmiṃ parisantare bhavissati, tumhehi saddhiṃ kathessati, athassa mama arogabhāvaṃ kathetvā taṃ ādāya āgaccheyyātha, no ce āgacchati, sāsanaṃ peseyyāthā’’ti paribbayaṃ datvā naṭe uyyojesi. Te bārāṇasito nikkhamitvā tattha tattha samajjaṃ karontā ekaṃ paccantagāmakaṃ agamiṃsu. Sopi coro palāyitvā tattha vasati. Te tattha samajjaṃ karontā paṭhamameva imaṃ gītakaṃ gāyiṃsu –

그녀는 의식을 되찾고 일어나 시녀들에게 다가가 '주인님은 어디 계시냐?'라고 물었다. '모르겠습니다, 마님.' '내가 죽은 줄 알고 겁이 나서 도망친 것이로구나.' 그녀는 마음이 상하여 곧장 집으로 돌아가 '사랑하는 남편을 보지 못하는 때부터 화려한 침대에서 자지 않겠다'며 바닥에 누웠다. 그때부터 좋은 옷을 입지 않았고, 두 끼 식사를 하지 않았으며, 향료나 꽃등을 가까이하지 않았다. '어떤 방법으로든 남편을 찾아 불러오겠다'라고 결심하고 배우들을 불러 천 금을 주었다. '무엇을 할까요, 마님?'이라고 묻자, 그녀는 '그대들이 가지 못할 곳은 없다. 그대들은 마을과 도시와 왕궁을 돌아다니며 공연을 하되, 공연장에서 맨 먼저 이 노래를 불러라'라고 하며 배우들에게 가르치고 첫 번째 게송을 읊어주었다. '그대들이 이 노래를 부를 때 만일 남편이 그 사람들 속에 있다면 그대들에게 말을 걸 것이다. 그러면 그에게 내가 무사하다는 것을 말하고 그를 데리고 오너라. 만일 오지 않는다면 소식이라도 보내라'라고 하며 여비를 주어 배우들을 보냈다. 그들은 바라나시를 떠나 여기저기서 공연을 하며 어느 변방 마을에 이르렀다. 도망친 도둑도 그곳에 살고 있었다. 그들은 그곳에서 공연하며 맨 먼저 이 노래를 불렀다.

69.

69.

‘‘Yaṃ taṃ vasantasamaye, kaṇaveresu bhāṇusu;

Sāmaṃ bāhāya pīḷesi, sā taṃ ārogyamabravī’’ti.

봄날에 협죽도 꽃이 붉게 핀 곳에서 팔로 꽉 눌렀던 그 사마가 당신에게 무사하다는 인사를 전합니다.

Tattha kaṇaveresūti karavīresu. Bhāṇusūti rattavaṇṇānaṃ pupphānaṃ pabhāya sampannesu. Sāmanti evaṃnāmikaṃ. Pīḷesīti kilesaratiyā ramitukāmo viya āliṅganto pīḷesi. Sā tanti sā sāmā arogā, tvaṃ pana ‘‘sā matā’’ti saññāya bhīto palāyasi, sā attano ārogyaṃ abravi kathesi, ārocesīti attho.

여기서 '협죽도(kaṇaveresu)'란 카라비라(karavīra) 꽃들을 말한다. '빛나는(bhāṇusu)'이란 붉은색 꽃들의 광채가 가득한 것을 뜻한다. '사마(Sāmaṃ)'는 그런 이름을 가진 여인을 뜻한다. '눌렀다(pīḷesi)'는 것은 육체적 쾌락을 나누고 싶은 척하며 껴안고 눌렀다는 뜻이다. '그녀가 당신에게(sā taṃ)'란 그 사마가 무사하다는 뜻이니, 당신은 '그녀가 죽었다'고 생각하여 겁이 나서 도망쳤으나 그녀가 자신의 무사함을 전하고 알렸다는 의미이다.

Coro taṃ sutvā naṭaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tvaṃ ‘sāmā jīvatī’ti vadasi, ahaṃ pana na saddahāmī’’ti tena saddhiṃ sallapanto dutiyaṃ gāthamāha –

도둑은 그 노래를 듣고 배우에게 다가가 '그대는 사마가 살아있다고 말하지만, 나는 믿지 못하겠소'라고 그와 대화하며 두 번째 게송을 읊었다.

70.

70.

‘‘Ambho na kira saddheyyaṃ, yaṃ vāto pabbataṃ vahe;

Pabbatañce vahe vāto, sabbampi pathaviṃ vahe;

Yattha sāmā kālakatā, sā maṃ ārogyamabravī’’ti.

이보시오, 바람이 산을 실어 나른다는 것은 믿을 수 없는 일일 것이오. 만약 바람이 산을 실어 나른다면 온 대지도 실어 나를 것이오. 사마가 죽었는데 그녀가 나에게 무사하다고 전해왔다니 [그와 같구려].

Tassattho – ambho naṭa, idaṃ kira na saddaheyyaṃ na saddahitabbaṃ. Yaṃ vāto tiṇapaṇṇāni viya pabbataṃ vaheyya, sacepi so pabbataṃ vaheyya, sabbampi pathaviṃ vaheyya, yathā cetaṃ asaddaheyyaṃ, tathā idanti. Yattha sāmā kālakatāti yā nāma sāmā kālakatā, sā maṃ ārogyaṃ abravīti kiṃkāraṇā saddaheyyaṃ. Matā nāma na kassaci sāsanaṃ pesentīti.

그 뜻은 다음과 같다. ‘여보게 광대여, 이것은 참으로 믿을 수 없고 믿어서도 안 될 일이네. 바람이 풀잎처럼 산을 실어 나른다면, 설령 그가 산을 실어 나른다 해도 온 대지도 실어 나를 것이니, 이것이 믿을 수 없는 일인 것처럼 이 일도 그러하네.’ ‘사마가 죽은 곳에서’라는 것은 사마라고 불리는 여자가 죽었는데, 그녀가 나에게 안부를 전했다니 무슨 이유로 믿겠는가? 죽은 자는 누구에게도 소식을 보내지 않는 법이다.

Tassa [Pg.58] vacanaṃ sutvā naṭo tatiyaṃ gāthamāha –

그의 말을 듣고 광대는 세 번째 게송을 읊었다.

71.

71.

‘‘Na ceva sā kālakatā, na ca sā aññamicchati;

Ekabhattikinī sāmā, tameva abhikaṅkhatī’’ti.

“그녀는 결코 죽지 않았으며, 다른 사람을 원하지도 않습니다. 오직 한 사람만을 섬기는 사마는 당신만을 간절히 바라고 있습니다.”

Tattha tameva abhikaṅkhatīti aññaṃ purisaṃ na icchati, taññeva kaṅkhati icchati patthetīti.

거기서 ‘당신만을 간절히 바라고 있다’는 것은 다른 남자를 원하지 않고, 오직 당신만을 바라고 원하고 갈구한다는 뜻이다.

Taṃ sutvā coro ‘‘sā jīvatu vā mā vā, na tāya mayhaṃ attho’’ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 도둑은 “그녀가 살았든 죽었든 나에게는 아무 상관없다”라고 말하며 네 번째 게송을 읊었다.

72.

72.

‘‘Asanthutaṃ maṃ cirasanthutena, nimīni sāmā adhuvaṃ dhuvena;

Mayāpi sāmā nimineyya aññaṃ, ito ahaṃ dūrataraṃ gamissa’’nti.

“사마는 잘 알지도 못하는 나를 위해 오래 사귄 사람을 버렸고, 불확실한 나를 위해 확실한 사람을 버렸네. 사마는 나 또한 다른 사람과 바꿀 것이니, 나는 여기서 아주 먼 곳으로 떠나리라.”

Tattha asanthutanti akatasaṃsaggaṃ. Cirasanthutenāti cirakatasaṃsaggena. Nimīnīti parivattesi. Adhuvaṃ dhuvenāti maṃ adhuvaṃ tena dhuvasāmikena parivattetuṃ nagaraguttikassa sahassaṃ datvā maṃ gaṇhīti attho. Mayāpi sāmā nimineyya aññanti sāmā mayāpi aññaṃ sāmikaṃ parivattetvā gaṇheyya. Ito ahaṃ dūrataraṃ gamissanti yattha na sakkā tassā sāsanaṃ vā pavattiṃ vā sotuṃ, tādisaṃ dūrataraṃ ṭhānaṃ gamissaṃ, tasmā mama ito aññattha gatabhāvaṃ tassā ārocethāti vatvā tesaṃ passantānaññeva gāḷhataraṃ nivāsetvā vegena palāyi.

거기서 ‘알지도 못하는 자(asanthuta)’란 관계를 맺지 않은 나를 뜻한다. ‘오래 사귄 자(cirasanthuta)’란 오랫동안 관계를 맺어온 사람(장자)을 뜻한다. ‘바꾸었다(nimīni)’는 교환했다는 뜻이다. ‘불확실한 나를 확실한 자와’라는 것은 불확실한 나를 얻기 위해 확실한 남편이었던 장자를 버리고, 도시 수비대장에게 천 금을 주고 나를 취했다는 뜻이다. ‘사마는 나 역시 다른 사람과 바꿀 것이니’라는 것은 사마가 나 또한 다른 남편과 바꾸어 취할 것이라는 뜻이다. ‘나는 여기서 아주 먼 곳으로 떠나리라’는 것은 그녀의 소식이나 동정을 들을 수 없는 그런 아주 먼 곳으로 가겠다는 것이니, “그러므로 내가 여기서 다른 곳으로 갔다는 사실을 그녀에게 전해주게”라고 말하고는 그들이 보는 앞에서 옷을 단단히 여미고 서둘러 달아났다.

Naṭā gantvā tena katakiriyaṃ tassā kathayiṃsu. Sā vippaṭisārinī hutvā attano pakatiyā eva vītināmesi.

광대들은 돌아가서 그가 한 일을 그녀에게 이야기했다. 그녀는 후회하며 자신의 본래 모습대로 지냈다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 갈무리하셨다. 사성제 법문이 끝났을 때, 수행에 권태를 느꼈던 비구는 예류과에 머물게 되었다.

Tadā seṭṭhiputto ayaṃ bhikkhu ahosi, sāmā purāṇadutiyikā, coro pana ahameva ahosinti.

그때의 장자 아들은 이 비구였고, 사마는 옛 아내였으며, 도둑은 바로 나였다.

Kaṇaverajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

카나베라 자타카(협죽도 본생담) 주석이 여덟 번째로 끝났다.

[319] 9. Tittirajātakavaṇṇanā

[319] 9. 띳띠라 자타카(메추라기 본생담) 주석

Susukhaṃ [Pg.59] vata jīvāmīti idaṃ satthā kosambiyaṃ nissāya badarikārāme viharanto rāhulattheraṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā tipallatthajātake (jā. 1.1.16) vitthāritameva. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, rāhulo sikkhākāmo kukkuccako ovādakkhamo’’ti. Tassāyasmato guṇakathāya samuṭṭhāpitāya satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi rāhulo sikkhākāmo kukkuccako ovādakkhamoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“참으로 행복하게 사노라”라는 이 법문은 스승께서 코삼비 근처 바다리카 사원에 머무실 때 라훌라 장로를 인연으로 하여 말씀하신 것이다. 자세한 이야기는 앞의 띠빨랏따 자타카(Jā. 1.1.16)에 상술되어 있다. 비구들이 법당에서 이야기를 시작했다. “도반들이여, 라훌라는 배움을 좋아하고 계율을 어길까 두려워하며 가르침을 잘 받아들입니다.” 그 장로의 덕성에 대한 이야기가 시작되었을 때 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기를 나누며 앉아 있는가?”라고 물으셨다. “이러저러한 이야기입니다”라고 대답하자, “비구들이여, 지금뿐만 아니라 과거에도 라훌라는 배움을 좋아하고 계율을 어길까 두려워하며 가르침을 잘 받아들였느니라”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā nikkhamma himavantapadese isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto ramaṇīye vanasaṇḍe vasitvā loṇambilasevanatthāya aññataraṃ paccantagāmakaṃ agamāsi. Tattha naṃ manussā disvā pasannacittā aññatarasmiṃ araññe paṇṇasālaṃ kāretvā paccayehi upaṭṭhahantā vāsāpesuṃ. Tadā tasmiṃ gāmake eko sākuṇiko ekaṃ dīpakatittiraṃ gahetvā suṭṭhu sikkhāpetvā pañjare pakkhipitvā paṭijaggati. So taṃ araññaṃ netvā tassa saddena āgatāgate tittire gahetvā vikkiṇitvā jīvikaṃ kappesi. Tittiro ‘‘maṃ ekaṃ nissāya bahū mama ñātakā nassanti, mayhametaṃ pāpa’’nti nissaddo ahosi. So tassa nissaddabhāvaṃ ñatvā veḷupesikāya naṃ sīse paharati. Tittiro dukkhāturatāya saddaṃ karoti. Evaṃ so sākuṇiko taṃ nissāya tittire gahetvā jīvikaṃ kappesi.

옛날 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 나라를 다스릴 때, 보살은 브라만 가문에서 태어났다. 나이가 들어 딱까실라에 가서 모든 학문을 배우고 나와서 히말라야 지방에서 선인으로 출가하여 신통력과 선정을 얻었다. 그는 선정의 즐거움을 누리며 아름다운 숲에 살다가 소금과 신맛을 섭취하기 위해 어느 변방 마을로 갔다. 그곳에서 사람들이 그를 보고 기쁜 마음으로 숲속에 잎으로 지은 집을 지어주고 필수품을 공양하며 머물게 했다. 그때 그 마을에 한 새 사냥꾼이 유인용 메추라기 한 마리를 잡아 잘 가르친 뒤 새장에 넣어 돌보고 있었다. 그는 그 메추라기를 숲으로 데려가 그 소리를 듣고 찾아온 메추라기들을 잡아 팔아서 생계를 꾸렸다. 메추라기는 ‘나 하나 때문에 수많은 내 친족들이 죽는구나. 이것은 나에게 죄악이다’라고 생각하며 울음소리를 내지 않았다. 사냥꾼은 그가 소리를 내지 않는 것을 알고 대나무 막대기로 그의 머리를 때렸다. 메추라기는 고통에 겨워 소리를 질렀다. 이와 같이 사냥꾼은 그를 이용해 메추라기들을 잡아 생계를 꾸렸다.

Atha so tittiro cintesi ‘‘ime marantūti mayhaṃ cetanā natthi, paṭiccakammaṃ pana maṃ phusati, mayi saddaṃ akaronte ete nāgacchanti, karonteyeva āgacchanti, āgatāgate ayaṃ gahetvā jīvitakkhayaṃ pāpeti, atthi nu kho ettha mayhaṃ pāpaṃ, natthī’’ti. So tato paṭṭhāya ‘‘ko nu kho me imaṃ kaṅkhaṃ chindeyyā’’ti tathārūpaṃ paṇḍitaṃ upadhārento carati. Athekadivasaṃ so sākuṇiko bahū tittire gahetvā pacchiṃ [Pg.60] pūretvā ‘‘pānīyaṃ pivissāmī’’ti bodhisattassa assamaṃ gantvā taṃ pañjaraṃ bodhisattassa santike ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā vālukātale nipanno niddaṃ okkami. Tittiro tassa niddokkantabhāvaṃ ñatvā ‘‘mama kaṅkhaṃ imaṃ tāpasaṃ pucchissāmi, jānanto me kathessatī’’ti pañjare nisinnoyeva taṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

그러자 그 메추라기는 생각했다. ‘이들이 죽기를 바라는 의도는 나에게 없지만, 나로 인하여 사냥꾼이 살생의 업을 짓는구나. 내가 소리를 내지 않으면 저들이 오지 않지만, 소리를 내면 온다. 그들이 오면 이 사냥꾼이 잡아 목숨을 앗아간다. 과연 나에게 죄가 있는가 없는가?’ 그는 그때부터 ‘누가 과연 나의 이 의심을 끊어줄 수 있을까?’라며 그와 같은 지혜로운 이를 찾으며 지냈다. 그러던 어느 날, 사냥꾼은 많은 메추라기를 잡아 바구니를 채우고는 ‘물을 마셔야겠다’며 보살의 암자로 갔다. 그는 새장을 보살 곁에 두고 물을 마신 뒤 모래사장에 누워 잠이 들었다. 메추라기는 그가 잠든 것을 알고 ‘나의 이 의심을 저 수행자에게 물어보리라. 아시는 분이니 나에게 설명해 주실 것이다’라고 생각하며 새장에 앉은 채 그에게 물으며 첫 번째 게송을 읊었다.

73.

73.

‘‘Susukhaṃ vata jīvāmi, labhāmi ceva bhuñjituṃ;

Paripanthe ca tiṭṭhāmi, kā nu bhante gatī mamā’’ti.

“존자시여, 저는 참으로 행복하게 살고 있고 먹을 것도 얻습니다. 하지만 저는 동족들을 위험에 빠뜨리는 자리에 있습니다. 존자시여, 저의 운명은 장차 어떻게 되겠습니까?”

Tattha susukhaṃ vata jīvāmīti ahaṃ, bhante, imaṃ sākuṇikaṃ nissāya suṭṭhu sukhaṃ jīvāmi. Labhāmīti yathārucitaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ bhuñjitumpi labhāmi. Paripanthe ca tiṭṭhāmīti apica kho yattha mama ñātakā mama saddena āgatāgatā vinassanti, tasmiṃ paripanthe tiṭṭhāmi. Kā nu, bhante, gatī mamāti kā nu kho, bhante, mama gati, kā nipphatti bhavissatīti pucchi.

거기서 ‘참으로 행복하게 사노라’는 것은 ‘존자시여, 저는 이 사냥꾼 덕분에 아주 편안하게 삽니다’라는 뜻이다. ‘얻습니다’는 뜻은 먹고 싶은 음식을 마음껏 먹는다는 것이다. ‘위험한 자리에 서 있습니다’는 것은 하지만 제 소리를 듣고 찾아온 친족들이 죽어가는 그 위험한 상황에 처해 있다는 뜻이다. ‘존자시여, 저의 운명은 어떻게 되겠습니까’는 ‘존자시여, 과연 저의 앞날은 어떻게 되고 어떤 결과가 있겠습니까’라고 물은 것이다.

Tassa pañhaṃ vissajjento bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

그의 질문에 답하며 보살은 두 번째 게송을 읊었다.

74.

74.

‘‘Mano ce te nappaṇamati, pakkhi pāpassa kammuno;

Abyāvaṭassa bhadrassa, na pāpamupalimpatī’’ti.

“새여, 만일 그대의 마음이 악행으로 기울지 않는다면, (악행에) 관여하지 않는 선한 자에게는 악이 물들지 않는다.”

Tattha pāpassa kammunoti yadi tava mano pāpakammassatthāya na paṇamati, pāpakaraṇe tanninno tappoṇo tappabbhāro na hoti. Abyāvaṭassāti evaṃ sante pāpakammakaraṇatthāya abyāvaṭassa ussukkaṃ anāpannassa tava bhadrassa suddhasseva sato pāpaṃ na upalimpati na allīyatīti.

거기서 ‘악한 행위로’란 만약 그대의 마음이 악행을 목적으로 기울지 않는다면, 즉 악을 행함에 있어 그것에 쏠리거나 기울거나 치우치지 않는 것을 말한다. ‘관여하지 않는 자’란 이와 같이 악행을 하는 데 관여하지 않고 열중하지 않는, 선하고 청정한 상태인 그대에게 악이 물들지 않고 달라붙지 않는다는 뜻이다.

Taṃ sutvā tittiro tatiyaṃ gāthamāha –

그 소리를 듣고 자고새가 세 번째 게송을 읊었다.

75.

75.

‘‘Ñātako no nisinnoti, bahu āgacchate jano;

Paṭiccakammaṃ phusati, tasmiṃ me saṅkate mano’’ti.

“‘우리 친족이 앉아 있다’며 많은 무리가 몰려옵니다. (그 결과) 저로 인한 행위가 저에게 닿으니, 그 점에 대해 제 마음에 의심이 생깁니다.”

Tassattho – bhante, sacāhaṃ saddaṃ na kareyyaṃ, ayaṃ tittirajano na āgaccheyya, mayi pana saddaṃ karonte ‘‘ñātako no nisinno’’ti ayaṃ bahu jano āgacchati, taṃ āgatāgataṃ luddo gahetvā jīvitakkhayaṃ pāpento maṃ paṭicca nissāya etaṃ pāṇātipātakammaṃ phusati paṭilabhati vindati[Pg.61], tasmiṃ maṃ paṭicca kate pāpe mama nu kho etaṃ pāpanti evaṃ me mano saṅkate parisaṅkati kukkuccaṃ āpajjatīti.

그 뜻은—‘존자시여, 만일 제가 소리를 내지 않는다면 이 자고새 무리가 오지 않을 것입니다. 그러나 제가 소리를 내면 “우리 친족이 앉아 있다”며 이 많은 무리가 몰려옵니다. 그렇게 몰려온 새들을 사냥꾼이 잡아 목숨을 끊게 할 때, 저를 원인으로 하고 저를 의지하여 그 사냥꾼이 살생의 업을 짓게 됩니다. 저로 인해 저질러진 그 악행에 대해 “과연 이것이 나의 죄일까”라고 제 마음이 의심하고 걱정하며 후회에 빠집니다’라는 것이다.

Taṃ sutvā bodhisatto catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 보살이 네 번째 게송을 읊었다.

76.

76.

‘‘Na paṭiccakammaṃ phusati, mano ce nappadussati;

Appossukkassa bhadrassa, na pāpamupalimpatī’’ti.

“만일 마음이 오염되지 않는다면 (타인에 의해) 연유된 행위는 닿지 않는다. 애쓰지 않는 선한 자에게는 악이 물들지 않는다.”

Tassattho – yadi tava pāpakiriyāya mano na padussati, tanninno tappono tappabbhāro na hoti, evaṃ sante luddena āyasmantaṃ paṭicca katampi pāpakammaṃ taṃ na phusati na allīyati, pāpakiriyāya hi appossukkassa nirālayassa bhadrassa parisuddhasseva sato tava pāṇātipātacetanāya abhāvā taṃ pāpaṃ na upalimpati, tava cittaṃ na allīyatīti.

그 뜻은—만일 그대의 마음이 악행으로 오염되지 않고, 그것에 쏠리거나 기울거나 치우치지 않는다면, 설령 사냥꾼에 의해 그대를 연유로 저질러진 악행이라 할지라도 그것은 그대에게 닿지 않고 달라붙지 않는다. 악행에 대해 애쓰지 않고 집착이 없으며 선하고 청정한 상태인 그대에게는 살생의 의도가 없으므로, 그 악은 물들지 않고 그대의 마음에 달라붙지 않는다는 것이다.

Evaṃ mahāsatto tittiraṃ saññāpesi, sopi taṃ nissāya nikkukkucco ahosi. Luddo pabuddho bodhisattaṃ vanditvā pañjaraṃ ādāya pakkāmi.

이와 같이 대사(보살)는 자고새를 이해시켰고, 그 새도 보살 덕분에 후회가 없어졌다. 사냥꾼은 잠에서 깨어나 보살에게 절을 하고 새장을 가지고 떠났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā tittiro rāhulo ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 전생 이야기를 결합하셨다. “그때 그 자고새는 라훌라였고, 고행자는 바로 나였다.”

Tittirajātakavaṇṇanā navamā.

아홉 번째 자고새 본생담의 해설이 끝났다.

[320] 10. Succajajātakavaṇṇanā

[320] 10. 숫짜자 본생담의 해설

Succajaṃ vata naccajīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. So kira ‘‘gāmake uddhāraṃ sādhessāmī’’ti bhariyāya saddhiṃ tattha gantvā sādhetvā dhanaṃ āharitvā ‘‘pacchā nessāmī’’ti ekasmiṃ kule ṭhapetvā puna sāvatthiṃ gacchanto antarāmagge ekaṃ pabbataṃ addasa. Atha naṃ bhariyā āha ‘‘sace, sāmi, ayaṃ pabbato suvaṇṇamayo bhaveyya, dadeyyāsi pana me kiñcī’’ti. ‘‘Kāsi tvaṃ, na kiñci dassāmī’’ti. Sā ‘‘yāva thaddhahadayo vatāyaṃ, pabbate suvaṇṇamaye jātepi [Pg.62] mayhaṃ kiñci na dassatī’’ti anattamanā ahosi. Te jetavanasamīpaṃ āgantvā ‘‘pānīyaṃ pivissāmā’’ti vihāraṃ pavisitvā pānīyaṃ piviṃsu. Satthāpi paccūsakāleyeva tesaṃ sotāpattiphalassa upanissayaṃ disvā āgamanaṃ olokayamāno gandhakuṭipariveṇe nisīdi chabbaṇṇarasmiyo vissajjento. Tepi pānīyaṃ pivitvā āgantvā satthāraṃ vanditvā nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kahaṃ gatātthā’’ti pucchi. ‘‘Amhākaṃ gāmake uddhāraṃ sādhanatthāya, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ, upāsike tava sāmiko tuyhaṃ hitaṃ paṭikaṅkhati, upakāraṃ te karotī’’ti. Bhante, ahaṃ imasmiṃ sasinehā, ayaṃ pana mayi nissineho, ajja mayā pabbataṃ disvā ‘‘sacāyaṃ pabbato suvaṇṇamayo assa, kiñci me dadeyyāsī’’ti vutto ‘‘kāsi tvaṃ, na kiñci dassāmī’’ti āha, evaṃ thaddhahadayo ayanti. ‘‘Upāsike, evaṃ nāmesa vadati, yadā pana tava guṇaṃ sarati, tadā sabbissariyaṃ te detī’’ti vatvā ‘‘kathetha, bhante’’ti tehi yācito atītaṃ āhari.

‘참으로 버리기 쉬운 것을 버리지 못했네’라는 이 법문은 스승께서 제타숲에 머무실 때 한 장자를 인연으로 말씀하신 것이다. 전하는 바에 따르면 그는 ‘마을에서 빚을 받으러 가겠다’며 아내와 함께 그곳에 가서 빚을 받아 돈을 챙겨가지고 오다가, ‘나중에 가져가야지’ 생각하며 한 집안에 맡겨두고 다시 사왓티로 돌아오던 중 길에서 산 하나를 보았다. 그때 아내가 그에게 ‘여보, 만일 저 산이 황금으로 되어 있다면 저에게 조금이라도 주시겠어요?’라고 물었다. ‘그대가 누구라고? 아무것도 주지 않겠소.’ 그녀는 ‘이 사람은 참으로 냉정하구나. 산이 황금이 되어도 나에게 아무것도 주지 않겠다니’라며 언짢아했다. 그들은 제타숲 근처에 이르러 ‘물을 마시자’며 사원에 들어가 물을 마셨다. 스승께서는 새벽녘에 그들이 예류과를 얻을 인연이 있음을 보시고, 그들이 오는 것을 기다리며 향실의 뜰에 앉아 육색 광명을 발하고 계셨다. 그들도 물을 마신 뒤 다가와 스승께 절을 하고 앉았다. 스승께서는 그들과 인사를 나누시고 ‘어디에 갔다 왔는가?’라고 물으셨다. ‘저희 마을에 빚을 받으러 갔었습니다, 세존이시여.’ ‘우바이여, 그대의 남편은 그대의 이익을 바라고 그대에게 도움을 주는가?’ ‘세존이시여, 저는 이 사람을 사랑하지만, 이 사람은 저에게 애정이 없습니다. 오늘 산을 보고 “만일 저 산이 황금이 된다면 저에게 무언가 주시겠습니까?”라고 물었더니 “그대가 누구라고? 아무것도 주지 않겠소”라고 말했습니다. 이 사람은 이토록 냉정합니다.’ ‘우바이여, 그는 단지 그렇게 말했을 뿐이다. 그러나 그가 그대의 덕을 생각할 때는 모든 재산을 그대에게 줄 것이다’라고 말씀하시고, 그들의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa sabbakiccakārako amacco ahosi. Athekadivasaṃ rājā puttaṃ uparājānaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘ayaṃ mama antepure dubbheyyā’’ti taṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, yāvāhaṃ jīvāmi, tāva nagare vasituṃ na lacchasi, aññattha vasitvā mamaccayena rajjaṃ kārehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti pitaraṃ vanditvā jeṭṭhabhariyāya saddhiṃ nagarā nikkhamitvā paccantaṃ gantvā araññaṃ pavisitvā paṇṇasālaṃ māpetvā vanamūlaphalāphalehi yāpento vasi. Aparabhāge rājā kālamakāsi. Uparājā nakkhattaṃ olokento tassa kālakatabhāvaṃ ñatvā bārāṇasiṃ āgacchanto antarāmagge ekaṃ pabbataṃ addasa. Atha naṃ bhariyā āha ‘‘sace, deva, ayaṃ pabbato suvaṇṇamayo assa, dadeyyāsi me kiñcī’’ti. ‘‘Kāsi tvaṃ, na kiñci dassāmī’’ti. Sā ‘‘ahaṃ imasmiṃ sinehaṃ chindituṃ asakkontī araññaṃ pāvisiṃ, ayañca evaṃ vadati, ativiya thaddhahadayo, rājā hutvāpi esa mayhaṃ kiṃ kalyāṇaṃ karissatī’’ti anattamanā ahosi. So āgantvā rajje patiṭṭhito taṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi[Pg.63], idaṃ yasamattakameva adāsi. Uttari pana sakkārasammāno natthi, tassā atthibhāvampi na jānāti.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 그의 모든 업무를 처리하는 대신이었다. 어느 날 왕은 문안을 온 아들 태자를 보고 ‘이 자가 내 궁궐에서 반역을 꾀할지도 모른다’고 생각하여 그를 불러 ‘얘야, 내가 살아있는 동안 너는 이 성에 머물 수 없다. 다른 곳에서 살다가 내가 죽은 뒤에 왕이 되어라’라고 말했다. 태자는 ‘알겠습니다’라고 아버지께 절하고 정비와 함께 성을 나가 변방으로 가서 숲으로 들어가 나뭇잎 집을 짓고 숲의 뿌리와 열매로 연명하며 살았다. 훗날 왕이 죽자 태자는 별자리를 보고 왕의 서거를 알게 되었다. 그가 바라나시로 돌아오던 중 길에서 산 하나를 보았다. 그때 아내가 그에게 ‘대왕이시여, 만일 저 산이 황금이라면 저에게 조금이라도 주시겠습니까?’라고 물었다. ‘당신은 누구인데? 나는 아무것도 주지 않겠소.’ 그녀는 ‘나는 이 사람에 대한 사랑을 끊지 못해 숲까지 따라 들어왔는데, 이 사람은 이렇게 말하는구나. 정말로 냉정한 마음을 가졌구나. 왕이 된들 나에게 무슨 좋은 일을 해주겠는가?’라며 언짢아했다. 그는 돌아와 왕위에 올라 그녀를 제1왕비의 자리에 앉혔으나, 그러한 지위만을 주었을 뿐이다. 그 이상의 예우나 공경은 없었고, 그녀가 있는지 없는지조차 알지 못했다.

Bodhisatto ‘‘ayaṃ devī imassa rañño upakārikā dukkhaṃ agaṇetvā araññavāsaṃ vasi. Ayaṃ panetaṃ agaṇetvā aññāhi saddhiṃ abhiramanto vicarati, yathā esā sabbissariyaṃ labhati, tathā karissāmī’’ti cintetvā ekadivasaṃ taṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahādevi mayaṃ tumhākaṃ santikā piṇḍapātamattampi na labhāma, kasmā amhesu pamajjittha, ativiya thaddhahadayā atthā’’ti āha. ‘‘Tāta, sacāhaṃ attanā labheyyaṃ, tuyhampi dadeyyaṃ, alabhamānā pana kiṃ dassāmi, rājāpi mayhaṃ idāni kiṃ nāma dassati, so antarāmagge ‘imasmiṃ pabbate suvaṇṇamaye jāte mayhaṃ kiñci dassasī’ti vutto ‘kāsi tvaṃ, na kiñci dassāmī’ti āha, supariccajampi na pariccajī’’ti. ‘‘Kiṃ pana rañño santike imaṃ kathaṃ kathetuṃ sakkhissathā’’ti? ‘‘Sakkhissāmi, tātā’’ti. ‘‘Tena hi ahaṃ rañño santike ṭhito pucchissāmi, tumhe katheyyāthā’’ti. ‘‘Sādhu, tātā’’ti. Bodhisatto deviyā rañño upaṭṭhānaṃ āgantvā ṭhitakāle āha ‘‘nanu, ayye, mayaṃ tumhākaṃ santikā kiñci na labhāmā’’ti? ‘‘Tāta, ahaṃ labhamānā tuyhaṃ dadeyyaṃ, ahameva kiñci na labhāmi, alabhamānā tuyhaṃ kiṃ dassāmi, rājāpi idāni mayhaṃ kiṃ nāma dassati, so araññato āgamanakāle ekaṃ pabbataṃ disvā ‘sacāyaṃ pabbato suvaṇṇamayo assa, kiñci me dadeyyāsī’ti vutto ‘kāsi tvaṃ, na kiñci dassāmī’ti vadati, supariccajampi na pariccajī’’ti etamatthaṃ dīpentī paṭhamaṃ gāthamāha –

보살은 ‘이 왕비는 왕이 고통을 겪을 때 아랑곳하지 않고 숲에서 함께 살며 왕을 도왔다. 그러나 왕은 이를 고려하지 않고 다른 여인들과 즐기며 지내니, 그녀가 모든 권위를 얻을 수 있도록 내가 도와주리라’고 생각했다. 어느 날 그는 왕비에게 다가가 절을 하고 “대왕비여, 우리는 당신에게서 밥 한 술도 얻지 못하고 있습니다. 어찌하여 우리를 소홀히 하십니까? 참으로 완고한 마음을 가지셨군요.”라고 말했다. 그러자 그녀는 “어르신, 만일 내가 가진 것이 있다면 그대에게도 주었을 것입니다. 하지만 나도 얻는 것이 없으니 무엇을 주겠습니까? 왕께서도 지금 내게 무엇을 주시겠습니까? 오시는 길에 ‘이 산이 황금으로 변한다면 내게 조금이라도 주시겠습니까?’라고 여쭈었더니, ‘너는 누구냐, 나는 아무것도 주지 않겠다’고 하셨습니다. 그렇게 베풀기 쉬운 것(말 한마디)조차 주지 않으셨습니다.”라고 대답했다. “그렇다면 왕 앞에서 이 이야기를 하실 수 있겠습니까?” “할 수 있습니다, 어르신.” “그렇다면 제가 왕 앞에 있을 때 물을 테니, 그때 말씀하십시오.” “좋습니다, 어르신.” 보살은 왕비가 왕을 시중들러 왔을 때 말했다. “부인이여, 우리는 당신에게서 아무것도 얻지 못하고 있지 않습니까?” “어르신, 내가 얻는 것이 있다면 그대에게 주었겠지만, 나 자신도 아무것도 얻지 못합니다. 얻는 것이 없는데 그대에게 무엇을 주겠습니까? 왕께서도 지금 내게 무엇을 주시겠습니까? 숲에서 돌아오실 때 어떤 산을 보고 ‘만일 이 산이 황금이라면 제게 조금이라도 주시겠습니까?’라고 여쭈었더니, ‘너는 누구냐, 나는 아무것도 주지 않겠다’고 하셨습니다. 베풀기 쉬운 것조차 주지 않으셨습니다.”라고 그 뜻을 밝히며 첫 번째 게송을 읊었다.

77.

77.

‘‘Succajaṃ vata naccaji, vācāya adadaṃ giriṃ;

Kiñhi tassacajantassa, vācāya adada pabbata’’nti.

“참으로 주어버리기 쉬운 것조차 주지 않았고, 말로써 산을 주지도 않았네. 말로써 산조차 주지 않는 그가, 베풀지 않으면서 (실제로) 무엇을 주겠는가?”

Tattha succajaṃ vatāti sukhena cajituṃ sakkuṇeyyampi na caji. Adadanti vacanamattenāpi pabbataṃ adadamāno. Kiñhi tassacajantassāti tassa nāmetassa mayā yācitassa na cajantassa kiñhi cajeyya. Vācāya adada pabbatanti sacāyaṃ mayā yācito mama vacanena suvaṇṇamayampi hontaṃ taṃ pabbataṃ vācāya adada, vacanamattena adassāti attho.

거기서 ‘succajaṃ vata’는 기꺼이 줄 수 있는 것(말 한마디)임에도 주지 않았다는 뜻이다. ‘adadaṃ’은 말로써조차 산을 주지 않았다는 것이다. ‘kiñhi tassacajantassa’는 내가 요청한 것을 주지 않는 그 사람에게 무엇인들 받을 게 있겠는가 하는 뜻이다. ‘vācāya adada pabbatanti’는 비록 내가 요청한 그 산이 내 말대로 황금이 된다 하더라도, 말로써조차 주지 않았다, 즉 말 한마디로라도 베풀지 않았다는 의미이다.

Taṃ [Pg.64] sutvā rājā dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕은 두 번째 게송을 읊었다.

78.

78.

‘‘Yañhi kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā’’ti.

“행할 수 있는 것만을 말하고, 행하지 못할 것은 말하지 말라. 행하지 않으면서 말만 하는 자를 현자들은 알아본다.”

Tassattho – yadeva hi paṇḍito puriso kāyena kareyya, taṃ vācāya vadeyya. Yaṃ na kayirā, na taṃ vadeyya, dātukāmova dammīti vadeyya, na adātukāmoti adhippāyo. Kiṃkāraṇā? Yo hi ‘‘dassāmī’’ti vatvāpi pacchā na dadāti, taṃ akarontaṃ kevalaṃ musā bhāsamānaṃ parijānanti paṇḍitā. Ayaṃ ‘‘dassāmī’’ti vacanamattameva bhāsati, na pana deti, yañhi kho pana adinnampi vacanamatteneva dinnaṃ hoti, taṃ puretarameva laddhaṃ nāma bhavissatīti evaṃ tassa musāvādibhāvaṃ parijānanti paṇḍitā, bālā pana vacanamatteneva tussantīti.

그 뜻은, 지혜로운 사람은 몸으로 행할 수 있는 것만을 말로 해야 한다는 것이다. 행하지 못할 것은 말하지 말아야 하며, 줄 마음이 있을 때만 준다고 말해야지 줄 마음이 없을 때는 말하지 말아야 한다는 취지이다. 왜인가? “주겠다”고 말해 놓고 나중에 주지 않는다면, 행하지 않고 오직 거짓을 말하는 자를 현자들이 알아보기 때문이다. ‘이 사람은 말로만 주겠다고 하고 실제로는 주지 않는다. 아직 주지 않았더라도 말 한마디로 이미 준 것이라면, 그것은 이미 받은 것이나 다름없을 것이다’라고 여기며 그의 거짓된 성품을 현자들은 알아본다. 그러나 어리석은 자들은 말 한마디에만 기뻐할 뿐이다.

Taṃ sutvā devī rañño añjaliṃ paggahetvā tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕비는 왕에게 합장하며 세 번째 게송을 읊었다.

79.

79.

‘‘Rājaputta namo tyatthu, sacce dhamme ṭhito casi;

Yassa te byasanaṃ patto, saccasmiṃ ramate mano’’ti.

“왕자여, 당신께 경의를 표합니다. 당신은 진실과 법에 서 계십니다. 불행을 겪었음에도 당신의 마음은 진실함 속에서 즐거워하십니다.”

Tattha sacce dhammeti vacīsacce ca sabhāvadhamme ca. Byasanaṃ pattoti yassa tava raṭṭhā pabbājanīyasaṅkhātaṃ byasanaṃ pattopi mano saccasmiṃyeva ramati.

거기서 ‘sacce dhamme’는 말의 진실과 사물의 본성인 법을 뜻한다. ‘byasanaṃ patto’는 나라에서 추방당하는 불행을 겪었음에도 그대의 마음은 오직 진실함 속에서 즐거워한다는 뜻이다.

Evaṃ rañño guṇakathaṃ kathayamānāya deviyā taṃ sutvā bodhisatto tassā guṇakathaṃ kathento catutthaṃ gāthamāha –

왕비가 이와 같이 왕의 공덕을 찬탄하는 것을 듣고, 보살은 왕비의 공덕을 기리며 네 번째 게송을 읊었다.

80.

80.

‘‘Yā daliddī daliddassa, aḍḍhā aḍḍhassa kittima;

Sā hissa paramā bhariyā, sahiraññassa itthiyo’’ti.

“남편이 가난할 때 함께 가난하고, 부유할 때 함께 부유하며 명성을 얻는 여인, 그녀야말로 남편의 으뜸가는 아내이니, 재물이 있는 자에게 여인들은 (늘) 있기 마련이라네.”

Tattha kittimāti kittisampannāti attho. Sā hissa paramāti yā daliddassa sāmikassa daliddakāle sayampi daliddī hutvā taṃ na pariccajati. Aḍḍhassāti aḍḍhakāle aḍḍhā hutvā sāmikameva anuvattati, samānasukhadukkhāva hoti, sā hi tassa paramā uttamā bhariyā nāma. Sahiraññassa pana issariye ṭhitassa itthiyo nāma hontiyeva, anacchariyameva etanti.

거기서 ‘kittimā’는 명성을 갖춘 자라는 뜻이다. ‘sā hissa paramā’는 남편이 가난할 때 자신도 가난해지면서도 남편을 버리지 않는 여인을 뜻한다. ‘aḍḍhassāti’는 남편이 부유할 때 함께 부유해지면서도 남편을 따르며 즐거움과 고통을 함께하는 여인을 뜻하니, 그녀가 바로 그의 가장 뛰어난 아내이다. 재물이 있고 권세가 있는 자에게 여인들이 생기는 것은 당연한 일이니, 그것은 놀랄 만한 일이 아니다.

Evañca [Pg.65] pana vatvā bodhisatto ‘‘ayaṃ, mahārāja, tumhākaṃ dukkhitakāle araññe samānadukkhā hutvā vasi, imissā sammānaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti deviyā guṇaṃ kathesi. Rājā tassa vacanena deviyā guṇaṃ saritvā ‘‘paṇḍita, tava kathāyāhaṃ deviyā guṇaṃ anussari’’nti vatvā tassā sabbissariyamadāsi. ‘‘Tayāhaṃ deviyā guṇaṃ sarāpito’’ti bodhisattassapi mahantaṃ sakkāraṃ akāsi.

이렇게 말한 뒤 보살은 “대왕이시여, 이분은 당신이 고통스러울 때 숲에서 고통을 함께하며 살았습니다. 이분께 예우를 갖추는 것이 마땅합니다.”라고 왕비의 공덕을 칭송했다. 왕은 그의 말을 듣고 왕비의 공덕을 상기하며 “현자여, 그대의 말을 통해 내가 왕비의 공덕을 기억해냈소.”라고 말하며 그녀에게 모든 권세와 재물을 주었다. 그리고 “그대가 나로 하여금 왕비의 공덕을 기억하게 했소.”라며 보살에게도 큰 대우를 해주었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ubho jayampatikā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu.

스승께서는 이 법문을 마치시고 진리(사성제)를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 진리를 설하신 끝에 그 부부는 예류과(소다원과)에 들었다.

Tadā bārāṇasirājā ayaṃ kuṭumbiko ahosi, devī ayaṃ upāsikā, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosinti.

그때의 바라나시 왕은 이 장자였고, 왕비는 이 여신도였으며, 현명한 대신은 바로 나였다.

Succajajātakavaṇṇanā dasamā.

숫짜자 자타카(버리기 쉬움의 전생 이야기)가 끝났다. 제10화.

Pucimandavaggo dutiyo.

뿌찌만다 품 제2장.

3. Kuṭidūsakavaggo

3. 3. 꾸띠두사까 품

[321] 1. Kuṭidūsakajātakavaṇṇanā

[321] 1. 1. 꾸띠두사까 자타카(둥지를 부순 새의 전생 이야기)

Manussasseva te sīsanti idaṃ satthā jetavane viharanto mahākassapattherassa paṇṇasālajhāpakaṃ daharabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu pana rājagahe samuṭṭhitaṃ. Tadā kira thero rājagahaṃ nissāya araññakuṭiyaṃ viharati, tassa dve daharā upaṭṭhānaṃ karonti. Tesu eko therassa upakārako, eko dubbaco itarena kataṃ attanā katasadisaṃ karoti. Tena mukhodakādīsu upaṭṭhāpitesu therassa santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘bhante, udakaṃ ṭhapitaṃ, mukhaṃ dhovathā’’tiādīni vadati. Tena kālasseva vuṭṭhāya therassa pariveṇe sammaṭṭhe therassa nikkhamanavelāya ito cito ca paharanto sakalapariveṇaṃ attanā sammaṭṭhaṃ viya karoti. Vattasampanno cintesi ‘‘ayaṃ dubbaco mayā kataṃ attanā katasadisaṃ karoti, etassa saṭhakammaṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti.

‘인간의 머리와 같구나’라는 이 가르침은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 마하카사파 장로의 잎집을 불태운 젊은 비구를 인연으로 말씀하셨다. (사건은 라자가하에서 일어났다.) 그때 장로는 라자가하 근처의 숲속 오두막에 머물고 있었는데, 두 명의 젊은 비구가 시봉을 하고 있었다. 그들 중 한 명은 장로를 잘 돕는 이였고, 다른 한 명은 다루기 어렵고 불순종하는 이였다. 그는 다른 비구가 한 일을 자신이 한 것처럼 꾸몄다. 다른 비구가 세숫물 등을 준비해두면 장로에게 가서 절하며 ‘스님, 물을 준비해 두었으니 세수하십시오’라고 말하곤 했다. 또한 다른 비구가 일찍 일어나 장로의 뜰을 청소해두면, 장로가 나올 때쯤 여기저기 쓰는 척하며 온 뜰을 자기가 청소한 것처럼 꾸몄다. 법도를 잘 지키는 비구는 ‘이 다루기 어려운 자가 내가 한 일을 자기가 한 것처럼 꾸미니, 그의 속임수를 드러내리라’고 생각했다.

Tasmiṃ [Pg.66] antogāme bhutvā āgantvā niddāyanteva nhānodakaṃ tāpetvā piṭṭhikoṭṭhake ṭhapetvā aññaṃ aḍḍhanāḷimattaṃ udakaṃ uddhane ṭhapesi. Itaro pabujjhitvāva gantvā usumaṃ uṭṭhahantaṃ disvā ‘‘udakaṃ tāpetvā koṭṭhake ṭhapitaṃ bhavissatī’’ti therassa santikaṃ gantvā ‘‘bhante, nhānakoṭṭhake udakaṃ ṭhapitaṃ, nhāyathā’’ti āha. Thero ‘nhāyissāmī’’ti tena saddhiṃyeva āgantvā koṭṭhake udakaṃ aditvā ‘‘kahaṃ udaka’’nti pucchi. So vegena aggisālaṃ gantvā tucchabhājane uḷuṅkaṃ otāresi, uḷuṅko tucchabhājanassa tale paṭihato ‘‘tatā’’ti saddamakāsi. Tato paṭṭhāya tassa ‘‘uḷuṅkasaddako’’tveva nāmaṃ jātaṃ.

그 비구가 마을로 공양을 하러 갔다 와서 잠이 들었을 때, 다른 비구가 목욕물을 데워 욕실 밖에 두고, 화덕 위에는 아주 적은 양의 물만 담긴 항아리를 올려두었다. 그는 깨어나서 연기가 나는 것을 보고 ‘물을 데워 욕실에 두었겠구나’ 생각하고 장로에게 가서 ‘스님, 욕실에 목욕물을 준비했습니다. 목욕하십시오’라고 말했다. 장로가 목욕을 하려고 그와 함께 가서 욕실에 물이 없는 것을 보고 ‘물이 어디 있느냐?’라고 물었다. 그는 급히 부엌으로 가서 빈 항아리에 국자를 넣었는데, 국자가 빈 항아리 바닥에 부딪혀 ‘따따’ 소리를 냈다. 그때부터 그에게 ‘울룽카삿다카(국자 소리 내는 자)’라는 이름이 붙었다.

Tasmiṃ khaṇe itaro piṭṭhikoṭṭhakato udakaṃ āharitvā ‘‘nhāyatha, bhante’’ti āha. Thero nhatvā āvajjento uḷuṅkasaddakassa dubbacabhāvaṃ ñatvā taṃ sāyaṃ therupaṭṭhānaṃ āgataṃ ovadi ‘‘āvuso, samaṇena nāma attanā katameva ‘kataṃ me’ti vattuṃ vaṭṭati, aññathā sampajānamusāvādo hoti, ito paṭṭhāya evarūpaṃ mā akāsī’’ti. So therassa kujjhitvā punadivase therena saddhiṃ piṇḍāya gāmaṃ na pāvisi. Thero itareneva saddhiṃ pāvisi. Uḷuṅkasaddakopi therassa upaṭṭhākakulaṃ gantvā ‘‘bhante, thero kaha’’nti vutte ‘‘aphāsukena vihāreyeva nisinno’’ti vatvā ‘‘kiṃ, bhante, laddhuṃ vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘idañcidañca dethā’’ti gahetvā attano rucitaṭṭhānaṃ gantvā bhuñjitvā vihāraṃ agamāsi.

그때 다른 비구가 욕실 밖에서 물을 가져와 ‘스님, 목욕하십시오’라고 말했다. 장로는 목욕을 마친 후 숙고하여 울룽카삿다카의 불순종함을 알고, 저녁에 장로를 시봉하러 온 그를 훈계했다. ‘도반이여, 수행자는 자신이 한 일만을 ‘제가 했습니다’라고 말해야 하오. 자신이 하지 않은 일을 했다고 말하는 것은 고의적인 거짓말이오. 이제부터는 이런 일을 하지 마시오.’ 그는 장로에게 화가 나서 다음 날 장로와 함께 탁발하러 가지 않았다. 장로는 다른 비구와 함께 탁발을 나갔다. 울룽카삿다카는 장로의 후원자 집에 가서 ‘장로님은 어디 계십니까?’라는 물음에 ‘몸이 불편하여 사원에 계십니다’라고 거짓말을 하고, ‘스님께 무엇을 드려야 할까요?’라는 물음에 ‘이것저것을 주시오’라고 하여 음식을 받아 자기가 원하는 곳에 가서 먹고 사원으로 돌아왔다.

Punadivase thero taṃ kulaṃ gantvā nisīdi. Manussehi ‘‘kiṃ, bhante, ayyassa aphāsukaṃ, hiyyo kirattha vihāreyeva nisinnā, asukadaharassa hatthe āhāraṃ pesayimha, paribhutto ayyenā’’ti vutte thero tuṇhībhūtova bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gantvā sāyaṃ therupaṭṭhānakāle āgataṃ āmantetvā ‘‘āvuso, asukagāme nāma asukakule ‘therassa idañcidañca laddhuṃ vaṭṭatī’ti viññāpetvā kira te bhutta’’nti vatvā ‘‘viññatti nāma na vaṭṭati, mā puna evarūpaṃ anācāraṃ carā’’ti āha. So ettakena there āghātaṃ bandhitvā ‘‘ayaṃ hiyyopi udakamattaṃ nissāya mayā saddhiṃ kalahaṃ kari, idāni panassa upaṭṭhākānaṃ gehe mayā bhattamuṭṭhi bhuttāti asahanto puna kalahaṃ karoti, jānissāmissa kattabbayuttaka’’nti [Pg.67] punadivase there piṇḍāya paviṭṭhe muggaraṃ gahetvā paribhogabhājanāni bhinditvā paṇṇasālaṃ jhāpetvā palāyi. So jīvamānova manussapeto hutvā sussitvā kālaṃ katvā avīcimahāniraye nibbatti. So tena kato anācāro mahājanassa majjhe pākaṭo jāto.

다음 날 장로가 그 집에 가니 사람들이 물었다. ‘스님, 어제는 어디가 불편하셨습니까? 어제 사원에 계신다기에 어느 젊은 비구 편에 음식을 보냈는데, 잡수셨는지요?’ 장로는 침묵을 지키며 공양을 마치고 사원으로 돌아와, 저녁에 시봉하러 온 그를 불러 말했다. ‘도반이여, 그대가 어느 마을 어느 집에서 ‘장로에게 이것저것이 필요하다’고 요청하여 음식을 먹었다더구나. 요청하는 것(vinnatti)은 적절하지 않으니 다시는 이런 잘못된 행동을 하지 마시오.’ 그는 이 일로 장로에게 원한을 품고 ‘이분은 어제도 물 때문에 나와 다투더니, 오늘은 후원자 집에서 내가 밥 한 줌 먹은 것을 참지 못하고 또 다투는구나. 내가 본때를 보여주리라’고 생각했다. 다음 날 장로가 탁발하러 나갔을 때, 그는 몽둥이를 들고 기물들을 부수고 잎집에 불을 지른 뒤 도망쳤다. 그는 살아있는 채로 인간 귀신(manussapeta)이 되어 수척해지다가 죽어서 아비지 대지옥에 떨어졌다. 그가 저지른 부도덕한 행동은 대중 사이에 널리 알려졌다.

Athekacce bhikkhū rājagahā sāvatthiṃ gantvā sabhāgaṭṭhāne pattacīvaraṃ paṭisāmetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchi. ‘‘Rājagahā, bhante’’ti. ‘‘Ko tattha ovādadāyako ācariyo’’ti. ‘‘Mahākassapatthero, bhante’’ti. ‘‘Sukhaṃ, bhikkhave, kassapassā’’ti. ‘‘Āma, bhante, therassa sukhaṃ, saddhivihāriko panassa ovāde dinne kujjhitvā therassa paṇṇasālaṃ jhāpetvā palāyīti. Taṃ sutvā satthā ‘‘bhikkhave, kassapassa evarūpena bālena saddhiṃ caraṇato ekacariyāva seyyo’’ti vatvā imaṃ dhammapade gāthamāha –

그때 어떤 비구들이 라자가하에서 사왓티로 가서, 적당한 곳에 바루와 가사를 챙겨두고 스승(부처님)께 나아가 절하고 앉았다. 부처님께서는 그들과 함께 안부를 나누신 뒤 “어디서 왔느냐?”라고 물으셨다. “라자가하에서 왔습니다, 세존이시여.” “그곳에서 훈계를 주는 스승은 누구냐?” “마하카사파 장로입니다, 세존이시여.” “비구들이여, 카사파는 평안하냐?” “네, 세존이시여, 장로님은 평안하십니다. 하지만 그의 한 제자(공동 거주자)가 훈계를 듣고 화가 나서 장로의 잎집(초막)을 불태우고 도망쳤습니다.” 그 말을 들으시고 부처님께서는 “비구들이여, 카사파에게는 그런 어리석은 자와 함께 지내는 것보다 홀로 행하는 것이 참으로 낫다”라고 말씀하시며 법구경의 이 게송을 읊으셨다.

‘‘Carañce nādhigaccheyya, seyyaṃ sadisamattano;

Ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā, natthi bāle sahāyatā’’ti. (dha. pa. 61);

‘수행자가 길을 갈 때 자신보다 훌륭하거나 자신과 대등한 자를 만나지 못한다면, 차라리 굳게 홀로 행하라. 어리석은 자와의 우정은 있을 수 없다.’ (법구경 61)

Idañca pana vatvā puna te bhikkhū āmantetvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva so kuṭidūsako, pubbepi kuṭidūsakoyeva, na ca idāneva ovādadāyakassa kujjhati, pubbepi kujjhiyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

이 말씀을 하시고 다시 비구들을 불러 “비구들이여, 그가 오두막을 훼손한 것은 지금뿐만이 아니라 전생에도 훼손한 적이 있었으며, 지금만 훈계하는 이에게 화를 낸 것이 아니라 전생에도 화를 내었느니라”고 말씀하시고는 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto siṅgilasakuṇayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto attano manāpaṃ anovassakaṃ kulāvakaṃ katvā himavantapadese vasati. Atheko makkaṭo vassakāle acchinnadhāre deve vassante sītapīḷito dante khādanto bodhisattassa avidūre nisīdi. Bodhisatto taṃ tathā kilamantaṃ disvā tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 싱길라(Siṅgila) 새의 모태에 태어나 성장하여, 자신에게 흡족하고 비가 새지 않는 둥지를 짓고 히말라야 지역에 살고 있었다. 그때 한 원숭이가 장마철에 끊임없이 비가 내리자 추위에 떨며 이빨을 마주치고는 보살의 근처에 앉았다. 보살은 그 원숭이가 고생하는 것을 보고 대화를 나누고자 첫 번째 게송을 읊었다.

81.

81.

‘‘Manussasseva te sīsaṃ, hatthapādā ca vānara;

Atha kena nu vaṇṇena, agāraṃ te na vijjatī’’ti.

‘원숭이야, 너의 머리도 손과 발도 사람과 같구나. 그런데 무슨 까닭으로 너에게는 집이 없느냐?’

Tattha [Pg.68] vaṇṇenāti kāraṇena. Agāranti tava nivāsagehaṃ kena kāraṇena natthīti pucchi.

거기서 ‘vaṇṇena’는 ‘이유(원인)’를 뜻한다. ‘무슨 이유로 네가 거처할 집이 없느냐?’라고 물은 것이다.

Taṃ sutvā vānaro dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 원숭이가 두 번째 게송을 읊었다.

82.

82.

‘‘Manussasseva me sīsaṃ, hatthapādā ca siṅgila;

Yāhu seṭṭhā manussesu, sā me paññā na vijjatī’’ti.

‘싱길라 새여, 나의 머리도 손과 발도 사람과 같구나. 하지만 사람들 중에서 으뜸이라고 하는 그 지혜가 나에게는 없구나.’

Tattha siṅgilāti taṃ sakuṇaṃ nāmenālapati. Yāhu seṭṭhā manussesūti yā manussesu seṭṭhāti kathenti, sā mama vicāraṇapaññā natthi. Sīsahatthapādakāyabalāni hi loke appamāṇaṃ, vicāraṇapaññāva seṭṭhā, sā mama natthi, tasmā me agāraṃ na vijjatīti.

거기서 ‘싱길라(Siṅgila)여’는 그 새의 이름을 부르는 것이다. ‘사람들 중에서 으뜸이라고 하는’이란 사람들이 인간들 중에서 가장 뛰어나다고 말하는 그 분별하는 지혜가 나에게는 없다는 뜻이다. 세상에서 머리, 손, 발, 몸의 힘은 헤아릴 수 없으나(흔하나), 분별하는 지혜야말로 가장 뛰어난데 그것이 내게 없으므로 집이 없다는 말이다.

Taṃ sutvā bodhisatto itaraṃ gāthādvayamāha –

그 말을 듣고 보살은 다음의 두 게송을 읊었다.

83.

83.

‘‘Anavaṭṭhitacittassa, lahucittassa dubbhino;

Niccaṃ addhuvasīlassa, sukhabhāvo na vijjati.

“마음이 안정되지 않고 경솔하며 배신하는 자, 항상 계행이 견고하지 못한 자에게는 행복이 존재하지 않네.”

84.

84.

‘‘So karassu ānubhāvaṃ, vītivattassu sīliyaṃ;

Sītavātaparittāṇaṃ, karassu kuṭavaṃ kapī’’ti.

“원숭이야, 그러니 힘을 내어라. (나쁜) 습성을 벗어나라. 추위와 바람을 막아줄 둥지를 만들어라.”

Tattha anavaṭṭhitacittassāti appatiṭṭhitacittassa. Dubbhinoti mittadubbhissa. Addhuvasīlassāti na sabbakālaṃ sīlarakkhakassa. So karassu ānubhāvanti so tvaṃ samma makkaṭa paññāya uppādanatthaṃ ānubhāvaṃ balaṃ upāyaṃ karohi. Vītivattassu sīliyanti attano dussīlabhāvasaṅkhātaṃ sīliyaṃ atikkamitvā sīlavā hoti. Kuṭavaṃ kapīti sītavātassa parittāṇasamatthaṃ attano kuṭavaṃ kulāvakaṃ ekaṃ vasanāgārakaṃ karohīti.

거기서 ‘마음이 안정되지 않은 자’란 마음이 머물지 못하는 자를 말한다. ‘배신하는 자’란 친구를 배신하는 자이다. ‘계행이 견고하지 못한 자’란 늘 계를 지키지 않는 자이다. ‘힘을 내어라’는 ‘벗 원숭이야, 그대는 지혜를 내기 위해 능력과 방책을 다하라’는 뜻이다. ‘습성을 벗어나라’는 자신의 부도덕함으로 일컬어지는 습성을 넘어서서 도덕적인 자가 되라는 것이다. ‘둥지를 만들어라 원숭이야’란 추위와 바람을 충분히 막아낼 수 있는 그대의 둥지, 즉 하나의 거처인 집을 만들라는 뜻이다.

Makkaṭo cintesi ‘‘ayaṃ tāva attano anovassakaṭṭhāne nisinnabhāvena maṃ paribhāsati, na nisīdāpessāmi naṃ imasmiṃ kulāvake’’ti. Tato bodhisattaṃ gaṇhitukāmo pakkhandi, bodhisatto uppatitvā aññattha gato. Makkaṭo kulāvakaṃ viddhaṃsetvā cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā pakkāmi.

원숭이는 ‘이놈이 자기는 비를 맞지 않는 곳에 앉아 있다고 나를 비웃는구나. 저 둥지에 더 이상 앉아 있지 못하게 하리라’라고 생각했다. 그러고는 보살을 잡으려고 달려들었으나, 보살은 날아서 다른 곳으로 피해 갔다. 원숭이는 둥지를 부수어 가루로 만들고 떠나버렸다.

Satthā [Pg.69] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo kuṭijhāpako ahosi, siṅgilasakuṇo pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 다음과 같이 자따까를 결합시키셨다. “그때 오두막을 불태운 원숭이는 저 (비구)였고, 싱길라 새는 바로 나였다.”

Kuṭidūsakajātakavaṇṇanā paṭhamā.

쿠티두사카 자따까(Kuṭidūsakajātaka, 둥지를 훼손한 원숭이 이야기)가 끝났다. 첫 번째.

[322] 2. Duddubhajātakavaṇṇanā

[322] 2. 2. 둣둡하 자따까(Duddubhajātaka, 소동을 일으킨 토끼 이야기)

Duddubhāyati bhaddanteti idaṃ satthā jetavane viharanto aññatitthiye ārabbha kathesi. Titthiyā kira jetavanassa samīpe tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappenti, pañcātapaṃ tapenti, nānappakāraṃ micchātapaṃ caranti. Atha sambahulā bhikkhū sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā jetavanaṃ āgacchantā antarāmagge te disvā gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘atthi nu kho, bhante, aññatitthiyānaṃ vatasamādāne sāro’’ti pucchiṃsu. Satthā ‘‘na, bhikkhave, tesaṃ vatasamādāne sāro vā viseso vā atthi, tañhi nighaṃsiyamānaṃ upaparikkhiyamānaṃ ukkārabhūmimaggasadisaṃ sasakassa duddubhasadisaṃ hotī’’ti vatvā ‘‘duddubhasadisabhāvamassa mayaṃ na jānāma, kathetha no, bhante’’ti tehi yācito atītaṃ āhari.

“존자시여, ‘둣둡’ 하는 소리가 납니다”라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 외도들을 인연으로 말씀하신 것이다. 전해지는 바로는, 외도들이 제타바나 근처 여기저기서 가시 돋친 침상에서 잠을 자고, 다섯 가지 열기로 몸을 태우는(오화고행) 등 여러 가지 잘못된 고행을 닦고 있었다. 그때 많은 비구들이 사왓티에서 탁발을 하고 제타바나로 돌아오던 길에 그들을 보고 스승께 다가가 “세존이시여, 외도들이 지키는 서원(고행)에 실질적인 핵심이 있습니까?”라고 여쭈었다. 스승께서는 “비구들아, 그들이 지키는 서원에는 핵심도 특별함도 없다. 그것은 살펴보면 오물로 가득한 길과 같고, 토끼의 ‘둣둡’ 소리와 같다”고 말씀하셨다. 비구들이 “그 ‘둣둡’ 소리와 같다는 것이 무엇인지 저희는 모릅니다. 세존이시여, 저희에게 말씀해 주십시오”라고 청하자 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sīhayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto araññe paṭivasati. Tadā pana pacchimasamuddasamīpe beluvamissakatālavanaṃ hoti. Tatreko sasako beluvarukkhamūle ekassa tālagacchassa heṭṭhā vasati. So ekadivasaṃ gocaraṃ ādāya āgantvā tālapaṇṇassa heṭṭhā nipanno cintesi ‘‘sace ayaṃ pathavī saṃvaṭṭeyya, kahaṃ nu kho gamissāmī’’ti. Tasmiṃ khaṇe ekaṃ beluvapakkaṃ tālapaṇṇassa upari pati. So tassa saddena ‘‘addhā pathavī saṃvaṭṭatī’’ti uppatitvā pacchato anolokentova palāyi. Taṃ maraṇabhayabhītaṃ vegena palāyantaṃ añño sasako disvā pucchi ‘‘kiṃ bho, ativiya bhīto palāyasī’’ti. ‘‘Mā pucchi, bho’’ti. So ‘‘kiṃ bho, kiṃ bho’’ti pacchato dhāvateva. Itaro nivattitvā anolokentova ‘‘ettha pathavī saṃvaṭṭatī’’ti āha. Sopi tassa pacchato palāyi. Evaṃ tamañño addasa, tamaññoti [Pg.70] evaṃ sasakasahassaṃ ekato hutvā palāyi. Te ekopi migo disvā ekato hutvā palāyi. Eko sūkaro, eko gokaṇṇo, eko mahiṃso, eko gavayo, eko khaggo, eko byaggho, eko sīho, eko hatthī disvā ‘‘kimeta’’nti pucchitvā ‘‘ettha pathavī saṃvaṭṭatī’’ti vutte palāyi. Evaṃ anukkamena yojanamattaṃ tiracchānabalaṃ ahosi.

과거에 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 사자로 태어나 장성하여 숲속에 살고 있었다. 그때 서쪽 바다 근처에 벨루바(빌와) 나무가 섞인 타라 나무 숲이 있었다. 그곳의 어떤 벨루바 나무 아래 타라 나무 덤불 밑에 토끼 한 마리가 살고 있었다. 그는 어느 날 먹이를 찾아 돌아와 타라 잎 아래 누워 '만약 이 땅이 무너진다면 나는 어디로 가야 할까?'라고 생각했다. 바로 그 순간 벨루바 열매 하나가 타라 잎 위로 떨어졌다. 그는 그 소리에 '정말로 땅이 무너지는구나!'라고 생각하며 뒤도 돌아보지 않고 도망쳤다. 죽음의 공포에 질려 급히 도망치는 그를 보고 다른 토끼가 물었다. "여보게, 왜 그렇게 겁에 질려 도망치는가?" "묻지 말게." 그는 "왜 그러는가, 왜 그러는가?" 하며 뒤쫓아갔다. 다른 토끼는 멈춰 서서 돌아보지도 않은 채 "여기 땅이 무너지고 있네"라고 말했다. 그러자 그도 그의 뒤를 따라 도망쳤다. 이처럼 다른 토끼가 보고, 또 다른 토끼가 보고 하여 토끼 수천 마리가 한데 모여 도망쳤다. 그것을 어떤 사슴 한 마리가 보고 함께 도망쳤다. 멧돼지 한 마리, 고카나 한 마리, 물소 한 마리, 가야(들소) 한 마리, 코뿔소 한 마리, 호랑이 한 마리, 사자 한 마리, 코끼리 한 마리가 그것을 보고 "무슨 일이냐?"라고 물었다가 "여기 땅이 무너진다"는 말을 듣고 도망쳤다. 이렇게 점차 1요자나에 이르는 짐승 떼가 되었다.

Tadā bodhisatto taṃ balaṃ palāyantaṃ disvā ‘‘kimeta’’nti pucchitvā ‘‘ettha pathavī saṃvaṭṭatī’’ti sutvā cintesi ‘‘pathavīsaṃvaṭṭanaṃ nāma na kadāci atthi, addhā etesaṃ kiñci dussutaṃ bhavissati, mayi kho pana ussukkaṃ anāpajjante sabbe nassissanti, jīvitaṃ nesaṃ dassāmī’’ti sīhavegena purato pabbatapādaṃ gantvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadi. Te sīhabhayatajjitā nivattitvā piṇḍitā aṭṭhaṃsu. Sīho tesaṃ antaraṃ pavisitvā ‘‘kimatthaṃ palāyathā’’ti pucchi. ‘‘Pathavī saṃvaṭṭatī’’ti. ‘‘Kena saṃvaṭṭamānā diṭṭhā’’ti? ‘‘Hatthī jānantī’’ti. Hatthī pucchi. Te ‘‘mayaṃ na jānāma, sīhā jānantī’’ti vadiṃsu, sīhāpi ‘‘mayaṃ na jānāma, byagghā jānantī’’ti, byagghāpi ‘‘mayaṃ na jānāma, khaggā jānantī’’ti, khaggāpi ‘‘gavayā jānantī’’ti, gavayāpi ‘‘mahiṃsā jānantī’’ti, mahiṃsāpi ‘‘gokaṇṇā jānantī’’ti, gokaṇṇāpi ‘‘sūkarā jānantī’’ti, sūkarāpi ‘‘migā jānantī’’ti, migāpi ‘‘mayaṃ na jānāma, sasakā jānantī’’ti, sasakesu pucchiyamānesu ‘‘ayaṃ kathetī’’ti taṃ sasakaṃ dassesuṃ. Atha naṃ ‘‘evaṃ kira, samma, passasi pathavī saṃvaṭṭatī’’ti pucchi. ‘‘Āma, sāmi mayā diṭṭhā’’ti. ‘‘Kattha vasanto passasī’’ti? ‘‘Pacchimasamuddasamīpe beluvamissakatālavane vasāmi. Ahañhi tattha beluvarukkhamūle tālagacche tālapaṇṇassa heṭṭhā nipanno cintesiṃ ‘‘sace pathavī saṃvaṭṭati, kahaṃ gamissāmī’’ti, atha taṅkhaṇaññeva pathaviyā saṃvaṭṭanasaddaṃ sutvā palātomhī’’ti.

그때 보살은 그 무리가 도망치는 것을 보고 "무슨 일이냐?"라고 물어 "여기 땅이 무너진다"는 말을 듣고 생각했다. '땅이 무너지는 일 따위는 결코 있을 수 없다. 분명 이들이 무언가 잘못 들었을 것이다. 내가 만약 노력하지 않는다면 모두 멸망할 것이니, 그들에게 생명을 주어야겠다.' 보살은 사자의 속도로 산기슭 앞으로 달려가 세 번 사자후를 토했다. 그들은 사자의 두려움에 압도되어 멈춰 서서 무리를 지어 있었다. 사자는 그들 사이로 들어가 물었다. "왜 도망치느냐?" "땅이 무너집니다." "누가 땅이 무너지는 것을 보았느냐?" "코끼리들이 압니다." 코끼리들에게 물었다. 그들은 "저희는 모릅니다. 사자들이 압니다"라고 말했다. 사자들도 "저희는 모릅니다. 호랑이들이 압니다", 호랑이들도 "저희는 모릅니다. 코뿔소들이 압니다", 코뿔소들도 "가야들이 압니다", 가야들도 "물소들이 압니다", 물소들도 "고카나들이 압니다", 고카나들도 "멧돼지들이 압니다", 멧돼지들도 "사슴들이 압니다", 사슴들도 "저희는 모릅니다. 토끼들이 압니다"라고 했다. 토끼들에게 물었을 때 "이 토끼가 말했습니다"라며 그 토끼를 가리켰다. 그러자 그에게 "여보게, 정말로 땅이 무너지는 것을 보았느냐?"라고 물었다. "예, 주인님, 제가 보았습니다." "어디에 살면서 보았느냐?" "서쪽 바다 근처 벨루바가 섞인 타라 숲에 삽니다. 저는 거기서 벨루바 나무 아래 타라 나무 덤불의 타라 잎 밑에 누워 '만약 땅이 무너진다면 나는 어디로 갈까?'라고 생각했습니다. 그때 바로 땅이 무너지는 소리를 듣고 도망쳐 왔습니다."

Sīho cintesi ‘‘addhā tassa tālapaṇṇassa upari beluvapakkaṃ patitvā duddubhāyanasaddamakāsi, svāyaṃ taṃ saddaṃ sutvā ‘pathavī saṃvaṭṭatī’ti saññaṃ uppādetvā palāyi, tathato jānissāmī’’ti. So taṃ sasakaṃ gahetvā mahājanaṃ assāsetvā ‘‘ahaṃ iminā diṭṭhaṭṭhāne pathaviyā saṃvaṭṭanabhāvaṃ vā asaṃvaṭṭanabhāvaṃ vā tathato jānitvā āgamissāmi, yāva [Pg.71] mamāgamanā tumhe ettheva hothā’’ti sasakaṃ piṭṭhiyaṃ āropetvā sīhavegena pakkhanditvā tālavane sasakaṃ otāretvā ‘‘ehi tayā diṭṭhaṭṭhānaṃ dassehī’’ti āha. ‘‘Na visahāmi sāmī’’ti. ‘‘Ehi mā bhāyī’’ti. So beluvarukkhaṃ upasaṅkamituṃ asakkonto avidūre ṭhatvā ‘‘idaṃ sāmi duddubhāyanaṭṭhāna’’nti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

사자는 '분명 저 타라 나무 잎 위로 벨루바 열매가 떨어져 둑두바 하는 소리를 냈을 것이고, 저 토끼는 그 소리를 듣고 ‘땅이 무너진다’는 인식을 일으켜 달아난 것이리라. 내가 사실대로 확인하리라'고 생각했다. 그는 토끼를 데리고 대중을 안심시키며 '내가 이 토끼가 보았다는 곳에서 땅이 무너지는지 아닌지를 사실대로 확인하고 돌아올 테니, 내가 올 때까지 너희는 여기 있거라' 하고는, 토끼를 등에 태우고 사자의 속도로 달려가 타라 나무 숲에서 토끼를 내려놓고 '자, 네가 본 곳을 보여라' 하고 말했다. '주인님, 감히 못 하겠습니다'라고 하자, '오너라, 두려워하지 마라'고 했다. 토끼는 벨루바 나무 가까이 가기를 무서워하여 멀지 않은 곳에 서서 '주인님, 여기가 둑두바 소리가 났던 곳입니다'라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

85.

85.

‘‘Duddubhāyati bhaddante, yasmiṃ dese vasāmahaṃ;

Ahampetaṃ na jānāmi, kimetaṃ duddubhāyatī’’ti.

“주인님, 제가 살고 있는 저곳에서 둑두바 소리가 납니다. 저도 그것이 무엇인지, 왜 둑두바 소리가 나는지 모르겠습니다.”

Tattha duddubhāyatīti duddubhasaddaṃ karoti. Bhaddanteti bhaddaṃ tava atthu. Kimetanti yasmiṃ padese ahaṃ vasāmi, tattha duddubhāyati, ahampi na jānāmi ‘‘kiṃ vā etaṃ duddubhāyati, kena vā kāraṇena duddubhāyati, kevalaṃ duddubhāyanasaddaṃ assosi’’nti.

거기서 ‘둑두바야띠(duddubhāyati)’는 둑두바라는 소리를 낸다는 뜻이다. ‘밧단떼(bhaddante)’는 당신에게 행운이 있기를 바란다는 뜻이다. ‘끼메딴(kimetaṃ)’ 등은 ‘내가 살고 있는 저곳에서 둑두바 소리가 나는데, 나 또한 그것이 무엇 때문에 둑두바 소리가 나는지, 무슨 이유로 둑두바 소리가 나는지 모르고, 그저 둑두바 하는 소리만 들었을 뿐입니다’라는 뜻이다.

Evaṃ vutte sīho beluvarukkhamūlaṃ gantvā tālapaṇṇassa heṭṭhā sasakena nipannaṭṭhānañceva tālapaṇṇamatthake patitaṃ beluvapakkañca disvā pathaviyā asaṃvaṭṭanabhāvaṃ tathato jānitvā sasakaṃ piṭṭhiyaṃ āropetvā sīhavegena khippaṃ migasaṅghānaṃ santikaṃ gantvā sabbaṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘tumhe mā bhāyathā’’ti migagaṇaṃ assāsetvā vissajjesi. Sace hi tadā bodhisatto na bhaveyya, sabbe samuddaṃ pavisitvā nasseyyuṃ. Bodhisattaṃ pana nissāya sabbe jīvitaṃ labhiṃsūti.

이 말을 듣고 사자는 벨루바 나무 뿌리로 가서 타라 잎 아래 토끼가 누워 있던 자리와 타라 잎 위에 떨어진 벨루바 열매를 보고 땅이 무너지지 않았음을 사실대로 확인했다. 그리고 토끼를 등에 태우고 사자의 속도로 신속히 짐승 떼에게 가서 모든 경위를 알려주고 ‘너희는 두려워하지 마라’고 짐승 떼를 안심시켜 해산시켰다. 만약 그때 보살이 없었더라면 모든 짐승은 바다로 들어가 멸망했을 것이다. 보살 덕분에 모두가 생명을 얻었다.

86.

86.

‘‘Beluvaṃ patitaṃ sutvā, duddubhanti saso javi;

Sasassa vacanaṃ sutvā, santattā migavāhinī.

“벨루바 열매가 떨어진 소리를 듣고 토끼가 ‘둑두바’ 하며 달아나니, 토끼의 말을 듣고 짐승 떼가 공포에 떨었네.”

87.

87.

‘‘Appatvā padaviññāṇaṃ, paraghosānusārino;

Panādaparamā bālā, te honti parapattiyā.

“원인을 확인하지 못하고 남의 소리만 따르는 자들, 소란스러운 소문만을 앞세우는 어리석은 자들, 그들은 남의 말에 좌우되네.”

88.

88.

‘‘Ye ca sīlena sampannā, paññāyūpasame ratā;

Ārakā viratā dhīrā, na honti parapattiyā’’ti. –

“계율을 갖추고 지혜와 평온을 즐기며, 악을 멀리하고 삼가는 현자들은 남의 말에 좌우되지 않네.”

Imā tisso abhisambuddhagāthā.

이 세 게송은 정등각자께서 읊으신 것이다.

Tattha beluvanti beluvapakkaṃ. Duddubhantīti evaṃ saddaṃ kurumānaṃ. Santattāti utrastā. Migavāhinīti anekasahassasaṅkhā migasenā. Padaviññāṇanti viññāṇapadaṃ[Pg.72], sotaviññāṇakoṭṭhāsaṃ apāpuṇitvāti attho. Te honti parapattiyāti te paraghosānusārino tameva paraghosasaṅkhātaṃ panādaṃ ‘‘parama’’nti maññamānā bālā andhaputhujjanā viññāṇapadassa appattatāya parapattiyāva honti, paresaṃ vacanaṃ saddahitvā yaṃ vā taṃ vā karonti.

거기서 ‘벨루완(beluvaṃ)’은 벨루바 열매를 뜻한다. ‘둑두반띠(duddubhanti)’는 이와 같은 소리를 내는 것을 뜻한다. ‘산딋따(santattā)’는 공포에 질린 것을 뜻한다. ‘미가와히니(migavāhinī)’는 수천 마리의 짐승 떼를 뜻한다. ‘빠다윈냐난(padaviññāṇaṃ)’은 인식의 단계, 즉 청각적 인식의 범주에 도달하지 못했다는 뜻이다. ‘떼 혼띠 빠라빳띠야(te honti parapattiyā)’는 그 남의 소리를 따르는 자들이 그 소문을 최고라고 여기는 어리석고 눈먼 범부들이며, 스스로의 인식이 없기에 남에게 의존하게 되어 남의 말을 믿고 무엇이든 행한다는 뜻이다.

Sīlenāti ariyamaggena āgatasīlena samannāgatā. Paññāyūpasame ratāti maggeneva āgatapaññāya kilesūpasame ratā, yathā vā sīlena, evaṃ paññāyapi sampannā, kilesūpasame ratātipi attho. Ārakā viratā dhīrāti pāpakiriyato ārakā viratā paṇḍitā. Na hontīti te evarūpā sotāpannā pāpato oratabhāvena kilesūpasame abhiratabhāvena ca ekavāraṃ maggañāṇena paṭividdhadhammā aññesaṃ kathentānampi na saddahanti na gaṇhanti. Kasmā? Attano paccakkhattāti. Tena vuttaṃ –

‘실레나(sīlena)’는 성스러운 도에서 비롯된 계율을 갖춘 것이다. ‘빤냐유빠사메 라따(paññāyūpasame ratā)’는 도에서 비롯된 지혜로 번뇌의 가라앉음을 즐기거나, 혹은 계율과 마찬가지로 지혜를 갖추고 번뇌의 가라앉음을 즐긴다는 뜻이다. ‘아라까 위라따 디라(ārakā viratā dhīrā)’는 악행에서 멀리 떨어져 삼가는 현자들이다. ‘나 혼띠(na honti)’는 이러한 예류자들은 악에서 벗어나고 번뇌의 가라앉음을 즐기며 단번에 도의 지혜로 법을 꿰뚫었기에, 다른 이들이 말하더라도 믿지 않고 받아들이지 않는다는 뜻이다. 왜냐하면 스스로 직접 보았기 때문이다. 그래서 이렇게 말씀하셨다.

‘‘Assaddho akataññū ca, sandhicchedo ca yo naro;

Hatāvakāso vantāso, sa ve uttamaporiso’’ti. (dha. pa. 97);

“남의 말을 맹신하지 않고(스스로 깨달아 믿음이 필요 없는), 유위의 조작을 알지 않으며(무위를 알며), 윤회의 연결을 끊고 기회를 없애며 욕망을 버린 사람, 그가 진정 으뜸가는 사람이다.” (법구경 97)

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sīho ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 전생의 이야기를 현재와 연결하여 결합하셨다. “그때의 사자는 바로 나였다.”

Duddubhajātakavaṇṇanā dutiyā.

둑두바 자따까 주석이 끝났다. (두 번째)

[323] 3. Brahmadattajātakavaṇṇanā

[323] 3. 브라흐마다따 자따까 주석

Dvayaṃ yācanakoti idaṃ satthā āḷaviṃ nissāya aggāḷave cetiye viharanto kuṭikārasikkhāpadaṃ ārabbha kathesi. Vatthu pana heṭṭhā maṇikaṇṭhajātake (jā. 1.3.7 ādayo) āgatameva. Idha pana satthā ‘‘saccaṃ kira tumhe, bhikkhave, yācanabahulā viññattibahulā viharathā’’ti vatvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte te bhikkhū garahitvā ‘‘bhikkhave, porāṇakapaṇḍitā pathavissarena raññā pavāritāpi paṇṇacchattañca ekapaṭalikaṃ upāhanayugañca yācitukāmā hirottappabhedanabhayena mahājanamajjhe akathetvā raho kathayiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“두 가지 간청(Dvayaṃ yācanako)”이라는 이 게송은 스승께서 알라위 근처의 악갈라와 사원에 머무실 때, 오두막을 짓는 학습계(kuṭikārasikkhāpada)와 관련하여 말씀하신 것이다. 그 배경 이야기는 앞서 마니까니따 자따까(Jā. 253)에 나온 바와 같다. 여기서 스승께서는 “비구들이여, 그대들이 정말로 구걸을 많이 하고 요구를 많이 하며 지낸다는 것이 사실이냐?”라고 물으셨다. “그렇습니다, 세존이시여.”라고 대답하자, 그 비구들을 꾸짖으시며 “비구들이여, 옛 현자들은 세상의 주인인 왕이 권하였을지라도, 나뭇잎 양산과 홑겹 신발 한 켤레를 구하고자 할 때 부끄러움과 두려움(hirottappa)이 깨질까 두려워 대중 속에서 말하지 않고 은밀한 곳에서 말하였다.”라고 하시고 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte [Pg.73] kapilaraṭṭhe uttarapañcālanagare uttarapañcālarāje rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ nigamagāme brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā aparabhāge tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavante uñchācariyāya vanamūlaphalāphalena yāpento ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ vicaranto uttarapañcālanagaraṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhaṃ pariyesamāno nagaraṃ pavisitvā rājadvāraṃ sampāpuṇi. Rājā tassācāre ca vihāre ca pasīditvā mahātale nisīdāpetvā rājārahaṃ paṇītabhojanaṃ bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā uyyāneyeva vasāpesi. So nibaddhaṃ rājaghareyeva bhuñjanto vassānassa accayena himavantameva gantukāmo hutvā cintesi ‘‘mayhaṃ maggaṃ gacchantassa ekapaṭalikā upāhanā ceva paṇṇacchattañca laddhuṃ vaṭṭati, rājānaṃ yācissāmī’’ti. So ekadivasaṃ rājānaṃ uyyānaṃ āgantvā vanditvā nisinnaṃ disvā ‘‘upāhanañca chattañca yācissāmī’’ti cintetvā puna cintesi ‘‘paraṃ ‘imaṃ nāma dehī’ti yācanto rodati nāma, paropi ‘natthī’ti vadanto paṭirodati nāma, ‘mā kho pana maṃ rodantaṃ mahājano addasa, mā rājāna’’nti raho paṭicchannaṭṭhāne ubhopi roditvā tuṇhī bhavissāmā’’ti. Atha naṃ ‘‘mahārāja, raho paccāsīsāmī’’ti āha. Rājā taṃ sutvā rājapurise apasakki. Bodhisatto ‘‘sace mayi yācante rājā na dassati, metti no bhijjissati, tasmā na yācissāmī’’ti taṃ divasaṃ nāmaṃ gahetuṃ asakkonto ‘‘gaccha, tāva, mahārāja, punekadivasaṃ jānissāmī’’ti āha.

과거 까삘라 국의 북빤짤라 성에서 북빤짤라 왕이 다스릴 때, 보살은 어느 마을의 바라문 가문에서 태어났습니다. 성인이 되어 딱까실라에서 모든 기술을 배우고, 나중에 고행자로 출가하여 히말라야에서 숲의 뿌리와 열매를 채집하며 연명하며 오랫동안 살았습니다. 소금과 신맛을 구하기 위해 인가를 유행하다가 북빤짤라 성에 이르러 왕의 동산에 머물게 되었습니다. 다음 날 탁발을 위해 성안으로 들어가 왕궁 문에 이르렀습니다. 왕은 그의 위의와 처신에 감동하여 그를 높은 누각에 앉히고 왕에게 걸맞은 맛있는 음식을 대접한 뒤, 승낙을 받아 동산에 머물게 했습니다. 그는 매일 왕궁에서 식사하며 지내다 우기가 지나자 히말라야로 돌아가고 싶어 생각했습니다. ‘길을 가는 나에게 홑겹 신발과 나뭇잎 양산이 필요하구나. 왕에게 요청해야겠다.’ 어느 날 그는 동산에 온 왕이 절하고 앉아 있는 것을 보고 ‘신발과 양산을 요청해야겠다’고 생각했으나 다시 생각했습니다. ‘남에게 “이것을 주십시오”라고 요청하는 것은 우는 것과 같고, 상대방이 “없습니다”라고 말하는 것도 마주 우는 것과 같다. 내가 우는 것을 대중이 보지 못하게 하고, 왕이 마주 우는 것도 대중이 보지 못하게 하리라. 은밀하고 가려진 곳에서 우리 둘이 울고 나서 침묵하리라.’ 그리고 그는 “대왕이시여, 은밀한 자리를 바랍니다.”라고 말했습니다. 왕은 그 말을 듣고 신하들을 물러나게 했습니다. 보살은 ‘만약 내가 요청했는데 왕이 주지 않는다면 우리의 우정이 깨질 것이다. 그러니 요청하지 말자.’라고 생각하며 그날은 물건의 이름을 꺼내지 못하고 “대왕이시여, 일단 가십시오. 훗날 알게 될 것입니다.”라고 말했습니다.

Punekadivasaṃ rañño uyyānaṃ āgatakāle tatheva puna tathevāti evaṃ yācituṃ asakkontasseva dvādasa saṃvaccharāni atikkantāni. Tato rājā cintesi ‘‘mayhaṃ ayyo ‘mahārāja, raho paccāsīsāmī’ti vatvā parisāya apagatāya kiñci vattuṃ na visahati, vattukāmassevassa dvādasa vassāni atikkantāni, ciraṃ kho panassa brahmacariyaṃ carantassa ukkaṇṭhitvā bhoge bhuñjitukāmo rajjaṃ paccāsīsati maññe, rajjassa pana nāmaṃ gahetuṃ asakkonto tuṇhī hoti, ajja dānissāhaṃ rajjaṃ ādiṃ katvā yaṃ icchati, taṃ dassāmī’’ti. So uyyānaṃ gantvā vanditvā nisinno bodhisattena ‘‘raho [Pg.74] paccāsīsāmī’’ti vutte parisāya apagatāya taṃ kiñci vattuṃ asakkontaṃ āha ‘‘tumhe dvādasa vassāni ‘raho paccāsīsāmī’ti vatvā raho laddhāpi kiñci vattuṃ na sakkotha, ahaṃ vo rajjaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ pavāremi, nibbhayā hutvā yaṃ vo ruccati, taṃ yācathā’’ti. ‘‘Mahārāja, yamahaṃ yācāmi, taṃ dassasī’’ti? ‘‘Dassāmi, bhante’’ti. ‘‘Mahārāja, mayhaṃ maggaṃ gacchantassa ekapaṭalikā upāhanā ca paṇṇacchattañca laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Ettakaṃ, bhante, tumhe dvādasa saṃvaccharāni yācituṃ na sakkothā’’ti. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā, bhante, evamakatthā’’ti. ‘‘Mahārāja, ‘imaṃ nāma me dehī’ti yācanto rodati nāma, ‘natthī’ti vadanto paṭirodati nāma. ‘Sace tvaṃ mayā yācito na dadeyyāsi, taṃ no roditapaṭiroditaṃ nāma mahājano mā passatū’ti etadatthaṃ raho paccāsīsāmī’’ti vatvā ādito tisso gāthā abhāsi –

다른 날 왕이 동산에 왔을 때도 똑같은 일이 반복되어, 그렇게 요청하지 못한 채 12년이 흘렀습니다. 그러자 왕은 생각했습니다. ‘나의 스승님은 “대왕이시여, 은밀히 뵙기를 바랍니다.”라고 말씀하시고 사람들이 물러나면 아무 말도 꺼내지 못하시는구나. 말씀하시려던 것이 12년이나 지났다. 오랫동안 청정한 삶을 사시다가 이제 싫증이 나서 감각적 즐거움을 누리고자 왕위를 원하시는 모양이다. 그러나 왕위라는 이름을 꺼내지 못해 침묵하시는구나. 오늘 내가 왕위를 시작으로 그가 원하는 것은 무엇이든 드리리라.’ 왕은 동산에 가서 절하고 앉았고, 보살이 “은밀히 뵙기를 바랍니다.”라고 하자 사람들이 물러났습니다. 왕은 말을 꺼내지 못하는 그에게 말했습니다. “존자시여, 당신은 12년 동안 “은밀히 뵙기를 바랍니다.”라고 하셨지만, 자리가 마련되어도 아무 말씀도 못 하셨습니다. 나는 왕위를 포함하여 모든 것을 허락하오니 두려워 말고 원하시는 것을 요청하십시오.” “대왕이시여, 내가 요청하는 것을 주시겠습니까?” “드리겠습니다, 존자시여.” “대왕이시여, 길을 떠나는 저에게 홑겹 신발 한 켤레와 나뭇잎 양산이 필요합니다.” “존자시여, 고작 이것을 12년 동안이나 요청하지 못하셨단 말씀입니까?” “그렇습니다, 대왕이시여.” “존자시여, 왜 그렇게 하셨습니까?” “대왕이시여, “이것을 저에게 주십시오”라고 요청하는 것은 우는 것과 같고, “없습니다”라고 말하는 것은 마주 우는 것과 같습니다. 만약 내가 요청했는데 당신이 주지 않는다면, 우리가 울고 마주 우는 것을 대중이 보지 않게 하려는 목적으로 은밀한 곳을 바랐던 것입니다.” 보살은 이렇게 말하며 처음 세 게송을 읊었습니다.

89.

89.

‘‘Dvayaṃ yācanako rāja, brahmadatta nigacchati;

Alābhaṃ dhanalābhaṃ vā, evaṃdhammā hi yācanā.

“브라마다따 왕이여, 요청하는 자는 두 가지 상황에 처하나니, 얻지 못하거나 혹은 재물을 얻는 것입니다. 요청하는 것의 성질이 참으로 그러하기 때문입니다.”

90.

90.

‘‘Yācanaṃ rodanaṃ āhu, pañcālānaṃ rathesabha;

Yo yācanaṃ paccakkhāti, tamāhu paṭirodanaṃ.

“빤짤라의 전차왕이여, 요청하는 것을 우는 것이라 부르며, 요청을 거절하는 것을 마주 우는 것이라 부릅니다.”

91.

91.

‘‘Mā maddasaṃsu rodantaṃ, pañcālā susamāgatā;

Tuvaṃ vā paṭirodantaṃ, tasmā icchāmahaṃ raho’’ti.

“모여든 빤짤라 사람들이 내가 우는 것을 보지 않기를, 혹은 당신이 마주 우는 것을 보지 않기를 바랐습니다. 그래서 저는 은밀한 곳을 원했습니다.”

Tattha rāja brahmadattāti dvīhipi rājānaṃ ālapati. Nigacchatīti labhati vindati. Evaṃdhammāti evaṃsabhāvā. Āhūti paṇḍitā kathenti. Pañcālānaṃ rathesabhāti pañcālaraṭṭhassa issara rathapavara. Yo yācanaṃ paccakkhātīti yo pana yaṃ yācanakaṃ ‘‘natthī’’ti paṭikkhipati. Tamāhūti taṃ paṭikkhipanaṃ ‘‘paṭirodana’’nti vadanti. Mā maddasaṃsūti tava raṭṭhavāsino pañcālā susamāgatā maṃ rodantaṃ mā addasaṃsūti.

여기서 'rāja brahmadatta'는 두 단어로 왕을 부르는 호칭입니다. 'nigacchati'는 얻다, 발견하다는 뜻입니다. 'evaṃdhammā'는 그러한 본성을 가졌다는 뜻입니다. 'āhū'는 현자들이 말한다는 뜻입니다. 'pañcālānaṃ rathesabha'는 빤짤라 국의 통치자, 뛰어난 전차장이란 뜻입니다. 'yo yācanaṃ paccakkhāti'는 요청하는 자에게 '없다'고 거절하는 자를 뜻합니다. 'tamāhū'는 그 거절을 '마주 우는 것(paṭirodana)'이라고 부릅니다. 'mā maddasaṃsū'는 당신의 나라에 사는 빤짤라 사람들이 내가 우는 것을 보지 못하게 하라는 뜻입니다.

Rājā bodhisattassa gāravalakkhaṇe pasīditvā varaṃ dadamāno catutthaṃ gāthamāha –

왕은 보살의 존경스러운 태도에 감동하여 보답을 내리며 네 번째 게송을 읊었습니다.

92.

92.

‘‘Dadāmi te brāhmaṇa rohiṇīnaṃ, gavaṃ sahassaṃ saha puṅgavena;

Ariyo hi ariyassa kathaṃ na dajjā, sutvāna gāthā tava dhammayuttā’’ti.

“브라만이시여, 당신에게 붉은 암소 천 마리와 황소 한 마리를 드립니다. 당신의 법다운 게송을 듣고서, 어찌 고결한 이가 고결한 이에게 주지 않겠습니까?”

Tattha [Pg.75] rohiṇīnanti rattavaṇṇānaṃ. Ariyoti ācārasampanno. Ariyassāti ācārasampannassa. Kathaṃ na dajjāti kena kāraṇena na dadeyya. Dhammayuttāti kāraṇayuttā.

거기서 'rohiṇīnaṃ'은 붉은 색의 소들을 말합니다. 'ariyo'는 행실이 갖춰진 이(성자)입니다. 'ariyassa'는 행실이 갖춰진 이에게라는 뜻입니다. 'kathaṃ na dajjā'는 어떤 이유로 주지 않겠는가라는 뜻입니다. 'dhammayuttā'는 이치(원인)에 맞는다는 뜻입니다.

Bodhisatto pana ‘‘nāhaṃ, mahārāja, vatthukāmehi atthiko, yaṃ ahaṃ yācāmi, tadeva me dehī’’ti ekapaṭalikā upāhanā ca paṇṇacchattañca gahetvā ‘‘mahārāja, appamatto hohi, dānaṃ dehi, sīlaṃ rakkhāhi, uposathakammaṃ karohī’’ti rājānaṃ ovaditvā tassa yācantasseva himavantameva gato. Tattha abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

그러나 보살은 “대왕이시여, 나는 세속적인 욕망에는 관심이 없습니다. 내가 요청한 것만을 주십시오”라고 하며 홑겹 신발 한 켤레와 잎 양산을 받고는, “대왕이시여, 방일하지 마십시오. 보시를 행하고, 계율을 지키며, 포살을 지키십시오”라고 왕에게 훈계했습니다. 그리고 왕이 간곡히 요청함에도 불구하고 히말라야로 떠났습니다. 거기서 신통력과 선정을 얻어 범천의 세상으로 갔습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

스승님께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 요약하셨습니다. “그때의 왕은 아난다였고, 수행자는 바로 나였다.”

Brahmadattajātakavaṇṇanā tatiyā.

브라마다따 자따까(Brahmadatta-jātaka) 주석이 끝났다. 세 번째.

[324] 4. Cammasāṭakajātakavaṇṇanā

[324] 4. 참마사따까 자따까(Cammasāṭaka-jātaka) 주석

Kalyāṇarūpo vatayanti idaṃ satthā jetavane viharanto cammasāṭakaṃ nāma paribbājakaṃ ārabbha kathesi. Tassa kira cammameva nivāsanañca pārupanañca hoti. So ekadivasaṃ paribbājakārāmā nikkhamitvā sāvatthiyaṃ bhikkhāya caranto eḷakānaṃ yujjhanaṭṭhānaṃ sampāpuṇi. Eḷako taṃ disvā paharitukāmo osakki. Paribbājako ‘‘esa mayhaṃ apacitiṃ dassetī’’ti na paṭikkami. Eḷako vegenāgantvā taṃ ūrumhi paharitvā pātesi. Tassa taṃ asantapaggahaṇakāraṇaṃ bhikkhusaṅghe pākaṭaṃ ahosi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, cammasāṭakaparibbājako asantapaggahaṃ katvā vināsaṃ patto’’ti satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa asantapaggahaṃ katvā vināsaṃ pattoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘참으로 아름다운 모습이구나’라고 시작되는 이 이야기는 스승님께서 제타바나에 머무실 때, 참마사타카(가죽 옷을 입은 자)라는 이름의 유행승에 대해 말씀하신 것이다. 전해오는 바에 따르면, 그는 가죽만을 아랫도리에 입고 윗몸에도 걸쳤다고 한다. 어느 날 그는 유행승들의 사원에서 나와 사왓티에서 탁발을 하다가 숫양들이 싸우는 곳에 이르게 되었다. 숫양 한 마리가 그를 보고 들이받으려고 뒤로 물러났다. 유행승은 ‘이 숫양이 나에게 존경을 표하는구나’라고 생각하며 피하지 않았다. 숫양은 기세 좋게 달려와 그의 허벅지를 들이받아 넘어뜨렸다. 그가 받들지 말아야 할 것을 받든 일은 비구 승가에 널리 알려졌다. 비구들이 법당에서 “도반들이여, 참마사타카 유행승은 받들지 말아야 할 것을 받들다가 파멸에 이르렀습니다”라고 이야기를 꺼냈다. 스승님께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기를 하며 앉아 있느냐?”라고 물으시고, “이러저러한 이야기입니다”라고 말씀드리니, “비구들이여, 그가 지금만 그런 것이 아니라 전생에도 받들지 말아야 할 것을 받들다가 파멸에 이르렀다”라고 말씀하시고 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ vāṇijakule nibbattitvā vayappatto vaṇijjaṃ karoti. Tadā eko [Pg.76] cammasāṭakaparibbājako bārāṇasiyaṃ bhikkhāya caranto eḷakānaṃ yujjhanaṭṭhānaṃ patvā eḷakaṃ osakkantaṃ disvā ‘‘apacitiṃ me karotī’’ti saññāya apaṭikkamitvā ‘‘imesaṃ ettakānaṃ manussānaṃ antare ayaṃ eko eḷako amhākaṃ guṇaṃ jānātī’’ti tassa añjaliṃ paggahetvā ṭhitova paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 어느 상인 가문에 태어나 장성하여 장사를 하고 있었다. 그때 한 참마사타카 유행승이 바라나시에서 탁발을 하다가 숫양들이 싸우는 곳에 이르러, 숫양 한 마리가 뒤로 물러나는 것을 보고 ‘나에게 존경을 표하는구나’라는 생각에 피하지 않고, “이 많은 사람들 중에서 이 숫양 한 마리만이 우리의 덕을 아는구나”라고 생각하며 합장하고 서서 첫 번째 게송을 읊었다.

93.

93.

‘‘Kalyāṇarūpo vatayaṃ catuppado, subhaddako ceva supesalo ca;

Yo brāhmaṇaṃ jātimantūpapannaṃ, apacāyati meṇḍavaro yasassī’’ti.

“참으로 이 네 발 짐승은 모습도 아름답고, 매우 상서로우며 성품도 착하구나. 가문과 지혜를 갖춘 바라문인 나를, 명성 높고 훌륭한 이 숫양이 공경하는구나.”

Tattha kalyāṇarūpoti kalyāṇajātiko. Supesaloti suṭṭhu piyasīlo. Jātimantūpapannanti jātiyā ca mantehi ca sampannaṃ. Yasassīti vaṇṇabhaṇanametaṃ.

거기서 ‘kalyāṇarūpo’란 태생이 좋다는 뜻이다. ‘supesalo’란 성품이 아주 사랑스럽다는 뜻이다. ‘jātimantūpapannaṃ’이란 가문과 지혜를 갖춘 자를 뜻한다. ‘yasassī’란 찬탄하는 말이다.

Tasmiṃ khaṇe āpaṇe nisinno paṇḍitavāṇijo taṃ paribbājakaṃ nisedhento dutiyaṃ gāthamāha –

그때 상점에 앉아 있던 현명한 상인이 그 유행승을 말리며 두 번째 게송을 읊었다.

94.

94.

‘‘Mā brāhmaṇa ittaradassanena, vissāsamāpajji catuppadassa;

Daḷhappahāraṃ abhikaṅkhamāno, avasakkatī dassati suppahāra’’nti.

“바라문이여, 잠깐 본 모습만으로 이 네 발 짐승을 믿지 마시오. 강력한 일격을 가하려는 마음에 뒤로 물러나 강력한 일격을 가하려는 것이오.”

Tattha ittaradassanenāti khaṇikadassanena.

거기서 ‘ittaradassanenāti’란 잠깐 본 것으로라는 뜻이다.

Tassa paṇḍitavāṇijassa kathentasseva so meṇḍako vegenāgantvā ūrumhi paharitvā taṃ tattheva vedanāppattaṃ katvā pātesi. So paridevamāno nipajji. Satthā taṃ kāraṇaṃ pakāsento tatiyaṃ gāthamāha –

그 현명한 상인이 말하고 있을 때, 그 숫양은 기세 좋게 달려와 유행승의 허벅지를 들이받아 그 자리에서 고통에 빠뜨리며 넘어뜨렸다. 그는 통곡하며 누워 있었다. 스승님께서는 그 사정을 밝히시며 세 번째 게송을 읊으셨다.

95.

95.

‘‘Ūruṭṭhi bhaggaṃ vaṭṭito khāribhāro, sabbañca bhaṇḍaṃ brāhmaṇassa bhinnaṃ;

Ubhopi bāhā paggayha kandati, atidhāvatha haññate brahmacārī’’ti.

“허벅지 뼈는 부러지고 멜대는 굴러떨어졌으며, 바라문의 모든 물건은 산산조각 났네. 두 팔을 치켜들고 울부짖으니, ‘사람들이여 달려오시오, 수행자가 죽어 가오’라고 하네.”

Tassattho [Pg.77] – bhikkhave, tassa paribbājakassa ūruṭṭhikaṃ bhaggaṃ, khāribhāro vaṭṭito pavaṭṭito, tasmiṃ pavaṭṭamāne yaṃ tattha tassa brāhmaṇassa upakaraṇabhaṇḍaṃ, tampi sabbaṃ bhinnaṃ, sopi ubho bāhā ukkhipitvā parivāretvā ṭhitaparisaṃ sandhāya ‘‘abhidhāvatha, haññate brahmacārī’’ti vadanto kandati rodati paridevatīti.

그 뜻은 다음과 같다. 비구들이여, 그 유행승의 허벅지 뼈는 부러졌고, 멜대는 이리저리 굴러갔으며, 그것이 구르는 동안 그 바라문의 도구와 물건들도 모두 부서졌다는 것이다. 그 또한 두 팔을 치켜들고 주위에 둘러선 사람들을 향해 “달려오시오, 수행자가 죽임을 당하고 있소”라고 말하며 울고 울부짖으며 통곡했다는 의미이다.

Paribbājako catutthaṃ gāthaṃ āha –

유행승이 네 번째 게송을 읊었다.

96.

96.

‘‘Evaṃ so nihato seti, yo apūjaṃ pasaṃsati;

Yathāhamajja pahato, hato meṇḍena dummatī’’ti.

“공경받을 자격이 없는 자를 찬탄하는 자는 이처럼 쓰러져 누워 있게 되나니, 오늘 내가 어리석게도 숫양에게 받혀 쓰러진 것과 같구나.”

Tattha apūjanti apūjanīyaṃ. Yathāhamajjāti yathā ahaṃ ajja asantapaggahaṃ katvā ṭhito meṇḍena daḷhappahārena pahato ettheva mārito. Dummatīti duppañño. Evaṃ yo aññopi asantapaggahaṃ karissati, sopi ahaṃ viya dukkhaṃ anubhavissatīti so paridevanto tattheva jīvitakkhayaṃ pattoti.

거기서 ‘apūjaṃ’이란 공경받을 가치가 없는 자를 뜻한다. ‘yathāhamajjā’란 오늘 내가 받들지 말아야 할 것을 받들고 서 있다가 숫양의 강력한 일격에 받혀 여기서 죽게 된 것과 같다는 뜻이다. ‘dummatī’란 지혜가 없는 자라는 뜻이다. 이처럼 다른 누구라도 받들지 말아야 할 것을 받든다면, 그 또한 나처럼 고통을 겪게 될 것이라고 울부짖으며 그는 그 자리에서 목숨을 잃었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā cammasāṭako etarahi cammasāṭako ahosi, paṇḍitavāṇijo pana ahameva ahosi’’nti.

스승님께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때의 참마사타카는 지금의 참마사타카였고, 현명한 상인은 바로 나였다.”

Cammasāṭakajātakavaṇṇanā catutthā.

참마사타카 자타카 주석이 끝났다. 네 번째.

[325] 5. Godharājajātakavaṇṇanā

[325] 5. 고다라자 자타카(왕도마뱀 왕 본생담) 주석

Samaṇaṃ taṃ maññamānoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā vitthāritameva. Idhāpi bhikkhū taṃ bhikkhuṃ ānetvā ‘‘ayaṃ, bhante, bhikkhu kuhako’’ti satthu dassesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa kuhakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘그를 사문이라 생각하여’라고 시작되는 이 이야기는 스승님께서 제타바나에 머무실 때, 어느 기만적인 비구에 대해 말씀하신 것이다. 그 이야기는 앞서 상세히 설명한 바와 같다. 여기서도 비구들이 그 비구를 데려와서 “세존이시여, 이 비구는 기만적인 자입니다”라고 스승님께 보여드렸다. 스승님께서는 “비구들이여, 그가 지금만 그런 것이 아니라 전생에도 기만적인 자였다”라고 말씀하시고 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto godhayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto kāyabalena sampanno araññe vasati[Pg.78]. Eko dusīlatāpasopi tassa avidūre paṇṇasālaṃ māpetvā vāsaṃ kappesi. Bodhisatto gocarāya caranto taṃ disvā ‘‘sīlavantatāpasassa paṇṇasālā bhavissatī’’ti tattha gantvā taṃ vanditvā attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athekadivasaṃ so kūṭatāpaso upaṭṭhākakule sampāditaṃ madhuramaṃsaṃ labhitvā ‘‘kiṃ maṃsaṃ nāmeta’’nti pucchitvā ‘‘godhamaṃsa’’nti sutvā rasataṇhāya abhibhūto ‘‘mayhaṃ assamapadaṃ nibaddhaṃ āgacchamānaṃ godhaṃ māretvā yathāruci pacitvā khādissāmī’’ti sappidadhikaṭukabhaṇḍādīni gahetvā tattha gantvā muggaraṃ gahetvā kāsāvena paṭicchādetvā bodhisattassa āgamanaṃ olokento paṇṇasāladvāre upasantūpasanto viya nisīdi.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 왕도마뱀의 태생으로 태어나 장성하여 몸의 힘이 넘치는 채로 숲에서 살고 있었다. 어느 계행이 없는 수행자 또한 그 근처에 잎새집을 짓고 살고 있었다. 보살은 먹이를 찾아 다니다가 그를 보고 ‘계행이 있는 수행자의 잎새집이겠구나’라고 생각하여 그곳에 가서 그에게 절을 하고 자신의 거처로 돌아가곤 했다. 그러던 어느 날, 그 거짓 수행자가 공양하는 집에서 잘 요리된 맛있는 왕도마뱀 고기를 얻어 “이것이 무슨 고기냐?”라고 물어보고 “왕도마뱀 고기입니다”라는 말을 듣고는 맛에 대한 갈애에 휩싸였다. ‘나의 암자에 늘 찾아오는 그 왕도마뱀을 죽여서 내 입맛에 맞게 요리해 먹으리라’고 생각하여 버터, 응유, 매운 양념 등을 챙겨서 그곳에 가 몽둥이를 들고 가사로 숨긴 채, 보살이 오기를 기다리며 잎새집 문 앞에서 아주 고요한 모습인 양 앉아 있었다.

So āgantvā taṃ paduṭṭhindriyaṃ disvā ‘‘iminā amhākaṃ sajātikamaṃsaṃ khāditaṃ bhavissati, pariggaṇhissāmi na’’nti adhovāte ṭhatvā sarīragandhaṃ ghāyitvā sajātimaṃsassa khāditabhāvaṃ ñatvā tāpasaṃ anupagamma paṭikkamitvā cari. Tāpasopi tassa anāgamanabhāvaṃ ñatvā muggaraṃ khipi, muggaro sarīre apatitvā naṅguṭṭhakoṭiṃ pāpuṇi. Tāpaso ‘‘gaccha viraddhosmī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘maṃ tāva viraddhosi, cattāro pana apāye na viraddhosī’’ti vatvā palāyitvā caṅkamanakoṭiyaṃ ṭhitaṃ vammikaṃ pavisitvā aññena chiddena sīsaṃ nīharitvā tena saddhiṃ sallapanto dve gāthā abhāsi –

그는 다가와서 그 수행자의 감관이 타락한 것을 보고 ‘이자가 우리 종족의 고기를 먹었을 것이다. 한번 살펴보아야겠다’라고 생각하며 바람이 불어가는 쪽에 서서 몸의 냄새를 맡아보고, 자기 종족의 고기를 먹은 사실을 알고는 수행자에게 다가가지 않고 물러나서 다녔다. 수행자 또한 그가 오지 않을 것임을 알고 몽둥이를 던졌으나, 몽둥이는 몸에 맞지 않고 꼬리 끝에만 닿았다. 수행자는 “가거라, 내가 놓쳤구나!”라고 말했다. 보살은 “당장은 나를 놓쳤지만, 네 가지 악도(사악도)는 놓치지 않을 것이다”라고 말하고 달아나서 산책로 끝에 있는 개미집으로 들어가 다른 구멍으로 머리를 내밀고 그와 대화하며 두 편의 게송을 읊었다.

97.

97.

‘‘Samaṇaṃ taṃ maññamāno, upagacchimasaññataṃ;

So maṃ daṇḍena pāhāsi, yathā assamaṇo tathā.

“당신을 수행자라 생각하여, 절제 없는 당신에게 다가갔네. 수행자가 아닌 자가 그러하듯, 그는 나를 막대기로 내리쳤네.”

98.

98.

‘‘Kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā;

Abbhantaraṃ te gahanaṃ, bāhiraṃ parimajjasī’’ti.

“어리석은 자여, 그대의 엉클어진 머리카락이 무슨 소용이며, 그대의 사슴 가죽 옷이 무슨 소용인가? 그대의 내면은 밀림과도 같은데, 그대는 겉만 닦고 있구나.”

Tattha asaññatanti ahaṃ kāyādīhi asaññataṃ assamaṇameva samānaṃ taṃ ‘‘samaṇo eso’’ti samitapāpatāya samaṇaṃ maññamāno upagacchiṃ. Pāhāsīti pahari. Ajinasāṭiyāti ekaṃsaṃ katvā pārutena ajinacammena tuyhaṃ ko attho. Abbhantaraṃ te gahananti tava sarīrabbhantaraṃ visapūrā viya alābu, gūthapūro viya āvāṭo, āsīvisapūro viya vammiko kilesagahanaṃ. Bāhiranti kevalaṃ bahisarīraṃ parimajjasi[Pg.79], taṃ antopharusatāya bahimaṭṭhatāya hatthilaṇḍaṃ viya assalaṇḍaṃ viya ca hotīti.

여기서 ‘절제 없는(asaññata)’이란 몸 등으로 절제하지 못하여 수행자가 아님에도 불구하고 ‘이분은 수행자다’라고 하며 악을 가라앉혔기에 수행자라고 생각하며 다가갔다는 뜻이다. ‘내리쳤다(pāhāsi)’는 때렸다는 뜻이다. ‘사슴 가죽 옷(ajinasāṭiyā)’이란 한쪽 어깨에 걸쳐 입은 사슴 가죽이 당신에게 무슨 소용이 있겠느냐는 뜻이다. ‘그대의 내면은 밀림(abbhantaraṃ te gahanaṃ)’이란 그대의 몸 안은 독으로 가득 찬 박과 같고, 똥으로 가득 찬 구덩이와 같으며, 독사로 가득 찬 개미집과 같은 번뇌의 밀림이라는 뜻이다. ‘겉(bāhira)’이란 오직 몸의 바깥만을 닦는 것이니, 그것은 안이 거칠고 밖만 매끄러운 코끼리 똥이나 말 똥과 같다는 뜻이다.

Taṃ sutvā tāpaso tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 수행자가 세 번째 게송을 읊었다.

99.

99.

‘‘Ehi godha nivattassu, bhuñja sālīnamodanaṃ;

Telaṃ loṇañca me atthi, pahūtaṃ mayha pipphalī’’ti.

“오라, 도마뱀아, 돌아와서 이 사리 쌀밥을 먹으려무나. 내게 기름과 소금도 있고, 필발도 많이 있노라.”

Tattha pahūtaṃ mayha pipphalīti na kevalaṃ sālīnamodanaṃ telaloṇameva, hiṅgujīrakasiṅgiveralasuṇamaricapipphalippabhedaṃ kaṭukabhaṇḍampi mayhaṃ bahu atthi, tenābhisaṅkhataṃ sālīnamodanaṃ bhuñjāhīti.

여기서 ‘내게 필발도 많이 있노라(pahūtaṃ mayha pipphalī)’란 사리 쌀밥과 기름, 소금뿐만 아니라 흥거, 지라, 생강, 마늘, 후추, 필발 등의 온갖 매운 양념도 내게 많이 있으니, 그것으로 조리한 사리 쌀밥을 먹으라는 뜻이다.

Taṃ sutvā bodhisatto catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 보살이 네 번째 게송을 읊었다.

100.

100.

‘‘Esa bhiyyo pavekkhāmi, vammikaṃ sataporisaṃ;

Telaṃ loṇañca kittesi, ahitaṃ mayha pipphalī’’ti.

“나는 백 사람 키 높이의 이 개미집 속으로 더 깊이 들어가리라. 그대는 기름과 소금을 말하지만, 필발은 내게 해로울 뿐이로다.”

Tattha pavekkhāmīti pavisissāmi. Ahitanti yaṃ etaṃ tava kaṭukabhaṇḍasaṅkhātaṃ pipphali, etaṃ mayhaṃ ahitaṃ asappāyanti.

여기서 ‘들어가리라(pavekkhāmi)’는 들어갈 것이라는 뜻이다. ‘해롭다(ahita)’는 그대의 매운 양념이라 불리는 필발은 내게 이롭지 않고 적합하지 않다는 뜻이다.

Evañca pana vatvā ‘‘are, kūṭajaṭila, sace idha vasissasi, gocaragāme manusseheva taṃ ‘ayaṃ coro’ti gāhāpetvā vippakāraṃ pāpessāmi, sīghaṃ palāyassū’’ti santajjesi. Kūṭajaṭilo tato palāyi.

이와 같이 말하고는 “이보게, 가짜 수행자여, 만일 그대가 이곳에 계속 머문다면 내가 공양 받는 마을 사람들에게 ‘이 자는 도둑이다’라고 알려서 붙잡히게 하여 곤욕을 치르게 할 것이니, 어서 달아나라!”라고 겁을 주었다. 가짜 수행자는 그곳에서 달아났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kūṭajaṭilo ayaṃ kuhakabhikkhu ahosi, godharājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때의 가짜 수행자는 이 기만적인 비구였고, 도마뱀의 왕은 바로 나였다.”

Godharājajātakavaṇṇanā pañcamā.

왕도마뱀의 왕 본생담의 주석이 다섯 번째로 끝났다.

[326] 6. Kakkārujātakavaṇṇanā

[326] 6. 깍까루 본생담의 주석

Kāyena yo nāvahareti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Tassa hi saṅghaṃ bhinditvā gatassa aggasāvakehi saddhiṃ parisāya pakkantāya uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi. Atha bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto musāvādaṃ [Pg.80] katvā saṅghaṃ bhinditvā idāni gilāno hutvā mahādukkhaṃ anubhotī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa musāvādīyeva, na cesa idāneva musāvādaṃ katvā mahādukkhaṃ anubhoti, pubbepi anubhosiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“몸으로 훔치지 않는 자”라는 이 게송은 스승께서 벨루바나에 머무실 때 데와닷따를 인연으로 말씀하신 것이다. 그가 승가를 분열시키고 떠난 뒤, 상수 제자들과 함께 대중들이 떠나가자 입에서 뜨거운 피가 솟구쳤다. 그때 비구들이 법당에서 “도반들이여, 데와닷따는 거짓말을 하여 승가를 분열시키고 이제 병이 들어 큰 고통을 겪고 있습니다”라고 이야기를 나누고 있었다. 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기를 하며 앉아 있느냐?”라고 물으시고, “이러이러한 이야기입니다”라고 답하자, “비구들이여, 그는 지금만 거짓말쟁이인 것이 아니라 전생에도 그러했으며, 지금만 거짓말을 하여 큰 고통을 겪는 것이 아니라 전생에도 그러했느니라”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tāvatiṃsabhavane aññataro devaputto ahosi. Tena kho pana samayena bārāṇasiyaṃ mahāussavo ahosi. Bahū nāgā ca supaṇṇā ca bhūmaṭṭhakā ca devā āgantvā ussavaṃ olokayiṃsu. Tāvatiṃsabhavanatopi cattāro devaputtā kakkārūni nāma dibbapupphāni tehi katacumbaṭakaṃ piḷandhitvā ussavadassanaṃ āgamiṃsu. Dvādasayojanikaṃ bārāṇasinagaraṃ tesaṃ pupphānaṃ gandhena ekagandhaṃ ahosi. Manussā ‘‘imāni pupphāni kena piḷandhitānī’’ti upadhārentā vicaranti. Te devaputtā ‘‘amhe ete upadhārentī’’ti ñatvā rājaṅgaṇe uppatitvā mahantena devānubhāvena ākāse aṭṭhaṃsu. Mahājano sannipati, rājāpi saddhiṃ uparājādīhi agamāsi. Atha ne ‘‘kataradevalokato, sāmi, āgacchathā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Tāvatiṃsadevalokato āgacchāmā’’ti. ‘‘Kena kammena āgatatthā’’ti. ‘‘Ussavadassanatthāyā’’ti. ‘‘Kiṃpupphāni nāmetānī’’ti? ‘‘Dibbakakkārupupphāni nāmā’’ti. ‘‘Sāmi, tumhe devaloke aññāni piḷandheyyātha, imāni amhākaṃ dethā’’ti. Devaputtā ‘‘dibbakakkārupupphāni mahānubhāvāni devānaññeva anucchavikāni, manussaloke lāmakānaṃ duppaññānaṃ hīnādhimuttikānaṃ dussīlānaṃ nānucchavikāni. Ye pana manussā imehi ca imehi ca guṇehi samannāgatā, tesaṃ etāni anucchavikānī’’ti āhaṃsu.

과거 바라나시에서 브라흐마닷따 왕이 다스릴 때, 보살은 도리천의 어떤 천자로 태어났다. 그때 바라나시에는 큰 축제가 열렸다. 많은 나가들과 수빤나들, 지거천의 신들이 축제를 구경하러 왔다. 도리천에서도 네 명의 천자가 깍까루라 불리는 천상의 꽃으로 만든 화관을 쓰고 축제를 구경하러 왔다. 12요자나에 달하는 바라나시 성 전체가 그 꽃들의 향기로 가득 찼다. 사람들은 “이 꽃들을 누가 썼는가?”라고 살피며 돌아다녔다. 천자들은 “사람들이 우리를 살피고 있다”는 것을 알고 왕궁 뜰에서 솟구쳐 올라 큰 신적 위력으로 허공에 머물렀다. 많은 군중이 모여들었고, 왕도 부왕 등과 함께 그곳으로 갔다. 그때 그들에게 “주인이시여, 어느 천상 세계에서 오셨습니까?”라고 물었다. “도리천에서 왔노라.” “무슨 일로 오셨습니까?” “축제를 구경하러 왔노라.” “이 꽃들의 이름은 무엇입니까?” “천상의 깍까루 꽃이라 하느라.” “주인이시여, 당신들은 천상에서 다른 꽃들을 쓰시고, 이 꽃들은 저희에게 주십시오.” 천자들은 “천상의 깍까루 꽃은 위력이 커서 신들에게만 어울리며, 인간 세상의 저열하고 지혜가 없으며 비천한 성향을 가진 계행이 나쁜 자들에게는 어울리지 않는다. 오직 이러한 덕목들을 갖춘 인간들에게만 이 꽃들이 어울리느니라”라고 말했다.

Evañca pana vatvā tesu jeṭṭhakadevaputto paṭhamaṃ gāthamāha –

이와 같이 말하고 그들 중 맏이인 천자가 첫 번째 게송을 읊었다.

101.

101.

‘‘Kāyena yo nāvahare, vācāya na musā bhaṇe;

Yaso laddhā na majjeyya, sa ve kakkārumarahatī’’ti.

“몸으로 남의 것을 훔치지 않고, 말로 거짓을 말하지 않으며, 명성을 얻어도 방일하지 않는 자, 그야말로 깍까루 꽃을 받을 자격이 있노라.”

Tassattho – yo kāyena parassa santakaṃ tiṇasalākampi nāvaharati, vācāya jīvitaṃ pariccajamānopi musāvādaṃ na bhaṇati. Desanāsīsamevetaṃ[Pg.81], kāyadvāravacīdvāramanodvārehi pana yo dasapi akusalakammapathe na karotīti ayamettha adhippāyo. Yaso laddhāti issariyañca labhitvā yo issariyamadamatto satiṃ vissajjetvā pāpakammaṃ na karoti, sa ve evarūpo imehi guṇehi yutto puggalo imaṃ dibbapupphaṃ arahati. Tasmā yo imehi guṇehi samannāgato, so imāni pupphāni yācituṃ arahati, tassa dassāmīti.

그 의미는 — 어떤 사람이 몸으로 남의 물건인 풀 한 포기조차 가져가지 않고, 말로 목숨을 버릴지언정 거짓말을 하지 않는다는 것이다. 이것은 설법의 핵심을 보인 것일 뿐이며, 몸의 문, 말의 문, 마음의 문으로 열 가지 불선업도를 행하지 않는다는 것이 여기에서의 의도이다. ‘명성을 얻고서’ 즉 권세를 얻고서도 권세의 자만에 빠져 마음을 방일하게 하여 악행을 저지르지 않는 자, 참으로 이러한 공덕을 갖춘 사람이야말로 이 천상의 꽃을 받을 자격이 있다. 그러므로 이러한 공덕을 구족한 자는 이 꽃들을 요구할 자격이 있으며, 그에게 줄 것이라는 뜻이다.

Taṃ sutvā purohito cintesi ‘‘mayhaṃ imesu guṇesu ekopi natthi, musāvādaṃ pana vatvā etāni pupphāni gahetvā piḷandhissāmi, evaṃ maṃ mahājano ‘guṇasampanno aya’nti jānissatī’’ti. So ‘‘ahaṃ etehi guṇehi samannāgato’’ti vatvā tāni pupphāni āharāpetvā piḷandhitvā dutiyaṃ devaputtaṃ yāci. So dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 제관은 생각했다. “나에게는 이런 공덕이 하나도 없지만, 거짓말을 해서라도 저 꽃들을 가져다 써야겠다. 그러면 사람들이 ‘이분은 공덕을 갖춘 분이다’라고 알게 될 것이다.” 그는 “나는 이러한 공덕을 갖추고 있다”라고 말하고 그 꽃들을 가져오게 하여 머리에 쓴 뒤, 두 번째 천자에게 요청했다. 그가 두 번째 게송을 읊었다.

102.

102.

‘‘Dhammena vittameseyya, na nikatyā dhanaṃ hare;

Bhoge laddhā na majjeyya, sa ve kakkārumarahatī’’ti.

“법에 따라 재물을 구해야 하며, 속임수로 재물을 취하지 말아야 하네. 부유함을 얻어도 방일하지 않는 자, 그야말로 깍까루 꽃을 받을 자격이 있네.”

Tassattho – dhammena parisuddhājīvena suvaṇṇarajatādivittaṃ pariyeseyya. Na nikatyāti na vañcanāya dhanaṃ hareyya, vatthābharaṇādike bhoge labhitvā pamādaṃ nāpajjeyya, evarūpo imāni pupphāni arahatīti.

그 의미는 — 법으로써, 즉 청정한 생계로 금과 은 등의 재물을 구해야 한다는 것이다. ‘속임수로써가 아니라는 것’은 기만하여 재물을 취해서는 안 된다는 것이고, 의복과 장신구 등의 부유함을 얻고서도 방일에 빠지지 않는 그러한 사람이 이 꽃을 받을 자격이 있다는 뜻이다.

Purohito ‘‘ahaṃ etehi guṇehi samannāgato’’ti vatvā tāni āharāpetvā piḷandhitvā tatiyaṃ devaputtaṃ yāci. So tatiyaṃ gāthamāha –

제관은 “나는 이러한 공덕을 갖추고 있다”라고 말하며 그것들을 가져오게 하여 머리에 쓴 뒤, 세 번째 천자에게 요청했다. 그가 세 번째 게송을 읊었다.

103.

103.

‘‘Yassa cittaṃ ahāliddaṃ, saddhā ca avirāginī;

Eko sāduṃ na bhuñjeyya, sa ve kakkārumarahatī’’ti.

“마음이 강황처럼 쉽게 변하지 않고, 믿음이 흔들리지 않는 자, 혼자서 맛있는 음식을 먹지 않는 자, 그야말로 깍까루 꽃을 받을 자격이 있네.”

Tassattho – yassa puggalassa cittaṃ ahāliddaṃ haliddirāgo viya khippaṃ na virajjati, thirameva hoti. Saddhā ca avirāginīti kammaṃ vā vipākaṃ vā okappanīyassa vā puggalassa vacanaṃ saddahitvā appamattakeneva na virajjati na bhijjati. Yo yācake vā aññe vā saṃvibhāgārahe puggale bahi katvā ekakova sādurasabhojanaṃ na bhuñjati, nesaṃ saṃvibhajitvā bhuñjati, so imāni pupphāni arahatīti.

그 의미는 — 어떤 사람의 마음이 강황의 물처럼 쉽게 바래지 않고 오직 견고하다는 것이다. ‘흔들리지 않는 믿음’이란 업이나 그 과보, 혹은 신뢰할 만한 사람의 말을 믿어서 사소한 일로 변하거나 깨지지 않는 것을 말한다. 구걸하는 자나 다른 나눌 만한 사람들을 제외하고 혼자서 맛있는 음식을 먹지 않고, 그들에게 나누어 주고 먹는 사람, 그가 이 깍까루 꽃을 받을 자격이 있다는 뜻이다.

Purohito [Pg.82] ‘‘ahaṃ etehi guṇehi samannāgato’’ti vatvā tāni pupphāni āharāpetvā piḷandhitvā catutthaṃ devaputtaṃ yāci. So catutthaṃ gāthamāha –

제관은 “나는 이러한 공덕을 갖추고 있다”라고 말하며 그 꽃들을 가져오게 하여 머리에 쓴 뒤, 네 번째 천자에게 요청했다. 그가 네 번째 게송을 읊었다.

104.

104.

‘‘Sammukhā vā tirokkhā vā, yo sante na paribhāsati;

Yathāvādī tathākārī, sa ve kakkārumarahatī’’ti.

“앞에서나 뒤에서나 거룩한 분들을 비방하지 않으며, 말하는 대로 행하는 자, 그야말로 깍까루 꽃을 받을 자격이 있네.”

Tassattho – yo puggalo sammukhā vā parammukhā vā sīlādiguṇayutte sante uttamapaṇḍitapurise na akkosati na paribhāsati, yaṃ vācāya vadati, tadeva kāyena karoti, so imāni pupphāni arahatīti.

그 의미는 — 어떤 사람이 눈앞에서든 보이지 않는 곳에서든 계행 등의 공덕을 갖춘 성자들, 즉 최상의 현자들을 욕하거나 비방하지 않으며, 말하는 대로 행하고 행하는 대로 말하는(여어설행) 사람, 그가 이 꽃을 받을 자격이 있다는 뜻이다.

Purohito ‘‘ahaṃ etehi guṇehi samannāgato’’ti vatvā tānipi āharāpetvā piḷandhi. Cattāro devaputtā cattāri pupphacumbaṭakāni purohitassa datvā devalokameva gatā. Tesaṃ gatakāle purohitassa sīse mahatī vedanā uppajji, tikhiṇasikharena nimmathitaṃ viya ca ayapaṭṭena pīḷitaṃ viya ca sīsaṃ ahosi. So vedanāppatto aparāparaṃ parivattamāno mahāsaddena viravi, ‘‘kimeta’’nti ca vutte ‘‘ahaṃ mamabbhantare avijjamāneyeva guṇe ‘atthī’ti musāvādaṃ katvā te devaputte imāni pupphāni yāciṃ, harathetāni mama sīsato’’ti āha. Tāni harantāpi harituṃ nāsakkhiṃsu, ayapaṭṭena baddhāni viya ahesuṃ. Atha naṃ ukkhipitvā gehaṃ nayiṃsu. Tattha tassa viravantassa satta divasā vītivattā.

제관은 “나는 이러한 공덕을 갖추고 있다”라고 말하며 그것들까지 가져오게 하여 머리에 썼다. 네 천자는 네 개의 꽃 화관을 제관에게 주고는 천상 세계로 돌아갔다. 그들이 떠난 뒤, 제관의 머리에 커다란 통증이 생겼으니, 마치 날카로운 끝으로 휘젓는 듯하고 철제 띠로 압박하는 듯한 통증이 머리에 일어났다. 그는 고통에 휩싸여 이리저리 뒹굴며 큰 소리로 울부짖었다. “이게 어찌 된 일인가?”라는 물음에 그는 “나에게는 없는 공덕을 ‘있다’고 거짓말을 하여 저 천자들에게 이 꽃들을 요구했습니다. 내 머리에서 이것들을 치워주십시오!”라고 말했다. 사람들이 그것들을 치우려 했으나 치울 수 없었으니, 마치 철제 띠로 묶인 것 같았다. 그리하여 그를 들어 집으로 데려갔다. 거기서 그가 울부짖는 동안 일곱 날이 지났다.

Rājā amacce āmantetvā ‘‘dussīlabrāhmaṇo marissati, kiṃ karomā’’ti āha. ‘‘Deva, puna ussavaṃ kārema, devaputtā puna āgacchissantī’’ti. Rājā puna ussavaṃ kāresi. Devaputtā puna āgantvā sakalanagaraṃ pupphagandhena ekagandhaṃ katvā tatheva rājaṅgaṇe aṭṭhaṃsu, mahājano sannipatitvā dussīlabrāhmaṇaṃ ānetvā tesaṃ purato uttānaṃ nipajjāpesi. So ‘‘jīvitaṃ me detha, sāmī’’ti devaputte yāci. Devaputtā ‘‘tuyhaṃ dussīlassa pāpadhammassa ananucchavikānevetāni pupphāni, tvaṃ pana ‘amhe vañcessāmī’ti saññī ahosi, attano musāvādaphalaṃ laddha’’nti mahājanamajjhe dussīlabrāhmaṇaṃ garahitvā sīsato pupphacumbaṭakaṃ apanetvā mahājanassa ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva agamaṃsu.

왕이 신하들을 불러 “부도덕한 브라만이 죽게 생겼으니 어찌하면 좋겠는가?”라고 물었다. “대왕이시여, 다시 축제를 열면 천자들이 다시 올 것입니다.” 왕은 다시 축제를 열었다. 천자들이 다시 와서 온 성안에 꽃향기가 가득하게 한 뒤 예전처럼 왕의 마당에 섰다. 대중이 모여 그 부도덕한 브라만을 데려와 그들 앞에 똑바로 눕혔다. 그는 “주여, 저에게 생명을 주십시오”라고 천자들에게 애원했다. 천자들은 “계행이 없고 악한 성품을 가진 너에게 이 꽃들은 전혀 어울리지 않는다. 너는 ‘우리를 속이겠다’고 생각했으나, 너 자신의 거짓말의 결과를 얻은 것이다”라고 대중 가운데서 부도덕한 브라만을 꾸짖고는, 머리에서 꽃 화관을 벗겨낸 뒤 대중에게 훈계를 전하고 자신들의 처소로 돌아갔다.

Satthā [Pg.83] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā brāhmaṇo devadatto ahosi, tesu devaputtesu eko kassapo, eko moggallāno, eko sāriputto, jeṭṭhakadevaputto pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때의 브라만은 데와닷타였고, 그 천자들 중 한 명은 깟사빠, 한 명은 목갈라나, 한 명은 사리뿟따였으며, 맏이 천자는 바로 나였다.”

Kakkārujātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

각각루 자타카(Kakkāru-jātaka) 주석이 끝났다 (여섯 번째).

[327] 7. Kākavatījātakavaṇṇanā

[327] 7. 까까와띠 자타카(Kākavatī-jātaka) 주석

Vāti cāyaṃ tato gandhoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā taṃ bhikkhuṃ ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kasmā ukkaṇṭhitosī’’ti? ‘‘Kilesavasena, bhante’’ti. ‘‘Bhikkhu mātugāmo nāma arakkhiyo, na sakkā rakkhituṃ, porāṇakapaṇḍitā pana mātugāmaṃ mahāsamuddamajjhe simbalirukkhavimāne vasāpentāpi rakkhituṃ nāsakkhiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘저기서 바람이 불어오고 그 향기가’라는 이 게송은 스승께서 제따와나에 머무실 때, 수행에 뜻을 잃은(권태에 빠진) 한 비구에 대해 말씀하신 것이다. 그때 스승께서는 그 비구에게 “비구여, 참으로 네가 수행에 뜻을 잃었느냐?”라고 물으셨다. “정말 그러합니다, 세존이시여.” “어째서 수행에 뜻을 잃었느냐?” “번뇌 때문입니다, 세존이시여.” “비구여, 여인이란 보호하기 어려운 존재라 보호할 수 없느니라. 옛 현자들은 대해 한가운데의 육계나무 궁전에 여인을 거주하게 하면서 보호했음에도 보호할 수 없었느니라”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbattitvā vayappatto pitu accayena rajjaṃ kāresi. Kākavatī nāmassa aggamahesī ahosi abhirūpā devaccharā viya. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana atītavatthu kuṇālajātake (jā. 2.21.kuṇālajātaka) āvi bhavissati. Tadā paneko supaṇṇarājā manussavesena āgantvā raññā saha jūtaṃ kīḷanto kākavatiyā aggamahesiyā paṭibaddhacitto taṃ ādāya supaṇṇabhavanaṃ netvā tāya saddhiṃ abhirami. Rājā deviṃ apassanto naṭakuveraṃ nāma gandhabbaṃ ‘‘tvaṃ vicināhi na’’nti āha. So taṃ supaṇṇarājānaṃ pariggahetvā ekasmiṃ sare erakavane nipajjitvā tato supaṇṇassa gamanakāle pattantare nisīditvā supaṇṇabhavanaṃ patvā pattantarato nikkhamitvā tāya saddhiṃ kilesasaṃsaggaṃ katvā puna tasseva pattantare nisinno āgantvā supaṇṇassa raññā saddhiṃ jūtakīḷanakāle attano vīṇaṃ gahetvā jūtamaṇḍalaṃ gantvā rañño santike ṭhito gītavasena paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때 보살은 그 왕의 정비의 태중에 태어나 성년이 된 뒤 부왕의 뒤를 이어 왕이 되었습니다. 카카와티라는 이름의 그의 정비는 천녀와 같이 아름다웠습니다. 이 이야기는 요약된 것이며 자세한 과거의 이야기는 쿠날라 자타카(Jātaka 536)에서 명확해질 것입니다. 그때 어떤 수판나 왕이 인간의 모습으로 와서 왕과 함께 주사위 놀이를 하다가 카카와티 정비에게 마음이 끌려 그녀를 데리고 수판나의 거처로 가서 그녀와 함께 즐겼습니다. 왕은 왕비를 보지 못하자 나타쿠베라라는 이름의 간다바에게 ‘그대가 그녀를 찾아보라’고 말했습니다. 그는 그 수판나 왕을 유심히 살피다가 어느 연못의 에라카 숲에 그가 누워 있을 때 수판나가 떠날 무렵 날개 사이에 앉아 수판나의 거처에 도착했습니다. 날개 사이에서 나와 그녀와 함께 부정한 관계를 맺고 다시 그 날개 사이에 앉아 돌아와 수판나가 왕과 함께 주사위 놀이를 할 때 자신의 비파를 들고 주사위 판으로 가서 왕의 곁에 서서 노래의 형식으로 첫 번째 게송을 읊었습니다.

105.

105.

‘‘Vāti [Pg.84] cāyaṃ tato gandho, yattha me vasatī piyā;

Dūre ito hi kākavatī, yattha me nirato mano’’ti.

“내가 사랑하는 이가 살고 있는 그곳으로부터 이 향기가 풍겨오네. 내 마음이 머물고 있는 카카와티는 여기서 멀리 떨어져 있건만.”

Tattha gandhoti tassā dibbagandhavilittāya sarīragandho. Yattha meti yattha supaṇṇabhavane mama piyā vasati, tato iminā saddhiṃ katakāyasaṃsaggāya tassā imassa kāyena saddhiṃ āgato gandho vāyatīti adhippāyo. Dūre itoti imamhā ṭhānā dūre. Hi-kāro nipātamatto. Kākavatīti kākavatī devī. Yattha meti yassā upari mama mano nirato.

거기서 ‘향기’란 천상의 향을 바른 그녀의 몸의 향기입니다. ‘내가 (사랑하는 이가 살고 있는) 그곳’이란 수판나의 거처에 나의 사랑하는 이가 살고 있는데 그곳에서 이 나타쿠베라와 몸을 섞음으로 인해 그녀의 몸에서 이 자의 몸으로 옮겨온 향기가 풍긴다는 뜻입니다. ‘여기서 멀리’란 이 장소에서 멀다는 것입니다. ‘히(hi)’는 어조사일 뿐입니다. ‘카카와티’는 카카와티 왕비입니다. ‘내가 (마음이 머무는) 그곳’이란 내 마음이 온통 쏠려 있는 그녀를 말합니다.

Taṃ sutvā supaṇṇo dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 수판나가 두 번째 게송을 읊었습니다.

106.

106.

‘‘Kathaṃ samuddamatarī, kathaṃ atari kepukaṃ;

Kathaṃ satta samuddāni, kathaṃ simbalimāruhī’’ti.

“어떻게 바다를 건넜는가? 어떻게 케푸카를 건넜는가? 어떻게 일곱 바다를 건넜으며 어떻게 육계나무에 올랐는가?”

Tassattho – tvaṃ imaṃ jambudīpasamuddaṃ tassa parato kepukaṃ nāma nadiṃ pabbatantaresu ṭhitāni satta samuddāni ca kathaṃ atari, kenupāyena tiṇṇo satta samuddāni atikkamitvā ṭhitaṃ amhākaṃ bhavanaṃ simbalirukkhañca kathaṃ āruhīti.

그 뜻은 ‘그대는 이 잠부디파의 바다를, 그 너머에 있는 케푸카라는 이름의 강을, 산들 사이에 있는 일곱 바다를 어떻게 건넜는가? 어떤 수단으로 일곱 바다를 건너 저편에 있는 우리의 거처와 육계나무에 어떻게 올랐는가?’라는 것입니다.

Taṃ sutvā naṭakuvero tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 나타쿠베라가 세 번째 게송을 읊었습니다.

107.

107.

‘‘Tayā samuddamatariṃ, tayā atari kepukaṃ;

Tayā satta samuddāni, tayā simbalimāruhi’’nti.

“당신과 함께 바다를 건넜고, 당신과 함께 케푸카 강을 건넜으며, 당신과 함께 일곱 바다를 건넜고, 당신과 함께 심발리 나무에 올랐노라.”

Tattha tayāti tayā karaṇabhūtena tava pattantare nisinno ahaṃ sabbametaṃ akāsinti attho.

거기서 ‘당신과 함께’란 수단이 된 당신에 의해, 즉 당신의 날개 사이에 앉아서 내가 이 모든 것을 했다는 뜻입니다.

Tato supaṇṇarājā catutthaṃ gāthamāha –

그러자 금시조(수판나) 왕이 네 번째 게송을 읊었습니다.

108.

108.

‘‘Dhiratthu maṃ mahākāyaṃ, dhiratthu maṃ acetanaṃ;

Yattha jāyāyahaṃ jāraṃ, āvahāmi vahāmi cā’’ti.

“거대한 몸을 가진 나를 꾸짖노라. (무게를) 느끼지 못한 나를 꾸짖노라. 내가 내 아내의 정부를 실어 오고 또 실어 날랐구나.”

Tattha dhiratthu manti attānaṃ garahanto āha. Acetananti mahāsarīratāya lahubhāvagarubhāvassa ajānanatāya acetanaṃ. Yatthāti yasmā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā ahaṃ attano jāyāya jāraṃ imaṃ gandhabbaṃ [Pg.85] pattantare nisinnaṃ ānento āvahāmi nento ca vahāmi, tasmā dhiratthu manti. So taṃ ānetvā bārāṇasirañño datvā puna nagaraṃ nāgamāsi.

거기서 ‘나를 꾸짖노라(Dhiratthu maṃ)’란 자신을 비난하며 한 말입니다. ‘지각없는(acetanaṃ)’이란 거대한 몸 때문에 가벼움과 무거움을 알지 못했으므로 지각이 없다는 뜻입니다. ‘그곳에서(Yattha)’란 ‘~때문에(yasmā)’라는 뜻입니다. 즉 ‘내가 내 아내의 정부인 이 간다바를 날개 사이에 앉혀서 데려오고(āvahāmi) 보냈기(vahāmi) 때문에, 나를 꾸짖노라’라고 한 것입니다. 그는 그녀를 데려와 바라나시 왕에게 돌려주고 다시는 그 도성에 오지 않았습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā naṭakuvero ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, rājā pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하여 결론지으셨습니다. 사성제를 설하신 끝에 (수행에) 싫증을 내던 비구는 예류과에 머물렀습니다. 그때 나타쿠베라는 싫증을 내던 비구였고, 바라나시 왕은 바로 나였습니다.

Kākavatījātakavaṇṇanā sattamā.

카카와티 자타카 주석이 끝났다. (일곱 번째)

[328] 8. Ananusociyajātakavaṇṇanā

[328] 8. 아나누소치야 자타카(Ananusociya-jātaka) 주석

Bahūnaṃ vijjatī bhotīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ matabhariyaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. So kira bhariyāya matāya na nhāyi na pivi na limpi na bhuñji, na kammante payojesi, aññadatthu sokābhibhūto āḷāhanaṃ gantvā paridevamāno vicari. Abbhantare panassa kuṭe padīpo viya sotāpattimaggassa upanissayo jalati. Satthā paccūsasamaye lokaṃ olokento taṃ disvā ‘‘imassa maṃ ṭhapetvā añño koci sokaṃ nīharitvā sotāpattimaggassa dāyako natthi, bhavissāmissa avassayo’’ti pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pacchāsamaṇaṃ ādāya tassa gehadvāraṃ gantvā kuṭumbikena sutāgamano katapaccuggamanādisakkāro paññattāsane nisinno kuṭumbikaṃ āgantvā vanditvā ekamantaṃ nisinnaṃ ‘‘kiṃ, upāsaka, cintesī’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante, bhariyā me kālakatā, tamahaṃ anusocanto cintemī’’ti vutte ‘‘upāsaka, bhijjanadhammaṃ nāma bhijjati, tasmiṃ bhinne na yuttaṃ cintetuṃ, porāṇakapaṇḍitāpi bhariyāya matāya ‘bhijjanadhammaṃ bhijjatī’ti na cintayiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari. Atītavatthu dasakanipāte cūḷabodhijātake (jā. 1.10.49 ādayo) āvi bhavissati, ayaṃ panettha saṅkhepo.

‘많은 이들에게 [죽음이] 있나니’라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 아내를 잃은 한 장자를 인연으로 말씀하신 것입니다. 전하는 바에 따르면 그는 아내가 죽자 씻지도 않고 마시지도 않고 향을 바르지도 않고 먹지도 않았으며, 하던 일도 멈춘 채 오직 슬픔에 압도되어 화장터에 가서 통곡하며 돌아다녔습니다. 그러나 그의 내면에는 등불처럼 예류도의 의지처[필수조건]가 빛나고 있었습니다. 스승께서는 새벽녘에 세상을 살피시다가 그를 보시고 ‘나를 제외하고는 그의 슬픔을 걷어내어 예류도를 증득하게 해 줄 다른 이는 없다. 내가 그의 의지처가 되어주리라’고 생각하셨습니다. 공양을 마치고 돌아오신 뒤 뒤따르는 비구를 데리고 그의 집 문 앞에 가셨습니다. 장자는 스승님이 오신다는 소식을 듣고 마중을 나가는 등 정중히 예를 갖춘 뒤 마련된 자리에 앉으신 스승님께 절을 올리고 한쪽에 앉았습니다. 스승께서 ‘장자여, [슬퍼하며] 생각에 잠겨 있는가?’라고 물으시자 ‘예, 세존이시여, 제 아내가 죽었습니다. 저는 그것을 슬퍼하며 생각에 잠겨 있습니다’라고 대답했습니다. 그러자 스승께서는 ‘장자여, 부서지기 마련인 것은 부서집니다. 그것이 부서졌을 때 슬퍼하는 것은 마땅하지 않습니다. 옛날의 현자들도 아내가 죽었을 때 부서지기 마련인 것이 부서졌다고 하며 슬퍼하지 않았습니다’라고 말씀하시고 그의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨습니다. 과거의 이야기는 다사카 니파타의 쭐라보디 자타카(Jātaka No.443)에서 상세히 나올 것이며, 여기서는 그 요약입니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā mātāpitūnaṃ [Pg.86] santikaṃ agamāsi. Imasmiṃ jātake bodhisatto komārabrahmacārī ahosi. Athassa mātāpitaro ‘‘tava dārikapariyesanaṃ karomā’’ti ārocayiṃsu. Bodhisatto ‘‘na mayhaṃ gharāvāsenattho, ahaṃ tumhākaṃ accayena pabbajissāmī’’ti vatvā tehi punappunaṃ yācito ekaṃ kañcanarūpakaṃ kāretvā ‘‘evarūpaṃ kumārikaṃ labhamāno gaṇhissāmī’’ti āha. Tassa mātāpitaro taṃ kañcanarūpakaṃ paṭicchannayāne āropetvā ‘‘gacchatha jambudīpatalaṃ vicarantā yattha evarūpaṃ brāhmaṇakumārikaṃ passatha, tattha imaṃ kañcanarūpakaṃ datvā taṃ ānethā’’ti mahantena parivārena manusse pesesuṃ.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때 보살은 어느 브라만 가문에서 태어나 성년이 되어 탁카실라에서 모든 기예를 배운 뒤 부모님께 돌아왔습니다. 이 자타카에서 보살은 어려서부터 청정행을 닦는 이(komārabrahmacārī)였습니다. 그러자 그의 부모님이 ‘너를 위해 신붓감을 찾아보마’라고 말했습니다. 보살은 ‘저는 가정을 꾸리는 데 뜻이 없습니다. 부모님께서 돌아가신 뒤 출가하겠습니다’라고 말했으나 부모님이 거듭 간청하자 황금상을 하나 만들게 한 뒤 ‘이와 같은 처녀를 얻는다면 아내로 맞이하겠습니다’라고 말했습니다. 그의 부모님은 그 황금상을 덮개가 있는 수레에 싣고서 ‘잠부디파 전역을 다니며 이와 같은 브라만 처녀를 보거든 이 황금상을 주고 그녀를 데려오너라’ 하며 많은 수행원과 함께 사람들을 보냈습니다.

Tasmiṃ pana kāle eko puññavā satto brahmalokato cavitvā kāsiraṭṭheyeva nigamagāme asītikoṭivibhavassa brāhmaṇassa gehe kumārikā hutvā nibbatti, ‘‘sammillahāsinī’’tissā nāmaṃ akaṃsu. Sā soḷasavassakāle abhirūpā ahosi pāsādikā devaccharappaṭibhāgā sabbaṅgasampannā. Tassāpi kilesavasena cittaṃ nāma na uppannapubbaṃ, accantabrahmacārinī ahosi. Kañcanarūpakaṃ ādāya vicarantā manussā taṃ gāmaṃ pāpuṇiṃsu. Tattha manussā taṃ disvā ‘‘asukabrāhmaṇassa dhītā sammillahāsinī kiṃkāraṇā idha ṭhitā’’ti āhaṃsu. Manussā taṃ sutvā brāhmaṇakulaṃ gantvā sammillahāsiniṃ vāresuṃ. Sā ‘‘ahaṃ tumhākaṃ accayena pabbajissāmi, na me gharāvāsenattho’’ti mātāpitūnaṃ sāsanaṃ pesesi. Te ‘‘kiṃ karosi kumārike’’ti vatvā kañcanarūpakaṃ gahetvā taṃ mahantena parivārena pesayiṃsu. Bodhisattassa ca sammillahāsiniyā ca ubhinnampi anicchantānaññeva maṅgalaṃ kariṃsu. Te ekagabbhe vasamānā ekasmiṃ sayane sayantāpi na aññamaññaṃ kilesavasena olokayiṃsu, dve bhikkhū dve brāhmāno viya ca ekasmiṃ ṭhāne vasiṃsu.

한편 그 당시에 공덕 있는 한 중생이 범천계에서 수명을 다하고 카시 국의 어느 마을에서 8억의 재산을 가진 브라만의 집에서 소녀로 태어났는데, 그녀의 이름을 ‘삼밀라하시니(Sammillahāsinī)’라고 지었습니다. 그녀는 16세가 되었을 때 매우 아름답고 단아하며 천녀와 같았고 모든 신체적 조건을 갖추었습니다. 그녀에게도 번뇌에 의한 마음은 일찍이 일어난 적이 없었으며, 철저하게 청정행을 닦는 이였습니다. 황금상을 가지고 돌아다니던 사람들이 그 마을에 도착했습니다. 거기서 사람들이 그녀를 보고 ‘아무개 브라만의 딸 삼밀라하시니가 왜 여기에 서 있는가?’라고 말했습니다. 사람들이 그 말을 듣고 브라만의 집으로 가서 삼밀라하시니에게 청혼했습니다. 그녀는 부모님께 ‘나는 당신들이 세상을 떠난 후에 출가할 것이며, 나에게는 가정을 꾸리는 삶이 필요 없습니다’라고 전갈을 보냈습니다. 부모님은 ‘소녀야, 어찌하겠느냐?’라고 말하며 황금상을 받아들이고 큰 무리와 함께 그녀를 보냈습니다. 보살과 삼밀라하시니 두 사람 모두 원하지 않았음에도 혼례를 치렀습니다. 그들은 한 방에서 지내며 한 침대에서 잤지만 서로 번뇌의 마음으로 바라보지 않았고, 두 명의 비구나 두 명의 범천처럼 한곳에서 머물렀습니다.

Aparabhāge bodhisattassa mātāpitaro kālamakaṃsu. So tesaṃ sarīrakiccaṃ katvā sammillahāsiniṃ pakkosāpetvā ‘‘bhadde, mama kulasantakā asītikoṭiyo, tava kulasantakā asītikoṭiyoti imaṃ ettakaṃ dhanaṃ gahetvā imaṃ kuṭumbaṃ paṭipajjāhi, ahaṃ pabbajissāmī’’ti āha. ‘‘Ayyaputta, tayi pabbajante ahampi pabbajissāmi, na sakkomi taṃ jahitu’’nti[Pg.87]. ‘‘Tena hi ehī’’ti sabbaṃ dhanaṃ dānamukhe vissajjetvā kheḷapiṇḍaṃ viya sampattiṃ pahāya himavantaṃ pavisitvā ubhopi tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā vanamūlaphalāhārā tattha ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya himavantā otaritvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasiṃsu.

나중에 보살의 부모님이 돌아가셨다. 그는 부모님의 장례를 치른 뒤 삼밀라하시니를 불러서 "부인, 나의 가문에 속한 8억의 재산과 당신의 가문에 속한 8억의 재산, 이만큼의 재산을 가지고 가업을 이어가시오. 나는 출가하겠소"라고 말했다. "남편이시여, 당신이 출가하신다면 저도 출가하겠습니다. 당신을 버려두고 떠날 수 없습니다." "그렇다면 오시오"라고 하며 모든 재산을 보시로 내놓고, 가래침 덩어리처럼 부귀영화를 버리고 히말라야로 들어가 둘 다 고행자로 출가하였다. 그들은 숲의 뿌리와 열매를 음식으로 삼아 그곳에서 오래 머물다가, 소금과 신맛을 섭취하기 위해 히말라야에서 내려와 차례로 바라나시에 도착하여 왕의 정원에 머물렀다.

Tesaṃ tattha vasantānaṃ sukhumālāya paribbājikāya nirojaṃ missakabhattaṃ paribhuñjantiyā lohitapakkhandikābādho uppajji. Sā sappāyabhesajjaṃ alabhamānā dubbalā ahosi. Bodhisatto bhikkhācāravelāya taṃ pariggahetvā nagaradvāraṃ netvā ekissā sālāya phalake nipajjāpetvā sayaṃ bhikkhāya pāvisi. Sā tasmiṃ anikkhanteyeva kālamakāsi. Mahājano paribbājikāya rūpasampattiṃ disvā parivāretvā rodati paridevati. Bodhisatto bhikkhaṃ caritvā āgato tassā matabhāvaṃ ñatvā ‘‘bhijjanadhammaṃ bhijjati, sabbe saṅkhārā aniccā evaṃgatikāyevā’’ti vatvā tāya nipannaphalakeyeva nisīditvā missakabhojanaṃ bhuñjitvā mukhaṃ vikkhālesi. Parivāretvā ṭhitamahājano ‘‘ayaṃ te, bhante, paribbājikā kiṃ hotī’’ti pucchi. ‘‘Gihikāle me pādaparicārikā ahosī’’ti. ‘‘Bhante, mayaṃ tāva na saṇṭhāma rodāma paridevāma, tumhe kasmā na rodathā’’ti? Bodhisatto ‘‘jīvamānā tāva esā mama kiñci hoti, idāni paralokasamaṅgitāya na kiñci hoti, maraṇavasaṃ gatā, ahaṃ kissa rodāmī’’ti mahājanassa dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

그들이 그곳에 머물 때, 유행녀는 영양가 없는 거친 음식을 먹다가 혈변을 누는 병(이질)이 생겼다. 그녀는 적절한 약을 얻지 못해 쇠약해졌다. 보살은 탁발할 시간에 그녀를 부축하여 성문으로 데려가 어느 한 쉼터의 판자 위에 눕혀두고 스스로 탁발하러 들어갔다. 그녀는 보살이 성에서 나오기도 전에 세상을 떠났다. 많은 사람들이 유행녀의 아름다운 모습을 보고 주위를 둘러싸고 울며 슬퍼했다. 보살은 탁발을 마치고 돌아와 그녀가 죽은 것을 알고 "무너질 성질의 것은 무너진다. 모든 형성된 것들은 무상하며 이와 같은 길을 가기 마련이다"라고 말하고, 그녀가 누워 있는 바로 그 판자 위에 앉아 탁발한 음식을 먹고 입을 씻었다. 둘러서 있던 사람들이 물었다. "존자시여, 이 유행녀는 당신과 어떤 관계입니까?" "재가 시절에 나의 발치에서 시중들던 아내였소." "존자시여, 저희도 참지 못하고 울며 슬퍼하는데, 당신은 어찌하여 울지 않으십니까?" 보살은 "이 여인은 살아 있을 때는 나의 무엇이었으나, 이제 다른 세상으로 갔으니 아무것도 아니오. 죽음의 지배 아래 들어갔는데 내가 무엇 때문에 울겠소?"라고 하며 대중에게 법을 설하고자 이 게송들을 읊었다.

109.

109.

‘‘Bahūnaṃ vijjatī bhotī, tehi me kiṃ bhavissati;

Tasmā etaṃ na socāmi, piyaṃ sammillahāsiniṃ.

그녀는 이제 많은 죽은 이들 사이에 있나니, 그들과 함께 있는 그녀가 나와 무슨 상관이 있겠는가. 그러므로 나는 사랑스러운 삼밀라하시니를 슬퍼하지 않노라.

110.

110.

‘‘Taṃ taṃ ce anusoceyya, yaṃ yaṃ tassa na vijjati;

Attānamanusoceyya, sadā maccuvasaṃ pataṃ.

만약 누군가 자신에게 없는 것을 슬퍼한다면, 항상 죽음의 권세에 떨어지고 있는 자기 자신을 슬퍼해야 하리라.

111.

111.

‘‘Na heva ṭhitaṃ nāsīnaṃ, na sayānaṃ na paddhaguṃ;

Yāva byāti nimisati, tatrāpi rasatī vayo.

서 있거나 앉아 있거나, 누워 있거나 걷고 있을 때조차, 눈을 뜨고 감는 그 짧은 순간에도 수명은 줄어들고 있네.

112.

112.

‘‘Tatthattani vatappaddhe, vinābhāve asaṃsaye;

Bhūtaṃ sesaṃ dayitabbaṃ, vītaṃ ananusociya’’nti.

이처럼 자기 자신이 쇠퇴하고 헤어짐이 확실한데, 남아 있는 중생들을 가엾게 여겨야지 가버린 이를 슬퍼해서는 안 되리라.

Tattha [Pg.88] bahūnaṃ vijjatī bhotīti ayaṃ bhotī amhe chaḍḍetvā idāni aññesaṃ bahūnaṃ matakasattānaṃ antare vijjati atthi upalabbhati. Tehi me kiṃ bhavissatīti tehi matakasattehi saddhiṃ vattamānā idānevesā mayhaṃ kiṃ bhavissati, tehi vā matakasattehi atirekasambandhavasenesā mayhaṃ kiṃ bhavissati, kā nāma bhavissati, kiṃ bhariyā, udāhu bhaginīti? ‘‘Tehi meka’’ntipi pāṭho, tehi matakehi saddhiṃ idampi me kaḷevaraṃ ekaṃ bhavissatīti attho. Tasmāti yasmā esā matakesu saṅkhaṃ gatā, mayhaṃ sā na kiñci hoti, tasmā etaṃ na socāmi.

여기서 '많은 이들 사이에 있나니(bahūnaṃ vijjatī bhotī)'라는 것은 이 여인이 우리를 버리고 이제 다른 많은 죽은 중생들 사이에 존재한다는 뜻이다. '그들과 함께 있는 그녀가 나와 무슨 상관이 있겠는가'라는 것은 그 죽은 중생들과 함께 있는 지금 그녀가 나에게 무엇이 되겠느냐는 것이며, 또한 그 죽은 이들과의 특별한 관계 때문에 그녀가 나에게 아내나 누이 중 무엇이 되겠느냐는 뜻이다. '그들과 함께 내가 하나가 되리라'라는 독법도 있는데, 이는 그 죽은 자들과 함께 이 나의 몸도 하나가 될 것이라는 뜻이다. '그러므로'라는 것은 그녀가 죽은 자들의 무리에 속하게 되었으므로 나에게 아무것도 아니기 때문이며, 그러므로 그녀를 슬퍼하지 않는다는 것이다.

Yaṃ yaṃ tassāti yaṃ yaṃ tassa anusocanakassa sattassa na vijjati natthi, mataṃ niruddhaṃ, taṃ taṃ sace anusoceyyāti attho. ‘‘Yassā’’tipi pāṭho, yaṃ yaṃ yassa na vijjati, taṃ taṃ so anusoceyyāti attho. Maccuvasaṃ patanti evaṃ sante niccaṃ maccuvasaṃ patantaṃ gacchantaṃ attānameva anusoceyya, tenassa asocanakāloyeva na bhaveyyāti attho.

'자신에게 없는 것을(yaṃ yaṃ tassa na vijjati)'이라는 것은 슬퍼하는 중생에게 존재하지 않는 것, 즉 죽어서 소멸한 것을 만약 슬퍼한다면이라는 뜻이다. '누구에게'라는 독법도 있는데, 누구에게 없는 것을 그가 슬퍼한다면이라는 뜻이다. '죽음의 권세에 떨어지고 있는'이라는 것은 이와 같이 항상 죽음의 권세에 떨어져 가고 있는 자기 자신만을 슬퍼해야 하며, 그렇게 한다면 슬퍼하지 않을 시간이 없을 것이라는 뜻이다.

Tatiyagāthāya na heva ṭhitaṃ nāsīnaṃ, na sayānaṃ na paddhagunti kañci sattaṃ āyusaṅkhāro anugacchatīti pāṭhaseso. Tattha paddhagunti parivattetvā caramānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime sattā catūsupi iriyāpathesu pamattā viharanti, āyusaṅkhārā pana rattiñca divā ca sabbiriyāpathesu appamattā attano khayagamanakammameva karontīti. Yāva byātīti yāva ummisati. Ayañhi tasmiṃ kāle vohāro. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva ummisati ca nimisati ca, tatrāpi evaṃ appamattake kāle imesaṃ sattānaṃ rasatī vayo, tīsu vayesu so so vayo hāyateva na vaḍḍhatīti.

세 번째 게송에서 '서 있거나 앉아 있거나 누워 있거나 걷고 있을 때조차'라는 구절에는 '수명의 형성력(āyusaṅkhāro)이 어떤 중생이든 따라간다'는 말이 생략되어 있다. 여기서 '걷는 자(paddhaguṃ)'란 돌아다니는 자를 말한다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 이 중생들은 네 가지 위의에서 방일하게 머물지만, 수명의 형성력은 밤낮으로 모든 위의에서 방일함 없이 스스로 소멸해가는 일만을 수행한다는 것이다. '눈을 뜨고 감는(yāva byāti nimisati)'이라는 말은 눈을 뜨고 감는 시간을 의미한다. 이것은 당시의 관용구이다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 눈을 뜨고 감는 그 짧은 시간 동안에도 이 중생들의 수명은 줄어들고 있으며, 세 가지 시기(초년, 중년, 말년) 가운데 각각의 시기는 줄어들기만 할 뿐 늘어나지 않는다는 뜻이다.

Tatthattani vatappaddheti tattha vata attani paddhe. Idaṃ vuttaṃ hoti tasmiṃ vata evaṃ rasamāne vaye ayaṃ ‘‘attā’’ti saṅkhyaṃ gato attabhāvo paddho hoti, vayena aḍḍho upaḍḍho aparipuṇṇova hoti[Pg.89]. Evaṃ tattha imasmiṃ attani paddhe yo cesa tattha tattha nibbattānaṃ sattānaṃ vinābhāvo asaṃsayo, tasmiṃ vinābhāvepi asaṃsaye nissaṃsaye yaṃ bhūtaṃ sesaṃ amataṃ jīvamānaṃ, taṃ jīvamānameva dayitabbaṃ piyāyitabbaṃ mettāyitabbaṃ, ‘‘ayaṃ satto arogo hotu abyāpajjo’’ti evaṃ tasmiṃ mettābhāvanā kātabbā. Yaṃ panetaṃ vītaṃ vigataṃ mataṃ, taṃ ananusociyaṃ na anusocitabbanti.

‘거기서 자신을 쇠약하게 한다(tatthattani vatappaddhe)’는 것은, 거기서 참으로 자신을 쇠약하게 한다는 뜻이다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 참으로 세월이 이와 같이 소모될 때 ‘자아’라고 일컬어지는 이 신체는 쇠약해지고, 세월에 의해 반쯤 지나거나 채워지지 않은 상태가 된다. 이와 같이 이 자신(몸)이 쇠약해질 때, 거기 여러 곳에서 태어난 중생들의 이별은 의심의 여지가 없으니, 그 의심할 여지 없는 이별 속에서도 아직 살아 있는 남겨진 존재들에 대해서는 살아 있는 동안에 사랑하고 아끼고 자애를 베풀어야 하며, ‘이 중생이 병 없고 괴로움 없기를’ 이와 같이 그에 대해 자애의 수행을 해야 한다. 그러나 이미 지나가고 사라지고 죽은 것에 대해서는 슬퍼하지 말아야 하며 슬퍼해서는 안 된다는 뜻이다.

Evaṃ mahāsatto catūhi gāthāhi aniccākāraṃ dīpento dhammaṃ desesi. Mahājano paribbājikāya sarīrakiccaṃ akāsi. Bodhisatto himavantameva pavisitvā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

이와 같이 보살께서는 네 편의 게송으로써 무상의 양상을 밝히며 법을 설하셨다. 대중은 유행녀의 시신을 장례 지내 주었다. 보살은 히말라야로 들어가 선정과 신통과 증득을 성취하고 범천의 세상을 향하는 이가 되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne kuṭumbiko sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā sammillahāsinī rāhulamātā ahosi, tāpaso pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 가져오셔서 진리(사성제)를 밝히시고 자타카를 결합하셨다. 진리를 밝히는 설법의 끝에 그 장자는 예류과에 머물렀다. 그때의 삼밀라하시니는 라훌라의 어머니였고, 수행자는 바로 나였다.

Ananusociyajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

아나누소치야 자타카(제328화)가 끝났다.

[329] 9. Kāḷabāhujātakavaṇṇanā

[329] 9. 제329화 깔라바후 자타카 (Kāḷabāhujātaka)

Yaṃ annapānassāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto hatalābhasakkāraṃ devadattaṃ ārabbha kathesi. Devadattena hi tathāgate aṭṭhānakopaṃ bandhitvā dhanuggahesu payojitesu nāḷāgirivissajjanena tassa doso pākaṭo jāto. Athassa paṭṭhapitāni dhuvabhattādīni manussā na kariṃsu, rājāpi naṃ na olokesi. So hatalābhasakkāro kulesu viññāpetvā bhuñjanto vicari. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto ‘lābhasakkāraṃ uppādessāmī’ti uppannampi thiraṃ kātuṃ nāsakkhī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa hatalābhasakkāro ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘어떤 음식과 음료를’이라는 이 설법은 스승께서 죽림정사에 머무실 때, 이익과 공경을 잃어버린 데바닷타를 인연으로 말씀하신 것이다. 데바닷타가 여래에 대해 부당한 분노를 품고 궁수들을 부리고 날라기리 코끼리를 풀어놓음으로써 그의 잘못이 드러나게 되었다. 그러자 사람들이 그를 위해 정해 놓았던 상시적인 공양 등을 하지 않았고, 왕 또한 그를 돌아보지 않았다. 그는 이익과 공경을 잃어버리고 가문들을 돌아다니며 구걸하여 먹고 살았다. 비구들이 법당에서 이야기를 시작했다. “도반들이여, 데바닷타는 ‘이익과 공경을 일으키리라’고 생각했으나, 이미 얻은 것조차 견고하게 유지하지 못했구려.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 어떤 이야기로 앉아 있는가?”라고 물으시고, “이러저러한 이야기입니다”라고 말씀하시자, “비구들이여, 지금뿐만 아니라 예전에도 그는 이익과 공경을 잃어버렸느니라”고 말씀하시며 과거의 이야기를 가져오셨다.

Atīte [Pg.90] bārāṇasiyaṃ dhanañjaye rajjaṃ kārente bodhisatto rādho nāma suko ahosi mahāsarīro paripuṇṇagatto, kaniṭṭho panassa poṭṭhapādo nāma. Eko luddako te dvepi jane bandhitvā netvā bārāṇasirañño adāsi. Rājā ubhopi te suvaṇṇapañjare pakkhipitvā suvaṇṇataṭṭakena madhulāje khādāpento sakkharodakaṃ pāyento paṭijaggi. Sakkāro ca mahā ahosi, lābhaggayasaggappattā ahesuṃ. Atheko vanacarako kāḷabāhuṃ nāmekaṃ mahākāḷamakkaṭaṃ ānetvā bārāṇasirañño adāsi. Tassa pacchā āgatattā mahantataro lābhasakkāro ahosi, sukānaṃ parihāyi. Bodhisatto tādilakkhaṇayogato na kiñci āha, kaniṭṭho panassa tādilakkhaṇābhāvā taṃ makkaṭassa sakkāraṃ asahanto ‘‘bhātika, pubbe imasmiṃ rājakule sādhurasakhādanīyādīni amhākameva denti, idāni pana mayaṃ na labhāma, kāḷabāhumakkaṭasseva denti. Mayaṃ dhanañjayarañño santikā lābhasakkāraṃ alabhantā imasmiṃ ṭhāne kiṃ karissāma, ehi araññameva gantvā vasissāmā’’ti tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 다난자야 왕이 다스릴 때, 보살은 라다라는 이름의 앵무새였는데, 몸이 크고 형체가 온전했다. 그에게는 포타파다라는 남동생이 있었다. 한 사냥꾼이 그들 둘을 잡아다가 바라나시 왕에게 바쳤다. 왕은 그들 둘을 금색 새장에 넣고 금 쟁반으로 꿀을 섞은 볶은 곡식을 먹이고 설탕물을 마시게 하며 돌보았다. 대접이 매우 훌륭하여 그들은 최고의 이익과 명성을 얻었다. 그때 한 숲사람이 깔라바후라는 이름의 큰 검은 원숭이 한 마리를 데려와 바라나시 왕에게 바쳤다. 그 원숭이가 나중에 왔기 때문에 더 큰 이익과 대접을 받았고, 앵무새들에 대한 대접은 줄어들었다. 보살은 인내하는 특징을 갖추었기에 아무 말도 하지 않았으나, 그의 남동생은 그러한 특징이 없어서 원숭이가 받는 대접을 견디지 못하고 “형님, 예전에는 이 왕가에서 맛있는 음식 등을 우리에게만 주었는데, 지금은 우리는 받지 못하고 깔라바후 원숭이에게만 줍니다. 우리는 다난자야 왕으로부터 이익과 대접을 받지 못하니 이 곳에서 무엇을 하겠습니까? 자, 숲으로 가서 삽시다”라고 그와 대화하며 첫 번째 게송을 읊었다.

113.

113.

‘‘Yaṃ annapānassa pure labhāma, taṃ dāni sākhamigameva gacchati;

Gacchāma dāni vanameva rādha, asakkatā casma dhanañjayāyā’’ti.

“예전에 우리가 받았던 음식과 음료를, 이제는 저 원숭이만 받는구려. 라다여, 이제 우리 숲으로 갑시다. 다난자야 왕으로부터 대접을 받지 못하니.”

Tattha yaṃ annapānassāti yaṃ annapānaṃ assa rañño santikā. Upayogatthe vā sāmivacanaṃ. Dhanañjayāyāti karaṇatthe sampadānavacanaṃ, dhanañjayena. Asakkatā casmāti annapānaṃ na labhāma, iminā ca na sakkatamhāti attho.

거기서 ‘어떤 음식과 음료를’은 왕에게서 얻었던 음식과 음료를 말한다. 또는 소유격(속격)이 목적격의 의미로 쓰였다. ‘다난자야 왕으로부터’는 여격이 도구격의 의미로 쓰여, 다난자야 왕에 의해서라는 뜻이다. ‘대접을 받지 못하니’는 음식과 음료를 얻지 못하고, 이 왕에 의해 대접받지 못한다는 의미이다.

Taṃ sutvā rādho dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 라다가 두 번째 게송을 읊었다.

114.

114.

‘‘Lābho alābho yaso ayaso ca, nindā pasaṃsā ca sukhañca dukkhaṃ;

Ete aniccā manujesu dhammā, mā soci kiṃ socasi poṭṭhapādā’’ti.

“이득과 손실, 명예와 불명예, 비난과 칭찬, 그리고 행복과 고통. 이것들은 인간들 사이에서 무상한 법들이니, 슬퍼하지 마라. 포타파다여, 왜 슬퍼하느냐?”

Tattha yasoti issariyaparivāro. Ayasoti tassābhāvo. Eteti ete aṭṭha lokadhammā manujesu aniccā, lābhaggayasaggappattā hutvāpi [Pg.91] aparena samayena appalābhā appasakkārā honti, niccalābhino nāma na honti. Yasādīsupi eseva nayo.

거기서 ‘명예(yaso)’는 권세와 추종자들이고, ‘불명예(ayaso)’는 그것들이 없는 것이다. ‘이것들’은 이 여덟 가지 세상 법이 인간들 사이에서 무상하여, 최고의 이득과 명예를 얻었더라도 다음 시기에는 적은 이득과 적은 대접을 받게 되며, 결코 이득이 영원한 자는 없다는 뜻이다. 명예 등의 나머지 경우에도 이와 같은 방식이다.

Taṃ sutvā poṭṭhapādo makkaṭe usūyaṃ apanetuṃ asakkonto tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고도 포타파다는 원숭이에 대한 시기심을 버리지 못하고 세 번째 게송을 읊었다.

115.

115.

‘‘Addhā tuvaṃ paṇḍitakosi rādha, jānāsi atthāni anāgatāni;

Kathaṃ nu sākhāmigaṃ dakkhisāma, niddhāvitaṃ rājakulatova jamma’’nti.

“라다여, 참으로 당신은 현자이시며 미래의 일을 아십니다. 하지만 저 천박한 원숭이가 왕가에서 쫓겨나는 것을 우리가 어떻게 볼 수 있겠습니까?”

Tattha kathaṃ nūti kena nu kho upāyena. Dakkhisāmāti dakkhissāma. Niddhāvitanti nivuṭṭhāpitaṃ nikkaḍḍhāpitaṃ. Jammanti lāmakaṃ.

거기서 ‘어떻게’는 어떤 방편으로라는 뜻이다. ‘볼 수 있겠습니까’는 보게 될 것인가를 말한다. ‘쫓겨나는 것’은 내쫓기고 축출당하는 것을 말하며, ‘천박한’은 비천한 것을 말한다.

Taṃ sutvā rādho catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 라다가 네 번째 게송을 읊었다.

116.

116.

‘‘Cāleti kaṇṇaṃ bhakuṭiṃ karoti, muhuṃ muhuṃ bhāyayate kumāre;

Sayameva taṃ kāhati kāḷabāhu, yenārakā ṭhassati annapānā’’ti.

“귀를 흔들고 얼굴을 찌푸리며, 거듭거듭 왕자들을 겁준다. 깔라바후 자신이 바로 그 일을 하리니, 그 때문에 그는 음식과 음료에서 멀어지게 될 것이다.”

Tattha bhāyayate kumāreti rājakumāre utrāseti. Yenārakā ṭhassati annapānāti yena kāraṇena imamhā annapānā dūre ṭhassati, sayameva taṃ kāraṇaṃ karissati, mā tvaṃ etassa cintayīti attho.

거기서 ‘왕자들을 겁준다’는 것은 왕자들을 놀라게 한다는 뜻이다. ‘그 때문에 음식과 음료에서 멀어지게 될 것이다’는 어떤 이유로 이 음식과 음료에서 멀리 떨어지게 될 것인지에 대해, 그 자신이 바로 그 이유를 만들 것이니 너는 그것에 대해 걱정하지 말라는 의미이다.

Kāḷabāhupi katipāheneva rājakumārānaṃ purato ṭhatvā kaṇṇacalanādīni karonto kumāre bhāyāpesi. Te bhītatasitā vissaramakaṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nikkaḍḍhatha na’’nti makkaṭaṃ nikkaḍḍhāpesi. Sukānaṃ lābhasakkāro puna pākatiko ahosi.

깔라바후 역시 며칠 만에 왕자들 앞에 서서 귀를 흔드는 등의 행동을 하며 왕자들을 겁주었다. 왕자들은 겁에 질려 소리를 질렀다. 왕은 “이게 무슨 일이냐?”라고 묻고 그 사정을 들은 뒤 “저놈을 내쫓아라”며 원숭이를 내쫓게 했다. 앵무새들의 이익과 대접은 다시 예전처럼 돌아왔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kāḷabāhu devadatto ahosi, poṭṭhapādo ānando, rādho pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 가져오셔서 자타카를 결합하셨다. “그때의 깔라바후는 데바닷타였고, 포타파다는 아난다였으며, 라다는 바로 나였다.”

Kāḷabāhujātakavaṇṇanā navamā.

깔라바후 자타카(제329화)가 끝났다.

[330] 10. Sīlavīmaṃsajātakavaṇṇanā

[330] 10. 제330화 실라비맘사 자타카 (Sīlavīmaṃsajātaka)

Sīlaṃ [Pg.92] kireva kalyāṇanti idaṃ satthā jetavane viharanto sīlavīmaṃsakabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. Dvepi vatthūni heṭṭhā kathitāneva. Idha pana bodhisatto bārāṇasirañño purohito ahosi. So attano sīlaṃ vīmaṃsanto tīṇi divasāni heraññikaphalakato kahāpaṇaṃ gaṇhi. Taṃ ‘‘coro’’ti gahetvā rañño dassesuṃ. So rañño santike ṭhito –

“계율은 참으로 훌륭하다”라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 계율을 시험하는 브라만을 인연으로 말씀하신 것이다. 두 가지 이야기는 이미 앞에서 설한 바와 같다. 여기서 보살은 바라나시 왕의 제관(purohito)이었다. 그는 자신의 계율을 시험하기 위해 사흘 동안 금전 출납판에서 카하파나(kahāpaṇa) 동전을 집었다. 사람들이 그를 “도둑”이라며 붙잡아 왕에게 보였다. 그는 왕 앞에 서서 이렇게 말했다.

117.

117.

‘‘Sīlaṃ kireva kalyāṇaṃ, sīlaṃ loke anuttaraṃ;

Passa ghoraviso nāgo, sīlavāti na haññatī’’ti. –

“계율은 참으로 훌륭한 것, 계율은 세상에서 으뜸가는 것이라네. 보라, 무서운 독을 품은 뱀이라도 ‘계율이 있다’ 하여 죽임을 당하지 않는구나.”

Imāya paṭhamagāthāya sīlaṃ vaṇṇetvā rājānaṃ pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajituṃ gacchati.

이 첫 번째 게송으로 계율을 찬탄하고, 왕에게 출가를 허락받은 뒤 출가하기 위해 길을 떠났다.

Athekasmiṃ divase sūnāpaṇato seno maṃsapesiṃ gahetvā ākāsaṃ pakkhandi. Tamaññe sakuṇā parivāretvā pādanakhatuṇḍakādīhi paharanti. So taṃ dukkhaṃ sahituṃ asakkonto maṃsapesiṃ chaḍḍesi, aparo gaṇhi. Sopi tatheva viheṭhiyamāno chaḍḍesi, athañño gaṇhi. Evaṃ yo yo gaṇhi, taṃ taṃ sakuṇā anubandhiṃsu. Yo yo chaḍḍesi, so so sukhito ahosi. Bodhisatto taṃ disvā ‘‘ime kāmā nāma maṃsapesūpamā, ete gaṇhantānaṃyeva dukkhaṃ, vissajjentānaṃ sukha’’nti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha –

그러던 어느 날, 푸줏간에서 매 한 마리가 고기 덩어리를 물고 하늘로 솟구쳤다. 다른 새들이 그 주위를 에워싸고 발톱과 부리 등으로 공격했다. 매는 그 고통을 견디지 못해 고기 덩어리를 버렸고, 다른 새가 그것을 낚아챘다. 그 새도 마찬가지로 괴롭힘을 당하자 고기를 버렸고, 또 다른 새가 그것을 가졌다. 이처럼 고기를 가지는 자마다 새들이 뒤쫓았다. 고기를 버리는 자마다 편안해졌다. 보살은 그것을 보고 “이 감각적 욕망(kāma)이라는 것은 고기 덩어리와 같구나. 이것을 움켜쥐는 자에게는 고통이 있고, 버리는 자에게는 행복이 있다”라고 생각하며 두 번째 게송을 읊었다.

118.

118.

‘‘Yāvadevassahū kiñci, tāvadeva akhādisuṃ;

Saṅgamma kulalā loke, na hiṃsanti akiñcana’’nti.

“무엇이든 조금이라도 가지고 있는 동안에는 그를 쪼아대네. 솔개들이 무리 지어 몰려오는 세상에서, 아무것도 없는 자를 해치지는 못하네.”

Tassattho – yāvadeva assa senassa ahu kiñci mukhena gahitaṃ maṃsakhaṇḍaṃ, tāvadeva naṃ imasmiṃ loke kulalā samāgantvā akhādiṃsu. Tasmiṃ pana vissaṭṭhe tamenaṃ akiñcanaṃ nippalibodhaṃ pakkhiṃ sesapakkhino na hiṃsantīti.

그 뜻은, 그 매가 부리로 고기 조각을 조금이라도 물고 있는 동안에는 이 세상의 솔개들이 모여들어 그를 쪼아댄다는 것이다. 그러나 그것을 버려 아무것도 없고 장애가 없는 그 새를 다른 새들은 해치지 않는다는 뜻이다.

So nagarā nikkhamitvā antarāmagge ekasmiṃ gāme sāyaṃ ekassa gehe nipajji. Tattha pana piṅgalā nāma dāsī ‘‘asukavelāya āgaccheyyāsī’’ti ekena purisena saddhiṃ saṅketamakāsi. Sā sāmikānaṃ pāde [Pg.93] dhovitvā tesu nipannesu tassāgamanaṃ olokentī ummāre nisīditvā ‘‘idāni āgamissati, idāni āgamissatī’’ti paṭhamayāmampi majjhimayāmampi vītināmesi. Paccūsasamaye pana ‘‘na so idāni āgamissatī’’ti chinnāsā hutvā nipajjitvā niddaṃ okkami. Bodhisatto idaṃ kāraṇaṃ disvā ‘‘ayaṃ dāsī ‘so puriso āgamissatī’ti āsāya ettakaṃ kālaṃ nisinnā, idānissa anāgamanabhāvaṃ ñatvā chinnāsā hutvā sukhaṃ supati. Kilesesu hi āsā nāma dukkhaṃ, nirāsabhāvova sukha’’nti cintetvā tatiyaṃ gāthamāha –

그는 성을 나가 길을 가던 중 어느 마을의 한 집에서 저녁에 묵게 되었다. 거기에는 삔갈라(Piṅgalā)라는 이름의 하녀가 있었는데, “어느 때에 오라”고 어떤 남자와 약속을 했다. 그녀는 주인들의 발을 씻겨주고 그들이 잠든 뒤에 그 남자가 오기를 기다리며 문턱에 앉아 “이제 오겠지, 이제 오겠지” 하며 초야와 중야를 보냈다. 그러나 새벽녘에 “그는 이제 오지 않겠구나”라고 희망이 끊겨 누워서 잠이 들었다. 보살은 이 일을 보고 “이 하녀는 ‘그 남자가 올 것’이라는 희망 때문에 지금까지 앉아 있었으나, 이제 그가 오지 않을 것임을 알고 희망이 끊겨 편안하게 잠을 자는구나. 번뇌에 있어 희망(āsā)은 고통이요, 희망이 없는 상태(nirāsabhāva)가 바로 행복이다”라고 생각하며 세 번째 게송을 읊었다.

119.

119.

‘‘Sukhaṃ nirāsā supati, āsā phalavatī sukhā;

Āsaṃ nirāsaṃ katvāna, sukhaṃ supati piṅgalā’’ti.

“희망이 없는 자는 편안하게 잠자고, 결실을 맺는 희망도 행복하네. 삔갈라는 희망을 버림으로써 편안하게 잠을 자는구나.”

Tattha phalavatīti yassā āsāya phalaṃ laddhaṃ hoti, sā tassa phalassa sukhatāya sukhā nāma. Nirāsaṃ katvānāti anāsaṃ katvā chinditvā pajahitvāti attho. Piṅgalāti esā piṅgaladāsī idāni sukhaṃ supatīti.

거기서 ‘결실을 맺는(phalavatī)’이란 그 희망의 결과를 얻었을 때, 그 결과가 주는 즐거움 때문에 행복이라 부르는 것이다. ‘희망을 버림으로써(nirāsaṃ katvānā)’란 희망을 없게 만들고, 끊어버리고, 포기했다는 뜻이다. ‘삔갈라’는 이 하녀 삔갈라가 이제 편안하게 잠을 잔다는 뜻이다.

So punadivase tato gāmā araññaṃ pavisanto araññe ekaṃ tāpasaṃ jhānaṃ appetvā nisinnaṃ disvā ‘‘idhaloke ca paraloke ca jhānasukhato uttaritaraṃ sukhaṃ nāma natthī’’ti cintetvā catutthaṃ gāthamāha –

그는 다음 날 그 마을에서 숲으로 들어가던 중, 숲에서 한 수행자가 선정(jhāna)에 들어 앉아 있는 것을 보고 “이 세상과 저 세상에서 선정의 즐거움보다 더 뛰어난 즐거움은 없구나”라고 생각하며 네 번째 게송을 읊었다.

120.

120.

‘‘Na samādhiparo atthi, asmiṃ loke paramhi ca;

Na paraṃ nāpi attānaṃ, vihiṃsati samāhito’’ti.

“이 세상에서도 저 세상에서도 삼매보다 더 높은 것은 없네. 삼매에 든 자는 남도 자신도 해치지 않네.”

Tattha na samādhiparoti samādhito paro añño sukhadhammo nāma natthīti.

거기서 ‘삼매보다 더 높은 것은 없다(na samādhiparo)’란 삼매보다 더 높은 다른 행복의 법은 없다는 뜻이다.

So araññaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññā uppādetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

그 보살은 숲으로 들어가 선인의 출가(isipabbajja)를 하고 선정과 신통을 일으켜 범천의 세상에 태어나게 되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā purohito ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 가져오셔서 자타카를 결합하셨다. “그때의 제관은 바로 나였다.”

Sīlavīmaṃsajātakavaṇṇanā dasamā.

계율을 시험하는 자타카(Sīlavīmaṃsajātaka) 설명이 끝났다. 열 번째.

Kuṭidūsakavaggo tatiyo.

둥지를 부수는 자의 품(Kuṭidūsakavaggo) 제3장.

4. Kokilavaggo

4. 뻐꾸기 품(Kokilavaggo)

[331] 1. Kokilajātakavaṇṇanā

[331] 1. 뻐꾸기 자타카(Kokilajātakavaṇṇanā)

Yo [Pg.94] ve kāle asampatteti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi. Vatthu takkāriyajātake vitthāritameva.

“참으로 때가 되지 않았는데”라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 코칼리카(Kokālika)를 인연으로 말씀하신 것이다. 그 이야기는 탁까리야 자타카(Takkāriyajātaka)에 자세히 설해져 있다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa amacco ovādako ahosi, rājā bahubhāṇī ahosi. Bodhisatto ‘‘tassa bahubhāṇitaṃ nisedhessāmī’’ti ekaṃ upamaṃ upadhārento vicarati. Athekadivasaṃ rājā uyyānaṃ gato maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi, tassupari ambarukkho atthi. Tatrekasmiṃ kākakulāvake kāḷakokilā attano aṇḍakaṃ nikkhipitvā agamāsi. Kākī taṃ kokilaaṇḍakaṃ paṭijaggi, aparabhāge tato kokilapotako nikkhami. Kākī ‘‘putto me’’ti saññāya mukhatuṇḍakena gocaraṃ āharitvā taṃ paṭijaggi. So avirūḷhapakkho akāleyeva kokilaravaṃ ravi. Kākī ‘‘ayaṃ idāneva tāva aññaṃ ravaṃ ravati, vaḍḍhanto kiṃ karissatī’’ti tuṇḍakena koṭṭetvā māretvā kulāvakā pātesi. So rañño pādamūle pati.

과거 바라나시에서 브라흐마닷따 왕이 다스릴 때 보살은 그 왕을 훈계하는 신하였다. 왕은 말이 매우 많았다. 보살은 “그의 다변을 막으리라” 생각하며 비유를 찾고 있었다. 어느 날 왕은 정원에 나가 상서로운 돌 판 위에 앉았는데, 그 위에 망고나무가 있었다. 거기에 한 까마귀 둥지가 있었는데, 검은 뻐꾸기가 자신의 알을 낳고 떠났다. 어미 까마귀는 그 뻐꾸기 알을 돌보았고, 나중에 거기서 뻐꾸기 새끼가 나왔다. 까마귀는 “내 자식이다”라는 생각으로 부리로 먹이를 물어다 길렀다. 그런데 그 새끼가 날개가 다 자라기도 전에 제때가 아닌데 뻐꾸기 울음소리를 냈다. 까마귀는 “이놈이 벌써부터 다른 소리를 내는데, 다 자라면 어찌 하겠느냐”라며 부리로 쪼아 죽여 둥지 밖으로 떨어뜨렸다. 그것이 왕의 발치에 떨어졌다.

Rājā bodhisattaṃ pucchi ‘‘kimetaṃ sahāyā’’ti? Bodhisatto ‘‘ahaṃ rājānaṃ nivāretuṃ ekaṃ upamaṃ pariyesāmi, laddhā dāni me sā’’ti cintetvā ‘‘mahārāja, atimukharā akāle bahubhāṇino evarūpaṃ labhanti. Ayaṃ mahārāja, kokilapotako kākiyā puṭṭho avirūḷhapakkho akāleyeva kokilaravaṃ ravi. Atha naṃ kākī ‘nāyaṃ mama puttako’ti ñatvā mukhatuṇḍakena koṭṭetvā māretvā kulāvakā pātesi. Manussā vā hontu tiracchānā vā, akāle bahubhāṇino evarūpaṃ dukkhaṃ labhantī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –

왕이 보살에게 "벗이여, 이것은 어찌 된 일인가?"라고 물었다. 보살은 '나는 왕을 만류하기 위한 비유 하나를 찾고 있었는데, 이제 그것을 얻었구나'라고 생각하며 "대왕이시여, 말이 아주 많고 때가 아닌데 지껄이는 자들은 이와 같은 결과를 얻습니다. 대왕이시여, 이 뻐꾸기 새끼는 까마귀에게 길러졌는데 날개가 다 자라기도 전에 때가 아닌데 뻐꾸기 울음소리를 냈습니다. 그러자 까마귀는 '이것은 내 새끼가 아니다'라는 것을 알고 부리로 쪼아 죽여 둥지에서 떨어뜨렸습니다. 사람이든 짐승이든 때가 아닌데 말이 많은 자들은 이와 같은 고통을 겪습니다"라고 말하고 이 게송들을 읊었다.

121.

121.

‘‘Yo ve kāle asampatte, ativelaṃ pabhāsati;

Evaṃ so nihato seti, kokilāyiva atrajo.

"참으로 때가 이르지 않았는데 지나치게 말을 하는 자, 그는 뻐꾸기의 새끼처럼 이와 같이 죽임을 당해 누워 있네."

122.

122.

‘‘Na [Pg.95] hi satthaṃ sunisitaṃ, visaṃ halāhalāmiva;

Evaṃ nikaṭṭhe pāteti, vācā dubbhāsitā yathā.

"참으로 잘 갈린 무기도, 할라할라 독조차도, 잘못 내뱉은 말처럼 그렇게 순식간에 쓰러뜨리지는 못하네."

123.

123.

‘‘Tasmā kāle akāle vā, vācaṃ rakkheyya paṇḍito;

Nātivelaṃ pabhāseyya, api attasamamhi vā.

"그러므로 현자는 때가 되었든 되지 않았든 말을 수호해야 하네. 비록 자신과 동등한 자에게라도 지나치게 말하지 말아야 하네."

124.

124.

‘‘Yo ca kāle mitaṃ bhāse, matipubbo vicakkhaṇo;

Sabbe amitte ādeti, supaṇṇo uragāmivā’’ti.

"또한 제때에 절도 있게 말하고, 숙고하여 분별력이 있는 자는, 가루다가 뱀을 잡아채듯 모든 원수를 제압하네."

Tattha kāle asampatteti attano vacanakāle asampatte. Ativelanti velātikkantaṃ katvā atirekappamāṇaṃ bhāsati. Halāhalāmivāti halāhalaṃ iva. Nikaṭṭheti tasmiṃyeva khaṇe appamattake kāle. Tasmāti yasmā sunisitasatthahalāhalavisatopi khippataraṃ dubbhāsitavacanameva pātesi, tasmā. Kāle akāle vāti vattuṃ yuttakāle ca akāle ca vācaṃ rakkheyya, ativelaṃ na bhāseyya api attanā same ninnānākaraṇepi puggaleti attho.

거기서 '때가 이르지 않았는데'란 자신의 말할 때가 이르지 않았음을 의미한다. '지나치게'란 한도를 넘어서서 과도하게 말하는 것을 뜻한다. '할라할라 독처럼'이란 할라할라 독과 같다는 의미이다. '순식간에(nikaṭṭhe)'란 바로 그 찰나의 짧은 시간 안에라는 뜻이다. '그러므로(tasmā)'란 잘 갈린 무기나 할라할라 독보다도 잘못 내뱉은 말이 더 신속하게 파멸시키기 때문이다. '때나 때가 아닐 때나'란 말하기에 적절한 때와 그렇지 않은 때에 말을 수호해야 하며, 비록 자신과 차이가 없는 동등한 사람에게라도 지나치게 말해서는 안 된다는 의미이다.

Matipubboti matiṃ purecārikaṃ katvā kathanena matipubbo. Vicakkhaṇoti ñāṇena vicāretvā atthavindanapuggalo vicakkhaṇo nāma. Uragāmivāti uragaṃ iva. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā supaṇṇo samuddaṃ khobhetvā mahābhogaṃ uragaṃ ādeti gaṇhāti, ādiyitvā ca taṅkhaṇaññeva naṃ simbaliṃ āropetvā maṃsaṃ khādati, evameva yo matipubbaṅgamo vicakkhaṇo vattuṃ yuttakāle mitaṃ bhāsati, so sabbe amitte ādeti gaṇhāti, attano vase vattetīti.

'숙고가 앞서는 자(matipubbo)'란 지각(mati)을 앞세워 말하기 때문에 숙고가 앞서는 자이다. '분별력 있는 자(vicakkhaṇo)'란 지혜로써 숙고하여 이치(artha)를 깨닫는 사람을 말한다. '뱀처럼(uragāmiva)'이란 뱀과 같다는 것이다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 마치 가루다가 바다를 뒤흔들어 커다란 몸집의 뱀을 낚아채어 잡고서, 잡자마자 곧바로 그것을 비말리(simbali) 나무에 올려놓고 고기를 먹는 것처럼, 그와 같이 숙고가 앞서는 분별력 있는 자가 말해야 할 적절한 때에 절도 있게 말하면, 그는 모든 원수를 잡아채어 자신의 지배 아래 둔다는 것이다.

Rājā bodhisattassa dhammadesanaṃ sutvā tato paṭṭhāya mitabhāṇī ahosi, yasañcassa vaḍḍhetvā mahantataraṃ adāsi.

왕은 보살의 설법을 듣고 그때부터 절도 있게 말하는 사람이 되었으며, 보살의 명성을 높여주고 더 많은 부귀를 하사하였다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kokilapotako kokāliko ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 전생 이야기를 결합하셨다. "그때의 뻐꾸기 새끼는 꼬깔리카였고, 현명한 대신은 바로 나였다"라고.

Kokilajātakavaṇṇanā paṭhamā.

꼬낄라 자타카(뻐꾸기 전생 이야기) 주석이 끝났다. 첫 번째.

[332] 2. Rathalaṭṭhijātakavaṇṇanā

[332] 2. 라탈랏티 자타카(수레 채찍 전생 이야기) 주석

Api [Pg.96] hantvā hato brūtīti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño purohitaṃ ārabbha kathesi. So kira rathena attano bhogagāmaṃ gacchanto sambādhe magge rathaṃ pājento ekaṃ sakaṭasatthaṃ disvā ‘‘tumhākaṃ sakaṭaṃ apanethā’’ti gacchanto sakaṭe anapanīyamāne kujjhitvā patodalaṭṭhiyā purimasakaṭe sākaṭikassa rathadhure pahari. Sā rathadhure paṭihatā nivattitvā tasseva nalāṭaṃ pahari. Tāvadevassa nalāṭe gaṇḍo uṭṭhahi. So nivattitvā ‘‘sākaṭikehi pahaṭomhī’’ti rañño ārocesi. Sākaṭike pakkosāpetvā vinicchinantā tasseva dosaṃ addasaṃsu. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, rañño kira purohito ‘sākaṭikehi pahaṭomhī’ti aḍḍaṃ karonto sayameva parajjī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa evarūpaṃ akāsiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'때리고서도 맞았다고 말하네'라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 코살라 왕의 제관(purohita)에 대해 말씀하신 것이다. 전해지는 바에 따르면, 그는 수레를 타고 자신의 봉토 마을로 가다가 좁은 길에서 수레를 몰던 중 한 수레 대상(隊商)을 보고 "너희 수레를 치워라"라고 말하며 가려 했다. 수레가 치워지지 않자 화가 나서 채찍으로 앞선 수레꾼의 수레 멍에를 내리쳤다. 그런데 그 채찍이 수레 멍에에 부딪혀 튕겨 돌아오며 그의 이마를 때렸다. 즉시 그의 이마에 혹이 생겼다. 그는 돌아가서 "수레꾼들에게 맞았다"라고 왕에게 보고했다. 수레꾼들을 불러 심문하니 제관 자신의 잘못임이 드러났다. 어느 날 비구들이 법당에서 "도반들이여, 왕의 제관이 수레꾼들에게 맞았다고 소송을 제기했다가 스스로 패소했다고 합니다"라고 이야기를 나누었다. 스승께서 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?"라고 물으시고 "이러저러한 이야기입니다"라고 대답하자, "비구들이여, 지금뿐만 아니라 과거에도 그는 이와 같은 짓을 했다"라고 말씀하시며 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tasseva vinicchayāmacco ahosi. Atha rañño purohito rathena attano bhogagāmaṃ gacchantoti sabbaṃ purimasadisameva. Idha pana tena rañño ārocite rājā sayaṃ vinicchaye nisīditvā sākaṭike pakkosāpetvā kammaṃ asodhetvāva ‘‘tumhehi mama purohitaṃ koṭṭetvā nalāṭe gaṇḍo uṭṭhāpito’’ti vatvā ‘‘sabbassaharaṇaṃ tesaṃ karothā’’ti āha. Atha naṃ bodhisatto ‘‘tumhe, mahārāja, kammaṃ asodhetvāva etesaṃ sabbassaṃ harāpetha, ekacce pana attanāva attānaṃ paharitvāpi ‘parena pahaṭamhā’ti vadanti, tasmā avicinitvā kātuṃ na yuttaṃ, rajjaṃ kārentena nāma nisāmetvā kammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때 보살은 그의 재판관이었다. 그때 왕의 제관이 수레를 타고 자신의 봉토 마을로 가고 있었는데... (모든 내용은 앞서 말한 바와 같다.) 다만 여기서는 제관이 보고하자 왕이 직접 재판석에 앉아 수레꾼들을 불러 조사도 해보지 않고 "너희들이 나의 제관을 때려 이마에 혹이 나게 했구나"라고 말하며, "그들의 모든 재산을 몰수하라"고 명령했다. 그러자 보살이 "대왕이시여, 조사해 보지도 않고 이들의 재산을 다 몰수하십니까? 어떤 이들은 스스로 자신을 때리고서도 남에게 맞았다고 말하기도 합니다. 그러므로 조사해 보지 않고 일을 처리하는 것은 옳지 않습니다. 나라를 다스리는 자는 응당 잘 살펴보고 일을 처리해야 합니다"라고 말하며 이 게송들을 읊었다.

125.

125.

‘‘Api hantvā hato brūti, jetvā jitoti bhāsati;

Pubbamakkhāyino rāja, aññadatthu na saddahe.

"때리고서도 맞았다고 말하고, 이기고서도 졌다고 말하기도 합니다. 대왕이시여, 먼저 와서 말하는 사람의 말을 결코 그대로 믿지 마십시오."

126.

126.

‘‘Tasmā paṇḍitajātiyo, suṇeyya itarassapi;

Ubhinnaṃ vacanaṃ sutvā, yathā dhammo tathā kare.

"그러므로 지혜로운 자는 다른 쪽의 말도 들어야 합니다. 양쪽의 말을 다 듣고 법(dhamma)에 따라 일을 처리해야 합니다."

127.

127.

‘‘Alaso [Pg.97] gihī kāmabhogī na sādhu, asaññato pabbajito na sādhu;

Rājā na sādhu anisammakārī, yo paṇḍito kodhano taṃ na sādhu.

"감각적 즐거움을 누리는 재가자가 게으른 것은 좋지 않고, 출가자가 절제하지 못하는 것도 좋지 않습니다. 살피지 않고 행동하는 왕은 좋지 않으며, 현자가 화를 내는 것 또한 좋지 않습니다."

128.

128.

‘‘Nisamma khattiyo kayirā, nānisamma disampati;

Nisammakārino rāja, yaso kitti ca vaḍḍhatī’’ti.

"왕은 마땅히 살펴보고 행해야 하며, 살피지 않고 행해서는 안 됩니다. 대왕이시여, 살핀 후에 행하는 자는 명성과 명예가 드높아집니다."

Tattha api hantvāti api eko attanāva attānaṃ hantvā ‘‘parena pahaṭomhī’’ti brūti katheti. Jetvā jitoti sayaṃ vā pana paraṃ jitvā ‘‘ahaṃ jitomhī’’ti bhāsati. Aññadatthūti mahārāja, pubbameva rājakulaṃ gantvā akkhāyantassa pubbamakkhāyino aññadatthu na saddahe, ekaṃsena vacanaṃ na saddaheyya. Tasmāti yasmā paṭhamataraṃ āgantvā kathentassa ekaṃsena vacanaṃ na saddahātabbaṃ, tasmā. Yathā dhammoti yathā vinicchayasabhāvo ṭhito, tathā kareyya.

거기서 '때리고서도'란 어떤 한 사람이 스스로 자신을 때리고서 '남에게 맞았다'고 말하는 것을 뜻한다. '이기고서도 졌다고'란 자신이 남을 이기고서 '내가 졌다'고 말하는 것이다. '결코(Aññadatthu)'란 대왕이시여, 먼저 왕실에 와서 고하는 자, 즉 먼저 고발하는 자의 말을 결코 믿지 말고, 단정적으로 그 말을 신뢰하지 말라는 것이다. '그러므로'란 먼저 와서 말하는 사람의 말을 단정적으로 믿어서는 안 되기 때문이다. '법에 따라'란 재판의 실상(vinicchayasabhāvo)에 맞게 처리해야 한다는 것이다.

Asaññatoti kāyādīhi asaññato dussīlo. Taṃ na sādhūti yaṃ tassa paṇḍitassa ñāṇavato puggalassa ādhānaggāhivasena daḷhakopasaṅkhātaṃ kodhanaṃ, taṃ na sādhu. Nānisammāti na anisāmetvā. Disampatīti disānaṃ pati, mahārāja. Yaso kitti cāti issariyaparivāro ceva kittisaddo ca vaḍḍhatīti.

'절제하지 못하는'이란 몸 등으로 절제하지 못하는 부도덕한 자를 말한다. '그것은 좋지 않다'란 지혜로운 사람이 고집스럽게 움켜쥐어 강한 분노라 일컬어지는 화를 품는 것은 좋지 않다는 의미이다. '살피지 않고서'란 숙고하지 않고서라는 뜻이다. '지배자여'란 방위의 주인(disānaṃ pati), 즉 대왕이시여라는 뜻이다. '명성과 영예가'란 권세와 권속들(issariyaparivāro) 그리고 명성이 드높아진다는 뜻이다.

Rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā dhammena vinicchini, dhammena vinicchiyamāne brāhmaṇasseva doso jātoti.

왕은 보살의 말을 듣고 법에 따라 재판하였으며, 법에 따라 재판하자 브라만에게만 잘못이 있음이 드러났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā brāhmaṇo etarahi brāhmaṇova ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 전생 이야기를 결합하셨다. "그때의 브라만은 지금의 브라만이었고, 현명한 대신은 바로 나였다"라고.

Rathalaṭṭhijātakavaṇṇanā dutiyā.

라탈랏티 자타카(수레 채찍 전생 이야기) 주석이 끝났다. 두 번째.

[333] 3. Pakkagodhajātakavaṇṇanā

[333] 3. 빡까고다 자타카(익힌 왕도마뱀 전생 이야기) 주석

Tadeva [Pg.98] me tvanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā vitthāritameva. Idha pana tesaṃ uddhāraṃ sādhetvā āgacchantānaṃ antarāmagge luddako ‘‘ubhopi khādathā’’ti ekaṃ pakkagodhaṃ adāsi. So puriso bhariyaṃ pānīyatthāya pesetvā sabbaṃ godhaṃ khāditvā tassā āgatakāle ‘‘bhadde, godhā palātā’’ti āha. ‘‘Sādhu, sāmi, pakkagodhāya palāyantiyā kiṃ sakkā kātu’’nti? Sā jetavane pānīyaṃ pivitvā satthu santike nisinnā satthārā ‘‘kiṃ upāsike, ayaṃ te hitakāmo sasineho upakārako’’ti pucchitā ‘‘bhante, ahaṃ etassa hitakāmā sasinehā, ayaṃ pana mayi nissineho’’ti āha. Satthā ‘‘hotu mā cintayi, evaṃ nāmesa karoti. Yadā pana te guṇaṃ sarati, tadā tuyhameva sabbissariyaṃ detī’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

"그것이 바로 당신에 대해 내가 알게 된 것"이라는 이 노래(게송)는 스승께서 제타바나에 머무실 때 한 거사와 관련하여 말씀하셨다. 배경 이야기는 앞에서 상세히 설명된 것과 같다. 여기서는 그들이 빚을 받아 돌아오는 길에 사냥꾼이 "두 분 모두 드십시오"라며 익힌 고다(왕도마뱀) 한 마리를 주었다. 그 남자는 아내를 물을 길러 보낸 뒤 혼자 고다를 다 먹어버리고, 아내가 돌아오자 "여보, 고다가 도망갔소"라고 말했다. "좋습니다, 서방님. 익힌 고다가 도망갔는데 어찌하겠습니까?" 그녀는 제타바나에서 물을 마시고 스승의 곁에 앉아 있다가 스승으로부터 "이보게 우바이여, 이 이가 그대에게 이익을 바라고 애정을 가진 도움을 주는 자인가?"라는 질문을 받았다. "세존이시여, 저는 이 이에게 이익을 바라고 사랑하지만, 이 이는 저에 대해 애정이 없습니다"라고 대답했다. 스승께서는 "그만두어라, 걱정하지 마라. 원래 이런 법이다. 하지만 그가 그대의 은덕을 기억할 때, 그때 그대에게 모든 권세를 줄 것이다"라고 말씀하시고, 그들의 요청에 따라 과거 이야기를 들려주셨다.

Atītampi heṭṭhā vuttasadisameva. Idha pana tesaṃ nivattantānaṃ antarāmagge luddako kilantabhāvaṃ disvā ‘‘dvepi janā khādathā’’ti ekaṃ pakkagodhaṃ adāsi. Rājadhītā taṃ valliyā bandhitvā ādāya maggaṃ paṭipajji. Te ekaṃ saraṃ disvā maggā okkamma assatthamūle nisīdiṃsu. Rājaputto ‘‘gaccha bhadde, sarato paduminipattena udakaṃ āhara, maṃsaṃ khādissāmā’’ti āha. Sā godhaṃ sākhāya laggetvā pānīyatthāya gatā. Itaro sabbaṃ godhaṃ khāditvā agganaṅguṭṭhaṃ gahetvā parammukho nisīdi. So tāya pānīyaṃ gahetvā āgatāya ‘‘bhadde, godhā sākhāya otaritvā vammikaṃ pāvisi, ahaṃ dhāvitvā agganaṅguṭṭhaṃ aggahesiṃ, gahitaṭṭhānaṃ hattheyeva katvā chijjitvā bilaṃ paviṭṭhā’’ti āha. ‘‘Hotu, deva, pakkagodhāya palāyantiyā kiṃ karissāma, ehi gacchāmā’’ti. Te pānīyaṃ pivitvā bārāṇasiṃ agamaṃsu.

과거 이야기도 앞에서 말한 것과 같다. 여기서는 그들이 돌아오는 길에 사냥꾼이 그들의 지친 모습을 보고 "두 분 모두 드십시오"라며 익힌 고다 한 마리를 주었다. 공주는 그것을 덩굴로 묶어 들고 길을 나섰다. 그들은 연못 하나를 보고 길을 벗어나 아사타 나무 아래에 앉았다. 왕자는 "여보, 연못에서 연잎으로 물을 떠 오시오. 고기를 먹읍시다"라고 말했다. 그녀는 고다를 나뭇가지에 걸어두고 물을 뜨러 갔다. 다른 한 사람(왕자)은 고다를 모두 먹어버리고 꼬리 끝부분만 잡고서 등 돌리고 앉아 있었다. 그녀가 물을 가지고 돌아오자 그는 "여보, 고다가 나뭇가지에서 내려와 개미둑으로 들어갔소. 내가 달려가 꼬리 끝을 잡았는데, 잡은 곳이 손안에서 끊어져 구멍으로 들어가 버렸소"라고 말했다. "좋습니다, 왕자님. 익힌 고다가 도망갔는데 어찌하겠습니까? 자, 갑시다"라고 (말했다). 그들은 물을 마시고 바라나시로 갔다.

Rājaputto rajjaṃ patvā taṃ aggamahesiṭṭhānamatte ṭhapesi, sakkārasammāno panassā natthi. Bodhisatto tassā sakkāraṃ kāretukāmo rañño santike ṭhatvā ‘‘nanu mayaṃ ayye tumhākaṃ santikā kiñci na labhāma, kiṃ no na olokethā’’ti āha. ‘‘Tāta, ahameva rañño [Pg.99] santikā kiñci na labhāmi, tuyhaṃ kiṃ dassāmi, rājāpi mayhaṃ idāni kiṃ dassati, so araññato āgamanakāle pakkagodhaṃ ekakova khādī’’ti. ‘‘Ayye, na devo evarūpaṃ karissati, mā evaṃ avacutthā’’ti. Atha naṃ devī ‘‘tuyhaṃ taṃ, tāta, na pākaṭaṃ, raññoyeva mayhañca pākaṭa’’nti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

왕자는 왕위에 올라 그녀를 왕비의 자리에만 앉혔을 뿐, 그녀에게 존경이나 예우가 없었다. 보살은 그녀가 예우를 받게 해주고 싶어 왕의 곁에 서서 "아니, 마님이여, 저희는 마님으로부터 아무것도 받지 못하는데, 어찌 저희를 돌보지 않으십니까?"라고 말했다. "아이야, 나 자신도 왕으로부터 아무것도 받지 못하는데, 내가 너에게 무엇을 주겠느냐? 왕께서도 지금 나에게 무엇을 주겠느냐? 그분은 숲에서 돌아올 때 익힌 고다를 혼자서 다 드셨단다." "마님이여, 대왕께서 그러실 리 없습니다. 그렇게 말씀하지 마십시오." 그러자 왕비는 "아이야, 너에게는 그것이 분명치 않겠지만 왕과 나에게는 분명하다"라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

129.

129.

‘‘Tadeva me tvaṃ vidito, vanamajjhe rathesabha;

Yassa te khaggabaddhassa, sannaddhassa tirīṭino;

Assatthadumasākhāya, pakkagodhā palāyathā’’ti.

"전차의 주인이시여, 숲속에서 바로 그것으로 당신을 알게 되었습니다. 칼을 차고 무장을 하고 피나무 옷을 입은 당신에게서, 아사타 나무 가지의 익힌 고다가 도망갔을 때를."

Tattha tadevāti tasmiṃyeva kāle ‘‘ayaṃ mayhaṃ adāyako’’ti evaṃ tvaṃ vidito. Aññe pana tava sabhāvaṃ na jānantīti attho. Khaggabaddhassāti baddhakhaggassa. Tirīṭinoti tirīṭavatthanivatthassa maggāgamanakāle. Pakkagodhāti aṅgārapakkā godhā palāyathāti.

거기서 '바로 그것이'란 바로 그때 '이 사람은 나에게 베풀지 않는 자다'라고 이처럼 당신을 알게 되었다는 뜻이다. 다른 이들은 당신의 본성을 모른다는 의미다. '칼을 찬'이란 칼을 몸에 묶은 것을 말한다. '피나무 옷을 입은'이란 길을 올 때 피나무 껍질로 만든 옷(tirīṭavattha)을 입은 차림이었음을 말한다. '익힌 고다'란 숯불에 익힌 고다가 도망갔다는 말이다.

Evaṃ raññā katadosaṃ parisamajjhe pākaṭaṃ katvā kathesi. Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘ayye, devassa appiyakālato pabhuti ubhinnampi aphāsukaṃ katvā kasmā idha vasathā’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –

이와 같이 그녀는 왕이 저지른 잘못을 대중 가운데서 명백히 드러내어 말했다. 이를 듣고 보살은 "마님이여, 대왕께서 아끼지 않으실 때부터 두 분 모두에게 불편함을 초래하면서 왜 여기서 사십니까?"라고 말하며 두 편의 게송을 읊었다.

130.

130.

‘‘Name namantassa bhaje bhajantaṃ, kiccānukubbassa kareyya kiccaṃ;

Nānatthakāmassa kareyya atthaṃ, asambhajantampi na sambhajeyya.

"절하는 자에게 절하고, 사귀는 자와 사귀며, 일을 도와주는 자의 일을 해 주어야 한다. 이익을 바라지 않는 자에게 이익을 주지 말고, 사귀지 않는 자와는 사귀지 말아야 한다."

131.

131.

‘‘Caje cajantaṃ vanathaṃ na kayirā, apetacittena na sambhajeyya;

Dijo dumaṃ khīṇaphalanti ñatvā, aññaṃ samekkheyya mahā hi loko’’ti.

"버리는 자를 버리고 애착을 갖지 말며, 마음이 떠난 자와 사귀지 말아야 한다. 새가 열매가 다한 나무임을 알고 다른 곳을 찾아보듯, 세상은 실로 넓은 것이니."

Tattha name namantassāti yo attani muducittena namati, tasseva paṭinameyya. Kiccānukubbassāti attano uppannaṃ kiccaṃ anukubbantasseva. Anatthakāmassāti avaḍḍhikāmassa. Vanathaṃ na kayirāti tasmiṃ cajante taṇhāsnehaṃ na kareyya. Apetacittenāti apagatacittena virattacittena. Na sambhajeyyāti na samāgaccheyya. Aññaṃ samekkheyyāti aññaṃ [Pg.100] olokeyya, yathā dijo khīṇaphalaṃ dumaṃ rukkhaṃ ñatvā aññaṃ phalabharitaṃ rukkhaṃ gacchati, tathā khīṇarāgaṃ purisaṃ ñatvā aññaṃ sasinehaṃ upagaccheyyāti adhippāyo.

거기서 '절하는 자에게 절하고'란 자신에게 부드러운 마음으로 절하는 자에게 똑같이 절하라는 것이다. '일을 도와주는 자'란 자신에게 생긴 일을 도와주는 자에게만 그 일을 해주라는 것이다. '이익을 바라지 않는 자'란 번영을 바라지 않는 자를 말한다. '애착을 갖지 말며'란 그가 버릴 때 갈애의 애정을 갖지 말라는 것이다. '마음이 떠난 자'란 마음이 멀어지고 정이 떨어진 자를 말한다. '사귀지 말아야 한다'란 함께 어울리지 말라는 것이다. '다른 곳을 살피듯'이란 다른 나무를 보라는 것이니, 마치 새가 열매가 다한 나무임을 알고 열매가 가득한 다른 나무로 가듯이, 정이 떨어진 사람임을 알고 애정이 있는 다른 사람에게 가라는 뜻이다.

Rājā bodhisatte kathente eva tassā guṇaṃ saritvā ‘‘bhadde, ettakaṃ kālaṃ tava guṇaṃ na sallakkhesiṃ, paṇḍitassayeva kathāya sallakkhesiṃ, mama aparādhaṃ sahantiyā idaṃ sakalarajjaṃ tuyhameva dammī’’ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –

왕은 보살이 말하는 동안 그녀의 덕을 기억하고 "부인, 그동안 그대의 덕을 살피지 못했소. 현자의 말을 듣고서야 알게 되었소. 나의 잘못을 참아준 그대에게 이 온 나라를 그대에게 주겠소"라고 말하며 네 번째 게송을 읊었다.

132.

132.

‘‘So te karissāmi yathānubhāvaṃ, kataññutaṃ khattiye pekkhamāno;

Sabbañca te issariyaṃ dadāmi, yassicchasī tassa tuvaṃ dadāmī’’ti.

"왕비여, 고마움을 생각하며 나의 능력과 힘을 다해 그대에게 보답하겠소. 그대에게 모든 권세를 주리니, 그대가 원하는 이에게 그대가 그것을 주시오."

Tattha soti so ahaṃ. Yathānubhāvanti yathāsatti yathābalaṃ. Yassicchasīti yassa icchasi, tassa idaṃ rajjaṃ ādiṃ katvā yaṃ tvaṃ icchasi, taṃ dadāmīti.

거기서 '그는'이란 바로 나를 말한다. '능력을 다해'란 능력껏, 힘껏이라는 뜻이다. '원하는 이에게'란 그대가 원하는 사람에게 이 왕국을 시작으로 그대가 원하는 것을 주겠다는 뜻이다.

Evañca pana vatvā rājā deviyā sabbissariyaṃ adāsi, ‘‘imināhaṃ etissā guṇaṃ sarāpito’’ti paṇḍitassapi mahantaṃ issariyaṃ adāsi.

이렇게 말하고 왕은 왕비에게 모든 권세를 주었으며, "이 사람이 나에게 그녀의 덕을 기억하게 해주었다"라며 현자(보살)에게도 큰 권세를 주었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ubho jayampatikā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu.

스승께서는 이 법문을 들려주시고 성스러운 진리(사성제)를 밝히신 뒤 자타카를 갈무리하셨다. 진리를 설하신 끝에 부부는 모두 예류과에 이르렀다.

Tadā jayampatikā etarahi jayampatikāva ahesuṃ, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosinti.

"그때의 부부는 지금의 이 부부이며, 현명한 대신은 바로 나였다."

Pakkagodhajātakavaṇṇanā tatiyā.

익힌 고다 자타카 주석, 세 번째.

[334] 4. Rājovādajātakavaṇṇanā

[334] 4. 라조와다 자타카 주석

Gavaṃ ce taramānānanti idaṃ satthā jetavane viharanto rājovādaṃ ārabbha kathesi. Vatthu tesakuṇajātake (jā. 2.17.1 ādayo) āvi bhavissati. Idha pana satthā ‘‘mahārāja, porāṇakarājānopi paṇḍitānaṃ kathaṃ sutvā dhammena samena rajjaṃ kārentā saggapuraṃ pūrayamānā gamiṃsū’’ti vatvā raññā yācito atītaṃ āhari.

"소가 강을 건널 때"라는 이 법문은 스승께서 제타와나에 머무실 때 왕에 대한 훈계(rājovāda)를 주제로 말씀하신 것이다. 그 배경 이야기는 테사쿠나 자타카에서 분명해질 것이다. 여기서 스승께서는 "대왕이여, 옛날의 왕들도 현자들의 가르침을 듣고 법과 정의로써 나라를 다스려 천상계를 가득 채우며 갔습니다"라고 말씀하시고, 왕의 요청을 받아 과거의 이야기를 꺼내셨다.

Atīte [Pg.101] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto sikkhitasabbasippo isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā ramaṇīye himavantapadese vanamūlaphalāhāro vihāsi. Atha rājā aguṇapariyesako hutvā ‘‘atthi nu kho me koci aguṇaṃ kathento’’ti pariyesanto antojane ca bahijane ca antonagare ca bahinagare ca kañci attano avaṇṇavādiṃ adisvā ‘‘janapade nu kho katha’’nti aññātakavesena janapadaṃ cari. Tatrāpi avaṇṇavādiṃ apassanto attano guṇakathameva sutvā ‘‘himavantapadese nu kho katha’’nti araññaṃ pavisitvā vicaranto bodhisattassa assamaṃ patvā taṃ abhivādetvā katapaṭisanthāro ekamantaṃ nisīdi.

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 브라만 가문에서 태어나 성년이 되어 모든 기술을 익히고 수행자로서 출가하여 신통과 등지(samāpatti)를 얻었으며, 아름다운 히말라야 지방에서 숲의 뿌리와 열매를 먹으며 지냈다. 그때 왕은 자신의 결점을 찾는 자가 되어 "혹시 내 결점을 말하는 자가 있는가?"라며 궁중과 궁 밖, 성 안과 성 밖을 살폈으나, 자신을 비난하는 자를 아무도 발견하지 못했다. 이에 "지방은 어떠한가?"라고 생각하여 변복을 하고 지방을 돌아다녔다. 그곳에서도 비난하는 자를 보지 못하고 자신의 덕망에 대한 이야기만 듣게 되자, 왕은 "히말라야 지방은 어떠한가?"라며 숲으로 들어가 돌아다니다가 보살의 수행처에 이르렀다. 그는 보살에게 절을 하고 인사를 나눈 뒤 한곁에 앉았다.

Tadā bodhisatto araññato paripakkāni nigrodhaphalāni āharitvā paribhuñji, tāni honti madhurāni ojavantāni sakkharacuṇṇasamarasāni. So rājānampi āmantetvā ‘‘imaṃ mahāpuñña, nigrodhapakkaphalaṃ khāditvā pānīyaṃ pivā’’ti āha. Rājā tathā katvā bodhisattaṃ pucchi ‘‘kiṃ nu kho, bhante, imaṃ nigrodhapakkaṃ ati viya madhura’’nti? ‘‘Mahāpuñña, nūna rājā dhammena samena rajjaṃ kāreti, tenetaṃ madhuranti. Rañño adhammikakāle amadhuraṃ nu kho, bhante, hotī’’ti. ‘‘Āma, mahāpuñña, rājūsu adhammikesu telamadhuphāṇitādīnipi vanamūlaphalānipi amadhurāni honti nirojāni, na kevalaṃ etāni, sakalampi raṭṭhaṃ nirojaṃ kasaṭaṃ hoti. Tesu pana dhammikesu sabbāni tāni madhurāni honti ojavantāni, sakalampi raṭṭhaṃ ojavantameva hotī’’ti. Rājā ‘‘evaṃ bhavissati, bhante’’ti attano rājabhāvaṃ ajānāpetvāva bodhisattaṃ vanditvā bārāṇasiṃ gantvā ‘‘tāpasassa vacanaṃ vīmaṃsissāmī’’ti adhammena rajjaṃ kāretvā ‘‘idāni jānissāmī’’ti kiñci kālaṃ vītināmetvā puna tattha gantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi.

그때 보살은 숲에서 잘 익은 니그로다 열매를 가져와 먹고 있었는데, 그것들은 매우 달콤하고 영양이 풍부하며 설탕 가루처럼 맛이 좋았다. 보살은 왕에게도 권하며 "공덕이 큰 이여, 이 익은 니그로다 열매를 먹고 물을 마시시오"라고 말했다. 왕은 그렇게 하고 보살에게 물었다. "존자시여, 어찌하여 이 익은 니그로다 열매가 이토록 달콤합니까?" "공덕이 큰 이여, 왕이 법과 정의로써 나라를 다스리고 있기 때문입니다. 그래서 달콤한 것입니다." "존자시여, 왕이 법답지 못할 때에는 달지 않게 됩니까?" "그렇습니다, 공덕이 큰 이여. 왕들이 법답지 못할 때는 기름, 꿀, 설탕 등과 숲의 뿌리와 열매들도 맛이 없고 영양가가 없게 됩니다. 그것들뿐만 아니라 온 나라도 영양가가 없고 거칠어집니다. 그러나 왕들이 법다울 때는 그 모든 것이 달콤하고 영양이 풍부해지며, 온 나라에 활기가 넘치게 됩니다." 왕은 "그렇군요, 존자시여"라고 말하며 자신의 신분을 밝히지 않은 채 보살에게 절하고 바라나시로 돌아갔다. 그는 "수행자의 말을 시험해 보리라" 생각하며 일부러 법답지 못하게 나라를 다스렸고, "이제 확인해 보리라"며 얼마간의 시간이 흐른 뒤 다시 그곳으로 가서 보살에게 절하고 한곁에 앉았다.

Bodhisattopissa tatheva vatvā nigrodhapakkaṃ adāsi, taṃ tassa tittakarasaṃ ahosi. Rājā ‘‘amadhuraṃ nirasa’’nti saha kheḷena chaḍḍetvā ‘‘tittakaṃ, bhante’’ti āha. Bodhisatto ‘‘mahāpuñña, nūna rājā adhammiko bhavissati. Rājūnañhi adhammikakāle araññe phalāphalaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ amadhuraṃ nirojaṃ jāta’’nti vatvā imā gāthā abhāsi –

보살은 전과 마찬가지로 그에게 익은 니그로다 열매를 주었으나, 그것은 왕에게 쓴맛이 났다. 왕은 "달지도 않고 맛도 없다"며 침과 함께 뱉어버리고 "존자시여, 씁니다"라고 말했다. 보살은 "공덕이 큰 이여, 필시 왕이 법답지 못할 것입니다. 왕들이 법답지 못할 때에는 숲의 갖가지 열매를 비롯하여 모든 것이 맛이 없고 영양가 없게 되기 때문입니다"라고 말하며 이 게송들을 읊었다.

133.

133.

‘‘Gave [Pg.102] ce taramānānaṃ, jimhaṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā tā jimhaṃ gacchanti, nette jimhaṃ gate sati.

"소가 강을 건널 때 황소가 비뚤게 가면, 리더가 비뚤게 가므로 그 모든 소들도 비뚤게 가네."

134.

134.

‘‘Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So ce adhammaṃ carati, pageva itarā pajā;

Sabbaṃ raṭṭhaṃ dukhaṃ seti, rājā ce hoti adhammiko.

"사람들 중에서도 최상이라 인정받는 자가 이와 같으니, 그가 만약 법답지 못하게 행하면 하물며 다른 백성들이야 말할 것도 없으리. 왕이 만약 법답지 못하면 온 나라가 고통 속에 살게 되리."

135.

135.

‘‘Gavaṃ ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā gāvī ujuṃ yanti, nette ujuṃ gate sati.

"소가 강을 건널 때 황소가 바르게 가면, 리더가 바르게 가므로 그 모든 소들도 바르게 가네."

136.

136.

‘‘Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So sace dhammaṃ carati, pageva itarā pajā;

Sabbaṃ raṭṭhaṃ sukhaṃ seti, rājā ce hoti dhammiko’’ti.

"사람들 중에서도 최상이라 인정받는 자가 이와 같으니, 그가 만약 법을 행하면 하물며 다른 백성들이야 말할 것도 없으리. 왕이 만약 법다우면 온 나라가 행복 속에 살게 되리."

Tattha gavanti gunnaṃ. Taramānānanti nadiṃ otarantānaṃ. Jimhanti kuṭilaṃ vaṅkaṃ. Netteti nāyake gahetvā gacchante gavajeṭṭhake usabhe puṅgave. Pageva itarā pajāti itare sattā puretarameva adhammaṃ carantīti attho. Dukhaṃ setīti na kevalaṃ seti, catūsupi iriyāpathesu dukkhameva vindati. Adhammikoti yadi rājā chandādiagatigamanavasena adhammiko hoti. Sukhaṃ setīti sace rājā agatigamanaṃ pahāya dhammiko hoti, sabbaṃ raṭṭhaṃ catūsu iriyāpathesu sukhappattameva hotīti.

여기서 '가왕(gavaṃ)'은 소들을 뜻한다. '따라마나낭(taramānānaṃ)'은 강을 건너는 중이라는 의미이다. '짐항(jimhaṃ)'은 비뚤어지거나 굽은 것을 말한다. '넷떼(nette)'는 무리를 이끄는 지도자인 우두머리 황소를 뜻한다. '파게와 이따라 빠자(pageva itarā pajā)'는 다른 중생들이 훨씬 더 먼저 그릇된 법을 행하게 된다는 뜻이다. '둑캉 세띠(dukhaṃ seti)'는 단순히 눕는 것뿐만 아니라 네 가지 자세(이리야파타) 모두에서 고통을 겪는다는 뜻이다. '아담미꼬(adhammiko)'는 왕이 편애 등의 그릇된 길(agati)에 빠져 법답지 못하게 되는 것을 말한다. '수캉 세띠(sukhaṃ seti)'는 왕이 그릇된 길을 버리고 법다워지면 온 나라가 네 가지 자세 모두에서 행복에 이르게 된다는 뜻이다.

Rājā bodhisattassa dhammaṃ sutvā attano rājabhāvaṃ jānāpetvā ‘‘bhante, pubbe nigrodhapakkaṃ ahameva madhuraṃ katvā tittakaṃ akāsiṃ, idāni puna madhuraṃ karissāmī’’ti bodhisattaṃ vanditvā nagaraṃ gantvā dhammena rajjaṃ kārento sabbaṃ paṭipākatikaṃ akāsi.

왕은 보살의 법문을 듣고 자신의 신분을 밝히며 "존자시여, 이전에 익은 니그로다 열매를 달콤하게 만들었던 것도 저였고, 그것을 쓰게 만들었던 것도 바로 저였습니다. 이제 다시 그것을 달콤하게 만들겠습니다"라고 말하고 보살에게 절한 뒤 도성으로 돌아가 법으로써 나라를 다스려 모든 것을 원래대로 돌려놓았다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 다음과 같이 자타카를 결합하셨다. "그때 왕은 아난다였고, 수행자는 바로 나였다."

Rājovādajātakavaṇṇanā catutthā.

라조와다 자타카 주석이 네 번째로 끝났다.

[335] 5. Jambukajātakavaṇṇanā

[335] 5. 잠부카 자타카 주석

Brahā [Pg.103] pavaḍḍhakāyo soti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa sugatālayakaraṇaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā vitthāritameva, ayaṃ panettha saṅkhepo. Satthārā ‘‘sāriputta, devadatto tumhe disvā kiṃ akāsī’’ti vutto thero āha ‘‘bhante, so tumhākaṃ anukaronto mama hatthe bījaniṃ datvā nipajji. Atha naṃ kokāliko ure jaṇṇunā pahari, iti so tumhākaṃ anukaronto dukkhaṃ anubhavī’’ti. Taṃ sutvā satthā ‘‘na kho, sāriputta, devadatto idāneva mama anukaronto dukkhaṃ anubhoti, pubbepesa anubhosiyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

"거대하고 비대한 몸"이라는 이 게송은 스승께서 벨루바나에 머무실 때 데와닷따가 부처님의 흉내를 낸 것에 관해 말씀하신 것이다. 배경 이야기는 앞서 상세히 설명되었으므로 여기서는 요점만 간략히 전한다. 스승께서 "사리풋타여, 데와닷따가 그대들을 보고 무엇을 했는가?"라고 물으시자, 장로는 "세존이시여, 그는 부처님을 흉내 내며 제 손에 부채를 쥐여주고 누웠습니다. 그때 코칼리카가 그의 가슴을 무릎으로 때렸습니다. 이와 같이 그는 부처님을 흉내 내다가 고통을 겪었습니다"라고 대답했다. 그 말을 들으신 스승께서는 "사리풋타여, 데와닷따가 지금만 나를 흉내 내다 고통을 겪는 것이 아니라, 과거에도 겪었느니라"라고 말씀하시고 요청을 받아 과거의 이야기를 꺼내셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sīhayoniyaṃ nibbattitvā himavante guhāyaṃ vasanto ekadivasaṃ mahiṃsaṃ vadhitvā maṃsaṃ khāditvā pānīyaṃ pivitvā guhaṃ āgacchati. Eko siṅgālo taṃ disvā palāyituṃ asakkonto urena nipajji, ‘‘kiṃ jambukā’’ti ca vutte ‘‘upaṭṭhahissāmi taṃ, bhaddante’’ti āha. Sīho ‘‘tena hi ehī’’ti taṃ attano vasanaṭṭhānaṃ netvā divase divase maṃsaṃ āharitvā posesi. Tassa sīhavighāsena thūlasarīrataṃ pattassa ekadivasaṃ māno uppajji. So sīhaṃ upasaṅkamitvā āha ‘‘ahaṃ, sāmi, niccakālaṃ tumhākaṃ palibodho, tumhe niccaṃ maṃsaṃ āharitvā maṃ posetha, ajja tumhe idheva hotha, ahaṃ ekaṃ vāraṇaṃ vadhitvā maṃsaṃ khāditvā tumhākampi āharissāmī’’ti. Sīho ‘‘mā te, jambuka, etaṃ rucci, na tvaṃ vāraṇaṃ vadhitvā maṃsakhādakayoniyaṃ nibbatto, ahaṃ te vāraṇaṃ vadhitvā dassāmi, vāraṇo nāma mahākāyo pavaḍḍhakāyo, mā vāraṇaṃ gaṇhi, mama vacanaṃ karohī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 사자의 태에 태어나 히말라야의 동굴에 살고 있었습니다. 어느 날 그는 버팔로를 죽여 고기를 먹고 물을 마신 뒤 동굴로 돌아오고 있었습니다. 한 자칼이 그를 보고 도망칠 수 없게 되자 가슴을 땅에 대고 엎드렸습니다. '웬일이냐, 자칼아?'라고 묻자, '주인님, 당신을 시봉하겠습니다'라고 말했습니다. 사자는 '그렇다면 오너라' 하며 그를 자신의 거처로 데려가 날마다 고기를 가져다주며 길렀습니다. 사자가 먹다 남긴 고기를 먹으며 몸집이 비대해진 자칼에게 어느 날 자만심이 생겼습니다. 그는 사자에게 다가가 '주인님, 저는 언제나 당신께 짐이 됩니다. 당신은 늘 고기를 가져와 저를 기르시니, 오늘은 당신께서 여기 계십시오. 제가 코끼리 한 마리를 죽여 고기를 먹고 당신께도 가져다드리겠습니다'라고 말했습니다. 사자는 '자칼아, 그런 생각을 품지 마라. 너는 코끼리를 죽여 고기를 먹는 종자로 태어나지 않았다. 내가 너를 위해 코끼리를 죽여 주겠다. 코끼리라는 것은 몸집이 아주 크니, 코끼리를 잡으려 하지 말고 내 말을 들어라'라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

137.

137.

‘‘Brahā pavaḍḍhakāyo so, dīghadāṭho ca jambuka;

Na tvaṃ tattha kule jāto, yattha gaṇhanti kuñjara’’nti.

"그는 거대하고 몸집이 비대하며 긴 엄니를 가졌노라, 자칼이여. 코끼리를 잡는 그 가문에서 그대는 태어나지 않았느니라."

Tattha brahāti mahanto. Pavaḍḍhakāyoti uddhaṃ uggatakāyo. Dīghadāṭhoti dīghadanto tehi dantehi tumhādise paharitvā jīvitakkhaye [Pg.104] pāpeti. Yatthāti yasmiṃ sīhakule jātā mattavāraṇaṃ gaṇhanti, tvaṃ na tattha jāto, siṅgālakule pana jātosīti attho.

거기서 '거대하고(brahā)'란 크다는 뜻이다. '몸집이 비대하며(pavaḍḍhakāyo)'란 위로 솟구친 건장한 몸을 의미한다. '긴 엄니를 가졌노라(dīghadāṭho)'란 긴 이빨을 가졌다는 것이니, 그 이빨로 너 같은 자를 쳐서 목숨을 끊어놓는다는 것이다. '그 가문에서(yattha)'란 미친 코끼리를 잡는 사자의 가문에서 태어난 자들을 말하며, 너는 거기서 태어나지 않았고 자칼의 가문에서 태어났다는 의미이다.

Siṅgālo sīhena vāritoyeva guhā nikkhamitvā tikkhattuṃ ‘‘bukka bukkā’’ti siṅgālikaṃ nadaṃ naditvā pabbatakūṭe ṭhito pabbatapādaṃ olokento ekaṃ kāḷavāraṇaṃ pabbatapādena āgacchantaṃ disvā ullaṅghitvā ‘‘tassa kumbhe patissāmī’’ti parivattitvā pādamūle pati. Vāraṇo purimapādaṃ ukkhipitvā tassa matthake patiṭṭhāpesi, sīsaṃ bhijjitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ jātaṃ. So tattheva anutthunanto sayi, vāraṇo koñcanādaṃ karonto pakkāmi. Bodhisatto gantvā pabbatamatthake ṭhito taṃ vināsappattaṃ disvā ‘‘attano mānaṃ nissāya naṭṭho siṅgālo’’ti tisso gāthā abhāsi –

자칼은 사자의 만류에도 불구하고 동굴에서 나가 세 번 '북카 북카(bukka bukkā)' 하고 자칼의 울음소리를 낸 뒤, 산봉우리에 서서 산기슭을 내려다보다가 검은 코끼리 한 마리가 산기슭으로 오는 것을 보고 뛰어올라 '그의 정수리 위로 내려앉으리라' 하며 몸을 날렸으나 발치에 떨어졌습니다. 코끼리는 앞발을 들어 그의 머리를 짓밟았고, 머리는 부서져 가루가 되었습니다. 그는 거기서 신음하며 누워 있었고, 코끼리는 코끼리 울음소리를 내며 떠나갔습니다. 보살은 가서 산꼭대기에 서서 그가 파멸에 이른 것을 보고 '자신의 자만심 때문에 자칼이 망했구나'라고 하며 세 편의 게송을 읊었습니다.

138.

138.

‘‘Asīho sīhamānena, yo attānaṃ vikubbati;

Kotthūva gajamāsajja, seti bhūmyā anutthunaṃ.

"사자가 아니면서 사자의 자만으로 자신을 꾸미는 자는, 코끼리에게 덤벼들었다가 땅바닥에 누워 신음하는 저 자칼과 같으리."

139.

139.

‘‘Yasassino uttamapuggalassa, sañjātakhandhassa mahabbalassa;

Asamekkhiya thāmabalūpapattiṃ, sa seti nāgena hatoyaṃ jambuko.

"명성 있고 고귀하며 건장한 체격과 큰 힘을 가진 자의 위력과 힘을 헤아리지 못하고 덤빈 이 자칼은 코끼리에게 죽임을 당해 누워 있구나."

140.

140.

‘‘Yo cīdha kammaṃ kurute pamāya, thāmabbalaṃ attani saṃviditvā;

Jappena mantena subhāsitena, parikkhavā so vipulaṃ jinātī’’ti.

"자신의 위력과 힘을 잘 헤아려 일을 행하며, 적절한 방책과 명확한 말로써 통찰력 있게 행동하는 그는 커다란 승리를 얻으리라."

Tattha vikubbatīti parivatteti. Kotthūvāti siṅgālo viya. Anutthunanti anutthunanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ayaṃ kotthu mahantaṃ gajaṃ patvā anutthunanto bhūmiyaṃ seti, evaṃ yo añño dubbalo balavatā viggahaṃ karoti, sopi evarūpova hotīti.

거기서 '자신을 꾸미는 자(vikubbati)'란 스스로를 변화시켜 가장한다는 뜻이다. '저 자칼과 같으리(kotthūva)'란 자칼처럼 된다는 뜻이다. '신음하는(anutthunaṃ)'이란 신음하고 있는 상태를 말한다. 이 말의 의미는, 이 자칼이 거대한 코끼리를 공격했다가 신음하며 땅에 누워 있는 것처럼, 이와 같이 약한 자가 강한 자와 다투면 그 또한 이와 같이 된다는 뜻이다.

Yasassinoti issariyavato. Uttamapuggalassāti kāyabalena ca ñāṇabalena ca uttamapuggalassa. Sañjātakhandhassāti susaṇṭhitamahākhandhassa. Mahabbalassāti [Pg.105] mahāthāmassa. Thāmabalūpapattinti evarūpassa sīhassa thāmasaṅkhātaṃ balañceva sīhajātisaṅkhātaṃ upapattiñca ajānitvā, kāyathāmañca ñāṇabalañca sīhaupapattiñca ajānitvāti attho. Sa setīti attānampi sīhena sadisaṃ maññamāno, so ayaṃ jambuko nāgena hato matasayanaṃ seti.

'명성 있는(yasassino)'이란 권세가 있는 자를 뜻합니다. '고귀한 자(uttamapuggalassa)'란 육체의 힘과 지혜의 힘에서 으뜸인 자를 뜻합니다. '건장한 어깨를 가진 자(sañjātakhandhassa)'란 잘 발달된 큰 어깨를 가진 자를 뜻합니다. '큰 힘을 가진 자(mahabbalassā)'란 큰 위력을 가진 자를 뜻합니다. '위력과 힘의 성취(thāmabalūpapattiṃ)'란 이러한 사자의 위력이라 불리는 힘과 사자의 태생이라 불리는 발생을 알지 못하고, 즉 육체의 위력과 지혜의 힘과 사자의 태생을 알지 못했다는 뜻입니다. '그가 누워 있구나(sa setī)'란 자신을 사자와 대등하다고 여기다가 코끼리에게 죽임을 당해 죽음의 자리에 누워 있다는 뜻입니다.

Pamāyāti paminitvā upaparikkhitvā. ‘‘Pamāṇā’’tipi pāṭho, attano pamāṇaṃ gahetvā yo attano pamāṇena kammaṃ kuruteti attho. Thāmabbalanti thāmasaṅkhātaṃ balaṃ, kāyathāmañca ñāṇabalañcātipi attho. Jappenāti japena, ajjhenenāti attho. Mantenāti aññehi paṇḍitehi saddhiṃ mantetvā karaṇena. Subhāsitenāti saccādiguṇayuttena anavajjavacanena. Parikkhavāti parikkhāsampanno. So vipulaṃ jinātīti yo evarūpo hoti, yaṃ kiñci kammaṃ kurumāno attano thāmañca balañca ñatvā jappamantavasena paricchinditvā subhāsitaṃ bhāsanto karoti, so vipulaṃ mahantaṃ atthaṃ jināti na parihāyatīti.

'헤아려(pamāya)'란 측정하고 조사하여라는 뜻입니다. '분수(pamāṇā)'라는 읽기도 있는데, 자신의 분수를 파악하여 자신의 분수에 맞게 일을 행한다는 뜻입니다. '위력과 힘(thāmabbalaṃ)'이란 위력이라 불리는 힘이며, 육체의 위력과 지혜의 힘이라는 뜻이기도 합니다. '암송(jappena)'이란 학습(ajjhenena)을 통한 것이라는 뜻입니다. '의논(mantena)'이란 다른 현자들과 함께 의논하여 행하는 것을 말합니다. '선한 말(subhāsitena)'이란 진실 등의 덕을 갖춘 허물없는 말을 의미합니다. '사려 깊은(parikkhavā)'이란 조사의 능력을 갖춘 자입니다. '그는 커다란 승리를 얻으리(so vipulaṃ jināti)'란 이와 같은 자가 어떤 일을 행함에 있어 자신의 위력과 힘을 알고 암송과 의논을 통해 범위를 정하고 선한 말을 하며 행한다면, 그는 크고 방대한 이익을 얻으며 쇠퇴하지 않는다는 뜻입니다.

Evaṃ bodhisatto imāhi tīhi gāthāhi imasmiṃ loke kattabbayuttakaṃ kammaṃ kathesi.

이처럼 보살은 이 세 편의 게송으로 이 세상에서 마땅히 해야 할 일을 설했습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo devadatto ahosi, sīho pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 본생담을 결합하셨습니다. '그때의 자칼은 데바닷타였고, 사자는 바로 나였다.'

Jambukajātakavaṇṇanā pañcamā.

잠부카 본생담 주해 다섯 번째가 끝났다.

[336] 6. Brahāchattajātakavaṇṇanā

[336] 6. 브라하찻따 본생담 주해

Tiṇaṃ tiṇanti lapasīti idaṃ satthā jetavane viharanto kuhakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu kathitameva.

‘풀이요, 풀이로다 라고 중얼거리네’라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 기만적인 비구에 대해 하신 말씀입니다. 현재의 이야기는 이미 앞에서 설한 바와 같습니다.

Atīte pana bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Bārāṇasirājā mahatiyā senāya kosalarājānaṃ abbhuggantvā sāvatthiṃ patvā yuddhena nagaraṃ pavisitvā rājānaṃ gaṇhi. Kosalarañño pana putto chatto nāma [Pg.106] kumāro atthi. So aññātakavesena nikkhamitvā takkasilaṃ gantvā tayo vede ca aṭṭhārasa sippāni ca uggaṇhitvā takkasilato nikkhamma sabbasamayasippāni sikkhanto ekaṃ paccantagāmaṃ pāpuṇi. Taṃ nissāya pañcasatatāpasā araññe paṇṇasālāsu vasanti. Kumāro te upasaṅkamitvā ‘‘imesampi santike kiñci sikkhissāmī’’ti pabbajitvā yaṃ te jānanti, taṃ sabbaṃ uggaṇhi. So aparabhāge gaṇasatthā jāto.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 그의 복락과 정의를 가르치는 신하(atthadhammānusāsako)였습니다. 바라나시 왕은 대군을 이끌고 코살라 왕을 치러 사왓티에 이르러 전쟁으로 성에 들어가 왕을 사로잡았습니다. 그런데 코살라 왕에게는 찻따(Chatta)라는 이름의 아들이 있었습니다. 그는 변복을 하고 몰래 성을 빠져나가 탁카실라로 가서 세 가지 베다와 열여덟 가지 기술을 배웠습니다. 탁카실라를 떠나 모든 학파의 기술(sabbasamayasippāni)을 익히던 중 어느 변방 마을에 이르렀습니다. 그곳을 의지하여 오백 명의 수행자들이 숲속 잎집에 살고 있었습니다. 왕자는 '이들에게서도 무언가 배우리라' 생각하고 출가하여 그들이 아는 모든 것을 배웠습니다. 그는 나중에 그 무리의 스승(gaṇasatthā)이 되었습니다.

Athekadivasaṃ isigaṇaṃ āmantetvā ‘‘mārisā, kasmā majjhimadesaṃ na gacchathā’’ti pucchi. ‘‘Mārisa, majjhimadese manussā nāma paṇḍitā, te pañhaṃ pucchanti, anumodanaṃ kārāpenti, maṅgalaṃ bhaṇāpenti, asakkonte garahanti, mayaṃ tena bhayena na gacchāmā’’ti. ‘‘Mā tumhe bhāyatha, ahametaṃ sabbaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Tena hi gacchāmā’’ti sabbe attano attano khārivividhamādāya anupubbena bārāṇasiṃ pattā. Bārāṇasirājāpi kosalarajjaṃ attano hatthagataṃ katvā tattha rājayutte ṭhapetvā sayaṃ tattha vijjamānaṃ dhanaṃ gahetvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne lohacāṭiyo pūrāpetvā nidahitvā tasmiṃ samaye bārāṇasiyameva vasati. Atha te isayo rājuyyāne rattiṃ vasitvā punadivase nagaraṃ bhikkhāya pavisitvā rājadvāraṃ agamaṃsu. Rājā tesaṃ iriyāpathessu pasīditvā pakkosāpetvā mahātale nisīdāpetvā yāgukhajjakaṃ datvā yāva bhattakālā taṃ taṃ pañhaṃ pucchi. Chatto rañño cittaṃ ārādhento sabbapañhe vissajjetvā bhattakiccāvasāne vicitraṃ anumodanaṃ akāsi. Rājā suṭṭhutaraṃ pasanno paṭiññaṃ gahetvā sabbepi te uyyāne vāsāpesi.

어느 날 그는 수행자 무리에게 말했습니다. “벗들이여, 왜 중천축(Majjhimadesa)으로 가지 않습니까?”라고 물었습니다. 그들은 “벗이여, 중천축의 사람들은 현명합니다. 그들은 질문을 던지고, 축원(anumodana)을 시키고, 길상한 문구(maṅgala)를 암송하게 합니다. 만약 제대로 하지 못하면 비난합니다. 우리는 그 두려움 때문에 가지 않습니다.”라고 답했습니다. “여러분은 두려워하지 마십시오. 제가 그 모든 것을 다 하겠습니다.” “그렇다면 갑시다.”라고 하며 모두 각자의 바구니와 짐대를 챙겨 차례차례 바라나시에 도착했습니다. 바라나시 왕 역시 코살라 왕국을 자신의 수중에 넣고 그곳에 관리들을 배치한 뒤, 그곳에 있는 재물을 가져와 바라나시로 돌아가 정원에 구리 단지들을 가득 채워 묻어두고 그 당시에 바라나시에 머물고 있었습니다. 그때 그 수행자들은 왕의 정원에서 하룻밤을 지내고 다음 날 탁발을 위해 성안으로 들어가 왕궁 문에 이르렀습니다. 왕은 그들의 위의(iriyāpatha)에 감동하여 그들을 불러들여 대전의 마루에 앉히고 죽과 먹을거리를 대접한 뒤, 식사가 끝날 때까지 이런저런 질문을 던졌습니다. 찻따는 왕의 마음을 기쁘게 하며 모든 질문에 답했고, 식사가 끝난 뒤에는 화려한 축원의 말을 해주었습니다. 왕은 매우 기뻐하며 허락을 받아 그들 모두를 정원에 머물게 했습니다.

Chatto nidhiuddharaṇamantaṃ jānāti. So tattha vasanto ‘‘kahaṃ nu kho iminā mama pitu santakaṃ dhanaṃ nidahita’’nti mantaṃ parivattetvā olokento uyyāne nidahitabhāvaṃ ñatvā ‘‘idaṃ dhanaṃ gahetvā mama rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā tāpase āmantetvā ‘‘mārisā, ahaṃ kosalarañño putto, bārāṇasiraññā amhākaṃ rajje gahite aññātakavesena nikkhamitvā ettakaṃ kālaṃ attano jīvitaṃ anurakkhiṃ, idāni kulasantakaṃ dhanaṃ laddhaṃ, ahaṃ etaṃ ādāya gantvā attano rajjaṃ gaṇhissāmi, tumhe kiṃ karissathā’’ti āha. ‘‘Mayampi tayāva saddhiṃ gamissāmā’’ti[Pg.107]. So ‘‘sādhū’’ti mahante mahante cammapasibbake kāretvā rattibhāge bhūmiṃ khaṇitvā dhanacāṭiyo uddharitvā pasibbakesu dhanaṃ pakkhipitvā cāṭiyo tiṇassa pūrāpetvā pañca ca isisatāni aññe ca manusse dhanaṃ gāhāpetvā palāyitvā sāvatthiṃ gantvā sabbe rājayutte gāhāpetvā rajjaṃ gahetvā pākāraaṭṭālakādipaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā puna sapattaraññā yuddhena aggahetabbaṃ katvā nagaraṃ ajjhāvasati. Bārāṇasiraññopi ‘‘tāpasā uyyānato dhanaṃ gahetvā palātā’’ti ārocayiṃsu. So uyyānaṃ gantvā cāṭiyo vivarāpetvā tiṇameva passi, tassa dhanaṃ nissāya mahanto soko uppajji. So nagaraṃ gantvā ‘‘tiṇaṃ tiṇa’’nti vippalapanto carati, nāssa koci sokaṃ nibbāpetuṃ sakkoti.

찻따는 보물을 찾아내는 진언(nidhiuddharaṇamanta)을 알고 있었습니다. 그는 그곳에 머물면서 ‘도대체 내 아버지의 재산이 어디에 묻혀 있을까?’라고 생각하며 진언을 외우며 살펴보았습니다. 정원에 묻혀 있다는 사실을 알게 된 그는 ‘이 재물을 가지고 가서 내 왕국을 되찾으리라’고 생각했습니다. 그는 수행자들에게 말했습니다. “벗들이여, 나는 꼬살라 왕의 아들입니다. 바라나시 왕에게 우리 왕국을 빼앗긴 뒤 익명으로 떠나 지금까지 목숨을 보존해 왔습니다. 이제 가문의 재산을 찾았으니, 나는 이것을 가지고 가서 내 왕국을 되찾을 것입니다. 여러분은 어떻게 하시겠습니까?” [그들은] “우리도 당신과 함께 가겠습니다”라고 말했습니다. 그는 “좋습니다”라고 하며 아주 큰 가죽 부대들을 만들게 했습니다. 밤이 되자 땅을 파서 재물 단지들을 꺼내어 부대들에 재물을 채워 넣고, 단지들에는 풀을 가득 채워 넣었습니다. 그리고 오백 명의 수행자들과 다른 사람들에게 재물을 들게 하여 달아났습니다. 사밧티에 도착한 그는 모든 왕의 관리들을 잡아들이고 왕위를 되찾았습니다. 성벽과 망루 등을 수리하게 한 뒤, 다시는 적국 왕의 침략을 받지 않도록 방비를 갖추고 성에 거주했습니다. 바라나시 왕에게도 “수행자들이 정원에서 재물을 가지고 달아났습니다”라고 보고되었습니다. 왕은 정원으로 가서 단지들을 열어보게 했으나 오직 풀만을 보았습니다. 그 재물 때문에 그에게 큰 슬픔이 일어났습니다. 그는 성안을 돌아다니며 “풀이다, 풀이다!”라고 헛소리를 하며 다녔고, 아무도 그의 슬픔을 달래줄 수 없었습니다.

Bodhisatto cintesi ‘‘rañño mahanto soko, vippalapanto carati, ṭhapetvā kho pana maṃ nāssa añño koci sokaṃ vinodetuṃ samattho, nissokaṃ naṃ karissāmī’’ti. So ekadivasaṃ tena saddhiṃ sukhanisinno tassa vippalapanakāle paṭhamaṃ gāthamāha –

보살은 생각했습니다. ‘왕의 슬픔이 크구나. 헛소리를 하며 돌아다니고 있다. 나를 제외하고는 아무도 그의 슬픔을 달래줄 능력이 없다. 내가 그를 슬픔에서 벗어나게 하리라.’ 그는 어느 날 왕과 함께 편안히 앉아 있을 때 왕이 헛소리를 하자 첫 번째 게송을 읊었습니다.

141.

141.

‘‘Tiṇaṃ tiṇanti lapasi, ko nu te tiṇamāhari;

Kiṃ nu te tiṇakiccatthi, tiṇameva pabhāsasī’’ti.

“‘풀이다, 풀이다’라고 말하시니, 도대체 누가 그대에게 풀을 가져다주었습니까? 그대에게 풀이 무슨 소용이 있기에, 오직 풀만을 말씀하십니까?”

Tattha kiṃ nu te tiṇakiccatthīti kiṃ nu tava tiṇena kiccaṃ kātabbaṃ atthi. Tiṇameva pabhāsasīti tvañhi kevalaṃ ‘‘tiṇaṃ tiṇa’’nti tiṇameva pabhāsasi, ‘‘asukatiṇaṃ nāmā’’ti na kathesi, tiṇanāmaṃ tāvassa kathehi ‘‘asukatiṇaṃ nāmā’’ti, mayaṃ te āharissāma, atha pana te tiṇenattho natthi, nikkāraṇā mā vippalapīti.

거기서 ‘무슨 소용이 있기에(kiṃ nu te tiṇakiccatthī)’라는 것은 그대에게 풀로 해야 할 무슨 일이 있느냐는 뜻입니다. ‘오직 풀만을 말씀하십니까(tiṇameva pabhāsasī)’라는 것은 당신이 오직 ‘풀이다, 풀이다’라고 풀 이름만을 말할 뿐, ‘어떤 풀이다’라고는 말하지 않으니, 우선 그 풀의 이름이라도 말해보라는 것입니다. ‘어떤 풀이다’라고 말하면 우리가 가져다주겠습니다. 만약 풀이 필요 없다면 아무 이유 없이 헛소리를 하지 말라는 뜻입니다.

Taṃ sutvā rājā dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕은 두 번째 게송을 읊었습니다.

142.

142.

‘‘Idhāgamā brahmacārī, brahā chatto bahussuto;

So me sabbaṃ samādāya, tiṇaṃ nikkhippa gacchatī’’ti.

“이곳에 범행을 닦는 자, 키가 크고 박식한 찻따가 왔었소. 그는 나의 모든 것을 다 가져가고, 풀만 남겨두고 떠났소.”

Tattha brahāti dīgho. Chattoti tassa nāmaṃ. Sabbaṃ samādāyāti sabbaṃ dhanaṃ gahetvā. Tiṇaṃ nikkhippa gacchatīti cāṭīsu tiṇaṃ nikkhipitvā gatoti dassento evamāha.

거기서 ‘브라하(brahā)’는 키가 크다는 뜻입니다. ‘찻따(Chatto)’는 그의 이름입니다. ‘모든 것을 다 가져가고(sabbaṃ samādāya)’는 모든 재물을 취했다는 뜻입니다. ‘풀만 남겨두고 떠났소(tiṇaṃ nikkhippa gacchatī)’는 단지들 속에 풀을 넣어두고 갔음을 나타내며 이와 같이 말한 것입니다.

Taṃ [Pg.108] sutvā bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 보살은 세 번째 게송을 읊었습니다.

143.

143.

‘‘Evetaṃ hoti kattabbaṃ, appena bahumicchatā;

Sabbaṃ sakassa ādānaṃ, anādānaṃ tiṇassa cā’’ti.

“적은 것으로 많은 것을 원하는 자에게는 마땅히 이와 같은 일이 일어납니다. 자기의 것은 모두 취하고, 풀은 취하지 않는 것입니다.”

Tassattho – appena tiṇena bahudhanaṃ icchatā evaṃ etaṃ kattabbaṃ hoti, yadidaṃ pitu santakattā sakassa dhanassa sabbaṃ ādānaṃ agayhūpagassa tiṇassa ca anādānaṃ. Iti, mahārāja, so brahā chatto gahetabbayuttakaṃ attano pitu santakaṃ dhanaṃ gahetvā aggahetabbayuttakaṃ tiṇaṃ cāṭīsu pakkhipitvā gato, tattha kā paridevanāti.

그 뜻은—적은 풀을 주고 많은 재물을 원하는 자에게는 이와 같은 일이 일어나기 마련입니다. 즉, 아버지의 것이었기에 자기의 것인 재물은 모두 취하고, 가치가 없는 풀은 취하지 않은 것입니다. 대왕이여, 이와 같이 저 키 큰 찻따는 가져가야 마땅한 자기 아버지의 재물은 가져가고, 가져갈 필요가 없는 풀은 단지 속에 넣어두고 떠난 것인데, 거기에 무슨 슬퍼할 일이 있겠습니까?

Taṃ sutvā rājā catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕은 네 번째 게송을 읊었습니다.

144.

“계행이 있는 자들은 이와 같이 하지 않거늘, 어리석은 자가 계행을 지키는 척하는구나. 변덕스러운 계행과 나쁜 품성에게 박식함이 무슨 소용이 있겠는가?”

‘‘Sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbati;

Aniccasīlaṃ dussīlyaṃ, kiṃ paṇḍiccaṃ karissatī’’ti.

“계행이 있는 자들은 이와 같이 하지 않거늘, 어리석은 자가 계행을 지키는 척하는구나. 변덕스러운 계행과 나쁜 품성에게 박식함이 무슨 소용이 있겠는가?”

Tattha sīlavantoti ye sīlasampannā brahmacārayo, te evarūpaṃ na kubbanti. Bālo sīlāni kubbatīti bālo pana durācāro evarūpāni attano anācārasaṅkhātāni sīlāni karoti. Aniccasīlanti addhuvena dīgharattaṃ appavattena sīlena samannāgataṃ. Dussīlyanti dussīlaṃ. Kiṃ paṇḍiccaṃ karissatīti evarūpaṃ puggalaṃ bāhusaccaparibhāvitaṃ paṇḍiccaṃ kiṃ karissati kiṃ sampādessati, vipattimevassa karissatīti. Taṃ garahanto vatvā so tāya bodhisattassa kathāya nissoko hutvā dhammena rajjaṃ kāresi.

거기서 ‘계행이 있는 자(sīlavanto)’는 계율을 갖춘 수행자들을 말하며, 그들은 이런 짓을 하지 않습니다. ‘어리석은 자가 계행을 지키는 척한다(bālo sīlāni kubbati)’는 어리석고 행실이 나쁜 자가 자신의 부도덕함을 감추기 위해 계행을 지키는 척한다는 뜻입니다. ‘변덕스러운 계행(aniccasīlaṃ)’은 일정하지 않고 오랜 기간 유지되지 않는 계행을 뜻합니다. ‘나쁜 품성(dussīlyaṃ)’은 부도덕함입니다. ‘박식함이 무슨 소용이 있겠는가(kiṃ paṇḍiccaṃ karissatī)’는 이런 사람에게 많이 배운 지식이 무슨 도움이 되겠으며 무엇을 성취해주겠느냐는 뜻입니다. 오히려 그에게 해악만을 끼칠 뿐이라는 것입니다. 왕은 그를 비난하며 이렇게 말한 뒤, 보살의 설법으로 슬픔에서 벗어나 법답게 나라를 다스렸습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā brahāchatto kuhakabhikkhu ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 요약하셨습니다. “그때의 키 큰 찻따는 기만하는 비구였고, 현명한 대신은 바로 나였다.”

Brahāchattajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

브라하찻따 자따까(Brahāchattajātaka) 주석이 여섯 번째로 끝났다.

[337] 7. Pīṭhajātakavaṇṇanā

[337] 7. 피타 자타카(Pīṭhajātaka) 주해

Na [Pg.109] te pīṭhamadāyimhāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira janapadato jetavanaṃ gantvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā satthāraṃ vanditvā sāmaṇeradahare pucchi ‘‘āvuso, sāvatthiyaṃ āgantukabhikkhūnaṃ ke upakārakā’’ti. ‘‘Āvuso, anāthapiṇḍiko nāma mahāseṭṭhi, visākhā nāma mahāupāsikā ete bhikkhusaṅghassa upakārakā mātāpituṭṭhāniyā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti punadivase pātova ekabhikkhussapi apaviṭṭhakāle anāthapiṇḍikassa gharadvāraṃ agamāsi. Taṃ avelāya gatattā koci na olokesi. So tato kiñci alabhitvā visākhāya gharadvāraṃ gato. Tatrāpi atipātova gatattā kiñci na labhi. So tattha tattha vicaritvā punāgacchanto yāguyā niṭṭhitāya gato, punapi tattha tattha vicaritvā bhatte niṭṭhite gato. So vihāraṃ gantvā ‘‘dvepi kulāni assaddhāni appasannāni eva, ime bhikkhū pana ‘saddhāni pasannānī’ti kathentī’’ti tāni kulāni paribhavanto carati.

“우리는 그대에게 자리를 드리지 않았습니다”라는 이 이야기는 스승께서 제타바나에 머무실 때 어느 비구를 인연으로 말씀하셨다. 전해지는 바로는, 그 비구는 지방에서 제타바나로 와서 발우와 가사를 정리하고 스승께 절을 올린 뒤 사미와 젊은 비구들에게 “도반들이여, 사왓티에서 외지 비구들에게 도움을 주는 이들은 누구입니까?”라고 물었다. “도반이여, 아나타삔디카라는 이름의 대장자와 위사카라는 이름의 대우바이가 비구 승가를 돕는 분들로 부모님과 같은 분들입니다.”라고 대답했다. 그는 “좋습니다”라고 하고 다음 날 이른 아침, 다른 어떤 비구도 들어가기 전의 시간에 아나타삔디카의 집 대문에 갔다. 너무 이른 시간에 갔기 때문에 아무도 그를 쳐다보지 않았다. 그는 거기서 아무것도 얻지 못하고 위사카의 집 대문으로 갔다. 거기서도 너무 일찍 갔기 때문에 아무것도 얻지 못했다. 그는 여기저기 돌아다니다가 다시 왔을 때는 죽이 다 떨어졌을 때였고, 또 여기저기 돌아다니다가 다시 갔을 때는 식사가 다 끝났을 때였다. 그는 사원으로 돌아가서 “두 가문 모두 신심도 없고 청정한 믿음도 없는데, 이 비구들은 ‘신심이 있고 청정한 믿음이 있다’라고 말하는구나”라며 그 가문들을 비난하며 다녔다.

Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko kira jānapado bhikkhu atikālasseva kuladvāraṃ gato bhikkhaṃ alabhitvā kulāni paribhavanto caratī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira bhikkhū’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kasmā tvaṃ bhikkhu kujjhasi, pubbe anuppanne buddhe tāpasāpi tāva kuladvāraṃ gantvā bhikkhaṃ alabhitvā na kujjhiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

그러던 어느 날 법당에서 비구들이 이야기를 나누었다. “도반들이여, 저 지방 출신 비구가 너무 일찍 가문의 대문에 가서 음식을 얻지 못하자 그 가문들을 비난하며 다닌다고 합니다.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고, “이러이러한 이야기입니다”라고 대답하자, 그 비구를 불러 “비구여, 그것이 사실인가?”라고 물으셨다. “사실입니다, 세존이시여”라고 대답하자, “비구여, 어찌하여 그대는 화를 내는가? 옛날 부처님이 출현하시기 전에도 수행자들은 가문의 대문에 가서 음식을 얻지 못해도 화를 내지 않았다”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā aparabhāge tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavante ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya bārāṇasiṃ patvā uyyāne vasitvā punadivase nagaraṃ bhikkhāya pāvisi. Tadā bārāṇasiseṭṭhi saddho hoti pasanno. Bodhisatto ‘‘kataraṃ kulagharaṃ saddha’’nti pucchitvā ‘‘seṭṭhighara’’nti sutvā [Pg.110] seṭṭhino gharadvāraṃ agamāsi. Tasmiṃ khaṇe seṭṭhi rājupaṭṭhānaṃ gato, manussāpi naṃ na passiṃsu, so nivattitvā gacchati. Atha naṃ seṭṭhi rājakulato nivattanto disvā vanditvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā gharaṃ netvā nisīdāpetvā pādadhovanatelamakkhanayāgukhajjakādīhi santappetvā antarābhatte kiñci kāraṇaṃ apucchitvā katabhattakiccaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘bhante, amhākaṃ gharadvāraṃ āgatā nāma yācakā vā dhammikasamaṇabrāhmaṇā vā sakkārasammānaṃ alabhitvā gatapubbā nāma natthi, tumhe pana ajja amhākaṃ dārakehi adiṭṭhattā āsanaṃ vā pānīyaṃ vā pādadhovanaṃ vā yāgubhattaṃ vā alabhitvāva gatā, ayaṃ amhākaṃ doso, taṃ no khamituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 브라만 가문에서 태어나 성년이 되자 딱카실라에서 모든 학문을 배우고, 나중에 고행자로 출가하여 히말라야에서 오래 살다가 소금과 신맛을 섭취하기 위해 바라나시에 이르러 정원에 머물렀다. 다음 날 시내로 탁발하러 들어갔다. 그때 바라나시의 장자는 신심이 있고 청정한 믿음이 있었다. 보살은 “어느 가문이 신심이 있는가?”라고 물어 “장자의 집”이라는 말을 듣고 장자의 집 대문으로 갔다. 그때 장자는 왕을 알현하러 갔고, 사람들도 그를 보지 못했다. 그래서 그는 되돌아 나오고 있었다. 그때 장자가 왕궁에서 돌아오다 그를 보고 절을 올리고, 탁발 그릇을 받아 집으로 모시고 가서 자리에 앉힌 뒤, 발을 씻는 물과 발에 바르는 기름, 죽과 과자 등으로 대접하였다. 식사 도중에는 아무것도 묻지 않다가 식사를 마친 뒤 절을 올리고 한 곁에 앉아 “존자시여, 저희 집 대문에 온 구걸하는 이들이나 법다운 사문과 브라만들 중에 대접과 존경을 받지 못하고 간 적은 일찍이 없었습니다. 그런데 오늘 그대는 저희 아이들이 보지 못했기 때문에 자리나 마실 물, 발 씻는 물, 혹은 죽과 식사를 얻지 못한 채 그냥 가셨습니다. 이것은 저희의 잘못이니 저희를 용서해 주셔야 합니다”라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

145.

145.

‘‘Na te pīṭhamadāyimhā, na pānaṃ napi bhojanaṃ;

Brahmacāri khamassu me, etaṃ passāmi accaya’’nti.

“우리는 그대에게 의자도 드리지 못했고, 마실 것도 음식도 드리지 못했습니다. 수행자여, 저를 용서하십시오. 저는 이것을 저의 허물로 봅니다.”

Tattha na te pīṭhamadāyimhāti pīṭhampi te na dāpayimha.

거기서 “우리는 그대에게 의자도 드리지 못했고”라는 말은 그대에게 의자조차 주게 하지 못했다는 뜻이다.

Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 보살은 두 번째 게송을 읊었다.

146.

146.

‘‘Nevābhisajjāmi na cāpi kuppe, na cāpi me appiyamāsi kiñci;

Athopi me āsi manovitakko, etādiso nūna kulassa dhammo’’ti.

“나는 집착하지도 않고 화내지도 않으며, 나에게 조금도 불쾌함은 없었습니다. 다만 내 마음에 ‘이것이 분명 이 가문의 가풍인가 보다’라는 생각이 있었을 뿐입니다.”

Tattha nevābhisajjāmīti neva laggāmi. Etādisoti ‘‘imassa kulassa etādiso nūna sabhāvo, adāyakavaṃso esa bhavissatī’’ti evaṃ me manovitakko uppanno.

거기서 “집착하지도 않고”란 매달리지 않는다는 뜻이다. “이것이 분명”이란 “이 가문의 성품이 분명 이러할 것이다. 이곳은 보시하지 않는 가문일 것이다”라고 이와 같이 내 마음에 생각이 일어났다는 뜻이다.

Taṃ sutvā seṭṭhi itarā dve gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 장자는 나머지 두 게송을 읊었다.

147.

147.

‘‘Esasmākaṃ kule dhammo, pitupitāmaho sadā;

Āsanaṃ udakaṃ pajjaṃ, sabbetaṃ nipadāmase.

“이것이 우리 가문의 가풍이니, 조상 대대로 언제나 자리와 물과 발에 바르는 기름, 이 모든 것을 바칩니다.”

148.

148.

‘‘Esasmākaṃ kule dhammo, pitupitāmaho sadā;

Sakkaccaṃ upatiṭṭhāma, uttamaṃ viya ñātaka’’nti.

“이것이 우리 가문의 가풍이니, 조상 대대로 언제나 가장 귀한 친지처럼 정성껏 모십니다.”

Tattha [Pg.111] dhammoti sabhāvo. Pitupitāmahoti pitūnañca pitāmahānañca santako. Udakanti pādadhovanaudakaṃ. Pajjanti pādamakkhanatelaṃ. Sabbetanti sabbaṃ etaṃ. Nipadāmaseti nikārapakārā upasaggā, dāmaseti attho, dadāmāti vuttaṃ hoti. Iminā yāva sattamā kulaparivaṭṭā dāyakavaṃso amhākaṃ vaṃsoti dasseti. Uttamaṃ viya ñātakanti mātaraṃ viya pitaraṃ viya ca mayaṃ dhammikaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā disvā sakkaccaṃ sahatthena upaṭṭhahāmāti attho.

거기서 “가풍(dhamma)”이란 성품을 말한다. “조상 대대로(pitupitāmaho)”란 아버지와 할아버지들에게 속한 것이다. “물(udaka)”이란 발을 씻는 물이고, “발에 바르는 기름(pajja)”이란 발에 바르는 기름이다. “이 모든 것(sabbeta)”이란 이 전부를 말한다. “바칩니다(nipadāmase)”에서 ni와 pa는 접두어이고, dāmase가 본뜻으로 바친다(dadāma)는 의미이다. 이것으로 7대 조상까지 거슬러 올라가 보시하는 가문이 우리 가문임을 보여준다. “가장 귀한 친지처럼”이란 어머니나 아버지처럼 우리가 법다운 사문이나 브라만을 뵙고 정성껏 자기 손으로 모신다는 뜻이다.

Bodhisatto pana katipāhaṃ bārāṇasiseṭṭhino dhammaṃ desento tattha vasitvā puna himavantameva gantvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

보살은 며칠 동안 바라나시의 장자에게 법을 설하며 그곳에 머물다가 다시 히말라야로 돌아가 신통과 선정을 성취하고 범천의 세상에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā bārāṇasiseṭṭhi ānando ahosi, tāpaso pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 들려주시고 진리를 밝히신 뒤 전생 이야기를 결합하셨다. 진리의 말씀 끝에 그 비구는 예류과에 머물렀다. 그때의 바라나시 장자는 아난다였고, 수행자는 바로 나였다.

Pīṭhajātakavaṇṇanā sattamā.

일곱 번째 삐타 자타카 주해가 끝났다.

[338] 8. Thusajātakavaṇṇanā

[338] 8. 투사 자타카 주해

Viditaṃ thusanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ajātasattuṃ ārabbha kathesi. Tasmiṃ kira mātukucchigate tassa mātu kosalarājadhītāya bimbisārarañño dakkhiṇajāṇulohitapivanadohaḷo uppajjitvā paṇḍu ahosi. Sā paricārikāhi pucchitā tāsaṃ tamatthaṃ ārocesi. Rājāpi sutvā nemittake pakkosāpetvā ‘‘deviyā kira evarūpo dohaḷo uppanno, tassa kā nipphattī’’ti pucchi. Nemittakā ‘‘deviyā kucchimhi nibbattakasatto tumhe māretvā rajjaṃ gaṇhissatī’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘sace mama putto maṃ māretvā rajjaṃ gaṇhissati, ko ettha doso’’ti dakkhiṇajāṇuṃ satthena phālāpetvā lohitaṃ suvaṇṇataṭṭakena gāhāpetvā deviyā pāyesi. Sā cintesi ‘‘sace mama kucchiyaṃ [Pg.112] nibbatto putto pitaraṃ māressati, kiṃ me tenā’’ti. Sā gabbhapātanatthaṃ kucchiṃ maddāpesi.

‘알려진 겨’로 시작되는 이 이야기는 스승께서 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때 아자타삿투 왕자에 관해 하신 말씀이다. 전해오는 바에 따르면, 그가 어머니의 태중에 있을 때 그의 어머니인 코살라 국왕의 딸(코살라 데비)에게 빔비사라 왕의 오른쪽 무릎의 피를 마시고 싶은 기이한 욕구(임신부의 갈망)가 생겨 안색이 창백해졌다. 그녀는 시녀들이 묻자 그들에게 그 사실을 알렸다. 왕도 이를 듣고 점성술사들을 불러 “왕비에게 이런 기이한 욕구가 생겼다는데, 그 결과가 무엇이겠는가?”라고 물었다. 점성술사들은 “왕비의 태중에 태어날 생명이 대왕님을 죽이고 왕위를 빼앗을 것입니다”라고 답했다. 왕은 “만약 내 아들이 나를 죽이고 왕위를 차지한다면 거기에 무슨 잘못이 있겠는가”라며, 칼로 자신의 오른쪽 무릎을 가르게 하여 금대접에 피를 받아 왕비에게 마시게 하였다. 왕비는 “만약 내 배 속에서 태어난 아들이 아버지를 죽인다면, 그 아들이 내게 무슨 소용인가?”라고 생각하며 낙태를 위해 배를 압박하게 했다.

Rājā ñatvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘bhadde mayhaṃ kira putto maṃ māretvā rajjaṃ gaṇhissati, na kho panāhaṃ ajaro amaro, puttamukhaṃ passituṃ me dehi, mā ito pabhuti evarūpaṃ kammaṃ akāsī’’ti āha. Sā tato paṭṭhāya uyyānaṃ gantvā kucchiṃ maddāpesi. Rājā ñatvā tato paṭṭhāya uyyānagamanaṃ nivāresi. Sā paripuṇṇagabbhā puttaṃ vijāyi. Nāmaggahaṇadivase cassa ajātasseva pitu sattubhāvato ‘‘ajātasattu’’tveva nāmamakaṃsu. Tasmiṃ kumāraparihārena vaḍḍhante satthā ekadivasaṃ pañcasatabhikkhuparivuto rañño nivesanaṃ gantvā nisīdi. Rājā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyabhojanīyena parivisitvā satthāraṃ vanditvā dhammaṃ suṇanto nisīdi. Tasmiṃ khaṇe kumāraṃ maṇḍetvā rañño adaṃsu. Rājā balavasinehena puttaṃ gahetvā ūrumhi nisīdāpetvā puttagatena pemena puttameva mamāyanto na dhammaṃ suṇāti. Satthā tassa pamādabhāvaṃ ñatvā ‘‘mahārāja, pubbe rājāno putte āsaṅkamānā paṭicchanne kāretvā ‘amhākaṃ accayena nīharitvā rajje patiṭṭhāpeyyāthā’ti āṇāpesu’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

왕이 이를 알고 그녀를 불러 “부인, 내 아들이 나를 죽이고 왕위를 차지할 것이라 하지만, 나 또한 늙지도 죽지도 않는 존재가 아니오. 내게 아들의 얼굴을 볼 수 있게 해주시오. 이제부터는 이런 일을 하지 마시오”라고 말했다. 그녀는 그 후로 공원에 가서 배를 문질러 낙태하려 했으나, 왕이 이를 알고 그 뒤로 공원에 가는 것을 금지했다. 그녀는 달이 차서 아들을 낳았다. 이름을 짓는 날에, 아들이 태어나기도 전부터 부친의 원수가 되었으므로 ‘아자타삿투(태어나지 않았을 때부터의 적)’라고 이름 지었다. 그 왕자가 왕자의 예우를 받으며 자라날 때, 스승께서는 어느 날 오백 명의 비구들에게 둘러싸여 왕의 처소에 가서 앉으셨다. 왕은 부처님을 비롯한 비구 승가에 맛있는 음식을 공양하고, 스승께 절한 뒤 법을 들으며 앉아 있었다. 그때 왕자를 단장시켜 왕에게 데려왔다. 왕은 강한 애정으로 아들을 붙들고 자신의 무릎 위에 앉혔으며, 아들에 대한 사랑 때문에 아들만을 아끼느라 법을 듣지 못했다. 스승께서는 그의 방일함을 아시고 “대왕이여, 옛날의 왕들은 아들들을 의심하여 은밀한 곳에 머물게 하고 ‘우리가 죽은 뒤에 그를 데려와 왕위에 세워라’고 명령했습니다”라고 말씀하시고, 왕의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto takkasilāyaṃ disāpāmokkhaācariyo hutvā bahū rājakumāre ca brāhmaṇakumāre ca sippaṃ vācesi. Bārāṇasiraññopi putto soḷasavassakāle tassa santikaṃ gantvā tayo vede ca sabbasippāni ca uggaṇhitvā paripuṇṇasippo ācariyaṃ āpucchi. Ācariyo aṅgavijjāvasena taṃ olokento ‘‘imassa puttaṃ nissāya antarāyo paññāyati, tamahaṃ attano ānubhāvena harissāmī’’ti cintetvā catasso gāthā bandhitvā rājakumārassa adāsi, evañca pana taṃ vadesi ‘‘tāta, paṭhamaṃ gāthaṃ rajje patiṭṭhāya tava puttassa soḷasavassakāle bhattaṃ bhuñjanto vadeyyāsi, dutiyaṃ mahāupaṭṭhānakāle, tatiyaṃ pāsādaṃ abhiruhamāno sopānasīse ṭhatvā, catutthaṃ sayanasirigabbhaṃ pavisanto ummāre ṭhatvā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā [Pg.113] ācariyaṃ vanditvā gato oparajje patiṭṭhāya pitu accayena rajje patiṭṭhāsi. Tassa putto soḷasavassakāle rañño uyyānakīḷādīnaṃ atthāya nikkhamantassa sirivibhavaṃ disvā pitaraṃ māretvā rajjaṃ gahetukāmo hutvā attano upaṭṭhākānaṃ kathesi. Te ‘‘sādhu deva, mahallakakāle laddhena issariyena ko attho, yena kenaci upāyena rājānaṃ māretvā rajjaṃ gaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti vadiṃsu. Kumāro ‘‘visaṃ khādāpetvā māressāmī’’ti pitarā saddhiṃ sāyamāsaṃ bhuñjanto visaṃ gahetvā nisīdi. Rājā bhattapātiyaṃ bhatte acchupanteyeva paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 탁카실라에서 세상에 이름난 스승이 되어 많은 왕자와 바라문 자제들에게 학문을 가르쳤다. 바라나시 왕의 아들도 열여섯 살 때 그를 찾아가 세 베다와 모든 기술을 배우고, 학업을 마친 뒤 스승에게 작별을 고했다. 스승은 관상학으로 그를 살펴보고는 “이 왕자에게 아들로 인한 재난이 보이나니, 내가 나의 능력으로 그것을 막아주리라”고 생각하고, 네 구절의 게송을 지어 왕자에게 주며 이렇게 일러주었다. “얘야, 첫 번째 게송은 네가 왕위에 올라 네 아들이 열여섯 살이 되었을 때 식사하면서 읊조려라. 두 번째는 성대한 알현 시간에, 세 번째는 궁전으로 올라가며 계단 꼭대기에 서서, 네 번째는 침실로 들어가며 문턱에 서서 읊조려라.” 그는 “알겠습니다”라고 답하고 스승에게 절하고 떠나서 부왕의 대리가 되었다가 부왕이 죽은 뒤 왕위에 올랐다. 그의 아들이 열여섯 살이 되었을 때, 공원으로 유희를 즐기러 나가는 왕의 위엄 있는 영광을 보고 아버지를 죽여 왕위를 뺏으려는 마음이 생겨 자신의 시종들에게 말했다. 그들은 “좋습니다 왕자님, 늙은 나이에 얻은 권력이 무슨 소용입니까? 어떤 수단을 써서라도 왕을 죽이고 왕위를 차지해야 합니다”라고 말했다. 왕자는 “독을 먹여 죽이겠다”고 하며 아버지와 함께 저녁 식사를 할 때 독을 가지고 앉았다. 왕은 밥그릇의 밥에 손을 대기도 전에 첫 번째 게송을 읊었다.

149.

149.

‘‘Viditaṃ thusaṃ undurānaṃ, viditaṃ pana taṇḍulaṃ;

Thusaṃ thusaṃ vivajjetvā, taṇḍulaṃ pana khādare’’ti.

“쥐들은 겨를 알아보고 쌀 또한 알아보나니, 겨는 일일이 버리고 쌀만을 먹는도다.”

Tattha viditanti kāḷavaddalepi andhakāre undurānaṃ thuso thusabhāvena taṇḍulo ca taṇḍulabhāvena vidito pākaṭoyeva. Idha pana liṅgavipallāsavasena ‘‘thusaṃ taṇḍula’’nti vuttaṃ. Khādareti thusaṃ thusaṃ vajjetvā taṇḍulameva khādanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta kumāra, yathā undurānaṃ andhakārepi thuso thusabhāvena taṇḍulo ca taṇḍulabhāvena pākaṭo, te thusaṃ vajjetvā taṇḍulameva khādanti, evameva mamapi tava visaṃ gahetvā nisinnabhāvo pākaṭoti.

여기서 ‘알아본다(vidita)’는 것은 칠흑 같은 어둠 속에서도 쥐들에게는 겨는 겨의 상태로, 쌀은 쌀의 상태로 분명히 알려져 있다는 뜻이다. 다만 여기서는 문법적 성의 변화에 따라 ‘thusaṃ taṇḍulaṃ’이라고 중성으로 표현되었다. ‘먹는다(khādare)’는 것은 겨는 버리고 쌀만을 먹는다는 것이다. 이 말의 뜻은 다음과 같다. “얘야 왕자야, 마치 쥐들이 어둠 속에서도 겨는 겨대로 쌀은 쌀대로 분명히 알아보고 겨는 버리고 쌀만을 먹듯이, 이와 같이 나에게도 네가 독을 가지고 앉아 있는 모습이 분명히 보인다는 것이다.”

Kumāro ‘‘ñātomhī’’ti bhīto bhattapātiyaṃ visaṃ pātetuṃ avisahitvā uṭṭhāya rājānaṃ vanditvā gato. So tamatthaṃ attano upaṭṭhākānaṃ ārocetvā ‘‘ajja tāvamhi ñāto, idāni kathaṃ māressāmī’’ti pucchi. Te tato paṭṭhāya uyyāne paṭicchannā hutvā nikaṇṇikavasena mantayamānā ‘‘attheko upāyo, khaggaṃ sannayhitvā mahāupaṭṭhānaṃ gatakāle amaccānaṃ antare ṭhatvā rañño pamattabhāvaṃ ñatvā khaggena paharitvā māretuṃ vaṭṭatī’’ti vavatthapesuṃ. Kumāro ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā mahāupaṭṭhānakāle sannaddhakhaggo hutvā gantvā ito cito ca rañño paharaṇokāsaṃ upadhāreti. Tasmiṃ khaṇe rājā dutiyaṃ gāthamāha –

왕자는 “들켰구나”라고 생각하며 겁에 질려 밥그릇에 독을 넣지 못하고 일어나 왕에게 절하고 떠났다. 그는 그 일을 자신의 시종들에게 알리고 “오늘은 일단 들켰으니, 이제 어떻게 죽여야 하겠는가?”라고 물었다. 그들은 그 후로 공원에서 은밀히 귓속말로 모의하기를 “한 가지 방법이 있습니다. 칼을 차고 성대한 알현 시간에 신하들 사이에 서 있다가, 왕이 방심한 것을 보고 칼로 쳐서 죽여야 합니다”라고 결정했다. 왕자는 “좋습니다”라고 응낙하고 성대한 알현 시간에 칼을 차고 가서 왕을 칠 기회를 여기저기 살폈다. 그때 왕이 두 번째 게송을 읊었다.

150.

150.

‘‘Yā [Pg.114] mantanā araññasmiṃ, yā ca gāme nikaṇṇikā;

Yañcetaṃ iti cīti ca, etampi viditaṃ mayā’’ti.

“숲속에서의 모의와 마을에서의 귓속말, 그리고 이러쿵저러쿵하는 모든 것들을 나는 이미 다 알고 있노라.”

Tattha araññasminti uyyāne. Nikaṇṇikāti kaṇṇamūle mantanā. Yañcetaṃ iti cīti cāti yañca etaṃ idāni mama paharaṇokāsapariyesanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta kumāra, yā esā tava attano upaṭṭhākehi saddhiṃ uyyāne ca gāme ca nikaṇṇikā mantanā, yañcetaṃ idāni mama māraṇatthāya iti cīti ca karaṇaṃ, etampi sabbaṃ mayā ñātanti.

거기에서 '숲에서(araññasmiṃ)'란 정원에서라는 뜻이다. '속삭임(nikaṇṇikā)'이란 귓속말을 뜻한다. '이러쿵저러쿵(iti cīti cāti)'이란 지금 나를 공격할 기회를 엿보는 것을 뜻한다. 이것은 '사랑하는 왕자여, 네가 정원과 마을에서 시종들과 함께 귓속말로 속삭인 것과, 지금 나를 죽이기 위해 이러쿵저러쿵 꾸민 일, 이 모든 것을 나는 알고 있다'라고 말한 것이다.

Kumāro ‘‘jānāti me veribhāvaṃ pitā’’ti tato palāyitvā upaṭṭhākānaṃ ārocesi. Te sattaṭṭha divase atikkamitvā ‘‘kumāra, na te pitā, veribhāvaṃ jānāti, takkamattena tvaṃ evaṃsaññī ahosi, mārehi na’’nti vadiṃsu. So ekadivasaṃ khaggaṃ gahetvā sopānamatthake gabbhadvāre aṭṭhāsi. Rājā sopānamatthake ṭhito tatiyaṃ gāthamāha –

왕자는 '부친께서 나의 적의를 알고 계시는구나'라고 생각하고 그곳에서 도망쳐 시종들에게 알렸다. 그들은 7, 8일이 지나서 '왕자여, 부왕께서는 당신의 적의를 모르십니다. 당신이 추측만으로 그렇게 생각했을 뿐입니다. 그를 죽이십시오'라고 말했다. 왕자는 어느 날 칼을 들고 계단 꼭대기의 방 문 앞에 서 있었다. 왕은 계단 꼭대기에 서서 세 번째 게송을 읊었다.

151.

151.

‘‘Dhammena kira jātassa, pitā puttassa makkaṭo;

Daharasseva santassa, dantehi phalamacchidā’’ti.

“본성에 따라 태어난 아들에게 아비 원숭이는, 아직 어린 새끼일 때 이빨로 그 열매(고환)를 끊어버린다네.”

Tattha dhammenāti sabhāvena. Pitā puttassa makkaṭoti pitā makkaṭo puttassa makkaṭapotakassa. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā araññe jāto makkaṭo attano yūthapariharaṇaṃ āsaṅkanto taruṇassa makkaṭapotakassa dantehi phalaṃ chinditvā purisabhāvaṃ nāseti, tathā tava atirajjakāmassa phalāni uppāṭāpetvā purisabhāvaṃ nāsessāmīti.

거기에서 '본성에 따라(dhammena)'란 타고난 성질대로라는 뜻이다. '아비 원숭이는 아들에게'란 아비 원숭이가 새끼 원숭이에게 하는 행위를 말한다. 이것은 다음과 같은 뜻이다. 즉, 숲에서 태어난 원숭이가 자신의 무리를 빼앗길까 두려워하여 어린 새끼 원숭이의 고환을 이빨로 끊어 남성성을 없애버리듯이, 왕국을 탐내는 너의 열매를 뽑아버려 남성성을 없애버리겠다는 의미이다.

Kumāro ‘‘gaṇhāpetukāmo maṃ pitā’’ti bhīto palāyitvā ‘‘pitarāmhi santajjito’’ti upaṭṭhākānaṃ ārocesi. Te aḍḍhamāsamatte vītivatte ‘‘kumāra, sace rājā jāneyya, ettakaṃ kālaṃ nādhivāseyya, takkamattena tayā kathitaṃ, mārehi na’’nti vadiṃsu. So ekadivasaṃ khaggaṃ gahetvā uparipāsāde sirisayanaṃ pavisitvā ‘‘āgacchantameva naṃ māressāmī’’ti heṭṭhāpallaṅke nisīdi. Rājā bhuttasāyamāso parijanaṃ uyyojetvā ‘‘nipajjissāmī’’ti sirigabbhaṃ pavisanto ummāre ṭhatvā catutthaṃ gāthamāha –

왕자는 '부친께서 나를 붙잡으려 하신다'라고 겁에 질려 도망쳐 시종들에게 '부친께서 나를 위협하셨다'라고 알렸다. 보름 정도 지났을 때 그들은 '왕자여, 만일 왕께서 아셨다면 이렇게 오랫동안 가만두지 않으셨을 것입니다. 당신이 추측만으로 말한 것이니 그를 죽이십시오'라고 말했다. 어느 날 왕자는 칼을 들고 궁전 위층의 침실로 들어가 '오시는 길에 그를 죽이겠다'라고 생각하며 침상 아래에 앉아 있었다. 왕은 저녁 식사를 마친 뒤 시종들을 물러가게 하고 '잠자리에 들겠다'라며 침실로 들어가다 문턱에 서서 네 번째 게송을 읊었다.

152.

152.

‘‘Yametaṃ [Pg.115] parisappasi, ajakāṇova sāsape;

Yopāyaṃ heṭṭhato seti, etampi viditaṃ mayā’’ti.

“네가 겁에 질려 겨자밭의 장님 염소처럼 이리저리 기어 다니는구나. 침상 아래 누워 있는 자여, 이 또한 내가 알고 있노라.”

Tattha parisappasīti bhayena ito cito ca sappasi. Sāsapeti sāsapakhette. Yopāyanti yopi ayaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yampi etaṃ tvaṃ sāsapavanaṃ paviṭṭhakāṇaeḷako viya bhayena ito cito ca saṃsappasi, paṭhamaṃ visaṃ gahetvā āgatosi, dutiyaṃ khaggena paharitukāmo hutvā āgatosi, tatiyaṃ khaggaṃ ādāya sopānamatthake aṭṭhāsi, idāni maṃ ‘‘māressāmī’’ti heṭṭhāsayane nipannosi, sabbametaṃ jānāmi, na taṃ idāni vissajjemi, gahetvā rājāṇaṃ kārāpessāmīti. Evaṃ tassa ajānantasseva sā sā gāthā taṃ taṃ atthaṃ dīpeti.

거기에서 '기어 다닌다(parisappasi)'란 두려움 때문에 이리저리 기어 다닌다는 뜻이다. '겨자밭(sāsape)'이란 겨자밭을 의미한다. '누워 있는 자(yopāyaṃ)'란 바로 이 사람을 가리킨다. 이것은 다음과 같은 뜻이다. '네가 겨자밭에 들어간 장님 염소처럼 두려움에 이리저리 기어 다니며, 처음에는 독을 가지고 왔고, 두 번째는 칼로 치려고 왔으며, 세 번째는 칼을 들고 계단 꼭대기에 서 있었고, 이제는 나를 죽이려고 침상 아래 엎드려 있는 이 모든 것을 내가 알고 있다. 이제 너를 놓아주지 않고 붙잡아 처벌을 받게 하겠다'라고 말한 것이다. 이처럼 왕자가 알지 못하는 사이에 각각의 게송은 그 상황의 의미를 드러내고 있다.

Kumāro ‘‘ñātomhi pitarā, idāni maṃ nāssessatī’’ti bhayappatto heṭṭhāsayanā nikkhamitvā khaggaṃ rañño pādamūle chaḍḍetvā ‘‘khamāhi me, devā’’ti pādamūle urena nipajji. Rājā ‘‘na mayhaṃ koci kammaṃ jānātīti tvaṃ cintesī’’ti taṃ tajjetvā saṅkhalikabandhanena bandhāpetvā bandhanāgāraṃ pavesāpetvā ārakkhaṃ ṭhapesi. Tadā rājā bodhisattassa guṇaṃ sallakkhesi. So aparabhāge kālamakāsi, tassa sarīrakiccaṃ katvā kumāraṃ bandhanāgārā nīharitvā rajje patiṭṭhāpesuṃ.

왕자는 '부친께서 다 알고 계시는구나, 이제 나는 끝났다'라고 두려움에 떨며 침상 아래에서 나와 칼을 왕의 발치에 던지고 '대왕이시여, 저를 용서해 주십시오'라며 왕의 발치에 엎드렸다. 왕은 '너는 내가 네 일을 아무것도 모른다고 생각했느냐'라고 꾸짖고 사슬로 묶어 감옥에 가둔 뒤 감시하게 했다. 그때 왕은 보살의 덕을 깊이 생각했다. 왕은 나중에 세상을 떠났고, 사람들은 왕자를 감옥에서 풀어주어 왕위에 올렸다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā takkasilāyaṃ disāpāmokkho ācariyo ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 요약하셨다. “그때 탁카실라의 세계적으로 유명한 스승은 바로 나였다.”

Thusajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

투사 자타카(Thusa-jātaka, 겨 자타카) 주해, 여덟 번째.

[339] 9. Bāverujātakavaṇṇanā

[339] 9. 바베루 자타카(Bāveru-jātaka) 주해

Adassanena morassāti idaṃ satthā jetavane viharanto hatalābhasakkāre titthiye ārabbha kathesi. Titthiyā hi anuppanne buddhe lābhino ahesuṃ, uppanne pana buddhe hatalābhasakkārā sūriyuggamane khajjopanakā viya jātā. Tesaṃ taṃ pavattiṃ ārabbha bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi [Pg.116] kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi yāva guṇavantā na uppajjanti, tāva nigguṇā lābhaggayasaggappattā ahesuṃ, guṇavantesu pana uppannesu nigguṇā hatalābhasakkārā jātā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“공작을 보지 못하여”라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 이익과 명예를 잃은 외도들에 대해 말씀하신 것이다. 외도들은 부처님이 출현하시기 전에는 이득을 얻었으나, 부처님이 출현하시자 해가 뜰 때의 개똥벌레처럼 이익과 명예를 잃게 되었다. 비구들이 법당에서 그들의 처지에 대해 이야기를 나누자, 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기를 하고 있느냐?”라고 물으시고, 그 내용을 들으신 뒤 “비구들이여, 지금뿐만 아니라 과거에도 덕 있는 자가 나타나기 전까지는 덕 없는 자들이 최고의 이익과 명예를 누렸으나, 덕 있는 자가 나타나자 덕 없는 자들은 이익과 명예를 잃게 되었다”라고 말씀하시며 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto morayoniyaṃ nibbattitvā vuḍḍhimanvāya sobhaggappatto araññe vicari. Tadā ekacce vāṇijā disākākaṃ gahetvā nāvāya bāveruraṭṭhaṃ agamaṃsu. Tasmiṃ kira kāle bāveruraṭṭhe sakuṇā nāma natthi. Āgatāgatā raṭṭhavāsino taṃ pañjare nisinnaṃ disvā ‘‘passathimassa chavivaṇṇaṃ galapariyosānaṃ mukhatuṇḍakaṃ maṇiguḷasadisāni akkhīnī’’ti kākameva pasaṃsitvā te vāṇijake āhaṃsu ‘‘imaṃ, ayyā, sakuṇaṃ amhākaṃ detha, amhākaṃ iminā attho, tumhe attano raṭṭhe aññaṃ labhissathā’’ti. ‘‘Tena hi mūlena gaṇhathā’’ti. ‘‘Kahāpaṇena no dethā’’ti. ‘‘Na demā’’ti. Anupubbena vaḍḍhitvā ‘‘satena dethā’’ti vutte ‘‘amhākaṃ esa bahūpakāro, tumhehi saddhiṃ metti hotū’’ti kahāpaṇasataṃ gahetvā adaṃsu. Te taṃ netvā suvaṇṇapañjare pakkhipitvā nānappakārena macchamaṃsena ceva phalāphalena ca paṭijaggiṃsu. Aññesaṃ sakuṇānaṃ avijjamānaṭṭhāne dasahi asaddhammehi samannāgato kāko lābhaggayasaggappatto ahosi.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 공작의 모태에 태어나 자라면서 아름다운 자태를 갖추고 숲에서 지냈다. 그때 어떤 상인들이 방향을 알려주는 까마귀를 데리고 배를 타고 바베루 왕국으로 갔다. 당시 바베루 왕국에는 새라고는 없었다. 그 나라 사람들이 와서 새장에 앉아 있는 까마귀를 보고 '이 새의 피부색과 목선, 부리를 보라. 눈은 보석 구슬 같구나'라며 까마귀를 찬탄하며 상인들에게 말했다. '주인님들, 이 새를 우리에게 주십시오. 우리에게 필요합니다. 당신들은 당신들 나라에서 다른 새를 얻을 수 있지 않습니까?' 상인들이 '그러면 값을 치르고 가져가십시오'라고 하자, '1카하파나에 주십시오'라고 했다. '안 됩니다'라고 거절하자 값이 점차 올라 '100카하파나에 주십시오'라고 하니, '우리에게는 아주 유용한 새지만 당신들과의 우정을 위해 그렇게 합시다'라고 하며 100카하파나를 받고 주었다. 그들은 까마귀를 데려가 금새장에 넣어 여러 가지 물고기와 고기, 과일 등으로 돌보았다. 다른 새가 없는 곳에서 열 가지 악한 법을 갖춘 까마귀는 최고의 이득과 명성을 얻게 되었다.

Punavāre te vāṇijā ekaṃ morarājānaṃ gahetvā yathā accharasaddena vassati, pāṇippaharaṇasaddena naccati, evaṃ sikkhāpetvā bāveruraṭṭhaṃ agamaṃsu. So mahājane sannipatite nāvāya dhure ṭhatvā pakkhe vidhunitvā madhurassaraṃ nicchāretvā nacci. Manussā taṃ disvā somanassajātā ‘‘etaṃ, ayyā, sobhaggappattaṃ susikkhitaṃ sakuṇarājānaṃ amhākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Amhehi paṭhamaṃ kāko ānīto, taṃ gaṇhittha, idāni ekaṃ morarājānaṃ ānayimhā, etampi yācatha, tumhākaṃ raṭṭhe sakuṇaṃ nāma gahetvā āgantuṃ na sakkāti. ‘‘Hotu, ayyā, attano raṭṭhe aññaṃ labhissatha, imaṃ no dethā’’ti mūlaṃ vaḍḍhetvā sahassena gaṇhiṃsu. Atha naṃ sattaratanavicitte pañjare ṭhapetvā macchamaṃsaphalāphalehi ceva madhulājasakkarapānakādīhi ca paṭijaggiṃsu, mayūrarājā lābhaggayasaggappatto jāto, tassāgatakālato paṭṭhāya kākassa lābhasakkāro parihāyi, koci [Pg.117] naṃ oloketumpi na icchi. Kāko khādanīyabhojanīyaṃ alabhamāno ‘‘kākā’’ti vassanto gantvā ukkārabhūmiyaṃ otaritvā gocaraṃ gaṇhi.

다음번에 그 상인들은 한 공작 왕을 잡아서 손가락 튕기는 소리에 울고 손뼉 치는 소리에 춤을 추도록 가르친 뒤 바베루 나라로 갔다. 사람들이 많이 모여들자 공작은 배의 선수에 서서 날개를 흔들고 감미로운 소리를 내며 춤을 추었다. 사람들은 그것을 보고 기뻐하며 '여보시오, 아름다운 자태를 갖추고 잘 훈련된 저 새의 왕을 우리에게 주십시오'라고 말했다. 상인들이 '우리가 처음에 까마귀를 가져왔을 때 당신들이 그것을 가져갔고, 이제 우리가 공작 왕 한 마리를 가져왔는데 이것마저 달라고 하니, 당신들 나라에 새를 가지고 오는 일은 이제 못 하겠구려'라고 하자, 사람들은 '여보시오, 괜찮소. 당신들 나라에서는 다른 것을 얻을 수 있을 테니 이것을 우리에게 주십시오'라며 값을 올려 1,000카하파나에 샀다. 그 후 그들은 공작을 칠보로 장식된 화려한 새장에 두고 물고기와 고기, 여러 과일들과 꿀, 튀밥, 설탕 음료 등으로 돌보았다. 공작 왕은 최고의 이득과 명성을 얻게 되었고, 그가 온 뒤로부터 까마귀의 이득과 대접은 줄어들어 아무도 그를 쳐다보려 하지 않았다. 까마귀는 먹을 것을 얻지 못하게 되자 '까악까악' 울면서 날아가 오물 처리장에 내려앉아 먹이를 찾았다.

Satthā dve vatthūni ghaṭetvā sambuddho hutvā imā gāthā abhāsi –

스승께서는 두 가지 이야기를 결합하여 정등각자로서 이 게송들을 읊으셨다.

153.

153.

‘‘Adassanena morassa, sikhino mañjubhāṇino;

Kākaṃ tattha apūjesuṃ, maṃsena ca phalena ca.

감미로운 음성으로 노래하는 볏이 있는 공작을 보지 못했을 때, 그곳 사람들은 까마귀에게 고기와 과일로 공양했노라.

154.

154.

‘‘Yadā ca sarasampanno, moro bāverumāgamā;

Atha lābho ca sakkāro, vāyasassa ahāyatha.

목소리가 빼어난 공작이 바베루에 왔을 때, 까마귀의 이득과 대접은 사라졌노라.

155.

155.

‘‘Yāva nuppajjatī buddho, dhammarājā pabhaṅkaro;

Tāva aññe apūjesuṃ, puthū samaṇabrāhmaṇe.

법의 왕이며 빛을 만드시는 부처님께서 나타나지 않으셨을 때, 사람들은 많은 다른 사문과 바라문들을 공양했노라.

156.

156.

‘‘Yadā ca sarasampanno, buddho dhammaṃ adesayi;

Atha lābho ca sakkāro, titthiyānaṃ ahāyathā’’ti.

목소리가 빼어난 부처님께서 법을 설하셨을 때, 외도들의 이득과 대접은 사라졌노라.

Tattha sikhinoti sikhāya samannāgatassa. Mañjubhāṇinoti madhurassarassa. Apūjesunti apūjayiṃsu. Maṃsena ca phalena cāti nānappakārena maṃsena phalāphalena ca. Bāverumāgamāti bāveruraṭṭhaṃ āgato. ‘‘Bhāverū’’tipi pāṭho. Ahāyathāti parihīno. Dhammarājāti navahi lokuttaradhammehi parisaṃ rañjetīti dhammarājā. Pabhaṅkaroti sattalokaokāsalokasaṅkhāralokesu ālokassa katattā pabhaṅkaro. Sarasampannoti brahmassarena samannāgato. Dhammaṃ adesayīti catusaccadhammaṃ pakāsesīti.

거기서 'sikhino'란 볏(sikhā)을 갖춘 자라는 뜻이다. 'mañjubhāṇino'란 감미로운 목소리를 가진 자라는 뜻이다. 'apūjesuṃ'은 공양했다는 뜻이다. 'maṃsena ca phalena ca'란 여러 종류의 고기와 과일들로라는 뜻이다. 'bāverumāgamā'란 바베루 나라에 왔다는 뜻이다. 'bhāverū'라는 이문도 있다. 'ahāyathā'란 줄어들었다는 뜻이다. 'dhammarājā'란 아홉 가지 출세간법으로 대중을 즐겁게 하므로 법의 왕이라 한다. 'pabhaṅkaro'란 중생계(유정계), 기계(공간계), 행계(형성계)의 세 세계에 빛을 만들기 때문에 빛을 만드는 자이다. 'sarasampanno'란 범천의 음성을 갖추었다는 뜻이다. 'dhammaṃ adesayī'란 사성제의 법을 드러내었다는 뜻이다.

Iti imā catasso gāthā bhāsitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kāko nigaṇṭho nāṭaputto ahosi, morarājā pana ahameva ahosi’’nti.

이처럼 이 네 게송을 읊으시고 본생담을 결합하셨다. '그때 까마귀는 니간타 나타풋타였고, 공작 왕은 바로 나였다'라고.

Bāverujātakavaṇṇanā navamā.

바베루 본생담 주해 제9.

[340] 10. Visayhajātakavaṇṇanā

[340] 10. 위사야 본생담 주해

Adāsi [Pg.118] dānānīti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā khadiraṅgārajātake (jā. 1.1.40) vitthāritameva. Idha pana satthā anāthapiṇḍikaṃ. Āmantetvā ‘‘porāṇakapaṇḍitāpi gahapati ‘dānaṃ mā dadāsī’ti ākāse ṭhatvā vārentaṃ sakkaṃ devānamindaṃ paṭibāhitvā dānaṃ adaṃsuyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

'보시를 하였네'라는 이 법문은 스승께서 제타 숲에 머무시며 아나타핀디카를 인연으로 설하신 것이다. 이야기는 앞의 카디랑가라 본생담(Jā. 1.1.40)에 상세히 서술되어 있다. 그러나 여기서 스승께서는 아나타핀디카를 불러 '거사여, 옛 현자들도 허공에 서서 "보시하지 마시오"라고 막는 천제석을 물리치고 보시를 하였노라'라고 말씀하시고, 그의 청을 받아 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhavo visayho nāma seṭṭhi hutvā pañcahi sīlehi samannāgato dānajjhāsayo dānābhirato ahosi. So catūsu nagaradvāresu, nagaramajjhe, attano gharadvāreti chasu ṭhānesu dānasālāyo kāretvā dānaṃ pavattesi, divase divase cha satasahassāni vissajjeti. Bodhisattassa ca vanibbakayācakānañca ekasadisameva bhattaṃ hoti. Tassa jambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā dānaṃ dadato dānānubhāvena sakkassa bhavanaṃ kampi, sakkassa devarañño paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko ‘‘ko nu kho maṃ ṭhānā cāvetukāmo’’ti upadhārento mahāseṭṭhiṃ disvā ‘‘ayaṃ visayho ativiya pattharitvā sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ karonto dānaṃ deti, iminā dānena maṃ cāvetvā sayaṃ sakko bhavissati maññe, dhanamassa nāsetvā etaṃ daliddaṃ katvā yathā dānaṃ na deti, tathā karissāmī’’ti cintetvā sabbaṃ dhanadhaññaṃ telamadhuphāṇitasakkarādīni antamaso dāsakammakaraporisampi antaradhāpesi.

과거 바라나시에서 브라흐마닷타 왕이 다스릴 때, 보살은 80억의 재산을 가진 위사야라는 장자가 되어 오계를 갖추고 보시하려는 성향이 강하며 보시를 즐겼다. 그는 네 성문과 성 중앙, 그리고 자신의 집 대문이라는 여섯 곳에 보시소를 지어 보시를 행했는데, 매일 60만 냥을 썼다. 보살의 음식과 걸인들의 음식은 똑같았다. 그가 염부제의 쟁기질이 중단될 만큼 큰 위력으로 보시를 베푸는 공덕으로 제석천의 궁전이 흔들렸고, 천왕인 제석천의 판두캄발라 석좌에 열기가 나타났다. 제석천은 '누가 나를 이 자리에서 물러나게 하려는가?'라고 살피다가 대장자를 보고 생각했다. '이 위사야가 지나치게 널리 베풀어 온 염부제의 쟁기질을 멈추게 하며 보시를 하니, 이 보시로 나를 몰아내고 스스로 제석천이 되려나 보다. 그의 재산을 없애 가난하게 만들어 보시를 하지 못하게 하리라.' 이렇게 생각하고 모든 재물과 곡식, 기름, 꿀, 당밀, 설탕 등을 비롯해 심지어 노비와 일꾼들까지 사라지게 했다.

Tadā dānabyāvaṭā āgantvā ‘‘sāmi dānaggaṃ pacchinnaṃ, ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne na kiñci passāmā’’ti ārocayiṃsu. ‘‘Ito paribbayaṃ haratha, mā dānaṃ pacchindathā’’ti bhariyaṃ pakkosāpetvā ‘‘bhadde, dānaṃ pavattāpehī’’ti āha. Sā sakalagehaṃ vicinitvā aḍḍhamāsakamattampi adisvā ‘‘ayya, amhākaṃ nivatthavatthaṃ ṭhapetvā aññaṃ kiñci na passāmi, sakalagehaṃ tuccha’’nti āha. Sattaratanagabbhesu dvāraṃ vivarāpetvā na kiñci addasa, seṭṭhiñca bhariyañca ṭhapetvā aññe dāsakammakarāpi na paññāyiṃsu. Puna mahāsatto. Bhariyaṃ [Pg.119] āmantetvā ‘‘bhadde, na sakkā dānaṃ pacchindituṃ, sakalanivesanaṃ vicinitvā kiñci upadhārehī’’ti āha. Tasmiṃ khaṇe eko tiṇahārako asitañca kājañca tiṇabandhanarajjuñca dvārantare chaḍḍetvā palāyi. Seṭṭhibhariyā taṃ disvā ‘‘sāmi, idaṃ ṭhapetvā aññaṃ na passāmī’’ti āharitvā adāsi. Mahāsatto ‘‘bhadde, mayā ettakaṃ kālaṃ tiṇaṃ nāma na lāyitapubbaṃ, ajja pana tiṇaṃ lāyitvā āharitvā vikkiṇitvā yathānucchavikaṃ dānaṃ dassāmī’’ti dānupacchedabhayena asitañceva kājañca rajjuñca gahetvā nagarā nikkhamitvā tiṇavatthuṃ gantvā tiṇaṃ lāyitvā ‘‘eko amhākaṃ bhavissati, ekena dānaṃ dassāmī’’ti dve tiṇakalāpe bandhitvā kāje laggetvā ādāya gantvā nagaradvāre vikkiṇitvā māsake gahetvā ekaṃ koṭṭhāsaṃ yācakānaṃ adāsi. Yācakā bahū, tesaṃ ‘‘mayhampi dehi, mayhampi dehī’’ti vadantānaṃ itarampi koṭṭhāsaṃ datvā taṃ divasaṃ saddhiṃ bhariyāya anāhāro vītināmesi. Iminā niyāmena cha divasā vītivattā.

그때 보시 업무를 보던 이들이 와서 '주인님, 보시 물자가 다 떨어졌습니다. 물건을 두었던 곳마다 아무것도 보이지 않습니다'라고 아뢰었다. 보살은 '이 집에서 식량을 가져가서 보시를 중단하지 마시오'라고 하며 아내를 불러 '부인, 보시를 계속하게 하시오'라고 말했다. 그녀는 온 집안을 뒤졌으나 반 마사카 정도의 가치도 찾지 못하고 '주인님, 우리가 입고 있는 옷 외에는 다른 어떤 것도 보이지 않습니다. 온 집안이 텅 비었습니다'라고 말했다. 칠보 창고의 문들을 열어보게 했으나 아무것도 보지 못했고, 장자와 아내를 제외하고는 다른 노비나 일꾼들도 보이지 않았다. 다시 대사가 아내를 불러 '부인, 보시를 중단할 수는 없소. 온 집안을 뒤져서 무엇이라도 찾아보시오'라고 말했다. 그때 한 풀 베는 사람이 낫과 멜대(지게)와 풀을 묶는 끈을 문 사이에 버려두고 도망갔다. 장자의 아내가 그것을 보고 '주인님, 이것 말고는 다른 것이 보이지 않습니다'라고 하며 가져와서 주었다. 대사는 '부인, 나는 지금까지 풀을 베어본 적이 없소. 그러나 오늘부터 풀을 베어다가 팔아서 형편에 맞게 보시를 하겠소'라고 하며, 보시가 끊어질까 두려워 낫과 멜대와 끈을 들고 성 밖으로 나가 풀밭에서 풀을 베었다. 그는 '하나는 우리 몫이 될 것이고, 하나로는 보시를 하리라'고 하며 두 뭉치의 풀을 묶어 멜대에 걸어 메고 가서 성문에서 팔아 마사카 동전들을 받아 한 몫을 거지들에게 주었다. 거지들이 많아 그들이 '저에게도 주십시오, 저에게도 주십시오'라고 말하자 나머지 한 몫마저 주고는 그날 아내와 함께 굶으며 보냈다. 이런 방식으로 엿새가 지났다.

Athassa sattame divase tiṇaṃ āharamānassa sattāhaṃ nirāhārassa atisukhumālassa nalāṭe sūriyātapena pahaṭamatte akkhīni bhamiṃsu. So satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ asakkonto tiṇaṃ avattharitvā pati. Sakko tassa kiriyaṃ upadhārayamāno vicarati. So taṅkhaṇaññeva āgantvā ākāse ṭhatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

그리하여 이레째 되는 날, 풀을 가져오던 중 이레 동안 굶은 데다 매우 연약한 그의 이마에 햇빛이 내리쬐자마자 눈앞이 아찔해졌다. 그는 마음챙김을 확립하지 못하고 풀을 짓누르며 쓰러졌다. 제석천은 그의 행동을 살피며 지켜보다가, 그 순간 즉시 나타나 공중에 머물며 첫 번째 게송을 읊었다.

157.

157.

‘‘Adāsi dānāni pure visayha, dadato ca te khayadhammo ahosi;

Ito paraṃ ce na dadeyya dānaṃ, tiṭṭheyyuṃ te saṃyamantassa bhogā’’ti.

위사야여, 예전에 그대는 보시를 베풀었으나, 그대가 베푸는 동안 재산은 소멸하는 성질의 것이 되었소. 이제부터라도 보시를 베풀지 않는다면, 스스로 절제하는 그대에게 재물은 그대로 남아 있을 것이오.

Tassattho – ambho visayha tvaṃ ito pubbe tava gehe dhane vijjamāne sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ karitvā dānāni adāsi. Tassa ca te evaṃ dadato bhogānaṃ khayadhammo khayasabhāvo ahosi, sabbaṃ sāpateyyaṃ khīṇaṃ, ito paraṃ cepi tvaṃ dānaṃ na dadeyya, kassaci kiñci na dadeyyāsi, tava saṃyamantassa adadantassa bhogā tatheva tiṭṭheyyuṃ, ‘‘ito paṭṭhāya na dassāmī’’ti tvaṃ mayhaṃ paṭiññaṃ dehi, ahaṃ te bhoge dassessāmīti.

그 뜻은—'이보시오 위사야여, 그대는 이전에 집에 재산이 있을 때 온 염부제의 쟁기질이 중단될 만큼 보시를 베풀었소. 그렇게 베푸는 그대에게 재산은 소멸하는 성질, 즉 소멸하는 본성을 가졌기에 모든 자산이 다하였소. 만약 이 이후로 그대가 보시를 베풀지 않는다면, 즉 누구에게도 아무것도 주지 않는다면, 주지 않고 절제하는 그대에게 재물은 그대로 남아 있을 것이오. '이제부터는 주지 않겠다'고 나에게 약속하시오. 그러면 내가 그대에게 재물을 주겠소'라는 의미이다.

Mahāsatto [Pg.120] tassa vacanaṃ sutvā ‘‘kosi tva’’nti āha. ‘‘Sakkohamasmī’’ti. Bodhisatto ‘‘sakko nāma sayaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā satta vattapadāni pūretvā sakkattaṃ patto, tvaṃ pana attano issariyakāraṇaṃ dānaṃ vāresi, anariyaṃ vata karosī’’ti vatvā tisso gāthā abhāsi –

대사는 그의 말을 듣고 '당신은 누구십니까?'라고 물었다. '나는 제석천이오.' 보살은 '제석천이라는 분은 스스로 보시를 베풀고 계를 지키며 포살을 행하고 일곱 가지 가르침을 실천하여 제석천의 지위를 얻었소. 그런데 당신은 자신의 통치력의 원인이 되는 보시를 막으려 하니, 참으로 성스럽지 못한 짓을 하는구려!'라고 말하고 세 편의 게송을 읊었다.

158.

158.

‘‘Anariyamariyena sahassanetta, suduggatenāpi akiccamāhu;

Mā vo dhanaṃ taṃ ahu devarāja, yaṃ bhogahetu vijahemu saddhaṃ.

천 개의 눈을 가진 분이여, 성스러운 이가 성스럽지 못한 짓을 하는 것은, 비록 극심한 빈곤에 처했을지라도 해서는 안 될 일이라고 성자들은 말하오. 천신들의 왕이여, 재물 때문에 우리가 믿음을 버리게 될 그런 재산은 우리에게 생기지 않게 하소서.

159.

159.

‘‘Yena eko ratho yāti, yāti tenaparo ratho;

Porāṇaṃ nihitaṃ vattaṃ, vattataññeva vāsava.

한 수레가 가는 길을 따라 다른 수레도 가나니, 와사와여, 옛날부터 확립된 관습은 그대로 계속되어야 하오.

160.

160.

‘‘Yadi hessati dassāma, asante kiṃ dadāmase;

Evaṃbhūtāpi dassāma, mā dānaṃ pamadamhase’’ti.

있으면 줄 것이요, 없으면 무엇을 주겠소? 비록 이런 처지가 되었을지라도 우리는 줄 것이니, 보시에 소홀하지 않게 하소서.

Tattha anariyanti lāmakaṃ pāpakammaṃ. Ariyenāti parisuddhācārena ariyena. Suduggatenāpīti sudaliddenāpi. Akiccamāhūti akattabbanti buddhādayo ariyā vadanti, tvaṃ pana maṃ anariyaṃ maggaṃ ārocesīti adhippāyo. Voti nipātamattaṃ. Yaṃ bhogahetūti yassa dhanassa paribhuñjanahetu mayaṃ dānasaddhaṃ vijahemu pariccajeyyāma, taṃ dhanameva mā ahu, na no tena dhanena atthoti dīpeti.

거기서 '비열한 것'이란 비천한 악업을 말한다. '성스러운 이'란 행실이 청정한 성자를 말한다. '지극히 곤궁하더라도'란 매우 가난하더라도라는 뜻이다. '해서는 안 될 일이라고 말한다'란 부처님 등의 성자들이 해서는 안 되는 일이라고 말씀하신다는 뜻이니, 곧 '당신은 나에게 비열한 길을 권하고 있소'라는 의미다. '보(vo)'는 어조사일 뿐이다. '재물 때문에'란 그 재산을 누리기 위해 우리가 보시의 믿음을 버리게 될 그런 재산이라면 차라리 생기지 마라, 즉 우리에게는 그런 재물이 필요 없음을 나타낸다.

Rathoti yaṃkiñci yānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yena maggena eko ratho yāti, aññopi ratho ‘‘rathassa gatamaggo eso’’ti teneva maggena yāti. Porāṇaṃ nihitaṃ vattanti yaṃ mayā pubbe nihitaṃ vattaṃ, taṃ mayi dharante vattatuyeva, mā tiṭṭhatūti attho. Evaṃbhūtāti evaṃ tiṇahārakabhūtāpi mayaṃ yāva jīvāma, tāva dassāmayeva. Kiṃkāraṇā? Mā dānaṃ pamadamhaseti. Adadanto hi dānaṃ pamajjati nāma na sarati na sallakkheti, ahaṃ pana jīvamāno dānaṃ pamussituṃ na icchāmi, tasmā dānaṃ dassāmiyevāti dīpeti.

'수레'란 어떤 탈것이든 의미한다. '한 수레가 가는 길을 따라 다른 수레도 이것이 수레가 지나간 길이다라고 생각하며 그 길로 간다'는 뜻이다. '옛날부터 전해 내려온 의무'란 내가 이전에 세운 의무이니, 내가 살아 있는 동안에는 그대로 행해져야지 중단되어서는 안 된다는 뜻이다. '이렇게 된'이란 이렇게 풀을 베는 자가 되었을지라도 우리가 살아 있는 한 계속 베풀겠다는 뜻이다. 왜냐하면 '보시에 소홀하지 않기 위해서'이다. 보시를 하지 않는 사람은 보시를 소홀히 한다고 하며, 기억하지도 생각하지도 않는다. 그러나 나는 살아 있는 동안 보시를 잊고 싶지 않으므로 반드시 보시를 베풀겠다는 것을 나타낸다.

Sakko taṃ paṭibāhituṃ asakkonto ‘‘kimatthāya dānaṃ dadāsī’’ti pucchi. Bodhisatto ‘‘neva sakkattaṃ, na brahmattaṃ patthayamāno, sabbaññutaṃ patthento [Pg.121] panāhaṃ dadāmī’’ti āha. Sakko tassa vacanaṃ sutvā tuṭṭho hatthena piṭṭhiṃ parimajji. Bodhisattassa taṅkhaṇaññeva parimajjitamattasseva sakalasarīraṃ paripūri. Sakkānubhāvena cassa sabbo vibhavaparicchedo paṭipākatikova ahosi. Sakko ‘‘mahāseṭṭhi, tvaṃ ito paṭṭhāya divase divase dvādasa satasahassāni vissajjento dānaṃ dadāhī’’ti tassa gehe aparimāṇaṃ dhanaṃ katvā taṃ uyyojetvā sakaṭṭhānameva gato.

삭까는 그를 막을 수 없게 되자 '무슨 목적으로 보시를 베푸는가?'라고 물었다. 보살은 '삭까의 지위나 범천의 지위를 바라는 것이 아니라, 일체지를 구하며 베푸는 것이오'라고 말했다. 삭까는 그의 말을 듣고 기뻐하며 손으로 그의 등을 어루만졌다. 보살의 온몸은 어루만져지자마자 즉시 회복되었다. 삭까의 신통력으로 그의 모든 재산이 예전처럼 되돌아왔다. 삭까는 '대장자여, 그대는 이제부터 날마다 120만 금을 써서 보시를 베풀시오'라고 하며 그의 집에 헤아릴 수 없는 재물을 채워주고 그를 보내준 뒤 자신의 처소로 돌아갔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā seṭṭhibhariyā rāhulamātā ahosi, visayho pana seṭṭhi ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 요약하셨다. '그때 장자의 아내는 라훌라의 어머니였고, 위사야 장자는 바로 나였다.'

Visayhajātakavaṇṇanā dasamā.

위사야 자따까 주석(제10)이 끝났다.

Kokilavaggo catuttho.

네 번째 꼬낄라 품이 끝났다.

5. Cūḷakuṇālavaggo

5. 쭐라꾸날라 품

[341] 1. Kaṇḍarījātakavaṇṇanā

[341] 1. 깐다리 자따까 주석

Narānamārāmakarāsūti imassa jātakassa vitthārakathā kuṇālajātake (jā. 2.21.kuṇālajātaka) āvi bhavissati.

'나라나마라마카라수(Narānamārāmakarāsu)' 등으로 시작되는 이 자타카의 상세한 이야기는 쿠날라 자타카(Kuṇālajātaka)에서 명확해질 것이다.

Kaṇḍarījātakavaṇṇanā paṭhamā.

칸다리 자타카 주석이 끝났다. (첫 번째)

[342] 2. Vānarajātakavaṇṇanā

[342] 2. 와나라 자타카 주석

Asakkhiṃ vata attānanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu (jā. aṭṭha. 2.2.susumārajātakavaṇṇanā) heṭṭhā vitthāritameva.

"참으로 나는 자신을 (구해낼 수 있었다)"라는 이 게송은 스승께서 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때, 데와닷타가 (부처님을) 죽이려고 음모를 꾸민 것에 대해 말씀하신 것이다. 그 배경 이야기는 앞의 수수마라 자타카(Susumārajātaka) 주석에서 이미 자세히 설명되었다.

Atīte pana bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese kapiyoniyaṃ nibbattitvā vayappatto gaṅgātīre vasi. Athekā antogaṅgāyaṃ saṃsumārī bodhisattassa hadayamaṃse dohaḷaṃ uppādetvā [Pg.122] saṃsumārassa kathesi. So ‘‘taṃ kapiṃ udake nimujjāpetvā māretvā hadayamaṃsaṃ gahetvā saṃsumāriyā dassāmī’’ti cintetvā mahāsattaṃ āha – ‘‘ehi, samma, antaradīpake phalāphale khādituṃ gacchāmā’’ti. ‘‘Kathaṃ, samma, ahaṃ gamissāmī’’ti. ‘‘Ahaṃ taṃ mama piṭṭhiyaṃ nisīdāpetvā nessāmī’’ti. So tassa cittaṃ ajānanto laṅghitvā piṭṭhiyaṃ nisīdi. Saṃsumāro thokaṃ gantvā nimujjituṃ ārabhi. Atha naṃ vānaro ‘‘kiṃkāraṇā, bho, maṃ udake nimujjāpesī’’ti āha. ‘‘Ahaṃ taṃ māretvā tava hadayamaṃsaṃ mama bhariyāya dassāmī’’ti. ‘‘Dandha tvaṃ mama hadayamaṃsaṃ ure atthīti maññasī’’ti? ‘‘Atha kahaṃ te ṭhapita’’nti? ‘‘Etaṃ udumbare olambantaṃ na passasī’’ti? ‘‘Passāmi, dassasi pana me’’ti. ‘‘Āma, dassāmī’’ti. Saṃsumāro dandhatāya taṃ gahetvā nadītīre udumbaramūlaṃ gato. Bodhisatto tassa piṭṭhito laṅghitvā udumbararukkhe nisinno imā gāthā abhāsi –

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 히말라야 지역에서 원숭이로 태어나 성년이 되어 강변에 살고 있었다. 그런데 강 속에 살던 암컷 악어 한 마리가 보살의 심장 고기를 먹고 싶은 갈망(입덧)이 생겨 수컷 악어에게 말했다. 수컷 악어는 '그 원숭이를 물속에 빠뜨려 죽이고 심장 고기를 가져다가 암컷 악어에게 주어야겠다'라고 생각하고 대사(보살)에게 말했다. "이보게 친구, 저 섬에 가서 여러 가지 과일을 먹으러 가세." "이보게 친구, 내가 어떻게 갈 수 있겠는가?" "내가 자네를 내 등에 태워서 데려다주겠네." 보살은 그의 속마음을 알지 못한 채 폴짝 뛰어 그의 등에 앉았다. 악어는 조금 가다가 물속으로 잠기기 시작했다. 그러자 원숭이가 물었다. "이보게, 무슨 이유로 나를 물속에 빠뜨리는가?" "내가 너를 죽여서 너의 심장 고기를 내 아내에게 주려는 것이다." "이 어리석은 자야, 너는 내 심장 고기가 가슴속에 있다고 생각하느냐?" "그러면 그것을 어디에 두었느냐?" "저기 우둠바라(무화과) 나무에 매달려 있는 것이 보이지 않느냐?" "보인다. 그러면 그것을 나에게 주겠느냐?" "그래, 주마." 악어는 어리석게도 원숭이를 데리고 강가에 있는 우둠바라 나무 밑으로 갔다. 보살은 그의 등에서 폴짝 뛰어 우둠바라 나무에 앉아서 이 게송들을 읊었다.

161.

161.

‘‘Asakkhiṃ vata attānaṃ, uddhātuṃ udakā thalaṃ;

Na dānāhaṃ puna tuyhaṃ, vasaṃ gacchāmi vārija.

"참으로 나는 물속에서 육지로 자신을 끌어올릴 수 있었노라. 물속에 사는 자여, 이제 나는 다시는 너의 지배하에 들어가지 않으리라."

162.

162.

‘‘Alametehi ambehi, jambūhi panasehi ca;

Yāni pāraṃ samuddassa, varaṃ mayhaṃ udumbaro.

"강 저편에 있는 저 망고와 잠부와 잭프루트들은 내게 필요 없노라. 나에게는 이 우둠바라 나무가 더 낫구나."

163.

163.

‘‘Yo ca uppatitaṃ atthaṃ, na khippamanubujjhati;

Amittavasamanveti, pacchā ca anutappati.

"닥쳐온 상황을 즉시 깨닫지 못하는 자는 원수의 지배를 받게 되고 나중에 후회하게 된다."

164.

164.

‘‘Yo ca uppatitaṃ atthaṃ, khippameva nibodhati;

Muccate sattusambādhā, na ca pacchānutappatī’’ti.

"닥쳐온 상황을 즉시 깨닫는 자는 원수의 억압에서 벗어나고 나중에 후회하지도 않는다."

Tattha asakkhiṃ vatāti samattho vata ahosiṃ. Uddhātunti uddharituṃ. Vārijāti saṃsumāraṃ ālapati. Yāni pāraṃ samuddassāti gaṅgaṃ samuddanāmenālapanto ‘‘yāni samuddassa pāraṃ gantvā khāditabbāni, alaṃ tehī’’ti vadati. Pacchā ca anutappatīti uppannaṃ atthaṃ khippaṃ ajānanto amittavasaṃ gacchati, pacchā ca anutappati.

거기서 '아삭킹 와타(asakkhiṃ vata)'는 '참으로 능력이 있었노라'는 뜻이다. '웃다퉁(uddhātuṃ)'은 '끌어올리기 위해'라는 뜻이다. '와리자(vārija)'는 악어를 부르는 말이다. '야니 파랑 사무다사(yāni pāraṃ samuddassa)'는 강을 '바다'라는 이름으로 부르며, '바다 건너가서 먹어야 할 것들은 내게 필요 없다'라고 말하는 것이다. '팟차 짜 아누탑파티(pacchā ca anutappati)'는 발생한 상황을 즉시 알지 못해 원수의 지배에 들어가고 나중에 후회하게 된다는 뜻이다.

Iti so catūhi gāthāhi lokiyakiccānaṃ nipphattikāraṇaṃ kathetvā vanasaṇḍameva pāvisi.

이와 같이 그는 네 개의 게송으로 세속적인 일을 성취하는 원인을 말하고 숲속으로 들어갔다.

Satthā [Pg.123] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā saṃsumāro devadatto ahosi, vānaro pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. "그때 악어는 데와닷타였고, 원숭이는 바로 나였다."

Vānarajātakavaṇṇanā dutiyā.

와나라 자타카 주석이 끝났다. (두 번째)

[343] 3. Kuntinījātakavaṇṇanā

[343] 3. 쿤티니 자타카 주석

Avasimha tavāgāreti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño gehe nivutthaṃ kuntinīsakuṇikaṃ ārabbha kathesi. Sā kira rañño dūteyyahārikā ahosi. Dve potakāpissā atthi, rājā taṃ sakuṇikaṃ ekassa rañño paṇṇaṃ gāhāpetvā pesesi. Tassā gatakāle rājakule dārakā te sakuṇapotake hatthehi parimaddantā māresuṃ. Sā āgantvā te potake mate passantī ‘‘kena me puttakā māritā’’ti pucchi. ‘‘Asukena ca asukena cā’’ti. Tasmiñca kāle rājakule posāvanikabyaggho atthi kakkhaḷo pharuso, bandhanabalena tiṭṭhati. Atha te dārakā taṃ byagghaṃ dassanāya agamaṃsu. Sāpi sakuṇikā tehi saddhiṃ gantvā ‘‘yathā imehi mama puttakā māritā, tatheva ne karissāmī’’ti te dārake gahetvā byagghassa pādamūle khipi, byaggho murāmurāpetvā khādi. Sā ‘‘idāni me manoratho paripuṇṇo’’ti uppatitvā himavantameva gatā. Taṃ kāraṇaṃ sutvā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, rājakule kira asukā nāma kuntinī sakuṇikā ye hissā potakā māritā, te dārake byagghassa pādamūle khipitvā himavantameva gatā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesā attano potakaghātake dārake gahetvā byagghassa pādamūle khipitvā himavantameva gatā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

"우리는 당신의 집에서 살았습니다"라는 이 게송은 스승께서 제타바나(기원정사)에 머무실 때, 코살라 왕의 궁에 살았던 쿤티니 새(두루미의 일종)에 대해 말씀하신 것이다. 전해지는 바에 따르면, 그녀는 왕의 전령 역할을 수행했다. 그녀에게는 새끼 두 마리가 있었는데, 왕이 그 새에게 다른 왕에게 보내는 편지를 들려 보냈다. 그녀가 떠나 있는 동안 왕궁의 아이들이 그 어린 새들을 손으로 주물러 죽였다. 그녀가 돌아와 새끼들이 죽은 것을 보고 "누가 내 새끼들을 죽였느냐?"라고 물었다. "아무개와 아무개가 죽였습니다"라는 답을 들었다. 마침 그 당시에 왕궁에는 사육되는 호랑이 한 마리가 있었는데, 성질이 아주 사납고 잔인하여 결박된 상태로 있었다. 그때 아이들이 그 호랑이를 구경하러 갔다. 그 새도 그 아이들과 함께 가서 '이들이 내 새끼들을 죽인 것처럼, 나도 똑같이 그들에게 해주겠다'라고 생각하며 그 아이들을 낚아채 호랑이 발밑으로 던졌고, 호랑이는 아작아작 소리를 내며 그들을 잡아먹었다. 그녀는 '이제 내 소원이 이루어졌다'라고 생각하며 날아서 히말라야로 가버렸다. 그 사연을 듣고 비구들이 법당에서 이야기를 나누었다. "도반들이여, 왕궁에 어떤 쿤티니 새가 있었는데 자기 새끼들을 죽인 아이들을 호랑이 발밑에 던져 죽게 하고 히말라야로 가버렸다고 합니다." 스승께서 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?"라고 물으셨다. 비구들이 그 일을 말씀드리자, 스승께서는 "비구들이여, 그녀가 자기 새끼를 죽인 아이들을 잡아 호랑이 발밑에 던지고 히말라야로 간 것은 지금뿐만이 아니라 과거에도 그러했다"라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ bodhisatto dhammena samena rajjaṃ kāresi. Tassa nivesane ekā kuntinī sakuṇikā dūteyyahārikāti sabbaṃ purimasadisameva. Ayaṃ pana viseso. Ayaṃ kuntinī byagghena dārake mārāpetvā [Pg.124] cintesi ‘‘idāni na sakkā mayā idha vasituṃ, gamissāmi, gacchantī ca pana rañño anārocetvā na gamissāmi, ārocetvāva gamissāmī’’ti. Sā rājānaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ ṭhitā ‘‘sāmi, tumhākaṃ pamādena mama puttake dārakā māresuṃ, ahaṃ kodhavasikā hutvā te dārake paṭimāresiṃ, idāni mayā idha vasituṃ na sakkā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 보살이 법과 정의로 나라를 다스렸다. 그의 궁전에는 한 마리 쿤티니 새가 전령 노릇을 하고 있었는데, 나머지는 모두 앞의 내용과 같다. 다만 이 점이 다르다. 이 쿤티니 새는 호랑이에게 아이들을 죽게 한 뒤 생각했다. '이제 나는 여기서 더 이상 살 수 없다. 떠나야겠다. 하지만 왕에게 알리지 않고 떠날 수는 없으니, 반드시 알리고 나서 가야겠다.' 그녀는 왕에게 다가가 절을 하고 한쪽에 서서 "주군이시여, 당신의 부주의로 아이들이 제 새끼들을 죽였습니다. 저는 분노에 사로잡혀 그 아이들에게 보복했습니다. 이제 저는 여기서 더 살 수 없습니다"라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

165.

165.

‘‘Avasimha tavāgāre, niccaṃ sakkatapūjitā,Tvameva dānimakari, handa rāja vajāmaha’’nti.

"우리는 당신의 집에서 항상 존중받고 공양받으며 살았습니다. 대왕이시여, 이제 당신께서 이 슬픔의 원인을 만드셨으니, 자, 저는 떠나렵니다."

Tattha tvameva dānimakarīti maṃ paṇṇaṃ gāhāpetvā pesetvā attano pamādena mama piyaputtake arakkhanto tvaññeva idāni etaṃ mama domanassakāraṇaṃ akari. Handāti vavassaggatthe nipāto. Rājāti bodhisattaṃ ālapati. Vajāmahanti ahaṃ himavantaṃ gacchāmīti.

거기서 '당신께서 이제 만드셨으니(tvameva dānimakari)'는 '나에게 편지를 들려 보내고 자신의 부주의로 나의 사랑하는 새끼들을 보호하지 않음으로써, 당신 자신이 지금 나의 이 슬픔의 원인을 만들었다'는 뜻이다. '자(handa)'는 결단을 나타내는 불변어이다. '대왕이시여(rāja)'는 보살인 왕을 부르는 말이다. '떠나렵니다(vajāma)'는 '나는 히말라야로 가겠다'는 뜻이다.

Taṃ sutvā rājā dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕은 두 번째 게송을 읊었다.

166.

166.

‘‘Yo ve kate paṭikate, kibbise paṭikibbise;

Evaṃ taṃ sammatī veraṃ, vasa kuntini māgamā’’ti.

“참으로 누군가 입힌 해악에 대해 보복하고, 저지른 죄악에 대해 맞대응했을 때, 이와 같이 그 원한은 가라앉나니, 쿤티니여, 머물러라, 떠나지 마라.”

Tassattho – yo puggalo parena kate kibbise attano puttamāraṇādike dāruṇe kamme kate puna attano tassa puggalassa paṭikate paṭikibbise ‘‘paṭikataṃ mayā tassā’’ti jānāti. Evaṃ taṃ sammatī veranti ettakena taṃ veraṃ sammati vūpasantaṃ hoti, tasmā vasa kuntini māgamāti.

그 뜻은 이러하다. 어떤 사람이 타인에 의해 저질러진 죄악, 즉 자신의 자식을 죽인 것과 같은 잔인한 행위가 행해졌을 때, 다시 자신이 그 사람에게 보복하고 응징하여 ‘내가 그에게 갚아주었다’라고 알게 된다는 것이다. ‘이와 같이 그 원한은 가라앉는다’는 것은 이 정도로 그 원한이 가라앉고 평정된다는 것이니, 그러므로 ‘쿤티니여, 머물러라, 떠나지 마라’고 한 것이다.

Taṃ sutvā kuntinī tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 쿤티니는 세 번째 게송을 읊었다.

167.

167.

‘‘Na katassa ca kattā ca, metti sandhīyate puna;

Hadayaṃ nānujānāti, gacchaññeva rathesabhā’’ti.

“해를 입은 자와 가해자 사이에는 다시 우정이 맺어지지 않습니다. 제 마음이 그것을 허락하지 않으니, 전차들의 주인이신 대왕이시여, 저는 기어이 떠나겠습니다.”

Tattha na katassa ca kattā cāti katassa ca abhibhūtassa upapīḷitassa puggalassa, idāni vibhattivipariṇāmaṃ katvā yo kattā tassa cāti imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ puna mittabhāvo nāma na sandhīyati na ghaṭīyatīti attho. Hadayaṃ nānujānātīti tena kāraṇena mama hadayaṃ [Pg.125] idha vāsaṃ nānujānāti. Gacchaññeva rathesabhāti tasmā ahaṃ mahārāja gamissāmiyevāti.

거기서 ‘해를 입은 자와 가해자’란 해를 입고 억눌린 사람과 가해를 한 사람, 이 두 사람 사이에는 다시 우정이라는 것이 맺어지지 않고 결합되지 않는다는 뜻이다. ‘마음이 허락하지 않는다’는 것은 그러한 이유로 내 마음이 여기서 머무는 것을 기꺼워하지 않는다는 것이다. ‘전차들의 주인이시여, 저는 떠나겠습니다’라는 것은 ‘그러므로 대왕이시여, 저는 반드시 가겠습니다’라는 뜻이다.

Taṃ sutvā rājā catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕은 네 번째 게송을 읊었다.

168.

168.

‘‘Katassa ceva kattā ca, metti sandhīyate puna;

Dhīrānaṃ no ca bālānaṃ, vasa kuntini māgamā’’ti.

“해를 입은 자와 가해자 사이에도 우정은 다시 맺어지나니, 그것은 현자들에게나 있는 일이지 어리석은 자들에게는 그렇지 않다. 쿤티니여, 머물러라, 떠나지 마라.”

Tassattho – katassa ceva puggalassa, yo ca kattā tassa metti sandhīyate puna, sā pana dhīrānaṃ, no ca bālānaṃ. Dhīrānañhi metti bhinnāpi puna ghaṭīyati, bālānaṃ pana sakiṃ bhinnā bhinnāva hoti, tasmā vasa kuntini māgamāti.

그 뜻은 이러하다. 해를 입은 사람과 가해를 한 사람 사이에도 우정은 다시 맺어질 수 있으나, 그것은 현자들에게나 있는 일이지 어리석은 자들에게는 그렇지 않다. 현자들의 우정은 깨어지더라도 다시 결합되지만, 어리석은 자들의 우정은 한 번 깨어지면 깨어진 대로 남기 때문이다. 그러므로 ‘쿤티니여, 머물러라, 떠나지 마라’고 한 것이다.

Sakuṇikā ‘‘evaṃ santepi na sakkā mayā idha vasituṃ sāmī’’ti rājānaṃ vanditvā uppatitvā himavantameva gatā.

작은 새는 “주군이시여, 비록 그러할지라도 저는 여기서 머물 수 없습니다”라고 말하며 왕에게 경배하고는 날아올라 히말라야로 떠나버렸다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kuntinīyeva etarahi kuntinī ahosi, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때의 쿤티니는 지금의 쿤티니였고, 바라나시 왕은 바로 나였다”라고.

Kuntinījātakavaṇṇanā tatiyā.

쿤티니 자타카 주석이 끝났다.

[344] 4. Ambajātakavaṇṇanā

[344] 4. 4. 암바 자타카(망고 자타카) 주석

Yo nīliyaṃ maṇḍayatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ambagopakattheraṃ ārabbha kathesi. So kira mahallakakāle pabbajitvā jetavanapaccante ambavane paṇṇasālaṃ kāretvā ambe rakkhanto patitāni ambapakkāni khādanto vicarati, attano sambandhamanussānampi deti. Tasmiṃ bhikkhācāraṃ paviṭṭhe ambacorakā ambāni pātetvā khāditvā ca gahetvā ca gacchanti. Tasmiṃ khaṇe catasso seṭṭhidhītaro aciravatiyaṃ nhāyitvā vicarantiyo taṃ ambavanaṃ pavisiṃsu. Mahallako āgantvā tā disvā ‘‘tumhehi me ambāni khāditānī’’ti āha. ‘‘Bhante, mayaṃ idāneva āgatā, na tumhākaṃ ambāni khādāmā’’ti. ‘‘Tena hi sapathaṃ karothā’’ti? ‘‘Karoma, bhante’’ti sapathaṃ kariṃsu. Mahallako tā sapathaṃ kāretvā lajjāpetvā vissajjesi. Tassa taṃ kiriyaṃ sutvā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ [Pg.126] samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asuko kira mahallako attano vasanakaṃ ambavanaṃ paviṭṭhā seṭṭhidhītaro sapathaṃ kāretvā lajjāpetvā vissajjesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa ambagopako hutvā catasso seṭṭhidhītaro sapathaṃ kāretvā lajjāpetvā vissajjesī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘누가 검은 염색약을 바르고’로 시작되는 이 이야기는 스승께서 제타바나에 머무실 때, 어떤 망고 지기 장로에 대해 말씀하신 것이다. 전해지는 바에 따르면, 그는 늙어서 출가하여 제타바나 변두리의 망고 숲에 잎으로 지은 집을 짓고 망고를 지키며 떨어진 익은 망고를 먹으며 지냈고, 자신의 친척들에게도 나누어 주었다. 그가 탁발을 하러 나가면 망고 도둑들이 망고를 떨어뜨려 먹기도 하고 가져가기도 했다. 그때 장자의 네 딸이 아치라바티 강에서 목욕을 하고 거닐다가 그 망고 숲으로 들어왔다. 노인은 돌아와 그들을 보고 “너희들이 내 망고를 먹었구나”라고 말했다. “스님, 저희는 방금 왔습니다. 스님의 망고를 먹지 않았습니다.” “그렇다면 맹세를 하겠느냐?” “네, 스님, 하겠습니다”라고 하며 맹세를 했다. 노인은 그들에게 맹세를 시켜 부끄럽게 만든 뒤 보내주었다. 비구들이 법당에서 그의 그 행동에 대해 이야기를 나누었다. “도반들이여, 아무개 노인이 자기가 사는 망고 숲에 들어온 장자의 딸들에게 맹세를 시켜 부끄럽게 한 뒤 보내주었다고 합니다.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고, “이러저러한 이야기입니다”라고 말씀드리자, “비구들이여, 지금뿐만 아니라 옛날에도 이 망고 지기는 장자의 네 딸에게 맹세를 시켜 부끄럽게 한 뒤 보내주었느니라”고 말씀하시며 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakkattaṃ kāresi. Tadā eko kūṭajaṭilo bārāṇasiṃ upanissāya nadītīre ambavane paṇṇasālaṃ māpetvā ambe rakkhanto patitāni ambapakkāni khādanto sambandhamanussānampi dento nānappakārena micchājīvena jīvikaṃ kappento vicarati. Tadā sakko devarājā ‘‘ke nu kho loke mātāpitaro upaṭṭhahanti, kule jeṭṭhāpacayanakammaṃ karonti, dānaṃ denti, sīlaṃ rakkhanti, uposathakammaṃ karonti, ke pabbajitā samaṇadhamme yuttapayuttā viharanti, ke anācāraṃ carantī’’ti lokaṃ volokento imaṃ ambagopakaṃ anācāraṃ kūṭajaṭilaṃ disvā ‘‘ayaṃ kūṭajaṭilo kasiṇaparikammādiṃ attano samaṇadhammaṃ pahāya ambavanaṃ rakkhanto vicarati, saṃvejessāmi na’’nti tassa gāmaṃ bhikkhāya paviṭṭhakāle attano ānubhāvena ambe pātetvā corehi vilumbite viya akāsi.

옛날 바라나시에서 브라흐마다타가 다스릴 때, 보살은 삭카(제석천)로 태어났다. 그때 한 가짜 고행자가 바라나시 근처 강가 망고 숲에 잎으로 지은 집을 짓고 망고를 지키며, 떨어진 익은 망고를 먹고 친척들에게도 나누어 주며 온갖 종류의 삿된 생계 수단으로 살아가고 있었다. 그때 신들의 왕인 삭카는 “누가 세상에서 부모를 봉양하고, 집안의 어른들을 공경하며, 보시를 행하고, 계율을 지키며, 포살을 지키는가? 어떤 출가자들이 사문 법에 전념하여 머무는가? 누가 잘못된 행실을 저지르는가?”라며 세상을 살피다가 이 망고 지기 가짜 고행자의 잘못된 행실을 보게 되었다. ‘이 가짜 고행자는 카시나 수행과 같은 자신의 사문 법을 버리고 망고 숲이나 지키며 돌아다니는구나. 그를 깨우쳐 주리라’고 생각했다. 그가 탁발을 하러 마을로 들어갔을 때, 삭카는 자신의 신통력으로 마치 도둑들이 망고를 떨어뜨려 약탈해 간 것처럼 만들어 놓았다.

Tadā bārāṇasito catasso seṭṭhidhītaro taṃ ambavanaṃ pavisiṃsu. Kūṭajaṭilo tā disvā ‘‘tumhehi me ambāni khāditānī’’ti palibuddhi. ‘‘Bhante, mayaṃ idāneva āgatā, na te ambāni khādāmā’’ti. ‘‘Tena hi sapathaṃ karothā’’ti? ‘‘Katvā ca pana gantuṃ labhissāmā’’ti? ‘‘Āma, labhissathā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti tāsu jeṭṭhikā sapathaṃ karontī paṭhamaṃ gāthamāha –

그때 바라나시에서 온 장자의 네 딸이 그 망고 숲으로 들어왔다. 가짜 고행자는 그들을 보고 “너희들이 내 망고를 먹었구나”라고 가로막았다. “스님, 저희는 방금 왔습니다. 스님의 망고를 먹지 않았습니다.” “그렇다면 맹세를 하겠느냐?” “맹세를 하면 갈 수 있게 해주겠습니까?” “그렇다, 갈 수 있다.” “알겠습니다, 스님”이라며 그들 중 맏딸이 맹세를 하며 첫 번째 게송을 읊었다.

169.

169.

‘‘Yo nīliyaṃ maṇḍayati, saṇḍāsena vihaññati;

Tassa sā vasamanvetu, yā te ambe avāharī’’ti.

“누가 검은 염색약을 바르고 집게로 (흰머리를) 뽑으며 고생합니까? 당신의 망고를 가져간 여인은 그런 자의 지배를 받게 되기를.”

Tassattho – yo puriso palitānaṃ kāḷavaṇṇakaraṇatthāya nīlaphalādīni yojetvā kataṃ nīliyaṃ maṇḍayati, nīlakesantare ca uṭṭhitaṃ [Pg.127] palitaṃ uddharanto saṇḍāsena vihaññati kilamati, tassa evarūpassa mahallakassa sā vasaṃ anvetu, tathārūpaṃ patiṃ labhatu, yā te ambe avāharīti.

그 뜻은 이러하다. 어떤 남자가 흰머리를 검게 하려고 청색 열매 등을 섞어 만든 검은 염색약을 바르고, 검은 머리 사이에 난 흰머리를 뽑느라 집게를 들고 고생하며 애를 쓰는데, 당신의 망고를 가져간 여인은 그런 노인의 수하에 들어가기를, 즉 그런 남편을 얻게 되기를 바란다는 뜻이다.

Tāpaso ‘‘tvaṃ ekamantaṃ tiṭṭhāhī’’ti vatvā dutiyaṃ seṭṭhidhītaraṃ sapathaṃ kāresi. Sā sapathaṃ karontī dutiyaṃ gāthamāha –

수행자는 “너는 한쪽에 서 있거라”라고 말하고 두 번째 장자의 딸에게 맹세를 시켰다. 그녀는 맹세를 하며 두 번째 게송을 읊었다.

170.

170.

‘‘Vīsaṃ vā pañcavīsaṃ vā, ūnatiṃsaṃva jātiyā;

Tādisā pati mā laddhā, yā te ambe avāharī’’ti.

“스무 살이나 스물다섯 살, 혹은 서른 살이 다 되어가는 나이가 되었음에도, 당신의 망고를 가져간 여인은 남편을 얻지 못하게 되기를.”

Tassattho – nāriyo nāma pannarasasoḷasavassikakāle purisānaṃ piyā honti. Yā pana tava ambāni avāhari, sā evarūpe yobbane patiṃ alabhitvā jātiyā vīsaṃ vā pañcavīsaṃ vā ekena dvīhi ūnatāya ūnatiṃsaṃ vā vassāni patvā tādisā paripakkavayā hutvāpi patiṃ mā laddhāti.

그 뜻은 다음과 같다. '여인들'이라 함은 15세나 16세의 나이에 남자들에게 사랑을 받는다. 그런데 그대의 망고를 훔쳐 간 그녀는, 이와 같은 청춘의 시절에 남편을 얻지 못하고, 태어난 지 20세나 25세, 혹은 한두 해가 모자란 30세(28세나 29세)에 이르러 그렇게 나이가 꽉 찼음에도 남편을 얻지 못하기를.

Tāyapi sapathaṃ katvā ekamantaṃ ṭhitāya tatiyā tatiyaṃ gāthamāha –

그녀 역시 맹세를 하고 한 곁에 서자, 세 번째 여인이 세 번째 게송을 읊었다.

171.

171.

‘‘Dīghaṃ gacchatu addhānaṃ, ekikā abhisārikā;

Saṅkete pati mā adda, yā te ambe avāharī’’ti.

“그대의 망고를 훔쳐 간 그 여인은, 홀로 남자를 찾아가는 여인(abhisārikā)이 되어 먼 길을 가게 하소서. 정해진 약속 장소에서 남편을 만나지 못하게 하소서.”

Tassattho – yā te ambe avāhari, sā patiṃ patthayamānā tassa santikaṃ abhisaraṇatāya abhisārikā nāma hutvā ekikā adutiyā gāvutadvigāvutamattaṃ dīghaṃ addhānaṃ gacchatu, gantvāpi ca tasmiṃ asukaṭṭhānaṃ nāma āgaccheyyāsīti kate saṅkete taṃ patiṃ mā addasāti.

그 뜻은 다음과 같다. 그대의 망고를 훔쳐 간 그 여인은 남편을 갈망하여 그에게 달려가는 '아비사리카'가 되어, 동반자 없이 홀로 1가부타나 2가부타 정도의 먼 길을 가게 하소서. 그렇게 가더라도 '어느 장소로 오라'고 정해진 약속 장소에서 그 남편을 만나지 못하게 하소서.

Tāyapi sapathaṃ katvā ekamantaṃ ṭhitāya catutthā catutthaṃ gāthamāha –

그녀 역시 맹세를 하고 한 곁에 서자, 네 번째 여인이 네 번째 게송을 읊었다.

172.

172.

‘‘Alaṅkatā suvasanā, mālinī candanussadā;

Ekikā sayane setu, yā te ambe avāharī’’ti. – sā uttānatthāyeva;

“그대의 망고를 훔쳐 간 그 여인은, 화려하게 장식하고 좋은 옷을 입고 꽃다발을 걸고 향기로운 샌달우드 가루를 발랐을지라도, 침상에서 홀로 잠들게 하소서.” — 이것은 그 뜻이 명백하다.

Tāpaso ‘‘tumhehi atibhāriyā sapathā katā, aññehi ambāni khāditāni bhavissanti, gacchatha dāni tumhe’’ti tā uyyojesi. Sakko bheravarūpārammaṇaṃ dassetvā kūṭatāpasaṃ tato palāpesi.

수행자는 “그대들이 너무나 무거운 맹세를 하였으니, 분명 다른 이들이 망고를 먹었을 것이오. 이제 그대들은 가보시오.”라며 그들을 보냈다. 제석천은 공포스러운 형상을 나타내어 가짜 수행자를 그곳에서 도망치게 했다.

Satthā [Pg.128] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kūṭajaṭilo ayaṃ ambagopako mahallako ahosi, catasso seṭṭhidhītaro etāyeva, sakko pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 연결시키셨다. “그때 가짜 수행자는 바로 이 늙은 망고지기 비구였고, 네 명의 장자 딸들은 바로 이들이었으며, 제석천은 바로 나였다.”

Ambajātakavaṇṇanā catutthā.

망고 자따까(Amba-jātaka) 주해, 네 번째.

[345] 5. Rājakumbhajātakavaṇṇanā

[345] 5. 라자꿈바 자따까(Rājakumbha-jātaka) 주해

Vanaṃ yadaggi dahatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ alasabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthivāsī kulaputto sāsane uraṃ datvā pabbajitvāpi alaso ahosi uddesaparipucchāyonisomanasikāravattapaṭivattādīhi paribāhiro nīvaraṇābhibhūto. Nisinnaṭṭhānādīsu iriyāpathesu tathā eva hoti. Tassa taṃ ālasiyabhāvaṃ ārabbha bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asuko nāma bhikkhu evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā ālasiyo kusīto nīvaraṇābhibhūto viharatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa ālasiyoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“숲을 불태울 때”라는 이 게송으로 장식된 이 라자꿈바 자따까는 스승께서 제따바나에 머무실 때 게으른 한 비구를 인연으로 말씀하신 것이다. 전해오는 바에 의하면, 사왓띠에 사는 한 가문의 아들이 가르침에 헌신하여 출가했음에도 불구하고, 경전 암송(uddesa), 질문(paripucchā), 올바른 숙고(yonisomanasikāra), 의무 수행(vattapaṭivatta) 등을 멀리하고 다섯 가지 장애(nīvaraṇa)에 압도되어 게을렀다. 앉아 있거나 서 있는 등의 거동에서도 그와 같았다. 비구들은 그의 게으름에 대해 법당에서 이야기를 시작했다. “도반들이여, 아무개 비구는 이와 같이 해탈로 인도하는 가르침에 출가하고서도 게으르고 나태하며 장애에 압도되어 지내고 있소.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고, “이러저러한 이야기입니다”라고 답하자, “비구들이여, 그가 지금만 게으른 것이 아니라 전생에도 게을렀느니라”고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa amaccaratanaṃ ahosi, bārāṇasirājā ālasiyajātiko ahosi. Bodhisatto ‘‘rājānaṃ pabodhessāmī’’ti ekaṃ upamaṃ upadhārento vicarati. Athekadivasaṃ rājā uyyānaṃ gantvā amaccagaṇaparivuto tattha vicaranto ekaṃ rājakumbhaṃ nāma ālasiyaṃ passi. Tathārūpā kira ālasiyā sakaladivasaṃ gacchantāpi ekadvaṅgulamattameva gacchanti. Rājā taṃ disvā ‘‘vayassa ko nāma so’’ti bodhisattaṃ pucchi. Mahāsatto ‘‘rājakumbho nāmesa, mahārāja, ālasiyo. Evarūpo hi sakaladivasaṃ gacchantopi ekaṅguladvaṅgulamattameva gacchatī’’ti vatvā tena saddhiṃ sallapanto ‘‘ambho, rājakumbha, tumhākaṃ dandhagamanaṃ imasmiṃ araññe dāvaggimhi uṭṭhite kiṃ karothā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

과거에 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 다스릴 때, 보살은 그의 보배로운 대신이었다. 바라나시 왕은 본성이 게으른 자였다. 보살은 ‘왕을 깨우쳐 주리라’고 생각하며 한 비유를 찾고 있었다. 그러던 어느 날 왕이 공원에 가서 대신들에게 둘러싸여 거닐다가, ‘라자꿈바’라고 불리는 게으른 자를 보았다. 전해오는 바에 의하면, 그런 게으른 자는 온종일 가더라도 한두 마디(손가락 마디) 정도밖에 가지 못한다. 왕은 그를 보고 보살에게 “친구여, 저 자는 이름이 무엇인가?”라고 물었다. 대사는 “대왕이시여, 저 자는 라자꿈바라는 게으른 자입니다. 이와 같은 자는 온종일 가더라도 겨우 한두 마디 정도밖에 가지 못합니다”라고 말하고, 그와 대화하고자 “이보게 라자꿈바여, 그대들의 걸음은 참으로 느리구료. 이 숲에 산불이 나면 그대들은 어떻게 하려나?”라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

173.

173.

‘‘Vanaṃ [Pg.129] yadaggi dahati, pāvako kaṇhavattanī;

Kathaṃ karosi pacalaka, evaṃ dandhaparakkamo’’ti.

“검은 자국을 남기는 불, 파와까가 숲을 태울 때, 이토록 느린 정진으로 흔들거리며 가는 자(파짤라까)여, 그대는 어찌하려는가?”

Tattha yadaggīti yadā aggi. Pāvako kaṇhavattanīti aggino vevacanaṃ. Pacalakāti taṃ ālapati. So hi calanto calanto gacchati, niccaṃ vā pacalāyati, tasmā ‘‘pacalako’’ti vuccati. Dandhaparakkamoti garuvīriyo.

여기서 ‘yadaggi’는 ‘불이 ~할 때’라는 뜻이다. ‘검은 자국을 남기는 파와까(pāvako kaṇhavattanī)’는 불의 동의어이다. ‘파짤라까(pacalaka)’는 그를 부르는 말이다. 그는 흔들흔들하며 가거나 항상 꾸벅거리기 때문에 ‘파짤라까’라고 불린다. ‘느리게 움직이는(dandhaparakkamo)’은 노력이 둔하다는 뜻이다.

Taṃ sutvā rājakumbho dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 라자꿈바가 두 번째 게송을 읊었다.

174.

174.

‘‘Bahūni rukkhachiddāni, pathabyā vivarāni ca;

Tāni ce nābhisambhoma, hoti no kālapariyāyo’’ti.

“나무 구멍도 많고 땅의 틈새도 많으니, 만약 우리가 그것들에 도달하지 못한다면, 그것이 우리에게 죽음이 될 뿐입니다.”

Tassattho – paṇḍita, amhākaṃ ito uttarigamanaṃ nāma natthi. Imasmiṃ pana araññe rukkhachiddāni pathaviyaṃ vivarāni ca bahūni. Yadi tāni na pāpuṇāma, hoti no kālapariyāyoti maraṇameva no hotīti.

그 뜻은 다음과 같다. “현자여, 우리에게 여기서 더 나아가는 일은 없습니다. 그러나 이 숲에는 나무 구멍과 땅의 틈새가 많습니다. 만약 우리가 그것들에 도달하지 못한다면, 그것이 우리에게 ‘까라빠리야야(kālapariyāya)’, 즉 죽음이 될 뿐입니다.”

Taṃ sutvā bodhisatto itarā dve gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 보살은 나머지 두 게송을 읊었다.

175.

175.

‘‘Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati;

Sukkhapaṇṇaṃva akkamma, atthaṃ bhañjati attano.

“천천히 해야 할 때 서두르고, 서둘러야 할 때 지체하는 자는, 마른 잎을 밟아 부수는 것처럼 자신의 이익을 깨뜨린다.

176.

176.

‘‘Yo dandhakāle dandheti, taraṇīye ca tārayi;

Sasīva rattiṃ vibhajaṃ, tassattho paripūratī’’ti.

천천히 해야 할 때 지체하고, 서둘러야 할 때 서두르는 자는, 밤을 나누는 달처럼 그의 이익이 충만해진다.”

Tattha dandhakāleti tesaṃ tesaṃ kammānaṃ saṇikaṃ kattabbakāle. Taratīti turitaturito vegena tāni kammāni karoti. Sukkhapaṇṇaṃvāti yathā vātātapasukkhaṃ tālapaṇṇaṃ balavā puriso akkamitvā bhañjeyya, tattheva cuṇṇavicuṇṇaṃ kareyya, evaṃ so attano atthaṃ vuddhiṃ bhañjati. Dandhetīti dandhayati dandhakātabbāni kammāni dandhameva karoti. Tārayīti turitakātabbāni kammāni turitova karoti. Sasīva rattiṃ vibhajanti yathā cando juṇhapakkhaṃ rattiṃ jotayamāno kāḷapakkharattito rattiṃ vibhajanto divase divase paripūrati, evaṃ tassa purisassa attho paripūratīti vuttaṃ hoti.

여기서 ‘천천히 해야 할 때(dandhakāle)’란 각각의 일들을 서두르지 않고 천천히 해야 할 때를 말한다. ‘서두르다(tarati)’는 것은 아주 급하게 속도를 내어 그 일들을 하는 것이다. ‘마른 잎처럼’이란 바람과 햇볕에 마른 종려나무 잎을 힘센 사람이 밟아 부수어 가루를 만드는 것처럼, 그와 같이 자신의 이익과 번영을 깨뜨린다는 뜻이다. ‘지체하다(dandheti)’는 천천히 해야 할 일들을 천천히 하는 것이다. ‘서두르다(tārayi)’는 급히 해야 할 일들을 급히 하는 것이다. ‘밤을 나누는 달처럼’이란 달이 백월(밝은 보름간)에 밤을 비추며 흑월의 밤과 구별되어 날마다 차오르는 것처럼, 그 사람의 이익이 충만해진다는 뜻이다.

Rājā [Pg.130] bodhisattassa vacanaṃ sutvā tato paṭṭhāya analaso jāto.

왕은 보살의 말을 듣고 그때부터 게으르지 않게 되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājakumbho ālasiyabhikkhu ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 연결시키셨다. “그때 라자꿈바는 게으른 비구였고, 현명한 대신은 바로 나였다.”

Rājakumbhajātakavaṇṇanā pañcamā.

라자꿈바 자따까(Rājakumbha-jātaka) 주해, 다섯 번째.

[346] 6. Kesavajātakavaṇṇanā

[346] 6. 께사와 자따까(Kesava-jātaka) 주해

Manussindaṃ jahitvānāti idaṃ satthā jetavane viharanto vissāsabhojanaṃ ārabbha kathesi. Anāthapiṇḍikassa kira gehe pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ nibaddhabhattaṃ hoti, gehaṃ niccakālaṃ bhikkhusaṅghassa opānabhūtaṃ kāsāvapajjotaṃ isivātapaṭivātaṃ. Athekadivasaṃ rājā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto seṭṭhino nivesane bhikkhusaṅghaṃ disvā ‘‘ahampi ariyasaṅghassa nibaddhaṃ bhikkhaṃ dassāmī’’ti vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ nibaddhaṃ bhikkhaṃ paṭṭhapesi. Tato paṭṭhāya rājanivesane nibaddhaṃ bhikkhā diyyati, tivassikagandhasālibhojanaṃ paṇītaṃ. Vissāsenapi sinehenapi sahatthā dāyakā natthi, rājayutte dāpesi. Bhikkhū nisīditvā bhuñjituṃ na icchanti, nānaggarasabhattaṃ gahetvā attano attano upaṭṭhākakulaṃ gantvā taṃ bhattaṃ tesaṃ datvā tehi dinnaṃ lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā bhuñjanti.

‘사람들의 왕을 버리고’라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 신뢰의 음식(vissāsabhojana)에 관하여 말씀하신 것이다. 듣건대 아나타핀디카의 집에서는 오백 명의 비구들에게 정기적으로 공양을 올렸는데, 그 집은 항상 비구 승가에게 물이 솟는 우물(opāna)과 같았고, 가사로 빛났으며, 수행자들이 오가는 바람이 스치는 곳이었다. 그러던 어느 날 왕이 성을 순행하다가 장자의 집에서 비구 승가를 보고는 ‘나도 성스러운 승가에게 정기적으로 공양을 올리리라’고 생각하고 사원으로 가서 스승께 예배드리고 오백 명의 비구들에게 정기적인 공양을 약속했다. 그때부터 왕궁에서 정기적인 공양이 베풀어졌는데, 3년 된 향기로운 살리 쌀로 만든 수승한 음식이었다. 그러나 신뢰나 애정으로 직접 공양을 올리는 이가 없었고, 관리들을 통해 공양하게 했다. 비구들은 거기 앉아서 먹기를 원하지 않았고, 온갖 맛있는 음식을 받아서 각자 자신들을 돌봐주는 신도들의 가문(upaṭṭhākakula)으로 가서 그 음식을 그들에게 주고, 그들이 주는 거칠거나 맛있는 음식을 먹었다.

Athekadivasaṃ rañño bahuṃ phalāphalaṃ āhariṃsu. Rājā ‘‘saṅghassa dethā’’ti āha. Manussā bhattaggaṃ gantvā ekabhikkhumpi adisvā ‘‘eko bhikkhupi natthī’’ti rañño ārocesuṃ. ‘‘Nanu velāyeva tāvā’’ti? ‘‘Āma, velā, bhikkhū pana tumhākaṃ gehe bhattaṃ gahetvā attano attano vissāsikānaṃ upaṭṭhākānaṃ gehaṃ gantvā tesaṃ datvā tehi dinnaṃ lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā bhuñjantī’’ti. Rājā ‘‘amhākaṃ bhattaṃ paṇītaṃ, kena nu kho kāraṇena abhutvā aññaṃ bhuñjanti, satthāraṃ pucchissāmī’’ti cintetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā pucchi. Satthā ‘‘mahārāja, bhojanaṃ nāma vissāsaparamaṃ, tumhākaṃ [Pg.131] gehe vissāsaṃ paccupaṭṭhāpetvā sinehena dāyakānaṃ abhāvā bhikkhū bhattaṃ gahetvā attano attano vissāsikaṭṭhāne paribhuñjanti. Mahārāja, vissāsasadiso añño raso nāma natthi, avissāsikena dinnaṃ catumadhurampi hi vissāsikena dinnaṃ sāmākabhattaṃ na agghati. Porāṇakapaṇḍitāpi roge uppanne raññā pañca vejjakulāni gahetvā bhesajje kāritepi roge avūpasante vissāsikānaṃ santikaṃ gantvā aloṇakaṃ sāmākanīvārayāguñceva udakamattasittaṃ aloṇakapaṇṇañca paribhuñjitvā nirogā jātā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

어느 날 왕에게 많은 과일이 들어왔다. 왕은 “승가에게 드려라”고 말했다. 사람들이 식당(bhattagga)에 갔으나 한 명의 비구도 보지 못하고 “비구가 한 명도 없습니다”라고 왕에게 보고했다. “아직 시간이 되지 않았느냐?” “예, 시간은 되었습니다. 그러나 비구들은 왕궁에서 음식을 받아 각자 신뢰하는 신도들의 집으로 가서 그것을 그들에게 주고, 그들이 주는 거칠거나 맛있는 음식을 먹는다고 합니다.” 왕은 ‘우리 음식은 수승한데, 무슨 까닭으로 먹지 않고 다른 것을 먹는가? 스승께 여쭤보리라’ 생각하고 사원으로 가서 스승께 예배드리고 여쭈었다. 스승께서는 “대왕이여, 음식은 신뢰가 으뜸(vissāsaparama)입니다. 왕궁에는 신뢰가 형성되지 않았고 애정으로 공양을 올리는 이가 없기 때문에, 비구들은 음식을 받아 각자 신뢰하는 곳에 가서 먹는 것입니다. 대왕이여, 신뢰와 같은 맛은 없습니다. 신뢰하지 않는 자가 준 네 가지 단 음식(catumadhura)이라도 신뢰하는 자가 준 수수 밥만 못합니다. 옛날의 현자들도 병이 생겼을 때, 왕이 다섯 의사 가문을 시켜 치료하게 했으나 병이 낫지 않다가, 신뢰하는 이에게 가서 소금기 없는 수수와 니바라 죽, 그리고 물만 뿌린 소금기 없는 잎사귀를 먹고 병이 나았습니다”라고 말씀하시고, 왕의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāmhaṇakule nibbatti, ‘‘kappakumāro’’tissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā aparabhāge isipabbajjaṃ pabbaji. Tadā kesavo nāma tāpaso pañcahi tāpasasatehi parivuto gaṇasatthā hutvā himavante vasati. Bodhisatto tassa santikaṃ gantvā pañcannaṃ antevāsikasatānaṃ jeṭṭhantevāsiko hutvā vihāsi, kesavatāpasassa hitajjhāsayo sasineho ahosi. Te aññamaññaṃ ativiya vissāsikā ahesuṃ. Aparabhāge kesavo te tāpase ādāya loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ gantvā bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase nagaraṃ bhikkhāya pavisitvā rājadvāraṃ agamāsi. Rājā isigaṇaṃ disvā pakkosāpetvā antonivesane bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā uyyāne vasāpesi. Atha vassāratte atikkante kesavo rājānaṃ āpucchi. Rājā ‘‘bhante, tumhe mahallakā, amhe tāva upanissāya vasatha, daharatāpase himavantaṃ pesethā’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti jeṭṭhantevāsikena saddhiṃ te himavantaṃ pesetvā sayaṃ ekakova ohiyi. Kappo himavantaṃ gantvā tāpasehi saddhiṃ vasi.

과거 바라나시에서 브라마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 카시 국의 브라만 가문에서 태어나 ‘깝빠(Kappa) 청년’이라는 이름을 가졌다. 그는 장성하여 탁실라에서 모든 학문을 배우고 나중에 수행자로 출가했다. 그때 케사바라는 이름의 수행자가 오백 명의 수행자들에게 둘러싸인 승단의 스승이 되어 히말라야에 살고 있었다. 보살은 그에게 가서 오백 명 제자 중의 상수제자가 되어 머물렀는데, 케사바 수행자에게 선의를 품고 애정이 깊었다. 그들은 서로 매우 신뢰하는 사이였다. 나중에 케사바는 수행자들을 데리고 소금과 신맛을 섭취하기 위해 인간 세상으로 내려와 바라나시에 이르러 왕의 동산에 머물다가, 다음 날 성안으로 탁발을 나가 왕궁 문 앞에 이르렀다. 왕은 수행자 무리를 보고 불러들여 궁전 안에서 공양을 대접하고 정기적인 공양 약속을 받은 뒤 동산에 머물게 했다. 우기가 지나자 케사바는 왕에게 작별 인사를 했다. 왕은 “존자시여, 당신은 연로하시니 저희를 의지해 머무시고, 젊은 수행자들을 히말라야로 보내십시오”라고 말했다. 그는 “알겠습니다”라고 하며 상수제자와 함께 그들을 히말라야로 보내고 자신은 홀로 남았다. 깝빠는 히말라야로 가서 수행자들과 함께 지냈다.

Kesavo kappena vinā vasanto ukkaṇṭhitvā taṃ daṭṭhukāmo hutvā niddaṃ na labhati, tassa niddaṃ alabhantassa sammā āhāro na pariṇāmaṃ gacchati, lohitapakkhandikā ahosi, bāḷhā vedanā vattanti. Rājā pañca vejjakulāni gahetvā tāpasaṃ paṭijaggi, rogo na vūpasammati. Kesavo rājānaṃ āha ‘‘mahārāja, kiṃ mayhaṃ maraṇaṃ icchatha, udāhu arogabhāva’’nti[Pg.132]? ‘‘Arogabhāvaṃ, bhante’’ti. ‘‘Tena hi maṃ himavantaṃ pesethā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā nāradaṃ nāma amaccaṃ pakkāsāpetvā ‘‘nārada, amhākaṃ bhadantaṃ gahetvā vanacarakehi saddhiṃ himavantaṃ yāhī’’ti pesesi. Nārado taṃ tattha netvā paccāgamāsi. Kesavassapi kappe diṭṭhamatteyeva cetasikarogo vūpasanto, ukkaṇṭhā paṭippassambhi. Athassa kappo aloṇakena adhūpanena udakamattasittapaṇṇena saddhiṃ sāmākanīvārayāguṃ adāsi, tassa taṅkhaṇaññeva lohitapakkhandikā paṭippassambhi.

케사바는 깝빠 없이 지내다 향수병(ukkaṇṭhitvā)에 걸려 그를 보고 싶어 하느라 잠을 이루지 못했다. 잠을 이루지 못하자 음식이 제대로 소화되지 않아 이질(혈변)이 생겼고 심한 통증이 일어났다. 왕은 다섯 의사 가문을 불러 수행자를 돌보게 했으나 병은 낫지 않았다. 케사바가 왕에게 말했다. “대왕이여, 나의 죽음을 원하십니까, 아니면 병이 낫기를 원하십니까?” “존자시여, 병이 낫기를 원합니다.” “그렇다면 나를 히말라야로 보내 주십시오.” “알겠습니다, 존자시여.” 왕은 나라다라는 이름의 신하를 불러 “나라다야, 우리 존자를 모시고 사냥꾼들과 함께 히말라야로 가라”고 하며 보냈다. 나라다는 그를 그곳에 데려다주고 돌아왔다. 케사바는 깝빠를 보자마자 마음의 병이 나았고 우울함도 가라앉았다. 그러자 깝빠는 소금도 치지 않고 향신료도 넣지 않은, 물만 뿌린 잎사귀와 함께 수수와 니바라 죽을 주었고, 그 즉시 그의 이질이 멎었다.

Puna rājā nāradaṃ pesesi ‘‘gaccha kesavassa tāpasassa pavattiṃ jānāhī’’ti. So gantvā taṃ arogaṃ disvā ‘‘bhante, bārāṇasirājā pañca vejjakulāni gahetvā paṭijagganto tumhe aroge kātuṃ nāsakkhi, kathaṃ te kappo paṭijaggī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

왕은 다시 나라다를 보내 “가서 케사바 수행자의 소식을 알아오라”고 했다. 그는 가서 그가 병이 나은 것을 보고 “존자시여, 바라나시 왕이 다섯 의사 가문을 불러 돌보았으나 당신을 낫게 하지 못했는데, 깝빠는 어떻게 당신을 치료했습니까?”라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

177.

177.

‘‘Manussindaṃ jahitvāna, sabbakāmasamiddhinaṃ;

Kathaṃ nu bhagavā kesī, kappassa ramati assame’’ti.

“모든 원함을 갖춘 사람들의 왕을 버리고, 케시 존자께서는 어찌하여 깝빠의 암자에서 즐거워하십니까?”

Tattha manussindanti manussānaṃ indaṃ bārāṇasirājānaṃ. Kathaṃ nu bhagavā kesīti kena nu kho upāyena ayaṃ amhākaṃ bhagavā kesavatāpaso kappassa assame ramatīti.

거기서 ‘사람들의 왕(manussindaṃ)’이란 사람들의 주인인 바라나시 왕을 뜻한다. ‘어찌하여 케시 존자께서는(kathaṃ nu bhagavā kesī)’이란 무슨 연유로 우리 케사바 존자께서 깝빠의 암자에서 즐거워하시느냐는 뜻이다.

Evaṃ aññehi saddhiṃ sallapanto viya kesavassa abhiratikāraṇaṃ pucchi. Taṃ sutvā kesavo dutiyaṃ gāthamāha –

이와 같이 다른 이들과 대화하듯 케사바가 즐거워하는 이유를 물었다. 그 말을 듣고 케사바가 두 번째 게송을 읊었다.

178.

178.

‘‘Sādūni ramaṇīyāni, santi vakkhā manoramā;

Subhāsitāni kappassa, nārada ramayanti ma’’nti.

“나라다여, 깝빠의 암자에는 맛있고 즐거우며 마음을 사로잡는 나무들이 있고, 깝빠의 잘 설해진 말들이 나를 즐겁게 한다네.”

Tattha vakkhāti rukkhā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘rukkhā’’tveva likhitaṃ. Subhāsitānīti kappena kathitāni subhāsitāni maṃ ramayantīti attho.

거기서 'vakkhā'는 'rukkhā(나무들)'를 의미한다. 그러나 팔리어 본문에는 'rukkhā'라고만 기록되어 있다. 'subhāsitānī'는 깝빠가 설한 훌륭한 말들이 나를 즐겁게 한다는 뜻이다.

Evañca pana vatvā ‘‘evaṃ maṃ abhiramāpento kappo aloṇakaṃ adhūpanaṃ udakasittapaṇṇamissaṃ sāmākanīvārayāguṃ pāyesi, tāya me sarīre byādhi vūpasamito, arogo jātomhī’’ti āha. Taṃ sutvā nārado tatiyaṃ gāthamāha –

이렇게 말하고 나서, '이와 같이 나를 즐겁게 하면서 깝빠는 소금기가 없고 양념도 하지 않은 채, 물에 데친 나뭇잎과 사마까와 니와라(야생 벼)가 섞인 죽을 마시게 했고, 그것으로 인해 내 몸의 병이 가라앉아 병이 없게 되었다'라고 말했다. 그것을 듣고 나라다는 세 번째 게송을 읊었다.

179.

179.

‘‘Sālīnaṃ [Pg.133] odanaṃ bhuñje, suciṃ maṃsūpasecanaṃ;

Kathaṃ sāmākanīvāraṃ, aloṇaṃ chādayanti ta’’nti.

“깨끗한 고기 국물을 곁들여 좋은 쌀밥을 드시던 분이, 어찌하여 소금기 없는 사마까와 니와라 죽이 그대를 만족시킵니까?”

Tattha bhuñjeti bhuñjasi, ayameva vā pāṭho. Chādayantīti chādayati pīṇeti toseti. Gāthābandhasukhatthaṃ pana anunāsiko kato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo tvaṃ suciṃ maṃsūpasecanaṃ rājakule rājārahaṃ sālibhattaṃ bhuñjasi, taṃ kathamidaṃ sāmākanīvāraṃ aloṇaṃ pīṇeti toseti, kathaṃ te etaṃ ruccatīti.

거기서 'bhuñje'는 'bhuñjasi(그대는 먹는다)'라는 뜻이며, 혹은 이 단어 자체가 독법이다. 'chādayantī'는 'chādayati(만족시키다), pīṇeti(흡족하게 하다), toseti(기쁘게 하다)'라는 뜻이다. 그러나 게송의 운율을 위해 비음(anunāsiko)이 사용되었다. 이것은 다음과 같은 의미이다. '왕실에서 왕에게 적합하고 깨끗한 고기 국물을 곁들인 좋은 쌀밥을 드시던 당신에게, 어떻게 이 소금기 없는 사마까와 니와라 죽이 흡족함과 기쁨을 주는지, 어떻게 그것이 당신의 마음에 드는가?'라는 뜻이다.

Taṃ sutvā kesavo catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 케사바는 네 번째 게송을 읊었다.

180.

180.

‘‘Sāduṃ vā yadi vāsāduṃ, appaṃ vā yadi vā bahuṃ;

Vissattho yattha bhuñjeyya, vissāsaparamā rasā’’ti.

“맛이 있든 맛이 없든, 양이 적든 양이 많든, 친밀한 마음으로 먹는 곳이라면 그곳이야말로 최고의 맛이라네. 친밀함이야말로 최고의 맛이기 때문이라네.”

Tattha yadi vāsādunti yadi vā asāduṃ. Vissatthoti nirāsaṅko vissāsapatto hutvā. Yattha bhuñjeyyāti yasmiṃ nivesane evaṃ bhuñjeyya, tattha evaṃ bhuttaṃ yaṃkiñci bhojanaṃ sādumeva. Kasmā? Yasmā vissāsaparamā rasā, vissāso paramo uttamo etesanti vissāsaparamā rasā. Vissāsasadiso hi añño raso nāma natthi. Avissāsikena hi dinnaṃ catumadhurampi vissāsikena dinnaṃ ambilakañjiyaṃ na agghatīti.

거기서 'yadi vāsāduṃ'은 'yadi vā asāduṃ(혹은 맛이 없더라도)'이라는 뜻입니다. 'vissattho'는 '의구심이 없이 신뢰에 이른 상태가 되어'라는 뜻입니다. 'yattha bhuñjeyyā'는 '어느 집에서 이와 같이 먹든, 그곳에서 이처럼 먹은 음식은 그것이 무엇이든 맛있는 것'이라는 뜻입니다. 왜일까요? 'vissāsaparamā rasā'이기 때문입니다. 신뢰가 그들에게는 으뜸이고 최고라는 뜻이 'vissāsaparamā rasā'입니다. 신뢰와 같은 다른 맛이란 없기 때문입니다. 신뢰하지 않는 자가 준 네 가지 단 음식(catumadhura)이라도, 신뢰하는 자가 준 신 김치 국물만큼의 가치도 없기 때문입니다.

Nārado tassa vacanaṃ sutvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘kesavo idaṃ nāma kathesī’’ti ācikkhi.

나라다는 그의 말을 듣고 왕에게 가서 "케사바가 이와 같은 말을 했습니다"라고 알렸다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, nārado sāriputto, kesavo bakabrahmā, kappo pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 전하신 뒤 자따까를 연결시키셨다. "그때의 왕은 아난다였고, 나라다는 사리뿟따였으며, 케사바는 바까 브라흐마였고, 깝빠는 바로 나였느니라."

Kesavajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

여섯 번째 케사바 자따까 주석이 끝났다.

[347] 7. Ayakūṭajātakavaṇṇanā

[347] 7. 아야꾸따 자따까(Ayakūṭajātaka) 주석

Sabbāyasanti [Pg.134] idaṃ satthā jetavane viharanto lokatthacariyaṃ ārabbha kathesi. Vatthu mahākaṇhajātake (jā. 1.12.61 ādayo) āvi bhavissati.

'Sabbāyasaṃ'으로 시작되는 이 법문은 스승께서 제따와나에 머무실 때 세상의 이익을 위한 실천(lokatthacariya)과 관련하여 설하신 것이다. (이 이야기는 제12권 마하깐하 자따까에서 분명해질 것이다.) 스승께서는 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto uggahitasabbasippo pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena rajjaṃ kāresi. Tadā manussā devamaṅgalikā hutvā bahū ajeḷakādayo māretvā devatānaṃ balikammaṃ karonti. Bodhisatto ‘‘pāṇo na hantabbo’’ti bheriṃ carāpesi. Yakkhā balikammaṃ alabhamānā bodhisattassa kujjhitvā himavante yakkhasamāgamaṃ gantvā bodhisattassa māraṇatthāya ekaṃ kakkhaḷaṃ yakkhaṃ pesesuṃ. So kaṇṇikamattaṃ mahantaṃ ādittaṃ ayakūṭaṃ gahetvā ‘‘iminā naṃ paharitvā māressāmī’’ti āgantvā majjhimayāmasamanantare bodhisattassa sayanamatthake aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe sakkassa āsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjamāno taṃ kāraṇaṃ ñatvā indavajiraṃ ādāya gantvā yakkhassa upari aṭṭhāsi. Bodhisatto yakkhaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho esa maṃ rakkhamāno ṭhito, udāhu māretukāmo’’ti tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 다스릴 때, 보살은 그의 왕비의 태중에서 태어나 성장하여 모든 학문을 익힌 뒤, 부친이 서거하자 왕위에 올라 법으로 나라를 다스렸다. 그때 사람들은 천신을 숭배하여 많은 염소와 양 등을 죽여 천신들에게 제사를 지냈다. 보살은 "생명을 죽여서는 안 된다"고 북을 쳐서 알리게 했다. 제물을 받지 못하게 된 야차들은 보살에게 분노하여 히말라야의 야차 집회에 가서 보살을 죽이기 위해 사나운 야차 한 명을 보냈다. 그는 지붕 꼭대기(kaṇṇika) 크기만큼 거대하고 불타오르는 철퇴(ayakūṭa)를 들고서 "이것으로 그를 쳐서 죽이리라"고 하며 와서, 한밤중(majjhimayāma)이 지날 무렵 보살의 침상 머리맡에 섰다. 그 순간 삭까의 자리가 뜨거워졌다. 그는 숙고하여 그 이유를 알고 금강저를 들고 가서 야차의 위에 섰다. 보살은 야차를 보고 '이 자가 나를 보호하려고 서 있는 것인가, 아니면 나를 죽이려는 것인가?'라고 생각하며 그와 대화하며 첫 번째 게송을 읊었다.

181.

181.

‘‘Sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha yo tiṭṭhasi antalikkhe;

Rakkhāya me tvaṃ vihito nusajja, udāhu me cetayase vadhāyā’’ti.

“거대한 크기의 통철로 된 철퇴를 들고 공중에 서 있는 그대여, 그대는 오늘 나를 보호하기 위해 배치된 자인가, 아니면 나를 죽이려 꾀하는 자인가?”

Tattha vihito nusajjāti vihito nu asi ajja.

거기서 'vihito nusajja'는 'vihito nu asi ajja(그대는 오늘 배치되었는가)'라는 뜻이다.

Bodhisatto pana yakkhameva passati, na sakkaṃ. Yakkho sakkassa bhayena bodhisattaṃ paharituṃ na sakkoti. So bodhisattassa kathaṃ sutvā ‘‘mahārāja, nāhaṃ tava rakkhaṇatthāya ṭhito, iminā pana jalitena ayakūṭena paharitvā taṃ māressāmīti āgatomhi, sakkassa bhayena taṃ paharituṃ na sakkomī’’ti etamatthaṃ dīpento dutiyaṃ gāthamāha –

보살은 오직 야차만을 볼 뿐 삭까는 보지 못했다. 야차는 삭까에 대한 두려움 때문에 보살을 칠 수가 없었다. 그는 보살의 말을 듣고 "대왕이여, 나는 당신을 보호하기 위해 서 있는 것이 아니라, 이 불타는 철퇴로 당신을 쳐서 죽이려고 왔으나, 삭까가 두려워 당신을 칠 수가 없소"라고 이 뜻을 밝히며 두 번째 게송을 읊었다.

182.

182.

‘‘Dūto [Pg.135] ahaṃ rājidha rakkhasānaṃ, vadhāya tuyhaṃ pahitohamasmi;

Indo ca taṃ rakkhati devarājā, tenuttamaṅgaṃ na te phālayāmī’’ti.

“나는 여기 야차들의 사절로서 당신을 죽이기 위해 보내진 자요. 그러나 천신들의 왕 삭까가 당신을 보호하고 있기에, 당신의 머리를 부수지 못하겠노라.”

Taṃ sutvā bodhisatto itarā dve gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 보살은 나머지 두 게송을 읊었다.

183.

183.

‘‘Sace ca maṃ rakkhati devarājā, devānamindo maghavā sujampati;

Kāmaṃ pisācā vinadantu sabbe, na santase rakkhasiyā pajāya.

“만일 천신들의 왕이며 마가와이자 수잠빠띠인 제석천이 나를 보호한다면, 모든 피사짜들이 마음껏 소리 지르게 두라. 나는 야차의 무리를 두려워하지 않노라.”

184.

184.

‘‘Kāmaṃ kandantu kumbhaṇḍā, sabbe paṃsupisācakā;

Nālaṃ pisācā yuddhāya, mahatī sā vibhiṃsikā’’ti.

“꿈반다들과 모든 빰수피사짜들도 마음껏 울부짖게 두라. 피사짜들은 싸우기에 역부족이니, 그것은 그저 커다란 위협일 뿐이라네.”

Tattha rakkhasiyā pajāyāti rakkhasisaṅkhātāya pajāya, rakkhasasattānanti attho. Kumbhaṇḍāti kumbhamattarahassaṅgā mahodarā yakkhā. Paṃsupisācakāti saṅkāraṭṭhāne pisācā. Nālanti pisācā nāma mayā saddhiṃ yuddhāya na samatthā. Mahatī sā vibhiṃsikāti yaṃ panete yakkhā sannipatitvā vibhiṃsikaṃ dassenti, sā mahatī vibhiṃsikā bhayakāraṇadassanamattameva mayhaṃ, na panāhaṃ bhāyāmīti attho.

거기서 'rakkhasiyā pajāyā'는 야차라고 불리는 무리들, 즉 야차 존재들이라는 뜻이다. 'kumbhaṇḍā'는 항아리만 한 성기를 가진 배가 큰 야차들이다. 'paṃsupisācakā'는 쓰레기 더미에 사는 피사짜들이다. 'nālanti'는 피사짜라는 자들은 나와 싸우기에 충분하지 않다(능력이 없다)는 뜻이다. 'mahatī sā vibhiṃsikā'는 이 야차들이 모여서 보여주는 위협은 나에게는 단지 두려움의 원인을 보여주는 커다란 위협일 뿐이지, 나는 결코 두려워하지 않는다는 뜻이다.

Sakko yakkhaṃ palāpetvā mahāsattaṃ ovaditvā ‘‘mā bhāyi, mahārāja, ito paṭṭhāya tava rakkhā mamāyattā’’ti vatvā sakaṭṭhānameva gato.

사까는 야차를 쫓아버리고 보살에게 훈계하며 "대왕이여, 두려워 마시오. 이제부터 당신의 보호는 나에게 달려 있소"라고 말하고 자신의 처소로 돌아갔습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sakko anuruddho ahosi, bārāṇasirājā ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 가져오신 뒤 본생담을 결합하여 갈무리하셨습니다. "그때의 사까는 아누룻다였고, 바라나시 왕은 바로 나였느니라."

Ayakūṭajātakavaṇṇanā sattamā.

일곱 번째 아야꾸따 자따까 주석이 끝났습니다.

[348] 8. Araññajātakavaṇṇanā

[348] 8. 아란냐 자따까 주석

Araññā [Pg.136] gāmamāgammāti idaṃ satthā jetavane viharanto thullakumārikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu cūḷanāradakassapajātake (jā. 1.13.40 ādayo) āvi bhavissati.

'Araññā gāmamāgamma'로 시작되는 이 법문은 스승께서 제따와나에 머무실 때 뚱뚱한 처녀의 유혹과 관련하여 설하신 것입니다. 이 이야기는 쭐라나라다까쌉빠 자따까(Jātaka 477)에서 분명해질 것입니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ uggahitasippo bhariyāya kālakatāya puttaṃ gahetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavante vasanto puttaṃ assamapade ṭhapetvā phalāphalatthāya gacchati. Tadā coresu paccantagāmaṃ paharitvā karamare gahetvā gacchantesu ekā kumārikā palāyitvā taṃ assamapadaṃ patvā tāpasakumāraṃ palobhetvā sīlavināsaṃ pāpetvā ‘‘ehi gacchāmā’’ti āha. ‘‘Pitā tāva me āgacchatu, taṃ passitvā gamissāmī’’ti. ‘‘Tena hi disvā āgacchā’’ti nikkhamitvā antarāmagge nisīdi. Tāpasakumāro pitari āgate paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 브라만 가문에서 태어나 성인이 된 후 탁카실라에서 모든 학문을 익혔다. 아내가 죽자 그는 아들을 데리고 출가하여 수행자가 되었고, 히말라야 산맥에 살면서 아들을 수행처에 머물게 하고 과일과 열매를 따러 다녔다. 그때 도적들이 변방 마을을 습격하여 사람들을 포로로 잡아갈 때, 한 처녀가 도망쳐 그 수행처에 이르렀다. 그녀는 젊은 수행자를 유혹하여 계를 깨뜨리게 한 뒤 “자, 함께 갑시다”라고 말했다. “먼저 나의 아버지가 오시면 그분을 뵙고 가겠습니다.” “그렇다면 뵙고 오십시오”라고 말하며 그녀는 길목에 앉아 있었다. 젊은 수행자는 아버지가 돌아오시자 첫 번째 게송을 읊었다.

185.

185.

‘‘Araññā gāmamāgamma, kiṃsīlaṃ kiṃvataṃ ahaṃ;

Purisaṃ tāta seveyyaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

“아버지, 숲에서 마을로 가서 저는 어떤 계행과 어떤 서원을 가진 사람을 섬겨야 합니까? 제가 여쭈오니 그것을 저에게 말씀해 주십시오.”

Tattha araññā gāmamāgammāti tāta ahaṃ ito araññato manussapathaṃ vasanatthāya gato vasanagāmaṃ patvā kiṃ karomīti.

그중 ‘숲에서 마을로 가서’라는 말은, ‘아버지, 제가 이 숲에서 사람들이 사는 곳으로 가서 살기 위해 마을에 도착하여 무엇을 해야 합니까?’라는 뜻이다.

Athassa pitā ovādaṃ dadanto tisso gāthā abhāsi –

그러자 그의 아버지는 훈계하며 세 편의 게송을 읊었다.

186.

186.

‘‘Yo taṃ vissāsaye tāta, vissāsañca khameyya te;

Sussūsī ca titikkhī ca, taṃ bhajehi ito gato.

“아들아, 너를 신뢰하게 하고 네 신뢰를 받아주며, 배우기를 좋아하고 잘 참는 사람, 이곳을 떠나거든 그런 사람을 가까이하라.”

187.

187.

‘‘Yassa kāyena vācāya, manasā natthi dukkaṭaṃ;

Urasīva patiṭṭhāya, taṃ bhajehi ito gato.

“몸과 말과 마음으로 지은 허물이 없는 사람, 가슴에 안긴 아들처럼 의지할 수 있는 사람, 이곳을 떠나거든 그런 사람을 가까이하라.”

188.

188.

‘‘Haliddirāgaṃ kapicittaṃ, purisaṃ rāgavirāginaṃ;

Tādisaṃ tāta mā sevi, nimmanussampi ce siyā’’ti.

“강황 염료처럼 변하기 쉽고 원숭이 같은 마음을 가졌으며, 금방 좋아했다가 금방 싫어하는 사람, 아들아, 비록 세상에 사람이 없더라도 그런 사람은 사귀지 마라.”

Tattha [Pg.137] yo taṃ vissāsayeti yo puriso taṃ vissāseyya na parisaṅkeyya. Vissāsañca khameyya teti yo ca attani kayiramānaṃ tava vissāsaṃ patto nirāsaṅko taṃ khameyya. Sussūsīti yo ca tava vissāsavacanaṃ sotumicchati. Titikkhīti yo ca tayā kataṃ aparādhaṃ khamati. Taṃ bhajehīti taṃ purisaṃ bhajeyyāsi payirupāseyyāsi. Urasīva patiṭṭhāyāti yathā tassa urasi patiṭṭhāya vaḍḍhito orasaputto tvampi tādiso urasi patiṭṭhitaputto viya hutvā evarūpaṃ purisaṃ bhajeyyāsīti attho.

그중 ‘너를 신뢰하게 하고’란 어떤 사람이 너를 믿게 하고 의심하지 않게 하는 것을 말한다. ‘네 신뢰를 받아주며’란 자기에게 행해지는 너의 신뢰를 받아들여 의심 없이 참아주는 사람을 말한다. ‘배우기를 좋아하는 사람’이란 너의 신뢰 섞인 말을 듣고자 하는 사람이다. ‘잘 참는 사람’이란 네가 저지른 잘못을 참아주는 사람이다. ‘그를 가까이하라’란 그런 사람을 사귀고 받들어야 한다는 것이다. ‘가슴에 안긴 아들처럼’이란 마치 그의 가슴에 안겨 자라난 친아들처럼, 너도 그와 같이 가슴에 안긴 아들처럼 되어 그러한 사람을 가까이해야 한다는 뜻이다.

Haliddirāganti haliddirāgasadisaṃ athiracittaṃ. Kapicittanti lahuparivattitāya makkaṭacittaṃ. Rāgavirāginanti muhutteneva rajjanavirajjanasabhāvaṃ. Nimmanussampi ce siyāti sacepi sakalaṃ jambudīpatalaṃ kāyaduccaritādivirahitassa manussassa abhāvena nimmanussaṃ siyā, tathāpi, tāta, tādisaṃ lahucittaṃ mā sevi, sabbampi manussapathaṃ vicinitvā heṭṭhā vuttaguṇasampannameva bhajeyyāsīti attho.

‘강황 염료 같은’이란 강황의 물처럼 안정되지 않은 마음을 뜻한다. ‘원숭이 같은 마음’이란 가볍게 변하기 쉽고 변덕스러운 원숭이의 마음을 뜻한다. ‘좋아했다가 싫어하는’이란 순간적으로 좋아했다가 싫어하는 성품을 뜻한다. ‘비록 사람이 없더라도’란 설령 온 잠부디파 대륙에 몸의 악행 등이 없는 사람이 없어서 사람이 살지 않게 될지라도, 아들아, 그와 같이 가벼운 마음을 가진 자는 사귀지 말고, 모든 인간 세상을 다 뒤져서라도 앞에서 말한 덕목을 갖춘 이만을 가까이해야 한다는 뜻이다.

Taṃ sutvā tāpasakumāro ‘‘ahaṃ, tāta, imehi guṇehi samannāgataṃ purisaṃ kattha labhissāmi, na gacchāmi, tumhākaññeva santike vasissāmī’’ti vatvā nivatti. Athassa pitā kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. Ubhopi aparihīnajjhānā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.

그 말을 듣고 젊은 수행자는 “아버지, 제가 이런 덕목을 갖춘 사람을 어디서 얻겠습니까? 저는 가지 않고 오직 당신 곁에 머물겠습니다”라고 말하며 뜻을 돌렸다. 그 후 아버지는 그에게 카시나 수행법을 가르쳐 주었다. 두 사람 모두 선정을 잃지 않고 죽어서 범천의 세계에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā putto ca kumārikā ca eteyeva ahesuṃ, pitā tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 가져오신 뒤 본생담을 결합하여 갈무리하셨습니다. “그때의 아들과 처녀는 바로 이들이었고, 수행자였던 아버지는 바로 나였다.”

Araññajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

여덟 번째 아란냐 자따까 주석이 끝났습니다.

[349] 9. Sandhibhedajātakavaṇṇanā

[349] 9. 산디베다 자따까 주석

Neva itthīsu sāmaññanti idaṃ satthā jetavane viharanto pesuññasikkhāpadaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiṃ kira samaye satthā ‘‘chabbaggiyā bhikkhū pesuññaṃ upasaṃharantī’’ti sutvā te pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tumhe, bhikkhave, bhikkhūnaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ pesuññaṃ upasaṃharatha, tena anuppannāni ceva bhaṇḍanāni uppajjanti, uppannāni ca [Pg.138] bhiyyobhāvāya saṃvattantī’’ti pucchitvā ‘‘sacca’’nti vutte te bhikkhū garahitvā ‘‘bhikkhave, pisuṇā vācā nāma tikhiṇasattipahārasadisā, daḷho vissāsopi tāya khippaṃ bhijjati, tañca pana gahetvā attano mettibhindanakajano sīhausabhasadiso hotī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘여인들에게는 공통된 것이 없으니’라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 이간질하는 말에 대한 학습 계율을 인연으로 말씀하신 것이다. 어느 때 스승께서는 ‘여섯 무리의 비구들이 이간질하는 말을 옮긴다’는 소리를 들으시고 그들을 불러 물으셨다. “비구들아, 너희가 서로 다투고 싸우며 논쟁에 빠진 비구들에게 이간질하는 말을 옮겨서, 일어나지 않은 다툼을 일으키고 일어난 다툼을 더욱 악화시킨다는 것이 사실이냐?” 그들이 “사실입니다”라고 대답하자, 스승께서는 그 비구들을 꾸짖으며 말씀하셨다. “비구들아, 이간질하는 말이란 날카로운 창에 찔리는 것과 같아서, 굳건한 신뢰도 그것에 의해 쉽게 깨어진다. 그리고 그것을 믿고 우정을 깨뜨리는 사람은 사자와 황소처럼 된다.” 그러고는 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa putto hutvā vayappatto takkasilāyaṃ uggahitasippo pitu accayena dhammena rajjaṃ kāresi. Tadā eko gopālako araññe gokulesu gāvo paṭijaggitvā āgacchanto ekaṃ gabbhiniṃ asallakkhetvā pahāya āgato. Tassā ekāya sīhiyā saddhiṃ vissāso uppajji. Tā ubhopi daḷhamittā hutvā ekato vicaranti. Aparabhāge gāvī vacchakaṃ, sīhī sīhapotakaṃ vijāyi. Te ubhopi janā kulena āgatamettiyā daḷhamittā hutvā ekato vicaranti. Atheko vanacarako araññaṃ pavisitvā tesaṃ vissāsaṃ disvā araññe uppajjanakabhaṇḍaṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā rañño datvā ‘‘api te, samma, kiñci araññe acchariyaṃ diṭṭhapubba’’nti raññā puṭṭho ‘‘deva, aññaṃ kiñci na passāmi, ekaṃ pana sīhañca usabhañca aññamaññaṃ vissāsike ekato vicarante addasa’’nti āha. ‘‘Etesaṃ tatiye uppanne bhayaṃ bhavissati, yadā tesaṃ tatiyaṃ passati, atha me ācikkheyyāsī’’ti. ‘‘Sādhu, devā’’ti.

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 그의 아들로 태어나 성인이 된 뒤 탁카실라에서 모든 학문을 익히고 부친이 서거하자 법답게 나라를 다스렸다. 그때 한 소치기가 숲속의 소떼들 사이에서 소들을 돌보다가, 돌아오는 길에 임신한 암소 한 마리를 살피지 못하고 남겨두고 왔다. 그 암소는 한 암사자와 친해지게 되었다. 그 둘은 매우 두터운 친구가 되어 함께 다녔다. 시간이 흘러 암소는 송아지를 낳았고, 암사자는 사자 새끼를 낳았다. 그 두 새끼 또한 가문 대대로 내려온 우정으로 두터운 친구가 되어 함께 다녔다. 그러던 중 한 사냥꾼이 숲에 들어왔다가 그들의 우정을 목격하고는, 숲에서 나는 물건을 챙겨 바라나시로 가서 왕에게 바쳤다. 왕이 “이보게, 숲에서 이전에 본 적 없는 신기한 일을 보았는가?”라고 묻자, 그는 “대왕이시여, 다른 것은 보지 못하였으나 사자와 황소가 서로 신뢰하며 함께 다니는 것을 보았습니다”라고 답했다. “그들에게 제삼자가 나타나면 위험이 생길 것이니, 그들이 제삼자와 함께 있는 것을 보게 되면 나에게 알려라.” 사냥꾼은 “알겠습니다, 대왕이시여”라고 답했다.

Vanacarake pana bārāṇasiṃ gate eko siṅgālo sīhañca usabhañca upaṭṭhahi. Vanacarako araññaṃ gantvā taṃ disvā ‘‘tatiyassa uppannabhāvaṃ rañño kathessāmī’’ti nagaraṃ gato. Siṅgālo cintesi ‘‘mayā ṭhapetvā sīhamaṃsañca usabhamaṃsañca aññaṃ akhāditapubbaṃ nāma natthi, ime bhinditvā imesaṃ maṃsaṃ khādissāmī’’ti. So ‘‘ayaṃ taṃ evaṃ vadati, ayaṃ taṃ evaṃ vadatī’’ti ubhopi te aññamaññaṃ bhinditvā na cirasseva kalahaṃ kāretvā maraṇākārappatte akāsi. Vanacarakopi gantvā rañño ‘‘tesaṃ, deva, tatiyo uppanno’’ti āha. ‘‘Ko so’’ti? ‘‘Siṅgālo, devā’’ti. Rājā ‘‘so ubho mitte bhinditvā mārāpessati, mayaṃ tesaṃ matakāle sampāpuṇissāmā’’ti vatvā rathaṃ abhiruyha vanacarakena maggadesakena gacchanto tesu aññamaññaṃ kalahaṃ katvā jīvitakkhayaṃ pattesu sampāpuṇi. Siṅgālo pana haṭṭhatuṭṭho ekavāraṃ [Pg.139] sīhassa maṃsaṃ khādati, ekavāraṃ usabhassa maṃsaṃ khādati. Rājā te ubhopi jīvitakkhayappatte disvā rathe ṭhitova sārathinā saddhiṃ sallapanto imā gāthā abhāsi –

사냥꾼이 바라나시에 가 있을 때, 한 여우가 사자와 황소를 시봉하고 있었다. 사냥꾼은 숲에 돌아와 그 광경을 보고는 ‘세 번째 존재가 나타난 사실을 왕께 고하리라’ 생각하고 성으로 갔다. 한편 여우는 ‘내가 사자 고기와 황소 고기를 제외하고는 먹어보지 못한 고기가 없으니, 이간질을 하여 저들의 고기를 먹으리라’고 생각했다. 그는 ‘저놈이 당신을 이렇게 말합디다, 이놈이 당신을 저렇게 말합디다’라고 이간질하여 두 친구를 서로 갈라놓았고, 머지않아 싸움을 일으켜 죽음에 이르게 했다. 사냥꾼도 왕에게 가서 “대왕이여, 그들에게 세 번째 존재가 나타났습니다”라고 고했다. “그가 누구냐?” “여우입니다, 대왕이여.” 왕은 “그놈이 두 친구를 이간질하여 죽게 할 것이니, 우리는 그들이 죽었을 때에 맞추어 가보자”라고 말하고 수레에 올랐다. 길 안내를 맡은 사냥꾼과 함께 가던 왕은, 그들이 서로 싸우다 목숨을 잃었을 때 도착했다. 여우는 기뻐하며 한 번은 사자 고기를 먹고, 한 번은 황소 고기를 먹고 있었다. 왕은 두 마리가 모두 목숨을 잃은 것을 보고 수레에 선 채로 마부와 대화하며 이 게송들을 읊었다.

189.

189.

‘‘Neva itthīsu sāmaññaṃ, nāpi bhakkhesu sārathi;

Athassa sandhibhedassa, passa yāva sucintitaṃ.

“마부여, 여인들 사이에도 공통의 관심사가 없고, 먹이들 사이에도 그러하다. 그러나 이 이간질하는 자의 잘 짜인 계획을 보라.”

190.

190.

‘‘Asi tikkhova maṃsamhi, pesuññaṃ parivattati;

Yatthūsabhañca sīhañca, bhakkhayanti migādhamā.

“고기 속의 날카로운 칼처럼 중상모략이 우정을 끊어놓으니, 거기서 미천한 짐승이 황소와 사자를 잡아먹는구나.”

191.

191.

‘‘Imaṃ so sayanaṃ seti, yamimaṃ passasi sārathi;

Yo vācaṃ sandhibhedassa, pisuṇassa nibodhati.

“마부여, 그대가 보고 있는 이 죽음의 자리에, 이간질하며 중상모략하는 자의 말을 믿는 자는 누구든 눕게 되리라.”

192.

192.

‘‘Te janā sukhamedhanti, narā saggagatāriva;

Ye vācaṃ sandhibhedassa, nāvabodhanti sārathī’’ti.

“마부여, 이간질하는 자의 말을 귀담아듣지 않는 사람들은 마치 천상에 간 사람들처럼 행복을 누리리라.”

Tattha neva itthīsūti samma sārathi, imesaṃ dvinnaṃ janānaṃ neva itthīsu sāmaññaṃ atthi na, bhakkhesupi. Aññameva hi itthiṃ sīho sevati, aññaṃ usabho, aññaṃ bhakkhaṃ sīho khādati, aññaṃ usabhoti attho. Athassāti evaṃ kalahakāraṇe avijjamānepi atha imassa mittasandhibhedakassa duṭṭhasiṅgālassa ‘‘ubhinnaṃ maṃsaṃ khādissāmī’’ti cintetvā ime mārentassa passa yāva sucintitaṃ, sucintitaṃ jātanti adhippāyo. Yatthāti yasmiṃ pesuññe parivattamāne. Usabhañca sīhañca migādhamā siṅgālā khādanti, taṃ pesuññaṃ maṃsamhi tikhiṇo asi viya mittabhāvaṃ chindantameva parivattatīti dīpeti.

거기서 ‘여인들 사이에도(neva itthīsū)’란 ‘이보게 마부여, 이 두 존재에게는 여인들에 대한 공통의 관심사도 없고 먹이에 대해서도 그러하다’는 뜻이다. 사자는 다른 암컷을 사귀고 황소는 다른 암컷을 사귀며, 사자는 다른 먹이를 먹고 황소는 다른 먹이를 먹기 때문이다. ‘하지만 그의(athassā)’란 이와 같이 갈등의 원인이 없음에도 불구하고, ‘두 마리의 고기를 먹으리라’고 생각하며 이들을 죽게 만든 그 사악한 여우의 ‘잘 짜인 계획(sucintitaṃ)’ 즉, 잘 짜인 음모가 생겨난 것을 보라는 뜻이다. ‘거기서(yattha)’란 그런 중상모략이 행해지는 곳을 말한다. 미천한 짐승인 여우가 황소와 사자를 잡아먹으니, 그 중상모략이 고기 속의 날카로운 칼처럼 우정을 끊어버리는 것임을 보여준다.

Yamimaṃ passasīti samma sārathi, yaṃ imaṃ passasi imesaṃ dvinnaṃ matasayanaṃ, aññopi yo puggalo sandhibhedassa pisuṇassa pisuṇavācaṃ nibodhati gaṇhāti, so imaṃ sayanaṃ seti, evamevaṃ maratīti dasseti. Sukhamedhantīti sukhaṃ vindanti labhanti. Narā saggagatārivāti saggagatā dibbabhogasamaṅgino narā viya te sukhaṃ vindanti. Nāvabodhantīti na sārato paccenti, tādisaṃ pana vacanaṃ sutvā codetvā sāretvā mettiṃ abhinditvā pākatikāva hontīti.

‘그대가 보고 있는 이(yamimaṃ passasī)’란 ‘이보게 마부여, 그대가 보고 있는 이 두 마리의 죽음의 자리와 마찬가지로, 이간질하며 험담하는 자의 말을 믿는 다른 어떤 사람도 이 자리에 눕게 될 것’ 즉, 이와 같이 죽게 될 것임을 보여준다. ‘행복을 누린다(sukhamedhanti)’는 것은 행복을 얻고 누린다는 뜻이다. ‘천상에 간 사람들처럼(narā saggagatārivā)’이란 천상의 신성한 즐거움을 누리는 사람들처럼 행복을 얻는다는 것이다. ‘귀담아듣지 않는다(nāvabodhanti)’는 것은 그것을 진실로 믿지 않는다는 뜻이니, 그런 말을 듣더라도 꾸짖고 일깨워주어 우정을 깨뜨리지 않고 평상시처럼 지낸다는 뜻이다.

Rājā [Pg.140] imā gāthā bhāsitvā sīhassa kesaracammanakhadāṭhā gāhāpetvā nagarameva gato.

왕은 이 게송들을 읊고 사자의 갈기, 가죽, 발톱, 송곳니를 챙겨 성으로 돌아갔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirājā ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 본생경을 결합하셨다. “그때 바라나시 왕은 바로 나였다.”

Sandhibhedajātakavaṇṇanā navamā.

산디베다 자타카(이간질 경계 본생경) 주해, 아홉 번째.

[350] 10. Devatāpañhajātakavaṇṇanā

[350] 10. 데바타빤하 자타카(천인의 질문 본생경) 주해

Hanti hatthehi pādehīti ayaṃ devatāpucchā umaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) āvi bhavissati.

‘손과 발로 때린다’로 시작하는 이 천인의 질문은 우망가 자타카에서 분명하게 밝혀질 것이다.

Devatāpañhajātakavaṇṇanā dasamā.

데바타빤하 자타카 주해, 열 번째.

Cūḷakuṇālavaggo pañcamo.

쭐라꾸날라왁가(소구날라품), 다섯 번째.

Jātakuddānaṃ –

본생경 요약(욷다나) -

Kāliṅgo assāroho ca, ekarājā ca daddaro;

Sīlavīmaṃsasujātā, palāso sakuṇo chavo;

Seyyoti dasa jātakā.

깔링가와 앗사로하, 에까라자와 닷다라, 실라비망사와 수자따, 빨라소, 사꾸나, 차보, 세요까지 열 개의 본생경.

Pucimando kassapo ca, khantivādī lohakumbhī;

Sabbamaṃsalābhī saso, matārodakaṇaverā;

Tittiro succajo dasa.

뿌찌만다와 깟사빠, 칸티와디, 로하꿈비, 삽바망살라비, 사사, 마따로다까, 까나웨라, 띳띠로, 숫짜조까지 열 개의 본생경.

Kuṭidūso duddabhāyo, brahmadattacammasāṭako;

Godharājā ca kakkāru, kākavatī nanu sociyo;

Kāḷabāhu sīlavīmaṃso dasa.

꾸띠두사와 둗다바요, 브라흐마닷따짜마사따까, 고다라자와 까까루, 까까와띠, 나누소찌요, 깔라바후, 실라비망사까지 열 개의 본생경.

Kokāliko [Pg.141] rathalaṭṭhi, pakkagodharājovādā;

Jambukabrahāchatto ca, pīṭhathusā ca bāveru;

Visayhaseṭṭhi dasadhā.

꼬깔리까와 라탈랏티, 빡까고다라자오와다, 잠부까와 브라하찻또, 삐타투사와 바웨루, 위사야하셋티까지 열 개의 본생경.

Kinnarīvānarakuntinī, ambahārī gajakumbho;

Kesavāyakūṭāraññaṃ, sandhibhedo devatāpañhā.

낀나리, 와나라, 뿐띠니, 암바하리, 가자꿈보, 께사와, 아야꾸따라냐, 산디베다, 데바타빤하.

Vagguddānaṃ –

품 요약 -

Kāliṅgo pucimando ca, kuṭidūsakakokilā;

Cūḷakuṇālavaggoti, pañcavaggā catukkamhi;

Honti paññāsa jātakā.

깔링가와 뿌찌만다, 꾸띠두사까, 꼬낄라, 쭐라꾸날라왁가까지 4모음집(사집)에는 다섯 품이 있으며, 쉰 개의 본생경이 있다.

Catukkanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

4모음집(사집) 주해가 끝났다.

5. Pañcakanipāto

5. 5모음집(오집)

1. Maṇikuṇḍalavaggo

1. 마니꾼달라왁가(보석 귀걸이 품)

[351] 1. Maṇikuṇḍalajātakavaṇṇanā

[351] 1. 마니꾼달라 자타카(보석 귀걸이 본생경) 주해

Jīno [Pg.142] rathassaṃ maṇikuṇḍale cāti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño antepure sabbatthasādhakaṃ paduṭṭhāmaccaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā vitthāritameva. Idha pana bodhisatto bārāṇasirājā ahosi. Paduṭṭhāmacco kosalarājānaṃ ānetvā kāsirajjaṃ gāhāpetvā bārāṇasirājānaṃ bandhāpetvā bandhanāgāre pakkhipāpesi. Rājā jhānaṃ uppādetvā ākāse pallaṅkena nisīdi, corarañño sarīre ḍāho uppajji. So bārāṇasirājānaṃ upasaṅkamitvā paṭhamaṃ gāthamāha –

‘마차와 말과 보석 귀걸이를 잃고도’라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 코살라 왕의 궁정에서 온갖 일을 그르치는 타락한 신하에 대해 말씀하신 것이다. 배경 이야기는 앞서 파바투팟타라 자타카(Pabbatūpatthara-jātaka)에서 상세히 설명된 바와 같다. 여기서 보살은 바라나시의 왕이었다. 타락한 신하가 코살라 왕을 데려와 카시 왕국을 점령하게 하고, 바라나시 왕을 결박하여 감옥에 가두었다. 왕은 선정을 일으켜 허공에 가부좌를 틀고 앉았고, 찬탈한 왕의 몸에는 열기가 생겨났다. 그는 바라나시 왕에게 다가가 첫 번째 게송을 읊었다.

1.

1.

‘‘Jīno rathassaṃ maṇikuṇḍale ca, putte ca dāre ca tatheva jīno;

Sabbesu bhogesu asesakesu, kasmā na santappasi sokakāle’’ti.

“마차와 말과 보석 귀걸이를 잃고, 아들과 아내 또한 잃었으며, 모든 재물을 남김없이 잃었는데, 어찌하여 이 슬픈 때에 슬퍼하지 않으십니까?”

Tattha jīno rathassaṃ maṇikuṇḍale cāti mahārāja, tvaṃ rathañca assañca maṇikuṇḍalāni ca jīno, ‘‘jīno rathasse ca maṇikuṇḍale cā’’tipi pāṭho. Asesakesūti nissesakesu.

거기서 ‘마차와 말과 보석 귀걸이를 잃고도(jīno rathassaṃ maṇikuṇḍale ca)’란 ‘대왕이여, 그대는 마차와 말과 보석 귀걸이를 잃었다’는 뜻이다. ‘jīno rathasse ca...’라는 독법도 있다. ‘남김없이(asesakesu)’란 하나도 빠짐없이 전부를 뜻한다.

Taṃ sutvā bodhisatto imā dve gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 보살은 이 두 게송을 읊었다.

2.

2.

‘‘Pubbeva maccaṃ vijahanti bhogā, macco vā te pubbataraṃ jahāti;

Asassatā bhogino kāmakāmi, tasmā na socāmahaṃ sokakāle.

재물들이 인간을 먼저 버리거나, 아니면 인간이 재물들을 더 먼저 버립니다. 감각적 욕망을 구하는 자여, 재물을 가진 자들은 영원하지 않습니다. 그러므로 나는 슬퍼해야 할 때에 슬퍼하지 않습니다.

3.

3.

‘‘Udeti [Pg.143] āpūrati veti cando, atthaṃ tapetvāna paleti sūriyo;

Viditā mayā sattuka lokadhammā, tasmā na socāmahaṃ sokakāle’’ti.

달은 뜨고 차오르고 기웁니다. 태양은 빛을 내뿜고는 지며 사라집니다. 적이여, 나는 세상의 이치(세속법)를 알고 있습니다. 그러므로 나는 슬퍼해야 할 때에 슬퍼하지 않습니다.

Tattha pubbeva maccanti maccaṃ vā bhogā pubbeva paṭhamataraññeva vijahanti, macco vā te bhoge pubbataraṃ jahāti. Kāmakāmīti corarājānaṃ ālapati. Ambho, kāme kāmayamāna kāmakāmi bhogino nāma loke asassatā, bhogesu vā naṭṭhesu jīvamānāva abhogino honti, bhoge vā pahāya sayaṃ nassanti, tasmā ahaṃ mahājanassa sokakālepi na socāmīti attho. Viditā mayā sattuka lokadhammāti corarājānaṃ ālapati. Ambho, sattuka, mayā lābho alābho yaso ayasotiādayo lokadhammā viditā. Yatheva hi cando udeti ca pūrati ca puna ca khīyati, yathā ca sūriyo andhakāraṃ vidhamanto mahantaṃ ālokaṃ tapetvāna puna sāyaṃ atthaṃ paleti atthaṃ gacchati na dissati, evameva bhogā uppajjanti ca nassanti ca, tattha kiṃ sokena, tasmā na socāmīti attho.

거기서 ‘인간을 먼저(pubbeva maccaṃ)’란 인간을 재물들이 먼저 버리거나 인간이 재물들을 더 먼저 버린다는 뜻이다. ‘감각적 욕망을 구하는 자(kāmakāmī)’는 도적 왕을 부르는 말이다. ‘오, 감각적 욕망을 갈망하는 자여, 재물을 가진 자들은 세상에서 영원하지 않다’는 뜻이다. 재물이 없어졌을 때 살아있으면서 재물이 없는 자가 되거나, 재물을 버리고 스스로 죽기도 한다. 그러므로 ‘나는 대중이 슬퍼할 때에도 슬퍼하지 않는다’는 뜻이다. ‘적이여, 나는 세상의 이치를 알고 있다(viditā mayā sattuka lokadhammā)’는 것도 도적 왕을 부르는 말이다. ‘오, 적이여, 나에게 이득과 손해, 명예와 불명예 등의 세상의 이치가 알려져 있다’는 것이다. 달이 뜨고 차고 다시 기우는 것처럼, 그리고 태양이 어둠을 몰아내고 큰 빛을 내뿜다가 다시 저녁에 지고 사라져 보이지 않게 되는 것처럼, 이와 같이 재물도 생겨나고 사라진다. 거기서 슬퍼할 것이 무엇인가? 그러므로 ‘나는 슬퍼하지 않는다’는 뜻이다.

Evaṃ mahāsatto corarañño dhammaṃ desetvā idāni tameva coraṃ garahanto āha –

이와 같이 대사(보살)는 도적 왕에게 법을 설하고, 이제 그 도적을 꾸짖으며 말하였다.

4.

4.

‘‘Alaso gihī kāmabhogī na sādhu, asaññato pabbajito na sādhu;

Rājā na sādhu anisammakārī, yo paṇḍito kodhano taṃ na sādhu.

게으른 재가자가 감각적 욕망을 즐기는 것은 좋지 않고, 자제함이 없는 출가자도 좋지 않습니다. 신중하게 행동하지 않는 왕도 좋지 않고, 지혜로운 자가 화를 내는 것도 좋지 않습니다.

5.

5.

‘‘Nisamma khattiyo kayirā, nānisamma disampati;

Nisammakārino rāja, yaso kitti ca vaḍḍhatī’’ti.

왕(크샤트리야)은 신중히 살펴보고 행동해야 하며, 대지의 주인은 신중하지 않게 행동해서는 안 됩니다. 왕이여, 신중하게 행동하는 사람의 명성과 영광은 증장됩니다.

Imā pana dve gāthā heṭṭhā vitthāritāyeva. Corarājā bodhisattaṃ khamāpetvā rajjaṃ paṭicchāpetvā attano janapadameva gato.

이 두 게송은 앞에서 이미 상세히 설명되었다. 도적 왕은 보살에게 용서를 구하고 왕위를 되돌려준 뒤 자신의 영토로 돌아갔다.

Satthā [Pg.144] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kosalarājā ānando ahosi, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때 코살라 왕은 아난다였고, 바라나시 왕은 바로 나였다.”

Maṇikuṇḍalajātakavaṇṇanā paṭhamā.

마니쿤달라 자타카 주해 끝.

[352] 2. Sujātajātakavaṇṇanā

[352] 2. 수자타 자타카 주해

Kiṃ nu santaramānovāti idaṃ satthā jetavane viharanto matapitikaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. So kira pitari mate paridevamāno vicarati, sokaṃ vinodetuṃ na sakkoti. Atha satthā tassa sotāpattiphalūpanissayaṃ disvā sāvatthiṃ piṇḍāya caritvā pacchāsamaṇaṃ ādāya tassa gehaṃ gantvā paññattāsane nisinno taṃ vanditvā nisinnaṃ ‘‘kiṃ, upāsaka, socasī’’ti vatvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘āvuso, porāṇakapaṇḍitā paṇḍitānaṃ vacanaṃ sutvā pitari kālakate na sociṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“무엇 때문에 그렇게 서두르는가”라는 이 말씀은 스승께서 제타바나에 머무실 때 아버지를 여읜 어느 장자를 인연으로 말씀하신 것이다. 그는 아버지가 돌아가시자 비탄에 잠겨 돌아다니며 슬픔을 떨쳐버리지 못했다. 그때 스승께서는 그가 예류과에 이르는 근기가 있음을 보시고 사밧티에서 탁발하신 후 뒤따르는 비구를 데리고 그의 집으로 가서 마련된 자리에 앉으셨다. 그가 절을 하고 앉자 “장자여, 슬퍼하고 있는가?”라고 물으셨다. “예, 세존이시여”라고 대답하자, “벗이여, 옛 현자들은 현자들의 말을 듣고 아버지가 돌아가셨을 때 슬퍼하지 않았다”고 말씀하시고는 요청을 받아 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kuṭumbikagehe nibbatti, ‘‘sujātakumāro’’tissa nāmaṃ kariṃsu. Tassa vayappattassa pitāmaho kālamakāsi. Athassa pitā pitu kālakiriyato paṭṭhāya sokasamappito āḷāhanaṃ gantvā āḷāhanato aṭṭhīni āharitvā attano ārāme mattikāthūpaṃ katvā tāni tattha nidahitvā gatagatavelāya thūpaṃ pupphehi pūjetvā cetiyaṃ āvijjhanto paridevati, neva nhāyati na limpati na bhuñjati na kammante vicāreti. Taṃ disvā bodhisatto ‘‘pitā me ayyakassa matakālato paṭṭhāya sokābhibhūto carati, ṭhapetvā pana maṃ añño etaṃ saññāpetuṃ na sakkoti, ekena naṃ upāyena nissokaṃ karissāmī’’ti bahigāme ekaṃ matagoṇaṃ disvā tiṇañca pānīyañca āharitvā tassa purato ṭhapetvā ‘‘khāda, khāda, piva, pivā’’ti āha. Āgatāgatā naṃ disvā ‘‘samma sujāta, kiṃ ummattakosi, matagoṇassa tiṇodakaṃ desī’’ti vadanti. So na kiñci paṭivadati. Athassa pitu santikaṃ gantvā ‘‘putto te ummattako jāto, matagoṇassa tiṇodakaṃ detī’’ti āhaṃsu. Taṃ sutvā kuṭumbikassa [Pg.145] pitusoko apagato, puttasoko patiṭṭhito. So vegenāgantvā ‘‘nanu tvaṃ, tāta sujāta, paṇḍitosi, kiṃkāraṇā matagoṇassa tiṇodakaṃ desī’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 어느 장자의 집에서 태어나 ‘수자타’라는 이름을 가졌다. 그가 성장했을 때 할아버지가 돌아가셨다. 그러자 그의 아버지는 아버지의 죽음 이후 슬픔에 잠겨 화장터로 가서 유골을 가져와 자신의 정원에 흙무덤을 만들고는 그곳에 안치했다. 그리고 때마다 무덤에 꽃 공양을 올리고 탑 주위를 돌며 통곡했다. 그는 씻지도 않고 향을 바르지도 않으며 식사도 하지 않고 가업도 돌보지 않았다. 이를 보고 보살은 생각했다. ‘나의 아버지는 할아버지의 죽음 이후 슬픔에 압도되어 다니신다. 나 외에는 아무도 아버지를 깨우쳐 줄 수 없다. 어떤 방편으로 아버지를 슬픔에서 벗어나게 해드려야겠다.’ 보살은 마을 밖에서 죽은 소 한 마리를 보고는 풀과 물을 가져다 그 앞에 두고 “먹어라, 먹어라! 마셔라, 마셔라!” 하고 말하였다. 지나가는 사람들이 이를 보고 “이보게 수자타, 미쳤는가? 죽은 소에게 풀과 물을 주다니”라고 말하였다. 그는 아무 대답도 하지 않았다. 사람들은 그의 아버지에게 가서 “당신의 아들이 미쳤습니다. 죽은 소에게 풀과 물을 주고 있습니다”라고 말하였다. 그 말을 듣자 장자의 부친에 대한 슬픔은 사라지고 아들에 대한 걱정이 생겼다. 그는 급히 달려와 “얘야 수자타, 너는 현명하지 않느냐. 무슨 이유로 죽은 소에게 풀과 물을 주느냐?”라고 말하며 두 게송을 읊었다.

6.

6.

‘‘Kiṃ nu santaramānova, lāyitvā haritaṃ tiṇaṃ;

Khāda khādāti lapasi, gatasattaṃ jaraggavaṃ.

“그대는 무엇 때문에 서둘러 푸른 풀을 베어다가, 생명이 떠나 늙어 죽은 소에게 ‘먹어라, 먹어라’ 하고 말하는가?”

7.

7.

‘‘Na hi annena pānena, mato goṇo samuṭṭhahe;

Tvañca tucchaṃ vilapasi, yathā taṃ dummatī tathā’’ti.

“음식과 마실 것으로 죽은 소가 일어날 리 없는데, 그대는 마치 어리석은 자처럼 헛된 소리를 하고 있구나.”

Tattha santaramānovāti turito viya hutvā. Lāyitvāti lunitvā. Lapasīti vilapasi. Gatasattaṃ jaraggavanti vigatajīvitaṃ jiṇṇagoṇaṃ. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ, yathā dummati appapañño vilapeyya, tathā tvaṃ tucchaṃ vilapasīti.

거기서 ‘서두르는 듯이’는 급하게 행동하는 것처럼 된다는 뜻입니다. ‘베어다가’는 깎아서입니다. ‘말하는가’는 한탄한다는 뜻입니다. ‘생명이 떠나 늙어 죽은 소’는 생명이 사라진 늙은 소입니다. ‘마치 어리석은 자처럼(yathā taṃ)’에서 ‘taṃ’은 어조사입니다. 지혜가 없는 어리석은 자가 한탄하듯이 그대도 헛되이 한탄하고 있다는 뜻입니다.

Tato bodhisatto dve gāthā abhāsi –

그러자 보살이 두 게송을 읊었습니다.

8.

8.

‘‘Tatheva tiṭṭhati sīsaṃ, hatthapādā ca vāladhi;

Sotā tatheva tiṭṭhanti, maññe goṇo samuṭṭhahe.

“머리도 그대로 있고 발과 꼬리도 그대로입니다. 귀도 그대로 있으니, 나는 이 소가 일어날 것이라 생각합니다.”

9.

9.

‘‘Nevayyakassa sīsañca, hatthapādā ca dissare;

Rudaṃ mattikathūpasmiṃ, nanu tvaññeva dummatī’’ti.

“할아버지의 머리도 손과 발도 보이지 않는데, 흙무덤에서 울고 계시니 당신이야말로 어리석은 분이 아니십니까?”

Tattha tathevāti yathā pubbe ṭhitaṃ, tatheva tiṭṭhati. Maññeti etesaṃ sīsādīnaṃ tatheva ṭhitattā ayaṃ goṇo samuṭṭhaheyyāti maññāmi. Nevayyakassa sīsañcāti ayyakassa pana sīsañca hatthapādā ca na dissanti. ‘‘Piṭṭhipādā na dissare’’tipi pāṭho. Nanu tvaññeva dummatīti ahaṃ tāva sīsādīni passanto evaṃ karomi, tvaṃ pana na kiñci passasi, jhāpitaṭṭhānato aṭṭhīni āharitvā mattikāthūpaṃ katvā paridevasi. Iti maṃ paṭicca sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena nanu tvaññeva dummati. Bhijjanadhammā nāma saṅkhārā bhijjanti, tattha kā paridevanāti.

거기서 ‘그대로’는 예전에 있던 모습 그대로 있다는 뜻입니다. ‘생각합니다’는 이 머리 등이 그대로 있기 때문에 이 소가 일어날 것이라고 생각한다는 뜻입니다. ‘할아버지의 머리도’는 할아버지의 머리와 손과 발은 보이지 않는다는 뜻입니다. ‘뒷발이 보이지 않는다’는 이문도 있습니다. ‘당신이야말로 어리석은 분이 아니십니까’라는 것은, 나는 그래도 머리 등이라도 보면서 이렇게 하지만, 당신은 아무것도 보이지 않는데 화장한 곳에서 유골을 가져와 흙무덤을 만들고 통곡하고 계십니다. 그러니 나에 비하면 백 배, 천 배, 십만 배나 당신이야말로 어리석은 분이 아니겠습니까? 파괴되기 마련인 형성된 것들은 파괴되는데, 거기서 무슨 통곡이 필요하겠습니까? 그러므로 ‘나는 슬퍼하지 않는다’는 뜻입니다.

Taṃ sutvā bodhisattassa pitā ‘‘mama putto paṇḍito idhalokaparalokakiccaṃ jānāti, mama saññāpanatthāya etaṃ kammaṃ akāsī’’ti cintetvā ‘‘tāta sujātapaṇḍita, ‘sabbe saṅkhārā aniccā’ti me ñātā, ito [Pg.146] paṭṭhāya na socissāmi, pitusokaharaṇakaputtena nāma tādisena bhavitabba’’nti vatvā puttassa thutiṃ karonto āha –

그 소리를 듣고 보살의 아버지는 ‘내 아들은 지혜로워 이 세상과 저 세상의 일을 아는구나. 나를 깨우쳐 주기 위해 이 일을 하였구나’라고 생각하며, ‘사랑하는 수자타 현자여, 모든 형성된 것들은 무상하다는 것을 나는 알았다. 이제부터는 슬퍼하지 않으리라. 아버지의 슬픔을 걷어주는 아들이라면 마땅히 그러해야 하리라’고 말하며 아들을 찬탄하며 게송을 읊었다.

10.

10.

‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;

Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ.

‘참으로 불타오르는 나에게, 버터 기름을 부은 불에 물을 뿌리듯이, 모든 슬픔의 고통을 꺼주었구나.’

11.

11.

‘‘Abbahī vata me sallaṃ, yamāsi hadayassitaṃ;

Yo me sokaparetassa, pitusokaṃ apānudi.

‘참으로 내 염통에 박혀 있던 화살을 뽑아주었구나. 슬픔에 압도된 나에게서 아버지의 슬픔을 걷어주었구나.’

12.

12.

‘‘Sohaṃ abbūḷhasallosmi, vītasoko anāvilo;

Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇava.

‘나는 이제 화살을 뽑아냈고 슬픔에서 벗어났으며 마음이 맑아졌노라. 젊은이여, 그대의 말을 듣고 나는 이제 슬퍼하지도 울지도 않노라.’

13.

13.

‘‘Evaṃ karonti sappaññā, ye honti anukampakā;

Vinivattenti sokamhā, sujāto pitaraṃ yathā’’ti.

‘자애로운 지혜로운 이들은 이와 같이 하느니라. 수자타가 아버지를 슬픔에서 돌려세운 것처럼 그들도 슬픔에서 돌려세우느니라.’

Tattha nibbāpayeti nibbāpayi. Daranti sokadarathaṃ. Sujāto pitaraṃ yathāti yathā mama putto sujāto maṃ pitaraṃ samānaṃ attano sappaññatāya sokamhā vinivattayi, evaṃ aññepi sappaññā sokamhā vinivattayantīti.

여기서 ‘nibbāpaye’는 꺼주었다(nibbāpayi)는 뜻이다. ‘daraṃ’은 슬픔의 고통을 뜻한다. ‘sujāto pitaraṃ yathā’는 내 아들 수자타가 아버지인 나를 자신의 지혜로 슬픔에서 돌려세운 것처럼, 다른 지혜로운 이들도 슬픔에서 돌려세운다는 뜻이다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne kuṭumbiko sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā sujāto ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 사성제 설법의 끝에 그 장자는 예류과에 머물렀다. 그때의 수자타는 바로 나였다.

Sujātajātakavaṇṇanā dutiyā.

수자타 자타카(Sujātajātaka) 주해 제2.

[353] 3. Venasākhajātakavaṇṇanā

[353] 3. 웨나사카 자타카(Venasākhajātaka) 주해.

Nayidaṃ niccaṃ bhavitabbanti idaṃ satthā bhaggesu saṃsumāragiraṃ nissāya bhesakaḷāvane viharanto bodhirājakumāraṃ ārabbha kathesi. Bodhirājakumāro nāma udenassa rañño putto tasmiṃ kāle saṃsumāragire vasanto ekaṃ pariyodātasippaṃ vaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā aññehi rājūhi asadisaṃ katvā kokanadaṃ nāma pāsādaṃ kārāpesi. Kārāpetvā [Pg.147] ca pana ‘‘ayaṃ vaḍḍhakī aññassapi rañño evarūpaṃ pāsādaṃ kareyyā’’ti maccharāyanto tassa akkhīni uppāṭāpesi. Tenassa akkhīnaṃ uppāṭitabhāvo bhikkhusaṅghe pākaṭo jāto. Tasmā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, bodhirājakumāro kira tathārūpassa vaḍḍhakino akkhīni uppāṭāpesi, aho kakkhaḷo pharuso sāhasiko’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa kakkhaḷo pharuso sāhasikova. Na kevalañca idāneva, pubbepesa khattiyasahassānaṃ akkhīni uppāṭāpetvā māretvā tesaṃ maṃsena balikammaṃ kāresī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘이것은 영원할 수 없다’라는 이 말씀은 스승께서 박가국의 상수마라기라 근처 베사깔라 숲에 머무실 때, 보디 왕자를 인연으로 말씀하신 것이다. 보디 왕자는 우데나 왕의 아들로, 당시 상수마라기라에 살면서 기예가 뛰어난 한 목수를 불러 다른 왕들의 것과는 비교할 수 없는 ‘꼬까나다’라는 궁전을 짓게 했다. 궁전을 지은 후 ‘이 목수가 다른 왕을 위해서도 이런 궁전을 지어줄지 모른다’는 인색한 마음에 그의 눈을 뽑아버렸다. 그가 눈을 뽑은 사실이 비구 승가에 알려졌다. 그래서 비구들이 법당에 모여 ‘도반들이여, 보디 왕자가 저런 목수의 눈을 뽑았다고 합니다. 참으로 잔인하고 거칠고 난폭하군요’라고 이야기를 나누었다. 스승께서 오셔서 ‘비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?’라고 물으시고 ‘이러저러한 이야기입니다’라고 답하자, ‘비구들이여, 그가 잔인하고 거칠고 난폭한 것은 지금뿐만이 아니다. 전생에도 그는 그러했다. 지금뿐만 아니라 전생에도 수천 명의 왕들의 눈을 뽑아 죽이고 그들의 고기로 제사를 지내게 했다’고 말씀하시며 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto takkasilāyaṃ disāpāmokkho ācariyo ahosi. Jambudīpatale khattiyamāṇavā brāhmaṇamāṇavā ca tasseva santike sippaṃ uggaṇhiṃsu. Bārāṇasirañño putto brahmadattakumāro nāma tassa santike tayo vede uggaṇhi. So pana pakatiyāpi kakkhaḷo pharuso sāhasiko ahosi. Bodhisatto aṅgavijjāvasena tassa kakkhaḷapharusasāhasikabhāvaṃ ñatvā ‘‘tāta, tvaṃ kakkhaḷo pharuso sāhasiko, pharusena nāma laddhaṃ issariyaṃ aciraṭṭhitikaṃ hoti, so issariye vinaṭṭhe bhinnanāvo viya samudde patiṭṭhaṃ na labhati, tasmā mā evarūpo ahosī’’ti taṃ ovadanto dve gāthā abhāsi –

과거 바라나시에서 브라흐마다타가 다스릴 때, 보살은 탁까실라의 천하 명성이 자자한 스승이었다. 잠부디빠의 왕족 청년들과 브라만 청년들이 그에게서 기술을 배웠다. 바라나시 왕의 아들인 브라흐마다타 왕자도 그의 곁에서 세 가지 베다를 배웠다. 그런데 그는 본래 잔인하고 거칠고 난폭했다. 보살은 관상학을 통해 그의 잔인하고 거칠고 난폭한 성품을 알고, ‘얘야, 너는 잔인하고 거칠고 난폭하구나. 거친 수단으로 얻은 권력은 오래가지 못한단다. 권력을 잃으면 바다에서 배가 부서진 사람처럼 의지할 곳을 찾지 못하게 된다. 그러니 그렇게 되지 말거라’ 하고 훈계하며 두 편의 게송을 읊었다.

14.

14.

‘‘Nayidaṃ niccaṃ bhavitabbaṃ brahmadatta, khemaṃ subhikkhaṃ sukhatā ca kāye;

Atthaccaye mā ahu sampamūḷho, bhinnaplavo sāgarasseva majjhe.

‘브라흐마다타여, 이것은 영원할 수 없는 것이니, 안온함과 풍요로움과 몸의 안락함이 그러하다. 재물이 다했을 때, 바다 한가운데서 배가 부서진 사람처럼 미혹에 빠지지 말라.’

15.

15.

‘‘Yāni karoti puriso, tāni attani passati;

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ;

Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phala’’nti.

“사람은 자신이 행한 일을 스스로 보게 되나니, 선을 행하는 자는 선을 보고, 악을 행하는 자는 악을 보느니라. 어떤 씨를 심느냐에 따라 그와 같은 열매를 거두게 되리라.”

Tattha sukhatā ca kāyeti tāta brahmadatta, yadetaṃ khemaṃ vā subhikkhaṃ vā yā vā esā sukhatā kāye, idaṃ sabbaṃ imesaṃ sattānaṃ niccaṃ sabbakālameva na bhavati, idaṃ pana aniccaṃ hutvā abhāvadhammaṃ. Atthaccayeti so [Pg.148] tvaṃ aniccatāvasena issariye vigate attano atthassa accaye yathā nāma bhinnaplavo bhinnanāvo manusso sāgaramajjhe patiṭṭhaṃ alabhanto sampamūḷho hoti, evaṃ mā ahu sampamūḷho. Tāni attani passatīti tesaṃ kammānaṃ vipākaṃ vindanto tāni attani passati nāma.

거기서 ‘sukhatā ca kāye’란, 얘야 브라흐마다타야, 안온함이나 풍요로움이나 몸의 즐거움, 이 모든 것이 중생들에게 영원히 항상 있는 것이 아니라, 무상하여 없어지는 법이라는 뜻이다. ‘atthaccaye’란 무상함으로 인해 권세가 사라지고 자신의 지위가 없어졌을 때, 마치 바다 한가운데서 배가 부서진 사람이 의지할 곳을 찾지 못해 미혹에 빠지는 것처럼 그렇게 미혹되지 말라는 뜻이다. ‘tāni attani passati’란 그 업의 과보를 받으면서 그것들을 자기 자신에게서 보게 된다는 뜻이다.

So ācariyaṃ vanditvā bārāṇasiṃ gantvā pitu sippaṃ dassetvā oparajje patiṭṭhāya pitu accayena rajjaṃ pāpuṇi. Tassa piṅgiyo nāma purohito ahosi kakkhaḷo pharuso sāhasiko. So yasalobhena cintesi ‘‘yaṃnūnāhaṃ iminā raññā sakalajambudīpe sabbe rājāno gāhāpeyyaṃ, evamesa ekarājā bhavissati, ahampi ekapurohito bhavissāmī’’ti. So taṃ rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpesi. Rājā mahatiyā senāya nagarā nikkhamitvā ekassa rañño nagaraṃ rundhitvā taṃ rājānaṃ gaṇhi. Etenupāyena sakalajambudīpe rajjaṃ gahetvā rājasahassaparivuto ‘‘takkasilāyaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti agamāsi. Bodhisatto nagaraṃ paṭisaṅkharitvā parehi appadhaṃsiyaṃ akāsi.

그는 스승에게 절하고 바라나시로 가서 부왕에게 기술을 보여준 뒤 부왕의 자리에 올라, 부왕이 서거한 뒤 왕위에 올랐다. 그에게는 삥기요(Piṅgiya)라는 제관이 있었는데, 그는 잔인하고 거칠고 난폭했다. 그는 명예욕에 눈이 멀어 ‘내가 이 왕으로 하여금 온 잠부디파의 모든 왕을 사로잡게 하리라. 그렇게 되면 이 왕은 유일한 왕(ekarājā)이 되고 나도 유일한 제관이 되리라’고 생각했다. 그는 왕을 설득하여 자신의 말을 따르게 했다. 왕은 대군을 거느리고 성을 나가 한 왕의 성을 에워싸고 그 왕을 사로잡았다. 이런 방법으로 온 잠부디파의 영토를 빼앗고 천 명의 왕들을 거느린 채 ‘탁까실라의 왕권을 차지하리라’며 나아갔다. 보살은 성을 보수하여 남들이 파괴할 수 없게 만들었다.

Bārāṇasirājā gaṅgānadītīre mahato nigrodharukkhassa mūle sāṇiṃ parikkhipāpetvā upari vitānaṃ kārāpetvā sayanaṃ paññapetvā nivāsaṃ gaṇhi. So jambudīpatale sahassarājāno gahetvā yujjhamānopi takkasilaṃ gahetuṃ asakkonto attano purohitaṃ pucchi ‘‘ācariya, mayaṃ ettakehi rājūhi saddhiṃ āgantvāpi takkasilaṃ gahetuṃ na sakkoma, kiṃ nu kho kātabba’’nti. ‘‘Mahārāja, sahassarājūnaṃ akkhīni uppāṭetvā māretvā kucchiṃ phāletvā pañcamadhuramaṃsaṃ ādāya imasmiṃ nigrodhe adhivatthāya devatāya balikammaṃ katvā antavaṭṭīhi rukkhaṃ parikkhipitvā lohitapañcaṅgulikāni karoma, evaṃ no khippameva jayo bhavissatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā antosāṇiyaṃ mahābale malle ṭhapetvā ekamekaṃ rājānaṃ pakkosāpetvā nippīḷanena visaññaṃ kāretvā akkhīni uppāṭetvā māretvā maṃsaṃ ādāya kaḷevarāni gaṅgāyaṃ pavāhetvā vuttappakāraṃ balikammaṃ kāretvā balibheriṃ ākoṭāpetvā yuddhāya gato.

바라나시 왕은 강가 강변의 커다란 니그로다 나무 아래에 휘장을 치게 하고, 위로는 천장을 만들고 침상을 마련하여 머물렀다. 그는 잠부디파 전역에서 천 명의 왕을 사로잡고도 탁까실라를 점령할 수 없자 자신의 제관에게 물었다. “스승이여, 우리가 이토록 많은 왕들과 함께 왔음에도 탁까실라를 점령할 수 없으니, 어떻게 해야 하겠습니까?” “대왕이여, 천 명의 왕들의 눈을 뽑아 죽이고 배를 갈라 다섯 가지 감미로운 고기를 취하여, 이 니그로다 나무에 거주하는 신령에게 제사를 지내고, 내장으로 나무를 두르고 피 묻은 다섯 손가락 자국을 냅시다. 그리하면 우리의 승리가 곧 다가올 것입니다.” 왕은 “좋소”라고 대답하고 휘장 안에 힘센 장사들을 배치한 뒤, 왕들을 한 명씩 불러 제압하여 실신하게 한 다음, 눈을 뽑아 죽이고 고기를 취하고 시체는 강가 강에 떠내려보냈습니다. 그리고 앞서 말한 대로 제사를 지내고 전쟁을 알리는 북을 치며 전투를 위해 나갔습니다.

Athassa [Pg.149] aṭṭālakato eko yakkho āgantvā dakkhiṇakkhiṃ uppāṭetvā agamāsi, athassa mahatī vedanā uppajji. So vedanāppatto āgantvā nigrodharukkhamūle paññattāsane uttānako nipajji. Tasmiṃ khaṇe eko gijjho ekaṃ tikhiṇakoṭikaṃ aṭṭhiṃ gahetvā rukkhagge nisinno maṃsaṃ khāditvā aṭṭhiṃ vissajjesi, aṭṭhikoṭi āgantvā rañño vāmakkhimhi ayasūlaṃ viya patitvā akkhiṃ bhindi. Tasmiṃ khaṇe bodhisattassa vacanaṃ sallakkhesi. So ‘‘amhākaṃ ācariyo ‘ime sattā bījānurūpaṃ phalaṃ viya kammānurūpaṃ vipākaṃ anubhontī’ti kathento idaṃ disvā kathesi maññe’’ti vatvā vilapanto dve gāthā abhāsi –

그때 망루에서 한 야차가 나타나 왕의 오른쪽 눈을 뽑아 가버렸고, 왕에게는 커다란 고통이 생겼습니다. 그는 고통을 겪으며 돌아와 니그로다 나무 아래 마련된 자리에 하늘을 보고 누웠습니다. 그때 독수리 한 마리가 날카로운 끝을 가진 뼈 하나를 물고 나무 꼭대기에 앉아 고기를 먹다가 뼈를 떨어뜨렸고, 그 뼛조각이 왕의 왼쪽 눈에 철침(鐵針)처럼 떨어져 눈을 찔렀습니다. 그때 그는 보살의 말씀을 떠올렸습니다. 그는 “우리 스승께서 ‘이 중생들은 씨앗에 따른 열매처럼 업에 따른 과보를 겪는다’고 말씀하신 것이 바로 이것을 보고 하신 말씀이로구나”라고 말하며 통곡하며 두 편의 게송을 읊었습니다.

16.

16.

‘‘Idaṃ tadācariyavaco, pārāsariyo yadabravi;

‘Mā su tvaṃ akari pāpaṃ, yaṃ tvaṃ pacchā kataṃ tape’.

“이것이 바로 스승의 말씀이니, 파라사리야(Pārāsariya)께서 말씀하셨도다. ‘그대는 악을 행하지 말라, 나중에 그 행한 일로 인해 괴로워하게 되리니.’”

17.

17.

‘‘Ayameva so piṅgiya venasākho, yamhi ghātayiṃ khattiyānaṃ sahassaṃ;

Alaṅkate candanasārānulitte, tameva dukkhaṃ paccāgataṃ mama’’nti.

“이것이 바로 그 가지가 무성한(venasākha) 니그로다 나무로다. 거기서 내가 천 명의 왕들을 죽였지. 장식하고 전단향을 발랐던 그들에게 가했던 고통이 그대로 나에게 돌아왔구나.”

Tattha idaṃ tadācariyavacoti idaṃ taṃ ācariyassa vacanaṃ. Pārāsariyoti taṃ gottena kitteti. Pacchā katanti yaṃ pāpaṃ tayā kataṃ, pacchā taṃ tapeyya kilameyya, taṃ mā karīti ovādaṃ adāsi, ahaṃ panassa vacanaṃ na karinti. Ayamevāti nigrodharukkhaṃ dassento vilapati. Venasākhoti patthaṭasākho. Yamhi ghātayinti yamhi rukkhe khattiyasahassaṃ māresiṃ. Alaṅkate candanasārānulitteti rājālaṅkārehi alaṅkate lohitacandanasārānulitte te khattiye yatthāhaṃ ghātesiṃ, ayameva so rukkho idāni mayhaṃ kiñci parittāṇaṃ kātuṃ na sakkotīti dīpeti. Tameva dukkhanti yaṃ mayā paresaṃ akkhiuppāṭanadukkhaṃ kataṃ, idaṃ me tatheva paṭiāgataṃ, idāni no ācariyassa vacanaṃ matthakaṃ pattanti paridevati.

거기서 ‘Idaṃ tadācariyavaco’는 ‘이것이 그 스승의 말씀이다’라는 뜻입니다. ‘Pārāsariyoti’는 그를 가문(gotta)의 이름으로 부르는 것입니다. ‘Pacchā kataṃ’은 그대가 행한 그 악이 나중에 그대를 괴롭게 하고 힘들게 할 것이니, 그것을 하지 말라고 훈계를 주었으나 나는 그의 말을 듣지 않았다는 의미입니다. ‘Ayameva’는 니그로다 나무를 가리키며 한탄하는 것입니다. ‘Venasākhoti’는 가지가 넓게 퍼진 것을 뜻합니다. ‘Yamhi ghātayiṃ’은 이 나무에서 천 명의 왕들을 죽였다는 것입니다. ‘Alaṅkate candanasārānulitteti’는 왕의 장신구로 꾸미고 붉은 전단향을 바른 그 왕들을 내가 죽인 곳에서, 바로 이 나무가 지금 나를 조금도 보호해 줄 수 없음을 나타냅니다. ‘Tameva dukkhaṃ’은 내가 남들의 눈을 뽑아 가한 그 고통이 나에게 똑같이 되돌아왔으며, 이제 우리 스승의 말씀이 실현되었다고 통곡하는 것입니다.

So [Pg.150] evaṃ paridevamāno aggamahesiṃ anussaritvā –

그는 이렇게 슬피 울며 왕비를 그리워하며—

18.

18.

‘‘Sāmā ca kho candanalittagattā, laṭṭhīva sobhañjanakassa uggatā;

Adisvā kālaṃ karissāmi ubbariṃ, taṃ me ito dukkhataraṃ bhavissatī’’ti. –

“전단향을 몸에 바른 피부가 황금빛인(Sāmā) 여인이여, 마치 솟아오른 소반자나까(sobhañjanaka) 나무 줄기 같구나. 우바리(Ubbari) 왕비를 보지 못한 채 죽게 되리니, 그것이 나에게는 이 죽음보다 더 큰 고통이 되리라.”

Gāthamāha –

게송을 읊었습니다.

Tassattho – mama bhariyā suvaṇṇasāmā ubbarī yathā nāma siggurukkhassa uju uggatā sākhā mandamāluteritā kampamānā sobhati, evaṃ itthivilāsaṃ kurumānā sobhati, tamahaṃ idāni akkhīnaṃ bhinnattā ubbariṃ adisvāva kālaṃ karissāmi, taṃ me tassā adassanaṃ ito maraṇadukkhatopi dukkhataraṃ bhavissatīti.

그 뜻은 다음과 같습니다. 나의 아내인 황금빛 사마 우바리는 마치 시구(siggu) 나무의 곧게 솟은 가지가 산들바람에 흔들리며 아름답듯이, 여인의 자태를 뽐내며 아름답습니다. 나는 지금 눈이 멀어 우바리를 보지 못한 채 죽게 될 것이니, 그녀를 보지 못하는 것이 죽음의 고통보다 더 큰 고통이 될 것입니다.

So evaṃ vilapantova maritvā niraye nibbatti. Na naṃ issariyaluddho purohito parittāṇaṃ kātuṃ sakkhi, na attano issariyaṃ. Tasmiṃ matamatteyeva balakāyo bhijjitvā palāyi.

그는 이렇게 한탄하다가 죽어서 지옥에 태어났습니다. 권세에 눈이 먼 제관도, 자신의 권세도 그를 보호해주지 못했습니다. 그가 죽자마자 군대는 뿔뿔이 흩어져 달아났습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirājā bodhirājakumāro ahosi, piṅgiyo devadatto, disāpāmokkhācariyo pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨습니다. “그때 바라나시 왕은 보디 왕자였고, 핑기야(Piṅgiya)는 데바닷타였으며, 세계적으로 유명한 스승은 바로 나였다.”

Venasākhajātakavaṇṇanā tatiyā.

베나사카 자타카 주해 제3편이 끝났다.

[354] 4. Uragajātakavaṇṇanā

[354] 4. 우라가 자타카 주해(Uragajātakavaṇṇanā)

Uragova tacaṃ jiṇṇanti idaṃ satthā jetavane viharanto mataputtakaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. Vatthu pana matabhariyamatapitikavatthusadisameva. Idhāpi tatheva satthā tassa nivesanaṃ gantvā taṃ āgantvā vanditvā nisinnaṃ ‘‘kiṃ, āvuso, socasī’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante, puttassa me matakālato paṭṭhāya socāmī’’ti vutte ‘‘āvuso, bhijjanadhammaṃ nāma bhijjati, nassanadhammaṃ nāma nassati, tañca kho na ekasmiṃyeva kule, nāpi ekasmiññeva gāme, atha kho aparimāṇesu cakkavāḷesu tīsu bhavesu amaraṇadhammo [Pg.151] nāma natthi, tabbhāveneva ṭhātuṃ samattho ekasaṅkhāropi sassato nāma natthi, sabbe sattā maraṇadhammā, sabbe saṅkhārā bhijjanadhammā, porāṇakapaṇḍitāpi putte mate ‘maraṇadhammaṃ mataṃ, nassanadhammaṃ naṭṭha’nti na sociṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“뱀이 허물을 벗듯이”라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 아들을 잃은 한 거사를 위해 설하신 것입니다. 이야기는 아내를 잃거나 아버지를 잃은 이야기와 흡사합니다. 여기서도 스승께서는 그의 집으로 가셔서, 그가 다가와 절하고 앉자 “그대여, 왜 슬퍼하는가?”라고 물으셨습니다. “예, 세존이시여, 아들이 죽은 뒤로 계속 슬퍼하고 있습니다”라고 말하자, “그대여, 부서질 성질의 것은 부서지고, 사라질 성질의 것은 사라진다. 그것은 단지 한 집안이나 한 마을의 일이 아니다. 한량없는 세계의 삼계 어디에도 죽지 않는 법이란 없으며, 그대로 머물 수 있는 형성된 것(saṅkhāra)은 단 하나도 영원하지 않다. 모든 중생은 죽기 마련이고, 모든 형성된 것은 부서지기 마련이다. 옛 현자들도 아들이 죽었을 때 ‘죽을 것이 죽었고, 사라질 것이 사라졌다’고 하며 슬퍼하지 않았다”라고 말씀하시고, 그의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasiyaṃ dvāragāmake brāhmaṇakule nibbattitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā kasikammena jīvikaṃ kappesi. Tassa putto ca dhītā cāti dve dārakā ahesuṃ. So puttassa vayappattassa samānakulato kumārikaṃ āharitvā adāsi, iti te dāsiyā saddhiṃ cha janā ahesuṃ – bodhisatto, bhariyā, putto, dhītā, suṇisā, dāsīti. Te samaggā sammodamānā piyasaṃvāsā ahesuṃ. Bodhisatto sesānaṃ pañcannaṃ evaṃ ovādaṃ deti ‘‘tumhe yathāladdhaniyāmeneva dānaṃ detha, sīlaṃ rakkhatha, uposathakammaṃ karotha, maraṇassatiṃ bhāvetha, tumhākaṃ maraṇabhāvaṃ sallakkhetha, imesañhi sattānaṃ maraṇaṃ dhuvaṃ, jīvitaṃ addhuvaṃ, sabbe saṅkhārā aniccā khayavayadhamminova, rattiñca divā ca appamattā hothā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti ovādaṃ sampaṭicchitvā appamattā maraṇassatiṃ bhāventi.

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 바라나시의 어느 성문 마을 브라만 가문에서 태어나 가계를 꾸리고 농사로 생계를 이어갔습니다. 그에게는 아들과 딸, 두 아이가 있었습니다. 그는 아들이 성인이 되자 비슷한 가문에서 처녀를 데려와 아내로 삼게 해주었습니다. 그리하여 그들은 하녀와 함께 보살, 아내, 아들, 딸, 며느리, 하녀까지 여섯 명의 식구가 되었습니다. 그들은 화합하고 기뻐하며 정답게 살았습니다. 보살은 나머지 다섯 명에게 이렇게 훈계했습니다. '그대들은 얻은 형편대로 보시를 행하고, 계율을 지키며, 포살을 지키고, 죽음에 대한 마음챙김을 닦으십시오. 그대들이 죽을 운명임을 명심하십시오. 이 중생들에게 죽음은 확실하고 삶은 불확실합니다. 모든 형성된 것(상카라)은 무상하며 사라지고 소멸하는 성질을 가졌으니, 밤낮으로 방일하지 마십시오.' 그들은 '알겠습니다'라고 훈계를 받아들이고 방일하지 않으며 죽음에 대한 마음챙김을 닦았습니다.

Athekadivasaṃ bodhisatto puttena saddhiṃ khettaṃ gantvā kasati. Putto kacavaraṃ saṅkaḍḍhitvā jhāpeti. Tassāvidūre ekasmiṃ vammike āsīviso atthi. Dhūmo tassa akkhīni pahari. So kuddho nikkhamitvā ‘‘imaṃ nissāya mayhaṃ bhaya’’nti catasso dāṭhā nimujjāpento taṃ ḍaṃsi, so parivattitvā patito. Bodhisatto parivattitvā taṃ patitaṃ disvā goṇe ṭhapetvā gantvā tassa matabhāvaṃ ñatvā taṃ ukkhipitvā ekasmiṃ rukkhamūle nipajjāpetvā pārupitvā neva rodi na paridevi – ‘‘bhijjanadhammaṃ pana bhinnaṃ, maraṇadhammaṃ mataṃ, sabbe saṅkhārā aniccā maraṇanipphattikā’’ti aniccabhāvameva sallakkhetvā kasi. So khettasamīpena gacchantaṃ ekaṃ paṭivissakaṃ purisaṃ disvā ‘‘tāta, gehaṃ gacchasī’’ti pucchitvā ‘‘āmā’’ti vutte tena hi amhākampi gharaṃ gantvā brāhmaṇiṃ vadeyyāsi ‘‘ajja kira pubbe viya dvinnaṃ bhattaṃ anāharitvā ekassevāhāraṃ āhareyyātha, pubbe ca ekikāva dāsī āhāraṃ āharati, ajja pana cattāropi janā suddhavatthanivatthā gandhapupphahatthā āgaccheyyāthā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti gantvā brāhmaṇiyā tatheva kathesi. Kena te, tāta, imaṃ sāsanaṃ dinnanti. Brāhmaṇena[Pg.152], ayyeti. Sā ‘‘putto me mato’’ti aññāsi, kampanamattampissā nāhosi. Evaṃ subhāvitacittā suddhavatthanivatthā gandhapupphahatthā dāsiṃ pana āhāraṃ āharāpetvā sesehi saddhiṃ khettaṃ agamāsi. Ekassapi roditaṃ vā paridevitaṃ vā nāhosi.

그러던 어느 날 보살은 아들과 함께 밭에 나가 밭을 갈았습니다. 아들은 쓰레기를 모아 불태웠습니다. 그 근처의 한 개미집에 독사가 있었습니다. 연기가 독사의 눈을 찔렀습니다. 독사는 화가 나서 나와서 '이놈 때문에 내가 위험에 처했다'라고 생각하며 네 개의 송곳니를 깊이 박아 그를 물었고, 그는 쓰러졌습니다. 보살은 뒤를 돌아보다가 그가 쓰러진 것을 보고 소를 세워두고 가서 그의 죽음을 확인했습니다. 그를 들어 올려 나무 아래 눕히고 옷으로 덮어준 뒤, 울지도 슬퍼하지도 않았습니다. '부서질 성질의 것은 부서졌고, 죽을 성질의 것은 죽었다. 모든 형성된 것(상카라)은 무상하며 죽음으로 끝나는 법이다'라고 무상함만을 관찰하며 계속 밭을 갈았습니다. 그는 밭 근처를 지나가는 한 이웃 남자를 보고 '여보게, 집으로 가는가?'라고 물었습니다. '그렇습니다'라고 답하자 보살은 '그렇다면 우리 집에도 들러 브라만 여인에게 이렇게 전해주게. '오늘은 예전처럼 두 사람분의 밥을 가져오지 말고 한 사람분의 밥만 가져오시오. 예전에는 하녀 혼자 밥을 가져왔지만, 오늘은 네 사람 모두 깨끗한 옷을 입고 향과 꽃을 손에 들고 오시오'라고 말이네.' 그는 '알겠습니다' 하고 가서 브라만 여인에게 그대로 전했습니다. '여보게, 누가 이 소식을 전해주었나?' '브라만께서 하셨습니다, 마님.' 그녀는 '내 아들이 죽었구나'라고 알아차렸지만, 조금도 동요하지 않았습니다. 이와 같이 마음을 잘 닦은 그녀는 깨끗한 옷을 입고 향과 꽃을 손에 들고 하녀에게 밥을 가져오게 하여 나머지 가족들과 함께 밭으로 갔습니다. 단 한 사람도 울거나 슬퍼하는 자가 없었습니다.

Bodhisatto puttassa nipannachāyāyameva nisīditvā bhuñji. Bhuttāvasāne sabbepi dārūni uddharitvā taṃ citakaṃ āropetvā gandhapupphehi pūjetvā jhāpesuṃ. Ekassa ca ekabindupi assu nāhosi, sabbepi subhāvitamaraṇassatino honti. Tesaṃ sīlatejena sakkassa āsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So ‘‘ko nu kho maṃ ṭhānā cāvetukāmo’’ti upadhārento tesaṃ guṇatejena uṇhabhāvaṃ ñatvā pasannamānaso hutvā ‘‘mayā etesaṃ santikaṃ gantvā sīhanādaṃ nadāpetvā sīhanādapariyosāne etesaṃ nivesanaṃ sattaratanaparipuṇṇaṃ katvā āgantuṃ vaṭṭatī’’ti vegena tattha gantvā āḷāhanapasse ṭhito ‘‘tāta, kiṃ karothā’’ti āha. ‘‘Ekaṃ manussaṃ jhāpema, sāmī’’ti. ‘‘Na tumhe manussaṃ jhāpessatha, ekaṃ pana migaṃ māretvā pacatha maññe’’ti. ‘‘Natthetaṃ sāmi, manussameva jhāpemā’’ti. ‘‘Tena hi verimanusso vo bhavissatī’’ti. Atha naṃ bodhisatto ‘‘orasaputto no sāmi, na veriko’’ti āha. ‘‘Tena hi vo appiyaputto bhavissatī’’ti? ‘‘Ativiya piyaputto, sāmī’’ti. ‘‘Atha kasmā na rodasī’’ti? So arodanakāraṇaṃ kathento paṭhamaṃ gāthamāha –

보살은 아들이 누워 있던 그늘에 앉아 식사를 했습니다. 식사를 마친 뒤 모두가 땔나무를 가져와 화장용 장작더미를 쌓고, 그를 향과 꽃으로 공양한 뒤 화장했습니다. 단 한 사람도 눈물 한 방울 흘리지 않았으니, 모두가 죽음에 대한 마음챙김을 잘 닦은 이들이었습니다. 그들의 계행의 위력으로 인해 삭카의 자리가 뜨거워졌습니다. 그는 '누가 나를 이 자리에서 움직이게 하려 하는가?' 하고 살피다가 그들의 공덕의 위력으로 자리가 뜨거워진 것을 알고 기쁜 마음이 되었습니다. '내가 저들에게 가서 사자후를 토하게 하고, 사자후의 끝에 저들의 집을 칠보로 가득 채워주고 돌아가야겠다'라고 생각하고 서둘러 그곳으로 가서 화장터 곁에 서서 '보시오, 무엇을 하고 있소?'라고 물었습니다. '어떤 사람을 화장하고 있습니다, 주인님.' '그대들은 사람을 화장하는 것이 아니라, 아마 사슴 한 마리를 잡아서 요리하는 것 같소.' '아닙니다, 주인님. 사람을 화장하고 있습니다.' '그렇다면 그는 그대들의 원수였겠구려.' 그러자 보살은 '주인님, 그는 우리 친아들이지 원수가 아닙니다'라고 말했습니다. '그렇다면 그대들에게 사랑받지 못한 아들이었소?' '매우 사랑하는 아들이었습니다, 주인님.' '그런데 어째서 울지 않소?' 보살은 울지 않는 이유를 설명하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

19.

19.

‘‘Uragova tacaṃ jiṇṇaṃ, hitvā gacchati saṃ tanuṃ;

Evaṃ sarīre nibbhoge, pete kālakate sati.

“뱀이 낡은 허물을 벗어버리고 자신의 몸을 떠나가듯이, 이처럼 몸이 쓸모없게 되어 죽어 생을 마감했을 때,”

20.

20.

‘‘Ḍayhamāno na jānāti, ñātīnaṃ paridevitaṃ;

Tasmā etaṃ na socāmi, gato so tassa yā gatī’’ti.

“화장되는 자는 친족들의 곡소리를 알지 못하니, 그러므로 나는 그를 위해 슬퍼하지 않노라. 그는 자신의 갈 길을 갔을 뿐이라네.”

Tattha saṃ tanunti attano sarīraṃ. Nibbhogeti jīvitindriyassa abhāvena bhogarahite. Peteti paralokaṃ paṭigate. Kālakateti katakāle, mateti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – sāmi, mama putto yathā nāma urago jiṇṇatacaṃ nicchinditvā anoloketvā anapekkho chaḍḍetvā [Pg.153] gaccheyya, evaṃ attano sarīraṃ chaḍḍetvā gacchati, tassa jīvitindriyarahite sarīre evaṃ nibbhoge tasmiñca me putte pete puna paṭigate maraṇakālaṃ katvā ṭhite sati ko kāruññena vā paridevena vā attho. Ayañhi yathā sūlehi vijjhitvā ḍayhamāno sukhadukkhaṃ na jānāti, evaṃ ñātīnaṃ paridevitampi na jānāti, tena kāraṇenāhaṃ etaṃ na socāmi. Yā tassa attano gati, taṃ so gatoti.

여기서 'saṃ tanuṃ'은 자신의 몸을 말합니다. 'nibbhoge'는 생명 기능의 부재로 인해 즐길 수 없는 상태를 말합니다. 'pete'는 저세상으로 간 것을 말합니다. 'kālakate'는 정해진 때를 맞이한, 즉 죽었다는 뜻입니다. 이 말의 의미는 다음과 같습니다. 주인님, 제 아들은 마치 뱀이 낡은 허물을 벗어버리고 돌아보지 않으며 미련 없이 버리고 가는 것처럼, 자신의 몸을 버리고 떠나간 것입니다. 생명 기능이 사라진 몸이 이처럼 쓸모없게 되었고, 제 아들이 저세상으로 떠나 죽음을 맞이한 상태인데 연민이나 통곡이 무슨 소용이 있겠습니까? 마치 꼬챙이에 찔려 불에 타는 자가 즐거움이나 괴로움을 알지 못하듯, 그는 친족들의 곡소리도 알지 못합니다. 그런 까닭에 나는 그를 위해 슬퍼하지 않습니다. 그가 가야 할 자신의 길을 그가 간 것입니다.

Sakko bodhisattassa vacanaṃ sutvā brāhmaṇiṃ pucchi ‘‘amma, tuyhaṃ so kiṃ hotī’’ti? ‘‘Dasa māse kucchinā pariharitvā thaññaṃ pāyetvā hatthapāde saṇṭhapetvā vaḍḍhitaputto me, sāmī’’ti. ‘‘Amma, pitā tāva purisabhāvena mā rodatu, mātu hadayaṃ pana mudukaṃ hoti, tvaṃ kasmā na rodasī’’ti? Sā arodanakāraṇaṃ kathentī –

삭카는 보살의 말을 듣고 바라문 여인에게 물었습니다. “어머니, 저 사람은 당신에게 어떤 사람입니까?” “주인님, 열 달 동안 태중에 품었고, 젖을 먹여 키웠으며, 손발을 가누게 하여 기른 제 아들입니다.” “어머니, 아버지는 남자라 치더라도 울지 않을 수 있겠지만, 어머니의 마음은 부드러운 법인데 당신은 어찌하여 울지 않습니까?” 그녀는 울지 않는 이유를 설명하며 다음과 같이 말했습니다.

21.

21.

‘‘Anavhito tato āgā, ananuññāto ito gato;

Yathāgato tathā gato, tattha kā paridevanā.

“부르지도 않았는데 저세상에서 왔고, 허락도 받지 않고 여기서 떠나갔네. 온 대로 그렇게 갔으니, 거기에 무슨 슬퍼할 일이 있겠는가.”

22.

22.

‘‘Ḍayhamāno na jānāti, ñātīnaṃ paridevitaṃ;

Tasmā etaṃ na socāmi, gato so tassa yā gatī’’ti. – gāthādvayamāha –

“화장되는 자는 친족들의 곡소리를 알지 못하니, 그러므로 나는 그를 위해 슬퍼하지 않노라. 그는 자신의 갈 길을 갔을 뿐이라네.” — 이렇게 두 게송을 읊었습니다.

Tattha anavhitoti ayaṃ tāta mayā paralokato anavhito ayācito. Āgāti amhākaṃ gehaṃ āgato. Itoti ito manussalokato gacchantopi mayā ananuññātova gato. Yathāgatoti āgacchantopi yathā attanova ruciyā āgato, gacchantopi tatheva gato. Tatthāti tasmiṃ tassa ito gamane kā paridevanā. Ḍayhamānoti gāthā vuttanayena veditabbā.

거기서 '부르지 않았는데(anavhito)'라는 것은, '얘야, 이 사람은 내가 저세상으로부터 부르지 않았고 요청하지 않았다'는 뜻입니다. '왔다(āgā)'는 것은 '우리의 집으로 왔다'는 뜻입니다. '여기서(ito)'라는 것은 '이 인간 세상에서 가면서도 나의 허락 없이 갔다'는 뜻입니다. '온 대로(yathāgato)'라는 것은 '올 때도 자신의 뜻대로 왔고, 갈 때도 그와 같이 갔다'는 뜻입니다. '거기서(tattha)'라는 것은 '그가 여기서 떠난 것에 대해 무슨 슬퍼함이 있겠는가'라는 뜻입니다. '불타고 있는(ḍayhamāno)'이라는 구절은 게송에서 설해진 방식대로 알아야 합니다.

Sakko brāhmaṇiyā kathaṃ sutvā tassa bhaginiṃ pucchi ‘‘amma, tuyhaṃ so kiṃ hotī’’ti? ‘‘Bhātā me, sāmī’’ti. ‘‘Amma, bhaginiyo nāma bhātūsu sinehā honti, tvaṃ kasmā na rodasī’’ti? Sā arodanakāraṇaṃ kathentī –

삭카는 바라문 여인의 말을 듣고 그의 누이에게 물었습니다. “여인이여, 그는 그대에게 누구입니까?” “나의 오라버니입니다, 주인님.” “여인이여, 누이는 오라버니에 대해 애정이 있는 법인데, 그대는 어찌하여 울지 않습니까?” 그녀는 울지 않는 이유를 말하며 다음과 같이 세 번째 게송들을 읊었습니다.

23.

23.

‘‘Sace rode kisā assaṃ, tassā me kiṃ phalaṃ siyā;

Ñātimittasuhajjānaṃ, bhiyyo no aratī siyā.

“만일 내가 울어서 수척해진다면, 그것이 저에게 무슨 이익이 되겠습니까? 친척들과 친구들, 동료들에게 우리의 괴로움만 더할 뿐입니다.”

24.

24.

Ḍayhamāno [Pg.154] na jānāti, ñātīnaṃ paridevitaṃ;

Tasmā etaṃ na socāmi, gato so tassa yā gatī’’ti. – gāthādvayamāha –

“화장되는 자는 친족들의 곡소리를 알지 못하니, 그러므로 나는 그를 위해 슬퍼하지 않노라. 그는 자신의 갈 길을 갔을 뿐이라네.”

Tattha saceti yadi ahaṃ bhātari mate rodeyyaṃ, kisasarīrā assaṃ. Bhātu pana me tappaccayā vuḍḍhi nāma natthīti dasseti. Tassā meti tassā mayhaṃ rodantiyā kiṃ phalaṃ ko ānisaṃso bhaveyya. Mayhaṃ avuddhi pana paññāyatīti dīpeti. Ñātimittasuhajjānanti ñātimittasuhadānaṃ. Ayameva vā pāṭho. Bhiyyo noti ye amhākaṃ ñātī ca mittā ca suhadayā ca, tesaṃ adhikatarā arati siyā.

거기서 '만일(sace)'이라는 것은 ‘만일 내가 오라버니가 죽었을 때 운다면 내 몸은 수척해질 것이다. 그러나 그로 인해 내 오라버니에게 어떤 이익(vuḍḍhi)도 없다’는 것을 보여줍니다. '나에게(tassā me)'라는 것은 ‘그렇게 우는 나에게 무슨 결과가, 무슨 공덕이 있겠는가. 오히려 나의 어리석음만 드러날 뿐이다’라는 뜻을 밝힙니다. '친척들과 친구들, 동료들에게(ñātimittasuhajjānaṃ)'는 친척과 친구와 마음을 나누는 이들에게라는 뜻입니다. 혹은 이 글자 그대로의 독법도 가능합니다. '우리에게 더욱(bhiyyo no)'이란 우리의 친척과 친구와 마음을 나누는 이들에게 더욱 큰 근심(arati)이 있을 뿐이라는 뜻입니다.

Sakko bhaginiyā kathaṃ sutvā bhariyaṃ pucchi ‘‘amma, tuyhaṃ so kiṃ hotī’’ti? ‘‘Pati me, sāmī’’ti. ‘‘Itthiyo nāma patimhi mate vidhavā honti anāthā, tvaṃ kasmā na rodasī’’ti. Sāpissa arodanakāraṇaṃ kathentī –

삭카는 누이의 말을 듣고 아내에게 물었습니다. “여인이여, 그는 그대에게 누구입니까?” “나의 남편입니다, 주인님.” “여인들은 남편이 죽으면 의지할 곳 없는 과부가 되는데, 그대는 어찌하여 울지 않습니까?” 그녀도 삭카에게 울지 않는 이유를 말하며 다음과 같이 네 번째 게송들을 읊었습니다.

25.

25.

‘‘Yathāpi dārako candaṃ, gacchantamanurodati;

Evaṃsampadamevetaṃ, yo petamanusocati.

“마치 어린아이가 하늘을 가는 달을 보고 따라 우는 것처럼, 죽은 자를 따라 슬퍼하는 자도 그와 똑같습니다.”

26.

26.

‘‘Ḍayhamāno na jānāti, ñātīnaṃ paridevitaṃ;

Tasmā etaṃ na socāmi, gato so tassa yā gatī’’ti. – gāthādvayamāha –

“화장되는 자는 친족들의 곡소리를 알지 못하니, 그러므로 나는 그를 위해 슬퍼하지 않노라. 그는 자신의 갈 길을 갔을 뿐이라네.”

Tassattho – yathā nāma yattha katthaci yuttāyuttaṃ labbhanīyālabbhanīyaṃ ajānanto bāladārako mātu ucchaṅge nisinno puṇṇamāsiyaṃ puṇṇaṃ candaṃ ākāse gacchantaṃ disvā ‘‘amma, candaṃ me dehi, amma, candaṃ me dehī’’ti punappunaṃ rodati, evaṃsampadamevetaṃ, evaṃnipphattikameva etaṃ tassa ruṇṇaṃ hoti, yo petaṃ kālakataṃ anusocati. Itopi ca bālataraṃ. Kiṃkāraṇā? So hi vijjamānacandaṃ anurodati, mayhaṃ pana pati mato etarahi avijjamāno sūlehi vijjhitvā ḍayhamānopi na kiñci jānātīti.

그 뜻은 이러하다. 비유하자면, 무엇이든 마땅한 것과 마땅치 않은 것, 얻을 수 있는 것과 얻을 수 없는 것을 알지 못하는 어린아이가 어머니의 무릎에 앉아 보름달이 하늘을 가로지르는 것을 보고 “어머니, 저 달을 주세요, 어머니, 저 달을 주세요”라고 거듭 울어대는 것과 같다. 죽은 자를 따라 슬퍼하는 사람의 울음도 그와 같이 아무런 결실이 없는 결과를 가져올 뿐이다. 이는 아이보다 더 어리석은 짓이다. 왜 그런가? 아이는 실재하는 달을 보고 우는 것이지만, 나의 남편은 이미 죽어서 지금은 존재하지 않으며, 꼬챙이에 꽂혀 불타면서도 아무것도 알지 못하기 때문이다.

Sakko bhariyāya vacanaṃ sutvā dāsiṃ pucchi ‘‘amma, tuyhaṃ so kiṃ hotī’’ti? ‘‘Ayyo me, sāmī’’ti. ‘‘Nanu tvaṃ iminā pīḷetvā pothetvā paribhuttā [Pg.155] bhavissasi, tasmā ‘‘sumuttā aha’’nti na rodasī’’ti. ‘Sāmi, mā evaṃ avaca, na etaṃ etassa anucchavikaṃ, khantimettānuddayasampanno me ayyaputto, ure saṃvaḍḍhitaputto viya ahosī’ti. ‘‘Atha kasmā na rodasī’’ti? Sāpissa arodanakāraṇaṃ kathentī –

삭카는 아내의 말을 듣고 여종에게 물었다. “여인이여, 죽은 이는 그대에게 누구입니까?” “나의 주인님입니다, 주인님.” “그대는 이 사람에게 억눌리고 매 맞으며 부림을 당하지 않았느냐? 그러니 ‘나는 잘 벗어났다’고 생각하며 울지 않는 것이냐?” “주인님, 그렇게 말씀하지 마십시오. 그것은 그분에게 합당한 말이 아닙니다. 나의 주인님은 인내와 자애와 연민을 갖추신 분으로, 가슴으로 키운 아들처럼 저를 대하셨습니다.” “그러면 어찌하여 울지 않느냐?” 그녀도 울지 않는 이유를 말하며 다음과 같이 두 편의 게송을 읊었다.

27.

27.

‘‘Yathāpi udakakumbho, bhinno appaṭisandhiyo;

Evaṃsampadamevetaṃ, yo petamanusocati.

“마치 깨져버린 물동이를 다시 붙일 수 없는 것처럼, 죽은 자를 따라 슬퍼하는 자의 슬픔도 그와 같이 허망할 뿐입니다.

28.

28.

‘‘Ḍayhamāno na jānāti, ñātīnaṃ paridevitaṃ;

Tasmā etaṃ na socāmi, gato so tassa yā gatī’’ti. – gāthādvayamāha –

불에 타는 시신은 친척들의 슬피 우는 소리를 알지 못합니다. 그러므로 나는 그를 위해 슬퍼하지 않습니다. 그는 자신이 지은 업에 따라 갈 곳으로 갔을 뿐입니다.”

Tassattho – yathā nāma udakakumbho ukkhipiyamāno patitvā sattadhā bhinno puna tāni kapālāni paṭipāṭiyā ṭhapetvā saṃvidahitvā paṭipākatikaṃ kātuṃ na sakkoti, yo petamanusocati, tassapi etamanusocanaṃ evaṃnipphattikameva hoti, matassa puna jīvāpetuṃ asakkuṇeyyattā iddhimato vā iddhānubhāvena bhinnaṃ kumbhaṃ saṃvidahitvā udakassa pūretuṃ sakkā bhaveyya, kālakato pana iddhibalenāpi na sakkā paṭipākatitaṃ kātunti. Itarā gāthā vuttatthāyeva.

그 뜻은 이러하다. 비유하자면, 물동이를 들어 올리다 떨어뜨려 일곱 조각이 났을 때, 다시 그 조각들을 차례대로 놓아 맞추어 원래대로 되돌릴 수 없는 것과 같다. 죽은 자를 따라 슬퍼하는 자의 슬픔도 그와 같이 아무런 결실이 없으니, 죽은 자를 다시 살려낼 수 없기 때문이다. 신통력이 있는 자라면 신통의 힘으로 깨진 항아리를 맞추고 물을 채울 수 있을지도 모르나, 죽은 자는 신통의 힘으로도 다시 원래대로 되돌릴 수 없다. 다른 게송은 앞에서 설명한 바와 같다.

Sakko sabbesaṃ dhammakathaṃ sutvā pasīditvā ‘‘tumhehi appamattehi maraṇassati bhāvitā, tumhe ito paṭṭhāya sahatthena kammaṃ mā karittha, ahaṃ, sakko devarājā, ahaṃ vo gehe satta ratanāni aparimāṇāni karissāmi, tumhe dānaṃ detha, sīlaṃ rakkhatha, uposathakammaṃ karotha, appamattā hothā’’ti tesaṃ ovādaṃ datvā gehaṃ aparimitadhanaṃ katvā pakkāmi.

삭카는 모든 이의 법문을 듣고 기뻐하며 “그대들은 방일하지 않고 죽음에 대한 마음챙김(maraṇassati)을 잘 닦았구나. 그대들은 이제부터 직접 손으로 힘든 일을 하지 말라. 천상계의 왕인 나 삭카가 그대들의 집에 헤아릴 수 없는 일곱 가지 보물을 가득 채워 주리라. 그대들은 보시를 행하고 계율을 지키며 포살을 행하고 방일하지 말라.”고 그들에게 가르침을 내리고 집안에 끝없는 재물을 채워준 뒤 떠났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne kuṭumbiko sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā dāsī khujjuttarā ahosi, dhītā uppalavaṇṇā, putto rāhulo, mātā khemā, brāhmaṇo pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 요약하셨다. 사성제 설법의 끝에 장자는 예류과(sotāpattiphala)에 머물렀다. 그때의 여종은 쿠줏따라였고, 딸은 웁빨라완나였으며, 아들은 라훌라였고, 어머니는 케마였으며, 바라문은 바로 나였다.

Uragajātakavaṇṇanā catutthā.

우라가 자타카(Uraga-jātaka) 주해 제4장이 끝났다.

[355] 5. Ghaṭajātakavaṇṇanā

[355] 5. 가타 자타카(Ghaṭa-jātaka) 주해

Aññe [Pg.156] socanti rodantīti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño ekaṃ amaccaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitasadisameva. Idha pana rājā attano upakārassa amaccassa mahantaṃ yasaṃ datvā paribhedakānaṃ kathaṃ gahetvā taṃ bandhāpetvā bandhanāgāre pavesesi. So tattha nisinnova sotāpattimaggaṃ nibbattesi. Rājā tassa guṇaṃ sallakkhetvā mocāpesi. So gandhamālaṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā vanditvā nisīdi. Atha naṃ satthā ‘‘anattho kira te uppanno’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante, anatthena pana me attho āgato, sotāpattimaggo nibbatto’’ti vutte ‘‘na kho, upāsaka, tvaññeva anatthena atthaṃ āhari, porāṇakapaṇḍitāpi āhariṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“다른 이들은 슬퍼하며 울고 있다”는 이 게송은 스승께서 제따와나에 머무실 때 코살라 왕의 한 대신을 인연으로 설하신 것이다. 배경 이야기는 앞에서 언급한 것과 비슷하다. 여기서는 왕이 자신에게 큰 공을 세운 대신에게 높은 관직을 주었다가, 이간질하는 자들의 말을 듣고 그를 포박하여 감옥에 가두었다. 그는 감옥에 갇혀 있는 동안 예류도(sotāpattimagga)를 성취했다. 나중에 왕은 그의 결백과 공덕을 깨닫고 그를 풀어주었다. 그는 향과 꽃을 가지고 스승께 나아가 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 그때 스승께서 “그대에게 불행한 일이 닥쳤다고 들었다”고 물으시니, 대신은 “그렇습니다, 세존이시여. 하지만 불행 덕분에 저에게는 큰 이익이 찾아왔습니다. 바로 예류도가 생겨났기 때문입니다.”라고 대답했다. 그러자 스승께서는 “재가자여, 그대만이 불행을 이익으로 바꾼 것이 아니다. 옛 현자들도 그러했다.”고 말씀하시고 그가 요청하자 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, ‘‘ghaṭakumāro’’tissa nāmaṃ kariṃsu. So aparena samayena takkasilāyaṃ uggahitasippo dhammena rajjaṃ kāresi. Tassa antepure eko amacco dubbhi. So taṃ paccakkhato ñatvā raṭṭhā pabbājesi. Tadā sāvatthiyaṃ dhaṅkarājā nāma rajjaṃ kāresi. So tassa santikaṃ gantvā taṃ upaṭṭhahitvā heṭṭhā vuttanayena attano vacanaṃ gāhāpetvā bārāṇasirajjaṃ gaṇhāpesi. Sopi rajjaṃ gahetvā bodhisattaṃ saṅkhalikāhi bandhāpetvā bandhanāgāraṃ pavesesi. Bodhisatto jhānaṃ nibbattetvā ākāse pallaṅkena nisīdi, dhaṅkassa sarīre ḍāho uppajji. So gantvā bodhisattassa suvaṇṇādāsaphullapadumasassirikaṃ mukhaṃ disvā bodhisattaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 나라를 다스릴 때, 보살은 그의 왕비의 태에 태어났으며, 사람들은 그의 이름을 ‘가따 꾸마라(항아리 왕자)’라고 지었습니다. 그는 나중에 딱까실라에서 모든 학문을 익히고 법답게 나라를 다스렸습니다. 그때 그의 궁정에 있던 한 대신이 배반을 꾀했습니다. 보살은 그 사실을 직접 확인하고 그를 국외로 추방했습니다. 당시 사밧띠에서는 당까(Dhaṅka)라는 왕이 다스리고 있었습니다. 추방된 대신은 당까 왕에게 가서 그를 섬기며, 앞서 언급한 방식대로 왕을 설득하여 바라나시를 침공하게 했습니다. 당까 왕은 바라나시를 점령한 뒤 보살을 쇠사슬로 묶어 감옥에 가두었습니다. 보살은 감옥에서 선정을 닦아 신통력을 얻어 허공에 결가부좌를 틀고 앉았고, 그 영향으로 당까 왕의 몸에는 뜨거운 열기가 생겼습니다. 왕은 보살에게 달려가 황금 거울이나 활짝 핀 연꽃처럼 빛나는 보살의 안색을 보고, 의아해하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

29.

29.

‘‘Aññe socanti rodanti, aññe assumukhā janā;

Pasannamukhavaṇṇosi, kasmā ghaṭa na socasī’’ti.

“다른 이들은 슬퍼하고 울며, 사람들은 눈물 젖은 얼굴인데, 그대는 참으로 맑고 평온한 안색을 하고 있구려. 가따여, 어찌하여 그대는 슬퍼하지 않는가?”

Tattha aññeti taṃ ṭhapetvā sesamanussā.

여기서 ‘다른 이들(aññe)’이란 보살을 제외한 나머지 모든 사람을 의미합니다.

Athassa bodhisatto asocanakāraṇaṃ kathento catasso gāthā abhāsi –

그러자 보살은 슬퍼하지 않는 이유를 설명하며 네 개의 게송을 읊었습니다.

30.

30.

‘‘Nābbhatītaharo [Pg.157] soko, nānāgatasukhāvaho;

Tasmā dhaṅka na socāmi, natthi soke dutīyatā.

“슬픔은 지나간 일을 되돌리지 못하고, 다가올 행복을 가져다주지도 못합니다. 그러므로 당까여, 나는 슬퍼하지 않습니다. 슬픔에는 그 어떤 실질적인 도움도 없기 때문입니다.

31.

31.

‘‘Socaṃ paṇḍu kiso hoti, bhattañcassa na ruccati;

Amittā sumanā honti, sallaviddhassa ruppato.

슬퍼하는 자는 안색이 창백해지고 야위게 되며, 음식조차 입에 맞지 않게 됩니다. 슬픔의 화살에 맞아 고통받는 자를 보며 원수들은 도리어 기뻐합니다.

32.

32.

‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Ṭhitaṃ maṃ nāgamissati, evaṃ diṭṭhapado ahaṃ.

마을에 있든 숲에 있든, 낮은 곳에 있든 높은 곳에 있든, 흔들림 없이 서 있는 내게는 슬픔이 다가오지 못할 것입니다. 나는 이와 같이 진리의 경지를 보았기 때문입니다.”

33.

33.

‘‘Yassattā nālamekova, sabbakāmarasāharo;

Sabbāpi pathavī tassa, na sukhaṃ āvahissatī’’ti.

“자기 자신만으로는 모든 욕망의 즐거움을 충족시키기에 충분하지 않은 자에게는, 온 대지가 다 그의 것이 될지라도 행복을 가져다주지 못할 것입니다.”

Tattha nābbhatītaharoti nābbhatītāhāro, ayameva vā pāṭho. Soko nāma abbhatītaṃ atikkantaṃ niruddhaṃ atthaṅgataṃ puna nāharati. Dutīyatāti sahāyatā. Atītāharaṇena vā anāgatāharaṇena vā soko nāma kassaci sahāyo na hoti, tenāpi kāraṇenāhaṃ na socāmīti vadati. Socanti socanto. Sallaviddhassa ruppatoti sokasallena viddhassa teneva ghaṭṭiyamānassa ‘‘diṭṭhā vata no paccāmittassa piṭṭhī’’ti amittā sumanā hontīti attho.

거기서 ‘nābbhatītaharo’는 지나간 것을 가져오지 못한다는 뜻이며, 이것이 원래의 구절입니다. 슬픔이라는 것은 이미 지나가고 소멸하여 사라진 이익을 다시 가져오지 못합니다. ‘dutīyatā’는 [선정이라는] 동반자라는 뜻입니다. 슬픔은 과거를 되돌리거나 미래를 가져오는 데 있어 누구에게도 동반자가 되지 못하며, 그러한 이유로 ‘나는 슬퍼하지 않는다’고 말한 것입니다. ‘socaṃ’은 슬퍼하는 자를 의미합니다. ‘sallaviddhassa ruppato’는 슬픔의 화살에 맞아 그것에 괴로워하는 자를 보며 ‘참으로 우리 원수의 뒷모습(패배)을 보았구나’ 하고 원수들이 기뻐한다는 뜻입니다.

Ṭhitaṃ maṃ nāgamissatīti samma dhaṅkarāja, etesu gāmādīsu yattha katthaci ṭhitaṃ maṃ paṇḍukisabhāvādikaṃ sokamūlakaṃ byasanaṃ na āgamissati. Evaṃ diṭṭhapadoti yathā taṃ byasanaṃ nāgacchati, evaṃ mayā jhānapadaṃ diṭṭhaṃ. ‘‘Aṭṭhalokadhammapada’’ntipi vadantiyeva. Pāḷiyaṃ pana ‘‘na mattaṃ nāgamissatī’’ti likhitaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi. Pariyosānagāthāya icchitapatthitatthena jhānasukhasaṅkhātaṃ sabbakāmarasaṃ āharatīti sabbakāmarasāharo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yassa rañño pahāya aññasahāye attāva eko sabbakāmarasāharo nālaṃ, sabbaṃ jhānasukhasaṅkhātaṃ kāmarasaṃ āharituṃ asamattho, tassa rañño sabbāpi pathavī na sukhaṃ āvahissati. Kāmāturassa hi sukhaṃ nāma natthi, yo pana kilesadaratharahitaṃ jhānasukhaṃ āharituṃ samattho, so rājā sukhī hotīti. Yo panetāya gāthāya ‘‘yassatthā nālameko’’tipi pāṭho, tassattho na dissati.

‘Ṭhitaṃ maṃ nāgamissatī’는 ‘벗이여 당까 왕이여, 마을이든 어디에 있든 나에게는 슬픔에서 기인한 창백함이나 수척함 같은 불행이 닥치지 않을 것이다’라는 뜻입니다. ‘Evaṃ diṭṭhapado’는 그러한 불행이 오지 않도록 선정의 경지(jhānapada)를 보았다는 뜻입니다. 이를 ‘팔세간법의 경지’라고도 말합니다. 한편 빠알리 성전에는 ‘na mattaṃ nāgamissatī’라고 기록되어 있으나 주석서에는 이에 대한 설명이 없습니다. 마지막 게송에서 원하고 바라는 바를 이룬다는 의미에서 선정의 즐거움이라 일컬어지는 모든 욕망의 맛을 가져온다는 뜻으로 ‘sabbakāmarasāharo’라고 합니다. 이는 다음과 같은 의미입니다. 즉, 다른 동반자를 버리고 자기 자신만으로는 모든 욕망의 맛을 가져오기에 부족한 왕, 즉 선정의 즐거움이라 일컬어지는 모든 욕망의 맛을 가져올 능력이 없는 왕에게는 온 대지가 다 그에게 행복을 가져다주지 못할 것입니다. 감각적 욕망에 시달리는 자에게는 참된 행복이 없기 때문입니다. 반면에 번뇌의 고통이 없는 선정의 즐거움을 가져올 수 있는 자는 왕으로서 행복해진다는 뜻입니다. 이 게송의 다른 읽기 방식인 ‘yassatthā nālameko’의 의미는 여기서는 나타나지 않습니다.

Iti [Pg.158] dhaṅko imā catasso gāthā sutvā bodhisattaṃ khamāpetvā rajjaṃ paṭicchāpetvā pakkāmi. Bodhisattopi rajjaṃ amaccānaṃ paṭiniyyādetvā himavantapadesaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi.

이처럼 당까 왕은 이 네 게송을 듣고 보살에게 용서를 구하고 왕위를 돌려준 뒤 떠났습니다. 보살 또한 왕위를 대신들에게 맡기고 히말라야 지역으로 가서 수행자로 출가하였으며, 선정을 잃지 않고 사후에 범천 세상에 태어났습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dhaṅkarājā ānando ahosi, ghaṭarājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 결합하셨습니다. “그때 당까 왕은 아난다였고, 가따 왕은 바로 나였다.”

Ghaṭajātakavaṇṇanā pañcamā.

가따 자따까(제454번) 설명이 끝났다. 다섯 번째.

[356] 6. Koraṇḍiyajātakavaṇṇanā

[356] 6. 6. 꼬란디야 자따까 (제455번)

Eko araññeti idaṃ satthā jetavane viharanto dhammasenāpatiṃ ārabbha kathesi. Thero kira āgatāgatānaṃ dussīlānaṃ migaluddakamacchabandhādīnaṃ diṭṭhadiṭṭhānaññeva ‘‘sīlaṃ gaṇhatha, sīlaṃ gaṇhathā’’ti sīlaṃ deti. Te there garubhāvena tassa kathaṃ bhindituṃ asakkontā sīlaṃ gaṇhanti, gahetvā ca pana na rakkhanti, attano attano kammameva karonti. Thero saddhivihārike āmantetvā ‘‘āvuso, ime manussā mama santike sīlaṃ gaṇhiṃsu, gaṇhitvā ca pana na rakkhantī’’ti āha. ‘‘Bhante, tumhe etesaṃ aruciyā sīlaṃ detha, ete tumhākaṃ kathaṃ bhindituṃ asakkontā gaṇhanti, tumhe ito paṭṭhāya evarūpānaṃ sīlaṃ mā adatthā’’ti. Thero anattamano ahosi. Taṃ pavattiṃ sutvā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, sāriputtatthero kira diṭṭhadiṭṭhānaññeva sīlaṃ detī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa diṭṭhadiṭṭhānaṃ ayācantānaññeva sīlaṃ detī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘숲속의 어느 한 곳’이라는 이 이야기는 스승께서 제따바나에 머무실 때 법의 장군(사리뿟따 장로)에 대해 말씀하신 것입니다. 전해지는 바에 따르면, 사리뿟따 장로는 찾아오는 사냥꾼이나 어부 같은 파계한 자들을 볼 때마다 “계를 받으시오, 계를 받으시오” 하며 계를 주었습니다. 그들은 장로를 공경했기에 그의 말을 거절하지 못하고 계를 받았으나, 받은 뒤에는 지키지 않고 각자 자신의 일(살생 등)을 계속했습니다. 장로가 동료 수행자들에게 “도반들이여, 이 사람들이 내게 계를 받았으나 지키지 않는구려”라고 말하자, “존자시여, 당신께서는 그들이 원치 않는데도 계를 주십니다. 그들은 당신의 말씀을 거절하지 못해 받는 것뿐이니, 이제부터는 이런 사람들에게 계를 주지 마십시오”라고 제자들이 말했습니다. 장로는 마음이 언짢았습니다. 비구들이 법당에서 이 일에 대해 논의를 시작했습니다. “도반들이여, 사리뿟따 장로는 보는 사람마다 계를 준다고 하오.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고 그 내용을 들으신 뒤, “비구들이여, 사리뿟따가 지금만 그런 것이 아니라 전생에도 요청하지 않는 이들에게 보는 대로 계를 주었다”고 하시며 과거 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ disāpāmokkhassa ācariyassa jeṭṭhantevāsiko koraṇḍiyo nāma ahosi. Tadā so ācariyo diṭṭhadiṭṭhānaṃ kevaṭṭādīnaṃ ayācantānaññeva ‘‘sīlaṃ gaṇhatha, sīlaṃ gaṇhathā’’ti sīlaṃ deti. Te gahetvāpi na rakkhanti [Pg.159] ācariyo tamatthaṃ antevāsikānaṃ ārocesi. Antevāsikā ‘‘bhante, tumhe etesaṃ aruciyā sīlaṃ detha, tasmā bhindanti, ito dāni paṭṭhāya yācantānaññeva dadeyyātha, mā ayācantāna’’nti vadiṃsu. So vippaṭisārī ahosi, evaṃ santepi diṭṭhadiṭṭhānaṃ sīlaṃ detiyeva.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 나라를 다스릴 때, 보살은 브라만 가문에 태어나 성인이 된 뒤 딱까실라의 유명한 스승 밑에서 수제자가 되었는데 이름이 꼬란디야였습니다. 그때 그 스승은 만나는 어부 등에게 요청하지 않아도 “계를 받으시오, 계를 받으시오” 하며 계를 주었습니다. 그들은 계를 받고도 지키지 않았고, 스승은 그 사실을 제자들에게 알렸습니다. 제자들이 “스승님, 그들이 원하지 않는데 계를 주시니 그들이 어기는 것입니다. 이제부터는 요청하는 이에게만 주시고 요청하지 않는 이에게는 주지 마십시오”라고 말했습니다. 스승은 후회하는 마음이 생겼으나, 그럼에도 불구하고 만나는 사람마다 계속해서 계를 주었습니다.

Athekadivasaṃ ekasmā gāmā manussā āgantvā brāhmaṇavācanakatthāya ācariyaṃ nimantayiṃsu. So koraṇḍiyamāṇavaṃ pakkositvā ‘‘tāta, ahaṃ na gacchāmi, tvaṃ ime pañcasate māṇave gahetvā tattha gantvā vācanakāni sampaṭicchitvā amhākaṃ dinnakoṭṭhāsaṃ āharā’’ti pesesi. So gantvā paṭinivattanto antarāmagge ekaṃ kandaraṃ disvā cintesi ‘‘amhākaṃ ācariyo diṭṭhadiṭṭhānaṃ ayācantānaññeva sīlaṃ deti, ito dāni paṭṭhāya yathā yācantānaññeva deti, tathā naṃ karissāmī’’ti. So tesu māṇavesu sukhanisinnesu uṭṭhāya mahantaṃ mahantaṃ selaṃ ukkhipitvā kandarāyaṃ khipi, punappunaṃ khipiyeva. Atha naṃ te māṇavā uṭṭhāya ‘‘ācariya, kiṃ karosī’’ti āhaṃsu. So na kiñci kathesi, te vegena gantvā ācariyassa ārocesuṃ. Ācariyo āgantvā tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

어느 날 한 마을에서 사람들이 와서 브라만 독송을 위해 스승을 초청했습니다. 그는 코란디야(Koraṇḍiya) 학도를 불러 '얘야, 나는 가지 않겠다. 너는 이 오백 명의 학도들을 데리고 그곳에 가서 독송 요청을 수락하고 우리의 몫을 가져오너라'고 하며 보냈습니다. 그는 갔다가 돌아오는 길에 어느 골짜기를 보고 생각했습니다. '우리 스승님은 만나는 사람마다 요청하지도 않는데 계(Sīla)를 주신다. 이제부터는 요청하는 사람들에게만 주시도록 내가 그렇게 하리라.' 그는 그 학도들이 편안히 앉아 있을 때 일어나 아주 큰 바위를 들어 골짜기에 던졌는데, 반복해서 던졌습니다. 그러자 그 학도들이 일어나 '스승님, 무엇을 하십니까?'라고 물었습니다. 그는 아무 말도 하지 않았고, 그들은 서둘러 가서 스승님께 알렸습니다. 스승님이 와서 그와 대화를 나누며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

34.

34.

‘‘Eko araññe girikandarāyaṃ, paggayha paggayha silaṃ pavecchasi;

Punappunaṃ santaramānarūpo, koraṇḍiya ko nu tava yidhattho’’ti.

숲속 산골짜기에서 홀로 바위를 들고 또 들어 던지는구나. 서두르는 기색으로 반복해서 던지니, 코란디야여, 여기서 너의 목적이 무엇인가?

Tattha ko nu tava yidhatthoti ko nu tava idha kandarāyaṃ silākhipanena attho.

거기서 '코 누 타바 이닷토(ko nu tava yidhattho)'란 여기서 이 골짜기에 바위를 던짐으로써 너의 목적이 무엇인가라는 뜻입니다.

So tassa vacanaṃ sutvā ācariyaṃ pabodhetukāmo dutiyaṃ gāthamāha –

그는 그 말을 듣고 스승을 깨우쳐 주고자 두 번째 게송을 읊었습니다.

35.

35.

‘‘Ahañhimaṃ sāgarasevitantaṃ, samaṃ karissāmi yathāpi pāṇi;

Vikiriya sānūni ca pabbatāni ca, tasmā silaṃ dariyā pakkhipāmī’’ti.

나는 바다를 경계로 삼는 이 땅을 손바닥처럼 평평하게 만들 것입니다. 산봉우리와 산들을 흩어버리고, 그래서 골짜기에 바위를 던져 넣는 것입니다.

Tattha [Pg.160] ahañhimanti ahañhi imaṃ mahāpathaviṃ. Sāgarasevitantanti sāgarehi sevitaṃ cāturantaṃ. Yathāpi pāṇīti hatthatalaṃ viya samaṃ karissāmi. Vikiriyāti vikiritvā. Sānūni ca pabbatāni cāti paṃsupabbate ca silāpabbate ca.

거기서 '아한히망(ahañhimaṃ)'은 '실로 나는 이 대지를'이란 뜻입니다. '사가라세비탄탕(sāgarasevitantaṃ)'은 바다로 둘러싸인 사방의 끝을 뜻합니다. '야타피 파니(yathāpi pāṇī)'는 손바닥처럼 평평하게 만들겠다는 뜻입니다. '비키리야(vikiriyā)'는 흩어버리고라는 뜻입니다. '사누니 짜 빳바타니 짜(sānūni ca pabbatāni ca)'는 흙산과 바위산들을 뜻합니다.

Taṃ sutvā brāhmaṇo tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 브라만은 세 번째 게송을 읊었습니다.

36.

36.

‘‘Nayimaṃ mahiṃ arahati pāṇikappaṃ, samaṃ manusso karaṇāya meko;

Maññāmimaññeva dariṃ jigīsaṃ, koraṇḍiya hāhasi jīvaloka’’nti.

이 땅은 한 사람의 인간이 손바닥처럼 평평하게 만들 수 있는 것이 아니다. 나는 네가 이 골짜기 하나만을 채우려다가, 코란디야여, 목숨을 잃을 것이라 생각하노라.

Tattha karaṇāya mekoti karaṇāya eko kātuṃ na sakkotīti dīpeti. Maññāmimaññeva dariṃ jigīsanti ahaṃ maññāmi tiṭṭhatu pathavī, imaññeva ekaṃ dariṃ jigīsaṃ pūraṇatthāya vāyamanto silā pariyesanto upāyaṃ vicinantova tvaṃ imaṃ jīvalokaṃ hāhasi jahissasi, marissasīti attho.

거기서 '카라나야 메코(karaṇāya meko)'는 행하기 위해 한 사람으로는 불가능하다는 것을 나타냅니다. '만냐미망냐바 다링 지기상(maññāmimaññeva dariṃ jigīsaṃ)'은 '나는 생각한다. 대지는 그대로 두어라. 이 골짜기 하나만을 채우기 위해 노력하며 바위를 찾고 방도를 궁리하다가 너는 이 생의 세계를 버리게 될 것(죽게 될 것)'이라는 뜻입니다.

Taṃ sutvā māṇavo catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 학도는 네 번째 게송을 읊었습니다.

37.

37.

‘‘Sace ayaṃ bhūtadharaṃ na sakkā, samaṃ manusso karaṇāya meko;

Evameva tvaṃ brahme ime manusse, nānādiṭṭhike nānayissasi te’’ti.

만일 이 대지를 한 사람의 인간이 평평하게 만들 수 없다면, 브라만(스승)이여, 당신 또한 견해를 달리하는 이 사람들을 이끌 수 없을 것입니다.

Tassattho – sace ayaṃ eko manusso imaṃ bhūtadharaṃ pathaviṃ samaṃ kātuṃ na sakkā na samattho, evameva tvaṃ ime dussīlamanusse nānādiṭṭhike nānayissasi, te evaṃ ‘‘sīlaṃ gaṇhatha, sīlaṃ gaṇhathā’’ti vadanto attano vasaṃ na ānayissasi, paṇḍitapurisāyeva hi pāṇātipātaṃ ‘‘akusala’’nti garahanti. Saṃsāramocakādayo panettha kusalasaññino, te tvaṃ kathaṃ ānayissasi, tasmā diṭṭhadiṭṭhānaṃ sīlaṃ adatvā yācantānaññeva dehīti.

그 뜻은—만일 한 사람이 이 대지를 평평하게 할 능력이 없다면, 이와 같이 당신도 계행이 나쁘고 견해가 서로 다른 이 사람들을 이끌 수 없을 것이며, 그들에게 '계를 받아라, 계를 받아라'라고 말해도 자신의 뜻대로 따르게 하지 못할 것이라는 말입니다. 오직 지혜로운 사람들만이 살생을 '해로운 것(akusala)'이라 하여 비난합니다. 그러나 '삼사라모짜까(Saṃsāramocaka)' 등과 같이 (잘못된 견해를 가진) 이들은 그것을 유익한 것이라고 생각하는데, 당신이 어떻게 그들을 이끌겠습니까? 그러므로 만나는 사람마다 계를 주지 말고, 요청하는 사람들에게만 주십시오라는 뜻입니다.

Taṃ sutvā ācariyo ‘‘yuttaṃ vadati koraṇḍiyo, idāni na evarūpaṃ karissāmī’’ti attano viraddhabhāvaṃ ñatvā pañcamaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 스승은 '코란디야가 합당한 말을 하는구나. 이제부터는 이와 같이 하지 않으리라'라고 자신의 잘못을 깨닫고 다섯 번째 게송을 읊었습니다.

38.

38.

‘‘Saṃkhittarūpena [Pg.161] bhavaṃ mamatthaṃ, akkhāsi koraṇḍiya evametaṃ;

Yathā na sakkā pathavī samāyaṃ, kattuṃ manussena tathā manussā’’ti.

코란디야여, 그대가 나에게 그 뜻을 요약하여 말해주었으니 과연 그러하도다. 인간이 대지를 평평하게 만들 수 없듯이, 사람들도 그러하구나.

Tattha samāyanti samaṃ ayaṃ. Evaṃ ācariyo māṇavassa thutiṃ akāsi, sopi naṃ bodhetvā sayaṃ gharaṃ nesi.

거기서 '사마양(samāyaṃ)'은 '이것을 평평하게'라는 뜻입니다. 이처럼 스승은 학도를 칭찬했고, 그 또한 스승을 깨우쳐 드리고 스스로 집으로 모셨습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā brāhmaṇo sāriputto ahosi, koraṇḍiyamāṇavo pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨습니다. '그때의 브라만은 사리뿟따였고, 코란디야 학도는 바로 나였다.'

Koraṇḍiyajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

코란디야 자타카 주석이 끝났다. (여섯 번째)

[357] 7. Laṭukikajātakavaṇṇanā

[357] 7. 라투키카 자타카(Laṭukikajātaka) 주석

Vandāmi taṃ kuñjara saṭṭhihāyananti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi divase bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto kakkhaḷo pharuso sāhasiko, sattesu karuṇāmattampissa natthī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa nikkaruṇoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'육십 년 된 코끼리여, 당신께 절합니다'라는 이 게송은 스승께서 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때 데와닷따를 인연하여 말씀하신 것입니다. 어느 날 비구들이 법당에서 이야기를 나누었습니다. '도반들이여, 데와닷따는 거칠고 잔인하며 난폭하여 중생들에 대한 자비심이 조금도 없습니다.' 스승께서 오셔서 '비구들이여, 지금 무슨 이야기를 나누고 있는가?'라고 물으시고 '이러이러한 이야기입니다'라고 하자, '비구들이여, 그가 자비심이 없는 것은 지금뿐만이 아니라 전생에도 그러했다'고 하시며 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto hatthiyoniyaṃ nibbattitvā vayappatto pāsādiko mahākāyo asītisahassavāraṇaparivāro yūthapati hutvā himavantapadese vihāsi. Tadā ekā laṭukikā sakuṇikā hatthīnaṃ vicaraṇaṭṭhāne aṇḍāni nikkhipi, tāni pariṇatāni bhinditvā sakuṇapotakā nikkhamiṃsu. Tesu aviruḷhapakkhesu uppatituṃ asakkontesuyeva mahāsatto asītisahassavāraṇaparivuto gocarāya caranto taṃ padesaṃ patto. Taṃ disvā laṭukikā cintesi ‘‘ayaṃ hatthirājā mama potake madditvā māressati, handa naṃ puttakānaṃ parittāṇatthāya dhammikārakkhaṃ yācāmī’’ti. Sā [Pg.162] ubho pakkhe ekato katvā tassa purato ṭhatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마닷따 왕이 다스릴 때, 보살은 코끼리 몸으로 태어나 장성하여 기품 있고 거대한 몸집을 가졌으며, 팔만 마리의 코끼리 무리를 거느린 우두머리가 되어 히말라야 지역에 살았습니다. 그때 한 마리 라투키카(메추리) 새가 코끼리들이 다니는 길에 알을 낳았습니다. 그 알들이 익어 깨지면서 어린 새들이 나왔습니다. 그 새들이 아직 날개가 돋지 않아 날아오르지 못할 때, 보살이 팔만 마리의 코끼리 무리에 둘러싸여 먹이를 찾아 다니다가 그곳에 이르렀습니다. 그것을 보고 메추리 새는 생각했습니다. '이 코끼리 왕이 내 새끼들을 짓밟아 죽이겠구나. 자, 그에게 내 어린 새들을 보호해 달라고 법다운 보호를 청해야겠다.' 그녀는 양 날개를 모으고 그의 앞에 서서 첫 번째 게송을 읊었습니다.

39.

39.

‘‘Vandāmi taṃ kuñjara saṭṭhihāyanaṃ, āraññakaṃ yūthapatiṃ yasassiṃ;

Pakkhehi taṃ pañjalikaṃ karomi, mā me vadhī puttake dubbalāyā’’ti.

육십 년 된 코끼리여, 숲속에 사시는 명성 높은 무리의 우두머리시여, 당신께 절합니다. 날개를 모아 합장하오니, 힘없는 저의 어린 새들을 죽이지 마소서.

Tattha saṭṭhihāyananti saṭṭhivassakāle hāyanabalaṃ. Yasassinti parivārasampannaṃ. Pakkhehi taṃ pañcalikaṃ karomīti ahaṃ pakkhehi taṃ añjalikaṃ karomīti attho.

거기서 '삿티하야낭(saṭṭhihāyanaṃ)'은 육십 년이 되어 힘이 쇠퇴할 시기(또는 육십 세가 된)를 뜻합니다. '야삿싱(yasassiṃ)'은 권속을 잘 갖춘 것을 뜻합니다. '빳케히 탕 빤짤리캉 까로미(pakkhehi taṃ pañcalikaṃ karomī)'는 내가 날개로 합장을 한다는 뜻입니다.

Mahāsatto ‘‘mā cintayi laṭukike, ahaṃ te puttake rakkhissāmī’’ti sakuṇapotakānaṃ upari ṭhatvā asītiyā hatthisahassesu gatesu laṭukikaṃ āmantetvā ‘‘laṭukike amhākaṃ pacchato eko ekacāriko hatthī āgacchati, so amhākaṃ vacanaṃ na karissati, tasmiṃ āgate tampi yācitvā puttakānaṃ sotthibhāvaṃ kareyyāsī’’ti vatvā pakkāmi. Sāpi tassa paccuggamanaṃ katvā ubhohi pakkhehi añjaliṃ katvā dutiyaṃ gāthamāha –

대보살은 “메추라기여, 걱정하지 마라. 내가 네 새끼들을 보호해 주마.”라고 말하고는, 새끼 새들 위에 서서 8만 마리의 코끼리 떼가 지나갈 때까지 기다린 후, 메추라기를 불러 “메추라기여, 우리 뒤에 홀로 다니는 코끼리 한 마리가 오고 있다. 그는 우리의 말을 듣지 않을 것이다. 그가 오면 그에게도 간청하여 새끼들의 안녕을 도모하라.”고 말하고 떠났다. 그녀도 그를 맞이하러 가서 두 날개를 모아 합장하며 두 번째 게송을 읊었다.

40.

40.

‘‘Vandāmi taṃ kuñjara ekacāriṃ, āraññakaṃ pabbatasānugocaraṃ;

Pakkhehi taṃ pañjalikaṃ karomi, mā me vadhī puttake dubbalāyā’’ti.

“홀로 다니는 코끼리여, 숲에 살며 산등성이를 다니는 분께 절합니다. 두 날개로 당신께 합장하오니, 연약한 나의 새끼들을 죽이지 마소서.”

Tattha pabbatasānugocaranti ghanaselapabbatesu ca paṃsupabbatesu ca gocaraṃ gaṇhantaṃ.

거기서 ‘산등성이를 다니는’(pabbatasānugocaraṃ)이란 울창한 바위산과 흙산에서 먹이를 구하는 자라는 뜻이다.

So tassā vacanaṃ sutvā tatiyaṃ gāthamāha –

그는 그녀의 말을 듣고 세 번째 게송을 읊었다.

41.

41.

‘‘Vadhissāmi te laṭukike puttakāni, kiṃ me tuvaṃ kāhasi dubbalāsi;

Sataṃ sahassānipi tādisīnaṃ, vāmena pādena papothayeyya’’nti.

“메추라기여, 나는 네 새끼들을 죽일 것이다. 네가 나에게 무엇을 하겠느냐? 너는 연약하다. 너 같은 것들은 십만 마리라도 나의 왼발로 짓밟아 버릴 수 있다.”

Tattha [Pg.163] vadhissāmi teti tvaṃ kasmā mama vicaraṇamagge puttakāni ṭhapesi, yasmā ṭhapesi, tasmā vadhissāmi te puttakānīti vadati. Kiṃ me tuvaṃ kāhasīti mayhaṃ mahāthāmassa tvaṃ dubbalā kiṃ karissasi. Papothayeyyanti ahaṃ tādisānaṃ laṭukikānaṃ satasahassampi vāmena pādena sañcuṇṇeyyaṃ, dakkhiṇapādena pana kathāva natthīti.

거기서 ‘네 새끼들을 죽일 것이다’(vadhissāmi te)라는 것은 “너는 왜 내가 다니는 길에 새끼들을 두었느냐? 두었기 때문에 나는 네 새끼들을 죽이겠다”고 말하는 것이다. ‘네가 나에게 무엇을 하겠느냐’(kiṃ me tuvaṃ kāhasī)는 것은 “큰 힘을 가진 나에게 연약한 네가 무엇을 하겠느냐”는 뜻이다. ‘짓밟아 버릴 수 있다’(papothayeyyaṃ)는 것은 “나는 너 같은 메추라기 십만 마리라도 왼발로 가루를 만들 수 있는데, 오른발은 말할 것도 없다”는 뜻이다.

Evañca pana vatvā so tassā puttake pādena sañcuṇṇetvā muttena pavāhetvā nadantova pakkāmi. Laṭukikā rukkhasākhāya nilīyitvā ‘‘idāni tāva vāraṇa nadanto gacchasi, katipāheneva me kiriyaṃ passissasi, kāyabalato ñāṇabalassa mahantabhāvaṃ na jānāsi, hotu, jānāpessāmi na’’nti taṃ santajjayamānāva catutthaṃ gāthamāha –

이렇게 말하고 그는 발로 그녀의 새끼들을 짓밟고 오줌으로 씻어 내린 뒤, 포효하며 떠났다. 메추라기는 나뭇가지에 앉아 “지금은 포효하며 가지만, 며칠 안에 나의 복수를 보게 될 것이다. 너는 육체의 힘보다 지혜의 힘이 크다는 것을 모르는구나. 좋다, 알게 해주마.”라고 그를 위협하며 네 번째 게송을 읊었다.

42.

42.

‘‘Na heva sabbattha balena kiccaṃ, balañhi bālassa vadhāya hoti;

Karissāmi te nāgarājā anatthaṃ, yo me vadhī puttake dubbalāyā’’ti.

“모든 일에 힘만으로 되는 것은 아니다. 힘은 어리석은 자에게는 죽음을 부른다. 코끼리 왕이여, 연약한 나의 새끼들을 죽인 당신에게 내가 재앙을 내릴 것이다.”

Tattha balenāti kāyabalena. Anatthanti avuḍḍhiṃ. Yo meti yo tvaṃ mama dubbalāya puttake vadhī ghātesi.

거기서 ‘힘으로’(balena)란 육체의 힘을 뜻한다. ‘재앙’(anatthaṃ)이란 불행을 뜻한다. ‘나의... 죽인 자여’(yo me)란 연약한 나의 새끼들을 살해한 당신이라는 뜻이다.

Sā evaṃ vatvā katipāhaṃ ekaṃ kākaṃ upaṭṭhahitvā tena tuṭṭhena ‘‘kiṃ te karomī’’ti vuttā ‘‘sāmi, aññaṃ me kātabbaṃ natthi, ekassa pana ekacārikavāraṇassa tuṇḍena paharitvā tumhehi akkhīni bhinnāni paccāsīsāmī’’ti āha. Sā tena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitā ekaṃ nīlamakkhikaṃ upaṭṭhahi. Tāyapi ‘‘kiṃ te, karomī’’ti vuttā ‘‘iminā kākena ekacārikavāraṇassa akkhīsu bhinnesu tumhehi tattha āsāṭikaṃ pātetuṃ icchāmī’’ti vatvā tāyapi ‘‘sādhū’’ti vutte ekaṃ maṇḍūkaṃ upaṭṭhahitvā tena ‘‘kiṃ te, karomī’’ti vuttā ‘‘yadā ekacārikavāraṇo andho hutvā pānīyaṃ pariyesati, tadā pabbatamatthake ṭhito saddaṃ katvā tasmiṃ pabbatamatthakaṃ abhiruhante otaritvā papāte saddaṃ kareyyātha, ahaṃ tumhākaṃ santikā ettakaṃ paccāsīsāmī’’ti āha. Sopi tassā vacanaṃ ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

그녀는 이렇게 말하고 며칠 동안 까마귀 한 마리를 시봉했다. 까마귀가 기뻐하며 “내가 무엇을 해줄까?”라고 묻자, “주인이여, 다른 것은 필요 없습니다. 다만 그 홀로 다니는 코끼리의 눈을 부리로 쪼아 멀게 해주시기를 바랍니다.”라고 말했다. 까마귀가 “좋다”고 승낙하자, 그녀는 파란 파리 한 마리를 시봉했다. 파리도 “무엇을 해줄까?”라고 묻자, “이 까마귀가 코끼리의 눈을 멀게 하면, 당신이 그곳에 구더기를 슬어주기를 바랍니다.”라고 말했다. 파리도 “좋다”고 하자, 그녀는 개구리 한 마리를 시봉했다. 개구리가 “무엇을 해줄까?”라고 묻자, “그 코끼리가 눈이 멀어 물을 찾을 때, 산꼭대기에서 울어주십시오. 그가 산꼭대기에 오르면 당신은 내려가 절벽 아래에서 울어주십시오. 나는 당신에게 이것만을 바랍니다.”라고 말했다. 개구리도 그녀의 말을 “좋다”고 승낙했다.

Athekadivasaṃ [Pg.164] kāko vāraṇassa dvepi akkhīni tuṇḍena bhindi, nīlamakkhikā āsāṭikaṃ pātesi. So puḷavehi khajjanto vedanāppatto pipāsābhibhūto pānīyaṃ pariyesamāno vicari. Tasmiṃ kāle maṇḍūko pabbatamatthake ṭhatvā saddamakāsi. Vāraṇo ‘‘ettha pānīyaṃ bhavissatī’’ti pabbatamatthakaṃ abhiruhi. Atha maṇḍūko otaritvā papāte ṭhatvā saddamakāsi. Vāraṇo ‘‘ettha pānīyaṃ bhavissatī’’ti papātābhimukho gacchanto parigaḷitvā pabbatapāde patitvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Laṭukikā tassa matabhāvaṃ ñatvā ‘‘diṭṭhā me paccāmittassa piṭṭhī’’ti haṭṭhatuṭṭhā tassa khandhe caṅkamitvā yathākammaṃ gatā.

그러던 어느 날, 까마귀가 코끼리의 두 눈을 부리로 쪼아 멀게 했고, 파란 파리는 구더기를 슬었다. 그는 구더기에게 파먹히며 고통에 시달리고 갈증에 압도되어 물을 찾아 헤맸다. 그때 개구리가 산꼭대기에서 울었다. 코끼리는 “여기에 물이 있겠구나” 생각하며 산꼭대기에 올랐다. 그러자 개구리는 내려가 절벽 아래에서 울었다. 코끼리는 “여기에 물이 있겠구나” 생각하며 절벽을 향해 가다가 미끄러져 산기슭으로 떨어져 죽었다. 메추라기는 그가 죽은 것을 알고 “내 원수의 최후를 보았구나”라며 기뻐하며 그의 어깨 위를 거닐다가 제 갈 길을 갔다.

Satthā ‘‘na, bhikkhave, kenaci saddhiṃ veraṃ nāma kātabbaṃ, evaṃ balasampannampi vāraṇaṃ ime cattāro janā ekato hutvā vāraṇassa jīvitakkhayaṃ pāpesu’’nti –

부처님께서는 “비구들이여, 누구와도 원한을 맺지 마라. 이처럼 힘이 센 코끼리조차 이 넷이 합심하여 죽음에 이르게 하였다.”라고 말씀하시며—

43.

43.

‘‘Kākañca passa laṭukikaṃ, maṇḍūkaṃ nīlamakkhikaṃ;

Ete nāgaṃ aghātesuṃ, passa verassa verinaṃ;

Tasmā hi veraṃ na kayirātha, appiyenapi kenacī’’ti. –

“까마귀와 메추라기를 보고, 개구리와 파란 파리를 보라. 이들이 코끼리를 죽였으니, 원수의 원한이 부른 결과를 보라. 그러므로 누구와도, 비록 하찮은 자와도 원한을 맺지 마라.”

Imaṃ abhisambuddhagāthaṃ vatvā jātakaṃ samodhānesi.

이 정등각 게송을 읊으시고 자타카를 갈무리하셨다.

Tattha passāti aniyāmitālapanametaṃ, bhikkhū pana sandhāya vuttattā passatha bhikkhaveti vuttaṃ hoti. Eteti ete cattāro ekato hutvā. Aghātesunti taṃ vadhiṃsu. Passa verassa verinanti passatha verikānaṃ verassa gatinti attho.

거기서 ‘보라’(passa)는 대상이 정해지지 않은 부름이지만, 비구들을 대상으로 하신 말씀이기에 ‘비구들이여, 보라’는 뜻이다. ‘이들이’(ete)란 이 넷이 합심하여라는 뜻이다. ‘죽였다’(aghātesuṃ)란 그를 살해했다는 뜻이다. ‘원수의 원한을 보라’(passa verassa verinaṃ)란 원수들의 원한이 이르는 결말을 보라는 뜻이다.

Tadā ekacārikahatthī devadatto ahosi, yūthapati pana ahameva ahosinti.

그때 홀로 다니는 코끼리는 데바닷타였고, 코끼리 떼의 왕은 바로 나였다.

Laṭukikajātakavaṇṇanā sattamā.

메추라기 자타카(7번째) 끝.

[358] 8. Cūḷadhammapālajātakavaṇṇanā

[358] 8. 쭐라담마팔라 자타카

Ahameva [Pg.165] dūsiyā bhūnahatāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Aññesu jātakesu devadatto bodhisattassa tāsamattampi kātuṃ nāsakkhi, imasmiṃ pana cūḷadhammapālajātake bodhisattassa sattamāsikakāle hatthapāde ca sīsañca chedāpetvā asimālakaṃ nāma kāresi. Daddarajātake (jā. 1.2.43-44) gīvaṃ gahetvā māretvā uddhane maṃsaṃ pacitvā khādi. Khantīvādījātake (jā. 1.4.49 ādayo) dvīhipi kasāhi pahārasahassehi tāḷāpetvā hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedāpetvā jaṭāsu gahetvā kaḍḍhāpetvā uttānakaṃ nipajjāpetvā ure pādena paharitvā gato. Bodhisatto taṃ divasaṃyeva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Cūḷanandiyajātakepi (jā. 1.2.143-144) mahākapijātakepi (jā. 1.7.83 ādayo) māresiyeva. Evameva so dīgharattaṃ vadhāya parisakkanto buddhakālepi parisakkiyeva. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, devadatto buddhānaṃ māraṇatthameva upāyaṃ karoti, ‘sammāsambuddhaṃ mārāpessāmī’ti dhanuggahe payojesi, silaṃ pavijjhi, nāḷāgiriṃ vissajjāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mayhaṃ vadhāya parisakkiyeva, idāni pana tāsamattampi kātuṃ na sakkoti, pubbe maṃ cūḷadhammapālakumārakāle attano puttaṃ samānaṃ jīvatakkhayaṃ pāpetvā asimālakaṃ kāresī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘나야말로 허물을 지어 성장을 망친 자로다’라는 이 게송은 스승께서 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때, 데와닷따가 [부처님을] 살해하려고 시도한 일을 두고 말씀하신 것이다. 다른 자따카(본생담)들에서 데와닷따는 보살에게 두려움조차 주지 못했으나, 이 쭐라담마빨라 자따카에서는 보살이 태어난 지 7개월 되었을 때 손과 발과 머리를 자르게 하여 소위 ‘칼날의 화환’이라 불리는 처형을 행하게 했다. 닷다라 자따카(Jā. 1.2.43-44)에서는 목을 잡아 죽여서 화덕에 고기를 구워 먹었다. 칸띠와디 자따카(Jā. 1.4.49 등)에서는 채찍으로 수천 번을 때리게 하고, 손과 발, 귀와 코를 자르게 한 뒤, 머리카락을 잡아 끌어다 눕혀 놓고 가슴을 발로 차고 떠났다. 보살은 그날 바로 목숨을 잃었다. 쭐라난디야 자따카(Jā. 1.2.143-144)와 마하까삐 자따카(Jā. 1.7.83 등)에서도 [보살을] 죽였다. 이처럼 그는 오랜 세월 살해하려고 시도해 왔으며, 부처님 시대에도 역시 시도하였다. 어느 날 비구들이 법당에서 대화를 시작했다. “도반들이여, 데와닷따는 부처님을 죽이기 위해 온갖 방편을 쓰고 있습니다. ‘정등각자를 죽게 하리라’며 궁수들을 고용하고, 바위를 굴렸으며, 날라기리 코끼리를 풀어놓았습니다.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고, “이러이러한 이야기입니다”라고 답하자, “비구들이여, 지금뿐만이 아니다. 전생에도 그는 나를 죽이려 시도했다. 그러나 지금은 두려움조차 줄 수 없지만, 전생에 내가 쭐라담마빨라 왕자였을 때 자신의 아들임에도 불구하고 목숨을 잃게 하여 ‘칼날의 화환’을 만들었느니라”고 말씀하시며 과거사를 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ mahāpatāpe nāma rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā candādeviyā kucchimhi nibbatti, ‘‘dhammapālo’’tissa nāmaṃ kariṃsu. Tamenaṃ sattamāsikakāle mātā gandhodakena nhāpetvā alaṅkaritvā kīḷāpayamānā nisīdi. Rājā tassā vasanaṭṭhānaṃ agamāsi. Sā puttaṃ kīḷāpayamānā puttasinehena samappitā hutvā rājānaṃ passitvāpi na uṭṭhahi. So cintesi ‘‘ayaṃ idāneva tāva puttaṃ nissāya mānaṃ karoti, maṃ kismiñci na maññati, putte pana vaḍḍhante mayi ‘manusso’tipi saññaṃ na karissati, idāneva naṃ ghātessāmī’’ti. So nivattitvā rājāsane nisīditvā ‘‘attano vidhānena [Pg.166] āgacchatū’’ti coraghātakaṃ pakkosāpesi. So kāsāyavatthanivattho rattamālādharo pharasuṃ aṃse ṭhapetvā upadhānaghaṭikaṃ hatthapādaṭhapanadaṇḍakañca ādāya āgantvā rājānaṃ vanditvā ‘‘kiṃ karomi, devā’’ti aṭṭhāsi. Deviyā sirigabbhaṃ gantvā dhammapālaṃ ānehīti. Devīpi rañño kujjhitvā nivattanabhāvaṃ ñatvā bodhisattaṃ ure nipajjāpetvā rodamānā nisīdi. Coraghātako gantvā taṃ piṭṭhiyaṃ hatthena paharitvā hatthato kumāraṃ acchinditvā ādāya rañño santikaṃ āgantvā ‘‘kiṃ karomi, devā’’ti āha. Rājā ekaṃ phalakaṃ āharāpetvā purato nikkhipāpetvā ‘‘idha naṃ nipajjāpehī’’ti āha. So tathā akāsi.

과거 바라나시에서 마하빠따빠라는 왕이 다스릴 때, 보살은 그의 왕비 짠다데위의 태중에 태어났고 ‘담마빨라’라고 이름을 지어주었다. 보살이 태어난 지 7개월이 되었을 때, 어머니는 향기로운 물로 목욕시키고 꾸며준 뒤 그를 놀아주며 앉아 있었다. 왕이 그녀의 거처로 왔다. 그녀는 아들을 놀아주느라 아들에 대한 사랑에 푹 빠져서 왕을 보고도 일어나지 않았다. 왕은 생각했다. ‘이 여자가 지금은 벌써 아들을 믿고 교만을 부리며 나를 안중에도 두지 않는구나. 아들이 자라면 나를 사람 취급도 하지 않겠지. 지금 당장 저 아이를 죽여버리겠다.’ 그는 돌아가 왕좌에 앉아 ‘준비를 갖추어 오라’고 사형 집행인을 불렀다. 그는 황갈색 옷을 입고 붉은 꽃다발을 건 채, 도끼를 어깨에 메고 받침대와 손발을 올려놓는 나무토막을 들고 와서 왕에게 절하고 “대왕이여, 무엇을 할까요?”라고 하며 섰다. [왕은] “왕비의 침소로 가서 담마빨라를 데려오라”고 했다. 왕비는 왕이 화가 나서 돌아간 것을 알고 보살을 가슴에 안고 울며 앉아 있었다. 사형 집행인은 가서 그녀의 등을 손으로 때리고 손에서 왕자를 낚아채어 왕에게 데려와서 “대왕이여, 무엇을 할까요?”라고 물었다. 왕은 판자 하나를 가져오게 하여 앞에 놓게 한 뒤 “여기에 아이를 눕혀라”고 했다. 그는 그대로 하였다.

Candādevī puttassa pacchatova paridevamānā āgacchi. Puna coraghātako ‘‘kiṃ karomī, devā’’ti āha. Dhammapālassa hatthe chindāti. Candādevī ‘‘mahārāja, mama putto sattamāsiko bālako na kiñci jānāti, natthetassa doso, doso pana honto mayi bhaveyya, tasmā mayhaṃ hatthe chedāpehī’’ti imamatthaṃ pakāsentī paṭhamaṃ gāthamāha –

짠다데위는 아들을 뒤따라오며 울부짖었다. 다시 사형 집행인이 “대왕이여, 무엇을 할까요?”라고 묻자, 왕은 “담마빨라의 손을 잘라라”고 했다. 짠다데위는 “대왕이여, 제 아들은 7개월 된 어린아이일 뿐 아무것도 모릅니다. 이 아이에게는 허물이 없습니다. 만약 허물이 있다면 저에게 있을 것이니, 그러니 저의 손을 자르소서”라며 이 뜻을 밝히기 위해 첫 번째 게송을 읊었다.

44.

44.

‘‘Ahameva dūsiyā bhūnahatā, rañño mahāpatāpassa;

Etaṃ muñcatu dhammapālaṃ, hatthe me deva chedehī’’ti.

“마하빠따빠 왕이시여, 허물을 지어 성장을 망친 자는 바로 저입니다. 이 담마빨라는 놓아주시고, 대왕이여, 저의 손을 자르소서.”

Tattha dūsiyāti dūsikā, tumhe disvā anuṭṭhahamānā dosakārikāti attho. ‘‘Dūsikā’’tipi pāṭho, ayamevattho. Bhūnahatāti hatabhūnā, hatavuḍḍhīti attho. Raññoti idaṃ ‘‘dūsiyā’’ti padena yojetabbaṃ. Ahaṃ rañño mahāpatāpassa aparādhakārikā, nāyaṃ kumāro, tasmā niraparādhaṃ etaṃ bālakaṃ muñcatu dhammapālaṃ, sacepi hatthe chedāpetukāmo, dosakārikāya hatthe me, deva, chedehīti ayamettha attho.

여기서 ‘dūsiyā’는 죄를 지은 자라는 뜻으로, 왕을 보고도 일어나지 않아 죄를 지은 자라는 의미이다. ‘dūsikā’라는 이본도 있으나 뜻은 같다. ‘bhūnahatā’는 태어난 것을 죽인 자, 즉 성장을 망친 자라는 뜻이다. ‘rañño’(왕의)라는 단어는 ‘dūsiyā’와 연결된다. 즉 ‘나는 마하빠따빠 왕께 죄를 지은 자이지 이 왕자가 아닙니다. 그러니 죄 없는 어린아이인 담마빨라를 놓아주시고, 설령 손을 자르고 싶으시더라도 죄를 지은 저의 손을 자르소서’라는 것이 이 게송의 의미이다.

Rājā coraghātakaṃ olokesi. ‘‘Kiṃ karomi, devā’’ti? ‘‘Papañcaṃ akatvā hatthe chedā’’ti. Tasmiṃ khaṇe coraghātako tikhiṇapharasuṃ gahetvā kumārassa taruṇavaṃsakaḷīre viya dve hatthe chindi. So dvīsu hatthesu chijjamānesu neva rodi na paridevi, khantiñca mettañca purecārikaṃ katvā adhivāsesi. Candā pana devī chinnahatthakoṭiṃ gahetvā ucchaṅge katvā [Pg.167] lohitalittā paridevamānā vicari. Puna coraghātako ‘‘kiṃ karomi, devā’’ti pucchi. ‘‘Dvepi pāde chindā’’ti. Taṃ sutvā candādevī dutiyaṃ gāthamāha –

왕은 사형 집행인을 쳐다보았다. “대왕이여, 무엇을 할까요?” “지체하지 말고 손을 잘라라.” 그 순간 사형 집행인은 날카로운 도끼를 들고 어린 대나무 싹을 자르듯 왕자의 두 손을 잘랐다. 그는 두 손이 잘려나가는 동안에도 울지도 울부짖지도 않았으며, 인내와 자애를 앞세워 감내하였다. 그러나 짠다데위는 잘린 손뭉치를 집어 품에 안고 피투성이가 된 채 울부짖으며 돌아다녔다. 다시 사형 집행인이 “대왕이여, 무엇을 할까요?”라고 물었다. “두 발도 잘라라.” 그 소리를 듣고 짠다데위는 두 번째 게송을 읊었다.

45.

45.

‘‘Ahameva dūsiyā bhūnahatā, rañño mahāpatāpassa;

Etaṃ muñcatu dhammapālaṃ, pāde me deva chedehī’’ti.

“마하빠따빠 왕이시여, 허물을 지어 성장을 망친 자는 바로 저입니다. 이 담마빨라는 놓아주시고, 대왕이여, 저의 발을 자르소서.”

Tattha adhippāyo vuttanayeneva veditabbo.

여기서 그 뜻은 앞에서 설명한 바와 같이 이해해야 한다.

Rājāpi puna coraghātakaṃ āṇāpesi. So ubhopi pāde chindi. Candādevī pādakoṭimpi gahetvā ucchaṅge katvā lohitalittā paridevamānā ‘‘sāmi mahāpatāpa, chinnahatthapādā nāma dārakā mātarā posetabbā honti, ahaṃ bhatiṃ katvā mama puttakaṃ posessāmi, dehi me eta’’nti āha. Coraghātako ‘‘kiṃ deva katā rājāṇā, niṭṭhitaṃ mama kicca’’nti pucchi. ‘‘Na tāva niṭṭhita’’nti. ‘‘Atha kiṃ karomi, devā’’ti? ‘‘Sīsamassa chindā’’ti. Taṃ sutvā candādevī tatiyaṃ gāthamāha –

왕은 다시 사형 집행인에게 명령했다. 그는 두 발마저 잘랐다. 찬다 왕비는 잘린 발들을 집어 무릎에 올려두고 피투성이가 된 채 슬피 울며 “주군이신 마하빠따빠여, 손발이 잘린 아이는 어머니가 길러야 합니다. 제가 품팔이를 해서라도 제 아들을 기를 것이니 저에게 이 아이를 주십시오”라고 말했다. 사형 집행인은 “대왕이여, 왕명이 수행되었습니까? 저의 일은 끝났습니까?”라고 물었다. “아직 끝나지 않았다.” “그럼 대왕이여, 무엇을 할까요?” “이 아이의 머리를 잘라라.” 그 소리를 듣고 찬다 왕비는 세 번째 게송을 읊었다.

46.

46.

‘‘Ahameva dūsiyā bhūnahatā, rañño mahāpatāpassa;

Etaṃ muñcatu dhammapālaṃ, sīsaṃ me deva chedehī’’ti.

“마하빠따빠 왕이시여, 허물을 지어 복을 망친 자는 바로 저입니다. 이 담마빨라는 놓아주시고, 대왕이여, 저의 머리를 자르소서.”

Vatvā ca pana attano sīsaṃ upanesi.

그렇게 말하고는 자신의 머리를 내밀었다.

Puna coraghātako ‘‘kiṃ karomi, devā’’ti pucchi. ‘‘Sīsamassa chindā’’ti. So sīsaṃ chinditvā ‘‘katā, deva, rājāṇā’’ti pucchi. ‘‘Na tāva katā’’ti. ‘‘Atha kiṃ karomi, devā’’ti? ‘‘Asituṇḍena naṃ sampaṭicchitvā asimālakaṃ nāma karohī’’ti. So tassa kaḷevaraṃ ākāse khipitvā asituṇḍena sampaṭicchitvā asimālakaṃ nāma katvā mahātale vippakiri. Candādevī bodhisattassa maṃse ucchaṅge katvā mahātale rodamānā paridevamānā imā gāthā abhāsi –

다시 사형 집행인이 “대왕이여, 무엇을 할까요?”라고 물었다. “그의 머리를 잘라라.” 그는 머리를 자르고 나서 “대왕이여, 왕명이 수행되었습니다”라고 보고했다. “아직 끝나지 않았다.” “그럼 대왕이여, 무엇을 할까요?” “칼날로 그 몸을 받아내어 ‘칼의 화관’(아시말라까)을 만들어라.” 그는 왕자의 몸을 공중으로 던져 칼날로 받아내어 ‘칼의 화관’을 만들어 궁전 바닥에 흩뿌렸다. 찬다 왕비는 보살의 살점들을 무릎에 모아 얹고 궁전 바닥에서 슬피 울며 이 게송들을 읊었다.

47.

47.

‘‘Na hi nūnimassa rañño, mittāmaccā ca vijjare suhadā;

Ye na vadanti rājānaṃ, mā ghātayi orasaṃ puttaṃ.

“참으로 이 왕에게는 선량한 마음을 가진 친구나 신하들이 없는 것이 분명하구나. 그들이 왕에게 ‘당신의 친아들을 죽이지 마십시오’라고 말하지 않으니.”

48.

48.

‘‘Na hi nūnimassa rañño, ñātī mittā ca vijjare suhadā;

Ye na vadanti rājānaṃ, mā ghātayi atrajaṃ putta’’nti.

“참으로 이 왕에게는 선량한 마음을 가진 친척이나 친구들이 없는 것이 분명하구나. 그들이 왕에게 ‘자신에게서 태어난 아들을 죽이지 마십시오’라고 말하지 않으니.”

Tattha [Pg.168] mittāmaccā ca vijjare suhadāti nūna imassa rañño daḷhamittā vā sabbakiccesu sahabhāvino amaccā vā muduhadayatāya suhadā vā keci na vijjanti. Ye na vadantīti ye adhunā āgantvā ‘‘attano piyaputtaṃ mā ghātayī’’ti na vadanti, imaṃ rājānaṃ paṭisedhenti, te natthiyevāti maññe. Dutiyagāthāyaṃ ñātīti ñātakā.

거기서 ‘선량한 마음을 가진 친구나 신하들이 있지 않다’는 것은, 이 왕에게는 모든 일에 함께하는 굳건한 친구나 부드러운 마음을 가진 선량한 신하들이 전혀 존재하지 않는다는 뜻이다. ‘말하지 않는 자들’이란 지금 와서 ‘당신의 사랑하는 아들을 죽이지 마십시오’라고 말하며 이 왕을 제지하는 자들이 전혀 없다고 생각한다는 것이다. 두 번째 게송에서 ‘친척’은 일가친척들을 말한다.

Imā pana dve gāthā vatvā candādevī ubhohi hatthehi hadayamaṃsaṃ dhārayamānā tatiyaṃ gāthamāha –

이 두 게송을 읊고 나서 찬다 왕비는 두 손으로 가슴(심장) 부근을 움켜쥐고 세 번째 게송을 읊었다.

49.

49.

‘‘Candanasārānulittā, bāhā chijjanti dhammapālassa;

Dāyādassa pathabyā, pāṇā me deva rujjhantī’’ti.

“전단향 유액을 바른 담마빨라의 팔들이 잘려나갔네. 대지의 상속자여, 왕이시여, 나의 숨이 끊어지려 합니다.”

Tattha dāyādassa pathabyāti pitusantakāya cāturantāya pathaviyā dāyādassa lohitacandanasārānulittā hatthā chijjanti, pādā chijjanti, sīsañca chijjati, asimālakopi kato, tava vaṃsaṃ pacchinditvā gatosi dānīti evamādīni vilapanti evamāha. Pāṇā me deva rujjhantīti deva, mayhampi imaṃ sokaṃ sandhāretuṃ asakkontiyā jīvitaṃ rujjhatīti.

거기서 ‘대지의 상속자’란 부친의 소유인 사방이 바다로 둘러싸인 대지의 후계자인 그의, 붉은 전단향 유액이 발라진 손들이 잘리고 발들이 잘리고 머리도 잘렸으며 칼의 화관마저 만들어졌으니, ‘이제 당신의 가문을 끊어버리고 떠나갔구나’라고 탄식하며 그렇게 말한 것이다. ‘왕이시여, 나의 숨이 끊어지려 합니다’라는 것은 왕이시여, 나 또한 이 슬픔을 견디지 못해 생명이 다하려 한다는 뜻이다.

Tassā evaṃ paridevamānāya eva ḍayhamāne veḷuvane veḷu viya hadayaṃ phali, sā tattheva jīvitakkhayaṃ pattā. Rājāpi pallaṅke ṭhātuṃ asakkonto mahātale pati, padaratalaṃ dvidhā bhijji, so tatopi bhūmiyaṃ pati. Tato catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalāpi ghanapathavī tassa aguṇaṃ dhāretuṃ asakkontī bhijjitvā vivaramadāsi, avīcito jālā uṭṭhāya kuladattikena kambalena parikkhipantī viya taṃ gahetvā avīcimhi khipi. Candāya ca bodhisattassa ca amaccā sarīrakiccaṃ kariṃsu.

그녀가 그렇게 슬피 울고 있을 때, 불타는 대나무 숲의 대나무가 터지듯 그녀의 심장이 터졌고, 그녀는 바로 그 자리에서 목숨을 거두었다. 왕 또한 왕좌에 앉아 있지 못하고 바닥으로 떨어졌는데, 궁전 바닥이 두 갈래로 갈라졌고 그는 그 아래 땅속으로 떨어졌다. 그때 24만 유선(yojana) 두께의 두터운 대지도 그의 악행을 견디지 못해 갈라지며 틈을 내어주었고, 아비지옥에서 불길이 솟구쳐 올라와 마치 붉은 담요로 감싸듯 그를 붙잡아 아비지옥으로 던져 넣었다. 신하들은 찬다 왕비와 보살의 장례를 치렀다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā devadatto ahosi, candādevī mahāpajāpatigotamī, dhammapālakumāro pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때 왕은 데와닷타였고, 찬다 왕비는 마하파자파티 고타미였으며, 담마팔라 왕자는 바로 나였다.”

Cūḷadhammapālajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

소담마팔라 자타카(Cūḷadhammapāla-jātaka)가 끝났다.

[359] 9. Suvaṇṇamigajātakavaṇṇanā

[359] 9. 9. 황금 사슴 자타카(Suvaṇṇamiga-jātaka)

Vikkama [Pg.169] re haripādāti idaṃ satthā jetavane viharanto sāvatthiyaṃ ekaṃ kuladhītaraṃ ārabbha kathesi. Sā kira sāvatthiyaṃ dvinnaṃ aggasāvakānaṃ upaṭṭhākakulassa dhītā saddhā pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā ācārasampannā paṇḍitā dānādipuññābhiratā. Taṃ aññaṃ sāvatthiyameva samānajātikaṃ micchādiṭṭhikakulaṃ vāresi. Athassā mātāpitaro ‘‘amhākaṃ dhītā saddhā pasannā tīṇi ratanāni mamāyati dānādipuññābhiratā, tumhe micchādiṭṭhikā imissāpi yathāruciyā dānaṃ vā dātuṃ dhammaṃ vā sotuṃ vihāraṃ vā gantuṃ sīlaṃ vā rakkhituṃ uposathakammaṃ vā kātuṃ na dassatha, na mayaṃ tumhākaṃ dema, attanā sadisaṃ micchādiṭṭhikakulāva kumārikaṃ gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Te tehi paṭikkhittā ‘‘tumhākaṃ dhītā amhākaṃ gharaṃ gantvā yathādhippāyena sabbametaṃ karotu, mayaṃ na vāressāma, detha no eta’’nti vatvā ‘‘tena hi gaṇhathā’’ti vuttā bhaddakena nakkhattena maṅgalaṃ katvā taṃ attano gharaṃ nayiṃsu. Sā vattācārasampannā patidevatā ahosi, sassusasurasāmikavattāni katāneva honti.

“사자의 발걸음으로 나아가라”라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 사왓티의 한 가문의 딸에 대해 말씀하신 것이다. 그녀는 사왓티에서 두 분의 상수제자를 공양하는 가문의 딸이었는데, 신심이 깊고 청정하며 삼보를 지극히 받들고 예절을 갖추고 지혜로우며 보시 등의 공덕 쌓기를 즐거워했다. 사왓티에 사는 같은 계급의 사견을 가진 다른 가문에서 그녀에게 청혼했다. 그러자 그녀의 부모는 “우리 딸은 신심이 깊고 삼보를 아끼며 보시 등의 공덕을 즐거워하는데, 그대들은 사견을 가진 자들이라 그녀가 원하는 대로 보시를 하거나 법을 듣거나 사원에 가거나 계율을 지키거나 포살을 하는 것을 허용하지 않을 것이니, 우리는 그대들에게 주지 않겠소. 그대들과 같은 사견을 가진 가문에서 처녀를 구하시오”라고 말했다. 그들은 거절당하자 “당신의 딸이 우리 집에 와서 원하는 대로 이 모든 선행을 하도록 할 것이며, 결코 방해하지 않겠소. 그러니 우리에게 주시오”라고 간청했고, “그렇다면 데려가시오”라는 승낙을 듣고는 좋은 길일을 택해 혼례를 치르고 그녀를 자기 집으로 데려갔다. 그녀는 예의와 행실을 갖추었고 남편을 신처럼 섬겼으며, 시부모와 남편에 대한 의무를 다했다.

Sā ekadivasaṃ sāmikaṃ āha – ‘‘icchāmahaṃ, ayyaputta, amhākaṃ kulūpakattherānaṃ dānaṃ dātu’’nti. Sādhu, bhadde, yathājjhāsayena dānaṃ dehīti. Sā there nimantāpetvā mahantaṃ sakkāraṃ katvā paṇītabhojanaṃ bhojetvā ekamantaṃ nisīditvā ‘‘bhante, imaṃ kulaṃ micchādiṭṭhikaṃ assaddhaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ na jānāti, sādhu, ayyā, yāva imaṃ kulaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ jānāti, tāva idheva bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Therā adhivāsetvā tattha nibaddhaṃ bhuñjanti. Puna sāmikaṃ āha ‘‘ayyaputta, therā idha nibaddhaṃ āgacchanti, kiṃkāraṇā tumhe na passathā’’ti. ‘‘Sādhu, passissāmī’’ti. Sā punadivase therānaṃ bhattakiccapariyosāne tassa ārocesi. So upasaṅkamitvā therehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Athassa dhammasenāpati dhammakathaṃ kathesi. So therassa dhammakathāya ca iriyāpathesu ca pasīditvā tato paṭṭhāya therānaṃ āsanaṃ paññapeti, pānīyaṃ parissāveti, antarābhatte dhammakathaṃ suṇāti, tassa aparabhāge micchādiṭṭhi bhijji.

그녀는 어느 날 남편에게 말했다. “여보, 우리 가문에 자주 오시는 장로님들께 보시를 올리고 싶습니다.” “좋소, 부인. 원하는 대로 보시를 올리구려.” 그녀는 장로님들을 초대하여 큰 환대를 베풀고 맛있는 음식을 대접한 뒤 한 곁에 앉아 “존자들이시여, 이 집안은 사견을 가졌고 신심이 없어 삼보의 공덕을 알지 못합니다. 존자들이시여, 부디 이 집안이 삼보의 공덕을 알 때까지 이곳에서 계속 공양을 받아 주십시오”라고 말했다. 장로들은 이를 수락하고 그곳에서 정기적으로 공양하셨다. 다시 그녀는 남편에게 말했다. “여보, 장로님들이 정기적으로 이곳에 오시는데 어째서 당신은 뵙지 않습니까?” “좋소, 뵙겠소.” 그녀는 다음 날 장로들이 공양을 마친 후 남편에게 알렸다. 그는 다가가 장로들과 인사를 나누고 한 곁에 앉았다. 그때 법의 장군(사리불 존자)께서 법문을 설하셨다. 그는 장로의 법문과 위의에 감동하여 그때부터 장로들의 자리를 마련하고, 마실 물을 거르고, 식사 시간 중간중간에 법문을 들었으며, 나중에 그의 사견은 타파되었다.

Athekadivasaṃ [Pg.170] thero dvinnampi dhammakathaṃ kathento saccāni pakāsesi, saccapariyosāne ubhopi jayampatikā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Tato paṭṭhāya tassa mātāpitaro ādiṃ katvā antamaso dāsakammakarāpi sabbe micchādiṭṭhiṃ bhinditvā buddhadhammasaṅghamāmakāyeva jātā. Athekadivasaṃ dārikā sāmikaṃ āha – ‘‘ayyaputta, kiṃ me gharāvāsena, icchāmahaṃ pabbajitu’’nti. So ‘‘sādhu bhadde, ahampi pabbajissāmī’’ti mahantena parivārena taṃ bhikkhunupassayaṃ netvā pabbājetvā sayampi satthāraṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Taṃ satthā pabbājesi. Ubhopi vipassanaṃ vaḍḍhetvā na cirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asukā nāma daharabhikkhunī attano ceva paccayā jātā sāmikassa ca, attanāpi pabbajitvā arahattaṃ patvā tampi pāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva tāva esā sāmikaṃ rāgapāsā mocesi, pubbepesā porāṇakapaṇḍite pana maraṇapāsā mocesī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

어느 날 장로가 두 사람에게 법을 설하며 진리(사성제)를 밝히니, 설법이 끝났을 때 부부 모두 예류과에 머물게 되었습니다. 그때부터 그의 부모를 비롯하여 하인과 일꾼들에 이르기까지 모두가 사견을 버리고 불·법·승 삼보만을 받드는 이들이 되었습니다. 어느 날 그 여인은 남편에게 “여보, 제게 집안 생활은 의미가 없습니다. 저는 출가하고 싶습니다”라고 말했습니다. 그는 “좋소 부인, 나도 출가하겠소”라고 말하며 큰 무리와 함께 그녀를 비구니 사원으로 데려가 출가시킨 뒤, 자신도 스승님께 나아가 출가를 청했습니다. 스승님께서는 그를 출가시키셨습니다. 두 사람 모두 위빳사나를 닦아 머지않아 아라한과에 도달했습니다. 어느 날 비구들이 법당에서 이야기를 나누었습니다. “도반들이여, 아무개라는 젊은 비구니는 자신뿐만 아니라 남편에게도 큰 도움이 되었습니다. 스스로 출가하여 아라한과에 이르렀을 뿐만 아니라 남편도 열반에 이르게 했습니다.” 스승님께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고 “이러이러한 이야기입니다”라고 하니, “비구들이여, 그녀가 지금만 남편을 탐욕의 덫에서 벗어나게 한 것이 아니라, 옛날에도 현자를 죽음의 덫에서 벗어나게 했다”라고 말씀하시며 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto migayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto abhirūpo ahosi pāsādiko dassanīyo suvaṇṇavaṇṇo lākhārasaparikammakatehi viya hatthapādehi rajatadāmasadisehi visāṇehi maṇiguḷikapaṭibhāgehi akkhīhi rattakambalageṇḍusadisena mukhena samannāgato. Bhariyāpissa taruṇamigī abhirūpā ahosi dassanīyā. Te samaggavāsaṃ vasiṃsu, asītisahassacitramigā bodhisattaṃ upaṭṭhahiṃsu. Tadā luddakā migavīthīsu pāse oḍḍesuṃ. Athekadivasaṃ bodhisatto migānaṃ purato gacchanto pāde pāsena bajjhitvā ‘‘chindissāmi na’’nti ākaḍḍhi, cammaṃ chijji, puna ākaḍḍhantassa maṃsaṃ chijji, puna nhāru chijji, pāso aṭṭhimāhacca aṭṭhāsi. So pāsaṃ chindituṃ asakkonto maraṇabhayatajjito baddharavaṃ ravi. Taṃ sutvā bhīto migagaṇo palāyi. Bhariyā panassa palāyitvā migānaṃ antare olokentī taṃ adisvā ‘‘idaṃ bhayaṃ mayhaṃ piyasāmikassa uppannaṃ bhavissatī’’ti vegena tassa santikaṃ gantvā assumukhī rodamānā ‘‘sāmi[Pg.171], tvaṃ mahabbalo, kiṃ etaṃ pāsaṃ sandhāretuṃ na sakkhissasi, vegaṃ janetvā chindāhi na’’nti tassa ussāhaṃ janentī paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 사슴으로 태어나 성인이 되자 모습이 수려하고 우아하며 보기 좋고 황금빛이었습니다. 손과 발은 마치 칠액으로 닦은 듯했고, 뿔은 은색 띠 같았으며, 눈은 보석 구슬 같았고, 얼굴은 붉은 모포 공과 같았습니다. 그의 아내인 어린 암사슴도 수려하고 보기 좋았습니다. 그들은 화목하게 살았으며, 팔만 마리의 화려한 사슴들이 보살을 받들었습니다. 그때 사냥꾼들이 사슴들이 다니는 길에 덫을 놓았습니다. 어느 날 보살이 사슴들의 앞에서 가다가 발이 덫에 걸렸습니다. “끊어 버리리라” 하며 끌어당기니 가죽이 끊어졌고, 다시 당기니 살이 끊어졌으며, 다시 힘줄이 끊어지더니 덫이 뼈에 닿아 멈추었습니다. 그는 덫을 끊지 못하고 죽음의 공포에 질려 덫에 걸린 짐승의 울음소리를 내었습니다. 그 소리를 듣고 겁에 질린 사슴 떼는 달아났습니다. 그러나 그의 아내는 달아나다가 사슴들 사이를 살펴보며 그가 보이지 않자 “이 재난은 내 사랑하는 남편에게 일어난 것이 분명하다”라고 생각하며 급히 그에게 달려가 눈물을 흘리며 울면서 “여보, 당신은 큰 힘을 가졌는데 어찌 이 덫을 견디지 못하십니까? 힘을 내어 끊어 보십시오”라며 그를 격려하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

50.

50.

‘‘Vikkama re haripāda, vikkama re mahāmiga;

Chinda vārattikaṃ pāsaṃ, nāhaṃ ekā vane rame’’ti.

“황금 발을 가진 이여, 힘을 내십시오. 오 위대한 사슴이여, 힘을 내십시오. 가죽 끈으로 된 덫을 끊으십시오. 저 혼자서는 숲에서 즐겁지 않습니다.”

Tattha vikkamāti parakkama, ākaḍḍhāti attho. Reti āmantane nipāto. Haripādāti suvaṇṇapāda. Sakalasarīrampi tassa suvaṇṇavaṇṇaṃ, ayaṃ pana gāravenevamāha. Nāhaṃ ekāti ahaṃ tayā vinā ekikā vane na ramissāmi, tiṇodakaṃ pana aggahetvā sussitvā marissāmīti dasseti.

거기서 ‘힘을 내라(vikkama)’는 노력하라, 끌어당기라는 뜻입니다. ‘레(re)’는 부르는 조사입니다. ‘황금 발(haripāda)’은 금색 발을 뜻합니다. 그의 몸 전체가 황금빛이었으나, 그녀는 존경을 담아 이와 같이 말했습니다. ‘혼자서는... 아니(nāhaṃ ekā)’는 내가 당신 없이 홀로 숲에서 즐겁지 않을 것이며, 풀과 물도 먹지 않고 야위어 죽을 것임을 나타냅니다.

Taṃ sutvā migo dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 사슴이 두 번째 게송을 읊었습니다.

51.

51.

‘‘Vikkamāmi na pāremi, bhūmiṃ sumbhāmi vegasā;

Daḷho vārattiko pāso, pādaṃ me parikantatī’’ti.

“나는 힘을 다하고 있지만 감당할 수 없구려. 땅을 힘차게 내리쳐 보지만, 가죽 끈 덫은 단단하여 내 발을 파고들고 있소.”

Tattha vikkamāmīti bhadde, ahaṃ vīriyaṃ karomi. Na pāremīti pāsaṃ chindituṃ pana na sakkomīti attho. Bhūmiṃ sumbhāmīti api nāma chijjeyyāti pādenāpi bhūmiṃ paharāmi. Vegasāti vegena. Parikantatīti cammādīni chindanto samantā kantatīti.

거기서 ‘힘을 다하고 있다(vikkamāmī)’는 “부인이여, 내가 노력을 다하고 있다”는 뜻입니다. ‘감당할 수 없다(na pāremi)’는 덫을 끊을 수 없다는 뜻입니다. ‘땅을 내리치다(bhūmiṃ sumbhāmi)’는 혹시라도 끊어질까 하여 발로 땅을 친다는 것입니다. ‘힘차게(vegasā)’는 속도를 내어 강하게라는 뜻입니다. ‘파고들다(parikantati)’는 가죽 등을 끊으며 주위를 베어낸다는 뜻입니다.

Atha naṃ migī ‘‘mā bhāyi, sāmi, ahaṃ attano balena luddakaṃ yācitvā tava jīvitaṃ āharissāmi. Sace yācanāya na sakkhissāmi, mama jīvitampi datvā tava jīvitaṃ āharissāmī’’ti mahāsattaṃ assāsetvā lohitalittaṃ bodhisattaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi. Luddakopi asiñca sattiñca gahetvā kappuṭṭhānaggi viya āgacchati. Sā taṃ disvā ‘‘sāmi, luddako āgacchati, ahaṃ attano balaṃ karissāmi, tvaṃ mā bhāyī’’ti migaṃ assāsetvā luddakassa paṭipathaṃ gantvā paṭikkamitvā ekamantaṃ ṭhitā taṃ vanditvā ‘‘sāmi, mama sāmiko suvaṇṇavaṇṇo sīlācārasampanno, asītisahassānaṃ migānaṃ rājā’’ti bodhisattassa guṇaṃ kathetvā migarāje ṭhiteyeva attano vadhaṃ yācantī tatiyaṃ gāthamāha –

그러자 암사슴은 "여보, 두려워하지 마세요. 제가 제 힘으로 사냥꾼에게 간청하여 당신의 목숨을 구해오겠습니다. 만약 간청으로 되지 않는다면, 제 목숨이라도 바쳐서 당신의 목숨을 구해오겠습니다"라며 대사를 위로하고, 피가 묻은 보살을 붙들어주며 서 있었습니다. 사냥꾼도 칼과 창을 들고 겁화처럼 다가왔습니다. 암사슴은 그를 보고 "여보, 사냥꾼이 오고 있습니다. 제가 제 힘을 다할 테니 당신은 두려워하지 마세요"라며 사슴 왕을 위로하고 사냥꾼을 마중 나가 한 곁에 물러나 서서 그에게 절을 올린 뒤, "주인님, 제 남편은 황금빛에 계행과 행실을 갖추었으며, 팔만 마리 사슴의 왕입니다"라고 보살의 공덕을 말하고는 사슴 왕이 서 있는 채로 자신의 죽음을 청하며 세 번째 게송을 읊었습니다.

52.

52.

‘‘Attharassu palāsāni, asiṃ nibbāha luddaka;

Paṭhamaṃ maṃ vadhitvāna, hana pacchā mahāmiga’’nti.

"사냥꾼이여, 나뭇잎들을 까십시오. 칼을 빼 드십시오. 먼저 저를 죽이시고, 나중에 위대한 사슴을 죽이십시오."

Tattha [Pg.172] palāsānīti maṃsaṭṭhapanatthaṃ palāsapaṇṇāni attharassu. Asiṃ nibbāhāti asiṃ kosato nīhara.

거기서 '나뭇잎들(palāsāni)'은 고기를 놓아두기 위해 잎사귀들을 깔라는 뜻입니다. '칼을 빼 들다(asiṃ nibbāha)'는 칼집에서 칼을 꺼내라는 뜻입니다.

Taṃ sutvā luddako ‘‘manussabhūtā tāva sāmikassa atthāya attano jīvitaṃ na pariccajanti, ayaṃ tiracchānagatā jīvitaṃ pariccajati, manussabhāsāya ca madhurena sarena katheti, ajja imissā ca patino cassā jīvitaṃ dassāmī’’ti pasannacitto catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 사냥꾼은 "인간인 여자도 남편을 위해 자신의 목숨을 버리지 않거늘, 이 짐승은 목숨을 버리려 하는구나. 게다가 인간의 언어로 감미로운 목소리로 말하는구나. 오늘 이 암사슴과 그 남편에게 목숨을 주리라"라고 생각하며 기쁜 마음으로 네 번째 게송을 읊었습니다.

53.

53.

‘‘Na me sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā, bhāsantiṃ mānusiṃ migiṃ;

Tvañca bhadde sukhī hohi, eso cāpi mahāmigo’’ti.

"사람의 말을 하는 암사슴은 듣지도 보지도 못했노라. 복된 이여, 그대도 행복하고 이 위대한 사슴도 행복할 것이니라."

Tattha sutaṃ vā diṭṭhaṃ vāti mayā ito pubbe evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā natthi. Bhāsantiṃ mānusiṃ miginti ahañhi ito pubbe mānusiṃ vācaṃ bhāsantiṃ migiṃ neva addasaṃ na assosiṃ. Yesaṃ pana ‘‘na me sutā vā diṭṭhā vā, bhāsantī mānusī migī’’ti pāḷi, tesaṃ yathāpāḷimeva attho dissati. Bhaddeti bhaddake paṇḍike upāyakusale. Iti taṃ ālapitvā puna ‘‘tvañca eso cāpi mahāmigoti dvepi janā sukhī niddukkhā hothā’’ti taṃ samassāsetvā luddako bodhisattassa santikaṃ gantvā vāsiyā cammapāsaṃ chinditvā pāde laggapāsakaṃ saṇikaṃ nīharitvā nhārunā nhāruṃ, maṃsena maṃsaṃ, cammena cammaṃ paṭipāṭetvā pādaṃ hatthena parimajji. Taṅkhaṇaññeva mahāsattassa pūritapāramitānubhāvena luddakassa ca mettacittānubhāvena migiyā ca mettadhammānubhāvena nhārumaṃsacammāni nhārumaṃsacammehi ghaṭayiṃsu. Bodhisatto pana sukhī niddukkho aṭṭhāsi.

거기서 ‘본 적도 없고 들은 적도 없다’는 것은 ‘나에게 일찍이 이와 같은 것을 보거나 들은 적이 없다’는 뜻입니다. ‘사람의 말을 하는 암사슴’이란 ‘나는 일찍이 사람의 말을 하는 암사슴을 보지도 못했고 듣지도 못했다’는 뜻입니다. ‘내게 들리거나 보인 적 없는 사람의 말을 하는 암사슴’이라는 본문이 있는 경우, 그들에게는 본문대로의 의미가 나타납니다. ‘복된 이여(bhadde)’란 ‘착한 이여, 현명한 이여, 방편에 능한 이여’라는 뜻입니다. 그렇게 그녀를 부르고는 다시 “그대와 이 위대한 사슴 두 사람 모두 행복하고 고통 없기를”이라며 그녀를 위로한 뒤, 사냥꾼은 보살에게로 가서 칼로 가죽 끈을 끊고 발에 걸린 올가미를 천천히 제거한 다음, 힘줄은 힘줄끼리, 살은 살끼리, 가죽은 가죽끼리 맞추고는 손으로 발을 문질렀습니다. 그 순간 대사의 원만한 바라밀의 위신력과 사냥꾼의 자애로운 마음의 위신력, 그리고 암사슴의 친구를 보호하는 법의 위신력으로 힘줄과 살과 가죽이 서로 합쳐졌습니다. 보살은 행복하고 고통 없는 상태로 서 있었습니다.

Migī bodhisattaṃ sukhitaṃ disvā somanassajātā luddakassa anumodanaṃ karontī pañcamaṃ gāthamāha –

암사슴은 보살이 건강해진 것을 보고 기쁨이 생겨 사냥꾼에게 감사를 표하며 다섯 번째 게송을 읊었습니다.

54.

54.

‘‘Evaṃ luddaka nandassu, saha sabbehi ñātibhi;

Yathāhamajja nandāmi, muttaṃ disvā mahāmiga’’nti.

“사냥꾼이여, 이처럼 모든 친척과 함께 기뻐하십시오. 제가 오늘 위대한 사슴이 풀려난 것을 보고 기뻐하는 것처럼.”

Tattha luddakāti dāruṇakammakiriyāya laddhanāmavasena ālapati.

거기서 ‘사냥꾼(luddaka)이여’라는 것은 잔혹한 행위를 함으로써 얻게 된 이름으로 부르는 것입니다.

Bodhisatto ‘‘ayaṃ luddo mayhaṃ avassayo jāto, mayāpissa avassayeneva bhavituṃ vaṭatī’’ti gocarabhūmiyaṃ diṭṭhaṃ ekaṃ maṇikkhandhaṃ tassa datvā [Pg.173] ‘‘samma, ito paṭṭhāya pāṇātipātādīni mā kari, iminā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā dārake posento dānasīlādīni puññāni karohī’’ti tassovādaṃ datvā araññaṃ pāvisi.

보살은 “이 사냥꾼은 나의 의지처가 되었으니, 나 또한 그의 의지처가 되어주는 것이 마땅하다”고 생각하여, 먹이 활동을 하던 땅에서 발견한 보석 뭉치 하나를 그에게 주며 “벗이여, 이제부터 살생 등을 하지 마시오. 이것으로 가계를 꾸리고 처자식을 부양하며 보시와 지계 등의 공덕을 쌓으시오”라고 훈계한 뒤 숲으로 들어갔습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddako channo ahosi, migī daharabhikkhunī, migarājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 연결하셨습니다. “그때 사냥꾼은 찬나였고, 암사슴은 젊은 비구니였으며, 사슴의 왕은 바로 나였다.”

Suvaṇṇamigajātakavaṇṇanā navamā.

황금 사슴 자타카(Suvaṇṇamigajātaka) 주석이 아홉 번째로 끝났다.

[360] 10. Suyonandījātakavaṇṇanā

[360] 10. 수요난디 자타카(Suyonandījātaka) 주석

Vāti gandho timirānanti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘sacca’’nti vutte ‘‘kiṃ disvā’’ti vatvā ‘‘alaṅkatamātugāma’’nti vutte ‘‘mātugāmo nāmesa bhikkhu na sakkā rakkhituṃ, porāṇakapaṇḍitā supaṇṇabhavane katvā rakkhantāpi rakkhituṃ nāsakkhiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“띠미라 꽃향기가 풍기네”라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 수행에 염증을 느낀 비구에 대해 말씀하신 것입니다. 스승께서 “비구여, 참으로 그대가 염증을 느낀다는 것이 사실인가?”라고 물으셨고, 그가 “사실입니다”라고 대답하자 “무엇을 보았느냐?”라고 물으셨습니다. “치장한 여인을 보았습니다”라고 답하자, “비구여, 여인이라는 존재는 지킬 수 없는 것이니라. 옛 현자들은 금시조의 궁전에 두고 지켰음에도 지키지 못했느니라”라고 말씀하시고는, 그의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ tambarājā nāma rajjaṃ kāresi. Tassa suyonandī nāma aggamahesī ahosi uttamarūpadharā. Tadā bodhisatto supaṇṇayoniyaṃ nibbatti, tasmiṃ kāle nāgadīpo sedumadīpo nāma ahosi. Bodhisatto tasmiṃ dīpe supaṇṇabhavane vasati. So bārāṇasiṃ gantvā tambarājena saddhiṃ māṇavakavesena jūtaṃ kīḷati. Tassa rūpasampattiṃ disvā paricārikā ‘‘amhākaṃ raññā saddhiṃ evarūpo nāma māṇavako jūtaṃ kīḷatī’’ti suyonandiyā ārocesuṃ. Sā sutvā taṃ daṭṭhukāmā hutvā ekadivasaṃ alaṅkaritvā jūtamaṇḍalaṃ āgantvā paricārikānaṃ antare ṭhitā naṃ olokesi. Sopi deviṃ olokesi. Dvepi aññamaññaṃ paṭibaddhacittā ahesuṃ. Supaṇṇarājā attano ānubhāvena nagare vātaṃ samuṭṭhāpesi, gehapatanabhayena rājanivesanā manussā nikkhamiṃsu. So attano ānubhāvena andhakāraṃ katvā deviṃ gahetvā ākāsena āgantvā nāgadīpe attano bhavanaṃ pāvisi [Pg.174] suyonandiyā gataṭṭhānaṃ jānantā nāma nāhesuṃ. So tāya saddhiṃ abhiramamāno gantvā raññā saddhiṃ jūtaṃ kīḷati.

옛날 바라나시에서 담바(Tamba)라는 왕이 다스리고 있었습니다. 그에게는 수요난디(Suyonandī)라는 왕비가 있었는데, 절세의 미모를 지니고 있었습니다. 그때 보살은 금시조(Garuda)의 종족으로 태어났습니다. 당시 나가디파(Nāgadīpa)는 세두마디파(Sedumadīpa)라고 불렸습니다. 보살은 그 섬의 금시조 궁전에서 살고 있었습니다. 그는 바라나시로 가서 청년의 모습으로 변장하고 담바 왕과 함께 주사위 놀이를 했습니다. 시종들이 그의 빼어난 외모를 보고 수요난디 왕비에게 “우리 왕과 함께 이와 같은 청년이 주사위 놀이를 하고 있습니다”라고 전했습니다. 그녀는 그 말을 듣고 그를 보고 싶어 하여, 어느 날 몸을 단장하고 주사위 놀이판으로 와서 시종들 사이에 서서 그를 바라보았습니다. 그 또한 왕비를 바라보았습니다. 두 사람 모두 서로에게 마음이 끌렸습니다. 금시조 왕은 자신의 신통력으로 성안에 바람을 일으켰고, 집이 무너질 것을 두려워한 사람들이 왕궁에서 밖으로 나왔습니다. 그는 자신의 신통력으로 어둠을 만든 뒤 왕비를 가로채어 허공을 통해 나가디파에 있는 자신의 궁전으로 들어갔습니다. 수요난디가 간 곳을 아는 사람은 아무도 없었습니다. 그는 그녀와 함께 즐거움을 누리다가 바라나시로 가서 왕과 함께 주사위 놀이를 했습니다.

Rañño pana saggo nāma gandhabbo atthi, so deviyā gataṭṭhānaṃ ajānanto taṃ gandhabbaṃ āmantetvā ‘‘gaccha, tāta, gandhabba sabbaṃ thalajalapathaṃ anuvicaritvā deviyā gataṭṭhānaṃ passā’’ti uyyojesi. So paribbayaṃ gahetvā dvāragāmato paṭṭhāya vicinanto kurukacchaṃ pāpuṇi. Tadā kurukacchavāṇijā nāvāya suvaṇṇabhūmiṃ gacchanti. So te upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ gandhabbo nāvāya vetanaṃ khaṇḍetvā tumhākaṃ gandhabbaṃ karissāmi, mampi nethā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti tampi āropetvā nāvaṃ vissajjesuṃ. Te sukhapayātāya nāvāya taṃ pakkositvā ‘‘gandhabbaṃ no karohī’’ti āhaṃsu. ‘‘Ahaṃ ce gandhabbaṃ kareyyaṃ, mayi pana gandhabbaṃ karonte macchā calissanti, atha vo nāvo bhijjissatī’’ti. ‘‘Manussamatte gandhabbaṃ karonte macchānaṃ calanaṃ nāma natthi, karohī’’ti. ‘‘Tena hi mā mayhaṃ kujjhitthā’’ti vīṇaṃ mucchitvā tantissarena gītassaraṃ, gītassarena tantissaraṃ anatikkamitvā gandhabbaṃ akāsi. Tena saddena sammattā hutvā macchā caliṃsu.

왕에게는 사가(Sagga)라는 이름의 악사(건달바)가 있었습니다. 왕비가 간 곳을 알지 못한 왕은 그 악사를 불러 “가라, 사가여, 모든 육로와 수로를 돌아다니며 왕비가 간 곳을 찾아보아라” 하며 그를 보냈습니다. 그는 여비를 챙겨 성문 마을부터 시작하여 수색하다가 꾸루깟차(Kurukaccha) 항구에 도착했습니다. 그때 꾸루깟차의 상인들이 배를 타고 수완나부미(Suvaṇṇabhūmi)로 가고 있었습니다. 그는 그들에게 다가가 “나는 악사입니다. 배 삯을 대신하여 여러분을 위해 악기를 연주해 드릴 테니 저도 데려가 주십시오”라고 말했습니다. 그들은 “좋소”라고 하며 그를 태우고 배를 띄웠습니다. 배가 순조롭게 항해할 때, 상인들은 연주를 듣고 싶은 마음에 그를 불러 “우리를 위해 연주를 해주시오”라고 말했습니다. “내가 연주를 하면 물고기들이 요동칠 것이고, 그러면 여러분의 배가 파손될 것입니다.” “사람이 연주하는 데 물고기가 요동친다는 일은 없소, 연주하시오!” “그렇다면 제게 화내지 마십시오”라고 말하고는, 그는 비파를 조율하여 악기 소리가 노랫소리와 조화를 이루게 하며 연주를 시작했습니다. 그 소리에 취해 물고기들이 요동을 쳤습니다.

Atheko makaro uppatitvā nāvāya patanto nāvaṃ bhindi. Saggo phalake nipajjitvā yathāvātaṃ gacchanto nāgadīpe supaṇṇabhavanassa nigrodharukkhassa santikaṃ pāpuṇi. Suyonandīpi devī supaṇṇarājassa jūtaṃ kīḷituṃ gatakāle vimānā otaritvā velante vicarantī saggaṃ gandhabbaṃ disvā sañjānitvā ‘‘kathaṃ āgatosī’’ti pucchi. So sabbaṃ kathesi. ‘‘Tena hi mā bhāyī’’ti taṃ assāsetvā bāhāhi pariggahetvā vimānaṃ āropetvā sayanapiṭṭhe nipajjāpetvā samassatthakāle dibbabhojanaṃ datvā dibbagandhodakena nhāpetvā dibbavatthehi acchādetvā dibbagandhapupphehi alaṅkaritvā puna dibbasayane nipajjāpesi. Evaṃ divasaṃ pariggahamānā supaṇṇarañño āgamanavelāya paṭicchādetvā gatakāle tena saddhiṃ kilesavasena abhirami. Tato māsaddhamāsaccayena bārāṇasivāsino vāṇijā dārudakagahaṇatthāya tasmiṃ dīpe nigrodharukkhamūlaṃ sampattā. So tehi saddhiṃ nāvaṃ abhiruyha bārāṇasiṃ [Pg.175] gantvā rājānaṃ disvāva tassa jūtakīḷanavelāya vīṇaṃ gahetvā rañño gandhabbaṃ karonto paṭhamaṃ gāthamāha –

그때 어떤 마카라(바다괴물)가 솟구쳐 배 위로 떨어지는 바람에 배가 부서졌습니다. 사가는 널빤지에 의지해 바람을 타고 떠내려가다가 나가디파에 있는 금시조의 거처인 니그로다 나무 근처에 도달했습니다. 수요난디 왕비도 금시조 왕이 주사위 놀이를 하러 간 사이에 궁전에서 내려와 해변을 거닐다가 악사인 사가를 보고는 그를 알아보고 “어떻게 왔느냐”라고 물었습니다. 그는 모든 사실을 이야기했습니다. “그러니 두려워 말라”며 그를 위로하고 팔로 안아 궁전으로 올려보낸 뒤 침상에 눕히고, 기운을 차렸을 때 천상의 음식을 주고 천상의 향기로운 물로 씻기며 천상의 옷을 입히고 천상의 향꽃으로 장식한 뒤 다시 천상의 침상에 눕혔습니다. 이와 같이 낮 동안에는 그를 돌보며 금시조 왕이 올 때가 되면 그를 숨겼다가, 왕이 가고 나면 그와 함께 욕망에 휩싸여 즐거움을 누렸습니다. 그 후 한 달 정도가 지났을 때, 바라나시에 사는 상인들이 땔감과 물을 구하기 위해 그 섬의 니그로다 나무 아래에 도착했습니다. 그는 그들과 함께 배를 타고 바라나시로 돌아가 왕을 뵙고, 왕이 주사위 놀이를 할 때 비파를 들고 왕을 위해 연주하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

55.

55.

‘‘Vāti gandho timirānaṃ, kusamuddo ca ghosavā;

Dūre ito suyonandī, tamba kāmā tudanti ma’’nti.

티미라 꽃의 향기 풍기고, 작은 바다는 소리 높여 우는데, 여기서 멀리 수요난디가 있나니, 담바 왕이여, 욕망이 나를 찌르나이다.

Tattha timirānanti timirarukkhapupphānaṃ. Taṃ kira nigrodhaṃ parivāretvā timirarukkhā atthi, te sandhāyevaṃ vadati. Kusamuddoti khuddakasamuddo. Ghosavāti mahāravo. Tasseva nigrodhassa santike samuddaṃ sandhāyevamāha. Itoti imamhā nagarā. Tambāti rājānaṃ ālapati. Atha vā tambakāmāti tambena kāmitakāmā tambakāmā nāma. Te maṃ hadaye vijjhantīti dīpeti.

거기서 ‘티미라낭(timirānaṃ)’은 티미라 나무의 꽃들을 의미한다. 그 니그로다 나무를 둘러싸고 티미라 나무들이 자라고 있는데, 그것을 가리켜 그렇게 말한 것이다. ‘쿠사뭇도(kusamuddo)’는 작은 바다를, ‘고사와(ghosavā)’는 큰 소리를 의미한다. 바로 그 니그로다 나무 근처의 바다를 가리켜 이렇게 말한 것이다. ‘이토(ito)’는 이 도시로부터라는 뜻이다. ‘탐바(tamba)’라고 왕을 부르는 것이다. 또는 ‘탐바카마(tambakāmā)’는 담바 왕에 의해 갈망하게 된 욕망을 의미한다. 그것들이 나의 심장을 찌른다는 것을 나타낸다.

Taṃ sutvā supaṇṇo dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 금시조는 두 번째 게송을 읊었습니다.

56.

56.

‘‘Kathaṃ samuddamatari, kathaṃ addakkhi sedumaṃ;

Kathaṃ tassā ca tuyhañca, ahu sagga samāgamo’’ti.

어떻게 바다를 건넜으며, 어떻게 세두마를 보았는가? 사가여, 그녀와 그대 사이의 만남은 어떻게 이루어졌는가?

Tattha sedumanti sedumadīpaṃ.

거기서 ‘세두망(sedumaṃ)’은 세두마 섬을 의미한다.

Tato saggo tisso gāthā abhāsi –

그 후 사가는 세 개의 게송을 읊었습니다.

57.

57.

‘‘Kurukacchā payātānaṃ, vāṇijānaṃ dhanesinaṃ;

Makarehi abhidā nāvā, phalakenāhamaplaviṃ.

쿠루캇차에서 떠나온, 재물을 찾는 상인들의 배가 마카라들에 의해 부서졌을 때, 나는 널빤지를 타고 떠다녔나이다.

58.

58.

‘‘Sā maṃ saṇhena mudunā, niccaṃ candanagandhinī;

Aṅgena uddharī bhaddā, mātā puttaṃva orasaṃ.

언제나 전단 향기 나고 부드럽고 매끄러운 몸을 가진 그 복된 여인이, 마치 어머니가 친아들을 건져 올리듯 자신의 팔로 나를 건져 올렸나이다.

59.

59.

‘‘Sā maṃ annena pānena, vatthena sayanena ca;

Attanāpi ca mandakkhī, evaṃ tamba vijānahī’’ti.

그녀는 음식과 마실 것, 옷과 침상으로, 그리고 수줍은 눈매를 가진 그녀 자신으로 나를 대접했으니, 담바 왕이여, 이와 같이 아소서.

Tattha sā maṃ saṇhena mudunāti evaṃ phalakena tīraṃ uttiṇṇaṃ maṃ samuddatīre vicarantī sā disvā ‘‘mā bhāyī’’ti saṇhena mudunā vacanena samassāsetvāti attho. Aṅgenāti bāhuyugaḷaṃ idha ‘‘aṅgenā’’ti vuttaṃ. Bhaddāti dassanīyā pāsādikā. Sā maṃ annenāti sā maṃ etena annādinā [Pg.176] santappesīti attho. Attanāpi cāti na kevalaṃ annādīheva, attanāpi maṃ abhiramentī santappesīti dīpeti. Mandakkhīti mandadassanī, mudunā ākārena olokanasīlāti vuttaṃ hoti. ‘‘Mattakkhī’’tipi pāṭho, madamattehi viya akkhīhi samannāgatāti attho. Evaṃ tambāti evaṃ tambarāja jānāhīti.

거기서 '그녀는 섬세하고 부드러운 [말로] 나를'이라는 뜻은, 그렇게 널빤지로 해변에 내린 나를 바닷가를 거닐던 그녀가 보고 '두려워 말라'며 섬세하고 부드러운 말로 위로했다는 의미이다. '안게나(aṅgena)'는 여기서 '두 팔'을 의미한다. '밧다(bhaddā)'는 아름답고 매력적이라는 뜻이다. '그녀가 음식으로'라는 것은 그녀가 그러한 음식 등으로 나를 만족시켰다는 뜻이다. '그녀 자신으로도'라는 것은 단지 음식뿐만 아니라 그녀 자신도 나를 즐겁게 하며 만족시켰음을 나타낸다. '만닥키(mandakkhī)'는 부드러운 눈매, 즉 부드러운 모습으로 바라보는 성품을 말한다. '맛탁키(mattakkhī)'라는 이본도 있는데, 술에 취한 듯한 눈을 가졌다는 뜻이다. '에와 탐바(evaṃ tamba)'는 이와 같이 탐바 왕이여 아소서라는 뜻이다.

Supaṇṇo gandhabbassa kathentasseva vippaṭisārī hutvā ‘‘ahaṃ supaṇṇabhavane vasantopi rakkhituṃ nāsakkhiṃ, kiṃ me tāya dussīlāyā’’ti taṃ ānetvā rañño paṭidatvā pakkāmi, tato paṭṭhāya puna nāgacchīti.

건달바의 말을 듣던 금시조는 후회하며 '나는 금시조의 거처에 살면서도 그녀를 지키지 못했구나, 그러한 부도덕한 여자가 내게 무슨 소용인가'라며 그녀를 데려와 왕에게 돌려주고 떠나갔으며, 그 후로는 다시 오지 않았다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā rājā ānando ahosi, supaṇṇarājā pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 사성제 설법이 끝났을 때 수행에 염증을 느끼던 비구는 예류과에 머물렀다. 그때의 왕은 아난다였고, 금시조 왕은 바로 나였다.

Suyonandījātakavaṇṇanā dasamā.

수요난디 자타카 주석이 끝났다. (열 번째)

Maṇikuṇḍalavaggo paṭhamo.

마니쿤달라 와가(Maṇikuṇḍalavagga), 첫 번째.

2. Vaṇṇārohavaggo

2. 완나로하 와가(Vaṇṇārohavagga)

[361] 1. Vaṇṇārohajātakavaṇṇanā

[361] 1. 완나로하 자타카 주석

Vaṇṇārohenāti idaṃ satthā jetavane viharanto dve aggasāvake ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye ubhopi mahātherā ‘‘imaṃ antovassaṃ suññāgāraṃ anubrūhessāmā’’ti satthāraṃ āpucchitvā gaṇaṃ pahāya sayameva pattacīvaraṃ ādāya jetavanā nikkhamitvā ekaṃ paccantagāmaṃ nissāya araññe vihariṃsu. Aññataropi vighāsādapuriso therānaṃ upaṭṭhānaṃ karonto tattheva ekamante vasi. So therānaṃ samaggavāsaṃ disvā ‘‘ime ativiya samaggā vasanti, sakkā nu kho ete aññamaññaṃ bhinditu’’nti cintetvā sāriputtattheraṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ nu kho, bhante, ayyena mahāmoggallānattherena saddhiṃ tumhākaṃ kiñci veraṃ atthī’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ panāvuso’’ti. Esa, bhante, mama āgatakāle ‘‘sāriputto [Pg.177] nāma jātigottakulapadesehi vā sutaganthapaṭivedhaiddhīhi vā mayā saddhiṃ kiṃ pahotī’’ti tumhākaṃ aguṇameva kathesīti. Thero sitaṃ katvā ‘‘gaccha tvaṃ āvuso’’ti āha.

'완나로헤나'로 시작되는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 두 분의 상수제자(사리풋타와 모갈라나)와 관련하여 말씀하신 것이다. 한때 두 대장로가 '이번 안거 동안에는 적막한 곳(수냐가라)에서 수행에 힘쓰겠다'고 스승께 여쭙고, 대중을 떠나 스스로 발리와 가사를 챙겨 제타바나를 나와 어느 변방 마을 근처 숲에서 지냈다. 남은 음식을 먹고 사는 어떤 사람도 장로들을 시봉하며 그곳 한쪽에서 지냈다. 그는 장로들이 화합하며 지내는 것을 보고 '이들이 매우 화합하며 지내는구나, 이들 사이를 이간질할 수 있을까'라고 생각하며 사리풋타 장로에게 다가가 '존자시여, 혹시 마하모갈라나 장로님과 무슨 원한이라도 있으십니까?'라고 물었다. '무슨 일인가, 도반이여?' '존자시여, 제가 올 때 저분(모갈라나)이 '사리풋타라는 자가 가문이나 종족, 또는 배움이나 통찰이나 신통력에서 나와 비길 바가 되겠는가'라며 존자님의 험담만 했습니다.' 장로는 미소 지으며 '도반이여, 가보게'라고 말했다.

So aparasmimpi divase mahāmoggallānattherampi upasaṅkamitvā tatheva kathesi. Sopi naṃ sitaṃ katvā ‘‘gaccha, tvaṃ, āvuso’’ti vatvā sāriputtattheraṃ upasaṅkamitvā ‘‘āvuso, eso vighāsādo tumhākaṃ santike kiñci kathesī’’ti pucchi. ‘‘Āmāvuso, mayhampi santike kathesi, imaṃ nīharituṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Sādhu, āvuso, nīharā’’ti vutte thero ‘‘mā idha vasī’’ti accharaṃ paharitvā taṃ nīhari. Te ubhopi samaggavāsaṃ vasitvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā nisīdiṃsu. Satthā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘sukhena vassaṃ vasitthā’’ti pucchitvā ‘‘bhante, eko vighāsādo amhe bhinditukāmo hutvā bhindituṃ asakkonto palāyī’’ti vutte ‘‘na kho so, sāriputta, idāneva, pubbepesa tumhe ‘bhindissāmī’ti bhindituṃ asakkonto palāyī’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

그는 다음 날 마하모갈라나 장로에게도 다가가 똑같이 말했다. 그 장로 역시 미소 지으며 '도반이여, 가보게'라고 말한 뒤, 사리풋타 장로에게 가서 '도반이여, 저 남은 음식을 먹는 자가 도반에게 무슨 말을 하던가요?'라고 물었다. '네, 도반이여, 제게도 말을 합디다. 그를 쫓아내는 것이 좋겠습니다.' '좋습니다, 도반이여, 쫓아냅시다'라고 하자 장로는 '여기 살지 마라'며 손가락을 튕겨 그를 쫓아냈다. 두 분은 화합하며 지내다가 스승님께 가서 절을 하고 앉았다. 스승께서는 안부를 물으시며 '안거를 평안히 보냈는가?'라고 물으셨다. '세존이시여, 어떤 남은 음식을 먹는 자가 저희 사이를 이간질하려 했으나 실패하고 도망갔습니다'라고 말씀드리자, '사리풋타여, 그가 지금만 그런 것이 아니라, 전생에도 너희를 이간질하려다 실패하고 도망갔느니라'고 말씀하시며 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññe rukkhadevatā ahosi. Tadā sīho ca byaggho ca araññe pabbataguhāyaṃ vasanti. Eko siṅgālo te upaṭṭhahanto tesaṃ vighāsaṃ khāditvā mahākāyo hutvā ekadivasaṃ cintesi ‘‘mayā sīhabyagghānaṃ maṃsaṃ na khāditapubbaṃ, mayā ime dve jane bhindituṃ vaṭṭati, tato nesaṃ kalahaṃ katvā matānaṃ maṃsaṃ khādissāmī’’ti. So sīhaṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, sāmi, tumhākaṃ byagghena saddhiṃ kiñci veraṃ atthī’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ pana, sammā’’ti? Esa, bhante, mamāgatakāle ‘‘sīho nāma sarīravaṇṇena vā ārohapariṇāhena vā jātibalavīriyehi vā mama kalabhāgampi na pāpuṇātī’’ti tumhākaṃ aguṇameva kathesīti. Atha naṃ sīho ‘‘gaccha tvaṃ, na so evaṃ kathessatī’’ti āha. Byagghampi upasaṅkamitvā eteneva upāyena kathesi. Taṃ sutvā byagghopi sīhaṃ upasaṅkamitvā ‘‘samma, tvaṃ kira idañcidañca vadesī’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라만닷따 왕이 다스릴 때, 보살은 숲의 수목신이었다. 그때 사자와 호랑이가 숲의 산 동굴에 살고 있었다. 한 자칼이 그들을 시봉하며 그들이 남긴 음식을 먹고 몸집이 커지더니 어느 날 생각했다. '나는 사자와 호랑이의 고기를 먹어본 적이 없다. 내가 이 두 자를 이간질하는 것이 좋겠다. 그 후 그들을 싸우게 하여 죽게 되면 그들의 고기를 먹으리라.' 그는 사자에게 다가가 '주인님, 당신은 호랑이와 무슨 원한이 있습니까?'라고 물었다. '친구여, 무슨 일이냐?' '존자시여, 그가 제가 왔을 때 말하기를, 사자라는 자는 몸의 색깔이나 체격이나 태생이나 힘과 용맹에 있어 나의 16분의 1에도 미치지 못한다고 당신의 험담만을 늘어놓았습니다.' 그러자 사자는 '가거라, 그는 그렇게 말하지 않았을 것이다'라고 말했다. 자칼은 호랑이에게도 다가가 똑같은 방책으로 말했다. 그 말을 듣고 호랑이도 사자에게 다가가 '친구여, 그대가 이러이러한 말을 했다는데'라고 물으며 첫 번째 게송을 읊었다.

60.

60.

‘‘Vaṇṇārohena jātiyā, balanikkamanena ca;

Subāhu na mayā seyyo, sudāṭha iti bhāsasī’’ti.

색깔과 체격과 태생으로 보나, 힘의 발휘로 보나, '수바후는 나보다 낫지 않다'라고 수다타여, 그대는 말하는가.

Tattha [Pg.178] balanikkamanena cāti kāyabalena ceva vīriyabalena ca. Subāhu na mayā seyyoti ayaṃ subāhu nāma byaggho etehi kāraṇehi mayā neva sadiso na uttaritaroti saccaṃ kira tvaṃ sobhanāhi dāṭhāhi samannāgata sudāṭha migarāja, evaṃ vadesīti.

거기서 'balanikkamanena ca'는 육체의 힘과 정진의 힘을 말한다. 'Subāhu na mayā seyyo'는 이 수바후라는 호랑이가 이러한 이유들로 인해 나보다 대등하지도 뛰어나지도 않다는 뜻이다. '참으로 그대는 아름다운 송곳니를 갖춘 수다타여, 짐승의 왕이여, 이와 같이 말했는가'라는 뜻이다.

Taṃ sutvā sudāṭho sesā catasso gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 수다타는 나머지 네 개의 게송을 읊었다.

61.

61.

‘‘Vaṇṇārohena jātiyā, balanikkamanena ca;

Sudāṭho na mayā seyyo, subāhu iti bhāsasi.

색깔과 체격과 태생으로 보나, 힘의 발휘로 보나, '수다타는 나보다 낫지 않다'라고 수바후여, 그대는 말하는가.

62.

62.

‘‘Evaṃ ce maṃ viharantaṃ, subāhu samma dubbhasi;

Na dānāhaṃ tayā saddhiṃ, saṃvāsamabhirocaye.

친구 수바후여, 만약 이와 같이 지내는 나를 그대가 비방한다면, 이제 나는 그대와 함께 사는 것을 즐거워하지 않으리라.

63.

63.

‘‘Yo paresaṃ vacanāni, saddaheyya yathātathaṃ;

Khippaṃ bhijjetha mittasmiṃ, verañca pasave bahuṃ.

다른 사람들의 말을 곧이곧대로 믿는 자는 친구 사이가 금방 깨어지게 되고, 많은 원한을 낳게 된다.

64.

64.

‘‘Na so mitto yo sadā appamatto, bhedāsaṅkī randhamevānupassī;

Yasmiñca setī urasīva putto, sa ve mitto yo abhejjo parehī’’ti.

친구가 멀어질까 의심하며 늘 빈틈만을 엿보고 경계하는 자는 진정한 친구가 아니다. 어머니의 품 안에 안긴 아들처럼 의심 없이 눕고, 다른 사람들이 결코 갈라놓을 수 없는 자가 참된 친구이다.

Tattha sammāti vayassa. Dubbhasīti yadi evaṃ tayā saddhiṃ samaggavāsaṃ vasantaṃ maṃ siṅgālassa kathaṃ gahetvā tvaṃ dubbhasi hanituṃ icchasi, ito dāni paṭṭhāya ahaṃ tayā saddhiṃ saṃvāsaṃ na abhirocaye. Yathātathanti tathato yathātathaṃ yathātacchaṃ avisaṃvādakena ariyena vuttavacanaṃ saddhātabbaṃ. Evaṃ yo yesaṃ kesañci paresaṃ vacanāni saddahethāti attho. Yo sadā appamattoti yo niccaṃ appamatto hutvā mittassa vissāsaṃ na deti, so mitto nāma na hotīti attho. Bhedāsaṅkīti ‘‘ajja bhijjissati, sve bhijjissatī’’ti evaṃ mittassa bhedameva āsaṅkati. Randhamevānupassīti chiddaṃ vivarameva passanto. Urasīva puttoti yasmiṃ mitte mātu hadaye putto viya nirāsaṅko nibbhayo seti.

여기서 ‘sammā’는 나이가 같은 친구를 뜻한다. ‘dubbhasī’는 ‘만약 이와 같이 그대와 화합하며 살고 있는 나에 대해 자칼의 말을 듣고서 그대가 해치려 한다면, 이제부터 나는 그대와 함께 사는 것을 즐거워하지 않겠다’는 뜻이다. ‘yathātathaṃ’은 사실대로, 즉 진실하며 속임이 없는 고귀한 이가 한 말처럼 믿어야 한다는 뜻이다. ‘yo sadā appamatto’는 ‘항상 경계하며 친구를 신뢰하지 않는 자는 친구라 할 수 없다’는 뜻이다. ‘bhedāsaṅkī’는 ‘오늘 갈라질까, 내일 갈라질까’ 하며 친구와의 사이가 벌어질 것만을 의심하는 것을 말한다. ‘randhamevānupassī’는 틈이나 결점만을 엿보는 것이다. ‘urasīva putto’는 어머니의 가슴에 안긴 아들처럼 의심도 두려움도 없이 친구에게 의지해 눕는 것을 말한다.

Iti [Pg.179] imāhi catūhi gāthāhi sīhena mittaguṇe kathite byaggho ‘‘mayhaṃ doso’’ti sīhaṃ khamāpesi. Te tattheva samaggavāsaṃ vasiṃsu. Siṅgālo pana palāyitvā aññattha gato.

이와 같이 사자가 이 네 개의 게송으로 친구의 공덕에 대해 말하자, 호랑이는 “나의 잘못이다”라며 사자에게 용서를 구했다. 그 사자와 호랑이는 이전처럼 화합하며 함께 살았고, 자칼은 도망쳐서 다른 곳으로 가버렸다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo vighāsādo ahosi, sīho sāriputto, byaggho moggallāno, taṃ kāraṇaṃ paccakkhato diṭṭhā tasmiṃ vane nivuttharukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 설하신 후 다음과 같이 자따카를 요약하셨다. “그때 찌꺼기를 먹던 자칼은 지금의 저 찌꺼기를 먹는 자(먹다 남은 것을 먹는 비구)였고, 사자는 사리뿟따였으며, 호랑이는 목갈라나였다. 그 일을 직접 목격한 그 숲의 수목신은 바로 나였다.”

Vaṇṇārohajātakavaṇṇanā paṭhamā.

반나로하 자따카가 끝났다.

[362] 2. Sīlavīmaṃsajātakavaṇṇanā

[362] 2. 실라비망사 자따카: 배움보다 계행이 더 수승함에 대하여

Sīlaṃ seyyoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ sīlavīmaṃsakabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. Taṃ kira rājā ‘‘esa sīlasampanno’’ti aññehi brāhmaṇehi atirekaṃ katvā passati. So cintesi ‘‘kiṃ nu kho maṃ rājā ‘sīlasampanno’ti aññehi atirekaṃ katvā passati, udāhu ‘sutadharayutto’ti, vīmaṃsissāmi tāva sīlassa vā sutassa vā mahantabhāva’’nti. So ekadivasaṃ heraññikaphalakato kahāpaṇaṃ gaṇhi. Heraññiko garubhāvena na kiñci āha, dutiyavārepi na kiñci āha. Tatiyavāre pana taṃ ‘‘vilopakhādako’’ti gāhāpetvā rañño dassetvā ‘‘kiṃ iminā kata’’nti vutte ‘‘kuṭumbaṃ vilumpatī’’ti āha. ‘‘Saccaṃ kira, brāhmaṇā’’ti? ‘‘Na, mahārāja, kuṭumbaṃ vilumpāmi, mayhaṃ pana ‘sīlaṃ nu kho mahantaṃ, sutaṃ nu kho’ti kukkuccaṃ ahosi, svāhaṃ ‘etesu kataraṃ nu kho mahanta’nti vīmaṃsanto tayo vāre kahāpaṇaṃ gaṇhiṃ, taṃ maṃ esa bandhāpetvā tumhākaṃ dasseti. Idāni me sutato sīlassa mahantabhāvo ñāto, na me gharāvāsenattho, pabbajissāmaha’’nti pabbajjaṃ anujānāpetvā gharadvāraṃ anoloketvāva jetavanaṃ gantvā satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. Tassa satthā pabbajjañca upasampadañca dāpesi. So acirūpasampanno vipassanaṃ vipassitvā aggaphale patiṭṭhahi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asukabrāhmaṇo attano sīlaṃ vīmaṃsitvā pabbajito [Pg.180] vipassitvā arahattaṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāni ayameva, pubbe paṇḍitāpi sīlaṃ vīmaṃsitvā pabbajitvā attano patiṭṭhaṃ kariṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

스승께서 제따바나에 머무실 때 계행을 시험한 한 바라문을 인연으로 이 ‘실라비망사 자따카’를 설하셨다. 왕은 그가 ‘계행을 구족했다’ 하여 다른 바라문들보다 각별히 대우했다. 그는 생각했다. ‘왕은 왜 나를 다른 이들보다 각별히 대우하는가? 계행 때문인가, 아니면 배움(suta) 때문인가? 계행과 배움 중 어느 것이 더 큰지 시험해 보리라.’ 그는 어느 날 환전상의 판에서 동전을 집었다. 환전상은 그를 존경하여 아무 말도 하지 않았고, 두 번째에도 아무 말도 하지 않았다. 그러나 세 번째에는 그를 ‘약탈자’라며 붙잡아 왕에게 보였고, 왕의 물음에 ‘재산을 약탈했습니다’라고 답했다. ‘바라문이여, 참말인가?’ ‘대왕이여, 재산을 약탈하려 함이 아니라 계행과 배움 중 어느 것이 더 위대한지 의구심이 생겨 시험한 것입니다. 이제 저는 배움보다 계행이 더 위대함을 알았습니다. 저는 이제 출가하겠습니다.’라고 말하고는 출가를 허락받고 집 대문을 돌아보지도 않은 채 제따바나로 가서 스승께 출가를 청했다. 스승께서는 그에게 구족계를 주셨고, 그는 머지않아 위빳사나를 닦아 아라한과에 이르렀다. 비구들이 법당에서 이 일을 이야기하자 스승께서 오셔서 ‘비구들이여, 지금뿐만 아니라 과거에도 현자들은 계행을 시험해보고 출가하여 자신의 의지처를 만들었느니라’ 하시고 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasiṃ āgantvā rājānaṃ passi. Rājā tassa purohitaṭṭhānaṃ adāsi. So pañca sīlāni rakkhati. Rājāpi naṃ ‘‘sīlavā’’ti garuṃ katvā passi. So cintesi ‘‘kiṃ nu kho rājā ‘sīlavā’ti maṃ garuṃ katvā passati, udāhu ‘sutadharayutto’’’ti. Sabbaṃ paccuppannavatthusadisameva. Idha pana so brāhmaṇo ‘‘idāni me sutato sīlassa mahantabhāvo ñāto’’ti vatvā imā pañca gāthā abhāsi –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 나라를 다스릴 때, 보살은 바라문 가문에 태어나 성인이 되어 딱카실라에서 모든 기예를 배우고 바라나시로 돌아와 왕을 알현했다. 왕은 그에게 제관(purohita)의 직위를 주었다. 보살은 오계를 지켰고, 왕 또한 그를 ‘계행을 갖춘 자’라며 존경하며 대했다. 그는 ‘왕께서 나를 존경하시는 것이 계행 때문일까, 아니면 배움(학식) 때문일까?’라고 생각했다. 그 이후의 모든 이야기는 현재의 이야기와 같다. 다만 여기서는 그 바라문이 ‘이제 나는 배움보다 계행이 더 위대함을 알았노라’고 말하며 이 다섯 편의 게송을 읊었다.

65.

65.

‘‘Sīlaṃ seyyo sutaṃ seyyo, iti me saṃsayo ahu;

Sīlameva sutā seyyo, iti me natthi saṃsayo.

‘계행이 더 나은가 배움이 더 나은가’ 하는 것이 나의 의문이었으나, 배움보다 계행이 참으로 더 나은 것이니 이제 내게 의심은 없네.

66.

66.

‘‘Moghā jāti ca vaṇṇo ca, sīlameva kiruttamaṃ;

Sīlena anupetassa, sutenattho na vijjati.

태생과 용모도 헛된 것이니, 계행이야말로 참으로 으뜸이라네. 계행을 갖추지 못한 자에게 배움은 아무런 소용이 없네.

67.

67.

‘‘Khattiyo ca adhammaṭṭho, vesso cādhammanissito;

Te pariccajjubho loke, upapajjanti duggatiṃ.

법에 머물지 않는 크샤트리아와 법에 의지하지 않는 바이샤, 그들은 두 세계를 모두 저버리고 악도에 태어나네.

68.

68.

‘‘Khattiyā brāhmaṇā vessā, suddā caṇḍālapukkusā;

Idha dhammaṃ caritvāna, bhavanti tidive samā.

크샤트리아, 바라문, 바이샤, 수드라, 찬달라와 푸쿠사일지라도, 이 세상에서 법을 행하면 천상에서는 모두 평등해지네.

69.

69.

‘‘Na vedā samparāyāya, na jāti nāpi bandhavā;

Sakañca sīlaṃ saṃsuddhaṃ, samparāyāya sukhāya cā’’ti.

베다도 태생도 친족도 내생을 위한 의지처가 되지 못하나니, 오직 스스로의 청정한 계행만이 내생의 안락을 위한 의지처가 되네.

Tattha sīlameva sutā seyyoti sutapariyattito sataguṇena sahassaguṇena sīlameva uttaritaranti. Evañca pana vatvā sīlaṃ nāmetaṃ [Pg.181] ekavidhaṃ saṃvaravasena, duvidhaṃ cārittavārittavasena, tividhaṃ kāyikavācasikamānasikavasena, catubbidhaṃ pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayasannissitavasenāti mātikaṃ ṭhapetvā vitthārento sīlassa vaṇṇaṃ abhāsi.

거기서 ‘학식보다 계행이 더 낫다’는 것은 배운 학문(pariyatti)보다 계행이 백 배, 천 배 더 수승하다는 뜻입니다. 이와 같이 말하고 나서, 계행이란 단속(saṃvara)의 관점에서는 한 가지, 실행과 금지(cārittavāritta)의 관점에서는 두 가지, 몸·말·마음의 관점에서는 세 가지, 계목의 단속·감관의 단속·생계의 청정·필수품에 관한 단속의 관점에서는 네 가지라는 등의 개요(mātika)를 세워 상세히 설명하며 계행의 덕을 찬탄했습니다.

Moghāti aphalā tucchā. Jātīti khattiyakulādīsu nibbatti. Vaṇṇoti sarīravaṇṇo abhirūpabhāvo. Yā hi yasmā sīlarahitassa jātisampadā vā vaṇṇasampadā vā saggasukhaṃ dātuṃ na sakkoti, tasmā ubhayampi taṃ ‘‘mogha’’nti āha. Sīlameva kirāti anussavavasena vadati, na pana sayaṃ jānāti. Anupetassāti anupagatassa. Sutenattho na vijjatīti sīlarahitassa sutapariyattimattena idhaloke vā paraloke vā kāci vaḍḍhi nāma natthi.

‘moghā’는 결실이 없고 텅 비었다는 뜻입니다. ‘jātī’는 크샤트리아 가문 등에서 태어남을 뜻합니다. ‘vaṇṇo’는 신체적인 모습과 아름다움을 뜻합니다. 계행이 없는 자에게는 가문의 성취나 외모의 성취가 천상의 행복을 줄 수 없으므로, 그 두 가지 모두 ‘헛되다’고 말한 것입니다. ‘sīlameva kirā’는 전설(anussava)에 따라 말하는 것이지, 스스로 아는 것을 말하는 것이 아닙니다. ‘anupetassa’는 갖추지 못한 자를 뜻합니다. ‘sutenattho na vijjatī’는 계행이 없는 자에게는 단지 배운 학문(pariyatti)만으로는 현세나 내세에서 어떤 번영도 있을 수 없다는 뜻입니다.

Tato parā dve gāthā jātiyā moghabhāvadassanatthaṃ vuttā. Tattha te pariccajjubho loketi te dussīlā devalokañca manussalokañcāti ubhopi loke pariccajitvā duggatiṃ upapajjanti. Caṇḍālapukkusāti chavachaḍḍakacaṇḍālā ca pupphachaḍḍakapukkusā ca. Bhavanti tidive samāti ete sabbepi sīlānubhāvena devaloke nibbattā samā honti nibbisesā, devātveva saṅkhyaṃ gacchanti.

그다음 두 게송은 태생이 헛됨을 보이기 위해 설해진 것입니다. 거기서 ‘te pariccajjubho loke’는 그 계행 없는 자들이 천상 세계와 인간 세계라는 두 세계를 모두 버리게 되어 악도에 태어난다는 뜻입니다. ‘caṇḍālapukkusā’는 시신을 치우는 찬달라와 시든 꽃을 치우는 푸쿠사를 말합니다. ‘bhavanti tidive samā’는 이들 모두가 계행의 위력으로 천상 세계에 태어나면 차별 없이 평등해지며, 단지 ‘신(deva)’이라는 명칭으로 불리게 된다는 뜻입니다.

Pañcamagāthā sabbesampi sutādīnaṃ moghabhāvadassanatthaṃ vuttā. Tassattho – mahārāja, ete vedādayo ṭhapetvā idhaloke yasamattadānaṃ samparāye dutiye vā tatiye vā bhave yasaṃ vā sukhaṃ vā dātuṃ nāma na sakkonti, parisuddhaṃ pana attano sīlameva taṃ dātuṃ sakkotīti.

다섯 번째 게송은 학식 등 모든 것이 헛됨을 보이기 위해 설해진 것입니다. 그 뜻은 “대왕이시여, 이 베다 등은 이 세상에서 약간의 명성을 주는 것을 제외하고는 내생이나 두 번째 혹은 세 번째 생에서 명성이나 행복을 줄 수 없으며, 오직 자신의 청정한 계행만이 그것을 줄 수 있다”는 것입니다.

Evaṃ mahāsatto sīlaguṇe thometvā rājānaṃ pabbajjaṃ anujānāpetvā taṃ divasameva himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi.

이와 같이 보살은 계행의 공덕을 찬탄한 뒤, 왕에게 출가를 허락받고 바로 그날 히말라야로 들어가 선인의 출가를 하여 신통과 선정을 일으켰으며, 선정을 잃지 않고 범천의 세계에 태어났습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sīlaṃ vīmaṃsitvā isipabbajjaṃ pabbajito ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 “그때 계행을 시험하고 선인으로 출가한 자는 바로 나였다”라고 전생 이야기를 결합하셨습니다.

Sīlavīmaṃsajātakavaṇṇanā dutiyā.

실라비망사 자타카(Sīlavīmaṃsajātaka) 설명이 끝났다. (두 번째)

[363] 3. Hirijātakavaṇṇanā

[363] 3. 히리 자타카(Hirijātaka) 설명

Hiriṃ [Pg.182] tarantanti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikassa sahāyaṃ paccantavāsiseṭṭhiṃ ārabbha kathesi. Dvepi vatthūni ekakanipāte navamavaggassa pariyosānajātake vitthāritāneva. Idha pana ‘‘paccantavāsiseṭṭhino manussā acchinnasabbasāpateyyā attano santakassa assāmino hutvā palātā’’ti bārāṇasiseṭṭhissa ārocite bārāṇasiseṭṭhi ‘‘attano santikaṃ āgatānaṃ kattabbaṃ akarontā nāma paṭikārake na labhantiyevā’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –

“hiriṃ tarantaṃ”으로 시작되는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 아나타핀디카의 친구인 변방에 사는 장자를 인연으로 설하신 것입니다. 두 가지 이야기는 모두 에카까 니빠따(Ekakanipāta) 제9품(Navamavagga)의 마지막 자타카에서 상세히 설명되었습니다. 여기서는 “변방 장자의 사람들이 모든 재산을 빼앗기고 자신들의 주인이 아닌 상태가 되어 도망쳤다”는 소식이 바라나시의 장자에게 보고되자, 바라나시 장자가 “자신에게 온 자들에게 해야 할 일을 하지 않는 자들은 참으로 보답하는 사람들을 얻지 못한다”라고 말하며 이 게송들을 읊었습니다.

70.

70.

‘‘Hiriṃ tarantaṃ vijigucchamānaṃ, tavāhamasmī iti bhāsamānaṃ;

Seyyāni kammāni anādiyantaṃ, neso mamanti iti naṃ vijaññā.

부끄러움을 저버리고 (친구를) 혐오하며, “나는 당신의 친구입니다”라고 말만 할 뿐, 더 나은 행위들을 실천하지 않는 자, “이 사람은 나의 친구가 아니다”라고 그를 알아야 하네.

71.

71.

‘‘Yañhi kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.

행할 수 있는 것을 말하고, 행하지 않을 것은 말하지 말아야 하네. 실천하지 않으면서 말만 하는 자를 지혜로운 이들은 알아차리네.

72.

72.

‘‘Na so mitto yo sadā appamatto, bhedāsaṅkī randhamevānupassī;

Yasmiñca setī urasīva putto, sa ve mitto yo abhejjo parehi.

늘 주의를 기울이며 이간질을 두려워하고 허물만을 살피는 자는 친구가 아니네. 자식이 어머니 가슴에 안기듯 믿고 의지하며, 타인에 의해 결코 갈라질 수 없는 자가 참된 친구라네.

73.

73.

‘‘Pāmojjakaraṇaṃ ṭhānaṃ, pasaṃsāvahanaṃ sukhaṃ;

Phalānisaṃso bhāveti, vahanto porisaṃ dhuraṃ.

환희를 일으키는 근거이자 찬탄을 가져오며 행복을 주는 것, 그 결과의 이익을 내다보며 대장부의 짐을 짊어지는 자가 (우정을) 닦는 것이네.

74.

74.

‘‘Pavivekarasaṃ pitvā, rasaṃ upasamassa ca;

Niddaro hoti nippāpo, dhammappītirasaṃ piva’’nti.

원리(遠離)의 맛과 고요함의 맛을 마시고, 법의 기쁨이라는 맛을 마시는 자는 고뇌가 없고 죄업이 없네.

Tattha hiriṃ tarantanti lajjaṃ atikkantaṃ. Vijigucchamānanti mittabhāvena jigucchayamānaṃ. Tavāhamasmīti ‘‘tava ahaṃ mitto’’ti kevalaṃ vacanamatteneva bhāsamānaṃ. Seyyāni kammāniti ‘‘dassāmi karissāmī’’ti vacanassa anurūpāni uttamakammāni. Anādiyantanti akarontaṃ. Neso mamanti evarūpaṃ puggalaṃ ‘‘na eso mama mitto’’ti vijaññā.

거기서 ‘hiriṃ tarantaṃ’은 수치심(lajja)을 넘어선 자를 뜻합니다. ‘vijigucchamānaṃ’은 친구 관계를 혐오하는 것을 뜻합니다. ‘tavāhamasmī’는 “나는 당신의 친구입니다”라고 단지 말로만 하는 것입니다. ‘seyyāni kammāni’는 “주겠다, 하겠다”는 말에 부합하는 뛰어난 행위들입니다. ‘anādiyantaṃ’은 실행하지 않는 것입니다. ‘neso mama’는 그러한 사람을 “그는 나의 친구가 아니다”라고 알아야 한다는 뜻입니다.

Pāmojjakaraṇaṃ [Pg.183] ṭhānanti dānampi sīlampi bhāvanāpi paṇḍitehi kalyāṇamittehi saddhiṃ mittabhāvopi. Idha pana vuttappakāraṃ mittabhāvameva sandhāyevamāha. Paṇḍitena hi kalyāṇamittena saddhiṃ mittabhāvo pāmojjampi karoti, pasaṃsampi vahati. Idhalokaparalokesu kāyikacetasikasukhahetuto ‘‘sukha’’ntipi vuccati, tasmā etaṃ phalañca ānisaṃsañca sampassamāno phalānisaṃso kulaputto purisehi vahitabbaṃ dānasīlabhāvanāmittabhāvasaṅkhātaṃ catubbidhampi porisaṃ dhuraṃ vahanto etaṃ mittabhāvasaṅkhātaṃ pāmojjakaraṇaṃ ṭhānaṃ pasaṃsāvahanaṃ sukhaṃ bhāveti vaḍḍheti, na paṇḍitehi mittabhāvaṃ bhindatīti dīpeti.

‘기쁨을 일으키는 근거(Pāmojjakaraṇaṃ ṭhānaṃ)’란 보시와 지계와 수행이며, 지혜로운 선지식들과의 우정이기도 합니다. 여기서는 위에서 언급한 종류의 우정만을 뜻하여 이와 같이 설한 것입니다. 지혜로운 선지식과의 우정은 기쁨을 일으키고 칭송을 가져오기 때문입니다. 현세와 내세에서 육체적·정신적 행복의 원인이 되기에 ‘행복(sukha)’이라고도 불립니다. 그러므로 그 결과와 공덕을 내다보는 선남자는 사람들이 짊어져야 할 보시·지계·수행·우정이라 불리는 네 가지 대장부의 짐(porisaṃ dhuraṃ)을 짊어지면서, 우정이라 불리는 이 기쁨을 일으키는 근거이자 칭송을 가져오는 행복을 닦고 증장시키며, 지혜로운 이들과의 우정을 깨뜨리지 않음을 나타냅니다.

Pavivekarasanti kāyacittaupadhivivekānaṃ rasaṃ te viveke nissāya uppannaṃ somanassarasaṃ. Upasamassa cāti kilesūpasamena laddhasomanassassa. Niddaro hoti nippāpoti sabbakilesadarathābhāvena niddaro, kilesābhāvena nippāpo hoti. Dhammappītirasanti dhammapītisaṅkhātaṃ rasaṃ, vimuttipītiṃ pivantoti attho.

‘원리(遠離)의 맛(Pavivekarasa)’이란 신체적 멀어짐(kāya-), 정신적 멀어짐(citta-), 오염원으로부터의 멀어짐(upadhi-viveka)의 맛, 즉 그 멀어짐을 의지하여 일어난 기쁨의 맛입니다. ‘고요함의 [맛]에(Upasamassa ca)’란 번뇌의 가라앉음(kilesūpasama)으로 얻은 기쁨입니다. ‘두려움이 없고(Niddaro) 죄가 없다(nippāpo)’란 모든 번뇌의 고통(daratha)이 없으므로 고뇌가 없는 것이고, 번뇌가 없으므로 죄가 없는 것입니다. ‘법의 희열의 맛(Dhammappītirasa)’이란 법의 희열이라 불리는 맛, 즉 해탈의 희열을 마신다는 뜻입니다.

Iti mahāsatto pāpamittasaṃsaggato ubbiggo pavivekarasena amatamahānibbānaṃ pāpetvā desanāya kūṭaṃ gaṇhi.

이와 같이 보살(Mahāsatta)은 악한 벗과의 사귐에서 두려움을 느껴 떨쳐버림(paviveka)의 맛으로 불사(不死)의 대열반에 이르게 하여 설법의 정점에 도달했다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccantavāsī idāni paccantavāsīyeva, tadā bārāṇasiseṭṭhi ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 설하신 뒤 본생담을 결합하셨다. "그때의 변방 거주자는 지금의 변방 거주자요, 그때의 바라나시 장자(seṭṭhi)는 바로 나였다."

Hirijātakavaṇṇanā tatiyā.

히리 본생(Hirijātaka) 주석이 세 번째로 끝났다.

[364] 4. Khajjopanakajātakavaṇṇanā

[364] 4. 카조파나카 본생(Khajjopanakajātaka) 주석.

75-79.

75-79.

Ko nu santamhi pajjoteti ayaṃ khajjopanakapañho mahāumaṅge vitthārato āvi bhavissati.

"누가 불이 꺼졌는데도 비추는가"라는 이 개똥벌레의 문답(khajjopanakapañho)은 마하우망가(Mahāumaṅga) 자타카에서 상세히 드러날 것이다.

Khajjopanakajātakavaṇṇanā catutthā.

카조파나카 자타카 주석이 네 번째로 끝났다.

[365] 5. Ahituṇḍikajātakavaṇṇanā

[365] 5. 아히툰디카 본생(Ahituṇḍikajātaka) 주석.

Dhuttomhīti [Pg.184] idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mahallakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā sālūkajātake (jā. 1.3.106 ādayo) vitthāritaṃ. Idhāpi so mahallako ekaṃ gāmadārakaṃ pabbājetvā akkosati paharati. Dārako palāyitvā vibbhami. Dutiyampi naṃ pabbājetvā tathevākāsi. Dutiyampi vibbhamitvā puna yāciyamāno oloketumpi na icchi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asuko nāma mahallako attano sāmaṇerena sahāpi vināpi vattituṃ na sakkoti, itaro tassa dosaṃ disvā puna oloketumpi na icchi, suhadayo kumārako’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa sāmaṇero suhadayova, sakiṃ dosaṃ disvā puna oloketumpi na icchī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

"나는 노름꾼이다(Dhuttomhīti)"라는 이 말씀은 스승께서 제타바나에 머무실 때 한 늙은 비구에 대해 말씀하신 것이다. 배경 이야기는 앞의 살루카 본생(Jātaka 1.3.106 등)에 상세히 나온다. 여기서도 그 늙은 비구는 한 마을 소년을 출가시켜 놓고 욕하고 때렸다. 소년은 도망쳐서 환속했다. 두 번째로 그를 출가시킨 뒤에도 똑같이 행동했다. 다시 환속한 뒤 세 번째로 출가를 권유받았으나 쳐다보기도 싫어했다. 비구들이 법당에서 이야기를 시작했다. "도반들이여, 아무개라는 늙은 비구는 자기 사미와 함께 살지도 못하고 없으면 견디지도 못합니다. 사미는 그의 허물을 보고 다시는 쳐다보기도 싫어하니, 그 아이는 참으로 현명한(suhadayo) 아이입니다." 스승께서 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 앉아 있는가?"라고 물으시고 "이러저러한 이야기입니다"라고 말씀하시자, "비구들이여, 지금뿐만 아니라 예전에도 이 사미는 현명하여, 한 번 허물을 보고는 다시 쳐다보기도 싫어했다"라고 말씀하시고 과거 이야기를 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto dhaññavāṇijakule nibbattitvā vayappatto dhaññavikkayena jīvikaṃ kappesi. Atheko ahituṇḍiko makkaṭaṃ gahetvā sikkhāpetvā ahiṃ kīḷāpento bārāṇasiyaṃ ussave ghuṭṭhe taṃ makkaṭaṃ dhaññavāṇijakassa santike ṭhapetvā ahiṃ kīḷāpento satta divasāni vicari. Sopi vāṇijo makkaṭassa khādanīyaṃ bhojanīyaṃ adāsi. Ahituṇḍiko sattame divase ussavakīḷanato āgantvā taṃ makkaṭaṃ veḷupesikāya tikkhattuṃ paharitvā taṃ ādāya uyyānaṃ gantvā bandhitvā niddaṃ okkami. Makkaṭo bandhanaṃ mocetvā ambarukkhaṃ āruyha ambāni khādanto nisīdi. So pabuddho rukkhe makkaṭaṃ disvā ‘‘etaṃ mayā upalāpetvā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라마다타가 다스릴 때, 보살은 곡물 상인 집안에 태어나 성인이 된 뒤 곡물을 팔아 생계를 꾸렸다. 그때 어떤 뱀 잡이(ahituṇḍiko)가 원숭이를 잡아 훈련해 뱀 놀이를 시키고 있었는데, 바라나시에 축제가 선포되자 그 원숭이를 곡물 상인에게 맡기고 뱀 놀이를 하며 이레 동안 돌아다녔다. 그 상인은 원숭이에게 먹을 것을 주었다. 뱀 잡이는 이레째 되는 날 축제 놀이에서 돌아와 그 원숭이를 대나무 조각으로 세 번 때리고 그를 데리고 공원으로 가서 묶어 놓고 잠이 들었다. 원숭이는 결박을 풀고 망고 나무에 올라가 망고를 먹으며 앉아 있었다. 그는 잠에서 깨어 나무 위의 원숭이를 보고 "이놈을 구슬려 잡아야겠다"라고 생각하며 그와 대화하며 첫 번째 게송을 읊었다.

80.

80.

‘‘Dhuttomhi samma sumukha, jūte akkhaparājito;

Harehi ambapakkāni, vīriyaṃ te bhakkhayāmase’’ti.

"벗이여, 고운 얼굴(sumukha)의 내 친구야, 나는 노름꾼이라 주사위 놀이에서 패배했노라. 망고 열매들을 좀 내려다 다오. 그대의 정성을 먹고 싶구나."

Tattha akkhaparājitoti akkhehi parājito. Harehīti pātehi. Ayameva vā pāṭho.

거기서 '주사위 놀이에서 패배한(akkhaparājitoti)'이란 주사위로 진 것을 말한다. '내려다 다오(harehīti)'란 떨어뜨려 달라는 것이다. 혹은 이것이 바로 독송(pāṭha)이다.

Taṃ [Pg.185] sutvā makkaṭo sesagāthā abhāsi –

그것을 듣고 원숭이가 나머지 게송들을 읊었다.

81.

81.

‘‘Alikaṃ vata maṃ samma, abhūtena pasaṃsasi;

Ko te suto vā diṭṭho vā, sumukho nāma makkaṭo.

"벗이여, 참으로 그대는 거짓으로, 있지 않은 사실로 나를 칭찬하는구나. 이름이 고운 얼굴(sumukha)인 원숭이가 있다는 말을 누가 듣거나 본 적이 있겠는가."

82.

82.

‘‘Ajjāpi me taṃ manasi, yaṃ maṃ tvaṃ ahituṇḍika;

Dhaññāpaṇaṃ pavisitvā, matto chātaṃ hanāsi maṃ.

"오, 뱀 잡이여, 그대가 곡물 가게에 들어가 취해서 배고픈 나를 때린 일이 오늘날까지 내 마음에 남아 있도다."

83.

83.

‘‘Tāhaṃ saraṃ dukkhaseyyaṃ, api rajjampi kāraye;

Nevāhaṃ yācito dajjaṃ, tathā hi bhayatajjito.

"나는 그 괴로운 잠자리를 기억하노라. 설령 왕위를 준다 해도, 간청한다 해도 그대에게 망고를 주지 않으리니, 실로 나는 그대의 위협에 겁에 질려 있기 때문이라."

84.

84.

‘‘Yañca jaññā kule jātaṃ, gabbhe tittaṃ amacchariṃ;

Tena sakhiñca mittañca, dhīro sandhātumarahatī’’ti.

"가문에 태어나 타고나기를 만족할 줄 알고 인색하지 않은 사람임을 안다면, 현자는 그런 이와 우정과 친교를 맺어야 하리라."

Tattha alikaṃ vatāti musā vata. Abhūtenāti avijjamānena. Ko teti kva tayā. Sumukhoti sundaramukho. Ahituṇḍikāti taṃ ālapati. ‘‘Ahikoṇḍikā’’tipi pāṭho. Chātanti jighacchābhibhūtaṃ dubbalaṃ kapaṇaṃ. Hanāsīti veḷupesikāya tikkhattuṃ paharasi. Tāhanti taṃ ahaṃ. Saranti saranto. Dukkhaseyyanti tasmiṃ āpaṇe dukkhasayanaṃ. Api rajjampi kārayeti sacepi bārāṇasirajjaṃ gahetvā mayhaṃ datvā maṃ rajjaṃ kāreyyāsi, evampi taṃ nevāhaṃ yācito dajjaṃ, taṃ ekampi ambapakkaṃ ahaṃ tayā yācito na dadeyyaṃ. Kiṃkāraṇā? Tathā hi bhayatajjitoti, tathā hi ahaṃ tayā bhayena tajjitoti attho.

거기서 '거짓이로다(alikaṃ vatāti)'란 참으로 거짓이라는 말이다. '있지 않은 사실로(abhūtenāti)'란 존재하지 않는 것으로라는 뜻이다. '누가 그대에게(ko teti)'란 그대에게 어디에라는 말이다. '고운 얼굴(sumukhoti)'이란 아름다운 얼굴이라는 뜻이다. '뱀 잡이여(ahituṇḍikāti)'란 그를 부르는 말이다. '아히콘디카(ahikoṇḍikā)'라는 독송도 있다. '배고픈(chātanti)'이란 굶주림에 압도되어 힘없고 가련한 상태를 말한다. '때렸다(hanāsīti)'란 대나무 조각으로 세 번 때린 것을 말한다. '나는 그것을(tāhanti)'이란 그것을 내가라는 뜻이다. '기억하며(saranti)'란 기억하면서라는 뜻이다. '괴로운 잠자리(dukkhaseyyanti)'란 그 상점에서의 괴로운 잠을 말한다. '왕위를 준다 해도(api rajjampi kārayeti)'란 만약 바라나시의 왕위를 취해 나에게 주어 나를 왕으로 만든다 해도, 요청받는다 해도 결코 주지 않을 것이니, 망고 열매 하나도 그대에게 주지 않겠다는 뜻이다. 무슨 까닭인가? '실로 위협에 겁에 질려 있기 때문이라'는 것은, 실로 내가 그대의 위협으로 인해 두려움에 떨고 있기 때문이라는 의미이다.

Gabbhe tittanti subhojanarasena mātukucchiyaṃyeva alaṅkatapaṭiyatte sayanagabbheyeva vā tittaṃ bhogāsāya akapaṇaṃ. Sakhiñca mittañcāti sakhibhāvañca mittabhāvañca tathārūpena kulajātena tittena akapaṇena amaccharinā saddhiṃ paṇḍito sandhātuṃ puna ghaṭetuṃ arahati, tayā pana kapaṇena ahituṇḍikena saddhiṃ ko mittabhāvaṃ puna ghaṭetunti attho. Evañca pana vatvā vānaro vanaṃ sahasā pāvisi.

'타고나기를 만족할 줄 아는(gabbhe tittanti)'이란 좋은 음식의 맛으로 어머니 뱃속에서부터 이미 갖추어졌거나, 혹은 잘 꾸며진 침실(sayanagabbha) 안에서 이미 만족하여 재물에 대한 욕심으로 비굴하지 않은 것을 말한다. '친교와 우정(sakhiñca mittañcāti)'이란 친우의 상태와 친구의 상태를 말한다. 그와 같이 가문에 태어나 만족할 줄 알고 비굴하지 않으며 인색하지 않은 이와 함께라면 현자는 다시 결합하여(sandhātuṃ) 맺어질 만하지만, 비굴한 뱀 잡이인 그대와 함께라면 누가 우정을 다시 맺겠는가 하는 뜻이다. 이와 같이 말하고 원숭이는 숲속으로 재빨리 들어갔다.

Satthā [Pg.186] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ahituṇḍiko mahallako ahosi, makkaṭo sāmaṇero, dhaññavāṇijo pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 설하신 뒤 본생담을 결합하셨다. ‘그때 뱀잡이는 늙은 비구였고, 원숭이는 사미였으며, 곡물 상인은 바로 나였다’라고.

Ahituṇḍikajātakavaṇṇanā pañcamā.

아히툰디카 본생(Ahituṇḍikajātaka) 주석, 그 다섯 번째가 끝났다.

[366] 6. Gumbiyajātakavaṇṇanā

[366] 6. 굼비야 본생(Gumbiyajātaka) 주석

Madhuvaṇṇaṃ madhurasanti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kiṃ disvā’’ti vatvā ‘‘alaṅkatamātugāma’’nti vutte ‘‘bhikkhu ime pañca kāmaguṇā nāma ekena gumbiyena yakkhena halāhalavisaṃ pakkhipitvā magge ṭhapitamadhusadisā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

‘꿀 같은 색깔에 달콤한 맛’이라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 수행에 싫증을 느낀 비구를 인연으로 설하셨다. 스승께서 ‘비구여, 참으로 그대가 수행에 싫증을 느꼈느냐?’라고 물으시니, ‘참으로 그러합니다, 세존이시여’라고 대답했다. ‘무엇을 보았느냐?’라고 물으시니, ‘치장한 여인을 보았습니다’라고 대답했다. ‘비구여, 이 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥(pañca kāmaguṇā)은 굼비야라는 야차가 할라할라(halāhala) 독을 섞어서 길에 놓아둔 꿀과 같다’라고 말씀하시고, 그의 요청에 따라 과거의 이야기를 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto satthavāhakule nibbattitvā vayappatto bārāṇasito pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ ādāya vohāratthāya gacchanto mahāvattaniaṭavidvāraṃ patvā satthake sannipātāpetvā ‘‘ambho, imasmiṃ magge visapaṇṇapupphaphalādīni atthi, tumhe kiñci akhāditapubbaṃ khādantā maṃ apucchitvā mā khādittha, amanussāpi visaṃ pakkhipitvā bhattapuṭamadhukaphalāni magge ṭhapenti, tānipi maṃ anāpucchitvā mā khāditthā’’ti ovādaṃ datvā maggaṃ paṭipajji. Atheko gumbiyo nāma yakkho aṭaviyā majjhaṭṭhāne magge paṇṇāni attharitvā halāhalavisasaṃyuttāni madhupiṇḍāni ṭhapetvā sayaṃ maggasāmante madhuṃ gaṇhanto viya rukkhe koṭṭento vicarati. Ajānantā ‘‘puññatthāya ṭhapitāni bhavissantī’’ti khāditvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti. Amanussā āgantvā te khādanti. Bodhisattassa satthakamanussāpi tāni disvā ekacce lolajātikā adhivāsetuṃ asakkontā khādiṃsu, paṇḍitajātikā ‘‘pucchitvā khādissāmā’’ti gahetvā aṭṭhaṃsu. Bodhisatto te disvā hatthagatāni chaḍḍāpesi, yehi paṭhamataraṃ khāditāni, te mariṃsu. Yehi aḍḍhakhāditāni, tesaṃ vamanavirecanaṃ datvā vantakāle catumadhuraṃ [Pg.187] adāsi. Iti te tassa ānubhāvena jīvitaṃ paṭilabhiṃsu. Bodhisatto sotthinā icchitaṭṭhānaṃ gantvā bhaṇḍaṃ vissajjetvā attano gehameva agamāsi. Tamatthaṃ kathento satthā imā abhisambuddhagāthā abhāsi –

과거 바라나시에서 브라흐마다타가 다스릴 때, 보살은 상단 우두머리의 집안에 태어나 성인이 되어 바라나시에서 500대의 수레에 상품을 싣고 장사를 하러 가다가 큰 숲길의 입구에 이르렀다. 그는 상인들을 모아놓고 '여보시오, 이 길에는 독이 있는 잎과 꽃과 열매 등이 있소. 그대들이 이전에 먹어보지 못한 것을 먹을 때에는 나에게 묻지 않고 먹지 마시오. 또한 비인간(야차)들도 독을 섞어서 밥주머니나 꿀, 열매 등을 길에 두기도 하니, 그것들도 나에게 묻지 않고는 먹지 마시오'라고 훈계한 뒤 길을 떠났다. 그때 굼비야라는 이름의 야차가 숲 가운데의 길에 잎을 깔고 할라할라 독이 섞인 꿀덩어리를 놓아둔 뒤, 자신은 길 근처 나무를 두드리며 마치 꿀을 채취하는 것처럼 돌아다녔다. 잘 모르는 자들은 '공덕을 위해 놓아둔 것이겠지'라고 생각하며 그것을 먹고 죽음에 이르렀다. 비인간(야차)들은 와서 그들을 잡아먹었다. 보살의 상인들 중에서도 그것을 보고 어떤 탐욕스러운 자들은 참지 못하고 먹었으며, 지혜로운 자들은 '물어보고 먹으리라' 생각하며 들고만 있었다. 보살은 그들을 보고 손에 든 것을 버리게 했다. 이미 먼저 먹은 자들은 죽었다. 절반쯤 먹은 자들에게는 구토제와 설사제를 주어 토하게 한 뒤 네 가지 감미로운 음식(catumadhura)을 주었다. 이처럼 그들은 보살의 위신력으로 목숨을 구했다. 보살은 무사히 원하는 곳에 가서 상품을 처분하고 자신의 집으로 돌아갔다. 스승께서는 이 사연을 말씀하시며 이 게송들을 읊으셨다.

85.

85.

‘‘Madhuvaṇṇaṃ madhurasaṃ, madhugandhaṃ visaṃ ahu;

Gumbiyo ghāsamesāno, araññe odahī visaṃ.

꿀 같은 색에 달콤한 맛, 꿀 같은 향기지만 독이었네. 먹잇감을 찾는 굼비야가 숲속에 독을 놓아두었네.

86.

86.

‘‘Madhu iti maññamānā, ye taṃ visamakhādisuṃ;

Tesaṃ taṃ kaṭukaṃ āsi, maraṇaṃ tenupāgamuṃ.

그것을 꿀이라 생각하여 그 독을 먹은 자들, 그들에게 그것은 괴로움이 되었고 그로 인해 죽음에 이르렀네.

87.

87.

‘‘Ye ca kho paṭisaṅkhāya, visaṃ taṃ parivajjayuṃ;

Te āturesu sukhitā, ḍayhamānesu nibbutā.

그러나 숙고하여 그 독을 멀리한 자들, 그들은 고통받는 자들 가운데 행복했고, 타오르는 자들 가운데 평온했네.

88.

88.

‘‘Evameva manussesu, visaṃ kāmā samohitā;

Āmisaṃ bandhanañcetaṃ, maccuveso guhāsayo.

이와 같이 인간들 사이에서 감각적 욕망은 독처럼 쌓여 있나니, 이것은 미끼요 결박이며, 몸이라는 동굴에 거주하는 죽음의 변장이라네.

89.

89.

‘‘Evameva ime kāme, āturā paricārike;

Ye sadā parivajjenti, saṅgaṃ loke upaccagu’’nti.

이와 같이 괴로운 것이며 유혹하는 이 욕망들을 항상 멀리하는 자들, 그들은 세상의 집착을 뛰어넘었네.

Tattha gumbiyoti tasmiṃ vanagumbe vicaraṇena evaṃladdhanāmo yakkho. Ghāsamesānoti ‘‘taṃ visaṃ khāditvā mate khādissāmī’’ti evaṃ attano ghāsaṃ pariyesanto. Odahīti taṃ madhunā samānavaṇṇagandharasaṃ visaṃ nikkhipi. Kaṭukaṃ āsīti tikhiṇaṃ ahosi. Maraṇaṃ tenupāgamunti tena visena te sattā maraṇaṃ upagatā.

거기서 '굼비야(Gumbiyo)'란 그 숲덤불(vanagumba)에서 돌아다닌다 하여 그런 이름을 얻은 야차이다. '먹잇감을 찾는(ghāsamesāno)'이란 '그 독을 먹고 죽은 자들을 잡아먹으리라' 하며 자신의 먹이를 찾아다니는 것이다. '놓아두었네(odahī)'란 꿀과 같은 색과 향과 맛을 지닌 독을 놓아둔 것이다. '괴로움이 되었고(kaṭukaṃ āsi)'란 강력했다(tikhiṇaṃ)는 것이다. '죽음에 이르렀네(maraṇaṃ tenupāgamuṃ)'란 그 독으로 인해 그 중생들이 죽음에 이르렀다는 것이다.

Āturesūti visavegena āsannamaraṇesu. Ḍayhamānesūti visatejeneva ḍayhamānesu. Visaṃ kāmā samohitāti yathā tasmiṃ vattanimahāmagge visaṃ samohitaṃ nikkhittaṃ, evaṃ manussesupi ye ete rūpādayo pañca vatthukāmā tattha tattha samohitā nikkhittā, te ‘‘visa’’nti veditabbā. Āmisaṃ bandhanañcetanti ete pañca kāmaguṇā nāma evaṃ imassa macchabhūtassa lokassa mārabālisikena pakkhittaṃ āmisañceva[Pg.188], bhavābhavato nikkhamituṃ appadānena anduādippabhedaṃ nānappakāraṃ bandhanañca. Maccuveso guhāsayoti sarīraguhāya vasanako maraṇamaccuveso.

'고통받는 자들 가운데(āturesū)'란 독의 기운으로 죽음에 임박한 자들 가운데라는 뜻이다. '타오르는 자들 가운데(ḍayhamānesū)'란 독의 열기로 타들어 가는 자들 가운데라는 뜻이다. '욕망은 독처럼 쌓여 있나니(visaṃ kāmā samohitā)'란 마치 그 길에 독이 놓여있었듯이, 인간들 사이에서도 그러한 형색 등 다섯 가지의 물질적 욕망이 여기저기 쌓여 놓여있으니, 그것들을 '독'으로 알아야 한다는 뜻이다. '이것은 미끼요 결박이며(āmisaṃ bandhanañcetaṃ)'란 이 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥이란 마치 물고기 같은 이 세상에 마라라는 낚시꾼이 던져놓은 미끼와 같으며, 존재의 윤회에서 벗어나지 못하게 하기에 차꼬 등과 같은 여러 종류의 결박과 같다는 뜻이다. '동굴에 거주하는 죽음의 변장(maccuveso guhāsayo)'이란 신체라는 동굴에 거주하며 죽음을 가져오는 마라의 변장이라는 뜻이다.

Evameva ime kāmeti yathā vattanimahāmagge visaṃ nikkhittaṃ, evaṃ tattha tattha nikkhitte ime kāme. Āturāti ekantamaraṇadhammatāya āturā āsannamaraṇā paṇḍitamanussā. Paricāriketi kilesaparicārike kilesabandhake. Ye sadā parivajjentīti ye vuttappakārā paṇḍitapurisā niccaṃ evarūpe kāme vajjenti. Saṅgaṃ loketi loke saṅganaṭṭhena ‘‘saṅga’’nti laddhanāmaṃ rāgādibhedaṃ kilesajātaṃ. Upaccagunti atītā nāmāti veditabbā, atikkamantīti vā attho.

‘이와 같이 이 욕망들을(evameva ime kāme)’이란 마치 대숲 길에 독이 놓여있듯이, 여기저기에 놓여있는 이 욕망들을 뜻한다. ‘고통스러운 자들(āturā)’이란 전적으로 죽어야 하는 법이기에 고통스럽고 죽음에 임박한 지혜로운 사람들을 뜻한다. ‘얽매인(paricārike)’이란 번뇌에 부림을 당하고 번뇌에 묶인 것을 뜻한다. ‘항상 멀리하는 자들(ye sadā parivajjentī)’이란 앞서 말한 종류의 지혜로운 사람들이 항상 이와 같은 욕망을 멀리하는 것을 뜻한다. ‘세상의 집착(saṅgaṃ loke)’이란 세상에서 집착하는 의미로 ‘집착(saṅga)’이라는 이름을 얻은 탐욕 등의 번뇌를 뜻한다. ‘뛰어넘었네(upaccaguṃ)’란 이미 넘어선 자들이라고 알아야 하며, 혹은 뛰어넘는다는 뜻이다.

Satthā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā satthavāho ahameva ahosinti.

스승께서는 진리를 밝히시고 본생담을 결합하셨다. 진리를 설하신 끝에 싫증을 느꼈던 비구는 예류과에 머물렀다. ‘그때 상단 우두머리는 바로 나였다’라고.

Gumbiyajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

굼비야 본생(Gumbiyajātaka) 주석, 그 여섯 번째.

[367] 7. Sāḷiyajātakavaṇṇanā

[367] 7. 살리야 본생(Sāḷiyajātaka) 주석

Yvāyaṃ sāḷiyachāpotīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ‘‘āvuso, devadatto tāsakārakopi bhavituṃ nāsakkhī’’ti vacanaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mama tāsakārakopi bhavituṃ nāsakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'어린 살리야 새는 바로 저것'이라는 이 법문은 스승께서 벨루바나에 머무실 때, '도반들이여, 데바닷타는 겁을 주는 자조차 되지 못했다'라는 말을 인연으로 설하셨다. 그때 스승께서는 '비구들이여, 지금뿐만 아니라 예전에도 그는 나를 겁주는 자조차 되지 못했다'라고 말씀하시고 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gāmake kuṭumbikakule nibbattitvā taruṇakāle paṃsukīḷakehi dārakehi saddhiṃ gāmadvāre nigrodharukkhamūle kīḷati. Tadā eko dubbalavejjo gāme kiñci alabhitvā nikkhamanto taṃ ṭhānaṃ patvā ekaṃ sappaṃ viṭapabbhantarena sīsaṃ nīharitvā niddāyantaṃ disvā ‘‘mayā gāme kiñci na laddhaṃ, ime dārake vañcetvā sappena ḍaṃsāpetvā tikicchitvā kiñcideva gaṇhissāmī’’ti cintetvā bodhisattaṃ āha ‘‘sace sāḷiyachāpaṃ passeyyāsi, gaṇheyyāsī’’ti. ‘‘Āma, gaṇheyya’’nti. ‘‘Passeso viṭapabbhantare sayito’’ti. So [Pg.189] tassa sappabhāvaṃ ajānanto rukkhaṃ āruyha taṃ gīvāyaṃ gahetvā ‘‘sappo’’ti ñatvā nivattituṃ adento suggahitaṃ gahetvā vegena khipi. So gantvā vejjassa gīvāyaṃ patito gīvaṃ paliveṭhetvā ‘‘kara karā’’ti ḍaṃsitvā tattheva naṃ pātetvā palāyi. Manussā parivārayiṃsu.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 어느 마을의 장자 가문에서 태어나 소년 시절에 흙먼지 놀이를 하는 아이들과 함께 마을 어귀의 니그로다 나무 아래에서 놀고 있었습니다. 그때 어떤 무능한 의사가 마을에서 아무것도 얻지 못하고 나오다가 그곳에 이르러, 나뭇가지 사이로 머리를 내밀고 자고 있는 뱀 한 마리를 보고는 '내가 마을에서 아무것도 얻지 못했으니, 이 아이들을 속여 뱀에게 물리게 한 뒤에 치료해주고 무엇이라도 좀 받아내야겠다'라고 생각했습니다. 그는 보살에게 '만약 살리야 새끼를 본다면 잡겠니?'라고 물었습니다. 보살은 '네, 잡겠어요'라고 대답했습니다. 의사는 '저기 나뭇가지 사이에 누워 있구나'라고 말했습니다. 보살은 그것이 뱀인 줄 모르고 나무에 올라가 그 목을 잡았다가, 그것이 뱀임을 알고는 물러나지 않고 꽉 쥐어 힘껏 던져버렸습니다. 그것이 날아가 의사의 목에 떨어져 목을 휘감고는 '카라 카라' 소리를 내며 물어 그 자리에서 그를 쓰러뜨리고 달아났습니다. 사람들이 그를 에워쌌습니다.

Mahāsatto sampattaparisāya dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

대사는 모여든 무리에게 법을 설하며 이 게송들을 읊었습니다.

90.

90.

‘‘Yvāyaṃ sāḷiyachāpoti, kaṇhasappaṃ agāhayi;

Tena sappenayaṃ daṭṭho, hato pāpānusāsako.

'이 살리야 새끼라고 속여 검은 뱀을 잡게 하더니, 바로 그 뱀에게 물려 이 악한 조언자는 죽었노라.'

91.

91.

‘‘Ahantāramahantāraṃ, yo naro hantumicchati;

Evaṃ so nihato seti, yathāyaṃ puriso hato.

'해치지 않는 자, 해침을 당해서는 안 되는 자를 해치고자 하는 사람은, 이 사람이 죽임을 당한 것처럼 그렇게 쓰러져 누우리라.'

92.

92.

‘‘Ahantāramaghātentaṃ, yo naro hantumicchati;

Evaṃ so nihato seti, yathāyaṃ puriso hato.

'해치지 않는 자, 원한 없는 자를 해치고자 하는 사람은, 이 사람이 죽임을 당한 것처럼 그렇게 쓰러져 누우리라.'

93.

93.

‘‘Yathā paṃsumuṭṭhiṃ puriso, paṭivātaṃ paṭikkhipe;

Tameva so rajo hanti, tathāyaṃ puriso hato.

‘사람이 흙 한 줌을 맞바람에 던지면 바로 그 먼지가 그 사람을 해치듯, 이 사람도 그렇게 죽었노라.’

94.

94.

‘‘Yo appaduṭṭhassa narassa dussati, suddhassa posassa anaṅgaṇassa;

Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ, sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto’’ti.

‘해칠 마음 없는 사람, 순결하고 허물없는 사람을 해치는 자에게는, 맞바람에 던져진 미세한 먼지처럼 그 죄가 바로 그 어리석은 자에게 되돌아간다.’

Tattha yvāyanti yo ayaṃ, ayameva vā pāṭho. Sappenayanti so ayaṃ tena sappena daṭṭho. Pāpānusāsakoti pāpakaṃ anusāsako.

거기서 ‘yvāyan’은 ‘yo ayaṃ’이며, 혹은 이와 같은 독법도 있습니다. ‘sappenayan’은 ‘so ayaṃ’으로 ‘그 뱀에게 물린 것’을 뜻합니다. ‘pāpānusāsako’는 ‘그릇된 것을 가르치는 자’를 의미합니다.

Ahantāranti apaharantaṃ. Ahantāranti amārentaṃ. Setīti matasayanaṃ sayati. Aghātentanti amārentaṃ. Suddhassāti niraparādhassa. Posassāti sattassa. Anaṅgaṇassāti idampi niraparādhabhāvaññeva sandhāya vuttaṃ. Paccetīti kammasarikkhakaṃ hutvā patieti.

‘ahantāraṃ’은 ‘해치지 않는 자’를, 또한 ‘죽이지 않는 자’를 뜻합니다. ‘setī’는 ‘죽어서 누워 있다’는 뜻입니다. ‘aghātentaṃ’은 ‘죽이지 않는 자’를, ‘suddhassa’는 ‘허물없는 자’를, ‘posassa’는 ‘중생’을 뜻합니다. ‘anaṅgaṇassa’ 또한 결함 없는 상태를 두고 한 말입니다. ‘pacceti’는 지은 업과 같이 되어 되돌아온다는 뜻입니다.

Satthā [Pg.190] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dubbalavejjo devadatto ahosi, paṇḍitadārako pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 연결하여 보여주셨습니다. ‘그때 그 무능한 의사는 데와닷타였고, 그 지혜로운 소년은 바로 나였다’라고 하셨습니다.

Sāḷiyajātakavaṇṇanā sattamā.

일곱 번째 살리야 자타카 주석이 끝났다.

[368] 8. Tacasārajātakavaṇṇanā

[368] 8. 다차사라 자타카 주석

Amittahatthatthagatāti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato paññavā upāyakusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘Amittahatthatthagatā’라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 지혜의 바라밀(paññāpāramiṃ)을 인연으로 설하신 것입니다. 그때 스승께서는 ‘비구들이여, 여래가 지혜롭고 방편에 능한 것은 지금뿐만 아니라 과거에도 그러했다’라고 말씀하시고 과거사를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gāmake kuṭumbikakule nibbattitvāti sabbaṃ purimajātakaniyāmeneva kathetabbaṃ. Idha pana vejje mate gāmavāsino manussā ‘‘manussamārakā’’ti te dārake kudaṇḍakehi bandhitvā ‘‘rañño dassessāmā’’ti bārāṇasiṃ nayiṃsu. Bodhisatto antarāmaggeyeva sesadārakānaṃ ovādaṃ adāsi ‘‘tumhe mā bhāyatha, rājānaṃ disvāpi abhītā tuṭṭhindriyā bhaveyyātha, rājā amhehi saddhiṃ paṭhamataraṃ kathessati, tato paṭṭhāya ahaṃ jānissāmī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā kariṃsu. Rājā te abhīte tuṭṭhindriye disvā ‘‘ime ‘manussamārakā’ti kudaṇḍakabaddhā ānītā, evarūpaṃ dukkhaṃ pattāpi na bhāyanti, tuṭṭhindriyāyeva, kiṃ nu kho etesaṃ asocanakāraṇaṃ, pucchissāmi ne’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때 보살이 어느 마을의 장자 가문에서 태어났다는 이야기는 앞선 살리야 자타카와 모두 같습니다. 다만 여기서는 의사가 죽자 마을 사람들이 ‘사람을 죽인 자들이다’라며 그 아이들을 나무 족쇄로 묶어 ‘왕에게 보이리라’ 하고 바라나시로 끌고 갔습니다. 보살은 길을 가는 중에 남은 아이들에게 훈계하기를 ‘너희는 두려워하지 말라. 왕을 보더라도 두려워하지 말고 평온한 기색을 유지하라. 왕이 우리에게 먼저 말을 걸 것이니, 그때부터는 내가 말하겠다’라고 했습니다. 아이들은 ‘알겠습니다’라고 동의하고 그대로 했습니다. 왕은 두려움 없이 평온한 기색의 아이들을 보고 ‘이들이 사람을 죽인 자들이라며 나무 족쇄에 묶여 끌려왔는데, 이런 고통을 당하면서도 두려워하지 않고 평온하니, 이들이 슬퍼하지 않는 이유가 무엇인지 물어보리라’ 생각하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

95.

95.

‘‘Amittahatthatthagatā, tacasārasamappitā;

Pasannamukhavaṇṇāttha, kasmā tumhe na socathā’’ti.

‘원수의 손아귀에 들어가 나무 족쇄에 묶여 있으면서도, 그대들의 안색은 맑으니 어찌하여 슬퍼하지 않는가?’

Tattha amittahatthatthagatāti kudaṇḍakehi gīvāyaṃ bandhitvā ānentānaṃ amittānaṃ hatthagatā. Tacasārasamappitāti veḷudaṇḍakehi baddhattā evamāha. Kasmāti ‘‘evarūpaṃ byasanaṃ pattāpi tumhe kiṃkāraṇā na socathā’’ti pucchati.

거기서 ‘amittahatthatthagatā’는 나무 족쇄로 목을 묶어 끌고 가는 원수들의 손에 들어갔다는 뜻입니다. ‘tacasārasamappitā’는 대나무 막대기로 만든 족쇄에 묶였기 때문에 그렇게 말한 것입니다. ‘kasmā’는 ‘이러한 재난을 당하고도 무슨 이유로 슬퍼하지 않는가’라고 묻는 것입니다.

Taṃ [Pg.191] sutvā bodhisatto sesagāthā abhāsi –

그 말을 듣고 보살은 나머지 게송들을 읊었습니다.

96.

96.

‘‘Na socanāya paridevanāya, atthova labbho api appakopi;

Socantamenaṃ dukhitaṃ viditvā, paccatthikā attamanā bhavanti.

‘슬퍼하거나 탄식하는 것으로는 조금의 이익도 얻을 수 없나니, 그가 슬퍼하며 고통받는 것을 보고 원수들은 기뻐하노라.’

97.

97.

‘‘Yato ca kho paṇḍito āpadāsu, na vedhatī atthavinicchayaññū;

Paccatthikāssa dukhitā bhavanti, disvā mukhaṃ avikāraṃ purāṇaṃ.

‘지혜로운 자가 재난을 당해도 요동하지 않고 이익의 판단에 능숙하면, 변함없는 예전 그대로의 안색을 보고 원수들이 오히려 고통받으리라.’

98.

98.

‘‘Jappena mantena subhāsitena, anuppadānena paveṇiyā vā;

Yathā yathā yattha labhetha atthaṃ, tathā tathā tattha parakkameyya.

‘주문이나 의논, 훌륭한 말, 뇌물 혹은 가문의 전통에 의해서건, 어떻게 어디서든 이익을 얻을 수 있다면 그곳에서 그렇게 정진해야 하리.’

99.

99.

‘‘Yato ca jāneyya alabbhaneyyo, mayāva aññena vā esa attho;

Asocamāno adhivāsayeyya, kammaṃ daḷhaṃ kinti karomi dānī’’ti.

‘만약 나나 다른 이가 이 이익을 얻을 수 없음을 알게 된다면, “이것은 확고한 업이니 이제 내가 무엇을 하랴”라며 슬퍼하지 말고 견뎌내야 하리.’

Tattha atthoti vuḍḍhi. Paccatthikā attamanāti etaṃ purisaṃ socantaṃ dukkhitaṃ viditvā paccāmittā tuṭṭhacittā honti. Tesaṃ tussanakāraṇaṃ nāma paṇḍitena kātuṃ na vaṭṭatīti dīpeti. Yatoti yadā. Na vedhatīti cittutrāsabhayena na kampati. Atthavinicchayaññūti tassa tassa atthassa vinicchayakusalo.

거기서 ‘attho’는 번영(vuḍḍhi)입니다. ‘paccatthikā attamanā’는 이 사람이 슬퍼하고 괴로워하는 것을 보고 원수들이 기뻐한다는 뜻입니다. 지혜로운 자라면 그들을 기쁘게 할 일을 해서는 안 됨을 보여줍니다. ‘yato’는 ‘언제’를, ‘na vedhatī’는 마음의 공포로 인해 흔들리지 않음을 뜻합니다. ‘atthavinicchayaññū’는 각각의 이익에 대한 판단에 능숙하다는 뜻입니다.

Jappenāti mantaparijappanena. Mantenāti paṇḍitehi saddhiṃ mantaggahaṇena. Subhāsitenāti piyavacanena. Anuppadānenāti lañjadānena. Paveṇiyāti kulavaṃsena. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, paṇḍitena nāma āpadāsu uppannāsu na socitabbaṃ na kilamitabbaṃ, imesu pana pañcasu kāraṇesu aññataravasena paccāmittā jinitabbā. Sace hi sakkoti, mantaṃ parijappitvā mukhabandhanaṃ katvāpi te jinitabbā, tathā asakkontena paṇḍitehi [Pg.192] saddhiṃ mantetvā ekaṃ upāyaṃ sallakkhetvā jinitabbā, piyavacanaṃ vattuṃ sakkontena piyaṃ vatvāpi te jinitabbā, tathā asakkontena vinicchayāmaccānaṃ lañjaṃ datvāpi jinitabbā, tathā asakkontena kulavaṃsaṃ kathetvā ‘‘mayaṃ asukapaveṇiyā āgatā, tumhākañca amhākañca ekova pubbapuriso’’ti evaṃ vijjamānañātikoṭiṃ ghaṭetvāpi jinitabbā evāti. Yathā yathāti etesu pañcasu kāraṇesu yena yena kāraṇena yattha yattha attano vuḍḍhiṃ labheyya. Tathā tathāti tena tena kāraṇena tattha tattha parakkameyya, parakkamaṃ katvā paccatthike jineyyāti adhippāyo.

‘주문으로(Jappena)’는 주문을 외움에 의해서입니다. ‘의논으로(Mantena)’는 현자들과 함께 의논함에 의해서입니다. ‘훌륭한 말로(Subhāsitena)’는 다정한 말에 의해서입니다. ‘뇌물로(Anuppadānenā)’는 뇌물을 주는 것에 의해서입니다. ‘전통으로(Paveṇiyā)’는 가문의 계보를 제시함에 의해서입니다. 이것은 다음과 같은 의미입니다. ‘대왕이시여, 지혜로운 자는 재난이 닥쳤을 때 슬퍼하거나 괴로워해서는 안 되며, 이 다섯 가지 수단 중 하나를 통해 원수를 이겨야 합니다. 만약 가능하다면 주문을 외워 입을 묶어서라도 그들을 이겨야 하고, 그렇게 할 수 없다면 현자들과 의논하여 한 가지 방책을 마련해 이겨야 하며, 다정한 말을 할 수 있다면 다정한 말을 해서라도 이겨야 하고, 그렇게 할 수 없다면 재판관들에게 뇌물을 주어서라도 이겨야 하며, 그렇게 할 수 없다면 가문의 계보를 이야기하며 “우리는 같은 가문이며 당신들과 우리에게는 같은 조상이 있습니다”라고 이와 같이 친족 관계를 연결해서라도 이겨야만 합니다.’ ‘어떤 방법으로든(Yathā yathā)’은 이 다섯 가지 수단 중에서 어떤 수단으로 어디에서 자신의 이익을 얻을 수 있느냐를 말합니다. ‘그 방법대로(Tathā tathā)’는 그 수단으로 그곳에서 정진해야 하며, 정진을 다해 원수를 이겨야 한다는 뜻입니다.

Yato ca jāneyyāti yadā pana jāneyya, mayā vā aññena vā esa attho alabbhaneyyo nānappakārena vāyamitvāpi na sakkā laddhuṃ, tadā paṇḍito puriso asocamāno akilamamāno ‘‘mayā pubbe katakammaṃ daḷhaṃ thiraṃ na sakkā paṭibāhituṃ, idāni kiṃ sakkā kātu’’nti adhivāsayeyyāti.

‘언제 알게 되든(Yato ca jāneyyā)’이라는 것은 ‘나에 의해서나 다른 사람에 의해서나 이 목적은 달성될 수 없으며, 여러 가지 방법으로 노력해도 얻을 수 없다’는 것을 알게 되었을 때, 그때 현명한 사람은 슬퍼하지도 괴로워하지도 않으면서 ‘내가 전생에 지은 업이 견고하고 단단하여 막을 수 없으니, 지금 무엇을 할 수 있겠는가’라고 생각하며 인내해야 한다는 뜻입니다.

Rājā bodhisattassa dhammakathaṃ sutvā kammaṃ sodhetvā niddosabhāvaṃ ñatvā kudaṇḍake harāpetvā mahāsattassa mahantaṃ yasaṃ datvā attano atthadhammaanusāsakaṃ amaccaratanaṃ akāsi, sesadārakānampi yasaṃ datvā ṭhānantarāni adāsi.

왕은 보살의 법문을 듣고 사건을 조사하여 무죄임을 알게 된 후, 가혹한 형벌을 거두게 하고 대사(보살)에게 큰 명예를 주어 자신의 이익과 법을 조언하는 보배로운 대신으로 삼았으며, 나머지 소년들에게도 명예와 관직을 주었습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā bārāṇasirājā ānando ahosi, dārakā therānutherā, paṇḍitadārako pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 요약하여 결합하셨습니다. “그때 바라나시 왕은 아난다였고, 소년들은 장로와 차장로들이었으며, 현명한 소년은 바로 나였다.”

Tacasārajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

타카사라 자타카(Tacasārajātaka) 주석이 여덟 번째로 끝났다.

[369] 9. Mittavindakajātakavaṇṇanā

[369] 9. 미타빈다카 자타카(Mittavindakajātaka) 주석

Kyāhaṃ devānamakaranti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dubbacabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu mahāmittavindakajātake (jā. 1.5.100 ādayo) āvi bhavissati. Ayaṃ pana mittavindako samudde khitto atriccho hutvā purato gantvā nerayikasattānaṃ paccanaṭṭhānaṃ ussadanirayaṃ disvā ‘‘ekaṃ nagara’’nti [Pg.193] saññāya pavisitvā khuracakkaṃ assādesi. Tadā bodhisatto devaputto hutvā ussadanirayacārikaṃ carati. So taṃ disvā pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

‘내가 신들에게 무엇을 하였는가(Kyāhaṃ devānamakaraṃ)’라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 한 고집 센 비구를 인연으로 말씀하셨습니다. 그 이야기는 마하미타빈다카 자타카(Jā. 1.5.100 등)에서 밝혀질 것입니다. 그런데 이 미타빈다카는 바다에 던져진 후 탐욕에 눈이 멀어 앞으로 나아가다가 지옥 중생들이 고통받는 장소인 웃사다(Ussada) 지옥을 보고는 ‘이곳은 성이다’라고 생각하며 들어가 칼날 수레를 맞이했습니다. 그때 보살은 천자가 되어 웃사다 지옥을 유행하고 있었습니다. 그는 미타빈다카를 보고 물으며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

100.

100.

‘‘Kyāhaṃ devānamakaraṃ, kiṃ pāpaṃ pakataṃ mayā;

Yaṃ me sirasmiṃ ohacca, cakkaṃ bhamati matthake’’ti.

“내가 신들에게 무엇을 하였는가, 내가 무슨 악행을 저질렀는가. 내 머리 위로 내려와 칼날 수레가 머리 위에서 돌고 있는가.”

Tattha kyāhaṃ devānamakaranti sāmi devaputta, kiṃ nāma ahaṃ devānaṃ akariṃ, kiṃ maṃ devā pothentīti. Kiṃ pāpaṃ pakataṃ mayāti dukkhamahantatāya vedanāppatto attanā kataṃ pāpaṃ asallakkhento evamāha. Yaṃ meti yena pāpena mama sirasmiṃ ohacca ohanitvā idaṃ khuracakkaṃ mama matthake bhamati, taṃ kiṃ nāmāti?

거기서 ‘내가 신들에게 무엇을 하였는가(Kyāhaṃ devānamakaraṃ)’라는 것은 “주인님 천자여, 제가 대체 신들에게 무엇을 했기에 신들이 저를 때리는 것입니까?”라는 뜻입니다. ‘내가 무슨 악행을 저질렀는가(kiṃ pāpaṃ pakataṃ mayā)’라는 것은 고통의 극심함 때문에 고통을 겪으면서 자신이 지은 업을 깨닫지 못하고 이와 같이 말한 것입니다. ‘무엇 때문에(Yaṃ me)’라는 것은 어떤 악행으로 인해 내 머리에 내려앉아(ohacca ohanitvā) 이 칼날 수레가 내 머리 위에서 돌고 있는 것인가라는 뜻입니다.

Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 보살은 두 번째 게송을 읊었습니다.

101.

101.

‘‘Atikkamma ramaṇakaṃ, sadāmattañca dūbhakaṃ;

Brahmattarañca pāsādaṃ, kenatthena idhāgato’’ti.

“라마나카와 사다마타와 두바카를 지나고, 브람마타라 궁전을 지나서, 무슨 목적으로 이곳에 왔는가?”

Tattha ramaṇakanti phalikapāsādaṃ. Sadāmattanti rajatapāsādaṃ. Dūbhakanti maṇipāsādaṃ. Brahmattarañca pāsādanti suvaṇṇapāsādañca. Kenatthenāti tvaṃ etesu ramaṇakādīsu catasso aṭṭha soḷasa dvattiṃsāti etā devadhītaro pahāya te pāsāde atikkamitvā kena kāraṇena idha āgatoti.

거기서 ‘라마나카(ramaṇakaṃ)’는 수정 궁전을, ‘사다마타(sadāmattaṃ)’는 은 궁전을, ‘두바카(dūbhakaṃ)’는 보석 궁전을, ‘브람마타라 궁전(brahmattarañca pāsādaṃ)’은 황금 궁전을 의미합니다. ‘무슨 목적으로(Kenatthena)’라는 것은 당신이 이 라마나카 등의 궁전에 있는 4명, 8명, 16명, 32명의 천녀들을 버리고 그 궁전들을 지나서 어떤 이유로 이곳에 왔느냐는 뜻입니다.

Tato mittavindako tatiyaṃ gāthamāha –

그러자 미타빈다카가 세 번째 게송을 읊었습니다.

102.

102.

‘‘Ito bahutarā bhogā, atra maññe bhavissare;

Iti etāya saññāya, passa maṃ byasanaṃ gata’’nti.

“이곳에는 이보다 더 많은 즐거움이 있을 것이라 생각했습니다. 이와 같은 생각 때문에 재난에 처한 나를 보십시오.”

Tattha ito bahutarāti imesu catūsu pāsādesu bhogehi atirekatarā bhavissanti.

거기서 ‘이보다 더 많은(ito bahutarā)’이라는 것은 이 네 궁전의 즐거움보다 더 뛰어난 것들이 있을 것이라는 뜻입니다.

Tato bodhisatto sesagāthā abhāsi –

그러자 보살은 나머지 게송들을 읊었습니다.

103.

103.

‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake.

“네 명에서 여덟 명으로, 여덟 명에서 열여섯 명으로, 열여섯 명에서 서른두 명으로 나아갔으나, 더 큰 탐욕을 부려 수레에 도달했구나. 욕망에 짓눌린 사람의 머리 위에서 수레는 도는 법.

104.

104.

‘‘Uparivisālā [Pg.194] duppūrā, icchā visaṭagāminī;

Ye ca taṃ anugijjhanti, te honti cakkadhārino’’ti.

“위는 넓으나 채우기 어렵고, 욕망은 두루 퍼져 흐른다. 그것을 탐착하는 자들은 수레를 짊어지는 자들이 되리라.”

Tattha uparivisālāti mittavindaka taṇhā nāmesā āseviyamānā uparivisālā hoti patthaṭā, mahāsamuddo viya duppūrā, rūpādīsu ārammaṇesu taṃ taṃ ārammaṇaṃ icchamānāya icchāya patthaṭāya visaṭagāminī, tasmā ye purisā taṃ evarūpaṃ taṇhaṃ anugijjhanti, punappunaṃ giddhā hutvā gaṇhanti. Te honti cakkadhārinoti te etaṃ khuracakkaṃ dhārentīti vadati.

거기서 ‘위는 넓으나(uparivisālā)’라는 것은 “미타빈다카여, 갈애라는 것은 탐닉할수록 위로 넓게 퍼지는 법이다”라는 뜻이며, 큰 바다처럼 채우기 어렵고(duppūrā), 형상 등의 대상에 대해 이것저것 바라는 욕망이 퍼져나가기 때문에 두루 퍼져 흐르는 것(visaṭagāminī)입니다. 그러므로 그런 갈애를 탐착하고(anugijjhanti), 반복해서 탐욕스럽게 움켜쥐는 사람들은 ‘수레를 짊어지는 자들이 된다(honti cakkadhārino)’, 즉 그 칼날 수레를 짊어지게 된다고 말하는 것입니다.

Mittavindakaṃ pana kathentameva nipisamānaṃ taṃ khuracakkaṃ bhassi, tena so puna kathetuṃ nāsakkhi. Devaputto attano devaṭṭhānameva gato.

미타빈다카가 말하는 동안에도 그 칼날 수레는 그를 짓눌렀고, 그 때문에 그는 다시는 말을 할 수 없었습니다. 천자는 자신의 천상 거처로 돌아갔습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mittavindako dubbacabhikkhu ahosi, devaputto pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 요약하여 결합하셨습니다. “그때 미타빈다카는 고집 센 비구였고, 천자는 바로 나였다.”

Mittavindakajātakavaṇṇanā navamā.

미타빈다카 자타카 주석이 아홉 번째로 끝났다.

[370] 10. Palāsajātakavaṇṇanā

[370] 10. 팔라사 자타카(Palāsajātaka) 주석

Haṃso palāsamavacāti idaṃ satthā jetavane viharanto kilesaniggahaṃ ārabbha kathesi. Vatthu paññāsajātake āvi bhavissati. Idha pana satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘bhikkhave, kileso nāma āsaṅkitabbova, appamattako samānopi nigrodhagaccho viya vināsaṃ pāpeti, porāṇakapaṇḍitāpi āsaṅkitabbaṃ āsaṅkiṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘황새가 팔라사 나무에게 말했다(Haṃso palāsamavaca)’라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 번뇌의 제압에 관해 말씀하신 것입니다. 그 이야기는 판냐사 자타카(Paññāsajātaka)에서 밝혀질 것입니다. 여기서 스승께서는 비구들을 불러 “비구들이여, 번뇌라는 것은 의심하고 경계해야 하는 것이다. 아무리 사소한 것이라도 니그로다 싹처럼 파멸에 이르게 한다. 옛 현자들도 의심해야 할 것을 의심했느니라”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto suvaṇṇahaṃsayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto cittakūṭapabbate suvaṇṇaguhāyaṃ vasanto himavantapadese jātassare sayaṃjātasāliṃ khāditvā āgacchati. Tassa gamanāgamanamagge mahāpalāsarukkho ahosi. So gacchantopi tattha vissamitvā gacchati, āgacchantopi tattha vissamitvā āgacchati[Pg.195]. Athassa tasmiṃ rukkhe nibbattadevatāya saddhiṃ vissāso ahosi. Aparabhāge ekā sakuṇikā ekasmiṃ nigrodharukkhe nigrodhapakkaṃ khāditvā āgantvā tasmiṃ palāsarukkhe nisīditvā viṭapantare vaccaṃ pātesi. Tattha nigrodhagaccho jāto, so caturaṅgulamattakāle rattaṅkurapalāsatāya sobhati. Haṃsarājā taṃ disvā rukkhadevataṃ āmantetvā ‘‘samma palāsa, nigrodho nāma yamhi rukkhe jāyati, vaḍḍhanto taṃ nāseti, imassa vaḍḍhituṃ mā deti, vimānaṃ te nāsessati, paṭikacceva naṃ uddharitvā chaḍḍehi, āsaṅkitabbayuttakaṃ nāma āsaṅkituṃ vaṭṭatī’’ti palāsadevatāya saddhiṃ mantento paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 통치할 때, 보살은 황금 거위의 태(胎)에서 태어나 성년이 되어 치타쿠타 산의 황금 동굴에 살면서 히말라야 지역의 천연 호수에서 저절로 자란 쌀을 먹고 오가곤 했다. 그가 오가는 길에 커다란 빨라사(Palāsa) 나무 한 그루가 있었다. 그는 갈 때도 거기서 쉬어 가고, 올 때도 거기서 쉬어 왔다. 그러다 그는 그 나무에 거주하는 천신과 친해지게 되었다. 나중에 한 작은 새가 니그로다(Nigrodha) 나무의 열매를 먹고 와서 그 빨라사 나무에 앉아 가지 사이에 변을 보았다. 거기서 니그로다 나무가 싹텄는데, 그것이 네 손가락 정도의 크기가 되었을 때 붉은 싹과 잎들로 아름다웠다. 거위 왕은 그것을 보고 나무의 천신에게 말하였다. ‘친구 빨라사여, 니그로다라는 것은 그것이 자라나는 나무를 자라면서 파괴한다네. 이것이 자라게 내버려 두지 말게. 그대의 궁전을 파괴할 것이니, 미리 그것을 뽑아 버리게. 의심해야 할 만한 것은 의심하는 것이 마땅하네’라고 빨라사 천신과 상의하며 첫 번째 게송을 읊었다.

105.

105.

‘‘Haṃso palāsamavaca, nigrodho samma jāyati;

Aṅkasmiṃ te nisinnova, so te mammāni checchatī’’ti.

“거위가 빨라사에게 말했네. ‘친구여, 니그로다가 자라고 있구려. 그대의 품 안에 앉아 있는 그것이 그대의 급소를 끊으리라.’”

Paṭhamapādo panettha abhisambuddhena hutvā satthārā vutto. Palāsanti palāsadevataṃ. Sammāti vayassa. Aṅkasminti viṭabhiyaṃ. So te mammāni checchatīti so te aṅke saṃvaḍḍho sapatto viya jīvitaṃ chindissatīti attho. Jīvitasaṅkhārā hi idha ‘‘mammānī’’ti vuttā.

여기서 첫 번째 구절은 정등각자이신 스승께서 하신 말씀이다. ‘빨라사(palāsa)’란 빨라사 천신을 말한다. ‘삼마(samma)’란 친구를 부르는 말이다. ‘품 안에(aṅkasmiṃ)’란 나뭇가지 사이에라는 뜻이다. ‘그것이 그대의 급소를 끊으리라’는 것은 그대의 품 안에서 자라난 그것이 적처럼 그대의 생명을 끊으리라는 뜻이다. 여기서 생명 기능(jīvitasaṅkhārā)을 ‘급소(mammāni)’라고 불렀다.

Taṃ sutvā tassa vacanaṃ agaṇhantī palāsadevatā dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 그의 말을 받아들이지 않으면서 빨라사 천신은 두 번째 게송을 읊었다.

106.

106.

‘‘Vaḍḍhatāmeva nigrodho, patiṭṭhassa bhavāmahaṃ;

Yathā pitā ca mātā ca, evaṃ me so bhavissatī’’ti.

“니그로다가 자라게 두시오. 나는 그의 의지처가 되리다. 어머니와 아버지가 자식에게 그러하듯, 그도 나에게 그러할 것이오.”

Tassattho – samma, na tvaṃ jānāsi vaḍḍhatameva esa, ahamassa yathā bālakāle puttānaṃ mātāpitaro patiṭṭhā honti, tathā bhavissāmi, yathā pana saṃvaḍḍhā puttā pacchā mahallakakāle mātāpitūnaṃ patiṭṭhā honti, mayhampi pacchā mahallakakāle evameva so patiṭṭho bhavissatīti.

그 뜻은 ‘친구여, 그대는 모르시는구려. 그것이 자라게 두시오. 나는 어린 시절 자식들에게 부모가 의지처가 되듯이 그에게 그러할 것이고, 또한 자라난 자식들이 나중에 늙은 부모의 의지처가 되듯이, 그도 나중에 내가 늙었을 때 이처럼 나의 의지처가 될 것이오’라는 뜻이다.

Tato haṃso tatiyaṃ gāthamāha –

그러자 거위는 세 번째 게송을 읊었다.

107.

107.

‘‘Yaṃ tvaṃ aṅkasmiṃ vaḍḍhesi, khīrarukkhaṃ bhayānakaṃ;

Āmanta kho taṃ gacchāma, vuḍḍhi massa na ruccatī’’ti.

“그대가 품 안에서 기르고 있는 그 무시무시한 수액 나무에 작별을 고하고 우리는 떠나가노라. 그것이 자라나는 것이 내게는 달갑지 않구나.”

Tattha yaṃ tvanti yasmā tvaṃ etañca bhayadāyakattena bhayānakaṃ khīrarukkhaṃ sapattaṃ viya aṅke vaḍḍhesi. Āmanta kho tanti tasmā mayaṃ taṃ āmantetvā [Pg.196] jānāpetvā gacchāma. Vuḍḍhi massāti assa vuḍḍhi mayhaṃ na ruccatīti.

거기서 ‘그대가(yaṃ tvaṃ)’란 그대가 두려움을 주는 존재이기에 무시무시한 수액 나무를 원수처럼 품 안에서 기르고 있기 때문이다. ‘그것에 작별을 고하고(āmanta kho taṃ)’란 그러므로 우리는 그대에게 작별을 고하고 알린 뒤에 떠나간다는 뜻이다. ‘그것이 자라나는 것(vuḍḍhi massa)’이란 그것의 성장이 나에게는 기쁘지 않다는 뜻이다.

Evañca pana vatvā haṃsarājā pakkhe pasāretvā cittakūṭapabbatameva gato. Tato paṭṭhāya puna nāgacchi. Aparabhāge nigrodho vaḍḍhiṃ, tasmiṃ ekā rukkhadevatāpi nibbatti. So vaḍḍhanto palāsaṃ bhañji, sākhāhi saddhiṃyeva devatāya vimānaṃ pati. Sā tasmiṃ kāle haṃsarañño vacanaṃ sallakkhetvā ‘‘idaṃ anāgatabhayaṃ disvā haṃsarājā kathesi, ahaṃ panassa vacanaṃ nākāsi’’nti paridevamānā catutthaṃ gāthamāha –

이처럼 말하고 거위 왕은 날개를 펴고 치타쿠타 산으로 가버렸다. 그 뒤로 다시는 오지 않았다. 나중에 니그로다가 자라났고, 그 나무에도 한 천신이 태어났다. 그것은 자라면서 빨라사 나무를 부러뜨렸고, 가지들과 함께 그 천신의 궁전도 떨어졌다. 그때 그녀는 거위 왕의 말을 떠올리며 ‘거위 왕은 이 미래의 재앙을 예견하고 말했건만, 나는 그의 말을 듣지 않았구나’라고 슬퍼하며 네 번째 게송을 읊었다.

108.

108.

‘‘Idāni kho maṃ bhāyeti, mahānerunidassanaṃ;

Haṃsassa anabhiññāya, mahā me bhayamāgata’’nti.

“어린 시절에는 나를 기쁘게 하더니, 이제는 나를 두렵게 하는구나. 거위 왕의 수메루 산과 같은 가르침을 알지 못하여, 나에게 큰 재앙이 닥쳤구나.”

Tattha idāni kho maṃ bhāyetīti ayaṃ nigrodho taruṇakāle tosetvā idāni maṃ bhāyāpeti santāseti. Mahānerunidassananti sinerupabbatasadisaṃ mahantaṃ haṃsarājassa vacanaṃ sutvā ajānitvā taruṇakāleyeva etassa anuddhaṭattā. Mahā me bhayamāgatanti idāni mayhaṃ mahantaṃ bhayaṃ āgatanti paridevi.

거기서 ‘이제는 나를 두렵게 하네(idāni kho maṃ bhāyeti)’란 이 니그로다가 어린 시절에는 즐겁게 하더니 이제는 나를 두렵게 하고 떨게 한다는 뜻이다. ‘수메루 산과 같은 가르침(mahānerunidassanaṃ)’이란 시네루(Sineru) 산과 같이 위대한 거위 왕의 말을 듣고도 알지 못하여 그것이 어릴 때 뽑아버리지 않았기 때문이다. ‘나에게 큰 재앙이 닥쳤네(mahā me bhayamāgataṃ)’란 이제 나에게 커다란 재앙이 닥쳤다고 슬피 울었다는 뜻이다.

Nigrodhopi vaḍḍhanto sabbaṃ palāsaṃ bhañjitvā khāṇukamattameva akāsi. Devatāya vimānaṃ sabbaṃ antaradhāyi.

니그로다 나무는 자라나면서 빨라사 나무 전체를 부러뜨려 그루터기만 남게 했다. 천신의 궁전은 모두 사라졌다.

109.

109.

‘‘Na tassa vuḍḍhi kusalappasatthā, yo vaḍḍhamāno ghasate patiṭṭhaṃ;

Tassūparodhaṃ parisaṅkamāno, patārayī mūlavadhāya dhīro’’ti. –

“자라나면서 자신의 의지처를 삼켜버리는 자의 성장은 현자들의 찬탄을 받지 못한다. 현명한 자는 그것에 의한 파멸을 염려하여, 뿌리를 뽑아 없애는 데 힘쓴다.”

Pañcamā abhisambuddhagāthā.

다섯 번째 게송은 정등각자께서 읊으신 것이다.

Tattha kusalappasatthāti kusalehi pasatthā. Ghasateti khādati, vināsetīti attho. Patārayīti patarati vāyamati. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhikkhave, yo vaḍḍhamāno attano patiṭṭhaṃ nāseti, tassa vuḍḍhi paṇḍitehi na pasatthā, tassa pana abbhantarassa vā bāhirassa vā parissayassa ‘‘ito me uparodho bhavissatī’’ti evaṃ uparodhaṃ vināsaṃ parisaṅkamāno vīro ñāṇasampanno mūlavadhāya parakkamatīti.

거기서 ‘현자들의 찬탄을 받지 못한다(kusalappasatthā)’란 현명한 이들에게 칭송받지 못한다는 뜻이다. ‘삼켜버린다(ghasate)’란 먹어 치우다, 즉 파괴한다는 뜻이다. ‘힘쓴다(patārayī)’란 노력하고 애쓴다는 뜻이다. 말하고자 하는 바는 이러하다. “비구들이여, 자라나면서 자신의 의지처를 파괴하는 자의 성장은 현자들에게 찬탄받지 못한다. 따라서 내부적이든 외부적이든 ‘이것으로부터 나에게 파멸이 올 것이다’라고 그 파멸(uparodhaṃ)과 멸망을 염려하는 용기 있고 지혜로운 자는 뿌리를 뽑기 위해 노력한다”는 뜻이다.

Satthā [Pg.197] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tadā suvaṇṇahaṃso ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 사성제 법문이 끝났을 때 오백 명의 비구들이 아라한과를 성취했다. “그때의 황금 거위는 바로 나였다.”

Palāsajātakavaṇṇanā dasamā.

빨라사 자타카(Palāsajātaka) 주석이 끝났다. 열 번째.

Vaṇṇārohavaggo dutiyo.

완나로하 와가(Vaṇṇārohavaggo)가 끝났다. 두 번째.

3. Aḍḍhavaggo

3. 앗다 와가(Aḍḍhavaggo)

[371] 1. Dīghītikosalajātakavaṇṇanā

[371] 1. 디기띠꼬살라 자타카(Dīghītikosalajātaka) 주석

Evaṃbhūtassa te rājāti idaṃ satthā jetavane viharanto kosambake bhaṇḍanakārake ārabbha kathesi. Tesañhi jetavanaṃ āgantvā khamāpanakāle satthā te āmantetvā ‘‘bhikkhave, tumhe mayhaṃ orasā mukhato jātā puttā nāma, puttehi ca pitarā dinnaṃ ovādaṃ bhindituṃ na vaṭṭati, tumhe pana mama ovādaṃ na karittha, porāṇakapaṇḍitā attano mātāpitaro ghātetvā rajjaṃ gahetvā ṭhitacorepi araññe hatthapathaṃ āgate mātāpitūhi dinnaṃ ovādaṃ na bhindissāmāti na mārayiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“이와 같이 된 그대 왕이여”라는 이 법문은 스승께서 제따바나에 머무실 때 코삼비에서 분쟁을 일으킨 비구들에 대해 말씀하신 것이다. 그들이 제따바나에 와서 용서를 구할 때, 스승께서는 그들을 불러 말씀하셨다. “비구들이여, 그대들은 나의 가슴에서 태어난, 입에서 난 아들들이다. 아들들이 아버지가 준 훈계를 어기는 것은 마땅하지 않다. 그러나 그대들은 나의 훈계를 따르지 않았다. 옛 현자들은 자신의 부모를 죽이고 왕위를 찬탈한 원수들이 숲에서 손안에 들어왔을 때에도 ‘부모님이 주신 훈계를 어기지 않으리라’고 생각하며 그들을 죽이지 않았다.”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Imasmiṃ pana jātake dvepi vatthūni. Saṅghabhedakakkhandhake vitthārato āvi bhavissanti. So pana dīghāvukumāro araññe attano aṅke nipannaṃ bārāṇasirājānaṃ cūḷāya gahetvā ‘‘idāni mayhaṃ mātāpitughātakaṃ coraṃ khaṇḍākhaṇḍaṃ katvā chindissāmī’’ti asiṃ ukkhipanto tasmiṃ khaṇe mātāpitūhi dinnaṃ ovādaṃ saritvā ‘‘jīvitaṃ cajantopi tesaṃ ovādaṃ na bhindissāmi, kevalaṃ imaṃ tajjessāmī’’ti cintetvā paṭhamaṃ gāthamāha –

그런데 이 자타카에는 두 가지 이야기가 있다. 그것은 승가분열건도(Saṅghabhedakakkhandhaka)에서 상세하게 밝혀질 것이다. 그 디가부 왕자는 숲속에서 자신의 무릎을 베고 누워 있는 바라나시 왕의 상투를 잡고, ‘이제 나의 부모를 죽인 원수를 갈기갈기 찢어버리리라’고 생각하며 칼을 치켜들었다. 그 순간 부모님께서 주신 훈계를 기억하고 ‘목숨을 버릴지언정 그분들의 훈계를 어기지 않으리라. 다만 이 자를 위협하기만 하리라’고 생각하며 첫 번째 게송을 읊었다.

110.

110.

‘‘Evaṃbhūtassa te rāja, āgatassa vase mama;

Atthi nu koci pariyāyo, yo taṃ dukkhā pamocaye’’ti.

왕이여, 이처럼 내 권세 안에 들어오게 된 당신에게, 그대를 괴로움에서 벗어나게 해 줄 어떤 방도가 있습니까?

Tattha [Pg.198] vase mamāti mama vasaṃ āgatassa. Pariyāyoti kāraṇaṃ.

거기서 ‘vase mama’란 나의 권세 안에 들어왔다는 뜻이다. ‘pariyāyo’란 이유(방도)를 말한다.

Tato rājā dutiyaṃ gāthamāha –

그러자 왕이 두 번째 게송을 읊었다.

111.

111.

‘‘Evaṃbhūtassa me tāta, āgatassa vase tava;

Natthi no koci pariyāyo, yo maṃ dukkhā pamocaye’’ti.

아들아, 이처럼 네 권세 안에 들어오게 된 나에게, 나를 괴로움에서 벗어나게 해 줄 어떤 방도도 없구나.

Tattha noti nipātamatthaṃ, natthi koci pariyāyo, yo maṃ etasmā dukkhā pamocayeti attho.

거기서 ‘no’는 어조를 고르는 불변어이다. ‘나를 이 괴로움에서 벗어나게 해 줄 어떤 방도도 없다’는 뜻이다.

Tato bodhisatto avasesagāthā abhāsi –

그러자 보살이 나머지 게송들을 읊었다.

112.

112.

‘‘Nāññaṃ sucaritaṃ rāja, nāññaṃ rāja subhāsitaṃ;

Tāyate maraṇakāle, evamevitaraṃ dhanaṃ.

왕이여, 죽음의 때에는 선행이나 훌륭한 말 외에 다른 어떤 것도 보호해 주지 못하며, 다른 재물은 이처럼 무익할 뿐입니다.

113.

113.

‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me;

Ye ca taṃ upanayhanti, veraṃ tesaṃ na sammati.

‘그가 나를 욕했다, 나를 때렸다, 나를 이겼다, 내 것을 빼앗았다’라고 이와 같이 원한을 품는 자들에게는 원한이 가라앉지 않는다.

114.

114.

‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me;

Ye ca taṃ nupanayhanti, veraṃ tesūpasammati.

‘그가 나를 욕했다, 나를 때렸다, 나를 이겼다, 내 것을 빼앗았다’라고 이와 같이 원한을 품지 않는 자들에게는 원한이 가라앉는다.

115.

115.

‘‘Na hi verena verāni, sammantīdha kudācanaṃ;

Averena ca sammanti, esa dhammo sanantano’’nti.

진실로 이곳에서 원한은 원한으로 결코 가라앉지 않나니, 원한 없음으로 가라앉는다. 이것은 영원한 법이다.

Tattha nāññaṃ sucaritanti nāññaṃ sucaritā, ayameva vā pāṭho, ṭhapetvā sucaritaṃ aññaṃ na passāmīti attho. Idha ‘‘sucarita’’ntipi ‘‘subhāsita’’ntipi mātāpitūhi dinnaṃ ovādaṃyeva sandhāyāha. Evamevāti niratthakameva. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, aññatra ovādānusiṭṭhisaṅkhātā sucaritasubhāsitā maraṇakāle tāyituṃ rakkhituṃ samattho nāma añño natthi, yaṃ etaṃ itaraṃ dhanaṃ, taṃ evameva niratthakameva hoti, tvañhi idāni mayhaṃ koṭisatasahassamattampi dhanaṃ dadanto jīvitaṃ na labheyyāsi, tasmā veditabbametaṃ ‘‘dhanato sucaritasubhāsitameva uttaritara’’nti.

거기서 ‘nāññaṃ sucaritaṃ’은 ‘선행 외에는 다른 것이 없다’는 것이며, 혹은 이 구절 그대로 ‘선행을 제외하고는 다른 것을 보지 못한다’는 뜻이다. 여기서 ‘선행(sucarita)’과 ‘훌륭한 말(subhāsita)’은 부모님이 주신 훈계만을 가리킨다. ‘Evamevāti’는 무익하게라는 뜻이다. 즉, ‘대왕이여, 훈계의 가르침이라 일컬어지는 선행과 훌륭한 말 외에 죽음의 때에 보호하고 지켜줄 수 있는 다른 것은 없으며, 그 밖의 다른 재물은 이와 같이 무익할 뿐이다’라는 말이다. 그대는 지금 나에게 백천억의 재물을 준다 해도 목숨을 얻지는 못할 것이기 때문이다. 그러므로 ‘재물보다 선행과 훌륭한 말이 훨씬 더 뛰어나다’는 사실을 알아야 한다.

Sesagāthāsupi ayaṃ saṅkhepattho – mahārāja, ye purisā ‘‘ayaṃ maṃ akkosi, ayaṃ maṃ pahari, ayaṃ maṃ ajini, ayaṃ mama santakaṃ ahāsī’’ti [Pg.199] evaṃ veraṃ upanayhanti bandhitvā viya hadaye ṭhapenti, tesaṃ veraṃ na upasammati. Ye ca panetaṃ na upanayhanti hadaye na ṭhapenti, tesaṃ vūpasammati. Verāni hi na kadāci verena sammanti, avereneva pana sammanti. Esa dhammo sanantanoti eso porāṇako dhammo cirakālappavatto sabhāvoti.

나머지 게송들의 요약된 뜻은 이러하다. 대왕이여, ‘이 자가 나를 욕했다, 나를 때렸다, 나를 이겼다, 나의 소유물을 빼앗았다’라고 이와 같이 원한을 품고 마음속에 묶어 두는 사람들에게는 원한이 가라앉지 않는다. 그러나 이것을 품지 않고 마음속에 두지 않는 사람들에게는 원한이 가라앉는다. 원한은 결코 원한으로 가라앉지 않고 원한 없음으로만 가라앉는다. ‘이것은 영원한 법이다’란 이것은 예로부터 전해 내려온 오래된 법이며 흘러온 본성이라는 뜻이다.

Evañca pana vatvā bodhisatto ‘‘ahaṃ, mahārāja, tayi na dubbhāmi, tvaṃ pana maṃ mārehī’’ti tassa hatthe asiṃ ṭhapesi. Rājāpi ‘‘nāhaṃ tayi dubbhāmī’’ti sapathaṃ katvā tena saddhiṃ nagaraṃ gantvā taṃ amaccānaṃ dassetvā ‘‘ayaṃ, bhaṇe, kosalarañño putto dīghāvukumāro nāma, iminā mayhaṃ jīvitaṃ dinnaṃ, na labbhā imaṃ kiñci kātu’’nti vatvā attano dhītaraṃ datvā pitu santake rajje patiṭṭhāpesi. Tato paṭṭhāya ubhopi samaggā sammodamānā rajjaṃ kāresuṃ.

보살은 이렇게 말하고 나서 “대왕이여, 나는 당신을 해치지 않겠습니다. 당신은 나를 죽이시겠습니까?”라고 물으며 그의 손에 칼을 쥐여 주었다. 왕 역시 “나는 너를 해치지 않겠다”고 맹세하고, 그와 함께 성으로 가서 대신들에게 그를 보여주며 말했다. “여보게들, 이분은 코살라 왕의 아들인 디가부 왕자라네. 이분이 내게 목숨을 주었으니, 이분에게 어떤 해를 끼쳐서도 안 되네.” 왕은 자신의 딸을 주어 사위로 삼고 아버지의 소유였던 왕위에 앉혔다. 그때부터 두 왕은 서로 화합하고 즐거워하며 나라를 다스렸다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ, dīghāvukumāro pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 요약하셨다. “그때의 부모님은 지금의 왕족 가문들이었고, 디가부 왕자는 바로 나였다.”

Dīghītikosalajātakavaṇṇanā paṭhamā.

디기티 코살라 자타카의 설명이 끝났다.

[372] 2. Migapotakajātakavaṇṇanā

[372] 2. 미가포타카 자타카(Migapotakajātaka)

Agārā paccupetassāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mahallakaṃ ārabbha kathesi. So kirekaṃ dārakaṃ pabbājesi. Sāmaṇero taṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahitvā aparabhāge aphāsukena kālamakāsi. Tassa kālakiriyāya mahallako sokābhibhūto mahantena saddena paridevanto vicari. Bhikkhū saññāpetuṃ asakkontā dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asuko nāma mahallako sāmaṇerassa kālakiriyāya paridevanto vicarati, maraṇassatibhāvanāya paribāhiro eso bhavissatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa etasmiṃ mate paridevanto vicarī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘Agārā paccupetassa’라는 이 게송은 스승께서 제따바나에 머무실 때 한 늙은 비구에 대해 말씀하신 것이다. 듣건대 그는 한 아이를 출가시켰다. 사미는 그를 정성껏 시봉하였으나, 훗날 병이 들어 죽고 말았다. 사미가 죽자 늙은 비구는 슬픔에 압도되어 큰 소리로 울부짖으며 돌아다녔다. 비구들이 그를 타일러도 소용이 없자 법당에서 이야기를 시작했다. “도반들이여, 아무개 늙은 비구가 사미의 죽음 때문에 울부짖으며 다니니, 그는 죽음에 대한 마음챙김(maraṇassati) 수행과는 거리가 먼 비구인 모양입니다.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 여기 모여 무슨 이야기를 하고 있었느냐?”라고 물으시고 “이러이러한 이야기입니다”라고 하자, “비구들이여, 지금뿐만 아니라 전생에도 저 비구는 이 사미가 죽었을 때 울부짖으며 다녔느니라”고 말씀하시고 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte [Pg.200] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakkattaṃ kāresi. Tadā eko kāsiraṭṭhavāsī brāhmaṇo himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā phalāphalehi yāpesi. So ekadivasaṃ araññe ekaṃ matamātikaṃ migapotakaṃ disvā assamaṃ ānetvā gocaraṃ datvā posesi. Migapotako vaḍḍhanto abhirūpo ahosi sobhaggappatto. Tāpaso taṃ attano puttakaṃ katvā pariharati. Ekadivasaṃ migapotako bahuṃ tiṇaṃ khāditvā ajīrakena kālamakāsi. Tāpaso ‘‘putto me mato’’ti paridevanto vicarati. Tadā sakko devarājā lokaṃ pariggaṇhanto taṃ tāpasaṃ disvā ‘‘saṃvejessāmi na’’nti āgantvā ākāse ṭhito paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때 보살은 삭카(제석천)가 되었다. 그때 카시 왕국에 사는 한 브라만이 히말라야로 들어가 선인으로 출가하여 산열매를 먹으며 살았다. 그는 어느 날 숲에서 어미 잃은 어린 사슴 한 마리를 발견하고 암자로 데려와 먹이를 주며 길렀다. 어린 사슴은 자라나서 매우 아름답고 우아해졌다. 수행자는 그를 자신의 아들처럼 여기며 돌보았다. 어느 날 어린 사슴이 풀을 너무 많이 먹고 체하여 죽고 말았다. 수행자는 '내 아들이 죽었다'며 울부짖으며 돌아다녔다. 그때 천신들의 왕 삭카가 세상을 살피다가 그 수행자를 보고 '그를 깨우쳐주리라' 생각하며 와서 허공에 머물며 첫 번째 게송을 읊었다.

116.

116.

‘‘Agārā paccupetassa, anagārassa te sato;

Samaṇassa na taṃ sādhu, yaṃ petamanusocasī’’ti.

집에서 떠나 집 없는 자가 된 당신, 수행자에게 죽은 자를 위해 슬퍼하는 것은 좋지 않습니다.

Taṃ sutvā tāpaso dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 수행자가 두 번째 게송을 읊었다.

117.

117.

‘‘Saṃvāsena have sakka, manussassa migassa vā;

Hadaye jāyate pemaṃ, na taṃ sakkā asocitu’’nti.

삭카여, 참으로 사람이나 짐승이나 함께 살다 보면 마음속에 사랑이 생겨나나니, 그 죽은 이를 위해 슬퍼하지 않을 수 없습니다.

Tattha na taṃ sakkāti taṃ manussaṃ vā tiracchānaṃ vā na sakkā asocituṃ, socāmiyevāhanti.

거기서 'na taṃ sakkā'란 그 사람이나 동물을 위해 슬퍼하지 않는 것은 불가능하며, 자신은 슬퍼할 수밖에 없다는 뜻이다.

Tato sakko dve gāthā abhāsi –

그러자 삭카가 두 게송을 읊었다.

118.

118.

‘‘Mataṃ marissaṃ rodanti, ye rudanti lapanti ca;

Tasmā tvaṃ isi mā rodi, roditaṃ moghamāhu santo.

죽은 자와 죽을 자를 위해 사람들은 울고 불며 한탄합니다. 그러니 선인이여, 울지 마십시오. 성자들은 울음이 헛된 것이라고 말합니다.

119.

119.

‘‘Roditena have brahme, mato peto samuṭṭhahe;

Sabbe saṅgamma rodāma, aññamaññassa ñātake’’ti.

브라만이여, 진실로 울어서 이미 죽은 자가 다시 일어날 수 있다면, 우리 모두 다 함께 모여 서로의 친지들을 위해 울어야 할 것입니다.

Tattha marissanti yo idāni marissati, taṃ. Lapanti cāti vilapanti ca. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye loke matañca marissantañca rodanti, te rudanti ceva vilapanti ca, tesaṃ assupacchijjanadivaso nāma natthi. Kiṃkāraṇā? Sadāpi matānañca marissantānañca atthitāya. Tasmā tvaṃ isi mā rodi. Kiṃkāraṇā[Pg.201]? Roditaṃ moghamāhu santoti, buddhādayo pana paṇḍitā roditaṃ ‘‘mogha’’nti vadanti. Mato petoti yo esa mato petoti vuccati, yadi so roditena samuṭṭhaheyya, evaṃ sante kiṃ nikkammā acchāma, sabbeva samāgamma aññamaññassa ñātake rodāma. Yasmā pana te roditakāraṇā na uṭṭhahanti, tasmā roditassa moghabhāvaṃ sādheti.

거기에서 ‘죽을 자(marissantaṃ)’란 이제 곧 죽을 자를 말한다. ‘탄식한다(lapanti)’는 울부짖는 것(vilapanti)이다. 이것은 다음과 같은 뜻이다. 세상에서 죽은 자와 죽을 자를 위해 우는 사람들은 울기도 하고 울부짖기도 하여, 그들에게 눈물이 그칠 날이란 없다. 무슨 까닭인가? 항상 죽은 자와 죽을 자가 있기 때문이다. 그러므로 수행자여, 울지 마시오. 무슨 까닭인가? 성자들은 울음이 헛된 것이라고 말씀하셨으니, 부처님을 비롯한 현자들은 울음을 ‘부질없는 것(mogha)’이라 하시기 때문이다. ‘죽은 망자(mato peto)’라고 불리는 이가 만일 울음으로 다시 일어날 수 있다면, 상황이 그러할진대 어찌 우리가 가만히 있겠는가? 우리 모두 다 함께 모여 서로의 친지들을 위해 울어야 할 것이다. 그러나 울음이라는 원인으로는 그들이 일어나지 않으므로, 울음의 허망함을 증명하는 것이다.

Evaṃ sakkassa kathentassa tāpaso ‘‘niratthakaṃ rodita’’nti sallakkhetvā sakkassa thutiṃ karonto tisso gāthā abhāsi –

삭카가 이와 같이 말하자, 수행자는 ‘우는 것은 아무런 이익이 없다’는 것을 깨닫고, 삭카를 찬탄하며 세 편의 게송을 읊었다.

120.

120.

‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;

Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ.

참으로 기름을 끼얹은 불처럼 타오르던 나에게, 물을 뿌려주듯 모든 고뇌를 꺼주셨도다.

121.

121.

‘‘Abbahi vata me sallaṃ, yamāsi hadayassitaṃ;

Yo me sokaparetassa, puttasokaṃ apānudi.

참으로 내 심장에 박혀 있던 화살을 뽑아주셨으니, 슬픔에 사로잡힌 나의 아들에 대한 슬픔을 제거해주셨도다.

122.

122.

‘‘Sohaṃ abbūḷhasallosmi, vītasoko anāvilo;

Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna vāsavā’’ti.

바사와(Vāsava)여, 당신의 말씀을 듣고 이제 나는 화살을 뽑아버렸고, 슬픔에서 벗어나 마음이 맑아졌으니, 더 이상 슬퍼하지도 울지도 않나이다.

Tattha yamāsīti yaṃ me āsi. Hadayassitanti hadaye nissitaṃ. Apānudīti nīhari. Sakko tāpasassa ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva gato.

거기에서 ‘yamāsī’란 ‘내게 있었던 것’을 말한다. ‘hadayassitanti’는 심장에 의지한(박힌) 것이다. ‘apānudī’는 제거했다는 뜻이다. 삭카는 수행자에게 훈계를 준 뒤에 자신의 처소로 돌아갔다.

Satthā idhaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā tāpaso mahallako ahosi, migo sāmaṇero, sakko pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 본생담을 결합하셨다. “그때 수행자는 나이 든 비구였고, 사슴은 사미였으며, 삭카는 바로 나였다”라고.

Migapotakajātakavaṇṇanā dutiyā.

미가뽀따까 본생(Migapotaka-jātaka) 주석이 두 번째로 끝났다.

[373] 3. Mūsikajātakavaṇṇanā

[373] 3. 무시까 본생(Mūsika-jātaka) 주석

Kuhiṃ gatā kattha gatāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ajātasattuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā thusajātake (jā. 1.4.149 ādayo) vitthāritameva. Idhāpi satthā tatheva rājānaṃ sakiṃ puttena saddhiṃ kīḷamānaṃ sakiṃ dhammaṃ suṇantaṃ disvā ‘‘taṃ nissāya rañño bhayaṃ uppajjissatī’’ti ñatvā [Pg.202] ‘‘mahārāja, porāṇakarājāno āsaṅkitabbaṃ āsaṅkitvā attano puttaṃ ‘amhākaṃ dhūmakāle rajjaṃ kāretū’ti ekamante akaṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“어디로 갔는가, 어디로 사라졌는가”라는 이 게송은 스승께서 벨루와나(Veḷuvana, 죽림정사)에 머무실 때 아자따사뚜(Ajātasattu) 왕을 인연으로 말씀하신 것이다. 이 이야기는 앞의 투사 본생(Thusa-jātaka)에서 상세히 설명되었다. 여기서도 스승께서는 왕이 아들과 함께 놀기도 하고 한편으로는 법을 듣기도 하는 것을 보시고, ‘저 아들로 인해 왕에게 위험이 생길 것이다’라고 아시고는 “대왕이여, 옛날의 왕들은 의심해야 할 것을 의심하여, 자신의 아들을 한쪽에 떼어놓으며 ‘우리가 죽어 화장할 때(연기가 될 때) 왕국을 다스리거라’고 말했습니다”라고 하시고는 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto takkasilāyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā disāpāmokkhācariyo ahosi. Tassa santike bārāṇasirañño putto yavakumāro nāma sabbasippāni uggaṇhitvā anuyogaṃ datvā gantukāmo taṃ āpucchi. Ācariyo ‘‘puttaṃ nissāya tassa antarāyo bhavissatī’’ti aṅgavijjāvasena ñatvā ‘‘etamassa harissāmī’’ti ekaṃ upamaṃ upadhāretuṃ ārabhi. Tadā panassa eko asso ahosi, tassa pāde vaṇo uṭṭhahi, taṃ vaṇānurakkhaṇatthaṃ geheyeva kariṃsu. Tassāvidūre eko udapāno atthi. Athekā mūsikā gehā nikkhamitvā assassa pāde vaṇaṃ khādati, asso vāretuṃ na sakkoti. So ekadivasaṃ vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto mūsikaṃ khādituṃ āgataṃ pādena paharitvā māretvā udapāne pātesi. Assagopakā mūsikaṃ apassantā ‘‘aññesu divasesu mūsikā āgantvā vaṇaṃ khādati, idāni na paññāyati, kahaṃ nu kho gatā’’ti vadiṃsu.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 딱까실라(Takkasilā)의 브라만 가문에서 태어나 세상에 널리 알려진 스승(Disāpāmokkha-ācariya)이 되었다. 바라나시 왕의 아들인 야와(Yava) 왕자가 그의 곁에서 모든 학문을 배우고 수련을 마친 뒤 돌아가고자 인사를 올렸다. 스승은 신체 관상학(Aṅgavijjā)의 힘으로 ‘아들 때문에 그에게 재난이 닥칠 것’임을 알고, ‘이 재난을 막아주리라’ 생각하며 비유 하나를 궁리하기 시작했다. 그때 스승에게는 말이 한 마리 있었는데, 발에 상처가 나서 상처를 돌보기 위해 집 안에 두었다. 그 근처에 우물이 하나 있었다. 그런데 쥐 한 마리가 집에서 나와 말의 발에 난 상처를 갉아먹곤 했는데, 말은 그것을 막을 수가 없었다. 어느 날 말은 통증을 참지 못하고, 상처를 먹으러 온 쥐를 발로 차서 죽여 우물 속으로 떨어뜨렸다. 마부들은 쥐가 보이지 않자 “다른 날에는 쥐가 와서 상처를 갉아먹더니 이제는 보이지 않는구나. 도대체 어디로 갔을까?”라고 말했다.

Bodhisatto taṃ kāraṇaṃ paccakkhaṃ katvā ‘‘aññe ajānantā ‘kahaṃ mūsikā gatā’ti vadanti, mūsikāya pana māretvā udapāne khittabhāvaṃ ahameva jānāmī’’ti idameva kāraṇaṃ upamaṃ katvā paṭhamaṃ gāthaṃ bandhitvā rājakumārassa adāsi. So aparaṃ upamaṃ upadhārento tameva assaṃ paruḷhavaṇaṃ nikkhamitvā ekaṃ yavavatthuṃ gantvā ‘‘yavaṃ khādissāmī’’ti vaticchiddena mukhaṃ pavesentaṃ disvā tameva kāraṇaṃ upamaṃ katvā dutiyaṃ gāthaṃ bandhitvā tassa adāsi. Tatiyagāthaṃ pana attano paññābaleneva bandhitvā tampi tassa datvā ‘‘tāta, tvaṃ rajje patiṭṭhāya sāyaṃ nhānapokkharaṇiṃ gacchanto yāva dhurasopānā paṭhamaṃ gāthaṃ sajjhāyanto gaccheyyāsi, tava nivasanapāsādaṃ pavisanto yāva sopānapādamūlā dutiyaṃ gāthaṃ sajjhāyanto gaccheyyāsi, tato yāva sopānamatthakā tatiyaṃ gāthaṃ sajjhāyanto gaccheyyāsī’’ti vatvā pesesi.

보살은 그 광경을 직접 보고 ‘다른 사람들은 모르고 “쥐가 어디 갔는가”라고 말하지만, 쥐를 죽여 우물에 던진 것은 나만이 안다’라고 생각했다. 보살은 바로 이 일을 비유로 삼아 첫 번째 게송을 지어 왕자에게 주었다. 그는 또 다른 비유를 살피다가, 상처가 아문 그 말이 밖으로 나가 어느 보리밭에 들어가서 ‘보리를 먹으리라’ 하며 울타리 틈으로 머리를 들이미는 것을 보고, 그 일을 비유로 삼아 두 번째 게송을 지어 그에게 주었다. 세 번째 게송은 자신의 지혜의 힘으로 지어 그것까지 그에게 주며 이렇게 일렀다. “얘야, 네가 왕위에 오르거든 저녁에 목욕 연못으로 갈 때 계단 입구에 이를 때까지 첫 번째 게송을 암송하며 가거라. 네가 거처하는 궁전으로 들어갈 때 계단 발치에 이를 때까지 두 번째 게송을 암송하며 가거라. 그 뒤 계단 꼭대기에 이를 때까지 세 번째 게송을 암송하며 가거라.” 이렇게 말하고 그를 보냈다.

So [Pg.203] kumāro gantvā uparājā hutvā pitu accayena rajjaṃ kāresi, tasseko putto jāyi. So soḷasavassakāle rajjalobhena ‘‘pitaraṃ māressāmī’’ti cintetvā upaṭṭhāke āha ‘‘mayhaṃ pitā taruṇo, ahaṃ etassa dhūmakālaṃ olokento mahallako bhavissāmi jarājiṇṇo, tādise kāle laddhenapi rajjena ko attho’’ti. Te āhaṃsu ‘‘deva, na sakkā paccantaṃ gantvā corattaṃ kātuṃ, tava pitaraṃ kenaci upāyena māretvā rajjaṃ gaṇhā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti antonivesane rañño sāyaṃ nhānapokkharaṇīsamīpaṃ gantvā ‘‘ettha naṃ māressāmī’’ti khaggaṃ gahetvā aṭṭhāsi. Rājā sāyaṃ mūsikaṃ nāma dāsiṃ ‘‘gantvā pokkharaṇīpiṭṭhiṃ sodhetvā ehi, nhāyissāmī’’ti pesesi. Sā gantvā pokkharaṇīpiṭṭhiṃ sodhentī kumāraṃ passi. Kumāro attano kammassa pākaṭabhāvabhayena taṃ dvidhā chinditvā pokkharaṇiyaṃ pātesi. Rājā nhāyituṃ agamāsi. Sesajano ‘‘ajjāpi mūsikā dāsī na punāgacchati, kuhiṃ gatā kattha gatā’’ti āha. Rājā –

그 왕자는 가서 부왕(副王)이 되었고, 아버지가 죽은 뒤에 왕위를 계승했다. 그에게 아들이 하나 태어났다. 아들이 열여섯 살이 되었을 때 왕위에 대한 욕심으로 ‘아버지를 죽이리라’고 생각하고 시종들에게 말했다. “나의 아버지는 젊으시다. 내가 아버지가 돌아가실 때를 기다린다면 나도 늙어버릴 것이다. 늙은 뒤에 얻은 왕위가 무슨 소용이 있겠는가?” 시종들이 말했다. “왕자님, 변방으로 가서 도적이 될 수는 없으니, 어떤 수단을 써서라도 아버지를 죽이고 왕위를 차지하십시오.” 그는 “좋다”고 하고는, 저녁에 궁궐 안의 왕이 목욕하는 연못 근처로 가서 ‘여기서 아버지를 죽이리라’ 생각하며 칼을 들고 서 있었다. 왕은 저녁에 무시까(Mūsikā)라는 이름의 여종에게 “가서 연못가를 청소하고 오너라. 목욕을 하련다”라며 보냈다. 여종이 가서 연못가를 청소하다가 왕자를 보았다. 왕자는 자신의 행위가 드러날까 두려워 그녀를 두 토막으로 베어 연못에 던져버렸다. 왕이 목욕하러 갔다. 다른 사람들은 “오늘따라 여종 무시까가 돌아오지 않으니, 어디로 갔는가, 어디에 있는가?”라고 말했다. 왕은—

123.

123.

‘‘Kuhiṃ gatā kattha gatā, iti lālappatī jano;

Ahameveko jānāmi, udapāne mūsikā hatā’’ti. –

“‘어디로 갔는가, 어디로 갔는가’라고 사람들이 떠드나니, 나 홀로 알고 있노라. 우물 속에 무시까(쥐)가 죽어 있음을.”

Paṭhamaṃ gāthaṃ bhaṇanto pokkharaṇītīraṃ agamāsi.

왕은 첫 번째 게송을 읊으며 연못가로 갔다.

Tattha kuhiṃ gatā kattha gatāti aññamaññavevacanāni. Iti lālappatīti evaṃ vippalapati. Iti ayaṃ gāthā ‘‘ajānanto jano mūsikā dāsī kuhiṃ gatāti vippalapati, rājakumārena dvidhā chinditvā mūsikāya pokkharaṇiyaṃ pātitabhāvaṃ ahameva eko jānāmī’’ti rañño ajānantasseva imamatthaṃ dīpeti.

거기서 '어디로 갔나(kuhiṃ gatā)', '어디로 갔나(kattha gatā)'는 서로 동의어들이다. '이와 같이 슬피 울부짖는다(iti lālappati)'는 것은 이와 같이 횡설수설한다는 것이다. 이 게송은 "알지 못하는 사람들은 '무시까 하녀가 어디로 갔나'라며 횡설수설하지만, 왕자가 두 토막으로 잘라 무시까를 연못에 던져 넣은 것을 나 혼자만이 알고 있다"라고 하여, 실제로는 알지 못하는 왕이 이 뜻을 밝히는 것이다.

Kumāro ‘‘mayā katakammaṃ mayhaṃ pitarā ñāta’’nti bhīto palāyitvā tamatthaṃ upaṭṭhākānaṃ ārocesi. Te sattaṭṭhadivasaccayena puna taṃ āhaṃsu ‘‘deva, sace rājā jāneyya, na tuṇhī bhaveyya, takkagāhena pana tena taṃ vuttaṃ bhavissati, mārehi na’’nti. So punekadivasaṃ khaggahattho sopānapādamūle ṭhatvā rañño āgamanakāle ito cito ca paharaṇokāsaṃ olokesi. Rājā –

왕자는 ‘내가 한 일을 아버지가 아셨구나’ 하고 두려워 도망쳐서 그 일을 시종들에게 알렸다. 그들은 7, 8일이 지난 뒤에 다시 그에게 말했다. “왕자님, 만일 왕이 알았다면 가만히 있지 않았을 것입니다. 단지 추측으로 그렇게 말했을 뿐이니, 아버지를 죽이십시오.” 그는 훗날 어느 날 칼을 손에 들고 계단 발치에 서서 왕이 올 때 이리저리 내리칠 기회를 엿보고 있었다. 왕은—

124.

124.

‘‘Yañcetaṃ iti cīti ca, gadrabhova nivattasi;

Udapāne mūsikaṃ hantvā, yavaṃ bhakkhetumicchasī’’ti. –

“이렇게 ‘이띠 찌’ 하며 나귀처럼 서성이는구나. 우물에서 쥐를 죽이고서 이제 보리를 먹으려(야와 왕을 죽이려) 하느냐.”

Dutiyaṃ [Pg.204] gāthaṃ sajjhāyanto agamāsi. Ayampi gāthā ‘‘yasmā tvaṃ iti cīti ca ito cito ca paharaṇokāsaṃ olokento gadrabhova nivattasi, tasmā taṃ jānāmi ‘purimadivase pokkharaṇiyaṃ mūsikaṃ dāsiṃ hantvā ajja maṃ yavarājānaṃ bhakkhetuṃ māretuṃ icchasī’’’ti rañño ajānantasseva imamatthaṃ dīpeti.

두 번째 게송을 암송하며 갔다. 이 게송 또한 “네가 ‘이띠 찌’ 하며 이리저리 내리칠 기회를 엿보며 나귀처럼 서성이니, 그러므로 나는 안다. ‘지난날 연못에서 하녀 무시까를 죽이고서 오늘은 야와(Yava) 왕을 잡아먹으려(죽이려) 하는구나’”라는 뜻을, (실상을) 알지 못하는 왕이 밝히고 있는 것이다.

Kumāro ‘‘diṭṭhomhi pitarā’’ti utrasto palāyi. So puna aḍḍhamāsamattaṃ atikkamitvā ‘‘rājānaṃ dabbiyā paharitvā māressāmī’’ti ekaṃ dīghadaṇḍakaṃ dabbipaharaṇaṃ gahetvā olumbitvā aṭṭhāsi. Rājā –

왕자는 ‘아버지가 나를 보셨구나’ 하고 겁에 질려 도망쳤다. 그는 다시 보름 정도가 지난 뒤에 ‘왕을 국자로 때려 죽이리라’ 생각하고 긴 자루가 달린 국자 무기를 들고 기대어 서 있었다. 왕은—

125.

125.

‘‘Daharo cāsi dummedha, paṭhamuppattiko susu;

Dīghañcetaṃ samāsajja, na te dassāmi jīvita’’nti. –

“어리석은 자여, 너는 아직 어리고 청년기에 있는 아이로구나. 이 긴 것을 들고 있으니, 너에게 목숨을 허락지 않으리라.”

Tatiyaṃ gāthaṃ sajjhāyanto sopānapādamatthakaṃ abhiruhi.

세 번째 게송을 암송하며 계단 꼭대기로 올라갔다.

Tattha paṭhamuppattikoti paṭhamavayena uppattito upeto, paṭhamavaye ṭhitoti attho. Susūti taruṇo. Dīghanti dīghadaṇḍakaṃ dabbipaharaṇaṃ. Samāsajjāti gahetvā, olumbitvā ṭhitosīti attho. Ayampi gāthā ‘‘dummedha, attano vayaṃ paribhuñjituṃ na labhissasi, na te dāni nillajjassa jīvitaṃ dassāmi, māretvā khaṇḍākhaṇḍaṃ chinditvā sūleyeva āvuṇāpessāmī’’ti rañño ajānantasseva kumāraṃ santajjayamānā imamatthaṃ dīpeti.

여기서 ‘파타뭅빳띠꼬(paṭhamuppattiko)’는 첫 번째 나이를 갖춘 자, 즉 청년기에 머무는 자라는 뜻이다. ‘수수(susū)’는 젊다는 뜻이다. ‘디강(dīghaṃ)’은 긴 자루가 달린 국자 무기이다. ‘사마삿자(samāsajja)’는 그것을 잡고 기대어 서 있다는 뜻이다. 이 게송 또한 “어리석은 자여, 너는 자신의 수명을 다 누리지 못할 것이며, 이제 파렴치한 너에게 목숨을 허락지 않으리라. 너를 죽여서 조각조각 자른 뒤에 꼬챙이에 꿰어버리겠다”라고 하여, 왕이 실상을 알지 못하면서도 왕자를 위협하며 이 뜻을 나타내는 것이다.

So taṃ divasaṃ palāyituṃ asakkonto ‘‘jīvitaṃ me dehi, devā’’ti rañño pādamūle nipajji. Rājā taṃ tajjetvā saṅkhalikāhi bandhāpetvā bandhanāgāre kāretvā setacchattassa heṭṭhā alaṅkatarājāsane nisīditvā ‘‘amhākaṃ ācariyo disāpāmokkho brāhmaṇo imaṃ mayhaṃ antarāyaṃ disvā imā tisso gāthā abhāsī’’ti haṭṭhatuṭṭho udānaṃ udānento sesagāthā abhāsi –

그는 그날 도망칠 수 없게 되자 “대왕이시여, 제게 목숨을 주십시오”라고 하며 왕의 발치에 엎드렸다. 왕은 그를 꾸짖고 쇠사슬로 묶어 감옥에 가두게 한 뒤, 흰 우산 아래 장엄된 왕좌에 앉아 “우리의 스승이신 디사빠모까 브라만께서 나의 이 위험을 보시고 이 세 게송을 읊어주셨구나”라고 기뻐하며 감흥 어린 노래를 읊으며 나머지 게송을 읊었다.

126.

126.

‘‘Nāntalikkhabhavanena, nāṅgaputtapinena vā;

Puttena hi patthayito, silokehi pamocito.

“공중의 궁전도 아니고, 내 몸에서 난 아들도 아니었네. 아들에 의해 (죽임 당하기를) 원해졌으나, 게송들로 인해 구제되었네.”

127.

127.

‘‘Sabbaṃ [Pg.205] sutamadhīyetha, hīnamukkaṭṭhamajjhimaṃ;

Sabbassa atthaṃ jāneyya, na ca sabbaṃ payojaye;

Hoti tādisako kālo, yattha atthāvahaṃ suta’’nti.

“낮은 것이든 높은 것이든 중간 것이든 모든 배움을 익혀야 하리. 모든 것의 의미를 알아야 하지만, 모든 것을 다 사용하지는 말라. 배움이 이익을 가져다주는 그런 때가 있나니.”

Tattha nāntalikkhabhavanenāti antalikkhabhavanaṃ vuccati dibbavimānaṃ, ahaṃ ajja antalikkhabhavanampi na āruḷho, tasmā antalikkhabhavanenāpi ajja maraṇato na pamocitomhi. Nāṅgaputtapinena vāti aṅgasarikkhakena vā puttapinenapi na pamocito. Puttena hi patthayitoti ahaṃ pana attano putteneva ajja māretuṃ patthito. Silokehi pamocitoti sohaṃ ācariyena bandhitvā dinnāhi gāthāhi pamocito.

거기서 '난딸릭카바바네나(nāntalikkhabhavanena)'에서 안딸릭카바바나란 천상의 궁전을 말하는데, 나는 오늘 천상의 궁전에도 오르지 못했으므로 오늘 죽음으로부터 천상의 궁전에 의해서도 구제된 것이 아니라는 뜻이다. '낭가뿟따삐네나(nāṅgaputtapinena)'는 자신의 몸과 같은 아들의 애정에 의해서도 구제되지 않았다는 것이다. '뿟떼나 히 빳타이또(puttena hi patthayito)'는 나는 오늘 내 아들에 의해 죽음이 기도된(원해진) 자라는 뜻이다. '실로께히 빠모찌또(silokehi pamocito)'는 그런 내가 스승님이 지어 주신 게송들에 의해 구제되었다는 것이다.

Sutanti pariyattiṃ. Adhīyethāti gaṇheyya sikkheyya. Hīnamukkaṭṭhamajjhimanti hīnaṃ vā hotu uttamaṃ vā majjhimaṃ vā, sabbaṃ adhīyitabbamevāti dīpeti. Na ca sabbaṃ payojayeti hīnaṃ mantaṃ vā sippaṃ vā majjhimaṃ vā na payojaye, uttamameva payojayeyyāti attho. Yattha atthāvahaṃ sutanti yasmiṃ kāle mahosadhapaṇḍitassa kumbhakārakammakaraṇaṃ viya yaṃkiñci sikkhitasippaṃ atthāvahaṃ hoti, tādisopi kālo hotiyevāti attho. Aparabhāge rañño accayena kumāro rajje patiṭṭhāsi.

'수땅(sutaṃ)'은 교학을 말한다. '아디예타(adhīyetha)'는 배우고 익혀야 한다는 것이다. '히나무깟따맛지망(hīnamukkaṭṭhamajjhimaṃ)'은 낮은 것이든 높은 것이든 중간 것이든 모든 것을 배워야 함을 나타낸다. '나 짜 삽방 빠요자예(na ca sabbaṃ payojaye)'는 낮은 주문이나 기술 혹은 중간의 것을 사용하지 말고 오직 뛰어난 것만을 사용해야 한다는 뜻이다. '얏따 앗타바항 수땅(yattha atthāvahaṃ sutaṃ)'은 마호사다 현자가 옹기장이 일을 한 것처럼 어떤 배운 기술이라도 이익을 가져다주는 때가 있는데, 그런 때가 반드시 있다는 뜻이다. 훗날 왕이 죽은 뒤에 왕자가 왕위에 올랐다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā disāpāmokkho ācariyo ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 요약하셨다. "그때의 디사빠모까 스승은 바로 나였다."

Mūsikajātakavaṇṇanā tatiyā.

무시까 자따까 주석이 끝났다. 세 번째.

[374] 4. Cūḷadhanuggahajātakavaṇṇanā

[374] 4. 쭐라다눙가하 자따까 주석

Sabbaṃ bhaṇḍanti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Tena bhikkhunā ‘‘purāṇadutiyikā maṃ, bhante, ukkaṇṭhāpetī’’ti vutte satthā ‘‘esā bhikkhu, itthī na idāneva tuyhaṃ anatthakārikā, pubbepi te etaṃ nissāya asinā sīsaṃ chinna’’nti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.

"모든 물건(Sabbaṃ bhaṇḍaṃ)"이라는 이 설법은 스승께서 제타바나에 머무실 때 예전의 아내에게 유혹받은 일을 소재로 말씀하신 것이다. 그 비구가 "세존이시여, 예전의 아내가 저를 염증 나게(괴롭게) 합니다"라고 말하자, 스승께서는 "비구여, 이 여인이 너에게 해를 끼친 것은 지금뿐만이 아니다. 전생에도 너는 이 여인 때문에 칼로 머리가 잘렸다"라고 말씀하시고 비구들의 요청에 따라 과거사를 들려주셨다.

Atīte [Pg.206] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakkattaṃ kāresi. Tadā eko bārāṇasivāsī brāhmaṇamāṇavo takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā dhanukamme nipphattiṃ patto cūḷadhanuggahapaṇḍito nāma ahosi. Athassa ācariyo ‘‘ayaṃ mayā sadisaṃ sippaṃ uggaṇhī’’ti attano dhītaraṃ adāsi. So taṃ gahetvā ‘‘bārāṇasiṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipajji. Antarāmagge eko vāraṇo ekaṃ padesaṃ suññamakāsi, taṃ ṭhānaṃ abhiruhituṃ na koci ussahi. Cūḷadhanuggahapaṇḍito manussānaṃ vārentānaññeva bhariyaṃ gahetvā aṭavimukhaṃ abhiruhi. Athassa aṭavimajjhe vāraṇo uṭṭhahi, so taṃ kumbhe sarena vijjhi. Saro vinivijjhitvā pacchābhāgena nikkhami. Vāraṇo tattheva pati, dhanuggahapaṇḍito taṃ ṭhānaṃ khemaṃ katvā purato aññaṃ aṭaviṃ pāpuṇi. Tatthāpi paññāsa corā maggaṃ hananti. Tampi so manussehi vāriyamāno abhiruyha tesaṃ corānaṃ mige vadhitvā maggasamīpe maṃsaṃ pacitvā khādantānaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ pāpuṇi.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 나라를 다스릴 때 보살은 제석천으로 태어났습니다. 그때 바라나시에 사는 한 브라만 청년이 탁카실라에서 모든 기술을 배우고 궁술에서 숙련된 경지에 이르러 '쭐라다눅가하 판디타(작은 궁사 현자)'라고 불렸습니다. 그러자 그의 스승은 '이 자는 나와 동등한 기술을 배웠다'라고 생각하여 자신의 딸을 주었습니다. 그는 그녀를 데리고 '바라나시로 가리라' 하며 길을 나섰습니다. 길 중간에 코끼리 한 마리가 한 구역을 황폐하게 만들어 아무도 그곳을 지나려 하지 않았습니다. 쭐라다눅가하 판디타는 사람들이 말림에도 불구하고 아내를 데리고 숲 입구로 들어섰습니다. 그때 숲 가운데서 코끼리가 나타났고, 그는 코끼리의 미간을 화살로 쏘았습니다. 화살은 관통하여 뒤쪽으로 빠져나갔습니다. 코끼리는 그 자리에 쓰러졌고, 궁사 현자는 그곳을 안전하게 만든 뒤 앞으로 나아가 다른 숲에 이르렀습니다. 그곳에서도 쉰 명의 도적들이 길을 막고 있었습니다. 거기서도 그는 사람들의 만류를 뿌리치고 나아가 그 도적들이 짐승을 잡아 길 근처에서 고기를 구워 먹고 있는 곳에 이르렀습니다.

Tadā taṃ corā alaṅkatapaṭiyattāya bhariyāya saddhiṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘gaṇhissāma na’’nti ussāhaṃ kariṃsu. Corajeṭṭhako purisalakkhaṇakusalo, so taṃ oloketvāva ‘‘uttamapuriso aya’’nti ñatvā ekassapi uṭṭhahituṃ nādāsi. Dhanuggahapaṇḍito ‘‘gaccha ‘amhākampi ekaṃ maṃsasūlaṃ dethā’ti vatvā maṃsaṃ āharā’’ti tesaṃ santikaṃ bhariyaṃ pesesi. Sā gantvā ‘‘ekaṃ kira maṃsasūlaṃ dethā’’ti āha. Corajeṭṭhako ‘‘anaggho puriso’’ti maṃsasūlaṃ dāpesi. Corā ‘‘amhehi kira pakkaṃ khādita’’nti apakkamaṃsasūlaṃ adaṃsu. Dhanuggaho attānaṃ sambhāvetvā ‘‘mayhaṃ apakkamaṃsasūlaṃ dadantī’’ti corānaṃ kujjhi. Corā ‘‘kiṃ ayameveko puriso, mayaṃ itthiyo’’ti kujjhitvā uṭṭhahiṃsu. Dhanuggaho ekūnapaññāsa jane ekūnapaññāsakaṇḍehi vijjhitvā pātesi. Corajeṭṭhakaṃ vijjhituṃ kaṇḍaṃ nāhosi. Tassa kira kaṇḍanāḷiyaṃ samapaṇṇāsayeva kaṇḍāni. Tesu ekena vāraṇaṃ vijjhi, ekūnapaññāsakaṇḍehi core vijjhitvā corajeṭṭhakaṃ pātetvā tassa ure nisinno ‘‘sīsamassa chindissāmī’’ti bhariyāya hatthato asiṃ āharāpesi. Sā taṅkhaṇaññeva corajeṭṭhake lobhaṃ katvā corassa hatthe tharuṃ, sāmikassa hatthe dhāraṃ [Pg.207] ṭhapesi. Coro tharudaṇḍaṃ parāmasitvā asiṃ nīharitvā dhanuggahassa sīsaṃ chindi.

그때 도적들은 잘 단장한 그의 아내와 함께 오는 그를 보고 '그를 잡자'라고 기세를 올렸습니다. 도적 두목은 관상에 능했는데, 그를 살펴보고는 '이 사람은 비범한 인물이다'라고 깨닫고 누구도 일어서지 못하게 했습니다. 궁사 현자는 '가서 우리에게도 고기 한 꼬치를 주시오라고 말하고 고기를 가져오라'며 아내를 그들에게 보냈습니다. 그녀는 가서 '고기 한 꼬치를 주십시오'라고 말했습니다. 도적 두목은 '값진 인물이다'라고 하며 고기 한 꼬치를 주게 했습니다. 도적들은 '우리가 구운 것을 먹었다'라고 하며 익지 않은 고기 한 꼬치를 주었습니다. 궁사는 스스로 자부심이 있었기에 '나에게 익지 않은 고기 꼬치를 주다니'라며 도적들에게 화를 냈습니다. 도적들은 '이 자가 유일한 남자인가, 우리가 여자인가?'라며 화를 내며 일어났습니다. 궁사는 마흔아홉 명을 마흔아홉 발의 화살로 쏘아 쓰러뜨렸습니다. 도적 두목을 쏠 화살이 없었습니다. 그의 화살통에는 정확히 쉰 발의 화살만 있었기 때문입니다. 그중 하나로 코끼리를 쏘았고, 마흔아홉 발의 화살로 도적들을 쏘았습니다. 그는 도적 두목을 쓰러뜨리고 그의 가슴 위에 앉아 '그의 머리를 자르리라' 하며 아내의 손에서 칼을 가져오게 했습니다. 그녀는 그 찰나에 도적 두목에게 마음을 빼앗겨, 도적의 손에는 칼자루를, 남편의 손에는 칼날을 쥐여 주었습니다. 도적은 칼자루를 잡고 칼을 뽑아 궁사의 머리를 베었습니다.

So taṃ ghātetvā itthiṃ ādāya gacchanto jātigottaṃ pucchi. Sā ‘‘takkasilāyaṃ disāpāmokkhācariyassa dhītāmhī’’ti āha. ‘‘Kathaṃ tvaṃ iminā laddhā’’ti. Mayhaṃ pitā ‘‘ayaṃ mayā sadisaṃ katvā sippaṃ sikkhī’’ti tussitvā imassa maṃ adāsi, sāhaṃ tayi sinehaṃ katvā attano kuladattiyaṃ sāmikaṃ mārāpesinti. Corajeṭṭhako ‘‘kuladattiyaṃ tāvesā sāmikaṃ māresi, aññaṃ panekaṃ disvā mampi evamevaṃ karissati, imaṃ chaḍḍetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā gacchanto antarāmagge ekaṃ kunnadiṃ uttānatalaṃ taṅkhaṇodakapūraṃ disvā ‘‘bhadde, imissaṃ nadiyaṃ susumārā kakkhaḷā, kiṃ karomā’’ti āha. ‘‘Sāmi, sabbaṃ ābharaṇabhaṇḍaṃ mama uttarāsaṅgena bhaṇḍikaṃ katvā paratīraṃ netvā puna āgantvā maṃ gahetvā gacchā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sabbaṃ ābharaṇabhaṇḍaṃ ādāya nadiṃ otaritvā taranto viya paratīraṃ patvā taṃ chaḍḍetvā pāyāsi. Sā taṃ disvā ‘‘sāmi, kiṃ maṃ chaḍḍetvā viya gacchasi, kasmā evaṃ karosi, ehi mampi ādāya gacchā’’ti tena saddhiṃ sallapantī paṭhamaṃ gāthamāha –

그는 그를 죽이고 여자를 데리고 가면서 가문과 혈통을 물었습니다. 그녀는 "탁카실라의 세계적으로 유명한 스승의 딸입니다"라고 말했습니다. "어떻게 이 자가 너를 얻었느냐?" "제 아버지는 '이 자가 나와 같이 기술을 익혔다'라고 기뻐하며 저를 이 자에게 주었습니다. 저는 당신을 사랑하게 되어 가문에서 준 남편을 죽게 했습니다." 도둑 두목은 '그녀는 가문에서 준 남편인데도 죽였다. 다른 누군가를 보면 나에게도 똑같이 할 것이다. 이 여자를 버리는 것이 마땅하다'라고 생각하며 가다가, 도중에 물이 가득 차 흐르지만 깊지 않은 작은 강을 보고 "부인, 이 강에는 사나운 악어들이 있소. 어찌하면 좋겠소?"라고 말했습니다. "서방님, 모든 장신구를 제 겉옷으로 보따리를 만들어 건너편으로 옮겨 주시고, 다시 오셔서 저를 데리고 가십시오." 그는 "좋소"라고 하며 모든 장신구를 가지고 강에 들어가 건너는 척하며 건너편에 이르러서는 그녀를 버려두고 떠나버렸습니다. 그녀는 그를 보고 "서방님, 어찌 저를 버려두고 가십니까? 왜 이러십니까? 이리 오셔서 저도 데리고 가십시오"라며 그와 대화하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

128.

128.

‘‘Sabbaṃ bhaṇḍaṃ samādāya, pāraṃ tiṇṇosi brāhmaṇa;

Paccāgaccha lahuṃ khippaṃ, mampi tārehi dānito’’ti.

"모든 물건을 다 챙겨서 건너편으로 건너가셨군요, 브라만이여. 어서 빨리 다시 돌아와서, 이제 저도 여기에서 건너게 해주소서."

Tattha lahuṃ khippanti lahuṃ paccāgaccha, khippaṃ mampi tārehi dāni itoti attho.

거기서 'lahuṃ khippaṃ'이란 어서 돌아오라, 이제 여기에서 나를 빨리 건너게 해달라는 뜻입니다.

Coro taṃ sutvā paratīre ṭhitoyeva dutiyaṃ gāthamāha –

도적은 그 말을 듣고 건너편에 선 채로 두 번째 게송을 읊었습니다.

129.

129.

‘‘Asanthutaṃ maṃ cirasanthutena, nimīni bhotī adhuvaṃ dhuvena;

Mayāpi bhotī nimineyya aññaṃ, ito ahaṃ dūrataraṃ gamissa’’nti.

"부인은 오래 사귄 사람을 낯선 나로 바꾸었고, 확실한 사람을 불확실한 나로 바꾸었소. 부인은 나 또한 다른 사람과 바꿀 것이니, 나는 여기서 더 멀리 떠나가겠소."

Sā heṭṭhā vuttatthāyeva –

이 게송의 의미는 앞에서 말한 바와 같습니다.

Coro pana ‘‘ito ahaṃ dūrataraṃ gamissaṃ, tiṭṭha tva’’nti vatvā tassā viravantiyāva ābharaṇabhaṇḍikaṃ ādāya palāto. Tato sā [Pg.208] bālā atricchatāya evarūpaṃ byasanaṃ pattā anāthā hutvā avidūre ekaṃ eḷagalāgumbaṃ upagantvā rodamānā nisīdi. Tasmiṃ khaṇe sakko devarājā lokaṃ olokento taṃ atricchatāhataṃ sāmikā ca jārā ca parihīnaṃ rodamānaṃ disvā ‘‘etaṃ niggaṇhitvā lajjāpetvā āgamissāmī’’ti mātaliñca pañcasikhañca ādāya tattha gantvā nadītīre ṭhatvā ‘‘mātali, tvaṃ maccho bhava, pañcasikha tvaṃ sakuṇo bhava, ahaṃ pana siṅgālo hutvā mukhena maṃsapiṇḍaṃ gahetvā etissā sammukhaṭṭhānaṃ gamissāmi, tvaṃ mayi tattha gate udakato ullaṅghitvā mama purato pata, athāhaṃ mukhena gahitamaṃsapiṇḍaṃ chaḍḍetvā macchaṃ gahetuṃ pakkhandissāmi, tasmiṃ khaṇe tvaṃ, pañcasikha, taṃ maṃsapiṇḍaṃ gahetvā ākāse uppata, tvaṃ mātali, udake patā’’ti āṇāpesi. ‘‘Sādhu, devā’’ti, mātali, maccho ahosi, pañcasikho sakuṇo ahosi. Sakko siṅgālo hutvā maṃsapiṇḍaṃ mukhenādāya tassā sammukhaṭṭhānaṃ agamāsi. Maccho udakā uppatitvā siṅgālassa purato pati. So mukhena gahitamaṃsapiṇḍaṃ chaḍḍetvā macchassatthāya pakkhandi. Maccho uppatitvā udake pati, sakuṇo maṃsapiṇḍaṃ gahetvā ākāse uppati, siṅgālo ubhopi alabhitvā eḷagalāgumbaṃ olokento dummukho nisīdi. Sā taṃ disvā ‘‘ayaṃ atricchatāhato neva maṃsaṃ, na macchaṃ labhī’’ti kuṭaṃ bhindantī viya mahāhasitaṃ hasi. Taṃ sutvā siṅgālo tatiyaṃ gāthamāha –

그러나 도둑은 "나는 여기서 더 멀리 갈 테니, 너는 거기 서 있어라"라고 말하고, 그녀가 울부짖는 동안 장신구 꾸러미를 가지고 달아났습니다. 그러자 그 어리석은 여인은 과도한 욕심 때문에 이와 같은 재난을 당해 의지할 곳 없게 되었고, 근처의 한 엘라갈라 덤불로 가다가 울면서 앉아 있었습니다. 그때 천신들의 왕 삭카가 세상을 살피다가, 과도한 욕심에 사로잡혀 남편도 정부(情夫)도 잃고 울고 있는 그녀를 보고 '저 여자를 제압하여 부끄럽게 하고 돌아오리라'고 생각했습니다. 그는 마탈리와 빤짜시카를 데리고 그곳으로 가서 강가에 서서 "마탈리여, 너는 물고기가 되어라. 빤짜시카여, 너는 새가 되어라. 나는 자칼이 되어 입으로 고기 덩어리를 물고 그녀의 앞쪽으로 가겠다. 내가 그곳에 갔을 때, 너는 물속에서 튀어 올라 내 앞으로 떨어져라. 그러면 나는 입에 물고 있던 고기 덩어리를 버리고 물고기를 잡으려 달려들겠다. 그때 너, 빤짜시카는 그 고기 덩어리를 채서 공중으로 날아가라. 너 마탈리는 물속으로 떨어져라"라고 명령했습니다. "알겠습니다, 천신이시여"라고 하며 마탈리는 물고기가 되었고 빤짜시카는 새가 되었습니다. 삭카는 자칼이 되어 고기 덩어리를 입에 물고 그녀의 앞쪽으로 갔습니다. 물고기가 물에서 튀어 올라 자칼의 앞으로 떨어졌습니다. 그는 입에 물고 있던 고기 덩어리를 내버리고 물고기를 향해 달려들었습니다. 물고기는 튀어 올라 물속으로 떨어졌고, 새는 고기 덩어리를 채서 공중으로 날아갔습니다. 자칼은 둘 다 얻지 못하고 엘라갈라 덤불을 바라보며 침울한 표정으로 앉아 있었습니다. 그녀는 그것을 보고 "이 과도한 욕심에 사로잡힌 자가 고기 덩어리도 물고기도 얻지 못했구나"라며 항아리를 깨뜨리듯 크게 웃었습니다. 그것을 듣고 자칼은 세 번째 게송을 읊었습니다.

130.

130.

‘‘Kāyaṃ eḷagalāgumbe, karoti ahuhāsiyaṃ;

Nayīdha naccagītaṃ vā, tāḷaṃ vā susamāhitaṃ;

Anamhikāle susoṇi, kinnu jagghasi sobhane’’ti.

"엘라갈라 덤불 속에서 누가 이렇게 크게 웃는가? 여기에는 춤도 노래도 없고, 잘 맞추어진 손뼉 소리도 없는데. 울어야 할 때에 아름다운 엉덩이를 가진 여인이여, 고운 여인이여, 왜 그렇게 웃고 있는가?"

Tattha kāyanti kā ayaṃ. Eḷagalāgumbeti kambojigumbe. Ahuhāsiyanti dantavidaṃsakaṃ mahāhasitaṃ vuccati, taṃ kā esā etasmiṃ gumbe karotīti pucchati. Nayīdha naccagītaṃ vāti imasmiṃ ṭhāne kassaci naccantassa naccaṃ vā gāyantassa gītaṃ vā hatthe susamāhite katvā vādentassa susamāhitaṃ hatthatāḷaṃ vā natthi, kaṃ disvā tvaṃ haseyyāsīti dīpeti. Anamhikāleti rodanakāle. Susoṇīti sundarasoṇi. Kiṃ nu jagghasīti [Pg.209] kena kāraṇena tvaṃ rodituṃ yuttakāle arodamānāva mahāhasitaṃ hasasi. Sobhaneti taṃ pasaṃsanto ālapati.

거기서 'kāyaṃ'은 '이 누구인가(kā ayaṃ)'라는 뜻입니다. 'eḷagalāgumbeb'는 캄보지 덤불(kambojigumbe)을 뜻합니다. 'ahuhāsiyan'은 이빨을 드러내며 크게 웃는 것을 말하는데, '누가 이 덤불에서 저렇게 하는가'라고 묻는 것입니다. 'nayīdha naccagītaṃ vā'는 이 장소에는 춤추는 누군가의 춤도, 노래하는 자의 노래도, 손을 잘 맞추어 두드리는 자의 잘 맞추어진 손뼉 소리(박자)도 없는데, 누구를 보고 네가 웃겠느냐고 밝히는 것입니다. 'anamhikāle'는 울어야 할 때(rodanakāle)를 뜻합니다. 'susoṇī'는 아름다운 엉덩이를 가진 여인을 뜻합니다. 'kiṃ nu jagghasī'는 무슨 이유로 너는 울어야 마땅한 때에 울지 않고 크게 웃는가라는 뜻입니다. 'sobhaneti'는 그녀를 칭찬하며 부르는 말입니다.

Taṃ sutvā sā catutthaṃ gāthamāha –

그 소리를 듣고 그녀는 네 번째 게송을 읊었습니다.

131.

131.

‘‘Siṅgāla bāla dummedha, appapaññosi jambuka;

Jīno macchañca pesiñca, kapaṇo viya jhāyasī’’ti.

"어리석고 지혜 없는 자칼이여, 지혜가 적은 여우여. 물고기도 고기 덩어리도 잃고, 가련한 사람처럼 수심에 잠겨 있구나."

Tattha jīnoti jānippatto hutvā. Pesinti maṃsapesiṃ. Kapaṇo viya jhāyasīti sahassabhaṇḍikaṃ parājito kapaṇo viya jhāyasi socasi cintesi.

거기서 'jīno'는 손실을 입은 것을 뜻합니다. 'pesiṃ'은 고기 덩어리(maṃsapesiṃ)를 뜻합니다. 'kapaṇo viya jhāyasī'는 천 냥의 보따리를 잃어버린 가련한 사람처럼 수심에 잠기고, 슬퍼하며, 생각한다는 뜻입니다.

Tato siṅgālo pañcamaṃ gāthamāha –

그러자 자칼은 다섯 번째 게송을 읊었습니다.

132.

132.

‘‘Sudassaṃ vajjamaññesaṃ, attano pana duddasaṃ;

Jīnā patiñca jārañca, maññe tvaññeva jhāyasī’’ti.

"다른 이의 허물은 보기 쉬우나, 자신의 허물은 보기 어렵구나. 남편도 정부(情夫)도 잃은 그대야말로 수심에 잠겨 있다고 나는 생각하노라."

Tattha tvaññeva jhāyasīti pāpadhamme dussīle ahaṃ tāva mama gocaraṃ na labhissāmi, tvaṃ pana atricchatāya hatā taṃmuhuttadiṭṭhake core paṭibaddhacittā hutvā tañca jāraṃ kuladattiyañca patiṃ jīnā, maṃ upādāya sataguṇena sahassaguṇena kapaṇatarā hutvā jhāyasi rodasi paridevasīti lajjāpetvā vippakāraṃ pāpento mahāsatto evamāha.

거기서 'tvaññeva jhāyasī'는 '악한 행실을 하고 부도덕한 자여, 나는 일단 나의 먹이를 얻지 못한 것뿐이지만, 너는 과도한 욕심 때문에 방금 본 도둑에게 마음을 빼앗겨 그 정부(情夫)와 가문에서 준 남편까지도 잃었으니, 나에 비하면 백 배 천 배나 더 가련한 처지가 되어 고민하고 울며 한탄하고 있다'는 뜻이다. 대사(보살)는 이처럼 그녀를 부끄럽게 하고 비참한 상태에 이르게 하며 이렇게 말했다.

Sā tassa vacanaṃ sutvā gāthamāha –

그녀는 그의 말을 듣고 게송을 읊었다.

133.

133.

‘‘Evametaṃ migarāja, yathā bhāsasi jambuka;

Sā nūnāhaṃ ito gantvā, bhattu hessaṃ vasānugā’’ti.

“백수의 왕이여, 여우여, 당신이 말씀하신 대로입니다. 이제 나는 여기서 떠나 남편의 뜻을 따르는 아내가 되겠습니다.”

Tattha nūnāti ekaṃsatthe nipāto. Sā ahaṃ ito gantvā puna aññaṃ bhattāraṃ labhitvā ekaṃseneva tassa bhattu vasānugā vasavattinī bhavissāmīti.

거기서 'nūnā'는 확실함을 나타내는 불변어이다. '내(sā ahaṃ)가 여기서 가서 다시 다른 남편을 얻어 틀림없이 그 남편의 뜻에 따르는 자(vasavattinī)가 되겠다'는 말이다.

Athassā anācārāya dussīlāya vacanaṃ sutvā sakko devarājā osānagāthamāha –

그러자 부도덕하고 계행이 없는 그녀의 말을 듣고 천신들의 왕 삭카는 결말의 게송을 읊었다.

134.

134.

‘‘Yo hare mattikaṃ thālaṃ, kaṃsathālampi so hare;

Kataṃyeva tayā pāpaṃ, punapevaṃ karissasī’’ti.

“진흙 그릇을 훔치는 자는 놋그릇도 훔치는 법이다. 그대는 이미 악을 행했으니, 다시 또 그렇게 할 것이니라.”

Tassattho [Pg.210] – anācāre kiṃ kathesi, yo mattikaṃ thālaṃ harati, suvaṇṇathālarajatathālādippabhedaṃ kaṃsathālampi so harateva, idañca tayā pāpaṃ katameva, na sakkā tava saddhātuṃ, sā tvaṃ punapi evaṃ karissasiyevāti. Evaṃ so taṃ lajjāpetvā vippakāraṃ pāpetvā sakaṭṭhānameva agamāsi.

그 뜻은 '부도덕한 자여, 무엇을 말하는가? 진흙 그릇을 훔치는 자는 금 그릇이나 은 그릇 같은 놋그릇도 훔치는 법이다. 이 악은 이미 그대에 의해 행해졌으니, 그대를 믿을 수 없다. 그러니 그대는 다시 또 그렇게 할 것이다'라는 뜻이다. 이처럼 그는 그녀를 부끄럽게 하고 비참한 상태에 이르게 한 뒤 자신의 처소로 돌아갔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 갈무리하셨다. 사성제가 끝났을 때 수행에 싫증이 났던 비구는 예류과에 머물렀다.

Tadā dhanuggaho ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, sā itthī purāṇadutiyikā, sakko devarājā pana ahameva ahosinti.

그때의 궁수는 수행에 싫증이 났던 비구였고, 그 여인은 옛 아내였으며, 천신들의 왕 삭카는 바로 나였다.

Cūḷadhanuggahajātakavaṇṇanā catutthā.

소궁수 자타카 주석이 네 번째로 끝났다.

[375] 5. Kapotajātakavaṇṇanā

[375] 5. 비둘기 자타카 주석

Idāni khomhīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ lolabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Lolavatthu anekaso vitthāritameva. Taṃ pana satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu, lolo’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘na kho bhikkhu idāneva, pubbepi tvaṃ lolosi, lolatāya pana jīvitakkhayaṃ patto’’ti vatvā atītaṃ āhari.

이제 'Idāni khomhī'로 시작되는 이 이야기는 스승께서 제타바나에 머무실 때 탐욕스러운 한 비구를 인연으로 말씀하셨다. 탐욕스러운 비구의 이야기는 이미 여러 차례 자세히 설명되었다. 스승께서 '비구여, 네가 정말 탐욕스럽다는 것이 사실이냐?'라고 물으셨고, '그렇습니다, 세존이시여'라고 대답하자, '비구여, 지금뿐만 아니라 예전에도 너는 탐욕스러웠으며, 탐욕 때문에 생명을 잃기까지 했다'라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto pārāvatayoniyaṃ nibbattitvā bārāṇasiseṭṭhino mahānase nīḷapacchiyaṃ vasati. Atheko kāko macchamaṃsaluddho tena saddhiṃ mettiṃ katvā tattheva vasi. So ekadivasaṃ bahuṃ macchamaṃsaṃ disvā ‘‘imaṃ khādissāmī’’ti nitthunanto nīḷapacchiyaṃyeva nipajjitvā pārāvatena ‘‘ehi, samma, gocarāya gamissāmā’’ti vuccamānopi ‘‘ajīrakena nipannomhi, gaccha tva’’nti vatvā tasmiṃ gate ‘‘gato me paccāmittakaṇṭako, idāni yathāruci macchamaṃsaṃ khādissāmī’’ti cintento paṭhamaṃ gāthamāha –

과거에 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 비둘기로 태어나 바라나시 장자의 부엌에 있는 둥지 바구니에서 살고 있었다. 그때 물고기와 고기에 탐욕스러운 까마귀 한 마리가 그와 친해져서 같은 곳에서 살았다. 어느 날 까마귀는 많은 물고기와 고기를 보고 '이것을 먹어야겠다'고 생각하며 신음 소리를 내며 둥지 바구니에 누웠다. 비둘기가 "이보게 친구, 먹이를 구하러 가세"라고 말했지만, "나는 소화가 안 되어 누워 있네. 자네나 가게"라고 말하고 가지 않았다. 비둘기가 떠나자 까마귀는 "내 원수 같은 가시가 가버렸구나. 이제 마음껏 물고기와 고기를 먹어야지"라고 생각하며 첫 번째 게송을 읊었다.

135.

135.

‘‘Idāni [Pg.211] khomhi sukhito arogo, nikkaṇṭako nippatito kapoto;

Kāhāmi dānī hadayassa tuṭṭhiṃ, tathā hi maṃ maṃsasākaṃ baletī’’ti.

"이제 나는 행복하고 건강하네. 가시 같던 비둘기도 날아가고 없구나. 이제 내 마음의 기쁨을 누리리라. 저 고기 요리가 나에게 힘을 주는구나."

Tattha nippatitoti niggato. Kapototi pārāvato. Kāhāmi dānīti karissāmi dāni. Tathā hi maṃ maṃsasākaṃ baletīti tathā hi maṃsañca avasesaṃ sākañca mayhaṃ balaṃ karoti, uṭṭhehi khādāti vadamānaṃ viya ussāhaṃ mamaṃ karotīti attho.

거기서 'nippatito'는 나갔다는 뜻이다. 'kapoto'는 비둘기이다. 'kāhāmi dānī'는 이제 하겠다는 뜻이다. 'tathā hi maṃ maṃsasākaṃ baletī'는 고기와 남은 채소 요리가 나에게 힘을 준다는 뜻으로, "일어나서 먹어라"고 말하듯 나에게 의욕을 불러일으킨다는 의미이다.

So bhattakārake macchamaṃsaṃ pacitvā mahānasā nikkhamma sarīrato sedaṃ pavāhente pacchito nikkhamitvā rasakaroṭiyaṃ nilīyitvā ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi. Bhattakārako vegenāgantvā kākaṃ gahetvā sabbapattāni luñjitvā allasiṅgīverañca siddhatthake ca pisitvā lasuṇaṃ pūtitakkena madditvā sakalasarīraṃ makkhetvā ekaṃ kaṭhalaṃ ghaṃsitvā vijjhitvā suttakena tassa gīvāyaṃ bandhitvā nīḷapacchiyaṃyeva taṃ pakkhipitvā agamāsi. Pārāvato āgantvā taṃ disvā ‘‘kā esā balākā mama sahāyassa pacchiyaṃ nipannā, caṇḍo hi so āgantvā ghāteyyāpi na’’nti parihāsaṃ karonto dutiyaṃ gāthamāha –

그 요리사가 물고기와 고기를 요리하고 부엌에서 나가 몸의 땀을 식히는 동안, 까마귀는 바구니에서 나와 국물 그릇에 내려앉아 "키리 키리" 소리를 냈다. 요리사가 급히 달려와 까마귀를 잡아 깃털을 다 뽑아버리고, 생강과 겨자를 갈아 넣고 마늘을 쉰 요구르트와 섞어 온몸에 바른 뒤, 기와 조각 하나를 갈아 구멍을 뚫어 실로 그의 목에 묶고는 다시 둥지 바구니에 던져 넣고 가버렸다. 비둘기가 돌아와 그를 보고 "이 볏 달린 백로는 누구인가? 내 친구의 바구니에 누워 있네. 내 친구인 까마귀는 성질이 사나우니 오면 그대를 해칠지도 모르겠네"라고 놀리며 두 번째 게송을 읊었다.

136.

136.

‘‘Kāyaṃ balākā sikhinī, corī laṅghipitāmahā;

Oraṃ balāke āgaccha, caṇḍo me vāyaso sakhā’’ti.

"볏이 달린 이 백로는 누구인가? 도둑질을 잘하는 도약자(跳躍者)의 후예로구나. 백로야, 이리 안으로 들어오너라. 내 친구 까마귀는 성질이 사납단다."

Sā heṭṭhā (jā. aṭṭha. 2.3.70) vuttatthāyeva.

그것은 앞(자타카 주석 2.3.70)에서 설명한 것과 같은 뜻이다.

Taṃ sutvā kāko tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 까마귀가 세 번째 게송을 읊었다.

137.

137.

‘‘Alañhi te jagghitāye, mamaṃ disvāna edisaṃ;

Vilūnaṃ sūdaputtena, piṭṭhamaṇḍena makkhita’’nti.

"이런 꼴이 된 나를 보고 비웃는 것은 이제 그만하게. 요리사에게 털이 뽑히고 밀가루 반죽이 발라진 나를 보고서."

Tattha alanti paṭisedhatthe nipāto. Jagghitāyeti hasituṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – idāni maṃ edisaṃ evaṃ dukkhappattaṃ disvā tava alaṃ hasituṃ, mā edise kāle parihāsakeḷiṃ karohīti.

거기서 'alaṃ'은 금지를 나타내는 불변어이다. 'jagghitāye'는 웃기 위해서라는 뜻이다. 즉, "이제 이렇게 고통에 처한 나를 보고 비웃는 것은 그만두게. 이런 때에 농담하며 장난치지 말게"라는 말이다.

So [Pg.212] parihāsakeḷiṃ karontova puna catutthaṃ gāthamāha –

그는 농담을 하며 다시 네 번째 게송을 읊었다.

138.

138.

‘‘Sunhāto suvilittosi, annapānena tappito;

Kaṇṭhe ca te veḷuriyo, agamā nu kajaṅgala’’nti.

"목욕도 잘하고 화장도 잘했구나. 음식과 마실 거리에 배불러 있네. 목에는 청색 보석까지 걸었으니, 혹시 바라나시 성안에 다녀왔는가?"

Tattha kaṇṭhe ca te veḷuriyoti ayaṃ te veḷuriyamaṇipi kaṇṭhe piḷandho, tvaṃ ettakaṃ kālaṃ amhākaṃ etaṃ na dassesīti kapālaṃ sandhāyevamāha. Kajaṅgalanti idha bārāṇasīyeva ‘‘kajaṅgalā’’ti adhippetā. Ito nikkhamitvā kacci antonagaraṃ gatosīti pucchati.

거기서 'kaṇṭhe ca te veḷuriyo'는 "이 청색 보석을 목에 걸고 있으면서 왜 그동안 우리에게 보여주지 않았는가"라며 목에 걸린 기와 조각을 가리켜 한 말이다. 'kajaṅgalaṃ'은 여기서는 바라나시를 가리킨다. "여기서 나가서 성안에 다녀왔느냐"고 묻는 것이다.

Tato kāko pañcamaṃ gāthamāha –

그러자 까마귀가 다섯 번째 게송을 읊었다.

139.

139.

‘‘Mā te mitto amitto vā, agamāsi kajaṅgalaṃ;

Piñchāni tattha lāyitvā, kaṇṭhe bandhanti vaṭṭana’’nti.

"자네의 친구든 원수든 카장갈라(Kajaṅgala)에는 가지 말게나. 거기서는 깃털을 다 뽑아버리고 목에 기와 조각을 묶어 놓는다네."

Tattha piñchānīti pattāni. Tattha lāyitvāti tasmiṃ bārāṇasinagare luñcitvā. Vaṭṭananti kaṭhalikaṃ.

거기서 '깃털들(piñchāni)'은 날개 깃털입니다. '거기서 뽑아서(tattha lāyitvā)'는 그 바라나시 성에서 뽑는다는 뜻입니다. '기와 조각(vaṭṭanaṃ)'은 둥근 옹기 조각입니다.

Taṃ sutvā pārāvato osānagāthamāha –

그 말을 듣고 비둘기가 마지막 게송을 읊었습니다.

140.

140.

‘‘Punapāpajjasī samma, sīlañhi tava tādisaṃ;

Na hi mānusakā bhogā, subhuñjā honti pakkhinā’’ti.

"친구여, 자네는 다시 재난에 빠질 것이네. 자네의 습성이 그러하기 때문이지. 참으로 사람의 물건은 새들이 편히 누릴 수 있는 것이 아니네."

Tattha punapāpajjasīti punapi evarūpaṃ āpajjissasi. Evarūpañhi te sīlanti.

거기서 '다시 재난에 빠질 것이네(punapāpajjasī)'는 다시 이와 같은 괴로움을 겪을 것이라는 뜻입니다. 참으로 자네의 습성(sīlaṃ)이 그러하기 때문이라는 말입니다.

Iti naṃ so ovaditvā tattha avasitvā pakkhe pasāretvā aññattha agamāsi. Kākopi tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.

이와 같이 그를 훈계하고는 보살은 그 집에 머물지 않고 날개를 펴고 다른 곳으로 떠나갔습니다. 까마귀도 바로 그곳에서 죽음을 맞이했습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne lolabhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi. Tadā kāko lolabhikkhu ahosi, kapoto pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 뒤 자생담을 결합하셨습니다. 사성제를 설하실 때 들뜬(lola) 비구는 아나함과(불환과)에 머물렀습니다. "그때 까마귀는 이 들뜬 비구였고, 비둘기는 바로 나였다."라고 자생담을 결합하셨습니다.

Kapotajātakavaṇṇanā pañcamā.

비둘기 자생담 주해(제5화)가 끝났다.

Aḍḍhavaggo tatiyo.

제3 아따왁가(Aḍḍhavagga)가 끝났다.

Jātakuddānaṃ –

자생담 요약(Udāna) —

Maṇikuṇḍala [Pg.213] sujātā, venasākhañca oragaṃ;

Ghaṭaṃ koraṇḍi laṭuki, dhammapālaṃ migaṃ tathā.

마니꾼달라, 수자따, 웨나사카, 오라가, 가따, 꼬란디, 라뚜끼, 담마빨라, 미가.

Suyonandī vaṇṇāroha, sīlaṃ hirī khajjopanaṃ;

Ahi gumbiya sāḷiyaṃ, tacasāraṃ mittavindaṃ.

수요난디, 완나로하, 실라, 히리, 캇조빠나, 아히, 굼비야, 살리야, 따짜사라, 미따윈다.

Palāsañceva dīghiti, migapotaka mūsikaṃ;

Dhanuggaho kapotañca, jātakā pañcavīsati.

빨라사, 디기띠, 미가뽀따까, 무시까, 다눅가하, 까뽀따. 이렇게 25편의 자생담이다.

Pañcakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

5개 게송 묶음(Pañcakanipāta) 주해가 끝났다.

6. Chakkanipāto

6. 6개 게송 묶음 (Chakkanipāto)

1. Avāriyavaggo

1. 아와리야 품 (Avāriyavaggo)

[376] 1. Avāriyajātakavaṇṇanā

[376] 1. 아와리야 자생담 주해

Māsu [Pg.214] kujjha bhūmipatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ titthanāvikaṃ ārabbha kathesi. So kira bālo ahosi aññāṇo, neva so buddhādīnaṃ ratanānaṃ, na aññesaṃ puggalānaṃ guṇaṃ jānāti, caṇḍo pharuso sāhasiko. Atheko jānapado bhikkhu ‘‘buddhupaṭṭhānaṃ karissāmī’’ti āgacchanto sāyaṃ aciravatītitthaṃ patvā taṃ evamāha ‘‘upāsaka, paratīraṃ gamissāmi, nāvaṃ me dehī’’ti. ‘‘Bhante, idāni akālo, ekasmiṃ ṭhāne vasassū’’ti. ‘‘Upāsaka, idha kuhiṃ vasissāmi, maṃ gaṇhitvā gacchā’’ti. So kujjhitvā ‘‘ehi re samaṇa, vahāmī’’ti theraṃ nāvaṃ āropetvā ujukaṃ agantvā heṭṭhā nāvaṃ netvā ulloḷaṃ katvā tassa pattacīvaraṃ temetvā kilametvā tīraṃ patvā andhakāravelāyaṃ uyyojesi. Atha so vihāraṃ gantvā taṃ divasaṃ buddhupaṭṭhānassa okāsaṃ alabhitvā punadivase satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā satthārā katapaṭisanthāro ‘‘kadā āgatosī’’ti vutte ‘‘hiyyo, bhante’’ti vatvā ‘‘atha kasmā ajja buddhupaṭṭhānaṃ āgatosī’’ti vutte tamatthaṃ ārocesi. Taṃ sutvā satthā ‘‘na kho bhikkhu idāneva, pubbepesa caṇḍo pharuso sāhasiko, idāni pana tena tvaṃ kilamito, pubbepesa paṇḍite kilamesī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“대왕이여, 화내지 마소서”라는 이 가르침은 스승께서 제타바나에 머무실 때 한 선착장의 사공을 인연으로 말씀하신 것이다. 전해오는 바에 따르면, 그는 어리석고 무지하여 부처님 등 삼보의 공덕도 모르고 다른 사람들의 공덕도 몰랐으며, 성미가 급하고 거칠며 난폭했다. 그때 지방에 살던 한 비구가 ‘부처님을 친견하리라’ 하며 오다가 저녁 무렵 아치라와티강 선착장에 이르러 그에게 이렇게 말했다. “우빠사까(재가자)여, 건너편으로 가고자 하니 배를 태워 주시오.” “스님, 지금은 때가 아니니 한곳에서 머무십시오.” “우빠사까여, 여기 어디서 머물겠소. 나를 태우고 가주시오.” 그는 화를 내며 “이보시오, 사문이여, 어서 오시오.”라고 하며 장로를 배에 태운 뒤, 곧장 가지 않고 물살 아래쪽으로 배를 몰아 출렁이게 하며 비구의 발우와 가사를 적시고 고달프게 한 뒤에야 어두운 밤이 되어서야 기슭에 내려주었다. 그리하여 그 비구는 사원에 가서 그날은 부처님을 친견할 기회를 얻지 못하고, 다음 날 스승께 다가가 절을 올리고 한 쪽에 앉았다. 스승께서 안부를 물으며 “언제 왔는가?”라고 하시니, “어제 왔습니다, 세존이시여”라고 답했다. “그런데 왜 오늘에야 나를 보러 왔는가?”라고 물으시자, 그는 그 사정을 아뢰었다. 그 말을 듣고 스승께서는 “비구여, 그가 성미가 급하고 거칠고 난폭한 것은 지금뿐만이 아니라 전생에도 그러했다. 지금은 그가 너를 고달프게 했지만, 전생에는 현자들을 고달프게 했다”라고 말씀하시고는, 비구의 요청으로 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā dīghamaddhānaṃ himavante phalāphalena yāpetvā loṇambilasevanatthāya bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase nagaraṃ bhikkhāya pāvisi. Atha naṃ rājaṅgaṇappattaṃ rājā disvā tassa iriyāpathe pasīditvā antepuraṃ ānetvā bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā [Pg.215] rājuyyāne vasāpesi, devasikaṃ upaṭṭhānaṃ agamāsi. Tamenaṃ bodhisatto ‘‘raññā nāma, mahārāja, cattāri agatigamanāni vajjetvā appamattena khantimettānuddayasampannena hutvā dhammena rajjaṃ kāretabba’’nti vatvā devasikaṃ ovadanto –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 브라만 가문에서 태어나 성인이 되어 탁카실라에서 모든 학문을 배우고서 선인(isipabbajja)으로 출가했다. 오랫동안 히말라야에서 과일 등으로 연명하다가, 소금과 신맛을 얻기 위해 바라나시에 이르러 왕의 정원에 머물렀고, 다음 날 탁발을 위해 성안으로 들어갔다. 그때 왕궁 마당에 이른 그를 왕이 보고 그의 위의에 감동하여 궁전 안으로 모셔 음식을 대접하고 약속을 받아 왕의 정원에 머물게 하였으며, 매일 문안하러 갔다. 보살은 그에게 “대왕이여, 왕이란 네 가지 그릇된 길(agati)을 피하고 방일하지 않으며 인내와 자애와 연민을 갖추어 법(dhamma)으로써 나라를 다스려야 합니다”라고 말하며 매일 훈계하며 이렇게 게송을 읊었다.

1.

1.

‘‘Māsu kujjha bhūmipati, māsu kujjha rathesabha;

Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, rājā raṭṭhassa pūjito.

“대왕이여, 화내지 마소서. 전차의 주인이신 왕이여, 화내지 마소서. 화내는 이에게 맞서 화내지 않는 왕은 나라의 존경을 받나이다.”

2.

2.

‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Sabbattha anusāsāmi, māsu kujjha rathesabhā’’ti. – dve gāthā abhāsi;

“마을에서나 숲에서나, 낮은 곳에서나 평지에서나, 모든 곳에서 내가 훈계하노니, 전차의 주인이여, 화내지 마소서.” 이와 같이 두 게송을 읊었다.

Tattha raṭṭhassa pūjitoti evarūpo rājā raṭṭhassa pūjanīyo hotīti attho. Sabbattha anusāsāmīti etesu gāmādīsu yattha katthaci vasantopāhaṃ mahārāja, imāya eva anusiṭṭhiyā tamanusāsāmi, etesu vā gāmādīsu yattha katthaci ekasmimpi ekasattepi anusāsāmi. Māsu kujjha rathesabhāti evamevāhaṃ taṃ anusāsāmi, raññā nāma kujjhatuṃ na vaṭṭati. Kiṃkāraṇā? Rājāno nāma vācāvudhā, tesaṃ kuddhānaṃ vacanamatteneva bahū jīvitakkhayaṃ pāpuṇantīti.

거기서 ‘나라의 존경을 받는다’는 것은 이러한 왕이 나라의 공경을 받을 만하게 된다는 뜻이다. ‘모든 곳에서 훈계하노니(sabbattha anusāsāmi)’라는 것은 대왕이여, 마을 등 그 어디에 머물든 나는 바로 이 가르침으로 그대를 훈계하며, 또한 이러한 마을 등 어느 곳에 있는 단 한 명의 중생에게라도 훈계한다는 것이다. ‘전차의 주인이여, 화내지 마소서’란 이와 같이 내가 그대에게 권하노니, 왕이란 화를 내서는 안 된다는 뜻이다. 무슨 까닭인가? 왕이란 이른바 말이 무기(vācāvudha)인데, 그들이 화가 났을 때 하는 말 한마디만으로도 많은 이들이 생명을 잃기 때문이다.

Evaṃ bodhisatto rañño āgatāgatadivase imā dve gāthā abhāsi. Rājā anusiṭṭhiyā pasannacitto mahāsattassa satasahassuṭṭhānakaṃ ekaṃ gāmavaraṃ adāsi, bodhisatto paṭikkhipi. Iti so tattheva dvādasasaṃvaccharaṃ vasitvā ‘‘aticiraṃ nivutthomhi, janapadacārikaṃ tāva caritvā āgamissāmī’’ti rañño akathetvāva uyyānapālaṃ āmantetvā ‘‘tāta, ukkaṇṭhitarūposmi, janapadaṃ caritvā āgamissāmi, tvaṃ rañño katheyyāsī’’ti vatvā pakkanto gaṅgāya nāvātitthaṃ pāpuṇi. Tattha avāriyapitā nāma nāviko ahosi. So bālo neva guṇavantānaṃ guṇaṃ jānāti, na attano āyāpāyaṃ jānāti, so gaṅgaṃ taritukāmaṃ janaṃ paṭhamaṃ tāretvā pacchā vetanaṃ yācati, vetanaṃ adentehi saddhiṃ kalahaṃ karonto akkosappahāreyeva bahū labhati, appaṃ lābhaṃ, evarūpo andhabālo. Taṃ sandhāya satthā abhisambuddho hutvā tatiyaṃ gāthamāha –

이처럼 보살은 왕이 찾아올 때마다 이 두 게송을 읊어 주었다. 왕은 그 훈계에 마음이 맑아져 대사(보살)에게 십만 전의 수익이 나는 좋은 마을 하나를 보시했으나, 보살은 거절했다. 이처럼 그는 그곳에서 12년을 머물다가 “너무 오래 머물렀구나. 지방으로 유행을 떠났다가 돌아오리라” 생각하고는, 왕에게는 말하지 않은 채 정원지기를 불러 “이보게, 나는 지루함을 느껴 지방을 돌아보고 돌아오겠네. 자네가 왕께 말씀드려 주게”라고 말하고 떠나 강가 선착장에 이르렀다. 그곳에는 ‘아와리야의 아버지’라 불리는 사공이 있었다. 그는 어리석어 덕 있는 이들의 공덕도 모르고 자신의 이익과 손해도 몰랐다. 그는 강을 건너려는 사람을 먼저 건네주고 나중에 삯을 요구했는데, 삯을 주지 않는 이들과 다투고 욕설과 매질을 많이 당하여 얻는 것은 적고 고통만 많이 겪는 눈먼 어리석은 자였다. 그를 두고 스승께서는 정등각자가 되시어 세 번째 게송을 읊으셨다.

3.

3.

‘‘Avāriyapitā [Pg.216] nāma, ahu gaṅgāya nāviko;

Pubbe janaṃ tāretvāna, pacchā yācati vetanaṃ;

Tenassa bhaṇḍanaṃ hoti, na ca bhogehi vaḍḍhatī’’ti.

“아와리야의 아버지라 불리는 사공이 강가에 있었네. 먼저 사람들을 건네주고 나서 나중에 삯을 요구했네. 그 때문에 그에게는 다툼이 생기고 재물은 늘어나지 않았네.”

Tattha avāriyapitā nāmāti avāriyā nāma tassa dhītā, tassā vasena avāriyapitā nāma jāto. Tenassa bhaṇḍananti tena kāraṇena, tena vā pacchā yāciyamānena janena saddhiṃ tassa bhaṇḍanaṃ hoti.

거기서 ‘아와리야의 아버지’란 그의 딸 이름이 아와리야였기에 그 딸로 인해 ‘아와리야의 아버지’라 불리게 된 것이다. ‘그 때문에 다툼이 생긴다’는 것은 그 원인으로 인해, 즉 나중에 삯을 요구함으로써 사람들과 더불어 그에게 다툼이 생긴다는 뜻이다.

Bodhisatto taṃ nāvikaṃ upasaṅkamitvā ‘‘āvuso, paratīraṃ maṃ nehī’’ti āha. Taṃ sutvā so āha ‘‘samaṇa, kiṃ me nāvāvetanaṃ dassasī’’ti? ‘‘Āvuso, ahaṃ bhogavaḍḍhiṃ atthavaḍḍhiṃ dhammavaḍḍhiṃ nāma te kathessāmī’’ti. Taṃ sutvā nāviko ‘‘dhuvaṃ esa mayhaṃ kiñci dassatī’’ti taṃ paratīraṃ netvā ‘‘dehi me nāvāya vetana’’nti āha. So tassa ‘‘sādhu, āvuso’’ti paṭhamaṃ bhogavaḍḍhiṃ kathento –

보살이 그 사공에게 다가가 “벗이여, 나를 건너편으로 데려다주게.”라고 말했다. 그 말을 듣고 사공은 “수행자여, 나에게 배 삯으로 무엇을 주겠소?”라고 물었다. “벗이여, 나는 그대에게 재물의 증장, 유익함의 증장, 법의 증장에 대해 말해 주겠네.” 그 말을 듣고 사공은 “분명 이자가 나에게 무언가를 주겠구나.”라고 생각하며 그를 건너편으로 데려다주고는 “내 배 삯을 주시오.”라고 말했다. 보살은 그에게 “좋네, 벗이여.”라고 하며 먼저 ‘재물의 증장’을 말하며 다음 게송을 읊었다.

4.

4.

‘‘Atiṇṇaṃyeva yācassu, apāraṃ tāta nāvika;

Añño hi tiṇṇassa mano, añño hoti pāresino’’ti. – gāthamāha;

“사공이여, 아직 건너지 않은 자에게 삯을 요구하게. 건너간 자의 마음은 다르고, 건너려는 자의 마음은 다른 법이라네.”

Tattha apāranti tāta, nāvika paratīraṃ atiṇṇameva janaṃ orimatīre ṭhitaññeva vetanaṃ yācassu, tato laddhañca gahetvā guttaṭṭhāne ṭhapetvā pacchā manusse paratīraṃ neyyāsi, evaṃ te bhogavaḍḍhi bhavissati. Añño hi tiṇṇassa manoti tāta nāvika, paratīraṃ gatassa añño mano bhavati, adatvāva gantukāmo hoti. Yo panesa pāresī nāma paratīraṃ esati, paratīraṃ gantukāmo hoti, so atirekampi datvā gantukāmo hoti, iti pāresino añño mano hoti, tasmā tvaṃ atiṇṇameva yāceyyāsi, ayaṃ tāva te bhogānaṃ vaḍḍhi nāmāti.

거기서 ‘건너편으로 아직 건너지 않은 자’란, 사공이여, 건너편으로 아직 건너지 않고 이쪽 기슭에 서 있는 사람에게 삯을 요구하고, 거기서 받은 것을 안전한 곳에 둔 뒤에 나중에 사람들을 건너편으로 데려다주라는 뜻이다. 그러면 그대에게 재물의 증장이 있을 것이다. ‘건너간 자의 마음은 다르다’는 것은, 사공이여, 건너편에 도달한 사람은 마음이 변하여 삯을 주지 않고 가버리려 한다는 뜻이다. 그러나 ‘건너려는 자’ 즉 건너편을 갈망하여 건너가고자 하는 사람은 더 많이 주고서라도 가고자 하기에, 건너려는 자의 마음은 다른 법이다. 그러므로 그대는 아직 건너지 않은 자에게 삯을 요구해야 하니, 이것이 바로 그대의 재물을 늘리는 방법이다.

Taṃ sutvā nāviko cintesi ‘‘ayaṃ tāva me ovādo bhavissati, idāni panesa aññaṃ kiñci mayhaṃ dassatī’’ti. Atha naṃ bodhisatto ‘‘ayaṃ tāva te, āvuso, bhogavaḍḍhi, idāni atthadhammavaḍḍhiṃ suṇāhī’’ti vatvā ovadanto –

그 말을 듣고 사공은 생각했다. ‘이것은 우선 나에 대한 훈계일 것이다. 이제 그는 나에게 다른 무언가를 줄 것이다.’ 그러자 보살은 그에게 “벗이여, 이것은 우선 그대의 재물의 증장이고, 이제 유익함과 법의 증장을 들으시오.”라고 말하며 훈계하였다.

5.

5.

‘‘Gāme [Pg.217] vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Sabbattha anusāsāmi, māsu kujjhittha nāvikā’’ti. – gāthamāha;

“마을에서나 혹은 숲에서나, 낮은 곳에서나 혹은 높은 곳에서나, 모든 곳에서 가르치노니, 사공이여, 화를 내지 마시오.”

Itissa imāya gāthāya atthadhammavaḍḍhiṃ kathetvā ‘‘ayaṃ te atthavaḍḍhi ca dhammavaḍḍhi cā’’ti āha. So pana dandhapuriso taṃ ovādaṃ na kiñci maññamāno ‘‘idaṃ, samaṇa, tayā mayhaṃ dinnaṃ nāvāvetana’’nti āha. ‘‘Āmāvuso’’ti. ‘‘Mayhaṃ iminā kammaṃ natthi, aññaṃ me dehī’’ti. ‘‘Āvuso, idaṃ ṭhapetvā mayhaṃ aññaṃ natthī’’ti. ‘‘Atha tvaṃ kasmā mama nāvaṃ āruḷhosī’’ti tāpasaṃ gaṅgātīre pātetvā ure nisīditvā mukhamevassa pothesi.

이와 같이 이 게송으로 유익함과 법의 증장에 대해 말하고 “이것이 그대에게 유익함의 증장이며 법의 증장이다.”라고 말했다. 그러나 그 어리석은 사람은 그 훈계를 아무것도 아닌 것으로 여기며 “수행자여, 이것이 당신이 나에게 주는 배 삯인가?”라고 말했다. “그렇소, 벗이여.” “나에게는 이것이 아무 소용없으니, 다른 것을 내게 주시오.” “벗이여, 이것을 제외하고 내게 다른 것은 없소.” “그렇다면 당신은 왜 내 배에 올라탔는가?”라며 고행자를 강둑에 쓰러뜨리고 가슴 위에 올라타 앉아 그의 얼굴을 때렸다.

Satthā ‘‘iti so, bhikkhave, tāpaso yaṃ ovādaṃ datvā rañño santikā gāmavaraṃ labhi, tameva ovādaṃ andhabālassa nāvikassa kathetvā mukhapothanaṃ pāpuṇi, tasmā ovādaṃ dentena yuttajanasseva dātabbo, na ayuttajanassā’’ti vatvā abhisambuddho hutvā tadanantaraṃ gāthamāha –

스승께서 말씀하셨다. “비구들이여, 이와 같이 그 고행자는 왕에게 그 훈계를 해주고 훌륭한 마을을 얻었지만, 바로 그 훈계를 눈먼 어리석은 사공에게 말해주고는 얼굴을 맞는 일을 당했다. 그러므로 훈계를 할 때는 마땅한 사람에게만 주어야지, 마땅하지 않은 사람에게 주어서는 안 된다.” 이렇게 말씀하시고 정등각자로서 그 직후에 게송을 읊으셨다.

6.

6.

‘‘Yāyevānusāsaniyā, rājā gāmavaraṃ adā;

Tāyevānusāsaniyā, nāviko paharī mukha’’nti.

“왕이 훌륭한 마을을 내주었던 바로 그 훈계로 인해, 사공은 얼굴을 때렸구나.”

Tassa taṃ paharantasseva bhariyā bhattaṃ gahetvā āgatā pāpapurisaṃ disvā ‘‘sāmi, ayaṃ tāpaso nāma rājakulūpako, mā paharī’’ti āha. So kujjhitvā ‘‘tvaṃ me imaṃ kūṭatāpasaṃ paharituṃ na desī’’ti uṭṭhāya taṃ paharitvā pātesi. Atha bhattapāti patitvā bhijji, tassā ca pana garugabbhāya gabbho bhūmiyaṃ pati. Atha naṃ manussā samparivāretvā ‘‘purisaghātakacoro’’ti gahetvā bandhitvā rañño dassesuṃ. Rājā vinicchinitvā tassa rājāṇaṃ kāresi. Satthā abhisambuddho hutvā tamatthaṃ pakāsento osānagāthamāha –

그가 때리고 있을 때 그의 아내가 밥을 가지고 왔다가 그 악한 남자를 보고 “서방님, 이 고행자님은 왕실을 드나드시는 분입니다. 때리지 마십시오.”라고 말했다. 그는 화를 내며 “당신이 내가 이 가짜 고행자를 때리는 것을 방해하는가!”라고 말하며 일어나 그녀를 때려 쓰러뜨렸다. 그러자 밥그릇이 떨어져 깨졌고, 만삭이었던 그녀의 태아가 바닥에 떨어졌다. 그러자 사람들이 그를 에워싸고 “살인마 도둑놈이다!”라며 붙잡아 결박하여 왕에게 끌고 갔다. 왕은 판결을 내리고 그에게 처벌을 내렸다. 스승께서 정등각자로서 이 사연을 밝히시며 결론의 게송을 읊으셨다.

7.

7.

‘‘Bhattaṃ bhinnaṃ hatā bhariyā, gabbho ca patito chamā;

Migova jātarūpena, na tenatthaṃ abandhi sū’’ti.

“밥은 깨지고 아내는 맞았으며 태아는 바닥에 떨어졌구나. 마치 금을 가진 사슴처럼, 그는 그것으로 이익을 얻지 못했네.”

Tattha [Pg.218] bhattaṃ bhinnanti bhattapāti bhinnā. Hatāti pahatā. Chamāti bhūmiyaṃ. Migova jātarūpenāti yathā migo suvaṇṇaṃ vā hiraññaṃ vā muttāmaṇiādīni vā madditvā gacchantopi attharitvā nipajjantopi tena jātarūpena attano atthaṃ vaḍḍhetuṃ nibbattetuṃ na sakkoti, evameva so andhabālo paṇḍitehi dinnaṃ ovādaṃ sutvāpi attano atthaṃ vaḍḍhetuṃ nibbattetuṃ nāsakkhīti vuttaṃ hoti. Abandhi sūti ettha abandhi soti evamattho daṭṭhabbo. Sa-oiti imesaṃ padānañhi sūti sandhi hoti.

여기서 ‘밥이 깨졌다’는 것은 밥그릇이 깨졌다는 뜻이다. ‘맞았다’는 것은 구타당했다는 뜻이다. ‘바닥에(chamā)’는 땅 위라는 뜻이다. ‘마치 금을 가진 사슴처럼’이란 사슴이 금이나 은, 혹은 진주와 보석 등을 밟고 지나가거나 그것을 깔고 눕더라도 그 금으로 자신의 이익을 증장시키거나 만들어낼 수 없는 것처럼, 그와 같이 그 눈먼 어리석은 자도 현자가 준 훈계를 듣고도 자신의 이익을 증장시키거나 만들어낼 수 없었다는 뜻이다. ‘이익을 얻지 못했다(abandhi sū)’에서 ‘sū’는 ‘so(그는)’와 같은 의미로 보아야 한다. ‘sa’와 ‘o’라는 이 단어들의 연성이 ‘sū’가 된 것이다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā nāviko idāni nāvikova ahosi, rājā ānando, tāpaso pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치고 진리를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 진리를 설하신 끝에 그 비구는 예류과에 머물렀다. “그때의 사공은 지금의 이 사공이었고, 왕은 아난다였으며, 고행자는 바로 나였다.”

Avāriyajātakavaṇṇanā paṭhamā.

아와리야 자타카 주석이 끝났다.

[377] 2. Setaketujātakavaṇṇanā

[377] 2. 세타케투 자타카 주석

Mā tāta kujjhi na hi sādhu kodhoti idaṃ satthā jetavane viharanto kuhakabhikkhuṃ ārabbha kathesi, paccuppannavatthu uddālajātake (jā. 1.14.62 ādayo) āvi bhavissati.

“얘야, 화내지 마라. 화내는 것은 참으로 좋지 않다.”라는 이 말씀을 스승께서 제타와나에 머무실 때 기만하는 비구에 대해 말씀하셨다. (현재의 이야기는 웃달라 자타카에서 분명해질 것이다.)

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasiyaṃ disāpāmokkho ācariyo hutvā pañcasate māṇave mante vācesi. Tesaṃ jeṭṭhako setaketu nāma udiccabrāhmaṇakule nibbattamāṇavo, tassa jātiṃ nissāya mahanto māno ahosi. So ekadivasaṃ aññehi māṇavehi saddhiṃ nagarā nikkhamanto nagaraṃ pavisantaṃ ekaṃ caṇḍālaṃ disvā ‘‘kosi tva’’nti pucchitvā ‘‘caṇḍālohamasmī’’ti vutte tassa sarīraṃ paharitvā āgatavātassa attano sarīre phusanabhayena ‘‘nassa, caṇḍāla, kāḷakaṇṇī, adhovātaṃ yāhī’’ti vatvā vegena tassa uparivātaṃ agamāsi. Caṇḍālo sīghataraṃ gantvā tassa uparivāte aṭṭhāsi. Atha naṃ so ‘‘nassa kāḷakaṇṇī’’ti suṭṭhutaraṃ akkosi paribhāsi. Taṃ sutvā caṇḍālo ‘‘tvaṃ kosī’’ti pucchi. ‘‘Brāhmaṇamāṇavohamasmī’’ti[Pg.219]. ‘‘Brāhmaṇo hotu, mayā pana puṭṭhapañhaṃ kathetuṃ sakkhissasī’’ti. ‘‘Āma, sakkhissāmī’’ti. ‘‘Sace na sakkosi, pādantarena taṃ gamemī’’ti. So attānaṃ takketvā ‘‘gamehī’’ti āha.

과거 바라나시에서 브라흐마닷타 왕이 다스릴 때, 보살은 바라나시에서 디사파못카(세상에 이름난) 스승이 되어 오백 명의 학도들에게 베다(Manta)를 가르치고 있었다. 그들 중 우두머리는 세타케투라고 하는 북방 브라만(Udicca-brāhmaṇa) 가문에서 태어난 학도였는데, 그는 자신의 태생을 내세워 자만심이 매우 컸다. 어느 날 그는 다른 학도들과 함께 성에서 나가다가 성으로 들어오는 한 찬달라를 보고 “당신은 누구인가?”라고 물었다. “저는 찬달라입니다.”라는 대답을 듣자, 그 찬달라의 몸을 스치고 온 바람이 자신의 몸에 닿을까 두려워 “꺼져라, 불길한 찬달라여, 바람 아래쪽(leeward)으로 가라!”고 말하며 서둘러 그 찬달라의 바람 위쪽(windward)으로 갔다. 그러자 찬달라는 더 빨리 가서 그의 바람 위쪽에 섰다. 이에 그는 “꺼져라, 불길한 놈아!”라며 더욱 심하게 욕하고 비난했다. 그 소리를 듣고 찬달라가 물었다. “당신은 누구십니까?” “나는 브라만 학도이다.” “브라만이라 하니, 그렇다면 내가 묻는 질문에 대답할 수 있겠는가?” “물론이다, 대답할 수 있다.” “만약 대답하지 못한다면, 그대를 내 가랑이 사이로 지나가게 하겠다.” 그는 자신만만하여 “해 보아라.”라고 말했다.

Caṇḍālaputto tassa kathaṃ parisaṃ gāhāpetvā ‘‘māṇava, disā nāma katarā’’ti pañhaṃ pucchi. ‘‘Disā nāma puratthimādayo catasso disā’’ti. Caṇḍālo ‘‘nāhaṃ taṃ etaṃ disaṃ pucchāmi, tvaṃ ettakampi ajānanto mama sarīre pahaṭavātaṃ jigucchasī’’ti taṃ khandhaṭṭhike gahetvā onametvā attano pādantarena gamesi. Māṇavā taṃ pavattiṃ ācariyassa ācikkhiṃsu. Taṃ sutvā ācariyo ‘‘saccaṃ kira, tāta, setaketu caṇḍālenāsi pādantarena gamito’’ti? ‘‘Āma, ācariya, so maṃ caṇḍāladāsiputto disāmattampi na jānāsī’’ti attano pādantarena gamesi, idāni disvā kattabbaṃ assa jānissāmīti kuddho caṇḍālaputtaṃ akkosi paribhāsi. Atha naṃ ācariyo ‘tāta, setaketu mā tassa kujjhi, paṇḍito caṇḍāladāsiputto, na so taṃ etaṃ disaṃ pucchati, aññaṃ disaṃ pucchi, tayā pana diṭṭhasutaviññātato adiṭṭhāsutāviññātameva bahutara’’nti ovadanto dve gāthā abhāsi –

찬달라 아들은 그 말을 청중에게 확인시킨 뒤 “학도여, 방향(disā)이란 무엇인가?”라고 질문을 던졌다. “방향이란 동쪽 등 네 가지 방향이다.” 찬달라가 말했다. “나는 그런 방향을 묻는 것이 아니다. 너는 이 정도도 모르면서 내 몸을 스친 바람을 혐오하는구나.”라며 그의 목덜미를 잡아 굽히게 한 뒤 자기 가랑이 사이로 통과하게 했다. 학도들이 그 사실을 스승에게 알렸다. 그 말을 듣고 스승이 물었다. “얘야 세타케투야, 정말로 네가 찬달라에게 가랑이 사이로 통과하는 수모를 당했느냐?” “그렇습니다, 스승님. 그 찬달라 여종의 자식이 제가 방향조차 모른다며 저를 가랑이 사이로 통과하게 했습니다. 이제 그를 만나면 손봐줄 것입니다.”라며 화를 내며 찬달라 아들을 욕하고 비난했다. 그러자 스승은 “얘야 세타케투야, 그에게 화내지 마라. 그 찬달라 여종의 자식은 현명하다. 그는 네가 말한 그런 방향을 물은 것이 아니라 다른 의미의 방향을 물은 것이다. 네가 보고 듣고 안 것보다 보지 못하고 듣지 못하고 알지 못한 것이 훨씬 더 많단다.”라고 훈계하며 두 편의 게송을 읊었다.

8.

8.

‘‘Mā tāta kujjhi na hi sādhu kodho, bahumpi te adiṭṭhamassutañca;

Mātā pitā disatā setaketu, ācariyamāhu disataṃ pasatthā.

“얘야, 화내지 마라. 화내는 것은 참으로 좋지 않다. 네가 보지 못하고 듣지 못하는 것이 참으로 많구나. 세타케투여, 어머니와 아버지가 방향이며, 스승을 일컬어 칭송받는 방향이라 한다.”

9.

9.

‘‘Agārino annadapānavatthadā, avhāyikā tampi disaṃ vadanti;

Esā disā paramā setaketu, yaṃ patvā dukkhī sukhino bhavantī’’ti.

“음식과 물과 옷을 보시하며 수행자들을 청하는 재가자들, 그들도 방향이라 부른다. 세타케투여, 이것이야말로 최상의 방향이니, 그곳에 도달하면 괴로운 자들이 행복해지느니라.”

Tattha na hi sādhu kodhoti kodho nāma uppajjamāno subhāsitadubbhāsitaṃ atthānatthaṃ hitāhitaṃ jānituṃ na detīti na sādhu na laddhako. Bahumpi te adiṭṭhanti tayā cakkhunā adiṭṭhaṃ sotena ca assutameva bahutaraṃ. Disatāti disā. Mātāpitaro puttānaṃ purimataraṃ [Pg.220] uppannattā puratthimadisā nāma jātāti vadati. Ācariyamāhu disataṃ pasatthāti ācariyā pana dakkhiṇeyyattā disataṃ pasatthā dakkhiṇā disāti buddhādayo ariyā āhu kathenti dīpenti.

거기서 ‘화내는 것은 결코 좋지 않다’는 것은 분노가 일어날 때 잘 말해진 것과 잘못 말해진 것, 이익과 불이익, 유익과 무익을 알지 못하게 하므로 좋지 않고 유익함이 없다는 뜻이다. ‘보지 못한 것도 많다’는 것은 그대의 눈으로 보지 못하고 귀로 듣지 못한 것이 훨씬 더 많다는 뜻이다. ‘방향들(disatā)’이란 방향(disā)을 말한다. 부모님은 자식들보다 먼저 태어나셨기 때문에 ‘동쪽 방향(앞선 방향)’이라 부른다고 설한다. ‘스승을 칭송받는 방향이라 한다’는 것은 스승은 공양받을 만한 분(dakkhiṇeyya)이기에 ‘칭송받는 방향’인 ‘남쪽 방향’이라고 부처님을 비롯한 성자들이 말씀하시고 밝히시는 것이다.

Agārinoti gahaṭṭhā. Annadapānavatthadāti annadā, pānadā, vatthadā ca. Avhāyikāti ‘‘etha deyyadhammaṃ paṭiggaṇhathā’’ti pakkosanakā. Tampi disaṃ vadantīti tampi buddhādayo ariyā ekaṃ disaṃ vadanti. Iminā catupaccayadāyakā gahaṭṭhā paccaye apadisitvā dhammikasamaṇabrāhmaṇehi upagantabbattā ekā disā nāmāti dīpeti. Aparo nayo – ye ete agārino annapānavatthadā, tesaṃ chakāmasaggasampattidāyakaṭṭhena uparūpari avhāyanato ye avhāyikā dhammikasamaṇabrāhmaṇā, tampi disaṃ vadanti, buddhādayo ariyā uparimadisaṃ nāma vadantīti dīpeti. Vuttampi cetaṃ –

‘재가자들(agārino)’이란 거사들을 말한다. ‘음식과 물과 옷을 보시하는 자들’이란 그것들을 베푸는 자들이다. ‘부르는 자들(avhāyikā)’이란 “오셔서 보시물을 받으십시오”라고 청하는 자들을 뜻한다. ‘그들도 방향이라 부른다’는 것은 부처님을 비롯한 성자들이 그들도 하나의 방향이라고 부른다는 것이다. 이는 네 가지 필수품을 보시하는 거사들이 그 필수품을 의지하여 법다운 수행자나 바라문들이 찾아가야 할 곳이기에 ‘하나의 방향’이라 함을 밝히는 것이다. 또 다른 해석으로는, 음식과 물과 옷을 보시하는 재가자들을 욕계 육천의 행복으로 인도하는 자라는 의미에서 위로 이끄는 자들이니, 법다운 수행자나 바라문들이 그들을 방향이라 부르며, 부처님을 비롯한 성자들이 ‘상방(위쪽 방향)’이라 부른다는 것을 밝히는 것이다. 이것은 다음과 같이 설해졌다.

‘‘Mātā pitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā;

Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā.

“어머니와 아버지는 동쪽 방향이고, 스승은 남쪽 방향이며, 아내와 자식은 서쪽 방향이고, 친구와 동료는 북쪽 방향이다.

‘‘Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā;

Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī’’ti. (dī. ni. 3.273);

하인과 일꾼은 아래쪽 방향이고, 위쪽은 수행자와 바라문들이다. 가문에 사는 재가자는 능력이 되는 대로 이 방향들에 경배해야 한다.”(디가 니까야 3.273)

Esā disāti idaṃ pana nibbānaṃ sandhāya vuttaṃ. Jātiādinā hi nānappakārena dukkhena dukkhitā sattā yaṃ patvā niddukkhā sukhino bhavanti, esā eva ca sattehi agatapubbā disā nāma. Teneva ca nibbānaṃ ‘‘paramā’’ti āha. Vuttampi cetaṃ –

‘이 방향’이란 열반을 가리켜 하신 말씀이다. 태어남 등으로 인해 여러 가지 괴로움으로 고통받는 중생들이 그곳에 도달하면 괴로움 없이 행복해지기 때문이며, 이것이야말로 중생들이 일찍이 가보지 못한 방향(agatapubbā disā)이기 때문이다. 그러므로 열반을 ‘최상의 방향(paramā disā)’이라고 하였다. 이것은 다음과 같이 설해졌다.

‘‘Samatittikaṃ anavasesakaṃ, telapattaṃ yathā parihareyya;

Evaṃ sacittamanurakkhe, patthayāno disaṃ agatapubba’’nti. (jā. 1.1.96);

“가득 차서 넘칠 듯한 기름 단지를 한 방울도 남김없이 나르듯이, 일찍이 가보지 못한 방향(열반)을 열망하는 자는 이와 같이 자신의 마음을 수호해야 한다.”(자타카 1.1.96)

Evaṃ mahāsatto māṇavassa disā kathesi. So pana ‘‘caṇḍālenamhi pādantarena gamito’’ti tasmiṃ ṭhāne avasitvā takkasilaṃ gantvā [Pg.221] disāpāmokkhācariyassa santike sabbasippāni uggaṇhitvā ācariyena anuññāto takkasilato nikkhamitvā sabbasamayasippaṃ sikkhanto vicari. So ekaṃ paccantagāmaṃ patvā taṃ nissāya vasante pañcasate tāpase disvā tesaṃ santike pabbajitvā yaṃ te jānanti sippamantacaraṇaṃ, taṃ uggaṇhitvā gaṇasatthā hutvā tehi parivārito bārāṇasiṃ gantvā punadivase bhikkhaṃ caranto rājaṅgaṇaṃ agamāsi. Rājā tāpasānaṃ iriyāpathe pasīditvā antonivesane bhojetvā te attano uyyāne vasāpesi. So ekadivasaṃ tāpase parivisitvā ‘‘ajja sāyanhe uyyānaṃ gantvā ayye vandissāmī’’ti āha.

이와 같이 대사(보살)는 학도에게 방향에 대해 말해주었다. 그러나 세타케투는 ‘나는 찬달라의 가랑이 사이를 통과했다’는 생각에 그곳에 머물지 못하고 탁카실라로 가서 디사파못카 스승의 곁에서 모든 기예를 배우고, 스승의 허락을 받아 탁카실라를 떠나 모든 학파의 기예를 익히며 유행했다. 그는 어느 변방 마을에 이르러 그곳에 의지해 사는 오백 명의 고행자들을 보고 그들 문하에서 출가하여, 그들이 아는 주문과 수행의 기예를 익히고 무리의 스승이 되었다. 그는 그들에게 둘러싸여 바라나시로 가서 다음 날 탁발을 하다가 왕궁 뜰에 이르렀다. 왕은 고행자들의 위의(iriyāpatha)에 감동하여 궁전 안에서 공양을 대접하고 그들을 자신의 공원에 머물게 했다. 왕은 어느 날 고행자들을 공양한 뒤 “오늘 저녁에 공원에 가서 존자들을 뵙고 인사하겠습니다”라고 말했다.

Setaketu uyyānaṃ gantvā tāpase sannipātetvā ‘‘mārisā, ajja rājā āgamissati, rājāno ca nāma sakiṃ ārādhetvā yāvatāyukaṃ sukhaṃ jīvituṃ sakkā, ajja ekacce vaggulivataṃ caratha, ekacce kaṇṭakaseyyaṃ kappetha, ekacce pañcātapaṃ tappetha, ekacce ukkuṭikappadhānamanuyuñjatha, ekacce udakorohaṇakammaṃ karotha, ekacce mante sajjhāyathā’’ti vicāretvā sayaṃ pakkasāladvāre apassayapīṭhake nisīditvā pañcavaṇṇaraṅgasamujjalavāsanaṃ ekaṃ potthakaṃ vicitravaṇṇe ādhārake ṭhapetvā susikkhitehi catūhi pañcahi māṇavehi pucchite pucchite pañhe kathesi. Tasmiṃ khaṇe rājā āgantvā te micchātapaṃ karonte disvā tuṭṭho setaketuṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno purohitena saddhiṃ sallapanto tatiyaṃ gāthamāha –

세타케투는 공원에 가서 고행자들을 모아놓고 말했습니다. “벗들이여, 오늘 왕께서 오실 것이오. 왕들을 한 번 기쁘게 해드리면 평생토록 편안하게 살 수 있소. 오늘 어떤 이들은 박쥐 수행을 하고, 어떤 이들은 가시 침대에서 지내며, 어떤 이들은 다섯 가지 열기로 고행(오화태법)을 하고, 어떤 이들은 쪼그려 앉아 정진하는 데 전념하며, 어떤 이들은 물에 들어가는 고행을 하고, 어떤 이들은 주문을 암송하시오.” 이렇게 분부하고 자신은 오두막 문 앞의 등받이 의자에 앉아, 다섯 가지 색깔의 염료로 빛나는 천에 싸인 책 한 권을 화려한 색상의 받침대 위에 올려놓고, 잘 훈련된 네다섯 명의 학도들이 묻는 질문마다 대답해 주었습니다. 그때 왕이 도착하여 그들이 그릇된 고행을 하는 것을 보고 기뻐하며 세타케투에게 다가가 절을 하고 한곁에 앉아 제관과 대화하며 세 번째 게송을 읊었습니다.

10.

10.

‘‘Kharājinā jaṭilā paṅkadantā, dummakkharūpā yeme jappanti mante;

Kacci nu te mānusake payoge, idaṃ vidū parimuttā apāyā’’ti.

“거친 사슴 가죽을 걸치고 머리를 땋고 이빨에는 때가 꼈으며, 지저분한 모습으로 주문을 암송하는 저들. 과연 저들은 인간의 방편에 머물며 이것을 알고서 악도에서 벗어난 자들입니까?”

Tattha kharājināti sakhurehi ajinacammehi samannāgatā. Paṅkadantāti dantakaṭṭhassa akhādanena malaggahitadantā. Dummakkharūpāti anañjitāmaṇḍitalūkhanivāsanapārupanā mālāgandhavilepanavajjitā, kiliṭṭharūpāti vuttaṃ hoti. Yeme jappantīti ye ime mante sajjhāyanti. Mānusake payogeti manussehi kattabbapayoge ṭhitā. Idaṃ vidū parimuttā apāyāti imasmiṃ [Pg.222] payoge ṭhatvā imaṃ lokaṃ viditvā pākaṭaṃ katvā ‘‘kacci ete isayo catūhi apāyehi muttā’’ti pucchati.

거기서 ‘거친 사슴 가죽’이란 발톱이 달린 사슴 가죽을 갖춘 것을 말합니다. ‘때 낀 이빨’이란 양치질 나무를 씹지 않아 오물이 낀 이빨입니다. ‘지저분한 모습’이란 연고를 바르거나 치장하지 않고 거친 옷을 입으며 꽃이나 향이나 도포제를 멀리하여 불결한 모습이라는 뜻입니다. ‘암송하는 저들’이란 이 주문들을 외우는 이들을 말합니다. ‘인간의 방편’이란 인간들이 행해야 할 방편에 머물러 있다는 뜻입니다. ‘이것을 알아 악도에서 벗어난’이란 이 방편에 머물러 이 세상을 알고 밝히어 “과연 이 선인(仙人)들이 네 가지 악도에서 벗어났는가”라고 묻는 것입니다.

Taṃ sutvā purohito catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 제관이 네 번째 게송을 읊었습니다.

11.

11.

‘‘Pāpāni kammāni karitva rāja, bahussuto ce na careyya dhammaṃ;

Sahassavedopi na taṃ paṭicca, dukkhā pamuñce caraṇaṃ apatvā’’ti.

“왕이시여, 악한 업을 짓고서 많이 배웠다 하더라도 법을 행하지 않는다면, 비록 천 가지 베다를 가졌을지라도 그것에 의지해 괴로움에서 벗어날 수 없으니, 실천(행지)에 이르지 못했기 때문입니다.”

Tattha karitvāti katvā. Caraṇanti saha sīlena aṭṭha samāpattiyo. Idaṃ vuttaṃ hoti. Mahārāja, ‘‘ahaṃ bahussutomhī’’ti sahassavedopi ce tividhaṃ sucaritadhammaṃ na careyya, pāpāneva kareyya, so tāni pāpāni kammāni katvā taṃ bāhusaccaṃ paṭicca sīlasamāpattisaṅkhātaṃ caraṇaṃ appatvā dukkhā na pamuñce, apāyadukkhato na muccatevāti.

거기서 ‘지어서(karitvā)’란 행하여서라는 뜻입니다. ‘실천(caraṇa)’이란 계율과 함께하는 여덟 가지 등지(삼매)를 말합니다. 이런 뜻입니다. “대왕이시여, ‘나는 많이 배웠다’고 하며 비록 천 가지 베다를 가졌을지라도 세 가지 선행(삼묘행)의 법을 행하지 않고 오직 악만을 행한다면, 그는 그러한 악한 업을 짓고서 그 박식함에 의지하더라도 계율과 등지로 일컬어지는 실천에 이르지 못했으므로 괴로움에서 벗어나지 못하며, 악도의 괴로움에서 결코 해방되지 못합니다.”

Taṃ sutvā rājā tāpasesu pasādaṃ hari. Tato setaketu cintesi ‘‘imassa rañño tāpasesu pasādo udapādi, taṃ panesa purohito vāsiyā paharitvā viya chindi, mayā etena saddhiṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti. So tena saddhiṃ kathento pañcamaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕은 고행자들에 대한 신심을 버렸습니다. 그러자 세타케투는 ‘이 왕에게 고행자들에 대한 신심이 생겼었는데, 저 제관이 자귀로 찍어내듯 그것을 끊어버렸구나. 내가 저 자와 대화를 해야겠다’고 생각했습니다. 그는 그와 대화하며 다섯 번째 게송을 읊었습니다.

12.

12.

‘‘Sahassavedopi na taṃ paṭicca, dukkhā pamuñce caraṇaṃ apatvā;

Maññāmi vedā aphalā bhavanti, sasaṃyamaṃ caraṇameva sacca’’nti.

“비록 천 가지 베다를 가졌을지라도 그것에 의지해 괴로움에서 벗어날 수 없고 실천에 이르지 못한다면, 베다는 무익한 것이라 생각합니다. 스스로를 절제하는 실천만이 진실입니다.”

Tassattho [Pg.223] – sace sahassavedopi taṃ bāhusaccaṃ paṭicca caraṇaṃ appatvā attānaṃ dukkhā na pamuñce, evaṃ sante ahaṃ maññāmi ‘‘tayo vedā aphalā honti, sasīlaṃ samāpatticaraṇameva saccaṃ hotī’’ti.

그 뜻은 ‘만약 천 가지 베다를 가졌을지라도 그 박식함에 의지하여 실천에 이르지 못하고 자신을 괴로움에서 해방시키지 못한다면, 그렇다면 나는 세 가지 베다는 결실이 없으며 계율을 갖춘 삼매의 실천만이 진실이다라고 생각합니다’라는 뜻입니다.

Taṃ sutvā purohito chaṭṭhaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 제관은 여섯 번째 게송을 읊었습니다.

13.

13.

‘‘Na heva vedā aphalā bhavanti, sasaṃyamaṃ caraṇameva saccaṃ;

Kittiñhi pappoti adhicca vede, santiṃ puṇeti caraṇena danto’’ti.

“베다가 결코 결실이 없는 것은 아니지만, 자제를 갖춘 실천만이 참된 것입니다. 베다를 배워서 명성을 얻고, 길들여진 이는 실천으로써 평화에 이르기 때문입니다.”

Tassattho – tayo vedā aphalā na bhavanti, sasaṃyamaṃ caraṇameva saccaṃ seyyaṃ uttamaṃ pavaraṃ na heva hoti. Kiṃkāraṇā? Kittiñhi pappoti adhicca vedeti tayo vede adhicca diṭṭhadhamme kittimattaṃ yasamattaṃ lābhamattaṃ labhati, ito paraṃ aññaṃ natthi, tasmā na te aphalā. Santiṃ puṇeti caraṇena dantoti sīle patiṭṭhāya samāpattiyo nibbattetvā samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhento accantaṃ santaṃ nibbānaṃ nāma taṃ eti pāpuṇāti.

그 뜻은 세 가지 베다가 결실이 없는 것은 아니며, 자제를 갖춘 실천이야말로 참되고 뛰어나며 최상이고 탁월하다는 것입니다. 그 이유는 무엇입니까? ‘베다를 배워서 명성을 얻는다’는 것은 세 가지 베다를 배워서 현세에서 명성이나 명예나 이득을 얻는다는 것이며, 이 외에 다른 것은 없으므로 그것들이 결실이 없는 것은 아니기 때문입니다. ‘길들여진 이는 실천으로써 평화에 이른다’는 것은 계율에 굳게 서서 삼매를 성취하고, 삼매를 발판으로 삼아 위빳사나를 닦음으로써 지극히 평온한 열반이라 불리는 것에 도달한다는 뜻입니다.

Iti purohito setaketuno vādaṃ bhinditvā te sabbe gihī kāretvā phalakāvudhāni gāhāpetvā mahantatarake katvā rañño upaṭṭhāke kāresi. Ayaṃ kira mahantatarakānaṃ vaṃso.

이와 같이 제관은 세타케투의 논파를 꺾고 그들 모두를 재가자로 만들었으며, 방패와 무기를 들게 하여 마한따따라까(Mahantataraka)라고 불리는 관리로 삼아 왕을 모시게 했습니다. 이것이 마한따따라까 가문의 유래라고 합니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā setaketu kuhakabhikkhu ahosi, caṇḍālo sāriputto, rājā ānando, purohito pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 전생 이야기를 결합하셨습니다. “그때 세타케투는 기만적인 비구였고, 찬달라는 사리불이었으며, 왕은 아난다였고, 제관은 바로 나였다.”

Setaketujātakavaṇṇanā dutiyā.

세타케투 자타카 주해, 그 두 번째가 끝났습니다.

[378] 3. Darīmukhajātakavaṇṇanā

[378] 3. 다리무카 자타카 주해

Paṅko ca kāmāti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu heṭṭhā kathitameva.

“늪과 같은 욕망들”이라는 이 게송은 스승께서 제타와나에 머무실 때 위대한 출가(대비구리)에 대해 말씀하신 것입니다. 현재의 이야기는 앞에서 이미 설한 바와 같습니다.

Atīte rājagahanagare magadharājā nāma rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, brahmadattakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. Tassa jātadivaseyeva purohitassapi putto jāyi, tassa mukhaṃ ativiya sobhati, tenassa darīmukhoti nāmaṃ akaṃsu. Te ubhopi rājakuleyeva saṃvaḍḍhā aññamaññaṃ piyasahāyā hutvā soḷasavassakāle takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā ‘‘sabbasamayasippañca sikkhissāma, desacārittañca jānissāmā’’ti gāmanigamādīsu carantā bārāṇasiṃ patvā devakule vasitvā punadivase bārāṇasiṃ bhikkhāya pavisiṃsu. Tattha ekasmiṃ kule ‘‘brāhmaṇe bhojetvā [Pg.224] vācanakaṃ dassāmā’’ti pāyāsaṃ pacitvā āsanāni paññattāni honti. Manussā te ubhopi bhikkhāya carante disvā ‘‘brāhmaṇā āgatā’’ti gehaṃ pavesetvā mahāsattassa āsane suddhavatthaṃ paññāpesuṃ, darīmukhassa āsane rattakambalaṃ. Darīmukho taṃ nimittaṃ disvā ‘‘ajja mayhaṃ sahāyo bārāṇasirājā bhavissati, ahaṃ senāpatī’’ti aññāsi. Te tattha bhuñjitvā vācanakaṃ gahetvā maṅgalaṃ vatvā nikkhamma taṃ rājuyyānaṃ agamaṃsu. Tattha mahāsatto maṅgalasilāpaṭṭe nipajji, darīmukho panassa pāde parimajjanto nisīdi.

옛날 라자가하 성에서 마가다 왕이라는 왕이 다스리고 있었다. 그때 보살은 그의 수석 왕비의 태중에서 태어났으며, 브라마닷따 왕자라고 이름을 지었다. 그가 태어난 날 제관에게도 아들이 태어났는데 그 얼굴이 매우 아름다웠으므로 그의 이름을 다리무카라고 지었다. 그들 둘 다 왕궁에서 자라며 서로 친한 친구가 되었고, 16세 때 딱까실라로 가서 모든 기술을 배웠다. 그들은 '모든 학파의 지식과 기술을 배우고 풍습도 알게 될 것이다'라고 하며 마을과 성읍 등을 유행하다가 바라나시에 이르러 신전에 머물렀으며, 다음 날 바라나시로 탁발을 나갔다. 그때 어느 집에서 '바라문들에게 공양을 대접하고 축원 예물(vācanaka)을 주겠다'며 유미죽을 끓이고 자리를 마련해 두었다. 사람들이 그들 둘이 탁발하는 것을 보고 '바라문들이 왔다'라고 하며 집으로 모셨는데, 보살의 자리에는 깨끗한 천을 깔아놓았고 다리무카의 자리에는 붉은 담요를 깔아놓았다. 다리무카는 그 조짐을 보고 '오늘 나의 친구는 바라나시의 왕이 될 것이고, 나는 군대 사령관이 될 것이다'라고 알았다. 그들은 그곳에서 음식을 먹고 축원 예물을 받은 뒤 축복의 말을 해주고 나와서 왕의 공원으로 갔다. 그곳에서 보살은 상서로운 석판 위에 누웠고, 다리무카는 그의 발을 문지르며 앉아 있었다.

Tadā bārāṇasirañño matassa sattamo divaso hoti. Purohito rañño sarīrakiccaṃ katvā aputtake rajje sattame divase phussarathaṃ vissajjesi. Phussarathavissajjanakiccaṃ mahājanakajātake (jā. 2.22.123 ādayo) āvi bhavissati. Phussaratho nagarā nikkhamitvā caturaṅginiyā senāya parivuto anekasatehi tūriyehi vajjamānehi uyyānadvāraṃ pāpuṇi. Darīmukho tūriyasaddaṃ sutvā ‘‘sahāyassa me phussaratho āgacchati, ajjevesa rājā hutvā mayhaṃ senāpatiṭṭhānaṃ dassati, ko me gharāvāsenattho, nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti bodhisattaṃ anāmantetvāva ekamantaṃ gantvā paṭicchanne aṭṭhāsi. Purohito uyyānadvāre rathaṃ ṭhapetvā uyyānaṃ paviṭṭho bodhisattaṃ maṅgalasilāpaṭṭe nipannaṃ disvā pādesu lakkhaṇāni oloketvā ‘‘ayaṃ puññavā satto dvisahassadīpaparivārānaṃ catunnampi mahādīpānaṃ rajjaṃ kāretuṃ samattho, dhiti panassa kīdisā’’ti sabbatūriyāni paggaṇhāpesi. Bodhisatto pabujjhitvā mukhato sāṭakaṃ apanetvā mahājanaṃ oloketvā puna sāṭakena mukhaṃ paṭicchādetvā thokaṃ nipajjitvā passaddhadaratho uṭṭhāya silāpaṭṭe pallaṅkena nisīdi. Purohito jāṇukena patiṭṭhāya ‘‘deva, rajjaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī’’ti āha. ‘‘Aputtakaṃ bhaṇe rajja’’nti. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tena hi sādhū’’ti sampaṭicchi. Te tassa uyyāneyeva abhisekaṃ akaṃsu. So yasamahantatāya darīmukhaṃ asaritvāva rathaṃ abhiruyha mahājanaparivuto nagaraṃ pavisitvā padakkhiṇaṃ katvā rājadvāre ṭhitova amaccānaṃ ṭhānantarāni vicāretvā pāsādaṃ abhiruhi.

그때 바라나시 왕이 서거한 지 7일째 되는 날이었다. 제관은 왕의 장례를 치르고 후계자가 없는 왕국에서 7일째 되는 날 푸사라타(상서로운 마차)를 내보냈다. 푸사라타를 내보내는 절차는 마하자나카 자타카 등에 상세히 나타날 것이다. 푸사라타는 성 밖으로 나와 사종군(四種軍)의 군대에 둘러싸이고 수백 개의 악기가 연주되는 가운데 공원 문에 도착했다. 다리무카는 악기 소리를 듣고 '친구를 위한 푸사라타가 오고 있구나. 오늘 그는 왕이 되어 내게 군대 사령관직을 줄 것이다. 하지만 내게 재가자의 삶이 무슨 소용인가. 나는 출가하여 수행자가 되리라'라고 생각하고 보살에게 알리지도 않은 채 한쪽으로 가서 몸을 숨기고 서 있었다. 제관은 공원 문에 마차를 세우고 공원에 들어가 상서로운 석판 위에 누워 있는 보살을 보고 발의 특징들을 살펴본 뒤, '이 복 있는 존재는 2,000개의 작은 섬들을 거느린 사대주를 통치할 능력이 있다. 그러나 그의 의지는 어떠한가?'라고 하며 모든 악기를 울리게 했다. 보살은 잠에서 깨어나 얼굴에서 옷을 치우고 대중을 살펴본 뒤, 다시 옷으로 얼굴을 가리고 잠시 누웠다가 피로가 가시자 일어나 석판 위에 가부좌를 틀고 앉았다. 제관은 무릎을 꿇고 '대왕이시여, 왕위가 당신에게 이르렀습니다'라고 말했다. '여보게, 왕국에 후계자가 없는가?' '그렇습니다, 대왕이시여.' '그렇다면 좋소'라고 수락했다. 그들은 그곳 공원에서 대관식을 거행했다. 그는 큰 영광 때문에 다리무카를 기억하지 못한 채 마차에 올라 대중의 호위를 받으며 성으로 들어가 성을 한 바퀴 돈 뒤, 왕궁 문 앞에 서서 대신들의 관직을 정하고 궁전으로 올라갔다.

Tasmiṃ [Pg.225] khaṇe darīmukho ‘‘suññaṃ dāni uyyāna’’nti āgantvā maṅgalasilāya nisīdi, athassa purato paṇḍupalāsaṃ pati. So tasmiṃyeva paṇḍupalāse khayavayaṃ paṭṭhapetvā tilakkhaṇaṃ sammasitvā pathaviṃ unnādento paccekabodhiṃ nibbattesi. Tassa taṅkhaṇaññeva gihiliṅgaṃ antaradhāyi, iddhimayapattacīvaraṃ ākāsato otaritvā sarīre paṭimuñci. Tāvadeva aṭṭhaparikkhāradharo iriyāpathasampanno vassasaṭṭhikatthero viya hutvā iddhiyā ākāse uppatitvā himavantapadese nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Bodhisattopi dhammena rajjaṃ kāresi, yasamahantatāya pana yasena pamatto hutvā cattālīsa vassāni darīmukhaṃ na sari, cattālīse pana saṃvacchare atīte taṃ saritvā ‘‘mayhaṃ sahāyo darīmukho nāma atthi, kahaṃ nu kho so’’ti taṃ daṭṭhukāmo ahosi. So tato paṭṭhāya antepurepi parisamajjhepi ‘‘kahaṃ nu kho mayhaṃ sahāyo darīmukho, yo me tassa vasanaṭṭhānaṃ katheti, mahantamassa yasaṃ dassāmī’’ti vadati. Evaṃ tassa punappunaṃ taṃ sarantasseva aññāni dasa saṃvaccharāni atikkantāni.

그 순간 다리무카는 '이제 정원이 비었구나'라고 생각하며 와서 상서로운 석판 위에 앉았다. 그때 그의 앞에 마른 잎 하나가 떨어졌다. 그는 바로 그 마른 잎에서 소멸과 사라짐을 관찰하고 삼법인을 사유하여 땅을 진동시키며 벽지불의 깨달음을 성취하였다. 그 즉시 그의 재가자의 모습은 사라지고, 신통으로 만들어진 발우와 가사가 하늘에서 내려와 몸에 입혀졌다. 곧바로 여덟 가지 필수품을 갖추고 위의가 당당한 법납 60년의 장로와 같이 되어 신통으로 허공에 솟아올라 히말라야 지방의 난다물라카 동굴로 갔다. 보살 또한 법으로써 나라를 다스렸으나, 커다란 명성 때문에 방일해져서 40년 동안 다리무카를 기억하지 못했다. 40년이 지난 후 그를 기억해내고 '나에게 다리무카라는 친구가 있었는데, 그는 지금 어디에 있을까?'라며 그를 보고 싶어 했다. 그는 그때부터 왕궁 안에서나 사람들 가운데서 '내 친구 다리무카는 어디에 있는가? 누가 나에게 그가 머무는 곳을 말해준다면 그에게 큰 영예를 주겠노라'고 말했다. 그가 반복해서 그를 기억하는 동안 다시 10년이 흘렀다.

Darīmukhapaccekabuddhopi paññāsavassaccayena āvajjento ‘‘maṃ kho sahāyo saratī’’ti ñatvā ‘‘idāni so mahallako puttadhītādīhi vuddhippatto, gantvā dhammaṃ kathetvā pabbājessāmi na’’nti iddhiyā ākāsena āgantvā uyyāne otaritvā suvaṇṇapaṭimā viya silāpaṭṭe nisīdi. Uyyānapālo taṃ disvā upasaṅkamitvā ‘‘bhante, kuto tumhe ethā’’ti pucchi. ‘‘Nandamūlakapabbhārato’’ti. ‘‘Ke nāma tumhe’’ti? ‘‘Darīmukhapaccekabuddho nāmāhaṃ, āvuso’’ti. ‘‘Bhante, amhākaṃ rājānaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Āma jānāmi, gihikāle no sahāyo’’ti. ‘‘Bhante, rājā tumhe daṭṭhukāmo, kathessāmi tassa tumhākaṃ āgatabhāva’’nti. ‘‘Gaccha kathehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti vatvā turitaturitova gantvā tassa silāpaṭṭe nisinnabhāvaṃ rañño kathesi. Rājā ‘‘āgato kira me sahāyo, passissāmi na’’nti rathaṃ āruyha mahantena parivārena uyyānaṃ gantvā paccekabuddhaṃ vanditvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ paccekabuddho ‘‘kiṃ, brahmadatta, dhammena rajjaṃ kāresi, agatigamanaṃ na gacchasi, dhanatthāya [Pg.226] lokaṃ na pīḷesi, dānādīni puññāni karosī’’tiādīni vadanto paṭisanthāraṃ katvā ‘‘brahmadatta, mahallakosi, etarahi kāme pahāya pabbajituṃ te samayo’’ti vatvā tassa dhammaṃ desento paṭhamaṃ gāthamāha –

다리무카 벽지불 또한 50년이 지난 뒤 살피다가 ‘내 친구가 나를 기억하고 있구나.’라는 것을 알고, ‘이제 그는 나이가 들었고 자녀들도 성장하였으니, 가서 법을 설하여 그를 출가시켜야겠다.’라고 생각했다. 그는 신통으로 허공을 날아와 정원에 내려앉아 황금 상처럼 석판 위에 앉았다. 정원지기가 그를 보고 다가가서 “존자시여, 어디서 오셨습니까?”라고 물었다. “난다물라카 동굴(Nandamūlaka-pabbhāra)에서 왔노라.” “당신의 성함은 무엇입니까?” “도반이여, 나는 다리무카 벽지불이라 하노라.” “존자시여, 우리 왕을 아십니까?” “그렇다, 안다. 재가자 시절에 우리의 친구였다.” “존자시여, 왕께서 당신을 뵙고 싶어 하시니, 당신이 오신 것을 왕께 말씀드리겠습니다.” “가서 전하거라.” 그는 “알겠습니다.”라고 대답하고 매우 서둘러 가서 그가 석판에 앉아 있다는 사실을 왕에게 알렸다. 왕은 ‘내 친구가 왔다니, 그를 만나보리라.’라며 수레에 올라 큰 무리를 거느리고 정원에 가서 벽지불에게 절을 올리고 안부를 물은 뒤 한쪽에 앉았다. 그때 벽지불은 “브라흐마닷타여, 법으로 나라를 다스리고 있는가? 그릇된 길(agati)에 빠지지는 않는가? 재물을 위해 백성을 괴롭히지는 않는가? 보시 등의 공덕을 짓고 있는가?” 등의 말을 하며 안부를 묻고는, “브라흐마닷타여, 그대는 이제 늙었으니 지금이 감각적 욕망을 버리고 출가할 때이다.”라고 말하며 그에게 법을 설하면서 첫 번째 게송을 읊었다.

14.

14.

‘‘Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā, bhayañca metaṃ timūlaṃ pavuttaṃ;

Rajo ca dhūmo ca mayā pakāsitā, hitvā tuvaṃ pabbaja brahmadattā’’ti.

감각적 욕망은 진흙이요, 감각적 욕망은 늪이라네. 이것은 세 가지 뿌리를 가진 두려움이라 일컬어지네. 나는 이를 먼지요 연기라고 선언했으니, 브라흐마닷타여, 그대는 이것을 버리고 출가하십시오.

Tattha paṅkoti udake jātāni tiṇasevālakumudagacchādīni adhippetāni. Yathā hi udakaṃ tarantaṃ tāni laggāpenti sajjāpenti, tathā saṃsārasāgaraṃ tarantassa yogāvacarassa pañca kāmaguṇā sabbe vā pana vatthukāmakilesakāmā laggāpanavasena paṅko nāma. Imasmiñhi paṅke āsattā visattā devāpi manussāpi tiracchānāpi kilamanti rodanti paridevanti. Palipo ca kāmāti palipo vuccati mahākaddamo, yamhi laggā sūkaramigādayopi sīhāpi vāraṇāpi attānaṃ uddharitvā gantuṃ na sakkonti, vatthukāmakilesakāmāpi taṃsarikkhatāya ‘‘palipā’’ti vuttā. Paññavantopi hi sattā tesu kāmesu sakiṃ laggakālato paṭṭhāya te kāme padāletvā sīghaṃ uṭṭhāya akiñcanaṃ apalibodhaṃ ramaṇīyaṃ pabbajjaṃ upagantuṃ na sakkonti. Bhayañca metanti bhayañca etaṃ, ma-kāro byañjanasandhivasena vutto. Timūlanti tīhi mūlehi patiṭṭhitaṃ viya acalaṃ. Balavabhayassetaṃ nāmaṃ. Pavuttanti mahārāja, ete kāmā nāma diṭṭhadhammikasamparāyikassa attānuvādabhayādikassa ceva dvattiṃsakammakaraṇachanavutirogavasappavattassa ca bhayassa paccayaṭṭhena balavabhayanti buddhapaccekabuddhabuddhasāvakehi ceva sabbaññubodhisattehi ca pavuttaṃ kathitaṃ, dīpitanti attho. Atha vā bhayañca metanti bhayañca mayā etaṃ timūlaṃ pavuttanti evañcettha attho daṭṭhabboyeva.

거기서 ‘진흙(paṅko)’이란 물속에서 자라는 풀, 이끼, 수련의 줄기 등을 의미한다. 물을 건너는 자가 그것들에 걸리고 매이듯이, 윤회의 바다를 건너는 수행자(yogāvacara)에게 다섯 가지 감각적 욕망의 대상, 혹은 모든 물질적 욕망(vatthukāma)과 번뇌의 욕망(kilesakāma)은 들러붙게 한다는 점에서 진흙이라 불린다. 참으로 이 진흙에 집착하고 얽매인 천신들과 인간들, 축생들은 고통받고 울며 슬퍼한다. ‘감각적 욕망은 늪(palipo)’이라는 말에서 늪은 거대한 진흙탕을 말하는데, 거기에 빠지면 돼지나 사슴 등은 물론 사자나 코끼리조차 스스로 몸을 빼내어 나갈 수 없다. 물질적 욕망과 번뇌의 욕망도 그와 비슷하기에 ‘늪’이라 불렸다. 지혜로운 중생들이라 할지라도 일단 그 욕망에 빠진 뒤부터는 그 욕망들을 끊어버리고 신속히 일어나 아무것도 소유하지 않고 장애가 없으며 즐거운 출가 생활로 나아가는 것이 불가능하기 때문이다. ‘이것은 두려움이라(bhayañca metaṃ)’에서 ‘ma’는 자음 연경(byañjanasandhi)에 의해 삽입된 것이다. ‘세 가지 뿌리를 가진(timūlaṃ)’이란 세 가지 뿌리 위에 세워진 것처럼 흔들림이 없다는 뜻이다. 이것은 강력한 두려움에 대한 명칭이다. ‘일컬어지네(pavuttaṃ)’라는 것은 ‘대왕이여, 이 감각적 욕망이라는 것은 현세와 내세의 자기 비난의 두려움 등과 서른두 가지 형벌 및 아흔여섯 가지 질병의 발생에 따른 두려움의 원인이 된다는 점에서 강력한 두려움이다.’라고 부처님, 벽지불, 부처님의 제자들, 그리고 일체지 보살들에 의해 말해졌다는 의미이다. 또는 ‘이것은 나에 의해 세 가지 뿌리를 가진 두려움이라 일컬어졌다.’는 것도 여기서는 마땅히 보아야 할 의미이다.

Rajo ca dhūmo cāti rajadhūmasadisattā ‘‘rajo’’ti ca ‘‘dhūmo’’ti ca mayā pakāsitā. Yathā hi sunhātassa suvilittālaṅkatassa purisassa sarīre sukhumarajaṃ patitaṃ, taṃ sarīraṃ dubbaṇṇaṃ sobhārahitaṃ kiliṭṭhaṃ karoti, evameva iddhibalena ākāsena āgantvā cando viya ca sūriyo viya [Pg.227] ca loke paññātāpi sakiṃ kāmarajassa anto patitakālato paṭṭhāya guṇavaṇṇaguṇasobhāguṇasuddhīnaṃ upahatattā dubbaṇṇā sobhārahitā kiliṭṭhāyeva honti. Yathā ca dhūmena pahaṭakālato paṭṭhāya suparisuddhāpi bhitti kāḷavaṇṇā hoti, evaṃ atiparisuddhaññāṇāpi kāmadhūmena pahaṭakālato paṭṭhāya guṇavināsappattiyā mahājanamajjhe kāḷakāva hutvā paññāyanti. Iti rajadhūmasarikkhatāya ete kāmā ‘‘rajo ca dhūmo cā’’ti mayā tuyhaṃ pakāsitā, tasmā ime kāme hitvā tuvaṃ pabbaja brahmadattāti rājānaṃ pabbajjāya ussāhaṃ janeti.

‘먼지요 연기라(rajo ca dhūmo ca)’는 먼지와 연기와 같기에 내가 ‘먼지’라고도 하고 ‘연기’라고도 선언한 것이다. 마치 목욕을 잘 하고 향료를 바르고 단장한 사람의 몸에 미세한 먼지가 떨어지면, 그 몸을 추하게 만들고 광채를 잃게 하며 더럽게 만드는 것과 같다. 그와 마찬가지로 신통력으로 허공을 날아다니고 달처럼 해처럼 세상에 알려진 자라 할지라도, 일단 감각적 욕망의 먼지 속에 떨어진 뒤부터는 덕의 명성과 덕의 광채와 덕의 청정함이 손상되어 추해지고 광채를 잃으며 더러워질 뿐이다. 또한 연기에 그을린 뒤부터는 매우 깨끗한 벽이라 할지라도 검은색이 되듯이, 매우 청정한 지혜를 가진 자라 할지라도 감각적 욕망의 연기에 그을린 뒤부터는 덕의 파멸에 이르러 대중 가운데서 검게 그을린 사람처럼 보이게 된다. 이처럼 먼지와 연기와 같기에 이 감각적 욕망들을 ‘먼지요 연기라’고 내가 그대에게 선언한 것이다. 그러므로 ‘브라흐마닷타여, 그대는 이 욕망들을 버리고 출가하십시오.’라고 하며 왕에게 출가에 대한 의욕을 일으키는 것이다.

Taṃ sutvā rājā kilesehi attano baddhabhāvaṃ kathento dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕은 번뇌에 묶여 있는 자신의 상태를 말하며 두 번째 게송을 읊었다.

15.

15.

‘‘Gadhito ca ratto ca adhimucchito ca, kāmesvahaṃ brāhmaṇa bhiṃsarūpaṃ;

Taṃ nussahe jīvikattho pahātuṃ, kāhāmi puññāni anappakānī’’ti.

브라만이시여, 나는 이 무시무시한 모습의 감각적 욕망에 매여 있고 물들어 있으며 매혹되어 있습니다. 생계에 매인 저는 그것을 차마 버리지 못하겠으나, 적지 않은 공덕들을 쌓겠습니다.

Tattha gadhitoti abhijjhākāyaganthena baddho. Rattoti pakatijahāpanena rāgena ratto. Adhimucchitoti ativiya mucchito. Kāmesvahanti duvidhesupi kāmesu ahaṃ. Brāhmaṇāti darīmukhapaccekabuddhaṃ ālapati. Bhiṃsarūpanti balavarūpaṃ. Taṃ nussaheti taṃ duvidhampi kāmaṃ na ussahāmi na sakkomi. Jīvikattho pahātunti imāya jīvikāya atthiko ahaṃ taṃ kāmaṃ pahātuṃ na sakkomīti vadati. Kāhāmi puññānīti idāni dānasīlauposathakammasaṅkhātāni puññāni anappakāni bahūni karissāmīti.

거기서 '탐닉한(gadhitoti)'이란 탐욕의 몸의 매듭(abhijjhākāyaganthena)에 묶인 것을 말한다. '물든(rattoti)'이란 본래의 깨끗함을 잃게 하는 탐욕에 물든 것을 말한다. '깊이 빠진(adhimucchitoti)'이란 지나치게 매혹된 것이다. '욕망들 속의 나(kāmesvahanti)'란 두 가지 욕망(번뇌욕과 경계욕) 속에 있는 나를 말한다. '브라만들이여(brāhmaṇāti)'란 다리무카 벽지불을 부르는 말이다. '무서운 모습(bhiṃsarūpanti)'이란 강력한 모습(아름다움)이다. '그것을 감당할 수 없다(taṃ nussaheti)'란 그 두 가지 욕망을 포기할 용기가 없으며 할 수 없다는 것이다. '생계를 위해 포기할 수 없다(jīvikattho pahātunti)'란 이 생계에 집착하여 그 욕망을 포기할 수 없다고 말하는 것이다. '공덕을 쌓으리라(kāhāmi puññānīti)'란 이제 보시, 지계, 포살의 업으로 일컬어지는 적지 않은 많은 공덕을 짓겠다는 의미이다.

Evaṃ kilesakāmo nāmesa sakiṃ allīnakālato paṭṭhāya apanetuṃ na sakkoti, yena saṃkiliṭṭhacitto mahāpuriso paccekabuddhena pabbajjāya guṇe kathitepi ‘‘pabbajituṃ na sakkomī’’ti āha. Yoyaṃ dīpaṅkarapādamūle attani sambhavena ñāṇena buddhakaradhamme vicinanto tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ disvā –

이와 같이 이른바 번뇌의 욕망은 한 번 달라붙은 때부터 떼어낼 수가 없어서, 마음이 오염된 대사(보살)는 벽지불이 출가의 공덕을 설했음에도 불구하고 '출가할 수 없습니다'라고 말했다. 그는 과거 디팡카라(연등) 부처님의 발치에서 스스로 생긴 지혜로 부처가 되는 법(불구법)을 탐구하다가 세 번째 출가 바라밀을 보고 다음과 같이 생각했었다.

‘‘Imaṃ [Pg.228] tvaṃ tatiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Nekkhammapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

'그대여, 이 세 번째를 굳건히 하여 수지하라. 만약 깨달음을 얻고자 한다면 출가 바라밀로 나아가라.

‘‘Yathā andughare puriso, ciravuttho dukhaṭṭito;

Na tattha rāgaṃ janeti, muttiṃyeva gavesati.

'마치 감옥에 갇힌 사람이 오래 머물러 고통받으며 그곳에 애착을 갖지 않고 오직 해방만을 구하는 것처럼,

‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, passa andughare viya;

Nekkhammābhimukho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. –

'그와 같이 그대도 모든 존재의 생존을 감옥처럼 보라. 출가를 향해 나아감으로써 정등각을 얻게 되리라'고.

Evaṃ nekkhamme guṇaṃ parikittesi, so paccekabuddhena pabbajjāya vaṇṇaṃ vatvā ‘‘kilese chaḍḍetvā samaṇo hohī’’ti vuccamānopi ‘‘nāhaṃ kilese chaḍḍetvā samaṇo bhavituṃ sakkomī’’ti vadati.

이처럼 출가의 공덕을 찬탄했다. 그는 벽지불이 출가의 훌륭함을 설하며 '번뇌를 버리고 사문이 되라'고 권유받았음에도 '나는 번뇌를 버리고 사문이 될 수 없습니다'라고 말하고 있다.

Imasmiṃ kira loke aṭṭha ummattakā nāma. Tenāhu porāṇā ‘‘aṭṭha puggalā ummattakasaññaṃ paṭilabhanti, kāmummattako lobhavasaṃ gato, kodhummattako dosavasaṃ gato, diṭṭhummattako vipallāsavasaṃ gato, mohummattako aññāṇavasaṃ gato, yakkhummattako yakkhavasaṃ gato, pittummattako pittavasaṃ gato, surummattako pānavasaṃ gato, byasanummattako sokavasaṃ gato’’ti. Imesu aṭṭhasu ummattakesu mahāsatto imasmiṃ jātake kāmummattako hutvā lobhavasaṃ gato pabbajjāya guṇaṃ na aññāsi.

이 세상에는 여덟 종류의 미친 자가 있다고 한다. 그래서 옛 스승들은 '여덟 부류의 사람들이 광기어린 생각을 갖게 되나니, 탐욕에 빠진 욕망에 미친 자, 분노에 빠진 화에 미친 자, 전도된 견해에 빠진 견해에 미친 자, 무지에 빠진 어리석음에 미친 자, 야차에 사로잡힌 야차에 미친 자, 담즙에 영향을 받은 담즙에 미친 자, 술에 취한 술에 미친 자, 재난에 빠진 슬픔에 미친 자이다'라고 했다. 이 여덟 미친 자들 중에서 대사(보살)는 이 자타카에서 욕망에 미쳐 탐욕의 지배를 받았기에 출가의 공덕을 알지 못했다.

Evaṃ anatthakārakaṃ pana imaṃ guṇaparidhaṃsakaṃ lobhajātaṃ kasmā sattā parimuñcituṃ na sakkontīti? Anamatagge saṃsāre anekāni kappakoṭisatasahassāni ekato bandhitabhāvena. Evaṃ santepi taṃ paṇḍitā ‘‘appassādā kāmā’’tiādīnaṃ anekesaṃ paccavekkhaṇānaṃ vasena pajahanti. Teneva darīmukhapaccekabuddho mahāsattena ‘‘pabbajituṃ na sakkomī’’ti vuttepi dhuranikkhepaṃ akatvā uttarimpi ovadanto dve gāthā āha.

이와 같이 이익을 해치고 덕을 파괴하는 탐욕의 마음을 중생들은 왜 벗어버리지 못하는가? 시작을 알 수 없는 윤회 속에서 수억만 겁 동안 함께 묶여 있었기 때문이다. 그럼에도 현자들은 ‘욕망은 즐거움이 적다.’라는 등의 여러 관찰을 통해 그것을 버린다. 그래서 다리무카 벽지불은 대사(보살)께서 ‘출가할 수 없다.’라고 말했음에도 포기하지 않고 더욱 훈계하며 두 게송을 읊었다.

16.

16.

‘‘Yo atthakāmassa hitānukampino, ovajjamāno na karoti sāsanaṃ;

Idameva seyyo iti maññamāno, punappunaṃ gabbhamupeti mando.

자신의 이익을 바라고 연민하여 훈계하는 자의 가르침을 따르지 않고, ‘이것만이 더 낫다.’라고 생각하는 어리석은 자는 거듭해서 모태에 든다.

17.

17.

‘‘So [Pg.229] ghorarūpaṃ nirayaṃ upeti, subhāsubhaṃ muttakarīsapūraṃ;

Sattā sakāye na jahanti giddhā, ye honti kāmesu avītarāgā’’ti.

'그는 무서운 모습의 지옥, 오물(대소변)로 가득 찬, 아름다운 듯하나 실은 추한 곳에 이른다. 감각적 욕망에 탐착하여 탐욕을 떠나지 못한 중생들은 자신의 몸에 집착하여 (모태를) 버리지 못한다.'

Tattha atthakāmassāti vuḍḍhikāmassa. Hitānukampinoti hitena muducittena anukampantassa. Ovajjamānoti ovadiyamāno. Idameva seyyoti yaṃ attanā gahitaṃ aseyyaṃ anuttamampi samānaṃ, taṃ idameva seyyo iti maññamāno. Mandoti so aññāṇapuggalo mātukucchiyaṃ vāsaṃ nātikkamati, punappunaṃ gabbhaṃ upetiyevāti attho.

거기서 '이익을 바라는 자에게(atthakāmassāti)'란 번영을 바라는 자에게라는 뜻이다. '이익과 연민을 베푸는(hitānukampinoti)'이란 이로운 부드러운 마음으로 연민하는 자의 뜻이다. '훈계받을 때(ovajjamānoti)'란 가르침을 받을 때라는 뜻이다. '이것만이 최고다(idameva seyyoti)'란 자신이 집착한 것이 좋지 않고 수승하지 않음에도 불구하고, 그것을 '이것만이 최고다'라고 생각하는 것이다. '어리석은 자(mandoti)'란 그 무지한 인간이 어머니의 태중에 머무는 것을 벗어나지 못하고 거듭해서 모태에 든다는 의미이다.

So ghorarūpanti mahārāja, so mando taṃ mātukucchiṃ upento ghorarūpaṃ dāruṇajātikaṃ nirayaṃ upeti nāma. Mātukucchi hi nirassādaṭṭhena idha ‘‘nirayo’’ti vutto, ‘‘catukuṭṭikanirayo’’ti vuccati. ‘‘Catukuṭṭikanirayo nāma kataro’’ti vutte mātukucchimeva vattuṃ vaṭṭati. Avīcimahāniraye nibbattasattassa hi aparāparaṃ ādhāvanaparidhāvanaṃ hotiyeva, tasmā taṃ ‘‘catukuṭṭikanirayo’’ti vattuṃ na labbhati, mātukucchiyaṃ pana nava vā dasa vā māse catūhipi passehi ito cito ca dhāvituṃ nāma na sakkā, atisambādhe okāse catukoṭena catusaṅkuṭiteneva hutvā acchitabbaṃ, tasmā esa ‘‘catukuṭṭikanirayo’’ti vuccati.

'그 무서운 모습(So ghorarūpanti)'이란 대왕이여, 그 어리석은 자가 어머니의 태중에 드는 것을 무서운 속성을 지닌 지옥에 드는 것이라 부른다는 뜻입니다. 어머니의 태중은 즐거움이 없다는 의미에서 여기서 '지옥'이라 불렸고, '사방이 꽉 막힌 지옥(catukuṭṭikanirayo)'이라 불립니다. '사방이 꽉 막힌 지옥이란 무엇인가'라고 묻는다면 어머니의 태중이라고 답해야 합니다. 아비대지옥에 태어난 중생은 이리저리 뛰어다닐 수라도 있지만, 그래서 그것은 '사방이 꽉 막힌 지옥'이라 불릴 수 없습니다. 그러나 어머니의 태중에서는 9개월이나 10개월 동안 네 면 어디로도 이리저리 달리는 것이 불가능하고, 매우 비좁은 공간에서 네 겹으로 웅크린 채 머물러야 하기에 '사방이 꽉 막힌 지옥'이라 불립니다.

Subhāsubhanti subhānaṃ asubhaṃ. Subhānañhi saṃsārabhīrukānaṃ yogāvacarakulaputtānaṃ mātukucchi ekantaṃ asubhasammato. Tena vuttaṃ –

'아름다운 듯하나 추한 것(Subhāsubhanti)'이란 아름다운 자들(수행자들)에게는 추한 것입니다. 윤회를 두려워하는 요가 수행자[수행을 실천하는] 선남선녀들에게 어머니의 태중은 전적으로 불결한 것으로 여겨지기 때문입니다. 그래서 이렇게 말씀하셨습니다.

‘‘Ajaññaṃ jaññasaṅkhātaṃ, asuciṃ sucisammataṃ;

Nānākuṇapaparipūraṃ, jaññarūpaṃ apassato.

'태어나지 말아야 할 것을 태어남이라 부르고, 불결한 것을 깨끗한 것이라 여기며, 여러 시체로 가득 찬 것을 귀한 모습이라 보고 (실상을) 보지 못하네.

‘‘Dhiratthumaṃ āturaṃ pūtikāyaṃ, jegucchiyaṃ assuciṃ byādhidhammaṃ;

Yatthappamattā adhimucchitā pajā, hāpenti maggaṃ sugatūpapattiyā’’ti. (jā. 1.3.128-129);

'병들고 부패한 몸, 혐오스럽고 불결하며 병들기 마련인 몸에 저주가 있기를. 방일하고 그곳에 매혹된 중생들은 선처에 태어나는 길을 잃어버리네.' (Jā. 1.3.128-129)

Sattāti āsattā visattā laggā laggitā sakāye na jahantīti taṃ mātukucchiṃ na pariccajanti. Giddhāti gadhitā. Ye hontīti ye kāmesu avītarāgā honti, te etaṃ gabbhavāsaṃ na jahantīti.

'중생들(sattāti)'이란 집착하고 달라붙고 매달린 자들이 '자신의 몸에서 떠나지 못한다'는 것은 그 어머니의 태중을 버리지 못한다는 것이다. '탐착하여(giddhāti)'란 매혹된 것이다. '있는 자들(ye hontīti)'이란 욕망에 대해 탐욕을 떠나지 못한 자들은 그 모태에서의 삶을 버리지 못한다는 뜻이다.

Evaṃ [Pg.230] darīmukhapaccekabuddho gabbhaokkantimūlakañca, parihāramūlakañca dukkhaṃ dassetvā idāni gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ dassetuṃ diyaḍḍhagāthamāha.

이와 같이 다리무카 벽지불은 모태에 드는 것을 근원으로 하는 고통과 머무는 것을 근원으로 하는 고통을 보여준 뒤, 이제 모태에서 나오는 것을 근원으로 하는 고통을 보여주기 위해 한 구절 반의 게송을 읊었다.

18.

18.

‘‘Mīḷhena littā ruhirena makkhitā, semhena littā upanikkhamanti;

Yaṃ yañhi kāyena phusanti tāvade, sabbaṃ asātaṃ dukhameva kevalaṃ.

'대변에 오염되고 피에 범벅이 되며, 가래에 젖어 밖으로 나오나니, 몸에 닿는 것은 무엇이든 그 즉시 오직 즐거움 없는 고통일 뿐이다.'

19.

19.

‘‘Disvā vadāmi na hi aññato savaṃ, pubbenivāsaṃ bahukaṃ sarāmī’’ti.

'내가 직접 보고서 말하는 것이지 다른 이에게 들은 것이 아니니, 나는 수많은 전생의 일을 기억하기 때문입니다.'

Tattha mīḷhena littāti mahārāja, ime sattā mātukucchito nikkhamantā na catujjātigandhehi vilimpitvā surabhimālaṃ piḷandhitvā nikkhamanti, purāṇagūthena pana makkhitā palibuddhā hutvā nikkhamanti. Ruhirena makkhitāti rattalohitacandanānulittāpi ca hutvā na nikkhamanti, rattalohitamakkhitā pana hutvā nikkhamanti. Semhena littāti na cāpi setacandanavilittā nikkhamanti, bahalapicchilasemhalittā pana hutvā nikkhamanti. Itthīnañhi gabbhavuṭṭhānakāle etā asuciyo nikkhamanti. Tāvadeti tasmiṃ samaye. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, ime sattā tasmiṃ mātukucchito nikkhamanasamaye evaṃ mīḷhādilittā nikkhamantā yaṃ yaṃ nikkhamanamaggapadesaṃ vā hatthaṃ vā pādaṃ vā phusanti, taṃ sabbaṃ asātaṃ amadhuraṃ kevalaṃ asammissaṃ dukkhameva phusanti, sukhaṃ nāma tesaṃ tasmiṃ samaye natthīti.

거기서 '대변에 오염되고(mīḷhena littāti)'란 대왕이여, 이 중생들이 모태에서 나올 때 네 가지 향료를 바르거나 향기로운 꽃다발을 걸치고 나오는 것이 아니라, 오래된 대변에 뒤덮여 찌든 채로 나오기 때문입니다. '피에 범벅이 되고(ruhirena makkhitāti)'란 붉은 혈향을 바르고 나오는 것이 아니라, 붉은 피에 젖어서 나오기 때문입니다. '가래에 젖고(semhena littāti)'란 흰 향료를 바르고 나오는 것이 아니라, 걸쭉하고 끈적이는 가래에 젖어서 나오기 때문입니다. 참으로 여인들의 태에서 나올 때 이런 부정한 것들이 함께 나옵니다. '그 즉시(tāvadeti)'란 바로 그 순간을 말합니다. 이것은 '대왕이여, 이 중생들이 그 모태에서 나오는 순간에 이와 같이 대변 등에 젖어서 나오며, 나오는 길목의 어느 부위나 손이나 발에 닿을 때, 그 모든 것은 불쾌하고 달콤하지 않으며 오직 섞임 없는 고통만을 겪을 뿐, 그들에게 그 순간에 즐거움이란 존재하지 않는다'는 뜻입니다.

Disvā vadāmi na hi aññato savanti mahārāja, ahaṃ imaṃ ettakaṃ vadanto na aññato savaṃ, aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā taṃ sutvā na vadāmi, attano pana paccekabodhiñāṇena disvā paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā vadāmīti attho. Pubbenivāsaṃ bahukanti idaṃ attano ānubhāvaṃ dassento āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, ahañhi pubbe nivutthakkhandhapaṭipāṭisaṅkhātaṃ pubbenivāsaṃ bahukaṃ sarāmi, satasahassakappādhikāni dve asaṅkhyeyyāni sarāmīti.

'보고서 말하는 것이지 결코 다른 데서 들은 것이 아니다'라는 것은, 대왕이여, 내가 이만큼의 말을 하는 것은 다른 데서 들은 것이 아니며, 다른 사문이나 바라문에게서 그것을 듣고 말하는 것이 아니라, 자신의 벽지불 지혜로 보고 꿰뚫어 보아 직접 체험하여 말한다는 뜻입니다. '전생을 많이 [기억한다]'는 것은 자신의 위력을 나타내며 말한 것입니다. 이것은 '대왕이여, 나는 참으로 이전에 살았던 온(蘊)의 연속인 숙명(宿命)을 많이 기억하니, 2아승기 겁과 십만 겁의 세월을 기억한다'는 뜻입니다.

Idāni satthā abhisambuddho hutvā ‘‘evaṃ so paccekabuddho rājānaṃ subhāsitakathāya saṅgaṇhī’’ti vatvā osāne upaḍḍhagāthamāha –

이제 스승(부처님)께서 정등각자가 되시어 "이와 같이 그 벽지불은 왕을 훌륭한 설법으로 감화시켰다"라고 말씀하시고, 끝으로 게송의 절반을 읊으셨다.

‘‘Citrāhi [Pg.231] gāthāhi subhāsitāhi, darīmukho nijjhāpayi sumedha’’nti.

"다양하고도 훌륭하게 설해진 게송들로써, 다리무카는 지혜로운 왕을 납득시켰네."

Tattha citrāhīti anekatthasannissitāhi. Subhāsitāhīti sukathitāhi. Darīmukho nijjhāpayi sumedhanti bhikkhave, so darīmukhapaccekabuddho taṃ sumedhaṃ sundarapaññaṃ kāraṇākāraṇajānanasamatthaṃ rājānaṃ nijjhāpesi saññāpesi, attano vacanaṃ gaṇhāpesīti attho.

거기서 '다양한(citrāhīti)'이란 여러 가지 의미를 담고 있는 것을 말합니다. '훌륭한(subhāsitāhīti)'이란 잘 설해진 것을 말합니다. '다리무카는 지혜로운 왕을 납득시켰다(darīmukho nijjhāpayi sumedhanti)'는 것은, 비구들이여, 그 다리무카 벽지불이 총명하고 옳고 그름을 판단할 능력이 있는 그 수메다 왕을 설득하고 이해시켜 자신의 말을 받아들이게 했다는 뜻입니다.

Evaṃ paccekabuddho kāmesu dosaṃ dassetvā attano vacanaṃ gāhāpetvā ‘‘mahārāja, idāni pabbaja vā mā vā, mayā pana tuyhaṃ kāmesu ādīnavo pabbajjāya ca ānisaṃso kathito, tvaṃ appamatto hohī’’ti vatvā suvaṇṇarājahaṃso viya ākāse uppatitvā valāhakagabbhaṃ maddanto nandamūlakapabbhārameva gato. Mahāsatto dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasmiṃ ṭhapetvā namassamāno tasmiṃ dassanavisaye atīte jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā rajjaṃ paṭicchāpetvā mahājanassa rodantassa paridevantassa kāme pahāya himavantaṃ pavisitvā paṇṇasālaṃ māpetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā na cirasseva abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā āyupariyosāne brahmalokūpago ahosi.

이와 같이 벽지불은 감각적 욕망의 과오를 보여주고 자신의 말을 받아들이게 한 뒤, "대왕이여, 이제 출가를 하든 말든 [그것은 당신의 선택입니다]. 하지만 나는 당신에게 감각적 욕망의 위험과 출가의 이익을 말하였으니, 당신은 방일하지 마십시오"라고 말하고는, 황금 왕거위처럼 허공으로 날아올라 구름 사이를 뚫고 난다물라 동굴로 돌아갔습니다. 보살은 열 손가락의 광채가 찬란한 합장을 머리 위에 올리고 공경의 예를 올렸으며, 벽지불의 모습이 보이지 않게 되자 맏아들을 불러 왕위를 넘겨주었습니다. 그리고 울며 슬퍼하는 군중들을 뒤로하고 감각적 욕망을 버린 채 히말라야로 들어가 잎새집을 짓고 선인의 출가를 하여, 머지않아 신통과 선정을 얻었으며, 수명이 다한 뒤에는 범천의 세상에 태어났습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Tadā rājā ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨습니다. 진리가 밝혀졌을 때 많은 비구들이 예류과 등에 도달했습니다. "그때의 왕은 바로 나였다"라고 하시며 이야기를 마무리하셨습니다.

Darīmukhajātakavaṇṇanā tatiyā.

다리무카 자타카 설명이 끝났다. (세 번째)

[379] 4. Nerujātakavaṇṇanā

[379] 4. 4. 네루 자타카

Kākolā kākasaṅghā cāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ekaṃ paccantagāmaṃ agamāsi. Manussā tassa iriyāpathe pasīditvā taṃ bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā araññe paṇṇasālaṃ katvā tattha vasāpesuṃ, ativiya cassa sakkāraṃ kariṃsu. Atheke sassatavādā āgamaṃsu. Te tesaṃ vacanaṃ sutvā therassa vādaṃ vissajjetvā sassatavādaṃ gahetvā tesaññeva sakkāraṃ kariṃsu. Tato ucchedavādā āgamaṃsu [Pg.232] te sassatavādaṃ vissajjetvā ucchedavādameva gaṇhiṃsu. Athaññe acelakā āgamiṃsu. Te ucchedavādaṃ vissajjetvā acelakavādaṃ gaṇhiṃsu. So tesaṃ guṇāguṇaṃ ajānantānaṃ manussānaṃ santike dukkhena vasitvā vutthavasso pavāretvā satthu santikaṃ gantvā katapaṭisanthāro ‘‘kahaṃ vassaṃvutthosī’’ti vutte ‘‘paccantaṃ nissāya, bhante’’ti vatvā ‘‘sukhaṃ vutthosī’’ti puṭṭho ‘‘bhante, guṇāguṇaṃ ajānantānaṃ santike dukkhaṃ vutthosmī’’ti āha. Satthā ‘‘bhikkhu porāṇakapaṇḍitā tiracchānayoniyaṃ nibbattāpi guṇāguṇaṃ ajānantehi saddhiṃ ekadivasampi na vasiṃsu, tvaṃ attano guṇāguṇaṃ ajānanaṭṭhāne kasmā vasī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

'까마귀와 까마귀 떼들'이라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 어떤 비구를 인연으로 말씀하신 것입니다. 전해지는 바에 따르면, 그는 스승 곁에서 수행 주제(kammaṭṭhāna)를 받아 어느 변방의 마을로 갔습니다. 사람들이 그의 위의에 감동하여 그에게 공양을 올리고 약속을 받아내어, 숲에 잎새집을 지어 머물게 했으며 그를 지극히 공경했습니다. 그런데 어떤 상주론자들이 찾아왔습니다. 사람들은 그들의 말을 듣고 장로의 가르침을 버리고 상주론을 받아들여 그들만을 공경했습니다. 그 후 단멸론자들이 찾아오자 그들은 상주론을 버리고 단멸론을 받아들였습니다. 또 다른 나체 수행자들이 오자 단멸론을 버리고 나체 수행자들의 교설을 받아들였습니다. 그는 덕과 부덕을 알지 못하는 사람들 곁에서 고생하며 안거를 보내고 자자를 마친 뒤, 스승께 돌아가 문안 인사를 드렸습니다. '어디서 안거를 보냈는가?'라는 물음에 '세존이시여, 변방에 의지해 보냈습니다'라고 대답했습니다. '편안히 지냈는가?'라고 묻자 '세존이시여, 덕과 부덕을 모르는 사람들 곁에서 힘들게 지냈습니다'라고 말했습니다. 스승께서는 '비구여, 옛 현자들은 축생의 태로 태어났을 때도 덕과 부덕을 모르는 자들과는 단 하루도 함께 살지 않았는데, 너는 어찌하여 자신의 덕과 부덕을 모르는 곳에서 살았느냐?'라고 말씀하시고는 그의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto suvaṇṇahaṃsayoniyaṃ nibbatti, kaniṭṭhabhātāpissa atthi. Te cittakūṭapabbate vasantā himavantapadese sayaṃjātasāliṃ khādanti. Te ekadivasaṃ tattha caritvā cittakūṭaṃ āgacchantā antarāmagge ekaṃ neruṃ nāma kañcanapabbataṃ disvā tassa matthake nisīdiṃsu. Taṃ pana pabbataṃ nissāya vasantā sakuṇasaṅghā catuppadā ca gocarabhūmiyaṃ nānāvaṇṇā honti, pabbataṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya te sabbe tassobhāsena suvaṇṇavaṇṇā honti. Taṃ disvā bodhisattassa kaniṭṭho taṃ kāraṇaṃ ajānitvā ‘‘kiṃ nu kho ettha kāraṇa’’nti bhātarā saddhiṃ sallapanto dve gāthā abhāsi –

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 통치할 때, 보살은 황금 거위의 태에서 태어났으며 그에게는 남동생도 있었습니다. 그들은 칫타쿠타 산에 살면서 히말라야 지역에서 절로 자란 쌀을 먹었습니다. 어느 날 그들이 그곳에서 노닐다가 칫타쿠타로 돌아오던 중, 길목에서 네루라는 이름의 황금산을 보고 그 꼭대기에 앉았습니다. 그런데 그 산을 의지해 사는 새 떼들과 네 발 짐승들은 먹이 활동을 하는 곳에서는 제각기 다른 색이었으나, 산에 들어간 때부터는 그 산의 광채 때문에 모두 황금색이 되었습니다. 그것을 보고 보살의 아우는 그 이유를 알지 못하여 형과 대화하며 두 편의 게송을 읊었습니다.

20.

20.

‘‘Kākolā kākasaṅghā ca, mayañca patataṃ varā;

Sabbeva sadisā homa, imaṃ āgamma pabbataṃ.

"숲까마귀와 까마귀 떼들, 그리고 날아다니는 것들 중에 으뜸인 우리도, 이 산에 오고 나니 모두가 똑같아 보이는구나."

21.

21.

‘‘Idha sīhā ca byagghā ca, siṅgālā ca migādhamā;

Sabbeva sadisā honti, ayaṃ ko nāma pabbato’’ti.

"이곳에서는 사자와 호랑이도, 자칼과 하찮은 짐승들도 모두가 똑같아 보이니, 대체 이 산은 어떤 이름의 산인가?"

Tattha kākolāti vanakākā. Kākasaṅghāti pakatikākasaṅghā ca. Patataṃ varāti pakkhīnaṃ seṭṭhā. Sadisā homāti sadisavaṇṇā homa.

거기서 '카콜라(kākolā)'란 숲까마귀들을 말합니다. '까마귀 떼들(kākasaṅghā)'이란 일반적인 까마귀 무리들입니다. '날아다니는 것들 중에 으뜸(patataṃ varā)'이란 새들 가운데 뛰어난 이들입니다. '똑같아 보인다(sadisā homa)'는 것은 색깔이 같아진다는 뜻입니다.

Tassa [Pg.233] vacanaṃ sutvā bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

그의 말을 듣고 보살은 세 번째 게송을 읊었습니다.

22.

22.

‘‘Imaṃ nerūti jānanti, manussā pabbatuttamaṃ;

Idha vaṇṇena sampannā, vasanti sabbapāṇino’’ti.

“사람들은 산들 중의 으뜸인 이 산을 네루 산이라 알고 있네. 이곳에서는 모든 생명체가 아름다운 빛깔을 갖추고 사네.”

Tattha idha vaṇṇenāti imasmiṃ nerupabbate obhāsena vaṇṇasampannā hutvā.

거기서 ‘이곳에서 빛깔을 갖추고(idha vaṇṇena)’란 이 네루 산에서 광채로써 빛깔이 풍만하게 된다는 뜻입니다.

Taṃ sutvā kaniṭṭho sesagāthā abhāsi –

그 말을 듣고 동생은 남은 게송들을 읊었습니다.

23.

23.

‘‘Amānanā yattha siyā, antānaṃ vā vimānanā;

Hīnasammānanā vāpi, na tattha visatiṃvase.

“존경이 있어야 할 곳에 존경이 없거나, 현자들을 업신여기며, 혹은 비천한 자들이 대접을 받는 곳이라면, 그곳에서는 거처를 삼아 살지 말아야 하리.”

24.

24.

‘‘Yatthālaso ca dakkho ca, sūro bhīru ca pūjiyā;

Na tattha santo vasanti, avisesakare nare.

“게으른 자와 부지런한 자, 용맹한 자와 겁쟁이가 똑같이 대접받는 곳, 사람을 차별하지 않는 이들 사이에는 선량한 이들이 머물지 않네.”

25.

25.

‘‘Nāyaṃ neru vibhajati, hīnaukkaṭṭhamajjhime;

Avisesakaro neru, handa neruṃ jahāmase’’ti.

“이 네루 산은 비천한 자, 뛰어난 자, 중간인 자를 구분하지 않네. 차별을 두지 않는 네루 산이여, 자, 이제 네루 산을 떠나자.”

Tattha paṭhamagāthāya ayamattho – yattha santānaṃ paṇḍitānaṃ sīlasampannānaṃ mānanassa abhāvena amānanā avamaññanā ca avamānavasena vimānanā vā hīnānaṃ vā dussīlānaṃ sammānanā siyā, tattha nivāse na vaseyya. Pūjiyāti ete ettha ekasadisāya pūjāya pūjanīyā honti, samakaṃ sakkāraṃ labhanti. Hīnaukkaṭṭhamajjhimeti jātigottakulappadesasīlācārañāṇādīhi hīne ca majjhime ca ukkaṭṭhe ca ayaṃ na vibhajati. Handāti vavassaggatthe nipāto. Jahāmaseti pariccajāma. Evañca pana vatvā ubhopi te haṃsā uppatitvā cittakūṭameva gatā.

거기서 첫 번째 게송의 뜻은 이러합니다. 현자들과 계행을 갖춘 이들을 존경하지 않아 존경이 없거나 업신여김에 의해 무시가 행해지며, 혹은 비천하고 부도덕한 자들을 대접하는 일이 있다면, 그런 거처에서는 살지 말아야 한다는 것입니다. ‘공경받는 자(pūjiyā)’란 여기서 이들이 한결같은 공경으로 공경받을 만하며 동등한 대우를 받는다는 뜻입니다. ‘비천한 자, 뛰어난 자, 중간인 자(hīnaukkaṭṭhamajjhime)’란 태생, 가문, 종족, 지역, 계행, 행실, 지혜 등으로 비천하거나 중간이거나 뛰어난 자들을 이 산이 구분하지 않는다는 말입니다. ‘자(handa)’는 단념하여 버리는 의미의 불변어입니다. ‘떠나자(jahāmase)’는 버리자는 뜻입니다. 이와 같이 말하고 나서 그 두 마리 거위는 날아올라 칫타쿠타 산으로 돌아갔습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā kaniṭṭhahaṃso ānando ahosi, jeṭṭhakahaṃso pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨습니다. 사성제가 끝날 때 그 비구는 예류과에 머물렀습니다. 그때의 동생 거위는 아난다였고, 형 거위는 바로 나였습니다.

Nerujātakavaṇṇanā catutthā.

네루 자타카(제379화) 주해가 끝났다. 네 번째.

[380] 5. Āsaṅkajātakavaṇṇanā

[380] 5. 아상까 자타카(Āsaṅkajātaka) 주해

Āsāvatī [Pg.234] nāma latāti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu indriyajātake (jā. 1.8.60 ādayo) āvi bhavissati. Idha pana satthā taṃ bhikkhuṃ ‘‘saccaṃ kira tvaṃ ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kena ukkaṇṭhāpitosī’’ti vatvā ‘‘purāṇadutiyikāya, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu esā itthī tuyhaṃ anatthakārikā, pubbepi tvaṃ etaṃ nissāya caturaṅginisenaṃ jahitvā himavantapadese mahantaṃ dukkhaṃ anubhavanto tīṇi saṃvaccharāni vasī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“아사와띠라는 이름의 덩굴은”이라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 옛 아내의 유혹에 빠진 비구를 인연으로 설하신 것입니다. 그 이야기는 인드리야 자타카(제423화) 등에서 분명해질 것입니다. 여기서 스승께서는 그 비구에게 “비구여, 참으로 그대가 수행에 싫증이 났는가?”라고 물으셨습니다. “참으로 그러합니다, 세존이시여”라고 대답하자, “무엇 때문에 싫증이 났는가?”라고 물으셨고, “옛 아내 때문입니다, 세존이시여”라고 대답하자, “비구여, 이 여인은 그대에게 무익한 존재다. 전생에도 그대는 이 여인 때문에 사군(四軍)을 버리고 히말라야 지역에서 큰 고통을 겪으며 3년 동안 살았느니라”라고 말씀하시고 과거 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsigāme brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ uggahitasippo isipabbajjaṃ pabbajitvā vanamūlaphalāhāro abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese vasi. Tasmiṃ kāle eko puññasampanno satto tāvatiṃsabhavanato cavitvā tasmiṃ ṭhāne padumasare ekasmiṃ padumagabbhe dārikā hutvā nibbatti, sesapadumesu purāṇabhāvaṃ patvā patantesupi taṃ mahākucchikaṃ hutvā tiṭṭhateva. Tāpaso nahāyituṃ padumasaraṃ gato taṃ disvā ‘‘aññesu padumesu patantesupi idaṃ mahākucchikaṃ hutvā tiṭṭhati, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti cintetvā udakasāṭakaṃ nivāsetvā otaranto gantvā taṃ padumaṃ vivaritvā taṃ dārikaṃ disvā dhītusaññaṃ uppādetvā paṇṇasālaṃ ānetvā paṭijaggi. Sā aparabhāge soḷasavassikā hutvā abhirūpā ahosi uttamarūpadharā atikkantā mānusakavaṇṇaṃ, apattā devavaṇṇaṃ. Tadā sakko bodhisattassa upaṭṭhānaṃ āgacchati, so taṃ dārikaṃ disvā ‘‘kuto esā’’ti pucchitvā laddhaniyāmaṃ sutvā ‘‘imissā kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti pucchi. ‘‘Nivāsaṭṭhānaṃ vatthālaṅkārabhojanavidhānaṃ, mārisā’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti tassā vasanaṭṭhānassa āsanne phalikapāsādaṃ māpetvā dibbasayanadibbavatthālaṅkāradibbannapānāni māpesi.

옛날 바라나시에서 브라흐마닷따 왕이 다스릴 때, 보살은 까시 마을의 브라만 가문에서 태어나 장성하여 딱까실라에서 모든 학문을 배우고서 선인(仙人)으로 출가하여 숲속의 뿌리와 열매를 양식으로 삼으며 신통력과 선정을 성취하고 히말라야 지역에서 살고 있었다. 그때 공덕을 갖춘 한 존재가 도리천(Tāvatiṃsa)에서 수명이 다해 그곳 히말라야 지역 연못의 한 연꽃 속에서 여자아이로 태어났다. 다른 연꽃들이 시들어 떨어질 때도 그 꽃만은 커다란 봉오리(mahākucchika)처럼 남아 있었다. 목욕하러 연못에 간 수행자가 그것을 보고 ‘다른 연꽃들은 떨어지는데 이것만은 커다란 봉오리처럼 남아 있으니, 무슨 까닭일까?’ 생각하며 목욕 수건을 두르고 물속으로 들어가 그 연꽃을 열어 보았다. 거기서 여자아이를 보고 딸이라는 생각을 일으켜 암자로 데려와 정성껏 길렀다. 그녀는 나중에 16세가 되었을 때 인간의 미모를 뛰어넘고 여신의 미모에는 미치지 못하는 최상의 아름다움을 지닌 절세가인이 되었다. 그때 제석천(Sakka)이 보살을 시봉하러 왔다가 그 처녀를 보고 “어디서 온 아이입니까?”라고 물어 사정을 전해 듣고는 “이 아이에게 무엇이 필요하겠습니까?”라고 물었다. “거처와 옷, 장신구, 음식 등이 필요하네, 벗이여.”라고 대답하자, 그는 “좋습니다, 존자시여.”라고 말하고는 그녀의 거처 근처에 수정 궁전을 만들고 천상의 침대, 천상의 옷과 장신구, 천상의 음료와 음식을 만들어 주었다.

So pāsādo tassā abhiruhanakāle otaritvā bhūmiyaṃ patiṭṭhāti, abhiruḷhakāle laṅghitvā ākāse tiṭṭhati. Sā bodhisattassa [Pg.235] vattapaṭivattaṃ kurumānā pāsāde vasati. Tameko vanacarako disvā ‘‘ayaṃ, vo bhante, kiṃ hotī’’ti pucchitvā ‘‘dhītā me’’ti sutvā bārāṇasiṃ gantvā ‘‘deva, mayā himavantapadese evarūpā nāma ekassa tāpasassa dhītā diṭṭhā’’ti rañño ārocesi. Taṃ sutvā so savanasaṃsaggena bajjhitvā vanacarakaṃ maggadesakaṃ katvā caturaṅginiyā senāya taṃ ṭhānaṃ gantvā khandhāvāraṃ nivāsāpetvā vanacarakaṃ ādāya amaccagaṇaparivuto assamapadaṃ pavisitvā mahāsattaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘bhante, itthiyo nāma brahmacariyassa malaṃ, tumhākaṃ dhītaraṃ ahaṃ paṭijaggissāmī’’ti āha. Bodhisatto pana ‘‘kiṃ nu kho etasmiṃ padume’’ti āsaṅkaṃ katvā udakaṃ otaritvā ānītabhāvena tassā kumārikāya āsaṅkāti nāmaṃ akāsi. So taṃ rājānaṃ ‘‘imaṃ gahetvā gacchā’’ti ujukaṃ avatvā ‘‘mahārāja, imāya kumārikāya nāmaṃ jānanto gaṇhitvā gacchā’’ti āha. ‘‘Tumhehi kathite ñassāmi, bhante’’ti. ‘‘Ahaṃ te na kathemi, tvaṃ attano paññābalena nāmaṃ jānantova gahetvā yāhī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tato paṭṭhāya amaccehi saddhiṃ ‘‘kinnāmā nu kho esā’’ti nāmaṃ upadhāreti. So yāni dujjānāni nāmāni, tāni kittetvā ‘‘asukā nāma bhavissatī’’ti bodhisattena saddhiṃ katheti. Bodhisatto ‘‘na evaṃnāmā’’ti paṭikkhipati.

그 궁전은 그녀가 내려올 때는 땅에 내려앉고, 올라가면 공중에 떠 있었다. 그녀는 보살을 정성껏 모시며 그 궁전에서 살았다. 한 사냥꾼이 그녀를 보고 “존자시여, 이 아이는 당신과 어떤 관계입니까?”라고 물어 “내 딸일세.”라는 말을 듣고 바라나시로 가서 왕에게 “대왕이시여, 제가 히말라야 지역에서 이와 같은 수행자의 딸을 보았습니다.”라고 아뢰었다. 그 말을 듣고 왕은 소문만 듣고도 마음을 빼앗겨 사냥꾼을 길잡이로 삼아 사군(四軍)을 거느리고 그곳으로 가서 진을 쳤다. 그리고 사냥꾼을 데리고 신하들에게 둘러싸여 암자로 들어가 보살에게 절을 올리고 한쪽에 앉아 “존자시여, 여인은 청정범행(brahmacariya)의 오점입니다. 제가 당신의 딸을 돌보겠습니다.”라고 말했다. 보살은 ‘이 연꽃 속에 도대체 무엇이 있을까?’ 하고 의구심(āsaṅkā)을 품고 물에 들어가 데려왔기 때문에 그 처녀의 이름을 ‘아상까(Āsaṅkā)’라고 지었다. 보살은 왕에게 “이 아이를 데리고 가시오.”라고 곧장 말하지 않고, “대왕이여, 이 처녀의 이름을 알아맞히면 데리고 가시오.”라고 말했다. “존자께서 말씀해 주시면 알게 될 것입니다.”라고 하자, “나는 그대에게 말하지 않겠노라. 그대 스스로 지혜의 힘으로 이름을 알아내어 데리고 가거라.”라고 하였다. 왕은 “좋습니다.”라고 승낙하고 그때부터 신하들과 함께 “그녀의 이름이 무엇일까?” 하며 이름을 추리하였다. 그는 알기 어려운 이름들을 열거하며 “이런 이름일 것입니다.”라고 보살에게 말했으나, 보살은 “그런 이름이 아니오.”라고 부정하였다.

Rañño ca nāmaṃ upadhārentassa saṃvaccharo atīto. Tadā hatthiassamanusse sīhādayo vāḷā gaṇhanti, dīghajātikaparipantho hoti, makkhikaparipantho hoti, sītena kilamitvā bahū manussā maranti. Atha rājā kujjhitvā ‘‘kiṃ me etāyā’’ti bodhisattassa kathetvā pāyāsi. Āsaṅkā kumārikā taṃ divasaṃ phalikavātapānaṃ vivaritvā attānaṃ dassentī aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā ‘‘mayaṃ tava nāmaṃ jānituṃ na sakkoma, tvaṃ himavanteyeva vasa, mayaṃ gamissāmā’’ti āha. ‘‘Kahaṃ, mahārāja, gacchanto mādisaṃ itthiṃ labhissasi, mama vacanaṃ suṇāhi, tāvatiṃsadevaloke cittalatāvane āsāvatī nāma latā atthi, tassā phalassa abbhantare dibbapānaṃ nibbattaṃ, taṃ ekavāraṃ pivitvā cattāro māse mattā hutvā dibbasayane sayanti, sā pana vassasahassena phalati, surāsoṇḍā devaputtā ‘ito phalaṃ labhissāmā’ti dibbapānapipāsaṃ adhivāsetvā vassasahassaṃ [Pg.236] nibaddhaṃ gantvā taṃ lataṃ ‘arogā nu kho’ti olokenti, tvaṃ pana ekasaṃvacchareneva ukkaṇṭhito, āsāphalavatī nāma sukhā, mā ukkaṇṭhī’’ti vatvā tisso gāthā abhāsi –

왕이 그녀의 이름을 알아내려 애쓰는 동안 일 년이 지났다. 그때 사자 같은 맹수들이 코끼리, 말, 사람들을 잡아먹고, 뱀들이 위협을 가하며, 파리들이 들끓고, 추위로 고생하다 많은 사람이 죽었다. 이에 왕은 화가 나서 보살에게 '내게 이 여인이 무슨 소용인가'라고 말하고 길을 떠났다. 아상까 공주는 그날 수정 창문을 열고 자신의 모습을 드러내며 서 있었다. 왕은 그녀를 보고 '우리는 그대의 이름을 알 수가 없으니 그대는 히말라야에 그대로 사시오. 우리는 가겠소'라고 말했다. 공주가 말했다. '대왕이시여, 가시는 길에 저 같은 여인을 어디서 얻겠습니까? 제 말을 들어 보십시오. 도리천 찌따라따(Cittalatā) 숲에 아사와티라는 이름의 덩굴이 있습니다. 그 열매 안에는 천상의 음료가 생기는데, 그것을 한 번 마시면 넉 달 동안 취하여 천상의 침상에서 잠을 잡니다. 그런데 그것은 천 년 만에 열매를 맺습니다. 술을 좋아하는 천자들은 이 열매를 얻으리라는 희망으로 천상의 음료에 대한 갈증을 참으며 천 년 동안 끊임없이 찾아가 그 덩굴이 건강한지를 살핍니다. 그런데 당신은 겨우 일 년 만에 지루해하십니까? 희망의 열매를 얻는 것은 행복한 것이니 지루해하지 마십시오'라고 말하며 세 편의 게송을 읊었다.

26.

26.

‘‘Āsāvatī nāma latā, jātā cittalatāvane;

Tassā vassasahassena, ekaṃ nibbattate phalaṃ.

찌따라따 숲에서 자라난 아사와티라는 이름의 덩굴은, 천 년 만에 단 하나의 열매를 맺는다네.

27.

27.

‘‘Taṃ devā payirupāsanti, tāva dūraphalaṃ satiṃ;

Āsīseva tuvaṃ rāja, āsā phalavatī sukhā.

그 열매가 비록 멀리 있을지라도 신들은 그것을 기다리며 살피나니, 왕이여, 그대도 희망을 품으소서. 희망의 열매를 얻는 것은 행복한 것이라네.

28.

28.

‘‘Āsīsateva so pakkhī, āsīsateva so dijo;

Tassa cāsā samijjhati, tāva dūragatā satī;

Āsīseva tuvaṃ rāja, āsā phalavatī sukhā’’ti.

그 새도 희망을 품고, 그 이생자(二生者)도 희망을 품는다네. 비록 멀리 떨어져 있었을지라도 그의 희망은 이루어졌다네. 왕이여, 그대도 희망을 품으소서. 희망의 열매를 얻는 것은 행복한 것이라네.

Tattha āsāvatīti evaṃnāmikā. Sā hi yasmā tassā phale āsā uppajjati, tasmā etaṃ nāmaṃ labhati. Cittalatāvaneti evaṃnāmake uyyāne. Tasmiṃ kira uyyāne tiṇarukkhalatādīnaṃ pabhā tattha paviṭṭhapaviṭṭhānaṃ devatānaṃ sarīravaṇṇaṃ cittaṃ karoti, tenassa ‘‘cittalatāvana’’nti nāmaṃ jātaṃ. Payirupāsantīti punappunaṃ upenti. Āsīsevāti āsīsāhiyeva patthehiyeva, mā āsacchedaṃ karohīti.

거기서 '아사와티(Āsāvatī)'란 그런 이름을 가진 덩굴이다. 그 열매에 대해 갈망(āsā)이 생기기 때문에 그 이름을 얻게 된 것이다. '찟딸라따 숲(Cittalatāvana)'이란 그런 이름의 정원이다. 그 정원에서는 풀, 나무, 덩굴 등의 광채가 그곳에 들어온 천신들의 몸 빛깔을 다채롭게(citta) 만들기 때문에 '찟딸라따 숲'이라는 이름이 생겼다고 한다. '공양한다(payirupāsanti)'는 것은 거듭거듭 다가간다는 뜻이다. '갈망할 뿐이다(āsīseva)'는 갈망하고 원하라는 뜻이며, 희망을 끊지 말라는 것이다.

Rājā tassā kathāya bajjhitvā puna amacce sannipātāpetvā dasanāmakaṃ kāretvā nāmaṃ gavesanto aparampi saṃvaccharaṃ vasi. Tassā dasanāmakampi nāmaṃ nāhosi, ‘‘asukā nāmā’’ti vutte bodhisatto paṭikkhipateva. Puna rājā ‘‘kiṃ me imāyā’’ti turaṅgaṃ āruyha pāyāsi. Sāpi puna vātapāne ṭhatvā attānaṃ dassesi. Rājā ‘‘tiṭṭha tvaṃ, mayaṃ gamissāmā’’ti āha. ‘‘Kasmā yāsi, mahārājā’’ti? ‘‘Tava nāmaṃ jānituṃ na sakkomī’’ti. ‘‘Mahārāja, kasmā nāmaṃ na jānissasi, āsā nāma asamijjhanakā nāma natthi, eko kira bako pabbatamuddhani ṭhito attanā patthitaṃ labhi, tvaṃ kasmā na labhissasi, adhivāsehi, mahārājā’’ti. Eko kira bako ekasmiṃ padumasare gocaraṃ gahetvā uppatitvā pabbatamatthake nilīyi. So taṃ divasaṃ tattheva vasitvā punadivase cintesi ‘‘ahaṃ imasmiṃ pabbatamatthake sukhaṃ [Pg.237] nisinno, sace ito anotaritvā ettheva nisinno gocaraṃ gahetvā pānīyaṃ pivitvā imaṃ divasaṃ vaseyyaṃ, bhadrakaṃ vata assā’’ti. Atha taṃ divasameva sakko devarājā asuranimmathanaṃ katvā tāvatiṃsabhavane devissariyaṃ laddhā cintesi ‘mama tāva manoratho matthakaṃ patto, atthi nu kho añño koci aparipuṇṇamanoratho’ti upadhārento taṃ disvā ‘imassa manorathaṃ matthakaṃ pāpessāmī’ti bakassa nisinnaṭṭhānato avidūre ekā nadī atthi, taṃ nadiṃ oghapuṇṇaṃ katvā pabbatamatthakena pesesi. Sopi bako tattheva nisinno macche khāditvā pānīyaṃ pivitvā taṃ divasaṃ tattheva vasi, udakampi bhassitvā gataṃ. ‘‘Evaṃ, mahārāja, bakopi tāva attano āsāphalaṃ labhi, kiṃ tvaṃ na labhissasī’’ti vatvā ‘‘āsīsatevā’’tiādimāha.

왕은 그녀의 말에 얽매여 다시 대신들을 모아 열 가지 이름을 짓게 하고 이름을 찾아보며 또 일 년을 머물렀다. 그러나 그 열 가지 이름 중에도 그녀의 이름은 없었다. '아무개라는 이름인가'라고 물을 때마다 보살은 거절할 뿐이었다. 다시 왕은 '이 여자가 내게 무슨 소용인가'라며 말을 타고 떠나려 했다. 그녀 또한 다시 창가에 서서 자신을 드러냈다. 왕은 '그대는 머무시오, 우리는 가겠소'라고 말했다. '대왕이시여, 왜 가십니까?' '그대의 이름을 알 수가 없기 때문이오.' '대왕이시여, 어찌하여 이름을 알지 못하겠습니까? 갈망이란 이루어지지 않는 법이 없습니다. 어떤 백로 한 마리는 산꼭대기에 앉아 있으면서도 자신이 원하던 것을 얻었다고 합니다. 대왕께서는 어찌하여 얻지 못하시겠습니까? 대왕이시여, 참고 기다리십시오.' 옛날에 어떤 백로 한 마리가 연꽃 연못에서 먹이를 잡아 날아올라 산꼭대기에 내려앉았다. 그는 그날 거기 머물며 다음 날 생각했다. '나는 이 산꼭대기에 편안히 앉아 있다. 만약 여기서 내려가지 않고 그대로 앉아 먹이를 구하고 물을 마시며 오늘 하루를 보낼 수 있다면 참 좋겠구나.' 바로 그날, 제석천왕이 아수라들을 물리치고 도리천에서 천상의 주권을 누리며 생각했다. '나의 염원은 마침내 이루어졌다. 혹시 염원을 이루지 못한 다른 이가 있는가?' 하고 살피다가 그 백로를 보고는 '이자의 염원을 이루어주리라' 생각했다. 백로가 앉아 있는 곳에서 멀지 않은 곳에 강이 하나 있었는데, 제석천은 그 강에 물이 넘치게 하여 산꼭대기로 흐르게 했다. 백로는 거기 앉은 채로 물고기를 잡아먹고 물을 마시며 그날을 보냈고, 물은 다시 아래로 흘러갔다. '대왕이시여, 이처럼 백로조차 자신의 갈망하던 결실을 얻었는데, 어찌 당신은 얻지 못하겠습니까?'라고 말하며 '그 새도 갈망하며' 등의 게송을 읊었다.

Tattha āsīsatevāti āsīsatiyeva patthetiyeva. Pakkhīti pakkhehi yuttatāya pakkhī. Dvikkhattuṃ jātatāya dijo. Tāva dūragatā satīti pabbatamatthakato macchānañca udakassa ca dūrabhāvaṃ passa, evaṃ dūragatā samānā sakkassa ānubhāvena bakassa āsā pūriyevāti.

거기서 '갈망할 뿐이다(āsīsateva)'는 갈망하고 원한다는 뜻이다. '날짐승(pakkhī)'은 날개를 가졌기에 그렇게 부르며, 두 번 태어나기에 '이생자(dijo)'라고 한다. '그토록 멀리 떨어져 있었음에도(tāva dūragatā satī)'는 산꼭대기에서 물고기와 물이 멀리 떨어져 있었음을 보라는 뜻이다. 이와 같이 멀리 떨어져 있었음에도 제석천의 위력으로 백로의 갈망이 가득 채워졌다는 말이다. 왕이시여, 당신의 갈망 또한 결실을 맺어 행복이 올 것입니다.

Atha rājā tassā kathaṃ sutvā rūpe bajjhitvā kathāya allīno gantuṃ asakkonto amacce sannipātetvā satanāmaṃ kāresi, satanāmavasena nāmaṃ gavesatopissa aññaṃ saṃvaccharaṃ atītaṃ. So tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena bodhisattaṃ upasaṅkamitvā satanāmavasena ‘‘asukā nāma bhavissatī’’ti pucchi. ‘‘Na jānāsi, mahārājā’’ti. So ‘‘gamissāma dāni maya’’nti bodhisattaṃ vanditvā pāyāsi. Āsaṅkā kumārikā ca puna phalikavātapānaṃ nissāya ṭhitāva. Rājā taṃ disvā ‘‘tvaṃ accha, mayaṃ gamissāmā’’ti āha. ‘‘Kasmā, mahārājā’’ti. ‘‘Tvaṃ maṃ vacaneneva santappesi, na ca kāmaratiyā, tava madhuravacanena bajjhitvā vasantassa mama tīṇi saṃvaccharāni atikkantāni, idāni gamissāmī’’ti imā gāthā āha –

왕은 그녀의 말을 듣고 그 모습에 얽매여 말에 이끌려 떠나지 못한 채, 다시 대신들을 모아 백 가지 이름을 짓게 했다. 백 가지 이름으로 이름을 찾느라 다시 일 년이 지났다. 그렇게 3년이 지난 후 왕은 보살에게 가서 백 가지 이름을 대며 '이런 이름일 것입니까?'라고 물었다. '대왕이시여, 당신은 여전히 모릅니다'라고 보살이 말했다. 왕은 '이제 우리는 가겠소'라고 보살에게 절을 하고 떠났다. 아상카 공주는 다시 수정 창가에 의지해 서 있었다. 왕은 그녀를 보고 '그대는 머무시오, 우리는 가겠소'라고 말했다. '대왕이시여, 어찌하여 가십니까?' '그대는 말로만 나를 만족시킬 뿐, 감각적 즐거움으로는 만족시키지 않았소. 그대의 달콤한 말에 묶여 머무는 동안 3년이 지나갔소. 이제 가겠소'라며 이 게송들을 읊었다.

29.

29.

‘‘Sampesi kho maṃ vācāya, na ca sampesi kammunā;

Mālā sereyyakasseva, vaṇṇavantā agandhikā.

그대는 말로만 나를 즐겁게 했을 뿐, 행동으로는 즐겁게 해주지 않았네. 마치 세레이야까 꽃처럼, 색깔은 고우나 향기가 없구나.

30.

30.

‘‘Aphalaṃ [Pg.238] madhuraṃ vācaṃ, yo mittesu pakubbati;

Adadaṃ avissajaṃ bhogaṃ, sandhi tenassa jīrati.

친구들에게 결실 없는 달콤한 말만 하면서, 재물을 주지도 베풀지도 않는 자, 그와의 우정은 시들어버린다네.

31.

31.

‘‘Yañhi kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.

실제로 행할 것만을 말하고, 행하지 않을 것은 말하지 말라. 실천하지 않으면서 말만 하는 자를 현자들은 알아차린다네.

32.

32.

‘‘Balañca vata me khīṇaṃ, pātheyyañca na vijjati;

Saṅke pāṇūparodhāya, handa dāni vajāmaha’’nti.

나의 기력은 참으로 다했고, 여행 노자도 남아 있지 않네. 목숨이 위태로울까 염려되니, 자, 이제 나는 떠나겠노라.

Tattha sampesīti santappesi pīṇesi. Sereyyakassāti suvaṇṇakuraṇḍakassa. Desanāsīsamevetaṃ, yaṃkiñci pana suvaṇṇakuraṇḍakajayasumanādikaṃ aññampi pupphaṃ vaṇṇasampannaṃ agandhakaṃ, sabbaṃ taṃ sandhāyevamāha. Vaṇṇavantā agandhikāti yathā sereyyakādīnaṃ mālā vaṇṇavantatāya dassanena tappeti, agandhatāya gandhena na tappeti, evaṃ tvampi dassanena piyavacanena ca santappesi, na kammunāti dīpeti. Adadanti bhadde, yo ‘‘imaṃ nāma vo bhogaṃ dassāmī’’ti madhuravacanena vatvā taṃ bhogaṃ adadanto avissajjento kevalaṃ madhuravacanameva karoti, tena saddhiṃ assa mittassa sandhi jīrati, mittasanthavo na ghaṭīyati. Pātheyyañcāti bhadde, mayhaṃ tava madhuravacanena bajjhitvā tīṇi saṃvaccharāni vasantasseva hatthiassarathapattisaṅkhātaṃ balañca khīṇaṃ, manussānaṃ bhattavetanasaṅkhātaṃ pātheyyañca natthi. Saṅke pāṇūparodhāyāti svāhaṃ idheva attano jīvitavināsaṃ āsaṅkāmi, handa dānāhaṃ gacchāmīti.

거기서 ‘삼페시(sampesī)’란 만족시키다, 기쁘게 하다는 뜻입니다. ‘세레야카사(Sereyyakassā)’란 노란색 쿠란다카(금빛 꽃)를 말합니다. 이것은 설법의 주제를 제시한 것일 뿐이며, 노란색 쿠란다카나 자야수마나 등 빛깔은 아름다우나 향기가 없는 다른 어떤 꽃이라도 모두 그것을 염두에 두고 이와 같이 말한 것입니다. ‘빛깔은 고우나 향기가 없다’는 것은, 마치 세레야카 등의 화환이 그 모습으로는 보는 이를 만족시키지만 향기가 없기에 냄새로는 만족시키지 못하듯이, ‘당신도 모습과 달콤한 말로는 만족시키지만 행동으로는 그렇지 못함’을 나타냅니다. ‘주지 않으면서(Adadanti)’란, ‘그대에게 이 재물을 주겠소’라고 달콤한 말로 말하고는 정작 그 재물을 주지 않고 내놓지 않으며 오직 달콤한 말만 하는 이를 말합니다. ‘그대(bhadde)’여, 그런 이와는 친구의 인연이 낡아지고(끊어지고) 우정이 맺어지지 않습니다. ‘노잣돈도(Pātheyyañca)’란, ‘그대여, 내가 그대의 달콤한 말에 묶여 3년 동안이나 머무는 사이에 코끼리, 말, 전차, 보병으로 이루어진 군사력은 소진되었고 사람들에게 줄 식량과 보수(노잣돈)도 없다’는 것입니다. ‘생명을 잃을까 두렵다(Saṅke pāṇūporodhāya)’란, ‘내가 바로 여기서 내 생명이 끊어질까 두렵다. 자, 이제 나는 떠나겠다’는 뜻입니다.

Āsaṅkā kumārikā rañño vacanaṃ sutvā ‘‘mahārāja, tvaṃ mayhaṃ nāmaṃ jānāsi, tayā vuttameva mama nāmaṃ, idaṃ me pitu kathetvā maṃ gaṇhitvā yāhī’’ti raññā saddhiṃ sallapantī āha –

아상카 공주는 왕의 말을 듣고 “대왕이시여, 당신은 제 이름을 알고 계십니다. 당신이 말씀하신 것이 바로 제 이름입니다. 이것이 제 이름이니, 제 아버지께 말씀드리고 저를 데려가십시오.”라고 왕과 대화하기를 원하며 말했습니다.

33.

33.

‘‘Etadeva hi me nāmaṃ, yaṃnāmasmi rathesabha;

Āgamehi mahārāja, pitaraṃ āmantayāmaha’’nti.

“전차 타는 이들 중 으뜸이신 왕이여, 제가 가진 이름이 바로 그것입니다. 대왕이시여, 잠시 기다려 주십시오. 아버지께 여쭙겠습니다.”

Tassattho – yaṃnāmā ahaṃ asmi, taṃ etaṃ āsaṅkātveva mama nāmanti.

그 뜻은 ‘내가 가진 이름이 바로 그것이며, 아상카(Āsaṅkā)라는 이름이 바로 제 이름입니다’라는 것이다.

Taṃ [Pg.239] sutvā rājā bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘bhante, tumhākaṃ dhītā āsaṅkā nāmā’’ti āha. ‘‘Nāmaṃ ñātakālato paṭṭhāya taṃ gahetvā gaccha, mahārājā’’ti. So mahāsattaṃ vanditvā phalikavimānadvāraṃ āgantvā āha – ‘‘bhadde, pitarāpi te mayhaṃ dinnā, ehi dāni gamissāmā’’ti. ‘‘Āgamehi, mahārāja, pitaraṃ āmantayāmaha’’nti pāsādā otaritvā mahāsattaṃ vanditvā roditvā khamāpetvā rañño santikaṃ āgatā. Rājā taṃ gahetvā bārāṇasiṃ gantvā puttadhītāhi vaḍḍhanto piyasaṃvāsaṃ vasi. Bodhisatto aparihīnajjhāno brahmaloke uppajji.

그 말을 듣고 왕은 보살의 처소로 가서 “존자시여, 당신의 따님 이름이 아상카입니다”라고 말했다. “대왕이시여, 이름을 알게 된 때부터 그녀를 데리고 가십시오.” 왕은 대성(보살)에게 절하고 수정 궁전의 문으로 와서 말했다. “그대여, 그대의 아버지께서 그대를 내게 주셨소. 자, 이제 갑시다.” “대왕이시여, 기다려 주십시오. 아버지께 여쭙겠습니다.” 그녀는 궁전에서 내려와 대성에게 절하고 용서를 구한 뒤 왕에게 왔다. 왕은 아상카 공주를 데리고 바라나시로 가서 자녀들을 얻고 화목하게 살았다. 보살은 선정을 잃지 않고 범천에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā āsaṅkā kumārikā purāṇadutiyikā ahosi, rājā ukkaṇṭhitabhikkhu, tāpaso pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 뒤 본생담을 결합하셨습니다. 진리의 설법이 끝났을 때, 수행에 회의를 느꼈던 비구는 예류과에 머물렀습니다. 그때의 아상카 공주는 옛 아내였고, 왕은 회의를 느꼈던 비구였으며, 수행자는 바로 나였습니다.

Āsaṅkajātakavaṇṇanā pañcamā.

아상카 자타카 주석이 다섯 번째로 끝났다.

[381] 6. Migālopajātakavaṇṇanā

[381] 6. 6. 미갈로파 자타카

Na me ruccīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dubbacabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Satthā taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu dubbaco’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘na kho bhikkhu idāneva, pubbepi tvaṃ dubbacoyeva, dubbacabhāvañca pana nissāya paṇḍitānaṃ vacanaṃ akaronto verambhavātamukhe byasanaṃ gatosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“나는 좋아하지 않는다”라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 고집 센 한 비구를 인연으로 말씀하신 것입니다. 스승께서는 그 비구를 부르게 하여 “비구여, 네가 정말로 고집이 세다고 하는데 사실이냐?”라고 물으셨고, “그렇습니다, 세존이시여”라고 대답하자, “비구여, 너는 지금뿐만 아니라 예전에도 참으로 고집이 셌다. 현자들의 말을 듣지 않는 고집 때문에 베람바 바람의 입구에서 멸망에 이르렀느니라”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gijjhayoniyaṃ nibbattitvā apanandagijjho nāma ahosi. So gijjhagaṇaparivuto gijjhakūṭapabbate vasi. Putto panassa migālopo nāma thāmabalasampanno ahosi, so aññesaṃ gijjhānaṃ sīmaṃ atikkamitvā atiuccaṃ uppati. Gijjhā ‘‘putto te atidūraṃ uppatatī’’ti gijjharañño ācikkhiṃsu. So taṃ pakkosetvā ‘‘tvaṃ kira, tāta, atiuccaṃ [Pg.240] gacchasi, atiuccaṃ gacchanto jīvitakkhayaṃ pāpuṇissasī’’ti vatvā tisso gāthā abhāsi –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 독수리의 태생으로 태어나 아파난다라는 이름의 독수리 왕이 되었습니다. 그는 독수리 무리에 둘러싸여 기즈쿠타(영취산) 산에 살았습니다. 그에게는 미갈로파라는 아들이 있었는데, 힘과 위력이 넘쳤습니다. 그 미갈로파 독수리는 다른 독수리들의 한계를 넘어 너무 높이 날아올랐습니다. 독수리들이 독수리 왕에게 “당신의 아들이 너무 높이 날아오릅니다”라고 알렸습니다. 왕은 아들을 불러 “얘야, 네가 너무 높이 난다고 하더구나. 너무 높이 나는 독수리는 목숨을 잃게 될 것이다”라고 타이르며 세 편의 게송을 읊었습니다.

34.

34.

‘‘Na me rucci migālopa, yassa te tādisī gatī;

Atuccaṃ tāta patasi, abhūmiṃ tāta sevasi.

“미갈로파야, 나는 네 그런 비행 방식이 마음에 들지 않는다. 얘야, 너는 너무 높이 날고 있으며, 얘야, 네가 가서는 안 될 영역에 머물고 있구나.”

35.

35.

‘‘Catukkaṇṇaṃva kedāraṃ, yadā te pathavī siyā;

Tato tāta nivattassu, māssu etto paraṃ gami.

“대지가 네 눈에 네모난 논처럼 보일 때, 얘야, 거기서 되돌아오너라. 그보다 더 멀리 가지 마라.”

36.

36.

‘‘Santi aññepi sakuṇā, pattayānā vihaṅgamā;

Akkhittā vātavegena, naṭṭhā te sassatīsamā’’ti.

“날개라는 탈것을 가진 다른 새들도 있었으나, 그들은 자신들이 영원할 것이라 믿다가 바람의 속도에 휩쓸려 명을 다 채우지 못하고 멸망했느니라.”

Tattha migālopāti puttaṃ nāmena ālapati. Atuccaṃ tāta patasīti tāta, tvaṃ aññesaṃ gijjhānaṃ sīmaṃ atikkamitvā atiuccaṃ gacchasi. Catukkaṇṇaṃva kedāranti imināssa sīmaṃ ācikkhati. Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta, yadā te ayaṃ mahāpathavī catukkaṇṇaṃ kedāraṃ viya siyā, evaṃ khuddikā viya hutvā paññāyetha, atha tvaṃ ettakā ṭhānā nivatteyyāsi, etto paraṃ mā gamīti. Santi aññepīti na kevalaṃ tvameva, aññepi gijjhā evaṃ kariṃsūti dīpeti. Akkhittāti tepi gijjhā amhākaṃ sīmaṃ atikkamitvā gatā vātavegena ākaḍḍhitā nassiṃsu. Sassatīsamāti sassatīhi pathavīpabbatādīhi samaṃ attānaṃ maññamānā attano vassasahassaparimāṇaṃ āyuṃ apūretvāpi antarā naṭṭhāti attho.

거기서 ‘미갈로파’란 아들의 이름을 부르는 것입니다. ‘너무 높이 날고 있다’는 것은 아들아, 네가 다른 독수리들의 한계를 넘어 너무 높이 간다는 뜻입니다. ‘네모난 논처럼’이란 그의 한계를 일러주는 것입니다. 즉, ‘아들아, 이 거대한 대지가 네모난 논처럼 아주 작게 보일 때, 너는 그 지점에서 되돌아와야 하며 그보다 더 멀리 가서는 안 된다’는 말입니다. ‘다른 새들도 있었다’는 것은 너뿐만 아니라 다른 독수리들도 그렇게 했다는 것을 나타냅니다. ‘휩쓸려’란 그 독수리들도 우리 한계를 넘어갔다가 바람의 속도에 끌려가 멸망했다는 뜻입니다. ‘영원할 것이라 믿었던 자들’이란 대지나 산처럼 자신들도 영원할 것이라 생각하며 천 년의 수명을 다 채우지도 못한 채 도중에 멸망했다는 뜻입니다.

Migālopo anovādakattā pitu vacanaṃ akatvā laṅghanto pitarā akkhātaṃ sīmaṃ disvā taṃ atikkamma kālavāte patvā tepi chinditvā uppatito verambhavātamukhaṃ pakkhandi, atha naṃ verambhavātā pahariṃsu. So tehi pahaṭamattova khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā ākāseyeva antaradhāyi.

미갈로파는 훈계를 듣지 않는 성격 탓에 아버지의 말을 듣지 않고 날아오르다가, 아버지가 일러준 한계를 보고도 그것을 넘어 카라바람(Kālavāta)을 만났습니다. 그 바람마저 넘어 솟구치다가 베람바 바람의 입구로 들어갔고, 그때 베람바 바람들이 그를 쳤습니다. 미갈로파 독수리는 베람바 바람에 맞자마자 갈갈이 조각나 공중에서 사라져 버렸습니다.

37.

37.

‘‘Akatvā apanandassa, pitu vuddhassa sāsanaṃ;

Kālavāte atikkamma, verambhānaṃ vasaṃ agā.

스승께서는 깨달음을 얻으신 뒤 이렇게 읊으셨습니다. “늙으신 아버지 아파난다의 가르침을 따르지 않고, 카라바람을 넘어서 베람바 바람의 지배 아래 들어갔네.”

38.

38.

‘‘Tassa puttā ca dārā ca, ye caññe anujīvino;

Sabbe byasanamāpāduṃ, anovādakare dije.

“그의 처자식들과 그를 의지해 살던 다른 이들도, 훈계를 듣지 않는 그 새 한 마리 때문에 모두 재난을 당했네.”

39.

39.

‘‘Evampi [Pg.241] idha vuddhānaṃ, yo vākyaṃ nāvabujjhati;

Atisīmacaro ditto, gijjhovātītasāsano;

Sabbe byasanaṃ papponti, akatvā vuddhasāsana’’nti. –

“이와 같이 여기에서도 어른들의 말씀을 깨닫지 못하고, 한계를 넘어 방자하게 행동하며 가르침을 어기는 자는, 어른들의 가르침을 따르지 않아 독수리처럼 모두 재난을 겪게 되리라.”

Imā tisso abhisambuddhagāthā.

이 세 편은 부처님께서 깨달음을 얻으신 뒤 읊으신 게송입니다.

Tattha anujīvinoti taṃ nissāya jīvanakā. Anovādakare dijeti tasmiṃ migālope gijjhe ovādaṃ agaṇhante sabbepi te tena saddhiṃ atisīmaṃ gantvā vināsaṃ pāpuṇiṃsu. Evampīti, bhikkhave, yathā so gijjho, evaṃ yo aññopi gahaṭṭho vā pabbajito vā hitānukampakānaṃ vuddhānaṃ vacanaṃ na gaṇhāti, sopi ayaṃ sīmaṃ atikkamitvā caranto ditto gabbito gijjhova byasanaṃ pāpuṇātīti.

거기서 ‘추종자들(anujīvino)’이란 그를 의지해 살아가는 자들입니다. ‘훈계를 따르지 않는 새(anovādakare dije)’란 미갈로파 독수리가 훈계를 받아들이지 않았을 때, 그와 함께한 모든 독수리가 한계를 넘어갔다가 멸망에 이른 것을 말합니다. ‘이와 같이(evampi)’란 비구들이여, 그 독수리처럼 재가자든 출가자든 이익을 염원하며 연민해 주는 어른들의 말을 듣지 않는 자는, 한계를 넘어서 돌아다니며 교만하고 방자하게 굴다가 독수리처럼 재앙을 당한다는 뜻입니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā migālopo dubbacabhikkhu ahosi, apanando pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치고 진리를 밝히신 뒤 본생담을 결합하셨습니다. “그때의 미갈로파는 고집 센 비구였고, 아파난다 독수리 왕은 바로 나였다”라고.

Migālopajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

여섯 번째 미갈로파 자타카 주석이 끝났다.

[382] 7. Sirikāḷakaṇṇijātakavaṇṇanā

[382] 7. 7. 시리카라칸니 자타카

Kā nu kāḷena vaṇṇenāti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikaṃ ārabbha kathesi. So hi sotāpattiphale patiṭṭhitakālato paṭṭhāya akhaṇḍāni pañca sīlāni rakkhi, bhariyāpissa puttadhītaropi dāsāpi bhatiṃ gahetvā kammaṃ karontā kammakarāpi sabbe rakkhiṃsuyeva. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, anāthapiṇḍiko suciyeva suciparivāro hutvā caratī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbe porāṇakapaṇḍitāpi sucīyeva suciparivārā ahesu’’nti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

“검은 색깔을 한 그대는 누구인가”라는 이 이야기는 스승께서 제타바나에 머무실 때 아나타핀디카(급고독 장자)를 인연으로 말씀하신 것입니다. 그는 예류과를 얻은 때부터 결함 없는 오계를 지켰고, 그의 아내와 자녀들, 그리고 품삯을 받고 일하는 모든 하인과 일꾼들까지도 다 함께 계를 지켰습니다. 어느 날 비구들이 법당에서 “도반들이여, 아나타핀디카 장자는 자신도 청정하고 청정한 무리에 둘러싸여 살아갑니다”라고 이야기를 나누었습니다. 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고, “이러저러한 이야기입니다”라고 대답하자, “비구들이여, 지금뿐만이 아니다. 옛날 현자들도 자신도 청정하고 청정한 무리에 둘러싸여 있었다”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte [Pg.242] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhi hutvā dānaṃ adāsi, sīlaṃ rakkhi, uposathakammaṃ kari, bhariyāpissa pañca sīlāni rakkhi, puttadhītaropi dāsakammakaraporisāpi pañca sīlāni rakkhiṃsu. So suciparivāraseṭṭhitveva paññāyittha. Athekadivasaṃ so cintesi ‘‘sace mayā suciparivārasīlo koci āgamissati, tassa mama nisīdanapallaṅkaṃ vā nipajjanasayanaṃ vā dātuṃ na yuttaṃ, anucchiṭṭhaṃ aparibhuttaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti attano vasanaṭṭhāneyeva ekapasse aparibhuttapallaṅkañca senāsanañca paññāpesi. Tasmiṃ samaye cātumahārājikadevalokato virūpakkhamahārājassa dhītā kāḷakaṇṇī ca nāma dhataraṭṭhamahārājassa dhītā sirī ca nāmāti imā dve bahuṃ gandhamālaṃ ādāya ‘‘anotatte kīḷissāmā’’ti anotattatitthaṃ āgacchiṃsu. Tasmiṃ pana dahe bahūni titthāni, tesu buddhānaṃ titthe buddhāyeva nhāyanti, paccekabuddhānaṃ titthe paccekabuddhāva nhāyanti, bhikkhūnaṃ titthe bhikkhūva nhāyanti, tāpasānaṃ titthe tāpasāva nhāyanti, cātumahārājikādīsu chasu kāmasaggesu devaputtānaṃ titthe devaputtāva nhāyanti, devadhītānaṃ titthe devadhītāva nhāyanti.

과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 다스릴 때, 보살은 장자가 되어 보시를 베풀고 계를 지키며 포살을 행하였다. 그의 아내도 오계를 지켰고, 아들딸과 하인과 일꾼들도 오계를 지켰다. 그는 ‘수찌빠리와라(청정권속)’ 장자로 알려졌다. 어느 날 그는 생각했다. ‘만약 나보다 계행이 청정한 자가 온다면, 그에게 내가 앉는 평상이나 눕는 침상을 주는 것은 적절치 않다. 쓰다 남은 것이 아니고 사용하지 않은 자리를 주는 것이 마땅하다.’ 그래서 그는 자신이 머무는 곳 한쪽에 아무도 사용하지 않은 평상과 침구(세나사나)를 마련해 두었다. 그때 사천왕천에서 위루빳까 대왕의 딸인 까라깐니와 다따랏따 대왕의 딸인 시리가 많은 향과 꽃을 가지고 ‘아노따따 호수에서 놀자’며 아노따따 호숫가로 왔다. 그 호수에는 많은 나루터가 있는데, 부처님들의 나루터에는 부처님들만이 목욕하고, 벽지불들의 나루터에는 벽지불들만이 목욕하며, 비구들의 나루터에는 비구들이, 수행자들의 나루터에는 수행자들이, 사천왕천 등 육욕천의 천자들의 나루터에는 천자들이, 천녀들의 나루터에는 천녀들만이 목욕한다.

Tatrimā dve āgantvā ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ nhāyissāmi, ahaṃ paṭhama’’nti titthāya kalahaṃ kariṃsu. Kāḷakaṇṇī ‘‘ahaṃ lokaṃ pālemi vicāremi, tasmā paṭhamaṃ nāyituṃ yuttāmhī’’ti vadati. Sirī ‘‘ahaṃ mahājanassa issariyadāyikāya paṭipadāya ṭhitā, tasmā paṭhamaṃ nhāyituṃ yuttāmhī’’ti vadati. Tā ‘‘amhesu paṭhamaṃ nhāyituṃ yuttarūpaṃ vā ayuttarūpaṃ vā cattāro mahārājāno jānissantī’’ti tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘amhesu kā paṭhamaṃ anotattadahe nhāyituṃ yuttarūpā’’ti pucchiṃsu. Dhataraṭṭhavirūpakkhā ‘‘na sakkā amhehi vinicchinitu’’nti virūḷhakavessavaṇānaṃ bhāramakaṃsu. Te ‘‘amhepi na sakkhissāma, sakkassa pādamūle pesessāmā’’ti tā sakkassa santikaṃ pesesuṃ. Sakko tāsaṃ vacanaṃ sutvā cintesi ‘‘imā dvepi mama purisānaññeva dhītaro, na sakkā mayā imaṃ aḍḍaṃ vinicchinitu’’nti. Atha tā sakko āha ‘‘bārāṇasiyaṃ suciparivāro nāma seṭṭhi atthi, tassa ghare anucchiṭṭhasayanañca paññattaṃ, yā tattha nisīdituṃ vā sayituṃ vā labhati, sā paṭhamaṃ nhāyituṃ yuttarūpā’’ti. Taṃ sutvā kāḷakaṇṇī tasmiṃ khaṇeyeva [Pg.243] nīlavatthaṃ nivāsetvā nīlavilepanaṃ vilimpitvā nīlamaṇipiḷandhanaṃ piḷandhitvā yantapāsāṇo viya devalokato otaritvā majjhimayāmasamanantare seṭṭhino pāsādassa upaṭṭhānadvāre sayanassa avidūre ṭhāne nīlarasmiṃ vissajjetvā ākāse aṭṭhāsi. Seṭṭhi oloketvā taṃ addasa, sahadassanenevassa sā appiyā ahosi amanāpā. So tāya saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

거기서 이 두 천녀가 와서 “내가 먼저 목욕하겠다, 내가 먼저다”라며 나루터에서 다툼을 벌였다. 까라깐니는 “내가 세상을 다스리고 살피니, 내가 먼저 목욕하는 것이 마땅하다”고 말한다. 시리는 “나는 많은 사람에게 권세를 주는 행실에 서 있으니, 내가 먼저 목욕하는 것이 마땅하다”고 말한다. 그들은 “우리 중에 누가 먼저 목욕하는 것이 적절한지 사천왕들께서 아실 것이다”라며 그들에게 가서 “우리 중에 누가 먼저 아노따따 호수에서 목욕하는 것이 적절합니까?”라고 물었다. 다따랏따와 위루빳까는 “우리는 판결할 수 없다”며 위룰하까와 웨싸와나에게 책임을 넘겼다. 그들도 “우리도 할 수 없으니, 삭까 천주님 발치로 보내자”며 그들을 삭까에게 보냈다. 삭까는 그들의 말을 듣고 생각했다. ‘이 둘 다 내 부하들의 딸들이니, 내가 이 일을 판결하기가 곤란하다.’ 그래서 삭까는 그들에게 말했다. “바라나시에 수찌빠리와라라는 장자가 있는데, 그의 집에 쓰다 남은 것이 아닌 자리가 마련되어 있다. 거기 앉거나 누울 수 있는 권리를 얻는 자가 먼저 목욕하는 것이 마땅하다.” 그 말을 듣고 까라깐니는 즉시 푸른 옷을 입고 푸른 연고를 바르고 푸른 보석 장신구를 걸친 채, 기계에 놓인 돌처럼 천상에서 내려와 한밤중(중야)이 되었을 때 장자의 궁전 문 침상 근처에 푸른 빛을 내뿜으며 허공에 섰다. 장자는 보고 그녀를 발견했는데, 보자마자 그녀가 싫고 마음에 들지 않았다. 그는 그녀와 대화하며 첫 번째 게송을 읊었다.

40.

40.

‘‘Kā nu kāḷena vaṇṇena, na cāpi piyadassanā;

Kā vā tvaṃ kassa vā dhītā, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.

“검은 색깔을 한 그대는 누구인가, 보기에 즐겁지도 않구나. 그대는 누구이며 누구의 딸인가? 우리가 그대를 어떻게 알 수 있겠는가?”

Tattha kāḷenāti nīlena. Vaṇṇenāti sarīravatthābharaṇavaṇṇena. Na cāpi piyadassanāti dhātuso, bhikkhave, sattā saṃsandantīti vuttaṃ, ayañca devadhītā anācārā dussīlā, tasmā sā sahadassanenevassa appiyā jātā, tenevamāha. Kā vā tvanti ‘‘kā ca tvaṃ, ayameva vā pāṭho.

거기서 ‘검은 색(kāḷena)’이란 푸른색을 뜻한다. ‘색깔(vaṇṇena)’이란 몸과 옷과 장신구의 색깔이다. ‘보기에 즐겁지도 않다(na cāpi piyadassanā)’는 것은, “비구들이여, 중생들은 성향(dhātu)에 따라 서로 어울린다”고 하신 말씀처럼, 이 천녀는 행실이 나쁘고 부도덕했기에 보자마자 그에게 불쾌함이 생긴 것이다. 그래서 그렇게 말했다. ‘그대는 누구인가(kā vā tvaṃ)’는 ‘그대는 누구인가(kā ca tvaṃ)’라는 뜻이며, 혹은 이대로의 독법도 가능하다.

Taṃ sutvā kāḷakaṇṇī dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 까라깐니는 두 번째 게송을 읊었다.

41.

41.

‘‘Mahārājassahaṃ dhītā, virūpakkhassa caṇḍiyā;

Ahaṃ kāḷī alakkhikā, kāḷakaṇṇīti maṃ vidū;

Okāsaṃ yācito dehi, vasemu tava santike’’ti.

“나는 위루빳까 대왕의 딸이며, 사나운 여인(Caṇḍī)입니다. 나는 공덕 없는 까리(Kāḷī)이니, 사람들이 나를 까라깐니라 부릅니다. 요청하오니 자리를 내주소서, 당신 곁에 머물게 하소서.”

Tattha caṇḍiyāti kodhanā. Kodhabhāvena hi mayhaṃ caṇḍīti nāmaṃ kariṃsu. Alakkhikāti nippaññā. Maṃ vidūti evaṃ maṃ cātumahārājikadevaloke jānanti. Vasemūti mayaṃ ajja ekarattaṃ tava santike vaseyyāma, etasmiṃ me anucchiṭṭhāsanasayane okāsaṃ dehīti.

거기서 ‘사나운 여인(caṇḍiyā)’이란 성을 잘 내는 자를 뜻한다. 화를 잘 내는 성질 때문에 ‘짠디’라는 이름을 붙였다. ‘공덕 없는 자(alakkhikā)’란 지혜가 없는 자이다. ‘나를 안다(maṃ vidū)’는 것은 사천왕천에서 나를 그렇게 알고 있다는 뜻이다. ‘머물게 하소서(vasemū)’란 오늘 밤 당신 곁에서 머물고자 하니, 이 쓰다 남은 것이 아닌 자리에 자리를 내어달라는 뜻이다.

Tato bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

그러자 보살은 세 번째 게송을 읊었다.

42.

42.

‘‘Kiṃsīle kiṃsamācāre, purise nivisase tuvaṃ;

Puṭṭhā me kāḷi akkhāhi, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.

“그대는 어떤 계행과 어떤 행실을 가진 사람에게 깃드는가? 오, 까리여, 내가 묻노니 말하라. 우리가 그대를 어떻게 알 수 있겠는가?”

Tattha nivisaseti tava cittena nivisasi patiṭṭhahasīti.

거기서 '깃든다(nivisase)'는 것은 그대의 마음으로 깃들고 머문다는 뜻이다.

Tato [Pg.244] sā attano guṇaṃ kathentī catutthaṃ gāthamāha –

그러자 그녀는 자신의 공덕을 말하려 하며 네 번째 게송을 읊었다.

43.

43.

‘‘Makkhī paḷāsī sārambhī, issukī maccharī saṭho;

So mayhaṃ puriso kanto, laddhaṃ yassa vinassatī’’ti.

“은혜를 저버리고 악의를 품으며 남과 다투려 하고, 질투하고 인색하며 기만적인 사람, 얻은 것이 사라져 버리는 그런 남자가 나는 좋소.”

Tassattho – yo puriso attano kataguṇaṃ na jānāti, guṇamakkhī hoti, attano kismiñci kāraṇe kathite ‘‘kiṃ ahaṃ etaṃ na jānāmī’’ti yugaggāhaṃ gaṇhāti, aññehi kiñci kataṃ disvā sārambhavasena karaṇuttarikaṃ karoti, pare lābhaṃ labhante na tussati, ‘‘mayhaṃ issariyaṃ paresaṃ mā hotu, mayhameva hotū’’ti sakasampattiṃ gopetvā parassa tiṇaggena telabindumpi na deti, kerāṭikalakkhaṇena samannāgato hutvā attano santakaṃ parassa adatvā tehi tehi upāyehi parasantakameva khādati, yassa laddhaṃ dhaññaṃ vā dhanaṃ vā vinassati na tiṭṭhati, surādhutto akkhadhutto itthidhutto vā hutvā laddhaṃ laddhaṃ vināsetiyeva, ayaṃ etehi guṇehi samannāgato puriso mayhaṃ kanto piyo manāpo, evarūpe ahaṃ cittena patiṭṭhahāmīti.

그 뜻은 다음과 같다. 어떤 남자가 자신이 입은 은혜를 알지 못하여 은혜를 저버리는 자가 되고, 자신의 어떤 점이 지적될 때 “내가 그걸 모르겠느냐”며 대들고, 남이 하는 것을 보고 경쟁심으로 더 낫게 하려 들며, 남이 이득을 얻는 것을 기뻐하지 않고, “나의 권위가 남에게 가지 말고 오직 나에게만 있기를” 바라며 자신의 재물을 지키느라 남에게는 풀끝에 맺힌 기름 한 방울도 주지 않으며, 사기꾼의 기질을 갖추어 자기 것은 남에게 주지 않으면서 이런저런 수단으로 남의 것만을 가로채고, 그가 얻은 곡식이나 재물이 사라져 머물지 않으며, 술이나 도박이나 여자에 빠져 얻는 족족 탕진해 버린다면, 이러한 성품을 갖춘 남자가 나에게는 사랑스럽고 기쁘고 마음에 든다. 이러한 자에게 나는 마음으로 머문다는 뜻이다.

Sāyeva pañcamachaṭṭhasattamagāthā abhāsi –

그녀는 계속해서 다섯 번째, 여섯 번째, 일곱 번째 게송을 읊었다.

44.

44.

‘‘Kodhano upanāhī ca, pisuṇo ca vibhedako;

Kaṇḍakavāco pharuso, so me kantataro tato.

“화를 잘 내고 원한을 품으며, 이간질하고 사이를 갈라놓으며, 가시 돋친 말을 하고 거친 말을 하는 사람, 그는 나에게 그보다 더 사랑스럽소.”

45.

45.

‘‘Ajja suveti puriso, sadatthaṃ nāvabujjhati;

Ovajjamāno kuppati, seyyaṃ so atimaññati.

“‘오늘, 내일’ 하며 할 일을 미루는 사람, 자신의 이익을 알지 못하고, 훈계를 받으면 화를 내며, 자신보다 훌륭한 이를 업신여기는 사람.”

46.

46.

‘‘Davappaluddho puriso, sabbamittehi dhaṃsati;

So mayhaṃ puriso kanto, tasmiṃ homi anāmayā’’ti.

“놀이에 빠져 모든 친구를 잃는 사람, 그런 남자가 나는 좋소. 그 사람 곁에서 나는 아무 걱정 없이 지내오.”

Tāpi imināva nayena vitthāretabbā. Saṅkhepattho panettha – kodhanoti appamattakenāpi kujjhanako. Upanāhīti parassa aparādhaṃ hadaye ṭhapetvā sucirenapi tassa anatthakārako. Pisuṇoti pisuṇavāco. Vibhedakoti appamattakenapi mittabhindanako. Kaṇḍakavācoti sadosavāco. Pharusoti thaddhavāco. Kantataroti so puriso mayhaṃ purimāpi kantataro piyataro. Ajja suveti ‘‘idaṃ kammaṃ ajja kātabbaṃ, idaṃ sve[Pg.245], idaṃ tatiyadivasādīsū’’ti evaṃ so sadatthaṃ attano kiccaṃ nāvabujjhati na jānāti. Ovajjamānoti ovadiyamāno. Seyyaṃ so atimaññatīti jātigottakulappadesasīlācāraguṇehi uttaritaraṃ uttamapuggalaṃ ‘‘tvaṃ mayhaṃ kiṃ pahosī’’ti atikkamitvā maññati. Davappaluddhoti rūpādīsu kāmaguṇesu nirantaradavena paluddho abhibhūto vasaṃ gato. Dhaṃsatīti ‘‘tayā mayhaṃ kiṃ kata’’ntiādīni vatvā sabbeheva mittehi dhaṃsati parihāyati. Anāmayāti ayaṃ etehi guṇehi samannāgate puggale niddukkhā nissokā homi, taṃ labhitvā aññattha anālayā hutvā vasāmī’’ti.

이 게송들도 이와 같은 방식으로 상세히 설명되어야 한다. 그 요약된 뜻은 다음과 같다. ‘화를 잘 내는 자(kodhano)’란 아주 사소한 일에도 화를 내는 자를 말한다. ‘원한을 품는 자(upanāhī)’란 타인의 잘못을 마음에 품어 아주 오랜 시간이 흐른 뒤에도 그에게 해를 끼치는 자이다. ‘이간질하는 자(pisuṇo)’란 이간질하는 말을 하는 자이다. ‘사이를 갈라놓는 자(vibhedako)’란 사소한 일로도 친구 사이를 갈라놓는 자이다. ‘가시 돋친 말을 하는 자(kaṇḍakavāco)’란 독설을 하는 자이다. ‘거친 말을 하는 자(pharuso)’란 무례한 말을 하는 자이다. ‘더 사랑스럽다(kantataroti)’는 것은 그 남자가 나에게 앞의 남자보다 더 사랑스럽고 좋다는 뜻이다. ‘오늘 할 일을 내일로 미룬다’는 것은 “이 일은 오늘 해야지, 저것은 내일, 또 저것은 셋째 날에”라고 하며 자신의 할 일(sadatthaṃ)을 깨닫지 못하고 알지 못하는 것이다. ‘훈계를 들으면(ovajjamāno)’이란 가르침을 받을 때를 말한다. ‘훌륭한 이를 업신여긴다(seyyaṃ so atimaññati)’는 것은 가문, 계행, 덕망 등이 훨씬 뛰어난 고귀한 분을 “당신이 나에게 무슨 상관이오?”라며 무시하는 것이다. ‘유흥에 빠진 자(davappaluddho)’란 감각적 욕망의 즐거움에 끊임없이 현혹되고 압도되어 그 지배를 받는 자이다. ‘사라진다(dhaṃsati)’는 것은 “당신이 나에게 해준 게 뭐냐”는 식의 말을 하여 모든 친구로부터 멀어지는 것이다. ‘걱정 없다(anāmayā)’는 것은 이러한 성품을 갖춘 사람 곁에서 나는 고통도 없고 슬픔도 없으며, 그를 얻으면 다른 곳에는 미련 없이 머문다는 뜻이다.

Atha naṃ garahanto mahāsatto aṭṭhamaṃ gāthamāha –

그러자 대사(보살)는 그녀를 꾸짖으며 여덟 번째 게송을 읊었다.

47.

47.

‘‘Apehi etto tvaṃ kāḷi, netaṃ amhesu vijjati;

Aññaṃ janapadaṃ gaccha, nigame rājadhāniyo’’ti.

“칼리여, 여기서 떠나가라. 그런 것은 우리에게 없다. 다른 지방이나 성읍, 왕도나 찾아가거라.”

Tattha apehīti apagaccha. Netaṃ amhesūti etaṃ makkhādikaṃ tava piyabhāvakaraṇaṃ amhesupi na vijjati natthi. Nigame rājadhāniyoti aññe nigamepi aññā rājadhāniyopi gaccha, yattha mayaṃ taṃ na passāma, tattha gacchāti dīpeti.

거기서 ‘떠나가라(apehi)’는 것은 물러가라는 뜻이다. ‘그런 것은 우리에게 없다’는 것은 은혜를 저버리는 행위 등 그대가 좋아하는 조건이 우리에게는 전혀 없다는 뜻이다. ‘성읍과 왕도’란 우리가 그대를 보지 못하도록 다른 성읍이나 다른 왕도들로 가라는 것을 나타낸다.

Taṃ sutvā kāḷakaṇṇī additā hutvā anantaragāthamāha –

그 말을 듣고 칼라칸니는 부끄러워하며 다음 게송을 읊었다.

48.

48.

‘‘Ahampi kho taṃ jānāmi, netaṃ tumhesu vijjati;

Santi loke alakkhikā, saṅgharanti bahuṃ dhanaṃ;

Ahaṃ devo ca me bhātā, ubho naṃ vidhamāmase’’ti.

“저도 그것을 압니다. 당신들에게는 그런 것이 없지요. 세상에는 덕이 없는 자들이 있어 많은 재물을 모으기도 하지만, 저와 제 오라비인 신, 우리 둘이서 그 재물을 다 흩어버릴 것입니다.”

Tattha netaṃ tumhesūti yaṃ mama piyabhāvakaraṇaṃ makkhādikaṃ yena ahaṃ attanāpi samannāgatā, taṃ tumhesu natthīti ahampi etaṃ jānāmi. Santi loke alakkhikāti aññe pana loke nissīlā nippaññā santi. Saṅgharantīti te nissīlā nippaññāpi samānā etehi makkhādīhi bahuṃ dhanaṃ saṅgharanti piṇḍaṃ karonti. Ubho nanti taṃ pana etehi saṅgharitvā ṭhapitaṃ dhanaṃ ahañca mayhameva bhātā devo ca nāma devaputtoti ubho ekato hutvā vidhamāmase nāsema, amhākaṃ pana devaloke bahū dibbaparibhogā [Pg.246] atthi dibbāni sayanāni, tvaṃ dadeyyāsi vā no vā, ko me tayā atthoti vatvā pakkāmi.

여기서 ‘당신들에게는 그런 것이 없다’는 것은 내가 좋아하는 성품인 은혜를 저버리는 행위 등이 당신들에게는 없다는 것을 나도 안다는 뜻이다. ‘세상에 덕이 없는 자들’이란 계행도 없고 지혜도 없는 자들을 말한다. ‘모은다(saṅgharanti)’는 것은 그런 자들이라 하더라도 악한 성품으로 많은 재물을 쌓는다는 뜻이다. ‘우리 둘이서 그것을’이란 그들이 그렇게 모아둔 재물을 나(불운)와 나의 오라비인 천자가 함께 흩어버리고 없애버린다는 뜻이다. “우리에게는 천상 세계에 수많은 즐길 거리와 침상이 있거늘, 당신이 주든 안 주든 당신이 나에게 무슨 상관이오”라고 말하며 그녀는 떠나갔다.

Tassā pakkantakāle sirī devadhītā suvaṇṇavaṇṇehi vatthavilepanehi suvaṇṇālaṅkārena āgantvā upaṭṭhānadvāre pītarasmiṃ vissajjetvā samehi pādehi samaṃ pathaviyaṃ patiṭṭhāya sagāravā aṭṭhāsi. Taṃ disvā mahāsatto paṭhamaṃ gāthamāha –

그녀가 떠난 뒤에 시리(Sirī) 여신이 황금빛 옷과 향료, 황금 장신구로 치장하고 나타나 시종들이 드나드는 문에 노란색 광채를 내뿜으며, 두 발을 가지런히 땅에 딛고 서서 공경하는 마음으로 머물렀다. 그를 보고 대사는 첫 번째 게송을 읊었다.

49.

49.

‘‘Kā nu dibbena vaṇṇena, pathabyā supatiṭṭhitā;

Kā vā tvaṃ kassa vā dhītā, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.

“천상의 빛깔을 띠고 대지 위에 당당히 서 있는 그대는 누구인가? 그대는 누구이며 누구의 딸인가? 우리가 그대를 어떻게 알 수 있겠는가?”

Tattha dibbenāti visiṭṭhena uttamena.

여기서 ‘천상의(dibbena)’란 뛰어나고 수승하다는 뜻이다.

Taṃ sutvā sirī dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 시리는 두 번째 게송을 읊었다.

50.

50.

‘‘Mahārājassahaṃ dhītā, dhataraṭṭhassa sirīmato;

Ahaṃ sirī ca lakkhī ca, bhūripaññāti maṃ vidū;

Okāsaṃ yācito dehi, vasemu tava santike’’ti.

“저는 위대한 왕, 영광스러운 다타랏타(지국천왕)의 딸입니다. 저는 시리이자 락키라고 불리며, 사람들은 저를 ‘넓은 지혜를 가진 자’라고 압니다. 청하오니 자리를 내어 주소서. 당신의 곁에 머물고자 합니다.”

Tattha sirī ca lakkhī cāti sirīti ca lakkhīti ca ahamevaṃnāmā, na aññā. Bhūripaññāti maṃ vidūti maṃ cātumahārājikadevaloke pathavīsamāya vipulāya paññāya samannāgatāti jānanti. Vasemu tava santiketi tava anucchiṭṭhāsane ceva anucchiṭṭhasayane ca ekarattiṃ vaseyyāma, okāsaṃ me dehīti.

여기서 ‘시리이자 락키’라는 것은 제 이름이 시리이고 락키이지 다른 이가 아니라는 뜻이다. ‘넓은 지혜를 가진 자라고 안다’는 것은 사대왕천에서 나를 대지와 같이 넓은 지혜를 갖춘 자로 알고 있다는 뜻이다. ‘당신의 곁에 머물고자 한다’는 것은 당신의 깨끗한 의자와 침상에서 하룻밤 머물고자 하니 자리를 허락해달라는 뜻이다.

Tato paraṃ bodhisatto āha –

그러자 보살이 말했다.

51.

51.

‘‘Kiṃsīle kiṃsamācāre, purise nivisase tuvaṃ;

Puṭṭhā me lakkhi akkhāhi, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ.

“락키여, 그대는 어떤 계행과 어떤 행실을 가진 남자에게 깃드는가? 내가 묻노니 말해다오. 우리가 그것을 어떻게 알 수 있겠는가?”

52.

52.

‘‘Yo cāpi sīte atha vāpi uṇhe, vātātape ḍaṃsasarīsape ca;

Khudhaṃ pipāsaṃ abhibhuyya sabbaṃ, rattindivaṃ yo satataṃ niyutto.

“추위나 더위, 바람과 햇볕, 등에와 파리, 기어 다니는 생물들의 고통을 참아내고, 굶주림과 목마름을 모두 이겨내며, 밤낮으로 항상 정진하는 사람.”

53.

53.

‘‘Kālāgatañca [Pg.247] na hāpeti atthaṃ, so me manāpo nivise ca tamhi;

Akkodhano mittavā cāgavā ca, sīlūpapanno asaṭhojubhūto.

“때에 맞춰 찾아온 이익을 놓치지 않는 사람, 그는 내 마음에 들어 나는 그에게 깃든다네. 화를 내지 않고 우애가 깊으며 베풀 줄 알고, 계행을 갖추고 기만하지 않으며 정직한 사람.”

54.

54.

‘‘Saṅgāhako sakhilo saṇhavāco, mahattapattopi nivātavutti;

Tasmiṃhaṃ pose vipulā bhavāmi, ūmi samuddassa yathāpi vaṇṇaṃ.

“포용력이 있고 친절하며 부드러운 말을 하고, 큰 지위에 올랐어도 겸손한 태도를 가진 사람, 그런 사람에게 나는 풍성해지니, 마치 바다의 파도가 넘실거리는 모습과 같도다.”

55.

55.

‘‘Yo cāpi mitte atha vā amitte, seṭṭhe sarikkhe atha vāpi hīne;

Atthaṃ carantaṃ atha vā anatthaṃ, āvī raho saṅgahameva vatte.

“친구나 혹은 적에게나, 뛰어난 이나 동등한 이나 혹은 열등한 이에게나, 이익을 행하는 자나 혹은 손해를 끼치는 자에게나, 공개적으로든 은밀하게든 오직 포용(섭수)을 행하는 자.”

56.

56.

‘‘Vācaṃ na vajjā pharusaṃ kadāci, matassa jīvassa ca tassa homi;

Etesaṃ yo aññataraṃ labhitvā, kantā sirī majjati appapañño;

Taṃ dittarūpaṃ visamaṃ carantaṃ, karīsaṭhānaṃva vivajjayāmi.

“결코 거친 말을 하지 말아야 하니, 나는 그가 죽었을 때나 살았을 때나 그의 편이 되리라. 이들 공덕 중 어느 하나를 얻고서 지혜 없는 자가 사랑스러운 행운(시리)에 빠져 교만해진다면, 그렇게 미친 듯이 그릇된 길을 가는 자를 나는 오물장처럼 멀리하리라.”

57.

57.

‘‘Attanā kurute lakkhiṃ, alakkhiṃ kurutattanā;

Na hi lakkhiṃ alakkhiṃ vā, añño aññassa kārako’’ti.

“스스로 행운을 만들고, 스스로 불운을 만든다. 참으로 행운이나 불운은 다른 사람이 다른 사람에게 만들어 주는 것이 아니기 때문이다.”

Seṭṭhissa pucchā hoti, siriyā vissajjanā.

장자의 질문에 대하여 시리(행운의 여신)가 대답한 것이다.

Tattha ḍaṃsasarīsape cāti ḍaṃsā vuccanti piṅgalamakkhikā, sabbāpi vā makkhikājātikā idha ‘‘ḍaṃsā’’ti adhippetā. Sarīsapāti dīghajātikā. Ḍaṃsā ca sarīsapā ca ḍaṃsasarīsapā, tasmiṃ ḍaṃsasarīsape sati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo mahāseṭṭhi sīte vā uṇhe vā vātātape vā ḍaṃsasarīsape vā sati etehi sītādīhi pīḷiyamānopi etāni ceva sītādīni khudhañca pipāsañcāti sabbampetaṃ parissayaṃ abhibhuyya abhibhavitvā tiṇaṃ viya agaṇetvā rattindivaṃ kasivaṇijjādīsu ceva dānasīlādīsu ca satataṃ attano kammesu niyutto attānaṃ yojetvā vattati.

거기서 ‘등에와 기어다니는 것들(ḍaṃsasarīsape)’이란, ‘등에(ḍaṃsā)’는 황갈색 파리들을 말하거나 혹은 여기서 모든 종류의 파리들을 ‘등에’라고 의도한 것이다. ‘기어다니는 것들(sarīsapā)’은 뱀과 같이 몸이 긴 생물을 말한다. 등에와 기어다니는 것들이 ‘등에와 기어다니는 것들’이니, 그 등에와 기어다니는 것들이 있을 때를 의미한다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 즉, 그 대장자가 추위나 더위, 바람과 햇볕, 혹은 등에와 기어다니는 것들이 있을 때, 이러한 추위 등에 시달리더라도 이러한 추위 등과 굶주림과 목마름이라는 이 모든 위험을 극복하고 제압하며 풀처럼 여기지 않고, 밤낮으로 농사나 상업 등과 보시와 지계 등의 자기 일에 끊임없이 전념하며 자신을 정진에 매진시킨다는 것이다.

Kālāgatañcāti [Pg.248] kasikālādīsu kasiādīni dhanapariccāgasīlarakkhaṇadhammassavanādikālesu ca dhanapariccajanādippabhedaṃ diṭṭhadhammasamparāye sukhāvahaṃ atthaṃ na hāpeti, yuttappayuttakāle karotiyeva, so mayhaṃ manāpo tasmiñca purise ahaṃ nivisāmīti. Akkodhanoti adhivāsanakhantiyā samannāgato. Mittavāti kalyāṇamittena samannāgato. Cāgavāti dhanapariccāgayutto.

‘때에 맞게 온 것(kālāgatañca)’이란 농사짓는 때 등에 농사 등을 짓고, 재물을 내놓거나 계를 지키거나 법을 듣는 등의 때에 재물을 보시하는 등의 차별을 두어, 현세와 내세에 행복을 가져다주는 이익을 놓치지 않고 합당한 때에 반드시 행하니, 그는 내 마음에 들며 나는 그 사람에게 머문다는 것이다. ‘분노하지 않는 자’란 인내(khanti)를 갖춘 자이다. ‘친구가 있는 자’란 선지식(kalyāṇamitta)을 갖춘 자이다. ‘베푸는 자’란 재물을 기꺼이 내놓는 자이다.

Saṅgāhakoti mittasaṅgahaāmisasaṅgahadhammasaṅgahānaṃ kārako. Sakhiloti muduvāco. Saṇhavācoti madhuravacano. Mahattapattopi nivātavuttīti mahantaṃ ṭhānaṃ vipulaṃ issariyaṃ pattopi yasena anuddhato nīcavutti paṇḍitānaṃ ovādakaro hoti. Tasmiṃhaṃ poseti tasmiṃ ahaṃ purise. Vipulā bhavāmīti akhuddakā homi. So hi mahatiyā siriyā padaṭṭhānaṃ. Ūmi samuddassa yathāpi vaṇṇanti yathā nāma samuddassa vaṇṇaṃ olokentānaṃ uparūpari āgacchamānā ūmi vipulā viya khāyati, evamahaṃ tasmiṃ puggale vipulā homīti dīpeti.

‘포용하는 자(saṅgāhako)’란 친구를 돕고 재물로 돕고 법으로 돕는 일을 하는 자이다. ‘친절한 자(sakhilo)’란 부드러운 말을 하는 자이다. ‘온화한 말을 하는 자(saṇhavāco)’란 달콤한 말을 하는 자이다. ‘큰 지위에 올랐어도 겸손한 태도를 가진 자(mahattapattopi nivātavuttī)’란 높은 지위와 큰 권력을 얻었어도 명성으로 인해 오만해지지 않고 낮은 자세를 유지하며 현자들의 가르침을 따르는 자를 말한다. ‘그런 사람에게 나는(tasmiṃhaṃ pose)’이란 그 사람에게 내가, ‘풍성해지니(vipulā bhavāmī)’란 작지 않게(크게) 된다는 것이다. 그는 참으로 큰 행운의 근거가 되기 때문이다. ‘마치 바다의 파도가 넘실거리는 모습과 같도다(ūmi samuddassa yathāpi vaṇṇaṃ)’란 마치 바다의 모습을 보는 이들에게 위로 위로 밀려오는 파도가 풍성하게 보이는 것처럼, 이와 같이 나도 그 사람에게 풍성하게 된다는 것을 나타낸다.

Āvī rahoti sammukhā ca parammukhā ca. Saṅgahameva vatteti etasmiṃ mittādibhede puggale catubbidhaṃ saṅgahameva vatteti pavatteti.

‘공개적으로나 은밀하게나(āvī raho)’란 면전에서나 보이지 않는 곳에서나를 말한다. ‘포용을 행한다’란 친구 등의 부류에 속하는 이들에게 네 가지 포용법(사섭법)을 행하고 실천한다는 것이다.

Na vajjāti yo kadāci kismiñci kāle pharusavacanaṃ na vadeyya, madhuravacanova hoti. Matassa jīvassa cāti tassāhaṃ puggalassa matassapi jīvantassapi bhattikā homi, idhalokepi paralokepi tādisameva bhajāmīti dasseti. Etesaṃ yoti etesaṃ sītābhibhavanādīnaṃ heṭṭhā vuttaguṇānaṃ yo puggalo ekampi guṇaṃ labhitvā pamajjati pamussati, puna nānuyuñjatīti attho. Kantā sirī, kantasiriṃ, kantaṃ sirinti tayopi pāṭhā, tesaṃ vasena ayaṃ atthayojanā – yo puggalo siriṃ labhitvā ‘‘kantā me siri yathāṭhāne ṭhitā’’ti etesaṃ aññataraṃ guṇaṃ pamajjati, yo vā puggalo kantasiriṃ piyasiriṃ icchanto etesaṃ guṇānaṃ aññataraṃ labhitvā pamajjati, yo vā puggalo siriṃ labhitvā kantaṃ manāpaṃ siriṃ etesaṃ guṇānaṃ aññataraṃ pamajjati. Appapaññoti nippañño. Taṃ dittarūpaṃ visamaṃ carantanti taṃ ahaṃ dittasabhāvaṃ gabbitasabhāvaṃ [Pg.249] kāyaduccaritādibhedaṃ visamaṃ carantaṃ sucijātiko manusso gūthakūpaṃ viya dūrato vivajjayāmīti.

‘말하지 말아야 한다(na vajjā)’란 결코 어떤 때에도 거친 말을 하지 말고 오직 달콤한 말만 해야 한다는 것이다. ‘죽었을 때나 살았을 때나’란 내가 그 사람의 죽은 뒤에나 살아 있을 때에나 헌신적인 자가 되어, 이 세상에서도 저 세상에서도 그와 같이 함께한다는 것을 보여준다. ‘이들 중 어느 하나를’이란 추위를 극복하는 등의 위에서 언급한 공덕들 중 어떤 사람이 단 하나의 공덕이라도 얻고서 방일하고 잊어버려 다시는 정진하지 않는다는 뜻이다. ‘사랑스러운 행운(kantā sirī)’에는 세 가지 독법이 있는데, 그것들에 따른 의미의 연결은 다음과 같다. 즉 어떤 사람이 행운을 얻고서 "사랑스러운 나의 행운이 제자리에 머물러 있다"고 생각하며 이 공덕들 중 어느 하나에 방일하는 자, 혹은 사랑스러운 행운을 원하는 자가 이 공덕들 중 어느 하나를 얻고서 방일하는 자, 혹은 행운을 얻고서 사랑스럽고 마음에 드는 행운에 대하여 이 공덕들 중 어느 하나를 방일하는 자를 말한다. ‘지혜 없는 자’란 지혜가 결여된 자이다. ‘그렇게 거만하고 그릇된 길을 가는 자를(dittarūpaṃ visamaṃ carantaṃ)’이란 그렇게 거만한 성품으로 몸의 악행 등의 그릇된 길을 가는 자를, 깨끗한 성품을 가진 사람이 변소를 멀리하듯 멀리서부터 피하겠다는 것이다.

Añño aññassa kārakoti evaṃ sante lakkhiṃ vā alakkhiṃ vā añño puriso aññassa kārako nāma natthi, yo koci attanā attano lakkhiṃ vā alakkhiṃ vā karotīti.

‘다른 사람이 다른 사람에게 만들어 주는 것’이란 이와 같으므로, 행운이나 불운을 다른 사람이 다른 사람에게 만들어 주는 일은 없으며, 누구든지 스스로 자기의 행운이나 불운을 만든다는 것이다.

Evaṃ mahāsatto deviyā vacanaṃ abhinanditvā ‘‘idaṃ anucchiṭṭhaṃ āsanañca sayanañca tuyhaṃyeva anucchavikaṃ, pallaṅke ca sayane ca nisīda ceva nipajja cā’’ti āha. Sā tattha vasitvā paccūsakāle nikkhamitvā cātumahārājikadevalokaṃ gantvā anotattadahe paṭhamaṃ nahāyi. Tampi sayanaṃ siridevatāya paribhuttabhāvā sirisayanaṃ nāma jātaṃ. Sirisayanassa ayaṃ vaṃso, iminā kāraṇena yāvajjatanā ‘‘sirisayana’’nti vuccati.

이와 같이 대사(보살)는 여신의 말을 기뻐하며 "이 깨끗한 자리와 침상은 당신에게만 적합하니, 평상과 침상에 앉기도 하고 눕기도 하시오"라고 말했다. 그녀는 거기서 머물다가 새벽녘에 나와 사천왕천으로 가서 아노타타 호수에서 먼저 목욕했다. 그 침상도 시리 여신이 사용했기 때문에 '시리사야나(행운의 침상)'라고 이름 불리게 되었다. 이것이 시리사야나의 유래이며, 이런 연유로 오늘날까지 '시리사야나'라고 불린다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siridevī uppalavaṇṇā ahosi, suciparivāraseṭṭhi pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. "그때의 시리 여신은 우팔라완나였고, 수치파리와라 장자는 바로 나였다."

Sirikāḷakaṇṇijātakavaṇṇanā sattamā.

시리깔라깐니 자타카 주석이 일곱 번째로 끝났다.

[383] 8. Kukkuṭajātakavaṇṇanā

[383] 8. 꾸꾸따 자타카(닭 본생경) 주석

Sucittapattachadanāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘kasmā ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘ekaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ itthiṃ disvā kilesavasena, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu itthiyo nāma vañcetvā upalāpetvā attano vasaṃ gatakāle vināsaṃ pāpenti, lolabiḷārī viya hontī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘아름다운 깃털로 덮인’이라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 한 싫증 난 비구를 인연으로 말씀하셨다. 스승께서는 그 비구에게 "왜 싫증이 났느냐?"라고 물으셨고, "장식하고 꾸민 한 여인을 보고 번뇌 때문입니다, 세존이시여"라고 대답하자, "비구여, 여인들이란 속이고 유혹하여 자기 수중에 넣었을 때 파멸에 이르게 하니, 탐욕스러운 고양이와 같느니라"고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññe kukkuṭayoniyaṃ nibbattitvā anekasatakukkuṭaparivāro araññe [Pg.250] vasati. Tassa avidūre ekā biḷārikāpi vasati. Sā ṭhapetvā bodhisattaṃ avasese kukkuṭe upāyena vañcetvā khādi. Bodhisatto tassā gahaṇaṃ na gacchati. Sā cintesi ‘‘ayaṃ kukkuṭo ativiya saṭho amhākañca saṭhabhāvaṃ upāyakusalabhāvañca na jānāti, imaṃ mayā ‘ahaṃ bhariyā te bhavissāmī’ti upalāpetvā attano vasaṃ āgatakāle khādituṃ vaṭṭatī’’ti. Sā tena nisinnarukkhassa mūlaṃ gantvā vaṇṇasambhāsanapubbaṅgamāya vācāya taṃ yācamānā paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 숲에서 닭으로 태어나 수백 마리의 닭 무리에 둘러싸여 살고 있었다. 그 근처에 고양이 한 마리도 살고 있었다. 그녀는 보살을 제외한 나머지 닭들을 방편으로 속여 잡아먹었다. 보살은 그녀의 함정에 걸려들지 않았다. 그녀는 생각했다. '이 닭은 매우 영리하지만, 우리의 간사함과 방편에 능숙함은 알지 못하는구나. 내가 "당신의 아내가 되겠습니다"라고 유혹하여 자기 수중에 들어오게 한 뒤에 잡아먹어야겠다.' 그녀는 보살이 앉아 있는 나무 아래로 가서 아첨하는 말로 그에게 간청하며 첫 번째 게송을 읊었다.

58.

58.

‘‘Sucittapattachadana, tambacūḷa vihaṅgama;

Oroha dumasākhāya, mudhā bhariyā bhavāmi te’’ti.

"아름다운 깃털 옷을 입고 붉은 볏을 가진 새여, 나뭇가지에서 내려오소서. 대가 없이 당신의 아내가 되어 드리리다."

Tattha sucittapattachadanāti sucittehi pattehi katacchadana. Mudhāti vinā mūlena na kiñci gahetvā ahaṃ bhariyā te bhavāmi.

거기서 '아름다운 깃털 옷'이란 매우 아름다운 깃털로 된 덮개를 말한다. '대가 없이'란 값을 치르지 않고 아무것도 받지 않은 채 당신의 아내가 되겠다는 것이다.

Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘imāya mama sabbe ñātakā khāditā, idāni maṃ upalāpetvā khāditukāmā ahosi, uyyojessāmi na’’nti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha –

보살은 그 말을 듣고 '이 고양이가 내 친척들을 모두 잡아먹고 이제는 나를 유혹해서 잡아먹으려 하는구나. 내가 그녀를 쫓아버리리라'고 생각하며 두 번째 게송을 읊었다.

59.

59.

‘‘Catuppadī tvaṃ kalyāṇi, dvipadāhaṃ manorame;

Migī pakkhī asaññuttā, aññaṃ pariyesa sāmika’’nti.

"오 아름다운 여인이여, 당신은 네 발 달린 짐승이고 나는 두 발 달린 새라오. 들짐승과 새는 어울리지 않으니, 다른 남편을 찾아보시오."

Tattha migīti biḷāriṃ sandhāyāha. Asaññuttāti jayampatikā bhavituṃ ayuttā asambandhā, natthi tesaṃ īdiso sambandhoti dīpeti.

거기서 '들짐승'이란 고양이를 가리킨다. '어울리지 않음'이란 부부가 되기에 적합하지 않고 인연이 없음을 뜻하며, 그들에게는 그러한 관계가 있을 수 없음을 밝히는 것이다.

Taṃ sutvā tato sā ‘‘ayaṃ ativiya saṭho, yena kenaci upāyena vañcetvā naṃ khādissāmī’’ti cintetvā tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 그녀는 '이 닭은 너무나 영리하구나. 어떻게든 방편으로 속여서 잡아먹어야겠다'고 생각하며 세 번째 게송을 읊었다.

60.

60.

‘‘Komārikā te hessāmi, mañjukā piyabhāṇinī;

Vinda maṃ ariyena vedena, sāvaya maṃ yadicchasī’’ti.

"나는 당신의 처녀 아내가 되어 달콤하고 사랑스럽게 말하겠나이다. 고귀한 법으로 나를 얻으소서. 당신이 원하신다면 나를 (종이라고) 선포하소서."

Tattha komārikāti ahaṃ ettakaṃ kālaṃ aññaṃ purisaṃ na jānāmi, tava komārikā bhariyā bhavissāmīti vadati. Mañjukā piyabhāṇinīti tava madhurakathā piyabhāṇinīyeva bhavissāmi. Vinda manti paṭilabha maṃ. Ariyena vedenāti sundarena paṭilābhena. Ahampi hi ito pubbe purisasamphassaṃ na jānāmi, tvampi itthisamphassaṃ na jānāsi, iti pakatiyā brahmacārī [Pg.251] brahmacāriniṃ maṃ niddosena lābhena labha. Yadi maṃ icchasi, atha me vacanaṃ na saddahasi, dvādasayojanāya bārāṇasiyā bheriṃ carāpetvā ‘‘ayaṃ me dāsī’’ti sāvaya, maṃ attano dāsaṃ katvā gaṇhāhīti vadati.

거기서 '처녀'란 '나는 지금까지 다른 남자를 알지 못했으니 당신의 처녀 아내가 되겠습니다'라고 말하는 것이다. '달콤하고 사랑스럽게 말함'이란 당신에게 오직 달콤하고 사랑스러운 말만 하겠다는 뜻이다. '나를 얻으소서'란 나를 차지하라는 뜻이다. '고귀한 법으로'란 훌륭한 얻음으로라는 뜻이다. '나 또한 이전에 남자의 접촉을 알지 못했고 당신 또한 여자의 접촉을 알지 못하니, 본래의 청정함으로 청정하게 사는 나를 허물없는 얻음으로 얻으소서. 만약 나를 원하면서도 내 말을 믿지 못하겠다면, 열두 요자나 되는 바라나시 거리에 북을 울려 "이 여자는 나의 종이다"라고 알리게 하여, 나를 당신의 종으로 삼아 데려가소서'라고 말하는 것이다.

Tato bodhisatto ‘‘imaṃ tajjetvā palāpetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā catutthaṃ gāthamāha –

그러자 보살은 '이 고양이를 위협하여 쫓아버려야겠다'고 생각하며 네 번째 게송을 읊었다.

61.

61.

‘‘Kuṇapādini lohitape, cori kukkuṭapothini;

Na tvaṃ ariyena vedena, mamaṃ bhattāramicchasī’’ti.

"시체를 먹고 피를 마시는 도둑고양이야, 닭을 때려잡는 자여! 너는 고귀한 법으로 나를 남편으로 원하는 것이 아니로다."

Tattha na tvaṃ ariyenāti tvaṃ ariyena brahmacariyavāsalābhena maṃ bhattāraṃ na icchasi, vañcetvā pana maṃ khāditukāmāsi, nassa pāpeti taṃ palāpesi. Sā pana palāyitvāva gatā, na puna oloketumpi visahi.

거기서 '너는 고귀한 방법으로가 아니다'라는 것은 '너는 고귀한 청정행의 삶을 통해 나를 남편으로 얻으려는 것이 아니라, 속여서 나를 잡아먹으려는 것이다'라는 뜻이다. "이 사악한 자야!" 하며 그녀를 쫓아버렸다. 그러자 그녀는 도망가 버렸고, 다시는 돌아볼 엄두도 내지 못했다.

62.

62.

‘‘Evampi caturā nārī, disvāna sadhanaṃ naraṃ;

Nenti saṇhāhi vācāhi, biḷārī viya kukkuṭaṃ.

"이와 같이 영리한 여인은 재산이 있는 남자를 보면, 고양이가 닭을 유혹하듯 부드러운 말로 자기 수중에 넣느니라."

63.

63.

‘‘Yo ca uppatitaṃ atthaṃ, na khippamanubujjhati;

Amittavasamanveti, pacchā ca anutappati.

"닥쳐온 상황을 즉시 알아차리지 못하는 자는, 원수의 지배하에 들어가 나중에 후회하게 되느니라."

64.

64.

‘‘Yo ca uppatitaṃ atthaṃ, khippameva nibodhati;

Muccate sattusambādhā, kukkuṭova biḷāriyā’’ti. – imā abhisambuddhagāthā;

"닥쳐온 상황을 즉시 알아차리는 자는, 고양이로부터 벗어난 닭처럼 원수의 억압에서 벗어나느니라." — 이것은 완전한 깨달음을 얻으신 분의 게송이다.

Tattha caturāti cāturiyena samannāgatā. Nārīti itthiyo. Nentīti attano vasaṃ upanenti. Biḷārī viyāti yathā sā biḷārī taṃ kukkuṭaṃ netuṃ vāyamati, evaṃ aññāpi nāriyo nentiyeva. Uppatitaṃ atthanti uppannaṃ kiñcideva atthaṃ. Na anubujjhatīti yathāsabhāvena na jānāti, pacchā ca anutappati. Kukkuṭovāti yathā so ñāṇasampanno kukkuṭo biḷārito mutto, evaṃ sattusambādhato muccatīti attho.

거기서 '영리함'이란 기민함을 갖춘 것을 말한다. '여인'이란 여자들을 말한다. '수중에 넣는다'란 자기 뜻대로 굴복시킴을 말한다. '고양이처럼'이란 그 고양이가 닭을 유혹하려 애쓴 것처럼, 다른 여인들도 그와 같이 유혹한다는 뜻이다. '닥쳐온 상황'이란 발생한 어떤 상황을 말한다. '알아차리지 못함'이란 있는 그대로 알지 못함을 뜻하며, 그러면 나중에 후회하게 된다. '닭처럼'이란 지혜를 갖춘 닭이 고양이로부터 벗어난 것처럼 원수의 압박에서 벗어난다는 뜻이다.

Satthā [Pg.252] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā kukkuṭarājā ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 들려주시고 사성제를 밝히신 뒤 본생담을 결합하셨다. 사성제 설법이 끝났을 때, 낙담했던 비구는 예류과에 머물렀다. 그때의 닭의 왕은 바로 나였다.

Kukkuṭajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

여덟 번째 닭 본생담 주해.

[384] 9. Dhammadhajajātakavaṇṇanā

[384] 9. 담마다자(법기) 본생담 주해

Dhammaṃ caratha ñātayoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ idāneva kuhako, pubbepi kuhakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

"친척들이여 법을 행하라"라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 어떤 기만적인 비구를 인연으로 말씀하신 것이다. 그때 스승께서는 "비구들이여, 이 비구는 지금만 기만적인 것이 아니라 옛날에도 기만적이었다"라고 말씀하시고 옛날 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakuṇayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto sakuṇasaṅghaparivuto samuddamajjhe dīpake vasi. Athekacce kāsiraṭṭhavāsino vāṇijā disākākaṃ gahetvā nāvāya samuddaṃ pakkhandiṃsu, samuddamajjhe nāvā bhijji. So disākāko taṃ dīpakaṃ gantvā cintesi ‘‘ayaṃ mahāsakuṇasaṅgho, mayā kuhakakammaṃ katvā etesaṃ aṇḍakāni ceva chāpake ca varaṃ varaṃ khādituṃ vaṭṭatī’’ti. So otaritvā sakuṇasaṅghassa majjhe mukhaṃ vivaritvā ekena pādena pathaviyaṃ aṭṭhāsi. ‘‘Ko nāma tvaṃ, sāmī’’ti sakuṇehi puṭṭho ‘‘ahaṃ dhammiko nāmā’’ti āha. ‘‘Kasmā pana ekena pādena ṭhitosī’’ti? ‘‘Mayā dutiye pāde nikkhitte pathavī dhāretuṃ na sakkotī’’ti. ‘‘Atha kasmā mukhaṃ vivaritvā tiṭṭhasī’’ti? ‘‘Ahaṃ aññaṃ āhāraṃ na khādāmi, vātameva khādāmī’’ti. Evañca pana vatvā te sakuṇe āmantetvā ‘‘ovādaṃ vo dassāmi, taṃ suṇāthā’’ti tesaṃ ovādavasena paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 새의 종족으로 태어나 성장하여 새 무리에 둘러싸여 바다 가운데 작은 섬에서 살고 있었다. 그런데 카시 국에 사는 어떤 상인들이 방향을 찾는 까마귀(지방식별 조)를 데리고 배를 타고 바다로 나갔다가, 바다 한가운데서 배가 파손되었다. 그 방향 찾는 까마귀는 그 섬으로 가서 생각했다. '이곳에 큰 새 무리가 있구나. 내가 기만적인 행동을 해서 이들의 알과 새끼들 중 좋은 것들을 골라 잡아먹어야겠다.' 그는 내려가서 새 무리 가운데서 입을 벌린 채 한 발로 땅에 서 있었다. "그대는 누구입니까, 어르신?" 하고 새들이 묻자, 그는 "나는 단미카(Dhammika, 법을 따르는 자)라고 하오"라고 대답했다. "그런데 왜 한 발로 서 계십니까?" "내가 두 번째 발을 내디디면 땅이 견디지 못하기 때문이오." "그럼 왜 입을 벌리고 서 있습니까?" "나는 다른 음식은 먹지 않고 오직 바람만 먹기 때문이오." 이렇게 말하고는 새들을 불러 "내가 그대들에게 훈계하겠으니 잘 들으시오"라고 훈계하며 첫 번째 게송을 읊었다.

65.

65.

‘‘Dhammaṃ caratha ñātayo, dhammaṃ caratha bhaddaṃ vo;

Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti.

"친지들이여, 법을 행하라. 법을 행하라, 그대들에게 복이 있기를. 법을 행하는 자는 이 세상에서도 저 세상에서도 행복하게 잠드느니라."

Tattha dhammaṃ carathāti kāyasucaritādibhedaṃ dhammaṃ karotha. Ñātayoti te ālapati. Dhammaṃ caratha bhaddaṃ voti ekavāraṃ caritvā mā osakkatha, punappunaṃ caratha, evaṃ bhaddaṃ vo bhavissati. Sukhaṃ setīti desanāsīsametaṃ, dhammacārī pana sukhaṃ tiṭṭhati gacchati nisīdati seti, sabbiriyāpathesu sukhito hotīti dīpeti.

거기서 ‘법을 행하라’는 것은 신체적인 선행 등의 종류인 법을 실천하라는 뜻이다. ‘친지들이여’라고 그들을 부르는 것이다. ‘법을 행하라, 그대들에게 복이 있기를’이라 함은 한 번 행하고 그만두지 말고 거듭해서 행하라는 것이며, 그렇게 하면 그대들에게 복이 있을 것이라는 의미이다. ‘편안하게 잠든다’는 것은 설법의 주제(제목)를 말한 것인데, 법을 행하는 자는 참으로 편안하게 서고 가고 앉고 잠들며, 모든 자세에서 행복하게 된다는 것을 보여준다.

Sakuṇā [Pg.253] ‘‘ayaṃ kāko kohaññena aṇḍakāni khādituṃ evaṃ vadatī’’ti ajānitvā taṃ dussīlaṃ vaṇṇentā dutiyaṃ gāthamāhaṃsu –

새들은 ‘이 까마귀가 기만하여 알들을 먹으려고 이렇게 말하고 있다’는 것을 알지 못한 채, 그 계행 없는 자를 칭송하며 두 번째 게송을 읊었다.

66.

66.

‘‘Bhaddako vatayaṃ pakkhī, dijo paramadhammiko;

Ekapādena tiṭṭhanto, dhammamevānusāsatī’’ti.

“참으로 이 새는 선량하구나, 최상의 법을 갖춘 새(두 번 태어난 자)로다. 한 발로 서서 오직 법만을 가르치고 있구나.”

Tattha dhammamevāti sabhāvameva. Anusāsatīti kathesi.

거기서 ‘오직 법만을’이란 본성(자성)만을 뜻한다. ‘가르친다’는 것은 말했다는 뜻이다.

Sakuṇā tassa dussīlassa saddahitvā ‘‘tvaṃ kira sāmi aññaṃ gocaraṃ na gaṇhasi, vātameva bhakkhasi, tena hi amhākaṃ aṇḍakāni ca chāpake ca olokeyyāsī’’ti vatvā gocarāya gacchanti. So pāpo tesaṃ gatakāle aṇḍakāni ca chāpake ca kucchipūraṃ khāditvā tesaṃ āgamanakāle upasantūpasanto hutvā mukhaṃ vivaritvā ekena pādena tiṭṭhati. Sakuṇā āgantvā puttake apassantā ‘‘ko nu kho khādatī’’ti mahāsaddena viravanti, ‘‘ayaṃ kāko dhammiko’’ti tasmiṃ āsaṅkāmattampi na karonti. Athekadivasaṃ mahāsatto cintesi ‘‘idha pubbe koci paripantho natthi, imassa āgatakālato paṭṭhāya jāto, imaṃ pariggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti. So sakuṇehi saddhiṃ gocarāya gacchanto viya hutvā nivattitvā paṭicchannaṭṭhāne aṭṭhāsi. Kākopi ‘‘gatā sakuṇā’’ti nirāsaṅko hutvā uṭṭhāya gantvā aṇḍakāni ca chāpake ca khāditvā punāgantvā mukhaṃ vivaritvā ekena pādena aṭṭhāsi.

새들은 그 계행 없는 자의 말을 믿고 “어르신, 당신은 다른 먹이를 취하지 않고 오직 바람만을 먹는다고 하시니, 부디 우리의 알들과 새끼들을 돌봐주십시오”라고 말하고는 먹이를 찾아 떠났다. 그 악한 자는 그들이 떠난 사이에 알들과 새끼들을 배불리 먹고, 그들이 돌아올 때가 되면 아주 평온한 모습으로 입을 벌리고 한 발로 서 있었다. 새들은 돌아와서 새끼들이 보이지 않자 “도대체 누가 잡아먹었을까?”라며 큰 소리로 울부짖었지만, “이 까마귀는 법답다”고 생각하여 그에 대해서는 추호의 의심도 하지 않았다. 그러던 어느 날 대사(보살)는 생각했다. ‘예전에는 여기에 어떤 위험도 없었는데, 이 자가 온 때부터 생겨났다. 이 자를 조사해 보아야겠다.’ 그는 새들과 함께 먹이를 찾으러 가는 척하다가 되돌아와서 숨겨진 장소에 서 있었다. 까마귀도 ‘새들이 떠났다’고 생각하여 의심 없이 일어나 가서 알들과 새끼들을 잡아먹고는, 다시 돌아와 입을 벌리고 한 발로 서 있었다.

Sakuṇarājā sakuṇesu āgatesu sabbe sannipātāpetvā ‘‘ahaṃ vo ajja puttakānaṃ paripanthaṃ pariggaṇhanto imaṃ pāpakākaṃ khādantaṃ addasaṃ, etha naṃ gaṇhāmā’’ti sakuṇasaṅghaṃ āmantetvā parivāretvā ‘‘sace palāyati, gaṇheyyātha na’’nti vatvā sesagāthā abhāsi –

조왕은 새들이 돌아오자 모두를 집합시킨 뒤 “내가 오늘 너희 새끼들의 원수를 조사하다가 저 악한 까마귀가 잡아먹는 것을 보았다. 자, 저 자를 잡자”라고 새들의 무리에게 말하여 그를 에워싸게 하고, “만약 도망치려 하거든 그를 잡아라”라고 이른 뒤 남은 게송들을 읊었다.

67.

67.

‘‘Nāssa sīlaṃ vijānātha, anaññāya pasaṃsatha;

Bhutvā aṇḍañca potañca, dhammo dhammoti bhāsati.

“그의 계행을 알지 못하면서 알지도 못한 채 칭송하는구나. 알과 새끼들을 잡아먹고는 ‘법이로다, 법이로다’라고 말하는구나.”

68.

68.

‘‘Aññaṃ bhaṇati vācāya, aññaṃ kāyena kubbati;

Vācāya no ca kāyena, na taṃ dhammaṃ adhiṭṭhito.

“말로 하는 것과 몸으로 행하는 것이 다르니, 말로는 하면서 몸으로는 하지 않는 자는 그 법에 머물러 있는 자가 아니다.”

69.

69.

‘‘Vācāya [Pg.254] sakhilo manoviduggo, channo kūpasayova kaṇhasappo;

Dhammadhajo gāmanigamāsu sādhu, dujjāno purisena bālisena.

“말은 부드러우나 마음은 험악하니, 마치 구멍 속에 숨어 있는 독사와 같구나. 마을과 도시에서 ‘법의 깃발’을 내세워 선량한 체하나, 어리석은 사람은 그를 알아보기 어렵도다.”

70.

70.

‘‘Imaṃ tuṇḍehi pakkhehi, pādā cimaṃ viheṭhatha;

Chavañhimaṃ vināsetha, nāyaṃ saṃvāsanāraho’’ti.

“부리와 날개와 발로 이 자를 공격하라. 이 비열한 자를 파멸시켜라. 이 자는 우리와 함께 살 자격이 없다.”

Tattha nāssa sīlanti na assa sīlaṃ. Anaññāyāti ajānitvā. Bhutvāti khāditvā. Vācāya no ca kāyenāti ayañhi vacaneneva dhammaṃ carati, kāyena pana na karoti. Na taṃ dhammaṃ adhiṭṭhitoti tasmā jānitabbo yathāyaṃ dhammaṃ bhaṇati, na taṃ adhiṭṭhito, tasmiṃ dhamme na adhiṭṭhito. Vācāya sakhiloti vacanena mudu. Manoviduggoti manasā viduggo duppaveso visamo. Channoti yasmiṃ bile sayati, tena channo. Kūpasayoti bilāsayo. Dhammadhajoti sucaritadhammaṃ dhajaṃ katvā vicaraṇena dhammaddhajo. Gāmanigamāsu sādhūti gāmesu ca nigamesu ca sādhu bhaddako sambhāvito. Dujjānoti ayaṃ evarūpo dussīlo paṭicchannakammanto bālisena aññāṇena purisena na sakkā jānituṃ. Pādā cimanti attano attano pādena ca imaṃ. Viheṭhathāti paharatha hanatha. Chavanti lāmakaṃ. Nāyanti ayaṃ amhehi saddhiṃ ekasmiṃ ṭhāne saṃvāsaṃ na arahatīti.

거기서 ‘nāssa sīlaṃ’은 그의 계행을 알지 못한다는 뜻이다. ‘anaññāya’는 알지 못하고라는 뜻이다. ‘bhutvā’는 잡아먹고라는 뜻이다. ‘말로는 하지만 몸으로는 아니다’라는 것은 말로만 법을 행하고 몸으로는 실천하지 않는다는 것이다. ‘그 법에 머물지 않는다’는 것은 그가 법을 말하는 것과는 달리 실제로는 그 법을 확립하지 않았고, 그 법에 머물러 있지 않다는 뜻이다. ‘말은 부드러우나’는 말씨가 부드럽다는 뜻이다. ‘마음은 험악한’은 마음이 험악하여 들어가기 어렵고 평탄하지 않음을 뜻한다. ‘숨어 있는’은 그가 누워 있는 구멍에 의해 가려진 것이다. ‘구멍 속에 사는’은 구멍을 거처로 삼는 독사를 뜻한다. ‘법의 깃발’은 선행을 깃발로 삼아 다니기에 법의 깃발이라 한다. ‘마을과 도시에서 선량한 체하나’는 마을과 도시에서 선량한 사람으로 추앙받는다는 뜻이다. ‘알아보기 어렵다’는 것은 이와 같은 파계한 자의 은밀한 행위는 지혜 없는 어리석은 사람이 알 수 없다는 뜻이다. ‘발로 이 자를’은 각자의 발로 이 자를 공격하라는 뜻이다. ‘공격하라’는 때리고 죽이라는 뜻이다. ‘비열한 자(chava)’는 천박한 자를 말한다. ‘이 자는’은 이 자가 우리와 함께 한 장소에 거주할 가치가 없다는 뜻이다.

Evañca pana vatvā sakuṇajeṭṭhako sayameva laṅghitvā tassa sīsaṃ tuṇḍena pahari, avasesā sakuṇā tuṇḍanakhapādapakkhehi pahariṃsu. So tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.

이렇게 말하고는 조왕이 스스로 뛰어올라 그의 머리를 부리로 쪼았고, 나머지 새들도 부리와 발톱과 발과 날개로 공격했다. 그는 바로 그 자리에서 목숨을 잃었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kuhakakāko idāni kuhakabhikkhu ahosi, sakuṇarājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치고 자타카를 결합시키셨다. “그때의 위선자 까마귀는 지금의 위선자 비구였고, 조왕(鳥王)은 바로 나였다.”

Dhammadhajajātakavaṇṇanā navamā.

담마다자 자타카 주석이 아홉 번째이다.

[385] 10. Nandiyamigarājajātakavaṇṇanā

[385] 10. 난디야 미가라자 자타카 주석

Sace [Pg.255] brāhmaṇa gacchesīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu gihī posesī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kiṃ te hontī’’ti vutte ‘‘mātāpitaro me, bhante’’ti vutte ‘‘sādhu sādhu bhikkhu porāṇakapaṇḍitānaṃ vaṃsaṃ pālesi, porāṇakapaṇḍitā hi tiracchānayoniyaṃ nibbattitvāpi mātāpitūnaṃ jīvitaṃ adaṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“바라문이여, 만약 그대가 간다면”이라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때, 어머니를 봉양하는 한 비구에 대해 하신 말씀이다. 스승께서는 “비구여, 참으로 그대가 재가자를 봉양하고 있느냐?”라고 물으시고, “그렇습니다, 세존이시여”라고 답하자, “그들이 그대와 어떤 관계냐?”라고 물으셨다. “저의 부모님입니다, 세존이시여”라고 답하자, “장하다, 비구여. 그대는 옛 현자들의 전통을 지키고 있구나. 옛 현자들은 축생의 몸으로 태어났을 때도 부모님께 목숨을 바쳤다”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte kosalaraṭṭhe sākete kosalarāje rajjaṃ kārente bodhisatto migayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto nandiyamigo nāma hutvā sīlācārasampanno mātāpitaro posesi. Tadā kosalarājā migavittakova ahosi. So pana manussānaṃ kasikammādīni kātuṃ adatvā mahāparivāro devasikaṃ migavaṃ gacchati. Manussā sannipatitvā ‘‘ayyā, ayaṃ rājā amhākaṃ kammacchedaṃ karoti, gharāvāsopi nassati, yaṃnūna mayaṃ ajjunavanaṃ uyyānaṃ parikkhipitvā dvāraṃ yojetvā porakkhaṇiṃ khaṇitvā tiṇāni āropetvā daṇḍamuggarādihatthā araññaṃ pavisitvā gumbe paharantā mige nīharitvā parivāretvā gorūpāni viya vajaṃ uyyānaṃ pavesetvā dvāraṃ pidahitvā rañño ārocetvā attano kammaṃ kareyyāmā’’ti mantayiṃsu. ‘‘Attheso upāyo’’ti sabbe ekacchandā hutvā uyyānaṃ sajjetvā araññaṃ pavisitvā yojanamattaṭṭhānaṃ parikkhipiṃsu.

과거 코살라 국의 사케타에서 코살라 왕이 다스릴 때, 보살은 사슴의 모태에서 태어나 성년이 되어 난디야라는 이름의 사슴이 되었는데, 계행과 행실이 원만하여 부모를 봉양했다. 그때 코살라 왕은 사냥에만 몰두해 있었다. 그는 사람들에게 농사일 등을 하지 못하게 하고, 큰 무리를 이끌고 매일 사냥을 나갔다. 사람들이 모여 의논했다. “여러분, 이 왕이 우리의 일을 방해하여 집안 살림이 망가지고 있습니다. 그러니 우리가 앗주나 숲의 공원을 에워싸고 문을 달고 연못을 파고 풀을 심은 다음, 몽둥이 등을 손에 들고 숲으로 들어가 수풀을 치며 사슴들을 몰아내서 소 떼처럼 공원 안으로 들여보내고 문을 닫은 뒤, 왕에게 알리고 우리 일을 합시다.” 그들은 “이것이 좋은 방법이다”라고 모두 뜻을 모아 공원을 정비하고 숲으로 들어가 1요자나 정도의 구역을 에워쌌다.

Tasmiṃ khaṇe nandiyo ekasmiṃ khuddakagumbe mātāpitaro gahetvā bhūmiyaṃ nipanno hoti. Manussā nānāphalakāvudhahatthā bāhunā bāhuṃ pīḷetvā taṃ gumbaṃ parikkhipiṃsu. Athekacce mige olokentā taṃ gumbaṃ pavisiṃsu. Nandiyo te disvā ‘‘ajja mayā jīvitaṃ pariccajitvā mātāpitūnaṃ jīvitaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā uṭṭhāya mātāpitaro vanditvā ‘‘ammatāta, ime manussā imaṃ gumbaṃ pavisitvā amhe tayopi passissanti, tumhe ekena upāyena jīveyyātha, jīvitaṃ vo seyyo, ahaṃ tumhākaṃ jīvitadānaṃ datvā manussehi gumbapariyante ṭhatvā gumbe pahaṭamatteyeva nikkhamissāmi, atha te ‘imasmiṃ khuddakagumbe ekoyeva migo bhavissatī’ti maññamānā gumbaṃ na pavisissanti, tumhe appamattā hothā’’ti [Pg.256] mātāpitaro khamāpetvā gamanasajjo aṭṭhāsi. So manussehi gumbapariyante ṭhatvā unnādetvā gumbe pahaṭamatteyeva tato nikkhami. Te ‘‘ekovettha migo bhavissatī’’ti gumbaṃ na pavisiṃsu. Atha nandiyo gantvā migānaṃ antaraṃ pāvisi. Manussā parivāretvā sabbe mige uyyānaṃ pavesetvā dvāraṃ thaketvā rañño ārocetvā sakasakaṭṭhānāni agamaṃsu.

그때 난디야는 어느 작은 덤불 속에 부모님을 모시고 땅에 엎드려 있었다. 사람들은 여러 가지 방패와 무기를 손에 들고 어깨를 맞대어 그 덤불을 에워쌌다. 어떤 이들은 사슴을 살피며 그 덤불로 들어갔다. 난디야는 그들을 보고 ‘오늘 내가 생명을 버려 부모님께 생명을 드리는 것이 마땅하다’라고 생각하고 일어나 부모님께 절하며 ‘어머니 아버지, 이 사람들이 이 덤불에 들어오면 우리 셋을 모두 볼 것입니다. 당신들은 어떤 방편으로든 사셔야 합니다. 당신들의 삶이 더 소중합니다. 저는 당신들께 생명을 드리고, 사람들이 덤불 주변에 섰을 때 덤불을 치자마자 밖으로 나가겠습니다. 그러면 그들은 이 작은 덤불에는 사슴이 오직 한 마리만 있을 것이라고 생각하여 덤불에 들어오지 않을 것입니다. 당신들은 방심하지 마십시오’라고 부모님께 용서를 구하고 떠날 준비를 하며 섰다. 그는 사람들이 덤불 주변에 서서 소리를 내며 덤불을 치자마자 거기서 밖으로 나갔다. 그들은 ‘여기에 사슴이 오직 한 마리만 있을 것이다’라고 생각하며 덤불에 들어가지 않았다. 그때 난디야는 가서 사슴들 사이로 들어갔다. 사람들은 모든 사슴을 에워싸 공원으로 들여보내고 문을 닫은 뒤 왕에게 알리고 각자 자기 처소로 돌아갔다.

Tato paṭṭhāya rājā sayameva gantvā ekaṃ migaṃ vijjhitvā taṃ gahetvā ehīti ekaṃ pesetvā āharāpesi. Migā vāraṃ ṭhapayiṃsu, pattavāro migo ekamante tiṭṭhati, taṃ vijjhitvā gaṇhanti. Nandiyo pokkharaṇiyaṃ pānīyaṃ pivati, tiṇāni khādati, vāro panassa na tāva pāpuṇāti. Atha bahūnaṃ divasānaṃ accayena tassa mātāpitaro taṃ daṭṭhukāmā hutvā ‘‘amhākaṃ putto nandiyamigarājā nāgabalo thāmasampanno, sace jīvati, avassaṃ vatiṃ laṅghitvā amhākaṃ dassanatthāya āgamissati, sāsanamassa pesessāmā’’ti cintetvā maggasamīpe ṭhatvā ekaṃ brāhmaṇaṃ disvā ‘‘ayya, kahaṃ gacchasī’’ti mānusikāya vācāya pucchitvā ‘‘sāketa’’nti vutte puttassa sāsanaṃ pahiṇantā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –

그때부터 왕은 직접 가서 사슴 한 마리를 쏘아 맞히고, 한 사람을 보내 그것을 가져오게 했다. 사슴들은 차례를 정했고, 차례가 된 사슴은 한쪽 끝에 서 있으면 왕이 그를 쏘아 잡아갔다. 난디야는 연못에서 물을 마시고 풀을 뜯었으나, 아직 그의 차례는 오지 않았다. 그러다 많은 날이 지난 뒤, 그의 부모님은 그를 보고 싶어 하여 ‘우리 아들 난디야 사슴 왕은 코끼리 같은 힘과 능력을 갖추었으니, 만약 살아 있다면 틀림없이 울타리를 뛰어넘어 우리를 보러 올 것이다. 그에게 소식을 보내자’라고 생각하고 길가에 서 있다가 한 바라문을 보고 ‘존자여, 어디로 가십니까?’라고 인간의 말로 물었다. ‘사케타로 간다’라고 답하자 아들에게 소식을 전하며 첫 번째 게송을 읊었다.

71.

71.

‘‘Sace brāhmaṇa gacchesi, sākete ajjunaṃ vanaṃ;

Vajjāsi nandiyaṃ nāma, puttaṃ asmākamorasaṃ;

Mātā pitā ca te vuddhā, te taṃ icchanti passitu’’nti.

‘바라문이여, 만일 그대가 사케타의 앗주나 숲으로 가시거든, 우리의 친아들인 난디야라는 이에게 말해 주소서. 그대의 부모는 늙어 그대를 보고 싶어 한다고.’

Tassattho – sace, tvaṃ brāhmaṇa, sāketaṃ gacchasi, sākete ajjunavanaṃ nāma uyyānaṃ atthi, tattha amhākaṃ putto nandiyo nāma migo atthi, taṃ vadeyyāsi ‘‘mātāpitaro te vuḍḍhā yāva na maranti, tāva taṃ passituṃ icchantī’’ti.

그 의미는 — 바라문이여, 만약 당신이 사케타로 간다면, 사케타에 앗주나와나라는 이름의 공원이 있으니 그곳에 우리 아들인 난디야라는 이름의 사슴이 있습니다. 그에게 ‘그대의 부모님이 늙어 돌아가시기 전에 그대를 보고 싶어 하신다’라고 말해 주라는 것이다.

So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā sāketaṃ gantvā punadivase uyyānaṃ pavisitvā ‘‘nandiyamigo nāma kataro’’ti pucchi. Migo āgantvā tassa samīpe ṭhatvā ‘‘aha’’nti āha. Brāhmaṇo tamatthaṃ ārocesi. Nandiyo taṃ sutvā ‘‘gaccheyyāmahaṃ, brāhmaṇa, vatiṃ laṅghitvā no na gaccheyyaṃ, mayā pana rañño santakaṃ nivāpapānabhojanaṃ bhuttaṃ, taṃ me iṇaṭṭhāne ṭhitaṃ, imesañca migānaṃ majjhe ciravutthosmi, tassa me rañño ceva [Pg.257] etesañca sotthibhāvaṃ akatvā attano balaṃ adassetvā gamanaṃ nāma na yuttaṃ, attano vāre pana sampatte ahaṃ etesaṃ sotthibhāvaṃ katvā sukhito āgacchissāmī’’ti tamatthaṃ pakāsento dve gāthā abhāsi –

그는 '좋습니다'라고 수락하고 사케타에 가서 다음 날 공원에 들어가 '난디야라는 사슴이 누구인가?'라고 물었다. 사슴이 다가와 그의 곁에 서서 '나입니다'라고 말했다. 바라문은 그 사연을 알려주었다. 난디야는 그것을 듣고 '바라문이여, 제가 울타리를 뛰어넘어 가지 못할 리가 있겠습니까마는, 저는 왕의 것인 먹이와 마실 것과 음식을 먹었습니다. 그것은 제게 빚으로 남아 있습니다. 그리고 이 사슴들 가운데서 오래 머물렀습니다. 그러니 왕에게나 이들에게나 안녕함을 주지 않고, 제 힘을 보여주지 않은 채 떠나는 것은 합당하지 않습니다. 제 차례가 되었을 때 이들을 안녕하게 하고 안락하게 돌아가겠습니다'라고 그 사연을 밝히며 두 편의 게송을 읊었다.

72.

72.

‘‘Bhuttā mayā nivāpāni, rājino pānabhojanaṃ;

Taṃ rājapiṇḍaṃ avabhottuṃ, nāhaṃ brāhmaṇa mussahe.

‘나는 왕이 주신 먹이와 마실 것과 음식을 먹었노라. 바라문이여, 나는 그 왕의 음식을 은혜를 저버리고 먹는 일을 감히 할 수 없노라.’

73.

73.

‘‘Odahissāmahaṃ passaṃ, khurappānissa rājino;

Tadāhaṃ sukhito mutto, api passeyya mātara’’nti.

‘면도날 같은 화살을 든 왕에게 내 옆구리를 내어주리라. 그때 나는 안락하게 풀려나 어머니를 뵙게 될 수도 있으리라.’

Tattha nivāpānīti tesu tesu ṭhānesu nivutāni nivāpāni. Pānabhojananti pānīyañca avasesatiṇañca. Taṃ rājapiṇḍanti taṃ rañño santakaṃ saṅkaḍḍhitvā samodhānakaṭṭhena piṇḍaṃ. Avabhottunti dubbhuttaṃ bhuñjituṃ. Rañño hi kiccaṃ anipphādento taṃ avabhuttaṃ bhuñjati nāma, svāhaṃ evaṃ avabhottuṃ na ussahāmīti vadati. Brāhmaṇa mussaheti cettha brāhmaṇāti ālapanaṃ, ma-kāro padasandhivasena vutto.

거기서 'nivāpānī'란 여기저기 마련된 먹이들을 말한다. 'pānabhojanaṃ'이란 마실 것과 나머지 풀을 말한다. 'taṃ rājapiṇḍaṃ'이란 왕의 소유인 것을 모아 합쳐 놓은 덩어리를 말한다. 'avabhottuṃ'이란 나쁘게 먹는 것, 즉 은혜를 저버리고 먹는 것을 뜻한다. 왕을 위해 할 일을 완수하지 않는 것을 'avabhutta'라고 하며, 나는 그렇게 은혜를 저버리고 먹을 수 없다고 말하는 것이다. 'brāhmaṇa mussahe'에서 'brāhmaṇa'는 부르는 말이고, 'm'은 단어의 연결을 위해 들어간 것이다.

Odahissāmahaṃ passaṃ, khurappānissa rājinoti ahaṃ, brāhmaṇa, attano vāre sampatte khurappaṃ sannayhitvā āgatassa rañño migayūthato nikkhamitvā ekamante ṭhatvā ‘‘maṃ vijjha, mahārājā’’ti vatvā attano mahāphāsukapassaṃ odahissāmi oḍḍessāmi. Sukhito muttoti tadā ahaṃ maraṇabhayā mutto sukhito niddukkho raññā anuññāto api nāma mātaraṃ passeyyanti.

'odahissāmahaṃ passaṃ, khurappānissa rājino'란 '바라문이여, 내 차례가 왔을 때 화살을 준비하여 온 왕을 향해 사슴 떼에서 나가 한쪽에 서서 대왕이여, 저를 쏘십시오라고 말하며 내 큰 갈비뼈가 있는 옆구리를 내어주겠다(제시하겠다)'는 뜻이다. 'sukhito mutto'란 그때 죽음의 공포에서 벗어나 안락하고 괴로움이 없으며 왕의 허락을 받아 어머니를 뵙게 될 수도 있으리라는 뜻이다.

Taṃ sutvā brāhmaṇo pakkāmi. Aparabhāge tassa vāradivase rājā mahantena parivārena uyyānaṃ āgacchi. Mahāsatto ekamante aṭṭhāsi. Rājā ‘‘migaṃ vijjhissāmī’’ti khurappaṃ sannayhi. Mahāsatto yathā aññe maraṇabhayatajjitā palāyanti, evaṃ apalāyitvā nibbhayo hutvā mettaṃ purecārikaṃ katvā mahāphāsukapassaṃ odahitvā niccalova aṭṭhāsi. Rājā tassa mettānubhāvena saraṃ vissajjetuṃ nāsakkhi. Mahāsatto ‘‘kiṃ, mahārāja, saraṃ na muccesi, muñcāhī’’ti āha. ‘‘Na sakkomi, migarājā’’ti. ‘‘Tena hi guṇavantānaṃ guṇaṃ jāna, mahārājā’’ti. Tadā [Pg.258] rājā bodhisatte pasīditvā dhanuṃ chaḍḍetvā ‘‘imaṃ acittakaṃ kaliṅgarakaṇḍampi tāva tava guṇaṃ jānāti, ahaṃ sacittako manussabhūtopi tava guṇaṃ na jānāmi, migarāja, mayhaṃ khama, abhayaṃ te dammī’’ti āha. ‘‘Mahārāja, mayhaṃ tāva abhayaṃ desi, ayaṃ pana uyyāne migagaṇo kiṃ karissatī’’ti? ‘‘Etassapi abhayaṃ dammī’’ti. Evaṃ mahāsatto nigrodhajātake (jā. 1.1.12) vuttanayeneva sabbesaṃ araññe migānaṃ ākāsagatasakuṇānaṃ jalacaramacchānañca abhayaṃ dāpetvā rājānaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā ‘‘mahārāja, raññā nāma agatigamanaṃ pahāya dasa rājadhamme akopentena dhammena samena rajjaṃ kāretuṃ vaṭṭatī’’ti.

그 말을 듣고 바라문은 떠나갔다. 훗날 그의 차례가 된 날에 왕은 큰 추종자들과 함께 동산으로 왔다. 보살은 한쪽에 서 있었다. 왕은 '사슴을 쏘리라' 하며 철촉전을 준비했다. 보살은 죽음의 공포에 질려 달아나는 다른 사슴들과 달리, 달아나지 않고 두려움 없이 자애를 앞세워 커다란 옆구리를 내어준 채 미동도 없이 서 있었다. 왕은 그의 자애의 위력 때문에 화살을 쏠 수 없었다. 보살은 '대왕이여, 왜 화살을 놓지 않습니까? 쏘십시오'라고 말했다. '사슴의 왕이여, 나는 쏠 수 없소.' '그렇다면 대왕이여, 덕 있는 이들의 덕을 아십시오.' 그때 왕은 보살에게 감동하여 활을 버리고 '이 지각 없는 나무 토막 같은 화살조차 그대의 덕을 아는데, 마음을 가진 인간인 나조차 그대의 덕을 몰랐구려. 사슴의 왕이여, 나를 용서하시오. 그대에게 무외(재난으로부터의 안전)를 주겠소'라고 말했다. '대왕이여, 저에게는 무외를 주셨지만, 이 동산의 사슴 떼는 어떻게 하겠습니까?' '그들에게도 무외를 주겠소.' 이와 같이 보살은 니그로다 자타카에서 설해진 방식대로 숲의 모든 사슴과 공중의 새들과 물속의 물고기들에게까지 무외를 얻게 하고, 왕을 오계에 머물게 한 뒤 '대왕이여, 왕이란 불의한 길로 가는 것을 버리고 십왕법을 어기지 않으며 정의롭고 공평하게 나라를 다스려야 마땅합니다'라고 말했다.

‘‘Dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ, ajjavaṃ maddavaṃ tapaṃ;

Akkodhaṃ avihiṃsañca, khantiñca avirodhanaṃ.

"보시와 지계와 희생, 정직과 온화와 고행, 노여움 없음과 비폭력, 인내와 화합."

‘‘Iccete kusale dhamme, ṭhite passāmi attani;

Tato me jāyate pīti, somanassañcanappaka’’nti. (jā. 2.21.176-177) –

"이러한 유익한 법들이 내 자신에게 머물러 있음을 나는 보노라. 그로부터 나에게 환희와 적지 않은 기쁨이 생겨나노라."

Evaṃ vutte rājadhamme gāthābandheneva desetvā katipāhaṃ rañño santike vasitvā nagare sabbasattānaṃ abhayadānapakāsanatthaṃ suvaṇṇabheriṃ carāpetvā ‘‘appamatto hohi, mahārājā’’ti vatvā mātāpitūnaṃ dassanatthāya gato.

이와 같이 왕의 도리를 게송의 형식으로 설하고 며칠 동안 왕의 곁에 머물다가, 성안의 모든 중생에게 무외를 베푼다는 것을 공포하기 위해 황금 북을 치게 하고, "대왕이여, 방일하지 마십시오"라고 말한 뒤 부모님을 뵙기 위해 떠났다.

74.

74.

‘‘Migarājā pure āsiṃ, kosalassa niketane;

Nandiyo nāma nāmena, abhirūpo catuppado.

“나는 과거에 코살라 왕의 거처에서 사슴의 왕이었네. 이름은 난디야라 하였고, 아름다운 네 발 달린 짐승이었네.”

75.

75.

‘‘Taṃ maṃ vadhitumāgacchi, dāyasmiṃ ajjune vane;

Dhanuṃ ārajjaṃ katvāna, usuṃ sannayha kosalo.

“코살라 왕이 아쥬나 숲으로 나를 죽이러 왔네. 활 시위를 걸고 화살을 준비하여.”

76.

76.

‘‘Tassāhaṃ odahiṃ passaṃ, khurappānissa rājino;

Tadāhaṃ sukhito mutto, mātaraṃ daṭṭhumāgato’’ti. –

“나는 그 왕의 화살 앞에 옆구리를 내어주었네. 그때 나는 안락하게 풀려나서 어머니를 뵈러 왔노라.”

Imā tisso abhisambuddhagāthā honti.

이 세 게송은 정등각자(부처님)의 게송이다.

Tattha kosalassa niketaneti kosalassa rañño niketane vasanaṭṭhāne, tassa santike araññasminti attho. Dāyasminti migānaṃ vasanatthāya dinnauyyāne. Ārajjaṃ katvānāti jiyāya saddhiṃ ekato katvā[Pg.259], āropetvāti attho. Sannayhāti sannayhitvā yojetvā. Odahinti oḍḍesiṃ. Mātaraṃ daṭṭhumāgatoti desanāsīsametaṃ, rañño dhammaṃ desetvā sabbasattānaṃ abhayatthāya suvaṇṇabheriṃ carāpetvā mātāpitaro daṭṭhuṃ āgatosmīti attho.

거기서 '코살라의 거처에서(kosalassa niketane)'란 코살라 왕의 거처인 숲속, 그가 있는 곳이라는 뜻이다. '동산에서(dāyasmiṃ)'란 사슴들이 살 수 있도록 허용된 공원에서라는 뜻이다. '시위를 걸고(ārajjaṃ katvāna)'란 시위와 활을 하나로 합쳐서, 즉 시위를 올렸다는 뜻이다. '준비하여(sannayha)'란 화살을 갖추어 연결했다는 뜻이다. '내어주었네(odahiṃ)'란 내밀었다는 뜻이다. '어머니를 뵈러 왔노라(mātaraṃ daṭṭhumāgatoti)'는 설법의 핵심이니, 왕에게 법을 설하고 모든 중생의 무외를 위해 황금 북을 치게 한 뒤 부모님을 뵙기 위해 왔다는 뜻이다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ, brāhmaṇo sāriputto, rājā ānando, nandiyamigarājā pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 가져오셔서 사성제를 밝히시고 자타카를 결합하셨다. 사성제 설법의 끝에 어머니를 봉양하던 비구는 예류과에 머물렀다. 그때 부모님은 대왕의 가문들이었고, 바라문은 사리불이었으며, 왕은 아난다였고, 난디야 사슴 왕은 바로 나였다.

Nandiyamigarājajātakavaṇṇanā dasamā.

난디야미가라자 자타카 주석이 끝났다. (열 번째)

Avāriyavaggo paṭhamo.

아와리야 와가 (첫 번째).

2. Kharaputtavaggo

2. 카라풋타 품

[386] 1. Kharaputtajātakavaṇṇanā

[386] 1. 카라풋타 자타카 주석

Saccaṃ kirevamāhaṃsūti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘kena ukkaṇṭhāpitosī’’ti vatvā ‘‘purāṇadutiyikāyā’’ti vutte ‘‘bhikkhu ayaṃ te itthī anatthakārikā, pubbepi tvaṃ imaṃ nissāya aggiṃ pavisitvā maranto paṇḍite nissāya jīvitaṃ labhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

"참으로 그렇게들 말하더구나"라는 이 말씀은 스승께서 제타와나에 머무실 때 옛 아내의 유혹에 관한 일을 계기로 설하신 것이다. 스승께서는 그 비구에게 "비구여, 네가 정말로 수행에 염증을 느끼느냐?"라고 물으시고, "그렇습니다, 세존이시여"라고 대답하자 "무엇 때문에 염증을 느끼느냐?"라고 물으셨다. "옛 아내 때문입니다"라고 하자, "비구여, 이 여자는 너에게 해로운 존재이다. 전생에도 너는 이 여자를 의지하여 불속에 뛰어들어 죽게 되었을 때 현자를 의지하여 생명을 얻었느니라"라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ senake nāma raññe rajjaṃ kārente bodhisatto sakkattaṃ kāresi. Tadā senakassa rañño ekena nāgarājena saddhiṃ mittabhāvo hoti. So kira nāgarājā nāgabhavanā nikkhamitvā thale gocaraṃ gaṇhanto carati. Atha naṃ gāmadārakā disvā ‘‘sappo aya’’nti leḍḍudaṇḍādīhi pahariṃsu. Atha rājā uyyānaṃ kīḷituṃ gacchanto disvā ‘‘kiṃ ete dārakā karontī’’ti pucchitvā ‘‘ekaṃ sappaṃ paharantī’’ti sutvā ‘‘paharituṃ mā detha, palāpetha ne’’ti palāpesi. Nāgarājā jīvitaṃ [Pg.260] labhitvā nāgabhavanaṃ gantvā bahūni ratanāni ādāya aḍḍharattasamaye rañño sayanagharaṃ pavisitvā tāni ratanāni datvā ‘‘mahārāja, mayā tumhe nissāya jīvitaṃ laddha’’nti raññā saddhiṃ mittabhāvaṃ katvā punappunaṃ gantvā rājānaṃ passati. So attano nāgamāṇavikāsu ekaṃ kāmesu atittaṃ nāgamāṇavikaṃ rakkhaṇatthāya rañño santike ṭhapetvā ‘‘yadā etaṃ na passasi, tadā imaṃ mantaṃ parivatteyyāsī’’ti tassa ekaṃ mantaṃ adāsi.

옛날 바라나시에서 세나카 왕이 나라를 다스릴 때, 보살은 제석천으로 태어났다. 그때 세나카 왕은 한 용왕과 우정을 나누고 있었다. 그 용왕은 용궁에서 나와 육지에서 먹이를 찾으며 돌아다녔다. 그때 마을 아이들이 그를 보고 "이것은 뱀이다"라며 흙덩이와 막대기 등으로 때렸다. 왕이 동산에 놀러 가다가 이를 보고 "저 아이들이 무엇을 하느냐?"라고 묻고, "뱀 한 마리를 때리고 있습니다"라는 말을 듣고는 "때리지 못하게 하라, 저들을 쫓아버려라" 하여 아이들을 쫓아 보냈다. 용왕은 생명을 구하고 용궁으로 돌아가 많은 보석을 가지고 한밤중에 왕의 침실로 들어가 보석들을 주며 "대왕이여, 제가 대왕 덕분에 생명을 얻었습니다"라고 말하며 왕과 우정을 맺고 거듭 왕을 찾아와 보았다. 그는 자신의 용녀들 중 감각적 욕망에 만족할 줄 모르는 한 용녀를 보호하기 위해 왕의 곁에 두며 "그녀가 보이지 않을 때 이 주문을 외우십시오"라고 하며 왕에게 주문 하나를 주었다.

So ekadivasaṃ uyyānaṃ gantvā nāgamāṇavikāya saddhiṃ pokkharaṇiyaṃ udakakīḷaṃ kīḷi. Nāgamāṇavikā ekaṃ udakasappaṃ disvā attabhāvaṃ vijahitvā tena saddhiṃ asaddhammaṃ paṭisevi. Rājā taṃ apassanto ‘‘kahaṃ nu kho gatā’’ti mantaṃ parivattetvā anācāraṃ karontiṃ disvā veḷupesikāya pahari. Sā kujjhitvā tato nāgabhavanaṃ gantvā ‘‘kasmā āgatāsī’’ti puṭṭhā ‘‘tumhākaṃ sahāyo maṃ attano vacanaṃ agaṇhantiṃ piṭṭhiyaṃ paharī’’ti pahāraṃ dassesi. Nāgarājā tathato ajānitvāva cattāro nāgamāṇavake āmantetvā ‘‘gacchatha, senakassa sayanagharaṃ pavisitvā nāsavātena taṃ bhusaṃ viya viddhaṃsethā’’ti pesesi. Te gantvā rañño sirisayane nipannakāle gabbhaṃ pavisiṃsu. Tesaṃ pavisanavelāyameva rājā deviṃ āha – ‘‘jānāsi nu kho bhadde, nāgamāṇavikāya gataṭṭhāna’’nti? ‘‘Na jānāmi, devā’’ti. ‘‘Ajja sā amhākaṃ pokkharaṇiyaṃ kīḷanakāle attabhāvaṃ vijahitvā ekena udakasappena saddhiṃ anācāraṃ akāsi, atha naṃ ahaṃ ‘evaṃ mā karī’ti sikkhāpanatthāya veḷupesikāya pahariṃ, sā ‘nāgabhavanaṃ gantvā sahāyassa me aññaṃ kiñci kathetvā mettiṃ bhindeyyā’ti me bhayaṃ uppajjatī’’ti. Taṃ sutvā nāgamāṇavakā tatova nivattitvā nāgabhavanaṃ gantvā nāgarājassa tamatthaṃ ārocesuṃ. So saṃvegappatto hutvā taṅkhaṇaññeva rañño sayanagharaṃ āgantvā tamatthaṃ ācikkhitvā khamāpetvā ‘‘idaṃ me daṇḍakamma’’nti sabbarutajānanaṃ nāma mantaṃ datvā ‘‘ayaṃ, mahārāja, anaggho manto, sace imaṃ mantaṃ aññassa dadeyyāsi, datvāva aggiṃ pavisitvā mareyyāsī’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. So tato paṭṭhāya kipillikānampi saddaṃ jānāti.

그는 어느 날 동산에 가서 용녀와 함께 연못에서 물놀이를 즐겼다. 용녀는 물뱀 한 마리를 보고는 자신의 본모습을 버리고 그와 함께 부정한 관계를 맺었다. 왕은 그녀가 보이지 않자 '어디로 갔는가?'라며 주문을 외워 살펴보다가, 그녀가 부정한 짓을 하는 것을 보고 대나무 조각으로 때렸다. 그녀는 화가 나서 용궁으로 돌아갔고, '왜 왔느냐'는 질문을 받자 '당신의 친구가 내 말을 듣지 않는다고 내 등을 때렸습니다'라며 맞은 자국을 보여주었다. 용왕은 사실을 확인하지도 않은 채 네 명의 젊은 용들을 불러 '가서 세나카 왕의 침실로 들어가 코의 독기로 그를 겨처럼 날려버려라'라고 명령하며 보냈다. 그들은 왕이 화려한 침상에 누워 있을 때 침실로 들어갔다. 그들이 들어갔을 때 왕이 왕비에게 말하였다. '부인, 용녀가 어디로 갔는지 아시오?' '모릅니다, 대왕이시여.' '오늘 우리가 연못에서 놀 때 그녀가 본모습을 버리고 물뱀과 부정한 짓을 저질렀소. 그래서 내가 '그렇게 하지 마라'고 가르치기 위해 대나무 조각으로 때렸소. 그녀가 용궁으로 가서 내 친구에게 다른 이야기를 하여 우리의 우정을 깨뜨릴까 봐 걱정이 되는구려.' 이 말을 듣고 젊은 용들은 그 즉시 되돌아가 용궁에서 용왕에게 그 사실을 보고하였다. 용왕은 깜짝 놀라 그 즉시 왕의 침실로 와서 사실을 설명하고 용서를 구한 뒤, '이것이 저의 속죄입니다'라며 모든 소리를 알아듣는 '삽바루타자나나'라는 주문을 주었다. 그리고 '대왕이시여, 이것은 값을 매길 수 없는 주문입니다. 만약 이 주문을 다른 사람에게 준다면, 주는 즉시 불 속으로 들어가 죽게 될 것입니다'라고 말하였다. 왕은 '좋소'라며 그것을 받아들였다. 그때부터 그는 개미들의 소리까지도 알아듣게 되었다.

Tassekadivasaṃ [Pg.261] mahātale nisīditvā madhuphāṇitehi khādanīyaṃ khādantassa ekaṃ madhubindu ca phāṇitabindu ca pūvakhaṇḍañca bhūmiyaṃ pati. Ekā kipillikā taṃ disvā ‘‘rañño mahātale madhucāṭi bhinnā, phāṇitasakaṭaṃ pūvasakaṭaṃ nikkujjitaṃ, madhuphāṇitañca pūvañca khādathā’’ti viravantī vicarati. Atha rājā tassā ravaṃ sutvā hasi. Rañño samīpe ṭhitā devī ‘‘kiṃ nu kho disvā rājā hasī’’ti cintesi. Tasmiṃ khādanīyaṃ khāditvā nhatvā pallaṅke nisinne ekaṃ makkhikaṃ sāmiko ‘‘ehi bhadde, kilesaratiyā ramissāmā’’ti āha. Atha naṃ sā ‘‘adhivāsehi tāva sāmi, idāni rañño gandhe āharissanti, tassa vilimpantassa pādamūle gandhacuṇṇaṃ patissati, ahaṃ tattha vaṭṭetvā sugandhā bhavissāmi, tato rañño piṭṭhiyaṃ nipajjitvā ramissāmā’’ti āha. Rājā tampi saddaṃ sutvā hasi. Devīpi ‘‘kiṃ nu kho disvā hasī’’ti puna cintesi. Puna rañño sāyamāsaṃ bhuñjantassa ekaṃ bhattasitthaṃ bhūmiyaṃ pati. Kipillikā ‘‘rājakule bhattasakaṭaṃ bhaggaṃ, bhattaṃ bhuñjathā’’ti viravi. Taṃ sutvā rājā punapi hasi. Devī suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā rājānaṃ parivisantī ‘‘maṃ nu kho disvā rājā hasatī’’ti vitakkesi.

어느 날 그가 높은 누각에 앉아 꿀과 당밀로 만든 음식을 먹고 있을 때, 꿀 한 방울과 당밀 한 방울, 그리고 과자 조각 하나가 바닥에 떨어졌습니다. 개미 한 마리가 그것을 보고 '왕의 누각에 꿀단지가 깨졌다! 당밀 수레와 과자 수레가 뒤집혔다! 꿀과 당밀과 과자를 먹으러 오라!'고 소리치며 돌아다녔습니다. 왕은 그 소리를 듣고 웃었습니다. 왕의 곁에 서 있던 왕비는 '왕께서 무엇을 보고 웃으시는 걸까?'라고 생각했습니다. 그가 음식을 다 먹고 목욕한 뒤 침상에 앉아 있을 때, 수컷 파리 한 마리가 암컷에게 '이리 오구려 부인, 관능적인 즐거움을 나눕시다'라고 말했습니다. 그러자 암컷이 '잠시만 기다리세요 주인님, 곧 왕에게 향료를 가져올 것입니다. 그가 몸에 바를 때 발치에 향 가루가 떨어질 것이니, 나는 거기서 몸을 굴려 향기로운 몸이 된 뒤에 왕의 등 위에 누워 함께 즐거워합시다'라고 말했습니다. 왕은 그 소리를 듣고 웃었습니다. 왕비는 '무엇을 보고 웃으시는 걸까?'라며 다시 생각했습니다. 다시 왕이 저녁 식사를 할 때 밥알 하나가 바닥에 떨어졌습니다. 개미가 '왕궁에 밥 수레가 부서졌다! 밥을 먹으러 오라!'고 소리쳤습니다. 그것을 듣고 왕은 또 웃었습니다. 황금 국자를 들고 왕의 시중을 들던 왕비는 '왕께서 나를 보고 웃으시는 건가?'라고 의아해했습니다.

Sā raññā saddhiṃ sayanaṃ āruyha nipajjanakāle ‘‘kiṃkāraṇā deva, hasī’’ti pucchi. So ‘‘kiṃ te mama hasitakāraṇenā’’ti vatvā punappunaṃ nibaddho kathesi. Atha naṃ sā ‘‘tumhākaṃ jānanamantaṃ mayhaṃ dethā’’ti vatvā ‘‘na sakkā dātu’’nti paṭikkhittāpi punappunaṃ nibandhi. Rājā ‘‘sacāhaṃ imaṃ mantaṃ tuyhaṃ dassāmi, marissāmī’’ti āha. ‘‘Marantopi mayhaṃ dehi, devā’’ti. Rājā mātugāmavasiko hutvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘imissā mantaṃ datvā aggiṃ pavisissāmī’’ti rathena uyyānaṃ pāyāsi.

그녀는 왕과 함께 침상에 들어 누울 때 '대왕이시여, 무슨 까닭으로 웃으셨습니까?'라고 물었습니다. 왕은 '그대가 내가 웃은 이유를 알아서 무엇하겠소'라고 말했으나, 그녀가 거듭해서 끈질기게 묻자 사실대로 말해주었습니다. 그러자 그녀는 '당신이 아는 그 주문을 내게도 주십시오'라고 말했고, '줄 수 없소'라고 거절당했음에도 계속해서 졸라댔습니다. 왕은 '만약 내가 이 주문을 그대에게 주면, 나는 죽게 될 것이오'라고 말했습니다. '죽더라도 제게 주십시오, 대왕이시여.' 왕은 여인의 뜻에 사로잡혀 '좋소'라고 허락하고는, '그녀에게 주문을 주고 불 속으로 들어가리라' 생각하며 수레를 타고 공원으로 향했습니다.

Tasmiṃ khaṇe sakko lokaṃ olokento imaṃ kāraṇaṃ disvā ‘‘ayaṃ bālarājā mātugāmaṃ nissāya ‘aggiṃ pavisissāmī’ti gacchati, jīvitamassa dassāmī’’ti sujaṃ asurakaññaṃ ādāya bārāṇasiṃ āgantvā taṃ ajikaṃ katvā attanā ajo hutvā ‘‘mahājano mā passatū’’ti adhiṭṭhāya rañño rathassa purato ahosi. Taṃ rājā ceva rathe yuttasindhavā ca passanti, añño koci na passati. Ajo kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ rathapurato ajikāya saddhiṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto viya [Pg.262] ahosi. Tameko rathe yuttasindhavo disvā ‘‘samma ajarāja, mayaṃ pubbe ‘ajā kira bālā ahirikā’ti assumha, na ca taṃ passimha, tvaṃ pana raho paṭicchannaṭṭhāne kattabbaṃ anācāraṃ amhākaṃ ettakānaṃ passantānaññeva karosi, na lajjasi, taṃ no pubbe sutaṃ iminā diṭṭhena sametī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

그때 삭카가 세상을 살피다가 이 일을 보고 '이 어리석은 왕이 여인 때문에 불 속으로 들어가겠다며 가고 있구나. 내가 그에게 생명을 주어야겠다'고 생각했습니다. 그는 아수라의 처녀인 수자타를 데리고 바라나시로 와서 그녀를 암염소로 만들고 자신은 숫염소가 된 뒤, '사람들이 보지 못하게 하리라'고 결심하고 왕의 수레 앞에 나타났습니다. 왕과 수레에 매인 신드후 말들만이 그들을 보았고, 다른 누구도 보지 못했습니다. 숫염소는 대화를 이끌어내기 위해 수레 앞에서 암염소와 성행위를 하는 척했습니다. 수레에 매인 신드후 말 한 마리가 이를 보고 '여보게 염소 왕이여, 우리는 예전에 '염소들은 어리석고 부끄러움을 모른다'고 들었지만 직접 본 적은 없었네. 그런데 자네는 은밀하고 가려진 곳에서 해야 할 부정한 짓을 우리 모두가 보고 있는 데서 하는구만. 부끄럽지도 않은가? 예전에 들은 말이 지금 본 것과 딱 들어맞는군'이라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

77.

77.

‘‘Saccaṃ kirevamāhaṃsu, vastaṃ bāloti paṇḍitā;

Passa bālo rahokammaṃ, āvikubbaṃ na bujjhatī’’ti.

‘현자들이 "염소는 어리석다"고 말한 것은 참으로 사실이로다. 보라, 어리석은 자가 은밀히 해야 할 일을 드러내 놓고 하면서도 그것이 부적절함을 깨닫지 못하는구나.’

Tattha vastanti ajaṃ. Paṇḍitāti ñāṇasampannā taṃ bāloti vadanti, saccaṃ kira vadanti. Passāti ālapanaṃ, passathāhi attho. Na bujjhatīti evaṃ kātuṃ ayuttanti na jānāti.

여기서 'vasta'는 염소를 뜻합니다. '현자들'이란 지혜를 갖춘 이들이 그를 어리석다고 말하는 것을 의미하며, 참으로 사실이라는 뜻입니다. '보라(passa)'는 부르는 말로, 보라는 뜻입니다. '깨닫지 못한다'는 것은 그렇게 하는 것이 옳지 않음을 알지 못한다는 뜻입니다.

Taṃ sutvā ajo dve gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 염소는 두 편의 게송을 읊었습니다.

78.

78.

‘‘Tvaṃ khopi samma bālosi, kharaputta vijānahi;

Rajjuyā hi parikkhitto, vaṅkoṭṭho ohitomukho.

‘벗이여, 나귀의 아들이여, 그대 또한 어리석음을 알라. 그대는 멍에와 밧줄에 묶여 있고, 입술은 휘어져 있으며, 입마개로 얼굴을 가리고 있지 않은가.’

79.

79.

‘‘Aparampi samma te bālyaṃ, yo mutto na palāyasi;

So ca bālataro samma, yaṃ tvaṃ vahati senaka’’nti.

‘벗이여, 그대에게는 또 다른 어리석음이 있으니, 풀려나도 도망치지 않는 것이라네. 하지만 벗이여, 그대보다 더 어리석은 자는 바로 그대가 태우고 가는 세나카라네.’

Tattha tvaṃ khopi sammāti samma sindhava mayāpi kho tvaṃ bālataro. Kharaputtāti so kira gadrabhassa jātako, tena taṃ evamāha. Vijānahīti ahameva bāloti evaṃ jānāhi. Parikkhittoti yugena saddhiṃ gīvāya parikkhitto. Vaṅkoṭṭhoti vaṅkaoṭṭho. Ohitomukhoti mukhabandhanena pihitamukho. Yo mutto na palāyasīti yo tvaṃ rathato mutto samāno muttakāle palāyitvā araññaṃ na pavisasi, taṃ te apalāyanaṃ aparampi bālyaṃ, so ca bālataroti yaṃ tvaṃ senakaṃ vahasi, so senako tayāpi bālataro.

여기서 ‘너도 역시 친구여’라는 것은 ‘친구 신드후 말이여, 나보다도 그대가 더 어리석다’는 뜻입니다. ‘나귀의 아들이여(kharaputta)’라고 한 것은 그가 당나귀의 새끼였기 때문에 그렇게 부른 것입니다. ‘알아라’는 ‘내가 어리석음을 이와 같이 알라’는 뜻입니다. ‘둘러싸인’이란 멍에와 함께 목이 둘러싸인 것을 말합니다. ‘vaṅkoṭṭho’는 굽은 입술을 뜻합니다. ‘입을 내린 자(ohitomukho)’는 입마개로 입이 가려진 자를 말합니다. ‘풀려나도 도망치지 않는 자’란 수레에서 풀려났을 때 도망쳐서 숲으로 들어가지 않는 자를 말하며, 그대가 도망치지 않는 것은 또 다른 어리석음입니다. ‘그보다 더 어리석은 자’란 그대가 태우고 다니는 세나카 왕을 말하니, 그 세나카 왕은 너보다도 더 어리석다는 뜻입니다.

Rājā tesaṃ ubhinnampi kathaṃ jānāti, tasmā taṃ suṇanto saṇikaṃ rathaṃ pesesi. Sindhavopi tassa kathaṃ sutvā puna catutthaṃ gāthamāha –

왕은 그들 두 마리의 대화를 모두 알아들었기에, 그것을 들으며 천천히 수레를 몰게 했습니다. 신드후 말도 그(염소)의 말을 듣고 다시 네 번째 게송을 읊었습니다.

80.

80.

‘‘Yaṃ nu samma ahaṃ bālo, ajarāja vijānahi;

Atha kena senako bālo, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

“친구 염소 왕이여, 내가 어리석다는 것을 알겠소. 그렇다면 세나카 왕은 왜 어리석은지, 내 물음에 답해 주시오.”

Tattha [Pg.263] yanti karaṇatthe paccattavacanaṃ. Nūti anussavatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma ajarāja, yena tāva tiracchānagatattena kāraṇena ahaṃ bālo, taṃ tvaṃ kāraṇaṃ jānāhi, sakkā etaṃ tayā ñātuṃ, ahañhi tiracchānagatattāva bālo, tasmā maṃ kharaputtātiādīni vadanto suṭṭhu vadasi, ayaṃ pana senako rājā kena kāraṇena bālo, taṃ me kāraṇaṃ pucchito akkhāhīti.

여기서 ‘yaṃ’은 원인의 의미를 지닌 주격 어미입니다. ‘nu’는 전해 들은 바를 나타내는 불변어입니다. 이 말의 뜻은 다음과 같습니다. “친구 염소 왕이여, 우선 내가 축생이라는 이유로 어리석다면, 당신은 그 이유를 알고 있을 것이고 그것을 알 수도 있을 것입니다. 나는 축생이기 때문에 어리석은 것이니, 당신이 나를 ‘나귀의 아들’이라 부르며 하는 말들은 지당합니다. 하지만 이 세나카 왕은 무슨 이유로 어리석은지, 내 질문에 답하여 그 이유를 말해 주십시오.”

Taṃ sutvā ajo ācikkhanto pañcamaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 염소는 설명을 하며 다섯 번째 게송을 읊었습니다.

81.

81.

‘‘Uttamatthaṃ labhitvāna, bhariyāya yo padassati;

Tena jahissatattānaṃ, sā cevassa na hessatī’’ti.

“최상의 보물(주문)을 얻고서 그것을 아내에게 주려는 자, 그로 인해 자신을 잃게 될 것이며 그녀 또한 그의 소유가 되지 않으리라.”

Tattha uttamatthanti sabbarutajānanamantaṃ. Tenāti tassā mantappadānasaṅkhātena kāraṇena taṃ datvā aggiṃ pavisanto attānañca jahissati, sā cassa bhariyā na bhavissati, tasmā esa tayāpi bālataro, yo laddhaṃ yasaṃ rakkhituṃ na sakkotīti.

여기서 ‘최상의 목적(uttamatthanti)’이란 모든 짐승의 소리를 알아듣는 주문을 말한다. ‘그로 인해’라는 것은 그 주문을 주는 행위라는 원인 때문에, 그것을 주고 나서 불 속에 뛰어들어 자신을 버리게 될 것이며, 그의 아내 또한 그의 아내가 되지 못할 것이라는 뜻이다. 그러므로 얻은 명성을 지키지 못하는 이 왕은 당신보다도 더 어리석은 자이다.

Rājā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ajarāja, amhākaṃ sotthiṃ karontopi tvaññeva karissasi, kathehi tāva no kattabbayuttaka’’nti āha. Atha naṃ ajarājā ‘‘mahārāja, imesaṃ sattānaṃ attanā añño piyataro nāma natthi, ekaṃ piyabhaṇḍaṃ nissāya attānaṃ nāsetuṃ laddhayasaṃ pahātuṃ na vaṭṭatī’’ti vatvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –

왕은 그의 말을 듣고 “염소 왕이여, 우리에게 안락을 가져다주려거든 바로 당신이 해주시오. 우리가 마땅히 해야 할 일을 먼저 말해 주시오”라고 청했다. 그러자 염소 왕은 세나카 왕에게 “대왕이여, 이 중생들에게 자기 자신보다 더 사랑스러운 존재는 없습니다. 사랑하는 물건 하나 때문에 자신을 망치거나 이미 얻은 명성을 버리는 것은 옳지 않습니다”라고 말하며 여섯 번째 게송을 읊었다.

82.

82.

‘‘Na ve piyammeti janinda tādiso, attaṃ niraṃkatvā piyāni sevati;

Attāva seyyo paramā ca seyyo, labbhā piyā ocitatthena pacchā’’ti.

“군주여, 당신과 같은 분은 ‘이것은 나의 사랑이다’라고 하며 자신을 버리면서까지 사랑하는 것들을 좇아서는 안 됩니다. 자신이야말로 가장 뛰어나고 지극히 수승한 것이니, 나중에 부와 명성을 이룬 뒤에야 사랑하는 여인을 얻을 수 있는 법입니다.”

Tattha piyammeti piyaṃ me, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – janinda, tādiso tumhādiso yasamahatte ṭhito puggalo ekaṃ piyabhaṇḍaṃ nissāya ‘‘idaṃ piyaṃ me’’ti attaṃ niraṃkatvā attānaṃ chaḍḍetvā tāni piyāni na sevateva. Kiṃkāraṇā? Attāva seyyo paramā ca seyyoti, yasmā sataguṇena sahassaguṇena attāva seyyo varo [Pg.264] uttamo, paramā ca seyyo, paramā uttamāpi aññasmā piyabhaṇḍāti attho. Ettha hi ca-kāro pi-kāratthe nipātoti daṭṭhabbo. Labbhā piyā ocitatthena pacchāti ocitatthena vaḍḍhitatthena yasasampannena purisena pacchā piyā nāma sakkā laddhuṃ, na tassā kāraṇā attā nāsetabboti.

여기서 ‘피얌메(piyamme)’는 ‘나의 사랑’이라는 뜻이며, 이 구절의 뜻은 다음과 같다. “군주여, 당신처럼 큰 명성을 지닌 인물은 사랑하는 물건 하나 때문에 ‘이것은 나의 사랑이다’라고 하며 자신을 돌보지 않고 버리면서까지 그런 사랑하는 것들을 좇아서는 안 됩니다. 왜냐하면 자신이야말로 백 배, 천 배 더 뛰어나고 훌륭하며 최상이기 때문이며, 다른 어떤 사랑하는 물건보다도 자신이 가장 수승하기 때문입니다.” 여기서 ‘차(ca)’라는 단어는 ‘~도 역시(pi)’의 의미를 지닌 조사로 보아야 한다. ‘나중에 부와 명성을 이룬 뒤에야 사랑을 얻을 수 있다’는 것은 명성을 갖추고 부를 쌓은 사람이라면 나중에라도 아내를 얻을 수 있는 것이지, 그녀 때문에 자신을 파멸시켜서는 안 된다는 뜻이다.

Evaṃ mahāsatto rañño ovādaṃ adāsi. Rājā tussitvā ‘‘ajarāja, kuto āgatosī’’ti pucchi. Sakko ahaṃ, mahārāja, tava anukampāya taṃ maraṇā mocetuṃ āgatomhīti. Devarāja, ahaṃ etissā ‘‘mantaṃ dassāmī’’ti avacaṃ, idāni ‘‘kiṃ karomī’’ti? ‘‘Mahārāja, tumhākaṃ ubhinnampi vināsena kiccaṃ natthi, ‘sippassa upacāro’ti vatvā etaṃ katipaye pahāre paharāpehi, iminā upāyena na gaṇhissatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Mahāsatto rañño ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva gato. Rājā uyyānaṃ gantvā deviṃ pakkosāpetvā āha ‘‘gaṇhissasi bhadde, manta’’nti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tena hi upacāraṃ karomī’’ti. ‘‘Ko upacāro’’ti? ‘‘Piṭṭhiyaṃ pahārasate pavattamāne saddaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti. Sā mantalobhena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Rājā coraghātake pakkosāpetvā kasā gāhāpetvā ubhosu passesu paharāpesi. Sā dve tayo pahāre adhivāsetvā tato paraṃ ‘‘na me mantena attho’’ti ravi. Atha naṃ rājā ‘‘tvaṃ maṃ māretvā mantaṃ gaṇhitukāmāsī’’ti piṭṭhiyaṃ niccammaṃ kāretvā vissajjāpesi. Sā tato paṭṭhāya puna kathetuṃ nāsakkhi.

이와 같이 보살은 왕에게 훈계를 주었다. 왕은 기뻐하며 “염소 왕이여, 어디서 왔소?”라고 물었다. “대왕이여, 나는 제석천입니다. 당신을 가련히 여겨 죽음의 위험에서 구하고자 왔습니다.” “천신들의 왕이여, 나는 저 여인에게 ‘주문을 주겠다’고 말했습니다. 이제 어찌해야 합니까?” “대왕이여, 두 분 모두 파멸할 필요는 없습니다. ‘주문을 전수하기 위한 예법이다’라고 말하며 저 왕비를 몇 차례 때리게 하십시오. 이런 방법이면 그녀는 주문을 받으려 하지 않을 것입니다.” 왕은 “좋습니다”라고 동의했다. 보살은 왕에게 훈계를 마치고 자신의 처소인 도리천으로 돌아갔다. 왕은 공원으로 가서 왕비를 불러 물었다. “부인, 주문을 배우겠소?” “네, 대왕이여, 배우겠습니다.” “그렇다면 전수 예법을 행하시오.” “예법이 무엇입니까?” “등을 백 대 맞는 동안 소리를 내서는 안 되오.” 그녀는 주문에 눈이 멀어 “좋습니다”라고 수락했다. 왕은 형리를 불러 채찍을 들게 하고 양옆에서 치게 했다. 그녀는 두세 대는 참았으나, 그 이상 맞게 되자 “주문은 필요 없습니다!”라고 외쳤다. 그러자 왕은 “그대는 나를 죽이고 주문을 얻으려 했구나”라며 등의 가죽이 벗겨지도록 매질한 뒤 풀어주었다. 그녀는 그 후로 다시는 주문 이야기를 꺼내지 못했다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā rājā ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, devī purāṇadutiyikā, asso sāriputto, sakko pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 사성제를 설하신 끝에 수행에 싫증을 냈던 비구는 예류과에 머물렀다. 그때의 왕은 싫증을 냈던 비구였고, 왕비는 그의 옛 아내였으며, 말은 사리붓타였고, 제석천은 바로 나 자신이었다.

Kharaputtajātakavaṇṇanā paṭhamā.

카라풋타 자타카(Kharaputtajātaka)가 끝났다.

[387] 2. Sūcijātakavaṇṇanā

[387] 2. 2. 수치 자타카(Sūcijātaka): 지혜의 힘으로 소원을 성취함

Akakkasaṃ [Pg.265] apharusanti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Vatthu mahāumaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) āvi bhavissati. Tadā pana satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato paññavā upāyakusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘거칠지 않고 험악하지 않은’이라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 지혜의 완성을 인연으로 설하신 것이다. 이 이야기는 마하우망가 자타카에서 상세히 밝혀질 것이다. 그때 스승께서는 비구들을 불러 “비구들이여, 여래가 지혜롭고 방편에 능숙한 것은 비단 지금뿐만이 아니라 과거에도 그러했다”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe kammārakule nibbattitvā vayappatto pariyodātasippo ahosi. Mātāpitaro panassa daliddā, tesaṃ gāmato avidūre añño sahassakuṭiko kammāragāmo. Tattha kammārasahassajeṭṭhako kammāro rājavallabho aḍḍho mahaddhano, tassekā dhītā ahosi uttamarūpadharā devaccharāpaṭibhāgā janapadakalyāṇilakkhaṇehi samannāgatā. Sāmantagāmesu manussā vāsipharasuphālapācanādikārāpanatthāya taṃ gāmaṃ gantvā yebhuyyena taṃ kumārikaṃ passanti, te attano attano gāmaṃ gantvā nisinnaṭṭhānādīsu tassā rūpaṃ vaṇṇenti. Bodhisatto taṃ sutvā savanasaṃsaggena bajjhitvā ‘‘pādaparicārikaṃ naṃ karissāmī’’ti uttamajātikaṃ ayaṃ gahetvā ekaṃ sukhumaṃ ghanaṃ sūciṃ katvā pāse vijjhitvā udake uppilāpetvā aparampi tathārūpameva tassā kosakaṃ katvā pāse vijjhi. Iminā niyāmena tassā satta kosake akāsi, ‘‘kathaṃ akāsī’’ti na vattabbaṃ. Bodhisattānañhi ñāṇamahantatāya karaṇaṃ samijjhatiyeva. So taṃ sūciṃ nāḷikāya pakkhipitvā ovaṭṭikāya katvā taṃ gāmaṃ gantvā kammārajeṭṭhakassa vasanavīthiṃ pucchitvā tattha gantvā dvāre ṭhatvā ‘‘ko mama hatthato evarūpaṃ nāma sūciṃ mūlena kiṇituṃ icchatī’’ti sūciṃ vaṇṇento jeṭṭhakakammārassa gharadvārasamīpe ṭhatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 카시국의 대장장이 가문에서 태어나 성년이 된 후 완숙한 기술을 갖춘 장인이 되었다. 그러나 그의 부모는 가난했는데, 그들의 마을에서 멀지 않은 곳에 천 가구의 대장장이가 사는 대장장이 마을이 있었다. 그곳의 우두머리 대장장이는 왕의 총애를 받는 부유한 자였는데, 그에게는 천녀와 비길 만하고 지방 미인의 특징을 두루 갖춘 빼어난 미모의 딸이 있었다. 주변 마을 사람들은 낫, 도끼, 보습, 몰이 막대 등을 만들러 그 마을에 갔다가 대개 그 처녀를 보게 되었고, 자신들의 마을로 돌아가 사람들이 모이는 곳에서 그녀의 미모를 칭송했다. 보살은 그 소문을 듣고 그저 듣는 것만으로도 마음이 끌려 ‘그녀를 내 아내로 삼으리라’고 마음먹었다. 그는 아주 질 좋은 철을 가져다가 가늘고 단단한 바늘 하나를 만들어 귀를 뚫고 물 위에 뜨게 했으며, 또 그와 똑같은 모양의 바늘집을 만들어 그 귀를 뚫었다. 이런 방식으로 그는 일곱 겹의 바늘집을 만들었다. 그것을 어떻게 만들었는지는 의문할 필요가 없다. 보살들의 지혜는 위대하여 하시는 일마다 다 이루어지기 때문이다. 그는 그 바늘을 바늘통에 넣어 허리띠에 차고 그 마을로 가서 우두머리 대장장이의 집이 있는 거리를 물어 찾아갔다. 그는 집 대문 앞에 서서 “누가 내 손에서 이런 바늘을 값을 치르고 사겠는가?”라며 바늘을 칭송하며 우두머리 대장장이의 집 문 근처에 서서 첫 번째 게송을 읊었다.

83.

83.

‘‘Akakkasaṃ apharusaṃ, kharadhotaṃ supāsiyaṃ;

Sukhumaṃ tikhiṇaggañca, ko sūciṃ ketumicchatī’’ti.

“거칠지도 투박하지도 않고, 거친 숫돌에 잘 연마되어 바늘구멍이 잘 뚫렸으며, 가늘고 끝이 날카로운 이 바늘을 누가 사고자 하는가?”

Tassattho – mama paṭalassa vā tilakassa vā odhino vā abhāvena akakkasaṃ, sumaṭṭhatāya apharusaṃ, kharena pāsāṇena dhotattā kharadhotaṃ, sundarena suviddhena pāsena samannāgatattā supāsiyaṃ[Pg.266], saṇhatāya sukhumaṃ, aggassa tikhiṇatāya tikhiṇaggaṃ sūciṃ mama hatthato mūlaṃ datvā ko kiṇituṃ icchatīti.

그 뜻은 '내 바늘은 껍질이나 흠집이나 결함이 없어서 거칠지 않고, 매끄러워서 투박하지 않으며, 거친 숫돌로 연마했기에 잘 닦였고, 아름답고 정교하게 뚫린 바늘구멍을 갖추었기에 실을 꿰기 좋으며, 날씬하여 가늘고 끝이 날카로워 예리한 이 바늘을 내 손에서 값을 치르고 누가 사고자 하는가'라는 의미입니다.

Evañca pana vatvā punapi taṃ vaṇṇento dutiyaṃ gāthamāha –

그는 이렇게 말하고는 다시 그 바늘을 칭송하며 두 번째 게송을 읊었습니다.

84.

84.

‘‘Sumajjañca supāsañca, anupubbaṃ suvaṭṭitaṃ;

Ghanaghātimaṃ paṭithaddhaṃ, ko sūciṃ ketumicchatī’’ti.

“잘 닦이고 바늘구멍이 좋으며, 끝으로 갈수록 가늘고 둥글게 잘 말린, 견고하게 단련되어 매우 단단한 이 바늘을 누가 사고자 하는가?”

Tattha sumajjañcāti kuruvindakacuṇṇena suṭṭhu majjitaṃ. Supāsañcāti saṇhena pāsavedhakena viddhattā sundarapāsaṃ. Ghanaghātimanti yā ghātiyamānā adhikaraṇiṃ anupavisati, ayaṃ ‘‘ghanaghātimā’’ti vuccati, tādisinti attho. Paṭithaddhanti thaddhaṃ amudukaṃ.

여기서 '잘 닦이고(sumajjañca)'란 쿠루빈다(kuruvinda) 가루로 잘 닦였다는 뜻입니다. '바늘구멍이 좋으며(supāsañca)'란 가느다란 구멍 뚫는 도구로 뚫었기에 아름다운 구멍을 가졌다는 뜻입니다. '견고하게 단련되어(ghanaghātimaṃ)'란 망치로 두드려 만들 때 모루를 꿰뚫을 정도로 견고하게 만들어졌다는 뜻입니다. '매우 단단한(paṭithaddhaṃ)'이란 단단하여 무르지 않다는 뜻입니다.

Tasmiṃ khaṇe sā kumārikā bhuttapātarāsaṃ pitaraṃ darathapaṭippassambhanatthaṃ cūḷasayane nipannaṃ tālavaṇṭena bījayamānā bodhisattassa madhurasaddaṃ sutvā allamaṃsapiṇḍena hadaye pahaṭā viya ghaṭasahassena nibbāpitadarathā viya hutvā ‘‘ko nu kho esa atimadhurena saddena kammārānaṃ vasanagāme sūciṃ vikkiṇāti, kena nu kho kammena āgato, jānissāmi na’’nti tālavaṇṭaṃ ṭhapetvā gehā nikkhamma bahiāḷindake ṭhatvā tena saddhiṃ kathesi. Bodhisattānañhi patthitaṃ nāma samijjhati, so hi tassāyevatthāya taṃ gāmaṃ āgato. Sā ca tena saddhiṃ kathentī ‘‘māṇava, sakalaraṭṭhavāsino sūciādīnaṃ atthāya imaṃ gāmaṃ āgacchanti, tvaṃ bālatāya kammāragāme sūciṃ vikkiṇituṃ icchasi, sacepi divasaṃ sūciyā vaṇṇaṃ bhāsissasi, na te koci hatthato sūciṃ gaṇhissati, sace tvaṃ mūlaṃ laddhuṃ icchasi, aññaṃ gāmaṃ yāhī’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –

그때 그 처녀는 아침 식사를 마친 뒤 피로를 풀기 위해 작은 침상에 누워 있는 아버지를 종려나무 부채로 부채질해 드리고 있다가, 보살의 감미로운 목소리를 듣고 마치 갓 벤 고기 덩어리로 심장을 얻어맞은 듯, 혹은 수천 개의 항아리 물로 열기를 식힌 듯한 기분이 되었습니다. 그녀는 '도대체 누가 이토록 달콤한 목소리로 대장장이들이 사는 마을에서 바늘을 파는 것일까? 무슨 일로 왔는지 내가 알아봐야겠다'고 생각하며 부채를 내려놓고 집에서 나와 바깥 행랑에 서서 그와 대화를 나누었습니다. 보살들이 서원한 바는 반드시 이루어지는 법이니, 그는 오직 그녀를 위해 그 마을에 왔던 것입니다. 그녀는 그에게 말을 걸었습니다. “청년이여, 온 나라 사람들이 바늘 등을 구하러 이 마을로 오는데, 당신은 어리석게도 대장장이 마을에서 바늘을 팔려 하는군요. 당신이 하루 종일 바늘의 장점을 늘어놓는다 해도 당신 손에서 바늘을 살 사람은 아무도 없을 것입니다. 만약 값을 받고 팔고 싶다면 다른 마을로 가세요.” 이렇게 말하며 그녀는 두 개의 게송을 읊었습니다.

84.

84.

‘‘Itodāni patāyanti, sūciyo baḷisāni ca;

Koyaṃ kammāragāmasmiṃ, sūciṃ vikketumicchati.

“이곳으로부터 바늘과 낚싯바늘들이 사방으로 팔려 나가는데, 누가 이 대장장이 마을에서 바늘을 팔려고 하는가?”

85.

85.

‘‘Ito satthāni gacchanti, kammantā vividhā puthū;

Koyaṃ kammāragāmasmiṃ, sūciṃ vikketumicchatī’’ti.

“이곳으로부터 여러 가지 수많은 도구가 제작되어 나가는데, 누가 이 대장장이 마을에서 바늘을 팔려고 하는가?”

Tattha itodānīti imasmiṃ raṭṭhe idāni sūciyo ca baḷisāni ca aññāni ca upakaraṇāni imamhā kammāragāmā patāyanti nikkhamanti, taṃ taṃ disaṃ pattharantā niggacchanti. Koyanti evaṃ sante ko ayaṃ imasmiṃ kammāragāme [Pg.267] sūciṃ vikkiṇituṃ icchati. Satthānīti bārāṇasiṃ gacchantāni nānappakārāni satthāni itova gacchanti. Vividhā puthūti nānappakārā bahū kammantāpi sakalaraṭṭhavāsīnaṃ ito gahitaupakaraṇeheva pavattanti.

거기서 '이곳으로부터(itodānī)'란 이 나라에서 지금 바늘과 낚싯바늘과 그 밖의 도구들이 이 대장장이 마을로부터 사방으로 퍼져 나간다는 뜻입니다. '누가(koyaṃ)'란 상황이 이러한데 도대체 누가 이 대장장이 마을에서 바늘을 팔려 하는가라는 뜻입니다. '도구들(satthāni)'이란 바라나시로 가는 여러 종류의 칼이나 연장 등이 여기서 나간다는 뜻입니다. '여러 가지 수많은(vividhā puthū)'이란 여러 종류의 수많은 작업도 온 나라 사람들이 여기서 가져간 도구들로 이루어진다는 뜻입니다.

Bodhisatto tassā vacanaṃ sutvā ‘‘bhadde, tvaṃ ajānantī aññāṇena evaṃ vadesī’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –

보살은 그녀의 말을 듣고 “그대여, 그대는 잘 모르기 때문에 무지함으로 그렇게 말하는 것이오”라고 말하며 두 개의 게송을 읊었습니다.

86.

86.

‘‘Sūciṃ kammāragāmasmiṃ, vikketabbā pajānatā;

Ācariyāva jānanti, kammaṃ sukatadukkaṭaṃ.

“지혜로운 자라면 바늘은 마땅히 대장장이 마을에서 팔아야 하오. 숙련된 스승들이라야 물건이 잘 만들어졌는지 잘못 만들어졌는지 알기 때문이오.”

87.

87.

‘‘Imañce te pitā bhadde, sūciṃ jaññā mayā kataṃ;

Tayā ca maṃ nimanteyya, yañcatthaññaṃ ghare dhana’’nti.

“그대여, 만약 그대의 아버지가 내가 만든 이 바늘을 알게 된다면, 그대와 함께 집에 있는 다른 모든 재물을 내어주며 나를 초대할 것이오.”

Tattha sūcinti vibhattivipallāso kato. Idaṃ vuttaṃ hoti – sūci nāma pajānatā paṇḍitena purisena kammāragāmasmiṃyeva vikketabbā. Kiṃkāraṇā? Ācariyāva jānanti, kammaṃ sukatadukkaṭanti, tassa tassa sippassa ācariyāva tasmiṃ tasmiṃ sippe sukatadukkaṭakammaṃ jānanti, svāhaṃ kammārakammaṃ ajānantānaṃ gahapatikānaṃ gāmaṃ gantvā mama sūciyā sukatadukkaṭabhāvaṃ kathaṃ jānāpessāmi, imasmiṃ pana gāme mama balaṃ jānāpessāmīti. Evaṃ bodhisatto imāya gāthāya attano balaṃ vaṇṇesi.

여기서 '바늘은(sūciṃ)'은 격의 변화가 일어난 것입니다. 이 말은 '바늘은 지혜로운 사람에 의해 대장장이 마을에서 팔려야 한다'는 뜻입니다. 그 이유는 무엇일까요? '숙련된 스승들이라야 물건이 잘 만들어졌는지 잘못 만들어졌는지를 알기 때문'입니다. 즉, 각 기술의 스승들이라야 그 기술이 잘 되었는지 잘못 되었는지를 압니다. '내가 대장장이 일을 모르는 일반인들의 마을에 가서 내 바늘이 얼마나 잘 만들어졌는지를 어떻게 알리겠는가, 오직 이 마을에서만 내 능력을 알릴 수 있다'는 것입니다. 이처럼 보살은 이 게송으로 자신의 능력을 찬탄했습니다.

Tayā ca maṃ nimanteyyāti bhadde sace tava pitā imaṃ mayā kataṃ sūciṃ ‘‘īdisā vā esā, evaṃ vā katā’’ti jāneyya, ‘‘imaṃ me dhītaraṃ tava pādaparicārikaṃ dammi, gaṇhāhi na’’nti evaṃ tayā ca maṃ nimanteyya. Yañcatthaññaṃ ghare dhananti yañca aññaṃ saviññāṇakaṃ vā aviññāṇakaṃ vā ghare dhanaṃ atthi, tena maṃ nimanteyya. ‘‘Yañcassañña’’ntipi pāṭho, yañca assa ghare aññaṃ dhanaṃ atthīti attho.

‘그대와 함께 나를 초대할 것이다’라는 말은, ‘그대여, 만일 그대의 아버지가 내가 만든 이 바늘을 보고 “이 바늘은 이런 것이며, 이렇게 만들어졌구나”라고 안다면, “나의 이 딸을 그대의 발치에서 시중드는 아내로 주니, 그녀를 받아주시오”라고 말하며 이처럼 그대를 주며 나를 청할 것이다’라는 뜻입니다. ‘집안에 있는 다른 재물도’라는 말은, 집안에 있는 생물이든 무생물이든 다른 재물이 무엇이든 그것으로 나를 청할 것이라는 뜻입니다. ‘yañcassañña’이라는 이본도 있는데, 그의 집에 있는 다른 재물이 무엇이든 간에 라는 뜻입니다.

Kammārajeṭṭhako sabbaṃ tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘ammā’’ti dhītaraṃ pakkositvā ‘‘kena saddhiṃ sallapasī’’ti pucchi. Tāta, eko puriso sūciṃ vikkiṇāti, tena saddhiṃ sallapemīti. ‘‘Tena hi pakkosāhi na’’nti. Sā gantvā pakkosi. Bodhisatto gehaṃ pavisitvā kammārajeṭṭhakaṃ vanditvā ekamantaṃ [Pg.268] aṭṭhāsi. Atha naṃ so ‘‘kataragāmavāsikosī’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ asukagāmavāsikomhi asukakammārassa putto’’ti. ‘‘Kasmā idhāgatosī’’ti. ‘‘Sūcivikkayatthāyā’’ti. ‘‘Āhara, sūciṃ te passāmā’’ti. Bodhisatto attano guṇaṃ sabbesaṃ majjhe pakāsetukāmo ‘‘nanu ekakānaṃ olokitato sabbesaṃ majjhe oloketuṃ varatara’’nti āha. So ‘‘sādhu, tātā’’ti sabbe kammāre sannipātāpetvā tehi parivuto ‘‘āhara, tāta, mayaṃ passāma te sūci’’nti āha. ‘‘Ācariya, ekaṃ adhikaraṇiñca udakapūrañca kaṃsathālaṃ āharāpethā’’ti. So āharāpesi. Bodhisatto ovaṭṭikato sūcināḷikaṃ nīharitvā adāsi. Kammārajeṭṭhako tato sūciṃ nīharitvā ‘‘tāta, ayaṃ sūcī’’ti pucchi. ‘‘Nāyaṃ sūci, kosako eso’’ti. So upadhārento neva antaṃ, na koṭiṃ addasa. Bodhisatto āharāpetvā nakhena kosakaṃ apanetvā ‘‘ayaṃ sūci, ayaṃ kosako’’ti mahājanassa dassetvā sūciṃ ācariyassa hatthe, kosakaṃ pādamūle ṭhapesi. Puna tena ‘‘ayaṃ maññe sūcī’’ti vutto ‘‘ayampi sūcikosakoyevā’’ti vatvā nakhena paharanto paṭipāṭiyā cha sūcikosake kammārajeṭṭhakassa pādamūle ṭhapetvā ‘‘ayaṃ sūcī’’ti tassa hatthe ṭhapesi. Kammārasahassāni aṅguliyo phoṭesuṃ, celukkhepā pavattiṃsu.

우두머리 대장장이는 그들의 말을 모두 듣고 “얘야”라고 딸을 불러 “누구와 이야기하고 있느냐?”라고 물었다. “아버지, 한 남자가 바늘을 팔고 있는데 그와 이야기하고 있어요.” “그러면 그를 불러오너라.” 그녀가 가서 그를 불렀다. 보살은 집으로 들어가 우두머리 대장장이에게 인사하고 한 곁에 섰다. 그때 그가 보살에게 “그대는 어느 마을에 사는가?”라고 물었다. “저는 아무개 마을에 사는 아무개 대장장이의 아들입니다.” “왜 이곳에 왔는가?” “바늘을 팔기 위해서입니다.” “가져오너라, 그대의 바늘을 보자.” 보살은 자신의 능력을 모든 사람 앞에서 드러내고자 하여 “혼자서 보는 것보다 모든 사람 앞에서 보는 것이 더 낫지 않겠습니까?”라고 말했다. 그는 “좋다, 얘들아”라고 하며 모든 대장장이를 모이게 했고, 그들에게 둘러싸여 “얘야, 가져오너라, 우리가 그대의 바늘을 보자”라고 말했다. “스승님, 모루 하나와 물이 가득 담긴 청동 대야를 가져오게 하십시오.” 그는 그것들을 가져오게 했다. 보살은 허리춤에서 바늘 통을 꺼내 주었다. 우두머리 대장장이는 거기서 바늘을 꺼내어 “얘야, 이것이 바늘이냐?”라고 물었다. “그것은 바늘이 아니라 바늘 집입니다.” 그는 자세히 살펴보았으나 끝도 머리도 보이지 않았다. 보살은 그것을 가져오게 하여 손톱으로 바늘 집을 벗겨 “이것이 바늘이고, 이것이 바늘 집입니다”라고 대중에게 보여준 뒤, 바늘은 스승의 손에, 바늘 집은 발치에 놓았다. 다시 그가 “이것이 아마 바늘이겠지”라고 말하자, “이것도 바늘 집일 뿐입니다”라고 말하고 손톱으로 쳐서 차례대로 여섯 개의 바늘 집을 우두머리 대장장이의 발치에 놓은 뒤 “이것이 바늘입니다”라고 그의 손에 놓아주었다. 수천 명의 대장장이들이 손가락을 튕겼고, 옷을 흔들어 환호하는 일들이 일어났다.

Atha naṃ kammārajeṭṭhako ‘‘tāta, imāya sūciyā kiṃ bala’’nti pucchi. ‘‘Ācariya balavatā purisena adhikaraṇiṃ ukkhipāpetvā adhikaraṇiyā heṭṭhā udakapātiṃ ṭhapāpetvā adhikaraṇiyā majjhe imaṃ sūciṃ paharathā’’ti. So tathā kāretvā adhikaraṇiyā majjhe sūciṃ aggena pahari. Sā adhikaraṇiṃ vinivijjhitvā udakapiṭṭhe kesaggamattampi uddhaṃ vā adho vā ahutvā tiriyaṃ patiṭṭhāsi. Sabbe kammārā ‘‘amhehi ettakaṃ kālaṃ ‘kammārā nāma edisā hontī’ti sutivasenapi na sutapubba’’nti aṅguliyo phoṭetvā celukkhepasahassaṃ pavattayiṃsu. Kammārajeṭṭhako dhītaraṃ pakkositvā tasmiññeva parisamajjhe ‘‘ayaṃ kumārikā tuyhameva anucchavikā’’ti udakaṃ pātetvā adāsi. So aparabhāge kammārajeṭṭhakassa accayena tasmiṃ gāme kammārajeṭṭhako ahosi.

그때 우두머리 대장장이가 그에게 “얘야, 이 바늘은 어떤 힘이 있느냐?”라고 물었다. “스승님, 힘센 사람으로 하여금 모루를 들어 올리게 하고, 모루 아래에 물 대야를 놓게 한 뒤, 모루 한가운데를 이 바늘로 치게 하십시오.” 그는 그렇게 시켰고, 바늘 끝으로 모루 한가운데를 쳤다. 그 바늘은 모루를 꿰뚫고 물 표면에 머리카락 끝만큼도 위로나 아래로 치우치지 않고 가로질러 머물렀다. 모든 대장장이는 “우리가 그동안 대장장이라면 이래야 한다고 들어왔지만, 이런 것은 들어본 적도 없다”라고 하며 손가락을 튕기고 수천 번 옷을 흔들었다. 우두머리 대장장이는 딸을 불러 그 대중 한가운데서 “이 처녀는 그대에게 꼭 어울린다”라고 하며 물을 부어 딸을 주었다. 그는 훗날 우두머리 대장장이가 죽은 뒤 그 마을에서 우두머리 대장장이가 되었다.

Satthā [Pg.269] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kammārajeṭṭhakassa dhītā rāhulamātā ahosi, paṇḍitakammāraputto pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때 우두머리 대장장이의 딸은 라훌라의 어머니였고, 지혜로운 대장장이의 아들은 바로 나였다.”

Sūcijātakavaṇṇanā dutiyā.

바늘 자타카 주해(수치 자타카), 두 번째.

[388] 3. Tuṇḍilajātakavaṇṇanā

[388] 3. 뚠딜라 자타카 주해

Navachannaketi idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ maraṇabhīrukaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthivāsī kulaputto buddhasāsane pabbajitvā maraṇabhīruko ahosi, appamattakampi sākhācalanaṃ daṇḍakapatanaṃ sakuṇacatuppadasaddaṃ vā aññaṃ vā tathārūpaṃ sutvā maraṇabhayatajjito hutvā kucchiyaṃ viddhasaso viya kampanto vicari. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asuko kira bhikkhu maraṇabhīruko appamattakampi saddaṃ sutvā vikampamāno palāyati, imesañca sattānaṃ maraṇameva dhuvaṃ, jīvitaṃ addhuvaṃ, nanu tadeva yoniso manasi kātabba’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu maraṇabhīruko’’ti vatvā ‘‘āma, bhante’’ti tena paṭiññāto ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa maraṇabhīrukoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘새로 이은 지붕에’라는 이 시는 스승께서 제타바나에 머무실 때 죽음을 두려워하는 한 비구를 인연으로 말씀하신 것이다. 전해지는 바로는, 사왓띠에 사는 한 가문의 아들이 부처님의 가르침에 출가했으나 죽음을 매우 두려워했다. 그는 나뭇가지가 흔들리거나 막대기가 떨어지는 소리, 새나 짐승의 소리 혹은 그와 같은 아주 작은 소리만 들어도 죽음의 공포에 휩싸여 배가 뒤틀리는 것처럼 떨며 다녔다. 비구들이 법당에서 대화를 나누었다. “도반들이여, 아무개 비구는 죽음을 두려워하여 아주 작은 소리만 들어도 벌벌 떨며 도망칩니다. 중생들에게 죽음은 확실하고 삶은 불확실한데, 참으로 그것을 이치에 맞게 숙고해야 하지 않겠습니까?” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 어떤 이야기로 앉아 있는가?”라고 물으시고, “이러저러한 이야기입니다”라고 하자 그 비구를 불러 “비구여, 참으로 그대가 죽음을 두려워한다는 것이 사실인가?”라고 물으셨다. 그가 “그렇습니다, 세존이시여”라고 인정하자, “비구들이여, 지금뿐만 아니라 과거에도 그는 죽음을 두려워했느니라”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sūkariyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sūkarī pariṇatagabbhā dve putte vijāyi. Sā ekadivasaṃ te gahetvā ekasmiṃ āvāṭe nipajji. Athekā bārāṇasidvāragāmavāsinī mahallikā kappāsakhettato pacchipuṇṇaṃ kappāsaṃ ādāya yaṭṭhiyā bhūmiṃ ākoṭentī āgacchi. Sūkarī taṃ saddaṃ sutvā maraṇabhayena puttake chaḍḍetvā palāyi. Mahallikā sūkarapotake disvā puttasaññaṃ paṭilabhitvā pacchiyaṃ pakkhipitvā gharaṃ netvā jeṭṭhakassa mahātuṇḍilo, kaniṭṭhassa cūḷatuṇḍiloti nāmaṃ karitvā te puttake viya posesi. Te aparabhāge vaḍḍhitvā thūlasarīrā [Pg.270] ahesuṃ. Mahallikā ‘‘ime no mūlena dehī’’ti vuccamānāpi ‘‘puttā me’’ti vatvā kassaci na deti. Athekasmiṃ chaṇakāle dhuttā suraṃ pivantā maṃse khīṇe ‘‘kuto nu kho maṃsaṃ labhissāmā’’ti vīmaṃsantā mahallikāya gehe sūkarānaṃ atthibhāvaṃ ñatvā mūlaṃ gahetvā tattha gantvā ‘‘amma, mūlaṃ gahetvā ekaṃ no sūkaraṃ dehī’’ti āhaṃsu. Sā ‘‘alaṃ, tātā, puttā me ete, puttaṃ nāma maṃsaṃ khādanatthāya kiṇantānaṃ dadantā nāma natthī’’ti paṭikkhipi. Dhuttā ‘‘amma, manussānaṃ sūkarā nāma puttā na honti, dehi no’’ti punappunaṃ yācantāpi alabhitvā mahallikaṃ suraṃ pāyetvā mattakāle ‘‘amma, sūkarehi kiṃ karissasi, mūlaṃ gahetvā paribbayaṃ karohī’’ti tassā hatthe kahāpaṇe ṭhapayiṃsu.

옛날 바라나시에서 브라흐마닷타 왕이 다스릴 때, 보살은 암돼지의 태에 들었습니다. 암돼지는 달이 차서 두 아들을 낳았습니다. 어느 날 그녀는 그들을 데리고 한 구덩이에 누워 있었습니다. 그때 바라나시 성문 마을에 사는 한 할머니가 목화밭에서 목화가 가득 담긴 바구니를 들고 지팡이로 땅을 치며 오고 있었습니다. 암돼지는 그 소리를 듣고 죽음의 공포 때문에 새끼들을 버리고 달아났습니다. 할머니는 새끼 돼지들을 보고 아들이라는 생각을 갖게 되어, 바구니에 넣어 집으로 가져가서 형에게는 마하툰딜라, 동생에게는 쭐라툰딜라라는 이름을 지어주고 그들을 아들처럼 길렀습니다. 그들은 나중에 자라서 몸이 비대해졌습니다. 할머니는 "이들을 우리에게 돈을 주고 파시오"라는 말을 들어도 "내 아들들이다"라고 말하며 누구에게도 주지 않았습니다. 그런데 어느 축제 때 건달들이 술을 마시다 고기가 떨어지자 "어디서 고기를 얻을 수 있을까" 하고 궁리하다가 할머니 집에 돼지들이 있다는 것을 알고 돈을 챙겨 그곳으로 가서 "어머니, 돈을 받고 우리에게 돼지 한 마리를 주시오"라고 말했습니다. 그녀는 "그만두어라, 얘들아, 이들은 내 아들들이다. 아들이라 불리는 이를 고기로 먹기 위해 사려는 사람들에게 주는 법은 없다"라며 거절했습니다. 건달들은 "어머니, 사람들에게 돼지가 아들일 수는 없소, 우리에게 주시오"라고 거듭 간청했지만 얻지 못하자, 할머니에게 술을 먹여 취하게 한 뒤 "어머니, 돼지들로 무엇을 하겠소, 돈을 받아 비용으로 쓰시오"라며 그녀의 손에 카하빠나를 쥐여주었습니다.

Sā kahāpaṇe gahetvā ‘‘tātā, mahātuṇḍilaṃ dātuṃ na sakkomi. Cūḷatuṇḍilaṃ pana gaṇhathā’’ti āha. ‘‘Kahaṃ so’’ti? ‘‘Ayaṃ etasmiṃ gaccheti, saddamassa dehī’’ti. ‘‘Āhāraṃ na passāmī’’ti. Dhuttā mūlena ekaṃ bhattapātiṃ āharāpesuṃ. Mahallikā taṃ gahetvā dvāre ṭhapitaṃ sūkaradoṇiṃ pūretvā doṇisamīpe aṭṭhāsi. Tiṃsamattāpi dhuttā pāsahatthā tattheva aṭṭhaṃsu. Mahallikā ‘‘tāta, cūḷatuṇḍila, ehī’’ti tassa saddamakāsi. Taṃ sutvā mahātuṇḍilo ‘‘ettakaṃ kālaṃ mama mātarā cūḷatuṇḍilassa saddo na dinnapubbo, maṃyeva paṭhamaṃ saddāyati, avassaṃ ajja amhākaṃ bhayaṃ uppannaṃ bhavissatī’’ti aññāsi. So kaniṭṭhaṃ āmantesi ‘‘tāta, mama mātā taṃ pakkosati, gaccha tāva jānāhī’’ti. So gacchā nikkhamitvā bhattadoṇisamīpe tesaṃ ṭhitabhāvaṃ disvā ‘‘ajja me maraṇaṃ uppanna’’nti maraṇabhayatajjito nivattitvā kampamāno bhātu santikaṃ āgantvā thambhituṃ nāsakkhi, kampamāno paribbhami. Mahātuṇḍilo taṃ disvā ‘‘tāta, tvaṃ ajja pana pavedhasi paribbhamasi, pavisanaṭṭhānaṃ olokesi, kiṃ nāmetaṃ karosī’’ti pucchi. So attanā diṭṭhakāraṇaṃ kathento paṭhamaṃ gāthamāha –

그녀는 카하빠나를 받고 "얘들아, 마하툰딜라는 줄 수 없다. 하지만 쭐라툰딜라는 데려가라"고 말했습니다. "그가 어디 있소?" "저 덤불 속에 있다. 그를 부르거라." "먹을 것이 보이지 않습니다." 건달들은 돈을 주고 밥 한 그릇을 가져오게 했습니다. 할머니는 그것을 받아 문 앞에 놓인 돼지 먹이통에 가득 채우고 먹이통 근처에 섰습니다. 약 30명의 건달도 올가미를 손에 들고 바로 그곳에 섰습니다. 할머니는 "얘야, 쭐라툰딜라야, 이리 오너라" 하고 그를 불렀습니다. 그 소리를 듣고 마하툰딜라는 "지금껏 우리 어머니가 쭐라툰딜라를 소리 내어 부른 적이 없었고 항상 나를 먼저 부르셨는데, 분명 오늘 우리에게 두려운 일이 생겼을 것이다"라고 알았습니다. 그는 동생을 불러 "얘야, 어머니가 너를 부르신다. 가서 알아보아라"라고 했습니다. 그는 덤불에서 나가 밥통 근처에 그들이 서 있는 것을 보고 "오늘 나에게 죽음이 닥쳤구나" 하며 죽음의 공포에 질려 돌아와서는, 떨면서 형 곁으로 와서 진정하지 못하고 부들부들 떨며 서성거렸습니다. 마하툰딜라는 그를 보고 "얘야, 너는 오늘 왜 이토록 떨며 서성이며 숨을 곳을 찾느냐, 왜 그러느냐?"라고 물었습니다. 그는 자신이 본 상황을 말하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

88.

88.

‘‘Navachannakedāni diyyati, puṇṇāyaṃ doṇi suvāminī ṭhitā;

Bahuke jane pāsapāṇike, no ca kho me paṭibhāti bhuñjitu’’nti.

"지금 새로운 음식이 주어지고, 먹이통은 가득 찼으며 여주인이 서 계시네. 많은 사람이 손에 올가미를 들고 있으니, 도저히 먹고 싶은 마음이 생기지 않네."

Tattha [Pg.271] navachannakedāni diyyatīti bhātika, pubbe amhākaṃ kuṇḍakayāgu vā jhāmabhattaṃ vā diyyati, ajja pana navachannakaṃ navākāraṃ dānaṃ diyyati. Puṇṇāyaṃ doṇīti ayaṃ amhākaṃ bhattadoṇi suddhabhattassa puṇṇā. Suvāminī ṭhitāti ayyāpi no tassā santike ṭhitā. Bahuke janeti na kevalañca ayyāva, aññopi bahuko jano pāsapāṇiko ṭhito. No ca kho me paṭibhātīti ayaṃ evaṃ etesaṃ ṭhitabhāvopi idaṃ bhattaṃ bhuñjitumpi mayhaṃ na paṭibhāti, na ruccatīti attho.

거기서 '나와찬나께다니 디이야띠(navachannakedāni diyyati)'는 '형님, 이전에는 우리에게 겨 섞인 죽이나 탄 밥이 주어졌는데, 오늘은 새로운 방식의 공양이 주어집니다'라는 뜻입니다. '뿐나양 도니(puṇṇāyaṃ doṇī)'는 '우리의 이 밥통이 깨끗한 밥으로 가득 찼다'는 뜻입니다. '수와미니 티타(suvāminī ṭhitā)'는 '우리의 여주인께서도 그 곁에 서 계신다'는 뜻입니다. '바후께 자네(bahuke jane)'는 '여주인뿐만 아니라 다른 많은 사람도 올가미를 손에 들고 서 있다'는 뜻입니다. '노 짜 코 메 빠티바티(no ca kho me paṭibhāti)'는 '이처럼 저들이 서 있는 상황에서는 이 밥을 먹고 싶은 생각이 전혀 나지 않고 마음이 내키지 않는다'는 뜻입니다.

Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘tāta cūḷatuṇḍila, mama kira mātā ettheva sūkare posentī nāma yadatthaṃ poseti, svāssā attho ajja matthakaṃ patto, tvaṃ mā cintayī’’ti vatvā madhurena sarena buddhalīḷāya dhammaṃ desento dve gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 보살은 "동생 쭐라툰딜라야, 우리 어머니가 여기서 돼지를 기르는 것은 본래 목적이 있는 법인데, 그 목적이 오늘 마침내 끝에 도달했으니 너는 걱정하지 마라"고 말하고는, 감미로운 목소리로 부처님의 위엄으로 법을 설하며 두 게송을 읊었습니다.

89.

89.

‘‘Tasasi bhamasi leṇamicchasi, attāṇosi kuhiṃ gamissasi;

Appossukko bhuñja tuṇḍila, maṃsatthāya hi positāmhase.

"너는 떨며 방황하고 피난처를 찾지만, 보호자 없는 네가 어디로 가겠느냐. 걱정 말고 먹어라, 툰딜라야. 우리는 고기를 위해 길러진 것이란다."

90.

90.

‘‘Ogaha rahadaṃ akaddamaṃ, sabbaṃ sedamalaṃ pavāhaya;

Gaṇhāhi navaṃ vilepanaṃ, yassa gandho na kadāci chijjatī’’ti.

"진흙 없는 연못에 들어가 모든 땀과 때를 씻어버려라. 결코 향기가 사라지지 않는 새로운 연고를 취하라."

Tattha tasasi bhamasīti maraṇabhayena uttasasi, teneva kilamanto bhamasi. Leṇamicchasīti patiṭṭhaṃ olokesi. Attāṇosīti tāta, pubbe amhākaṃ mātā paṭisaraṇaṃ ahosi, sā ajja pana nirapekkhā amhe chaḍḍesi, idāni kuhiṃ gamissasi. Ogahāti ogāha, ayameva vā pāṭho. Pavāhayāti pavāhehi, hārehīti attho. Na chijjatīti na nassati. Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta, sace maraṇato tasasi, akaddamaṃ pokkharaṇiṃ otaritvā tava sarīre sabbaṃ sedañca malañca pavāhetvā surabhigandhavilepanaṃ vilimpāti.

거기서 '따사시 바마시(tasasi bhamasī)'는 죽음의 공포로 인해 떨고, 그 때문에 지쳐서 방황한다는 뜻입니다. '레나밋차시(leṇamicchasī)'는 의지할 곳을 찾는다는 뜻입니다. '앗따노시(attāṇosī)'는 '얘야, 전에는 우리 어머니가 보호자였으나, 그녀는 오늘 미련 없이 우리를 버렸으니, 이제 어디로 가겠느냐'는 뜻입니다. '오가하(ogāhā)'는 '오가하(ogāha, 뛰어들라)'를 뜻하며, 이것 또한 본문의 읽기입니다. '빠와하야(pavāhayā)'는 '씻어내라, 제거하라'는 뜻입니다. '나 칫자띠(na chijjatī)'는 '사라지지 않는다'는 뜻입니다. 이것은 다음과 같은 의미입니다. '얘야, 만약 죽음이 두렵다면, 진흙 없는 연못에 들어가 네 몸의 모든 땀과 때를 씻어내고 결코 사라지지 않는 향기로운 연고를 바르거라.'

Tassa dasa pāramiyo āvajjetvā mettāpāramiṃ purecārikaṃ katvā paṭhamaṃ padaṃ udāharantasseva saddo sakalaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasiṃ ajjhottharitvā gato. Sutasutakkhaṇeyeva rājauparājādayo ādiṃ [Pg.272] katvā bārāṇasivāsino āgamaṃsu. Anāgatāpi gehe ṭhitāva suṇiṃsu. Rājapurisā gacche chinditvā bhūmiṃ samaṃ katvā vālukaṃ okiriṃsu. Dhuttānaṃ surāmado chijji. Pāse chaḍḍetvā dhammaṃ suṇamānā aṭṭhaṃsu. Mahallikāyapi surāmado chijji. Mahāsatto mahājanamajjhe cūḷatuṇḍilassa dhammadesanaṃ ārabhi. Taṃ sutvā cūḷatuṇḍilo ‘‘mayhaṃ bhātā evaṃ vadeti, amhākañca vaṃse pokkharaṇiṃ otaritvā nahānaṃ, sarīrato sedamalapavāhanaṃ, purāṇavilepanaṃ hāretvā navavilepanagahaṇañca kismiñci kāle natthi, kiṃ nu kho sandhāya bhātā maṃ eva māhā’’ti pucchanto catutthaṃ gāthamāha –

그는 열 가지 바라밀을 반조하고 자애바라밀을 앞세워 첫 번째 구절을 읊었을 뿐인데, 그 소리가 열두 유순의 바라나시 온 성에 가득 찼다. 소리를 듣는 즉시 왕과 부왕을 비롯한 바라나시 주민들이 몰려왔다. 오지 못한 사람들도 집에 머문 채로 들었다. 왕의 하인들은 덤불을 베고 땅을 고르게 한 뒤 모래를 뿌렸다. 술꾼들의 취기가 가셨다. 그들은 그물을 버리고 법을 들으며 서 있었다. 할머니의 취기도 가셨다. 대사(보살)는 대중 가운데서 쭐라뿐딜라에게 법문을 시작했다. 그것을 듣고 쭐라뿐딜라는 '나의 형님이 이와 같이 말씀하시는데, 우리 가문에는 연못에 들어가 목욕하고 몸에서 땀과 때를 씻어내며 옛 화장품을 씻어내고 새 화장품을 바르는 일이 결코 없었다. 형님은 무엇을 염두에 두고 내게 이와 같이 말씀하시는 것일까?'라고 물으며 네 번째 게송을 읊었다.

91.

91.

‘‘Katamo rahado akaddamo, kiṃsu sedamalanti vuccati;

Katamañca navaṃ vilepanaṃ, yassa gandho na kadāci chijjatī’’ti.

“진흙 없는 연못은 무엇입니까? 무엇을 일컬어 땀과 때라 합니까? 향기가 결코 끊이지 않는 새로운 화장품은 무엇입니까?”

Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘tena hi kaniṭṭha ohitasoto suṇāhī’’ti buddhalīḷāya dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

그것을 듣고 대사는 “그러면 동생아, 귀를 기울여 잘 들어라” 하며 부처님의 위엄으로 법을 설하며 이 게송들을 읊었다.

92.

92.

‘‘Dhammo rahado akaddamo, pāpaṃ sedamalanti vuccati;

Sīlañca navaṃ vilepanaṃ, tassa gandho na kadāci chijjati.

“법(Dhamma)은 진흙 없는 연못이요, 악(Pāpa)은 땀과 때라 불린다. 계율(Sīla)은 새로운 화장품이니, 그 향기는 결코 끊이지 않는다.”

93.

93.

‘‘Nandanti sarīraghātino, na ca nandanti sarīradhārino;

Puṇṇāya ca puṇṇamāsiyā, ramamānāva jahanti jīvita’’nti.

“몸을 죽이는 자들은 즐거워하나, 몸을 지닌 자들은 즐거워하지 않나니, 보름달이 뜬 만월의 날에 즐거워하면서도 목숨을 버리는구나.”

Tattha dhammoti pañcasīlaaṭṭhasīladasasīlāni tīṇi sucaritāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā amatamahānibbānanti sabbopesa dhammo nāma. Akaddamoti rāgadosamohamānadiṭṭhikilesakaddamānaṃ abhāvena akaddamo. Iminā sesadhammato vinivattetvā nibbānameva dasseti. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ madanimmadano pipāsavinayo ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāna’’nti (a. ni. 4.34; itivu. 90) hi vuttaṃ, tadeva dassento, tāta cūḷatuṇḍila, ahaṃ nibbānataḷākaṃ ‘‘rahado’’ti kathemi. Jātijarābyādhimaraṇādīni hi tattha natthi, sace maraṇato muñcitukāmo, nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ gaṇhāti. Upanissayapaccayavasena kira bodhisatto evaṃ kathesi.

거기서 ‘법’이란 오계, 팔계, 십계, 세 가지 선행, 서른일곱 가지 조도품, 감로의 대열반 등 이 모든 것을 법이라 한다. ‘진흙 없음’이란 탐욕, 성냄, 어리석음, 자만, 사견 등의 번뇌라는 진흙이 없으므로 진흙 없음이라 한다. 이것으로 다른 법들과 구별하여 열반만을 보여준다. “비구들이여, 형성된 것이든 형성되지 않은 것이든 법들 가운데서 탐욕의 빛바램(virāgo)이 으뜸이라 불리니, 즉 교만을 잠재우고 갈증을 없애며 집착을 뿌리 뽑고 윤회를 끊으며 갈애를 멸하고 탐욕이 빛바래며 소멸하는 열반이다”라고 말씀하신 것처럼, 그것을 보여주며 “사랑하는 쭐라뿐딜라야, 나는 열반의 호수를 ‘연못’이라 말한다”라고 설하신 것이다. 거기에는 태어남, 늙음, 병듦, 죽음 등이 없기 때문이다. 만약 죽음에서 벗어나고자 한다면 열반에 이르는 길을 택해야 한다. 전설에 따르면 보살은 의지처가 되는 조건(우파닛사야 빳짜야)의 힘으로 이와 같이 말씀하셨다.

Pāpaṃ [Pg.273] sedamalanti tāta cūḷatuṇḍila, pāpaṃ sedamalasadisattā ‘‘sedamala’’nti porāṇakapaṇḍitehi kathitaṃ. Taṃ panetaṃ ekavidhena pāpaṃ yadidaṃ manopadoso, duvidhena pāpaṃ pāpakañca sīlaṃ, pāpikā ca diṭṭhi, tividhena pāpaṃ tīṇi duccaritāni, catubbidhena pāpaṃ cattāri agatigamanāni, pañcavidhena pāpaṃ pañca cetokhilā, chabbidhena pāpaṃ cha agāravā, sattavidhena pāpaṃ satta asaddhammā, aṭṭhavidhena pāpaṃ aṭṭha micchattā, navavidhena pāpaṃ nava āghātavatthūni, dasavidhena pāpaṃ dasa akusalakammapathā, bahuvidhena pāpaṃ rāgo doso mohoti ekakadukatikādivasena vibhattā akusalā dhammā, iti sabbampetaṃ pāpaṃ ‘‘sarīranissitasedamalasadisa’’nti paṇḍitehi kathitaṃ.

‘악은 땀과 때’라는 것은, 사랑하는 쭐라뿐딜라야, 악은 땀과 때와 비슷하기에 옛 현자들에 의해 ‘땀과 때’라고 불렸다. 그것은 한 가지 방식으로는 마음의 오염이라는 악이며, 두 가지 방식으로는 나쁜 계율과 나쁜 견해라는 악이며, 세 가지 방식으로는 세 가지 악행이며, 네 가지 방식으로는 네 가지 그릇된 길(아가티)이며, 다섯 가지 방식으로는 다섯 가지 마음의 황폐함이며, 여섯 가지 방식으로는 여섯 가지 공경하지 않음이며, 일곱 가지 방식으로는 일곱 가지 바르지 못한 법(아삿담마)이며, 여덟 가지 방식으로는 여덟 가지 그릇됨(미찻따)이며, 아홉 가지 방식으로는 아홉 가지 원한의 근거이며, 열 가지 방식으로는 열 가지 불선업도이다. 여러 가지 방식으로는 탐욕, 성냄, 어리석음 등 하나, 둘, 셋 등의 단위로 분류된 불선법들이니, 이 모든 악을 현자들은 ‘몸에 붙은 땀과 때와 같다’고 말한 것이다.

Sīlanti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ catupārisuddhisīlaṃ. ‘‘Idaṃ, tāta, sīlaṃ catujjātigandhavilepanasadisa’’nti vadati. Tassāti tassa silassa gandho tīsu vayesu kadāci na chijjati, sakalalokaṃ pattharitvā gacchati.

‘계율’이란 오계, 십계, 사종청정계이다. “사랑하는 이여, 이 계율은 네 가지 종류의 향료를 섞은 화장품과 같다”라고 말씀하신 것이다. ‘그의’라는 것은 그 계율의 향기가 세 가지 나이에 걸쳐 결코 끊이지 않고 온 세상에 퍼져 나감을 의미한다.

‘‘Na pupphagandho paṭivātameti, na candanaṃ taggaramallikā vā;

Satañca gandho paṭivātameti, sabbā disā sappuriso pavāyati.

“꽃향기는 바람을 거슬러 가지 못하고, 샌달우드나 따가라나 말리까 향기도 그러하다. 그러나 선한 이의 향기는 바람을 거슬러 가나니, 선한 사람은 모든 방향으로 향기를 풍긴다.”

‘‘Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;

Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro.

“샌달우드나 따가라, 연꽃이나 자스민이라 할지라도, 이러한 향기들 중에서 계율의 향기가 으뜸이다.”

‘‘Appamatto ayaṃ gandho, yvāyaṃ tagaracandanaṃ;

Yo ca sīlavataṃ gandho, vāti devesu uttamo’’ti. (dha. pa. 54-56);

“따가라나 샌달우드의 향기는 미미하지만, 계율을 지키는 이들의 향기는 신들 사이에서도 으뜸으로 퍼져나간다.”

Nandanti sarīraghātinoti tāta cūḷatuṇḍila, ime aññāṇamanussā ‘‘madhuramaṃsaṃ khādissāma, puttadārampi khādāpessāmā’’ti pāṇātipātaṃ karontā nandanti tussanti, pāṇātipāto āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hoti, tiracchānayoni…pe… pettivisayasaṃvattaniko hoti, yo sabbalahuko pāṇātipātassa vipāko, so manussabhūtassa appāyukasaṃvattaniko hotīti imaṃ pāṇātipāte ādīnavaṃ na jānanti. Ajānantā –

‘몸을 죽이는 자들은 즐거워한다’는 것은, 사랑하는 쭐라뿐딜라야, 이 무지한 사람들이 “맛있는 고기를 먹으리라, 처자식에게도 먹이리라” 하며 살생을 저지르면서 즐거워하고 기뻐한다는 뜻이다. 살생을 일삼고 닦고 많이 행하면 지옥에 떨어지게 되고, 축생의 모태에... 아귀의 세계에 떨어지게 된다. 살생의 과보 중 가장 가벼운 것도 인간으로 태어났을 때 수명을 짧게 만든다. 이와 같은 살생의 재난을 그들은 알지 못한다. 알지 못하면서—

‘‘Madhuvā [Pg.274] maññati bālo, yāva pāpaṃ na paccati;

Yadā ca paccati pāpaṃ, bālo dukkhaṃ nigacchatī’’ti. (dha. pa. 69) –

“어리석은 자는 악의 과보가 익기 전까지는 그것을 꿀처럼 생각한다. 그러나 악의 과보가 익었을 때 어리석은 자는 고통을 겪는다.”

Madhurasaññino hutvā –

그것을 달콤하게 여기며—

‘‘Caranti bālā dummedhā, amitteneva attanā;

Karontā pāpakaṃ kammaṃ, yaṃ hoti kaṭukapphala’’nti. (dha. pa. 66) –

“지혜 없는 어리석은 자들은 자신에게 원수처럼 행동하며, 쓰라린 열매를 맺을 악한 업을 짓는다.”

Ettakampi na jānanti.

이조차 알지 못한다.

‘‘Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā anutappati;

Yassa assumukho rodaṃ, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. (dha. pa. 67);

“행하고 나서 후회하는 업은 잘 지은 것이 아니니, 얼굴에 눈물을 흘리며 울면서 그 과보를 받게 된다.”

Na ca nandanti sarīradhārinoti tāta cūḷatuṇḍila, ye panete sarīradhārino sattā, te attano maraṇe āgacchante ṭhapetvā sīhamigarājahatthājānīyaassājānīyakhīṇāsave avasesā bodhisattaṃ ādiṃ katvā abhāyantā nāma natthi.

‘몸을 지닌 자들은 즐거워하지 않는다’는 것은, 사랑하는 쭐라뿐딜라야, 몸을 지닌 중생들은 자신의 죽음이 다가올 때, 사자 왕, 코끼리 왕, 명마, 그리고 번뇌를 다한 아라한들을 제외하고는, 보살을 비롯하여 두려워하지 않는 자가 없다는 뜻이다.

‘‘Sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno;

Attānaṃ upamaṃ katvā, na haneyya na ghātaye’’ti. (dha. pa. 129);

“모든 생명은 매질을 두려워하고, 모든 생명은 죽음을 무서워한다. 자신을 남에 비추어 보아 남을 죽이거나 죽게 하지 말라.”

Puṇṇāyāti guṇapuṇṇāya. Puṇṇamāsiyāti puṇṇacandayuttāya, māsaṃ vā pūretvā ṭhitāya. Tadā kira puṇṇamāsī uposathadivaso hoti. Ramamānāva jahanti jīvitanti tāta cūḷatuṇḍila, mā soci mā paridevi, maraṇassa nāma te bhāyanti, yesaṃ abbhantare sīlādiguṇā natthi. Mayaṃ pana sīlācārasampannā puññavanto, tasmā amhādisā sattā ramamānāva jahanti jīvitanti.

Puṇṇā(가득함)란 덕이 가득함을 뜻한다. Puṇṇamāsī(보름날)란 만월과 결합된 것, 혹은 달이 가득 차 있는 상태를 뜻한다. 그때 참으로 보름날 포살일이었다. '기뻐하며 생명을 버린다'는 것은 '사랑하는 아우 쭐라뿐딜라야, 슬퍼하지 말고 한탄하지 마라. 내면에 계율 등의 덕이 없는 자들이 죽음을 두려워하는 법이다. 그러나 우리는 계율과 행실을 갖추었고 공덕이 있으니, 우리와 같은 중생들은 기뻐하며 생명을 버리는 것이다'라는 뜻이다.

Evaṃ mahāsatto madhurena sarena buddhalīḷāya dhammaṃ desesi. Mahājanakāyā aṅguliyo phoṭesuṃ, celukkhepā ca pavattiṃsu, sādhukārasaddapuṇṇaṃ antalikkhaṃ ahosi. Bārāṇasirājā bodhisattaṃ rajjena pūjetvā mahallikāya yasaṃ datvā ubhopi te gandhodakena nhāpetvā gandhādīhi vilimpāpetvā gīvāsu maṇiratanāni piḷandhāpetvā gharaṃ netvā puttaṭṭhāne ṭhapetvā mahantena parivārena paṭijaggi. Bodhisatto rañño [Pg.275] pañca sīlāni adāsi. Sabbe bārāṇasivāsino ca kāsiraṭṭhavāsino ca pañca sīlāni rakkhiṃsu. Mahāsatto nesaṃ pakkhadivasesu dhammaṃ desesi, vinicchaye nisīditvā aḍḍe tīresi. Tasmiṃ dharamāne kūṭaḍḍakārakā nāma nāhesuṃ. Aparabhāge rājā kālamakāsi. Mahāsatto tassa sarīraparihāraṃ kāretvā vinicchaye potthake likhāpetvā ‘‘imaṃ potthakaṃ oloketvā aḍḍaṃ tīreyyāthā’’ti vatvā mahājanassa dhammaṃ desetvā appamādena ovādaṃ datvā sabbesaṃ rodantānaṃ paridevantānaññeva saddhiṃ cūḷatuṇḍilena araññaṃ pāvisi. Tadā bodhisattassa ovādo saṭṭhi vassasahassāni pavatti.

이와 같이 대사는 감미로운 목소리로 부처님의 자태로 법을 설하셨다. 대중은 손가락을 튕기고 옷을 흔들었으며, 허공은 '사두'를 외치는 소리로 가득 찼다. 바라나시 왕은 보살에게 왕위를 공양하고 노파에게 재물을 주었으며, 그들 두 마리의 돼지 모두를 향수물로 씻기고 향료 등을 바르게 하고 목에 보석을 걸어주어 궁으로 데려가 아들의 지위에 두고 큰 권속들과 함께 돌보았다. 보살은 왕에게 오계를 주었다. 모든 바라나시 주민들과 까시 왕국 주민들이 오계를 지켰다. 대사는 포살일마다 그들에게 법을 설하고, 재판석에 앉아 소송을 해결했다. 그가 살아있는 동안에는 거짓 소송을 일삼는 자들이 없었다. 뒷날 왕이 서거하자, 보살은 그의 장례를 치르게 하고 판결문을 책에 기록하게 한 뒤, '이 책을 보고 소송을 해결하라'고 말하고 대중에게 법을 설하며 방일하지 말라고 훈계한 뒤, 모든 이들이 울며 한탄하는 가운데 쭐라뚠딜라와 함께 숲으로 들어갔다. 그때 보살의 훈계는 6만 년 동안 지속되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so maraṇabhīruko bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 전생의 이야기를 결합시키셨다. 사성제를 밝히는 끝에 죽음을 두려워하던 그 비구는 예류과에 머물렀다.

Tadā rājā ānando ahosi, cūḷatuṇḍilo maraṇabhīruko bhikkhu, parisā buddhaparisā, mahātuṇḍilo pana ahameva ahosinti.

그때 왕은 아난다였고, 쭐라뚠딜라는 죽음을 두려워하던 비구였으며, 대중은 부처님의 대중이었고, 마하뚠딜라는 바로 나였다.

Tuṇḍilajātakavaṇṇanā tatiyā.

뚠딜라 자따까 주석이 세 번째로 끝났다.

[389] 4. Suvaṇṇakakkaṭakajātakavaṇṇanā

[389] 4. 수완나깍까따까 자따까(황금 게 전생 이야기) 주석

Siṅgīmigoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ānandattherassa attano atthāya jīvitapariccāgaṃ ārabbha kathesi. Vatthu yāva dhanuggahapayojanā khaṇḍahālajātake (jā. 2.22.982 ādayo) dhanapālavissajjanaṃ cūḷahaṃsamahāhaṃsajātake (jā. 1.15.133 ādayo) kathitaṃ. Tadā hi bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, dhammabhaṇḍāgārikaānandatthero sekkhapaṭisambhidāppatto hutvā dhanapālake āgacchante sammāsambuddhassa jīvitaṃ pariccajī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ānando mayhaṃ jīvitaṃ pariccajiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'싱기미고(뿔이 달린 사슴)...'라는 이 법문은 스승께서 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때, 아난다 장로가 세존을 위해 목숨을 바친 일을 인연으로 설하셨다. 그 내용은 궁수를 동원하는 대목까지는 칸다할라 자따까(Jā. 2.22.982 등)에서, 다나빨라(코끼리)를 풀어주는 대목은 쭐라항사 및 마하항사 자따까(Jā. 1.15.133 등)에서 설해졌다. 그때 비구들은 법당에서 이야기를 나누었다. '도반들이여, 법의 창고지기인 아난다 장로는 유학(sekha)으로서 무애해를 얻은 분으로, 다나빨라가 달려들 때 세존을 위해 목숨을 바쳤습니다.' 스승께서 오셔서 '비구들이여, 지금 무슨 이야기로 앉아 있는가?'라고 물으시고 '이러이러한 이야기입니다'라고 하자, '비구들이여, 지금뿐만이 아니다. 예전에도 아난다는 나를 위해 목숨을 바쳤다'라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte rājagahassa pubbapasse sālindiyo nāma brāhmaṇagāmo hoti. Tadā bodhisatto tasmiṃ gāme kassakabrāhmaṇakule nibbattitvā [Pg.276] vayappatto kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā tassa gāmassa pubbuttarāya disāya ekasmiṃ gāmakhette karīsasahassamattaṃ kasiṃ kāresi. So ekadivasaṃ manussehi saddhiṃ khettaṃ gantvā kammakāre ‘‘kasathā’’ti āṇāpetvā mukhadhovanatthāya khettakoṭiyaṃ mahantaṃ sobbhaṃ upasaṅkami. Tasmiṃ kho pana sobbhe eko suvaṇṇavaṇṇo kakkaṭako paṭivasati abhirūpo pāsādiko. Bodhisatto dantakaṭṭhaṃ khāditvā taṃ sobbhaṃ otari. Tassa mukhadhovanakāle kakkaṭako santikaṃ āgamāsi. Atha naṃ so ukkhipitvā attano uttarisāṭakantare nipajjāpetvā gahetvā khette kattabbakiccaṃ katvā gacchanto tattheva naṃ sobbhe pakkhipitvā gehaṃ agamāsi. Tato paṭṭhāya khettaṃ āgacchanto paṭhamaṃ taṃ sobbhaṃ gantvā kakkaṭakaṃ ukkhipitvā uttarisāṭakantare nipajjāpetvā pacchā kammantaṃ vicāresi. Iti tesaṃ aññamaññaṃ vissāso daḷho ahosi.

과거 라자가하의 동쪽 편에 살린디야라는 바라문 마을이 있었다. 그때 보살은 그 마을의 농부 바라문 가문에 태어나 성인이 된 뒤 가업을 세우고, 그 마을의 북동쪽 방향에 있는 어느 들판에서 약 1,000까리사 정도의 면적에 농사를 지었다. 그는 어느 날 사람들과 함께 논에 가서 일꾼들에게 '농사를 지어라'고 명령하고 세수를 하기 위해 논의 귀퉁이에 있는 커다란 웅덩이로 갔다. 그 웅덩이에는 아름답고 보기 좋은 황금빛 게 한 마리가 살고 있었다. 보살은 양치질을 하고 그 웅덩이로 내려갔다. 그가 세수할 때 게가 가까이 다가왔다. 그는 게를 들어 올려 자신의 겉옷 갈피에 눕혀 데리고 다니며 논에서 해야 할 일을 마친 뒤, 돌아가면서 그 게를 다시 웅덩이에 넣어주고 집으로 돌아갔다. 그때부터 논에 올 때마다 먼저 그 웅덩이로 가서 게를 들어 올려 겉옷 갈피에 눕혀두고 나중에 업무를 살폈다. 이처럼 그들은 서로에 대한 신뢰가 깊었다.

Bodhisatto nibaddhaṃ khettaṃ āgacchati, akkhīsu ca panassa pañca pasādā tīṇi maṇḍalāni visuddhāni hutvā paññāyanti. Athassa khettakoṭiyaṃ ekasmiṃ tāle kākakulāvake kākī akkhīni disvā khāditukāmā hutvā kākaṃ āha – ‘‘sāmi, dohaḷo me uppanno’’ti. ‘‘Kiṃ dohaḷo nāmā’’ti? ‘‘Etassa brāhmaṇassa akkhīni khāditukāmāmhī’’ti. ‘‘Duddohaḷo te uppanno, ko etāni āharituṃ sakkhissatī’’ti. ‘‘Tvaṃ na sakkosī’’ti ahampetaṃ jānāmi, yo panesa tālassa avidūre vammiko, ettha kaṇhasappo vasati. ‘‘Taṃ upaṭṭhaha, so etaṃ ḍaṃsitvā māressati, athassa akkhīni uppāṭetvā tvaṃ āharissasī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tato paṭṭhāya kaṇhasappaṃ upaṭṭhahi. Bodhisattenapi vāpitasassānaṃ gabbhaggahaṇakāle kakkaṭako mahā ahosi. Athekadivasaṃ sappo kākamāha ‘‘samma, tvaṃ nibaddhaṃ maṃ upaṭṭhahasi, kiṃ te karomī’’ti. ‘‘Sāmi, tumhākaṃ dāsiyā etassa khettasāmikassa akkhīsu dohaḷo uppajji, svāhaṃ tumhākaṃ ānubhāvena tassa akkhīni labhissāmīti tumhe upaṭṭhahāmī’’ti. Sappo ‘‘hotu, nayidaṃ garukaṃ, labhissasī’’ti taṃ assāsetvā puna divase brāhmaṇassa āgamanamagge kedāramariyādaṃ [Pg.277] nissāya tiṇehi paṭicchanno hutvā tassāgamanaṃ olokento nipajji.

보살은 규칙적으로 논에 왔는데, 그의 눈에는 다섯 가지 맑은 빛과 세 개의 구(maṇḍala)가 청정하게 빛나고 있었다. 그때 논 귀퉁이에 있는 야자나무의 까마귀 둥지에서 암까마귀가 그의 눈을 보고 먹고 싶어 하여 수까마귀에게 말했다. '여보, 나에게 임신부의 갈망이 생겼어요.' '그 갈망이 무엇이오?' '저 바라문의 눈을 먹고 싶어요.' '그대에게 이루기 어려운 갈망이 생겼구려. 누가 그것을 가져올 수 있겠소?' '당신은 할 수 없어요. 하지만 저 야자나무 근처 개미집에 독사가 살고 있는 것을 알아요. 그를 시중드세요. 그가 저 사람을 물어 죽이면, 그때 당신은 그의 눈을 파내어 가져올 수 있을 거예요.' 그는 '좋소'라고 동의하고 그때부터 독사를 시중들었다. 보살이 심은 곡식이 이삭을 맺을 무렵 게도 크게 자랐다. 어느 날 뱀이 까마귀에게 물었다. '친구여, 그대는 나를 정성껏 시중드는데, 내가 무엇을 해줄까?' '주인이여, 당신의 여종에게 이 논 주인인 바라문의 눈에 대한 갈망이 생겼습니다. 저는 당신의 위력으로 그의 눈을 얻고자 당신을 시중드는 것입니다.' 뱀은 '좋다, 그것은 어려운 일이 아니다. 얻게 될 것이다'라고 안심시키고, 다음 날 바라문이 오는 길목의 논둑 근처 풀 속에 몸을 숨기고 그가 오기를 기다리며 엎드려 있었다.

Bodhisatto āgacchanto paṭhamaṃ sobbhaṃ otaritvā mukhaṃ dhovitvā sinehaṃ paccupaṭṭhāpetvā suvaṇṇakakkaṭakaṃ āliṅgetvā uttarisāṭakantare nipajjāpetvā khettaṃ pāvisi. Sappo taṃ āgacchantaṃ disvāva vegena pakkhanditvā piṇḍikamaṃse ḍaṃsitvā tattheva pātetvā vammikaṃ sandhāya palāyi. Bodhisattassa patanañca kakkaṭakassa sāṭakantarato laṅghanañca kākassa āgantvā bodhisattassa ure nilīyanañca apacchāapurimaṃ ahosi. Kāko nilīyitvā akkhīni tuṇḍena pahari. Kakkaṭako ‘‘imaṃ kākaṃ nissāya mama sahāyassa bhayaṃ uppannaṃ, etasmiṃ gahite sappo āgacchissatī’’ti saṇḍāsena gaṇhanto viya kākaṃ gīvāyaṃ aḷena daḷhaṃ gahetvā kilametvā thokaṃ sithilamakāsi. Kāko ‘‘kissa maṃ samma, chaḍḍetvā palāyasi, esa maṃ kakkaṭako bhiyyo viheṭheti, yāva na marāmi, tāva ehī’’ti sappaṃ pakkosanto paṭhamaṃ gāthamāha –

보살은 오면서 먼저 웅덩이에 내려가 낯을 씻고 (게에게) 애정을 나타낸 뒤, 금게를 껴안고 겉옷 사이에 눕혀서 논으로 들어갔다. 뱀은 그가 오는 것을 보자마자 재빨리 달려들어 장딴지 근육을 물고는 그 자리에 쓰러뜨리고 개미집을 향해 도망갔다. 보살이 쓰러진 것과 게가 옷 사이에서 뛰어내린 것과 까마귀가 날아와 보살의 가슴에 내려앉은 것이 전후가 없이 동시에 일어났다. 까마귀는 내려앉아 부리로 눈을 쪼았다. 게는 ‘이 까마귀 때문에 내 친구에게 두려움이 생겼구나. 저놈을 잡으면 뱀이 돌아올 것이다’라고 생각하며, 마치 집게로 잡듯이 까마귀의 목을 집게발로 단단히 붙잡고 괴롭히다가 조금 늦추어 주었다. 까마귀는 “여보게 친구, 어찌하여 나를 버리고 달아나는가? 이 게가 나를 더욱 괴롭히니, 내가 죽기 전에 어서 오게”라고 뱀을 부르며 첫 번째 게송을 읊었다.

94.

94.

‘‘Siṅgīmigo āyatacakkhunetto, aṭṭhittaco vārisayo alomo;

Tenābhibhūto kapaṇaṃ rudāmi, hare sakhā kissa nu maṃ jahāsī’’ti.

“금빛 짐승이요 긴 눈을 가졌으며, 뼈가 가죽이고 물에 살며 털이 없네. 그에게 제압당해 가련하게 울고 있으니, 이보게 친구여, 어찌하여 나를 버리는가.”

Tattha siṅgīmigoti siṅgīsuvaṇṇavaṇṇatāya vā aḷasaṅkhātānaṃ vā siṅgānaṃ atthitāya kakkaṭako vutto. Āyatacakkhunettoti dīghehi cakkhusaṅkhātehi nettehi samannāgato. Aṭṭhimeva taco assāti aṭṭhittaco. Hare sakhāti ālapanametaṃ, ambho sahāyāti attho.

거기서 ‘siṅgīmigo(금빛 짐승)’란 금빛 색깔 때문이거나 혹은 집게발이라 불리는 뿔들이 있기 때문에 게를 말한다. ‘āyatacakkhunetto’란 긴 눈이라 불리는 눈을 갖춘 자라는 뜻이다. ‘aṭṭhittaco’란 뼈 자체가 그의 피부인 자라는 뜻이다. ‘hare sakhā’는 부르는 말이니, ‘이보게 친구여’라는 뜻이다.

Sappo taṃ sutvā mahantaṃ phaṇaṃ katvā kākaṃ assāsento agamāsi. Satthā imamatthaṃ dīpento abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –

뱀은 그 소리를 듣고 커다란 목덜미를 펼치고 까마귀를 안심시키며 다가갔다. 스승께서는 이 내용을 밝히시며 완전한 깨달음을 얻은 분으로서 두 번째 게송을 읊으셨다.

95.

95.

‘‘So [Pg.278] passasanto mahatā phaṇena, bhujaṅgamo kakkaṭamajjhapatto;

Sakhā sakhāraṃ paritāyamāno, bhujaṅgamaṃ kakkaṭako gahesī’’ti.

“커다란 목덜미로 쉿쉿 소리를 내며, 뱀이 게에게 도달했네. 친구가 친구를 보호하면서, 게가 뱀을 붙잡았노라.”

Tattha kakkaṭamajjhapattoti kakkaṭakaṃ sampatto. Sakhā sakhāranti sahāyo sahāyaṃ. ‘‘Sakaṃ sakhāra’’ntipi pāṭho, attano sahāyanti attho. Paritāyamānoti rakkhamāno. Gahesīti dutiyena aḷena gīvāyaṃ daḷhaṃ gahesi.

거기서 ‘kakkaṭamajjhapatto’란 게에게 도달했다는 뜻이다. ‘sakhā sakhāraṃ’이란 친구가 친구를 [보호한다는 뜻]이다. ‘sakaṃ sakhāraṃ’이라는 이본도 있는데, 자기 친구라는 뜻이다. ‘paritāyamāno’란 보호하면서라는 뜻이다. ‘gahesī’란 두 번째 집게발로 목을 단단히 잡았다는 뜻이다.

Atha naṃ kilametvā thokaṃ sithilamakāsi. Atha sappo ‘‘kakkaṭakā nāma neva kākamaṃsaṃ khādanti, na sappamaṃsaṃ, atha kena nu kho kāraṇena ayaṃ amhe gaṇhī’’ti cintetvā taṃ pucchanto tatiyaṃ gāthamāha –

그러자 (게는) 그를 괴롭게 한 뒤 조금 늦추어 주었다. 그때 뱀은 ‘게라는 것은 까마귀 고기도 먹지 않고 뱀 고기도 먹지 않는데, 도대체 무슨 이유로 우리를 붙잡았을까?’라고 생각하며 그에게 물으면서 세 번째 게송을 읊었다.

96.

96.

‘‘Na vāyasaṃ no pana kaṇhasappaṃ, ghāsatthiko kakkaṭako adeyya;

Pucchāmi taṃ āyatacakkhunetta, atha kissa hetumha ubho gahītā’’ti.

“먹이를 구하는 게일지라도 까마귀도 검은 뱀도 먹지 않으리. 긴 눈을 가진 이여, 그대에게 묻노니, 도대체 무슨 이유로 우리 둘이 잡혔는가.”

Tattha ghāsatthikoti āhāratthiko hutvā. Adeyyātiādiyeyya, na-kārena yojetvā na gaṇhīti attho.

거기서 ‘ghāsatthiko’란 먹이를 구하는 자가 되어서라는 뜻이다. ‘adeyyā’란 ‘ādiyeyya(취하다)’인데, 부정어(na)와 결합하여 붙잡지(먹지) 않는다는 뜻이다.

Taṃ sutvā kakkaṭako gahaṇakāraṇaṃ kathento dve gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 게는 붙잡은 이유를 말하며 두 편의 게송을 읊었다.

97.

97.

‘‘Ayaṃ puriso mama atthakāmo, yo maṃ gahetvāna dakāya neti;

Tasmiṃ mate dukkhamanappakaṃ me, ahañca eso ca ubho na homa.

“이 사람은 나의 이익을 바라는 분으로, 나를 잡아서 물가로 데려다주네. 그가 죽으면 내게도 적지 않은 괴로움이 생기리니, 나도 그도 우리 둘 다 살지 못하리.”

98.

98.

‘‘Mamañca disvāna pavaddhakāyaṃ, sabbo jano hiṃsitumeva micche;

Sāduñca thūlañca muduñca maṃsaṃ, kākāpi maṃ disva viheṭhayeyyu’’nti.

“내 커다란 몸을 보고서는 모든 사람이 해치려고만 할 것이며, 맛있고 기름지고 부드러운 고기라며 까마귀들조차 나를 보고 괴롭히리라.”

Tattha [Pg.279] ayanti bodhisattaṃ niddisati. Atthakāmoti hitakāmo. Dakāya netīti yo maṃ sampiyāyamāno uttarisāṭakena gahetvāna udakāya neti, attano vasanakasobbhaṃ pāpeti. Tasmiṃ mateti sace so imasmiṃ ṭhāne marissati, etasmiṃ mate mama kāyikaṃ cetasikaṃ mahantaṃ dukkhaṃ bhavissatīti dīpeti. Ubho na homāti dvepi janā na bhavissāma. Mamañca disvānāti gāthāya ayamattho – idañca aparaṃ kāraṇaṃ, imasmiṃ mate anāthaṃ nippaccayaṃ maṃ pavaḍḍhitakāyaṃ disvā sabbo jano ‘‘imassa kakkaṭakassa sāduñca thūlañca muduñca maṃsa’’nti maṃ māretuṃ iccheyya, na kevalañca jano manusso, tiracchānabhūtā kākāpi maṃ disvā viheṭhayeyyuṃ viheseyyuṃ māreyyuṃ.

거기서 ‘ayaṃ(이 사람)’은 보살을 가리킨다. ‘atthakāmo’란 이익을 바라는 자이다. ‘dakāya neti’란 나를 사랑하여 겉옷으로 감싸 물가로 데려가, 내가 사는 웅덩이에 이르게 한다는 뜻이다. ‘tasmiṃ mate’란 만일 그가 이 자리에서 죽는다면, 그가 죽었을 때 나의 육체적 정신적인 커다란 괴로움이 생길 것임을 밝히는 것이다. ‘ubho na homa’란 우리 두 사람도 살아있지 못할 것이라는 뜻이다. ‘mamañca disvānā(나를 보고서)’라는 게송의 뜻은 이렇다. 또 다른 이유는, 이분이 죽었을 때 의지할 곳도 없고 도움받을 곳도 없는 나의 커다란 몸을 보고 모든 사람이 ‘이 게의 고기는 맛있고 기름지고 부드럽다’라며 나를 죽이려 할 것이며, 사람뿐만 아니라 축생인 까마귀들조차 나를 보고 괴롭히고 해치고 죽이려 할 것이기 때문이다.

Taṃ sutvā sappo cintesi ‘‘ekenupāyena imaṃ vañcetvā kākañca attānañca mocessāmī’’ti. Atha naṃ vañcetukāmo chaṭṭhaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 뱀은 ‘어떤 방책으로 이놈을 속여 까마귀와 나 자신을 풀어주게 하리라’라고 생각했다. 그러고는 그를 속이고자 여섯 번째 게송을 읊었다.

99.

99.

‘‘Sacetassa hetumha ubho gahītā, uṭṭhātu pose visamāvamāmi;

Mamañca kākañca pamuñca khippaṃ, pure visaṃ gāḷhamupeti macca’’nti.

“만일 그분 때문에 우리 둘이 잡혔다면, 저 사람이 일어나게 하리니 내가 독을 빨아내겠소. 나와 까마귀를 어서 풀어주시오, 독이 저 사람에게 깊이 퍼져 죽기 전에.”

Tattha sacetassa hetūti sace etassa kāraṇā. Uṭṭhātūti nibbiso hotu. Visamāvamāmīti ahamassa visaṃ ākaḍḍhāmi, nibbisaṃ naṃ karomi. Pure visaṃ gāḷhamupeti maccanti imañhi maccaṃ mayā anāvamiyamānaṃ visaṃ gāḷhaṃ balavaṃ hutvā upagaccheyya, taṃ yāva na upagacchati, tāvadeva amhe dvepi jane khippaṃ muñcāti.

거기서 ‘sacetassa hetū’란 만일 그분 때문이라면이라는 뜻이다. ‘uṭṭhātū’란 독이 없게 되기를(일어나기를) 바란다는 뜻이다. ‘visamāvamāmī’란 내가 그의 독을 빨아내어(뱉어내어) 그를 독이 없게 하겠다는 뜻이다. ‘pure visaṃ gāḷhamupeti maccaṃ’이란 내가 독을 빨아내지(토해내지) 않으면 이 사람에게 독이 깊고 강하게 퍼질 것이니, 그렇게 되기 전에 우리 두 사람을 어서 풀어달라는 뜻이다.

Taṃ sutvā kakkaṭako cintesi ‘‘ayaṃ ekenupāyena maṃ dvepi jane vissajjāpetvā palāyitukāmo, mayhaṃ upāyakosallaṃ na jānāti, ahaṃ dāni yathā sappo sañcarituṃ sakkoti, evaṃ aḷaṃ sithilaṃ karissāmi, kākaṃ pana neva vissajjessāmī’’ti evaṃ cintetvā sattamaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 게는 ‘이놈이 어떤 방책으로 나로 하여금 우리 두 사람을 놓아주게 하여 달아나려 하는구나. 나의 방책에 능숙함을 모르는구나. 나는 이제 뱀이 움직일 수 있을 정도로만 집게발을 늦추어 주되, 까마귀는 결코 놓아주지 않으리라’라고 생각하며 일곱 번째 게송을 읊었다.

100.

100.

‘‘Sappaṃ pamokkhāmi na tāva kākaṃ, paṭibandhako hohiti tāva kāko;

Purisañca disvāna sukhiṃ arogaṃ, kākaṃ pamokkhāmi yatheva sappa’’nti.

“뱀은 풀어주겠으나 아직 까마귀는 아니니, 까마귀는 그때까지 볼모가 되리라. 저 사람이 행복하고 병 없는 것을 보고서야, 뱀을 풀어주듯 까마귀도 풀어주리라.”

Tattha [Pg.280] paṭibandhakoti pāṭibhogo. Yatheva sappanti yathā bhavantaṃ sappaṃ muñcāmi, tathā kākaṃ pamokkhāmi, kevalaṃ tvaṃ imassa brāhmaṇassa sarīrato sīghaṃ visaṃ āvamāhīti.

거기서 ‘paṭibandhako’란 보증인(볼모)이라는 뜻이다. ‘yatheva sappanti’란 당신 뱀을 풀어주듯이 그렇게 까마귀도 풀어주겠다는 것이니, 당신은 그저 이 사람의 몸에서 빨리 독을 빨아내라는 뜻이다.

Evañca pana vatvā tassa sukhasañcāraṇatthaṃ aḷaṃ sithilamakāsi. Sappo visaṃ āvamitvā mahāsattassa sarīraṃ nibbisaṃ akāsi. So niddukkho uṭṭhāya pakativaṇṇeneva aṭṭhāsi. Kakkaṭako ‘‘sace ime dvepi janā arogā bhavissanti, mayhaṃ sahāyassa vaḍḍhi nāma na bhavissati, vināsessāmi ne’’ti cintetvā kattarikāya uppalamakuḷaṃ viya aḷehi ubhinnampi sīsaṃ kappetvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Kākīpi tamhā ṭhānā palāyi. Bodhisatto sappassa sarīraṃ daṇḍake veṭhetvā gumbapiṭṭhe khipi. Suvaṇṇakakkaṭakaṃ sobbhe vissajjetvā nhatvā sālindiyagāmameva gato. Tato paṭṭhāya kakkaṭakena saddhiṃ adhikataro vissāso ahosi.

이렇게 말하고 그가 편히 움직일 수 있도록 집게발을 느슨하게 해주었다. 뱀은 독을 뱉어내어 보살의 몸을 독이 없게 만들었다. 그는 고통 없이 일어나 본래의 모습대로 섰다. 게는 ‘만약 이 두 존재가 모두 병이 없게 된다면, 내 친구의 번영은 없을 것이다. 그들을 멸망시키리라’라고 생각하고, 가위로 연꽃 봉오리를 자르듯이 집게발로 두 마리의 머리를 잘라 목숨을 끊었다. 암까마귀는 그곳에서 도망쳤다. 보살은 뱀의 몸을 막대기에 감아 덤불 위로 던졌다. 황금 게를 연못에 놓아주고 목욕한 뒤 살린디야 마을로 돌아갔다. 그때부터 게와 더불어 더욱 깊은 친분을 맺게 되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānento osānagāthamāha –

스승께서는 이 법문을 마치시고 진리를 밝히신 뒤, 전생의 인연을 결합하시며 마지막 게송을 읊으셨다.

101.

101.

‘‘Kāko tadā devadatto ahosi, māro pana kaṇhasappo ahosi;

Ānandabhaddo kakkaṭako ahosi, ahaṃ tadā brāhmaṇo homi satthā’’ti.

“그때의 까마귀는 데와닷다였고, 마라는 검은 뱀이었으며, 선한 아난다는 게였고, 스승인 나는 그때 브라만이었습니다.”

Saccapariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Kākī pana gāthāya na vuttā, sā ciñcamāṇavikā ahosīti.

진리를 설하신 끝에 많은 이들이 예류과 등을 얻었다. 암까마귀는 게송에서 언급되지 않았으나, 그녀는 찐짜 마나위까였다.

Suvaṇṇakakkaṭakajātakavaṇṇanā catutthā.

황금 게 본생담(제389화)의 주석이 끝났다.

[390] 5. Mayhakajātakavaṇṇanā

[390] 5. 마이하까 본생담

Sakuṇo mayhako nāmāti idaṃ satthā jetavane viharanto āgantukaseṭṭhiṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyañhi āgantukaseṭṭhi nāma aḍḍho ahosi mahaddhano. So neva attanā bhoge bhuñji, na paresaṃ adāsi, nānaggarase paṇīte bhojane upanīte taṃ na bhuñjati, bilaṅgadutiyaṃ [Pg.281] kaṇājakaṃ eva bhuñjati, dhūpitavāsitesu kāsikavatthesu upanītesu tāni hāretvā thūlathūlasāṭake nivāseti, ājānīyayutte maṇikanakavicitte rathe upanīte tampi harāpetvā kattararathakena gacchati, suvaṇṇacchatte dhāriyamāne taṃ apanetvā paṇṇacchattena dhāriyamānena. So yāvajīvaṃ dānādīsu puññesu ekampi akatvā kālaṃ katvā roruvaniraye nibbatti. Tassa aputtakaṃ sāpateyyaṃ rājabalaṃ sattahi rattidivasehi rājakulaṃ pavesesi. Tasmiṃ pavesite rājā bhuttapātarāso jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā nisinno ‘‘kiṃ, mahārāja, buddhupaṭṭhānaṃ na karosī’’ti vutte ‘‘bhante, sāvatthiyaṃ āgantukaseṭṭhino nāma kālakatassa assāmikadhane amhākaṃ ghare āhariyamāneyeva satta rattidivasā gatā, so pana etaṃ dhanaṃ labhitvāpi neva attanā paribhuñji, na paresaṃ adāsi, rakkhasapariggahitapokkharaṇī viyassa dhanaṃ ahosi, so ekadivasampi paṇītabhojanādīnaṃ rasaṃ ananubhavitvāva maraṇamukhaṃ paviṭṭho, evaṃ maccharī apuññasatto kiṃ katvā ettakaṃ dhanaṃ labhi, kena cassa bhogesu cittaṃ na ramī’’ti satthāraṃ pucchi. Satthā ‘‘mahārāja, dhanalābho ca, dhanaṃ laddhā aparibhuñjanakāraṇañca teneva kata’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

‘마이하까라는 이름의 새가’라는 이 이야기는 스승께서 제타바나에 머무실 때, 아간뚜까 장자에 대해 말씀하신 것이다. 사왓띠에 아간뚜까 장자라는 거부가 있었는데, 재산이 매우 많았다. 그는 스스로 그 부를 누리지도 않았고 남에게 주지도 않았다. 비할 데 없는 최상의 맛을 가진 음식이 차려져도 먹지 않았고, 시큼한 죽을 곁들인 곡식 부스러기 밥만을 먹었다. 향을 피운 카시산 옷감이 올려져도 그것들을 치우고 거친 옷만을 입었다. 명마가 끄는 보석과 금으로 장식된 수레가 준비되어도 그것을 치우고 낡은 수레를 타고 다녔다. 황금 양산이 받쳐져도 그것을 물리치고 잎사귀 양산을 쓰고 다녔다. 그는 평생 보시 등의 공덕을 하나도 쌓지 않고 죽어서 로루와 지옥에 태어났다. 그의 자식 없는 재산을 왕의 군대가 7일 밤낮 동안 왕궁으로 실어 날랐다. 그 재산을 다 옮긴 뒤, 왕은 아침 식사를 마치고 제타바나로 가서 스승께 절을 하고 앉았다. ‘대왕이여, 왜 부처님을 시중들지 않았습니까?’라고 묻자, 왕은 대답했다. ‘존자시여, 사왓띠의 아간뚜까라는 장자가 죽어 주인 없는 재산을 저희 집으로 실어 오는데 7일 밤낮이 걸렸습니다. 그러나 그는 그 재산을 얻고도 스스로 누리지도 않았고 남에게 주지도 않았습니다. 그의 재산은 마치 나찰이 지키는 연못과 같았습니다. 그는 단 하루도 좋은 음식의 맛을 보지 못하고 죽음의 입으로 들어갔습니다. 이처럼 인색하고 복 없는 자가 무엇을 해서 이토록 많은 재산을 얻었으며, 왜 그의 마음은 부를 누리는 데 즐거움을 느끼지 못했습니까?’라고 스승께 여쭈었다. 스승께서는 ‘대왕이여, 재산을 얻은 것과 재산을 얻고도 누리지 못한 까닭은 모두 그 자신이 행한 일 때문입니다’라고 말씀하시고, 왕의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasiseṭṭhi assaddho ahosi maccharī, na kassaci kiñci deti, na kañci saṅgaṇhāti. So ekadivasaṃ rājupaṭṭhānaṃ gacchanto tagarasikhiṃ nāma paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā vanditvā ‘‘laddhā, bhante, bhikkhā’’ti pucchitvā ‘‘nanu carāma mahāseṭṭhī’’ti vutte purisaṃ āṇāpesi ‘‘gaccha, imaṃ amhākaṃ gharaṃ ānetvā mama pallaṅke nisīdāpetvā amhākaṃ paṭiyattabhattassa pattaṃ pūretvā dāpehī’’ti. So paccekabuddhaṃ gharaṃ netvā nisīdāpetvā seṭṭhibhariyāya ācikkhi. Sā nānaggarasabhattassa pattaṃ pūretvā tassa adāsi. So bhattaṃ gahetvā seṭṭhinivesanā nikkhamitvā antaravīthiyaṃ paṭipajji. Seṭṭhi rājakulato paccāgacchanto taṃ disvā vanditvā ‘‘laddhaṃ, bhante, bhatta’’nti pucchi. ‘‘Laddhaṃ mahāseṭṭhī’’ti. So pattaṃ oloketvā cittaṃ pasādetuṃ nāsakkhi[Pg.282], ‘‘imaṃ me bhattaṃ dāsā vā kammakarā vā bhuñjitvā dukkarampi kammaṃ kareyyuṃ, aho vata me jānī’’ti aparacetanaṃ paripuṇṇaṃ kātuṃ nāsakkhi. Dānañhi nāma tisso cetanā paripuṇṇaṃ kātuṃ sakkontasseva mahapphalaṃ hoti.

과거 바라나시에서 브라흐마닷따 왕이 다스릴 때, 바라나시의 한 장자가 믿음이 없고 인색하여 누구에게도 무엇 하나 주지 않았으며 누구도 보살피지 않았다. 그는 어느 날 왕을 뵙기 위해 가다가 따가라시키라는 이름의 벽지불이 탁발을 다니는 것을 보고 절을 하며 ‘존자시여, 공양을 얻으셨습니까?’라고 물었다. ‘대장자여, 이제 돌고 있습니다’라고 대답하자, 그는 하인에게 명령했다. ‘가서 이분을 우리 집으로 모셔 내 침상에 앉히고, 우리를 위해 준비된 음식을 발우에 가득 채워 드려라.’ 하인은 벽지불을 집으로 모셔 앉히고 장자의 부인에게 알렸다. 그녀는 온갖 최상의 맛을 지닌 음식을 발우에 가득 채워 그에게 드렸다. 그는 음식을 받아 장자의 집을 나와 거리로 나섰다. 왕궁에서 돌아오던 장자가 그를 보고 절을 하며 ‘존자시여, 공양을 얻으셨습니까?’라고 물었다. ‘얻었습니다, 대장자여.’ 그는 발우를 들여다보고는 마음을 청정하게 기쁘게 할 수 없었다. ‘이 음식을 내 종들이나 일꾼들이 먹었더라면 힘든 일이라도 해냈을 텐데, 아깝구나!’라고 생각하며 보시한 후의 의지를 온전하게 할 수 없었다. 보시라는 것은 세 가지 의지가 충만해야만 큰 과보가 있는 법이다.

‘‘Pubbeva dānā sumanā bhavāma, dadampi ve attamanā bhavāma;

Datvāpi ve nānutappāma pacchā, tasmā hi amhaṃ daharā namiyyare. (jā. 1.10.95);

“보시하기 전에는 기뻐하고, 보시하면서도 즐거워하며, 보시한 후에도 결코 후회하지 않으니, 이 때문에 우리의 젊은이들이 경의를 표합니다.”

‘‘Pubbeva dānā sumano, dadaṃ cittaṃ pasādaye;

Datvā attamano hoti, esā yaññassa sampadā’’. (a. ni. 6.37;

pe. va. 305);

“보시하기 전에는 기뻐하고, 보시하는 동안에는 마음을 청정히 하며, 보시한 후에는 만족하니, 이것이 보시의 완성입니다.”

Iti, mahārāja, āgantukaseṭṭhi tagarasikhipaccekabuddhassa dinnapaccayena bahuṃ dhanaṃ labhi, datvā aparacetanaṃ paṇītaṃ kātuṃ asamatthatāya bhoge bhuñjituṃ nāsakkhīti. ‘‘Puttaṃ pana kasmā na labhi, bhante’’ti? Satthā ‘‘puttassa alabhanakāraṇampi teneva kataṃ, mahārājā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“이와 같이, 대왕이여, 아간뚜까 장자는 따가라시키 벽지불에게 공양물을 올린 인연으로 많은 재산을 얻었으나, 보시한 뒤의 의지를 수승하게 가질 수 없었기 때문에 그 부를 누릴 수 없었던 것입니다.” ‘존자시여, 그러면 왜 아들을 얻지 못했습니까?’ 스승께서는 ‘대왕이여, 아들을 얻지 못한 까닭 또한 그 자신이 행한 일 때문입니다’라고 말씀하시고, 왕의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhave seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto mātāpitūnaṃ accayena kaniṭṭhaṃ saṅgaṇhitvā kuṭumbaṃ vicārento gharadvāre dānasālaṃ kāretvā mahādānaṃ pavattento agāraṃ ajjhāvasi. Athassa eko putto jāyi. So tassa padasā gamanakāle kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme cānisaṃsaṃ disvā saddhiṃ puttadārena sabbaṃ gharavibhavaṃ kaniṭṭhassa niyyātetvā ‘‘appamatto dānaṃ pavattehī’’ti ovādaṃ datvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese vihāsi. Kaniṭṭhopissa ekaṃ puttaṃ paṭilabhi. So taṃ vaḍḍhantaṃ disvā cintesi ‘‘mama bhātu putte jīvante kuṭumbaṃ bhinditvā dvidhā bhavissati, bhātu puttaṃ māressāmī’’ti. Atha naṃ ekadivasaṃ nadiyaṃ opilāpetvā māresi. Tamenaṃ nhatvā āgataṃ bhātu jāyā ‘‘kuhiṃ mama putto’’ti pucchi. ‘‘Nadiyaṃ udakaṃ kīḷi, atha naṃ udake vicinanto nāddasa’’nti. Sā roditvā kanditvā tuṇhī ahosi.

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 8억의 재산을 가진 장자의 가문에서 태어났습니다. 그는 성인이 되어 부모님이 돌아가시자 남동생을 거두어 보살피며 가산을 관리했고, 집 문 앞에 보시당을 세워 큰 보시를 행하며 재가자의 삶을 살았습니다. 그때 그에게 아들이 태어났습니다. 보살은 아들이 걸음마를 뗄 무렵에 감각적 욕망의 재난과 출가의 공덕을 통찰하고, 처자식과 함께 모든 가산을 남동생에게 물려주었습니다. "방일하지 말고 보시를 행하라"고 훈계한 뒤 선인의 출가를 하여 신통과 선정을 얻고 히말라야 지방에 머물렀습니다. 남동생에게도 아들이 생겼습니다. 그는 조카가 자라는 것을 보고 '내 형님의 아들이 살아 있으면 가산이 나뉘어 둘이 될 것이니, 조카를 죽여야겠다'고 생각했습니다. 그래서 어느 날 그를 강물에 빠뜨려 죽였습니다. 목욕을 하고 돌아온 그에게 형수가 "내 아들이 어디 있느냐"고 묻자, "강가에서 물놀이를 하기에 두고 왔는데, 나중에 물속에서 찾아보았으나 보이지 않았습니다"라고 답했습니다. 그녀는 울부짖다가 이내 침묵하게 되었습니다.

Bodhisatto [Pg.283] taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘idaṃ kiccaṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti ākāsenāgantvā bārāṇasiyaṃ otaritvā sunivattho supāruto tassa gharadvāre ṭhatvā dānasālaṃ adisvā ‘‘dānasālāpi iminā asappurisena nāsitā’’ti cintesi. Kaniṭṭho tassa āgatabhāvaṃ ñatvā āgantvā mahāsattaṃ vanditvā pāsādaṃ āropetvā subhojanaṃ bhojesi. So bhattakiccāvasāne sukhakathāya nisinno ‘‘dārako na paññāyati, kahaṃ nu kho’’ti pucchi. ‘‘Mato, bhante’’ti. ‘‘Kena kāraṇenā’’ti? ‘‘Udakakīḷanaṭṭhāne asukakāraṇenāti na jānāmī’’ti. ‘‘Kiṃ tvaṃ asappurisa na jānissasi, tayā katakiccaṃ mayhaṃ pākaṭaṃ, nanu tvaṃ iminā nāma kāraṇena taṃ māresi, kiṃ nu tvaṃ rājādīnaṃ vasena nassamānaṃ dhanaṃ rakkhituṃ sakkuṇeyyāsi, mayhakasakuṇassa ca tuyhañca kiṃ nānākaraṇa’’nti? Athassa mahāsatto buddhalīḷāya dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

보살은 그 사실을 알고 '이 일을 세상에 명백히 드러내리라'고 생각하며 허공으로 날아와 바라나시에 내려왔습니다. 옷을 잘 갖추어 입고 그의 집 문 앞에 섰으나 보시당이 보이지 않자 '보시당마저 이 비열한 자에 의해 파괴되었구나'라고 생각했습니다. 남동생은 형님이 오신 것을 알고 다가와 보살에게 절을 올리고 누각으로 모셔 귀한 음식을 대접했습니다. 보살은 식사를 마친 뒤 편안한 대화를 나누며 앉아 있다가 "아이가 보이지 않는데 어디 있느냐"고 물었습니다. "스님, 죽었습니다." "무슨 이유로 죽었느냐?" "물놀이하던 곳에서 이러저러한 이유로 죽었다는데 저는 잘 모릅니다." "이 비열한 자야, 네가 어찌 모르겠느냐? 네가 한 짓이 나에게는 명백히 드러나 있다. 네가 이런 이유로 그 아이를 죽이지 않았느냐? 네가 왕 등에게 빼앗겨 사라질 재산을 과연 지킬 수 있겠느냐? 마이하까 새와 너 사이에 무슨 차이가 있겠느냐?" 그러고 나서 보살은 부처님과 같은 위엄으로 법을 설하며 이 게송들을 읊었습니다.

102.

102.

‘‘Sakuṇo mayhako nāma, girisānudarīcaro;

Pakkaṃ pipphalimāruyha, ‘mayhaṃ mayha’nti kandati.

"산등성이와 동굴을 다니는 마이하까(Mayhaka)라는 새가 있어, 익은 삔빨리 열매에 올라앉아 '내 것, 내 것' 하고 울어대네."

103.

103.

‘‘Tassevaṃ vilapantassa, dijasaṅghā samāgatā;

Bhutvāna pipphaliṃ yanti, vilapatveva so dijo.

"그 새가 그렇게 울부짖고 있는 동안에 다른 새 떼들이 몰려와서, 삔빨리 열매를 먹고 가버리지만, 그 새는 여전히 울부짖고만 있네."

104.

104.

‘‘Evameva idhekacco, saṅgharitvā bahuṃ dhanaṃ;

Nevattano na ñātīnaṃ, yathodhiṃ paṭipajjati.

"이와 같이 세상의 어떤 이들은 많은 재물을 모아놓고서, 자신을 위해서도 친지들을 위해서도 그 정해진 분복에 따라 사용하지 못하네."

105.

105.

‘‘Na so acchādanaṃ bhattaṃ, na mālaṃ na vilepanaṃ;

Anubhoti sakiṃ kiñci, na saṅgaṇhāti ñātake.

"그는 옷이나 음식도, 꽃이나 향료도 단 한 번도 누리지 못하며, 친지들을 거두어 보살피지도 않네."

106.

106.

‘‘Tassevaṃ vilapantassa, mayhaṃ mayhanti rakkhato;

Rājāno atha vā corā, dāyādā yeva appiyā;

Dhanamādāya gacchanti, vilapatveva so naro.

"그가 '내 것, 내 것' 하며 지키면서 그렇게 울부짖고 있는 동안에, 왕들이나 도둑들, 혹은 달갑지 않은 상속자들이 재물을 취해 가버리지만, 그 사람은 여전히 울부짖고만 있네."

107.

107.

‘‘Dhīro bhoge adhigamma, saṅgaṇhāti ca ñātake;

Tena so kittiṃ pappoti, pecca sagge pamodatī’’ti.

"현명한 이는 재물을 얻으면 친지들을 거두어 보살피나니, 그로 인해 명성을 얻으며 사후에는 천상에서 환희하네."

Tattha [Pg.284] mayhakoti ‘‘mayhaṃ mayha’’nti viravanavasena evaṃladdhanāmo. Girisānudarīsu caratīti girisānudarīcaro. Pakkaṃ pipphalinti himavantapadese ekaṃ phalabharitaṃ pipphalirukkhaṃ. Kandatīti dijagaṇe taṃ rukkhaṃ parivāretvā pakkāni khādante vāretuṃ ‘‘mayhaṃ mayha’’nti paridevanto vicarati. Tassevaṃ vilapantassāti tassa vilapantasseva. Bhutvāna vipphaliṃ yantīti taṃ pipphalirukkhaṃ paribhuñjitvā aññaṃ phalasampannaṃ rukkhaṃ gacchanti. Vilapatvevāti so pana dijo vilapatiyeva. Yathodhinti yathākoṭṭhāsaṃ, mātāpitābhātubhaginīputtadhītādīnaṃ upabhogaparibhogavasena yo yo koṭṭhāso dātabbo, taṃ taṃ na detīti attho.

거기서 '마이하까(mayhako)'는 '내 것(mayhaṃ), 내 것' 하며 울부짖는 소리에 따라 얻은 이름이다. '산등성이와 동굴을 다닌다(girisānudarīcaro)'는 것은 산의 평원과 동굴에서 다닌다는 뜻이다. '익은 삔빨리 열매(pakkaṃ pipphaliṃ)'는 히말라야 지방에 있는 열매가 가득 열린 삔빨리 나무를 말한다. '울어댄다(kandatī)'는 것은 새 떼들이 그 나무를 에워싸고 익은 열매를 먹을 때, 그것을 막으려고 '내 것, 내 것' 하며 슬피 울면서 돌아다니는 것이다. '그렇게 울부짖고 있는 동안에(tassevaṃ vilapantassa)'는 그가 울부짖고 있는 바로 그때라는 뜻이다. '삔빨리 열매를 먹고 가버린다(bhutvāna pipphaliṃ yanti)'는 것은 그 삔빨리 나무의 열매를 다 먹고 다른 열매가 풍성한 나무로 간다는 뜻이다. '여전히 울고만 있네(vilapatvevā)'는 그 새는 계속 울기만 한다는 뜻이다. '분복에 따라(yathodhinti)'는 정해진 몫에 따라라는 뜻이니, 부모, 형제, 자매, 아들, 딸 등에게 누리고 사용하도록 주어야 할 각각의 몫을 주지 않는다는 의미이다.

Sakinti ekavārampi nānubhoti. ‘‘Saka’’ntipi pāṭho, attano santakampīti attho. Na saṅgaṇhātīti bhattacchādanabījanaṅgalādidānavasena na saṅgaṇhāti. Vilapatveva so naroti etesu rājādīsu dhanaṃ gahetvā gacchantesu kevalaṃ so puriso vilapatiyeva. Dhīroti paṇḍito. Saṅgaṇhātīti attano santikaṃ āgate dubbalañātake bhattacchādanabījanaṅgalādidānena saṅgaṇhāti. Tenāti so puriso tena ñātisaṅgahena catuparisamajjhe kittiñca attano vaṇṇabhaṇanañca pāpuṇāti, pecca sagge devanagare pamodati.

'단 한 번도(sakiṃ)'는 단 한 번도 누리지 못한다는 뜻이다. '사깡(sakaṃ)'이라는 독법도 있는데, 이는 자신의 소유물이라는 뜻이다. '돌보지 않는다(na saṅgaṇhāti)'는 것은 음식이나 옷, 종자와 쟁기 등을 주어 거두어 보살피지 않는다는 뜻이다. '그 사람은 여전히 울고만 있네(vilapatveva so naro)'는 이러한 왕 등이 재물을 가지고 가버릴 때 그 사람은 오직 울부짖기만 할 뿐이라는 뜻이다. '현명한 이(dhīro)'는 지혜로운 사람이다. '거두어 보살핀다(saṅgaṇhāti)'는 것은 자기에게 찾아온 형편이 어려운 친지들을 음식과 옷, 종자와 쟁기 등을 주어 돌보는 것이다. '그로 인해(tenā)'는 그 사람은 친지들을 거두어 보살핀 일로 인해 사부대중 가운데서 명성과 칭송을 얻고, 죽어서는 천상 세계인 데와나가라에서 환희한다는 뜻이다.

Evaṃ mahāsatto tassa dhammaṃ desetvā dānaṃ pākatikaṃ kāretvā himavantameva gantvā aparihīnajjhāno brahmalokūpago ahosi.

이와 같이 보살은 그에게 법을 설하여 보시를 정상으로 되돌리게 하고, 히말라야로 돌아가 선정을 잃지 않고 범천에 태어났습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘iti kho, mahārāja, āgantukaseṭṭhi bhātu puttassa māritattā ettakaṃ kālaṃ neva puttaṃ, na dhītaraṃ alabhī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kaniṭṭho āgantukaseṭṭhi ahosi, jeṭṭhako pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 "대왕이여, 이와 같이 떠돌이 장자는 형의 아들을 죽였기 때문에 이토록 오랜 세월 동안 아들도 딸도 얻지 못한 것입니다"라고 말씀하시고 자타카를 연결하셨습니다. "그때의 남동생은 떠돌이 장자였고, 형은 바로 나였다."

Mayhakajātakavaṇṇanā pañcamā.

마이하까 자타카 주해 제5화.

[391] 6. Vijjādharajātakavaṇṇanā

[391] 6. 6. 윗자다라 자타카 사견을 물리친 이야기 ---

Dubbaṇṇarūpanti [Pg.285] idaṃ satthā jetavane viharanto lokatthacariyaṃ ārabbha kathesi. Vatthu mahākaṇhajātake (jā. 1.12.61 ādayo) āvi bhavissati. Tadā pana satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato lokatthacariyaṃ cariyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

"못생긴 모습이여(Dubbaṇṇarūpaṃ)"라는 이 말씀은 스승께서 제타와나에 머무실 때 세상의 이익을 위한 실천(lokatthacariya)에 관하여 하신 말씀입니다. 이 이야기는 마하깐하 자타카(Jā. 469)에서 분명하게 드러날 것입니다. 그때 스승께서는 "비구들이여, 여래가 세상의 이익을 위한 실천을 한 것은 비단 지금뿐만이 아니라 과거에도 그러했다."라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakko ahosi. Tadā eko vijjādharo vijjaṃ parivattetvā aḍḍharattasamaye āgantvā bārāṇasirañño aggamahesiyā saddhiṃ aticarati, tassā paricārikāyo sañjāniṃsu. Sā sayameva rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘deva, eko puriso aḍḍharattasamaye sirigabbhaṃ pavisitvā maṃ dūsetī’’ti āha. ‘‘Sakkhissasi pana kiñci saññāṇaṃ kātu’’nti? ‘‘Sakkomi, devā’’ti sā jātihiṅgulikapātiṃ āharāpetvā tassa purisassa rattiṃ āgantvā abhiramitvā gacchantassa piṭṭhiyaṃ pañcaṅgulikaṃ datvā pātova rañño ārocesi. Rājā manusse āṇāpesi ‘‘gacchatha, sabbadisāsu oloketvā piṭṭhiyaṃ katajātihiṅgulapañcaṅgulikapurisaṃ gaṇhathā’’ti. Vijjādharopi rattiṃ anācāraṃ katvā divā susāne sūriyaṃ namassanto ekapādena tiṭṭhati. Rājapurisā taṃ disvā parivārayiṃsu. So ‘‘pākaṭaṃ me kammaṃ jāta’’nti vijjaṃ parivattetvā ākāsena uppatitvā gato.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 삭카(제석천)였습니다. 그때 한 위자다라(Vijjādhara, 명통자)가 주문을 외워 한밤중에 와서 바라나시 왕의 왕비와 간통하였는데, 그녀의 시녀들이 이를 알게 되었습니다. 왕비가 직접 왕에게 나아가 "대왕이시여, 한 남자가 한밤중에 침실에 들어와 저를 범합니다."라고 말했습니다. "그를 표시할 수 있는 어떤 징표를 남길 수 있겠느냐?" "할 수 있습니다, 대왕이시여." 그녀는 천연 진사(cinnabar) 그릇을 가져오게 하여, 그 남자가 밤에 와서 즐기고 떠날 때 그의 등 뒤에 다섯 손가락 자국을 찍고 아침 일찍 왕에게 알렸습니다. 왕은 사람들에게 명령했습니다. "가서 모든 방향을 살펴 등 뒤에 진사로 된 다섯 손가락 자국이 있는 남자를 잡아라." 위자다라도 밤에는 부도덕한 짓을 저지르고 낮에는 묘지에서 태양을 향해 예배하며 한 발로 서 있었습니다. 왕의 부하들이 그를 보고 포위했습니다. 그는 "내 행위가 탄로 났구나."라고 생각하며 주문을 외워 허공으로 솟구쳐 가버렸습니다.

Rājā taṃ disvā āgatapurise ‘‘addasathā’’ti pucchi. ‘‘Āma, addasāmā’’ti. ‘‘Ko nāmeso’’ti? ‘‘Pabbajito, devā’’ti. ‘‘So hi rattiṃ anācāraṃ katvā divā pabbajitavesena vasati’’. Rājā ‘‘ime divā samaṇavesena caritvā rattiṃ anācāraṃ karontī’’ti pabbajitānaṃ kujjhitvā micchāgahaṇaṃ gahetvā ‘‘mayhaṃ vijitā ime sabbe pabbajitā palāyantu, diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne rājāṇaṃ karissantū’’ti bheriṃ carāpesi. Tiyojanasatikā kāsiraṭṭhā palāyitvā sabbe pabbajitā aññarājadhāniyo agamiṃsu. Sakalakāsiraṭṭhe manussānaṃ ovādadāyako ekopi dhammikasamaṇabrāhmaṇo nāhosi. Anovādakā manussā pharusā ahesuṃ, dānasīlavimukhā matamatā yebhuyyena apāye nibbattiṃsu, sagge nibbattanakā nāma nāhesuṃ.

왕은 돌아온 사람들에게 "그를 보았느냐?"라고 물었습니다. "예, 보았습니다." "그는 누구냐?" "출가자입니다, 대왕이시여." "그는 밤에 부도덕한 짓을 저지르고 낮에는 출가자의 모습으로 지내고 있었구나." 왕은 "이들이 낮에는 사문의 모습으로 다니면서 밤에는 부도덕한 짓을 하는구나."라며 출가자들에게 화를 내고 그릇된 견해를 품어, "내 영토 안의 이 모든 출가자는 도망가라. 눈에 띄는 곳마다 왕의 처벌을 내리리라."라고 북을 울려 선포하게 했습니다. 300요자나에 달하는 카시 왕국에서 모든 출가자가 도망쳐 다른 왕국으로 떠나버렸습니다. 온 카시 왕국에 사람들에게 훈계를 줄 법다운 사문이나 바라문이 단 한 명도 없게 되었습니다. 훈계를 받지 못한 사람들은 거칠어지고 보시와 지계를 멀리하여, 죽어서 대부분 악처에 태어났으며 천상에 태어나는 자는 없게 되었습니다.

Sakko [Pg.286] nave devaputte apassanto ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjetvā vijjādharaṃ nissāya bārāṇasiraññā kuddhena micchāgahaṇaṃ gahetvā pabbajitānaṃ raṭṭhā pabbājitabhāvaṃ ñatvā ‘‘ṭhapetvā maṃ añño imassa rañño micchāgahaṇaṃ bhindituṃ samattho nāma natthi, rañño ca raṭṭhavāsīnañca avassayo bhavissāmī’’ti cintetvā nandamūlapabbhāre paccekabuddhānaṃ santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘bhante, mayhaṃ ekaṃ mahallakaṃ paccekabuddhaṃ detha, kāsiraṭṭhaṃ pasādessāmī’’ti āha. So saṅghattherameva labhi, athassa pattacīvaraṃ gahetvā taṃ purato katvā sayaṃ pacchato hutvā sirasmiṃ añjaliṃ ṭhapetvā paccekabuddhaṃ namassanto uttamarūpadharo māṇavako hutvā sakalanagarassa matthakena tikkhattuṃ vicaritvā rājadvāraṃ āgantvā ākāse aṭṭhāsi. Amaccā rañño ārocesuṃ ‘‘deva, abhirūpo māṇavako ekaṃ samaṇaṃ ānetvā rājadvāre ākāse ṭhito’’ti. Rājā āsanā uṭṭhāya sīhapañjare ṭhatvā ‘‘māṇavaka, kasmā tvaṃ abhirūpo samāno etassa virūpassa samaṇassa pattacīvaraṃ gahetvā namassamāno ṭhito’’ti tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

삭카는 새로 태어나는 천자들이 보이지 않자 "무슨 까닭인가?" 하고 살피다가, 위자다라 때문에 바라나시 왕이 노하여 그릇된 견해를 품고 출가자들을 나라에서 추방한 사실을 알게 되었습니다. 그는 "나를 제외하고는 아무도 이 왕의 그릇된 견해를 꺾을 수 없다. 내가 왕과 나라 사람들의 의지처가 되리라."라고 생각하고 난다물라 동굴의 벽지불들에게 가서 경배하며 "존자들이여, 저에게 장로 벽지불 한 분을 모시게 해주십시오. 카시 왕국을 교화하겠습니다."라고 말했습니다. 그는 승가의 장로를 모시게 되었고, 그분의 발우와 가사를 받아 그분을 앞세우고 자신은 뒤에서 머리에 합장하며 벽지불을 경배하는 빼어난 용모의 청년(māṇavaka)이 되었습니다. 그는 온 성을 세 번 돌고 왕궁 문에 이르러 허공에 섰습니다. 신하들이 왕에게 고했습니다. "대왕이시여, 매우 아름다운 청년이 한 사문을 모시고 왕궁 문 앞 허공에 서 있습니다." 왕은 자리에서 일어나 사자창가(sīhapañjara)에 서서 "청년이여, 그대는 이토록 아름다운데 왜 이 못생긴 사문의 발우와 가사를 들고 경배하며 서 있는가?"라며 그와 대화하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

108.

108.

‘‘Dubbaṇṇarūpaṃ tuvamariyavaṇṇī, purakkhatvā pañjaliko namassasi;

Seyyo nu teso udavā sarikkho, nāmaṃ parassattano cāpi brūhī’’ti.

"그대는 고귀한 외모를 지녔는데, 못생긴 모습의 저 사문을 앞세우고 합장하여 경배하는구나. 그가 그대보다 뛰어난가, 아니면 동등한가? 저분과 그대 자신의 이름을 말해다오."

Tattha ariyavaṇṇīti sundararūpo. Seyyo nu tesoti eso virūpo pabbajito kiṃ nu tayā uttaritaro, udāhu sarikkho. Nāmaṃ parassattano cāpīti etassa parassa ca attano ca nāmaṃ brūhīti pucchati.

거기서 '고귀한 외모(ariyavaṇṇī)'란 아름다운 모습입니다. '그가 뛰어난가(seyyo nu teso)'란 이 못생긴 출가자가 당신보다 더 수승한지 아니면 동등한지를 묻는 것입니다. '다른 이와 자신(nāmaṃ parassattano cāpi)'은 상대방과 자신의 이름을 말하라고 묻는 것입니다.

Atha naṃ sakko ‘‘mahārāja, samaṇā nāma garuṭṭhāniyā, tena me nāmaṃ lapituṃ na labbhati, mayhaṃ pana te nāmaṃ kathessāmī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

그러자 삭카는 "대왕이시여, 사문이란 존경받아야 할 위치에 계신 분들이라 그분들의 이름을 함부로 부를 수 없습니다. 하지만 당신에게 제 이름은 말씀드리지요."라고 말하며 두 번째 게송을 읊었습니다.

109.

109.

‘‘Na nāmagottaṃ gaṇhanti rāja, sammaggatānujjugatāna devā;

Ahañca te nāmadheyyaṃ vadāmi, sakkohamasmī tidasānamindo’’ti.

"대왕이시여, 올바른 길에 이르고 정직하게 행하는 분들의 이름과 성씨를 신들은 함부로 부르지 않습니다. 하지만 제가 당신에게 제 이름을 말씀드리지요. 저는 삼십삼천의 왕인 삭카입니다."

Tattha [Pg.287] sammaggatānujjugatāna devāti mahārāja, sabbasaṅkhāre yathā sabhāvasarasavasena sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ pattattā sammaggatānaṃ, ujunā ca aṭṭhaṅgikena maggena nibbānaṃ gatattā ujugatānaṃ mahākhīṇāsavānaṃ upapattidevehi uttaritarānaṃ visuddhidevānaṃ upapattidevā nāmagottaṃ na gaṇhanti. Ahañca te nāmadheyyanti apica ahaṃ attano nāmadheyyaṃ tuyhaṃ kathemi.

거기서 '올바른 길에 이르고 정직하게 행하는 신들(sammaggatānujjugatāna devā)'이란, 대왕이시여, 모든 형성된 것들을 그 성질에 따라 통찰하여 최상의 결실인 아라한과에 이르렀기에 올바른 길에 이른 자들이며, 정직한 팔정도로 열반에 이르렀기에 정직하게 행하는 자들인 번뇌가 다한 성자들을 말합니다. 천상에 태어난 신(upapattideva)들보다 수승한 이 청정신(visuddhideva, 성자)들의 이름과 성씨를 천상에 태어난 신들은 함부로 부르지 않습니다. '제 이름은 말씀드리지요'란 자신의 이름을 당신에게 말하겠다는 뜻입니다.

Taṃ sutvā rājā tatiyagāthāya bhikkhunamassane ānisaṃsaṃ pucchi –

그 말을 듣고 왕은 세 번째 게송으로 비구에게 경배하는 공덕에 대해 물었습니다.

110.

110.

‘‘Yo disvā bhikkhuṃ caraṇūpapannaṃ, purakkhatvā pañjaliko namassati;

Pucchāmi taṃ devarājetamatthaṃ, ito cuto kiṃ labhate sukhaṃ so’’ti.

"수행(caraṇa)을 갖춘 비구를 보고 그를 앞세우며 합장하고 경배하는 자, 신들의 왕이시여, 그에 대해 묻노니 그는 이곳에서 죽어 어떤 행복을 얻습니까?"

Sakko catutthagāthāya kathesi –

삭카가 네 번째 게송으로 대답했습니다.

111.

111.

‘‘Yo disvā bhikkhuṃ caraṇūpapannaṃ, purakkhatvā pañjaliko namassati;

Diṭṭheva dhamme labhate pasaṃsaṃ, saggañca so yāti sarīrabhedā’’ti.

수행을 갖춘 비구를 보고 앞세우며 합장하고 경배하는 자, 그는 현세에서 찬탄을 받고 몸이 무너진 뒤에는 천상에 가나이다.

Tattha bhikkhunti bhinnakilesaṃ parisuddhapuggalaṃ. Caraṇūpapannanti sīlacaraṇena upetaṃ. Diṭṭheva dhammeti na kevalaṃ ito cutoyeva, imasmiṃ pana attabhāve so pasaṃsaṃ labhati, pasaṃsāsukhaṃ vindatīti.

거기서 '비구(bhikkhuṃ)'란 번뇌를 끊은 청정한 사람을 말합니다. '수행을 갖춘(caraṇūpapannaṃ)'이란 계율과 행실을 갖춘 것입니다. '현세에서(diṭṭheva dhamme)'란 단지 죽은 뒤뿐만 아니라, 이 몸을 가진 현재의 삶에서도 그는 찬탄을 받으며 찬탄의 행복을 누린다는 의미입니다.

Rājā sakkassa kathaṃ sutvā attano micchāgahaṇaṃ bhinditvā tuṭṭhamānaso pañcamaṃ gāthamāha –

왕은 삭카의 말을 듣고 자신의 그릇된 견해를 버리고 기쁜 마음으로 다섯 번째 게송을 읊었습니다.

112.

112.

‘‘Lakkhī vata me udapādi ajja, yaṃ vāsavaṃ bhūtapatiddasāma;

Bhikkhuñca disvāna tuvañca sakka, kāhāmi puññāni anappakānī’’ti.

오늘 내게 참으로 행운이 생겼도다. 신들의 주님을 뵈었으니. 비구와 그대 삭카를 뵈었으니, 이제 적지 않은 공덕을 지으리라.

Tattha lakkhīti sirī, paññātipi vadanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ajja mama tava vacanaṃ suṇantasseva kusalākusalavipākajānanapaññā udapādīti. Yanti nipātamattaṃ. Bhūtapatiddasāmāti bhūtapatiṃ addasāma.

거기서 '행운(lakkhī)'이란 영광(시리, sirī)이며, 지혜라고도 합니다. '오늘 당신의 말을 듣는 중에 선악의 과보를 아는 지혜가 생겼다'는 뜻입니다. '양(yaṃ)'은 어조사일 뿐입니다. '중생들의 주님을 뵈었다(bhūtapatiddasāmā)'는 것은 중생들의 주인(제석천)을 보았다는 뜻입니다.

Taṃ [Pg.288] sutvā sakko paṇḍitassa thutiṃ karonto chaṭṭhaṃ gāthamāha –

그것을 듣고 삭카 천제는 현자를 찬탄하며 여섯 번째 게송을 읊었다.

113.

113.

‘‘Addhā have sevitabbā sapaññā, bahussutā ye bahuṭhānacintino;

Bhikkhuñca disvāna mamañca rāja, karohi puññāni anappakānī’’ti.

“진실로 지혜롭고 박학다식하며 여러 방면으로 사유하는 이들을 가까이해야 합니다. 왕이여, 비구와 나를 보았으니 적지 않은 공덕을 쌓으십시오.”

Tattha bahuṭhānacintinoti bahūni kāraṇāni cintanasamatthā.

거기서 ‘여러 방면으로 사유하는 이들(bahuṭhānacintino)’이란 많은 원인들을 사유할 능력이 있는 이들을 의미한다.

Taṃ sutvā rājā osānagāthamāha –

그것을 듣고 왕은 결론의 게송을 읊었다.

114.

114.

‘‘Akkodhano niccapasannacitto, sabbātithīyācayogo bhavitvā;

Nihacca mānaṃ abhivādayissaṃ, sutvāna devinda subhāsitānī’’ti.

“분노하지 않고 항상 맑은 마음을 지니며, 모든 손님의 요청에 응하는 자가 되어, 자만심을 버리고 공경하겠나이다. 신들의 왕이시여, 당신의 훌륭한 말씀을 들었기 때문입니다.”

Tattha sabbātithīyācayogo bhavitvāti sabbesaṃ atithīnaṃ āgatānaṃ āgantukānaṃ yaṃ yaṃ te yācanti, tassa tassa yutto anucchaviko bhavitvā, sabbaṃ tehi yācitayācitaṃ dadamānoti attho. Sutvāna devinda subhāsitānīti tava subhāsitāni sutvā ahaṃ evarūpo bhavissāmīti vadati.

거기서 ‘모든 손님의 요청에 응하는 자가 되어(sabbātithīyācayogo bhavitvā)’란 찾아온 모든 손님이 요청하는 것이 무엇이든 그것에 적절하고 합당하게 대하며 그들이 요청하는 모든 것을 준다는 뜻이다. ‘신들의 왕이시여, 당신의 훌륭한 말씀을 듣고(sutvāna devinda subhāsitāni)’란 당신의 훌륭한 말씀을 듣고 나는 이와 같은 사람이 되겠다고 말하는 것이다.

Evañca pana vatvā pāsādā oruyha paccekabuddhaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Paccekabuddho ākāse pallaṅkena nisīditvā ‘‘mahārāja, vijjādharo na samaṇo, tvaṃ ito paṭṭhāya ‘atuccho loko, atthi dhammikasamaṇabrāhmaṇā’ti ñatvā dānaṃ dehi, sīlaṃ rakkha, uposathakammaṃ karohī’’ti rājānaṃ ovadi. Sakkopi sakkānubhāvena ākāse ṭhatvā ‘‘ito paṭṭhāya appamattā hothā’’ti nāgarānaṃ ovādaṃ datvā ‘‘palātā samaṇabrāhmaṇā āgacchantū’’ti bheriṃ carāpesi. Atha te ubhopi sakaṭṭhānameva agamaṃsu. Rājā tassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni akāsi.

이와 같이 말하고 왕은 궁전에서 내려와 벽지불에게 절하고 한곁에 섰다. 벽지불은 허공에 가부좌를 틀고 앉아 “대왕이여, 저 자는 비자가(Vijjā, 명술)를 부리는 자이지 사문이 아닙니다. 당신은 이제부터 ‘세상은 텅 비어 있지 않다, 법다운 사문과 바라문이 있다’라고 알아 보시를 베풀고 계를 지키며 포살을 행하십시오”라고 왕에게 훈계했다. 삭카 또한 삭카의 신통력으로 허공에 머물며 “이제부터 방일하지 마십시오”라고 성안 사람들에게 훈계를 하고, “도망갔던 사문과 바라문들은 돌아오십시오”라고 북을 쳐서 알리게 했다. 그 후 두 분은 각각 자신들의 처소로 돌아갔다. 왕은 그 훈계에 머물며 보시 등의 공덕을 쌓았다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccekabuddho parinibbuto, rājā ānando ahosi, sakko pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때의 벽지불은 반열반하셨고, 왕은 아난다였으며, 삭카는 바로 나였다.”

Vijjādharajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

비자가라 자타카(Vijjādharajātaka) 주석이 끝났다. 여섯 번째.

[392] 7. Siṅghapupphajātakavaṇṇanā

[392] 7. 싱가뿝파 자타카(Siṅghapupphajātaka) 주석

Yametanti [Pg.289] idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira jetavanā nikkhamitvā kosalaraṭṭhe aññataraṃ araññaṃ nissāya viharanto ekadivasaṃ padumasaraṃ otaritvā supupphitapadumaṃ disvā adhovāte ṭhatvā upasiṅghi. Atha naṃ tasmiṃ vane adhivatthā devatā ‘‘mārisa, tvaṃ gandhatheno nāma, idaṃ te ekaṃ theyyaṅga’’nti saṃvejesi. So tāya saṃvejito puna jetavanaṃ āgantvā satthāraṃ vanditvā nisinno ‘‘kahaṃ bhikkhu nivutthosī’’ti puṭṭho ‘‘asukavanasaṇḍe nāma, tattha ca maṃ devatā evaṃ nāma saṃvejesī’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘na kho bhikkhu pupphaṃ upasiṅghanto tvameva devatāya saṃvejito, porāṇakapaṇḍitāpi saṃvejitapubbā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

‘이것을(Yametaṃ)’이라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 어떤 비구에 대해 말씀하신 것이다. 전해지는 바에 따르면, 그는 제타바나를 떠나 코살라 국의 어떤 숲을 의지해 머물다가 어느 날 연못에 들어가 활짝 핀 연꽃을 보고 바람이 부는 아래쪽(순풍)에 서서 향기를 맡았다. 그때 그 숲에 거주하던 천인이 “여보게, 그대는 향기 도둑이라네. 이것은 그대의 한 가지 도둑질이라네”라고 그를 경책했다. 그는 그 천인에게 경책을 받고 다시 제타바나로 돌아와 스승께 절을 하고 앉았다. “비구여, 어디에서 머물렀는가?”라는 질문을 받고 “아무개 숲에서 머물렀는데, 거기서 천인이 저를 이와 같이 경책했습니다”라고 말했다. 그러자 스승께서는 “비구여, 꽃 향기를 맡는다고 해서 그대만 천인에게 경책받은 것이 아니라, 옛 현자들도 경책받은 적이 있다”라고 말씀하시고, 그의 요청에 따라 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ kāsikagāme brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ uggahitasippo aparabhāge isipabbajjaṃ pabbajitvā ekaṃ padumasaraṃ nissāya upavasanto ekadivasaṃ saraṃ otaritvā supupphitapadumaṃ upasiṅghamāno aṭṭhāsi. Atha naṃ ekā devadhītā rukkhakkhandhavivare ṭhatvā saṃvejayamānā paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타가 다스릴 때, 보살은 카시의 한 마을 바라문 가문에서 태어나 성년이 되어 탁카실라에서 학문을 익히고, 나중에 선인으로 출가하여 연못 근처에서 수행하며 지냈다. 어느 날 연못에 들어가 활짝 핀 연꽃의 향기를 맡으며 서 있었다. 그때 한 천녀가 나무 줄기 틈에 서서 그를 경책하며 첫 번째 게송을 읊었다.

115.

115.

‘‘Yametaṃ vārijaṃ pupphaṃ, adinnaṃ upasiṅghasi;

Ekaṅgametaṃ theyyānaṃ, gandhathenosi mārisā’’ti.

“주어지지 않은 이 수생 식물의 꽃 향기를 당신이 맡고 있으니, 이것은 도둑질의 한 종류입니다. 여보게, 당신은 향기 도둑입니다.”

Tattha ekaṅgametanti ekakoṭṭhāso esa.

거기서 ‘이것은 한 종류(ekaṅgametaṃ)’란 이것은 한 부분이라는 것이다.

Tato bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

그러자 보살이 두 번째 게송을 읊었다.

116.

116.

‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti.

“나는 가져가지도 않고 꺾지도 않으며, 멀리서 수생 식물의 향기만 맡을 뿐입니다. 그런데 어째서 나를 향기 도둑이라 부릅니까?”

Tattha ārā siṅghāmīti dūre ṭhito ghāyāmi. Vaṇṇenāti kāraṇena.

거기서 ‘멀리서 향기를 맡다(ārā siṅghāmi)’란 멀리 서서 냄새를 맡는다는 뜻이다. ‘이유로(vaṇṇena)’란 원인으로라는 뜻이다.

Tasmiṃ [Pg.290] khaṇe eko puriso tasmiṃ sare bhisāni ceva khaṇati, puṇḍarīkāni ca bhañjati. Bodhisatto taṃ disvā ‘‘maṃ ārā ṭhatvā upasiṅghantaṃ ‘coro’ti vadasi, etaṃ purisaṃ kasmā na bhaṇasī’’ti tāya saddhiṃ sallapanto tatiyaṃ gāthamāha –

그 순간 한 사람이 그 연못에서 연근을 캐고 연꽃을 꺾고 있었다. 보살은 그를 보고 “멀리 서서 향기를 맡는 나에게는 ‘도둑’이라 하면서, 저 사람은 어째서 꾸짖지 않소?”라고 그녀와 대화하며 세 번째 게송을 읊었다.

117.

117.

‘‘Yoyaṃ bhisāni khaṇati, puṇḍarīkāni bhañjati;

Evaṃ ākiṇṇakammanto, kasmā eso na vuccatī’’ti.

“여기 연근을 캐고 연꽃을 꺾는 저 사람, 저렇게 거친 행동을 하는데 어째서 저 사람은 아무 소리도 듣지 않습니까?”

Tattha ākiṇṇakammantoti kakkhaḷakammanto dāruṇakammanto.

거기서 ‘험한 행동을 하는 자(ākiṇṇakammanto)’란 거친 행동을 하는 자, 잔인한 행동을 하는 자라는 뜻이다.

Athassa avacanakāraṇaṃ ācikkhantī devatā catutthapañcamagāthā abhāsi –

그러자 그를 꾸짖지 않는 이유를 설명하며 천녀가 네 번째와 다섯 번째 게송을 읊었다.

118.

118.

‘‘Ākiṇṇaluddo puriso, dhāticelaṃva makkhito;

Tasmiṃ me vacanaṃ natthi, tañcārahāmi vattave.

“잔인함에 물든 저 사람은 마치 유모의 옷이 더러움에 물든 것과 같습니다. 그에게는 내가 할 말이 없으나, 당신에게는 말할 가치가 있습니다.”

119.

119.

‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino;

Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhāmattaṃva khāyatī’’ti.

“결점이 없는 사람, 항상 깨끗함을 찾는 사람에게는 털끝만큼의 악이라도 먹구름처럼 크게 보입니다.”

Tattha dhāticelaṃvāti kheḷasiṅghāṇikamuttagūthamakkhitaṃ dhātidāsiyā nivatthacelaṃ viya ayaṃ pāpamakkhitoyeva, tena kāraṇena tasmiṃ mama vacanaṃ natthi. Tañcārahāmīti samaṇā pana ovādakkhamā honti piyasīlā, tasmā taṃ appamattakampi ayuttaṃ karontaṃ vattuṃ arahāmi samaṇāti. Anaṅgaṇassāti niddosassa tumhādisassa. Abbhāmattaṃva khāyatīti mahāmeghappamāṇaṃ hutvā upaṭṭhāti, idāni kasmā evarūpaṃ dosaṃ abbohārikaṃ karosīti.

“거기서 ‘유모의 옷처럼(dhāticelaṃva)’이란 침, 콧물, 대소변이 묻은 유모의 옷처럼 이 사람은 악으로 얼룩져 있다는 것이니, 그런 이유로 그에 대해서는 내가 할 말이 없다는 뜻이다. ‘말할 가치가 있습니다(tañcārahāmi)’란 사문들은 훈계를 잘 받아들이고 계행을 사랑하므로, 비록 아주 작은 것이라도 부당한 일을 할 때 사문인 당신에게 말할 가치가 있다는 뜻이다. ‘결점이 없는 사람에게(anaṅgaṇassa)’란 당신들처럼 허물이 없는 사람에게라는 뜻이다. ‘먹구름처럼 보입니다(abbhāmattaṃva khāyatī)’란 거대한 먹구름만큼의 크기가 되어 나타난다는 것이니, 그런데 지금 어째서 이와 같은 잘못을 대수롭지 않게 저지르는가 하는 뜻이다.”

Tāya pana saṃvejito bodhisatto saṃvegappatto chaṭṭhaṃ gāthamāha –

그녀에 의해 일깨워진 보살은 영적 절박함을 느끼고 여섯 번째 게송을 읊었다.

120.

120.

‘‘Addhā maṃ yakkha jānāsi, atho maṃ anukampasi;

Punapi yakkha vajjāsi, yadā passasi edisa’’nti.

“야차여, 참으로 당신은 나를 잘 알고 또한 나를 가엽게 여기시는구려. 야차여, 다시 이와 같은 일을 보거든 그때도 내게 말씀해 주시오.”

Tattha yakkhāti devataṃ ālapati. Vajjāsīti vadeyyāsi. Yadā passasi edisanti yadā mama evarūpaṃ dosaṃ passasi, tadā evaṃ mama vadeyyāsīti vadati.

“거기서 ‘야차여(yakkha)’란 천녀를 부르는 말이다. ‘말씀해 주시오(vajjāsi)’란 말해달라는 뜻이다. ‘이런 일을 보거든(yadā passasi edisaṃ)’이란 나의 이와 같은 허물을 볼 때 그때 내게 이와 같이 말해달라고 하는 것이다.”

Athassa [Pg.291] sā devadhītā sattamaṃ gāthamāha –

그러자 그 천녀가 그에게 일곱 번째 게송을 읊었다.

121.

121.

‘‘Neva taṃ upajīvāmi, napi te bhatakāmhase;

Tvameva bhikkhu jāneyya, yena gaccheyya suggati’’nti.

“나는 당신을 의지해 살지도 않고 당신의 하인도 아닙니다. 비구여, 어떤 길로 가야 선처에 이를 수 있을지 당신 스스로 알아야 합니다.”

Tattha bhatakāmhaseti tava bhatihatā kammakarāpi na homa. Kiṃkāraṇā taṃ sabbakālaṃ rakkhamānā vicarissāmāti dīpeti. Yena gaccheyyāti bhikkhu yena kammena tvaṃ sugatiṃ gaccheyyāsi, tvameva taṃ jāneyyāsīti.

거기서 ‘하인도 아닙니다(bhatakāmhase)’란 당신의 급료를 받는 일꾼도 아니라는 뜻이다. 어떤 이유로 당신을 항상 지켜보며 다니겠느냐는 것을 나타낸다. ‘가야 할 길(yena gaccheyya)’이란 비구여, 어떤 행위로 당신이 선처에 갈 수 있을지 당신 스스로 그것을 알아야 한다는 뜻이다.

Evaṃ sā tassa ovādaṃ datvā attano vimānameva paviṭṭhā. Bodhisattopi jhānaṃ nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

이와 같이 그녀는 그에게 훈계를 하고 자신의 천궁으로 들어갔다. 보살 또한 선정을 성취하여 죽은 뒤 범천 세상에 태어나게 되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.

스승께서는 이 법문을 마치시고 진리를 드러내신 뒤 자타카를 결합시키셨다. 진리를 설하신 끝에 그 비구는 예류과에 머물렀다.

Tadā devadhītā uppalavaṇṇā ahosi, tāpaso pana ahameva ahosinti.

그때 천녀는 우빳라완나였고, 수행자는 바로 나였다.

Siṅghapupphajātakavaṇṇanā sattamā.

싱가뿝파 자타카 주석(제7화)이 끝났다.

[393] 8. Vighāsādajātakavaṇṇanā

[393] 8. 위가사다 자타카 주석

Susukhaṃ vata jīvantīti idaṃ satthā pubbārāme viharanto keḷisīlake bhikkhū ārabbha kathesi. Tesu hi mahāmoggallānattherena pāsādaṃ kampetvā saṃvejitesu dhammasabhāyaṃ bhikkhū tesaṃ aguṇaṃ kathentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepete keḷisīlakāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'참으로 행복하게 사노라'라는 이 법문은 스승께서 뽑바라마(동원)에 머무실 때, 노는 데만 정신이 팔린 비구들을 인연으로 말씀하셨다. 대목갈라나 존자가 전각을 흔들어 그들을 자극하자, 비구들은 법당에 앉아 그들의 허물을 이야기하고 있었다. 스승께서 오셔서 '비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?'라고 물으시고, '이러저러한 이야기입니다'라고 대답하자, '비구들이여, 그들이 노는 것을 좋아한 것은 지금뿐만이 아니라 과거에도 그러했다'라고 말씀하시며 과거의 이야기를 꺼내셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakko ahosi. Atha aññatarasmiṃ kāsikagāme satta bhātaro kāmesu dosaṃ disvā nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā majjhāraññe vasantā yoge yogaṃ akatvā kāyadaḷhībahulā hutvā nānappakāraṃ kīḷaṃ kīḷantā [Pg.292] cariṃsu. Sakko devarājā ‘‘ime saṃvejessāmī’’ti suko hutvā tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ āgantvā ekasmiṃ rukkhe nilīyitvā te saṃvejento paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 삭까였다. 그때 카시의 어느 마을에 일곱 형제가 감각적 욕망의 과오를 보고 출가하여 수행자가 된 뒤 숲 한가운데서 살았는데, 수행에 정진하지 않고 오직 몸을 튼튼하게 하는 데만 치중하며 여러 가지 놀이를 즐기며 지냈다. 천왕 삭까는 '이들을 일깨워야겠다'라고 생각하고 앵무새가 되어 그들이 사는 곳으로 가서, 나무 한 그루에 앉아 그들을 일깨우기 위해 첫 번째 게송을 읊었다.

122.

122.

‘‘Susukhaṃ vata jīvanti, ye janā vighāsādino;

Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca suggatī’’ti.

“참으로 행복하게 사노라, 남은 음식을 먹는 사람들은. 현세에서도 찬탄받고 내세에도 선처에 가리라.”

Tattha vighāsādinoti bhuttātirekaṃ bhuñjante sandhāyāha. Diṭṭheva dhammeti ye evarūpā, te diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca tesaṃ sugati hoti, sagge uppajjantīti adhippāyena vadati.

거기서 '남은 음식을 먹는 사람들(vighāsādino)'이란 남들이 먹고 남긴 것을 먹는 자들을 가리킨다. '현세에서'란 이와 같은 자들은 현세에서 찬탄받고 내세에도 그들에게는 선처가 있으니 천상에 태어난다는 뜻으로 말한 것이다.

Atha tesu eko tassa vacanaṃ sutvā avasese āmantetvā dutiyaṃ gāthamāha –

그러자 그들 중 한 명이 그 말을 듣고 나머지를 불러 두 번째 게송을 읊었다.

123.

123.

‘‘Sukassa bhāsamānassa, na nisāmetha paṇḍitā;

Idaṃ suṇātha sodariyā, amhevāyaṃ pasaṃsatī’’ti.

“현자들이여, 말하는 앵무새의 소리를 듣고 있습니까? 형제들이여, 이것을 들어보시오. 이 새가 우리를 찬탄하고 있소.”

Tattha bhāsamānassāti mānusikāya vācāya bhaṇantassa. Na nisāmethāti na suṇātha. Idaṃ suṇāthāti idamassa vacanaṃ suṇātha. Sodariyāti samāne udare vutthabhāvena te ālapanto āha.

여기서 '말하는'이란 사람의 언어로 말하는 것을 의미한다. '듣고 있습니까(na nisāmetha)'란 듣지 못했느냐고 묻는 것이다. '이것을 들어보시오'란 그의 이 말을 들어보라는 뜻이다. '형제들이여(sodariyā)'란 같은 모태에서 태어난 사이이기에 그들을 부르며 말한 것이다.

Atha ne paṭikkhipanto suko tatiyaṃ gāthamāha –

그러자 앵무새는 그들을 반박하며 세 번째 게송을 읊었다.

124.

124.

‘‘Nāhaṃ tumhe pasaṃsāmi, kuṇapādā suṇātha me;

Ucchiṭṭhabhojino tumhe, na tumhe vighāsādino’’ti.

“나는 당신들을 찬탄하는 것이 아니오, 송장을 먹는 자들이여, 내 말을 들으시오. 당신들은 찌꺼기를 먹는 자들이지, 남은 음식을 먹는 자들이 아니오.”

Tattha kuṇapādāti kuṇapakhādakāti te ālapati.

여기서 '송장을 먹는 자들(kuṇapādā)'이란 썩은 고기를 먹는 자들이라고 그들을 부르는 것이다.

Te tassa vacanaṃ sutvā sabbepi catutthaṃ gāthamāhaṃsu –

그들은 그 말을 듣고 모두 네 번째 게송을 읊었다.

125.

125.

‘‘Sattavassā pabbajitā, majjhāraññe sikhaṇḍino;

Vighāseneva yāpentā, mayañce bhoto gārayhā;

Ke nu bhoto pasaṃsiyā’’ti.

“숲 한가운데서 머리를 묶고 출가하여 7년 동안 남은 음식으로 연명해 온 우리가 만일 그대에게 비난받아야 한다면, 대체 누가 그대에게 찬탄받을 만한 자입니까?”

Tattha sikhaṇḍinoti cūḷāya samannāgatā. Vighāsenevāti ettakaṃ kālaṃ satta vassāni sīhabyagghavighāseneva yāpentā yadi bhoto gārayhā, atha ke nu te pasaṃsiyāti.

여기서 '머리를 묶은(sikhaṇḍino)'이란 상투를 튼 것을 의미한다. '남은 음식으로'란 지금까지 7년 동안 사자나 호랑이가 남긴 음식으로 연명해 온 우리가 만일 그대에게 비난받아야 한다면, 그렇다면 누가 찬탄받을 만한 자인가라는 뜻이다.

Te [Pg.293] lajjāpento mahāsatto pañcamaṃ gāthamāha –

그들을 부끄럽게 만들며 보살은 다섯 번째 게송을 읊었다.

126.

126.

‘‘Tumhe sīhānaṃ byagghānaṃ, vāḷānañcāvasiṭṭhakaṃ;

Ucchiṭṭheneva yāpentā, maññivho vighāsādino’’ti.

“당신들은 사자와 호랑이와 맹수들이 먹다 남긴 찌꺼기로 연명하면서, 자신들이 남은 음식을 먹는 이들이라고 생각하는가?”

Tattha vāḷānañcāvasiṭṭhakanti sesavāḷamigānañca avasiṭṭhakaṃ ucchiṭṭhabhojanaṃ.

여기서 '맹수들이 남긴 것(vāḷānañcāvasiṭṭhakaṃ)'이란 나머지 사나운 짐승들이 남긴 찌꺼기 음식을 의미한다.

Taṃ sutvā tāpasā ‘‘sace mayaṃ na vighāsādā, atha ke carahi te vighāsādā’’ti? Atha tesaṃ so tamatthaṃ ācikkhanto chaṭṭhaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 수행자들은 '만일 우리가 남은 음식을 먹는 자들이 아니라면, 그렇다면 대체 누가 남은 음식을 먹는 자들입니까?'라고 물었다. 그러자 보살은 그들에게 그 의미를 설명하며 여섯 번째 게송을 읊었다.

127.

127.

‘‘Ye brāhmaṇassa samaṇassa, aññassa vā vanibbino;

Datvāva sesaṃ bhuñjanti, te janā vighāsādino’’ti.

"브라만이나 사문, 혹은 다른 걸인들에게 먼저 나누어 주고 남은 것을 먹는 사람들, 그들이야말로 잔식을 먹는 사람들(vighāsādino)이오."

Tattha vanibbinoti taṃ taṃ bhaṇḍaṃ yācanakassa. Evaṃ te lajjāpetvā mahāsatto sakaṭṭhānameva gato.

여기서 '걸인(vanibbino)'이란 이런저런 물건을 구걸하는 자를 말한다. 이와 같이 그들을 부끄럽게 한 뒤 대사(보살)는 자신의 처소로 돌아갔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā satta bhātaro ime keḷisīlakā bhikkhū ahesuṃ, sakko pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합시키셨다. "그때 일곱 형제는 이 장난치기 좋아하는 비구들이었고, 삭까는 바로 나였다."

Vighāsādajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

위가사다 자타카 주석(제8화)이 끝났다.

[394] 9. Vaṭṭakajātakavaṇṇanā

[394] 9. 왓따카 자타카 주석

Paṇītanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ lolabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu lolo’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘na kho bhikkhu idāneva lolo, pubbepi tvaṃ loloyeva, lolatāya pana bārāṇasiyaṃ hatthigavāssapurisakuṇapehi atitto ‘ito uttaritaraṃ labhissāmī’ti araññaṃ paviṭṭhosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'진수성찬을'이라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 탐욕스러운 한 비구를 인연으로 말씀하셨다. 스승께서 "비구여, 네가 정말 탐욕스럽다는 것이 사실이냐?"라고 물으시고 "그렇습니다, 세존이시여"라고 대답하자, "비구여, 네가 탐욕스러운 것은 지금뿐만이 아니라 과거에도 그러했다. 너는 탐욕스러움 때문에 바라나시에서 코끼리, 소, 말, 사람의 시체로 만족하지 못하고 이보다 더 나은 것을 얻으리라 생각하며 숲으로 들어갔었다"라고 말씀하시며 과거의 이야기를 꺼내셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto vaṭṭakayoniyaṃ nibbattitvā araññe lūkhatiṇabījāhāro vasi. Tadā bārāṇasiyaṃ eko lolakāko hatthikuṇapādīhi atitto ‘‘ito uttaritaraṃ labhissāmī’’ti araññaṃ pavisitvā phalāphalaṃ khādanto bodhisattaṃ [Pg.294] disvā ‘‘ayaṃ vaṭṭako ativiya thūlasarīro, madhuraṃ gocaraṃ khādati maññe, etassa gocaraṃ pucchitvā taṃ khāditvā ahampi thūlo bhavissāmī’’ti cintetvā bodhisattassa uparibhāge sākhāya nilīyitvā bodhisattaṃ pucchi ‘‘bho vaṭṭaka, kiṃ nāma paṇītāhāraṃ bhuñjasi, thūlasarīro ahosī’’ti? Bodhisatto tena pucchito tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 메추라기로 태어나 숲에서 거친 풀씨를 먹으며 살았다. 그때 바라나시에 탐욕스러운 까마귀 한 마리가 있었는데, 코끼리 시체 등으로 만족하지 못하고 이보다 더 나은 것을 얻으리라 생각하며 숲으로 들어와 여러 가지 과일을 먹고 있다가 보살을 보았다. '이 메추라기는 몸이 아주 비대하구나. 필시 맛있는 먹이를 먹고 있을 것이다. 저놈의 먹이를 물어보고 그것을 먹어서 나도 살이 쪄야겠다'라고 생각하고, 보살의 위쪽 나뭇가지에 앉아 보살에게 물었다. "이보시오 메추라기여, 대체 어떤 진수성찬을 먹기에 그렇게 살이 쪘소?" 보살은 그의 질문을 받고 그와 인사를 나누며 첫 번째 게송을 읊었다.

128.

128.

‘‘Paṇītaṃ bhuñjase bhattaṃ, sappitelañca mātula;

Atha kena nu vaṇṇena, kiso tvamasi vāyasā’’ti.

"아저씨는 버터와 기름이 든 맛있는 음식을 드시는데, 까마귀여, 어찌하여 그토록 야위었습니까?"

Tattha bhattanti manussānaṃ bhojananiyāmena paṭiyāditabhattaṃ. Mātulāti taṃ piyasamudācārena ālapati. Kisoti appamaṃsalohito.

여기서 '밥(bhatta)'이란 사람들의 식사 방식에 따라 준비된 음식을 말한다. '아저씨(mātula)'라 함은 다정한 예우를 갖추어 그를 부르는 것이다. '야위었다(kiso)'는 것은 살과 피가 적다는 뜻이다.

Tassa vacanaṃ sutvā kāko tisso gāthā abhāsi –

그의 말을 듣고 까마귀는 세 게송을 읊었다.

129.

129.

‘‘Amittamajjhe vasato, tesu āmisamesato;

Niccaṃ ubbiggahadayassa, kuto kākassa daḷhiyaṃ.

"원수들 가운데 살면서 그들 사이에서 먹이를 구하며, 항상 초조해하는 마음을 가진 까마귀에게 어찌 강건함이 있겠는가."

130.

130.

‘‘Niccaṃ ubbegino kākā, dhaṅkā pāpena kammunā;

Laddho piṇḍo na pīṇeti, kiso tenasmi vaṭṭaka.

"까마귀들은 항상 초조해하며 악한 업으로 인해 흉조(dhaṅkā)가 되었나니, 얻은 음식조차 흡족하지 않구나. 메추라기야, 그래서 나는 이리도 야위었다네."

131.

131.

‘‘Lūkhāni tiṇabījāni, appasnehāni bhuñjasi;

Atha kena nu vaṇṇena, thūlo tvamasi vaṭṭakā’’ti.

"그대는 거친 풀씨를 먹고 기름기 없는 것을 먹는데, 메추라기야, 도대체 무슨 연유로 그대는 그리 살이 쪘는가?"

Tattha daḷhiyanti evarūpassa mayhaṃ kākassa kuto daḷhībhāvo, kuto thūlanti attho. Ubbeginoti ubbegavanto. Dhaṅkāti kākānameva nāmaṃ. Pāpena kammunā laddhoti kākena manussasantakavilumpanasaṅkhātena pāpena kammena laddho piṇḍo. Na pīṇetīti na tappeti. Tenasmīti tena kāraṇenāhaṃ kiso asmi. Appasnehānīti mandojāni. Idaṃ kāko bodhisattaṃ ‘‘paṇītabhojanaṃ khādatī’’ti saññī hutvāpi vaṭṭakānaṃ gahitagocaraṃ pucchanto āha.

여기서 '강건함(daḷhiya)'이란 이와 같은 나 까마귀에게 어디에 강건한 상태가 있으며 어디에 살찐 상태가 있겠느냐는 뜻이다. '초조해하는 자들(ubbegino)'이란 불안해하는 자들이라는 의미이다. '흉조(dhaṅkā)'란 까마귀의 또 다른 이름이다. '악한 업으로 얻은'이란 까마귀가 사람들의 물건을 탈취하는 행위라고 하는 악한 업으로 얻은 음식을 말한다. '흡족하지 않다(na pīṇeti)'는 것은 만족시키지 못한다는 뜻이다. '그래서(tenasmi)'란 그러한 까닭에 내가 야위었다는 것이다. '기름기 없는(appasnehāni)'이란 자양분이 적은 것을 의미한다. 이것은 까마귀가 보살이 '맛있는 음식을 먹는다'고 생각하면서도 메추라기가 취하는 먹이에 대해 물으면서 한 말이다.

Taṃ sutvā bodhisatto attano thūlabhāvakāraṇaṃ kathento imā gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 보살은 자신이 살찐 이유를 설명하며 이 게송들을 읊었다.

132.

132.

‘‘Appicchā [Pg.295] appacintāya, adūragamanena ca;

Laddhāladdhena yāpento, thūlo tenasmi vāyasa.

"욕심이 적고 걱정이 없으며 멀리 돌아다니지 않고, 얻든 못 얻든 그것으로 살아가니, 까마귀여, 그래서 나는 살이 쪘다네."

133.

133.

‘‘Appicchassa hi posassa, appacintasukhassa ca;

Susaṅgahitamānassa, vuttī susamudānayā’’ti.

"욕심이 적은 사람, 근심 없는 행복을 누리는 사람, 분량을 잘 절제하는 마음을 가진 사람의 삶은 참으로 순탄하게 이루어지느니라."

Tattha appicchāti āhāresu appicchatāya nittaṇhatāya, kevalaṃ sarīrayāpanavaseneva āhārāharaṇatāyāti attho. Appacintāyāti ‘‘ajja kahaṃ āhāraṃ labhissāmi, sve kaha’’nti evaṃ āhāracintāya abhāvena. Adūragamanena cāti ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne madhuraṃ labhissāmī’’ti cintetvā avidūragamanena ca. Laddhāladdhenāti lūkhaṃ vā hotu paṇītaṃ vā, yaṃ laddhaṃ, teneva. Thūlo tenasmīti tena catubbidhena kāraṇena thūlo asmi. Vāyasāti kākaṃ ālapati. Appacintasukhassāti āhāracintārahitānaṃ appacintānamariyānaṃ sukhaṃ assatthīti appacintasukho, tassa tādisena sukhena samannāgatassa. Susaṅgahitamānassāti ‘‘ettakaṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ sakkhissāmī’’ti evaṃ suṭṭhu saṅgahitāhāramānassa. Vuttī susamudānayāti evarūpassa puggalassa jīvitavutti sukhena sakkā samudānetuṃ susamudānayā sunibbattiyā.

여기서 '욕심이 적음(appicchā)'이란 음식에 대해 갈애가 없으며 오직 몸을 유지하기 위해서만 음식을 섭취하는 것을 뜻한다. '걱정이 없음(appacintā)'이란 '오늘 어디서 음식을 얻을까, 내일은 어디서 얻을까' 하는 음식에 대한 걱정이 없는 것이다. '멀리 가지 않음(adūragamanena)'이란 '어느 곳에 맛있는 것이 있을 것이다'라고 생각하며 멀리 찾아가지 않는 것이다. '얻든 못 얻든(laddhāladdhena)'이란 그것이 거칠든 맛있든 얻은 것 바로 그것으로 만족한다는 뜻이다. '그래서 살이 쪘다(thūlo tenasmi)'는 것은 이 네 가지 이유로 살이 쪘다는 것이다. '까마귀여(vāyasa)'는 까마귀를 부르는 호칭이다. '걱정 없는 행복(appacintasukha)'이란 음식 걱정이 없는 성스러운 이들(Ariya)의 행복을 갖춘 자를 의미한다. '분량을 잘 절제하는 마음을 가진(susaṅgahitamānassa)'이란 '이만큼 먹으면 잘 소화시킬 수 있겠다'고 음식의 양을 잘 조절하는 마음을 가진 자를 말한다. '순탄하게 이루어지는 삶(vuttī susamudānayā)'이란 이러한 사람의 생계는 즐겁게 영위될 수 있으며 잘 성취된다는 뜻이다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne lolabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 사성제 법문이 끝났을 때 탐욕스러운 비구는 예류과에 머물렀다.

Tadā kāko lolabhikkhu ahosi, vaṭṭako pana ahameva ahosinti.

그때 까마귀는 탐욕스러운 비구였고, 메추라기는 바로 나였다.

Vaṭṭakajātakavaṇṇanā navamā.

왓따카 자타카 주석(제9화)이 끝났다.

[395] 10. Pārāvatajātakavaṇṇanā

[395] 10. 파라와따 자타카 주석

Cirassaṃ vata passāmīti idaṃ satthā jetavane viharanto lolabhikkhuṃyeva ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu heṭṭhā vuttanayameva.

"참으로 오랜만에 보는구나"라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 탐욕스러운 비구에 대해 말씀하신 것이다. 현재의 이야기는 앞에서 말한 것과 같다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto pārāvato hutvā bārāṇasiseṭṭhino mahānase nīḷapacchiyaṃ vasati. Kākopi [Pg.296] tena saddhiṃ vissāsaṃ katvā tattheva vasatīti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Bhattakārako kākapattāni luñcitvā piṭṭhena taṃ makkhetvā ekaṃ kapālakhaṇḍaṃ vijjhitvā kaṇṭhe piḷandhitvā pacchiyaṃ pakkhipi. Bodhisatto araññato āgantvā taṃ disvā parihāsaṃ karonto paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 비둘기가 되어 바라나시 장자의 주방에 있는 둥지 바구니에 살고 있었다. 까마귀도 그와 친해져서 그곳에서 함께 살았다는 이야기는 앞서 상세히 설명된 바와 같다. 요리사가 까마귀의 깃털을 뽑고 가루를 발라 구멍 뚫린 질그릇 조각을 목에 걸어준 뒤 바구니에 집어넣었다. 보살이 숲에서 돌아와 그를 보고는 농담을 건네며 첫 번째 게송을 읊었다.

134.

134.

‘‘Cirassaṃ vata passāmi, sahāyaṃ maṇidhārinaṃ;

Sukatā massukuttiyā, sobhate vata me sakhā’’ti.

참으로 오랜만에 보는구나, 보석을 목에 건 내 친구여. 수염을 아주 잘 다듬었으니, 내 친구의 모습이 참으로 빛이 나는구나.

Tattha massukuttiyāti imāya massukiriyāya.

여기서 '수염 다듬기(massukutti)'란 수염을 가꾸는 행위를 뜻한다.

Taṃ sutvā kāko dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 까마귀는 두 번째 게송을 읊었다.

135.

135.

‘‘Parūḷhakacchanakhalomo, ahaṃ kammesu byāvaṭo;

Cirassaṃ nhāpitaṃ laddhā, lomaṃ taṃ ajja hārayi’’nti.

겨드랑이털과 발톱과 깃털이 무성해지도록 나는 일에 바빴다네. 오랜만에 이발사를 만나서 오늘 그 털들을 모두 깎았다네.

Tattha ahaṃ kammesu byāvaṭoti ahaṃ samma pārāvata, rājakammesu byāvaṭo okāsaṃ alabhanto parūḷhakacchanakhalomo ahosinti vadati. Ajja hārayinti ajja hāresiṃ.

여기서 '나는 일에 바빴다'는 것은 "이보게 비둘기여, 나는 나랏일에 바빠 틈을 내지 못해 겨드랑이털과 발톱과 깃털이 무성하게 자랐다네"라고 말하는 것이다. '오늘 제거했다(ajja hārayi)'는 것은 오늘 깎았다는 뜻이다.

Tato bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

그 뒤 보살은 세 번째 게송을 읊었다.

136.

136.

‘‘Yaṃ nu lomaṃ ahāresi, dullabhaṃ laddha kappakaṃ;

Atha kiñcarahi te samma, kaṇṭhe kiṇikiṇāyatī’’ti.

만나기 힘든 이발사를 만나 털을 깎은 것은 그렇다 치고, 이보게 친구여, 어째서 그대 목에서는 짤랑짤랑 소리가 나는가?

Tassattho – yaṃ tāva dullabhaṃ kappakaṃ labhitvā lomaṃ harāpesi, taṃ harāpaya, atha kiñcarahi te vayassa idaṃ kaṇṭhe kiṇikiṇāyatīti.

그 뜻은, "우선 만나기 힘든 이발사를 만나 털을 깎게 한 것은 그렇다 하더라도, 이보게 벗이여, 지금 그대 목에서 이것이 짤랑거리는 까닭은 무엇인가?"라는 말이다.

Tato kāko dve gāthā abhāsi –

그 뒤 까마귀는 두 게송을 읊었다.

137.

137.

‘‘Manussasukhumālānaṃ, maṇi kaṇṭhesu lambati;

Tesāhaṃ anusikkhāmi, mā tvaṃ maññi davā kataṃ.

귀하게 자란 사람들의 목에는 보석이 달려 있네. 나는 그들을 흉내 낸 것이니, 장난으로 한 것이라고 생각하지 말게.

138.

138.

‘‘Sacepimaṃ pihayasi, massukuttiṃ sukāritaṃ;

Kārayissāmi te samma, maṇiñcāpi dadāmi te’’ti.

만약 그대가 잘 손질된 이 수염 다듬기를 부러워한다면, 이보게 친구여, 그대에게도 그렇게 해주고 보석도 주겠네.

Tattha maṇīti evarūpānaṃ manussānaṃ ekaṃ maṇiratanaṃ kaṇṭhesu lambati. Tesāhanti tesaṃ ahaṃ. Mā tvaṃ maññīti tvaṃ pana ‘‘etaṃ mayā davā kata’’nti [Pg.297] mā maññi. Sacepimaṃ pihayasīti sace imaṃ mama kataṃ massukuttiṃ tvaṃ icchasi.

여기서 '보석(maṇi)'이란 이와 같은 사람들의 목에 걸린 보석을 말한다. '그들의 나는(Tesāhaṃ)'이란 그들을 본받아 내가 했다는 뜻이다. '장난으로 했다고 생각하지 말라(mā tvaṃ maññi)'는 것은 "내가 놀이로 이것을 했다"고 여기지 말라는 뜻이다. '이것을 부러워한다면(Sacepimaṃ pihayasi)'은 내가 행한 이 수염 다듬기를 그대가 원한다면 이라는 뜻이다.

Taṃ sutvā bodhisatto chaṭṭhaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 보살은 여섯 번째 게송을 읊었다.

139.

139.

‘‘Tvaññeva maṇinā channo, sukatāya ca massuyā;

Āmanta kho taṃ gacchāmi, piyaṃ me tavadassana’’nti.

그대 혼자서 그 보석을 걸치고 잘 다듬어진 수염을 가지게나. 이제 그대에게 작별을 고하고 떠나려네. 그대의 모습은 내게 보기 좋구나.

Tattha maṇināti maṇino, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma vāyasa, tvaññeva imassa maṇino anucchaviko imissā ca sukatāya massuyā, mama pana tava adassanameva piyaṃ, tasmā taṃ āmantayitvā gacchāmīti.

거기서 '보석으로(maṇinā)'는 보석을 의미하며, 혹은 이 자체가 독법이다. 이것은 '여보게 까마귀야, 오직 너만이 이 보석과 이 잘 자란 수염에 어울린다. 그러나 나에게는 오직 너를 보지 않는 것이 즐거움이다. 그러므로 그대에게 인사하고 가노라'라고 말한 것이다.

Evañca pana vatvā bodhisatto uppatitvā aññattha gato. Kāko tattheva jīvitakkhayaṃ patto.

보살은 이와 같이 말하고는 날아올라 다른 곳으로 갔다. 까마귀는 바로 그곳에서 죽음을 맞이했다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne lolabhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi. Tadā kāko lolabhikkhu ahosi, pārāvato pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 사성제가 끝날 때 탐욕스러운 비구는 아나함의 과보에 머물렀다. '그때 까마귀는 탐욕스러운 비구였고, 비둘기는 바로 나였다'라고 말씀하셨다.

Pārāvatajātakavaṇṇanā dasamā.

비둘기 자타카(Pārāvata-jātaka) 주석이 열 번째로 끝났다.

Kharaputtavaggo dutiyo niṭṭhito.

카라풋타 품(Kharaputta-vagga)인 두 번째 장이 끝났다.

Jātakuddānaṃ –

자타카 요약:

Avāriyaṃ setaketu, darīmukhañca neru ca;

Āsaṅkamigālopañca, kāḷakaṇṇī ca kukkuṭaṃ.

아와리야, 세타케투, 다리무카와 네루, 아상카미가와 로파, 칼라칸니와 쿡쿠타.

Dhammadhajañca nandiyaṃ, kharaputtaṃ sūci ceva;

Tuṇḍilaṃ soṇṇakakkaṭaṃ, mayhakaṃ vijjādharañceva.

담마다자와 난디야, 카라풋타와 수치, 툰딜라와 손나카카타, 마이하카와 잇자다라.

Siṅghapupphaṃ vighāsādaṃ, vaṭṭakañca pārāvataṃ;

Saṅgāyiṃsu mahātherā, chakke vīsati jātake.

싱가푿파와 위가사다, 왓타카와 파라와타. 대장로들은 6게송 모음에서 20가지 자타카를 결집했다.

Chakkanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

6게송 모음(Chakkanipāta) 주석이 끝났다.

7. Sattakanipāto

7. 7게송 모음(Sattakanipāta)

1. Kukkuvaggo

1. 쿡쿠 품(Kukkuvaggo)

[396] 1. Kukkujātakavaṇṇanā

[396] 1. 쿡쿠 자타카(Kukkujātaka) 주석

Diyaḍḍhakukkūti [Pg.298] idaṃ satthā jetavane viharanto rājovādaṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu tesakuṇajātake (jā. 2.17.1 ādayo) āvi bhavissati.

'한 규빗 반(Diyaḍḍhakukkū)'이라는 이 설법은 스승께서 제타 숲에 머무실 때 왕에 대한 훈계를 주제로 말씀하신 것이다. 현재의 이야기는 테사쿠나 자타카(Jā. 521)에서 분명하게 밝혀질 것이다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Rājā agatigamane patiṭṭhāya adhammena rajjaṃ kāresi, janapadaṃ pīḷetvā dhanameva saṃhari. Bodhisatto rājānaṃ ovaditukāmo ekaṃ upamaṃ upadhārento vicarati, rañño uyyāne vāsāgāraṃ vippakataṃ hoti aniṭṭhitacchadanaṃ, dārukaṇṇikaṃ āropetvā gopānasiyo pavesitamattā honti. Rājā kīḷanatthāya uyyānaṃ gantvā tattha vicaritvā taṃ gehaṃ pavisitvā ullokento kaṇṇikamaṇḍalaṃ disvā attano uparipatanabhayena nikkhamitvā bahi ṭhito puna oloketvā ‘‘kiṃ nu kho nissāya kaṇṇikā ṭhitā, kiṃ nissāya gopānasiyo’’ti cintetvā bodhisattaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마닷타 왕이 다스리고 있을 때, 보살은 그의 이익과 법을 가르치는 대신이었다. 왕은 편벽된 길에 들어서서 법답지 못하게 나라를 다스렸고, 백성들을 괴롭혀 재물만을 긁어모았다. 보살은 왕을 훈계하고자 하여 한 가지 비유를 생각하며 다니고 있었다. 그때 왕의 정원에 처마가 아직 완성되지 않은 미완성 건물이 있었는데, 나무로 된 지붕 꼭대기틀(kaṇṇikā)을 얹고 서까래(gopānasi)들을 막 끼워 넣은 상태였다. 왕은 놀이를 즐기러 정원에 갔다가 그곳에서 거닐다 그 건물에 들어가 위를 쳐다보게 되었다. 지붕 꼭대기틀 뭉치를 보고 그것이 자기 위로 떨어질까 두려워 밖으로 나와 다시 쳐다보며, '무엇을 의지해 꼭대기틀이 서 있으며, 무엇을 의지해 서까래들이 있는가?'라고 생각하며 보살에게 물으면서 첫 번째 게송을 읊었다.

1.

1.

‘‘Diyaḍḍhakukkū udayena kaṇṇikā, vidatthiyo aṭṭha parikkhipanti naṃ;

Sā siṃsapā, sāramayā apheggukā, kuhiṃ ṭhitā upparito na dhaṃsatī’’ti.

높이가 한 규빗 반인 지붕 꼭대기틀, 여덟 뼘의 둘레가 그것을 감싸고 있네. 그것은 심사파 나무로 만든 알맹이뿐인 견고한 나무, 어디에 고정되어 위에서 떨어지지 않는가?

Tattha diyaḍḍhakukkūti diyaḍḍharatanā. Udayenāti uccattena. Parikkhipanti nanti taṃ panetaṃ aṭṭha vidatthiyo parikkhipanti, parikkhepato aṭṭhavidatthipamāṇāti vuttaṃ hoti. Kuhiṃ ṭhitāti kattha patiṭṭhitā hutvā. Na dhaṃsatīti na patati.

거기서 '한 규빗 반(diyaḍḍhakukkū)'은 한 라타나(ratana) 반을 의미한다. '높이로(udayenā)'는 고도로. '그것을 감싸고 있다(parikkhipanti naṃ)'는 것은 여덟 뼘이 그것을 감싸고 있다는 말이며, 둘레가 여덟 뼘 정도라는 뜻이다. '어디에 고정되어(kuhiṃ ṭhitā)'는 어디에 서 있게 되어. '떨어지지 않는가(na dhaṃsatī)'는 추락하지 않는가라는 뜻이다.

Taṃ [Pg.299] sutvā bodhisatto ‘‘laddhā dāni me rañño ovādatthāya upamā’’ti cintetvā imā gāthā āha –

그 말을 듣고 보살은 '이제 왕을 훈계할 비유를 찾았구나'라고 생각하며 이 게송들을 읊었다.

2.

2.

‘‘Yā tiṃsati sāramayā anujjukā, parikiriya gopānasiyo samaṃ ṭhitā;

Tāhi susaṅgahitā balasā pīḷitā, samaṃ ṭhitā upparito na dhaṃsati.

단단한 나무로 만든 서른 개의 굽은 서까래들이, 주위를 둘러싸고 고르게 서 있나이다. 그것들에 의해 잘 고정되고 힘차게 압박되어, 고르게 서 있으니 위에서 떨어지지 않나이다.

3.

3.

‘‘Evampi mittehi daḷhehi paṇḍito, abhejjarūpehi sucīhi mantibhi;

Susaṅgahīto siriyā na dhaṃsati, gopānasībhāravahāva kaṇṇikā’’ti.

이와 같이 현자도 견고하고 변치 않으며 청정한 친구와 조언자들에 의해, 잘 보호받으면 영광에서 떨어지지 않나니, 서까래의 무게를 지탱하는 지붕 꼭대기틀과 같나이다.

Tattha yā tiṃsati sāramayāti yā etā sārarukkhamayā tiṃsati gopānasiyo. Parikiriyāti parivāretvā. Samaṃ ṭhitāti samabhāgena ṭhitā. Balasā pīḷitāti tāhi tāhi gopānasīhi balena pīḷitā suṭṭhu saṅgahitā ekābaddhā hutvā. Paṇḍitoti ñāṇasampanno rājā. Sucīhīti sucisamācārehi kalyāṇamittehi. Mantibhīti mantakusalehi. Gopānasībhāravahāva kaṇṇikāti yathā gopānasīnaṃ bhāraṃ vahamānā kaṇṇikā na dhaṃsati na patati, evaṃ rājāpi vuttappakārehi mantīhi abhijjahadayehi susaṅgahito sirito na dhaṃsati na patati na parihāyati.

거기서 '서른 개의 심재로 만든'은 심재(心材)로 된 이 서른 개의 서까래들을 말한다. '둘러싸고(parikiriyā)'는 에워싸고. '고르게 서 있다(samaṃ ṭhitā)'는 균등한 배분으로 서 있다는 뜻이다. '힘차게 압박되어(balasā pīḷitā)'는 각각의 서까래들에 의해 힘으로 압박되고 잘 지탱되어 하나로 결합된 상태가 되었다는 뜻이다. '현자(paṇḍito)'는 지혜를 갖춘 왕을 말한다. '청정한 자들에 의해(sucīhī)'는 행실이 청정한 선우들에 의해. '조언자들에 의해(mantibhī)'는 조언에 능숙한 자들에 의해. '서까래의 무게를 지탱하는 지붕 꼭대기틀과 같나니'는 서까래의 무게를 지탱하고 있는 꼭대기틀이 추락하지 않고 떨어지지 않듯이, 이와 같이 왕도 앞서 말한 것과 같은 행실이 청정하고 진실한 마음을 가진 조언자들에 의해 잘 지탱되면 영광에서 추락하지 않고 떨어지지 않으며 쇠퇴하지 않는다는 뜻이다.

Rājā bodhisatte kathenteyeva attano kiriyaṃ sallakkhetvā kaṇṇikāya asati gopānasiyo na tiṭṭhanti, gopānasīhi asaṅgahitā kaṇṇikā na tiṭṭhati, gopānasīsu bhijjantīsu kaṇṇikā patati, evameva adhammiko rājā attano mittāmacce ca balakāye ca brāhmaṇagahapatike ca asaṅgaṇhanto tesu bhijjantesu tehi asaṅgahito issariyā dhaṃsati, raññā nāma dhammikena bhavitabbanti. Athassa tasmiṃ khaṇe paṇṇākāratthāya mātuluṅgaṃ āhariṃsu. Rājā ‘‘sahāya, imaṃ mātuluṅgaṃ khādā’’ti bodhisattaṃ āha. Bodhisatto taṃ gahetvā ‘‘mahārāja, imaṃ khādituṃ ajānantā tittakaṃ vā karonti ambilaṃ vā, jānantā [Pg.300] pana paṇḍitā tittakaṃ hāretvā ambilaṃ anīharitvā mātuluṅgarasaṃ anāsetvāva khādantī’’ti rañño imāya upamāya dhanasaṅgharaṇūpāyaṃ dassento dve gāthā abhāsi –

왕은 보살이 말하는 동안 자신의 행실을 살피며, '꼭대기틀이 없으면 서까래들이 서 있지 못하고, 서까래들에 의해 지탱되지 않으면 꼭대기틀도 서 있지 못하며, 서까래들이 부서지면 꼭대기틀도 떨어진다. 이와 같이 법답지 못한 왕이 자신의 친구들과 대신들, 군대, 그리고 브라만과 장자들을 포섭하지 못하면, 그들이 흩어질 때 그들에 의해 지탱받지 못해 권력에서 추락하게 된다. 왕이란 참으로 법다워야 한다'라고 생각했다. 그때 그에게 진상품으로 마툴룽가(유자) 열매를 가져왔다. 왕은 보살에게 '친구여, 이 마툴룽가를 먹어보게'라고 말했다. 보살은 그것을 받아 '대왕이시여, 이것을 먹을 줄 모르는 사람들은 쓰게 만들거나 시게 만듭니다. 그러나 아는 현자들은 쓴맛을 제거하고 신맛은 남겨두어 마툴룽가의 맛을 망치지 않고 먹습니다'라고 하며, 왕에게 이 비유로 재물을 모으는 방도를 보여주며 두 게송을 읊었다.

4.

4.

‘‘Kharattacaṃ bellaṃ yathāpi satthavā, anāmasantopi karoti tittakaṃ;

Samāharaṃ sāduṃ karoti patthiva, asāduṃ kayirā tanubandhamuddharaṃ.

거친 껍질의 벨라 열매를 칼을 든 자가 다루듯이, 껍질을 깎지 않으면 쓰게 되나이다. 대왕이시여, 잘 깎아내면 맛있게 만들지만, 얇은 껍질만을 벗겨내면 맛없게 만드나이다.

5.

5.

‘‘Evampi gāmanigamesu paṇḍito, asāhasaṃ rājadhanāni saṅgharaṃ;

Dhammānuvattī paṭipajjamāno, sa phāti kayirā aviheṭhayaṃ para’’nti.

이와 같이 마을과 도성에서 현명한 왕은, 무리하지 않게 왕국의 재물을 모으고, 법을 따라 실천하면서, 타인을 괴롭히지 않고 번영을 이루나이다.

Tattha kharattacanti thaddhatacaṃ. Bellanti mātuluṅgaṃ. ‘Bela’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Satthavāti satthakahattho. Anāmasantoti bahitacaṃ tanukampi atacchanto idaṃ phalaṃ tittakaṃ karoti. Samāharanti samāharanto bahitacaṃ tacchanto anto ca ambilaṃ anīharanto taṃ sāduṃ karoti. Patthivāti rājānaṃ ālapati. Tanubandhamuddharanti tanukaṃ pana tacaṃ uddharanto sabbaso tittakassa anapanītattā taṃ asādumeva kayirā. Evanti evaṃ paṇḍito rājāpi asāhasaṃ sāhasiyā taṇhāya vasaṃ agacchanto agatigamanaṃ pahāya raṭṭhaṃ apīḷetvā upacikānaṃ vammikavaḍḍhananiyāmena madhukarānaṃ reṇuṃ gahetvā madhukaraṇaniyāmena ca dhanaṃ saṅgharanto –

거기서 '카랏타차(kharattaca)'는 딱딱한 껍질을 의미한다. '벨라(bella)'는 마툴룽가이다. '벨라(bela)'라는 이문도 있으나 뜻은 이와 같다. '삿타와(satthavā)'는 칼을 손에 든 자이다. '아나마산토(anāmasanto)'는 겉껍질을 아주 조금도 깎아내지 않아 이 열매를 쓰게 만드는 것이다. '사마하란(samāharaṃ)'은 겉껍질을 깎아내면서도 속의 신맛을 제거하지 않아 그것을 맛있게 만드는 자를 말한다. '빳티와(patthiva)'는 왕을 부르는 호칭이다. '따누반다뭇다랑(tanubandhamuddharaṃ)'은 얇은 껍질만을 벗겨내어 쓴맛이 전혀 제거되지 않았기에 그것을 맛없게 만드는 것이다. '이와 같이(evanti)' 이와 같이 현명한 왕도 탐욕에 휘둘려 억압하지 않고, 그릇된 길(agati)을 버리고 나라를 괴롭히지 않으며, 마치 개미들이 개미탑을 쌓아 올리거나 꿀벌들이 꽃가루를 모아 꿀을 만드는 방식처럼 재물을 모으며—

‘‘Dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ, ajjavaṃ maddavaṃ tapaṃ;

Akkodhaṃ avihiṃsañca, khantiñca avirodhana’’nti. –

"보시, 지계, 자기희생, 정직, 유순, 고행, 무분노, 비폭력, 인내, 그리고 불화(不和) 없음을."

Iti imesaṃ dasannaṃ rājadhammānaṃ anuvattanena dhammānuvattī hutvā paṭipajjamāno so attano ca paresañca phātiṃ vaḍḍhiṃ kareyya paraṃ aviheṭhentoyevāti.

이와 같이 이 열 가지 왕법(十王法)을 준수함으로써 법을 따르는 자가 되어 실천하는 그 왕은, 타인을 괴롭히지 않으면서 자신과 타인의 번영과 성장을 이룰 것이라는 뜻이다.

Rājā bodhisattena saddhiṃ mantento pokkharaṇītīraṃ gantvā supupphitaṃ bālasūriyavaṇṇaṃ udakena anupalittaṃ padumaṃ disvā āha – ‘‘sahāya, imaṃ [Pg.301] padumaṃ udake sañjātameva udakena alimpamānaṃ ṭhita’’nti. Atha naṃ bodhisatto ‘‘mahārāja, raññā nāma evarūpena bhavitabba’’nti ovadanto imā gāthā āha –

왕이 보살과 함께 의논하다가 연못가에 가서, 잘 피어난 아침 해와 같은 빛깔의 물에 젖지 않은 연꽃(paduma)을 보고 말하였다. "벗이여, 이 연꽃은 물속에서 생겨났으면서도 물에 젖지 않은 채 서 있구려." 그러자 보살은 "대왕이시여, 왕이란 모름지기 이와 같아야 합니다"라고 훈계하며 이 게송들을 읊었다.

6.

6.

‘‘Odātamūlaṃ sucivārisambhavaṃ, jātaṃ yathā pokkharaṇīsu ambujaṃ;

Padumaṃ yathā agginikāsiphālimaṃ, na kaddamo na rajo na vāri limpati.

연못에서 피어난 연꽃이 하얀 뿌리를 내리고 깨끗한 물에서 생겨나, 마치 불꽃처럼 활짝 피어나도 진흙이나 먼지나 물에 물들지 않는 것처럼.

7.

7.

‘‘Evampi vohārasuciṃ asāhasaṃ, visuddhakammantamapetapāpakaṃ;

Na limpati kammakilesa tādiso, jātaṃ yathā pokkharaṇīsu ambuja’’nti.

이와 같이 관례(vohāra)가 정결하고 억압하지 않으며, 행위가 청정하여 죄악에서 벗어난 그러한 왕은, 연못에서 피어난 연꽃처럼 업의 번뇌(kammakilesa)에 물들지 않는다.

Tattha odātamūlanti paṇḍaramūlaṃ. Ambujanti padumasseva vevacanaṃ. Agginikāsiphālimanti agginikāsinā sūriyena phālitaṃ vikasitanti attho. Na kaddamo na rajo na vāri limpatīti neva kaddamo na rajo na udakaṃ limpati, na makkhetīti attho. ‘‘Lippati’’cceva vā pāṭho, bhummatthe vā etāni paccattavacanāni, etesu kaddamādīsu na lippati, na allīyatīti attho. Vohārasucinti porāṇakehi dhammikarājūhi likhāpetvā ṭhapitavinicchayavohāre suciṃ, agatigamanaṃ pahāya dhammena vinicchayakārakanti attho. Asāhasanti dhammikavinicchaye ṭhitattāyeva sāhasikakiriyāya virahitaṃ. Visuddhakammantanti teneva asāhasikaṭṭhena visuddhakammantaṃ saccavādiṃ nikkodhaṃ majjhattaṃ tulābhūtaṃ lokassa. Apetapāpakanti apagatapāpakammaṃ. Na limpati kammakilesa tādisoti taṃ rājānaṃ pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādoti ayaṃ kammakileso na allīyati. Kiṃkāraṇā? Tādiso jātaṃ yathā pokkharaṇīsu ambujaṃ. Tādiso hi rājā yathā pokkharaṇīsu jātaṃ padumaṃ anupalittaṃ, evaṃ anupalitto nāma hoti.

거기서 '오다따물라(odātamūla)'는 하얀 뿌리를 뜻한다. '암부자(ambuja)'는 연꽃의 동의어이다. '악기니까시팔리마(agginikāsiphālima)'는 불꽃 같은 태양에 의해 꽃이 피었다는 뜻이다. '진흙이나 먼지나 물에 젖지 않는다'는 것은 진흙도 먼지도 물도 그것을 적시거나 더럽히지 않는다는 뜻이다. '립빠띠(lippati)'라는 독법도 있는데, 이는 처소의 의미로 쓰인 주격어들로서 진흙 등에 물들지 않고 달라붙지 않는다는 뜻이다. '보하라수찌(vohārasuci)'는 옛날의 법다운 왕들이 기록하여 남긴 판결의 관례에 있어 정결하다는 뜻이니, 그릇된 길(agati)을 버리고 법으로써 판결을 내리는 자라는 뜻이다. '아사하사(asāhasa)'는 법다운 판결에 머물기에 폭력적인 행위가 없음을 뜻한다. '비숫다깜만따(visuddhakammanta)'는 바로 그러한 비폭력적인 태도로 인해 행위가 청정하고, 진실을 말하며, 화내지 않고, 세상에 대해 저울처럼 중립적인 것을 뜻한다. '아뻬따빠빠까(apetapāpaka)'는 악행에서 벗어난 것을 뜻한다. '그러한 업의 번뇌에 물들지 않는다'는 것은 그 왕에게 살생, 도둑질, 음행, 거짓말과 같은 이러한 업의 번뇌가 달라붙지 않는다는 뜻이다. 왜 그러한가? '연못에서 피어난 연꽃처럼' 그러하기 때문이다. 그러한 왕은 연못에서 피어난 연꽃이 젖지 않는 것처럼, 참으로 젖지 않는 자라 불린다.

Rājā bodhisattassa ovādaṃ sutvā tato paṭṭhāya dhammena rajjaṃ kārento dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi.

왕은 보살의 훈계를 듣고 그때부터 법으로 나라를 다스리고 보시 등의 공덕을 쌓아 천상에 태어났다.

Satthā [Pg.302] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 결합하셨다. "그때의 왕은 아난다였고, 현명한 대신은 바로 나였다."

Kukkujātakavaṇṇanā paṭhamā.

꾹꾸 자따까(Kukkujātaka) 주해 끝.

[397] 2. Manojajātakavaṇṇanā

[397] 2. 마노자 자따까(Manojajātaka) 주해

Yathā cāpo ninnamatīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto vipakkhasevakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu pana heṭṭhā mahiḷāmukhajātake (jā. 1.1.26) vitthāritameva. Tadā pana satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa vipakkhasevakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

"물이 아래로 흐르듯이"라는 이 게송은 스승께서 죽림정사(Veḷuvane)에 머무실 때 적대적인 세력을 따르는 한 비구를 인연으로 말씀하셨다. 그 이야기는 앞의 마힐라무카 자따까(Jā. 1.1.26)에 상세히 기술되어 있다. 그때 스승께서는 "비구들이여, 이 비구가 적대적인 세력을 따른 것은 지금뿐만 아니라, 전생에도 그러했느니라"라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sīho hutvā sīhiyā saddhiṃ saṃvasanto dve potake labhi – puttañca dhītarañca. Puttassa manojoti nāmaṃ ahosi, so vayappatto ekaṃ sīhapotikaṃ gaṇhi. Iti te pañca janā ahesuṃ. Manojo vanamahiṃsādayo vadhitvā maṃsaṃ āharitvā mātāpitaro ca bhaginiñca pajāpatiñca poseti. So ekadivasaṃ gocarabhūmiyaṃ giriyaṃ nāma siṅgālaṃ palāyituṃ appahontaṃ urena nipannaṃ disvā ‘‘kiṃ, sammā’’ti pucchitvā ‘‘upaṭṭhātukāmomhi, sāmī’’ti vutte ‘‘sādhu, upaṭṭhahassū’’ti taṃ gahetvā attano vasanaguhaṃ ānesi. Bodhisatto taṃ disvā ‘‘tāta manoja, siṅgālā nāma dussīlā pāpadhammā akicce niyojenti, mā etaṃ attano santike karī’’ti vāretuṃ nāsakkhi.

과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 다스릴 때, 보살은 사자로 태어나 암사자와 함께 살며 아들과 딸 두 마리의 새끼를 두었다. 아들의 이름은 마노자(Manoja)였는데, 그는 성장하여 한 마리의 암사자를 아내로 맞이했다. 이렇게 해서 그들은 다섯 식구가 되었다. 마노자는 숲의 버팔로 등을 잡아 고기를 가져와 부모와 누이와 아내를 봉양했다. 그는 어느 날 사냥터에서 기리야(Giriya)라는 이름의 자칼이 도망치지 못하고 가슴을 땅에 대고 엎드려 있는 것을 보고 "어찌 된 일인가, 벗이여?"라고 물었다. 자칼이 "주인님을 모시고 싶습니다"라고 말하자, "좋다, 나를 모시거라"라고 하며 그를 데리고 자신의 거처인 동굴로 왔다. 보살은 그를 보고 "얘야 마노자야, 자칼이란 성품이 나쁘고 악하며 옳지 못한 일에 부추기니, 그를 곁에 두지 말거라"라고 경고했으나 말릴 수 없었다.

Athekadivasaṃ siṅgālo assamaṃsaṃ khāditukāmo manojaṃ āha – ‘‘sāmi, amhehi ṭhapetvā assamaṃsaṃ aññaṃ akhāditapubbaṃ nāma natthi, assaṃ gaṇhissāmā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana, samma, assā hontī’’ti? ‘‘Bārāṇasiyaṃ nadītīre’’ti. So tassa vacanaṃ gahetvā tena saddhiṃ assānaṃ nadiyā nhānavelāyaṃ gantvā ekaṃ assaṃ gahetvā piṭṭhiyaṃ āropetvā vegena attano guhādvārameva āgato. Athassa pitā assamaṃsaṃ khāditvā ‘‘tāta, assā nāma rājabhogā, rājāno ca nāma anekamāyā kusalehi [Pg.303] dhanuggahehi vijjhāpenti, assamaṃsakhādanasīhā nāma dīghāyukā na honti, ito paṭṭhāya mā assaṃ gaṇhī’’ti āha. So pitu vacanaṃ akatvā gaṇhateva. ‘‘Sīho asse gaṇhātī’’ti sutvā rājā antonagareyeva assānaṃ pokkharaṇiṃ kārāpesi. Tatopi āgantvā gaṇhiyeva. Rājā assasālaṃ kāretvā antosālāyameva tiṇodakaṃ dāpesi. Sīho pākāramatthakena gantvā antosālātopi gaṇhiyeva.

그러던 어느 날 자칼은 말 고기를 먹고 싶어 마노자에게 말하였다. "주인님, 우리가 말 고기를 제외하고 먹어보지 못한 고기가 없습니다. 말을 잡읍시다." "벗이여, 말들은 어디에 있는가?" "바라나시 강가에 있습니다." 그는 자칼의 말을 듣고 그와 함께 말들이 강에서 목욕하는 시간에 가서 말 한 마리를 잡아 등에 싣고 신속하게 자신의 동굴 입구로 돌아왔다. 그러자 그의 아버지는 말 고기를 먹고 나서 "얘야, 말은 왕의 소유물이다. 왕들은 갖가지 계략에 능숙한 궁수들을 시켜 화살을 쏘게 한다. 말 고기를 먹는 사자들은 장수하지 못하니, 이제부터는 말을 잡지 말거라"라고 하였다. 그러나 그는 아버지의 말을 듣지 않고 계속해서 말을 잡았다. "사자가 말을 잡아간다"는 소문을 듣고 왕은 성안에 말들을 위한 연못을 만들게 했다. 사자는 그곳까지 와서 또 말을 잡아갔다. 왕은 마구간을 짓게 하고 마구간 안에서 풀과 물을 주게 했다. 그러나 사자는 담장 위로 넘어가 마구간 안에서도 말을 잡아갔다.

Rājā ekaṃ akkhaṇavedhiṃ dhanuggahaṃ pakkosāpetvā ‘‘sakkhissasi tāta, sīhaṃ vijjhitu’’nti āha. So ‘‘sakkomī’’ti vatvā pākāraṃ nissāya sīhassa āgamanamagge aṭṭakaṃ kāretvā aṭṭhāsi. Sīho āgantvā bahisusāne siṅgālaṃ ṭhapetvā assagahaṇatthāya nagaraṃ pakkhandi. Dhanuggaho āgamanakāle ‘‘atitikhiṇo vego’’ti sīhaṃ avijjhitvā assaṃ gahetvā gamanakāle garubhāratāya olīnavegaṃ sīhaṃ tikhiṇena nārācena pacchābhāge vijjhi. Nārāco purimakāyena nikkhamitvā ākāsaṃ pakkhandi. Sīho ‘‘viddhosmī’’ti viravi. Dhanuggaho taṃ vijjhitvā asani viya jiyaṃ pothesi. Siṅgālo sīhassa ca jiyāya ca saddaṃ sutvā ‘‘sahāyo me dhanuggahena vijjhitvā mārito bhavissati, matakena hi saddhiṃ vissāso nāma natthi, idāni mama pakatiyā vasanavanameva gamissāmī’’ti attanāva saddhiṃ sallapanto dve gāthā abhāsi –

왕은 일발필중의 궁수를 불러 "그대여, 사자를 쏠 수 있겠는가?"라고 물었다. 그는 "할 수 있습니다"라고 대답하고, 성벽을 의지해 사자가 오는 길목에 망루를 세우고 기다렸다. 사자는 와서 공동묘지 바깥에 자칼을 두고, 말을 잡기 위해 성안으로 뛰어들었다. 궁수는 사자가 들어올 때는 "기세가 너무 빠르다"고 생각하여 쏘지 않았고, 말을 잡아 돌아갈 때는 무게 때문에 속도가 느려진 사자를 날카로운 화살로 뒷부분을 쏘았다. 화살은 몸의 앞부분으로 뚫고 나와 허공으로 솟구쳤다. 사자는 "화살에 맞았다!"라고 울부짖었다. 궁수는 사자를 쏘고 나서 벼락같은 소리를 내며 활시위를 튕겼다. 자칼은 사자의 울음소리와 활시위 소리를 듣고 "내 친구가 궁수의 화살에 맞아 죽었을 것이다. 죽은 자와는 우정이란 있을 수 없다. 이제 나는 본래 살던 숲으로 돌아가리라"라고 혼잣말을 하며 두 편의 게송을 읊었다.

8.

8.

‘‘Yathā cāpo ninnamati, jiyā cāpi nikūjati;

Haññate nūna manojo, migarājā sakhā mama.

활이 휘어지고 활시위 소리가 울려 퍼지니, 나의 친구이자 짐승의 왕인 마노자는 틀림없이 죽었으리라.

9.

9.

‘‘Handa dāni vanantāni, pakkamāmi yathāsukhaṃ;

Netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’’ti.

이제 나는 숲으로 기쁘게 떠나가리라. 죽은 자는 이와 같은 친구가 될 수 없으니, 살아 있는 동안에는 다른 친구를 얻을 수 있으리라.

Tattha yathāti yenākāreneva cāpo ninnamati. Haññate nūnāti nūna haññati. Netādisāti evarūpā matakā sahāyā nāma na honti. Labbhā meti jīvato mama sahāyo nāma sakkā laddhuṃ.

거기서 'yathā'는 활이 굽어지는 바로 그 방식을 말한다. 'haññate nūna'는 틀림없이 죽임을 당했다는 뜻이다. 'netādisā'는 죽은 자인 이와 같은 이들은 동료가 될 수 없다는 뜻이다. 'labbhā me'는 살아 있는 나에게 동료란 얻을 수 있는 것이라는 뜻이다.

Sīhopi ekavegena gantvā assaṃ guhādvāre pātetvā sayampi maritvā pati. Athassa ñātakā nikkhamitvā taṃ lohitamakkhitaṃ pahāramukhehi [Pg.304] paggharitalohitaṃ pāpajanasevitāya jīvitakkhayaṃ pattaṃ addasaṃsu, disvā cassa mātā pitā bhaginī pajāpatīti paṭipāṭiyā catasso gāthā bhāsiṃsu –

사자도 한달음에 달려가 동굴 입구에 말을 떨어뜨리고 자신도 죽어 쓰러졌다. 그러자 그의 친족들이 나와서, 피투성이가 되어 상처 구멍에서 피를 흘리며 악한 자와 사귀었기 때문에 죽음에 이른 마노자를 보았다. 보고 나서 마노자의 어머니, 아버지, 누이, 아내 순으로 네 편의 게송을 읊었다.

10.

10.

‘‘Na pāpajanasaṃsevī, accantaṃ sukhamedhati;

Manojaṃ passa semānaṃ, giriyassānusāsanī.

악한 자와 사귀는 자는 결코 영원한 행복을 누리지 못한다. 기리야의 충고를 따르다 누워 있는 마노자를 보라.

11.

11.

‘‘Na pāpasampavaṅkena, mātā puttena nandati;

Manojaṃ passa semānaṃ, acchannaṃ samhi lohite.

악한 자와 사귀는 아들로 인해 어머니는 기뻐하지 않는다. 자신의 피에 젖어 누워 있는 마노자를 보라.

12.

12.

‘‘Evamāpajjate poso, pāpiyo ca nigacchati;

Yo ve hitānaṃ vacanaṃ, na karoti atthadassinaṃ.

이로운 일을 말해주는 이들의 말을 듣지 않는 자는 이와 같이 재앙에 빠지고 더욱 사악한 결과에 이른다.

13.

13.

‘‘Evañca so hoti tato ca pāpiyo, yo uttamo adhamajanūpasevī;

Passuttamaṃ adhamajanūpasevitaṃ, migādhipaṃ saravaraveganiddhuta’’nti.

뛰어난 자가 비천한 자를 가까이하면 이와 같이 되고 그보다 더 비참해진다. 비천한 자를 따르다가 훌륭한 화살의 위력에 쓰러진 짐승의 왕, 저 뛰어난 자를 보라.

Tattha accantaṃ sukhamedhatīti na ciraṃ sukhaṃ labhati. Giriyassānusāsanīti ayaṃ evarūpā giriyassānusāsanīti garahanto āha. Pāpasampavaṅkenāti pāpesu sampavaṅkena pāpasahāyena. Acchannanti nimuggaṃ. Pāpiyo ca nigacchatīti pāpañca vindati. Hitānanti atthakāmānaṃ. Atthadassinanti anāgataatthaṃ passantānaṃ. Pāpiyoti pāpataro. Adhamajanūpasevīti adhamajanaṃ upasevī. Uttamanti sarīrabalena jeṭṭhakaṃ.

거기서 'accantaṃ sukhamedhati'는 오래도록 행복을 얻지 못한다는 뜻이다. 'giriyassānusāsanī'는 '이것이 바로 기리야의 충고를 따른 결과이다'라고 비난하며 말한 것이다. 'pāpasampavaṅkena'는 악한 자들과 휩쓸리는 것, 즉 악한 동료를 뜻한다. 'acchannaṃ'은 잠긴(피에 젖은) 것을 뜻한다. 'pāpiyo ca nigacchati'는 악한 행위의 결과를 얻는다는 뜻이다. 'hitānaṃ'은 이익을 바라는 이들의 뜻이다. 'atthadassinanti'는 미래의 이익을 보는 이들의 뜻이다. 'pāpiyo'는 더 사악한 자이다. 'adhamajanūpasevī'는 비천한 자를 섬기는 자이다. 'uttamaṃ'은 체력으로 뛰어난 자를 뜻한다.

Pacchimā abhisambuddhagāthā –

마지막은 정등각자께서 읊으신 게송이다.

14.

14.

‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī, na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupagamaṃ udeti khippaṃ, tasmāttanā uttaritaraṃ bhajethā’’ti.

비천한 자를 사귀는 사람은 퇴보하고, 자신과 대등한 자를 사귀는 사람은 결코 쇠퇴하지 않는다. 최상인 자를 가까이하면 신속히 고결해지나니, 그러므로 자기보다 뛰어난 자를 사귀어야 한다.

Tattha nihīyatīti bhikkhave, nihīnasevī nāma manojo sīho viya nihīyati parihāyati vināsaṃ pāpuṇāti. Tulyasevīti sīlādīhi attanā [Pg.305] sadisaṃ sevamāno na hāyati, vaḍḍhiyeva panassa hoti. Seṭṭhamupagamanti sīlādīhi uttaritaraṃyeva upagacchanto. Udeti khippanti sīghameva sīlādīhi guṇehi udeti, vuddhiṃ upagacchatīti.

거기서 'nihīyati'는 비구들이여, 비천한 자를 사귀는 자는 마노자 사자처럼 퇴보하고 쇠퇴하며 멸망에 이른다는 뜻이다. 'tulyasevī'는 계행 등으로 자신과 대등한 자를 사귀는 자는 쇠퇴하지 않고 오직 증장한다는 뜻이다. 'seṭṭhamupagamaṃ'은 계행 등으로 자기보다 뛰어난 자에게 다가가는 것이다. 'udeti khippaṃ'은 신속하게 계행 등의 덕성으로 솟아오르고 번창함을 얻는다는 뜻이다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne vipakkhasevako sotāpattiphale patiṭṭhahi.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 후 자타카를 결합하셨다. 사성제 설법이 끝났을 때, 반대파 무리와 어울렸던 그 비구는 예류과에 머물렀다.

Tadā siṅgālo devadatto ahosi, manojo vipakkhasevako, bhaginī uppalavaṇṇā, bhariyā khemā bhikkhunī, mātā rāhulamātā, pitā sīharājā pana ahameva ahosinti.

그때 여우는 데와닷타였고, 적과 어울린 마노자는 그 비구였으며, 누이는 웃팔라완나였고, 아내는 케마 비구니였으며, 어머니는 라훌라의 어머니였고, 사자 왕인 아버지는 바로 나였다.

Manojajātakavaṇṇanā dutiyā.

마노자 자타카의 설명이 끝났다.

[398] 3. Sutanujātakavaṇṇanā

[398] 3. 수타누 자타카의 설명

Rājā te bhattanti idaṃ satthā jetavane viharanto mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu sāmajātake (jā. 2.22.296 ādayo) āvi bhavissati.

“왕이여, 당신의 식사입니다”라는 이 게송은 스승께서 제타와나에 머무실 때, 어머니를 봉양하는 비구를 인연으로 말씀하신 것이다. 그 이야기는 사마 자타카에서 분명해질 것이다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto duggatagahapatikule nibbatti, sutanūtissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto bhatiṃ katvā mātāpitaro posetvā pitari kālakate mātaraṃ poseti. Tasmiṃ pana kāle bārāṇasirājā migavittako ahosi. So ekadivasaṃ mahantena parivārena yojanadviyojanamattaṃ araññaṃ pavisitvā ‘‘yassa ṭhitaṭṭhānena migo palāyati, so imaṃ nāma jito’’ti sabbesaṃ ārocāpesi. Amaccā rañño dhuvamaggaṭṭhāne koṭṭhakaṃ chādetvā adaṃsu. Manussehi migānaṃ vasanaṭṭhānāni parivāretvā unnādentehi uṭṭhāpitesu migesu eko eṇimigo rañño ṭhitaṭṭhānaṃ paṭipajji. Rājā ‘‘taṃ vijjhissāmī’’ti saraṃ khipi. Uggahitamāyo migo saraṃ mahāphāsukābhimukhaṃ āgacchantaṃ ñatvā parivattitvā sarena viddho viya hutvā pati. Rājā ‘‘migo me viddho’’ti gahaṇatthāya dhāvi. Migo uṭṭhāya vātavegena palāyi, amaccādayo rājānaṃ avahasiṃsu. So migaṃ anubandhitvā kilantakāle khaggena dvidhā chinditvā ekasmiṃ daṇḍake laggitvā [Pg.306] kājaṃ vahanto viya āgacchanto ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti maggasamīpe ṭhitaṃ vaṭarukkhaṃ upagantvā nipajjitvā niddaṃ okkami.

과거 바라나시에서 브라흐마다타가 다스릴 때, 보살은 가난한 거사 가문에 태어나 수타누라는 이름을 얻었다. 그는 장성하여 품팔이를 하며 부모를 봉양했고, 아버지가 돌아가신 후에는 어머니를 봉양했다. 그때 바라나시 왕은 사냥을 즐겼다. 왕은 어느 날 큰 무리를 거느리고 1~2요자나 정도의 숲으로 들어가 '누구든지 자기가 서 있는 곳으로 사슴이 달아나게 하는 자는 이만한 벌금을 내야 한다'라고 모두에게 알렸다. 대신들은 왕이 서 있을 길목에 구역을 정해 주었다. 사람들이 사슴의 서식처를 포위하고 소리를 질러 사슴들을 몰아냈을 때, 한 마리의 에니 사슴이 왕이 서 있는 곳으로 달려왔다. 왕은 '저놈을 쏘리라' 하며 화살을 쏘았다. 꾀가 많은 그 사슴은 화살이 옆구리를 향해 오는 것을 알고 몸을 돌려 화살에 맞은 것처럼 쓰러졌다. 왕은 '내가 사슴을 맞혔다!' 하며 잡으러 달려갔다. 사슴은 일어나 바람처럼 달아났고, 대신 등은 왕을 비웃었다. 왕은 사슴을 쫓아가 지쳤을 때 칼로 두 토막을 내어 막대기에 매달고 어깨에 메고 오다가, '잠시 쉬리라' 하며 길가에 있는 니그로다 나무로 가서 누워 잠이 들었다.

Tasmiṃ pana vaṭarukkhe nibbatto maghadevo nāma yakkho tattha paviṭṭhe vessavaṇassa santikā khādituṃ labhi. So rājānaṃ uṭṭhāya gacchantaṃ ‘‘tiṭṭha bhakkhosi me’’ti hatthe gaṇhi. ‘‘Tvaṃ konāmosī’’ti? ‘‘Ahaṃ idha nibbattayakkho, imaṃ ṭhānaṃ paviṭṭhake khādituṃ labhāmī’’ti. Rājā satiṃ upaṭṭhapetvā ‘‘kiṃ ajjeva maṃ khādissasi, udāhu nibaddhaṃ khādissasī’’ti pucchi. ‘‘Labhanto nibaddhaṃ khādissāmī’’ti. Rājā ‘‘imaṃ ajja migaṃ khāditvā maṃ vissajjehi, ahaṃ te sve paṭṭhāya ekāya bhattapātiyā saddhiṃ ekaṃ manussaṃ pesessāmī’’ti. ‘‘Tena hi appamatto hohi, apesitadivase taññeva khādissāmī’’ti. ‘‘Ahaṃ bārāṇasirājā, mayhaṃ avijjamānaṃ nāma natthī’’ti. Yakkho paṭiññaṃ gahetvā taṃ vissajjesi. So nagaraṃ pavisitvā tamatthaṃ ekassa atthacarakassa amaccassa kathetvā ‘‘idāni kiṃ kātabba’’nti pucchi. ‘‘Divasaparicchedo kato, devā’’ti? ‘‘Na kato’’ti. ‘‘Ayuttaṃ vo kataṃ, evaṃ santepi mā cintayittha, bahū bandhanāgāre manussā’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ etaṃ kammaṃ kara, mayhaṃ jīvitaṃ dehī’’ti.

그 니그로다 나무에는 마가데와라는 야차가 태어나 살고 있었는데, 그는 그곳에 들어온 자를 웨사바나 왕의 허락을 받아 잡아먹을 수 있었다. 그는 일어서서 떠나려는 왕을 ‘멈춰라, 너는 나의 먹이다’라고 말하며 손을 붙잡았다. 왕이 ‘그대는 누구인가?’라고 묻자, ‘나는 이곳에 태어난 야차로, 이곳에 들어온 자를 잡아먹을 권리가 있다’라고 답했다. 왕은 마음을 가다듬고 ‘그대는 오늘 바로 나를 잡아먹겠는가, 아니면 끊임없이 먹겠는가?’라고 물었다. ‘얻을 수만 있다면 끊임없이 먹고 싶다’라고 답하자, 왕은 ‘오늘은 이 사슴을 먹고 나를 보내주게. 내가 내일부터 그대에게 밥 한 그릇과 함께 매일 한 사람씩 보내주겠네’라고 제안했다. 야차는 ‘그렇다면 방심하지 마라. 보내지 않는 날에는 바로 너를 잡아먹을 것이다’라고 했고, 왕은 ‘나는 바라나시의 왕이다. 나에게 없는 것이란 존재하지 않는다’라고 답했다. 야차는 확약을 받고 왕을 놓아주었다. 왕은 성으로 돌아와 한 충직한 대신에게 이 일을 이야기하고 ‘이제 어떻게 해야 하겠는가?’라고 물었다. 대신이 ‘대왕이시여, 기한을 정하셨습니까?’라고 묻자 왕은 ‘정하지 않았다’라고 답했다. 대신은 ‘왕께서 잘못된 일을 하셨으나, 그렇더라도 걱정하지 마십시오. 감옥에는 사람이 많습니다’라고 말했고, 왕은 ‘그렇다면 그대가 이 일을 맡아 내 생명을 구해주게’라고 부탁했다.

Amacco ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā devasikaṃ bandhanāgārato manussaṃ nīharitvā bhattapātiṃ gahetvā kañci ajānāpetvāva yakkhassa pesesi. Yakkho bhattaṃ bhuñjitvā manussaṃ khādati. Aparabhāge bandhanāgārāni nimmanussāni jātāni. Rājā bhattahārakaṃ alabhanto maraṇabhayena kampi. Atha naṃ amacco assāsetvā ‘‘deva, jīvitāsāto dhanāsāva balavatarā, hatthikkhandhe sahassabhaṇḍikaṃ ṭhapetvā ‘ko imaṃ dhanaṃ gahetvā yakkhassa bhattaṃ ādāya gamissatī’ti bheriṃ carāpemā’’ti vatvā tathā kāresi. Atha taṃ sutvā bodhisatto cintesi ‘‘ahaṃ bhatiyā māsakaḍḍhamāsakaṃ saṅgharitvā kicchena mātaraṃ posemi, imaṃ dhanaṃ gahetvā mātu datvā yakkhassa santikaṃ gamissāmi, sace yakkhaṃ dametuṃ sakkhissāmi, iccetaṃ kusalaṃ, no ce sakkhissāmi, mātā me sukhaṃ jīvissatī’’ti. So tamatthaṃ mātu ārocetvā ‘‘alaṃ tāta, na mama attho dhanenā’’ti dve vāre paṭikkhipitvā tatiyavāre taṃ anāpucchitvāva ‘‘āharatha, ayya, sahassaṃ, ahaṃ bhattaṃ harissāmī’’ti sahassaṃ gahetvā mātu datvā ‘‘amma[Pg.307], mā cintayi, ahaṃ yakkhaṃ dametvā mahājanassa sotthiṃ karissāmi, ajjeva tava assukilinnamukhaṃ hāsāpentova āgacchissāmī’’ti mātaraṃ vanditvā rājapurisehi saddhiṃ rañño santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi.

대신은 ‘알겠습니다’라고 대답하고 매일 감옥에서 한 사람씩 꺼내어 밥그릇을 들려 아무도 모르게 야차에게 보냈다. 야차는 밥을 먹고 사람도 잡아먹었다. 시간이 흐르자 감옥은 텅 비게 되었다. 왕은 밥을 가져갈 사람을 구하지 못하자 죽음의 공포로 떨었다. 그러자 대신은 왕을 안심시키며 ‘대왕이시여, 목숨에 대한 애착보다 재물에 대한 애착이 더 강한 법입니다. 코끼리 등에 천 냥이 든 보따리를 올려놓고 “누가 이 재물을 가지고 야차에게 식사를 가져다주겠는가?”라고 외치며 북을 치게 합시다’라고 제안하고 그대로 실행했다. 그때 보살은 그 소리를 듣고 생각했다. ‘나는 품삯으로 마사까와 반 마사까를 모아 어렵게 어머니를 봉양하고 있다. 이 재물을 받아 어머니께 드리고 야차에게 가리라. 만약 야차를 길들일 수 있다면 공덕이 될 것이고, 혹여 그러지 못하더라도 어머니는 편안히 사시게 될 것이다.’ 보살은 어머니께 이 사실을 알렸으나 어머니는 ‘됐다, 얘야. 나는 재물이 필요 없다’라고 두 번이나 거절했다. 세 번째에는 묻지도 않고 ‘나리들, 그 천 냥을 가져오시오. 내가 식사를 가져가겠소’라고 말하며 천 냥을 받아 어머니께 드렸다. 그리고 ‘어머니, 걱정하지 마세요. 제가 야차를 길들여 사람들을 평안하게 하고, 오늘 바로 어머니의 눈물 젖은 얼굴에 웃음꽃을 피우며 돌아오겠습니다’라고 인사한 뒤 왕의 신하들과 함께 왕에게 가서 절을 하고 섰다.

Tato raññā ‘‘tāta, tvaṃ bhattaṃ harissasī’’ti vutte ‘‘āma, devā’’ti āha. ‘‘Kiṃ te laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ suvaṇṇapādukā, devā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Deva, so yakkho attano rukkhamūle bhūmiyaṃ ṭhitake khādituṃ labhati, ahaṃ etassa santakabhūmiyaṃ aṭṭhatvā pādukāsu ṭhassāmī’’ti. ‘‘Aññaṃ kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ chattaṃ, devā’’ti. ‘‘Idaṃ kimatthāyā’’ti? ‘‘Deva, yakkho attano rukkhacchāyāya ṭhitake khādituṃ labhati, ahaṃ tassa rukkhacchāyāya aṭṭhatvā chattacchāyāya ṭhassāmī’’ti. ‘‘Aññaṃ kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Tumhākaṃ khaggaṃ, devā’’ti. ‘‘Iminā ko attho’’ti? ‘‘Deva, amanussāpi āvudhahatthānaṃ bhāyantiyevā’’ti. ‘‘Aññaṃ kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Suvaṇṇapātiṃ pūretvā tumhākaṃ bhuñjanakabhattaṃ detha, devā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā, tātā’’ti? ‘‘Deva, mādisassa nāma paṇḍitassa purisassa mattikapātiyā lūkhabhojanaṃ harituṃ ananucchavika’’nti. ‘‘Sādhu, tātā’’ti rājā sabbaṃ dāpetvā tassa veyyāvaccakare paṭipādesi.

그러자 왕이 “아이야, 네가 밥을 가져가겠느냐?”라고 묻자 보살은 “예, 대왕이시여”라고 대답했다. 왕이 “무엇을 얻어야 하겠느냐?”라고 묻자, 보살은 “대왕의 황금 신발을 주십시오”라고 했다. “무슨 까닭인가?” “대왕이시여, 그 야차는 자신의 나무 아래 땅에 서 있는 자만을 잡아먹을 수 있습니다. 저는 그의 소유인 땅에 서지 않고 신발 위에 서 있을 것입니다.” 왕이 “그 외에 또 무엇을 얻어야 하겠느냐?”라고 묻자, “대왕의 일산을 주십시오”라고 했다. “그것은 무엇 때문인가?” “대왕이시여, 야차는 자신의 나무 그늘에 서 있는 자만을 잡아먹을 수 있습니다. 저는 그 나무 그늘에 서지 않고 일산의 그늘 아래 서 있을 것입니다.” 왕이 “그 외에 또 무엇을 얻어야 하겠느냐?”라고 묻자, “대왕의 칼을 주십시오”라고 했다. “그것은 무슨 용도인가?” “대왕이시여, 비인간이라 할지라도 무기를 든 사람은 두려워하는 법입니다.” 왕이 “또 무엇이 필요하냐?”라고 묻자, “황금 그릇에 대왕께서 드시는 밥을 가득 담아 주십시오”라고 했다. “아이야, 무슨 까닭이냐?” “대왕이시여, 저와 같은 현자가 진흙 그릇에 담긴 거친 음식을 나르는 것은 격에 맞지 않기 때문입니다.” 왕은 “좋다, 아이야”라고 말하며 모든 것을 내어주고 시중드는 사람들을 붙여주었다.

Bodhisatto ‘‘mahārāja, mā bhāyittha, ajjāhaṃ yakkhaṃ dametvā tumhākaṃ sotthiṃ katvā āgamissāmī’’ti rājānaṃ vanditvā upakaraṇāni gāhāpetvā tattha gantvā manusse rukkhassāvidūre ṭhapetvā suvaṇṇapādukaṃ āruyha khaggaṃ sannayhitvā setacchattaṃ matthake katvā kañcanapātiyā bhattaṃ gahetvā yakkhassa santikaṃ pāyāsi. Yakkho maggaṃ olokento taṃ disvā ‘‘ayaṃ puriso na aññesu divasesu āgamananiyāmena eti, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti cintesi. Bodhisattopi rukkhasamīpaṃ gantvā asituṇḍena bhattapātiṃ antochāyāya karitvā chāyāya pariyante ṭhito paṭhamaṃ gāthamāha.

보살은 “대왕이시여, 두려워하지 마십시오. 오늘 제가 야차를 길들여 대왕을 평안하게 해드리고 돌아오겠습니다”라고 왕에게 작별 인사를 하고, 물건들을 챙겨 그곳으로 갔다. 나무 근처에 사람들을 멈춰 세우고, 황금 신발을 신고 칼을 찬 뒤 흰 일산을 머리 위에 쓰고 황금 그릇에 담긴 밥을 들고 야차에게 다가갔다. 야차가 길을 지켜보다가 그를 보고 ‘이 자는 다른 날 오던 사람들과는 다른 모습으로 오는구나. 무슨 까닭일까?’라고 생각했다. 보살도 나무 근처에 이르러 칼끝으로 밥그릇을 나무 그늘 안으로 밀어 넣고 자신은 그늘 경계에 서서 첫 번째 게송을 읊었다.

15.

15.

‘‘Rājā te bhattaṃ pāhesi, suciṃ maṃsūpasecanaṃ;

Maghadevasmiṃ adhivatthe, ehi nikkhamma bhuñjasū’’ti.

“왕께서 당신에게 고기 국물을 곁들인 깨끗한 밥을 보내셨소. 마가데바 나무에 거주하는 이여, 나와서 드시오.”

Tattha pāhesīti pahiṇi. Maghadevasmiṃ adhivattheti maghadevoti vaṭarukkho vuccati, tasmiṃ adhivattheti devataṃ ālapati.

여기서 ‘pāhesi’는 보냈다는 뜻이다. ‘maghadevasmiṃ adhivatthe’에서 ‘maghadeva’는 반야나무를 말하며, ‘tasmiṃ adhivatthe’는 그곳에 거주하는 신을 부르는 말이다.

Taṃ [Pg.308] sutvā yakkho ‘‘imaṃ purisaṃ vañcetvā antochāyāya paviṭṭhaṃ khādissāmī’’ti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 야차는 ‘이 자를 속여 그늘 안으로 들어오게 한 뒤 잡아먹어야겠다’고 생각하며 두 번째 게송을 읊었다.

16.

16.

‘‘Ehi māṇava orena, bhikkhamādāya sūpitaṃ;

Tvañca māṇava bhikkhā ca, ubho bhakkhā bhavissathā’’ti.

“젊은이여, 국을 곁들인 공양물을 가지고 이쪽으로 더 들어오게. 젊은이여, 자네와 그 공양물 둘 다 나의 먹잇감이 될 것이네.”

Tattha bhikkhanti mama nibaddhabhikkhaṃ. Sūpitanti sūpasampannaṃ.

여기서 ‘bhikkhaṃ’은 나에게 정기적으로 바쳐지는 공양을 뜻하고, ‘sūpitaṃ’은 국이 잘 갖춰진 것을 의미한다.

Tato bodhisatto dve gāthā abhāsi –

그러자 보살은 두 편의 게송을 읊었다.

17.

17.

‘‘Appakena tuvaṃ yakkha, thullamatthaṃ jahissasi;

Bhikkhaṃ te nāharissanti, janā maraṇasaññino.

“야차여, 그대는 사소한 것 때문에 막대한 이익을 잃게 될 것이오. 죽음을 예견한 사람들은 더 이상 그대에게 공양물을 가져오지 않을 것이오.”

18.

18.

‘‘Laddhāya yakkhā tava niccabhikkhaṃ, suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ;

Bhikkhañca te āhariyo naro idha, sudullabho hehiti bhakkhite mayī’’ti.

“야차여, 그대는 깨끗하고 수승하며 맛이 뛰어난 정기적인 공양을 받고 있소. 만약 나를 잡아먹는다면, 이곳에서 그대에게 공양물을 가져올 사람을 찾기란 매우 어려울 것이오.”

Tattha thullamatthanti appakena kāraṇena mahantaṃ atthaṃ jahissasīti dasseti. Nāharissantīti ito paṭṭhāya maraṇasaññino hutvā na āharissanti, atha tvaṃ milātasākho viya rukkho nirāhāro dubbalo bhavissasīti. Laddhāyanti laddhaayaṃ laddhāgamanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma yakkha, yaṃ ahaṃ ajja āhariṃ, idaṃ tava niccabhikkhaṃ suciṃ paṇītaṃ uttamaṃ rasena upetaṃ laddhāgamanaṃ devasikaṃ te āgacchissati. Āhariyoti āharaṇako. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sace tvaṃ imaṃ bhikkhaṃ gahetvā āgataṃ maṃ bhakkhasi, athevaṃ mayi bhakkhite bhikkhañca te āharaṇako añño naro idha sudullabho bhavissati. Kiṃkāraṇā? Mādiso hi bārāṇasiyaṃ añño paṇḍitamanusso nāma natthi, mayi pana khādite sutanupi nāma yakkhena khādito, aññassa kassa so lajjissatī’’ti bhattāharaṇakaṃ na labhissasi, atha te ito paṭṭhāya bhojanaṃ dullabhaṃ bhavissati, amhākampi rājānaṃ gaṇhituṃ na labhissasi. Kasmā? Rukkhato bahibhāvena. Sace panidaṃ bhattaṃ bhuñjitvā maṃ pahiṇissasi, ahaṃ te rañño kathetvā nibaddhaṃ bhattaṃ pesessāmi, attānampi ca te khādituṃ [Pg.309] na dassāmi, ahampi tava santike ṭhāne na ṭhassāmi, pādukāsu ṭhassāmi, rukkhacchāyāyampi te na ṭhassāmi, attano chattacchāyāyameva ṭhassāmi, sace pana mayā saddhiṃ virujjhissasi, khaggena taṃ dvidhā bhindissāmi, ahañhi ajja etadatthameva sajjo hutvā āgatoti. Evaṃ kira naṃ mahāsatto tajjesi.

여기서 ‘thullamattha’는 사소한 이유로 큰 이익을 잃게 될 것임을 보여준다. ‘nāharissanti’는 이제부터 그들이 죽음을 예상하여 가져오지 않을 것이며, 그러면 당신은 시든 가지를 가진 나무처럼 음식이 없어 기운이 없게 될 것이라는 뜻이다. ‘laddhāya’는 얻은 것, 즉 얻어서 온 것을 말한다. 이 말은 다음과 같다. ‘벗이여 야차여, 내가 오늘 가져온 이것은 당신의 정기적인 공양물이며 깨끗하고 수승하며 최상의 맛을 갖춘 것이니, 매일 당신에게 올 것이다.’ ‘āhariyo’란 가져오는 사람을 뜻한다. 이 말은 다음과 같다. ‘만일 당신이 이 공양물을 가지고 온 나를 잡아먹는다면, 내가 잡아먹힌 후에는 당신에게 공양물을 가져다줄 다른 사람을 여기서 얻기가 매우 어려울 것이다. 왜냐하면 바라나시에는 나와 같은 다른 현명한 사람이 없기 때문이다. 내가 잡아먹히고 나면, 사람들은 수따누조차도 야차에게 잡아먹혔는데 그가 다른 누구에게 염치를 차려 삼가겠는가라고 생각할 것이므로, 당신은 밥을 가져다줄 사람을 얻지 못할 것이며, 이제부터 당신에게 음식은 구하기 어려워질 것이다. 또한 우리의 왕도 잡지 못할 것이다. 왜냐하면 나무 밖으로 나오지 않을 것이기 때문이다. 하지만 만일 당신이 이 밥을 먹고 나를 보내준다면, 내가 왕에게 말해서 정기적인 밥을 보내주도록 하겠다. 그리고 나 자신 또한 당신이 잡아먹도록 내버려 두지 않을 것이며, 나 또한 당신의 영역인 땅에 서지 않고 신발 위에 서 있을 것이며, 당신의 나무 그늘에도 있지 않고 내 일산 그늘에만 있을 것이다. 만일 당신이 나와 싸우려 한다면 칼로 당신을 두 토막 낼 것이다. 나는 참으로 오늘 바로 이 목적을 위해 만반의 준비를 갖추고 왔기 때문이다.’ 이처럼 대사는 그를 위협했다.

Yakkho ‘‘yuttarūpaṃ māṇavo vadatī’’ti sallakkhetvā pasannacitto dve gāthā abhāsi –

야차는 ‘젊은이가 타당한 말을 하는구나’라고 생각하고 기쁜 마음으로 두 편의 게송을 읊었다.

19.

19.

‘‘Mameva sutano attho, yathā bhāsasi māṇava;

Mayā tvaṃ samanuññāto, sotthiṃ passāhi mātaraṃ.

“수따누여, 그대가 말한 대로의 그 이익은 바로 나의 이익이로다. 젊은이여, 내가 그대를 허락하노니 무사히 어머니를 뵙도록 하라.”

20.

20.

‘‘Khaggaṃ chattañca pātiñca, gacchamādāya māṇava;

Sotthiṃ passatu te mātā, tvañca passāhi mātara’’nti.

“칼과 일산과 그릇을 가지고 가거라, 젊은이여. 그대의 어머니가 무사히 당신을 보고, 당신 또한 어머니를 뵙도록 하라.”

Tattha sutanoti bodhisattaṃ ālapati. Yathā bhāsasīti yathā tvaṃ bhāsasi, tathā yo esa tayā bhāsito attho, eso mamevattho, mayhameva vaḍḍhīti.

거기서 ‘sutanu’는 보살을 부르는 말이다. ‘yathā bhāsasi’란 당신이 말한 대로, 당신에 의해 말해진 그 이익이 바로 나의 이익이며 나의 번영이라는 뜻이다.

Yakkhassa kathaṃ sutvā bodhisatto ‘‘mama kammaṃ nipphannaṃ, damito me yakkho, bahuñca dhanaṃ laddhaṃ, rañño ca vacanaṃ kata’’nti tuṭṭhacitto yakkhassa anumodanaṃ karonto osānagāthamāha –

야차의 말을 듣고 보살은 '나의 일이 성취되었구나. 나는 야차를 길들였고, 많은 재물을 얻었으며, 왕의 분부도 완수하였구나'라고 기뻐하며, 야차에게 축원하며 마지막 게송을 읊었다.

21.

21.

‘‘Evaṃ yakkha sukhī hohi, saha sabbehi ñātibhi;

Dhanañca me adhigataṃ, rañño ca vacanaṃ kata’’nti. –

“야차여, 이와 같이 모든 친족들과 함께 행복하기를. 나 또한 재물을 얻었고 왕의 분부도 완수하였노라.”

Vatvā ca pana yakkhaṃ āmantetvā ‘‘samma, tvaṃ pubbe akusalakammaṃ katvā kakkhaḷo pharuso paresaṃ lohitamaṃsabhakkho yakkho hutvā nibbatto, ito paṭṭhāya pāṇātipātādīni mā karī’’ti sīle ca ānisaṃsaṃ, dussīlye ca ādīnavaṃ kathetvā yakkhaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā ‘‘kiṃ te araññavāsena, ehi nagaradvāre taṃ nisīdāpetvā aggabhattalābhiṃ karomī’’ti yakkhena saddhiṃ nikkhamitvā khaggādīni yakkhaṃ gāhāpetvā bārāṇasiṃ agamāsi. ‘‘Sutanu māṇavo yakkhaṃ gahetvā etī’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā amaccaparivuto bodhisattassa paccuggamanaṃ katvā yakkhaṃ nagaradvāre [Pg.310] nisīdāpetvā aggabhattalābhinaṃ katvā nagaraṃ pavisitvā bheriṃ carāpetvā nāgare sannipātāpetvā bodhisattassa guṇaṃ kathetvā senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. Ayañca bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi.

이렇게 말하고 나서 야차를 불러 “벗이여, 그대는 전생에 불선업을 지어 거칠고 난폭하며 타인의 피와 살을 먹는 야차로 태어났소. 이제부터는 살생 등을 저지르지 마시오.”라고 말하며 지계의 공덕과 파계의 과보를 설하여 야차를 오계에 머물게 했다. 그리고 “숲에서 사는 것이 무슨 소용이 있겠소? 갑시다. 성문 앞에 그대를 머물게 하여 첫 공양물을 받게 해주겠소.”라고 말하고 야차와 함께 길을 떠났다. 야차에게 칼 등을 들게 하고 바라나시로 갔다. “수따누 젊은이가 야차를 데리고 온다.”라고 왕에게 보고되었다. 왕은 대신들에게 둘러싸여 보살을 맞으러 나갔고, 야차를 성문에 머물게 하여 첫 공양물을 받게 한 뒤 성으로 들어가 북을 울려 시민들을 모으고 보살의 공덕을 칭송하며 장군의 직위를 주었다. 왕 또한 보살의 훈계에 머물며 보시 등의 공덕을 쌓아 천상에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā yakkho aṅgulimālo ahosi, rājā ānando, māṇavo pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 본생담을 결합하셨다. 사성제 설법이 끝났을 때 어머니를 봉양하던 비구는 예류과에 이르렀다. 그때 야차는 앙굴리말라였고, 왕은 아난다였으며, 젊은이는 바로 나였다.

Sutanujātakavaṇṇanā tatiyā.

수따누 본생담 주해, 세 번째.

[399] 4. Mātuposakagijjhajātakavaṇṇanā

[399] 4. 마뚜뽀사까 깃자 본생담(어머니를 봉양한 독수리 이야기) 주해

Te kathaṃ nu karissantīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu sāmajātake (jā. 2.22.296 ādayo) āvi bhavissati.

“그들은 과연 어떻게 하겠는가”라는 이 게송은 스승께서 제따와나에 머무실 때 한 어머니를 봉양하는 비구와 관련하여 말씀하신 것이다. 그 이야기는 사마 본생담(Jā. 2.22.296 이하)에서 분명해질 것이다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gijjhayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto vuddhe parihīnacakkhuke mātāpitaro gijjhaguhāyaṃ ṭhapetvā gomaṃsādīni āharitvā posesi. Tasmiṃ kāle bārāṇasiyaṃ susāne eko nesādo aniyametvā gijjhānaṃ pāse oḍḍesi. Athekadivasaṃ bodhisatto gomaṃsādiṃ pariyesanto susānaṃ paviṭṭho pādena pāse bajjhitvā attano na cintesi, vuddhe parihīnacakkhuke mātāpitaro anussaritvā ‘‘kathaṃ nu kho me mātāpitaro yāpessanti, mama baddhabhāvampi ajānantā anāthā nippaccayā pabbataguhāyameva sussitvā marissanti maññe’’ti vilapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 다스릴 때, 보살은 독수리의 태생으로 태어나 성장한 뒤, 시력이 약해지고 늙은 부모를 독수리 동굴에 모시고 소고기 등을 가져다 봉양했다. 그때 바라나시의 공동묘지에 한 사냥꾼이 독수리들을 잡기 위해 곳곳에 올가미를 쳐놓았다. 그러던 어느 날 보살은 소고기 등을 구하러 공동묘지에 들어갔다가 발이 올가미에 걸렸으나, 자신에 대해서는 생각하지 않고 시력이 약해지고 늙은 부모를 생각하며 “나의 부모님은 과연 어떻게 살아가실까? 내가 잡힌 줄도 모르고 의지할 데도 없고 아무런 수단도 없이 산속 동굴에서 말라 죽어갈 것이로다.”라고 한탄하며 첫 번째 게송을 읊었다.

22.

22.

‘‘Te kathaṃ nu karissanti, vuddhā giridarīsayā;

Ahaṃ baddhosmi pāsena, nilīyassa vasaṃ gato’’ti.

“산골짜기 동굴에 머무시는 늙은 부모님은 과연 어떻게 하시겠는가? 나는 올가미에 걸려 니리야의 수중에 떨어졌구나.”

Tattha nilīyassāti evaṃnāmakassa nesādaputtassa.

거기서 ‘니리야(nilīyassa)’란 그러한 이름을 가진 사냥꾼의 아들을 말한다.

Atha [Pg.311] nesādaputto gijjharājassa paridevitasaddaṃ sutvā dutiyaṃ gāthamāha –

그러자 사냥꾼의 아들은 독수리 왕의 통곡 소리를 듣고 두 번째 게송을 읊었다.

23.

23.

‘‘Kiṃ gijjha paridevasi, kā nu te paridevanā;

Na me suto vā diṭṭho vā, bhāsanto mānusiṃ dijo’’ti.

“독수리여, 무엇 때문에 슬퍼하느냐? 그대의 슬픔은 무엇인가? 나는 새가 사람의 말을 하는 것을 듣지도 보지도 못했노라.”

Gijjho āha –

독수리가 말했다.

24.

24.

‘‘Bharāmi mātāpitaro, vuddhe giridarīsaye;

Te kathaṃ nu karissanti, ahaṃ vasaṃ gato tavā’’ti.

“나는 산골짜기 동굴에 머무시는 늙은 부모님을 봉양하고 있노라. 내가 당신의 수중에 떨어졌으니, 그분들은 과연 어떻게 하시겠는가?”

Nesādo āha –

사냥꾼이 말했다.

25.

25.

‘‘Yaṃ nu gijjho yojanasataṃ, kuṇapāni avekkhati;

Kasmā jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhasī’’ti.

“독수리는 백 요자나 밖에서도 사체를 본다는데, 어찌하여 그물과 올가미에 걸리고서도 알지 못했는가?”

Gijjharājā āha –

독수리 왕이 말했다.

26.

26.

‘‘Yadā parābhavo hoti, poso jīvitasaṅkhaye;

Atha jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhatī’’ti.

“파멸이 닥치고 목숨이 다하려 할 때, 중생은 그물과 올가미에 걸리고서도 알지 못하는 법이라네.”

27.

27.

‘‘Bharassu mātāpitaro, vuddhe giridarīsaye;

Mayā tvaṃ samanuññāto, sotthiṃ passāhi ñātake.

“산골짜기 동굴에 머무시는 늙은 부모님을 봉양하거라. 내가 그대를 허용하노니 무사히 친족들을 만나도록 하라.”

28.

28.

‘‘Evaṃ luddaka nandassu, saha sabbehi ñātibhi;

Bharissaṃ mātāpitaro, vuddhe giridarīsaye’’ti. –

“사냥꾼이여, 이와 같이 그대와 모든 친척들이 함께 기뻐하소서. 나는 산골짜기 동굴에 계시는 늙으신 부모님을 봉양할 것입니다.”

Nesādaputtena dutiyā, gijjhena tatiyāti imā gāthā paṭipāṭiyā vuttā.

사냥꾼의 아들이 두 번째 게송을, 독수리가 세 번째 게송을 이와 같이 차례대로 읊었다.

Tattha yaṃ nūti yaṃ nu etaṃ loke kathīyati. Gijjho yojanasataṃ, kuṇapāni avekkhatīti yojanasataṃ atikkamma ṭhitānipi kuṇapāni passati, taṃ yadi tathaṃ, atha kasmā tvaṃ imaṃ jālañca pāsañca āsajjāpi na bujjhasi, santikaṃ āgantvāpi na jānāsīti.

거기서 ‘yaṃ nu’란 세상에서 말하는 바를 의미한다. ‘독수리는 백 요자나 밖에서도 사체를 본다’ 함은 백 요자나 넘게 떨어져 있는 사체도 본다는 뜻이다. 만일 그것이 사실이라면, 어찌하여 너는 이 그물과 올가미에 걸리고도 깨닫지 못하고, 가까이 다가와서도 알지 못했느냐는 것이다.

Parābhavoti vināso. Bharassūti idaṃ so bodhisattassa dhammakathaṃ sutvā ‘‘paṇḍito gijjharājā paridevanto na attano paridevati, mātāpitūnaṃ [Pg.312] paridevati, nāyaṃ māretuṃ yutto’’ti tussitvā āha, vatvā ca pana piyacittena muducittena pāsaṃ mocesi.

‘Parābhava’는 파멸이다. ‘봉양하라(Bharassū)’는 말은 그가 보살의 법문을 듣고 ‘지혜로운 독수리 왕이 슬퍼하는 것은 자신을 위해서가 아니라 부모님을 위해서구나. 이 새를 죽이는 것은 마땅하지 않다.’라며 감탄하며 말한 것이다. 그렇게 말하고 나서 자애롭고 부드러운 마음으로 올가미를 풀어주었다.

Athassa bodhisatto maraṇamukhā pamutto sukhito anumodanaṃ karonto osānagāthaṃ vatvā mukhapūraṃ maṃsaṃ ādāya mātāpitūnaṃ adāsi.

그때 보살은 죽음의 문턱에서 벗어나 안도하며 축원하는 마지막 게송을 읊고, 입안 가득 고기를 물어다 부모님께 드렸다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.

스승께서는 이 법문을 마치시고 진리를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 진리를 설하심이 끝났을 때 부모를 봉양하던 비구는 예류과에 머물게 되었다.

Tadā nesādaputto channo ahosi, mātāpitaro mahārājakulāni, gijjharājā pana ahameva ahosinti.

그때 사냥꾼의 아들은 찬나(Channa)였고, 부모님은 대왕의 가문이었으며, 독수리 왕은 바로 나였다.

Mātuposakagijjhajātakavaṇṇanā catutthā.

부모를 봉양한 독수리 본생(Mātuposakagijjhajātaka) 주해, 네 번째.

[400] 5. Dabbhapupphajātakavaṇṇanā

[400] 5. 답바뿝파 본생(Dabbhapupphajātaka) 주해

Anutīracārī bhaddanteti idaṃ satthā jetavane viharanto upanandaṃ sakyaputtaṃ ārabbha kathesi. So hi sāsane pabbajitvā appicchatādiguṇe pahāya mahātaṇho ahosi. Vassūpanāyikāya dve tayo vihāre pariggahetvā ekasmiṃ chattaṃ vā upāhanaṃ vā ekasmiṃ kattarayaṭṭhiṃ vā udakatumbaṃ vā ṭhapetvā ekasmiṃ sayaṃ vasati. So ekasmiṃ janapadavihāre vassaṃ upagantvā ‘‘bhikkhūhi nāma appicchehi bhavitabba’’nti ākāse candaṃ uṭṭhāpento viya bhikkhūnaṃ paccayasantosadīpakaṃ ariyavaṃsapaṭipadaṃ kathesi. Taṃ sutvā bhikkhū manāpāni pattacīvarāni chaḍḍetvā mattikāpattāni ceva paṃsukūlacīvarāni ca gaṇhiṃsu. So tāni attano vasanaṭṭhāne ṭhapetvā vutthavasso pavāretvā yānakaṃ pūretvā jetavanaṃ gacchanto antarāmagge ekassa araññavihārassa piṭṭhibhāge pāde valliyā palibuddho ‘‘addhā ettha kiñci laddhabbaṃ bhavissatī’’ti taṃ vihāraṃ pāvisi. Tattha pana dve mahallakā bhikkhū vassaṃ upagacchiṃsu. Te dve ca thūlasāṭake ekañca sukhumakambalaṃ labhitvā bhājetuṃ asakkontā taṃ disvā ‘‘thero no bhājetvā dassatī’’ti tuṭṭhacittā ‘‘mayaṃ, bhante, imaṃ vassāvāsikaṃ bhājetuṃ na sakkoma, imaṃ no nissāya vivādo hoti, idaṃ amhākaṃ bhājetvā dethā’’ti āhaṃsu. So [Pg.313] ‘‘sādhu bhājessāmī’’ti dve thūlasāṭake dvinnampi bhājetvā ‘‘ayaṃ amhākaṃ vinayadharānaṃ pāpuṇātī’’ti kambalaṃ gahetvā pakkāmi.

‘강변을 노니는 이여(Anutīracārī)’라는 이 법문은 스승께서 제타 숲에 머무실 때 사캬족의 아들 우빠난다를 인연으로 말씀하신 것이다. 그는 교단에 출가했으나 적은 욕심 등의 덕목을 버리고 탐욕이 아주 컸다. 그는 안거 때 두세 곳의 사원을 점유하여, 한 곳에는 양산이나 신발을 두고, 한 곳에는 지팡이나 물병을 두고, 한 곳에는 자신이 직접 머물렀다. 그는 어느 시골 사원에서 안거를 지내며 ‘비구란 마땅히 욕심이 적어야 한다’라고 설하며 마치 허공에 달을 띄우듯 비구들에게 필수품에 만족하는 성스러운 가문의 전통(Ariyavaṃsapaṭipada)을 설했다. 그 설법을 듣고 비구들은 마음에 드는 발우와 가사를 버리고 흙 발우와 분소의를 취했다. 그는 그것들을 자신의 거처에 모아두었다가 안거를 마치고 자자(pavāraṇā)를 한 뒤 수레에 가득 싣고 제타 숲으로 가던 중, 길 중간에 있는 어느 숲속 사원 뒷부분에서 발이 덩굴에 걸리자 ‘분명 이곳에서 무언가 얻을 것이 있을 것이다’라며 그 사원에 들어갔다. 그곳에는 두 노비구가 안거를 지내고 있었다. 그들은 두 벌의 두꺼운 옷과 한 벌의 고운 모직 옷을 얻었으나 나누지 못하고 있다가, 그를 보고 ‘장로께서 우리를 위해 나누어 주실 것이다’라며 기쁜 마음으로 ‘존자시여, 저희는 이 안거 물품을 나눌 수 없어 저희 사이에 분쟁이 있으니, 이것을 나누어 주십시오’라고 말했다. 그는 ‘좋소, 나누어 주겠소’라며 두 벌의 두꺼운 옷을 두 비구에게 각각 나누어 주고, ‘이것은 우리 율사(Vinayadhara)들에게 돌아갈 몫이오’라며 모직 옷을 챙겨 떠났다.

Tepi therā kambale sālayā teneva saddhiṃ jetavanaṃ gantvā vinayadharānaṃ bhikkhūnaṃ tamatthaṃ ārocetvā ‘‘labbhati nu kho, bhante, vinayadharānaṃ evaṃ vilopaṃ khāditu’’nti āhaṃsu. Bhikkhū upanandattherena ābhataṃ pattacīvararāsiṃ disvā ‘‘mahāpuññosi tvaṃ āvuso, bahuṃ te pattacīvaraṃ laddha’’nti vadiṃsu. So ‘‘kuto me āvuso, puññaṃ, iminā me upāyena idaṃ laddha’’nti sabbaṃ kathesi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, upanando sakyaputto mahātaṇho mahālobho’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, upanandena paṭipadāya anucchavikaṃ kataṃ, parassa paṭipadaṃ kathentena nāma bhikkhunā paṭhamaṃ attano anucchavikaṃ katvā pacchā paro ovaditabbo’’ti.

그 장로들도 모직 옷에 미련이 남아 그와 함께 제타 숲으로 가서 율사 비구들에게 그 일을 알리며 ‘존자시여, 율을 지니는 자들이 이처럼 약탈하듯 취하는 것이 허용됩니까?’라고 물었다. 비구들은 우빠난다 장로가 가져온 발우와 가사 더미를 보고 ‘도반이여, 그대는 큰 공덕이 있구려. 많은 발우와 가사를 얻었구려’라고 말했다. 그는 ‘도반들이여, 내게 무슨 공덕이 있겠소. 이런 방편으로 이것을 얻었소’라며 모든 사정을 이야기했다. 비구들은 법당에서 ‘도반들이여, 사캬족의 아들 우빠난다는 탐욕과 욕심이 대단하다’라고 이야기를 시작했다. 스승께서 오셔서 ‘비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?’라고 물으시고 ‘이러이러한 이야기입니다’라고 답하자, ‘비구들이여, 우빠난다는 수행에 적절한 행동을 하지 않았다. 남에게 수행의 도를 가르치는 비구는 먼저 자신이 적절하게 행한 뒤에 나중에 남을 훈계해야 한다’라고 말씀하셨다.

‘‘Attānameva paṭhamaṃ, patirūpe nivesaye;

Athaññamanusāseyya, na kilisseyya paṇḍito’’ti. (dha. pa. 158) –

“먼저 자기 자신을 올바른 곳에 세워야 한다. 그러고 나서 남을 가르쳐야 하니, 지혜로운 자는 (자신을 가르치지 못해) 고통받지 않는다.” (법구경 158)

Imāya dhammapade gāthāya dhammaṃ desetvā ‘‘na, bhikkhave, upanando idāneva, pubbepesa mahātaṇho mahālobhova, na ca pana idāneva, pubbepesa imesaṃ santakaṃ vilumpiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

이 법구경의 게송으로 법을 설하신 뒤, ‘비구들이여, 우빠난다가 지금만 탐욕과 욕심이 컸던 것이 아니라 과거에도 그러했다. 또한 지금만 이들의 소유물을 약탈한 것이 아니라 과거에도 그러했다’라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto nadītīre rukkhadevatā ahosi. Tadā eko siṅgālo māyāviṃ nāma bhariyaṃ gahetvā nadītīre ekasmiṃ ṭhāne vasi. Athekadivasaṃ siṅgālī siṅgālaṃ āha ‘‘dohaḷo me sāmi, uppanno, allarohitamacchaṃ khādituṃ icchāmī’’ti. Siṅgālo ‘‘appossukkā hohi, āharissāmi te’’ti nadītīre caranto valliyā pāde palibujjhitvā anutīrameva agamāsi. Tasmiṃ khaṇe gambhīracārī ca anutīracārī cāti dve uddā macche pariyesantā tīre aṭṭhaṃsu. Tesu gambhīracārī mahantaṃ rohitamacchaṃ disvā vegena udake pavisitvā taṃ naṅguṭṭhe gaṇhi. Balavā maccho parikaḍḍhanto yāsi. So gambhīracārī uddo ‘‘mahāmaccho ubhinnampi no pahossati, ehi me sahāyo hohī’’ti itarena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때 보살은 강가의 나무 요정(rukkhadevatā)이었다. 그때 마야빈(Māyāvin)이라는 이름의 아내를 둔 여우 한 마리가 강가 어느 곳에 살고 있었다. 어느 날 암여우가 여우에게 ‘서방님, 태기가 생겨 싱싱한 로히따 물고기(잉어의 일종)를 먹고 싶습니다’라고 말했다. 여우는 ‘걱정 마시오, 내가 가져다주겠소’라고 하며 강가를 노닐다가 발이 덩굴에 걸려 강변을 따라 걸어갔다. 그때 ‘심연을 노니는 자(Gambhīracārī)’와 ‘강변을 노니는 자(Anutīracārī)’라는 두 수달이 물고기를 찾으며 강가에 서 있었다. 그중 심연을 노니는 수달이 커다란 로히따 물고기를 발견하고 재빨리 물속으로 들어가 그 꼬리를 물었다. 힘센 물고기가 그를 끌고 가려 하자, 심연을 노니는 수달은 ‘이 큰 물고기는 우리 둘 모두에게 충분할 것이다. 이리 와서 나의 동료가 되어다오’라며 다른 수달에게 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

29.

29.

‘‘Anutīracārī [Pg.314] bhaddante, sahāyamanudhāva maṃ;

Mahā me gahito maccho, so maṃ harati vegasā’’ti.

“강변을 노니는 이여, 친구여, 나를 도와 달려오라. 내가 큰 물고기를 잡았는데, 그놈이 나를 빠르게 끌고 가는구나.”

Tattha sahāyamanudhāva manti sahāya anudhāva maṃ, sandhivasena ma-kāro vutto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathāhaṃ iminā macchena na saṃhīrāmi, evaṃ maṃ naṅguṭṭhakhaṇḍe gahetvā tvaṃ anudhāvāti.

거기서 ‘sahāyamanudhāva maṃ’이란 ‘친구여, 나를 따라 달려오라’는 뜻이며, 연성(sandhi)에 의해 ‘ma’자가 쓰였다. 즉, ‘내가 이 물고기에 끌려가지 않도록, 너는 꼬리 부분을 잡고 나를 도와 달려오라’는 뜻이다.

Taṃ sutvā itaro dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 다른 수달이 두 번째 게송을 읊었다.

30.

30.

‘‘Gambhīracārī bhaddante, daḷhaṃ gaṇhāhi thāmasā;

Ahaṃ taṃ uddharissāmi, supaṇṇo uragāmivā’’ti.

“심연을 노니는 이여, 그대여, 힘껏 단단히 붙잡아라. 금시조가 뱀을 낚아채듯 내가 그것을 끌어 올리리라.”

Tattha thāmasāti thāmena. Uddharissāmīti nīharissāmi. Supaṇṇo uragāmivāti garuḷo sappaṃ viya.

거기서 ‘타마사(thāmasā)’는 힘으로써(thāmena)라는 뜻이다. ‘웃다리싸미(uddharissāmi)’는 끄집어내겠다는 뜻이다. ‘수빤노 우라가미바(supaṇṇo uragāmiva)’는 가루다가 뱀을 잡는 것과 같다는 의미이다.

Atha dvepi te ekato hutvā rohitamacchaṃ nīharitvā thale ṭhapetvā māretvā ‘‘tvaṃ bhājehi, tvaṃ bhājehī’’ti kalahaṃ katvā bhājetuṃ asakkontā ṭhapetvā nisīdiṃsu. Tasmiṃ kāle siṅgālo taṃ ṭhānaṃ anuppatto. Te taṃ disvā ubhopi paccuggamanaṃ katvā ‘‘ayaṃ, samma, dabbhapupphamaccho amhehi ekato hutvā gahito, taṃ no bhājetuṃ asakkontānaṃ vivādo uppanno, samabhāgaṃ no bhājetvā dehī’’ti tatiyaṃ gāthamāhaṃsu –

그때 그들 두 수달은 합심하여 로히따 물고기를 끄집어내어 뭍에 두고 죽인 뒤, “그대가 나누어라, 그대가 나누어라”라며 다투다가 나눌 수가 없어 그냥 두고 앉아 있었다. 그때 여우 한 마리가 그곳에 도착했다. 수달들은 그를 보고 마중 나가서 “벗이여, 이 갈대꽃 물고기(dabbhapupphamaccho)는 우리가 합심해서 잡은 것인데, 이를 나누지 못해 분쟁이 생겼소. 우리에게 공평하게 나누어 주시오”라고 말하며 세 번째 게송을 읊었다.

31.

31.

‘‘Vivādo no samuppanno, dabbhapuppha suṇohi me;

Samehi medhagaṃ sammā, vivādo vūpasammata’’nti.

"우리에게 논쟁이 일어났으니, 답바뿝파여, 내 말을 들으시오. 벗이여, 다툼을 해결해 주오. 논쟁이 가라앉도록."

Tattha dabbhapupphāti dabbhapupphasamānavaṇṇatāya taṃ ālapanti. Medhaganti kalahaṃ.

거기서 '답바뿝파(dabbhapuppha)'라는 것은 답바(dabba) 풀꽃과 비슷한 색깔이기 때문에 그렇게 부르는 것이다. '메다가(medhagaṃ)'란 다툼(kalahaṃ)을 말한다.

Tesaṃ vacanaṃ sutvā siṅgālo attano balaṃ dīpento –

그들의 말을 듣고 여우는 자신의 능력을 드러내며—

32.

32.

‘‘Dhammaṭṭhohaṃ pure āsiṃ, bahū aḍḍā me tīritā;

Samemi medhagaṃ sammā, vivādo vūpasammata’’nti. –

"나는 예전에 법관(法官)이었으며, 많은 사건을 판결했었소. 벗이여, 내가 다툼을 해결해 주리니, 논쟁이 가라앉을 것이오."

Idaṃ gāthaṃ vatvā bhājento –

이 게송을 읊고 물고기를 나누면서—

33.

33.

‘‘Anutīracāri [Pg.315] naṅguṭṭhaṃ, sīsaṃ gambhīracārino;

Accāyaṃ majjhimo khaṇḍo, dhammaṭṭhassa bhavissatī’’ti. –

"물가를 다니는 자는 꼬리를, 깊은 곳을 다니는 자는 머리를 [가지시오]. 이 중간 토막은 법관인 나의 것이 될 것이오."

Imaṃ gāthamāha –

이 게송을 읊었다.

Tattha paṭhamagāthāya ayamattho – ahaṃ pubbe rājūnaṃ vinicchayāmacco āsiṃ, tena mayā vinicchaye nisīditvā bahū aḍḍā tīritā, tesaṃ tesaṃ brāhmaṇagahapatikādīnaṃ bahū aḍḍā tīritā vinicchitā, svāhaṃ tumhādisānaṃ samajātikānaṃ catuppadānaṃ aḍḍaṃ tīretuṃ kiṃ na sakkhissāmi, ahaṃ vo samemi medhagaṃ, sammā maṃ nissāya tumhākaṃ vivādo vūpasammatūti.

거기서 첫 번째 게송의 뜻은 이러하다. '나는 예전에 왕들의 판결 대신이었으며, 그때 나는 판결석에 앉아 많은 소송을 해결했다. 여러 브라만과 장자 등의 많은 소송을 해결하고 판결했다. 그러한 내가 당신들과 같은 종족인 사족수(四足獸)들의 소송을 어찌 해결하지 못하겠는가? 내가 당신들의 다툼을 해결해 주리니, 나를 전적으로 의지하여 당신들의 논쟁이 가라앉게 하라'는 것이다.

Evañca pana vatvā macchaṃ tayo koṭṭhāse katvā anutīracāri tvaṃ naṅguṭṭhaṃ gaṇha, sīsaṃ gambhīracārino hotu. Accāyaṃ majjhimo khaṇḍoti apica ayaṃ majjhimo koṭṭhāso. Atha vā accāti aticca, ime dve koṭṭhāse atikkamitvā ṭhito ayaṃ majjhimo khaṇḍo dhammaṭṭhassa vinicchayasāmikassa mayhaṃ bhavissatīti.

이렇게 말하고 물고기를 세 부분으로 나누어 '물가를 다니는 당신은 꼬리를 가지고, 머리는 깊은 곳을 다니는 자의 것이 되게 하라. [게송의] 이 중간 부분(Accāyaṃ majjhimo khaṇḍo)이란 또한 이 가운데 토막을 말한다. 또는 앗차(acca)란 넘어선다는 뜻이니, 이 두 부분을 넘어서 놓여 있는 이 중간 토막은 법관이자 판결의 주인인 나의 것이 될 것이다'라고 말한 것이다.

Evaṃ taṃ macchaṃ vibhajitvā ‘‘tumhe kalahaṃ akatvā naṅguṭṭhañca sīsañca khādathā’’ti vatvā majjhimakhaṇḍaṃ mukhena ḍaṃsitvā tesaṃ passantānaṃyeva palāyi. Te sahassaṃ parājitā viya dummukhā nisīditvā gāthamāhaṃsu –

이렇게 그 물고기를 나누고 "당신들은 다투지 말고 꼬리와 머리를 먹으라"고 말하고는, 중간 토막을 입에 물고 그들이 보는 앞에서 달아났다. 그들은 천 금을 잃은 사람처럼 울적한 얼굴로 앉아서 게송을 읊었다.

34.

34.

‘‘Cirampi bhakkho abhavissa, sace na vivademase;

Asīsakaṃ anaṅguṭṭhaṃ, siṅgālo harati rohita’’nti.

"만약 우리가 다투지 않았더라면 오랫동안 먹이가 되었을 텐데. 머리도 없고 꼬리도 없는 로히따 물고기를 여우가 가져가 버렸네."

Tattha cirampīti dve tayo divase sandhāya vuttaṃ.

거기서 '오랫동안(cirampī)'이라는 것은 2, 3일을 염두에 두고 한 말이다.

Siṅgālopi ‘‘ajja bhariyaṃ rohitamacchaṃ khādāpessāmī’’ti tuṭṭhacitto tassā santikaṃ agamāsi. Sā taṃ āgacchantaṃ disvā abhinandamānā –

여우도 "오늘 아내에게 로히따 물고기를 먹게 하리라"며 기쁜 마음으로 아내에게 갔다. 그녀는 남편이 오는 것을 보고 기뻐하며—

35.

35.

‘‘Yathāpi rājā nandeyya, rajjaṃ laddhāna khattiyo;

Evāhamajja nandāmi, disvā puṇṇamukhaṃ pati’’nti. –

"마치 크샤트리아 왕이 왕국을 얻고 기뻐하듯, 저도 오늘 만면(滿面)에 기쁨이 가득한 남편을 뵙고 기뻐합니다."

Imaṃ gāthaṃ vatvā adhigamūpāyaṃ pucchantī –

이 게송을 읊고는 얻게 된 경위를 물으며—

36.

36.

‘‘Kathaṃ nu thalajo santo, udake macchaṃ parāmasi;

Puṭṭho me samma akkhāhi, kathaṃ adhigataṃ tayā’’ti. –

"육지에 살면서 어떻게 물속의 물고기를 잡으셨나요? 벗이여, 묻는 저에게 말씀해 주세요. 당신이 어떻게 그것을 얻었는지요."

Imaṃ gāthamāha –

이 게송을 읊었다.

Tattha [Pg.316] kathaṃ nūti ‘‘khāda, bhadde’’ti macchakhaṇḍe purato ṭhapite ‘‘kathaṃ nu tvaṃ thalajo samāno udake macchaṃ gaṇhī’’ti pucchi.

거기서 '어떻게(kathaṃ nu)'라는 구절은, [여우가] "부인이여, 드시오"라며 물고기 토막을 앞에 놓자, "어떻게 당신은 육지에 사는 자이면서 물속의 물고기를 잡았나요?"라고 물은 것을 뜻한다.

Siṅgālo tassā adhigamūpāyaṃ ācikkhanto anantaragāthamāha –

여우가 그녀에게 얻게 된 경위를 알려주며 다음 게송을 읊었다.

37.

37.

‘‘Vivādena kisā honti, vivādena dhanakkhayā;

Jīnā uddā vivādena, bhuñja māyāvi rohita’’nti.

"논쟁으로 인해 수척해지고, 논쟁으로 인해 재산이 탕진되오. 수달들은 논쟁으로 인해 잃었으니, 마야위여, 로히따 물고기를 드시오."

Tattha vivādena kisā hontīti bhadde, ime sattā vivādaṃ karontā vivādaṃ nissāya kisā appamaṃsalohitā honti. Vivādena dhanakkhayāti hiraññasuvaṇṇādīnaṃ dhanānaṃ khayā vivādeneva honti. Dvīsupi vivadantesu eko parājito parājitattā dhanakkhayaṃ pāpuṇāti, itaro jayabhāgadānena. Jīnā uddāti dve uddāpi vivādeneva imaṃ macchaṃ jīnā, tasmā tvaṃ mayā ābhatassa uppattiṃ mā puccha, kevalaṃ imaṃ bhuñja māyāvi rohitanti.

거기서 '논쟁으로 인해 수척해진다'는 것은 '부인이여, 이 중생들은 논쟁을 함으로써 논쟁을 원인으로 수척해지고 살과 피가 적어진다'는 뜻이다. '논쟁으로 인해 재산이 줄어든다'는 것은 금과 은 등의 재산의 소멸이 논쟁으로 인해서만 일어난다는 뜻이다. 두 사람이 다툴 때도 한 명은 패배했기에 패배함으로 인해 재산의 소멸에 이르고, 다른 한 명은 승소료(勝訴料)를 줌으로써 [재산을 잃게 된다]. '수달들은 잃었다'는 것은 두 수달도 논쟁으로 인해 이 물고기를 잃었다는 뜻이다. 그러므로 당신은 내가 가져온 것의 출처를 묻지 말고, 단지 이 로히따 물고기를 드시오, 마야위여'라는 뜻이다.

Itarā abhisambuddhagāthā –

나머지는 완전한 깨달음을 얻으신 분(부처님)의 게송이다.

38.

38.

‘‘Evameva manussesu, vivādo yattha jāyati;

Dhammaṭṭhaṃ paṭidhāvati, so hi nesaṃ vināyako;

Dhanāpi tattha jīyanti, rājakoso pavaḍḍhatī’’ti.

"이와 같이 사람들 사이에서도 논쟁이 일어나는 곳에서는 법관에게 달려가니, 그가 바로 그들의 중재자이다. 거기서 재산은 손실되고 왕의 창고는 불어난다."

Tattha evamevāti bhikkhave, yathā ete uddā jīnā, evameva manussesupi yasmiṃ ṭhāne vivādo jāyati, tattha te manussā dhammaṭṭhaṃ patidhāvanti, vinicchayasāmikaṃ upasaṅkamanti. Kiṃkāraṇā? So hi nesaṃ vināyako, so tesaṃ vivādāpannānaṃ vivādavūpasamakoti attho. Dhanāpi tatthāti tattha te vivādāpannā dhanatopi jīyanti, attano santakā parihāyanti, daṇḍena ceva jayabhāgaggahaṇena ca rājakoso pavaḍḍhatīti.

거기서 '이와 같이(evameva)'라는 것은 "비구들이여, 이 수달들이 잃은 것처럼, 이와 같이 사람들 사이에서도 어느 곳에서 논쟁이 일어나면 그곳에서 사람들은 법관에게 달려가고, 판결의 주인에게 다가간다"는 뜻이다. 무슨 까닭인가? "그가 바로 그들의 중재자"이기 때문이니, 그가 그 논쟁에 빠진 자들의 논쟁을 가라앉히는 자라는 뜻이다. '거기서 재산도'라는 것은 거기서 그 논쟁에 빠진 자들이 재산에서도 손해를 보게 되어 자신의 소유물이 줄어들고, 벌금과 승소료를 거둠으로 인해 왕의 창고는 불어난다는 뜻이다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo upanando ahosi, uddā dve mahallakā, tassa kāraṇassa paccakkhakārikā rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. "그때 여우는 우빠난다였고, 두 수달은 두 늙은 비구였으며, 그 사건을 목격했던 수목신은 바로 나였다"라고.

Dabbhapupphajātakavaṇṇanā pañcamā.

답바뿝파 자타카(Dabbhapuppha-jātaka) 주해 끝, 다섯 번째.

[401] 6. Paṇṇakajātakavaṇṇanā

[401] 6. 빤나까 자타카(Paṇṇaka-jātaka) 주해

Paṇṇakaṃ [Pg.317] tikhiṇadhāranti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhito’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kena ukkaṇṭhāpito’’ti vatvā ‘‘purāṇadutiyikāyā’’ti vutte ‘‘bhikkhu ayaṃ itthī tuyhaṃ anatthakārikā, pubbepi tvaṃ imaṃ nissāya cetasikarogena maranto paṇḍite nissāya jīvitaṃ alatthā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'날카로운 칼날의 빤나까'라는 이 [게송]은 스승께서 제타바나에 머무실 때 옛 아내의 유혹에 관해 말씀하신 것이다. 스승께서는 그 비구에게 "비구여, 참으로 네가 수행의 권태에 빠졌느냐?"라고 물으시고, "그러합니다, 세존이시여"라고 대답하자 "무엇 때문에 권태롭게 되었느냐?"라고 물으셨다. "옛 아내 때문입니다"라고 대답하자 "비구여, 이 여인은 너에게 해로움을 끼치는 자이다. 예전에도 너는 이 여인 때문에 마음의 병으로 죽어가다가 현자를 의지하여 생명을 얻었다"라고 말씀하시고 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ maddavamahārāje rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbatti, senakakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasiṃ paccāgantvā maddavarañño atthadhammānusāsako amacco ahosi, ‘‘senakapaṇḍito’’ti vutte sakalanagare cando viya sūriyo viya ca paññāyi. Tadā rañño purohitaputto rājupaṭṭhānaṃ āgato sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ uttamarūpadharaṃ rañño aggamahesiṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā gehaṃ gantvā nirāhāro nipajjitvā sahāyakehi puṭṭho tamatthaṃ ārocesi. Rājāpi ‘‘purohitaputto na dissati, kahaṃ nu kho’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘ahaṃ te imaṃ satta divasāni dammi, sattāhaṃ ghare katvā aṭṭhame divase āneyyāsī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ gehaṃ netvā tāya saddhiṃ abhirami. Te aññamaññaṃ paṭibaddhacittā hutvā kañci ajānāpetvā aggadvārena palāyitvā aññassa rañño vijitaṃ agamasuṃ, koci gataṭṭhānaṃ na jāni, nāvāya gatamaggo viya ahosi. Rājā nagare bheriṃ carāpetvā nānappakārena vicinantopi tassa gataṭṭhānaṃ na aññāsi. Athassa taṃ nissāya balavasoko uppajji, hadayaṃ uṇhaṃ hutvā lohitaṃ pagghari. Tato paṭṭhāya cassa kucchito lohitaṃ nikkhami, byādhi mahanto ahosi. Mahantāpi rājavejjā tikicchituṃ nāsakkhiṃsu.

과거 바라나시에서 마따와 대왕이 나라를 다스리고 있을 때, 보살은 브라만 가문에서 태어나 세나까 동자라는 이름을 얻었다. 그는 장성하여 딱까실라에서 모든 학문을 익히고 바라나시로 돌아와 마따와 왕의 유익과 법을 가르치는 고문(atthadhammānusāsako)이 되었으며, '세나까 현자'라 불리며 온 성안에 달과 해처럼 명성을 떨쳤다. 그때 왕의 제관의 아들이 왕을 배알하러 왔다가, 온갖 장신구로 꾸민 더할 나위 없이 아름다운 왕비를 보고 마음이 사로잡혀 집으로 돌아가 음식을 끊고 누웠다. 친구들이 묻자 그는 그 사연을 털어놓았다. 왕도 '제관의 아들이 보이지 않는데 어디에 있느냐?'라고 묻고는 그 사연을 전해 듣고 그를 불러 '내 그대에게 이 왕비를 이레 동안 주겠노라. 이레 동안 집에 데리고 있다가 여드레째 되는 날 다시 데려오너라'라고 말했다. 그는 '알겠습니다'라고 대답하고 그녀를 집으로 데려가 함께 즐거움을 나누었다. 그들은 서로 마음이 사로잡혀 아무도 모르게 정문을 통해 도망쳐 다른 왕의 영토로 가버렸다. 아무도 그들이 간 곳을 알지 못하니, 마치 배가 지나간 길과 같았다. 왕은 성안에 북을 울려 여러 방면으로 찾게 했으나 그들이 간 곳을 알 수 없었다. 그러자 왕에게는 왕비로 인해 강한 슬픔이 일어났고, 가슴이 뜨거워져 피를 흘리게 되었다. 그때부터 왕의 뱃속에서 피가 나왔고 병이 위중해졌다. 위대한 어의들도 고칠 수가 없었다.

Bodhisatto ‘‘imassa rañño byādhi natthi, bhariyaṃ pana apassanto cetasikarogena phuṭṭho, upāyena taṃ tikicchissāmī’’ti āyurañca pukkusañcāti dve rañño paṇḍitāmacce āmantetvā ‘‘rañño deviyā adassanena [Pg.318] cetasikaṃ rogaṃ ṭhapetvā añño rogo natthi, bahūpakāro ca kho pana amhākaṃ rājā, tasmā upāyena naṃ tikicchāma, rājaṅgaṇe samajjaṃ kāretvā asiṃ gilituṃ jānantena asiṃ gilāpetvā rājānaṃ sīhapañjare katvā samajjaṃ olokāpessāma, rājā asiṃ gilantaṃ disvā ‘atthi nu kho ito aññaṃ dukkaratara’nti pañhaṃ pucchissati. Taṃ samma āyura, tvaṃ ‘asukaṃ nāma dadāmīti vacanaṃ ito dukkaratara’nti byākareyyāsi, tato samma pukkusa, taṃ pucchissati, athassa tvaṃ ‘mahārāja, dadāmīti vatvā adadato sā vācā aphalā hoti, tathārūpaṃ vācaṃ na keci upajīvanti na khādanti na pivanti, ye pana tassa vacanassānucchavikaṃ karonti, yathāpaṭiññātamatthaṃ dentiyeva, idaṃ tato dukkaratara’nti evaṃ byākareyyāsi, ito paraṃ kattabbaṃ ahaṃ jānissāmī’’ti vatvā samajjaṃ kāresi.

보살은 '이 왕에게는 다른 병은 없다. 부인을 보지 못해 생긴 마음의 병(cetasikaroga)에 걸린 것이니, 방편으로 그를 치료하리라'고 생각했다. 그는 아유라와 뿌꾸사라는 왕의 두 현자 대신을 불러 이렇게 말했다. '왕에게는 왕비를 보지 못하는 마음의 병 외에 다른 병은 없소. 우리 왕께서는 우리에게 큰 은혜를 베푸셨으니 방편으로 그분을 치료합시다. 왕궁 마당에서 축제를 열어 칼을 삼킬 줄 아는 자에게 칼을 삼키게 하고, 왕을 사자창(sīhapañjara, 발코니 창가)에 모셔 축제를 관람하게 합시다. 왕은 칼을 삼키는 자를 보고 이보다 더 어려운 일이 있는지 질문할 것이오. 그때 벗 아유라여, 그대는 '무엇을 주겠노라 말하는 것이 이 칼을 삼키는 것보다 더 어렵습니다'라고 대답하시오. 그다음 벗 뿌꾸사여, 왕이 그대에게 물으면 '대왕이여, 주겠노라 말하고 주지 않는 자의 말은 결실이 없나니, 그런 말에는 아무도 의지하지 않고 먹지도 마시지도 못합니다. 하지만 그 말에 걸맞게 행하여 약속한 바를 실천하는 것, 이것이 그보다 더 어렵습니다'라고 대답하시오. 그 이후의 일은 내가 알아서 하겠소.' 이렇게 말하고 축제를 열게 했다.

Atha te tayopi paṇḍitā rañño santikaṃ gantvā ‘‘mahārāja, rājaṅgaṇe samajjo vattati, taṃ olokentānaṃ dukkhampi na dukkhaṃ hoti, ehi gacchāmā’’ti rājānaṃ netvā sīhapañjaraṃ vivaritvā samajjaṃ olokāpesuṃ. Bahū janā attano attano jānanakasippaṃ dassesuṃ. Eko pana puriso tettiṃsaṅgulaṃ tikhiṇadhāraṃ asiratanaṃ gilati. Rājā taṃ disvā ‘‘ayaṃ puriso etaṃ asiṃ gilati, ‘atthi nu kho ito aññaṃ dukkaratara’nti ime paṇḍite pucchissāmī’’ti cintetvā āyuraṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

그리하여 세 현자는 왕에게 가서 '대왕이여, 왕궁 마당에서 축제가 열리고 있습니다. 그것을 구경하는 이들에게는 고통도 즐거움이 될 것입니다. 가셔서 구경하시지요'라고 왕을 인도하여 사자창을 열고 축제를 보게 했다. 많은 사람이 각자의 기술을 선보였다. 그중 한 남자가 서른세 손가락 너비(tettiṃsaṅgula)의 날카로운 날을 가진 보검을 삼켰다. 왕은 그를 보고 '이 사람이 저 칼을 삼키는구나. 이보다 더 어려운 일이 있는지 이 현자들에게 물어보리라' 생각하고 아유라에게 물으며 첫 번째 게송을 읊었다.

39.

39.

‘‘Paṇṇakaṃ tikhiṇadhāraṃ, asiṃ sampannapāyinaṃ;

Parisāyaṃ puriso gilati, kiṃ dukkarataraṃ tato;

Yadaññaṃ dukkaraṃ ṭhānaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

"날카로운 칼날을 가진, 피를 마시는 빤나까의 칼을 대중 앞에서 한 남자가 삼키나니, 그보다 더 어려운 것이 무엇입니까? 이보다 더 어려운 일이 있다면 묻는 나에게 말해 주소서."

Tattha paṇṇakanti paṇṇakaraṭṭhe uppannaṃ. Sampannapāyinanti sampannaṃ paralohitapāyinaṃ. Parisāyanti parisamajjhe dhanalobhena ayaṃ puriso gilati. Yadaññanti ito asigilanato yaṃ aññaṃ dukkarataraṃ kāraṇaṃ, taṃ mayā pucchito kathehīti.

거기서 '빤나깡(paṇṇakaṃ)'은 빤나까 나라에서 생산된 것을 뜻한다. '삼빤나빠이낭(sampannapāyinaṃ)'은 다른 이의 피를 가득 마신 것을 뜻한다. '빠리사양(parisāyaṃ)'은 대중 가운데서 재물에 대한 탐욕으로 이 사람이 삼킨다는 뜻이다. '야다냥(yadaññaṃ)'은 이 칼 삼키기보다 다른 어떤 어려운 원인이 있다면 그것을 내가 물으니 말하라는 뜻이다.

Athassa [Pg.319] so taṃ kathento dutiyaṃ gāthamāha –

그러자 그에게 대답하며 아유라가 두 번째 게송을 읊었다.

40.

40.

‘‘Gileyya puriso lobhā, asiṃ sampannapāyinaṃ;

Yo ca vajjā dadāmīti, taṃ dukkarataraṃ tato;

Sabbaññaṃ sukaraṃ ṭhānaṃ, evaṃ jānāhi maddavā’’ti.

"사람이 탐욕으로 인해 피를 마시는 칼을 삼킬 수도 있으나, '주겠노라'고 말하는 것은 그보다 더 어렵습니다. 오, 마따와여, 그 외의 모든 것은 쉬운 일임을 아소서."

Tattha vajjāti vadeyya. Taṃ dukkarataranti ‘‘dadāmī’’ti vacanaṃ tato asigilanato dukkarataraṃ. Sabbaññanti ‘‘asukaṃ nāma tava dassāmī’’ti vacanaṃ ṭhapetvā aññaṃ sabbampi kāraṇaṃ sukaraṃ. Maddavāti rājānaṃ gottena ālapati.

거기서 '왓자(vajjā)'는 말한다는 뜻이다. '땅 둑까라따랑(taṃ dukkarataraṃ)'은 '주겠노라'는 말이 칼 삼키기보다 더 어렵다는 뜻이다. '삽바냥(sabbaññaṃ)'은 '그대에게 무엇을 주겠다'는 말을 제외한 다른 모든 일은 쉽다는 뜻이다. '마따와(maddava)'는 왕을 성씨(gotta)로 부르는 것이다.

Rañño āyurapaṇḍitassa vacanaṃ sutvā ‘‘asigilanato kira ‘idaṃ nāma dammī’ti vacanaṃ dukkaraṃ, ahañca ‘purohitaputtassa deviṃ dammī’ti avacaṃ, atidukkaraṃ vata me kata’’nti vīmaṃsantasseva hadayasoko thokaṃ tanuttaṃ gato. So tato ‘‘parassa imaṃ dammīti vacanato pana aññaṃ dukkarataraṃ atthi nu kho’’ti cintetvā pukkusapaṇḍitena saddhiṃ sallapanto tatiyaṃ gāthamāha –

왕은 아유라 현자의 말을 듣고 '칼 삼키는 것보다 무엇을 주겠노라 말하는 것이 더 어렵다는데, 나는 제관의 아들에게 왕비를 주겠다고 말했으니 참으로 어려운 일을 했구나'라고 스스로 고찰하자 가슴의 슬픔이 조금 덜해졌다. 그는 이어 '다른 이에게 주겠다고 말하는 것보다 더 어려운 일이 있을까?' 생각하며 뿌꾸사 현자와 대화하며 세 번째 게송을 읊었다.

41.

41.

‘‘Byākāsi āyuro pañhaṃ, atthaṃ dhammassa kovido;

Pukkusaṃ dāni pucchāmi, kiṃ dukkarataraṃ tato;

Yadaññaṃ dukkaraṃ ṭhānaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

"아유라 현자가 질문에 답하여 법의 의미를 밝혀주었으니, 이제 뿌꾸사에게 묻노라. 그보다 더 어려운 것이 무엇입니까? 이보다 더 어려운 일이 있다면 묻는 나에게 말해 주소서."

Tattha pañhaṃ atthanti pañhassa atthaṃ byākāsīti vuttaṃ hoti. Dhammassa kovidoti tadatthajotake ganthe kusalo. Tatoti tato vacanato kiṃ dukkarataranti.

거기서 '빤항 앗땅'은 질문의 의미를 설명했다는 뜻이다. '담맛사 꼬위도'는 그 의미를 밝히는 경전[법]에 능숙하다는 뜻이다. '따또'는 그 말보다 무엇이 더 어려운가 하는 뜻이다.

Athassa byākaronto pukkusapaṇḍito catutthaṃ gāthamāha –

그러자 뿌꾸사 현자가 대답하며 네 번째 게송을 읊었다.

42.

42.

‘‘Na vācamupajīvanti, aphalaṃ giramudīritaṃ;

Yo ca datvā avākayirā, taṃ dukkarataraṃ tato;

Sabbaññaṃ sukaraṃ ṭhānaṃ, evaṃ jānāhi maddavā’’ti.

사람들은 결실 없는 빈말에는 의지하지 않습니다. 주겠노라 말한 뒤에 탐심을 버리고 실제로 주는 것, 그것은 그 말보다 더 어렵습니다. 맛다와여, 그 밖의 모든 일은 쉬운 것임을 이와 같이 아소서.

Tattha datvāti ‘‘asukaṃ nāma dammī’’ti paṭiññaṃ datvā. Avākayirāti taṃ paṭiññātamatthaṃ dadanto tasmiṃ lobhaṃ avākareyya chindeyya, taṃ bhaṇḍaṃ dadeyyāti vuttaṃ hoti. Tatoti tato asigilanato ‘‘asukaṃ nāma te dammī’’ti vacanato ca tadeva dukkarataraṃ.

거기서 ‘주었다(datvā)’라는 것은 ‘이러저러한 것을 주리라’라고 약속을 한 것을 의미한다. ‘아와까이라(avākayirā)’라는 것은 그 약속한 물건을 주면서 그것에 대한 탐심을 끊어버리고 그 물건을 주어야 한다는 뜻이다. ‘따또’라는 것은 칼을 삼키는 일이나 ‘이러저러한 것을 그대에게 주리라’라고 말하는 것보다 바로 그것이 더 어렵다는 뜻이다.

Rañño [Pg.320] taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ahaṃ ‘purohitaputtassa deviṃ dammī’ti paṭhamaṃ vatvā vācāya anucchavikaṃ katvā taṃ adāsiṃ, dukkaraṃ vata me kata’’nti parivitakkentassa soko tanukataro jāto. Athassa etadahosi ‘‘senakapaṇḍitato añño paṇḍitataro nāma natthi, imaṃ pañhaṃ etaṃ pucchissāmī’’ti. Tato taṃ pucchanto pañcamaṃ gāthamāha –

왕은 그 말을 듣고 ‘나는 처음에 제관의 아들에게 왕비를 주겠다고 말하여 그 말에 합당한 일을 함으로써 그녀를 주었으니, 참으로 나는 어려운 일을 해냈구나’라고 생각하자 슬픔이 훨씬 가벼워졌다. 그때 왕에게 이런 생각이 들었다. ‘세나카 현자보다 더 지혜로운 자는 없다. 이 질문을 그에게 물어보리라.’ 그리하여 그에게 물으며 다섯 번째 게송을 읊었다.

43.

43.

‘‘Byākāsi pukkuso pañhaṃ, atthaṃ dhammassa kovido;

Senakaṃ dāni pucchāmi, kiṃ dukkarataraṃ tato;

Yadaññaṃ dukkaraṃ ṭhānaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

“뿌꾸사는 법의 의미를 아는 지혜로운 자로서 질문에 답하였소. 이제 세나카에게 묻노니, 그보다 더 어려운 것은 무엇이오? 질문을 받은 그대는 그 밖에 다른 어려운 경지를 내게 말해주시오.”

Athassa byākaronto senako chaṭṭhaṃ gāthamāha –

그러자 세나카가 그 질문에 답하며 여섯 번째 게송을 읊었다.

44.

44.

‘‘Dadeyya puriso dānaṃ, appaṃ vā yadi vā bahuṃ;

Yo ca datvā nānutappe, taṃ dukkarataraṃ tato;

Sabbaññaṃ sukaraṃ ṭhānaṃ, evaṃ jānāhi maddavā’’ti.

“사람이 적든 많든 보시를 할 수 있으나, 보시를 하고 나서 후회하지 않는 것, 그것이 그보다 더 어려운 일입니다. 맛다와여, 그 밖의 모든 일은 쉬운 것임을 이와 같이 아소서.”

Tattha nānutappeti attano atikantaṃ atimanāpaṃ piyabhaṇḍaṃ parassa datvā ‘‘kimatthaṃ mayā idaṃ dinna’’nti evaṃ taṃ piyabhaṇḍaṃ ārabbha yo pacchā na tappati na socati, taṃ asigilanato ca ‘‘asukaṃ nāma te dammī’’ti vacanato ca tassa dānato ca dukkarataraṃ.

거기서 ‘후회하지 않는 것(nānutappeti)’이란 자신의 매우 훌륭하고 마음에 쏙 드는 사랑스러운 물건을 남에게 주고 나서, ‘내가 이것을 왜 주었을까’라며 그 사랑스러운 물건에 대해 나중에 애태우거나 슬퍼하지 않는 것을 말한다. 그것은 칼을 삼키는 일이나 ‘이것을 당신에게 주노라’라고 말하는 것이나 그 보시를 행하는 것보다 더 어려운 일이다.

Iti mahāsatto rājānaṃ saññāpentā kathesi. Dānañhi datvā aparacetanāva dussandhāriyā, tassā sandhāraṇadukkaratā vessantarajātakena dīpitā. Vuttañhetaṃ –

이와 같이 대사(보살)는 왕을 깨우치며 말씀하셨다. 보시를 하고 나서 일어나는 생각(후회)은 억제하기가 참으로 어려운데, 그 억제하기 어려움은 웨산타라 자타카(Vessantarajātaka)에서 밝혀졌다. 다음과 같이 전해진다.

‘‘Adu cāpaṃ gahetvāna, khaggaṃ bandhiya vāmato;

Ānessāmi sake putte, puttānañhi vadho dukho.

“활을 잡고 왼편에 칼을 차고서, 나의 아들들을 데려오리라. 아들들을 죽게 하는 것은 고통스러운 일이니.”

‘‘Aṭṭhānametaṃ dukkharūpaṃ, yaṃ kumārā vihaññare;

Satañca dhammamaññāya, ko datvā anutappatī’’ti. (jā. 2.22.2158-2159);

“어린 왕자들이 고통을 겪는 것은 가당치 않고 괴로운 일이다. 성자들의 법을 알면서, 누가 보시를 하고 나서 후회하겠는가.” (Jā. 2.22.2158-2159)

Rājāpi bodhisattassa vacanaṃ sutvā sallakkhesi ‘‘ahaṃ attano maneneva purohitaputtassa deviṃ datvā sakamanaṃ sandhāretuṃ na sakkomi, socāmi kilamāmi, na me idaṃ anucchavikaṃ, sace sā mayi sasinehā bhaveyya[Pg.321], imaṃ issariyaṃ chaḍḍetvā na palāyeyya, mayi pana sinehaṃ akatvā palātāya kiṃ tāya mayha’’nti. Tassevaṃ cintentassa padumapatte udakabindu viya sabbasoko nivattitvā gato, taṅkhaṇaññevassa kucchi parisaṇṭhāsi. So nirogo sukhito hutvā bodhisattassa thutiṃ karonto osānagāthamāha –

왕 또한 보살의 말을 듣고서 다음과 같이 숙고했다. ‘나는 내 마음으로 제관의 아들에게 왕비를 주었으면서도 정작 내 마음을 다스리지 못하고 슬퍼하며 괴로워하고 있구나. 이것은 내게 어울리지 않는 일이다. 만약 그녀가 나에게 애정이 있었다면 이 권세를 버리고 도망치지 않았을 것이다. 나에 대한 애정도 없이 도망친 여자가 나와 무슨 상관이란 말인가.’ 왕이 이렇게 생각하자, 연잎 위의 물방울처럼 모든 슬픔이 사라져 버렸고 그 즉시 설사[배의 병]가 멎었다. 그는 병이 낫고 행복해져서 보살을 찬탄하며 마지막 게송을 읊었다.

45.

45.

‘‘Byākāsi āyuro pañhaṃ, atho pukkusaporiso;

Sabbe pañhe atibhoti, yathā bhāsati senako’’ti.

“아유라는 질문에 답하였고, 또한 뿌꾸사도 답하였소. 세나카가 말하는 방식은 그 모든 답변을 능가하고 있구려.”

Tattha yathā bhāsatīti yathā paṇḍito bhāsati, tathevetaṃ dānaṃ nāma datvā neva anutappitabbanti. Imaṃ panassa thutiṃ katvā tuṭṭho bahuṃ dhanamadāsi.

거기서 ‘말하는 것과 같이(yathā bhāsati)’라는 것은 현자가 말하는 바와 같이 보시라는 것은 하고 나서 결코 후회하지 않아야 한다는 뜻이다. 왕은 보살을 이와 같이 찬탄하고 기뻐하며 많은 재물을 주었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā rājamahesī purāṇadutiyikā ahosi, rājā ukkaṇṭhitabhikkhu, āyurapaṇḍito moggallāno, pukkusapaṇḍito sāriputto, senakapaṇḍito ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 뒤 자타카의 인연을 맺어주셨다. 사성제 법문의 끝에 염세적인 비구는 예류과에 머물렀다. 그때의 왕비는 전생의 아내였고, 왕은 염세적인 비구였으며, 아유라 현자는 목갈라나였고, 뿌꾸사 현자는 사리불이었으며, 세나카 현자는 바로 나였다.

Paṇṇakajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

여섯 번째 판나카 자타카 주석이 끝났다.

[402] 7. Sattubhastajātakavaṇṇanā

[402] 7. 사투바스타 자타카(Sattubhastajātaka) 주석

Vibbhantacittoti idaṃ satthā jetavane viharanto attano paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu umaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) āvi bhavissati.

‘마음이 혼란스러운 자(Vibbhantacitto)’라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 당신의 반야바라밀에 관하여 말씀하신 것이다. 이 현재의 이야기는 우망가 자타카(Umaṅgajātaka)에서 분명하게 드러날 것이다.

Atīte bārāṇasiyaṃ janako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto brāhmaṇakule nibbatti, senakakumārotissa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasiṃ paccāgantvā rājānaṃ passi, rājā taṃ amaccaṭṭhāne ṭhapesi, mahantañcassa yasaṃ anuppadāsi. So rañño atthañca dhammañca anusāsi, madhurakatho dhammakathiko hutvā rājānaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā dāne uposathakamme dasasu kusalakammapathesūti imāya kalyāṇapaṭipadāya patiṭṭhāpesi[Pg.322], sakalaraṭṭhe buddhānaṃ uppannakālo viya ahosi. Pakkhadivasesu rājā ca uparājādayo ca sabbe sannipatitvā dhammasabhaṃ sajjenti. Mahāsatto sajjitadhammasabhāyaṃ ratanapallaṅkavaragato buddhalīḷāya dhammaṃ deseti, buddhānaṃ dhammakathāsadisāvassa kathā hoti.

과거 바라나시에서 자나카라는 이름의 왕이 통치하고 있었다. 그때 보살은 브라만 가문에서 태어나 세나카 동자라는 이름을 얻었다. 그는 성인이 되어 탁카실라에서 모든 학문을 익히고 바라나시로 돌아와 왕을 알현했다. 왕은 그를 대신의 직위에 앉히고 큰 명예를 부여했다. 그는 왕에게 이익과 법을 가르쳤으며, 감미로운 목소리의 법사가 되어 왕을 오계에 머물게 하고 보시와 포살, 십선업도라는 선한 수행의 길에 안주시켰다. 온 나라가 마치 부처님이 출현하신 때와 같았다. 포살일에는 왕과 부왕 등 모든 이들이 모여 법회를 열었다. 대사는 장엄된 법당에서 고귀한 보좌에 앉아 부처님과 같은 위엄으로 법을 설했으며, 그의 설법은 부처님들의 설법과도 같았다.

Atha aññataro mahallakabrāhmaṇo dhanabhikkhaṃ caritvā kahāpaṇasahassaṃ labhitvā ekasmiṃ brāhmaṇakule nikkhipitvā puna ‘‘bhikkhaṃ carissāmī’’ti gato. Tassa gatakāle taṃ kulaṃ kahāpaṇe vaḷañjesi. So āgantvā kahāpaṇe āharāpesi. Brāhmaṇo kahāpaṇe dātuṃ asakkonto attano dhītaraṃ tassa pādaparicārikaṃ katvā adāsi. Brāhmaṇo taṃ gahetvā bārāṇasito avidūre ekasmiṃ brāhmaṇagāme vāsaṃ kappesi. Athassa bhariyā daharatāya kāmesu atittā aññena taruṇabrāhmaṇena saddhiṃ micchācāraṃ cari. Soḷasa hi atappanīyavatthūni nāma. Katamāni soḷasa? Sāgaro sabbasavantīhi na tappati, aggi upādānena na tappati, rājā raṭṭhena na tappati, bālo pāpehi na tappati, itthī methunadhammena alaṅkārena vijāyanenāti imehi tīhi na tappati, brāhmaṇo mantehi na tappati, jhāyī vihārasamāpattiyā na tappati, sekkho apacayena na tappati, appiccho dhutaṅgaguṇena na tappati, āraddhavīriyo vīriyārambhena na tappati, dhammakathiko sākacchāya na tappati, visārado parisāya na tappati, saddho saṅghupaṭṭhānena na tappati, dāyako pariccāgena na tappati, paṇḍito dhammassavanena na tappati, catasso parisā tathāgatadassanena na tappantīti.

그때 어떤 늙은 브라만이 구걸을 다녀 천 카하빠나를 얻어 한 브라만 가족에게 맡겨 두고 다시 "구걸을 가리라"며 떠났습니다. 그가 떠나 있는 동안 그 가족은 그 카하빠나를 사용해 버렸습니다. 그가 돌아와 카하빠나를 내놓으라고 하자, 그 브라만은 카하빠나를 줄 수 없어 자신의 딸을 그의 시중드는 아내로 삼게 하여 주었습니다. 브라만은 그녀를 데리고 바라나시에서 멀지 않은 한 브라만 마을에서 살았습니다. 그런데 그의 아내는 젊었기에 욕망에 만족하지 못하고 다른 젊은 브라만과 간통을 저질렀습니다. 실로 만족시킬 수 없는 열여섯 가지가 있습니다. 그 열여섯 가지는 무엇입니까? 바다는 모든 강물로도 만족하지 못하고, 불은 연료로도 만족하지 못하며, 왕은 영토로 만족하지 못하고, 어리석은 자는 악행으로 만족하지 못하며, 여인은 성행위와 장식과 출산이라는 세 가지로 만족하지 못하고, 브라만은 베다의 성전으로 만족하지 못하며, 선정 수행자는 삼매의 증득으로 만족하지 못하고, 유학은 열반으로 만족하지 못하며, 소욕하는 자는 두타행의 덕으로 만족하지 못하고, 정진하는 자는 정진의 노력으로 만족하지 못하며, 법사는 법담으로 만족하지 못하고, 용맹한 자는 회중으로 만족하지 못하며, 신심 있는 자는 승가에 대한 봉사로 만족하지 못하고, 보시하는 자는 베풂으로 만족하지 못하며, 현자는 법을 듣는 것으로 만족하지 못하고, 사부대중은 여래를 뵙는 것으로 만족하지 못합니다.

Sāpi brāhmaṇī methunadhammena, atittā taṃ brāhmaṇaṃ nīharitvā vissatthā pāpakammaṃ kātukāmā hutvā ekadivasaṃ dummanā nipajjitvā ‘‘kiṃ bhotī’’ti vuttā ‘‘brāhmaṇa, ahaṃ tava gehe kammaṃ kātuṃ na sakkomi, dāsidāsaṃ ānehī’’ti āha. ‘‘Bhoti dhanaṃ me natthi, kiṃ datvā ānemī’’ti. ‘‘Bhikkhaṃ caritvā dhanaṃ pariyesitvā ānehī’’ti. ‘‘Tena hi bhoti pātheyyaṃ me sajjehī’’ti. ‘‘Sā tassa baddhasattūnañca abaddhasattūnañca cammapasibbakaṃ pūretvā adāsi’’. Brāhmaṇo gāmanigamarājadhānīsu [Pg.323] caranto satta kahāpaṇasatāni labhitvā ‘‘alaṃ me ettakaṃ dhanaṃ dāsidāsamūlāyā’’ti nivattitvā attano gāmaṃ āgacchanto ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne pasibbakaṃ muñcitvā sattuṃ khāditvā pasibbakamukhaṃ abandhitvāva pānīyaṃ pivituṃ otiṇṇo. Athekasmiṃ rukkhasusire eko kaṇhasappo sattugandhaṃ ghāyitvā pasibbakaṃ pavisitvā bhogaṃ ābhujitvā sattuṃ khādanto nipajji. Brāhmaṇo āgantvā pasibbakassa abbhantaraṃ anoloketvā pasibbakaṃ bandhitvā aṃse katvā pāyāsi. Antarāmagge ekasmiṃ rukkhe nibbattadevatā khandhaviṭape ṭhatvā ‘‘brāhmaṇa, sace antarāmagge vasissasi, sayaṃ marissasi, sace ajja gharaṃ gamissasi, bhariyā te marissatī’’ti vatvā antaradhāyi. So olokento devataṃ adisvā bhīto maraṇabhayatajjito rodanto paridevanto bārāṇasinagaradvāraṃ sampāpuṇi.

그 브라만 여인 또한 성행위에 만족하지 못하여, 그 브라만을 내보내고 방종하게 악행을 저지르고자 하여, 어느 날 우울한 표정으로 누워 있었습니다. "부인, 왜 그러오?"라고 묻자, "브라만이여, 나는 당신의 집에서 일을 할 수 없으니 여종과 남종을 데려오시오"라고 말했습니다. "부인, 내게는 돈이 없는데 무엇을 주어 데려오겠소?" "구걸을 다녀 돈을 구해서 데려오시오." "그렇다면 부인, 내 노잣돈을 준비해 주시오." 그녀는 그를 위해 뭉친 미수 가루와 뭉치지 않은 미수 가루를 가죽 자루에 가득 채워 주었습니다. 브라만은 마을과 성읍과 왕도들을 다니며 칠백 카하빠나를 얻어 "이 정도 돈이면 여종과 남종의 몸값으로 충분하다"며 발길을 돌려 자신의 마을로 돌아오던 중, 물이 편한 장소에서 자루를 풀고 미수 가루를 먹은 뒤 자루 입구를 묶지도 않은 채 물을 마시러 내려갔습니다. 그때 어느 나무 구멍에 있던 검은 뱀 한 마리가 미수 가루 냄새를 맡고 자루 속으로 들어가 몸을 사리고 미수 가루를 먹으며 누워 있었습니다. 브라만은 돌아와 자루 속을 들여다보지도 않고 자루를 묶어 어깨에 메고 길을 떠났습니다. 길을 가던 중 어느 나무에 사는 신이 나뭇가지 사이에 서서 "브라만이여, 만약 당신이 길 중간에서 머문다면 당신은 죽을 것이요, 만약 오늘 집으로 간다면 당신의 아내가 죽을 것이다"라고 말하고 사라졌습니다. 그는 둘러보아도 신을 보지 못하자 죽음의 공포에 사로잡혀 울고 불며 바라나시 성문 앞에 도착했습니다.

Tadā ca pannarasuposatho hoti alaṅkatadhammāsane nisīditvā bodhisattassa dhammakathanadivaso. Mahājano nānāgandhapupphādihattho vaggavaggo hutvā dhammiṃ kathaṃ sotuṃ gacchati. Brāhmaṇo taṃ disvā ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘brāhmaṇa, ajja senakapaṇḍito madhurassarena buddhalīḷāya dhammaṃ deseti, kiṃ tvampi na jānāsī’’ti vutte cintesi ‘‘paṇḍito kira dhammakathiko, ahañcamhi maraṇabhayatajjito, paṇḍitā kho pana mahantampi sokaṃ harituṃ sakkonti, mayāpi tattha gantvā dhammaṃ sotuṃ vaṭṭatī’’ti. So tehi saddhiṃ tattha gantvā mahāsattaṃ parivāretvā nisinnāya sarājikāya parisāya pariyante sattupasibbakena khandhagatena dhammāsanato avidūre maraṇabhayatajjito rodamāno aṭṭhāsi. Mahāsatto ākāsagaṅgaṃ otaranto viya amatavassaṃ vassento viya ca dhammaṃ desesi. Mahājano sañjātasomanasso sādhukāraṃ datvā dhammaṃ assosi.

그때 마침 보름날 포살일이라 잘 장식된 법좌에 앉아 보살이 설법을 하는 날이었습니다. 많은 사람들이 갖가지 향과 꽃 등을 손에 들고 무리를 지어 설법을 들으러 가고 있었습니다. 브라만이 그들을 보고 "어디로 가느냐"고 묻자, "브라만이여, 오늘 세나카 현자가 부처님과 같은 자태로 감미로운 목소리로 법을 설하십니다. 당신은 그것도 모릅니까?"라는 말을 듣고 생각했습니다. "현자가 법을 설한다 하니, 나는 지금 죽음의 공포에 떨고 있지만 현자들은 실로 큰 슬픔도 없앨 수 있다. 나도 그곳에 가서 법을 들어야겠다." 그는 사람들과 함께 그곳에 가서 왕을 비롯한 회중이 대보살을 둘러싸고 앉아 있는 끝자리에 미수 가루 자루를 어깨에 멘 채 죽음의 공포에 떨며 울면서 섰습니다. 대보살은 마치 천상의 강이 내려오는 듯, 감로의 비가 내리는 듯 법을 설했습니다. 사람들은 환희심을 내며 '사두'를 외치며 법을 들었습니다.

Paṇḍitā ca nāma disācakkhukā honti. Tasmiṃ khaṇe mahāsatto pasannapañcapasādāni akkhīni ummīletvā samantato parisaṃ olokento taṃ brāhmaṇaṃ disvā cintesi ‘‘ettakā parisā somanassajātā sādhukāraṃ datvā dhammaṃ suṇanti, ayaṃ paneko brāhmaṇo domanassappatto rodati, etassa abbhantare assujananasamatthena sokena bhavitabbaṃ, tamassa ambilena [Pg.324] paharitvā tambamalaṃ viya padumapalāsato udakabinduṃ viya vinivattetvā ettheva naṃ nissokaṃ tuṭṭhamānasaṃ katvā dhammaṃ desessāmī’’ti. So taṃ āmantetvā ‘‘brāhmaṇa, senakapaṇḍito nāmāhaṃ, idāneva taṃ nissokaṃ karissāmi, vissattho kathehī’’ti tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

현자들은 실로 사방을 살피는 눈을 가졌습니다. 그때 대보살은 다섯 가지 청정함을 갖춘 맑은 눈을 뜨고 주위의 대중을 살피다가 그 브라만을 보고 생각했습니다. "이토록 많은 대중이 기뻐하며 사두를 외치며 법을 듣고 있는데, 여기 이 브라만 혼자 고통에 빠져 울고 있구나. 그의 내면에는 눈물을 흘리게 할 만한 슬픔이 있음에 틀림없다. 산성 즙으로 구리의 때를 씻어내듯, 연잎 위의 물방울을 털어내듯 그것을 제거하여 바로 여기서 그를 슬픔에서 벗어나 기쁜 마음이 되게 한 뒤 법을 설하리라." 그는 그를 불러 "브라만이여, 내가 바로 세나카 현자요. 내 이제 그대를 슬픔에서 벗어나게 해 줄 것이니 안심하고 말해보시오"라며 그와 대화하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

46.

46.

‘‘Vibbhantacitto kupitindriyosi, nettehi te vārigaṇā savanti;

Kiṃ te naṭṭhaṃ kiṃ pana patthayāno, idhāgamā brahme tadiṅgha brūhī’’ti.

그대의 마음은 혼란스럽고 감각은 어지러우며, 눈에서는 눈물방울이 흐르고 있구려. 브라만이여, 무엇을 잃었기에, 혹은 무엇을 바라기에 이곳에 왔는지 자, 어서 말해 보시오.

Tattha kupitindriyosīti cakkhundriyameva sandhāya ‘‘kupitindriyosī’’ti āha. Vārigaṇāti assubindūni. Iṅghāti codanatthe nipāto. Tañhi mahāsatto codento evamāha ‘‘brāhmaṇa, sattā nāma dvīhi kāraṇehi socanti paridevanti sattasaṅkhāresu kismiñcideva piyajātike naṭṭhe vā, kiñcideva piyajātikaṃ patthetvā alabhantā vā. Tattha kiṃ te naṭṭhaṃ, kiṃ vā pana patthayanto tvaṃ idha āgato, idaṃ me khippaṃ brūhī’’ti.

여기서 ‘감각이 어지러우며(kupitindriyosī)’라는 것은 안근(眼根)만을 가리켜 ‘감각이 어지러우며’라고 말한 것입니다. ‘바리가나(vārigaṇā)’는 눈물방울입니다. ‘잉가(iṅgha)’는 재촉하는 의미의 불변어입니다. 대보살은 그를 재촉하며 이와 같이 말했습니다. “바라문이여, 중생들은 보통 두 가지 이유로 슬퍼하고 비탄에 잠기니, 사랑하는 대상 중 무언가를 잃었을 때이거나, 무언가 사랑하는 대상을 원하지만 얻지 못할 때입니다. 그중 그대는 무엇을 잃었습니까, 아니면 무엇을 바라며 이곳에 왔습니까? 이것을 내게 어서 말해 보시오.”

Athassa attano sokakāraṇaṃ kathento brāhmaṇo dutiyaṃ gāthamāha –

그러자 자신의 슬픔의 원인을 말하며 바라문은 두 번째 게송을 읊었습니다.

47.

47.

‘‘Miyyetha bhariyā vajato mamajja, agacchato maraṇamāha yakkho;

Etena dukkhena pavedhitosmi, akkhāhi me senaka etamattha’’nti.

“오늘 길을 가면 제 아내가 죽을 것이요, 가지 않으면 제가 죽을 것이라고 야차가 말했습니다. 이 고통으로 저는 떨고 있습니다. 세나카여, 저에게 이 뜻을 설명해 주십시오.”

Tattha vajatoti gehaṃ gacchantassa. Agacchatoti agacchantassa. Yakkhoti antarāmagge ekā rukkhadevatā evamāhāti vadati. Sā kira devatā ‘‘pasibbake te brāhmaṇa, kaṇhasappo’’ti anācikkhantī bodhisattassa ñāṇānubhāvappakāsanatthaṃ nācikkhi. Etena dukkhenāti gacchato bhariyāya maraṇadukkhena, agacchato attano maraṇadukkhena, tenasmi pavedhito ghaṭṭito kampito. Etamatthanti etaṃ kāraṇaṃ. Yena me kāraṇena [Pg.325] gacchato bhariyāya maraṇaṃ, agacchato attano maraṇaṃ hoti, etaṃ me kāraṇaṃ ācikkhāhīti attho.

거기서 ‘가는 자에게는(vajatoti)’이란 집으로 가는 자에게라는 뜻입니다. ‘가지 않는 자에게는(agacchatoti)’이란 가지 않는 자에게라는 뜻입니다. ‘야차(yakkhoti)’란 길 중간에 있는 어떤 수신(樹神)이 이와 같이 말했다고 전하는 것입니다. 전해오는 바에 따르면, 그 수신은 “바라문이여, 당신의 자루 안에 독사가 있소”라고 일러주지 않았는데, 이는 보살의 지혜의 위력을 드러내기 위해서였습니다. ‘이 고통으로 인하여(etena dukkhenāti)’란 가는 자에게는 아내의 죽음의 고통으로, 가지 않는 자에게는 자신의 죽음의 고통으로 인하여, 그로 인해 전율하고 부딪히고 떨렸다는 것입니다. ‘이 일(etamatthanti)’이란 이러한 이유를 말합니다. 내가 가면 아내의 죽음이 있고, 가지 않으면 자신의 죽음이 있게 되는 그 이유를 나에게 일러달라는 의미입니다.

Mahāsatto brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā samuddamatthake jālaṃ khipanto viya ñāṇajālaṃ pattharitvā ‘‘imesaṃ sattānaṃ bahūni maraṇakāraṇāni. Samudde nimuggāpi maranti, tattha vāḷamacchehi gahitāpi, gaṅgāya patitāpi, tattha susumārehi gahitāpi, rukkhato patitāpi, kaṇṭakena viddhāpi, nānappakārehi āvudhehi pahaṭāpi, visaṃ khāditvāpi, ubbandhitvāpi, papāte patitāpi, atisītādīhi vā nānappakārehi vā rogehi upaddutāpi marantiyeva, evaṃ bahūsu maraṇakāraṇesu katarena nu kho kāraṇena ajjesa brāhmaṇo antarāmagge vasanto sayaṃ marissati, gehamassa vajato bhariyā marissatī’’ti cintesi. Cintento eva brāhmaṇassa khandhe pasibbakaṃ disvā ‘‘imasmiṃ pasibbake ekena sappena paviṭṭhena bhavitabbaṃ, pavisanto ca paneso imasmiṃ brāhmaṇe pātarāsasamaye sattuṃ khāditvā pasibbakamukhaṃ abandhitvā pānīyaṃ pātuṃ gate sattugandhena sappo paviṭṭho bhavissati. Brāhmaṇopi pānīyaṃ pivitvā āgato sappassa paviṭṭhabhāvaṃ ajānitvā pasibbakaṃ bandhitvā ādāya pakkanto bhavissati, sacāyaṃ antarāmagge vasanto sāyaṃ vasanaṭṭhāne ‘‘sattuṃ khādissāmī’’ti pasibbakaṃ muñcitvā hatthaṃ pavesessati, atha naṃ sappo hatthe ḍaṃsitvā jīvitakkhayaṃ pāpessati, idamassa antarāmagge vasantassa maraṇakāraṇaṃ. Sace pana gehaṃ gaccheyya, pasibbako bhariyāya hatthagato bhavissati, sā ‘antobhaṇḍaṃ olokessāmī’’ti pasibbakaṃ muñcitvā hatthaṃ pavesessati, atha naṃ sappo ḍaṃsitvā jīvitakkhayaṃ pāpessati, idamassa ajja gehaṃ gatassa bhariyāya maraṇakāraṇa’’nti upāyakosallañāṇeneva aññāsi.

대보살은 바라문의 말을 듣고, 마치 바다 표면에 그물을 던지듯 지혜의 그물을 펼쳐서 ‘이 중생들에게는 수많은 죽음의 원인이 있다. 바다에 빠져서도 죽고, 거기서 사나운 물고기들에게 잡혀서도 죽으며, 강에 빠져서도 죽고, 거기서 악어들에게 잡혀서도 죽으며, 나무에서 떨어져서도 죽고, 가시에 찔려서도 죽으며, 여러 가지 무기에 맞아 죽기도 하고, 독을 먹고 죽기도 하며, 목을 매어 죽기도 하고, 낭떠러지에서 떨어져 죽기도 하며, 지나친 추위 등이나 여러 가지 질병에 시달려 죽기도 한다. 이와 같이 수많은 죽음의 원인 중에서 도대체 어떤 원인 때문에 오늘 이 바라문이 길 중간에 머물면 자신이 죽게 되고, 집으로 가면 그의 아내가 죽게 되는 것일까?’라고 생각했습니다. 그렇게 생각하다가 바라문의 어깨에 걸린 자루를 보고 ‘이 자루 안에 뱀 한 마리가 들어가 있음에 틀림없다. 그 뱀은 이 바라문이 아침 식사 때 미숫가루를 먹고 자루 입구를 묶지 않은 채 물을 마시러 갔을 때, 미숫가루 냄새를 맡고 들어갔을 것이다. 바라문 또한 물을 마시고 돌아와 뱀이 들어간 줄도 모르고 자루를 묶어서 가지고 떠났을 것이다. 만약 그가 길 중간에 머물다가 저녁에 숙소에서 “미숫가루를 먹어야지” 하고 자루를 풀고 손을 집어넣으면, 그때 뱀이 그의 손을 물어 죽음에 이르게 할 것이니, 이것이 그가 길 중간에 머물 때의 죽음의 원인이다. 만약 집으로 간다면, 자루가 아내의 손에 들어갈 것이고, 그녀는 “속에 든 물건을 봐야지” 하고 자루를 풀고 손을 집어넣으면, 그때 뱀이 그녀를 물어 죽음에 이르게 할 것이니, 이것이 오늘 그가 집에 갔을 때 아내의 죽음의 원인이다’라고 오직 방편교교지(方便巧敎智)로써 알았습니다.

Athassa etadahosi ‘‘iminā kaṇhasappena sūrena nibbhayena bhavitabbaṃ. Ayañhi brāhmaṇassa mahāphāsukaṃ paharantopi pasibbake attano calanaṃ vā phandanaṃ vā na dasseti, evarūpāya parisāya majjhepi attano atthibhāvaṃ na dasseti, tasmā iminā kaṇhasappena sūrena nibbhayena bhavitabba’’nti. Idampi so upāyakosallañāṇeneva dibbacakkhunā passanto viya aññāsi. Evaṃ sarājikāya parisāya majjhe sappaṃ pasibbakaṃ pavisantaṃ disvā ṭhitapuriso viya mahāsatto upāyakosallañāṇeneva paricchinditvā brāhmaṇassa pañhaṃ kathento tatiyaṃ gāthamāha –

그 후 그는 이런 생각이 들었습니다. ‘이 독사는 용맹하고 두려움이 없는 뱀임에 틀림없다. 바라문의 옆구리를 그렇게 치고 있는데도 자루 안에서 자신의 움직임이나 꿈틀거림을 전혀 보이지 않고, 이런 대중들 가운데서도 자신의 존재를 드러내지 않으니, 이 독사는 참으로 용맹하고 두려움이 없는 뱀이로다.’ 이것 또한 그는 오직 방편교교지로써 마치 천안(天眼)으로 보듯 알았습니다. 이와 같이 왕을 비롯한 대중들 가운데서 뱀이 자루에 들어가는 것을 직접 본 사람처럼 서서, 대보살은 방편교교지로써 확신하고 바라문의 질문에 답하며 세 번째 게송을 읊었습니다.

48.

48.

‘‘Bahūni [Pg.326] ṭhānāni vicintayitvā, yamettha vakkhāmi tadeva saccaṃ;

Maññāmi te brāhmaṇa sattubhastaṃ, ajānato kaṇhasappo paviṭṭho’’ti.

“수많은 경우들을 숙고해 보았으니, 여기서 내가 말하는 것은 바로 진실이로다. 바라문이여, 그대의 미숫가루 자루 안에, 그대가 모르는 사이에 독사가 들어갔다고 나는 생각하노라.”

Tattha bahūni ṭhānānīti bahūni kāraṇāni. Vicintayitvāti paṭivijjhitvā cintāvasena pavattapaṭivedho hutvā. Yamettha vakkhāmīti yaṃ te ahaṃ etesu kāraṇesu etaṃ kāraṇaṃ vakkhāmi. Tadeva saccanti tadeva tathaṃ dibbacakkhunā disvā kathitasadisaṃ bhavissatīti dīpeti. Maññāmīti sallakkhemi. Sattubhastanti sattupasibbakaṃ. Ajānatoti ajānantasseva eko kaṇhasappo paviṭṭhoti maññāmīti.

거기서 ‘수많은 경우들을(bahūni ṭhānānī)’이란 수많은 원인을 뜻합니다. ‘숙고해 보았으니(vicintayitvāti)’란 통찰하여 사유를 통해 얻어진 통찰이 있었다는 것입니다. ‘여기서 내가 말하는 것(yamettha vakkhāmī)’이란 이러한 원인들 중에서 내가 그대에게 말하는 이 원인을 뜻합니다. ‘그것이 바로 진실이다(tadeva saccanti)’란 그것이 바로 진실이며 천안으로 보고 말하는 것과 같을 것임을 나타냅니다. ‘생각하노라(maññāmī)’란 살핀다는 뜻입니다. ‘미숫가루 자루(sattubhastanti)’란 미숫가루가 든 자루입니다. ‘모르는 사이에(ajānatoti)’란 알지 못하는 사이에 한 마리의 독사가 들어갔다고 생각한다는 의미입니다.

Evañca pana vatvā ‘‘atthi te brāhmaṇa, etasmiṃ pasibbake sattū’’ti pucchi. ‘‘Atthi, paṇḍitā’’ti. ‘‘Ajja pātarāsavelāya sattuṃ khādī’’ti? ‘‘Āma, paṇḍitā’’ti. ‘‘Kattha nisīditvā’’ti? ‘‘Araññe rukkhamūlasmiṃ, paṇḍitā’’ti. ‘‘Sattuṃ khāditvā pānīyaṃ pātuṃ gacchanto pasibbakamukhaṃ bandhi, na bandhī’’ti? ‘‘Na bandhiṃ, paṇḍitā’’ti. ‘‘Pānīyaṃ pivitvā āgato pasibbakaṃ oloketvā bandhī’’ti. ‘‘Anoloketvāva bandhiṃ, paṇḍitā’’ti. ‘‘Brāhmaṇa, tava pānīyaṃ pātuṃ gatakāle ajānantasseva te sattugandhena pasibbakaṃ sappo paviṭṭhoti maññāmi, evamettha āgato tvaṃ, tasmā pasibbakaṃ otāretvā parisamajjhe ṭhapetvā pasibbakamukhaṃ mocetvā paṭikkamma ṭhito ekaṃ daṇḍakaṃ gahetvā pasibbakaṃ tāva pahara, tato patthaṭaphaṇaṃ susūtisaddaṃ katvā nikkhamantaṃ kaṇhasappaṃ disvā nikkaṅkho bhavissatī’’ti catutthaṃ gāthamāha –

이와 같이 말한 뒤, "바라문이여, 그대의 그 자루 안에 미숫가루가 있소?"라고 물었다. "있습니다, 현자시여." "오늘 아침 식사 때 미숫가루를 먹었소?" "예, 현자시여." "어디에 앉아서 먹었소?" "숲속의 나무 아래입니다, 현자시여." "미숫가루를 먹고 물을 마시러 가면서 자루 입구를 묶었소, 안 묶었소?" "묶지 않았습니다, 현자시여." "물을 마시고 돌아와서 자루 안을 살펴보고 묶었소?" "살펴보지 않고 그냥 묶었습니다, 현자시여." "바라문이여, 그대가 물을 마시러 간 사이에 그대도 모르는 결에 미숫가루 냄새를 맡고 자루 속으로 뱀이 들어갔다고 나는 생각하오. 그러니 자루를 내려 대중 가운데 놓고 자루 입구를 푼 다음, 뒤로 물러나 서서 막대기 하나를 들고 자루를 때려보시오. 그러면 거기서 목을 세우고 '쉭쉭' 소리를 내며 나오는 독사를 보고 의심이 풀릴 것이오"라고 말하며 네 번째 게송을 읊었다.

49.

49.

‘‘Ādāya daṇḍaṃ parisumbha bhastaṃ, passeḷamūgaṃ uragaṃ dujivhaṃ;

Chindajja kaṅkhaṃ vicikicchitāni, bhujaṅgamaṃ passa pamuñca bhasta’’nti.

"막대기를 들고 자루를 때려보라. 침을 흘리는 두 갈래 혀를 가진 뱀을 보리라. 오늘 그대의 의심과 망설임을 끊어버리고, 기어 나오는 저 뱀을 보며 자루를 풀어라."

Tattha parisumbhāti pahara. Passeḷamūganti eḷaṃ paggharantena mukhena eḷamūgaṃ pasibbakato nikkhamantaṃ dujivhaṃ uragaṃ passa. Chandajja kaṅkhaṃ vicikicchitānīti ‘‘atthi nu kho me pasibbake sappo, udāhu natthī’’ti kaṅkhameva punappunaṃ uppajjamānāni vicikicchitāni ca ajja chinda, mayhaṃ saddaha, avitathañhi me veyyākaraṇaṃ, idāneva nikkhamantaṃ bhujaṅgamaṃ passa pamuñca bhastanti.

거기서 '때려보라(parisumbhāti)'란 치라는 뜻이다. '침을 흘리는(passeḷamūganti)'이란 입에서 침을 흘리며 자루에서 나오는 독사를 보라는 뜻이다. '두 갈래 혀를 가진 뱀(uragaṃ dujivhaṃ)'을 보라. '오늘 그대의 의심과 망설임을 끊어버리고(chindajja kaṅkhaṃ vicikicchitānī)'란 "내 자루에 뱀이 있을까 없을까" 하고 반복해서 일어나는 의심과 망설임을 오늘 끊어버리라는 것이다. 나의 말을 믿으라, 나의 답변은 틀림이 없으니. 이제 곧 기어 나오는 '뱀을 보고 자루를 풀어라(bhujaṅgamaṃ passa pamuñca bhastanti)'라는 뜻이다.

Brāhmaṇo [Pg.327] mahāsattassa kathaṃ sutvā saṃviggo bhayappatto tathā akāsi. Sappopi sattubhaste daṇḍena pahaṭe pasibbakamukhā nikkhamitvā mahājanaṃ olokento aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā pañcamaṃ gāthamāha –

바라문은 보살의 말을 듣고 전율하며 두려움에 사로잡혀 그대로 행하였다. 뱀 또한 미숫가루 자루를 막대기로 치자 자루 입구에서 나와 사람들을 살피며 서 있었다. 이 뜻을 밝히며 스승께서 다섯 번째 게송을 읊으셨다.

50.

50.

‘‘Saṃviggarūpo parisāya majjhe, so brāhmaṇo sattubhastaṃ pamuñci;

Atha nikkhami urago uggatejo, āsīviso sappo phaṇaṃ karitvā’’ti.

“회중 가운데서 두려움에 떨며 그 바라문은 미숫가루 자루를 풀었네. 그러자 강한 위력을 가진 뱀, 독사인 그 뱀이 머리를 치켜들고 밖으로 나왔네.”

Sappassa phaṇaṃ katvā nikkhantakāle ‘‘mahāsattassa sabbaññubuddhasseva byākaraṇaṃ ahosī’’ti mahājano celukkhepasahassāni pavattesi, aṅguliphoṭanasahassāni paribbhamiṃsu, ghanameghavassaṃ viya sattaratanavassaṃ vassi, sādhukārasahassāni pavattiṃsu, mahāpathavībhijjanasaddo viya ahosi. Idaṃ pana buddhalīḷāya evarūpassa pañhassa kathanaṃ nāma neva jātiyā balaṃ, na gottakulappadesānaṃ balaṃ, kassa panetaṃ balanti? Paññāya balaṃ. Paññavā hi puggalo vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggadvāraṃ vivaritvā amatamahānibbānaṃ pavisati, sāvakapāramimpi paccekabodhimpi sammāsambodhimpi paṭivijjhati. Amatamahānibbānasampāpakesu hi dhammesu paññāva seṭṭhā, avasesā tassā parivārā honti. Tenetaṃ vuttaṃ –

뱀이 머리를 치켜들고 나온 때에, “보살의 답변은 마치 일체지자 부처님의 답변과 같았다”라며 대중은 수천 번 옷을 흔들고, 수천 번 손가락을 튕겼으며, 짙은 구름에서 내리는 비처럼 칠보의 비가 내렸고, 수천 번의 갈채가 이어졌으니 마치 대지가 갈라지는 소리와도 같았다. 부처님과 같은 위엄으로 이러한 문제를 해결한 것은 결코 가문의 힘도 아니고 종족의 힘도 아니다. 그렇다면 이것은 무엇의 힘인가? 바로 지혜의 힘이다. 지혜로운 사람은 위빳사나를 닦아 성스러운 길의 문을 열고 불사의 대열반에 들어가며, 성문의 바라밀이나 벽지불의 깨달음이나 위없는 정등각을 성취하기 때문이다. 불사의 대열반에 이르게 하는 법들 중에서 지혜가 가장 으뜸이며, 나머지는 그것의 권속일 뿐이다. 그래서 이렇게 말씀하셨다.

‘‘Paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti, nakkhattarājāriva tārakānaṃ;

Sīlaṃ sirī cāpi satañca dhammo, anvāyikā paññavato bhavantī’’ti. (jā. 2.17.81);

“현자들은 지혜가 으뜸이라고 말하니, 마치 별들 중에서 달이 으뜸인 것과 같네. 계행과 영광 그리고 선인들의 가르침은 지혜로운 자를 따르는 것이라네.”

Evaṃ kathite ca pana mahāsattena pañhe eko ahituṇḍiko sappassa mukhabandhanaṃ katvā sappaṃ gahetvā araññe vissajjesi. Brāhmaṇo rājānaṃ upasaṅkamitvā jayāpetvā añjaliṃ paggayha rañño thutiṃ karonto upaḍḍhagāthamāha –

보살이 이처럼 문제를 해결하자, 한 땅꾼이 뱀의 입을 묶고 뱀을 잡아 숲에 놓아주었다. 바라문은 왕에게 다가가 승리를 기원하고 합장하며 왕을 찬탄하면서 반 게송을 읊었다.

51.

51.

‘‘Suladdhalābhā janakassa rañño;

Yo passatī senakaṃ sādhupañña’’nti.

“훌륭한 지혜를 가진 세나까를 뵙는 자나까 왕은 참으로 얻기 어려운 이득을 얻었도다.”

Tassattho [Pg.328] – yo sādhupaññaṃ uttamapaññaṃ senakapaṇḍitaṃ akkhīni ummīletvā icchiticchitakkhaṇe piyacakkhūhi passituṃ labhati, tassa rañño janakassa ete icchiticchitakkhaṇe dassanalābhā suladdhalābhā vata, etena laddhesu sabbalābhesu eteva lābhā suladdhalābhā nāmāti.

그 의미는, 훌륭한 지혜와 수승한 지혜를 가진 세나까 현자를 눈을 뜨고 원하는 순간마다 자애로운 눈으로 볼 수 있는 자나까 왕에게, 그 원하는 순간마다 친견하는 이득은 참으로 얻기 어려운 이득이며, 얻은 모든 이득 중에서 바로 이러한 이득이 ‘얻기 어려운 이득’이라 불린다는 것이다.

Brāhmaṇopi rañño thutiṃ katvā puna pasibbakato satta kahāpaṇasatāni gahetvā mahāsattassa thutiṃ katvā tuṭṭhidāyaṃ dātukāmo diyaḍḍhagāthamāha –

바라문 또한 왕을 찬탄한 뒤, 다시 자루에서 700까하빠나를 꺼내어 보살을 찬탄하고 기쁨의 선물을 주고자 한 게송 반을 읊었다.

‘‘Vivaṭṭachaddo nusi sabbadassī, ñāṇaṃ nu te brāhmaṇa bhiṃsarūpaṃ.

“그대는 번뇌의 덮개를 벗겨낸 분입니까? 모든 것을 보는 분입니까? 바라문이여, 그대의 지혜는 참으로 경이롭습니다.”

52.

52.

‘‘Imāni me sattasatāni atthi, gaṇhāhi sabbāni dadāmi tuyhaṃ;

Tayā hi me jīvitamajja laddhaṃ, athopi bhariyāya makāsi sotthi’’nti.

“여기 제게 700까하빠나가 있으니, 이것을 모두 받으십시오. 당신께 드립니다. 오늘 당신 덕분에 저는 생명을 얻었고, 또한 제 아내에게도 안녕을 주셨기 때문입니다.”

Tattha vivaṭṭachaddo nusi sabbadassīti kiṃ nu kho tvaṃ sabbesu dhammākāresu vivaṭṭachadano vivaṭṭaneyyadhammo sabbaññubuddhoti thutivasena pucchati. Ñāṇaṃ nu te brāhmaṇa bhiṃsarūpanti udāhu asabbaññussapi sato tava ñāṇaṃ ativiya bhiṃsarūpaṃ sabbaññutaññāṇaṃ viya balavanti. Tayā hi meti tayā hi dinnattā ajja mayā jīvitaṃ laddhaṃ. Athopi bhariyāya makāsi sotthinti athopi me bhariyāya tvameva sotthiṃ akāsi.

거기서 ‘그대는 번뇌의 덮개를 벗겨낸 분입니까? 모든 것을 보는 분입니까?’라는 말은 “그대는 모든 법의 양상에 있어서 덮개를 벗겨내고 버려야 할 법을 버린 분인 일체지자 부처님이십니까?”라고 찬탄하며 묻는 것이다. ‘바라문이여, 그대의 지혜는 참으로 경이롭습니다’라는 말은 “일체지자가 아님에도 불구하고 그대의 지혜는 일체지 지혜처럼 매우 경이롭고 강력합니다”라는 뜻이다. ‘오늘 당신 덕분에’라는 말은 당신 덕분에 오늘 제가 생명을 얻었다는 뜻이다. ‘또한 제 아내에게도 안녕을 주셨기 때문입니다’라는 말은 또한 당신께서 제 아내에게도 안녕을 주셨다는 뜻이다.

Iti so vatvā ‘‘sacepi satasahassaṃ bhaveyya, dadeyyamevāhaṃ, ettakameva me dhanaṃ, imāni me satta satāni gaṇhā’’ti punappunaṃ bodhisattaṃ yāci. Taṃ sutvā bodhisatto aṭṭhamaṃ gāthamāha –

그가 이렇게 말하고는 “만일 10만 까하빠나가 있더라도 저는 드렸을 것입니다. 이것이 제 재산의 전부이니, 이 700까하빠나를 받으십시오”라며 거듭 보살에게 간청했다. 그 말을 듣고 보살은 여덟 번째 게송을 읊었다.

53.

53.

‘‘Na paṇḍitā vetanamādiyanti, citrāhi gāthāhi subhāsitāhi;

Itopi te brahme dadantu vittaṃ, ādāya tvaṃ gaccha sakaṃ niketa’’nti.

“현자들은 잘 설해진 화려한 게송의 대가로 보수를 받지 않습니다. 바라문이여, 나의 발치에서도 그대에게 재물을 줄 것이니, 그것을 가지고 그대의 집으로 가십시오.”

Tattha vetananti vettanaṃ, ayameva vā pāṭho. Itopi te brahmeti brāhmaṇa, ito mama pādamūlatopi tuyhaṃ dhanaṃ dadantu. Vittaṃ ādāya tvaṃ gacchāti [Pg.329] ito aññāni tīṇi satāni gahetvā sahassabhaṇḍikaṃ ādāya sakanivesanaṃ gaccha.

거기서 ‘보수(vetana)’란 임금을 뜻하며, 혹은 이것 자체가 독법이다. ‘여기서도 그대에게’라는 말은 “바라문이여, 여기 나의 발치에서도 그대에게 재물을 주게 하겠다”는 뜻이다. ‘재물을 가지고 그대의 집으로 가십시오’라는 말은 여기서 다른 300냥을 더 받아 1,000냥의 꾸러미를 가지고 그대의 집으로 가라는 뜻이다.

Evañca pana vatvā mahāsatto brāhmaṇassa sahassaṃ pūrāpento kahāpaṇe dāpetvā ‘‘brāhmaṇa, kena tvaṃ dhanabhikkhāya pesito’’ti pucchi. ‘‘Bhariyāya me paṇḍitā’’ti. ‘‘Bhariyā pana te mahallikā, daharā’’ti. ‘‘Daharā, paṇḍitā’’ti. ‘‘Tena hi sā aññena saddhiṃ anācāraṃ karontī ‘nibbhayā hutvā karissāmī’ti taṃ pesesi, sace ime kahāpaṇe gharaṃ nessasi, sā te dukkhena laddhakahāpaṇe attano jārassa dassati, tasmā tvaṃ ujukameva gehaṃ agantvā bahigāme rukkhamūle vā yattha katthaci vā kahāpaṇe ṭhapetvā paviseyyāsī’’ti vatvā taṃ uyyojesi. So gāmasamīpaṃ gantvā ekasmiṃ rukkhamūle kahāpaṇe ṭhapetvā sāyaṃ gehaṃ agamāsi. Bhariyāpissa tasmiṃ khaṇe jārena saddhiṃ nisinnā ahosi. Brāhmaṇo dvāre ṭhatvā ‘‘bhotī’’ti āha. Sā tassa saddaṃ sallakkhetvā dīpaṃ nibbāpetvā dvāraṃ vivaritvā brāhmaṇe anto paviṭṭhe itaraṃ nīharitvā dvāramūle ṭhapetvā gehaṃ pavisitvā pasibbake kiñci adisvā ‘‘brāhmaṇa, kiṃ te bhikkhaṃ caritvā laddha’’nti pucchi. ‘‘Sahassaṃ me laddha’’nti. ‘‘Kahaṃ pana ta’’nti. ‘‘Asukaṭṭhāne nāma ṭhapitaṃ, pātova āharissāmi, mā cintayī’’ti. Sā gantvā jārassa ācikkhi. So nikkhamitvā attanā ṭhapitaṃ viya gaṇhi.

이와 같이 말하고 대사는 바라문에게 1,000냥을 채워주기 위해 까하빠나를 주게 한 뒤 물었다. “바라문이여, 누가 그대를 돈을 구해오라고 보냈습니까?” “현자여, 제 아내가 보냈습니다.” “그대의 아내는 늙었습니까, 아니면 젊습니까?” “젊습니다, 현자여.” “그렇다면 그녀는 다른 남자와 부정한 짓을 저지르면서 두려움 없이 그 짓을 하기 위해 그대를 보낸 것입니다. 만일 그대가 이 까하빠나들을 집으로 가져가면, 그녀는 그대가 고생해서 얻은 이 돈을 자신의 정부(情夫)에게 줄 것입니다. 그러니 그대는 곧장 집으로 가지 말고, 마을 밖의 나무 아래나 어느 곳에든 돈을 두고 들어가십시오.”라고 말하며 그를 보냈다. 그는 마을 근처에 이르러 어느 나무 아래에 돈을 두고 저녁에 집으로 갔다. 그때 그의 아내는 정부와 함께 앉아 있었다. 바라문이 문 앞에 서서 “부인” 하고 불렀다. 그녀는 그의 목소리를 알아차리고 등불을 끈 뒤 문을 열었고, 바라문이 안으로 들어오자 그 남자를 밖으로 내보내 문가에 있게 하고 집으로 들어와 자루에 아무것도 없는 것을 보고 물었다. “바라문이여, 구걸해서 무엇을 얻었습니까?” “1,000냥을 얻었소.” “그것은 어디에 있습니까?” “어느 장소에 두었소. 내일 아침에 가져올 것이니 걱정 마시오.” 그녀는 가서 정부에게 말해주었다. 그는 나가서 마치 자기가 둔 것처럼 그것을 가져갔다.

Brāhmaṇo punadivase gantvā kahāpaṇe apassanto bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ, brāhmaṇā’’ti vutte ‘‘kahāpaṇe na passāmi, paṇḍitā’’ti āha. ‘‘Bhariyāya te ācikkhī’’ti? ‘‘Āma, paṇḍitā’’ti. Mahāsatto tāya jārassa ācikkhitabhāvaṃ ñatvā ‘‘atthi pana te brāhmaṇa, bhariyāya kulūpakabrāhmaṇo’’ti pucchi. ‘‘Atthi, paṇḍitā’’ti. ‘‘Tuyhampi atthī’’ti? ‘‘Āma, paṇḍitā’’ti. Athassa mahāsatto sattannaṃ divasānaṃ paribbayaṃ dāpetvā ‘‘gaccha paṭhamadivase tava satta, bhariyāya te sattāti cuddasa brāhmaṇe nimantetvā bhojetha, punadivasato paṭṭhāya ekekaṃ hāpetvā sattame divase tava ekaṃ, bhariyāya te ekanti dve brāhmaṇe nimantetvā bhariyāya te satta divase nimantitabrāhmaṇassa nibaddhaṃ āgamanabhāvaṃ ñatvā mayhaṃ ārocehī’’ti āha. Brāhmaṇo tathā [Pg.330] katvā ‘‘sallakkhito me paṇḍita, nibaddhaṃ bhuñjanakabrāhmaṇo’’ti mahāsattassa ārocesi.

바라문은 다음 날 가서 까하빠나가 보이지 않자 보살의 처소로 갔다. “어떻습니까, 바라문이여?”라는 물음에 “현자여, 까하빠나가 보이지 않습니다.”라고 말했다. “그대의 아내에게 말했습니까?” “그렇습니다, 현자여.” 대사는 그녀가 정부에게 말했음을 알고, “바라문이여, 그대의 아내와 가깝게 지내는 집안 사제 바라문이 있습니까?”라고 물었다. “있습니다, 현자여.” “그대에게도 있습니까?” “그렇습니다, 현자여.” 그러자 대사는 일곱 날 동안의 비용을 주며 “가서 첫째 날에는 그대의 사제 일곱 명, 아내의 사제 일곱 명, 이렇게 열네 명의 바라문을 초대하여 대접하십시오. 다음 날부터는 한 명씩 줄여나가 일곱째 날에는 그대의 사제 한 명, 아내의 사제 한 명, 이렇게 두 명의 바라문을 초대하십시오. 그리고 그대의 아내가 초대하여 일곱 날 동안 계속해서 오는 바라문이 누구인지 확인하여 나에게 알리십시오.”라고 말했다. 바라문은 그대로 행한 뒤, “현자여, 계속해서 음식을 먹으러 오는 바라문을 확인했습니다.”라고 대사에게 알렸다.

Bodhisatto tena saddhiṃ purise pesetvā taṃ brāhmaṇaṃ āharāpetvā ‘‘asukarukkhamūlato te imassa brāhmaṇassa santakaṃ kahāpaṇasahassaṃ gahita’’nti pucchi. ‘‘Na gaṇhāmi, paṇḍitā’’ti. ‘‘Tvaṃ mama senakapaṇḍitabhāvaṃ na jānāsi, āharāpessāmi te kahāpaṇe’’ti. So bhīto ‘‘gahitā me’’ti sampaṭicchi. ‘‘Kuhiṃ te ṭhapitā’’ti? ‘‘Tattheva, paṇḍita, ṭhapitā’’ti. Bodhisatto brāhmaṇaṃ pucchi ‘‘brāhmaṇa, kiṃ te sāyeva bhariyā hotu, udāhu aññaṃ gaṇhissasī’’ti. ‘‘Sāyeva me hotu, paṇḍitā’’ti. Bodhisatto manusse pesetvā brāhmaṇassa kahāpaṇe ca brāhmaṇiñca āharāpetvā corabrāhmaṇassa hatthato kahāpaṇe brāhmaṇassa dāpetvā itarassa rājāṇaṃ kāretvā nagarā nīharāpetvā brāhmaṇiyāpi rājāṇaṃ kāretvā brāhmaṇassa mahantaṃ yasaṃ datvā attanoyeva santike vasāpesi.

보살은 그 바라문과 함께 사람들을 보내 그 바라문을 데려오게 하여, “그대가 아무개 나무 밑에서 이 바라문의 소유인 1,000 까하빠나를 가져갔습니까?”라고 물었다. “저는 가져가지 않았습니다, 현자여.” “그대는 내가 세나까 현자라는 사실을 모릅니까? 내가 그대에게서 까하빠나를 내놓게 하겠습니다.” 그러자 그는 두려워하며 “제가 가져갔습니다.”라고 인정했다. “어디에 두었습니까?” “현자여, 바로 그곳에 두었습니다.” 보살은 바라문에게 물었다. “바라문이여, 그대는 그 아내를 그대로 아내로 삼겠습니까, 아니면 다른 여자를 얻겠습니까?” “현자여, 그 아내를 그대로 아내로 삼겠습니다.” 보살은 사람들을 보내 바라문의 까하빠나와 그 아내를 데려오게 하여, 도둑 바라문의 손에서 까하빠나를 받아 바라문에게 돌려주었다. 도둑에게는 왕의 처벌을 내려 성 밖으로 쫓아냈고, 아내에게도 왕의 처벌을 내렸으며, 바라문에게 큰 명예를 주고 자신의 곁에 머물게 했다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpattiphalādīni sacchikariṃsu. Tadā brāhmaṇo ānando ahosi, rukkhadevatā sāriputto, parisā buddhaparisā, senakapaṇḍito pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치고 사성제를 밝히신 뒤 본생담을 결합하셨다. 사성제 법문이 끝날 무렵 많은 이들이 예류과 등을 증득했다. 그때의 바라문은 아난다였고, 수신(樹神)은 사리뿟따였으며, 대중은 부처님의 대중이었고, 세나까 현자는 바로 나였다.

Sattubhastajātakavaṇṇanā sattamā.

삿뚜밧따 자따까(Sattubhastajātaka, 미숫가루 자루 본생담) 주석이 일곱 번째로 끝났다.

[403] 8. Aṭṭhisenajātakavaṇṇanā

[403] 8. 앗띠세나 자따까(Aṭṭhisenajātaka, 앗띠세나 본생담) 주석.

Yeme ahaṃ na jānāmīti idaṃ satthā āḷaviṃ nissāya aggāḷave cetiye viharanto kuṭikārasikkhāpadaṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu heṭṭhā maṇikaṇṭhajātake (jā. 1.3.7 ādayo) kathitameva. Satthā pana te bhikkhū āmantetvā ‘‘bhikkhave, porāṇakapaṇḍitā pubbe anuppanne buddhe bāhirakapabbajjāya pabbajitvā rājūhi pavāritāpi ‘yācanā nāma paresaṃ appiyā amanāpā’ti na yāciṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“내가 알지도 못하는 이들이”라는 이 법문은 스승께서 알라위(Āḷavī) 근처의 악갈라와 제티야(Aggāḷava cetiya)에 머무실 때, 집을 짓는 계율(Kuṭikāra sikkhāpada)에 대해 말씀하신 것이다. 현재의 이야기는 앞서 마니깐따 자따까(제253번)에서 설해진 바와 같다. 스승께서는 그 비구들을 불러 “비구들이여, 옛날의 현자들은 부처님이 출현하지 않았던 시대에 외도의 법으로 출가하여, 왕들이 청했음에도 불구하고 ‘요구하는 것이란 다른 이들에게 불쾌하고 마음에 들지 않는 것’이라 생각하며 요구하지 않았다.”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte [Pg.331] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ nigame brāhmaṇakule nibbatti, aṭṭhisenakumārotissa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā aparabhāge kāmesu ādīnavaṃ disvā gharāvāsato nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattetvā himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ otaritvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhāya caranto rājaṅgaṇaṃ agamāsi. Rājā tassācāravihāre pasīditvā taṃ nimantāpetvā pāsādatale pallaṅke nisīdāpetvā subhojanaṃ bhojetvā bhojanāvasāne anumodanaṃ sutvā pasanno paṭiññaṃ gahetvā mahāsattaṃ rājuyyāne vasāpesi, divasassa ca dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ agamāsi. So ekadivasaṃ dhammakathāya pasanno rajjaṃ ādiṃ katvā ‘‘yena vo attho, taṃ vadeyyāthā’’ti pavāresi. Bodhisatto ‘‘idaṃ nāma me dehī’’ti na vadati. Aññe yācakā ‘‘idaṃ dehi, idaṃ dehī’’ti icchiticchitaṃ yācanti, rājā asajjamāno detiyeva. So ekadivasaṃ cintesi ‘‘aññe yācanakavanibbakā ‘idañcidañca amhākaṃ dehī’ti maṃ yācanti, ayyo pana aṭṭhiseno pavāritakālato paṭṭhāya na kiñci yācati, paññavā kho panesa upāyakusalo, pucchissāmi na’’nti. So ekadivasaṃ bhuttapātarāso gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno aññesaṃ yācanakāraṇaṃ tassa ca ayācanakāraṇaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 다스릴 때, 보살은 어느 마을의 브라만 가문에서 태어나 앗띠세나 왕자라는 이름을 얻었다. 그는 장성하여 딱까실라에서 모든 기예를 익혔고, 나중에 감각적 욕망의 재앙을 보고 집을 떠나 성자(isipabbajjaṃ)로 출가하였다. 그는 선정과 신통과 등지(等持)를 성취하여 히말라야 지역에서 오래 머물다가, 짠맛과 신맛을 섭취하기 위해 인간 세상을 찾아가 차례로 바라나시에 이르렀다. 왕의 정원에 머물던 그는 다음 날 탁발을 하러 왕궁 뜰로 갔다. 왕은 그의 거동과 행실에 감동하여 그를 청해 모시고 궁궐 안 평상에 앉혀 훌륭한 음식을 대접했다. 식사를 마친 뒤 왕은 축원(anumodanaṃ)을 듣고 기뻐하여 [정원에 머물겠다는] 확답을 얻고 대사를 왕의 정원에 머물게 하였으며, 하루에 두세 번씩 문안을 갔다. 하루는 법문에 감동한 왕이 왕위를 비롯한 모든 것을 제안하며 "그대가 필요한 것을 말씀하십시오."라고 청했다. 그러나 보살은 "이것을 저에게 주십시오."라고 말하지 않았다. 다른 간청자들은 "이것을 주십시오, 저것을 주십시오."라고 원하는 대로 요청했으나, 왕은 아까워하지 않고 다 주었다. 왕은 어느 날 생각했다. "다른 구걸하는 자들이나 유랑자들은 '우리에게 이것저것을 주십시오'라고 나에게 요청하는데, 앗띠세나 존자께서는 제안을 받은 뒤로 한 번도 아무것도 요청하지 않으시는구나. 이분은 참으로 지혜롭고 방편에 능하시니, 내가 한번 여쭈어보리라." 그는 어느 날 아침 식사를 마친 뒤 찾아가 예배하고 한 곁에 앉아, 다른 이들이 요청하는 이유와 존자가 요청하지 않는 이유를 물으며 첫 번째 게송을 읊었다.

54.

54.

‘‘Yeme ahaṃ na jānāmi, aṭṭhisena vanibbake;

Te maṃ saṅgamma yācanti, kasmā maṃ tvaṃ na yācasī’’ti.

"내가 알지 못하는 저 유랑하는 자들은 나에게 와서 요청하는데, 앗띠세나여, 그대는 어찌하여 나에게 아무것도 요청하지 않습니까?"

Tattha vanibbaketi yācanake. Saṅgammāti samāgantvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayya, aṭṭhisena, yeme vanibbake ahaṃ nāmagottajātikulappadesena ‘‘ime nāmete’’tipi na jānāmi, te maṃ samāgantvā icchiticchitaṃ yācanti, tvaṃ pana kasmā maṃ kiñci na yācasīti.

거기서 '바닙바께(vanibbake)'란 구걸하는 자들을 뜻한다. '상감마(saṅgamma)'란 함께 모여 와서라는 뜻이다. 이 말의 의미는 이러하다. "존자 앗띠세나여, 내가 이름과 성과 태생과 가문 등으로 '이들이 누구다'라고 알지도 못하는 저 유랑자들은 나에게 모여와서 원하는 것을 요청하는데, 그대는 어찌하여 나에게 아무것도 요청하지 않습니까?"라는 것이다.

Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 보살이 두 번째 게송을 읊었다.

55.

55.

‘‘Yācako appiyo hoti, yācaṃ adadamappiyo;

Tasmāhaṃ taṃ na yācāmi, mā me videssanā ahū’’ti.

"구걸하는 자는 사랑받지 못하고, 청해도 주지 않는 자 또한 사랑받지 못합니다. 그러므로 나는 당신께 요청하지 않으니, 내게 미움이 생기지 않게 하소서."

Tattha [Pg.332] yācako appiyo hotīti yo hi, mahārāja, puggalo ‘‘idaṃ me dehī’’ti yācako, so mātāpitūnampi mittāmaccādīnampi appiyo hoti amanāpo. Tassa appiyabhāvo maṇikaṇṭhajātakena dīpetabbo. Yācanti yācitabhaṇḍaṃ. Adadanti adadamāno. Idaṃ vuttaṃ hoti – yopi yācitaṃ na deti, so mātāpitaro ādiṃ katvā adadamāno puggalo yācakassa appiyo hotīti. Tasmāti yasmā yācakopi dāyakassa, yācitaṃ bhaṇḍaṃ adadantopi yācakassa appiyo hoti, tasmā ahaṃ taṃ na yācāmi. Mā me videssanā ahūti sace hi ahaṃ yāceyyameva, tava videsso bhaveyya, sā me tava santikā uppannā videssanā, sace pana tvaṃ na dadeyyāsi, mama videsso bhaveyyāsi, sā ca mama tayi videssanā, evaṃ sabbathāpi mā me videssanā ahu, mā no ubhinnampi mettā bhijjīti etamatthaṃ sampassanto ahaṃ taṃ na kiñci yācāmīti.

거기서 ‘구걸하는 자는 사랑받지 못한다(appiyo hoti)’는 것은, 대왕이여, ‘이것을 내게 주십시오’라고 구걸하는 사람은 부모에게나 친구와 동료들에게도 사랑받지 못하고 마음에 들지 않게 되기 때문입니다. 그가 사랑받지 못하게 됨은 마니깐따 자따까(Maṇikaṇṭhajātaka)에 의해 상세히 설명되어야 합니다. ‘구걸된 물건’(yācaṃ)을 ‘주지 않는 사람’(adadaṃ)은, 부모를 비롯하여 누구든 주지 않는 사람은 구걸하는 자에게 사랑받지 못하게 된다는 것입니다. 그러므로 구걸하는 자도 보시자에게 사랑받지 못하고, 구걸된 물건을 주지 않는 자도 구걸하는 자에게 사랑받지 못하므로, 나는 왕께 그것을 요청하지 않습니다. ‘내게 미움이 생기지 않기를(mā me videssanā ahū)’이란, 만약 내가 요청한다면 왕에게 미움이 생길 것이고, 그것은 왕으로부터 내게 생겨난 미움일 것이며, 만약 왕께서 주지 않으신다면 왕이 내게 미운 존재가 될 것이니, 그것은 왕에 대한 나의 미움일 것입니다. 이처럼 모든 면에서 내게 미움이 생기지 않기를, 우리 두 사람 모두의 자애가 깨어지지 않기를 바라는 이 뜻을 살피어 나는 왕께 아무것도 요청하지 않는다는 것입니다.

Athassa vacanaṃ sutvā rājā tisso gāthā abhāsi –

그의 말을 듣고 왕은 세 편의 게송을 읊었습니다.

56.

56.

‘‘Yo ve yācanajīvāno, kāle yācaṃ na yācati;

Parañca puññā dhaṃseti, attanāpi na jīvati.

“진정 구걸하며 살아가는 자가 때가 되었는데도 요청해야 할 것을 요청하지 않는다면, 그는 타인의 공덕을 사라지게 하고 자신도 행복하게 살아가지 못하리라.

57.

57.

‘‘Yo ca yācanajīvāno, kāle yācañhi yācati;

Parañca puññaṃ labbheti, attanāpi ca jīvati.

그러나 구걸하며 살아가는 자가 때가 되어 요청해야 할 것을 요청한다면, 그는 타인이 공덕을 얻게 하고 자신도 행복하게 살아가게 되리라.

58.

58.

‘‘Na vedessanti sappaññā, disvā yācakamāgate;

Brahmacāri piyo mesi, vada tvaṃ bhaññamicchasī’’ti.

지혜로운 이들은 요청하는 자가 온 것을 보고도 미워하지 않으리니, 청정수행자여, 당신은 나의 사랑하는 이로다. 그대가 원하는 바를 말씀하십시오.”

Tattha yācanajīvānoti yācanajīvamāno, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayya, aṭṭhisena yo yācanena jīvamāno dhammiko samaṇo vā brāhmaṇo vā yācitabbayuttapattakāle kiñcideva yācitabbaṃ na yācati, so parañca dāyakaṃ puññā dhaṃseti parihāpeti, attanāpi ca sukhaṃ na jīvati. Puññaṃ labbhetīti kāle pana yācitabbaṃ yācanto parañca puññaṃ adhigameti, attanāpi ca sukhaṃ jīvati. Na vedessantīti yaṃ tvaṃ vadesi ‘‘mā me videssanā ahū’’ti, taṃ kasmā vadasi. Sappaññā hi dānañca [Pg.333] dānaphalañca jānantā paṇḍitā yācake āgate disvā na dessanti na kujjhanti, aññadatthu pana pamuditāva hontīti dīpeti. Yācakamāgateti ma-kāro byañjanasandhivasena vutto, yācake āgateti attho. Brahmacāri piyo mesīti ayya aṭṭhisena, parisuddhacāri mahāpuñña, tvaṃ mayhaṃ ativiya piyo, tasmā varaṃ tvaṃ maṃ vadehi yācāhiyeva. Bhaññamicchasīti yaṃkiñci vattabbaṃ icchasi, sabbaṃ vada, rajjampi te dassāmiyevāti.

거기서 ‘구걸하며 살아가는 자(yācanajīvāno)’란 구걸로 생계를 유지하는 자를 뜻하며, 이것이 바로 본문(pāṭha)입니다. 이 말의 뜻은 이러하다. ‘존자 앗띠세나여, 구걸로 생계를 유지하는 법다운 사문이나 바라문이 요청해야 할 적절한 때에 요청해야 할 어떤 것을 요청하지 않는다면, 그는 보시자인 타인의 공덕을 사라지게 하고 줄어들게 하며, 자신 또한 행복하게 살지 못합니다.’ ‘공덕을 얻게 한다’는 것은 때에 맞게 요청해야 할 것을 요청함으로써 타인이 공덕을 얻게 하고, 자신도 행복하게 산다는 뜻입니다. ‘미워하지 않으리니’란 당신이 ‘내게 미움이 생기지 않기를’이라고 말한 것을 왜 그렇게 말하느냐는 것입니다. 지혜로운 이들은 보시와 보시의 과보를 아는 현자들이기에, 요청하는 이들이 온 것을 보고 미워하거나 화내지 않으며, 오직 기뻐할 뿐임을 나타냅니다. ‘구걸하는 자가 온 것을(yācakamāgate)’에서 ‘m’자는 자음 결합에 의해 삽입된 것이며, 요청하는 이들이 왔을 때라는 뜻입니다. ‘청정수행자여, 당신은 나의 사랑하는 이로다’란 ‘존자 앗띠세나여, 청정하게 수행하며 큰 공덕을 지닌 당신은 내게 너무나 사랑스러운 분입니다. 그러므로 당신은 제게 말씀하십시오. 오직 요청하십시오’라는 뜻입니다. ‘원하는 것을 말하라(bhaññamicchasi)’란 말씀하셔야 할 어떤 것(vattabbaṃ)이라도 원한다면 모두 말씀하십시오, 왕국이라도 당신께 드릴 것이라는 뜻입니다.

Evaṃ bodhisatto raññā rajjenāpi pavārito neva kiñci yāci. Rañño pana evaṃ attano ajjhāsaye kathite mahāsattopi pabbajitapaṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘mahārāja, yācanā hi nāmesā kāmabhogīnaṃ gihīnaṃ āciṇṇā, na pabbajitānaṃ, pabbajitena pana pabbajitakālato paṭṭhāya gihīhi asamānaparisuddhājīvena bhavitabba’’nti pabbajitapaṭipadaṃ dassento chaṭṭhaṃ gāthamāha –

이처럼 보살은 왕으로부터 왕위까지 제안받았으나 결코 아무것도 요청하지 않았습니다. 왕이 자신의 속마음을 이처럼 이야기하자, 대성(보살) 또한 출가자의 수행을 보여주기 위해 “대왕이여, 이러한 요청은 욕망을 즐기는 재가자들의 관습이지 출가자들의 관습이 아닙니다. 출가자는 출가한 때부터 재가자와는 다른 청정한 생계 수단을 가져야 합니다”라고 출가자의 수행법을 보여주며 여섯 번째 게송을 읊었습니다.

59.

59.

‘‘Na ve yācanti sappaññā, dhīro ca veditumarahati;

Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti.

“지혜로운 이들은 진실로 요청하지 않으니, 현명한 이(보시자)가 마땅히 알아야 합니다. 성자들은 (침묵하며) 암시를 주며 서 있으니, 이것이 성자들의 요청입니다.”

Tattha sappaññāti buddhā ca buddasāvakā ca bodhiyā paṭipannā isipabbajjaṃ pabbajitā bodhisattā ca sabbepi sappaññā ca susīlā ca, ete evarūpā sappaññā ‘‘amhākaṃ idañcidañca dethā’’ti na yācanti. Dhīro ca veditumarahatīti upaṭṭhāko pana dhīro paṇḍito gilānakāle ca agilānakāle ca yena yenattho, taṃ sabbaṃ sayameva vedituṃ jānituṃ arahati. Uddissa ariyā tiṭṭhantīti ariyā pana vācaṃ abhinditvā yenatthikā honti, taṃ uddissa kevalaṃ bhikkhācāravattena tiṭṭhanti, neva kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā kopenti. Kāyavikāraṃ dassetvā nimittaṃ karonto hi kāyaṅgaṃ kopeti nāma, vacībhedaṃ karonto vācaṅgaṃ kopeti nāma, tadubhayaṃ akatvā buddhādayo ariyā tiṭṭhanti. Esā ariyāna yācanāti esā kāyaṅgavācaṅgaṃ akopetvā bhikkhāya tiṭṭhamānā ariyānaṃ yācanā nāma.

거기서 ‘지혜로운 이들(sappaññā)’이란 부처님들과 부처님의 제자들, 그리고 깨달음을 위해 수행하며 선인의 출가를 한 보살들 모두가 지혜롭고 계행이 뛰어난 자들이니, 이와 같이 지혜로운 이들은 ‘우리에게 이것저것을 주십시오’라고 요청하지 않는다는 것입니다. ‘현명한 이가 마땅히 알아야 한다’는 것은 시공양자(upaṭṭhāko)가 현명하고 지혜로워 병들었을 때나 병들지 않았을 때나 무엇이 필요한지를 스스로 알아야 한다는 뜻입니다. ‘성자들은 암시를 주며 서 있다’는 것은 성자들은 말을 내뱉지 않고 필요한 것이 있을 때 그것을 암시하며 오직 탁발의 규범에 따라 서 있을 뿐이며, 신체적인 동작이나 언어적인 동작을 어지럽히지 않는다는 것입니다. 몸의 변화를 보여주어 암시를 주는 것은 신체적 동작을 어지럽히는 것이라 하며, 말을 내뱉는 것은 언어적 동작을 어지럽히는 것이라 하는데, 부처님을 비롯한 성자들은 그 두 가지를 하지 않고 서 계십니다. ‘이것이 성자들의 요청이다’란 이처럼 신체적·언어적 동작을 어지럽히지 않고 탁발을 위해 서 있는 것이 바로 성자들의 요청이라는 뜻입니다.

Rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā ‘‘bhante, yadi sappañño upaṭṭhāko attanāva ñatvā kulūpakassa dātabbaṃ deti, ahampi tumhākaṃ idañcidañca dammī’’ti vadanto sattamaṃ gāthamāha –

왕은 보살의 말을 듣고 “존자시여, 만약 지혜로운 공양자가 스스로 알아서 가까이 모시는 분께 드려야 할 것을 드린다면, 저 또한 당신께 이것저것을 드리겠습니다”라고 말하며 일곱 번째 게송을 읊었습니다.

60.

60.

‘‘Dadāmi [Pg.334] te brāhmaṇa rohiṇīnaṃ, gavaṃ sahassaṃ saha puṅgavena;

Ariyo hi ariyassa kathaṃ na dajjā, sutvāna gāthā tava dhammayuttā’’ti.

“바라문이여, 당신께 붉은 암소 천 마리와 황소 한 마리를 드립니다. 당신의 법에 합당한 게송을 들었으니, 어찌 성자가 성자에게 주지 않겠습니까.”

Tattha rohiṇīnanti rattavaṇṇānaṃ. Gavaṃ sahassanti khīradadhiādimadhurarasaparibhogatthāya evarūpānaṃ gunnaṃ sahassaṃ tuyhaṃ dammi, taṃ me paṭiggaṇha. Ariyoti ācāraariyo. Ariyassāti ācāraariyassa. Kathaṃ na dajjāti kena kāraṇena na dadeyya.

거기서 ‘로히니(rohiṇīnaṃ)’란 붉은 색의 소들을 뜻합니다. ‘소 천 마리’란 우유와 요구르트 등 달콤한 맛을 즐기기 위해 이러한 소 천 마리를 당신께 드리니, 그것을 받아달라는 뜻입니다. ‘성자(ariyo)’란 행실이 고결한 자를 뜻합니다. ‘성자에게(ariyassa)’란 행실이 고결한 분에게라는 뜻입니다. ‘어찌 주지 않겠는가’란 무슨 이유로 주지 않겠느냐는 뜻입니다.

Evaṃ vutte bodhisatto ‘‘ahaṃ mahārāja, akiñcano pabbajito, na me gāvīhi attho’’ti paṭikkhipi. Rājā tassovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi. Sopi aparihīnajjhāno brahmaloke uppajji.

이와 같이 말하자 보살은 “대왕이여, 나는 아무것도 가진 것이 없는 출가자이니, 내게 암소들은 필요 없습니다”라고 거절했습니다. 왕은 그의 가르침에 머물며 보시 등의 공덕을 쌓고 하늘나라에 태어났습니다. 보살 또한 선정의 힘을 잃지 않고 범천의 세상에 태어났습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpattiphalādīsu patiṭṭhitā. Tadā rājā ānando ahosi, aṭṭhiseno pana ahameva ahosinti.

스승(부처님)께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 후 본생담의 전생과 현생을 연결하여 결론지으셨습니다. 사성제의 설법이 끝났을 때 많은 이들이 예류과 등의 결실을 얻었습니다. 그때의 왕은 아난다였고, 앗띠세나는 바로 나였다고 하셨습니다.

Aṭṭhisenajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

앗띠세나 자따까(Aṭṭhisenajātaka, 앗띠세나 본생경) 주석이 여덟 번째로 끝났다.

[404] 9. Kapijātakavaṇṇanā

[404] 9. 까삐 자따까(Kapijātaka, 원숭이 본생경) 주석

Yattha verī nivasatīti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa pathavipavesanaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi pathaviṃ paviṭṭhe dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto saha parisāya naṭṭho’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto saha parisāya naṭṭho, pubbepi nassiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

"원수가 사는 곳에"라는 이 가르침은 스승께서 제타바나에 머무실 때 데와닷타가 대지 속으로 들어간 일을 인연으로 말씀하셨다. 그가 땅속으로 들어갔을 때 법당에서 비구들이 "도반들이여, 데와닷타가 추종자들과 함께 파멸했다"라며 이야기를 시작했다. 스승께서 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?"라고 물으시고, "이러이러한 이야기입니다"라고 말씀드리자, "비구들이여, 데와닷타가 추종자들과 함께 파멸한 것은 지금뿐만이 아니라 과거에도 파멸했었다"라고 말씀하시고 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbattitvā pañcasatakapiparivāro rājuyyāne vasi. Devadattopi kapiyoniyaṃ nibbattitvā pañcasatakapiparivāro tattheva vasi. Athekadivasaṃ purohite uyyānaṃ gantvā nhatvā alaṅkaritvā nikkhamante eko [Pg.335] lolakapi puretaraṃ gantvā rājuyyānadvāre toraṇamatthake nisīditvā tassa matthake vaccapiṇḍaṃ pātetvā puna uddhaṃ olokentassa mukhe pātesi. So nivattitvā ‘‘hotu, jānissāmi tumhākaṃ kattabba’’nti makkaṭe santajjetvā puna nhatvā pakkāmi. Tena veraṃ gahetvā makkaṭānaṃ santajjitabhāvaṃ bodhisattassa ārocesuṃ. So ‘‘verīnaṃ nivasanaṭṭhāne nāma vasituṃ na vaṭṭati, sabbopi kapigaṇo palāyitvā aññattha gacchatū’’ti kapisahassassapi ārocāpesi. Dubbacakapi attano parivāramakkaṭe gahetvā ‘‘pacchā jānissāmī’’ti tattheva nisīdi. Bodhisatto attano parivāraṃ gahetvā araññaṃ pāvisi. Athekadivasaṃ ekissā vīhikoṭṭikāya dāsiyā ātape pasāritavīhiṃ khādanto eko eḷako ummukkena pahāraṃ labhitvā ādittasarīro palāyanto ekissā hatthisālaṃ nissāya tiṇakuṭiyā kuṭṭe sarīraṃ ghaṃsi. So aggi tiṇakuṭikaṃ gaṇhi, tato uṭṭhāya hatthisālaṃ gaṇhi, hatthisālāya hatthīnaṃ piṭṭhi jhāyi, hatthivejjā hatthīnaṃ paṭijagganti.

옛날 바라나시에서 브라흐마다타가 다스릴 때, 보살은 원숭이의 몸으로 태어나 오백 마리의 원숭이 무리를 거느리고 왕의 동산에 살았다. 데와닷타도 원숭이의 몸으로 태어나 오백 마리의 원숭이 무리를 거느리고 그곳에 살았다. 그러던 어느 날 제사장이 동산에 가서 목욕하고 단장을 하고 나오는데, 한 경솔한 원숭이가 먼저 가서 동산 문 위 아치 꼭대기에 앉아 있다가 그의 머리 위에 대변 덩어리를 떨어뜨렸고, 다시 위를 쳐다보는 그의 얼굴에 떨어뜨렸다. 그는 돌아보며 "좋다, 너희들에게 할 일을 내가 알리라"라고 원숭이들을 위협하고 다시 목욕을 하고 떠났다. 그가 원한을 품고 원숭이들을 위협했다는 사실을 원숭이들이 보살에게 보고했다. 보살은 "원수들이 사는 곳에는 살지 않는 것이 마땅하다. 모든 원숭이 무리는 달아나서 다른 곳으로 가라"라고 천 마리의 원숭이들에게도 알리게 했다. 하지만 말을 듣지 않는 원숭이는 자신의 무리를 데리고 "나중에 알게 될 것이다"라며 그곳에 머물렀다. 보살은 자신의 무리를 데리고 숲으로 들어갔다. 그러던 어느 날 쌀을 찧는 한 하녀가 햇볕에 널어놓은 쌀을 먹던 한 염소가 불붙은 나무 막대기로 맞고는 몸에 불이 붙은 채 달아나다가 코끼리 사육장 곁에 있는 풀막집 벽에 몸을 비볐다. 그 불이 풀막집에 옮겨붙었고, 거기서 다시 코끼리 사육장으로 번져 코끼리들의 등이 타버렸으며, 코끼리 의사들이 코끼리들을 치료하게 되었다.

Purohitopi makkaṭānaṃ gahaṇūpāyaṃ upadhārento vicarati. Atha naṃ rājupaṭṭhānaṃ āgantvā nisinnaṃ rājā āha ‘‘ācariya, bahū no hatthī vaṇitā jātā, hatthivejjā paṭijaggituṃ na jānanti, jānāsi nu kho kiñci bhesajja’’nti? ‘‘Jānāmi, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃ nāmā’’ti? ‘‘Makkaṭavasā, mahārājā’’ti. ‘‘Kahaṃ labhissāmā’’ti? ‘‘Nanu uyyāne bahū makkaṭā’’ti? Rājā ‘‘uyyāne makkaṭe māretvā vasaṃ ānethā’’ti āha. Dhanuggahā gantvā pañcasatepi makkaṭe vijjhitvā māresuṃ. Eko pana jeṭṭhakamakkaṭo palāyanto sarapahāraṃ labhitvāpi tattheva apatitvā bodhisattassa vasanaṭṭhānaṃ patvā pati. Vānarā ‘‘amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ patvā mato’’ti tassa pahāraṃ laddhā matabhāvaṃ bodhisattassa ārocesuṃ. So gantvā kapigaṇamajjhe nisinno ‘‘paṇḍitānaṃ ovādaṃ akatvā veriṭṭhāne vasantā nāma evaṃ vinassantī’’ti kapigaṇassa ovādavasena imā gāthā abhāsi –

제관도 원숭이들을 잡을 방책을 궁리하며 돌아다녔다. 그때 왕을 배알하러 와서 앉아 있는 그를 보고 왕이 물었다. "스승이여, 우리 코끼리들이 많이 종기가 났는데, 코끼리 의사들이 치료를 하지 못합니다. 혹시 어떤 약을 아십니까?" "대왕이시여, 알고 있습니다." "그것이 무엇입니까?" "대왕이시여, 원숭이 기름입니다." "그것을 어디서 얻겠습니까?" "왕의 동산에 원숭이들이 많지 않습니까?" 왕은 "동산의 원숭이들을 죽여서 기름을 가져오너라"라고 명령했다. 활 쏘는 사람들이 가서 오백 마리의 원숭이를 모두 쏘아 죽였다. 그러나 한 우두머리 원숭이는 달아나다가 화살을 맞았음에도 그 자리에서 쓰러지지 않고 보살이 사는 곳에 이르러서야 쓰러졌다. 원숭이들이 "우리 사는 곳에 이르러 죽었다"라며 그가 화살을 맞고 죽은 사실을 보살에게 보고했다. 보살은 가서 원숭이 무리 한가운데 앉아 "현자의 훈계를 따르지 않고 원수가 있는 곳에 머무는 자들은 이와 같이 멸망한다"라고 원숭이 무리에게 훈계하기 위해 이 게송들을 읊었다.

61.

61.

‘‘Yattha verī nivasati, na vase tattha paṇḍito;

Ekarattaṃ dvirattaṃ vā, dukkhaṃ vasati verisu.

"원수가 사는 곳에 현자는 머물지 말아야 하니, 단 하룻밤이나 이틀 밤이라도 원수들 사이에서 사는 것은 고통이라네."

62.

62.

‘‘Diso [Pg.336] ve lahucittassa, posassānuvidhīyato;

Ekassa kapino hetu, yūthassa anayo kato.

"실로 경솔한 마음을 가진 자, 그를 따르는 사람에게 그는 원수라네. 한 마리 원숭이 때문에 무리가 파멸에 이르렀도다."

63.

63.

‘‘Bālova paṇḍitamānī, yūthassa parihārako;

Sacittassa vasaṃ gantvā, sayethāyaṃ yathā kapi.

"어리석으면서 스스로 현명하다고 생각하며 무리를 이끄는 자는, 자기 마음의 욕망을 따라 이 원숭이처럼 죽어 눕게 되리라."

64.

64.

‘‘Na sādhu balavā bālo, yūthassa parihārako;

Ahito bhavati ñātīnaṃ, sakuṇānaṃva cetako.

"힘만 센 어리석은 자가 무리를 이끄는 것은 좋지 않으니, 마치 새들을 유인하는 미끼 새처럼 친족들에게 해가 된다네."

65.

65.

‘‘Dhīrova balavā sādhu, yūthassa parihārako;

Hito bhavati ñātīnaṃ, tidasānaṃva vāsavo.

"지혜롭고 힘 있는 자가 무리를 이끄는 것이야말로 훌륭하니, 마치 서른세 천신의 왕인 제석천처럼 친족들에게 이익이 된다네."

66.

66.

‘‘Yo ca sīlañca paññañca, sutañcattani passati;

Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca.

"자신 안에서 계행과 지혜와 배움을 보는 자는, 자신과 타인 두 사람 모두의 이익을 실천하느니라."

67.

67.

‘‘Tasmā tuleyya mattānaṃ, sīlapaññāsutāmiva;

Gaṇaṃ vā parihare dhīro, eko vāpi paribbaje’’ti.

"그러므로 자신의 계행과 지혜와 배움을 헤아려보고, 지혜로운 자는 무리를 이끌거나 혹은 홀로 수행하며 유행해야 하리."

Tattha lahucittassāti lahucitto assa. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo poso lahucittassa mittassa vā ñātino vā anuvidhīyati anuvattati, tassa posassa anuvidhīyato so lahucitto diso hoti, verikiccaṃ karoti. Ekassa kapinoti passatha ekassa lahucittassa andhabālassa kapino hetu ayaṃ sakalassa yūthassa anayo avuḍḍhi mahāvināso katoti. Paṇḍitamānīti yo sayaṃ bālo hutvā ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti attānaṃ maññamāno paṇḍitānaṃ ovādaṃ akatvā sakassa cittassa vasaṃ gacchati, so sacittassa vasaṃ gantvā yathāyaṃ dubbacakapi matasayanaṃ sayito, evaṃ sayethāti attho.

거기서 '경솔한 마음의(lahucittassa)'란 경솔한 마음을 가진 자를 뜻한다. 이는 경솔한 마음을 가진 친구나 친척을 따르고 순응하는 자에게, 그 경솔한 자는 원수가 되어 원수 노릇을 한다는 뜻이다. '한 마리 원숭이 때문에'라는 것은, 보라, 한 마리의 경솔하고 어리석은 원숭이 때문에 전체 무리에게 불행과 쇠퇴와 큰 파멸이 닥친 것을 보라는 말이다. '현명하다고 생각하는(paṇḍitamānī)'이란 스스로 어리석으면서도 "나는 현명하다"라고 자신을 여기며 현자들의 훈계를 듣지 않고 제 마음대로 하는 자이다. '자기 마음의 지배를 받아'란 이 어리석은 원숭이가 죽음의 자리에 누워 있는 것처럼 그렇게 누워 있게 된다는 의미이다.

Na sādhūti bālo nāma balasampanno yūthassa parihārako na sādhu na laddhako. Kiṃkāraṇā? So hi ahito bhavati ñātīnaṃ, vināsameva vahati. Sakuṇānaṃva cetakoti yathā hi tittirasakuṇānaṃ dīpakatittiro divasampi vassanto aññe sakuṇe na māreti, ñātakeva māreti, tesaññeva ahito hoti, evanti attho. Hito bhavatīti kāyenapi vācāyapi manasāpi hitakārakoyeva. Ubhinnamatthaṃ caratīti yo idha puggalo ete sīlādayo guṇe attani [Pg.337] passati, so ‘‘mayhaṃ ācārasīlampi atthi, paññāpi sutapariyattipi atthī’’ti tathato jānitvā gaṇaṃ pariharanto attano ca paresañca attānaṃ parivāretvā carantānanti ubhinnampi atthameva carati.

'좋지 않다(na sādhu)'란 어리석은 자가 힘만 믿고 무리를 이끄는 것은 좋지 않고 바람직하지 않다는 것이다. 왜냐하면 그는 친족들에게 해가 되고 오직 파멸만을 가져오기 때문이다. '미끼 새처럼(sakuṇānaṃva cetako)'이란 마치 꿩들을 유인하는 미끼 꿩이 종일 울어대도 다른 새들은 죽이지 않고 오직 제 친족들만 죽게 하여 그들에게 해가 되는 것과 같다는 뜻이다. '이익이 된다'란 몸과 말과 마음으로 이익을 주는 자를 말한다. '두 사람 모두의 이익을 위해 행한다'란 여기서 어떤 사람이 자기 자신에게서 계행 등의 덕목을 보면서 "나에게는 품행과 계행이 있고 지혜와 배움의 공부도 있다"라고 사실대로 알아 무리를 이끌며, 자신뿐만 아니라 자신을 따르는 자들 양쪽 모두의 이익을 위해 행한다는 뜻이다.

Tuleyya mattānanti tuleyya attānaṃ. Tuleyyāti tuletvā. Sīlapaññāsutāmivāti etāni sīlādīni viya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā sīlādīni attani samanupassanto ubhinnamatthaṃ carati, tasmā paṇḍito etāni sīlādīni viya attānampi tesu tuletvā ‘‘patiṭṭhito nu khomhi sīle paññāya sute’’ti tīretvā patiṭṭhitabhāvaṃ paccakkhaṃ katvā dhīro gaṇaṃ vā parihareyya, catūsu iriyāpathesu eko vā hutvā paribbajeyya vatteyya, parisupaṭṭhākenapi vivekacārināpi imehi tīhi dhammehi samannāgateneva bhavitabbanti. Evaṃ mahāsatto kapirājā hutvāpi vinayapariyattikiccaṃ kathesi.

'자신을 달아보아야 한다'는 것은 자신을 측정해보아야 한다는 뜻이다. '달아본다'는 것은 측정해본다는 말이다. '계·혜·문의 가르침처럼'이라는 것은 이들 계(戒) 등의 덕목처럼 하라는 것이다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 즉, 자신 안에서 계 등의 덕목을 관찰하는 사람은 양측(자신과 타인)의 이익을 실천하기 때문에, 현자는 이들 계 등의 덕목처럼 자신도 그 안에서 달아보고, '나는 과연 계와 지혜와 배움에 확고히 서 있는가'라고 판단하여 그 확립된 상태를 직접 확인한 후, 지혜로운 이는 무리를 이끌거나 네 가지 자세 속에서 홀로 되어 유행하며 머물러야 하며, 대중을 모시는 자나 홀로 수행하는 자나 이 세 가지 법을 갖춘 자가 되어야 한다는 것이다. 이와 같이 대보살은 원숭이 왕이었을 때에도 계율의 방법으로 가르침을 설하였다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dubbacakapi devadatto ahosi, parisāpissa devadattaparisā, paṇḍitakapirājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 설하신 뒤 자따까를 요약하셨다. “그때 말을 듣지 않는 원숭이는 데와닷따였고, 그의 무리는 데와닷따의 무리였으며, 현명한 원숭이 왕의 무리는 지금의 부처님 제자들이었으며, 현명한 원숭이 왕은 바로 나였다.”

Kapijātakavaṇṇanā navamā.

원숭이 자따까(Kapijātaka) 끝.

[405] 10. Bakajātakavaṇṇanā

[405] 10. 10. 바까 자따까(Bakajātaka)

Dvāsattatīti idaṃ satthā jetavane viharanto bakabrahmānaṃ ārabbha kathesi. Tassa hi ‘‘idaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ acavanadhammaṃ, ito aññaṃ lokanissaraṇaṃ nibbānaṃ nāma natthī’’ti evaṃ diṭṭhi uppajji. Heṭṭhūpapattiko kiresa brahmā pubbe jhānaṃ bhāvetvā vehapphalesu nibbatto, tattha pañcakappasataparimāṇaṃ āyuṃ khepetvā subhakiṇhesu nibbattitvā catusaṭṭhikappaṃ khepetvā tato cuto aṭṭhakappāyukesu ābhassaresu nibbatti, tatrassa esā diṭṭhi uppajji. So hi neva uparibrahmalokato cutiṃ, na tattha upapattiṃ anussari, tadubhayampi apassanto evaṃ diṭṭhiṃ gaṇhi. Bhagavā tassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha [Pg.338] brahmā bhagavantaṃ disvā ‘‘ehi kho, mārisa, svāgataṃ mārisa, cirassaṃ kho, mārisa, imaṃ pariyāyamakāsi, yadidaṃ idhāgamanāya. Idañhi mārisa, niccaṃ idaṃ dhuvaṃ idaṃ sassataṃ idaṃ kevalaṃ idaṃ acavanadhammaṃ, idañhi na ca jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, ito ca panaññaṃ uttari nissaraṇaṃ natthī’’ti āha.

‘72’로 시작되는 이 게송은 스승께서 제따와나에 머무실 때 바까 범천(Baka-brahma)과 관련하여 설하신 것이다. 그에게는 “이것은 영원하고, 견고하고, 상주하며, 변함없는 법이다. 이것 외에 다른 윤회를 벗어난 열반이라는 것은 없다”라는 견해가 생겼다. 전해지는 바에 따르면, 이 범천은 이전에 선정을 닦아 광과천(Vehapphala)에 태어났고, 그곳에서 500 대겁의 수명을 다한 뒤 변정천(Subhakiṇha)에 태어나 64겁을 보내고, 거기서 죽어 수명이 8겁인 광음천(Ābhassara)에 태어났는데, 그곳에서 이런 견해가 생겼다. 그는 상층 범천계로부터의 죽음도, 그곳에 태어나는 것도 기억하지 못했고, 그 두 가지를 모두 보지 못했기에 그러한 견해를 갖게 된 것이다. 세존께서는 그의 마음속 생각을 마음으로 아시고, 마치 힘센 사람이 굽혔던 팔을 펴거나 폈던 팔을 굽히는 것처럼, 제따와나에서 사라져 그 범천계에 나타나셨다. 그러자 범천은 세존을 보고 “어서 오십시오, 존자시여. 환영합니다, 존자시여. 존자께서 여기까지 오시는 발걸음을 하신 지 참으로 오랜만입니다. 존자시여, 이것은 영원하고, 이것은 견고하고, 이것은 상주하며, 이것은 절대적이고, 이것은 변함없는 법입니다. 이것은 태어나지도 늙지도 죽지도 사라지지도 다시 태어나지도 않습니다. 이것보다 더 높은 해탈은 없습니다”라고 말했다.

Evaṃ vutte bhagavā bakaṃ brahmānaṃ etadavoca ‘‘avijjāgato vata bho bako brahmā, avijjāgato vata bho bako brahmā, yatra hi nāma aniccaññeva samānaṃ niccanti vakkhati…pe… santañca panaññaṃ uttari nissaraṇaṃ, natthaññaṃ uttari nissaraṇanti vakkhatī’’ti (saṃ. ni. 1.175). Taṃ sutvā brahmā ‘‘tvaṃ evaṃ kathesi, tvaṃ evaṃ kathesi, iti maṃ esa anuyuñjanto anubandhatī’’ti cintetvā yathā nāma dubbalo coro katipaye pahāre labhitvā ‘‘kiṃ ahameva coro, asukopi coro asukopi coro’’ti sabbepi sahāyake ācikkhati, tatheva bhagavato anuyogabhayena bhīto aññepi attano sahāyake ācikkhanto paṭhamaṃ gāthamāha –

이렇게 말하자 세존께서는 바까 범천에게 이렇게 말씀하셨다. “참으로 바까 범천은 무지에 빠졌구나. 참으로 바까 범천은 무지에 빠졌구나. 실로 무상한 것을 영원하다고 말하며… (중략) …더 높은 해탈이 존재함에도 불구하고 더 높은 해탈이 없다고 말하는구나.” (상윳따 니까야 1.175) 그 말을 듣고 범천은 ‘당신은 그렇게 말하는군, 당신은 그렇게 말하면서 나를 추궁하는군’이라고 생각하며, 마치 힘센 세존의 추궁이 두려워, 마치 약한 도둑이 몇 대 맞고 나서 “나만 도둑인가, 아무개도 도둑이고 아무개도 도둑이다”라며 모든 동료를 가리키듯이, 자신의 다른 동료들을 가리키며 첫 번째 게송을 읊었다.

68.

68.

‘‘Dvāsattati gotama puññakammā, vasavattino jātijaraṃ atītā;

Ayamantimā vedagū brahmapatti, asmābhijappanti janā anekā’’ti. (saṃ. ni. 1.175);

“고따마여, 공덕을 쌓은 72명의 우리들은 스스로를 주재하며 태어남과 늙음을 초월했소. 이것이 지혜에 도달한 자들의 마지막 범천의 경지이니, 수많은 사람들이 우리를 우러러보며 찬탄하오.” (상윳따 니까야 1.175)

Tattha dvāsattatīti na kevalaṃ bho gotama, ahameva, atha kho imasmiṃ brahmaloke mayaṃ dvāsattati janā puññakammā aññesaṃ upari atthano vasaṃ vattanena vasavattino jātiñca jarañca atītā, ayaṃ no vedehi gatattā vedagū, ayaṃ bho gotama antimā brahmapatti, pacchimakoṭippatti seṭṭhabhāvappatti. Asmābhijappanti janā anekāti amhe aññe bahū janā pañjalikā hutvā – ‘‘ayaṃ kho bhavaṃ brahmā mahābrahmā’’tiādīni vadantā namassanti patthenti pihayanti, ‘‘aho vata mayampi evarūpā bhaveyyāmā’’ti icchantīti attho.

거기서 ‘72명’이란 고따마여, 나뿐만이 아니라 이 범천계에는 공덕을 쌓은 72명의 존재가 있으며, 다른 이들 위에 자신의 권능을 행사하여 지배하므로 ‘바사왓띠(vasavattino, 지배자)’라 하고, 태어남과 늙음을 초월해 있다는 뜻이다. ‘지혜에 도달한 자(Vedagū)’란 지혜를 통해 도달했다는 뜻이며, 고따마여, ‘마지막 범천의 도달’이란 가장 마지막이자 최상의 상태에 도달한 것을 의미한다. ‘수많은 사람들이 우리를 우러러보며 찬탄하오’라는 것은 다른 많은 사람들이 합장하며 “이분이야말로 범천이시며 대범천이시다”라고 말하며 경배하고 소망하고 부러워하며, “아, 우리도 저런 존재가 되었으면” 하고 바란다는 뜻이다.

Tassa [Pg.339] vacanaṃ sutvā satthā dutiyaṃ gāthamāha –

그의 말을 듣고 스승께서는 두 번째 게송을 읊으셨다.

69.

69.

‘‘Appaṃ hi etaṃ na hi dīghamāyu, yaṃ tvaṃ baka maññasi dīghamāyuṃ;

Sataṃ sahassāni nirabbudānaṃ, āyuṃ pajānāmi tavāha brahme’’ti. (saṃ. ni. 1.175);

“바까여, 그대가 길다고 생각하는 그 수명은 실로 짧은 것이지 결코 긴 것이 아니로다. 범천이여, 나는 그대의 수명이 수십만 니랍부다(nirabbuda)임을 아노라.” (상윳따 니까야 1.175)

Tattha sataṃ sahassāni nirabbudānanti nirabbudasaṅkhātānaṃ gaṇanānaṃ satasahassāni. Vassānañhi dasadasakaṃ sataṃ, dasa satānaṃ sahassaṃ, sataṃ sahassānaṃ satasahassaṃ, sataṃ satasahassānaṃ koṭi nāma, sataṃ koṭisatasahassānaṃ pakoṭi nāma, sataṃ pakoṭisatasahassānaṃ koṭipakoṭi nāma, sataṃ koṭipakoṭisatasahassānaṃ ekaṃ nahutaṃ nāma, sataṃ nahutasatasahassānaṃ ekaṃ ninnahutaṃ nāma. Cheko gaṇako ettakaṃ gaṇetuṃ sakkoti, tato paraṃ gaṇanā nāma buddhānameva visayo. Tattha sataṃ ninnahutasatasahassānaṃ ekaṃ abbudaṃ, vīsati abbudāni ekaṃ nirabbudaṃ, tesaṃ nirabbudasatasahassānaṃ ekaṃ ahahaṃ nāma, ettakaṃ bakassa brahmuno tasmiṃ bhave avasiṭṭhaṃ āyu, taṃ sandhāya bhagavā evamāha.

거기서 ‘수십만 니랍부다’란 니랍부다라고 불리는 수의 단위가 10만 개라는 뜻이다. 10의 10배는 100(sata)이고, 100의 10배는 1,000(sahassa)이며, 1,000의 100배는 10만(satasahassa)이고, 10만의 100배는 꼬띠(koṭi, 1천만)라 한다. 꼬띠에 10만과 100을 곱한 것(10^14)은 빠꼬띠(pakoṭi)라 하고, 빠꼬띠에 10만과 100을 곱한 것(10^21)은 꼬띠빠꼬띠(koṭipakoṭi)라 하며, 꼬띠빠꼬띠에 10만과 100을 곱한 것(10^28)은 나후따(nahuta)라 하고, 나후따에 10만과 100을 곱한 것(10^35)은 닌나후따(ninnahuta)라 한다. 숙련된 계산가라면 여기까지는 계산할 수 있으나, 그 이상은 부처님들만의 영역이다. 거기서 닌나후따에 10만과 100을 곱한 것이 1압부다(abbuda, 10^42)이고, 20 압부다가 1니랍부다(nirabbuda, 10^49)이다. 그 니랍부다가 10만 개 모인 것이 1아하하(ahaha, 10^54)이다. 이것이 바까 범천이 그 생에서 남은 수명의 양이며, 세존께서는 그것을 염두에 두고 이렇게 말씀하신 것이다.

Taṃ sutvā bako tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 바까 범천은 세 번째 게송을 읊었다.

70.

70.

‘‘Anantadassī bhagavāhamasmi, jātijjaraṃ sokamupātivatto;

Kiṃ me purāṇaṃ vatasīlavattaṃ, ācikkha me taṃ yamahaṃ vijañña’’nti. (saṃ. ni. 1.175);

“세존께서는 ‘나는 무한한 통찰력을 가졌으며 태어남과 늙음과 슬픔을 초월한 자이다’라고 말씀하시나이다. 그렇다면 저의 옛 서원과 계행의 실천은 무엇이었나이까? 제가 그것을 알 수 있도록 저에게 말씀해 주소서.” (상윳따 니까야 1.175)

Tattha bhagavāti bhagavā tumhe ‘‘āyuṃ pajānāmi tavāha’’nti vadantā ‘‘ahaṃ anantadassī jātijarañca sokañca upātivattosmī’’ti vadatha. Vatasīlavattanti vatasamādānañca sīlavattañca. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi tumhe sabbaññubuddhā, evaṃ sante kiṃ mayhaṃ purāṇaṃ vatañca sīlavattañca, ācikkha me taṃ, yamahaṃ tayā ācikkhitaṃ yāthāvasarasato vijāneyyanti.

거기서 ‘세존이시여’란 당신이 “나는 그대의 수명을 아노라”라고 말씀하시니, 바까가 “당신은 스스로 무한한 통찰력을 가졌으며 태어남과 늙음과 슬픔을 초월한 분이라고 말씀하십니다”라고 하는 것이다. ‘서원과 계행의 실천’이란 서원을 세워 지키는 것과 계율의 실천을 말한다. 이는 다음과 같은 의미이다. “만일 당신이 일체지자이신 부처님이라면, 저의 옛 서원과 계행의 실천은 무엇이었습니까? 그것을 저에게 말씀해 주십시오. 당신께서 사실대로 말씀해주시는 것을 제가 명확히 알겠나이다.”

Athassa [Pg.340] bhagavā atītāni vatthūni āharitvā ācikkhanto catasso gāthā abhāsi –

그 뒤에 세존께서는 바까 범천에게 과거의 사건들을 들려주시고자 네 개의 게송을 읊으셨다.

71.

71.

‘‘Yaṃ tvaṃ apāyesi bahū manusse, pipāsite ghammani samparete;

Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ, suttappabuddhova anussarāmi.

“그대가 갈증이 나고 폭염에 시달려 죽어가는 많은 사람들에게 물을 마시게 했을 때, 그것이 그대의 옛 계행과 덕행이었음을 나는 잠에서 깬 것처럼 기억하노라.”

72.

72.

‘‘Yaṃ eṇikūlasmi janaṃ gahītaṃ, amocayī gayhaka nīyamānaṃ;

Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ, suttappabuddhova anussarāmi.

“에니 강가에서 붙잡혀 끌려가던 사람들을 그대가 구해주었을 때, 그것이 그대의 옛 계행과 덕행이었음을 나는 잠에서 깬 것처럼 기억하노라.”

73.

73.

‘‘Gaṅgāya sotasmiṃ gahītanāvaṃ, luddena nāgena manussakappā;

Amocayi tvaṃ balasā pasayha, taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ;

Suttappabuddhova anussarāmi.

“강가 강의 흐름 속에서 잔인한 용이 사람들을 해치려고 배를 붙잡았을 때, 인간의 모습을 한 그대가 힘으로 억누르고 구해주었으니, 그것이 그대의 옛 계행과 덕행이었음을 나는 잠에서 깬 것처럼 기억하노라.”

74.

74.

‘‘Kappo ca te baddhacaro ahosiṃ, sambuddhimantaṃ vatinaṃ amaññaṃ;

Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ, suttappabuddhova anussarāmī’’ti. (saṃ. ni. 1.175);

“그리고 나는 깝빠(Kappa)라는 이름으로 그대의 곁을 지키던 시봉 제자였으며, 그대를 지혜롭고 서원을 지키는 수행자로 여겼노라. 그것이 그대의 옛 계행과 덕행이었음을 나는 잠에서 깬 것처럼 기억하노라.” (상윳따 니까야 1.175)

Tattha apāyesīti pāyesi. Ghammani sampareteti ghammena samparete ativiya phuṭṭhe ghammakilante. Suttappabuddhovāti paccūsakāle supanto supinaṃ passitvā taṃ supinakaṃ viya anussarāmi. So kira bakabrahmā ekasmiṃ kappe tāpaso hutvā marukantāre vasanto bahūnaṃ kantārapaṭipannānaṃ pānīyaṃ āharitvā adāsi. Athekadivasaṃ eko satthavāho pañcahi sakaṭasatehi marukantāraṃ paṭipajji. Manussā disā vavatthapetuṃ asakkontā satta divasāni āhiṇḍitvā khīṇadārudakā nirāhārā uṇhābhibhūtā ‘‘idāni no jīvitaṃ natthī’’ti sakaṭe parivattetvā goṇe [Pg.341] mocetvā heṭṭhāsakaṭesu nipajjiṃsu. Tadā tāpaso āvajjento te disvā ‘‘mayi passante mā nassiṃsū’’ti cintetvā attano iddhānubhāvena gaṅgāsotaṃ ubbattetvā satthavāhābhimukhaṃ akāsi, avidūre ca ekaṃ vanasaṇḍaṃ māpesi. Manussā pānīyaṃ pivitvā nhatvā goṇe santappetvā vanasaṇḍato tiṇaṃ lāyitvā dārūni gahetvā disaṃ sallakkhetvā arogā kantāraṃ atikkamiṃsu, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

거기서 'apāyesī'는 마시게 했다는 뜻이다. 'ghammani samparete'는 폭염에 휩싸여 몹시 고통받고 더위에 지친 것을 말한다. 'suttappabuddhova'는 새벽녘에 잠들었다가 꿈을 꾸고 그 꿈을 기억해내듯 선명하게 기억한다는 뜻이다. 전하는 바에 따르면, 그 바까 범천은 과거 어느 겁에 수행자가 되어 사막에 살면서 사막을 지나는 많은 이들에게 물을 가져다주었다. 그러던 어느 날 한 상인 일행이 수레 500대를 이끌고 사막에 들어섰다. 사람들은 방향을 식별하지 못해 7일 동안 헤매다가 땔감과 물이 바닥나고 먹을 것도 없이 열기에 압도되어 '이제 우리 목숨은 끝이다'라고 생각하며 수레를 돌려놓고 소들을 풀어준 뒤 수레 아래에 누웠다. 그때 수행자가 그들을 살펴보고 '내가 보고 있는데 저들이 죽게 내버려 둘 수 없다'고 생각하여 자신의 신통력으로 강가 강의 물줄기를 거꾸로 돌려 상인 일행 쪽으로 향하게 하고, 근처에 숲을 만들어냈다. 사람들은 물을 마시고 씻고 소들을 배불리 먹인 뒤 숲에서 풀을 베고 땔감을 챙겨 방향을 확인하고 무사히 사막을 통과했다. 이것을 염두에 두고 하신 말씀이다.

Eṇikūlasminti eṇiyā nāma nadiyā kūle. Gayhaka nīyamānanti karamaragāhaṃ gahetvā nīyamānaṃ. So kira tāpaso aparasmiṃ kāle ekaṃ paccantagāmaṃ nissāya nadītīre vanasaṇḍe vihāsi. Athekasmiṃ divase pabbatato corā otaritvā taṃ gāmaṃ paharitvā mahājanaṃ gahetvā pabbataṃ āropetvā antarāmagge cārakamanusse ṭhapetvā pabbatabilaṃ pavisitvā āhāraṃ pacāpentā nisīdiṃsu. Tāpaso gomahiṃsādīnañceva dārakadārikādīnañca mahantaṃ aṭṭassaraṃ sutvā ‘‘mayi passante mā nassiṃsū’’ti iddhānubhāvena attabhāvaṃ jahitvā caturaṅginiyā senāya parivuto rājā hutvā yuddhabheriṃ ākoṭāpento taṃ ṭhānaṃ agamāsi. Cārakamanussā taṃ disvā corānaṃ ārocesuṃ. Corā ‘‘raññā saddhiṃ viggaho nāma na yutto’’ti sabbaṃ gahitagahitaṃ bhaṇḍakaṃ chaḍḍetvā bhattaṃ abhuñjitvāva palāyiṃsu. Tāpaso te sabbe ānetvā sakagāmeyeva patiṭṭhāpesi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

'eṇikūlasmi'는 에니(Eṇī)라는 이름의 강둑이라는 뜻이다. 'gayhaka nīyamānaṃ'은 포로(karamaragāhaṃ)로 붙잡혀 끌려가는 것을 말한다. 전하는 바에 따르면, 그 수행자는 뒷날 어느 변방 마을을 의지하여 강가의 숲에서 머물고 있었다. 그러던 어느 날 산에서 도적들이 내려와 그 마을을 습격하여 사람들을 붙잡아 산으로 끌고 가던 중, 길 중간에 감시병들을 세워두고 산의 굴로 들어가 음식을 만들며 앉아 있었다. 수행자는 소와 버팔로 등과 어린아이들의 커다란 비명 소리를 듣고 '내가 보고 있는데 저들이 파멸하게 내버려 둘 수 없다'고 생각하여 신통력으로 자신의 모습을 바꾸어, 사군(四軍)에 둘러싸인 왕이 되어 전쟁의 북을 울리며 그곳으로 갔다. 감시병들이 이를 보고 도적들에게 알렸다. 도적들은 '왕과 싸우는 것은 가당치 않다'고 생각하여 훔친 물건들을 모두 버려두고 밥도 먹지 못한 채 달아났다. 수행자는 그 사람들을 모두 데려와 제각기 자기 마을에 머물게 했다. 이것을 두고 하신 말씀이다.

Gahītanāvanti niggahitanāvaṃ. Luddenāti kakkhaḷena. Manussakappāti manusse vināsetukāmatāya. Balasāti balena. Pasayhāti abhibhavitvā. Aparasmiṃ kāle so tāpaso gaṅgātīre vihāsi. Tadā manussā dve tayo nāvāsaṅghāṭe bandhitvā saṅghāṭamatthake pupphamaṇḍapaṃ kāretvā saṅghāṭe nisīditvā khādantā pivantā sambandhakulaṃ gacchanti. Te pītāvasesaṃ suraṃ bhuttakhāditāvasesāni bhattamacchamaṃsatambulādīni gaṅgāyameva pātenti. Gaṅgeyyo nāgarājā ‘‘ime ucchiṭṭhakaṃ mama upari khipantī’’ti kujjhitvā ‘‘sabbe te jane gahetvā gaṅgāya osīdāpessāmī’’ti mahantaṃ ekadoṇikanāvappamāṇaṃ attabhāvaṃ māpetvā udakaṃ bhinditvā [Pg.342] phaṇaṃ dhārayamāno tesaṃ abhimukho pāyāsi. Te nāgarājānaṃ disvā maraṇabhayatajjitā ekappahāreneva mahāsaddaṃ kariṃsu. Tāpaso tesaṃ paridevitasaddaṃ sutvā nāgarājassa ca kuddhabhāvaṃ ñatvā ‘‘mayi passante mā nassiṃsū’’ti khippanisantiyā attano ānubhāvena khippaṃ supaṇṇavaṇṇaṃ attānaṃ māpetvā agamāsi. Nāgarājā taṃ disvā maraṇabhayatajjito udake nimujji. Manussā sotthibhāvaṃ patvā agamaṃsu, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

'gahītanāvaṃ'은 억류된 배라는 뜻이다. 'luddena'는 거친(가혹한) 것으로, 'manussakappā'는 사람들을 파멸시키고자 함을 뜻한다. 'balasā'는 힘으로, 'pasayha'는 제압하여라는 뜻이다. 다른 시기에 그 수행자는 강가(Gaṅgā) 강변에 머물고 있었다. 그때 사람들이 배 두세 척을 묶어 연접시키고 그 위에 꽃 정자를 만든 뒤, 그곳에 앉아 먹고 마시며 친족의 집으로 가고 있었다. 그들은 마시다 남은 술과 먹다 남은 밥, 생선, 고기, 담불라(tambulā) 등을 강가에 던졌다. 강가의 용왕은 '이들이 찌꺼기를 내 위에 던지는구나'라며 화가 나서 '그 사람들을 모두 잡아 강물에 가라앉히리라'고 마음먹고, 커다란 외나무배(ekadoṇikanāva) 크기의 몸을 나투어 물을 가르며 목덜미를 치켜들고 그들에게 다가갔다. 사람들은 용왕을 보고 죽음의 공포에 질려 일제히 비명을 질렀다. 수행자는 그들의 울부짖는 소리를 듣고 용왕의 분노를 알아차린 뒤, '내가 보고 있는데 저들이 파멸하게 내버려 둘 수 없다'고 생각하여 민첩한 통찰과 자신의 위신력으로 즉시 금시조(supaṇṇa)의 모습으로 변해 나타났다. 용왕은 그것을 보고 죽음의 공포에 질려 물속으로 잠겼다. 사람들은 무사히 길을 떠났다. 이것을 두고 하신 말씀이다.

Baddhacaroti antevāsiko. Sambuddhimantaṃ vatinaṃ amaññanti buddhisampanno ceva vatasampanno ca tāpasoti taṃ maññamāno. Iminā kiṃ dasseti? Mahābrahme ahaṃ atīte tava kesavatāpasakāle kappo nāma antevāsiko veyyāvaccakaro hutvā tuyhaṃ nāradena nāma amaccena bārāṇasito himavantaṃ ānītassa rogaṃ vūpasamesiṃ. Atha naṃ nārado dutiyavāre āgantvā nirogaṃ disvā imaṃ gāthaṃ abhāsi –

'baddhacaro'는 시봉하는 제자(antevāsiko)라는 뜻이다. 'sambuddhimantaṃ vatinaṃ amaññaṃ'은 지혜를 갖추고 계행을 갖춘 수행자라고 그대를 생각했다는 뜻이다. 이것으로 무엇을 보여주는가? 대범천이여, 나는 과거에 그대가 케사와(Kesava) 수행자였을 때, 캇빠(Kappa)라는 이름의 시봉 제자가 되어 수발을 들며, 그대를 위해 나라다(Nārada)라는 대신이 바라나시에서 히말라야로 데려온 뒤 그대의 병을 낫게 해주었노라. 그 뒤 나라다가 두 번째로 찾아와 병이 나은 것을 보고 이 게송을 읊었다.

‘‘Manussindaṃ jahitvāna, sabbakāmasamiddhinaṃ;

Kathaṃ nu bhagavā kesi, kappassa ramati assame’’ti. (jā. 1.4.181);

모든 욕망이 충족되는 인간의 왕을 버리고, 케시(Kesi) 존자께서는 어찌하여 캇빠의 수행처에서 즐거워하십니까?

Tamenaṃ tvaṃ etadavoca –

그러자 그대는 그에게 이렇게 말했다.

‘‘Sādūni ramaṇīyāni, santi vakkhā manoramā;

Subhāsitāni kappassa, nārada ramayanti ma’’nti. (jā. 1.4.182);

나라다여, 캇빠가 들려주는 유익하고 즐겁고 아름답고 훌륭한 말들이 나를 즐겁게 한다네.

Itissa bhagavā imaṃ attanā antevāsikena hutvā rogassa vūpasamitabhāvaṃ dīpento evamāha. Tañca pana brahmunā manussaloke katakammaṃ sabbaṃ mahābrahmānaṃ sallakkhāpentova kathesi.

이와 같이 세존께서는 자신이 직접 시봉 제자가 되어 병을 고쳐주었던 일을 밝히며 이렇게 말씀하셨다. 또한 범천이 인간 세상에서 행한 모든 선업을 대범천에게 일깨워주며 말씀하신 것이다.

So satthu vacanena attanā katakammaṃ saritvā tathāgatassa thutiṃ karonto osānagāthamāha –

그는 스승의 말씀에 자신이 행한 선업을 기억해내고 여래를 찬탄하며 마지막 게송을 읊었다.

75.

75.

‘‘Addhā pajānāsi mametamāyuṃ, aññampi jānāsi tathā hi buddho;

Tathā hi tāyaṃ jalitānubhāvo, obhāsayaṃ tiṭṭhati brahmaloka’’nti.

참으로 당신은 나의 이 수명을 아시고 다른 것도 아시니, 진실로 부처님이십니다. 이처럼 당신의 찬란한 위신력은 범천 세상을 밝게 비추고 있습니다.

Tattha [Pg.343] tathā hi buddhoti tathā hi tvaṃ buddho. Buddhānañhi aññātaṃ nāma natthi, sabbadhammānaṃ buddhattāyeva hi te buddhā nāmāti dasseti. Tathā hi tāyanti buddhattāyeva ca pana tava ayaṃ jalito sarīrappabhānubhāvo. Obhāsayaṃ tiṭṭhatīti imaṃ sakalampi brahmalokaṃ obhāsento tiṭṭhati.

거기서 '그와 같이 부처이기에(tathā hi buddho)'라는 말은 '그와 같이 당신은 부처입니다'라는 뜻이다. 부처님들에게는 모르는 것이란 없으며, 모든 법을 깨달았기 때문에 부처라 불린다는 것을 보여준다. '그와 같이 그대의(tāyaṃ)'라는 것은 부처이기 때문에 나타나는 그대의 이 찬란한 신체 광채의 위신력을 말한다. '비추며 머문다'는 것은 이 범천 세상 전체를 비추면서 머문다는 뜻이다.

Evaṃ satthā attano buddhaguṇaṃ jānāpento dhammaṃ desetvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne sampattānaṃ dasamattānaṃ brahmasahassānaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. Iti bhagavā bahūnaṃ brahmānaṃ avassayo hutvā brahmalokā jetavanaṃ āgantvā tattha kathitaniyāmeneva taṃ dhammadesanaṃ bhikkhūnaṃ kathetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kesavatāpaso bakabrahmā ahosi, kappamāṇavo pana ahameva ahosi’’nti.

이와 같이 스승께서는 자신의 불덕(佛德)을 알게 하시고 법을 설하여 진리(사성제)를 밝히셨다. 진리의 설법이 끝났을 때, 그곳에 모인 약 만 명의 범천들의 마음은 집착이 없어지고 번뇌(āsavehi)로부터 해탈하였다. 이와 같이 세존께서는 많은 범천들의 의지처가 되어주시고, 범천 세상에서 기원정사로 돌아와 거기서 설하신 방식 그대로 비구들에게 그 법문을 설하신 뒤 과거의 본생담을 결합시키셨다. '그때의 케사와(Kesava) 수행자는 바카(Baka) 범천이었고, 청년 캇빠(Kappa)는 바로 나였다'라고 하셨다.

Bakajātakavaṇṇanā dasamā.

바카 자타카(Bakajātaka) 주석, 열 번째.

Kukkuvaggo paṭhamo.

국쿠와가(Kukkuvagga), 첫 번째.

2. Gandhāravaggo

2. 간다라와가(Gandhāravagga)

[406] 1. Gandhārajātakavaṇṇanā

[406] 1. 간다라 자타카(Gandhārajātaka) 주석

Hitvā gāmasahassānīti idaṃ satthā jetavane viharanto bhesajjasannidhikārasikkhāpadaṃ ārabbha kathesi. Vatthu pana rājagahe samuṭṭhitaṃ. Āyasmatā hi pilindavacchena ārāmikakulaṃ mocetuṃ rājanivesanaṃ gantvā rañño pāsāde iddhibalena sovaṇṇamaye kate manussā pasīditvā therassa pañca bhesajjāni pahiṇiṃsu. So tāni parisāya vissajjesi. Parisā panassa bāhullikā ahosi, laddhaṃ laddhaṃ koḷambepi ghaṭepi pattatthavikāyopi pūretvā paṭisāmesi. Manussā disvā ‘‘mahicchā ime samaṇā antokoṭṭhāgārikā’’ti ujjhāyiṃsu. Satthā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘yāni kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhūna’’nti (pārā. 622-623) sikkhāpadaṃ paññapetvā ‘‘bhikkhave, porāṇakapaṇḍitā anuppanne buddhe bāhirakapabbajjaṃ pabbajitvā pañcasīlamattakaṃ rakkhantāpi loṇasakkharamattakaṃ punadivasatthāya nidahante [Pg.344] garahiṃsu, tumhe pana evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā dutiyatatiyadivasatthāya sannidhiṃ karontā ayuttaṃ karothā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'수천의 마을을 버리고'라는 이 법문은 스승께서 기원정사에 머무실 때, 의약품을 저축해 두는 것에 관한 학처(Bhesajjasannidhikāra-sikkhāpada)를 인연으로 설하신 것이다. 사건은 왕사성에서 일어났다. 존자 삘린디밧차(Pilindavaccha)가 원림지기 가족을 석방시키기 위해 왕궁으로 가서 왕의 궁전을 신통력으로 황금으로 만들자, 사람들이 감동하여 장로에게 다섯 가지 약을 보냈다. 그는 그것들을 대중에게 나누어 주었다. 그러나 그의 대중은 물건을 많이 가지게 되었고, 얻은 것들을 항아리나 단지나 바루 주머니에 가득 채워 갈무리해 두었다. 사람들이 이것을 보고 '이 사문들은 욕심이 많아 내부에 창고를 가진 자들과 같다'라고 비방했다. 스승께서는 그 소식을 들으시고 '병든 비구들에게...'라는 학처를 제정하신 뒤 말씀하셨다. '비구들이여, 옛적의 현자들은 부처님이 출현하지 않았을 때 외도의 출가자가 되어 오계만을 지키면서도 다음 날을 위해 소금 한 조각 저축하는 것조차 비난했다. 그런데 너희들은 이와 같이 해탈로 인도하는 가르침에 출가하여 둘째 날, 셋째 날을 위해 저축을 하니 옳지 못한 일이다'라고 하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte gandhāraraṭṭhe bodhisatto gandhārarañño putto hutvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena rajjaṃ kāresi. Majjhimapadesepi videharaṭṭhe videho nāma rājā rajjaṃ kāresi. Te dvepi rājāno adiṭṭhasahāyā hutvā aññamaññaṃ thiravissāsā ahesuṃ. Tadā manussā dīghāyukā honti, tiṃsa vassasahassāni jīvanti. Athekadā gandhārarājā puṇṇamuposathadivase samādinnasīlo mahātale paññattavarapallaṅkamajjhagato vivaṭena sīhapañjarena pācīnalokadhātuṃ olokento amaccānaṃ dhammatthayuttakathaṃ kathento nisīdi. Tasmiṃ khaṇe gaganatalaṃ atilaṅghantamiva paripuṇṇaṃ candamaṇḍalaṃ rāhu avatthari, candappabhā antaradhāyi. Amaccā candālokaṃ apassantā candassa rāhunā gahitabhāvaṃ rañño ārocesuṃ. Rājā candaṃ oloketvā ‘‘ayaṃ cando āgantukaupakkilesena upakkiliṭṭho nippabho jāto, mayhampesa rājaparivāro upakkileso, na kho pana metaṃ patirūpaṃ, yāhaṃ rāhunā gahitacando viya nippabho bhaveyyaṃ, visuddhe gaganatare virocantaṃ candamaṇḍalaṃ viya rajjaṃ pahāya pabbajissāmi, kiṃ me parena ovaditena, kule ca gaṇe ca alaggo hutvā attānameva ovadanto vicarissāmi, idaṃ me patirūpa’’nti cintetvā ‘‘yaṃ icchatha, taṃ rājānaṃ karothā’’ti rajjaṃ amaccānaṃ niyyādesi. So rajjaṃ chaḍḍetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā jhānaratisamappito himavantapadese vāsaṃ kappesi.

과거에 간다라국에서 보살은 간다라 왕의 아들로 태어나 부친이 서거한 뒤 왕위에 올라 법으로써 나라를 다스렸다. 중부 지방의 비데하국에서도 비데하라는 이름의 왕이 나라를 다스렸다. 이 두 왕은 보지 못한 사이였으나 서로에 대한 굳건한 신뢰를 지닌 친구 사이였다. 그때 사람들의 수명은 길어서 3만 년을 살았다. 그러던 어느 날 간다라 왕은 보름날의 포살일에 계를 수지하고, 누각 위에 마련된 훌륭한 평상 위에 앉아 열린 사자창으로 동쪽 세상을 바라보며 신하들에게 법에 합당한 이야기를 해주고 있었다. 그때 허공을 가로지르는 듯한 보름달을 라후(Rāhu)가 덮치자 달빛이 사라졌다. 신하들은 달빛이 보이지 않자 달이 라후에게 잡혔다는 사실을 왕에게 아뢰었다. 왕은 달을 보고 '이 달이 외부에서 온 오염원에 의해 오염되어 빛을 잃었구나. 나에게도 이 왕의 권속들은 오염원이다. 라후에게 잡힌 달처럼 빛을 잃는 것은 내게 적절치 않다. 청정한 허공에서 빛나는 달처럼, 왕위를 버리고 출가하리라. 내가 어찌 남을 훈계하겠는가? 가문과 대중에게 얽매이지 않고 나 자신만을 훈계하며 수행하리니, 이것이 내게 적절하다'라고 생각했다. 그리고 '그대들이 원하는 자를 왕으로 삼으라'며 왕위를 신하들에게 넘겨주었다. 그는 왕위를 버리고 선인의 출가를 하여 선정과 신통을 얻고 선정의 즐거움에 몰입한 채 히말라야 지역에서 거주했다.

Videharājāpi ‘‘sukhaṃ me sahāyassā’’ti vāṇije pucchitvā tassa pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘mama sahāye pabbajite ahaṃ rajjena kiṃ karissāmī’’ti sattayojanike mithilanagare tiyojanasatike videharaṭṭhe soḷasasu gāmasahassesu pūritāni koṭṭhāgārāni, soḷasasahassā ca nāṭakitthiyo chaḍḍetvā puttadhītaro amanasikatvā himavantapadesaṃ pavisitvā pabbajitvā pavattaphalabhojano hutvā samappavattavāsaṃ vasanto vicari. Te ubhopi samavattacāraṃ carantā aparabhāge samāgacchiṃsu, na pana aññamaññaṃ sañjāniṃsu, sammodamānā ekatova samappavattavāsaṃ vasiṃsu. Tadā videhatāpaso gandhāratāpasassa upaṭṭhānaṃ karoti. Tesaṃ [Pg.345] ekasmiṃ puṇṇamadivase aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīditvā dhammatthayuttakathaṃ kathentānaṃ gaganatale virocamānaṃ candamaṇḍalaṃ rāhu avatthari. Videhatāpaso ‘‘kiṃ nu kho candassa pabhā naṭṭhā’’ti oloketvā rāhunā gahitaṃ candaṃ disvā ‘‘ko nu kho esa ācariya, candaṃ avattharitvā nippabhamakāsī’’ti pucchi. Antevāsika ayaṃ rāhu nāma candasseko upakkileso, virocituṃ na deti, ahampi rāhugahitaṃ candamaṇḍalaṃ disvā ‘‘idaṃ parisuddhassa candamaṇḍalassa āgantukena upakkilesena nippabhaṃ jātaṃ, mayhampi idaṃ rajjaṃ upakkileso, yāva candamaṇḍalaṃ rāhu viya idaṃ nippabhaṃ na karoti, tāva pabbajissāmī’’ti cintetvā tadeva rāhugahitaṃ candamaṇḍalaṃ ārammaṇaṃ katvā mahārajjaṃ chaḍḍetvā pabbajitoti. ‘‘Ācariya, tvaṃ gandhārarājā’’ti? ‘‘Āma, aha’’nti. ‘‘Ācariya, ahampi videharaṭṭhe mithilanagare videharājā nāma, nanu mayaṃ aññamaññaṃ adiṭṭhasahāyā’’ti. ‘‘Kiṃ pana te ārammaṇaṃ ahosī’’ti? Ahaṃ ‘‘tumhe pabbajitā’’ti sutvā ‘‘addhā pabbajjāya mahantaṃ guṇaṃ addasā’’ti tumheyeva ārammaṇaṃ katvā rajjaṃ pahāya pabbajitoti. Te tato paṭṭhāya ativiya samaggā sammodamānā pavattaphalabhojanā hutvā vihariṃsu. Tattha dīgharattaṃ vasitvā ca pana loṇambilasevanatthāya himavantato otaritvā ekaṃ paccantagāmaṃ sampāpuṇiṃsu.

비데하 왕도 '내 친구는 잘 지내고 있는가?'라고 상인들에게 물어보다가 그가 출가했다는 소식을 듣고, '내 친구가 출가했는데 내가 왕위로 무엇을 하겠는가?'라고 생각했다. 그는 7요자나에 달하는 미틸라 시와 300요자나에 달하는 비데하 왕국, 그리고 16,000개의 마을에 가득 찬 창고들과 16,000명의 무희들을 버리고, 자녀들도 돌보지 않은 채 히말라야 지역으로 들어가 출가했다. 그는 떨어진 과일을 먹으며 평온하게 살아가던 중, 두 사람은 나중에 만나게 되었다. 그러나 서로를 알아보지 못하고, 기뻐하며 함께 평온하게 머물렀다. 그때 비데하 수행자는 간다라 수행자를 시봉하고 있었다. 어느 보름날, 그들이 어떤 나무 아래 앉아 법에 합당한 이야기를 나누고 있을 때, 하늘에서 빛나던 달의 원반을 라후가 가렸다. 비데하 수행자는 '어찌하여 달의 빛이 사라졌는가?' 하고 살피다가 라후에게 잡힌 달을 보고 물었다. '스승님이시여, 누가 달을 덮어 빛이 없게 만들었습니까?' '제자여, 이것은 라후라고 불리는 달의 오염원인데, 달이 빛나는 것을 허용하지 않네. 나 역시 라후에게 잡힌 달의 원반을 보고 "이 청정한 달의 원반이 외부에서 온 오염원에 의해 빛을 잃었구나. 나에게 이 왕위도 오염원이니, 저 라후가 달의 원반을 빛나지 않게 하듯 이것이 나를 빛나지 않게 하기 전에 출가하리라"고 생각했네. 그래서 바로 그 라후에게 잡힌 달의 원반을 대상으로 삼아 거대한 왕국을 버리고 출가한 것이라네.' '스승님이시여, 당신이 간다라 왕이십니까?' '그렇다네, 내가 그 사람이라네.' '스승님이시여, 저 또한 비데하 왕국의 미틸라 시의 비데하 왕이었습니다. 우리는 서로 본 적은 없지만 친구가 아니었습니까?' '그렇다면 그대는 무엇을 계기로 출가했는가?' '저는 "당신께서 출가하셨다"는 말을 듣고, "분명 출가에는 큰 공덕이 있을 것이다"라고 생각하며 당신을 계기로 삼아 왕국을 버리고 출가했습니다.' 그들은 그때부터 매우 화합하고 기뻐하며 떨어진 과일을 먹으며 지냈다. 그곳에서 오래 머물다가 소금과 신맛을 섭취하기 위해 히말라야에서 내려와 어느 변방 마을에 이르렀다.

Manussā tesaṃ iriyāpathe pasīditvā bhikkhaṃ datvā paṭiññaṃ gahetvā araññe rattidivaṭṭhānādīni māpetvā vasāpesuṃ. Antarāmaggepi nesaṃ bhattakiccakaraṇatthāya udakaphāsukaṭṭhāne paṇṇasālaṃ kāresuṃ. Te paccantagāme bhikkhaṃ caritvā tāya paṇṇasālāya nisīditvā paribhuñjitvā attano vasanaṭṭhānaṃ gacchanti. Tepi manussā tesaṃ āhāraṃ dadamānā ekadā loṇaṃ patte pakkhipitvā denti, ekadā paṇṇapuṭe bandhitvā denti, ekadā aloṇakāhārameva denti. Te ekadivasaṃ paṇṇapuṭe bahutaraṃ loṇaṃ adaṃsu. Videhatāpaso loṇaṃ ādāya gantvā bodhisattassa bhattakiccakāle pahonakaṃ datvā attanopi pamāṇayuttaṃ gahetvā atirekaṃ paṇṇapuṭe bandhitvā ‘‘aloṇakadivase bhavissatī’’ti tiṇavaṭṭikaantare ṭhapesi. Athekadivasaṃ aloṇake āhāre laddhe videho gandhārassa bhikkhābhājanaṃ datvā tiṇavaṭṭikaantarato loṇaṃ āharitvā ‘‘ācariya, loṇaṃ gaṇhathā’’ti āha. ‘‘Ajja manussehi [Pg.346] loṇaṃ na dinnaṃ, tvaṃ kuto labhasī’’ti? ‘‘Ācariya, purimadivase manussā bahuṃ loṇamadaṃsu, athāhaṃ ‘aloṇakadivase bhavissatī’ti atirekaṃ loṇaṃ ṭhapesi’’nti. Atha naṃ bodhisatto ‘‘moghapurisa, tiyojanasatikaṃ videharaṭṭhaṃ pahāya pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ patvā idāni loṇasakkharāya taṇhaṃ janesī’’ti tajjetvā ovadanto paṭhamaṃ gāthamāha –

사람들은 그들의 위의에 감동하여 공양을 올리고 승낙을 받은 뒤, 숲속에 밤낮으로 머물 처소 등을 만들어 머물게 했습니다. 길 중간에도 그들이 식사를 할 수 있도록 물이 편리한 곳에 잎새집을 지어주었습니다. 그들은 변방 마을에서 탁발을 하여 그 잎새집에 앉아 식사를 하고 자신들의 거처로 돌아가곤 했습니다. 그 사람들은 음식을 줄 때 어떤 날은 발우에 소금을 넣어 주기도 하고, 어떤 날은 나뭇잎 주머니에 싸서 주기도 하고, 어떤 날은 소금 없는 음식만을 주기도 했습니다. 어느 날 그들은 나뭇잎 주머니에 아주 많은 소금을 주었습니다. 비데하 수행자는 소금을 가져가서 보살의 식사 시간에 충분히 드리고, 자신도 적당량을 취한 뒤 남은 것을 나뭇잎 주머니에 싸서 '소금 없는 날에 쓰리라'고 생각하며 지붕의 이엉 사이에 두었습니다. 그러던 어느 날 소금 없는 음식을 얻게 되자, 비데하는 간다라에게 식사 발우를 건네고 이엉 사이에서 소금을 가져와 '스승님, 소금을 드십시오'라고 말했습니다. '오늘은 사람들이 소금을 주지 않았는데, 그대는 어디서 그것을 얻었는가?' '스승님, 전날 사람들이 소금을 많이 주었기에, 제가 "소금 없는 날에 쓰리라"고 생각하며 남은 소금을 보관해 두었습니다.' 그러자 보살은 그를 '어리석은 자여, 300요자나의 비데하 왕국을 버리고 출가하여 아무것도 없는 상태에 이르렀으면서, 이제 소금 알갱이에 대한 갈애를 일으키는구나'라고 꾸짖으며 훈계하기 위해 첫 번째 게송을 읊었습니다.

76.

76.

‘‘Hitvā gāmasahassāni, paripuṇṇāni soḷasa;

Koṭṭhāgārāni phītāni, sannidhiṃ dāni kubbasī’’ti.

가득 찬 16,000개의 마을과 풍요로운 창고들을 버리고서, 이제 다시 저장을 하는구나.

Tattha koṭṭhāgārānīti suvaṇṇarajatamaṇimuttādiratanakoṭṭhāgārāni ceva dussakoṭṭhāgārāni ca dhaññakoṭṭhāgārāni ca. Phītānīti pūrāni. Sannidhiṃ dāni kubbasīti idāni ‘‘sve bhavissati, tatiyadivase bhavissatī’’ti loṇamattaṃ sannidhiṃ karosīti.

거기서 '창고들'이란 금, 은, 보석, 진주 등의 보물 창고와 의복 창고, 곡물 창고를 말합니다. '풍요로운'이란 가득 찬 것을 의미합니다. '이제 다시 저장을 하는구나'란 이제 '내일 쓰리라, 모레 쓰리라' 하며 소금 따위를 저장한다는 뜻입니다.

Videho evaṃ garahiyamāno garahaṃ asahanto paṭipakkho hutvā ‘‘ācariya, tumhe attano dosaṃ adisvā mayhameva dosaṃ passatha, nanu tumhe ‘kiṃ me parena ovaditena, attānameva ovadissāmī’ti rajjaṃ chaḍḍetvā pabbajitā, tumhe idāni maṃ kasmā ovadathā’’ti codento dutiyaṃ gāthamāha –

비데하는 이렇게 비난을 받자 그 비난을 견디지 못하고 반감을 품어 '스승님이시여, 당신은 자신의 허물은 보지 못하고 저의 허물만 보시는군요. 당신은 "남을 훈계해서 무엇하랴, 나 자신만을 훈계하리라"고 하며 왕국을 버리고 출가하지 않으셨습니까? 그런데 지금 왜 저를 훈계하십니까?'라고 따지며 두 번째 게송을 읊었습니다.

77.

77.

‘‘Hitvā gandhāravisayaṃ, pahūtadhanadhāriyaṃ;

Pasāsanato nikkhanto, idha dāni pasāsasī’’ti.

많은 재물과 곡식을 가진 간다라 지방을 버리고 통치에서 벗어나 왔으면서, 이제 여기서 다시 통치를 하십니까?

Tattha pasāsanatoti ovādānusāsanīdānato. Idha dānīti idāni idha araññe kasmā maṃ ovadathāti.

거기서 '통치에서'란 훈계하고 가르치는 것으로부터라는 뜻입니다. '이제 여기서'란 지금 여기 숲속에서 왜 나를 훈계하느냐는 뜻입니다.

Taṃ sutvā bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 보살은 세 번째 게송을 읊었습니다.

78.

78.

‘‘Dhammaṃ bhaṇāmi vedeha, adhammo me na ruccati;

Dhammaṃ me bhaṇamānassa, na pāpamupalimpatī’’ti.

비데하여, 나는 법을 말하노라. 비법은 내게 즐겁지 않네. 법을 말하는 나에게는 악이 물들지 않네.

Tattha dhammanti sabhāvaṃ, buddhādīhi vaṇṇitaṃ pasatthaṃ kāraṇameva. Adhammo me na ruccatīti adhammo nāma asabhāvo mayhaṃ kadācipi na ruccati. Na pāpamupalimpatīti mama sabhāvameva kāraṇameva bhaṇantassa pāpaṃ nāma hadaye [Pg.347] na limpati na allīyati. Ovādadānaṃ nāmetaṃ buddhapaccekabuddhasāvakabodhisattānaṃ paveṇī. Tehi dinnovādaṃ bālā na gaṇhanti, ovādadāyakassa pana pāpaṃ nāma natthi.

거기서 '법'이란 실상이며, 부처님 등에 의해 찬탄된 칭송받을 만한 이유일 뿐입니다. '비법은 내게 즐겁지 않네'란 비법, 즉 실상이 아닌 것은 나에게 결코 즐겁지 않다는 뜻입니다. '악이 물들지 않네'란 나의 실상인 이유만을 말하는 사람에게는 악이라는 것이 마음에 물들지 않고 달라붙지 않는다는 뜻입니다. 훈계를 하는 것이란 부처님, 벽지불, 성문, 보살들의 전통입니다. 어리석은 자들은 그들이 주는 훈계를 받아들이지 않지만, 훈계를 주는 자에게는 악이 없습니다.

‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;

Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje;

Tādisaṃ bhajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo.

보물을 일러주는 사람처럼 허물을 보여주고 꾸짖어 말하는 지혜로운 이를 보거든, 그러한 현자를 따르라. 그러한 이를 따르는 사람에게는 좋은 일이 있을 뿐, 나쁜 일은 없으리라.

‘‘Ovadeyyānusāseyya, asabbhā ca nivāraye;

Satañhi so piyo hoti, asataṃ hoti appiyo’’ti. (dha. pa. 76-77);

“충고하고 가르쳐야 하며, 옳지 못한 일로부터 막아야 한다. 그는 선한 사람들에게는 사랑을 받지만, 악한 사람들에게는 미움을 받는다.” (법구경 76-77)

Videhatāpaso bodhisattassa kathaṃ sutvā ‘‘ācariya, atthanissitaṃ kathentenapi paraṃ ghaṭṭetvā rosetvā kathetuṃ na vaṭṭati, tvaṃ maṃ kuṇṭhasatthakena muṇḍento viya atipharusaṃ kathesī’’ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –

비데하 수행자는 보살의 말을 듣고 “스승님이시여, 비록 유익한 말을 하더라도 남을 자극하고 화나게 하며 말해서는 안 됩니다. 당신은 마치 무딘 칼로 머리를 깎는 것처럼 저에게 너무 가혹하게 말씀하셨습니다”라고 말하며 네 번째 게송을 읊었습니다.

79.

79.

‘‘Yena kenaci vaṇṇena, paro labhati ruppanaṃ;

Mahatthiyampi ce vācaṃ, na taṃ bhāseyya paṇḍito’’ti.

“어떠한 방식으로든 다른 이가 분노를 느낀다면, 비록 그것이 매우 유익한 말일지라도 현자는 그 말을 해서는 안 된다.”

Tattha yena kenacīti dhammayuttenāpi kāraṇena. Labhati ruppananti ghaṭṭanaṃ dussanaṃ kuppanaṃ labhatiyeva. Na taṃ bhāseyyāti tasmā taṃ parapuggalaṃ yāya so vācāya dussati, taṃ mahatthiyaṃ mahantaṃ atthanissitampi vācaṃ na bhāseyyāti attho.

여기서 ‘어떠한 방식으로든’이란 법에 부합하는 이유일지라도라는 뜻입니다. ‘분노를 느낀다면’이란 자극을 받고, 상처를 입고, 화를 내게 된다는 의미입니다. ‘그 말을 해서는 안 된다’라는 것은 그러므로 다른 사람이 그 말로 인해 상처를 입는다면, 비록 그것이 매우 큰 이익이 있고 의미가 깊은 말일지라도 그 말을 해서는 안 된다는 뜻입니다.

Athassa bodhisatto pañcamaṃ gāthamāha –

그러자 보살은 그에게 다섯 번째 게송을 읊어 주었습니다.

80.

80.

‘‘Kāmaṃ ruppatu vā mā vā, bhusaṃva vikirīyatu;

Dhammaṃ me bhaṇamānassa, na pāpamupalimpatī’’ti.

“그가 분노하든 말든, 혹은 겨가 흩날리듯 산산조각이 나든, 내가 법을 말하는 한 나에게는 악이 물들지 않는다.”

Tattha kāmanti ekaṃsena. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayuttakārako puggalo ‘‘ayuttaṃ te kata’’nti ovadiyamāno ekaṃseneva kujjhatu vā mā vā kujjhatu, atha vā bhusamuṭṭhi viya vikirīyatu, mayhaṃ pana dhammaṃ bhaṇantassa pāpaṃ nāma natthīti.

여기서 ‘기꺼이(kāmaṃ)’는 확실히라는 뜻이다. 이것은 ‘옳지 못한 일을 저지른 사람이 “너는 옳지 못한 일을 했다”라고 훈계를 받을 때, 그가 확실히 화를 내든 내지 않든, 아니면 한 줌의 겨처럼 흩어지든 상관없이, 법을 말하는 나에게는 악함이 없다’는 것을 말한다.

Evañca pana vatvā ‘‘na vo ahaṃ, ānanda, tathā parakkamissāmi, yathā kumbhakāro āmake āmakamatte. Niggayha niggayhāhaṃ ānanda, vakkhāmi, yo [Pg.348] sāro so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196) imassa sugatovādassa anurūpāya paṭipattiyā ṭhatvā ‘‘yathā kumbhakāro bhājanesu punappunaṃ ākoṭetvā ākoṭetvā āmakaṃ aggahetvā supakkameva bhājanaṃ gaṇhāti, evaṃ punappunaṃ ovaditvā niggaṇhitvā pakkabhājanasadiso puggalo gahetabbo’’ti dassetuṃ puna taṃ ovadanto –

이렇게 말하고 나서 “아난다여, 나는 옹기장이가 굽지 않은 진흙 그릇을 다루듯 그대들을 다루지 않을 것이다. 아난다여, 나는 거듭거듭 꾸짖으며 말할 것이니, 핵심인 것만이 남을 것이다” (맛지마 니까야 3.196)라는 부처님의 훈계에 합당한 실천을 견지하며, ‘마치 옹기장이가 그릇들을 반복해서 두드려 보고 덜 구워진 것은 취하지 않고 잘 구워진 그릇만을 취하듯이, 이와 같이 반복해서 훈계하고 굴복시켜서 잘 익은 그릇과 같은 사람을 받아들여야 한다’는 것을 보여주기 위해 다시 그를 훈계하며 말하였습니다.

81.

81.

‘‘No ce assa sakā buddhi, vinayo vā susikkhito;

Vane andhamahiṃsova, careyya bahuko jano.

“만약 사람들에게 스스로의 지혜가 없거나 잘 배운 규율이 없다면, 많은 사람들은 숲속의 눈먼 물소처럼 방황할 것이다.”

82.

82.

‘‘Yasmā ca panidhekacce, āceramhi susikkhitā;

Tasmā vinītavinayā, caranti susamāhitā’’ti. – idaṃ gāthādvayamāha;

“그러나 어떤 이들은 스승으로부터 잘 배웠기에, 잘 익힌 규율로써 마음을 잘 집중하며 살아간다.” — 이 두 게송을 읊었습니다.

Tassattho – samma vedeha, imesañhi sattānaṃ sace attano buddhi vā paṇḍite ovādadāyake nissāya ācārapaṇṇattivinayo vā susikkhito na bhaveyya, evaṃ sante yathā tiṇalatādigahane vane andhamahiṃso gocarāgocaraṃ sāsaṅkanirāsaṅkañca ṭhānaṃ ajānanto carati, tathā tumhādiso bahuko jano careyya. Yasmā pana idha ekacce sakāya buddhiyā rahitā sattā ācariyasantike ācārapaṇṇattisusikkhitā, tasmā ācariyehi attano attano anurūpena vinayena vinītattā vinītavinayā susamāhitā ekaggacittā hutvā carantīti.

그 뜻은 이러하다. ‘벗이여 위데하여, 진실로 이 중생들에게 스스로의 지혜가 없거나 혹은 현명한 훈계자에게 의지하여 예절과 규정에 관한 규율을 잘 배우지 못한다면, 마치 풀과 덩굴이 우거진 숲에서 눈먼 물소가 먹이가 있는 곳과 없는 곳, 위험한 곳과 위험하지 않은 곳을 알지 못한 채 다니는 것처럼, 당신과 같은 많은 사람들도 그렇게 다닐 것이다. 그러나 어떤 이들은 스스로의 지혜가 부족하더라도 스승의 곁에서 예절과 규정을 잘 배웠기에, 스승들에 의해 각자에게 알맞은 규율로 잘 인도되어, 규율을 잘 익히고 마음을 한곳으로 모아 집중하며 살아가는 것이다.’

Iminā idaṃ dasseti – iminā hi sattena gihinā hutvā attano kulānurūpā, pabbajitena pabbajitānurūpā sikkhā sikkhitabbā. Gihinopi hi attano kulānurūpesu kasigorakkhādīsu sikkhitāva sampannājīvā hutvā susamāhitā caranti, pabbajitāpi pabbajitānurūpesu pāsādikesu abhikkantapaṭikkantādīsu adhisīlaadhicittaadhipaññāsikkhāsu sikkhitāva vigatavikkhepā susamāhitā caranti. Lokasmiñhi –

이것으로 다음을 보여준다. 즉 중생은 재가자로서 자신의 가문에 걸맞은 학습을 해야 하고, 출가자로서 출가자에게 걸맞은 학습을 해야 한다. 재가자도 자신의 가문에 적합한 농사나 축산 등을 배워서 생계를 잘 꾸려나가며 안정되게 살아가고, 출가자도 출가자에게 어울리는 품위 있는 거동과 삼학(증상계·증상심·증상혜)에서 잘 수행하여 동요 없이 마음을 집중하며 살아간다. 세상에서는 —

‘‘Bāhusaccañca sippañca, vinayo ca susikkhito;

Subhāsitā ca yā vācā, etaṃ maṅgalamuttama’’nti. (khu. pā. 5.5;

su. ni. 264);

“많이 배우고 기술을 익히며 규율을 잘 배우는 것, 그리고 말을 잘하는 것, 이것이 더할 나위 없는 축복이다.” (쿳다까빠타 5.5; 숫타니파타 264)

Taṃ sutvā vedehatāpaso ‘‘ācariya, ito paṭṭhāya maṃ ovadatha anusāsatha, ahaṃ anadhivāsanajātikatāya tumhehi saddhiṃ kathesiṃ, taṃ [Pg.349] me khamathā’’ti vanditvā mahāsattaṃ khamāpesi. Te samaggavāsaṃ vasitvā puna himavantameva agamaṃsu. Tatra bodhisatto vedehatāpasassa kasiṇaparikammaṃ kathesi. So taṃ katvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattesi. Iti te ubhopi aparihīnajjhānā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.

그 말을 듣고 위데하 고행자는 “스승님이시여, 이제부터 저를 훈계하고 가르쳐 주십시오. 제가 참을성이 부족하여 당신께 대들었으니, 그것을 용서해 주십시오”라고 말하며 절을 하고 대사(보살)에게 용서를 구했다. 그들은 화합하며 함께 살다가 다시 히말라야로 돌아갔다. 그곳에서 보살은 위데하 고행자에게 카시나 수행법을 가르쳐 주었다. 그는 그것을 닦아 신통력과 선정의 성취를 이루었다. 이와 같이 두 사람 모두 선정을 잃지 않고 죽어서 범천의 세계에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā vedeho ānando ahosi, gandhārarājā pana ahameva ahosī’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때 위데하는 아난다였고, 간다라 왕은 바로 나였다.”

Gandhārajātakavaṇṇanā paṭhamā.

간다라 자타카 주석이 끝났다.

[407] 2. Mahākapijātakavaṇṇanā

[407] 2. 마하카피 자타카(대원왕 본생담) 주석

Attānaṃ saṅkamaṃ katvāti idaṃ satthā jetavane viharanto ñātatthacariyaṃ ārabbha kathesi. Vatthu bhaddasālajātake (jā. 1.12.13 ādayo) āvi bhavissati. Tadā pana dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, sammāsambuddho ñātakānaṃ atthaṃ caratī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato ñātīnaṃ atthaṃ cariyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘자신을 다리로 삼아’라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 친족들을 위해 행하신 일을 인연으로 말씀하신 것이다. 그 배경 사건은 바다살라 자타카에서 명확해질 것이다. 그때 법당에서 비구들이 대화를 나누었다. “도반들이여, 부처님께서는 친족들의 이익을 위해 행하십니다.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기를 나누고 있었느냐?”라고 물으셨다. “이러저러한 이야기입니다”라고 대답하자, “비구들이여, 비단 지금뿐만 아니라 과거에도 여래는 친족들의 이익을 위해 행했다”라고 말씀하시며 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbattitvā vayappatto ārohapariṇāhasampanno thāmabalūpeto pañcahatthibalaparimāṇo asītisahassakapigaṇaparivuto himavantapadese vasati. Tattha gaṅgātīraṃ nissāya sākhāviṭapasampanno sandacchāyo bahalapatto pabbatakūṭaṃ viya samuggato ambarukkho ahosi ‘‘nigrodharukkho’’tipi vadanti. Tassa madhurāni phalāni dibbagandharasāni mahantāni mahantakumbhappamāṇāni. Tassa ekissā sākhāya phalāni thale patanti, ekissā sākhāya gaṅgājale, dvinnaṃ sākhānaṃ phalāni majjhe rukkhamūle patanti. Bodhisatto kapigaṇaṃ ādāya tattha phalāni khādanto ‘‘ekasmiṃ kāle imassa rukkhassa udake patitaṃ phalaṃ nissāya amhākaṃ [Pg.350] bhayaṃ uppajjissatī’’ti udakamatthake sākhāya ekaphalampi anavasesetvā pupphakāle kaḷāyamattakālato paṭṭhāya khādāpeti ceva pātāpeti ca. Evaṃ santepi asītivānarasahassehi adiṭṭhaṃ kipillikapuṭapaṭicchannaṃ ekaṃ pakkaphalaṃ nadiyaṃ patitvā uddhañca adho ca jālaṃ bandhāpetvā udakakīḷaṃ kīḷantassa bārāṇasirañño uddhaṃjāle laggi. Rañño divasaṃ kīḷitvā sāyaṃ gamanasamaye kevaṭṭā jālaṃ ukkhipantā taṃ disvā ‘‘asukaphalaṃ nāmā’’ti ajānantā rañño dassesuṃ.

과거에 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 원숭이로 태어나 장성하여 키와 체격이 당당하고 힘이 세며 다섯 마리 코끼리의 힘을 갖추고 팔만 마리 원숭이 무리에 둘러싸여 히말라야 지방에 살았습니다. 그곳 강변을 의지하여 가지와 숲이 무성하고 그늘이 짙으며 잎이 울창하여 산봉우리처럼 솟아오른 망고 나무 한 그루가 있었는데, '니그로다 나무'라고도 불렀습니다. 그 나무의 달콤한 열매들은 천상의 향기와 맛을 지녔으며, 크기는 커다란 항아리만 했습니다. 그 한 가지의 열매들은 땅에 떨어지고, 다른 한 가지의 열매들은 강물에 떨어지며, 두 가지의 열매들은 가운데 나무뿌리에 떨어졌습니다. 보살은 원숭이 무리를 데리고 거기서 열매를 먹으면서 '언젠가 이 나무에서 물에 떨어진 열매 때문에 우리에게 두려움이 생길 것이다'라고 생각하여, 물 위의 가지에서 열매 하나도 남기지 않도록 꽃이 피어 완두콩만 할 때부터 먹게 하거나 떨어뜨리게 했습니다. 이와 같이 했음에도 불구하고 팔만 마리의 원숭이들이 보지 못한, 개미가 만든 잎 주머니에 가려진 잘 익은 열매 하나가 강에 떨어져 위아래로 그물을 치고 물놀이를 즐기던 바라나시 왕의 위쪽 그물에 걸렸습니다. 왕이 온종일 놀다가 저녁에 돌아갈 때 어부들이 그물을 들어 올리다가 그것을 발견하고, 무슨 열매인지 알지 못한 채 왕에게 보여주었습니다.

Rājā ‘‘kiṃphalaṃ nāmeta’’nti pucchi. ‘‘Na jānāma, devā’’ti. ‘‘Ke jānissantī’’ti? ‘‘Vanacarakā, devā’’ti. So vanacarake pakkosāpetvā tesaṃ santikā ‘‘ambapakka’’nti sutvā churikāya chinditvā paṭhamaṃ vanacarake khādāpetvā pacchā attanāpi khādi, itthāgārassāpi amaccānampi dāpesi. Rañño ambapakkaraso sakalasarīraṃ pharitvā aṭṭhāsi. So rasataṇhāya bajjhitvā tassa rukkhassa ṭhitaṭṭhānaṃ vanacarake pucchitvā tehi ‘‘himavantapadese nadītīre’’ti vutte bahū nāvāsaṅghāṭe bandhāpetvā vanacarakehi desitamaggena uddhaṃsotaṃ agamāsi. ‘‘Ettakāni divasānī’’ti paricchedo na kathito, anupubbena pana taṃ ṭhānaṃ patvā ‘‘eso deva, rukkho’’ti vanacarakā rañño ācikkhiṃsu. Rājā nāvaṃ ṭhapetvā mahājanaparivuto padasā tattha gantvā rukkhamūle sayanaṃ paññapāpetvā ambapakkāni khāditvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā nipajji, sabbadisāsu ārakkhaṃ ṭhapetvā aggiṃ kariṃsu.

왕이 물었습니다. '이것은 도대체 무슨 열매냐?' '대왕이시여, 모릅니다.' '누가 알겠느냐?' '대왕이시여, 숲에서 사는 사람들이 알 것입니다.' 왕은 숲 사람들을 불러 그들로부터 '잘 익은 망고'라는 말을 듣고, 칼로 잘라 먼저 숲 사람들에게 먹이고 나중에 자신도 먹었으며 후궁들과 신하들에게도 나누어 주었습니다. 잘 익은 망고의 맛이 왕의 온몸에 퍼졌습니다. 그는 그 맛에 대한 갈애에 묶여 숲 사람들에게 그 나무가 있는 곳을 물었고, 그들이 '히말라야 지방의 강가'라고 대답하자 많은 배를 연결하여 뗏목을 만들어 숲 사람들이 가리키는 길을 따라 상류로 올라갔습니다. '며칠이 걸렸다'는 기간은 언급되지 않았으나, 차례로 그곳에 도착하여 숲 사람들이 '대왕이시여, 저것이 그 나무입니다'라고 왕에게 가르쳐 주었습니다. 왕은 배를 세워두고 많은 대중에게 둘러싸여 걸어서 그곳으로 가 나무뿌리에 잠자리를 마련하게 하고, 잘 익은 망고들을 먹고 온갖 최상의 맛있는 음식을 먹은 뒤 누웠으며, 사방에 경비를 세우고 불을 피웠습니다.

Mahāsatto manussesu niddaṃ okkantesu aḍḍharattasamaye parisāya saddhiṃ agamāsi. Asītisahassavānarā sākhāya sākhaṃ carantā ambāni khādanti. Rājā pabujjhitvā kapigaṇaṃ disvā manusse uṭṭhāpetvā dhanuggahe pakkosāpetvā ‘‘yathā ete phalakhādakā vānarā na palāyanti, tathā te parikkhipitvā vijjhatha, sve ambāni ceva vānaramaṃsañca khādissāmī’’ti āha. Dhanuggahā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā rukkhaṃ parivāretvā sare sannayhitvā aṭṭhaṃsu. Te disvā vānarā maraṇabhayabhītā palāyituṃ asakkontā mahāsattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘deva, ‘palāyanamakkaṭe vijjhissāmā’ti rukkhaṃ parivāretvā dhanuggahā ṭhitā, kiṃ karomā’’ti pucchitvā kampamānā aṭṭhaṃsu. Bodhisatto ‘‘mā bhāyittha, ahaṃ vo jīvitaṃ dassāmī’’ti vānaragaṇaṃ samassāsetvā ujukaṃ uggatasākhaṃ āruyha gaṅgābhimukhaṃ [Pg.351] gatasākhaṃ gantvā tassā pariyantato pakkhanditvā dhanusatamattaṃ ṭhānaṃ atikkamma gaṅgātīre ekasmiṃ gumbamatthake patitvā tato oruyha ‘‘mamāgataṭṭhānaṃ ettakaṃ bhavissatī’’ti ākāsaṃ paricchinditvā ekaṃ vettalataṃ mūle chinditvā sodhetvā ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ rukkhe bajjhissati, ettakaṃ ākāsaṭṭhaṃ bhavissatī’’ti imāni dve ṭhānāni vavatthapetvā attano kaṭiyaṃ bandhanaṭṭhānaṃ na sallakkhesi.

보살은 사람들이 깊이 잠든 한밤중에 무리와 함께 갔습니다. 팔만 마리의 원숭이들은 가지에서 가지로 옮겨 다니며 망고를 먹었습니다. 왕은 잠에서 깨어 원숭이 떼를 보고 사람들을 깨워 궁수들을 불러 말했습니다. “열매를 먹는 저 원숭이들이 도망가지 못하도록 포위해서 쏘아라. 내일은 망고와 원숭이 고기를 함께 먹으리라.” 궁수들은 “알겠습니다”라고 대답하고 나무를 에워싸고 화살을 장전한 채 섰습니다. 원숭이들은 그들을 보고 죽음의 공포에 질려 도망칠 수 없게 되자 보살에게 다가가 “주여, ‘도망가는 원숭이들을 쏘리라’ 하며 궁수들이 나무를 에워싸고 서 있습니다. 저희는 어떻게 해야 합니까?”라고 물으며 벌벌 떨며 서 있었습니다. 보살은 “두려워하지 마라, 내가 너희에게 생명을 주리라”고 원숭이 무리를 안심시키고, 곧게 솟은 가지 위로 올라가 강 쪽으로 뻗은 가지로 가서 그 끝에서 도약하여 백 활 길이 정도의 거리를 건너 강변의 한 덤불 위로 내려앉았습니다. 거기서 내려와 “내가 온 거리가 이만큼이구나” 하고 허공의 거리를 가늠한 뒤, 등나무 덩굴 하나를 뿌리 쪽에서 잘라 다듬었습니다. “이만큼은 나무에 묶고, 이만큼은 허공에 있게 하리라”고 이 두 부분을 정했으나, 자신의 허리에 묶을 부분은 미처 생각하지 못했습니다.

So taṃ lataṃ ādāya ekaṃ koṭiṃ gaṅgātīre patiṭṭhitarukkhe bandhitvā ekaṃ attano kaṭiyaṃ bandhitvā vātacchinnavalāhako viya vegena dhanusatamattaṃ ṭhānaṃ laṅghitvā kaṭiyaṃ bandhanaṭṭhānassa asallakkhitattā rukkhaṃ pāpuṇituṃ asakkonto ubhohi hatthehi ambasākhaṃ daḷhaṃ gaṇhitvā vānaragaṇassa saññamadāsi ‘‘sīghaṃ mama piṭṭhiṃ maddamānā vettalatāya sotthigamanaṃ gacchathā’’ti. Asītisahassavānarā mahāsattaṃ vanditvā khamāpetvā tathā agamaṃsu. Tadā devadattopi makkaṭo hutvā tesaṃ abbhantare hoti. So ‘‘ayaṃ me paccāmittassa piṭṭhiṃ passituṃ kālo’’ti uccaṃ sākhaṃ āruyha vegaṃ janetvā tassa piṭṭhiyaṃ pati. Mahāsattassa hadayaṃ bhijji, balavavedanā uppajji. Sopi taṃ vedanāppattaṃ katvā pakkāmi. Mahāsatto ekakova ahosi. Rājā aniddāyanto vānarehi ca mahāsattena ca katakiriyaṃ sabbaṃ disvā ‘‘ayaṃ tiracchāno hutvā attano jīvitaṃ agaṇetvā parisāya sotthibhāvameva akāsī’’ti cintento nipajji.

그는 그 덩굴을 가지고 한쪽 끝을 강변에 서 있는 나무에 묶고, 다른 한쪽을 자신의 허리에 묶은 뒤, 바람에 흩어진 구름처럼 빠르게 백 활 길이의 거리를 뛰어넘었습니다. 그러나 허리에 묶을 길이를 계산에 넣지 않았기 때문에 나무에 도달할 수 없었고, 두 손으로 망고 나무 가지를 꽉 잡고서 원숭이 무리에게 신호를 보냈습니다. “속히 내 등을 밟고 등나무 덩굴을 따라 안전한 길로 가거라.” 팔만 마리의 원숭이들은 보살에게 절하고 용서를 구한 뒤 그 말대로 건너갔습니다. 그때 데바닷타도 원숭이가 되어 그들 가운데 있었습니다. 그는 “지금이 내 원수가 파멸하는 것을 볼 기회다”라고 생각하며 높은 가지에 올라가 힘껏 속도를 내어 보살의 등 위로 떨어졌습니다. 보살의 심장이 파열되었고, 극심한 통증이 일어났습니다. 그 데바닷타 원숭이도 보살에게 고통을 주고는 떠나버렸습니다. 보살은 홀로 남게 되었습니다. 잠들지 않고 있던 왕은 원숭이들과 보살이 행한 모든 일을 보고, “이 원숭이는 축생이면서도 자신의 생명을 돌보지 않고 오직 무리의 안녕만을 도모했구나”라고 생각하며 누웠습니다.

So pabhātāya rattiyā mahāsattassa tussitvā ‘‘na yuttaṃ imaṃ kapirājānaṃ nāsetuṃ, upāyena naṃ otāretvā paṭijaggissāmī’’ti antogaṅgāya nāvāsaṅghāṭaṃ ṭhapetvā tattha aṭṭakaṃ bandhāpetvā saṇikaṃ mahāsattaṃ otārāpetvā piṭṭhiyaṃ kāsāvavatthaṃ pattharāpetvā gaṅgodakena nhāpetvā phāṇitodakaṃ pāyetvā parisuddhasarīraṃ sahassapākatelena abbhañjāpetvā sayanapiṭṭhe eḷakacammaṃ santharāpetvā saṇikaṃ tattha nipajjāpetvā attanā nīce āsane nisīditvā paṭhamaṃ gāthamāha –

날이 밝자 왕은 보살에게 감동하여 “이 원숭이 왕을 죽게 내버려 두는 것은 옳지 않다. 방편을 써서 그를 내려오게 하여 보살펴 주리라”고 생각하고, 강물 위에 배들을 잇고 그 위에 대를 만들어 보살을 조심스럽게 내려오게 했습니다. 그의 등에 황색 옷(가사)을 깔아주고 강물로 씻긴 뒤 설탕물을 마시게 했으며, 깨끗해진 몸에 천 번 달인 기름을 바르고 침상 위에 양가죽을 깔아 그를 조심스럽게 눕혔습니다. 그리고 자신은 낮은 자리에 앉아 첫 번째 게송을 읊었습니다.

83.

83.

‘‘Attānaṃ saṅkamaṃ katvā, yo sotthiṃ samatārayi;

Kiṃ tvaṃ tesaṃ kime tuyhaṃ, honti ete mahākapī’’ti.

“자신을 다리로 만들어 무리를 안전하게 건너게 한 이여, 대원숭이여, 그대는 그들에게 누구이며, 그들은 그대에게 누구입니까?”

Tassattho [Pg.352] – ambho mahākapi, yo tvaṃ attānaṃ saṅkamaṃ katvā tulaṃ āropetvā jīvitaṃ pariccajitvā ime vānare sotthiṃ samatārayi, khemena santāresi; kiṃ tvaṃ tesaṃ hosi, kime tuyhaṃ vā kiṃsu ete hontīti?

그 뜻은 ‘오, 대원숭이여, 자신을 다리로 만들어 몸을 저울대처럼 걸치고 목숨을 버려 이 원숭이들을 안전하게 건너게 하고 평안하게 구원한 당신은 그들에게 어떤 존재이며, 그대에게 이들은 어떤 존재입니까?’라는 의미이다.

Taṃ sutvā bodhisatto rājānaṃ ovadanto sesagāthā abhāsi –

그 말을 듣고 보살은 왕을 가르치기 위해 남은 게송들을 읊었습니다.

84.

84.

‘‘Rājāhaṃ issaro tesaṃ, yūthassa parihārako;

Tesaṃ sokaparetānaṃ, bhītānaṃ te arindama.

“적을 제압하는 분이시여, 저는 그들의 왕이자 주인이요, 무리의 보호자입니다. 그들은 슬픔에 잠겨 당신을 두려워하고 있었습니다.”

85.

85.

‘‘Ullaṅghayitvā attānaṃ, vissaṭṭhadhanuno sataṃ;

Tato aparapādesu, daḷhaṃ bandhaṃ latāguṇaṃ.

“활시위에서 떠난 화살 백 개가 가는 거리만큼 몸을 날려 건넌 뒤, 뒷발에 넝쿨 줄을 단단히 묶었습니다.”

86.

86.

‘‘Chinnabbhamiva vātena, nuṇṇo rukkhaṃ upāgamiṃ;

Sohaṃ appabhavaṃ tattha, sākhaṃ hatthehi aggahiṃ.

“바람에 흩날리는 구름처럼 그 힘에 밀려 나무에 도달했습니다. 저는 거리가 부족했기에 손으로 나뭇가지를 붙잡았습니다.”

87.

87.

‘‘Taṃ maṃ viyāyataṃ santaṃ, sākhāya ca latāya ca;

Samanukkamantā pādehi, sotthiṃ sākhāmigā gatā.

“나뭇가지와 넝쿨 사이에 몸이 팽팽하게 당겨진 저를, 원숭이들은 발로 밟고 지나가서 안전하게 갔습니다.”

88.

88.

‘‘Taṃ maṃ na tapate bandho, mato me na tapessati;

Sukhamāharitaṃ tesaṃ, yesaṃ rajjamakārayiṃ.

“그러한 제게 묶임은 고통스럽지 않고, 죽음 또한 고통스럽지 않을 것입니다. 제가 통치했던 그들에게 행복을 가져다주었기 때문입니다.”

89.

89.

‘‘Esā te upamā rāja, taṃ suṇohi arindama;

Raññā raṭṭhassa yoggassa, balassa nigamassa ca;

Sabbesaṃ sukhameṭṭhabbaṃ, khattiyena pajānatā’’ti.

“왕이여, 적을 제압하는 분이시여, 이것이 당신을 위한 비유이니 들으십시오. 지혜로운 왕(크샤트리아)은 나라와 탈것과 군대와 마을과 모든 백성의 행복을 구해야 합니다.”

Tattha tesanti tesaṃ asītisahassānaṃ vānarānaṃ. Bhītānaṃ teti tava vijjhanatthāya āṇāpetvā ṭhitassa bhītānaṃ. Arindamāti rājānaṃ ālapati. Rājā hi corādīnaṃ arīnaṃ damanato ‘‘arindamo’’ti vuccati. Vissaṭṭhadhanuno satanti anāropitadhanusatappamāṇaṃ ṭhānaṃ attānaṃ ākāse ullaṅghayitvā vissajjetvā tato imamhā rukkhā laṅghayitvā gataṭṭhānato. Aparapādesūti pacchāpādesu. Idaṃ kaṭibhāgaṃ sandhāya vuttaṃ. Bodhisatto hi kaṭibhāge taṃ latāguṇaṃ daḷhaṃ bandhitvā pacchimapādehi bhūmiyaṃ akkamitvā vissajjetvā vātavegena ākāsaṃ pakkhandi. Nuṇṇo [Pg.353] rukkhaṃ upāgaminti vātacchinnaṃ abbhamiva attano vegajanitena vātena nuṇṇo. Yathā vātacchinnabbhaṃ vātena, evaṃ attano vegena nuṇṇo hutvā imaṃ ambarukkhaṃ upāgamiṃ. Appabhavanti so ahaṃ tattha ākāsappadese rukkhaṃ pāpuṇituṃ appahonto tassa rukkhassa sākhaṃ hatthehi aggahesinti attho.

거기서 ‘tesaṃ’은 그 8만 마리의 원숭이들을 의미한다. ‘bhītānaṃ te’는 당신이 쏘라고 명령하며 서 있기에 두려워하는 자들을 말한다. ‘Arindama’는 왕을 부르는 말이다. 왕은 도둑 등의 적(ari)을 제압(damana)하기 때문에 ‘아린다마’라고 불린다. ‘vissaṭṭhadhanuno sataṃ’은 시위에 걸지 않은 활 백 개 정도의 거리를 허공으로 몸을 날려 보낸 뒤, 이 나무에서 뛰어 건너간 곳으로부터의 거리이다. ‘aparapādesu’는 뒷발들을 말한다. 이것은 허리 부분을 염두에 두고 한 말이다. 보살은 허리 부분에 그 넝쿨 줄을 단단히 묶고 뒷발로 땅을 딛고 박차고 나가서 바람의 속도로 허공을 날았다. ‘nuṇṇo rukkhaṃ upāgamiṃ’은 바람에 찢긴 구름처럼 자신의 속도에서 생긴 바람에 밀려났다는 뜻이다. 마치 바람에 찢긴 구름이 바람에 밀리듯, 자신의 속도에 밀려 이 망고 나무에 도달했다. ‘appabhavaṃ’은 내가 그곳 허공에서 나무에 닿기에 부족하여 그 나무의 가지를 손으로 붙잡았다는 뜻이다.

Viyāyatanti rukkhasākhāya ca vettalatāya ca vīṇāya bhamaratanti viya vitataṃ ākaḍḍhitasarīraṃ. Samanukkamantāti mayā anuññātā maṃ vanditvā pādehi anukkamantā nirantarameva akkamantā sotthiṃ gatā. Taṃ maṃ na tapate bandhoti taṃ maṃ nāpi so valliyā bandho tapati, nāpi idāni maraṇaṃ tapessati. Kiṃkāraṇā? Sukhamāharitaṃ tesanti yasmā yesaṃ ahaṃ rajjamakārayiṃ, tesaṃ mayā sukhamāharitaṃ. Ete hi ‘‘mahārāja, ayaṃ no uppannaṃ dukkhaṃ haritvā sukhaṃ āharissatī’’ti maṃ rājānaṃ akaṃsu. Ahampi ‘‘tumhākaṃ uppannaṃ dukkhaṃ harissāmi’’cceva etesaṃ rājā jāto. Taṃ ajja mayā etesaṃ maraṇadukkhaṃ haritvā jīvitasukhaṃ āhaṭaṃ, tena maṃ nāpi bandho tapati, na maraṇavadho tapessati.

‘viyāyataṃ’은 나뭇가지와 등나무 넝쿨 사이에서 거문고 줄처럼 팽팽하게 늘어난 몸을 의미한다. ‘samanukkamantā’는 나의 허락을 받고 나에게 절한 뒤 발로 밟고 지나가되, 끊임없이 밟고 지나가서 안전하게 갔다는 뜻이다. ‘taṃ maṃ na tapate bandho’는 그러한 나에게 그 넝쿨의 묶임도 괴롭지 않고, 이제 죽음 또한 괴롭지 않을 것이라는 뜻이다. 왜냐하면? ‘sukhamāharitaṃ tesaṃ’ 즉, 내가 통치했던 그들에게 내가 행복을 가져다주었기 때문이다. 이들은 ‘대왕이시여, 이분은 우리에게 생긴 고통을 제거하고 행복을 가져다줄 것이다’라며 나를 왕으로 삼았다. 나 또한 ‘너희에게 생긴 고통을 제거해주리라’ 생각하며 그들의 왕이 되었다. 오늘 내가 그들의 죽음의 고통을 제거하고 생명의 행복을 가져다주었으니, 그 때문에 나에게 묶임도 괴롭지 않고 죽음의 살해 또한 괴롭지 않을 것이다.

Esā te upamāti esā te mahārāja, mayā katakiriyāya upamā. Taṃ suṇohīti tasmā imāya upamāya saṃsandetvā attano diyyamānaṃ ovādaṃ suṇāhi. Raññā raṭṭhassāti mahārāja, raññā nāma ucchuyante ucchuṃ viya raṭṭhaṃ apīḷetvā catubbidhaṃ agatigamanaṃ pahāya catūhi saṅgahavatthūhi saṅgaṇhantena dasasu rājadhammesu patiṭṭhāya mayā viya attano jīvitaṃ pariccajitvā ‘‘kintime raṭṭhavāsino vigatabhayā gimhakāle vivaṭadvāre ñātīhi ca parivārakehi ca parivāritā ure putte naccentā sītena vātena bījiyamānā yathāruci attano attano santakaṃ paribhuñjantā kāyikacetasikasukhasamaṅgino bhaveyyu’’nti sakalaraṭṭhassa ca rathasakaṭādiyuttavāhanassa yoggassa ca pattisaṅkhātassa balassa ca nigamajanapadasaṅkhātassa nigamassa ca sabbesaṃ sukhameva esitabbaṃ gavesitabbanti attho. Khattiyena pajānatāti khettānaṃ adhipatibhāvena ‘‘khattiyo’’ti laddhanāmena pana etena avasesasatte atikkamma pajānatā ñāṇasampannena bhavitabbanti.

‘esā te upamā’는 대왕이시여, 이것은 내가 행한 일에 대한 비유라는 뜻이다. ‘taṃ suṇohi’는 그러므로 이 비유에 비추어 당신에게 주어지는 훈계를 들으라는 뜻이다. ‘raññā raṭṭhassa’는 대왕이시여, 왕이란 사탕수수 짜는 기계에서 사탕수수를 짜듯 나라를 압박하지 않고, 네 가지 그릇된 길을 버리고 네 가지 포섭하는 법(사섭법)으로 거두어들이며, 열 가지 왕의 도리(십왕법)에 머물러 나처럼 자신의 목숨을 버리면서까지 ‘어떻게 하면 이 나라 백성들이 두려움 없이 여름철에 문을 열어놓고 친지들과 권속들에 둘러싸여 가슴 위에서 아이들을 춤추게 하고 시원한 바람을 쐬며 뜻에 따라 자기 소유물을 즐기며 육체적 정신적 행복을 갖출 수 있을까’ 하고 생각하며 온 나라와 마차 등의 탈것과 군대와 마을과 지방으로 이루어진 공동체 모두의 행복만을 구하고 찾아야 한다는 뜻이다. ‘khattiyena pajānatā’는 땅의 주인이라는 의미로 ‘크샤트리아’라는 이름을 얻은 자로서, 나머지 중생들을 능가하는 지혜를 갖춘 자가 되어야 한다는 뜻이다.

Evaṃ [Pg.354] mahāsatto rājānaṃ ovadanto anusāsantova kālamakāsi. Rājā amacce pakkosāpetvā ‘‘imassa kapirājassa rājūnaṃ viya sarīrakiccaṃ karothā’’ti vatvā itthāgārampi āṇāpesi ‘‘tumhe rattavatthanivatthā vikiṇṇakesā daṇḍadīpikahatthā kapirājānaṃ parivāretvā āḷāhanaṃ gacchathā’’ti. Amaccā dārūnaṃ sakaṭasatamattena citakaṃ karitvā rājūnaṃ karaṇaniyāmeneva mahāsattassa sarīrakiccaṃ katvā sīsakapālaṃ gahetvā rañño santikaṃ agamaṃsu. Rājā mahāsattassa āḷāhane cetiyaṃ kāretvā dīpe jālāpetvā gandhamālādīhi pūjetvā sīsakapālaṃ suvaṇṇakhacitaṃ kāretvā kuntagge ṭhapetvā purato katvā gandhamālādīhi pūjento bārāṇasiṃ gantvā antorājadvāre ṭhapetvā sakalanagaraṃ sajjāpetvā sattāhaṃ dhātupūjaṃ kāresi. Atha naṃ dhātuṃ gahetvā cetiyaṃ kāretvā yāvajīvaṃ gandhamālādīhi pūjetvā bodhisattassa ovāde patiṭṭhāya dānādīni puññāni karonto dhammena rajjaṃ kāretvā saggaparāyaṇo ahosi.

이처럼 마하사또는 왕에게 훈계하고 가르침을 전하며 목숨을 마쳤다. 왕은 신하들을 불러 “이 원숭이 왕에게 왕들의 예우와 같이 장례를 치르라”고 말하고 후궁들에게도 명령했다. “그대들은 붉은 옷을 입고 머리를 풀어헤친 채 횃불을 손에 들고 원숭이 왕을 에워싸고 화장터로 가라.” 신하들은 수레 백 대 분량의 땔감으로 장작더미를 만들어 왕들의 방식대로 마하사또의 시신을 화장하고 두개골을 거두어 왕에게 가져왔다. 왕은 마하사또의 화장터에 탑을 세우고 등불을 밝히며 향과 꽃 등으로 공양했다. 두개골은 금으로 장식하여 창끝에 세워 앞세우고 향과 꽃 등으로 공양하며 바라나시로 돌아가 왕궁 문 안에 두고 온 성을 장식하게 한 뒤 7일 동안 사리 공양을 올렸다. 그런 다음 그 유골을 모셔 탑을 세우고 평생토록 향과 꽃 등으로 공양했으며, 보살의 훈계에 머물며 보시 등의 공덕을 짓고 법으로써 다스리다가 천상에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, duṭṭhakapi devadatto, parisā buddhaparisā, kapirājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치고 진리를 선포하신 뒤 자타카를 결합하셨다. “그때의 왕은 아난다였고, 사악한 원숭이는 데와닷다였으며, 대중은 부처님의 대중이었고, 원숭이 왕은 바로 나였다.”

Mahākapijātakavaṇṇanā dutiyā.

제2편 대원숭이 자타카 주석이 끝났다.

[408] 3. Kumbhakārajātakavaṇṇanā

[408] 3. 쿰바카라 자타카 주석

Ambāhamaddaṃ vanamantarasminti idaṃ satthā jetavane viharanto kilesaniggahaṃ ārabbha kathesi. Vatthu pānīyajātake (jā. 1.11.59 ādayo) āvi bhavissati. Tadā pana sāvatthiyaṃ pañcasatā sahāyakā pabbajitvā antokoṭisanthāre vasamānā aḍḍharattasamaye kāmavitakkaṃ vitakkayiṃsu. Satthā attano sāvake rattiyā tayo vāre, divasassa tayo vāreti rattindivaṃ cha vāre olokento kikī aṇḍaṃ viya, camarī vāladhiṃ viya, mātā piyaputtaṃ viya, ekacakkhuko puriso cakkhuṃ viya rakkhati, tasmiṃ tasmiṃyeva khaṇe uppannakilesaṃ niggaṇhāti. So taṃ divasaṃ aḍḍharattasamaye jetavanaṃ [Pg.355] pariggaṇhanto tesaṃ bhikkhūnaṃ vitakkasamudācāraṃ ñatvā ‘‘imesaṃ bhikkhūnaṃ abbhantare ayaṃ kileso vaḍḍhanto arahattassa hetuṃ bhindissati, idāneva nesaṃ kilesaṃ niggaṇhitvā arahattaṃ dassāmī’’ti gandhakuṭito nikkhamitvā ānandattheraṃ pakkosāpetvā ‘‘ānanda, antokoṭisanthāre vasanakabhikkhū sabbe sannipātehī’’ti sannipātāpetvā paññattavarabuddhāsane nisīditvā ‘‘na, bhikkhave, antopavattakilesānaṃ vase vattituṃ vaṭṭati, kileso hi vaḍḍhamāno paccāmitto viya mahāvināsaṃ pāpeti, bhikkhunā nāma appamattakampi kilesaṃ niggaṇhituṃ vaṭṭati, porāṇakapaṇḍitā appamattakaṃ ārammaṇaṃ disvā abbhantare pavattakilesaṃ niggaṇhitvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.

"숲속에서 나는 보았네"라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때 번뇌의 제압에 관하여 말씀하신 것이다. 그 배경 이야기는 파니야 자타카(Jātaka 459 등)에서 분명해질 것이다. 그때 사밧티에서 오백 명의 친구가 출가하여 제타바나 정사 내부에 머물고 있었는데, 한밤중에 감각적 욕망에 관한 사유(kāmavitakka)를 일으켰다. 스승께서는 당신의 제자들을 밤에 세 번, 낮에 세 번, 이렇게 밤낮으로 여섯 번을 살피시는데, 마치 물떼새가 알을 보호하듯, 야크가 꼬리 털을 보호하듯, 어머니가 사랑하는 아들을 보호하듯, 외눈박이 사람이 하나뿐인 눈을 보호하듯 살피시며, 그때그때 일어난 번뇌를 제압하신다. 부처님께서는 그날 한밤중에 제타바나를 두루 살피시던 중 그 비구들의 사유가 일어남을 아시고, "이 비구들 내면에서 이 번뇌가 자라나면 아라한 과의 원인을 파괴할 것이다. 지금 당장 그들의 번뇌를 제압하여 아라한 과를 얻게 하리라" 생각하셨다. 향실에서 나오셔서 아난다 장로를 부르시어 "아난다야, 정사 내부에 머무는 비구들을 모두 소집하여라" 하고 소집하게 하신 뒤, 마련된 훌륭한 부처님의 자리에 앉으셨다. 그리고 "비구들이여, 내면에서 일어나는 번뇌의 지배를 받는 것은 마땅하지 않다. 번뇌는 자라나면 마치 원수처럼 큰 파멸에 이르게 하기 때문이다. 비구라면 아주 작은 번뇌라도 제압해야 한다. 옛 현자들은 아주 작은 대상을 보고도 내면에서 일어나는 번뇌를 제압하여 벽지불의 지혜를 성취하였다"라고 말씀하시고 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasinagarassa dvāragāme kumbhakārakule nibbattitvā vayappatto kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā ekaṃ puttañca dhītarañca labhitvā kumbhakārakammaṃ nissāya puttadāraṃ posesi. Tadā kaliṅgaraṭṭhe dantapuranagare karaṇḍako nāma rājā mahantena parivārena uyyānaṃ gacchanto uyyānadvāre phalabhārabharitaṃ madhuraphalaṃ ambarukkhaṃ disvā hatthikkhandhavaragatoyeva hatthaṃ pasāretvā ekaṃ ambapiṇḍaṃ gahetvā uyyānaṃ pavisitvā maṅgalasilāya nisinno dātabbayuttakānaṃ datvā ambaṃ paribhuñji. ‘‘Raññā gahitakālato paṭṭhāya sesehi nāma gahetabbamevā’’ti amaccāpi brāhmaṇagahapatikādayopi ambāni pātetvā khādiṃsu. Pacchā āgatā rukkhaṃ āruyha muggarehi pothetvā obhaggavibhaggasākhaṃ katvā āmakaphalampi asesetvā khādiṃsu.

옛날 바라나시에서 브라마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 바라나시 성의 성문 앞 마을에 있는 도공의 가문에서 태어났다. 성인이 되어 가정을 이루고 아들 하나와 딸 하나를 얻어, 도공 일을 하며 처자식을 봉양했다. 그때 깔링가 국 단타푸라 성에 까란다카라는 왕이 있었는데, 큰 수행원들과 함께 공원에 가다가 공원 입구에서 열매가 가득 달린 달콤한 망고 나무를 보았다. 훌륭한 코끼리 등 위에 탄 채로 손을 뻗어 망고 한 송이를 따서 공원에 들어가 서기(吉祥石)에 앉아, 나누어 줄 만한 사람들에게 나누어 준 뒤 망고를 먹었다. "왕께서 따신 이후에는 나머지 사람들이 따도 된다"고 생각하여 대신들과 브라만, 거사들도 망고를 떨어뜨려 먹었다. 나중에 온 사람들은 나무에 올라가 몽둥이로 때려 나뭇가지를 꺾고 부수어, 익지 않은 열매까지 남김없이 다 먹어 치웠다.

Rājā divasaṃ uyyāne kīḷitvā sāyanhasamaye alaṅkatahatthikkhandhavare nisīditvā gacchanto taṃ rukkhaṃ disvā hatthito otaritvā rukkhamūlaṃ gantvā rukkhaṃ oloketvā ‘‘ayaṃ pātova passantānaṃ atittikaro phalabhārabharito sobhamāno aṭṭhāsi, idāni gahitaphalo obhaggavibhaggo asobhamāno ṭhito’’ti cintetvā puna aññato olokento aparaṃ nipphalaṃ ambarukkhaṃ disvā ‘‘esa rukkho attano nipphalabhāvena muṇḍamaṇipabbato viya sobhamāno ṭhito, ayaṃ [Pg.356] pana saphalabhāvena imaṃ byasanaṃ patto, idaṃ agāramajjhampi phalitarukkhasadisaṃ, pabbajjā nipphalarukkhasadisā, sadhanasseva bhayaṃ atthi, niddhanassa bhayaṃ natthi, mayāpi nipphalarukkhena viya bhavitabba’’nti phalarukkhaṃ ārammaṇaṃ katvā rukkhamūle ṭhitakova tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattetvā ‘‘viddhaṃsitā dāni me mātukucchikuṭikā, chinnā tīsu bhavesu paṭisandhi, sodhitā saṃsāraukkārabhūmi, sosito mayā assusamuddo, bhinno aṭṭhipākāro, natthi me puna paṭisandhī’’ti āvajjento sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitova aṭṭhāsi.

왕은 온종일 공원에서 즐기다가 저녁 무렵 장식된 훌륭한 코끼리 등에 앉아 돌아가던 중 그 나무를 보게 되었다. 코끼리에서 내려 나무 밑으로 가서 나무를 살피며 생각했다. "이 나무는 오늘 아침에 볼 때는 열매가 가득 달려 보는 이들을 싫증 나지 않게 하며 아름답게 서 있더니, 지금은 열매를 다 빼앗기고 가지가 꺾이고 부서져 추한 모습으로 서 있구나." 다시 다른 쪽을 보다가 열매가 없는 다른 망고 나무를 보고 생각했다. "저 나무는 열매가 없으므로 깎아 놓은 보석 산처럼 아름답게 서 있다. 그러나 이 나무는 열매가 있다는 이유로 이 재난을 당했구나. 이 재가의 삶도 열매 맺은 나무와 같고, 출가는 열매 없는 나무와 같다. 재산이 있는 자에게만 두려움이 있고, 재산이 없는 자에게는 두려움이 없다. 나 또한 열매 없는 나무처럼 되어야겠다." 왕은 열매 맺은 나무를 대상으로 삼아 나무 밑에 선 채로 삼법인을 관찰하고 위빳사나를 닦아 벽지불의 지혜를 성취했다. "이제 나의 모태라는 오두막은 파괴되었고, 세 가지 존재에서의 재생의 연결은 끊어졌다. 윤회라는 오물 구덩이는 청소되었고, 눈물의 바다는 말라버렸다. 뼈의 성벽은 무너졌으니, 내게 다시는 태어남이 없다"라고 반조하며 모든 장신구로 치장한 채 그대로 서 있었다.

Atha naṃ amaccā āhaṃsu ‘‘atibahuṃ ṭhitattha, mahārājā’’ti. ‘‘Na mayaṃ mahārājāno, paccekabuddhā nāma maya’’nti. ‘‘Paccekabuddhā nāma tumhādisā na honti, devā’’ti. ‘‘Atha kīdisā hontī’’ti? ‘‘Oropitakesamassukāsāvavatthapaṭicchannā kule vā gaṇe vā alaggā vātacchinnavalāhakarāhumuttacandamaṇḍalapaṭibhāgā himavante nandamūlakapabbhāre vasanti, evarūpā deva, paccekabuddhā’’ti. Tasmiṃ khaṇe rājā hatthaṃ ukkhipitvā sīsaṃ parāmasi, tāvadevassa gihiliṅgaṃ antaradhāyi, samaṇaliṅgaṃ pāturahosi.

그러자 대신들이 왕에게 "대왕이시여, 너무 오래 서 계십니다"라고 말했다. "우리는 대왕이 아니다. 우리는 벽지불이라 불리는 존재이다." "벽지불이라는 분들은 폐하와 같은 모습이 아닙니다." "그렇다면 어떤 모습이냐?" "머리카락과 수염을 깎고 가사를 걸치셨으며, 가문이나 무리에 집착하지 않으시고, 구름을 흩어버리는 바람과 같으며 라후의 입에서 벗어난 달과 같으신 분들로, 히말라야의 난다물라카 동굴에 사십니다. 폐하, 벽지불은 그러한 모습입니다." 그 순간 왕이 손을 들어 머리를 만지자마자 재가자의 모습은 사라지고 수행자의 모습이 나타났다.

‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti. –

"세 벌의 가사와 발우, 면도칼, 바늘과 허리띠, 그리고 정수기가 있으니, 이 여덟 가지가 수행하는 비구의 필수품이다."

Evaṃ vuttā samaṇaparikkhārā kāyapaṭibaddhāva ahesuṃ. So ākāse ṭhatvā mahājanassa ovādaṃ datvā anilapathena uttarahimavante nandamūlakapabbhārameva agamāsi.

이처럼 언급된 수행자의 필수품들이 몸에 갖추어졌다. 그 벽지불은 허공에 머물며 대중에게 훈계를 준 뒤, 신통력을 이용하여 북히말라야의 난다물라카 동굴로 떠나갔다.

Gandhāraraṭṭhepi takkasilanagare naggaji nāma rājā uparipāsāde pallaṅkamajjhagato ekaṃ itthiṃ ekekahatthe ekekaṃ maṇivalayaṃ piḷandhitvā avidūre nisīditvā gandhaṃ pisamānaṃ disvā ‘‘etāni valayāni ekekabhāvena na ghaṭṭenti na viravantī’’ti olokento nisīdi. Atha sā dakkhiṇahatthato valayaṃ vāmahattheyeva piḷandhitvā dakkhiṇahatthena gandhaṃ saṅkaḍḍhitvā pisituṃ ārabhi, vāmahatthe valayaṃ dutiyaṃ āgamma ghaṭṭiyamānaṃ saddamakāsi. Rājā tāni dve valayāni aññamaññaṃ ghaṭṭentāni viravantāni disvā cintesi ‘‘idaṃ valayaṃ ekekakāle na ghaṭṭesi, dutiyaṃ āgamma ghaṭṭeti, saddaṃ karoti, evameva ime sattāpi ekekā [Pg.357] na ghaṭṭenti na vivadanti, dve tayo hutvā aññamaññaṃ ghaṭṭenti, kalahaṃ karonti. Ahaṃ pana kasmīragandhāresu dvīsu rajjesu raṭṭhavāsino vicāremi, mayāpi ekavalayasadisena hutvā paraṃ avicāretvā attānameva vicārentena vasituṃ vaṭṭatī’’ti saṅghaṭṭanavalayaṃ ārammaṇaṃ katvā yathānisinnova tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattesi. Sesaṃ purimasadisameva.

간다라 왕국의 딱까실라 시에서도 낙가지(Naggaji)라는 이름의 왕이 궁전 위층의 보좌에 앉아 있다가, 가까운 곳에서 한 여인이 양손에 각각 하나씩 보석 팔찌를 끼고 향을 갈고 있는 것을 보고, '이 팔찌들은 각각 하나씩이라 서로 부딪치지 않고 소리도 나지 않는구나'라고 관찰하며 앉아 있었다. 그때 그녀가 오른손의 팔찌를 왼손으로 옮겨 끼고 오른손으로 향을 긁어모아 갈기 시작하자, 왼손에 있던 팔찌가 두 번째 팔찌와 부딪치며 소리를 냈다. 왕은 그 두 팔찌가 서로 부딪쳐 소리 내는 것을 보고 생각했다. '이 팔찌가 하나일 때는 부딪치지 않았는데, 동료(다른 팔찌)가 생기니 부딪치며 소리를 내는구나. 이와 같이 중생들도 혼자일 때는 부딪치지 않고 다투지 않으나, 둘이나 셋이 되면 서로 부딪치고 다툼을 일으킨다. 나는 카슈미르와 간다라 두 왕국의 백성들을 다스리고 있지만, 나 또한 하나의 팔찌처럼 되어 남을 다스리지 않고 자신만을 다스리며 사는 것이 마땅하리라.' 그는 부딪치는 팔찌를 명상의 대상으로 삼아 앉아 있는 그대로 세 가지 특성(삼법인)을 고찰하고 위빳사나를 닦아 벽지불의 지혜를 증득했다. 나머지는 이전과 같다.

Videharaṭṭhe mithilanagare nimi nāma rājā bhuttapātarāso amaccagaṇaparivuto vivaṭasīhapañjarena antaravīthiṃ pekkhamāno aṭṭhāsi. Atheko seno sūnāpaṇato maṃsapesiṃ gahetvā ākāsaṃ pakkhandi. Tamenaṃ ito cito ca gijjhādayo sakuṇā samparivāretvā āhārahetu tuṇḍena vijjhantā pakkhehi paharantā pādehi maddantā agamaṃsu. So attano vadhaṃ asahamāno taṃ maṃsaṃ chaḍḍesi. Añño gaṇhi, sakuṇā imaṃ muñcitvā taṃ anubandhiṃsu. Tenapi vissaṭṭhaṃ añño aggahesi, tampi tatheva viheṭhesuṃ. Rājā te sakuṇe disvā cintesi ‘‘yo yo maṃsapesiṃ gaṇhi, tassa tasseva dukkhaṃ, yo yo taṃ vissajjesi, tassa tasseva sukhaṃ, imepi pañca kāmaguṇe yo yo gaṇhāti, tassa tasseva dukkhaṃ, itarassa sukhaṃ, ime hi bahūnaṃ sādhāraṇā, mayhaṃ kho pana soḷasa itthisahassāni, mayā vissaṭṭhamaṃsapiṇḍena viya senena pañca kāmaguṇe pahāya sukhitena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti. So yoniso manasi karonto yathāṭhitova tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattesi. Sesaṃ purimasadisameva.

위데하 왕국의 미틸라 시에서 니미(Nimi)라는 이름의 왕이 아침 식사를 마친 후 신하들에게 둘러싸여 열린 사자창(발코니 창문)을 통해 길거리를 내다보며 서 있었다. 그때 매 한 마리가 정육점에서 고기 한 덩이를 물고 하늘로 솟구쳤다. 그러자 여기저기서 독수리 등의 새들이 몰려와 먹이 때문에 부리로 쪼고 날개로 치며 발로 짓밟으며 쫓아갔다. 그 매는 죽임을 당하는 것을 견디지 못해 그 고기를 버렸다. 그러자 다른 새가 그것을 낚아챘고, 새들은 처음에 고기를 가졌던 매를 놓아주고 그 다른 새를 뒤쫓았다. 그가 고기를 놓자 또 다른 새가 잡았고, 그 역시 똑같이 괴롭힘을 당했다. 왕은 그 새들을 보고 생각했다. '누구든지 고기 덩이를 잡는 자에게만 괴로움이 있고, 그것을 놓아버리는 자에게만 즐거움이 있구나. 이 다섯 가지 감각적 욕망의 대상도 누구든지 잡는 자에게는 괴로움이 있고, 잡지 않는 이에게만 즐거움이 있다. 이 감각적 욕망들은 많은 이들에게 공통된(얽혀 있는) 것이다. 나에게는 만 육천 명의 여인이 있지만, 나는 고기 덩이를 버린 매처럼 감각적 욕망을 버리고 행복해지는 것이 마땅하리라.' 그는 여리작의(如理作意)하며 서 있는 그대로 세 가지 특성을 고찰하고 위빳사나를 닦아 벽지불의 지혜를 증득했다. 나머지는 이전과 같다.

Uttarapañcālaraṭṭhe kapilanagare dummukho nāma rājā bhuttapātarāso sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito amaccagaṇaparivuto vivaṭasīhapañjare rājaṅgaṇaṃ olokento aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe gopālakā vajadvāraṃ vivariṃsu, usabhā vajato nikkhamitvā kilesavasena ekaṃ gāviṃ anubandhiṃsu. Tattheko tikhiṇasiṅgo mahāusabho aññaṃ usabhaṃ āgacchantaṃ disvā kilesamaccherābhibhūto tikhiṇena siṅgena antarasatthimhi pahari. Tassa pahāramukhena antāni nikkhamiṃsu, so tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Rājā taṃ [Pg.358] disvā cintesi ‘‘ime sattā tiracchānagate ādiṃ katvā kilesavasena dukkhaṃ pāpuṇanti, ayaṃ usabho kilesaṃ nissāya jīvitakkhayaṃ patto, aññepi sattā kileseheva kampanti, mayā imesaṃ sattānaṃ kampanakilese pahātuṃ vaṭṭatī’’ti. So ṭhitakova tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattesi. Sesaṃ purimasadisameva.

웃따라빤짤라 왕국의 까삘라 시에서 둠무카(Dummukha)라는 이름의 왕이 아침 식사를 마친 후 온갖 장신구로 치장하고 신하들에게 둘러싸여 열린 사자창으로 왕궁 마당을 내다보며 서 있었다. 그때 소를 치는 사람들이 외양간 문을 열자, 수소들이 외양간에서 나와 번뇌의 힘으로 암소 한 마리를 뒤쫓았다. 그때 뿔이 날카로운 큰 수소 한 마리가 다른 수소가 오는 것을 보고 번뇌와 질투(인색함)에 사로잡혀 날카로운 뿔로 그 수소의 허벅지 사이를 찔렀다. 찔린 곳으로 창자가 흘러나왔고, 그 수소는 그 자리에서 목숨을 잃었다. 왕은 그것을 보고 생각했다. '이 중생들은 축생으로부터 시작하여 번뇌의 힘으로 괴로움을 겪는구나. 이 수소는 번뇌 때문에 죽음에 이르렀다. 다른 중생들도 번뇌 때문에 흔들리고 있으니, 나도 중생들을 흔들리게 하는 이 번뇌들을 버리는 것이 마땅하리라.' 그는 선 채로 세 가지 특성을 고찰하고 위빳사나를 닦아 벽지불의 지혜를 증득했다. 나머지는 이전과 같다.

Athekadivasaṃ cattāro paccekabuddhā bhikkhācāravelaṃ sallakkhetvā nandamūlakapabbhārā nikkhamma anotattadahe nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā katasarīrapaṭijagganā manosilātale ṭhatvā nivāsetvā pattacīvaramādāya iddhiyā ākāse uppatitvā pañcavaṇṇavalāhake maddamānā gantvā bārāṇasinagaradvāragāmakassa avidūre otaritvā ekasmiṃ phāsukaṭṭhāne cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ gahetvā dvāragāmaṃ pavisitvā piṇḍāya carantā bodhisattassa gehadvāraṃ sampāpuṇiṃsu. Bodhisatto te disvā tuṭṭhacitto hutvā gehaṃ pavesetvā paññattāsane nisīdāpetvā dakkhiṇodakaṃ datvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā ekamantaṃ nisīditvā saṅghattheraṃ vanditvā ‘‘bhante, tumhākaṃ pabbajjā ativiya sobhati, vippasannāni vo indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo, kiṃ nu kho ārammaṇaṃ disvā tumhe imaṃ bhikkhācariyapabbajjaṃ upagatā’’ti pucchi. Yathā ca saṅghattheraṃ, evaṃ sesepi upasaṅkamitvā pucchi. Athassa te cattāropi janā ‘‘ahaṃ asukanagare asukaraṭṭhe asukarājā nāma hutvā’’tiādinā nayena attano attano abhinikkhamanavatthūni kathetvā paṭipāṭiyā ekekaṃ gāthamāhaṃsu –

그러던 어느 날 네 분의 벽지불이 탁발할 시간을 살피고 난다물라까 동굴에서 나와 아노땃따 호수에서 용덩굴 칫가지로 양치질을 하고 몸 단장을 한 뒤, 마노실라 바위 위에 서서 가사를 입고 발우와 가사를 들고 신통력으로 하늘로 솟구쳐 오색 구름을 밟으며 날아갔다. 바라나시 성문 마을 근처에 내려와 편안한 곳에서 가사를 걸치고 발우를 들고 마을에 들어가 탁발을 하다가 보살의 집 문 앞에 이르렀다. 보살은 그들을 보고 기쁜 마음으로 집 안으로 모셔 마련된 자리에 앉히고 보시의 물을 드린 후, 맛있는 음식으로 대접했다. 그리고 한 곁에 앉아 승가의 장로에게 절하며 '존자시여, 당신들의 출가 생활은 매우 아름답습니다. 감각기관은 맑고 피부색은 깨끗합니다. 도대체 어떤 대상을 보고 이 탁발 수행의 길에 드셨습니까?'라고 여쭈었다. 장로에게 물은 것처럼 나머지 분들에게도 다가가 물었다. 그러자 그들 네 명은 '나는 어느 나라 어느 도성의 아무개 왕이었는데'라는 식으로 각자 출가하게 된 사연을 말하며 차례대로 게송 한 구절씩을 읊었다.

90.

90.

‘‘Ambāhamaddaṃ vanamantarasmiṃ, nilobhāsaṃ phalitaṃ saṃvirūḷhaṃ;

Tamaddasaṃ phalahetu vibhaggaṃ, taṃ disvā bhikkhācariyaṃ carāmi.

나는 숲속에서 짙푸른 빛을 띠며 열매가 무성하게 열린 망고나무를 보았노라. 열매 때문에 꺾여버린 그 나무를 보고, 나는 탁발 수행의 길을 가노라.

91.

91.

‘‘Selaṃ sumaṭṭhaṃ naravīraniṭṭhitaṃ, nārī yugaṃ dhārayi appasaddaṃ;

Dutiyañca āgamma ahosi saddo, taṃ disvā bhikkhācariyaṃ carāmi.

“사람 중의 영웅(지혜로운 이)이 완성하고 아주 잘 닦인 보석 팔찌를 한 여인이 한 쌍 끼었을 때는 소리가 없었으나, 두 번째 것이 부딪치자 소리가 났노라. 그것을 보고 나는 탁발 수행의 길을 가노라.”

92.

92.

‘‘Dijā [Pg.359] dijaṃ kuṇapamāharantaṃ, ekaṃ samānaṃ bahukā samecca;

Āhārahetū paripātayiṃsu, taṃ disvā bhikkhācariyaṃ carāmi.

“새들이 고기 덩이를 물고 가는 한 마리 새에게 몰려들어, 먹이 때문에 그를 공격했노라. 그것을 보고 나는 탁발 수행의 길을 가노라.”

93.

93.

‘‘Usabhāhamaddaṃ yūthassa majjhe, calakkakuṃ vaṇṇabalūpapannaṃ;

Tamaddasaṃ kāmahetu vitunnaṃ, taṃ disvā bhikkhācariyaṃ carāmī’’ti.

“나는 무리 가운데서 혹이 출렁거리고 빛깔과 힘이 뛰어난 수소를 보았노라. 욕망 때문에 쇠약해진 그를 보고, 나는 탁발 수행의 길을 가노라.”

Tattha ambāhamaddanti ambarukkhaṃ ahaṃ addasaṃ. Vanamantarasminti vanaantare, ambavanamajjheti attho. Saṃvirūḷhanti suvaḍḍhitaṃ. Tamaddasanti taṃ uyyānato nikkhanto phalahetu vibhaggaṃ puna addasaṃ. Taṃ disvāti taṃ phalahetu vibhaggaṃ disvā paṭiladdhasaṃvego paccekabodhiñāṇaṃ nibbattetvā imaṃ bhikkhācariyapabbajjaṃ upagatosmi, tasmā bhikkhācariyaṃ carāmīti. Idaṃ so phalahetu vibhaggaṃ ambarukkhaṃ dassanato paṭṭhāya sabbaṃ cittācāraṃ kathesi. Sesānaṃ vissajjanesupi eseva nayo. Ayaṃ panettha anuttānapadavaṇṇanā – selanti maṇivalayaṃ. Naravīraniṭṭhitanti vīranarehi niṭṭhitaṃ, paṇḍitapurisehi katanti attho. Yuganti ekekasmiṃ ekekaṃ katvā ekaṃ valayayugaḷaṃ. Dijā dijanti gahitamaṃsapiṇḍaṃ dijaṃ avasesadijā. Kuṇapamāharantanti maṃsapiṇḍaṃ ādāya āharantaṃ. Sameccāti samāgantvā sannipatitvā. Paripātayiṃsūti koṭṭentā anubandhiṃsu. Usabhāhamaddanti usabhaṃ ahaṃ addasaṃ. Calakkakunti calakkakudhaṃ.

그곳에서 ‘암바항마당(ambāhamaddaṃ)’은 ‘내가 망고나무를 보았다’는 뜻이다. ‘바나만타라스밍(vanamantarasmiṃ)’은 ‘숲 안에서’, 즉 ‘망고 숲 한가운데에서’라는 의미이다. ‘상위룰항(saṃvirūḷhaṃ)’은 ‘잘 자란’을 의미한다. ‘타맛당(tamaddaṃ)’은 ‘동산에서 나와 열매 때문에 꺾여버린 그것(망고나무)을 다시 보았다’는 뜻이다. ‘땅 디스와(taṃ disvā)’는 ‘열매 때문에 꺾여버린 그것을 보고 전율을 느껴 벽지불의 지혜를 얻어 이 걸식 유행의 출가를 하게 되었으니, 그러므로 나는 걸식을 하노라’는 뜻이다. 이것은 그가 열매 때문에 꺾인 망고나무를 본 때부터 시작하여 마음의 모든 행보를 말한 것이다. 나머지 대답에서도 이와 같은 방식이다. 그중 여기에서 풀이되지 않은 구절에 대한 설명은 다음과 같다. ‘셀랑(selaṃ)’은 보석 팔찌이다. ‘나라위라닛히탕(naravīraniṭṭhitaṃ)’은 ‘영웅적인 사람들에 의해 완성된’, 즉 ‘현명한 사람들에 의해 만들어진’이라는 뜻이다. ‘유강(yugaṃ)’은 ‘양쪽에 하나씩 하여 팔찌 한 쌍’을 말한다. ‘디자 디장(dijā dijaṃ)’은 고기 덩어리를 물고 있는 새를 나머지 새들이 공격하는 것을 말한다. ‘구나파마하란탕(kuṇapamāharantaṃ)’은 고기 덩어리를 가지고 오는 것을 의미한다. ‘사멧차(sameccā)’는 ‘함께 모여서’라는 뜻이다. ‘파리파타잉수(paripātayiṃsu)’는 ‘쪼면서 뒤쫓았다’는 뜻이다. ‘우사바항마당(usabhāhamaddaṃ)’은 ‘내가 황소를 보았다’는 뜻이다. ‘찰락카쿵(calakkakuṃ)’은 ‘흔들리는 혹’을 의미한다.

Bodhisatto ekekaṃ gāthaṃ sutvā ‘‘sādhu, bhante, tumhākameva taṃ ārammaṇaṃ anurūpa’’nti ekekassa paccekabuddhassa thutiṃ akāsi. Tañca pana catūhi janehi desitaṃ dhammakathaṃ sutvā gharāvāse anapekkho hutvā pakkantesu paccekabuddhesu bhuttapātarāso sukhanisinno bhariyaṃ āmantetvā ‘‘bhadde, ete cattāro paccekabuddhā rajjaṃ pahāya pabbajitvā akiñcanā apalibodhā pabbajjāsukhena vītināmenti, ahaṃ pana bhatiyā jīvikaṃ kappemi, kiṃ me gharāvāsena, tvaṃ puttake saṅgaṇhantī gehe vasā’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –

보살은 각각의 게송을 듣고 “존자시여, 훌륭합니다. 그것은 참으로 당신들께 적절한 대상입니다”라며 각각의 벽지불에게 찬탄을 보냈다. 그리고 네 분의 벽지불이 설한 법문을 듣고 가정 생활에 대한 미련이 없어져 벽지불들이 떠난 후, 아침 식사를 마치고 편안히 앉아 아내를 불러 말했다. “부인이여, 이 네 분의 벽지불은 왕국을 버리고 출가하여 아무것도 소유하지 않고 장애 없이 출가의 즐거움으로 시간을 보내고 있소. 그런데 나는 품삯을 받으며 생계를 꾸려가고 있으니, 내게 가정 생활이 무슨 소용이 있겠소? 당신은 아이들을 돌보며 집에 머무시오.” 이렇게 말하고 나서 두 편의 게송을 읊었다.

94.

94.

‘‘Karaṇḍako [Pg.360] kaliṅgānaṃ, gandhārānañca naggaji;

Nimirājā videhānaṃ, pañcālānañca dummukho;

Ete raṭṭhāni hitvāna, pabbajiṃsu akiñcanā.

“깔링가국의 까란다까 왕과 간다라국의 낙가지 왕, 비데하국의 니미 왕과 빤찰라국의 둠무까 왕, 이들은 나라를 버리고 아무것도 소유하지 않은 채 출가하였도다.”

95.

95.

‘‘Sabbepime devasamā samāgatā, aggī yathā pajjalito tathevime;

Ahampi eko carissāmi bhaggavi, hitvāna kāmāni yathodhikānī’’ti.

“이들 모두는 마치 활활 타오르는 불꽃처럼 신들과 같이 이곳에 모였도다. 박가위여, 나 또한 감각적 욕망들을 각각의 경계에 따라 버리고 홀로 가리라.”

Tāsaṃ attho – bhadde, esa saṅghatthero paccekabuddho dantapure nāma nagare karaṇḍako nāma kaliṅgānaṃ janapadassa rājā, dutiyo takkasilanagare naggaji nāma gandhārānaṃ janapadassa rājā, tatiyo mithilanagare nimi nāma videhānaṃ janapadassa rājā, catuttho kapilanagare dummukho nāma uttarapañcālānaṃ janapadassa rājā, ete evarūpāni raṭṭhāni hitvā akiñcanā hutvā pabbajiṃsu. Sabbepimeti ime pana sabbepi visuddhidevehi purimapaccekabuddhehi samānā ekato samāgatā. Aggī yathāti yathā hi aggi pajjalito obhāsati. Tathevimeti imepi tatheva sīlādīhi pañcahi guṇehi obhāsanti. Yathā ete, tathā ahampi pabbajitvā eko carissāmīti attho. Bhaggavīti bhariyaṃ ālapati. Hitvāna kāmānīti rūpādayo vatthukāme hitvā. Yathodhikānīti attano odhivasena ṭhitāni. Idaṃ vuttaṃ hoti – rūpādiodhivasena yathāṭhite kāme pahāya ahampi pabbajitvā eko carissāmīti. ‘‘Yatodhikānī’’tipi pāṭho, tassattho – yato uparato odhi etesanti yatodhikāni, uparatakoṭṭhāsāni. Pabbajissāmīti cintitakālato paṭṭhāya hi kilesakāmānaṃ eko koṭṭhāso uparato nāma hoti niruddho, tassa vatthubhūto kāmakoṭṭhāsopi uparatova hotīti.

그 게송들의 의미는 다음과 같다. “부인이여, 이 승단의 장로인 벽지불은 단타뿌라라는 도시에서 깔링가 지방을 통치하던 까란다까라는 왕이었고, 두 번째 분은 탁카실라 도시에서 간다라 지방을 통치하던 낙가지라는 왕이었으며, 세 번째 분은 미틸라 도시에서 비데하 지방을 통치하던 니미라는 왕이었고, 네 번째 분은 까삘라 도시에서 북빤찰라 지방을 통치하던 둠무까라는 왕이었소. 이들은 이와 같은 나라들을 버리고 무소유의 상태로 출가했소.” ‘삽베삐메(sabbepime)’는 ‘이들 모두는 청정한 신들이나 이전의 벽지불들과 같이 함께 모였다’는 뜻이다. ‘악기 야타(aggī yathā)’는 ‘마치 불이 타올라 빛나는 것과 같다’는 뜻이다. ‘타테위메(tathevime)’는 ‘이들 또한 그와 같이 계율 등 다섯 가지 덕목으로 빛나고 있다’는 뜻이다. 그들과 같이 나 또한 출가하여 홀로 가겠다는 의미이다. ‘박가위(bhaggavī)’는 아내를 부르는 말이다. ‘히트와나 까마니(hitvāna kāmāni)’는 형색 등 대상으로서의 욕망(vatthukāma)을 버리는 것이다. ‘야토디까니(yathodhikāni)’는 ‘각자의 한계에 따라 머물러 있는 것들’을 의미한다. 즉, ‘형색 등의 한계에 따라 머물러 있는 욕망들을 버리고 나 또한 출가하여 홀로 가겠다’는 말이다. ‘야토디까니(yatodhikāni)’라는 독법도 있는데, 그 의미는 ‘어느 지점에서 멈추어 한계가 지어진 것’, 즉 ‘그친 부분들’을 뜻한다. 출가하겠다고 결심한 때부터 번뇌로서의 욕망(kilesakāma)의 한 부분이 그쳐 소멸하게 되는데, 그 토대가 되는 대상으로서의 욕망의 부분 또한 그치게 되기 때문이다.

Sā tassa kathaṃ sutvā ‘‘mayhampi kho sāmi, paccekabuddhānaṃ dhammakathaṃ sutakālato paṭṭhāya agāre cittaṃ na saṇṭhātī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

그녀는 그의 말을 듣고 “남편이여, 저 또한 벽지불들의 법문을 들은 때부터 집에는 마음이 머물지 않습니다”라고 말하며 이 게송을 읊었다.

96.

96.

‘‘Ayameva [Pg.361] kālo na hi añño atthi, anusāsitā me na bhaveyya pacchā;

Ahampi ekā carissāmi bhaggava, sakuṇīva muttā purisassa hatthā’’ti.

“지금이 바로 그 때이지 다른 때는 없으니, 나중에는 저를 훈계해 줄 이가 없을 것입니다. 박가와여, 사람의 손에서 벗어난 새처럼 저 또한 홀로 가겠습니다.”

Tattha anusāsitā me na bhaveyya pacchāti anusāsako ovādako na bhaveyya dullabhattā ovādakānaṃ, tasmā ayameva pabbajituṃ kālo, na hi añño atthīti dasseti. Sakuṇīva muttāti yathā sākuṇikena gahetvā sakuṇapacchiyaṃ khittāsu sakuṇīsu tassa hatthato muttā ekā sakuṇī anilapathaṃ laṅghayitvā yathārucitaṭṭhānaṃ gantvā ekikāva careyya, tathā ahampi tava hatthato muttā ekikā carissāmīti sayampi pabbajitukāmā hutvā evamāha.

그중 ‘아누사시타 메 나 바웨이야 빳차(anusāsitā me na bhaveyya pacchā)’는 ‘훈계해 주는 이가 귀하기 때문에 나중에는 나를 훈계하고 가르쳐 줄 이가 없을 것’이라는 뜻이며, 그러므로 ‘지금이 바로 출가할 때이지 다른 때는 없다’는 것을 보여준다. ‘사꾸니와 뭇타(sakuṇīva muttā)’는 마치 새 사냥꾼에게 잡혀 새장에 갇혔던 새들 중에서 한 마리가 그의 손에서 벗어나 하늘로 솟아올라 가고 싶은 곳으로 날아가 홀로 다니는 것처럼, ‘나 또한 당신의 손에서 벗어나 홀로 가겠다’며 자신도 출가하고 싶어 하는 마음에서 이렇게 말한 것이다.

Bodhisatto tassā kathaṃ sutvā tuṇhī ahosi. Sā pana bodhisattaṃ vañcetvā puretaraṃ pabbajitukāmā ‘‘sāmi, pānīyatitthaṃ gamissāmi, dārake olokehī’’ti ghaṭaṃ ādāya gacchantī viya palāyitvā nagarasāmante tāpasānaṃ santike gantvā pabbaji. Bodhisatto tassā anāgamanaṃ ñatvā sayaṃ dārake posesi. Aparabhāge tesu thokaṃ vaḍḍhitvā attano ayānayajānanasamatthataṃ sampattesu tesaṃ vīmaṃsanatthaṃ ekadivasaṃ bhattaṃ pacanto thokaṃ uttaṇḍulaṃ paci, ekadivasaṃ thokaṃ kilinnaṃ, ekadivasaṃ supakkaṃ, ekadivasaṃ atikilinnaṃ, ekadivasaṃ aloṇakaṃ, ekadivasaṃ atiloṇakaṃ. Dārakā ‘‘tāta, ajja bhattaṃ uttaṇḍulaṃ, ajja kilinnaṃ, ajja supakkaṃ, ajja atikilinnaṃ, ajja aloṇakaṃ, ajja atiloṇaka’’nti āhaṃsu. Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘āma, tātā’’ti vatvā cintesi ‘‘ime dārakā idāni āmapakkaloṇikaatiloṇikāni jānanti, attano dhammatāya jīvituṃ sakkhissanti, mayā pabbajituṃ vaṭṭatī’’ti. Atha te dārake ñātakānaṃ datvā paṭicchāpetvā ‘‘ammatātā, ime dārake sādhukaṃ posethā’’ti vatvā so ñātakānaṃ paridevantānaññeva nagarā nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā nagarassa sāmanteyeva vasi.

보살은 그녀의 말을 듣고 침묵하였다. 그러나 그녀는 보살을 속이고 먼저 출가하고 싶어서 "남편이여, 물 긷는 곳에 다녀올 테니 아이들을 돌봐 주시오"라고 말하고는, 항아리를 들고 물을 길으러 가는 척하며 도망쳐 성 근처의 수행자들에게 가서 출가하였다. 보살은 그녀가 돌아오지 않는 것을 알고 스스로 아이들을 길렀다. 시간이 흘러 아이들이 조금 자라 스스로 이로움과 해로움을 판단할 능력을 갖춘 나이가 되자, 그들을 시험하기 위해 어느 날은 밥을 지으면서 쌀이 설익게 지었고, 어느 날은 밥을 약간 질게 지었으며, 어느 날은 잘 익게 지었고, 어느 날은 너무 퍼지게 지었으며, 어느 날은 싱겁게, 어느 날은 짜게 지었다. 아이들은 "아버지, 오늘은 밥이 설익었어요", "오늘은 질어요", "오늘은 잘 익었어요", "오늘은 너무 퍼졌어요", "오늘은 싱거워요", "오늘은 너무 짜요"라고 말했다. 그 말을 듣고 보살은 "그래, 얘들아"라고 말하며 생각했다. '이 아이들이 이제 설익은 것, 잘 익은 것, 짠 것, 싱거운 것을 구별할 줄 아니, 스스로의 본성대로 살아갈 수 있겠구나. 이제 내가 출가하는 것이 마땅하다.' 그리하여 그 아이들을 친척들에게 맡기며 "어머니 아버지여(친척 어른들이여), 이 아이들을 잘 길러 주시오"라고 말하고는, 친척들이 슬피 우는 가운데 성을 나와 수행자로 출가하여 성 근처에 머물렀다.

Atha naṃ ekadivasaṃ bārāṇasiyaṃ bhikkhāya carantaṃ paribbājikā disvā vanditvā ‘‘ayya, dārakā te nāsitā maññe’’ti āha. Mahāsatto ‘‘nāhaṃ dārake nāsemi, tesaṃ attano ayānayajānanakāle pabbajitomhi[Pg.362], tvaṃ tesaṃ acintetvā pabbajjāya abhiramā’’ti vatvā osānagāthamāha –

그러던 어느 날 바라나시에서 탁발을 다니는 보살을 유행녀가 보고 절을 올리며 "존자시여, 당신은 아이들을 망쳐버린 것 같군요"라고 말했다. 보살은 "나는 아이들을 망치지 않았소. 그들이 스스로 이로움과 해로움을 알 만한 때에 출가한 것이오. 그대는 아이들에 대해 걱정하지 말고 출가 생활을 즐기시오"라고 말하며 이 결말의 게송을 읊었다.

97.

97.

‘‘Āmaṃ pakkañca jānanti, atho loṇaṃ aloṇakaṃ;

Tamahaṃ disvāna pabbajiṃ, careva tvaṃ carāmaha’’nti.

“그들은 설익은 것과 잘 익은 것을 알고, 또한 짠 것과 싱거운 것을 압니다. 나는 그것을 보고 출가했으니, 그대도 당신의 길을 가고 나도 나의 길을 가리다.”

Tattha tamahanti taṃ ahaṃ dārakānaṃ kiriyaṃ disvā pabbajito. Careva tvaṃ carāmahanti tvampi bhikkhācariyameva cara, ahampi bhikkhācariyameva carissāmīti.

거기서 ‘나는 그것을’이란 내가 아이들의 그러한 모습을 보고 출가했다는 뜻이다. ‘그대도 가고 나도 가리다’란 당신도 탁발하는 수행의 삶을 살고, 나도 탁발하는 수행의 삶을 살겠다는 뜻이다.

Iti so paribbājikaṃ ovaditvā uyyojesi. Sāpi ovādaṃ gahetvā mahāsattaṃ vanditvā yathārucitaṃ ṭhānaṃ gatā. Ṭhapetvā kira taṃ divasaṃ na te puna aññamaññaṃ addasaṃsu. Bodhisatto ca jhānābhiññaṃ nibbattetvā brahmalokūpago ahosi.

이와 같이 보살은 유행녀에게 훈계하고 그녀를 보냈다. 그녀 또한 훈계를 받아들여 보살에게 절하고 원하는 곳으로 갔다. 그날 이후로 그들은 다시는 서로를 보지 못했다. 보살은 선정과 신통을 얻어 범천의 세계에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne te pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu. Tadā dhītā uppalavaṇṇā ahosi, putto rāhulakumāro, paribbājikā rāhulamātā, paribbājako pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 전하시고 사성제를 밝히신 뒤 전생 이야기를 결합하셨다. 사성제 설법이 끝났을 때 그 오백 명의 비구들은 아라한과에 머물렀다. 전생 이야기를 어떻게 결합하셨는가 하면, 그때의 딸은 우팔라반나였고, 아들은 라훌라 왕자였으며, 유행녀는 라훌라의 어머니였고, 유행승은 바로 나였다고 결합하셨다.

Kumbhakārajātakavaṇṇanā tatiyā.

제3편 쿰바카라 자타카(옹기장이의 본생경) 주석이 끝났다.

[409] 4. Daḷhadhammajātakavaṇṇanā

[409] 4. 4. 달하다마 자타카(견고한 법 본생경) 주석 입은 은혜를 알아야 함에 대하여

Ahaṃ ce daḷhadhammassāti idaṃ satthā kosambiṃ nissāya ghositārāme viharanto udenassa rañño bhaddavatikaṃ hatthiniṃ ārabbha kathesi. Tassā pana hatthiniyā laddhavidhānañca udenassa rājavaṃso ca mātaṅgajātake (jā. 1.15.1 ādayo) āvi bhavissati. Ekadivasaṃ pana sā hatthinī nagarā nikkhamantī bhagavantaṃ pātova ariyagaṇaparivutaṃ anomāya buddhasiriyā nagaraṃ piṇḍāya pavisantaṃ disvā tathāgatassa pādamūle nipajjitvā ‘‘bhagavā sabbaññu sabbalokanittharaṇa udeno vaṃsarājā maṃ taruṇakāle kammaṃ nittharituṃ samatthakāle ‘imaṃ nissāya mayā jīvitañca rajjañca devī ca laddhā’ti piyāyitvā mahantaṃ parihāraṃ adāsi, sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā ṭhitaṭṭhānaṃ [Pg.363] gandhena paribhaṇḍaṃ kāretvā matthake suvaṇṇatārakakhacitavitānaṃ bandhāpetvā samantā citrasāṇiṃ parikkhipāpetvā gandhatelena dīpaṃ jālāpetvā dhūmataṭṭakaṃ ṭhapāpetvā karīsachaḍḍanaṭṭhāne suvaṇṇakaṭāhaṃ patiṭṭhapāpetvā maṃ cittattharaṇapiṭṭhe ṭhapesi, rājārahañca me nānaggarasabhojanaṃ dāpesi. Idāni pana me mahallakakāle kammaṃ nittharituṃ asamatthakāle sabbaṃ taṃ parihāraṃ acchindi, anāthā nippaccayā hutvā araññe ketakāni khādantī jīvāmi, aññaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, udenaṃ mama guṇaṃ sallakkhāpetvā porāṇakaparihāraṃ me paṭipākatikaṃ kāretha bhagavā’’ti paridevamānā tathāgataṃ yāci.

“만일 내가 달하다마를”로 시작하는 이 게송은 스승께서 코삼비 근처 고시타 동산에 머무실 때, 우데나 왕의 암코끼리 밧다와티카를 인연으로 말씀하신 것이다. 그 암코끼리가 대우를 받게 된 경위와 우데나 왕의 가계(家系)는 마탕가 자타카에서 분명해질 것이다. 어느 날 그 암코끼리는 아침 일찍 성을 나가다가, 성스러운 대중들에 둘러싸여 견줄 데 없는 부처님의 위신력으로 성안에 탁발하러 들어오시는 세존을 뵙고, 여래의 발치에 엎드려 울면서 여래께 간청했다. “세존이시여, 일체지자이시며 온 세상을 고통에서 건져내시는 분이시여, 우데나 왕은 제가 젊어서 일을 완수할 능력이 있었을 때 ‘이 코끼리 덕분에 나는 생명과 왕국과 왕비를 얻었다’라며 저를 아끼고 큰 예우를 해주셨습니다. 온갖 장식으로 꾸며주시고, 머무는 곳을 향료로 칠하게 하셨으며, 머리 위에는 금색 별이 수놓아진 천막을 치고 주위에는 화려한 휘장을 치게 하셨습니다. 향기로운 기름으로 등불을 켜고 향로를 놓아두셨으며, 배설하는 곳에는 금으로 된 대야를 두게 하셨고, 저를 화려한 깔개 위에 머물게 하셨습니다. 또한 저에게 왕에게나 합당한 여러 가지 맛있는 음식을 주셨습니다. 그런데 이제 제가 늙어 일을 완수할 능력이 없게 되자 그 모든 예우를 끊으셨습니다. 저는 의지할 곳도 수단도 없이 숲속에서 판단나무 잎을 먹으며 살아가고 있습니다. 저에게는 다른 의지처가 없으니, 세존이시여, 우데나 왕에게 저의 공덕을 기억하게 하셔서 예전의 예우를 되찾게 해주십시오.”

Satthā ‘‘gaccha tvaṃ, ahaṃ te rañño kathetvā yasaṃ paṭipākatikaṃ kāressāmī’’ti vatvā rañño nivesanadvāraṃ agamāsi. Rājā tathāgataṃ antonivesanaṃ pavesetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ pavattesi. Satthā bhattakiccapariyosāne anumodanaṃ karonto ‘‘mahārāja, bhaddavatikā kaha’’nti pucchi. ‘‘Na jānāmi, bhante’’ti. ‘‘Mahārāja, upakārakānaṃ yasaṃ datvā mahallakakāle gahetuṃ nāma na vaṭṭati, kataññunā katavedinā bhavituṃ vaṭṭati. Bhaddavatikā idāni mahallikā jarājiṇṇā anāthā hutvā araññe ketakāni khādantī jīvati, taṃ jiṇṇakāle anāthaṃ kātuṃ tumhākaṃ ayutta’’nti bhaddavatikāya guṇaṃ kathetvā ‘‘sabbaṃ porāṇakaparihāraṃ paṭipākatikaṃ karohī’’ti vatvā pakkāmi. Rājā tathā akāsi. ‘‘Tathāgatena kira bhaddavatikāya guṇaṃ kathetvā porāṇakayaso paṭipākatiko kārito’’ti sakalanagaraṃ patthari, bhikkhusaṅghepi sā pavatti pākaṭā jātā. Atha bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, satthārā kira bhaddavatikāya guṇaṃ kathetvā porāṇakayaso paṭipākatiko kārito’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato etissā guṇaṃ kathetvā naṭṭhayasaṃ paṭipākatikaṃ kāresiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

스승께서는 ‘가거라, 내가 왕에게 말해서 너의 명예를 회복시켜 주겠다’라고 말씀하시고 왕궁 문으로 가셨다. 왕은 여래를 궁 안으로 모시고 부처님을 비롯한 승가에 큰 보시를 올렸다. 스승께서는 식사를 마치신 뒤 축원을 하시며 ‘대왕이여, 밧다와티카는 어디에 있는가?’라고 물으셨다. ‘모릅니다, 세존이시여.’ ‘대왕이여, 도움을 준 이에게 명예를 주었다가 늙었을 때 그것을 거두어들이는 것은 옳지 않습니다. 은혜를 알고 은혜를 갚는 이가 되어야 합니다. 밧다와티카는 이제 늙고 쇠약해져 의지할 곳 없이 숲에서 판단나무 열매를 먹으며 살고 있습니다. 늙었을 때 그녀를 의지할 곳 없게 만드는 것은 그대들에게 적절하지 않습니다.’ 부처님께서는 밧다와티카의 공덕을 말씀하시며 ‘예전의 모든 예우를 회복시켜 주라’고 하시고 떠나셨다. 왕은 그대로 행했다. ‘여래께서 밧다와티카의 공덕을 말씀하셔서 예전의 명예를 회복시켜 주셨다’라는 소문이 온 성에 퍼졌고, 비구 승가에도 그 사실이 알려졌다. 그때 비구들은 법당에서 이야기를 나누었다. ‘도반들이여, 스승께서 밧다와티카의 공덕을 말씀하셔서 예전의 명예를 회복시켜 주셨다고 합니다.’ 스승께서 오셔서 ‘비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?’라고 물으시고, 그 내용을 들으신 뒤 ‘비구들이여, 지금뿐만 아니라 예전에도 여래는 그녀의 공덕을 말하여 잃어버린 명예를 회복시켜 준 적이 있다’라고 말씀하시며 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ daḷhadhammo nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto taṃ rājānaṃ upaṭṭhahi. So [Pg.364] tassa santikā mahantaṃ yasaṃ labhitvā amaccaratanaṭṭhāne aṭṭhāsi. Tadā tassa rañño ekā oṭṭhibyādhi hatthinī thāmabalasampannā mahabbalā ahosi. Sā ekadivasaṃ yojanasataṃ gacchati, rañño dūteyyaharaṇakiccaṃ karoti, saṅgāme yuddhaṃ katvā sattu maddanaṃ karoti. Rājā ‘‘ayaṃ me bahūpakārā’’ti tassā sabbālaṅkāraṃ datvā udenena bhaddavatikāya dinnasadisaṃ sabbaṃ parihāraṃ dāpesi. Athassā jiṇṇadubbalakāle rājā sabbaṃ yasaṃ gaṇhi. Sā tato paṭṭhāya anāthā hutvā araññe tiṇapaṇṇāni khādantī jīvati. Athekadivasaṃ rājakule bhājanesu appahontesu rājā kumbhakāraṃ pakkosāpetvā ‘‘bhājanāni kira nappahontī’’ti āha. ‘‘Gomayāharaṇayānake yojetuṃ goṇe na labhāmi, devā’’ti. Rājā tassa kathaṃ sutvā ‘‘amhākaṃ oṭṭhibyādhi kaha’’nti pucchi. ‘‘Attano dhammatāya carati, devā’’ti. Rājā ‘‘ito paṭṭhāya taṃ yojetvā gomayaṃ āharā’’ti taṃ kumbhakārassa adāsi. Kumbhakāro ‘‘sādhu, devā’’ti tathā akāsi.

과거 바라나시에서 달하담마라는 왕이 다스리고 있었다. 그때 보살은 대신의 가문에서 태어나 성인이 된 뒤 그 왕을 받들었다. 그는 왕으로부터 큰 명예를 얻어 최고의 대신 지위에 있었다. 그때 그 왕에게는 오티뱌디라는 암코끼리가 있었는데, 힘과 위력이 넘치고 대단히 강했다. 그녀는 하루에 백 유순을 달렸고 왕의 사절 업무를 수행했으며 전쟁터에서 싸워 적을 물리쳤다. 왕은 ‘이 코끼리는 나에게 큰 도움을 주었다’라며 그녀에게 모든 장신구를 주고, 우데나 왕이 밧다와티카에게 주었던 것과 같은 모든 예우를 베풀게 했다. 그러나 그녀가 늙고 쇠약해지자 왕은 모든 명예를 거두어들였다. 그 뒤로 그녀는 의지할 곳 없이 숲에서 풀과 잎을 먹으며 살았다. 그러던 어느 날 왕궁에 그릇이 부족해지자 왕은 옹기장이를 불러 ‘그릇이 부족하다고 한다’라고 말했다. ‘대왕이여, 소똥을 실어 나를 수레에 연결할 황소를 구할 수 없습니다.’ 왕은 그 말을 듣고 ‘우리의 오티뱌디는 어디에 있는가?’라고 물었다. ‘제 마음대로 돌아다니고 있습니다, 대왕이여.’ 왕은 ‘이제부터 그녀를 연결해서 소똥을 날라오너라’라고 하며 그녀를 옹기장이에게 주었다. 옹기장이는 ‘알겠습니다, 대왕이여’라고 하며 그대로 했다.

Athekadivasaṃ sā nagarā nikkhamamānā nagaraṃ pavisantaṃ bodhisattaṃ disvā vanditvā tassa pādamūle nipajjitvā paridevamānā ‘‘sāmi, rājā maṃ ‘taruṇakāle bahūpakārā’ti sallakkhetvā mahantaṃ yasaṃ datvā idāni mahallakakāle sabbaṃ acchinditvā mayi cittampi na karoti, ahaṃ pana anāthā araññe tiṇapaṇṇāni khādantī jīvāmi, evaṃ dukkhappattaṃ maṃ idāni yānake yojetuṃ kumbhakārassa adāsi, ṭhapetvā tumhe aññaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, mayā rañño katūpakāraṃ tumhe jānātha, sādhu idāni me naṭṭhaṃ yasaṃ paṭipākatikaṃ karothā’’ti vatvā tisso gāthā abhāsi –

어느 날 그녀는 성에서 나오다가 성으로 들어오는 보살을 보고 절을 올린 뒤, 그의 발아래 엎드려 울며 말했습니다. “주인님, 왕께서는 제가 젊었을 때 ‘도움이 많이 되었다’고 생각하여 큰 명예를 주셨지만, 이제 늙었을 때 모든 것을 빼앗고 저에 대해 마음조차 쓰지 않으십니다. 저는 의지할 곳 없이 숲에서 풀잎이나 먹으며 살고 있습니다. 이렇게 고통에 처한 저를 이제는 옹기장이에게 주어 수레를 끌게 하였습니다. 당신 외에는 저에게 다른 의지처가 없습니다. 제가 왕께 베푼 도움을 당신은 아십니다. 부디 이제 저의 잃어버린 명예를 예전처럼 회복시켜 주십시오.”라고 말하며 세 편의 게송을 읊었습니다.

98.

98.

‘‘Ahaṃ ce daḷhadhammassa, vahantī nābhirādhayiṃ;

Dharantī urasi sallaṃ, yuddhe vikkantacārinī.

“내가 만일 달하담마 왕을 위해 [임무를] 수행하며 그를 기쁘게 해드리지 못했다면, [어찌] 가슴에 화살을 맞으면서도 전쟁터에서 용맹하게 누볐겠습니까.”

99.

99.

‘‘Nūna rājā na jānāti, mama vikkamaporisaṃ;

Saṅgāme sukatantāni, dūtavippahitāni ca.

“왕께서는 진정 나의 용맹과 기개, 전쟁터에서의 훌륭한 공적과 전령으로서 파견되었던 일들을 모르시는 것 같습니다.”

100.

100.

‘‘Sā nūnāhaṃ marissāmi, abandhu aparāyinī;

Tadā hi kumbhakārassa, dinnā chakaṇahārikā’’ti.

“의지할 곳도 친척도 없는 나는 이제 분명 죽게 될 것입니다. 나는 소똥을 나르는 자가 되어 옹기장이에게 넘겨졌기 때문입니다.”

Tattha [Pg.365] vahantīti dūteyyaharaṇaṃ saṅgāme balakoṭṭhakabhindanaṃ taṃ taṃ kiccaṃ vahantī nittharantī. Dharantī urasi sallanti urasmiṃ baddhaṃ kaṇḍaṃ vā asiṃ vā sattiṃ vā yuddhakāle sattūnaṃ upari abhiharantī. Vikkantacārinīti vikkamaṃ parakkamaṃ katvā parabalavijayena yuddhe vikkantagāminī. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace sāmi, ahaṃ imāni kiccāni karontī rañño daḷhadhammassa cittaṃ nārādhayiṃ na paritosesiṃ, ko dāni añño tassa cittaṃ ārādhayissatīti.

거기서 ‘vahantī’는 사절 업무를 수행하고 전쟁터에서 적의 진지를 돌파하는 등 이러저러한 과업을 완수하는 것을 뜻합니다. ‘dharantī urasi sallaṃ’은 가슴에 박힌 화살이나 칼 혹은 창을 지닌 채 전쟁 시에 적들을 향해 돌진하는 것을 말합니다. ‘vikkantacārinī’는 용맹과 기개를 떨쳐 적군을 제압하고 전쟁터에서 용맹하게 나아가는 자를 뜻합니다. 이는 다음과 같은 뜻입니다. “주인님, 만일 제가 이러한 과업들을 수행하면서 달하담마 왕의 마음을 만족시키거나 기쁘게 해드리지 못했다면, 이제 누가 그 왕의 마음을 만족시킬 수 있겠습니까?”

Mama vikkamaporisanti mayā kataṃ purisaparakkamaṃ. Sukatantānīti sukatāni. Yathā hi kammāneva kammantāni, vanāneva vanantāni, evamidha sukatāneva ‘‘sukatantānī’’ti vuttāni. Dūtavippahitāni cāti gale paṇṇaṃ bandhitvā ‘‘asukarañño nāma dehī’’ti pahitāya mayā ekadivaseneva yojanasataṃ gantvā katāni dūtapesanāni ca. Nūna rājā na jānātīti nūna tumhākaṃ esa rājā etāni mayā katāni kiccāni na jānāti. Aparāyinīti appatiṭṭhā appaṭisaraṇā. Tadā hīti tathā hi, ayameva vā pāṭho. Dinnāti ahaṃ raññā chakaṇahārikā katvā kumbhakārassa dinnāti.

‘mama vikkamaporisaṃ’은 내가 행한 인간으로서의 용맹입니다. ‘sukatantāni’는 잘 행해진 일들입니다. 마치 ‘kamma’가 ‘kammanta’가 되고, ‘vana’가 ‘vananta’가 되는 것처럼, 여기서도 ‘sukata’가 ‘sukatantāni’라고 표현되었습니다. ‘dūtavippahitāni ca’는 목에 서신을 묶고 “아무개 왕에게 전하라”고 보내졌을 때, 하루 만에 백 유순을 달려가 수행한 사절 업무들입니다. ‘nūna rājā na jānāti’는 “참으로 당신들의 왕은 내가 행한 이 과업들을 알지 못한다”는 뜻입니다. ‘aparāyinī’는 의지할 곳도 의탁할 곳도 없는 것입니다. ‘tadā hi’는 ‘tathā hi’와 같거나 혹은 이 자체가 독법입니다. ‘dinnā’는 내가 왕에 의해 소똥을 나르는 일을 하게 되어 옹기장이에게 넘겨졌음을 뜻합니다.

Bodhisatto tassā kathaṃ sutvā ‘‘tvaṃ mā soci, ahaṃ rañño kathetvā tava yasaṃ paṭipākatikaṃ karissāmī’’ti taṃ samassāsetvā nagaraṃ pavisitvā bhuttapātarāso rañño santikaṃ gantvā kathaṃ samuṭṭhāpetvā ‘‘mahārāja, nanu tumhākaṃ asukā nāma oṭṭhibyādhi asukaṭṭhāne ca asukaṭṭhāne ca ure sallaṃ bandhitvā saṅgāmaṃ nitthari, asukadivasaṃ nāma gīvāya paṇṇaṃ bandhitvā pesitā yojanasataṃ agamāsi, tumhepissā mahantaṃ yasaṃ adattha, sā idāni kaha’’nti pucchi. ‘‘Tamahaṃ kumbhakārassa gomayaharaṇatthāya adāsi’’nti. Atha naṃ bodhisatto ‘‘ayuttaṃ kho, mahārāja, tumhākaṃ taṃ kumbhakārassa yānake yojanatthāya dātu’’nti vatvā rañño ovādavasena catasso gāthā abhāsi –

보살은 그녀의 말을 듣고 “그대는 슬퍼하지 마라. 내가 왕에게 말하여 그대의 명예와 지위를 예전처럼 회복시켜 주겠다”라고 그녀를 위로한 뒤, 성으로 들어가 아침 식사를 마치고 왕에게 가서 대화를 시작했습니다. “대왕이시여, 귀하의 ‘옷티비야디’라는 이름의 암코끼리가 이러저러한 곳에서 가슴에 화살을 맞으면서도 전쟁을 승리로 이끌지 않았습니까? 어느 날에는 목에 서신을 묶어 보내니 백 유순을 달려가기도 했습니다. 당신 또한 그녀에게 큰 명예와 지위를 주셨는데, 그녀는 지금 어디에 있습니까?”라고 물었습니다. 왕은 “그녀를 소똥을 나르게 하려고 옹기장이에게 주었소”라고 대답했습니다. 그러자 보살은 “대왕이시여, 귀하께서 하신 일은 합당하지 않습니다. 그녀를 옹기장이의 수레를 끌게 하려고 준 것은 참으로 합당하지 않습니다”라고 말하며 왕을 훈계하기 위해 네 편의 게송을 읊었습니다.

101.

101.

‘‘Yāvatāsīsatī poso, tāvadeva pavīṇati;

Atthāpāye jahanti naṃ, oṭṭhibyādhiṃva khattiyo.

“사람은 바라는 바가 있을 때까지만 상대를 소중히 여깁니다. 이익이 사라지면, 마치 국왕이 옷티비야디를 버린 것처럼 그를 저버립니다.”

102.

102.

‘‘Yo [Pg.366] pubbe katakalyāṇo, katattho nāvabujjhati;

Atthā tassa palujjanti, ye honti abhipatthitā.

“이전에 베풀어진 은혜를 입고서 도움을 받았음에도 그 사실을 깨닫지 못하는 자는, 그가 간절히 바라는 이익마저 파멸하고 맙니다.”

103.

103.

‘‘Yo pubbe katakalyāṇo, katattho manubujjhati;

Atthā tassa pavaḍḍhanti, ye honti abhipatthikā.

“이전에 베풀어진 은혜를 입고서 도움을 받았음을 잘 아는 자는, 그가 간절히 바라는 이익이 더욱 번창하게 됩니다.”

104.

104.

‘‘Taṃ vo vadāmi bhaddante, yāvantettha samāgatā;

Sabbe kataññuno hotha, ciraṃ saggamhi ṭhassathā’’ti.

“여기에 모인 모든 분들께 말씀드립니다. 여러분 모두 은혜를 아는 자가 되십시오. 그러면 오래도록 천상에 머물게 될 것입니다.”

Tattha paṭhamagāthāya tāva attho – idhekacco aññāṇajātiko poso yāvatāsīsatī, yāva ‘‘idaṃ nāma me ayaṃ kātuṃ sakkhissatī’’ti paccāsīsati, tāvadeva taṃ purisaṃ pavīṇati bhajati sevati, tassa pana atthāpāye vaḍḍhiyā apagamane parihīnakāle taṃ nānākiccesu patthitaṃ posaṃ ekacce bālā imaṃ oṭṭhibyādhiṃ ayaṃ khattiyo viya jahanti.

그중 첫 번째 게송의 뜻은 이렇습니다. 세상의 어떤 어리석은 사람은 ‘이 사람이 나를 위해 이것을 해줄 수 있을 것이다’라고 기대하는 동안에만 그 사람을 존중하고 섬기며 사귀지만, 그의 이익이 사라지고 능력이 쇠퇴했을 때, 어떤 어리석은 자들은 국왕이 이 암코끼리 옷티비야디를 버린 것처럼 그를 저버립니다.

Katakalyāṇoti parena attano katakalyāṇakammo. Katatthoti nipphāditakicco. Nāvabujjhatīti pacchāpi taṃ parena kataṃ upakāraṃ tassa jarājiṇṇakāle asamatthakāle na sarati, attanā dinnampi yasaṃ puna gaṇhāti. Palujjantīti bhijjanti nassanti. Ye honti abhipatthitāti ye keci atthā icchitā nāma honti, sabbe nassantīti dīpeti. Mittadubbhipuggalassa hi patthitapatthitaṃ aggimhi pakkhittabījaṃ viya nassati. Katattho manubujjhatīti katattho anubujjhati, ma-kāro byañjanasandhivasena gahito. Taṃ vo vadāmīti tena kāraṇena tumhe vadāmi. Ṭhassathāti kataññuno hutvā cirakālaṃ saggamhi dibbasampattiṃ anubhavantā patiṭṭhahissatha.

‘katakalyāṇo’는 타인으로부터 입은 은혜가 있는 자를 말합니다. ‘katattho’는 도움을 받아 목적을 달성한 자입니다. ‘nāvabujjhatī’는 나중에라도 타인이 베푼 그 도움을, 그가 늙고 쇠약해져 무력해졌을 때 기억하지 못하고 자신이 주었던 지위와 명예조차 다시 거두어가는 것을 말합니다. ‘palujjantī’는 무너지고 사라지는 것입니다. ‘ye honti abhipatthitā’는 바라는 바가 무엇이든 모두 사라진다는 것을 나타냅니다. 은혜를 저버리는 사람에게는 바라는 것들이 마치 불속에 던져진 씨앗처럼 사라지기 때문입니다. ‘katattho manubujjhati’는 ‘katattho anubujjhati’이며, ‘ma’ 자는 자음 접합에 의해 들어간 것입니다. ‘taṃ vo vadāmi’는 그러한 이유로 당신들에게 말한다는 뜻입니다. ‘ṭhassathā’는 은혜를 아는 자가 되어 오랜 시간 천상에서 천상의 행복을 누리며 머물게 될 것이라는 뜻입니다.

Evaṃ mahāsatto rājānaṃ ādiṃ katvā sannipatitānaṃ sabbesaṃ ovādaṃ adāsi. Taṃ sutvā rājā oṭṭhibyādhiyā yasaṃ paṭipākatikaṃ akāsi. Bodhisattassa ca ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi.

이처럼 대사(보살)는 왕을 비롯하여 모여든 모든 이에게 훈계를 주었습니다. 그 말을 듣고 왕은 옷티비야디의 명예와 지위를 예전처럼 회복시켜 주었습니다. 그리고 보살의 훈계를 따라 보시 등의 공덕을 쌓고 천상으로 갔습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā oṭṭhibyādhi bhaddavatikā ahosi, rājā ānando, amacco pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 연결시키셨습니다. “그때의 옷티비야디는 밧다와티였고, 왕은 아난다였으며, 재상은 바로 나였다.”

Daḷhadhammajātakavaṇṇanā catutthā.

달하담마 자타카(410) 주해 끝.

[410] 5. Somadattajātakavaṇṇanā

[410] 5. 소마다타 자타카(402) 주해

Yo [Pg.367] maṃ pure paccuḍḍetīti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ mahallakaṃ ārabbha kathesi. So kirekaṃ sāmaṇeraṃ pabbājesi, sāmaṇero tassa upakārako hutvā tathārūpena rogena kālamakāsi. Mahallako tasmiṃ kālakate rodanto paridevanto vicarati. Taṃ disvā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asukamahallako sāmaṇerassa kālakiriyāya rodanto paridevanto vicarati, maraṇassatikammaṭṭhānarahito maññe’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa imasmiṃ mate rodiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“그는 나를 이전에 마중했네”라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무실 때 어떤 늙은 비구를 인연으로 말씀하셨다. 전하는 바에 따르면, 그는 한 사미를 출가시켰는데, 그 사미는 그를 잘 돌보았으나 병으로 목숨을 마쳤다. 늙은 비구는 사미가 죽자 울고 불며 돌아다녔다. 이를 본 비구들이 법당에서 이야기를 시작했다. “도반들이여, 아무개 늙은 비구가 사미의 죽음으로 울부짖으며 돌아다니니, 아마도 죽음에 대한 명상 수행이 없는 모양입니다.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 그대들은 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고, “이러저러한 이야기입니다”라고 말씀드리자, “비구들이여, 이 비구가 이 사미가 죽었을 때 울었던 것은 지금뿐만이 아니라 예전에도 그러했다”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tāvatiṃsabhavane sakkattaṃ kāresi. Atheko kāsigāmavāsī brāhmaṇamahāsālo kāme pahāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā uñchācariyāya vanamūlaphalāphalehi yāpento vāsaṃ kappesi. Ekadivasaṃ phalāphalatthāya gato ekaṃ hatthichāpaṃ disvā attano assamaṃ ānetvā puttaṭṭhāne ṭhapetvā somadattotissa nāmaṃ katvā tiṇapaṇṇāni khādāpento paṭijaggi. So vayappatto mahāsarīro hutvā ekadivasaṃ bahuṃ bhojanaṃ gahetvā ajīrakena dubbalo ahosi. Tāpaso taṃ assamapade katvā phalāphalatthāya gato, tasmiṃ anāgateyeva hatthipotako kālamakāsi. Tāpaso phalāphalaṃ gahetvā āgacchanto ‘‘aññesu divasesu me putto paccuggamanaṃ karoti, ajja na dissati, kahaṃ nu kho gato’’ti paridevanto paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 타바팅사 천상에서 제석천으로 태어났다. 그때 카시 마을에 살던 한 큰 부자인 브라만이 감각적 욕망을 버리고 히말라야로 들어가 선인으로 출가하여, 숲에서 채집한 뿌리와 열매로 연명하며 지냈다. 어느 날 그는 열매를 구하러 갔다가 한 새끼 코끼리를 보고 자신의 암자로 데려와 아들처럼 여기며 소마닷타라는 이름을 지어주고 풀과 잎을 먹이며 돌보았다. 그 코끼리는 자라서 몸집이 커졌는데, 어느 날 음식을 너무 많이 먹어 체하는 바람에 기력이 약해졌다. 수행자는 코끼리를 암자 근처에 두고 열매를 구하러 갔는데, 그가 돌아오기 전에 새끼 코끼리는 목숨을 마쳤다. 수행자가 열매를 가지고 돌아오면서 “다른 날에는 내 아들이 마중을 나왔는데, 오늘은 보이지 않으니 어디로 갔을까?”라고 슬퍼하며 첫 번째 게송을 읊었다.

105.

105.

‘‘Yo maṃ pure paccuḍḍeti, araññe dūramāyato;

So na dissati mātaṅgo, somadatto kuhiṃ gato’’ti.

“숲속 저 멀리서 올 때 예전에 나를 마중하던 저 코끼리가 보이지 않으니, 소마닷타는 어디로 갔는가?”

Tattha pureti ito pure. Paccuḍḍetīti paccuggacchati. Araññe dūranti imasmiṃ nimmanusse araññe maṃ dūraṃ paccuḍḍeti. Āyatoti āyāmasampanno.

거기서 ‘pure’는 지금 이전의 시간을 뜻한다. ‘paccuḍḍetī’는 마중 나온다는 뜻이다. ‘araññe dūraṃ’은 이 인적 없는 숲속에서 나를 멀리까지 마중 나온다는 뜻이다. ‘āyato’는 체격이 건장한 것을 말한다.

Evaṃ [Pg.368] paridevamāno āgantvā taṃ caṅkamanakoṭiyaṃ patitaṃ disvā gale gahetvā paridevamāno dutiyaṃ gāthamāha –

이렇게 슬퍼하며 돌아와 그가 경행로 끝에 쓰러져 있는 것을 보고, 목을 껴안고 슬피 울며 두 번째 게송을 읊었다.

106.

106.

‘‘Ayaṃ vā so mato seti, allasiṅgaṃva vacchito;

Bhūmyā nipatito seti, amarā vata kuñjaro’’ti.

“여기 그가 죽어 누워 있구나, 마치 잘린 싱싱한 싹처럼. 땅 위에 쓰러져 누워 있구나. 아, 코끼리가 참으로 죽었구나.”

Tattha ayaṃ vāti vibhāvanatthe vā-saddo. Ayameva so, na aññoti taṃ vibhāvento evamāha. Allasiṅganti māluvalatāya aggapavālaṃ. Vacchitoti chinno, gimhakāle majjhanhikasamaye tattavālikāpuline nakhena chinditvā pātito māluvalatāya aṅkuro viyāti vuttaṃ hoti. Bhūmyāti bhūmiyaṃ. Amarā vatāti mato vata, ‘‘amarī’’tipi pāṭho.

거기서 ‘ayaṃ vā’의 ‘vā’는 분명하게 나타냄을 뜻하는 단어이다. 바로 이이며 다른 이가 아니라는 것을 분명히 하면서 이렇게 말한 것이다. ‘allasiṅgaṃ’은 말루(mālu) 덩굴의 연한 싹을 말한다. ‘vacchito’는 잘린 것을 뜻하니, 여름날 한낮에 뜨거운 모래밭에서 손톱으로 잘라 떨어뜨린 말루 덩굴의 싹과 같다는 뜻이다. ‘bhūmyā’는 땅 위라는 뜻이다. ‘amarā vata’는 참으로 죽었다는 뜻이며, ‘amarī’라는 독법도 있다.

Tasmiṃ khaṇe sakko lokaṃ olokento taṃ disvā ‘‘ayaṃ tāpaso puttadāraṃ pahāya pabbajito, idāni hatthipotake puttasaññaṃ katvā paridevati, saṃvejetvā naṃ satiṃ paṭilabhāpessāmī’’ti tassa assamapadaṃ āgantvā ākāse ṭhitova tatiyaṃ gāthamāha –

그때 삭카가 세상을 살피다가 그를 보고 “이 수행자는 처자식을 버리고 출가했으면서, 이제 새끼 코끼리를 아들이라고 생각하며 슬퍼하고 있구나. 그를 일깨워 마음챙김을 되찾게 해주리라” 하고 그의 암자 터로 와서 허공에 선 채로 세 번째 게송을 읊었다.

107.

107.

‘‘Anagāriyupetassa, vippamuttassa te sato;

Samaṇassa na taṃ sādhu, yaṃ petamanusocasī’’ti.

“가정을 떠나 수행에 전념하고 속박에서 벗어나 마음챙기는 님이며 수행자인 당신이, 죽은 이를 위해 슬퍼하는 것은 좋지 않습니다.”

Athassa vacanaṃ sutvā tāpaso catutthaṃ gāthamāha –

그러자 그의 말을 듣고 수행자가 네 번째 게송을 읊었다.

108.

108.

‘‘Saṃvāsena have sakka, manussassa migassa vā;

Hadaye jāyate pemaṃ, taṃ na sakkā asocitu’’nti.

“삭카여, 참으로 사람이나 짐승이나 함께 살다 보면 마음속에 사랑이 생겨나니, 그것을 슬퍼하지 않을 수는 없습니다.”

Tattha migassa vāti imasmiṃ ṭhāne sabbepi tiracchānā ‘‘migā’’ti vuttā. Tanti piyāyitaṃ sattaṃ.

거기서 ‘migassa vā’의 ‘miga’는 이 대목에서 모든 축생을 뜻한다. ‘taṃ’은 사랑하는 중생을 가리킨다.

Atha naṃ ovadanto sakko dve gāthā abhāsi –

그러자 그를 훈계하며 삭카가 두 편의 게송을 읊었다.

109.

109.

‘‘Mataṃ marissaṃ rodanti, ye rudanti lapanti ca;

Tasmā tvaṃ isi mā rodi, roditaṃ moghamāhu santo.

“이미 죽은 자와 앞으로 죽을 자를 위해 사람들은 울고 통곡하오. 그러니 선인이여, 울지 마시오. 성자들은 우는 것이 헛된 일이라고 말하오.”

110.

110.

‘‘Kanditena have brahme, mato peto samuṭṭhahe;

Sabbe saṅgamma rodāma, aññamaññassa ñātake’’ti.

“브라만이여, 만약 통곡함으로써 죽은 이가 다시 일어날 수 있다면, 우리 모두 다 함께 모여 서로의 친지들을 위해 울어줍시다.”

Tattha [Pg.369] ye rudanti lapanti cāti brahme ye sattā rodanti paridevanti ca, sabbe te mataṃ, yo ca marissati, taṃ rodanti, tesaṃyeva evaṃ rodantānaṃ assusukkhanakālo natthi, tasmā tvaṃ isi mā rodi. Kiṃkāraṇā? Roditaṃ moghamāhu santo, paṇḍitā hi ‘‘roditaṃ nipphala’’nti vadanti. Mato petoti yadi esa petoti saṅkhyaṃ gato mato roditena samuṭṭhaheyya, evaṃ sante sabbepi mayaṃ samāgantvā aññamaññassa ñātake rodāma, kiṃ nikkammā acchāmāti.

거기서 ‘ye rudanti lapanti ca’는 “브라만이여, 중생들이 울고 슬퍼하는 것은 모두 죽은 자와 죽을 자를 위해 우는 것이니, 그렇게 우는 자들에게는 눈물이 마를 날이 없소. 그러니 선인이여, 울지 마시오”라는 뜻이다. 무슨 까닭인가? ‘roditaṃ moghamāhu santo’ 즉, 현자들은 “우는 것은 결실이 없다”라고 말하기 때문이다. ‘mato peto’는 만약 죽어서 망자의 수에 들어간 자가 우는 것으로 일어날 수 있다면, 우리 모두가 모여서 서로의 친지들을 위해 울어야지, 왜 아무 일도 안 하고 가만히 있겠느냐는 뜻이다.

Tāpaso sakkassa vacanaṃ sutvā satiṃ paṭilabhitvā vigatasoko assūni puñchitvā sakkassa thutivasena sesagāthā āha –

수행자는 삭카의 말을 듣고 마음챙김을 되찾아 슬픔을 떨치고 눈물을 닦으며, 삭카를 찬탄하며 남은 게송들을 읊었다.

111.

111.

‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;

Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ.

“기름을 부은 불처럼 타오르던 나에게, 물을 끼얹듯 모든 고뇌를 꺼주셨도다.”

112.

112.

‘‘Abbahī vata me sallaṃ, yamāsi hadayassitaṃ;

Yo me sokaparetassa, puttasokaṃ apānudi.

“심장에 박혀 있던 슬픔의 화살을 참으로 뽑아주셨도다. 슬픔에 잠긴 나에게서 아들에 대한 슬픔을 없애주셨도다.”

113.

113.

‘‘Sohaṃ abbūḷhasallosmi, vītasoko anāvilo;

Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna vāsavā’’ti.

“나는 이제 화살을 뽑아 슬픔도 없고 흐트러짐도 없노라. 바사바(삭카)여, 당신의 말씀을 듣고 나는 이제 슬퍼하지도 울지도 않노라.”

Tā heṭṭhā vuttatthāyeva. Evaṃ sakko tāpasassa ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva gato.

그 게송들의 의미는 앞에서 설명한 바와 같다. 이와 같이 삭카는 수행자에게 훈계를 전하고 자신의 처소로 돌아갔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā hatthipotako sāmaṇero ahosi, tāpaso mahallako, sakko pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 들려주시고 자타카(본생경)를 결합하셨다. “그때 새끼 코끼리는 이 사미였고, 수행자는 저 나이 든 비구였으며, 삭카는 바로 나였다.”

Somadattajātakavaṇṇanā pañcamā.

소마닷타 자타카 주해(다섯 번째)가 끝났다.

[411] 6. Susīmajātakavaṇṇanā

[411] 6. 6. 수시마 자타카 주해

Kāḷāni kesāni pure ahesunti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi samaye bhikkhū dhammasabhāyaṃ nisīditvā dasabalassa nikkhamanaṃ vaṇṇayiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte [Pg.370] ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, mayā dāni anekāni kappakoṭisatasahassāni pūritapāraminā mahābhinikkhamanaṃ, pubbepāhaṃ tiyojanasatike kāsiraṭṭhe rajjaṃ chaḍḍetvā nikkhantoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“이전에는 머리카락이 검었네”라는 이 이야기는 스승께서 제타바나에 머무실 때 대출가(大出家)에 대해 말씀하신 것이다. 그때 비구들이 법당에 앉아 십력존(부처님)의 출가를 찬탄하고 있었다. 스승께서 오셔서 “비구들이여, 그대들은 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?”라고 물으시고, “이러저러한 이야기입니다”라고 말씀드리자, “비구들이여, 내가 수천억 겁 동안 파라미(바라밀)를 채우고 대출가를 한 것은 놀라운 일이 아니다. 예전에도 나는 삼백 요자나에 달하는 카시 왕국의 왕위를 버리고 출가한 적이 있다”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa purohitassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, tassa jātadivaseyeva bārāṇasiraññopi putto jāyi. Tesaṃ nāmaggahaṇadivase mahāsattassa susīmakumāroti nāmaṃ akaṃsu, rājaputtassa brahmadattakumāroti. Bārāṇasirājā ‘‘puttena me saddhiṃ ekadivase jāto’’ti bodhisattaṃ āṇāpetvā dhātiyo datvā tena saddhiṃ ekato vaḍḍhesi. Te ubhopi vayappattā abhirūpā devakumāravaṇṇino hutvā takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā paccāgamiṃsu. Rājaputto uparājā hutvā bodhisattena saddhiṃ ekato khādanto pivanto nisīdanto sayanto pitu accayena rajjaṃ patvā mahāsattassa mahantaṃ yasaṃ datvā purohitaṭṭhāne taṃ ṭhapetvā ekadivasaṃ nagaraṃ sajjāpetvā sakko devarājā viya alaṅkato alaṅkataerāvaṇapaṭibhāgassa mattavaravāraṇassa khandhe nisīditvā bodhisattaṃ pacchāsane hatthipiṭṭhe nisīdāpetvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ akāsi. Mātāpissa ‘‘puttaṃ olokessāmī’’ti sīhapañjare ṭhatvā tassa nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā āgacchantassa pacchato nisinnaṃ purohitaṃ disvā paṭibaddhacittā hutvā sayanagabbhaṃ pavisitvā ‘‘imaṃ alabhantī ettheva marissāmī’’ti āhāraṃ pacchinditvā nipajji.

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 통치하고 있을 때, 보살은 그 나라 스승(purohita)의 정실부인의 태중에 태어났습니다. 그가 태어난 바로 그날 바라나시 왕의 아들도 태어났습니다. 그들의 이름을 짓는 날에 대사(보살)의 이름은 수시마(Susima) 왕자로, 왕자의 이름은 브라흐마다타 왕자로 지었습니다. 바라나시 왕은 "나의 아들과 같은 날에 태어났다"라며 보살을 불러오게 하여 유모들을 붙여주고 왕자와 함께 자라게 했습니다. 그들 둘 다 성장하여 잘생기고 천인(devakumāra)과 같은 모습이 되었으며, 탁실라에서 모든 학문을 익히고 돌아왔습니다. 왕자는 부왕(副王, uparāja)이 되었고 보살과 함께 먹고 마시고 앉고 자며 함께 지내다가, 부친이 서거하자 왕위를 계승했습니다. 그는 보살에게 큰 명예를 주고 나라 스승의 직위에 앉혔습니다. 어느 날 그는 도시를 장식하게 하고 제석천처럼 꾸민 뒤, 장식된 에라바나 코끼리와 흡사한 발정기의 뛰어난 코끼리 등에 앉았습니다. 그리고 보살을 코끼리 등의 뒷좌석에 앉히고 도시를 순행했습니다. 그의 어머니도 "아들을 보리라" 하며 사자창(sīhapañjara)에 서 있다가, 도시를 순행하고 돌아오는 아들의 뒤에 앉은 나라 스승을 보고는 마음이 사로잡혔습니다. 그녀는 침실로 들어가 "이 사람을 얻지 못하면 여기서 죽으리라" 생각하며 음식을 끊고 누워버렸습니다.

Rājā mātaraṃ apassanto ‘‘kuhiṃ me mātā’’ti pucchitvā ‘‘gilānā’’ti sutvā tassā santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘kiṃ amma, aphāsuka’’nti pucchi. Sā lajjāya na kathesi. So gantvā rājapallaṅke nisīditvā attano aggamahesiṃ pakkositvā ‘‘gaccha ammāya aphāsukaṃ jānāhī’’ti pesesi. Sā gantvā piṭṭhiṃ parimajjantī pucchi, itthiyo nāma itthīnaṃ rahassaṃ na niguhanti, sā tassā tamatthaṃ ārocesi. Itarāpi taṃ sutvā gantvā rañño ārocesi. Rājā ‘‘hotu, gaccha naṃ samassāsehi, purohitaṃ rājānaṃ katvā tassa taṃ aggamahesiṃ karissāmī’’ti āha. Sā āgantvā taṃ samassāsesi. Rājāpi purohitaṃ pakkosāpetvā etamatthaṃ ārocetvā ‘‘samma, mātu me jīvitaṃ dehi, tvaṃ rājā bhavissasi, sā aggamahesī, ahaṃ uparājā’’ti [Pg.371] āha. So ‘‘na sakkā evaṃ kātu’’nti paṭikkhipitvā tena punappunaṃ yāciyamāno sampaṭicchi. Rājā purohitaṃ rājānaṃ, mātaraṃ aggamahesiṃ kāretvā sayaṃ uparājā ahosi.

왕은 어머니가 보이지 않자 "나의 어머니는 어디 계시는가?"라고 물었고, "병이 나셨습니다"라는 말을 듣고 어머니에게 가서 절을 올린 뒤 "어머니, 어디가 불편하십니까?"라고 물었습니다. 그녀는 부끄러움 때문에 대답하지 않았습니다. 그는 돌아가 왕좌에 앉아 자신의 정비를 불러 "가서 어머니의 병세를 알아보라"고 보냈습니다. 그녀가 가서 등을 어루만지며 묻자, 여인들은 여인들 사이의 비밀을 숨기지 않는 법이라, 대비는 정비에게 그 사정을 말했습니다. 정비 또한 그 말을 듣고 가서 왕에게 알렸습니다. 왕은 "좋소, 가서 그녀를 위로하시오. 제관(purohita)을 왕으로 삼고 어머니를 그의 정비로 삼겠소"라고 말했습니다. 정비가 돌아와서 대비를 위로했습니다. 왕도 제관을 부르게 하여 이 사정을 알리고 "벗이여, 내 어머니의 목숨을 구해주게. 그대가 왕이 될 것이며, 그녀는 정비가 되고, 나는 부왕이 되겠네"라고 말했습니다. 그는 "그렇게 할 수는 없습니다"라고 거절했으나, 왕이 거듭 요청하자 수락했습니다. 왕은 제관을 왕으로 삼고 어머니를 정비로 삼았으며, 자신은 부왕이 되었습니다.

Tesaṃ samaggavāsaṃ vasantānaṃ aparabhāge bodhisatto agāramajjhe ukkaṇṭhito kāme pahāya pabbajjāya ninnacitto kilesaratiṃ anallīyanto ekakova tiṭṭhati, ekakova nisīdati, ekakova sayati, bandhanāgāre baddho viya pañjare pakkhittakukkuṭo viya ca ahosi. Athassa aggamahesī ‘‘ayaṃ rājā mayā saddhiṃ nābhiramati, ekakova tiṭṭhati nisīdati seyyaṃ kappeti, ayaṃ kho pana daharo taruṇo, ahaṃ mahallikā, sīse me palitāni paññāyanti, yaṃnūnāhaṃ ‘sīse te deva, ekaṃ palitaṃ paññāyatī’ti musāvādaṃ katvā ekenupāyena rājānaṃ pattiyāpetvā mayā saddhiṃ abhiramāpeyya’’nti cintetvā ekadivasaṃ rañño sīse ūkā vicinantī viya hutvā ‘‘deva, mahallakosi jāto, sīse te ekaṃ palitaṃ paññāyatī’’ti āha. ‘‘Tena hi bhadde, etaṃ palitaṃ luñjitvā mayhaṃ hatthe ṭhapehī’’ti. Sā tassa sīsato ekaṃ kesaṃ luñjitvā attano sīse palitaṃ gahetvā ‘‘idaṃ te, deva, palita’’nti tassa hatthe ṭhapesi. Bodhisattassa taṃ disvāva bhītatasitassa kañcanapaṭṭasadisā nalāṭā sedā mucciṃsu.

그들이 화목하게 지내던 중 훗날 보살은 재가 생활에 염증을 느끼고 욕망을 버리고 출가에 마음을 기울이며 번뇌의 즐거움에 집착하지 않은 채 홀로 서 있고 홀로 앉고 홀로 누웠습니다. 그는 마치 감옥에 갇힌 자나 새장 속에 갇힌 닭과 같았습니다. 그때 정비가 생각했습니다. "이 왕은 나와 함께 즐거워하지 않고 홀로 서고 앉으며 잠자리에 든다. 왕은 젊고 어린데 나는 늙어 머리에 흰 머리카락이 보인다. 내가 '대왕이시여, 당신의 머리에 흰 머리카락 하나가 보입니다'라고 거짓말을 하여 어떤 방편으로든 왕을 믿게 하여 나와 함께 즐기게 하리라." 어느 날 그녀는 왕의 머리에서 이를 잡는 척하며 "대왕이시여, 늙으셨군요. 당신의 머리에 흰 머리카락 하나가 보입니다"라고 말했습니다. "그렇다면 부인이여, 그 흰 머리카락을 뽑아서 내 손에 놓아주시오." 그녀는 왕의 머리에서 검은 머리카락 하나를 뽑고 자기 머리의 흰 머리카락을 집어서 "대왕이시여, 이것이 당신의 흰 머리카락입니다"라며 그의 손에 놓았습니다. 보살은 그것을 보자마자 두려움에 휩싸여 황금판 같은 이마에서 땀이 흘러나왔습니다.

So attānaṃ ovadanto ‘‘susīma, tvaṃ daharo hutvā mahallako jāto, ettakaṃ kālaṃ gūthakalale nimuggo gāmasūkaro viya kāmakalale nimujjitvā taṃ kalalaṃ jahituṃ na sakkosi, nanu kāme pahāya himavantaṃ pavisitvā pabbajitvā brahmacariyavāsassa te kālo’’ti cintetvā paṭhamaṃ gāthamāha –

그는 자신을 훈계하며 '수시마여, 그대는 젊었는데 이제 늙었구나. 그동안 분뇨 구덩이에 빠진 마을 돼지처럼 욕망의 진흙탕에 빠져 그 진흙을 버리지 못했는가? 이제 욕망을 버리고 히말라야로 들어가 출가하여 청정 범행을 닦을 때가 되지 않았는가?'라고 생각하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

114.

114.

‘‘Kāḷāni kesāni pure ahesuṃ, jātāni sīsamhi yathāpadese;

Tānajja setāni susīma disvā, dhammaṃ cara brahmacariyassa kālo’’ti.

"이전에는 머리의 제자리에 난 머리카락들이 검었으나, 수시마여, 오늘 그것들이 하얗게 된 것을 보고 법을 닦으라. 지금은 청정 범행을 닦을 때이니라."

Tattha yathāpadeseti tava sīse tasmiṃ tasmiṃ kesānaṃ anurūpe padese ito pubbe kāḷāni bhamarapattavaṇṇāni kesāni jātāni ahesunti [Pg.372] vadati. Dhammaṃ carāti dasakusalakammapathadhammaṃ carāti attānameva āṇāpeti. Brahmacariyassāti methunaviratiyā te kāloti attho.

여기서 '제자리에(yathāpadese)'라는 것은 그대 머리의 그 여러 머리카락 부위에 이전에는 벌의 날개 색깔처럼 검은 머리카락들이 나 있었다는 말입니다. '법을 닦으라(dhammaṃ cara)'는 것은 십선업도의 법을 행하라고 자신에게 명령하는 것입니다. '청정 범행을 닦을(brahmacariyassa)'이란 성행위를 멀리할 때라는 뜻입니다.

Evaṃ bodhisattena brahmacariyavāsassa guṇe vaṇṇite itarā ‘‘ahaṃ ‘imassa lagganaṃ karissāmī’ti vissajjanameva kari’’nti bhītatasitā ‘‘idānissa apabbajjanatthāya sarīravaṇṇaṃ vaṇṇayissāmī’’ti cintetvā dve gāthā abhāsi –

이와 같이 보살이 청정 범행을 닦는 공덕을 찬탄하자, 정비는 "내가 '이분을 붙잡아 두리라'고 생각했는데 오히려 놓아주는 꼴이 되었구나"라며 두려워하며 "이제 그가 출가하지 못하도록 신체의 아름다움을 찬탄하리라"고 생각하며 두 편의 게송을 읊었습니다.

115.

115.

‘‘Mameva deva palitaṃ na tuyhaṃ, mameva sīsaṃ mama uttamaṅgaṃ;

‘Atthaṃ karissa’nti musā abhāṇiṃ, ekāparādhaṃ khama rājaseṭṭha.

"대왕이시여, 그 흰 머리카락은 제 것이지 당신의 것이 아닙니다. 제 머리, 저의 머리 꼭대기에서 나온 것입니다. '목적을 이루리라' 생각하여 거짓을 말했으니, 왕 중의 으뜸이신 분이여, 이 한 번의 허물을 용서하소서."

116.

116.

‘‘Daharo tuvaṃ dassaniyosi rāja, paṭhamuggato hoti yathā kaḷīro;

Rajjañca kārehi mamañca passa, mā kālikaṃ anudhāvī janindā’’ti.

"왕이시여, 당신은 젊고 보기에 아름답습니다. 마치 갓 돋아난 죽순과도 같습니다. 나라를 다스리며 저를 보살펴 주소서. 사람들의 주인이시여, 시간이 걸리는 과보(kālika)를 뒤쫓지 마소서."

Tattha mameva sīsanti mameva sīse sañjātaṃ palitanti dīpeti. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Atthanti attano vuḍḍhiṃ karissāmīti musā kathesiṃ. Ekāparādhanti. Imaṃ mayhaṃ ekaṃ aparādhaṃ. Paṭhamuggatoti paṭhamavayena uggato. Hohīti hosi, paṭhamavaye patiṭṭhitosīti attho. ‘‘Hosī’’tiyeva vā pāṭho. Yathā kaḷīroti yathā siniddhachavitaruṇakaḷīro mandavāterito ativiya sobhati, evarūposi tvanti dasseti. ‘‘Paṭhamuggato hotī’’tipi pāṭho, tassattho – yathā paṭhamuggato taruṇakaḷīro dassanīyo hoti, evaṃ tvampi dassanīyoti. Mamañca passāti mamañca olokehi, mā maṃ anāthaṃ vidhavaṃ karohīti attho. Kālikanti brahmacariyacaraṇaṃ nāma dutiye vā tatiye vā attabhāve vipākadānato kālikaṃ nāma, rajjaṃ pana imasmiṃyeva attabhāve kāmaguṇasukhuppādanato akālikaṃ, so tvaṃ imaṃ akālikaṃ pahāya mā kālikaṃ anudhāvīti vadati.

거기서 '나의 머리'라고 함은 바로 나의 머리에 생겨난 흰머리임을 나타냅니다. '머리 꼭대기(uttamaṅga)'는 머리의 동의어입니다. '목적(attha)'이란 자신의 번영을 이룰 것이라 생각하여 거짓을 말한 것입니다. '한 번의 허물'이란 나의 이 한 가지 잘못을 말합니다. '처음에 솟아난'이란 첫 번째 나이(청년기)에 솟아난 것입니다. '되소서(hohī)'는 '...입니다(hosi)', 즉 '첫 번째 나이에 서 있습니다'라는 뜻입니다. 'Hosī'라는 이문도 있습니다. '죽순처럼'이란 매끄러운 껍질의 어린 죽순이 산들바람에 흔들려 매우 아름답게 보이듯이, 그대도 그와 같은 모습이라는 것을 보여줍니다. '첫 번째 솟아난 자가 된다'라는 이문도 있는데, 그 뜻은 처음 솟아난 어린 죽순이 보기 좋듯이 그대도 보기 좋다는 것입니다. '나를 보소서'란 나를 살펴보아 나를 의지할 곳 없는 과부로 만들지 말라는 뜻입니다. '시간이 걸리는 것(kālika)'이란 청정 범행을 닦는 것은 두 번째나 세 번째 생에서 그 과보를 주기에 시간이 걸리는 것이라 하고, 왕위는 바로 이번 생에서 감각적 욕망의 즐거움을 일으키기에 시간이 걸리지 않는 것(akālika)이라 합니다. 그래서 그녀는 '왕이시여, 이 시간이 걸리지 않는 즐거움을 버리고 시간이 걸리는 과보를 뒤쫓지 마십시오'라고 말하는 것입니다.

Bodhisatto [Pg.373] tassā vacanaṃ sutvā ‘‘bhadde, tvaṃ bhavitabbamevetaṃ kathaṃ kathesi, pariṇamante hi mama vaye imehi kāḷakesehi parivattetvā sāṇavākasadisehi paṇḍarehi bhavitabbaṃ. Ahañhi nīluppalādikusumadāmasadisakumārānaṃ kañcanarūpapaṭibhāgānaṃ uttamayobbanavilāsasampattānaṃ khattiyakaññādīnaṃ vaye pariṇamante jaraṃ pattānaṃ vevaṇṇiyañceva sarīrabhaṅgañca passāmi. Evaṃ vipattipariyosānovesa bhadde, jīvaloko’’ti vatvā upari buddhalīḷāya dhammaṃ desento gāthādvayamāha –

보살은 그녀의 말을 듣고 '그대여, 그대가 말한 그대로 될 것이오. 나의 나이가 들면 이 검은 머리들도 변하여 삼베 섬유처럼 하얗게 될 것이오. 참으로 나는 푸른 연꽃 다발과 같은 소년들과 황금 형상과 같이 뛰어난 청춘의 미모를 갖춘 왕녀 등이 나이가 들어 노쇠함에 이르러 안색이 변하고 몸이 무너지는 것을 보오. 그대여, 이처럼 생명 있는 것들의 세계는 결국 파멸로 끝나는 것이오'라고 말하고, 부처님과 같은 당당한 모습으로 법을 설하며 두 편의 게송을 읊었다.

117.

117.

‘‘Passāmi vohaṃ dahariṃ kumāriṃ, sāmaṭṭhapassaṃ sutanuṃ sumajjhaṃ;

Kāḷappavāḷāva pavellamānā, palobhayantīva naresu gacchati.

나는 젊은 처녀를 보노라. 옆구리는 매끄럽고 몸매는 수려하며 허리는 잘록하네. 검은 산호가 흔들리듯 요염한 자태로 사람들 사이를 유혹하듯 걸어가는구나.

118.

118.

‘‘Tamena passāmiparena nāriṃ, āsītikaṃ nāvutikaṃva jaccā;

Daṇḍaṃ gahetvāna pavedhamānaṃ, gopānasībhoggasamaṃ caranti’’nti.

나는 세월이 흐른 뒤의 그 여인을 보노라. 태어난 지 팔십 세 혹은 구십 세가 되어, 지팡이를 짚고 벌벌 떨며 서까래처럼 굽은 몸으로 걷고 있구나.

Tattha voti nipātamattaṃ. Sāmaṭṭhapassanti sammaṭṭhapassaṃ. Ayameva vā pāṭho, sabbapassesu maṭṭhachavivaṇṇanti attho. Sutanunti sundarasarīraṃ. Sumajjhanti susaṇṭhitamajjhaṃ. Kāḷappavāḷāva pavellamānāti yathā nāma taruṇakāle susamuggatā kāḷavallī pavāḷā vā hutvā mandavāteritā ito cito ca pavellati, evaṃ pavellamānā itthivilāsaṃ dassayamānā kumārikā palobhayantīva naresu gacchati. Samīpatthe bhummavacanaṃ, purisānaṃ santike te purise kilesavasena palobhayantī viya gacchati.

거기서 'vo'는 단지 어조사일 뿐이다. 'sāmaṭṭhapassa'란 옆구리가 잘 다듬어진 것이다. 혹은 이 원문 그대로 모든 부위의 피부색이 매끄럽다는 뜻이다. 'sutanu'란 아름다운 몸이다. 'sumajjha'란 잘 조화된 허리다. '검은 산호가 흔들리듯 움직이며'란 마치 한창때에 잘 자란 검은 넝쿨이나 산호가 산들바람에 흔들려 이리저리 흔들리듯이, 그처럼 흔들리며 여인의 교태를 보여주는 처녀가 사람들을 유혹하듯이 걸어가는 것을 말한다. 처소격은 근접한 의미로, 사람들(남자들) 곁에서 그들을 번뇌의 힘으로 유혹하듯이 걸어간다는 것이다.

Tamena passāmiparena nārinti tamenaṃ nāriṃ aparena samayena jaraṃ pattaṃ antarahitarūpasobhaggappattaṃ passāmi. Bodhisatto hi paṭhamagāthāya rūpe assādaṃ kathetvā idāni ādīnavaṃ dassento evamāha. Āsītikaṃ nāvutikaṃva jaccāti asītisaṃvaccharaṃ vā navutisaṃvaccharaṃ vā jātiyā. Gopānasībhoggasamanti gopānasīsamaṃ bhoggaṃ, gopānasīākārena bhaggasarīraṃ onamitvā naṭṭhakākaṇikaṃ pariyesantiṃ viya caramānanti attho. Kāmañca [Pg.374] bodhisattena daharakāle disvā puna nāvutikakāle diṭṭhapubbā nāma natthi, ñāṇena diṭṭhabhāvaṃ sandhāya panetaṃ vuttaṃ.

'나중에 그 여인을 보노라'란 그 뒤에 그 여인이 늙음에 이르러 형상의 아름다움이 사라진 것을 본다는 것이다. 보살은 첫 번째 게송에서 형색의 달콤함(assāda)을 말하고, 이제 그 결점(ādīnava)을 보여주기 위해 이와 같이 말한 것이다. '태어난 지 팔십 세 혹은 구십 세'란 태어난 지 80년 혹은 90년이 된 것이다. '서까래처럼 굽은'이란 서까래처럼 굽은 것이니, 서까래 모양으로 굽은 몸을 숙이고 마치 잃어버린 동전 한 닢을 찾는 것처럼 다니는 것을 뜻한다. 사실 보살이 젊은 시절에 보았다가 다시 구십 세가 되었을 때 본 적은 없지만, 지혜로 관찰한 것을 두고 이와 같이 말한 것이다.

Iti mahāsatto imāya gāthāya rūpassa ādīnavaṃ dassetvā idāni agāramajjhe attano anabhiratiṃ pakāsento gāthādvayamāha –

이와 같이 대사는 이 게송으로 형색의 결점을 보여주고, 이제 집안 생활에 대한 자신의 염오(즐거움 없음)를 밝히며 두 편의 게송을 읊었다.

119.

119.

‘‘Sohaṃ tamevānuvicintayanto, eko sayāmi sayanassa majjhe;

‘Ahampi evaṃ’ iti pekkhamāno, na gahe rame brahmacariyassa kālo.

나는 그것만을 거듭 생각하며 침상 가운데 홀로 누워 있노라. 나도 이와 같이 되리라고 관찰하며 집안에 머무는 것을 즐거워하지 않으니, 지금은 청정범행을 닦을 때이네.

120.

120.

‘‘Rajjuvālambanī cesā, yā gehe vasato rati;

Etampi chetvāna vajanti dhīrā, anapekkhino kāmasukhaṃ pahāyā’’ti.

집에 사는 자의 즐거움은 매달리는 밧줄과 같은 것, 지혜로운 이들은 이것마저 끊어버리고 감각적 욕망의 즐거움을 버리고 미련 없이 떠나가네.

Tattha sohanti so ahaṃ. Tamevānuvicintayantoti tameva rūpānaṃ assādañca ādīnavañca cintento. Evaṃ iti pekkhamānoti ‘‘yathā esā pariṇatā, ahampi jaraṃ patto bhaggasarīro bhavissāmī’’ti pekkhamāno. Na gahe rameti gehe na ramāmi. Brahmacariyassa kāloti bhadde, brahmacariyassa me kālo, tasmā pabbajissāmīti dīpeti.

거기서 'sohaṃ'은 '그 나는'이다. '그것만을 거듭 생각하며'란 형색의 달콤함과 결점을 생각하는 것이다. '이와 같이 되리라고 관찰하며'란 '이 여인이 늙은 것처럼 나도 노쇠함에 이르러 무너진 몸이 될 것이다'라고 관찰하는 것이다. '집에서 즐거워하지 않으니'란 집에서 즐거움을 느끼지 못한다는 것이다. '청정범행의 때'란 '부인(그대)이여, 지금은 내가 청정범행을 닦을 때이므로 출가할 것이다'라는 것을 나타낸다.

Rajjuvālambanī cesāti ca-kāro nipātamatto, ālambanarajju viya esāti attho. Katarā? Yā gehe vasato rati, yā gehe vasantassa rūpādīsu ārammaṇesu kāmaratīti attho. Iminā kāmānaṃ appassādataṃ dasseti. Ayaṃ etthādhippāyo – yathā gilānassa manussassa attano balena parivattituṃ asakkontassa ‘‘imaṃ ālambitvā parivatteyyāsī’’ti ālambanarajjuṃ bandheyyuṃ, tassa taṃ ālambitvā parivattantassa appamattakaṃ kāyikacetasikasukhaṃ bhaveyya, evaṃ kilesāturānaṃ sattānaṃ vivekasukhavasena parivattituṃ asakkontānaṃ agāramajjhe ṭhapitāni kāmaratidāyakāni rūpādīni ārammaṇāni tesaṃ kilesapariḷāhakāle methunadhammapaṭisevanavasena tāni ārabbha parivattamānānaṃ kāyikacetasikasukhasaṅkhātā kāmarati nāma taṃ muhuttaṃ uppajjamānā [Pg.375] appamattikā hoti, evaṃ appassādā kāmāti. Etampi chetvānāti yasmā pana bahudukkhā kāmā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo, tasmā taṃ ādīnavaṃ sampassamānā paṇḍitā etampi rajjuṃ chetvā gūthakūpe nimuggapuriso taṃ pajahanto viya anapekkhino etaṃ appamattakaṃ bahudukkhaṃ kāmasukhaṃ pahāya vajanti, nikkhamitvā manoramaṃ pabbajjaṃ pabbajantīti.

'매달리는 밧줄(ālambanarajju)과 같다'는 뜻이다. 어떤 것이 그러한가? '집에 사는 자의 즐거움', 즉 집에 사는 자가 형색 등의 대상에 대해 느끼는 감각적 욕망의 즐거움(kāmarati)을 의미한다. 이것으로 감각적 욕망은 달콤함이 적음을 보여준다. 여기서의 의도는 이러하다. 마치 병든 사람이 자신의 힘으로 몸을 뒤척이지 못할 때 '이것을 붙잡고 몸을 돌려라' 하며 매달리는 밧줄을 매어주면, 그가 그것을 붙잡고 몸을 돌릴 때 약간의 육체적, 정신적 즐거움이 있는 것과 같다. 이와 같이 번뇌로 병든 중생들이 고요함의 즐거움(vivekasukha)으로 전환하지 못할 때, 집안에 놓인 감각적 즐거움을 주는 형색 등의 대상들은 그들의 번뇌가 불타오를 때 음행을 행함으로써 그것들을 토대로 몸을 뒤척이는 동안 생겨나는 육체적, 정신적 즐거움이라 불리는 감각적 즐거움은 그 순간에 생겨나는 아주 미미한 것이다. 이처럼 감각적 욕망은 달콤함이 적다. '이것마저 끊어버리고'란 감각적 욕망은 고통이 많고 절망이 많으며 결점이 더 크기 때문에, 그 결점을 잘 관찰하는 현자들은 이 밧줄마저 끊고 마치 똥통에 빠진 사람이 그것을 버리듯이 미련 없이 이 미미하고 고통 많은 감각적 즐거움을 버리고 떠나며, 출가하여 수승한 출가의 삶을 사는 것이다.

Evaṃ mahāsatto kāmesu assādañca ādīnavañca dassento buddhalīḷāya dhammaṃ desetvā sahāyaṃ pakkosāpetvā rajjaṃ paṭicchāpetvā ñātimittasuhajjānaṃ rodantānaṃ paridevantānameva sirivibhavaṃ chaḍḍetvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññaṃ nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

이와 같이 대사는 감각적 욕망의 달콤함과 결점을 보여주며 부처님과 같은 당당한 모습으로 법을 설하고, 친구를 불러 왕위를 맡겼으며, 친지들과 벗들이 울고 슬퍼하는 가운데 영화로운 부귀를 버리고 히말라야로 들어가 선인의 출가를 하였고, 선정과 신통을 일으켜 범천의 세상에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā bahū jane amatapānaṃ pāyetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā aggamahesī rāhulamātā ahosi, sahāyarājā ānando, susīmarājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 가져오신 뒤 사성제를 밝히시고 많은 사람에게 불사의 감로수를 마시게 하셨으며, 다음과 같이 자타카를 결합하셨다. '그때 왕비는 라훌라의 어머니였고, 친구 왕은 아난다였으며, 수시마 왕은 바로 나였다'라고.

Susīmajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

수시마 자타카에 대한 설명이 여섯 번째로 끝났다.

[412] 7. Koṭasimbalijātakavaṇṇanā

[412] 7. 꼬따심발리 자타카 주해

Ahaṃ dasasataṃbyāmanti idaṃ satthā jetavane viharanto kilesaniggahaṃ ārabbha kathesi. Vatthu pana pānīyajātake (jā. 1.11.59 ādayo) āvi bhavissati. Idhāpi satthā antokoṭisanthāre kāmavitakkābhibhūte pañcasate bhikkhū disvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā ‘‘bhikkhave, āsaṅkitabbayuttakaṃ nāma āsaṅkituṃ vaṭṭati, kilesā nāma vaḍḍhantā vane nigrodhādayo viya rukkhaṃ, purisaṃ bhañjanti, teneva pubbepi koṭasimbaliyaṃ nibbattadevatā ekaṃ sakuṇaṃ nigrodhabījāni khāditvā attano rukkhassa sākhantare vaccaṃ pātentaṃ disvā ‘ito me vimānassa vināso bhavissatī’ti bhayappattā ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'나는 천 길이나 되는'이라는 이 말씀은 스승께서 제타바나에 머무실 때 번뇌의 제압에 관해 말씀하신 것이다. 이 이야기는 빠니야 자타카(제459번) 등에서 분명해질 것이다. 여기서도 스승께서는 제타바나의 처소 안에서 감각적 욕망의 생각에 사로잡힌 오백 명의 비구들을 보시고 비구 승가를 소집하게 하신 뒤, '비구들이여, 두려워해야 마땅한 것에 대해서는 두려워하는 것이 마땅하다. 번뇌라는 것은 자라나면서 숲의 니그로다 나무 등이 나무를 파괴하듯이, 사람을 파멸시킨다. 그와 같이 옛날에도 꼬따심발리 나무에 태어난 천신이 니그로다 씨앗을 먹고 자기 나무의 가지 사이에 배설을 하는 한 마리 새를 보고, 이로 인해 나의 천궁이 파괴될 것이라며 두려움에 사로잡혔다'라고 말씀하시고 과거의 이야기를 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto koṭasimbaliyaṃ rukkhadevatā hutvā nibbatti. Atheko supaṇṇarājā diyaḍḍhayojanasatikaṃ [Pg.376] attabhāvaṃ māpetvā pakkhavātehi mahāsamudde udakaṃ dvidhā katvā ekaṃ byāmasahassāyāmaṃ nāgarājānaṃ naṅguṭṭhe gahetvā mukhenassa gahitagocaraṃ chaḍḍāpetvā koṭasimbaliṃ sandhāya vanamatthakena pāyāsi. Nāgarājā ‘‘olambento attānaṃ mocessāmī’’ti nigrodharukkhe bhogaṃ pavesetvā nigrodhaṃ veṭhetvā gaṇhi. Supaṇṇarañño mahābalatāya nāgarājassa ca mahāsarīratāya nigrodharukkho samugghāṭaṃ agamāsi. Nāgarājā neva rukkhaṃ vissajjesi, supaṇṇarājā saddhiṃ nigrodharukkhena nāgarājānaṃ gahetvā koṭasimbaliṃ patvā nāgarājānaṃ khandhapiṭṭhe nipajjāpetvā udaramassa phāletvā nāgamedaṃ khāditvā sesakaḷevaraṃ samudde vissajjesi. Tasmiṃ pana nigrodhe ekā sakuṇikā atthi, sā nigrodharukkhe vissaṭṭhe uppatitvā koṭasimbaliyā sākhantare nisīdi. Rukkhadevatā taṃ disvā ‘‘ayaṃ sakuṇikā mama rukkhakkhandhe vaccaṃ pātessati, tato nigrodhagaccho vā pilakkhagaccho vā uṭṭhahitvā sakalarukkhaṃ ottharitvā gacchissati, atha me vimānaṃ nassissatī’’ti bhītatasitā pavedhi. Tassā pavedhantiyā koṭasimbalīpi yāva mūlā pavedhi. Supaṇṇarājā taṃ pavedhamānaṃ disvā kāraṇaṃ pucchanto dve gāthā abhāsi –

과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 다스릴 때, 보살은 꼬따심발리 나무의 수목신으로 태어났다. 그때 한 가루다 왕이 150요자나나 되는 몸을 나타내어 날개바람으로 대양의 물을 가르고, 천 길 길이에 이르는 나왕의 꼬리를 잡아 입으로 문 먹잇감을 버리게 한 뒤, 꼬따심발리 나무를 향해 숲 위로 날아갔다. 나왕은 '매달려서 몸을 빼내리라'고 생각하며 니그로다 나무에 몸을 집어넣어 니그로다 나무를 휘감아 잡았다. 가루다 왕의 큰 힘과 나왕의 큰 몸집 때문에 니그로다 나무가 뿌리째 뽑혀버렸다. 나왕은 나무를 결코 놓지 않았고, 가루다 왕은 니그로다 나무와 함께 나왕을 낚아채어 꼬따심발리 나무에 도착해서는 나왕을 나무줄기 위에 눕혀놓고 그 배를 갈라 용의 지방을 먹은 뒤 남은 사체를 바다에 버렸다. 그런데 그 니그로다 나무에는 작은 새 한 마리가 있었는데, 그 새는 니그로다 나무가 버려지자 날아올라 꼬따심발리 나무의 가지 사이에 앉았다. 수목신은 그것을 보고 '이 작은 새가 내 나무줄기에 배설을 할 것이고, 그러면 니그로다 나무나 삘락카 나무가 솟아올라 나무 전체를 뒤덮으며 자랄 것이며, 그렇게 되면 나의 천궁은 파괴될 것이다'라며 두려워 떨었다. 수목신이 떨자 꼬따심발리 나무도 뿌리까지 떨렸다. 가루다 왕은 그것이 떨리는 것을 보고 이유를 물으며 두 게송을 읊었다.

121.

121.

‘‘Ahaṃ dasasataṃbyāmaṃ, uragamādāya āgato;

Tañca mañca mahākāyaṃ, dhārayaṃ nappavedhasi.

나는 천 길이나 되는 뱀을 잡아서 왔노라. 그 뱀과 큰 몸을 가진 나를 지탱하면서도 그대는 떨지 않았노라.

122.

122.

‘‘Athimaṃ khuddakaṃ pakkhiṃ, appamaṃsataraṃ mayā;

Dhārayaṃ byathasi bhītā, kamatthaṃ koṭasimbalī’’ti.

그런데 나보다 살점이 훨씬 적은 이 작은 새를 지탱하며 두려워 떠는구나. 꼬따심발리여, 무슨 까닭인가?

Tattha dasasataṃbyāmanti sahassabyāmamattāyāmaṃ. Uragamādāya āgatoti evaṃ mahantaṃ uragaṃ ādāya idha āgato. Tañca mañcāti tañca uragaṃ mañca. Dhārayanti dhārayamānā. Byathasīti kampasi. Kamatthanti kiṃ atthaṃ, kena kāraṇenāti pucchati, kaṃ vā atthaṃ sampassamānātipi attho. Koṭasimbalīti rukkhanāmena devaputtaṃ ālapati. So hi simbalirukkho khandhasākhamahantatāya koṭasimbalināmaṃ labhati, tasmiṃ adhivatthadevaputtassapi tadeva nāmaṃ.

거기서 '천 길이나 되는'이란 천 길 정도의 길이라는 뜻이다. '뱀을 잡아서 왔노라'란 이토록 큰 뱀을 잡아서 여기 왔다는 뜻이다. '그 뱀과 나를'이란 그 뱀과 나를 말한다. '지탱하면서'란 지탱하고 있으면서라는 뜻이다. '떠는구나'란 흔들린다는 뜻이다. '무슨 까닭인가'란 무슨 목적 때문인가, 어떤 이유 때문인가라고 묻는 것이며, 혹은 어떤 결과를 내다보고 있는가라는 뜻이기도 하다. '꼬따심발리'란 나무의 이름으로 천신을 부르는 것이다. 그 심발리 나무는 줄기와 가지가 크기 때문에 꼬따심발리라는 이름을 얻었으며, 거기에 머무는 천신에게도 역시 같은 이름이 붙여진 것이다.

Athassa [Pg.377] kāraṇaṃ kathento devaputto catasso gāthā abhāsi –

그러자 그 이유를 설명하며 천신이 네 게송을 읊었다.

123.

123.

‘‘Maṃsabhakkho tuvaṃ rāja, phalabhakkho ayaṃ dijo;

Ayaṃ nigrodhabījāni, pilakkhudumbarāni ca;

Assatthāni ca bhakkhitvā, khandhe me ohadissati.

왕이시여, 당신은 고기를 먹지만 이 새는 과일을 먹나이다. 이 새는 니그로다 씨앗과 삘락카, 우둠바라, 그리고 앗사따 열매를 먹고서 나의 줄기에 배설할 것이옵니다.

124.

124.

‘‘Te rukkhā saṃvirūhanti, mama passe nivātajā;

Te maṃ pariyonandhissanti, arukkhaṃ maṃ karissare.

그 나무들은 바람이 막아진 나의 가지 사이에서 자라나, 나를 칭칭 감아 뒤덮을 것이며, 나를 나무가 아닌 것으로 만들 것이옵니다.

125.

125.

‘‘Santi aññepi rukkhā se, mūlino khandhino dumā;

Iminā sakuṇajātena, bījamāharitā hatā.

뿌리가 있고 줄기가 있는 다른 큰 나무들도 있었사오나, 이 새 무리가 가져온 씨앗 때문에 파괴되었나이다.

126.

126.

‘‘Ajjhārūhābhivaḍḍhanti, brahantampi vanappatiṃ;

Tasmā rāja pavedhāmi, sampassaṃnāgataṃ bhaya’’nti.

기생하여 자라는 나무들은 거대한 숲의 제왕조차 압도하여 자라나나니, 왕이시여, 그래서 나는 다가올 재난을 내다보며 떨고 있나이다.

Tattha ohadissatīti vaccaṃ pātessati. Te rukkhāti tehi bījehi jātā nigrodhādayo rukkhā. Saṃvirūhantīti saṃviruhissanti vaḍḍhissanti. Mama passeti mama sākhantarādīsu. Nivātajāti mama sākhāhi vātassa nivāritattā nivāte jātā. Te maṃ pariyonandhissantīti ete evaṃ vaḍḍhitā maṃ pariyonandhissantīti ayametthādhippāyo. Karissareti athevaṃ pariyonandhitvā maṃ arukkhameva karissanti sabbaso bhañjissanti. Rukkhā seti rukkhā. Mūlino khandhinoti mūlasampannā ceva khandhasampannā ca. Dumāti rukkhavevacanameva. Bījamāharitāti bījaṃ āharitvā. Hatāti aññepi imasmiṃ vane rukkhā vināsitā santi. Ajjhārūhābhivaḍḍhantīti nigrodhādayo rukkhā ajjhārūhā hutvā mahantampi aññaṃ vanappatiṃ atikkamma vaḍḍhantīti dasseti. Ettha pana vane pati, vanassa pati, vanappatīti tayopi pāṭhāyeva. Rājāti supaṇṇaṃ ālapati.

거기서 '배설할 것이옵니다'란 똥을 눌 것이라는 뜻이다. '그 나무들'이란 그 씨앗들에서 자라난 니그로다 등의 나무들을 말한다. '자라나'란 무성하게 자랄 것이라는 뜻이다. '나의 옆구리에서'란 나의 가지 사이 등을 말한다. '바람이 막아진 곳에서 자란'이란 나의 가지들에 의해 바람이 차단되었기 때문에 바람이 없는 곳에서 태어났다는 뜻이다. '나를 칭칭 감아 뒤덮을 것이며'란 이것들이 이렇게 자라나서 나를 휘감을 것이라는 뜻이 담겨 있다. '만들 것이옵니다'란 그렇게 휘감아서 나를 아예 나무가 없는 상태로 만들고 완전히 파괴할 것이라는 뜻이다. '나무들'이란 나무들을 뜻한다. '뿌리가 있고 줄기가 있는'이란 뿌리가 구비되고 줄기가 구비되었다는 뜻이다. '큰 나무(duma)'란 나무의 동의어일 뿐이다. '씨앗을 가져온'이란 씨앗을 가져와서라는 뜻이다. '파괴되었나이다'란 이 숲의 다른 나무들도 멸망했다는 뜻이다. '기생하여 자라나나니'란 니그로다 등의 나무들이 기생 식물이 되어 거대한 다른 숲의 제왕조차 압도하여 자라난다는 것을 보여준다. 여기서 '바네 빠띠', '바낫사 빠띠', '바낫빠띠'의 세 가지 독법이 모두 가능하다. '왕이시여'란 가루다 왕을 부르는 것이다.

Rukkhadevatāya vacanaṃ sutvā supaṇṇo osānagāthamāha –

수목신의 말을 듣고 가루다 왕은 마지막 게송을 읊었다.

127.

127.

‘‘Saṅkeyya saṅkitabbāni, rakkheyyānāgataṃ bhayaṃ;

Anāgatabhayā dhīro, ubho loke avekkhatī’’ti.

두려워해야 할 것을 두려워해야 하며, 다가올 재난은 방비해야 하느니라. 지혜로운 자는 다가올 재난을 대비하여 두 세계를 모두 살피느니라.

Tattha [Pg.378] anāgataṃ bhayanti pāṇātipātādīhi viramanto diṭṭhadhammikampi samparāyikampi anāgataṃ bhayaṃ rakkhati nāma, pāpamitte veripuggale ca anupasaṅkamanto anāgatabhayaṃ rakkhati nāma. Evaṃ anāgataṃ bhayaṃ rakkheyya. Anāgatabhayāti anāgatabhayakāraṇā taṃ bhayaṃ passanto dhīro idhalokañca paralokañca avekkhati oloketi nāma.

거기서 '미래의 두려움'이란, 살생 등을 멀리함으로써 현세뿐만 아니라 내세의 미래의 두려움을 방어하는 것을 말하며, 악한 친구나 원수 같은 사람들을 가까이하지 않음으로써 미래의 두려움을 방어하는 것을 말한다. 이와 같이 미래의 두려움을 방어해야 한다. '미래의 두려움 때문에'라는 것은 미래의 두려움의 원인으로 인해 그 두려움을 보면서 현세와 내세 두 세상을 관찰하고 살피는 지혜로운 자를 말한다.

Evañca pana vatvā supaṇṇo attano ānubhāvena taṃ pakkhiṃ tamhā rukkhā palāpesi.

이와 같이 말하고 가루다 왕은 자신의 위력으로 그 암새를 그 나무에서 쫓아버렸다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘āsaṅkitabbayuttakaṃ āsaṅkituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaphale patiṭṭhahiṃsu.

스승께서는 이 법문을 마치시고 "의심해야 할 것은 의심하는 것이 마땅하다"라고 말씀하시고, 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 연결하여 맺어주셨다. 진리를 설하심이 끝났을 때 오백 명의 비구들이 아라한과를 성취했다.

Tadā supaṇṇarājā sāriputto ahosi, rukkhadevatā pana ahameva ahosinti.

그때의 가루다 왕은 사리불이었고, 수목의 신은 바로 나였다.

Koṭasimbalijātakavaṇṇanā sattamā.

일곱 번째 코타심발리 자타카 주석이 끝났다.

[413] 8. Dhūmakārijātakavaṇṇanā

[413] 8. 8. 두마카리 자타카: 옛 친구를 버리고 새 친구를 우대하지 말 것

Rājā apucchi vidhuranti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño āgantukasaṅgahaṃ ārabbha kathesi. So kira ekasmiṃ samaye paveṇiāgatānaṃ porāṇakayodhānaṃ saṅgahaṃ akatvā abhinavāgatānaṃ āgantukānaññeva sakkārasammānaṃ akāsi. Athassa paccante kupite yujjhanatthāya gatassa ‘‘āgantukā laddhasakkārā yujjhissantī’’ti porāṇakayodhā na yujjhiṃsu, ‘‘porāṇakayodhā yujjhissantī’’ti āgantukāpi na yujjhiṃsu. Corā rājānaṃ jiniṃsu. Rājā parājito āgantukasaṅgahadosena attano parājitabhāvaṃ ñatvā sāvatthiṃ paccāgantvā ‘‘kiṃ nu kho ahameva evaṃ karonto parājito, udāhu aññepi rājāno parājitapubbāti dasabalaṃ pucchissāmī’’ti bhuttapātarāso jetavanaṃ gantvā sakkāraṃ katvā satthāraṃ vanditvā tamatthaṃ pucchi. Satthā ‘‘na kho, mahārāja, tvameveko, porāṇakarājānopi āgantukasaṅgahaṃ katvā parājitā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

"왕이 위두라에게 물었다"라는 이 이야기는 스승께서 제타바나에 머무실 때 코살라 왕이 새로 온 이들(이방인)을 우대한 것에 대해 말씀하신 것이다. 전하는 바에 따르면, 그는 한때 대대로 내려오던 옛 전사들을 대접하지 않고 새로 온 이방인 전사들만을 환대하고 존중했다. 그 후 변방에서 반란이 일어나 전쟁을 하러 나갔을 때, "환대를 받은 이방인들이 싸우겠지"라고 생각하며 옛 전사들은 싸우지 않았고, "옛 전사들이 싸우겠지"라고 생각하며 이방인 전사들도 싸우지 않았다. 도적들이 왕을 이겼다. 왕은 이방인을 우대한 잘못으로 인해 자신이 패배했음을 깨닫고 사밧티로 돌아와, "나만 이렇게 해서 패배했는가, 아니면 다른 왕들도 이전에 패배한 적이 있는가, 십력께 여쭈어보리라"라고 생각했다. 아침 식사를 마친 후 제타바나로 가서 공양을 올리고 스승께 절한 뒤 그 일을 여쭈었다. 스승께서는 "대왕이여, 당신뿐만이 아닙니다. 옛날의 왕들도 이방인을 우대하다가 패배했습니다"라고 말씀하시고, 왕의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte [Pg.379] kururaṭṭhe indapatthanagare yudhiṭṭhilagotto dhanañcayo nāma korabyarājā rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto tassa purohitakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā indapatthaṃ paccāgantvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhitvā rañño atthadhammānusāsako ahosi, vidhurapaṇḍitotissa nāmaṃ kariṃsu. Tadā dhanañcayarājā porāṇakayodhe agaṇetvā āgantukānaññeva saṅgahaṃ akāsi. Tassa paccante kupite yujjhanatthāya gatassa ‘‘āgantukā jānissantī’’ti neva porāṇakā yujjhiṃsu, ‘‘porāṇakā yujjhissantī’’ti na āgantukā yujjhiṃsu. Rājā parājito indapatthameva paccāgantvā ‘‘āgantukasaṅgahassa katabhāvena parājitomhī’’ti cintesi. So ekadivasaṃ ‘‘kiṃ nu kho ahameva āgantukasaṅgahaṃ katvā parājito, udāhu aññepi rājāno parājitapubbā atthīti vidhurapaṇḍitaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā taṃ rājupaṭṭhānaṃ āgantvā nisinnaṃ tamatthaṃ pucchi. Athassa taṃ pucchanākāraṃ āvikaronto satthā upaḍḍhaṃ gāthamāha –

옛날 쿠루 왕국의 인다팟타 시에서 유딧틸라 가문의 다난자야라는 이름의 코라뱌 왕이 다스리고 있었다. 그때 보살은 그의 제관 가문에서 태어나, 장성하여 탁카실라에서 모든 기예를 배우고 인다팟타로 돌아왔다. 부친이 세상을 떠난 후 제관의 직위를 물려받아 왕에게 이익과 법을 가르치는 고문관이 되었으며, 사람들은 그를 위두라 판디타라고 불렀다. 그때 다난자야 왕은 옛 전사들을 아랑곳하지 않고 새로 온 이방인들만을 우대했다. 변방에서 반란이 일어나 전쟁을 하러 나갔을 때, "이방인들이 알아서 하겠지"라며 옛 전사들은 아예 싸우지 않았고, "옛 전사들이 싸우겠지"라며 이방인들도 싸우지 않았다. 왕은 패배하여 인다팟타로 돌아와 "이방인을 우대한 일 때문에 내가 패배했다"라고 생각했다. 그는 어느 날 "나만 이방인을 우대하여 패배했는가, 아니면 다른 왕들도 이전에 패배한 적이 있는가, 위두라 판디타에게 물어보리라"라고 생각하고, 왕을 알현하러 와서 앉아 있는 위두라 판디타에게 그 일을 물었다. 그러자 스승께서는 그 질문의 양상을 밝히시며 게송의 전반부를 말씀하셨다.

128.

128.

‘‘Rājā apucchi vidhuraṃ, dhammakāmo yudhiṭṭhilo’’ti.

"법을 사랑하는 유딧틸라 왕이 위두라에게 물었다."

Tattha dhammakāmoti sucaritadhammappiyo.

거기서 '법을 사랑하는 자'란 선행의 법을 좋아하는 자를 말한다.

‘‘Api brāhmaṇa jānāsi, ko eko bahu socatī’’ti –

"바라문이여, 그대는 아는가, 누가 홀로 깊이 슬퍼하는지?"

Sesaupaḍḍhagāthāya pana ayamattho – api nāma, brāhmaṇa, tvaṃ jānāsi ‘‘ko imasmiṃ loke

나머지 반 게송의 의미는 이와 같다. "바라문이여, 그대는 아는가, '이 세상에서 누가"

Eko bahu socati, nānākāraṇena socatī’’ti.

"홀로 깊이 슬퍼하는지, 여러 가지 이유로 슬퍼하는지' 말이다."

Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘mahārāja, kiṃ soko nāma tumhākaṃ soko, pubbe dhūmakārī nāmeko ajapālabrāhmaṇo mahantaṃ ajayūthaṃ gahetvā araññe vajaṃ katvā tattha ajā ṭhapetvā aggiñca dhūmañca katvā ajayūthaṃ paṭijagganto khīrādīni paribhuñjanto vasi. So tattha āgate suvaṇṇavaṇṇe sarabhe disvā tesu sinehaṃ katvā ajā agaṇetvā ajānaṃ sakkāraṃ sarabhānaṃ katvā saradakāle sarabhesu palāyitvā himavantaṃ gatesu ajāsupi naṭṭhāsu sarabhe apassanto sokena paṇḍurogī hutvā jīvitakkhayaṃ patto, ayaṃ āgantukasaṅgahaṃ katvā tumhehi sataguṇena sahassaguṇena socitvā kilamitvā [Pg.380] vināsaṃ patto’’ti idaṃ udāharaṇaṃ ānetvā dassento imā gāthā āha –

그 말을 듣고 보살이 말했다. "대왕이여, 왕의 슬픔이 어찌 슬픔이라 하겠습니까. 옛날에 두마카리라는 이름의 염소 치는 바라문이 큰 염소 떼를 몰고 숲속에 우리를 만들어 염소들을 두고, 불과 연기를 피워 염소 떼를 돌보고 우유 등을 먹으며 살았습니다. 그는 그곳에 나타난 황금색 사라바 사슴들을 보고 그들에게 정이 들어 염소들은 돌보지 않고, 염소들에게 할 대접을 사라바 사슴들에게 베풀었습니다. 가을이 되어 사라바 사슴들이 도망쳐 히말라야로 가버리고 염소들도 죽어버리자, 사라바 사슴들을 보지 못하게 된 그는 슬픔으로 안색이 창백해지는 병(황달병)에 걸려 목숨을 잃었습니다. 이 사람은 이방인을 우대하다가 당신보다 백 배, 천 배나 더 슬퍼하고 고통받으며 멸망에 이르렀습니다." 보살은 이 비유를 들어 보이며 이 게송들을 읊었다.

129.

129.

‘‘Brāhmaṇo ajayūthena, pahūtejo vane vasaṃ;

Dhūmaṃ akāsi vāseṭṭho, rattindivamatandito.

"바라문이 염소 떼와 함께 숲에 머물며 큰 불을 지폈네. 바셋타 가문의 그는 밤낮으로 게으름 없이 연기를 피웠다네."

130.

130.

‘‘Tassa taṃdhūmagandhena, sarabhā makasaḍḍitā;

Vassāvāsaṃ upagacchuṃ, dhūmakārissa santike.

"그 연기 냄새에 이끌려 모기에 시달리던 사라바 사슴들이 두마카리 곁으로 와서 우기를 지냈다네."

131.

131.

‘‘Sarabhesu manaṃ katvā, ajā so nāvabujjhatha;

Āgacchantī vajantī vā, tassa tā vinasuṃ ajā.

"사라바 사슴들에게 마음을 쏟느라 그는 염소들을 살피지 않았네. 염소들이 오는지 가는지 알지 못해 그의 염소들은 모두 죽어버렸네."

132.

132.

‘‘Sarabhā sarade kāle, pahīnamakase vane;

Pāvisuṃ giriduggāni, nadīnaṃ pabhavāni ca.

"가을이 되어 숲에 모기가 사라지자, 사라바 사슴들은 험한 산과 강이 시작되는 곳으로 가버렸다네."

133.

133.

‘‘Sarabhe ca gate disvā, ajā ca vibhavaṃ gatā;

Kiso ca vivaṇṇo cāsi, paṇḍurogī ca brāhmaṇo.

"사라바 사슴들은 떠나가고 염소들도 멸망한 것을 보고, 바라문은 수척해지고 안색이 변해 황달병에 걸렸다네."

134.

134.

‘‘Evaṃ yo saṃ niraṃkatvā, āgantuṃ kurute piyaṃ;

So eko bahu socati, dhūmakārīva brāhmaṇo’’ti.

"이처럼 자기 사람을 내버려 두고 낯선 이를 사랑하는 자는, 두마카리 바라문처럼 홀로 깊이 슬퍼하게 되리라."

Tattha pahūtejoti pahūtaindhano. Dhūmaṃ akāsīti makkhikaparipanthaharaṇatthāya aggiñca dhūmañca akāsi. Vāseṭṭhoti tassa gottaṃ. Atanditoti analaso hutvā. Taṃdhūmagandhenāti tena dhūmagandhena. Sarabhāti sarabhamigā. Makasaḍḍitāti makasehi upaddutā pīḷitā. Sesamakkhikāpi makasaggahaṇeneva gahitā. Vassāvāsanti vassārattavāsaṃ vasiṃsu. Manaṃ katvāti sinehaṃ uppādetvā. Nāvabujjhathāti araññato caritvā vajaṃ āgacchantī ceva vajato araññaṃ gacchantī ca ‘‘ettakā āgatā, ettakā anāgatā’’ti na jānāti. Tassa tā vinasunti tassa tā evaṃ apaccavekkhantassa sīhaparipanthādito arakkhiyamānā ajā sīhaparipanthādīhi vinassiṃsu, sabbāva vinaṭṭhā.

'pahūtejoti'는 땔감이 충분하다는 뜻이다. 'Dhūmaṃ akāsīti'는 등에(파리) 등의 장애를 제거하기 위해 불과 연기를 피웠다는 뜻이다. 'Vāseṭṭhoti'는 그의 성씨이다. 'Atanditoti'는 게으르지 않게 되어라는 뜻이다. 'Taṃdhūmagandhenāti'는 그 연기 냄새 때문이다. 'Sarabhāti'는 사라바 사슴들이다. 'Makasaḍḍitāti'는 모기들에게 시달리고 고통받는다는 뜻이다. 나머지 등에(파리)들도 모기라는 말에 포함된다. 'Vassāvāsanti'는 우기(雨期) 동안 머물며 지냈다는 뜻이다. 'Manaṃ katvāti'는 애정을 일으켜서라는 뜻이다. 'Nāvabujjhathāti'는 숲에서 노닐다가 우리로 돌아오고 우리에서 숲으로 나갈 때, '이만큼 돌아왔고 이만큼은 오지 않았다'는 것을 알지 못한다는 뜻이다. 'Tassa tā vinasunti'는 그가 이처럼 살피지 않아 사자 등의 위험으로부터 보호받지 못한 그의 염소들이 사자 등에 의해 죽었다는 뜻이니, 모두 멸망했다는 것이다.

Nadīnaṃ pabhavāni cāti pabbateyyānaṃ nadīnaṃ pabhavaṭṭhānāni ca paviṭṭhā. Vibhavanti abhāvaṃ. Ajā ca vināsaṃ pattā disvā jānitvā. Kiso ca vivaṇṇoti khīrādidāyikā ajā pahāya sarabhe saṅgaṇhitvā tepi apassanto ubhato [Pg.381] parihīno sokābhibhūto kiso ceva dubbaṇṇo ca ahosi. Evaṃ yo saṃ niraṃkatvāti evaṃ mahārāja, yo sakaṃ porāṇaṃ ajjhattikaṃ janaṃ nīharitvā pahāya kismiñci agaṇetvā āgantukaṃ piyaṃ karoti, so tumhādiso eko bahu socati, ayaṃ te mayā dassito dhūmakārī brāhmaṇo viya bahu socatīti.

'Nadīnaṃ pabhavāni cāti'는 산에 있는 강들의 발원지들로 들어갔다는 뜻이다. 'Vibhavanti'는 존재하지 않게 됨(소멸)을 뜻한다. 'Ajā ca vināsaṃ'은 염소들이 파멸에 이른 것을 보고 알았다는 뜻이다. 'Kiso ca vivaṇṇoti'는 우유 등을 주는 염소들을 제쳐두고 사라바 사슴들을 돌보았으나 그들도 보이지 않게 되자, 양쪽 모두를 잃고 슬픔에 압도되어 수척해지고 안색이 나빠졌다는 뜻이다. 'Evaṃ yo saṃ niraṃkatvāti'는 "이와 같이 대왕이여, 자기의 오래된 내부 사람들을 내쫓고 버려두어 도외시하고 새로 온 사람을 사랑하는 자는, 당신처럼 혼자서 많이 슬퍼하게 됩니다. 이것이 내가 당신에게 보여준, 연기를 피우는 바라문처럼 많이 슬퍼하게 되는 경우입니다."

Evaṃ mahāsatto rājānaṃ saññāpento kathesi. Sopi saññattaṃ gantvā tassa pasīditvā bahuṃ dhanaṃ adāsi. Tato paṭṭhāya ca ajjhattikasaṅgahameva karonto dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi.

이와 같이 대성(보살)은 왕을 깨우쳐주며 말하였다. 왕도 납득하여 그에게 감복하여 많은 재물을 주었다. 그때부터 내부의 사람들을 잘 보살피고 보시 등의 공덕을 쌓아 천상을 향하는 자가 되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā korabyarājā ānando ahosi, dhūmakārī pasenadikosalo, vidhurapaṇḍito pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. "그때 코라뱌 왕은 아난다였고, 연기를 피우던 바라문은 빠세나디 꼬살라였으며, 위두라 현자는 바로 나였다."라고 하셨다.

Dhūmakārijātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

여덟 번째 두마까리 자타카 설명이 끝났다.

[414] 9. Jāgarajātakavaṇṇanā

[414] 9. 자가라 자타카 설명

Kodha jāgarataṃ suttoti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ upāsakaṃ ārabbha kathesi. So hi sotāpanno ariyasāvako sāvatthito sakaṭasatthena saddhiṃ kantāramaggaṃ paṭipajji. Satthavāho tattha ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne pañca sakaṭasatāni mocetvā khādanīyabhojanīyaṃ saṃvidahitvā vāsaṃ upagacchi. Te manussā tattha tattha nipajjitvā supiṃsu, upāsako pana satthavāhassa santike ekasmiṃ rukkhamūle caṅkamaṃ adhiṭṭhāsi. Atha naṃ satthaṃ vilumpitukāmā pañcasatā corā nānāvudhāni gahetvā satthaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Te taṃ upāsakaṃ caṅkamantaṃ disvā ‘‘imassa niddāyanakāle vilumpissāmā’’ti tattha tattha aṭṭhaṃsu, sopi tiyāmarattiṃ caṅkamiyeva. Corā paccūsasamaye gahitagahitā pāsāṇamuggarādayo chaḍḍetvā ‘‘bho satthavāha, imaṃ appamādena jaggantaṃ purisaṃ nissāya jīvitaṃ labhitvā tava santakassa sāmiko jāto, etassa sakkāraṃ kareyyāsī’’ti vatvā pakkamiṃsu. Manussā [Pg.382] kālasseva vuṭṭhāya tehi chaḍḍitapāsāṇamuggarādayo disvā ‘‘imaṃ nissāya amhehi jīvitaṃ laddha’’nti upāsakassa sakkāraṃ akaṃsu. Upāsakopi icchitaṭṭhānaṃ gantvā katakicco puna sāvatthiṃ āgantvā jetavanaṃ gantvā tathāgataṃ pūjetvā vanditvā nisinno ‘‘kiṃ, upāsaka, na paññāyasī’’ti vutte tamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘na kho, upāsaka, tvaṃyeva aniddāyitvā jagganto visesaṃ labhi, porāṇakapaṇḍitāpi jaggantā visesaṃ guṇaṃ labhiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

'Kodha jāgarataṃ suttoti'라는 이 게송은 스승께서 제따바나에 머무실 때 어떤 우바새를 인연으로 말씀하신 것이다. 사왓띠 출신의 성스러운 제자인 그 예류자 우바새는 수레 상단과 함께 광야 길을 가고 있었다. 상단 대장은 거기 물이 편리한 곳에서 수레 오백 대를 풀고 먹을 것을 준비한 뒤 잠자리에 들었다. 사람들은 여기저기 누워 잠들었으나, 우바새는 상단 대장 근처의 어떤 나무 아래에서 경행(經行)에 전념했다. 그때 상단을 털려고 했던 오백 명의 도둑들이 여러 무기를 들고 상단을 포위하고 서 있었다. 그들은 경행하는 우바새를 보고 "저 사람이 잠들 때 털자."라며 여기저기 서 있었으나, 그는 밤의 세 시기(三更) 내내 경행을 멈추지 않았다. 도둑들은 새벽녘에 들고 있던 돌과 몽둥이 등을 버리며 "이보시오 상단 대장, 방심하지 않고 깨어 있던 이 사람 덕분에 목숨을 구했으니 당신은 자기 재산의 주인이 된 것이오. 이분께 경의를 표하시오."라고 말하고 떠나갔다. 사람들은 아침 일찍 일어나 그들이 버린 돌과 몽둥이 등을 보고 "이분 덕분에 우리가 목숨을 구했다."라며 우바새에게 경의를 표했다. 우바새도 목적지에 가서 일을 마친 뒤 다시 사왓띠로 돌아와 제따바나로 가서 부처님께 예배하고 앉아 있었다. "우바새여, 왜 (한동안) 보이지 않았느냐?"라고 물으시자 그는 그 일을 말씀드렸다. 스승께서는 "우바새여, 그대만이 잠들지 않고 깨어 있어 특별함을 얻은 것이 아니다. 옛 현자들도 깨어 있음으로써 특별한 공덕을 얻었다."라고 말씀하시고, 그의 요청에 따라 과거사를 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā paccāgantvā agāramajjhe vasanto aparabhāge nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā na cirasseva jhānābhiññaṃ nibbattetvā himavantapadese ṭhānacaṅkamiriyāpatho hutvā vasanto niddaṃ anupagantvā sabbarattiṃ caṅkamati. Athassa caṅkamanakoṭiyaṃ nibbattarukkhadevatā tussitvā rukkhaviṭape ṭhatvā pañhaṃ pucchantī paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마닷따 왕이 다스릴 때, 보살은 바라문 가문에서 태어나 성인이 되어 딱까실라에서 모든 기예를 배우고 돌아와 집안에서 살다가, 나중에 출가하여 선인(仙人)의 출가를 하고 머지않아 선정과 신통을 일으켰다. 그는 히말라야 지역에서 서 있거나 경행하는 자세를 갖추어 지내며 잠들지 않고 밤새도록 경행했다. 그때 그의 경행로 끝에 있던 나무의 천신이 기뻐하며 나뭇가지에 서서 질문을 던지며 첫 번째 게송을 읊었다.

135.

135.

‘‘Kodha jāgarataṃ sutto, kodha suttesu jāgaro;

Ko mametaṃ vijānāti, ko taṃ paṭibhaṇāti me’’ti.

"누가 여기에 깨어 있는 자들 중에 잠자고 있으며, 누가 잠든 자들 중에 깨어 있는가? 누가 나의 이 질문을 알겠는가, 누가 나에게 그것을 답해주겠는가?"

Tattha kodhāti ko idha. Ko mametanti ko mama etaṃ pañhaṃ vijānāti. Ko taṃ paṭibhaṇāti meti etaṃ mayā puṭṭhaṃ pañhaṃ mayhaṃ ko paṭibhaṇāti, ko byākarituṃ sakkhissatīti pucchati.

거기서 'kodhāti'는 '여기에 누가(ko idha)'라는 뜻이다. 'Ko mametanti'는 누가 나의 이 질문을 아느냐는 뜻이다. 'Ko taṃ paṭibhaṇāti meti'는 "내가 물은 이 질문에 대해 누가 나에게 대답하고, 누가 설명해줄 수 있겠느냐?"라고 묻는 것이다.

Bodhisatto tassā vacanaṃ sutvā –

보살은 그녀의 말을 듣고—

136.

136.

‘‘Ahaṃ jāgarataṃ sutto, ahaṃ suttesu jāgaro;

Ahametaṃ vijānāmi, ahaṃ paṭibhaṇāmi te’’ti. –

"내가 깨어 있는 자들 중에 잠자고 있으며, 내가 잠든 자들 중에 깨어 있다. 내가 이것을 알고 있으며, 내가 그대에게 답하노라."

Imaṃ gāthaṃ vatvā puna tāya –

이 게송을 읊자 다시 그녀가—

137.

137.

‘‘Kathaṃ jāgarataṃ sutto, kathaṃ suttesu jāgaro;

Kathaṃ etaṃ vijānāsi, kathaṃ paṭibhaṇāsi me’’ti. –

"어떻게 깨어 있는 자들 중에 잠자고 있으며, 어떻게 잠든 자들 중에 깨어 있는가? 어떻게 그것을 알며, 어떻게 나에게 답하는가?"

Imaṃ gāthaṃ puṭṭho tamatthaṃ byākaronto –

질문을 받자 그 의미를 설명하며—

138.

138.

‘‘Ye dhammaṃ nappajānanti, saṃyamoti damoti ca;

Tesu suppamānesu, ahaṃ jaggāmi devate.

"천신이여, 절제와 다스림이라는 법을 알지 못하는 자들, 그들이 깊이 잠들어 있을 때 나는 깨어 있노라."

139.

139.

‘‘Yesaṃ [Pg.383] rāgo ca doso ca, avijjā ca virājitā;

Tesu jāgaramānesu, ahaṃ suttosmi devate.

탐욕과 성냄과 무명이 사라진 이들, 그들이 깨어 있을 때, 천신이여, 나는 잠자고 있노라.

140.

140.

‘‘Evaṃ jāgarataṃ sutto, evaṃ suttesu jāgaro;

Evametaṃ vijānāmi, evaṃ paṭibhaṇāmi te’’ti. – imā gāthā āha;

이와 같이 깨어 있는 자들 중에 잠자고, 이와 같이 잠든 자들 중에 깨어 있노라. 이와 같이 이것을 알며, 이와 같이 그대에게 답하노라—라고 이 게송들을 읊었다.

Tattha kathaṃ jāgarataṃ suttoti kathaṃ tvaṃ jāgarataṃ sattānaṃ antare sutto nāma hosi. Esa nayo sabbattha. Ye dhammanti ye sattā navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ na pajānanti. Saṃyamoti damoti cāti ‘‘ayaṃ saṃyamo, ayaṃ damo’’ti evañca ye maggena āgataṃ sīlañceva indriyasaṃvarañca na jānanti. Indriyasaṃvaro hi manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damanato ‘‘damo’’ti vuccati. Tesu suppamānesūti tesu kilesaniddāvasena supantesu sattesu ahaṃ appamādavasena jaggāmi.

여기서 '깨어 있는 자들 가운데 어떻게 잠들어 있는가'라는 구절은 '어떻게 당신은 깨어 있는 중생들 사이에서 잠든 자라 불리게 되었는가'라는 뜻입니다. 이러한 방식은 모든 곳에 적용됩니다. '법들이란'(ye dhammā) 아홉 가지 출세간의 법을 알지 못하는 중생들을 말합니다. '절제(saṃyama)와 제어(dama)'란 '이것이 절제요, 이것이 제어다'라고 하며, 도(道)에 의해 얻어지는 계(sīla)와 감관의 단속(indriyasaṃvara)을 알지 못하는 것을 말합니다. 감관의 단속은 의근(意根)을 여섯 번째로 하는 감관들을 제어하기 때문에 '제어(dama)'라고 불립니다. '그들이 잠잘 때'란 번뇌의 잠 때문에 그 중생들이 잠들어 있을 때, 나는 방일하지 않음(appamāda)으로 인해 깨어 있다는 것입니다.

‘‘Yesaṃ rāgo cā’’ti gāthāya yesaṃ mahākhīṇāsavānaṃ padasatena niddiṭṭhadiyaḍḍhasahassataṇhālobhasaṅkhāto rāgo ca navaāghātavatthusamuṭṭhāno doso ca dukkhādīsu aṭṭhasu vatthūsu aññāṇabhūtā avijjā cāti ime kilesā virājitā pahīnā, tesu ariyesu sabbākārena jāgaramānesu te upādāya ahaṃ sutto nāma devateti attho. Evaṃ jāgaratanti evaṃ devate ahaṃ iminā kāraṇena jāgarataṃ sutto nāmāti. Esa nayo sabbapadesu.

'누구에게 탐욕과'라는 게송에서, 백 가지 단어로 설명되는 1,500가지의 갈애와 탐욕이라 일컬어지는 '탐욕'과, 아홉 가지 원한의 근거에서 일어나는 '성냄'과, 괴로움 등 여덟 가지 대상에 대한 무지인 '무명(어리석음)'이라는 이 번뇌들이 빛을 잃고 소멸된 커다란 번뇌 다한 자들(대아라한들)에 대하여, 그 성자들이 모든 측면에서 깨어 있을 때 '천신이여, 그들을 기준으로 하면 나는 잠든 자라 불린다'는 뜻입니다. '이와 같이 깨어 있는 자들 가운데'라는 것은 '천신이여, 이와 같은 이유로 나는 깨어 있는 자들 가운데 잠든 자라 불린다'는 뜻입니다. 이러한 방식은 모든 구절에 적용됩니다.

Evaṃ mahāsattena pañhe kathite tuṭṭhā devatā tassa thutiṃ karontī osānagāthamāha –

이와 같이 대사(보살)가 질문에 답하자 만족한 천신은 그를 찬탄하며 마지막 게송을 읊었습니다.

141.

141.

‘‘Sādhu jāgarataṃ sutto, sādhu suttesu jāgaro;

Sādhu metaṃ vijānāsi, sādhu paṭibhaṇāsi me’’ti.

“깨어 있는 자들 가운데 잠든 것은 훌륭하고, 잠든 자들 가운데 깨어 있는 것도 훌륭하도다. 그대는 이것을 잘 알고 있으며, 나에게 잘 답변해주었도다.”

Tattha sādhūti bhaddakaṃ katvā tvaṃ imaṃ pañhaṃ kathesi, mayampi naṃ evameva kathemāti. Evaṃ sā bodhisattassa thutiṃ katvā attano vimānameva pāvisi.

여기서 '훌륭하도다'라는 것은 '그대는 이 질문에 대해 훌륭하게 답하였으며, 우리 또한 그렇게 말하노라'는 뜻입니다. 이와 같이 그녀는 보살을 찬탄하고 자신의 천상 궁전으로 돌아갔습니다.

Satthā [Pg.384] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā devadhītā uppalavaṇṇā ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 본생담을 결합하셨습니다. “그때의 천신은 우빨라완나였고, 수행자는 바로 나였다”라고.

Jāgarajātakavaṇṇanā navamā.

아홉 번째 자가라 자타카(Jāgarajātaka)의 주석이 끝났다.

[415] 10. Kummāsapiṇḍijātakavaṇṇanā

[415] 10. 쿰마사삔디 자타카(Kummāsapiṇḍijātaka, 보리떡 뭉치 본생담)의 주석

Na kiratthīti idaṃ satthā jetavane viharanto mallikaṃ deviṃ ārabbha kathesi. Sā hi sāvatthiyaṃ ekassa mālākārajeṭṭhakassa dhītā uttamarūpadharā mahāpuññā soḷasavassikakāle ekadivasaṃ kumārikāhi saddhiṃ pupphārāmaṃ gacchantī tayo kummāsapiṇḍe gahetvā pupphapacchiyaṃ ṭhapetvā gacchati. Sā nagarato nikkhamanakāle bhagavantaṃ sarīrappabhaṃ vissajjetvā bhikkhusaṅghaparivutaṃ nagaraṃ pavisantaṃ disvā tayo kummāsapiṇḍe upanāmesi. Satthā catumahārājadattiyaṃ pattaṃ upanetvā paṭiggahesi. Sāpi tathāgatassa pāde sirasā vanditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā taṃ oloketvā sitaṃ pātvākāsi. Āyasmā ānando ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo tathāgatassa sitakaraṇe’’ti bhagavantaṃ pucchi. Athassa satthā ‘‘ānanda, ayaṃ kumārikā imesaṃ kummāsapiṇḍānaṃ phalena ajjeva kosalarañño aggamahesī bhavissatī’’ti sitakāraṇaṃ kathesi.

“진실로 없도다”라는 이 말씀은 스승께서 제타바나에 머무실 때 말리까(Mallikā) 왕비를 인연으로 말씀하신 것입니다. 그녀는 사밧티의 한 꽃 장수 우두머리의 딸로, 빼어난 미모와 큰 공덕을 지니고 있었습니다. 열여섯 살 되던 해 어느 날, 처녀들과 함께 꽃동산으로 가면서 세 덩이의 보리떡(kummāsa)을 가져와 꽃바구니에 담아 가고 있었습니다. 그녀가 성 밖으로 나갈 때, 몸에서 광채를 내뿜으며 비구 승가에 둘러싸여 성 안으로 들어오시는 세존을 뵙고는 그 세 덩이의 보리떡을 공양 올렸습니다. 스승께서는 사천왕이 올린 바루를 내밀어 그것을 받으셨습니다. 그녀 또한 여래의 발에 머리 숙여 예배하고, 부처님을 대상으로 한 기쁨을 품은 채 한 곁에 섰습니다. 스승께서는 그녀를 바라보며 미소를 지으셨습니다. 아난다 존자가 “세존이시여, 여래께서 미소 지으시는 원인은 무엇이며 조건은 무엇입니까?”라고 세존께 여쭈었습니다. 그러자 스승께서는 “아난다여, 이 처녀는 이 보리떡들을 공양한 과보로 바로 오늘 코살라 왕의 왕비가 될 것이다”라고 미소 지으신 이유를 말씀하셨습니다.

Kumārikāpi pupphārāmaṃ gatā. Taṃ divasameva kosalarājā ajātasattunā saddhiṃ yujjhanto yuddhaparājito palāyitvā assaṃ abhiruyha āgacchanto tassā gītasaddaṃ sutvā paṭibaddhacitto assaṃ taṃ ārāmābhimukhaṃ pesesi. Puññasampannā kumārikā rājānaṃ disvā apalāyitvāva āgantvā assassa nāsarajjuyā gaṇhi, rājā assapiṭṭhiyaṃ nisinnova ‘‘sasāmikāsi, asāmikāsī’’ti pucchitvā asāmikabhāvaṃ ñatvā assā oruyha vātātapakilanto tassā aṅke nipanno muhuttaṃ vissamitvā taṃ assapiṭṭhiyaṃ nisīdāpetvā balakāyaparivuto nagaraṃ pavisitvā attano kulagharaṃ pesetvā sāyanhasamaye yānaṃ pahiṇitvā [Pg.385] mahantena sakkārasammānena kulagharato āharāpetvā ratanarāsimhi ṭhapetvā abhisekaṃ datvā aggamahesiṃ akāsi. Tato paṭṭhāya ca sā rañño piyā ahosi manāpā, pubbuṭṭhāyikādīhi pañcahi kalyāṇadhammehi samannāgatā patidevatā, buddhānampi vallabhā ahosi. Tassā satthu tayo kummāsapiṇḍe datvā taṃ sampattiṃ adhigatabhāvo sakalanagaraṃ pattharitvā gato.

처녀도 꽃동산으로 갔습니다. 바로 그날 코살라 왕은 아자타삿투와 싸우다가 전쟁에서 패해 도망치던 중, 말을 타고 오다가 그녀의 노랫소리를 듣고 마음이 끌려 그 동산 쪽으로 말을 몰았습니다. 공덕을 갖춘 처녀는 왕을 보고도 도망치지 않고 다가와 말의 고삐를 잡았습니다. 왕은 말 위에 앉은 채 “남편이 있느냐, 없느냐?”라고 물었고, 남편이 없음을 알게 되자 말에서 내려와 바람과 햇볕에 지친 몸으로 그녀의 무릎을 베고 누워 잠시 휴식을 취했습니다. 그러고는 그녀를 말에 태우고 군대에 둘러싸여 성으로 들어가 그녀의 집으로 사람을 보냈습니다. 저녁 무렵에 수레를 보내어 큰 정중함과 예우로 집에서 그녀를 모셔와 보석 더미 위에 앉히고 왕비로 책봉하여 제1왕비로 삼았습니다. 그때부터 그녀는 왕의 사랑을 받고 마음에 드는 존재가 되었으며, 먼저 일어나는 것 등 다섯 가지 훌륭한 덕목을 갖추고 남편을 신처럼 받드는 아내(patidevatā)가 되었고, 부처님들께도 사랑받는 제자가 되었습니다. 그녀가 스승께 세 덩이의 보리떡을 드리고 그 복보를 얻었다는 사실이 온 성안에 널리 퍼졌습니다.

Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, mallikā devī buddhānaṃ tayo kummāsapiṇḍe datvā tesaṃ phalena taṃ divasaññeva abhisekaṃ pattā, aho buddhānaṃ mahāguṇatā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, mallikāya ekassa sabbaññubuddhassa tayo kummāsapiṇḍe datvā kosalarañño aggamahesibhāvādhigamo. Kasmā? Buddhānaṃ guṇamahantatāya. Porāṇakapaṇḍitā pana paccekabuddhānaṃ aloṇakaṃ asnehaṃ aphāṇitaṃ kummāsaṃ datvā tassa phalena dutiye attabhāve tiyojanasatike kāsiraṭṭhe rajjasiriṃ pāpuṇiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

그러던 어느 날 법당에서 비구들이 대화를 나누었습니다. “도반들이여, 말리까 왕비는 부처님께 세 덩이의 보리떡을 드리고 그 과보로 바로 그날 왕비 책봉을 받았으니, 아! 부처님들의 공덕이 참으로 위대하십니다.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기를 나누고 있는가?”라고 물으셨고, 이러저러한 이야기라고 대답하자 말씀하셨습니다. “비구들이여, 말리까가 한 분의 일체지자 부처님께 세 덩이의 보리떡을 드리고 코살라 왕의 왕비 지위를 얻은 것은 놀라운 일이 아니다. 왜냐하면 부처님들의 공덕이 위대하기 때문이다. 옛날의 현자들은 벽지불들에게 소금도 없고 기름도 없고 설탕도 없는 보리떡을 드리고 그 과보로 다음 생에 300요자나 되는 까시 왕국의 왕권을 얻었느니라”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ daliddakule nibbattitvā vayappatto ekaṃ seṭṭhiṃ nissāya bhatiyā kammaṃ karonto jīvikaṃ kappesi. So ekadivasaṃ ‘‘pātarāsatthāya me bhavissatī’’ti antarāpaṇato cattāro kummāsapiṇḍe gahetvā kammantaṃ gacchanto cattāro paccekabuddhe bhikkhācāratthāya bārāṇasinagarābhimukhe āgacchante disvā ‘‘ime bhikkhaṃ sandhāya bārāṇasiṃ gacchanti, mayhampime cattāro kummāsapiṇḍā atthi, yaṃnūnāhaṃ ime imesaṃ dadeyya’’nti cintetvā te upasaṃkamitvā vanditvā ‘‘bhante, ime me hatthe cattāro kummāsapiṇḍā, ahaṃ ime tumhākaṃ dadāmi, sādhu me, bhante, paṭiggaṇhatha, evamidaṃ puññaṃ mayhaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti vatvā tesaṃ adhivāsanaṃ viditvā vālikaṃ ussāpetvā cattāri āsanāni paññapetvā tesaṃ upari sākhābhaṅgaṃ attharitvā paccekabuddhe paṭipāṭiyā nisīdāpetvā paṇṇapuṭena udakaṃ āharitvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā catūsu pattesu cattāro kummāsapiṇḍe patiṭṭhāpetvā vanditvā ‘‘bhante, etesaṃ nissandena daliddagehe nibbatti nāma mā hotu, sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa paccayo hotū’’ti [Pg.386] āha. Paccekabuddhā paribhuñjiṃsu, paribhogāvasāne anumodanaṃ katvā uppatitvā nandamūlakapabbhārameva agamaṃsu.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 어느 가난한 집안에서 태어나 성인이 된 뒤, 한 장자에게 의지하여 품삯을 받는 일을 하며 생계를 꾸려갔습니다. 어느 날 그는 '아침 식사로 삼아야겠다'고 생각하며 시장에서 보리 떡 네 덩이를 사서 일터로 가다가, 탁발을 위해 바라나시 성을 향해 오고 있는 네 분의 벽지불을 보았습니다. 그는 '이분들이 공양을 위해 바라나시로 가고 있구나. 나에게도 이 네 덩이의 보리 떡이 있으니, 이것들을 이분들께 드리는 것이 어떨까'라고 생각했습니다. 그는 그분들께 다가가 절을 올리고 '존자시여, 제 손에 이 네 덩이의 보리 떡이 있습니다. 제가 이것들을 당신들께 드리고자 하니, 존자시여, 저를 위해 받아주십시오. 그리하여 이 공덕이 저에게 오랫동안 이익과 행복이 되게 해주십시오'라고 말했습니다. 그분들의 허락을 알고 나서 모래를 쌓아 네 개의 자리를 만들고 그 위에 나뭇가지를 꺾어 깔았습니다. 벽지불들을 차례로 앉히고 나뭇잎 잔으로 물을 가져와 수기(授記)의 물을 부은 뒤, 네 개의 발바리에 네 덩이의 보리 떡을 담아 드렸습니다. 그리고 절을 올리며 '존자시여, 이 보시의 결과로 다시는 가난한 집안에서 태어나지 않게 하시고, 일체지(一切智)를 증득하는 밑거름이 되게 하소서'라고 말했습니다. 벽지불들은 그것을 드시고 공양을 마친 뒤 축원을 하고 공중으로 솟구쳐 올라가 난다물라카 산의 동굴로 돌아갔습니다.

Bodhisatto añjaliṃ paggayha paccekabuddhagataṃ pītiṃ gahetvā tesu cakkhupathaṃ atītesu attano kammantaṃ gantvā yāvatāyukaṃ dānaṃ anussaritvā kālaṃ katvā tassa phalena bārāṇasirañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, brahmadattakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So attano padasā gamanakālato paṭṭhāya ‘‘ahaṃ imasmiṃyeva nagare bhatako hutvā kammantaṃ gacchanto paccekabuddhānaṃ cattāro kummāsapiṇḍe datvā tassa dānassa phalena idha nibbatto’’ti pasannādāse mukhanimittaṃ viya sabbaṃ purimajātikiriyaṃ jātissarañāṇena pākaṭaṃ katvā passi. So vayappatto takkasilāyaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā paccāgantvā sikkhitasippaṃ pitu dassetvā tuṭṭhena pitarā oparajje patiṭṭhāpito, aparabhāge pitu accayena rajje patiṭṭhāsi. Athassa uttamarūpadharaṃ kosalarañño dhītaraṃ ānetvā aggamahesiṃ akaṃsu, chattamaṅgaladivase panassa sakalanagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkariṃsu.

보살은 합장하고 벽지불들에 대한 환희심을 간직한 채, 그들이 시야에서 사라지자 자신의 일터로 가서 평생 그 보시를 회상하며 지내다 목숨을 마쳤습니다. 그 공덕의 결과로 바라나시 왕의 제1왕비의 모태에 태어났으며, 사람들은 그를 브라흐마다타 왕자라고 이름 지었습니다. 그는 스스로 걸어 다닐 수 있을 때부터 '나는 바로 이 성에서 품꾼으로 일하며 일터로 가다가 벽지불들께 네 덩이의 보리 떡을 드렸고, 그 보시의 결과로 이곳에 태어났다'고 생각하며, 깨끗한 거울에 비친 얼굴 모습처럼 과거 생의 모든 행적을 숙명통(宿命通)으로 분명하게 보았습니다. 그는 성인이 되어 탁실라로 가서 모든 기술을 배우고 돌아와 부왕에게 배운 기술을 보여드렸으며, 기뻐한 부왕에 의해 부왕(副王)의 자리에 올랐고, 나중에 부왕이 서거하자 왕위에 올랐습니다. 그 후 코살라 왕의 딸인 절세가인을 데려와 제1왕비로 삼았으며, 대관식 날에는 온 성을 마치 신들의 도시처럼 장식했습니다.

So nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā alaṅkatapāsādaṃ abhiruhitvā mahātalamajjhe samussitasetacchattaṃ pallaṅkaṃ abhiruyha nisinno parivāretvā ṭhite ekato amacce, ekato brāhmaṇagahapatiādayo nānāvibhave sirivilāsasamujjale, ekato nānāvidhapaṇṇākārahatthe nāgaramanusse, ekato alaṅkatadevaccharasaṅghaṃ viya soḷasasahassasaṅkhaṃ nāṭakitthigaṇanti imaṃ atimanoramaṃ sirivibhavaṃ olokento attano pubbakammaṃ anussaritvā ‘‘idaṃ suvaṇṇapiṇḍikaṃ kañcanamālaṃ setacchattaṃ, imāni ca anekasahassāni hatthivāhanaassavāhanarathavāhanāni, maṇimuttādipūritā sāragabbhā, nānāvidhadhaññapūritā mahāpathavī, devaccharapaṭibhāgā nāriyo cāti sabbopesa mayhaṃ sirivibhavo na aññassa santako, catunnaṃ paccekabuddhānaṃ dinnassa catukummāsapiṇḍadānasseva santako, te nissāya mayā esa laddho’’ti paccekabuddhānaṃ guṇaṃ anussaritvā attano kammaṃ pākaṭaṃ akāsi. Tassa taṃ anussarantassa sakalasarīraṃ pītiyā pūri. So pītiyā temitahadayo mahājanassa majjhe udānagītaṃ gāyanto dve gāthā abhāsi –

그는 성을 오른쪽으로 한 바퀴 돈 뒤 장식된 궁전에 올라가 넓은 누각 중앙에 흰 일산이 펼쳐진 보좌에 앉았습니다. 한쪽에는 신하들이 둘러서 있고, 다른 한쪽에는 갖가지 보물로 빛나는 영화로운 모습의 브라만과 장자 등이 있으며, 또 한쪽에는 갖가지 선물을 손에 든 성안 사람들이 있고, 다른 한쪽에는 장식한 천녀의 무리와 같은 만 육천 명의 무희들이 있는 이 지극히 황홀하고 영광스러운 부귀영화를 지켜보았습니다. 그는 자신의 전생 업을 회상하며 '황금 장식이 있고 금화환으로 꾸며진 이 흰 일산과 수천 마리의 코끼리, 말, 전차들과 보석과 진주 등으로 가득 찬 창고들, 갖가지 곡식이 가득한 드넓은 대지, 그리고 천녀와 같은 여인들까지, 이 모든 영광스러운 부귀영화는 다른 사람의 것이 아니라 오직 네 분의 벽지불께 드린 네 덩이의 보리 떡 보시의 결과이다. 그분들을 의지하여 내가 이것을 얻었다'라고 벽지불들의 덕을 회상하며 자신의 업을 분명히 드러냈습니다. 그것을 회상하는 그의 온몸은 기쁨으로 가득 찼습니다. 그는 기쁨으로 마음이 젖어 대중 가운데서 감흥 어린 노래를 부르며 두 편의 게송을 읊었습니다.

142.

142.

‘‘Na [Pg.387] kiratthi anomadassisu, pāricariyā buddhesu appikā;

Sukkhāya aloṇikāya ca, passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyā.

"수승한 통찰력을 지닌 분들, 부처님들께 드린 봉사는 결코 작지 않으니, 메마르고 소금기 없는 보리 떡 한 덩이의 과보를 보라."

143.

143.

‘‘Hatthigavāssā cime bahū, dhanadhaññaṃ pathavī ca kevalā;

Nāriyo cimā accharūpamā, passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyā’’ti.

"여기 수많은 코끼리와 소와 말들이 있고, 재물과 곡식과 온 대지가 있으며, 천녀와 같은 이 여인들이 있으니, 보리 떡 한 덩이의 과보를 보라."

Tattha anomadassisūti anomassa alāmakassa paccekabodhiñāṇassa diṭṭhattā paccekabuddhā anomadassino nāma. Pāricariyāti abhivādanapaccuṭṭhānañjalikammādibhedā sāmīcikiriyāpi, sampatte disvā attano santakaṃ appaṃ vā bahuṃ vā lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā deyyadhammaṃ cittaṃ pasādetvā guṇaṃ sallakkhetvā tisso cetanā visodhetvā phalaṃ saddahitvā pariccajanakiriyāpi. Buddhesūti paccekabuddhesu. Appikāti mandā parittā nāma natthi kira. Sukkhāyāti nisnehāya. Aloṇikāyāti phāṇitavirahitāya. Nipphāṇitattā hi sā ‘‘aloṇikā’’ti vuttā. Kummāsapiṇḍiyāti cattāro kummāsapiṇḍe ekato katvā gahitaṃ kummāsaṃ sandhāya evamāha. Guṇavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ guṇaṃ sallakkhetvā cittaṃ pasādetvā phaluppattiṃ pāṭikaṅkhamānānaṃ tisso cetanā visodhetvā dinnapadakkhiṇā appikā nāma natthi, nibbattanibbattaṭṭhāne mahāsampattimeva detīti vuttaṃ hoti. Hoti cettha –

여기서 '아노마다씨(anomadassi)'란 수승하고 비천하지 않은 벽지불의 지혜를 갖추었기에 벽지불들을 '아노마다씨'라 부릅니다. '빠리짜리야(pāricariyā)'란 절을 올리거나 자리에서 일어나는 것, 합장하는 것 등의 예경뿐만 아니라, 공양을 올릴 분을 보고 자신의 소유물이 적든 많든, 거칠든 훌륭하든 보시물을 청정한 마음으로 그 덕을 살피며 세 가지 의도를 깨끗이 하고 과보를 믿으며 내놓는 행위도 포함됩니다. '부처님들(buddhesu)'이란 벽지불들을 의미합니다. '작은 것(appikā)'이란 미미하거나 사소한 것은 결코 없다는 뜻입니다. '메마르고(sukkhāya)'란 기름기 없는 것을, '소금기 없는(aloṇikā)'이란 사탕수수 즙(단맛)이 없는 것을 말합니다. 단맛이 없기 때문에 '소금기 없는'이라고 했습니다. '보리 떡 덩이(kummāsapiṇḍiyā)'란 네 덩이의 보리 떡을 한데 모아 잡은 보리 떡을 가리켜 이와 같이 말한 것입니다. 공덕이 있는 사문과 바라문들의 덕을 살피며 마음을 청정히 하여 과보의 발생을 기대하고 세 가지 의도를 깨끗이 하여 드린 보시는 작은 것이란 없으며, 태어나는 곳마다 큰 복락을 준다는 뜻입니다. 이에 대해 다음과 같은 말씀이 있습니다.

‘‘Natthi citte pasannamhi, appikā nāma dakkhiṇā;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake.

"마음이 청정할 때, 여래나 정등각자 혹은 그 제자에게 드린 보시는 결코 작은 것이 아니다."

‘‘Tiṭṭhante nibbute cāpi, same citte samaṃ phalaṃ;

Cetopaṇidhihetu hi, sattā gacchanti suggati’’nti. (vi. va. 804, 806);

"부처님이 살아계실 때나 반열반하신 뒤에나, 마음이 같으면 그 과보도 같으니, 마음의 서원을 인연으로 중생들은 선처에 가느니라."

Imassa panatthassa dīpanatthāya –

또한 이 뜻을 밝히기 위해 다음과 같이 설해졌습니다.

‘‘Khīrodanaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa;

(Vi. va. 413);

Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmi. (vi. va. 334);

"나는 탁발을 다니는 비구에게 우유죽을 드렸습니다. 그런 나의 궁전을 보십시오. 나는 원하는 모습으로 변하는 천녀입니다."

‘‘Accharāsahassassāhaṃ[Pg.388], pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ;

Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati.

"수천 명의 천녀들 중에서 뛰어난 나를 보십시오. 이것이 공덕의 과보입니다. 그로 인해 내게 이와 같은 광채가 있고, 그로 인해 여기서 내게 모든 것이 성취됩니다."

‘‘Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. (vi. va. 334-336) –

“내게 마음이 즐거운 온갖 향유물들이 생겨납니다. 그로 인해 나는 이처럼 위력이 타오르고, 나의 광채는 모든 방향을 비춥니다.” (천궁사 334-336)

Evamādīni vimānavatthūni āharitabbāni.

이와 같은 천궁 이야기들이 인용되어야 한다.

Dhanadhaññanti muttādidhanañca satta dhaññāni ca. Pathavī ca kevalāti sakalā cesā mahāpathavīti sakalapathaviṃ hatthagataṃ maññamāno vadati. Passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyāti attano dānaphalaṃ attanāva dassento evamāha. Dānaphalaṃ kira bodhisattā ca sabbaññubuddhāyeva ca jānanti. Teneva satthā itivuttake suttantaṃ kathento –

‘재물과 곡식(dhanadhañña)’은 진주 등의 재물과 일곱 종류의 곡식을 말한다. ‘모든 대지(pathavī ca kevala)’는 이 모든 커다란 대지를 뜻하니, 모든 대지를 손에 넣었다고 생각하며 말하는 것이다. ‘보리밥 한 덩이의 결실을 보라’는 자신의 보시의 결과를 스스로 보여주며 이같이 말한 것이다. 참으로 보살들과 일체지자 부처님들만이 보시의 과보를 아신다. 그렇기에 스승께서 이띠붓따까(如是語經)에서 경을 설하시며 말씀하시기를 —

‘‘Evañce, bhikkhave, sattā jāneyyuṃ dānasaṃvibhāgassa vipākaṃ, yathāhaṃ jānāmi, na adatvā bhuñjeyyuṃ, na ca nesaṃ maccheramalaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya. Yopi nesaṃ assa carimo ālopo carimaṃ kabaḷaṃ, tatopi na asaṃvibhajitvā bhuñjeyyuṃ, sace nesaṃ paṭiggāhakā assu. Yasmā ca kho, bhikkhave, sattā na evaṃ jānanti dānasaṃvibhāgassa vipākaṃ, yathāhaṃ jānāmi, tasmā adatvā bhuñjanti, maccheramalañca nesaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti (itivu. 26).

“비구들이여, 만일 중생들이 내가 아는 것처럼 보시와 나눔의 과보를 안다면, 주지 않고서는 먹지 않을 것이며, 인색함의 때가 그들의 마음을 사로잡아 머물지 못할 것이다. 비록 그것이 그들의 마지막 한 입, 마지막 덩이라 할지라도, 만일 받을 사람이 있다면 나누어 주지 않고서는 먹지 않을 것이다. 비구들이여, 그러나 중생들은 내가 아는 것처럼 보시와 나눔의 과보를 알지 못하기 때문에 주지 않고 먹으며, 인색함의 때가 그들의 마음을 사로잡아 머무는 것이다.” (이띠붓따까 26)

Bodhisattopi attano chattamaṅgaladivase sañjātapītipāmojjo imāhi dvīhi gāthāhi udānagītaṃ gāyi. Tato paṭṭhāya ‘‘rañño piyagīta’’nti bodhisattassa nāṭakitthiyo ca sesanāṭakagandhabbādayopi ca antepurajanopi antonagaravāsinopi bahinagaravāsinopi pānāgāresupi amaccamaṇḍalesupi ‘‘amhākaṃ rañño piyagīta’’nti tadeva gītaṃ gāyanti. Evaṃ addhāne gate aggamahesī tassa gītassa atthaṃ jānitukāmā ahosi, mahāsattaṃ pana pucchituṃ na visahati. Athassā ekasmiṃ guṇe pasīditvā ekadivasaṃ rājā ‘‘bhadde, varaṃ te dassāmi, varaṃ gaṇhāhī’’ti āha. ‘‘Sādhu, deva, gaṇhāmī’’ti. ‘‘Hatthiassādīsu te kiṃ dammī’’ti? ‘‘Deva, tumhe nissāya mayhaṃ na kiñci natthi, na me etehi attho, sace pana dātukāmāttha, tumhākaṃ gītassa atthaṃ kathetvā dethā’’ti. ‘‘Bhadde, ko te [Pg.389] iminā varena attho, aññaṃ gaṇhāhī’’ti. ‘‘Deva, aññena me attho natthi, etadeva gaṇhāmī’’ti. ‘‘Sādhu bhadde, kathessāmi, tuyhaṃ pana ekikāya raho na kathessāmi, dvādasayojanikāya bārāṇasiyā bheriṃ carāpetvā rājadvāre ratanamaṇḍapaṃ kāretvā ratanapallaṅkaṃ paññāpetvā amaccabrāhmaṇādīhi ca nāgarehi ceva soḷasahi itthisahassehi ca parivuto tesaṃ majjhe ratanapallaṅke nisīditvā kathessāmī’’ti. Sā ‘‘sādhu, devā’’ti sampaṭicchi.

보살 또한 자신의 대관식 날에 환희와 기쁨이 생겨나서 이 두 편의 게송으로 기쁨의 노래(우다나)를 불렀다. 그때부터 ‘왕이 즐겨 부르는 노래’라 하여 보살의 무희들과 다른 악사들, 후궁 사람들과 성 안팎의 사람들, 술집이나 대신들의 모임에서도 ‘우리 왕이 즐겨 부르는 노래’라며 그 노래만을 불렀다. 이렇게 시간이 흐르자 왕비는 그 게송의 의미를 알고 싶어졌으나, 대사(보살)에게 감히 묻지 못했다. 그러던 어느 날 왕은 왕비의 한 가지 덕성에 감동하여 어느 날 ‘부인, 그대에게 소원을 주겠으니 소원을 말해 보시오.’라고 말했다. 왕비는 ‘좋습니다, 대왕이여, 소원을 받겠습니다.’라고 답했다. 왕은 ‘코끼리나 말 중에서 무엇을 줄까?’라고 물었다. 왕비는 ‘대왕이여, 당신 덕분에 제게 부족한 것이 없으니 코끼리나 말 등은 필요 없습니다. 만일 제게 소원을 주시고자 한다면, 당신이 부르시는 노래의 의미를 설명해 주십시오.’라고 말했다. 왕은 ‘부인, 그대에게 그런 소원이 무슨 소용이 있겠소, 다른 소원을 빌어 보시오.’라고 말했다. 왕비는 ‘대왕이여, 저는 다른 소원은 필요 없고 오직 이것만을 원합니다.’라고 고집했다. 왕은 ‘좋소 부인, 말해 주겠소. 하지만 그대 한 사람에게만 은밀한 곳에서 말하지는 않겠소. 12유순의 바라나시 시내에 북을 쳐서 알리고, 왕궁 문 앞에 보석 정자를 짓고 보석 평상을 마련하여, 신하들과 브라만 등 시민들과 만 육천 명의 여인들에게 둘러싸여 그들 가운데 보석 평상에 앉아 설하겠소.’라고 말했다. 그녀는 ‘좋습니다, 대왕이여.’라고 응낙했다.

Rājā tathā kāretvā amaragaṇaparivuto sakko devarājā viya mahājanakāyaparivuto ratanapallaṅke nisīdi. Devīpi sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā kañcanabhaddapīṭhaṃ attharitvā ekamante akkhikoṭiyā oloketvā tathārūpe ṭhāne nisīditvā ‘‘deva, tumhākaṃ tussitvā gāyanamaṅgalagītassa tāva me atthaṃ gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpento viya pākaṭaṃ katvā kathethā’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –

왕은 말한 대로 준비하게 한 뒤, 천신들의 무리에 둘러싸인 천제 삭까처럼 많은 대중에 둘러싸여 보석 평상에 앉았다. 왕비 또한 모든 장신구로 단장하고 황금 의자를 펴서 적당한 자리에 앉아 눈매로 왕을 바라보며, ‘대왕이여, 당신께서 기뻐하며 부르시는 경사로운 노래의 의미를, 마치 허공에 보름달을 띄우듯 분명하게 제게 밝혀 설해 주십시오.’라고 청하며 세 번째 게송을 읊었다.

144.

144.

‘‘Abhikkhaṇaṃ rājakuñjara, gāthā bhāsasi kosalādhipa;

Pucchāmi taṃ raṭṭhavaḍḍhana, bāḷhaṃ pītimano pabhāsasī’’ti.

“코살라의 주인이신 코끼리처럼 고귀한 왕이시여, 당신께서는 자주 게송을 읊으십니다. 나라를 번영케 하시는 분이여, 당신께 묻노니, 당신께서는 지극한 기쁨에 차서 말씀하십니다.”

Tattha kosalādhipāti na so kosalaraṭṭhādhipo, kusale pana dhamme adhipatiṃ katvā viharati, tena naṃ ālapantī evamāha, kusalādhipa kusalajjhāsayāti attho. Bāḷhaṃ pītimano pabhāsasīti ativiya pītiyuttacitto hutvā bhāsasi, tasmā kathetha tāva me etāsaṃ gāthānaṃ atthanti.

여기서 ‘코살라의 주인(kosalādhipa)’이란 그가 코살라국의 통치자라는 뜻이 아니라, 유익한 법(kusala)을 으뜸(adhipati)으로 삼아 머물기 때문에 그를 부르며 그렇게 말한 것이니, 유익한 의도를 가진 자라는 뜻이다. ‘지극한 기쁨에 차서 말씀하십니다’는 지극히 기쁨에 찬 마음이 되어 말씀하신다는 것이니, ‘그러므로 제게 그 게송들의 의미를 말씀해 주십시오’라는 뜻이다.

Athassa gāthānamatthaṃ āvi karonto mahāsatto catasso gāthā abhāsi –

그러자 왕비에게 게송의 의미를 분명히 밝히고자 대사(보살)는 네 개의 게송을 읊었다.

145.

145.

‘‘Imasmiṃyeva nagare, kule aññatare ahuṃ;

Parakammakaro āsiṃ, bhatako sīlasaṃvuto.

“바로 이 도시의 어느 가문에서 태어나, 남의 일을 해주는 사람으로 품삯을 받는 일꾼이었으나 계율을 지켰노라.”

146.

146.

‘‘Kammāya nikkhamantohaṃ, caturo samaṇeddasaṃ;

Ācārasīlasampanne, sītibhūte anāsave.

“일하러 나가는 길에 네 분의 사문을 보았으니, 행실과 계율을 갖추고 평온에 도달하여 번뇌가 없는 분들이었노라.”

147.

147.

‘‘Tesu [Pg.390] cittaṃ pasādetvā, nisīdetvā paṇṇasanthate;

Adaṃ buddhānaṃ kummāsaṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

“그분들께 신심을 일으켜 나뭇잎 자리에 앉히고, 청정한 마음으로 내 손으로 직접 부처님들(벽지불들)께 보리 경단을 공양 올렸노라.”

148.

148.

‘‘Tassa kammassa kusalassa, idaṃ me edisaṃ phalaṃ;

Anubhomi idaṃ rajjaṃ, phītaṃ dharaṇimuttama’’nti.

“그 유익한 행위의 결실로 내게 이와 같은 과보가 생겼으니, 지상에서 으뜸가는 이 풍요로운 왕국을 누리고 있노라.”

Tattha kule aññatareti nāmena vā gottena vā apākaṭe ekasmiṃyeva kule. Ahunti nibbattiṃ. Parakammakaro āsinti tasmiṃ kule jātovāhaṃ daliddatāya parassa kammaṃ katvā jīvikaṃ kappento parakammakaro āsiṃ. Bhatakoti paravetanabhato. Sīlasaṃvutoti pañcasīlasaṃvare ṭhito, bhatiyā jīvantopi dussīlyaṃ pahāya sīlasampannova ahosinti dīpeti. Kammāya nikkhamantohanti taṃ divasaṃ kattabbakiccassa karaṇatthāya nikkhanto ahaṃ. Caturo samaṇeddasanti bhadde, ahaṃ nagarā nikkhamma mahāmaggaṃ āruyha attano kammabhūmiṃ gacchanto bhikkhāya bārāṇasinagaraṃ pavisante samitapāpe cattāro pabbajite addasaṃ. Ācārasīlasampanneti ekavīsatiyā anesanāhi jīvikakappanaṃ anācāro nāma, tassa paṭipakkhena ācārena ceva maggaphalehi āgatena sīlena ca samannāgate. Sītibhūteti rāgādipariḷāhavūpasamena ceva ekādasaagginibbāpanena ca sītibhāvappatte. Anāsaveti kāmāsavādivirahite. Nisīdetvāti vālikāsanānaṃ upari santhate paṇṇasanthare nisīdāpetvā. Santharo hi idha santhatoti vutto. Adanti nesaṃ udakaṃ datvā sakkaccaṃ sakehi hatthehi kummāsaṃ adāsiṃ. Kusalassāti ārogyānavajjaṭṭhena kusalassa. Phalanti tassa nissandaphalaṃ. Phītanti sabbasampattiphullitaṃ.

여기서 ‘어느 가문(kule aññatare)’이란 이름이나 성씨가 알려지지 않은 어떤 한 가문을 말한다. ‘태어났다(ahuṃ)’는 뜻이다. ‘남의 일을 해주는 사람(parakammakaro)’이란 그 가문에서 태어나 가난 때문에 남의 일을 해주며 생계를 꾸리는 일꾼이었다는 뜻이다. ‘품삯을 받는 일꾼(bhatako)’은 남의 임금을 받는 노동자다. ‘계율을 지켰다(sīlasaṃvuto)’는 것은 오계의 단속에 머물렀다는 것이니, 품삯을 받으며 살면서도 악행을 버리고 계율을 갖추었음을 보여준다. ‘일하러 나가는 길(kammāya nikkhamanto)’은 그날 해야 할 일을 하기 위해 나선 나를 말한다. ‘네 분의 사문을 보았다(caturo samaṇeddasaṃ)’는 것은, 부인이여, 내가 성을 나가 큰길에 올라 자신의 일터로 가다가 탁발을 위해 바라나시 성으로 들어오는, 악을 가라앉힌 네 분의 출가자(벽지불)를 보았다는 뜻이다. ‘행실과 계율을 갖춘(ācārasīlasampanne)’에서 ‘행실 없음(anācāra)’이란 스물한 가지 사악한 방법으로 생계를 꾸리는 것을 말하는데, 그 반대인 행실과 도(道)와 과(果)에서 비롯된 계율을 갖추었다는 뜻이다. ‘평온하게 된(sītibhūte)’은 탐욕 등의 열기를 가라앉히고 열한 가지 불을 껐기에 평온에 이르렀다는 뜻이다. ‘번뇌가 없는(anāsave)’은 감각적 욕망의 번뇌 등이 없는 분들을 말한다. ‘앉히고(nisīdetvā)’는 모래 자리 위에 펼쳐진 나뭇잎 깔개에 앉게 한 뒤라는 뜻이다. 여기서 ‘펼쳐진 것(santhata)’은 ‘깔개(santhara)’를 말한다. ‘올렸노라(adaṃ)’는 그분들에게 물을 드린 뒤 정중히 자신의 손으로 보리 경단을 드렸다는 뜻이다. ‘유익한(kusalassa)’은 건강하고 허물이 없다는 의미에서의 유익함이다. ‘결실(phalaṃ)’은 그 과보로 나타난 결과다. ‘풍요로운(phītaṃ)’은 모든 성취로 번창한 것을 뜻한다.

Evañca mahāsattassa attano kammaphalaṃ vitthāretvā kathentassa sutvā devī pasannamanā ‘‘sace, mahārāja, evaṃ paccakkhato dānaphalaṃ jānātha, ito dāni paṭṭhāya ekaṃ bhattapiṇḍaṃ labhitvā dhammikasamaṇabrāhmaṇānaṃ datvāva paribhuñjeyyāthā’’ti bodhisattassa thutiṃ karontī –

이와 같이 보살이 자신의 업의 결과를 상세히 설하는 것을 듣고, 왕비는 기쁜 마음으로 “대왕이시여, 만일 이처럼 눈앞에 나타난 보시의 과보를 아신다면, 이제부터는 한 움큼의 밥이라도 얻으면 법을 수호하는 사문과 바라문들에게 보시하고 나서 드십시오. 방일하지 마십시오.”라고 보살을 찬탄하며 다음 게송을 읊었다.

149.

149.

‘‘Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo, cakkaṃ vattaya kosalādhipa;

Mā rāja adhammiko ahu, dhammaṃ pālaya kosalādhipā’’ti. – imaṃ gāthamāha;

“보시하고 나서 드시고 방일하지 마십시오. 코살라의 주인이여, [통치의] 바퀴를 굴리십시오. 대왕이시여, 법답지 못한 자가 되지 마십시오. 코살라의 주인이여, 법을 수호하십시오.”

Tattha [Pg.391] dadaṃ bhuñjāti aññesaṃ datvāva attanā bhuñja. Mā ca pamādoti dānādīsu puññesu mā pamajji. Cakkaṃ vattaya kosalādhipāti kusalajjhāsaya, mahārāja, patirūpadesavāsādikaṃ catubbidhaṃ dhammacakkaṃ pavattehi. Pakatiratho hi dvīhi cakkehi gacchati, ayaṃ pana kāyo imehi catūhi cakkehi devalokaṃ gacchati, tena te ‘‘dhammacakka’’nti saṅkhyaṃ gatā, taṃ tvaṃ cakkaṃ pavattehi. Adhammikoti yathā aññe chandāgatiṃ gacchantā lokaṃ ucchuyante pīḷetvā viya dhanameva saṃkaḍḍhantā adhammikā honti, tathā tvaṃ mā adhammiko ahu. Dhammaṃ pālayāti –

거기서 ‘보시하고 드십시오(dadaṃ bhuñja)’라는 것은 다른 이들에게 보시하고 나서 스스로 드시라는 뜻이다. ‘방일하지 마십시오(mā ca pamādo)’라는 것은 보시 등의 공덕을 쌓는 일에 게으르지 말라는 뜻이다. ‘코살라의 주권자여, 바퀴를 굴리십시오(cakkaṃ vattaya kosalādhipa)’라는 것은 대왕이시여, 선한 의지를 가지고 적당한 곳에 거주하는 등 네 가지 법의 바퀴(catubbidhaṃ dhammacakkaṃ)를 굴리라는 뜻이다. 보통의 수레는 두 바퀴로 가지만, 이 몸은 이 네 가지 바퀴를 통해 천상으로 가기 때문에 그것들은 ‘법의 바퀴’라고 불린다. 그 바퀴를 굴리라는 뜻이다. ‘비법을 행하는 자(adhammiko)’란 다른 이들이 편견에 치우쳐 세상을 마치 사탕수수 짜듯 쥐어짜며 재물만을 긁어모으는 것처럼 법에 어긋나게 행동하는 자들을 말하는데, 당신은 그렇게 비법을 행하지 말라는 것이다. ‘법을 수호하십시오(dhammaṃ pālaya)’라는 것은 —

‘‘Dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ, ajjavaṃ maddavaṃ tapaṃ;

Akkodhaṃ avihiṃsañca, khantiñca avirodhana’’nti. (jā. 2.21.176) –

“보시, 지계, 자기 희생, 정직, 온화, 고행, 노여움 없음, 해치지 않음, 인내, 불역(不逆).” (자타카 2.21.176) —

Imaṃ pana dasavidhaṃ rājadhammameva pālaya rakkha, mā pariccaji.

이 열 가지 왕의 도리(十王法)를 지키고 보호하며 저버리지 말라는 뜻이다.

Mahāsatto tassā vacanaṃ sampaṭicchanto –

대보살은 그녀의 말을 받아들이며 —

150.

150.

‘‘Sohaṃ tadeva punappunaṃ, vaṭumaṃ ācarissāmi sobhane;

Ariyācaritaṃ sukosale, arahanto me manāpāva passitu’’nti. – gāthamāha;

“아름다운 여인이여, 나는 그 길을 다시금 거듭 행하겠소. 코살라의 훌륭한 공주여, 성자들이 걸으신 길을 [행하며] 내가 좋아하는 아라한들을 뵙고 싶소.”라고 게송을 읊었다.

Tattha vaṭumanti maggaṃ. Ariyācaritanti ariyehi buddhādīhi āciṇṇaṃ. Sukosaleti sobhane kosalarañño dhīteti attho. Arahantoti kilesehi ārakattā, arānañca arīnañca hatattā, paccayānaṃ arahattā evaṃladdhanāmā paccekabuddhā. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhadde, kosalarājadhīte so ahaṃ ‘‘dānaṃ me dinna’’nti tittiṃ akatvā punappunaṃ tadeva ariyācaritaṃ dānamaggaṃ ācarissāmi. Mayhañhi aggadakkhiṇeyyattā arahanto manāpadassanā, cīvarādīni dātukāmatāya teyeva passituṃ icchāmīti.

거기서 ‘길(vaṭumaṃ)’은 도(道)를 의미한다. ‘성자들이 걸으신 길(ariyācaritaṃ)’은 부처님 등 성자들이 행하신 바를 뜻한다. ‘코살라의 훌륭한 공주여(sukosale)’는 아름다운 코살라 왕의 딸이라는 뜻이다. ‘아라한(arahanto)’은 번뇌에서 멀어졌고(ārakattā), 수레바퀴의 살(arā)과 적(arī)을 쳐부수었으며, 공양을 받을 만하기(paccayānaṃ arahattā) 때문에 그렇게 불리는 벽지불들을 말한다. 이것은 다음과 같은 의미이다. “아름다운 코살라 왕의 딸이여, 나는 ‘보시를 베풀었다’는 것만으로 만족하지 않고, 성자들이 걸으신 보시의 길을 다시금 거듭 행하겠소. 나에게는 최고의 공양을 받을 만한 분들이기에 아라한들을 뵙는 것이 즐거우니, 가사 등을 보시하고 싶은 마음에 그분들을 뵙고 싶소.”라는 뜻이다.

Evañca pana vatvā rājā deviyā sampattiṃ oloketvā ‘‘bhadde, mayā tāva purimabhave attano kusalakammaṃ vitthāretvā kathitaṃ, imāsaṃ pana nārīnaṃ majjhe rūpena vā līḷāvilāsena vā tayā sadisī ekāpi [Pg.392] natthi, sā tvaṃ kiṃ kammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhī’’ti pucchanto puna gāthamāha –

이렇게 말하고 나서 왕은 왕비의 부귀 영화를 바라보며 “아름다운 여인이여, 나는 전생의 나의 선업을 상세히 말했소. 그런데 이 여인들 가운데 외모나 자태나 우아함에서 당신과 같은 이가 단 한 명도 없구려. 당신은 어떤 업을 지었기에 이러한 부귀 영화를 얻었소?”라고 물으며 다시 게송을 읊었다.

151.

151.

‘‘Devī viya accharūpamā, majjhe nārigaṇassa sobhasi;

Kiṃ kammamakāsi bhaddakaṃ, kenāsi vaṇṇavatī sukosale’’ti.

“그대는 천녀와 같은 아름다운 모습으로 여인들 가운데서 빛나고 있소. 코살라의 훌륭한 공주여, 어떤 선한 업을 지었기에 그토록 아름다운 용모를 갖게 되었소?”

Tassattho – bhadde sukosale kosalarañño sudhīte tvaṃ rūpasampattiyā accharūpamā tidasapure sakkassa devarañño aññatarā devadhītā viya imassa nārīgaṇassa majjhe sobhasi, pubbe kiṃ nāma bhaddakaṃ kalyāṇakammaṃ akāsi, kenāsi kāraṇena evaṃ vaṇṇavatī jātāti.

그 뜻은 “아름다운 코살라 왕의 따님이여, 그대는 용모의 완벽함이 마치 삼십삼천의 천주 삭카(제석천)의 천녀 중 한 명과 같아서 이 여인들 사이에서 빛나고 있소. 이전에 어떤 선한 업을 지었으며, 무슨 까닭으로 이토록 아름다운 용모로 태어났소?”라는 것이다.

Athassa sā purimabhave kalyāṇakammaṃ kathentī sesagāthādvayamāha –

그러자 그녀는 자신의 전생의 선한 업을 이야기하며 나머지 두 게송을 읊었다.

152.

152.

‘‘Ambaṭṭhakulassa khattiya, dāsyāhaṃ parapesiyā ahuṃ;

Saññatā ca dhammajīvinī, sīlavatī ca apāpadassanā.

“왕이시여, 저는 암밧타 가문의 여종으로 남의 심부름을 하던 자였습니다. 몸과 입을 잘 다스리고 법답게 살았으며, 계를 지키고 악한 것을 보지 않았습니다.

153.

153.

‘‘Uddhaṭabhattaṃ ahaṃ tadā, caramānassa adāsiṃ bhikkhuno;

Vittā sumanā sayaṃ ahaṃ, tassa kammassa phalaṃ mamedisa’’nti.

저는 그때 탁발하시는 비구께 제 몫의 밥을 떼어 올렸습니다. 기쁘고 즐거운 마음으로 드렸더니, 그 업의 결과가 제게 이와 같습니다.”

Sāpi kira jātissarāva ahosi, tasmā attano jātissarañāṇena paricchinditvāva kathesi.

그녀 또한 숙명통(전생을 기억하는 지혜)을 지니고 있었기 때문에, 자신의 숙명통으로 분명하게 가려내어 말한 것이었다.

Tattha ambaṭṭhakulassāti kuṭumbiyakulassa. Dāsyāhanti dāsī ahaṃ, ‘‘dāsāha’’ntipi pāṭho. Parapesiyāti parehi tassa tassa kiccassa karaṇatthāya pesitabbā pesanakārikā. Saññatāti dāsiyo nāma dussīlā honti, ahaṃ pana tīhi dvārehi saññatā sīlasampannā. Dhammajīvinīti paravañcanādīni akatvā dhammena samena pavattitajīvikā. Sīlavatīti ācārasampannā guṇavatī. Apāpadassanāti kalyāṇadassanā piyadhammā.

거기서 ‘암밧타 가문(ambaṭṭhakulassa)’이란 어느 거사의 가문을 말한다. ‘저는 여종이었습니다(dāsyāhaṃ)’는 말은 내가 여종이었다는 뜻이며, ‘dāsāhaṃ’이라는 독법도 있다. ‘남의 심부름을 하는 자(parapesiyā)’란 다른 이들이 이런저런 일을 시키기 위해 보내는 하녀를 말한다. ‘잘 다스렸다(saññatā)’는 것은 여종들은 대개 계행이 나쁘지만, 나는 세 문(신, 구, 의)을 잘 단속하여 계를 갖추었다는 뜻이다. ‘법답게 산 자(dhammajīvinī)’란 남을 속이는 등의 일을 하지 않고 법과 정의에 따라 생계를 이어간 것을 말한다. ‘계를 지킨 자(sīlavatī)’는 예절을 갖추고 덕이 있다는 뜻이다. ‘악한 것을 보지 않은 자(apāpadassanā)’는 선한 것을 보고 법을 사랑한다는 뜻이다.

Uddhaṭabhattanti [Pg.393] attano pattakoṭṭhāsavasena uddharitvā laddhabhāgabhattaṃ. Bhikkhunoti bhinnakilesassa paccekabuddhassa. Vittā sumanāti tuṭṭhā somanassajātā kammaphalaṃ saddahantī. Tassa kammassāti tassa ekabhikkhādānakammassa. Idaṃ vuttaṃ hoti – ahaṃ, mahārāja, pubbe sāvatthiyaṃ aññatarassa kuṭumbiyakulassa dāsī hutvā attano laddhabhāgabhattaṃ ādāya nikkhamantī ekaṃ paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā attano taṇhaṃ milāpetvā saññatādiguṇasampannā kammaphalaṃ saddahantī tassa taṃ bhattaṃ adāsiṃ, sāhaṃ yāvatāyukaṃ ṭhatvā kālaṃ katvā tattha sāvatthiyaṃ kosalarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā idāni tava pāde paricaramānā evarūpaṃ sampattiṃ anubhavāmi, tassa mama kammassa idamīdisaṃ phalanti. Tattha guṇasampannānaṃ dinnadānassa mahapphalabhāvadassanatthaṃ –

‘떼어 놓은 밥(uddhaṭabhattaṃ)’이란 자신의 몫으로 떼어 받아 놓은 밥을 말한다. ‘비구(bhikkhuno)’란 번뇌를 끊으신 벽지불을 의미한다. ‘기쁘고 즐거운 마음으로(vittā sumanā)’란 업의 결과를 믿으며 기뻐하고 즐거워했다는 것이다. ‘그 업(tassa kammassa)’이란 그 한 번의 음식을 보시한 업을 말한다. 이것은 다음과 같은 뜻이다. “대왕이시여, 저는 예전에 사밧티에서 어떤 거사 가문의 여종으로 살 때, 제가 먹으려고 받아 놓은 밥을 가지고 나가다가 탁발하시는 어느 벽지불을 뵙고, 저의 탐욕을 누르고 단속하는 등의 덕을 갖추어 업의 결과를 믿으며 그분께 그 밥을 올렸습니다. 저는 수명이 다할 때까지 살다가 죽어서 그곳 사밧티의 코살라 왕의 왕비의 태에 태어났고, 지금 왕의 발치에서 시중을 들며 이와 같은 부귀 영화를 누리고 있습니다. 제 업의 결과가 이와 같습니다.” 거기서 덕을 갖춘 분들께 올린 보시가 커다란 과보를 가져온다는 사실을 보여주기 위해 —

‘‘Aggato ve pasannāna’’nti (itivu. 90) ca.‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhī’’ti (khu. pā. 8.10) ca. –

“참으로 으뜸가는 분에게 청정한 믿음을 가진 자들에게는 [으뜸가는 과보가 있다]” (이티부타카 90)와 “이것은 신들과 인간들에게 모든 소망을 들어주는 보물 창고이다.” (쿳다카파타 8.10) 등의 —

Ādigāthā vitthāretabbā.

게송들을 상세히 설명해야 한다.

Iti te ubhopi attano purimakammaṃ vitthārato kathetvā tato paṭṭhāya catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāreti cha dānasālāyo kāretvā sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā mahādānaṃ pavattetvā sīlaṃ rakkhitvā uposathakammaṃ katvā jīvitapariyosāne saggaparāyaṇā ahesuṃ.

이와 같이 두 사람 모두 자신의 과거 업을 상세히 이야기하고는, 그때부터 네 성문과 성 중앙과 궁전 문에 이르는 여섯 곳에 보시소(dānasālā)를 짓게 하고 온 잠부디파를 들썩이게 하며 큰 보시를 행하고, 계를 지키며 포살(uposatha)을 행하다가 목숨이 다한 뒤에 천상에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā devī rāhulamātā ahosi, rājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승(부처님)께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 갈무리하셨다. “그때의 왕비는 라훌라의 어머니였고, 왕은 바로 나였다.”

Kummāsapiṇḍijātakavaṇṇanā dasamā.

쿰마사핀디 자타카 주해(제10편)가 끝났다.

[416] 11. Parantapajātakavaṇṇanā

[416] 11. 빠란따빠 자따까 주해(Parantapajātakavaṇṇanā)

Āgamissati me pāpanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto tathāgatassa māraṇatthameva parisakkati, dhanuggahe payojesi, silaṃ pavijjhi, nāḷāgiriṃ vissajjāpesi, tathāgatassa [Pg.394] vināsatthameva upāyaṃ karotī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mama vadhāya parisakki, tāsamattampi pana kātuṃ asakkonto attanāva dukkhaṃ anubhosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘나에게 악이 닥쳐오리라(Āgamissati me pāpaṃ)’라는 이 말씀은 스승께서 벨루바나(죽림정사)에 머무실 때 데와닷따가 부처님을 죽이려고 음모를 꾸민 것과 관련하여 말씀하신 것이다. 그때 법당에서 비구들이 ‘도반들이여, 데와닷따는 여래를 죽이려는 목적으로만 음모를 꾸미고 있습니다. 그는 활 쏘는 자들을 고용했고, 바위를 굴려 떨어뜨렸으며, 날라기리 코끼리를 풀어놓았습니다. 오로지 여래의 파멸을 위한 방책만을 세우고 있습니다’라고 이야기를 꺼냈다. 스승께서 오셔서 ‘비구들이여, 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?’라고 물으시고 ‘이러이러한 이야기입니다’라고 대답하자, ‘비구들이여, 지금뿐만 아니라 예전에도 그는 나를 죽이려고 꾀했으나, 공포조차 느끼게 하지 못한 채 스스로 고통을 겪었느니라’고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni sikkhi, sabbarutajānanamantaṃ uggaṇhi. So ācariyassa anuyogaṃ datvā bārāṇasiṃ paccāgacchi, pitā taṃ oparajje ṭhapesi. Kiñcāpi oparajje ṭhapeti, mārāpetukāmo pana naṃ hutvā daṭṭhumpi na icchi. Athekā siṅgālī dve potake gahetvā rattiṃ manussesu paṭisallīnesu niddhamanena nagaraṃ pāvisi. Bodhisattassa ca pāsāde sayanagabbhassa avidūre ekā sālā atthi, tattheko addhikamanusso upāhanā omuñcitvā pādamūle bhūmiyaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ phalake nipajji, na tāva niddāyati. Tadā siṅgāliyā potakā chātā viraviṃsu. Atha tesaṃ mātā ‘‘tātā, mā saddaṃ karittha, etissā sālāya eko manusso upāhanā omuñcitvā bhūmiyaṃ ṭhapetvā phalake nipanno na tāva niddāyati, etassa niddāyanakāle etā upāhanā āharitvā tumhe khādāpessāmī’’ti attano bhāsāya āha. Bodhisatto mantānubhāvena tassā bhāsaṃ jānitvā sayanagabbhā nikkhamma vātapānaṃ vivaritvā ‘‘ko etthā’’ti āha. ‘‘Ahaṃ, deva, addhikamanusso’’ti. ‘‘Upāhanā te kuhi’’nti? ‘‘Bhūmiyaṃ, devā’’ti. ‘‘Ukkhitvā olambetvā ṭhapehī’’ti. Taṃ sutvā siṅgālī bodhisattassa kujjhi.

과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 나라를 다스릴 때, 보살은 그의 왕비의 태중에서 태어나 장성하여 딱까실라에서 모든 기예를 익혔고, 모든 동물의 소리를 알아듣는 주문(sabbarutajānanamanta)을 배웠다. 그는 스승에게 합당한 사례를 하고 바라나시로 돌아왔고, 아버지는 그를 부왕(副王)의 자리에 앉혔다. 비록 부왕의 자리에 앉혔을지라도, 왕은 보살을 죽이고 싶어 하여 그를 보는 것조차 원치 않았다. 그때 암여우 한 마리가 새끼 두 마리를 데리고 밤에 사람들이 잠든 사이 하수구를 통해 성안으로 들어왔다. 보살의 궁전 침실에서 멀지 않은 곳에 정자가 하나 있었는데, 그곳에 한 여행자가 신발을 벗어 발치 땅바닥에 놓아두고 판자 위에 누워 있었으나 아직 잠들지는 않았다. 그때 여우 새끼들이 배가 고파 울부짖었다. 그러자 어미 여우가 자기들의 언어로 ‘얘들아, 소리 내지 마라. 저 정자에 어떤 사람이 신발을 벗어 땅에 두고 판자 위에 누워 있는데 아직 잠들지 않았다. 저 사람이 잠들 때 저 신발을 가져다가 너희에게 먹여주마’라고 말했다. 보살은 주문의 위력으로 그 여우의 말을 알아듣고 침실에서 나와 창문을 열고 ‘거기 누구 있느냐?’라고 물었다. 여행자가 ‘대왕이시여, 저는 여행자입니다’라고 대답했다. ‘네 신발은 어디 있느냐?’ ‘대왕이시여, 땅바닥에 있습니다.’ ‘그것을 집어 들어서 매달아 두어라.’ 이 말을 듣고 여우는 보살에게 화를 냈다.

Puna ekadivasaṃ sā tatheva nagaraṃ pāvisi. Tadā ceko mattamanusso ‘‘pānīyaṃ pivissāmī’’ti pokkharaṇiṃ otaranto patitvā nimuggo nirassāso mari. Nivatthā panassa dve sāṭakā nivāsanantare kahāpaṇasahassaṃ aṅguliyā ca muddikā atthi. Tadāpi sā puttake ‘‘chātamhā, ammā’’ti viravante ‘‘tātā, mā saddaṃ karittha, etissā pokkharaṇiyā manusso mato, tassa idañcidañca atthi, so pana maritvā sopāneyeva nipanno, tumhe etaṃ manussaṃ khādāpessāmī’’ti āha. Bodhisatto [Pg.395] taṃ sutvā vātapānaṃ vivaritvā ‘‘sālāya ko atthī’’ti vatvā ekenuṭṭhāya ‘‘ahaṃ, devā’’ti vutte ‘‘gaccha etissā pokkharaṇiyā matamanussassa sāṭake ca kahāpaṇasahassañca aṅgulimuddikañca gahetvā sarīramassa yathā na uṭṭhahati, evaṃ udake osīdāpehī’’ti āha. So tathā akāsi. Sā punapi kujjhitvā ‘‘purimadivase tāva me puttakānaṃ upāhanā khādituṃ na adāsi, ajja matamanussaṃ khādituṃ na deti, hotu, ito dāni tatiyadivase eko sapattarājā āgantvā nagaraṃ parikkhipissati. Atha naṃ pitā yuddhatthāya pesessati, tatra te sīsaṃ chindissanti, atha te galalohitaṃ pivitvā veraṃ muñcissāmi. Tvaṃ mayā saddhiṃ veraṃ bandhasi, jānissāmī’’ti viravitvā bodhisattaṃ tajjetvā puttake gahetvā nikkhamati.

또 다른 날, 그 여우는 전과 같이 성안으로 들어왔다. 그때 술 취한 어떤 사람이 ‘물을 마셔야겠다’며 연못으로 내려가다가 빠져서 숨이 끊어져 죽었다. 그는 옷 두 벌을 걸치고 있었는데, 옷 안에는 천 카하빠나가 있었고 손가락에는 반지가 끼워져 있었다. 그때도 여우 새끼들이 ‘엄마, 배고파요’라고 울자, 어미 여우는 ‘얘들아, 소리 내지 마라. 이 연못에 사람이 죽어 있는데 이러저러한 재물이 있다. 그는 죽어서 계단 위에 누워 있으니, 내가 너희에게 저 사람을 먹게 해주마’라고 말했다. 보살이 그 말을 듣고 창문을 열어 ‘정자에 누가 있느냐?’라고 물었다. 한 사람이 일어나 ‘대왕이시여, 제가 있습니다’라고 대답하자, 보살은 ‘가서 저 연못의 죽은 사람의 옷과 천 카하빠나와 반지를 가져오고, 그의 시신이 떠오르지 않도록 물속에 가라앉혀라’라고 말했다. 그가 보살이 말한 대로 했다. 여우는 다시 화가 나서 ‘지난번에는 내 새끼들에게 신발을 먹지 못하게 하더니, 오늘은 시체를 먹지 못하게 하는구나. 좋다, 이제 지금부터 사흘째 되는 날에 어떤 적대하는 왕이 와서 성을 포위할 것이다. 그때 너의 아버지가 너를 전투에 내보낼 것이고, 거기서 네 머리가 잘릴 것이다. 그러면 나는 네 목에서 흐르는 피를 마셔 원한을 풀겠다. 네가 나와 원한을 맺었으니, 어디 두고 보자’라고 울부짖으며 보살을 위협하고는 새끼들을 데리고 나갔다.

Tatiyadivase eko sapattarājā āgantvā nagaraṃ parivāresi. Rājā bodhisattaṃ ‘‘gaccha, tāta, tena saddhiṃ yujjhā’’ti āha. ‘‘Mayā, deva, ekaṃ diṭṭhaṃ atthi, gantuṃ na visahāmi, jīvitantarāyaṃ bhāyāmī’’ti. ‘‘Mayhaṃ tayi mate vā amate vā kiṃ, gacchāheva tva’’nti? So ‘‘sādhu, devā’’ti mahāsatto parisaṃ gahetvā sapattarañño ṭhitadvārena anikkhamitvā aññaṃ dvāraṃ vivaritvā nikkhami. Tasmiṃ gacchante sakalanagaraṃ tucchaṃ viya ahosi. Sabbe teneva saddhiṃ nikkhamiṃsu. So ekasmiṃ sabhāgaṭṭhāne khandhāvāraṃ nivāsetvā acchi. Rājā cintesi ‘‘uparājā nagaraṃ tucchaṃ katvā balaṃ gahetvā palāyi, sapattarājāpi nagaraṃ parivāretvā ṭhito, idāni mayhaṃ jīvitaṃ natthī’’ti. So ‘‘jīvitaṃ rakkhissāmī’’ti deviñca purohitañca parantapaṃ nāmekaṃ pādamūlikañca dāsaṃ gahetvā rattibhāge aññātakavesena palāyitvā araññaṃ pāvisi. Bodhisatto tassa palātabhāvaṃ ñatvā nagaraṃ pavisitvā yuddhaṃ katvā sapattaṃ palāpetvā rajjaṃ gaṇhi. Pitāpissa ekasmiṃ nadītīre paṇṇasālaṃ kāretvā phalāphalena yāpento vasi. Rājā ca purohito ca phalāphalatthāya gacchanti. Parantapadāso deviyā saddhiṃ paṇṇasālāyameva hoti. Tatrāpi rājānaṃ paṭicca deviyā kucchismiṃ gabbho patiṭṭhāsi. Sā abhiṇhasaṃsaggavasena parantapena saddhiṃ aticari. Sā ekadivasaṃ parantapaṃ āha ‘‘raññā ñāte neva tava, na mayhaṃ jīvitaṃ atthi, tasmā mārehi na’’nti. ‘‘Kathaṃ māremī’’ti? Esa taṃ khaggañca nhānasāṭakañca [Pg.396] gāhāpetvā nhāyituṃ gacchati, tatrassa nhānaṭṭhāne pamādaṃ ñatvā khaggena sīsaṃ chinditvā sarīraṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ katvā bhūmiyaṃ nikhaṇāhīti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

사흘째 되는 날, 한 이웃 나라 왕이 와서 성을 포위했다. 왕은 보살에게 ‘아들아, 가서 저 왕과 싸워라’고 말했다. ‘대왕이시여, 저는 [불길한] 징조를 보았습니다. 감히 나가지 못하겠습니다. 목숨을 잃을까 두렵습니다.’ ‘네가 죽든 살든 나에게 무슨 상관이냐, 당장 가거라!’ 대사는 ‘알겠습니다, 대왕이시여’라고 말하고 무리를 거느리고 이웃 나라 왕이 서 있는 성문으로 나가지 않고 다른 문을 열어 나갔다. 그가 나갈 때 온 성안이 텅 빈 듯했다. 모든 사람이 그와 함께 나갔기 때문이다. 보살은 적당한 곳에 진을 치고 머물렀다. 왕은 생각했다. ‘부왕(副王)이 성을 비우고 군대를 데리고 도망쳤고, 이웃 나라 왕도 성을 포위하고 서 있으니 이제 내 목숨은 끝났다.’ 그는 ‘목숨을 보존해야겠다’고 생각하며 왕비와 제관(purohita)과 빠란따빠라는 이름의 시종 하인을 데리고 밤중에 변장하여 도망쳐 숲으로 들어갔다. 보살은 아버지가 도망친 것을 알고 성으로 들어가 전쟁을 치러 적을 쫓아내고 왕위를 차지했다. 그의 아버지 또한 어느 강변에 잎새 집을 짓고 과일을 먹으며 살았다. 왕과 제관은 과일을 구하러 다녔다. 시종 빠란따빠는 잎새 집에서 왕비와 함께 있었다. 거기서 왕비는 왕으로 인해 아이를 가졌다. 그녀는 자주 접촉하게 됨에 따라 빠란따빠와 불륜을 저질렀다. 하루는 그녀가 빠란따빠에게 말했다. ‘왕이 알게 되면 당신도 나도 살아남지 못할 거예요. 그러니 왕을 죽이세요.’ ‘어떻게 죽입니까?’ ‘왕이 당신에게 칼과 목욕 수건을 들게 하고 목욕하러 갈 때, 목욕하는 곳에서 그가 방심한 틈을 타 칼로 목을 베고 시신을 토막 내어 땅에 묻으세요.’ 그는 ‘알겠습니다’라고 승낙했다.

Athekadivasaṃ purohitoyeva phalāphalatthāya gantvā avidūre rañño nhānatitthasāmante ekaṃ rukkhaṃ āruyha phalāphalaṃ gaṇhāti. Rājā ‘‘nhāyissāmī’’ti parantapaṃ khaggañca nhānasāṭakañca gāhāpetvā nadītīraṃ agamāsi. Tattha naṃ nhānakāle pamādamāpannaṃ ‘‘māressāmī’’ti parantapo gīvāya gahetvā khaggaṃ ukkhipi. So maraṇabhayena viravi. Purohito taṃ saddaṃ sutvā olokento parantapaṃ rājānaṃ mārentaṃ disvā bhītatasito sākhaṃ vissajjetvā rukkhato oruyha ekaṃ gumbaṃ pavisitvā nilīyi. Parantapo tassa sākhāvissajjanasaddaṃ sutvā rājānaṃ māretvā bhūmiyaṃ khaṇitvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne sākhāvissajjanasaddo ahosi, ko nu kho etthā’’ti vicinanto kañci adisvā nhatvā gato. Tassa gatakāle purohito nisinnaṭṭhānā nikkhamitvā rañño sarīraṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā āvāṭe nikhātabhāvaṃ ñatvā nhatvā attano vadhabhayena andhavesaṃ gahetvā paṇṇasālaṃ agamāsi. Taṃ disvā parantapo ‘‘kiṃ te, brāhmaṇa, kata’’nti āha. So ajānanto viya ‘‘deva, akkhīni me nāsetvā āgatomhi, ussannāsīvise araññe ekasmiṃ vammikapasse aṭṭhāsiṃ, tatrekena āsīvisena nāsavāto vissaṭṭho me bhavissatī’’ti āha. Parantapo ‘‘na maṃ sañjānāti, ‘devā’ti vadati, samassāsessāmi na’’nti cintetvā ‘‘brāhmaṇa, mā cintayi, ahaṃ taṃ paṭijaggissāmī’’ti assāsetvā phalāphalaṃ datvā santappesi. Tato paṭṭhāya parantapadāso phalāphalaṃ āhari, devīpi puttaṃ vijāyi. Sā putte vaḍḍhante ekadivasaṃ paccūsasamaye sukhanisinnā saṇikaṃ parantapadāsaṃ etadavoca ‘‘tvaṃ rājānaṃ mārento kenaci diṭṭho’’ti. ‘‘Na maṃ koci addasa, sākhāvissajjanasaddaṃ pana assosiṃ, tassā sākhāya manussena vā tiracchānena vā vissaṭṭhabhāvaṃ na jānāmi, yadā kadāci pana me bhayaṃ āgacchantaṃ sākhāvissaṭṭhaṭṭhānato āgamissatī’’ti tāya saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

그러던 어느 날, 제관만이 과일을 따러 갔다가 왕의 목욕 터 근처에 있는 한 나무에 올라가 과일을 따고 있었다. 왕은 ‘목욕을 하리라’ 하고 빠란따빠에게 칼과 목욕 옷을 들게 하고 강가로 갔다. 거기서 왕이 목욕 중에 방심한 틈을 타 빠란따빠는 ‘죽이리라’ 하며 왕의 목을 잡고 칼을 들어 올렸다. 왕은 죽음의 공포로 비명을 질렀다. 제관은 그 소리를 듣고 내려다보다가 빠란따빠가 왕을 죽이는 것을 보고 겁에 질려 붙잡고 있던 나뭇가지를 놓아버리고 나무에서 내려와 숲속에 숨었다. 빠란따빠는 나뭇가지를 놓는 소리를 듣고 왕을 죽인 뒤 땅을 파고 묻으며 ‘이곳에서 나뭇가지를 놓는 소리가 났는데, 여기 누가 있는가?’ 하고 찾았으나 아무도 보지 못하고 목욕을 한 뒤 떠났다. 그가 떠난 뒤 제관은 숨어 있던 곳에서 나와 왕의 시신이 토막 난 채 구덩이에 묻힌 것을 확인하고 목욕을 한 뒤, 자신이 살해당할까 두려워 눈먼 사람으로 변장하고 잎새 집으로 갔다. 그를 보고 빠란따빠는 ‘바라문이여, 그대에게 무슨 일이 있었소?’라고 물었다. 그는 모르는 척하며 ‘폐하, 저는 눈을 잃고 왔습니다. 독사가 우글거리는 숲속의 어느 개미언덕 옆에 서 있었는데, 거기서 독사 한 마리가 내뿜은 콧바람이 제게 닿았습니다’라고 말했다. 빠란따빠는 ‘그가 나를 알아보지 못하고 ‘폐하’라 부르는구나. 그를 안심시켜야겠다’라고 생각하고 ‘바라문이여, 걱정 마시오. 내가 그대를 돌보겠소’라고 위로하며 과일을 주어 흡족하게 했다. 그때부터 하인 빠란따빠는 과일을 가져왔고, 왕비는 아들을 낳았다. 아들이 자라던 어느 날 새벽, 왕비는 편안히 앉아 있다가 나직하게 하인 빠란따빠에게 물었다. ‘당신이 왕을 죽일 때 누군가 본 사람이 있소?’ ‘아무도 나를 보지 못했소. 다만 나뭇가지를 놓는 소리를 들었소. 그 나뭇가지를 사람이나 짐승이 놓은 것인지는 알지 못하오. 하지만 언젠가 내게 재앙이 닥친다면 그 나뭇가지를 놓은 곳으로부터 올 것이오’라고 그녀와 대화하며 첫 번째 게송을 읊었다.

154.

154.

‘‘Āgamissati [Pg.397] me pāpaṃ, āgamissati me bhayaṃ;

Tadā hi calitā sākhā, manussena migena vā’’ti.

내게 악한 과보가 닥쳐오리라, 내게 두려움이 닥쳐오리라. 그때 나뭇가지가 흔들렸으니, 사람 혹은 짐승에 의해서라네.

Tattha pāpanti lāmakaṃ aniṭṭhaṃ akantaṃ. Bhayanti cittutrāsabhayampi me āgamissati, na sakkā nāgantuṃ. Kiṃkāraṇā? Tadā hi calitā sākhā manussena migena vāti na paññāyati, tasmā tato maṃ bhayaṃ āgamissati.

거기서 ‘악(pāpaṃ)’이란 나쁘고 원치 않으며 즐겁지 않은 것이다. ‘두려움(bhayaṃ)’이란 마음의 공포와 두려움이 내게 닥칠 것이며, 오지 않을 수 없음을 뜻한다. 무슨 이유인가? 그때 사람이나 짐승 중 누구에 의해 나뭇가지가 흔들렸는지가 알려지지 않았기 때문이며, 그 때문에 그곳으로부터 내게 두려움이 닥칠 것이라는 의미이다.

Te ‘‘purohito niddāyatī’’ti maññiṃsu. So pana aniddāyamānova tesaṃ kathaṃ assosi. Athekadivasaṃ purohito parantapadāse phalāphalatthāya gate attano brāhmaṇiṃ saritvā vilapanto dutiyaṃ gāthamāha –

그들은 ‘제관이 자고 있다’고 생각했다. 그러나 그는 자지 않고 그들의 말을 들었다. 그러던 어느 날, 제관은 하인 빠란따빠가 과일을 따러 간 사이 자신의 아내를 그리워하며 슬퍼하듯 두 번째 게송을 읊었다.

155.

155.

‘‘Bhīruyā nūna me kāmo, avidūre vasantiyā;

Karissati kisaṃ paṇḍuṃ, sāva sākhā parantapa’’nti.

멀지 않은 곳에 살고 있는, 소심한 내 아내에 대한 그리움이 나를 야위고 창백하게 하리니, 바로 그 나뭇가지가 빠란따빠를 [파멸시키리].

Tattha bhīruyāti itthī ca nāma appamattakenāpi bhāyati, tasmā ‘‘bhīrū’’ti vuccati. Avidūreti nātidūre ito katipayayojanamatthake vasantiyā bhīruyā mayhaṃ brāhmaṇiyā yo mama kāmo uppanno, so nūna maṃ kisañca paṇḍuñca karissatīti dasseti. ‘‘Sāva sākhā’’ti iminā pana opammaṃ dasseti, yathā sākhā parantapaṃ kisaṃ paṇḍuṃ karoti, evanti attho.

거기서 '겁 많은 여인(bhīruyā)'이란 여자는 사소한 것에도 두려워하기 때문에 '겁쟁이(bhīrū)'라 불린다. '멀지 않은 곳(avidūre)'이란 여기서 몇 요자나 떨어지지 않은 곳에 사는 나의 아내인 바라문 여인에게 일어난 욕정(kāmo)이 진정 나를 여위고 창백하게 만들 것임을 보여준다. '저 나뭇가지처럼(sāva sākhā)'은 비유를 보여주는 것으로, 나뭇가지가 파란타파를 여위고 창백하게 만들듯 그러하다는 뜻이다.

Iti brāhmaṇo gāthameva vadati, atthaṃ pana na katheti, tasmā imāya gāthāya kiccaṃ deviyā apākaṭaṃ. Atha naṃ ‘‘kiṃ kathesi brāhmaṇā’’ti āha. Sopi ‘‘sallakkhitaṃ me’’ti vatvā puna ekadivasaṃ tatiyaṃ gāthamāha –

이처럼 바라문은 게송만을 읊고 그 뜻을 설명하지 않았기에, 이 게송의 의미가 왕비에게는 명확하지 않았다. 그러자 그녀가 "바라문이여, 무엇을 말하는가?"라고 물었다. 그 역시 "내가 잘 알아두었소"라고 말하여 그녀가 그 뜻을 잘못 알게 하고는, 훗날 다시 세 번째 게송을 읊었다.

156.

156.

‘‘Socayissati maṃ kantā, gāme vasamaninditā;

Karissati kisaṃ paṇḍuṃ, sāva sākhā parantapa’’nti.

마을에 살며 비난받을 일 없는, 사랑스러운 아내가 나를 슬프게 하네. 나를 수척하고 창백하게 만드네, 오 파란타파여, 마치 저 나뭇가지처럼.

Tattha socayissatīti sokuppādanena sukkhāpessati. Kantāti iṭṭhabhariyā. Gāme vasanti bārāṇasiyaṃ vasantīti adhippāyo. Aninditāti agarahitā uttamarūpadharā.

거기서 '슬프게 하리라(socayissatī)'는 것은 슬픔을 일으켜 여위게 한다는 뜻이다. '사랑스러운 아내(kantā)'는 사랑하는 아내를 말한다. '마을에 살며'는 바라나시에 살고 있다는 의미이다. '비난받을 일 없는(aninditā)'은 비난할 데 없이 뛰어난 미모를 가졌다는 뜻이다.

Punekadivasaṃ [Pg.398] catutthaṃ gāthamāha –

또 다른 날 네 번째 게송을 읊었다.

157.

157.

‘‘Tayā maṃ asitāpaṅgi, sitāni bhaṇitāni ca;

Kisaṃ paṇḍuṃ karissanti, sāva sākhā parantapa’’nti.

검은 눈동자를 가진 그대여, 그대의 미소와 말들이 나를 수척하고 창백하게 만드네, 오 파란타파여, 마치 저 나뭇가지처럼.

Tattha tayā maṃ asitāpaṅgīti tayā maṃ asitā apaṅgi. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhadde, akkhikoṭito añjanasalākāya nīharitvā abhisaṅkhataasitāpaṅgi tayā pavattitāni mandahasitāni ca madhurabhāsitāni ca maṃ sā vissaṭṭhasākhā viravamānā parantapaṃ viya kisaṃ paṇḍuṃ karissatīti. Pa-kārassa va-kāraṃ katvā ‘‘vaṅgī’’tipi pāṭhoyeva.

거기서 '검은 눈동자를 가진 그대여(asitāpaṅgi)'는 눈의 가장자리를 안연 막대기로 그려 검게 만든 여인을 말한다. 이 말의 뜻은 '아름다운 여인이여, 안연 막대기로 눈가에 칠하여 검은 눈꼬리를 만든 당신이 지은 엷은 미소와 달콤한 말들이, 그 떨어진 나뭇가지가 소리를 내어 파란타파를 여위고 창백하게 만든 것처럼 나를 여위고 창백하게 만들 것이오'라는 뜻이다. '파(pa)'자를 '바(va)'자로 바꾸어 '방기(vaṅgī)'라고 읽기도 한다.

Aparabhāge kumāro vayappatto ahosi soḷasavassuddesiko. Atha naṃ brāhmaṇo yaṭṭhikoṭiṃ gāhāpetvā nhānatitthaṃ gantvā akkhīni ummīletvā olokesi. Kumāro ‘‘nanu tvaṃ brāhmaṇa, andho’’ti āha. So ‘‘nāhaṃ andho, iminā me upāyena jīvitaṃ rakkhāmī’’ti vatvā ‘‘tava pitaraṃ jānāsī’’ti āha. ‘‘Ayaṃ me pitā’’ti vutte ‘‘nāyaṃ tava pitā, pitā pana te bārāṇasirājā, ayaṃ tumhākaṃ dāso, so mātari te vippaṭipajjitvā imasmiṃ ṭhāne tava pitaraṃ māretvā nikhaṇī’’ti aṭṭhīni nīharitvā dassesi. Kumārassa balavakodho uppajji. Atha naṃ ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti pucchi. ‘‘Yaṃ te ismiṃyeva titthe pitu tena kataṃ, taṃ karohī’’ti sabbaṃ pavattiṃ ācikkhitvā kumāraṃ katipāhaṃ tharugaṇhanaṃ sikkhāpesi. Athekadivasaṃ kumāro khaggañca nhānasāṭakañca gahetvā ‘‘nhāyituṃ gacchāma, tātā’’ti āha. Parantapo ‘‘sādhū’’ti tena saddhiṃ gato. Athassa nhāyituṃ otiṇṇakāle dakkhiṇahatthena asiṃ, vāmahatthena cūḷaṃ gahetvā ‘‘tvaṃ kira imasmiṃyeva titthe mama pitaraṃ cūḷāya gahetvā viravantaṃ māresi, ahampi taṃ tatheva karissāmī’’ti āha. So maraṇabhayabhīto paridevamāno dve gāthā abhāsi –

시간이 흘러 왕자가 자라나 열여섯 살쯤 되었습니다. 그때 바라문은 그에게 지팡이 끝을 잡게 하고 목욕터로 가서 눈을 뜨고 사방을 살펴보았습니다. 왕자가 "바라문이여, 그대는 장님이 아니지 않습니까?"라고 말했습니다. 그는 "나는 장님이 아니다. 이 방편으로 내 목숨을 부지하고 있다"라고 말하고는 "그대의 아버지를 아는가?"라고 물었습니다. "이분이 나의 아버지입니다"라고 말하자, "이분은 그대의 아버지가 아니다. 그대의 아버지는 바라나시의 왕이었고, 이 자는 그대들의 노예였다. 그가 그대의 어머니에게 잘못을 저지르고 이곳에서 그대의 아버지를 죽여 묻었다"라고 하며 뼈를 파내어 보여주었습니다. 왕자에게 강한 분노가 일어났습니다. 왕자가 "이제 저는 무엇을 해야 합니까?"라고 묻자, "그대의 아버지가 이 목욕터에서 그에게 당한 대로 그대도 행하라"라고 모든 사정을 일러주고 며칠 동안 왕자에게 칼 잡는 법을 가르쳤습니다. 그러던 어느 날 왕자가 칼과 목욕 수건을 들고 "아버지, 목욕하러 가십시다"라고 말했습니다. 빠란따빠는 "좋다"라고 하며 그와 함께 갔습니다. 그가 목욕하기 위해 물에 들어갔을 때, 왕자는 오른손으로 칼을 잡고 왼손으로 그의 머리채를 잡으며 말했습니다. "그대가 바로 이 목욕터에서 내 아버지의 머리채를 잡고, 울부짖는 아버지를 죽였다고 들었다. 나 또한 그대에게 똑같이 하리라." 그는 죽음의 공포에 떨며 슬피 울며 두 편의 게송을 읊었습니다.

158.

158.

‘‘Āgamā nūna so saddo, asaṃsi nūna so tava;

Akkhātaṃ nūna taṃ tena, yo taṃ sākhamakampayi.

“참으로 그 소리가 들려왔구나. 참으로 그것이 그대에게 일러주었구나. 참으로 나뭇가지를 흔들었던 그자가 그대에게 그것을 말해주었구나.

159.

159.

‘‘Idaṃ [Pg.399] kho taṃ samāgamma, mama bālassa cintitaṃ;

Tadā hi calitā sākhā, manussena migena vā’’ti.

“어리석은 내가 생각했던 것이 이것과 마주하게 되었구나. 그때 나뭇가지가 흔들린 것은 사람 때문이거나 짐승 때문이었으리니.”

Tattha āgamāti so sākhasaddo nūna taṃ āgato sampatto. Asaṃsi nūna so tavāti so saddo tava ārocesi maññe. Akkhātaṃ nūna taṃ tenāti yo satto tadā taṃ sākhaṃ akampayi, tena ‘‘evaṃ te pitā mārito’’ti nūna taṃ kāraṇaṃ akkhātaṃ. Samāgammāti saṅgamma, samāgatanti attho. Yaṃ mama bālassa ‘‘tadā calitā sākhā manussena migena vā, tato me bhayaṃ uppajjissatī’’ti cintitaṃ parivitakkitaṃ ahosi, idaṃ tayā saddhiṃ samāgatanti vuttaṃ hoti.

거기서 'āgamā'는 그 나뭇가지 소리가 참으로 그대에게 도달했다는 뜻입니다. 'asaṃsi nūna so tava'는 그 소리가 그대에게 알려주었을 것이라는 뜻입니다. 'akkhātaṃ nūna taṃ tena'는 그때 그 나뭇가지를 흔들었던 존재가 '이와 같이 네 아버지가 죽임을 당했다'라고 그 사실을 알려주었다는 뜻입니다. 'samāgamma'는 만나서 마주했다는 의미입니다. 어리석은 내가 '그때 사람이나 짐승에 의해 나뭇가지가 흔들렸으니, 그로부터 나에게 두려움이 생길 것이다'라고 생각하고 궁리했던 것이 지금 그대와 마주하게 되었다는 뜻입니다.

Tato kumāro osānagāthamāha –

그러자 왕자가 마지막 게송을 읊었습니다.

160.

160.

‘‘Tatheva tvaṃ avedesi, avañci pitaraṃ mama;

Hantvā sākhāhi chādento, āgamissati me bhaya’’nti.

“그대가 (그때) 알았던 것처럼, 그대는 내 아버지를 죽였도다. 아버지를 죽이고 나뭇가지로 덮었으니, 이제 그대에게 두려움이 닥쳐오리라.”

Tattha tatheva tvaṃ avedesīti tatheva tvaṃ aññāsi. Avañci pitaraṃ mamāti tvaṃ mama pitaraṃ ‘‘nhāyituṃ gacchāmā’’ti vissāsetvā nhāyantaṃ māretvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā nikhaṇitvā ‘‘sace koci jānissati, mayhampi evarūpaṃ bhayaṃ āgacchissatī’’ti vañcesi, idaṃ kho pana maraṇabhayaṃ idāni tavāgatanti.

거기서 'tatheva tvaṃ avedesi'는 그대가 바로 그렇게 알았다는 뜻입니다. 'avañci pitaraṃ mama'는 그대가 내 아버지에게 '목욕하러 가자'고 안심시킨 뒤, 목욕하는 그를 죽여 토막 내어 묻고는 '만일 누군가 알게 되면 나에게도 이와 같은 두려움이 닥칠 것이다'라고 생각하며 속였다는 뜻입니다. 바로 그 죽음의 공포가 이제 그대에게 닥쳤다는 의미입니다.

Iti taṃ vatvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpetvā nikhaṇitvā sākhāhi paṭicchādetvā khaggaṃ dhovitvā nhatvā paṇṇasālaṃ gantvā tassa māritabhāvaṃ purohitassa kathetvā mātaraṃ paribhāsitvā ‘‘idha kiṃ karissāmā’’ti tayo janā bārāṇasimeva agamaṃsu. Bodhisatto kaniṭṭhassa oparajjaṃ datvā dānādīni puññāni katvā saggapadaṃ pūresi.

그렇게 말하고는 그를 바로 그곳에서 죽여 묻고 나뭇가지로 덮었습니다. 그리고 칼을 씻고 목욕을 한 뒤 수행처로 돌아가 제관(바라문)에게 그를 죽인 사실을 말하고, 어머니를 꾸짖은 뒤, "여기서 무엇을 하겠는가" 하며 세 사람은 바라나시로 돌아갔습니다. 보살은 막내 동생에게 부왕(副王)의 직위를 주고 보시 등 복덕을 쌓아 천상을 가득 채웠습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā piturājā devadatto ahosi, purohito ānando, puttarājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 본생담을 결합하셨습니다. “그때의 부왕(父王)은 데와닷따였고, 제관은 아난다였으며, 왕자는 바로 나였다.”

Parantapajātakavaṇṇanā ekādasamā.

빠란따빠 본생담(제416화) 주해 끝.

Gandhāravaggo dutiyo.

간다라 품(Gandhāravagga) - 두 번째.

Jātakuddānaṃ –

본생담 요약(Uddāna):

Kukku [Pg.400] manoja sutano, gijjha dabbhapuppha paṇṇako;

Sattubhasta aṭṭhiseno, kapi bakabrahmā dasa.

꾸꾸, 마노자, 수따노, 깃자, 답바뿝빠, 빤나까, 사뚜밧따, 앗띠세나, 까삐, 바까브라흐마까지 열 편.

Gandhāro mahākapi ca, kumbhakāro daḷhadhammo;

Somadatto susīmo ca, koṭasimbali dhūmakārī;

Jāgaro kummāsapiṇḍo, parantapā ekādasa.

간다라, 마하까삐, 꿈바까라, 달하다맘마, 소마다따, 수시마, 꼬따심발리, 두마까리, 자가라, 꿈마사삔다, 빠란따빠까지 열한 편.

Sattakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

칠게송부(Sattakanipāta) 주해 마침.

8. Aṭṭhakanipāto

8. 팔게송부 (Aṭṭhakanipāto)

[417] 1. Kaccānijātakavaṇṇanā

[417] 1. 깟짜니 본생담(Kaccānijātaka) 주해

Odātavatthā [Pg.401] suci allakesāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ mātuposakaṃ upāsakaṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthiyaṃ kuladārako ācārasampanno pitari kālakate mātudevato hutvā mukhadhovanadantakaṭṭhadānanhāpanapādadhovanādiveyyāvaccakammena ceva yāgubhattādīhi ca mātaraṃ paṭijaggi. Atha naṃ mātā ‘‘tāta, tava aññānipi gharāvāsakiccāni atthi, ekaṃ samajātikaṃ kulakumārikaṃ gaṇhāhi, sā maṃ posessati, tvampi attano kammaṃ karissasī’’ti āha. ‘‘Amma, ahaṃ attano hitasukhaṃ apaccāsīsamāno tumhe upaṭṭhahāmi, ko añño evaṃ upaṭṭhahissatī’’ti? ‘‘Kulavaḍḍhanakammaṃ nāma tāta, kātuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Na mayhaṃ gharāvāsena attho, ahaṃ tumhe upaṭṭhahitvā tumhākaṃ dhūmakāle pabbajissāmī’’ti. Athassa mātā punappunaṃ yācitvāpi manaṃ alabhamānā tassa chandaṃ aggahetvā samajātikaṃ kulakumārikaṃ ānesi. So mātaraṃ appaṭikkhipitvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sāpi ‘‘mayhaṃ sāmiko mahantena ussāhena mātaraṃ upaṭṭhahati, ahampi naṃ upaṭṭhahissāmi, evamassa piyā bhavissāmī’’ti cintetvā taṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahi. So ‘‘ayaṃ me mātaraṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahī’’ti tato paṭṭhāya laddhaladdhāni madhurakhādanīyādīni tassāyeva deti. Sā aparabhāge cintesi ‘‘ayaṃ laddhaladdhāni madhurakhādanīyādīni mayhaññeva deti, addhā mātaraṃ nīharitukāmo bhavissati, nīharaṇūpāyamassā karissāmī’’ti evaṃ ayoniso ummujjitvā ekaṃ divasaṃ āha – ‘‘sāmi, tayi bahi nikkhamante tava mātā maṃ akkosatī’’ti. So tuṇhī ahosi.

'흰 옷 입고 깨끗하며 젖은 머리를 한 여인이여'라는 이 법문은 스승께서 제따와나에 머무실 때 어머니를 봉양하는 어떤 우바새를 인연으로 설하신 것입니다. 전해오는 말에 의하면, 사왓띠의 한 가문의 아들이 행실이 단정했는데, 아버지가 돌아가시자 어머니를 신처럼 모시며 세수할 물과 양치 도구를 드리고 목욕을 시켜드리고 발을 씻어드리는 등 시봉하는 일과 죽과 밥 등을 대접하며 어머니를 돌보았습니다. 그러자 어머니가 '아들아, 너도 집안 살림을 해야 하니, 가문이 같은 처녀를 아내로 맞아라. 그녀가 나를 돌볼 것이니 너는 네 일을 하거라.'라고 말했습니다. '어머니, 저는 제 자신의 안락을 바라지 않고 어머니를 모시겠습니다. 누가 이처럼 어머니를 모시겠습니까?' '아들아, 가문을 잇는 일은 마땅히 해야 할 일이다.' '저는 재가 생활에 뜻이 없습니다. 어머니를 모시다 어머니께서 돌아가시면 출가하겠습니다.' 그러나 그의 어머니는 거듭 간청해도 아들이 마음을 돌리지 않자, 그의 뜻을 묻지 않고 가문이 같은 처녀를 데려왔습니다. 그는 어머니의 뜻을 거역하지 못하고 그녀와 함께 살았습니다. 그녀 또한 '내 남편이 큰 정성으로 어머니를 모시니, 나 또한 어머니를 잘 모셔서 남편에게 사랑을 받아야겠다.'라고 생각하며 정성껏 모셨습니다. 남편은 '이 사람이 내 어머니를 정성껏 모시는구나'라고 생각하여, 그때부터 얻는 것마다 맛있는 음식 등을 그녀에게만 주었습니다. 나중에 그녀는 '이 양반이 생기는 것마다 나에게만 주는 것을 보니, 분명 어머니를 내쫓고 싶어 하는 게 틀림없다. 어머니를 내보낼 방도를 써야겠다.'라고 잘못된 생각을 품고는, 어느 날 말했습니다. '서방님, 당신이 밖으로 나가면 어머니께서 저를 욕하십니다.' 그는 침묵했습니다.

Sā cintesi – ‘‘imaṃ mahallikaṃ ujjhāpetvā puttassa paṭikūlaṃ kāressāmī’’ti. Tato paṭṭhāya yāguṃ dadamānā accuṇhaṃ vā atisītalaṃ vā atiloṇaṃ vā aloṇaṃ vā deti. ‘‘Amma, accuṇhā’’ti vā ‘‘atiloṇā’’ti vā vutte pūretvā sītodakaṃ pakkhipati. Puna ‘‘atisītalā, aloṇāyevā’’ti [Pg.402] vutte ‘‘idāneva ‘accuṇhā, atiloṇā’ti vatvā puna ‘atisītalā, aloṇā’ti vadasi, kā taṃ tosetuṃ sakkhissatī’’ti mahāsaddaṃ karoti. Nhānodakampi accuṇhaṃ katvā piṭṭhiyaṃ āsiñcati. ‘‘Amma, piṭṭhi me dahatī’’ti ca vutte puna pūretvā sītodakaṃ pakkhipati. ‘‘Atisītaṃ, ammā’’ti vutte ‘‘idāneva ‘accuṇha’nti vatvā puna ‘atisīta’nti vadati, kā etissā avamānaṃ sahituṃ sakkhissatī’’ti paṭivissakānaṃ kathesi. ‘‘Amma, mañcake me bahū maṅgulā’’ti ca vuttā mañcakaṃ nīharitvā tassa upari attano mañcakaṃ pothetvā ‘‘pothito me’’ti atiharitvā paññapeti. Mahāupāsikā diguṇehi maṅgulehi khajjamānā sabbarattiṃ nisinnāva vītināmetvā ‘‘amma, sabbarattiṃ maṅgulehi khāditāmhī’’ti vadati. Itarā ‘‘hiyyo te mañcako pothito, kā imissā kiccaṃ nittharituṃ sakkotī’’ti paṭivatvā ‘‘idāni naṃ puttena ujjhāpessāmī’’ti tattha tattha kheḷasiṅghāṇikādīni vippakiritvā ‘‘kā imaṃ sakalagehaṃ asuciṃ karotī’’ti vutte ‘‘mātā te evarūpaṃ karoti, ‘mā karī’ti vuccamānā kalahaṃ karoti, ahaṃ evarūpāya kāḷakaṇṇiyā saddhiṃ ekagehe vasituṃ na sakkomi, etaṃ vā ghare vasāpehi, maṃ vā’’ti āha.

그녀는 생각했다. '이 노파를 불만스럽게 만들어 아들이 싫어하게 하리라.' 그때부터 그녀는 죽을 줄 때 너무 뜨겁거나 너무 차갑게, 혹은 너무 짜거나 싱겁게 주었다. '얘야, 너무 뜨겁구나'라거나 '너무 짜구나'라고 말하면 찬물을 가득 부었다. 다시 '너무 차갑고 싱겁구나'라고 말하면 '방금 전에는 "너무 뜨겁다, 너무 짜다" 하더니 다시 "너무 차갑다, 싱겁다" 하시니, 누가 당신을 만족시킬 수 있겠습니까!'라고 큰 소리를 냈다. 목욕물도 너무 뜨겁게 해서 등에 부었다. '얘야, 등이 데겠구나'라고 하면 다시 찬물을 가득 부었다. '얘야, 너무 차갑구나'라고 하면 '방금 전에는 "너무 뜨겁다" 하더니 다시 "너무 차갑다"고 하는구나. 누가 이 노파의 무례함을 견딜 수 있겠는가!'라고 이웃들에게 말했다. '얘야, 침대에 빈대가 너무 많구나'라고 말하자, 그녀는 침대를 밖으로 내어 그 위에 자기 침대를 털고는 '제가 털었습니다'라고 하며 다시 갖다 놓았다. 대우바시카는 이전보다 두 배나 많은 빈대에게 물려 밤새도록 앉아서 밤을 지새운 뒤 '얘야, 밤새도록 빈대에게 물렸단다'라고 말했다. 며느리는 '어제 침대를 털어드렸는데, 누가 이분의 시중을 다 들겠는가!'라고 대꾸하고는 '이제 아들이 어머니를 불만스럽게 생각하게 하리라'고 생각하며 여기저기 침과 콧물 등을 흩뿌려 놓고 '누가 온 집안을 이렇게 더럽게 하는가!'라고 아들이 묻자 '당신의 어머니가 이와 같이 합니다. "하지 마라"고 말하면 싸움을 겁니다. 나는 이런 불길한 여자와 한집에 살 수 없으니, 저분을 집에서 살게 하든지 나를 살게 하든지 하십시오'라고 말했다.

So tassā vacanaṃ sutvā ‘‘bhadde, tvaṃ taruṇā yattha katthaci gantvā jīvituṃ sakkā, mātā pana me jarādubbalā, ahamevassā paṭisaraṇaṃ, tvaṃ nikkhamitvā attano kulagehaṃ gacchāhī’’ti āha. Sā tassa vacanaṃ sutvā bhītā cintesi ‘‘na sakkā imaṃ mātu antare bhindituṃ, ekaṃsenassa mātā piyā, sace panāhaṃ kulagharaṃ gamissaṃ, vidhavavāsaṃ vasantī dukkhitā bhavissāmi, purimanayeneva sassuṃ ārādhetvā paṭijaggissāmī’’ti. Sā tato paṭṭhāya purimasadisameva taṃ paṭijaggi. Athekadivasaṃ so uposako dhammassavanatthāya jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. ‘‘Kiṃ, upāsaka, tvaṃ puññakammesu na pamajjasi, mātuupaṭṭhānakammaṃ pūresī’’ti ca vutto ‘‘āma, bhante, sā pana mama mātā mayhaṃ aruciyāyeva ekaṃ kuladārikaṃ ānesi, sā idañcidañca anācārakammaṃ akāsī’’ti sabbaṃ satthu ācikkhitvā ‘‘iti bhagavā sā itthī neva maṃ mātu [Pg.403] antare bhindituṃ sakkhi, idāni naṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahatī’’ti āha. Satthā tassa kathaṃ sutvā ‘‘idāni tāva tvaṃ upāsaka, tassā vacanaṃ na akāsi, pubbe panetissā vacanena tava mātaraṃ nikkaḍḍhitvā maṃ nissāya puna gehaṃ ānetvā paṭijaggī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

그는 그녀의 말을 듣고 '부인이여, 당신은 젊으니 어디든 가서 살 수 있지만, 내 어머니는 늙고 쇠약하시니 내가 유일한 의지처요. 당신이 나가서 당신의 친정으로 가시오'라고 말했다. 그녀는 그 말을 듣고 두려워하며 생각했다. '이 사람과 어머니 사이를 이간질할 수는 없겠구나. 분명히 그에게는 어머니가 소중하다. 만약 내가 친정으로 돌아가면 과부처럼 살며 고통스러울 것이니, 이전 방식대로 시어머니를 기쁘게 해드리고 보살펴야겠다.' 그녀는 그때부터 이전과 같이 시어머니를 보살폈다. 그러던 어느 날, 그 우바새는 법을 듣기 위해 제따와나로 가서 스승께 절을 올리고 한쪽에 앉았다. '우바새여, 그대는 공덕을 쌓는 일에 게으르지 않은가? 어머니를 봉양하는 일을 완수하고 있는가?'라는 질문을 받고 '예, 세존이시여. 그런데 제 어머니가 제 뜻과는 상관없이 한 가문의 딸을 데려왔는데, 그 여자가 이런저런 옳지 못한 행동을 저질렀습니다'라며 모든 일을 스승께 말씀드리고 '세존이시여, 이와 같이 그 여자는 저와 어머니 사이를 이간질하지 못했고, 이제는 정성껏 봉양하고 있습니다'라고 말했다. 스승께서는 그의 말을 듣고 '우바새여, 지금은 그대가 그녀의 말을 따르지 않았지만, 예전에는 그녀의 말 때문에 그대의 어머니를 쫓아냈다가 나를 의지하여 다시 집으로 모셔와 봉양했느니라'고 말씀하시고, 그의 요청에 따라 과거의 일을 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente aññatarassa kulassa putto pitari kālakate mātudevato hutvā vuttaniyāmeneva mātaraṃ paṭijaggīti sabbaṃ heṭṭhā kathitanayeneva vitthāretabbaṃ. ‘‘Ahaṃ evarūpāya kāḷakaṇṇiyā saddhiṃ vasituṃ na sakkomi, etaṃ vā ghare vasāpehi, maṃ vā’’ti vutte tassā kathaṃ gahetvā ‘‘mātuyeva me doso’’ti mātaraṃ āha ‘‘amma, tvaṃ niccaṃ imasmiṃ ghare kalahaṃ karosi, ito nikkhamitvā aññasmiṃ yathārucite ṭhāne vasāhī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti rodamānā nikkhamitvā ekaṃ samiddhakulaṃ nissāya bhatiṃ katvā dukkhena jīvikaṃ kappesi. Sassuyā gharā nikkhantakāle suṇisāya gabbho patiṭṭhahi. Sā ‘‘tāya kāḷakaṇṇiyā gehe vasamānāya gabbhampi na paṭilabhiṃ, idāni me gabbho laddho’’ti patino ca paṭivissakānañca kathentī vicarati.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 어떤 가문의 아들이 아버지가 돌아가신 후 어머니를 신처럼 모시며 위에서 언급한 방식대로 어머니를 봉양했다는 상세한 내용은 위와 같다. (모든 이야기는 앞서 말한 방식대로 상세히 기술되어야 한다.) '나는 이런 불길한 여자와 함께 살 수 없으니, 이 노인네를 집에서 살게 하든지 나를 살게 하든지 하십시오'라고 말하자, 그는 그녀의 말을 듣고 '어머니에게만 잘못이 있구나'라고 생각하며 어머니에게 말했다. '어머니, 당신은 항상 이 집에서 소란을 피우십니다. 여기서 나가서 당신이 원하는 곳에서 사십시오.' 그녀는 '알겠다'라며 울면서 집을 나가 어느 부유한 가문에 의지해 품을 팔며 힘들게 생계를 꾸려갔다. 시어머니가 집을 나갔을 때 며느리가 임신을 했다. 그녀는 '그 불길한 노인네가 집에 살 때는 임신도 못 하더니, 이제야 아이를 가졌구나'라고 남편과 이웃들에게 말하며 다녔다.

Aparabhāge puttaṃ vijāyitvā sāmikaṃ āha ‘‘tava mātari gehe vasamānāya puttaṃ na labhiṃ, idāni me laddho, imināpi kāraṇena tassā kāḷakaṇṇibhāvaṃ jānāhī’’ti. Itarā ‘‘mama kira nikkaḍḍhitakāle puttaṃ labhī’’ti sutvā cintesi ‘‘addhā imasmiṃ loke dhammo mato bhavissati, sace hi dhammo mato na bhaveyya, mātaraṃ pothetvā nikkaḍḍhantā puttaṃ na labheyyuṃ, sukhaṃ na jīveyyuṃ, dhammassa matakabhattaṃ dassāmī’’ti. Sā ekadivasaṃ tilapiṭṭhañca taṇḍulañca pacanathāliñca dabbiñca ādāya āmakasusānaṃ gantvā tīhi manussasīsehi uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā udakaṃ oruyha sasīsaṃ nhatvā sāṭakaṃ nivāsetvā mukhaṃ vikkhāletvā uddhanaṭṭhānaṃ gantvā kese mocetvā taṇḍule dhovituṃ ārabhi. Tadā bodhisatto sakko devarājā ahosi. Bodhisattā ca nāma appamattā honti, so tasmiṃ khaṇe lokaṃ olokento taṃ dukkhappattaṃ ‘‘dhammo mato’’ti saññāya dhammassa matakabhattaṃ dātukāmaṃ disvā ‘‘ajja [Pg.404] mayhaṃ balaṃ dassessāmī’’ti brāhmaṇavesena mahāmaggaṃ paṭipanno viya hutvā taṃ disvā maggā okkamma tassā santike ṭhatvā ‘‘amma, susāne āhāraṃ pacantā nāma natthi, tvaṃ iminā idha pakkena tilodanena kiṃ karissasī’’ti kathaṃ samuṭṭhāpento paṭhamaṃ gāthamāha –

나중에 아들을 낳고 남편에게 말했다. '당신의 어머니가 집에 계실 때는 아들을 얻지 못했는데 이제야 얻었으니, 이것만 보더라도 그 노인네가 얼마나 불길한지 아십시오.' 시어머니는 '내가 쫓겨났을 때 아들을 얻었다'는 소문을 듣고 생각했다. '분명히 이 세상에 법(Dharma)은 죽었구나. 만약 법이 죽지 않았다면, 어머니를 때리고 내쫓은 자들이 아들을 얻지 못했을 것이고 행복하게 오래 살지도 못했을 텐데. 내가 법의 장례 공양(죽은 자를 위한 음식)을 올리리라.' 그녀는 어느 날 깨 가루와 쌀, 솥과 국자와 땔감을 가지고 공동묘지로 가서, 세 개의 사람 머리뼈로 화덕을 만들고 불을 지핀 뒤, 물에 들어가 머리까지 씻고 옷을 입고 입을 헹군 뒤 화덕이 있는 곳으로 가서 머리를 풀고 쌀을 씻기 시작했다. 그때 보살은 천제석이었다. 보살들은 항상 깨어 있는 법이다. 천제석은 그때 세상을 살피다가 고통에 처한 그녀가 '법은 죽었다'는 생각으로 법의 장례 공양을 올리려는 것을 보고 '오늘 나의 위신력을 보여주리라'고 생각하며 브라만으로 변장하여 길을 가는 사람처럼 꾸며 그녀를 보고 길에서 벗어나 그녀 곁에 서서 '어머니, 묘지에서 음식을 만드는 사람은 없습니다. 당신은 여기서 익힌 이 깨밥으로 무엇을 하려는 것입니까?'라고 대화를 시작하며 첫 번째 게송을 읊었다.

1.

1.

‘‘Odātavatthā suci allakesā, kaccāni kiṃ kumbhimadhissayitvā;

Piṭṭhā tilā dhovasi taṇḍulāni, tilodano hehiti kissahetū’’ti.

흰옷을 입고 깨끗이 머리를 적신 깟짜니여, 무엇을 하려고 솥을 걸어 놓았는가? 깨 가루와 쌀을 씻으니, 무슨 까닭으로 이 깨밥을 지으려 하는가?

Tattha kaccānīti taṃ gottena ālapati. Kumbhimadhissayitvāti pacanathālikaṃ manussasīsuddhanaṃ āropetvā. Hehitīti ayaṃ tilodano kissa hetu bhavissati, kiṃ attanā bhuñjissasi, udāhu aññaṃ kāraṇamatthīti.

거기서 '깟짜니여'란 그녀를 성(姓)으로 부르는 것입니다. '솥을 걸어 놓고'란 요리용 솥을 사람 머리뼈 화덕 위에 올려놓았다는 뜻입니다. '무슨 까닭으로... 될 것인가'란 이 깨밥이 무슨 이유로 만들어지는 것인지, 그대가 직접 먹으려 함인지 아니면 다른 이유가 있는지 묻는 것입니다.

Athassa sā ācikkhantī dutiyaṃ gāthamāha –

그러자 그녀가 천제석에게 설명하며 두 번째 게송을 읊었다.

2.

2.

‘‘Na kho ayaṃ brāhmaṇa bhojanatthā, tilodano hehiti sādhupakko;

Dhammo mato tassa pahuttamajja, ahaṃ karissāmi susānamajjhe’’ti.

브라만이여, 이 잘 익은 깨밥은 먹기 위한 것이 아닙니다. 오늘 법이 죽었기에, 나는 공동묘지 한가운데에서 그분을 위한 장례 공양을 올리려 합니다.

Tattha dhammoti jeṭṭhāpacāyanadhammo ceva tividhasucaritadhammo ca. Tassa pahuttamajjāti tassāhaṃ dhammassa idaṃ matakabhattaṃ karissāmīti attho.

거기서 '법'이란 어른을 공경하는 법과 세 가지 선행(삼업의 선행)의 법을 말합니다. '오늘 그분을 위한 장례 공양'이란 '나는 그 법을 위해 오늘 이 죽은 자를 위한 음식을 만들겠다'는 의미입니다.

Tato sakko tatiyaṃ gāthamāha –

그다음에 천제석이 세 번째 게송을 읊었다.

3.

3.

‘‘Anuvicca kaccāni karohi kiccaṃ, dhammo mato ko nu taveva saṃsi;

Sahassanetto atulānubhāvo, na miyyatī dhammavaro kadācī’’ti.

깟짜니여, 잘 살펴보고 일을 행하십시오. 누가 그대에게 법이 죽었다고 말했습니까? 천 개의 눈을 가진 분이자 비할 데 없는 위력을 지닌 수승한 법은 결코 죽지 않습니다.

Tattha anuviccāti upaparikkhitvā jānitvā. Ko nu taveva saṃsīti ko nu tava evaṃ ācikkhi. Sahassanettoti attānaṃ dhammavaraṃ uttamadhammaṃ katvā dassento evamāha.

거기서 '잘 살펴보고'란 조사하여 알고서라는 뜻입니다. '누가 그대에게 말했는가'란 누가 그대에게 이와 같이 일러주었는가라는 뜻입니다. '천 개의 눈을 가진 분'이란 자기 자신을 수승한 법, 즉 최상의 법으로 나타내 보이며 이와 같이 말한 것입니다.

Taṃ [Pg.405] vacanaṃ sutvā itarā dve gāthā abhāsi –

그 말을 듣고 그녀는 다음의 두 게송을 읊었다.

4.

4.

‘‘Daḷhappamāṇaṃ mama ettha brahme, dhammo mato natthi mamettha kaṅkhā;

Ye yeva dāni pāpā bhavanti, te teva dāni sukhitā bhavanti.

브라만이여, 이 일에 대해 나에게는 확고한 증거가 있습니다. 법은 죽었습니다. 나에게는 이에 대해 의심이 없습니다. 지금 악한 자들이야말로 행복해지고 있기 때문입니다.

5.

5.

‘‘Suṇisā hi mayhaṃ vañjhā ahosi, sā maṃ vadhitvāna vijāyi puttaṃ;

Sā dāni sabbassa kulassa issarā, ahaṃ panamhi apaviddhā ekikā’’ti.

내 며느리는 아이를 못 가졌는데, 나를 때려 내쫓고는 아들을 낳았습니다. 그녀는 이제 온 집안의 주인이 되었고, 나는 버려져 혼자가 되었습니다.

Tattha daḷhappamāṇanti daḷhaṃ thiraṃ nissaṃsayaṃ brāhmaṇa ettha mama pamāṇanti vadati. Ye yeti tassa matabhāve kāraṇaṃ dassentī evamāha. Vadhitvānāti pothetvā nikkaḍḍhitvā. Apaviddhāti chaḍḍitā anāthā hutvā ekikā vasāmi.

거기서 '확고한 증거'란 브라만이여, 이 일에 대해 나는 확고하고 흔들림 없으며 의심의 여지가 없는 기준을 가지고 있다고 말하는 것입니다. '악한 자들이' 등은 법이 죽었다는 사실에 대한 이유를 보여주며 말한 것입니다. '때려'란 때리고 내쫓았다는 뜻입니다. '버려져'란 내버려져 의지할 곳 없게 되어 혼자 살고 있다는 뜻입니다.

Tato sakko chaṭṭhaṃ gāthamāha –

그다음에 천제석이 여섯 번째 게송을 읊었다.

6.

6.

‘‘Jīvāmi vohaṃ na matohamasmi, taveva atthāya idhāgatosmi;

Yā taṃ vadhitvāna vijāyi puttaṃ, sahāva puttena karomi bhasma’’nti.

나는 살아 있으며 죽지 않았습니다. 나는 바로 그대를 위해 이곳에 왔습니다. 그대를 때려 내쫓고서 아들을 낳은 여자를 그 아들과 함께 재로 만들어버리겠습니다.

Tattha voti nipātamattaṃ.

거기서 'vo'는 어조를 고르는 조사일 뿐입니다.

Itarā taṃ sutvā ‘‘dhī ahaṃ kiṃ kathesiṃ, mama nattu amaraṇakāraṇaṃ karissāmī’’ti sattamaṃ gāthamāha –

그녀는 그 말을 듣고 '천 개의 눈을 가진 천제석이시여, 어찌 그런 말씀을 하십니까? 내 손주가 죽지 않게 해야겠습니다'라고 생각하며 일곱 번째 게송을 읊었다.

7.

7.

‘‘Evañca te ruccati devarāja, mameva atthāya idhāgatosi;

Ahañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasemā’’ti.

천상의 왕이시여, 만약 당신이 그러길 원하시고 정말로 저를 위해 이곳에 오셨다면, 저와 아들과 며느리와 손주가 서로 화목하게 집에서 살게 해주소서.

Athassā [Pg.406] sakko aṭṭhamaṃ gāthamāha –

그러자 천제석이 그녀에게 여덟 번째 게송을 읊었다.

8.

8.

‘‘Evañca te ruccati kātiyāni, hatāpi santā na jahāsi dhammaṃ;

Tuvañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasethā’’ti.

까띠야니여, 그대가 그것을 원한다면, 그대는 매를 맞고 쫓겨났음에도 법(자애)을 버리지 않는군요. 그대와 아들과 며느리와 손주가 서로 화목하게 집에서 살도록 하십시오.

Tattha hatāpi santāti yadi tvaṃ pothitāpi nikkaḍḍhitāpi samānā tava dārakesu mettadhammaṃ na jahāsi, evaṃ sante yathā tvaṃ icchasi, tathā hotu, ahaṃ te imasmiṃ guṇe pasannoti.

거기서 '매를 맞고 쫓겨났음에도'란 '만약 그대가 매를 맞고 내쫓겼음에도 불구하고 그대의 아이들에 대한 자애의 법을 버리지 않는다면, 그러하다면 그대가 원하는 대로 될 것이다. 나는 그대의 이러한 덕성에 감동했다'는 뜻입니다.

Evañca pana vatvā alaṅkatapaṭiyatto sakko attano ānubhāvena ākāse ṭhatvā ‘‘kaccāni tvaṃ mā bhāyi, putto ca te suṇisā ca mamānubhāvena āgantvā antarāmagge taṃ khamāpetvā ādāya gamissanti, appamattā hohī’’ti vatvā attano ṭhānameva gato. Tepi sakkānubhāvena tassā guṇaṃ anussaritvā ‘‘kahaṃ no mātā’’ti antogāme manusse pucchitvā ‘‘susānābhimukhaṃ gatā’’ti sutvā ‘‘amma, ammā’’ti susānamaggaṃ paṭipajjitvā taṃ disvāva pādesu patitvā ‘‘amma, amhākaṃ dosaṃ khamāhī’’ti taṃ khamāpesuṃ. Sāpi nattāraṃ gaṇhi. Iti te sammodamānā gehaṃ gantvā tato paṭṭhāya samaggavāsaṃ vasiṃsu.

이와 같이 말한 뒤, 장엄하게 꾸민 삭까는 자신의 위신력으로 허공에 서서 “깟짜나 성을 가진 여인이여, 그대는 두려워하지 마라. 그대의 아들과 며느리가 나의 위신력으로 길에서 그대에게 용서를 구하고 그대를 데리고 갈 것이니, 방일하지 마라.”라고 말하고 자신의 처소로 돌아갔습니다. 그들도 삭까의 위신력으로 그녀의 은덕을 기억하고 “우리 어머니는 어디 계시는가?”라며 마을 사람들에게 물었습니다. “공동묘지 쪽으로 가셨다.”라는 말을 듣고 “어머니, 어머니!”라고 부르며 공동묘지로 가는 길에 들어서서 그녀를 보자마자 발아래 엎드려 “어머니, 우리의 잘못을 용서해 주십시오.”라며 용서를 구했습니다. 그녀도 손주를 품에 안았습니다. 이와 같이 그들은 화목하게 집으로 돌아가 그때부터 화합하며 살았습니다.

9.

9.

‘‘Sā kātiyānī suṇisāya saddhiṃ, sammodamānā gharamāvasittha;

Putto ca nattā ca upaṭṭhahiṃsu, devānamindena adhiggahītā’’ti. –

“그 까띠야니(깟짜나 성의 여인)는 며느리와 함께 화목하게 집에서 살았다. 아들과 손주도 그녀를 받들어 모셨으니, 이는 신들의 왕(삭까)의 보살핌을 받았기 때문이다.”

Ayaṃ abhisambuddhagāthā.

이것은 완전한 깨달음을 얻으신 분(부처님)의 게송입니다.

Tattha sā kātiyānīti bhikkhave, sā kaccānagottā. Devānamindena adhiggahītāti devindena sakkena anuggahitā hutvā tassānubhāvena samaggavāsaṃ vasiṃsūti.

거기서 ‘그 까띠야니(sā kātiyānī)’는 비구들이여, 그 깟짜나 성을 가진 여인을 뜻합니다. ‘신들의 왕의 보살핌을 받아(devānamindena adhiggahītā)’는 신들의 왕인 삭까의 도움을 받아 그의 위신력으로 화합하며 살게 되었다는 뜻입니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so upāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā mātuposako etarahi mātuposako ahosi[Pg.407], bhariyāpissa tadā bhariyāyeva, sakko pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 진리(사성제)를 밝히신 뒤 자따까를 결합시키셨습니다. 진리가 밝혀졌을 때 그 우바새는 예류과에 머물렀습니다. “그때 어머니를 봉양하던 아들은 지금의 어머니를 봉양하는 우바새였고, 그의 아내는 그때도 아내였으며, 삭까는 바로 나였다.”라고 자따까를 결합시키셨습니다.

Kaccānijātakavaṇṇanā paṭhamā.

깟짜니 자따까(Kaccānijātaka) 주석이 끝났습니다. 첫 번째.

[418] 2. Aṭṭhasaddajātakavaṇṇanā

[418] 2. 앗타삿다 자따까(Aṭṭhasaddajātaka) 주석

Idaṃ pure ninnamāhūti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño aḍḍharattasamaye sutaṃ bhiṃsanakaṃ avinibbhogasaddaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā lohakumbhijātake (jā. 1.4.53 ādayo) kathitasadisameva. Idha pana satthā ‘‘mayhaṃ, bhante, imesaṃ saddānaṃ sutattā kinti bhavissatī’’ti vutte ‘‘mā bhāyi, mahārāja, na te etesaṃ sutapaccayā koci antarāyo bhavissati, na hi, mahārāja, evarūpaṃ bhayānakaṃ avinibbhogasaddaṃ tvameveko suṇi, pubbepi rājāno evarūpaṃ saddaṃ sutvā brāhmaṇānaṃ kathaṃ gahetvā sabbacatukkayaññaṃ yajitukāmā paṇḍitānaṃ vacanaṃ sutvā yaññaharaṇatthāya gahitasatte vissajjetvā nagare māghātabheriṃ carāpesu’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

‘예전에는 낮았던 곳이(Idaṃ pure ninnamāhū)’라는 이 법문은 스승께서 제따와나에 머무실 때, 꼬살라 국왕이 한밤중에 들은 무시무시하고 분간하기 어려운 소리에 대해 말씀하신 것입니다. 그 배경 사건은 아래의 로하꿈비 자따까(Lohakumbhijātaka)에서 설한 것과 비슷합니다. 그러나 여기서 스승께서는 “세존이시여, 제가 이 소리들을 들었으니 어찌 되겠습니까?”라는 물음에 “대왕이여, 두려워하지 마십시오. 그 소리들을 들은 인연으로 대왕에게 어떤 위험도 없을 것입니다. 대왕이여, 그대만이 이런 무시무시하고 분간하기 어려운 소리를 들은 것이 아닙니다. 옛날의 왕들도 이런 소리를 듣고 브라만들의 말을 따라 모든 것을 네 마리씩 제물로 바치는 제사(sabbacatukkayañña)를 지내려 했으나, 현자들의 말을 듣고 제사를 위해 붙잡았던 생명들을 풀어주고 성안에 살생 금지의 북을 울리게 했습니다.”라고 말씀하시고, 왕의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhave brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ uggahitasippo mātāpitūnaṃ accayena ratanavilokanaṃ katvā sabbaṃ vibhavajātaṃ dānamukhe vissajjetvā kāme pahāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā aparabhāge loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ caranto bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasi. Tadā bārāṇasirājā sirisayane nisinno aḍḍharattasamaye aṭṭha sadde assosi – paṭhamaṃ rājanivesanasāmantā uyyāne eko bako saddamakāsi, dutiyaṃ tasmiṃ sadde anupacchinneyeva hatthisālāya toraṇanivāsinī kākī saddamakāsi, tatiyaṃ rājagehe kaṇṇikāyaṃ nivutthaghuṇapāṇako saddamakāsi, catutthaṃ rājagehe posāvaniyakokilo saddamakāsi, pañcamaṃ tattheva posāvaniyamigo saddamakāsi, chaṭṭhaṃ tattheva posāvaniyavānaro saddamakāsi, sattamaṃ tattheva posāvaniyakinnaro [Pg.408] saddamakāsi, aṭṭhamaṃ tasmiṃ sadde anupacchinneyeva rājanivesanamatthakena uyyānaṃ gacchanto paccekabuddho ekaṃ udānaṃ udānento saddamakāsi.

옛날 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 나라를 다스릴 때, 보살은 8억의 재산을 가진 바라문 가문에서 태어났습니다. 장성하여 딱까실라에서 모든 학문을 익히고, 부모가 세상을 떠난 뒤 재산을 살펴보고는 모든 재산을 보시하고 욕망을 버리고 히말라야로 들어가 선인의 출가를 하였습니다. 선정과 신통을 얻은 뒤, 훗날 소금과 신맛을 섭취하기 위해 인간 세상을 유행하다가 바라나시에 이르러 왕의 정원에 머물렀습니다. 그때 바라나시 왕은 침상에 앉아 한밤중에 여덟 가지 소리를 들었습니다. 첫째는 왕궁 근처 정원에서 왜가리 한 마리가 소리를 냈고, 둘째는 그 소리가 채 끊기기도 전에 코끼리 우리 문루에 사는 까마귀가 소리를 냈으며, 셋째는 왕궁 지붕의 서까래에 사는 좀벌레가 소리를 냈고, 넷째는 왕궁에서 기르는 뻐꾸기가 소리를 냈으며, 다섯째는 거기서 기르는 사슴이 소리를 냈고, 여섯째는 거기서 기르는 원숭이가 소리를 냈으며, 일곱째는 거기서 기르는 긴나라가 소리를 냈고, 여덟째는 그 소리가 끊기기도 전에 왕궁 위를 지나 정원으로 가던 벽지불이 감흥어(Udāna)를 읊으며 소리를 냈습니다.

Bārāṇasirājā ime aṭṭha sadde sutvā bhītatasito punadivase brāhmaṇe pucchi. Brāhmaṇā ‘‘antarāyo te, mahārāja, bhavissati, sabbacatukkayaññaṃ yajissāmā’’ti vatvā raññā ‘‘yathārucitaṃ karothā’’ti anuññātā haṭṭhapahaṭṭhā rājakulato nikkhamitvā yaññakammaṃ ārabhiṃsu. Atha nesaṃ jeṭṭhakassa yaññakārabrāhmaṇassa antevāsī māṇavo paṇḍito byatto ācariyaṃ āha – ‘‘ācariya, evarūpaṃ kakkhaḷaṃ pharusaṃ asātaṃ bahūnaṃ sattānaṃ vināsakammaṃ mā karī’’ti. ‘‘Tāta, tvaṃ kiṃ jānāsi, sacepi aññaṃ kiñci na bhavissati, macchamaṃsaṃ tāva bahuṃ khādituṃ labhissāmā’’ti. ‘‘Ācariya, kucchiṃ nissāya niraye nibbattanakammaṃ mā karothā’’ti. Taṃ sutvā sesabrāhmaṇā ‘‘ayaṃ amhākaṃ lābhantarāyaṃ karotī’’ti tassa kujjhiṃsu. Māṇavo tesaṃ bhayena ‘‘tena hi tumheva macchamaṃsakhādanūpāyaṃ karothā’’ti vatvā nikkhamitvā bahinagare rājānaṃ nivāretuṃ samatthaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇaṃ upadhārento rājuyyānaṃ gantvā bodhisattaṃ disvā vanditvā ‘‘bhante, kiṃ tumhākaṃ sattesu anukampā natthi, rājā bahū satte māretvā yaññaṃ yajāpeti, kiṃ vo mahājanassa bandhanamokkhaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Māṇava, ettha neva rājā amhe jānāti, na mayaṃ rājānaṃ jānāmā’’ti. ‘‘Jānātha pana, bhante, raññā sutasaddānaṃ nipphatti’’nti? ‘‘Āma, jānāmī’’ti. ‘‘Jānantā rañño kasmā na kathethā’’ti? ‘‘Māṇava kiṃ sakkā ‘ahaṃ jānāmī’ti nalāṭe siṅgaṃ bandhitvā carituṃ, sace idhāgantvā pucchissati, kathessāmī’’ti.

바라나시 왕은 이 여덟 가지 소리를 듣고 매우 두려워하며 다음 날 바라문들에게 물었습니다. 바라문들은 “대왕이시여, 당신에게 재앙이 닥칠 것입니다. 모든 종류를 네 마리씩 제물로 바치는 사분제(sabbacatukkayañña)를 지내야 합니다”라고 말했고, 왕이 “그대들 뜻대로 하시오”라고 허락하자 그들은 매우 기뻐하며 왕궁을 나와 제사 준비를 시작했습니다. 그때 그들 중 우두머리인 제사관 바라문의 제자이자 영리하고 지혜로운 한 젊은이가 스승에게 말했습니다. “스승님, 이처럼 잔인하고 가혹하며 불쾌한, 많은 생명을 죽이는 일은 하지 마십시오.” “얘야, 네가 무엇을 아느냐? 비록 다른 이익이 없더라도, 우리는 물고기와 고기라도 많이 먹을 수 있지 않겠느냐?” “스승님, 배를 채우기 위해 지옥에 떨어질 일은 하지 마십시오.” 그 말을 듣고 나머지 바라문들은 “이자가 우리의 이득을 방해한다”며 그에게 화를 냈습니다. 젊은이는 그들이 두려워 “그렇다면 당신들이나 물고기와 고기를 먹을 방법을 궁리하십시오”라고 말하고 성 밖으로 나가 왕을 제지할 수 있는 법다운 수행자나 바라문을 찾다가 왕의 정원에 가서 보살을 보고 절을 하며 말했습니다. “존자시여, 당신은 중생들에 대한 자비심이 없으십니까? 왕이 많은 중생을 죽여 제사를 지내려 하는데, 당신께서 대중의 결박을 풀어주는 것이 마땅하지 않습니까?” “젊은이여, 여기서는 왕이 나를 모르고 나도 왕을 모르네.” “존자시여, 왕이 들은 소리들의 결과를 아십니까?” “그렇다네, 알고 있지.” “알고 계시면서 왜 왕에게 말씀하지 않으십니까?” “젊은이여, ‘내가 안다’고 이마에 뿔을 달고(으스대며) 다닐 수는 없지 않은가. 만약 왕이 여기 와서 묻는다면 말해 줄 것이네.”

Māṇavo vegena rājakulaṃ gantvā ‘‘kiṃ, tātā’’ti vutte ‘‘mahārāja, tumhehi sutasaddānaṃ nipphattiṃ jānanako eko tāpaso tumhākaṃ uyyāne maṅgalasilāyaṃ nisinno ‘sace maṃ pucchissati, kathessāmī’ti vadati, gantvā taṃ pucchituṃ vaṭṭatī’’ti āha. Rājā vegena tattha gantvā tāpasaṃ vanditvā katapaṭisanthāro nisīditvā ‘‘saccaṃ kira, bhante, tumhe mayā sutasaddānaṃ nipphattiṃ jānāthā’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi kathetha taṃ me’’ti. ‘‘Mahārāja, tesaṃ sutapaccayā tava koci antarāyo natthi[Pg.409], porāṇuyyāne pana te eko bako atthi, so gocaraṃ alabhanto jighacchāya pareto paṭhamaṃ saddamakāsī’’ti tassa kiriyaṃ attano ñāṇena paricchinditvā paṭhamaṃ gāthamāha –

젊은이는 급히 왕궁으로 가서 왕이 “웬일이냐?”고 묻자 “대왕이시여, 당신께서 들으신 소리들의 결과를 아는 한 수행자가 당신의 정원 상서로운 석판(maṅgalasilā) 위에 앉아 ‘만약 왕이 묻는다면 말해 주겠다’고 하니, 가서 묻는 것이 좋겠습니다”라고 말했습니다. 왕은 서둘러 그곳으로 가서 수행자에게 절하고 문안 인사를 나눈 뒤 앉아서 물었습니다. “존자시여, 진정 당신께서 제가 들은 소리들의 결과를 아십니까?” “그렇습니다, 대왕이시여.” “그렇다면 그것을 제게 말씀해 주십시오.” “대왕이시여, 그 소리들을 들은 일로 인해 당신에게 어떤 재앙도 없습니다. 당신의 옛 정원에 왜가리 한 마리가 있는데, 먹이를 얻지 못해 굶주림에 시달려 첫 번째 소리를 낸 것입니다.” 보살은 자신의 지혜로 왜가리의 행태를 파악하고 첫 번째 게송을 읊었습니다.

10.

10.

‘‘Idaṃ pure ninnamāhu, bahumacchaṃ mahodakaṃ;

Āvāso bakarājassa, pettikaṃ bhavanaṃ mama;

Tyajja bhekena yāpema, okaṃ na vijahāmase’’ti.

“이곳은 예전에 물이 깊고 물고기가 많았으며, 왜가리 왕의 거처이자 내 조상 전래의 집이었네. 오늘 우리는 개구리를 먹고 연명하지만, 우리 집을 떠나지는 않으리.”

Tattha idanti maṅgalapokkharaṇiṃ sandhāya vadati. Sā hi pubbe udakatumbena udake pavisante mahodakā bahumacchā, idāni pana udakassa pacchinnattā na mahodakā jātā. Tyajja bhekenāti te mayaṃ ajja macche alabhantā maṇḍūkamattena yāpema. Okanti evaṃ jighacchāya pīḷitāpi vasanaṭṭhānaṃ na vijahāma.

여기서 ‘이곳’이란 상서로운 연못을 가리킵니다. 그 연못은 예전에 수로를 통해 물이 들어올 때는 물이 깊고 물고기가 많았으나, 지금은 물길이 끊겨 물이 깊지 않게 되었습니다. ‘오늘 우리는 개구리로’라는 것은, 우리가 오늘 물고기를 얻지 못해 개구리만으로 연명한다는 뜻입니다. ‘집’이란 이처럼 굶주림에 시달려도 사는 곳을 떠나지 않는다는 뜻입니다.

Iti, mahārāja, so bako jighacchāpīḷito saddamakāsi. Sacepi taṃ jighacchāto mocetukāmo, taṃ uyyānaṃ sodhāpetvā pokkharaṇiṃ udakassa pūrehīti. Rājā tathā kāretuṃ ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi.

“대왕이시여, 이처럼 그 왜가리는 굶주림에 시달려 소리를 낸 것입니다. 만약 그를 굶주림에서 벗어나게 해주고 싶다면, 그 정원을 청소하고 연못을 물로 가득 채우십시오.” 왕은 한 대신에게 그렇게 하도록 명령했습니다.

‘‘Hatthisālatoraṇe pana te, mahārāja, ekā kākī vasamānā attano puttasokena dutiyaṃ saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

“대왕이시여, 또한 당신의 코끼리 우리 문루(toraṇa)에는 어미 까마귀 한 마리가 살고 있는데, 자기 새끼에 대한 슬픔 때문에 두 번째 소리를 낸 것이니, 그로부터 당신에게 어떤 두려움도 없습니다”라고 말하며 두 번째 게송을 읊었습니다.

11.

11.

‘‘Ko dutiyaṃ asīlissa, bandharassakkhi bhecchati;

Ko me putte kulāvakaṃ, mañca sotthiṃ karissatī’’ti.

“누가 두 번째로 부도덕한 반다라의 눈을 찌를 것인가? 누가 내 아이들과 둥지와 나를 평안하게 해 줄 것인가?”

Vatvā ca pana ‘‘ko nāma te, mahārāja, hatthisālāya hatthimeṇḍo’’ti pucchi. ‘‘Bandharo nāma, bhante’’ti. ‘‘Ekakkhikāṇo so, mahārājā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Mahārāja, hatthisālāya te dvāratoraṇe ekā kākī kulāvakaṃ katvā aṇḍakāni nikkhipi. Tāni pariṇatāni kākapotakā nikkhantā, hatthimeṇḍo hatthiṃ āruyha sālato nikkhamanto ca pavisanto ca aṅkusakena kākimpi puttakepissā paharati, kulāvakampi viddhaṃseti. Sā tena dukkhena pīḷitā tassa akkhibhedanaṃ āyācantī evamāha, sace te kākiyā mettacittaṃ atthi, etaṃ bandharaṃ pakkosāpetvā kulāvakaviddhaṃsanato vārehīti[Pg.410]. Rājā taṃ pakkosāpetvā paribhāsitvā hāretvā aññassa taṃ hatthiṃ adāsi.

이 말을 하고 나서 “대왕이시여, 당신의 코끼리 우리에 반다라(Bandhara)라는 이름의 코끼리 사육사가 있습니까?”라고 물었습니다. “존자시여, 그렇습니다.” “대왕이시여, 그는 한쪽 눈이 먼 애구입니까?” “그렇습니다, 존자시여.” “대왕이시여, 코끼리 우리 문루에 어미 까마귀 한 마리가 둥지를 틀고 알을 낳았습니다. 알이 부화하여 새끼들이 나왔는데, 사육사 반다라가 코끼리를 타고 우리를 나가고 들어올 때마다 갈고리(aṅkusa)로 까마귀와 그 새끼들을 때리고 둥지를 부수었습니다. 까마귀는 그 고통에 시달려 그의 눈이 뽑히기를 바라며 이처럼 말한 것입니다. 만약 대왕께서 까마귀에게 자애로운 마음이 있다면, 저 반다라를 불러 둥지를 부수지 못하게 금하십시오.” 왕은 그를 불러 꾸짖고 직무에서 물러나게 한 뒤 다른 이에게 그 코끼리를 맡겼습니다.

‘‘Pāsādakaṇṇikāya pana te, mahārāja, eko ghuṇapāṇako vasati. So tattha phegguṃ khāditvā tasmiṃ khīṇe sāraṃ khādituṃ nāsakkhi, so bhakkhaṃ alabhitvā nikkhamitumpi asakkonto paridevamāno tatiyaṃ saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti vatvā tassa kiriyaṃ attano ñāṇena paricchinditvā tatiyaṃ gāthamāha –

“대왕이시여, 또한 당신의 궁전 지붕 꼭대기(kaṇṇikā)에 나무벌레(ghuṇa) 한 마리가 살고 있습니다. 그것은 거기서 겉목(pheggu)을 갉아 먹다가 그것이 다 떨어지자 속목(sāra)을 갉아 먹을 수가 없었습니다. 그것은 먹이를 얻지 못하고 밖으로 나갈 수도 없어서 슬피 울며 세 번째 소리를 낸 것이니, 그 일로 인해서도 대왕에게 두려울 것은 없습니다”라고 말하고, 그 벌레의 행태를 자신의 지혜로 파악하여 세 번째 게송을 읊었습니다.

12.

12.

‘‘Sabbā parikkhatā pheggu, yāva tassā gatī ahu;

Khīṇabhakkho mahārāja, sāre na ramatī ghuṇo’’ti.

“그것이 갈 수 있는 데까지 겉목은 모두 다 갉아 먹혔습니다. 대왕이시여, 먹이가 다 떨어진 나무벌레는 속목에서 즐거움을 얻지 못합니다.”

Tattha yāva tassā gatī ahūti yāva tassā phegguyā nipphatti ahosi, sā sabbā khāditā. Na ramatīti ‘‘mahārāja, so pāṇako tato nikkhamitvā gamanaṭṭhānampi apassanto paridevati, nīharāpehi na’’nti āha. Rājā ekaṃ purisaṃ āṇāpetvā upāyena naṃ nīharāpesi.

거기서 ‘그것이 간 곳까지’란 그 변재(sapwood)가 다하는 곳까지이며, 그것을 모두 먹어 치웠다는 뜻이다. ‘즐거워하지 않는다’는 것은 “대왕이시여, 그 벌레가 거기서 나와 갈 곳도 보지 못한 채 슬피 우는 것이니, 그를 밖으로 내보내 주십시오.”라고 말한 것이다. 왕은 한 사람에게 명령하여 방편을 써서 그를 밖으로 내보내게 했다.

‘‘Nivesane pana te, mahārāja, ekā posāvaniyā kokilā atthī’’ti? ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Mahārāja, sā attanā nivutthapubbaṃ vanasaṇḍaṃ saritvā ukkaṇṭhitvā ‘kadā nu kho imamhā pañjarā muccitvā ramaṇīyaṃ vanasaṇḍaṃ gacchissāmī’ti catutthaṃ saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –

“대왕이시여, 그런데 그대의 궁 안에 기르는 뻐꾸기 한 마리가 있습니까?” “있습니다, 존자시여.” “대왕이시여, 그 뻐꾸기는 자기가 예전에 살던 숲을 기억하고 그리워하며 ‘언제쯤 이 새장에서 벗어나 저 아름다운 숲으로 갈 수 있을까?’ 하고 네 번째 소리를 낸 것이니, 그 일로 인해서도 그대에게 두려움은 없습니다.”라고 말하고 네 번째 게송을 읊었다.

13.

13.

‘‘Sā nūnāhaṃ ito gantvā, rañño muttā nivesanā;

Attānaṃ ramayissāmi, dumasākhaniketinī’’ti.

“나는 이제 왕의 처소에서 벗어나 여기서 떠나, 나무 가지를 보금자리 삼아 나 자신을 즐겁게 하리라.”

Tattha dumasākhaniketinīti supupphitāsu rukkhasākhāsu sakaniketā hutvā. Evañca pana vatvā ‘‘ukkaṇṭhitā, mahārāja, sā kokilā, vissajjehi na’’nti āha. Rājā tathā kāresi.

거기서 ‘나무 가지를 보금자리 삼아’란 꽃이 활짝 핀 나무 가지에 자신의 보금자리를 갖는 것을 말한다. 이와 같이 말하고 “대왕이시여, 저 뻐꾸기가 그리워하고 있으니 놓아주십시오.”라고 하자, 왕은 그렇게 하였다.

‘‘Nivesane pana te, mahārāja, eko posāvaniyo migo atthī’’ti? ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Mahārāja, so eko yūthapati attano migiṃ anussaritvā kilesavasena ukkaṇṭhito pañcamaṃ saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti vatvā pañcamaṃ gāthamāha –

“대왕이시여, 그런데 그대의 궁 안에 기르는 사슴 한 마리가 있습니까?” “있습니다, 존자시여.” “대왕이시여, 무리의 우두머리인 그 사슴이 자신의 암사슴을 기억하고 번뇌로 인해 그리워하며 다섯 번째 소리를 낸 것이니, 그 일로 인해서도 그대에게 두려움은 없습니다.”라고 말하고 다섯 번째 게송을 읊었다.

14.

14.

‘‘So [Pg.411] nūnāhaṃ ito gantvā, rañño mutto nivesanā;

Aggodakāni pissāmi, yūthassa purato vaja’’nti.

“나는 이제 왕의 처소에서 벗어나 여기서 떠나, 무리의 앞장서서 가며 첫 물을 마시리라.”

Tattha aggodakānīti aggaudakāni, aññehi migehi paṭhamataraṃ apītāni anucchiṭṭhodakāni yūthassa purato gacchanto kadā nu kho pivissāmīti.

거기서 ‘첫 물’이란 으뜸가는 물, 즉 다른 사슴들이 아직 마시지 않은 깨끗한 물을 말하며, 무리의 앞에서 가면서 ‘언제쯤 그것을 마실 수 있을까?’ 하는 것이다.

Mahāsatto tampi migaṃ vissajjāpetvā ‘‘nivesane pana te, mahārāja, posāvaniyo makkaṭo atthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi, bhante’’ti vutte ‘‘sopi, mahārāja, himavantapadese yūthapati makkaṭīhi saddhiṃ kāmagiddho hutvā vicaranto bharatena nāma luddena idha ānīto, idāni ukkaṇṭhitvā tattheva gantukāmo chaṭṭhaṃ saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti vatvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –

대보살은 그 사슴도 놓아주게 하고 “대왕이시여, 그런데 그대의 궁 안에 기르는 원숭이 한 마리가 있습니까?”라고 물었다. “있습니다, 존자시여.”라고 대답하자, “대왕이시여, 그 원숭이 역시 히말라야 지방에서 암원숭이들과 함께 감각적 욕망에 탐닉하여 돌아다니다가 바라타라는 사냥꾼에게 잡혀 이곳으로 끌려왔습니다. 이제 그리움에 젖어 그곳으로 돌아가고 싶어 여섯 번째 소리를 낸 것이니, 그 일로 인해서도 그대에게 두려움은 없습니다.”라고 말하고 여섯 번째 게송을 읊었다.

15.

15.

‘‘Taṃ maṃ kāmehi sammattaṃ, rattaṃ kāmesu mucchitaṃ;

Ānayī bharato luddo, bāhiko bhaddamatthu te’’ti.

“감각적 욕망에 취하고 그 욕망에 물들어 정신을 못 차리던 이 타지 사람인 나를 사냥꾼 바라타가 이곳으로 데려왔습니다. 그대에게 행운이 있기를!”

Tattha bāhikoti bāhikaraṭṭhavāsī. Bhaddamatthu teti imamatthaṃ so vānaro āha, tuyhaṃ pana bhaddamatthu, vissajjehi nanti.

거기서 ‘타지 사람(bāhiko)’이란 바이카(Bāhika) 나라에 사는 자를 말한다. ‘그대에게 행운이 있기를’이란 그 원숭이가 “그대에게는 행운이 있기를 바라니, 나를 놓아주십시오.”라는 이런 뜻으로 말한 것이다.

Mahāsatto taṃ vānaraṃ vissajjāpetvā ‘‘nivesane pana te, mahārāja, posāvaniyo kinnaro atthī’’ti pucchitvā ‘‘atthī’’ti vutte ‘‘so, mahārāja, attano kinnariyā kataguṇaṃ anussaritvā kilesāturo saddamakāsi. So hi tāya saddhiṃ ekadivasaṃ tuṅgapabbatasikharaṃ āruhi. Te tattha vaṇṇagandharasasampannāni nānāpupphāni ocinantā piḷandhantā sūriyaṃ atthaṅgataṃ na sallakkhesuṃ, atthaṅgate sūriye otarantānaṃ andhakāro ahosi. Tatra naṃ kinnarī ‘sāmi, andhakāro vattati, apakkhalanto appamādena otarāhī’ti vatvā hatthe gahetvā otāresi, so tāya taṃ vacanaṃ anussaritvā saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti taṃ kāraṇaṃ attano ñāṇabalena paricchinditvā pākaṭaṃ karonto sattamaṃ gāthamāha –

대보살은 그 원숭이를 놓아주게 하고 “대왕이시여, 그런데 그대의 궁 안에 기르는 긴나라(Kinnara)가 있습니까?”라고 물어 “있습니다.”라고 대답하자, “대왕이시여, 그는 자신의 긴나리가 베풀어 준 은혜를 기억하고 번뇌에 시달려 소리를 낸 것입니다. 그는 그녀와 함께 어느 날 높은 산봉우리에 올라갔습니다. 그들은 거기서 색과 향과 맛이 뛰어난 온갖 꽃들을 꺾고 장식하느라 해가 지는 것도 알아차리지 못했습니다. 해가 지고 내려올 때 어둠이 깔렸습니다. 그때 긴나리가 ‘여보, 어둠이 내렸으니 미끄러지지 않게 주의하며 내려오세요.’라고 말하며 그의 손을 잡고 내려주었습니다. 그는 그녀가 했던 그 말을 기억하고 소리를 낸 것이니, 그 일로 인해서도 그대에게 두려움은 없습니다.”라고 그 원인을 자신의 지혜의 힘으로 파악하여 밝히면서 일곱 번째 게송을 읊었다.

16.

16.

‘‘Andhakāratimisāyaṃ, tuṅge uparipabbate;

Sā maṃ saṇhena mudunā, mā pādaṃ khali yasmanī’’ti.

“칠흑 같은 어둠 속 높은 산 위에서, 그녀는 부드럽고 다정한 목소리로 ‘바위에 발이 미끄러지지 마세요’라고 내게 말했었네.”

Tattha [Pg.412] andhakāratimisāyanti andhabhāvakārake tame. Tuṅgeti tikhiṇe. Saṇhena mudunāti maṭṭhena mudukena vacanena. Mā pādaṃ khali yasmanīti ya-kāro byañjanasandhivasena gahito. Idaṃ vuttaṃ hoti – sā maṃ kinnarī saṇhena mudakena vacanena ‘‘sāmi, appamatto hohi, mā pādaṃ khali asmani, yathā te upakkhalitvā pādo pāsāṇasmiṃ na khalati, tathā otarā’’ti vatvā hatthena gahetvā otāresīti.

거기서 ‘칠흑 같은 어둠 속’이란 눈을 멀게 하는 어둠 속에서라는 뜻이다. ‘높은’이란 험준한 곳을 말한다. ‘부드럽고 다정한 목소리로’란 매끄럽고 부드러운 말씨를 뜻한다. ‘바위에 발이 미끄러지지 마세요(mā pādaṃ khali yasmanī)’에서 ‘야(ya)’ 자는 자음 접합을 위해 들어간 것이다. 이것은 다음과 같은 뜻이다. 즉, 그 긴나리가 부드럽고 다정한 말로 “여보, 방심하지 마세요. 바위에서 발이 미끄러지지 않게, 그대가 발을 헛디뎌 바위 위에서 미끄러지지 않도록 그렇게 내려오세요.”라고 말하며 손을 잡고 내려주었다는 것이다.

Iti mahāsatto kinnarena katasaddakāraṇaṃ kathetvā taṃ vissajjāpetvā ‘‘mahārāja, aṭṭhamo udānasaddo ahosi. Nandamūlakapabbhārasmiṃ kira eko paccekabuddho attano āyusaṅkhāraparikkhayaṃ ñatvā ‘manussapathaṃ gantvā bārāṇasirañño uyyāne parinibbāyissāmi, tassa me manussā sarīranikkhepaṃ kāretvā sādhukīḷaṃ kīḷitvā dhātupūjaṃ katvā saggapathaṃ pūressantī’ti iddhānubhāvena āgacchanto tava pāsādassa matthakaṃ pattakāle khandhabhāraṃ otāretvā nibbānapurapavesanadīpanaṃ udānaṃ udānesī’’ti paccekabuddhena vuttaṃ gāthamāha –

이와 같이 대보살은 긴나라가 낸 소리의 원인을 말하고 그를 놓아주게 한 뒤에 “대왕이시여, 여덟 번째는 우다나(Udāna, 감흥어) 소리였습니다. 듣건대 난다물라카 동굴에 계시던 어느 벽지불께서 자신의 수명이 다했음을 아시고 ‘인간 세상으로 가서 바라나시 왕의 동산에서 반열반에 들리라. 그러면 사람들이 나의 유해를 안치하고 성대한 공양 축제를 열어 사리 공양을 함으로써 천상으로 가는 길을 가득 채우리라.’라고 생각하셨습니다. 그래서 신통력으로 오시다가 그대의 궁전 꼭대기에 이르렀을 때, 오온(五蘊)의 짐을 내려놓고 열반의 성으로 들어감을 나타내는 우다나를 읊으신 것입니다.”라고 하며 벽지불께서 읊으신 게송을 말하였다.

17.

17.

‘‘Asaṃsayaṃ jātikhayantadassī, na gabbhaseyyaṃ punarāvajissaṃ;

Ayamantimā pacchimā gabbhaseyyā, khīṇo me saṃsāro punabbhavāyā’’ti.

“태어남의 끝을 본 자로서 의심 없이 다시는 모태에 들지 않으리. 이것이 나에게 마지막 태어남이며 최종적인 모태에 듦이니, 다시 태어나기 위한 나의 윤회는 이제 다했노라.”

Tassattho – jātiyā khayantasaṅkhātassa nibbānassa diṭṭhattā jātikhayantadassī ahaṃ asaṃsayaṃ puna gabbhaseyyaṃ na āvajissaṃ, ayaṃ me antimā jāti, pacchimā gabbhaseyyā, khīṇo me punabbhavāya khandhapaṭipāṭisaṅkhāto saṃsāroti.

그 뜻은 ‘태어남의 끝이라 일컬어지는 열반을 보았기에 태어남의 끝을 본 자인 나는, 의심할 바 없이 다시는 모태에 들지 않을 것이니, 이것이 나의 마지막 태어남이며 최종적인 모태에 듦이다. 다시 태어나기 위해 오온이 상속되는 일인 윤회는 이제 다했다’는 것이다.

‘‘Idañca pana so udānaṃ vatvā imaṃ uyyānavanaṃ āgamma ekassa supupphitassa sālassa mūle parinibbuto, ehi, mahārāja, sarīrakiccamassa karissāmā’’ti mahāsatto rājānaṃ gahetvā paccekabuddhassa parinibbutaṭṭhānaṃ gantvā sarīraṃ dassesi. Rājā tassa sarīraṃ disvā saddhiṃ balakāyena gandhamālādīhi pūjetvā bodhisattassa vacanaṃ nissāya yaññaṃ hāretvā sabbasattānaṃ jīvitadānaṃ datvā nagare māghātabheriṃ carāpetvā sattāhaṃ sādhukīḷaṃ kīḷitvā sabbagandhacitake mahantena sakkārena paccekabuddhassa [Pg.413] sarīraṃ jhāpetvā dhātuyo catumahāpathe thūpaṃ kāresi. Bodhisattopi rañño dhammaṃ desetvā ‘‘appamatto hohī’’ti ovaditvā himavantameva pavisitvā brahmavihāresu parikammaṃ katvā aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi.

“그리고 그는 이 감흥어를 읊고 이 동산 숲으로 와서 꽃이 만발한 한 살라 나무 아래에서 반열반하셨습니다. 대왕이시여, 오십시오. 우리가 그분의 법구에 대한 장례의 도리를 다합시다.”라고 대보살은 왕을 청하여 벽지불께서 반열반하신 곳으로 가서 그 법구를 보여주었다. 왕은 그 법구를 보고 군대와 함께 향과 꽃 등으로 공양을 올린 뒤, 보살의 말을 의지하여 제사를 그만두게 하고 모든 중생에게 생명의 보시를 베풀었으며, 성안에 살생 금지를 알리는 북을 치게 하고 이레 동안 경축 행사를 열었다. 이어 모든 향나무 장작더미 위에서 큰 예우로 벽지불의 법구를 화장하고, 사리를 모아 사거리에 탑을 세웠다. 보살 또한 왕에게 법을 설하고 “방일하지 마십시오.”라고 훈계한 뒤, 히말라야로 들어가 사무량심을 닦아 선정을 잃지 않은 채 범천의 세상에 태어나는 자가 되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘mahārāja, tassa saddassa sutakāraṇā tava koci antarāyo natthī’’ti yaññaṃ harāpetvā ‘‘mahājanassa jīvitaṃ dehī’’ti jīvitadānaṃ dāpetvā nagare dhammabheriṃ carāpetvā dhammaṃ desetvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā rājā ānando ahosi, māṇavo sāriputto, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 들려주시고 나서 “대왕이시여, 그 소리를 들은 것 때문에 그대에게 어떤 장애도 없을 것입니다.”라며 제사를 중단하게 하고 “많은 사람에게 생명을 주십시오.”라며 생명의 보시를 베풀게 한 뒤, 성안에 법의 북을 치게 하고 법을 설하시고는 본생담을 결합하셨다. “그때 왕은 아난다였고, 젊은이는 사리뿟따였으며, 수행자는 바로 나였다.”

Aṭṭhasaddajātakavaṇṇanā dutiyā.

여덟 가지 소리 본생(Aṭṭhasadda-jātaka) 주석이 끝났다. (두 번째)

[419] 3. Sulasājātakavaṇṇanā

[419] 3. 술라사 본생(Sulasā-jātaka) 주석

Idaṃ suvaṇṇakāyūranti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ anāthapiṇḍikassa dāsiṃ ārabbha kathesi. Sā kira ekasmiṃ ussavadivase dāsigaṇena saddhiṃ uyyānaṃ gacchantī attano sāminiṃ puññalakkhaṇadeviṃ ābharaṇaṃ yāci. Sā tassā satasahassamūlaṃ attano ābharaṇaṃ adāsi. Sā taṃ piḷandhitvā dāsigaṇena saddhiṃ uyyānaṃ pāvisi. Atheko coro tassā ābharaṇe lobhaṃ uppādetvā ‘‘imaṃ māretvā ābharaṇaṃ harissāmī’’ti tāya saddhiṃ sallapanto uyyānaṃ gantvā tassā macchamaṃsasurādīni adāsi. Sā ‘‘kilesavasena deti maññe’’ti gahetvā uyyānakīḷaṃ kīḷitvā vīmaṃsanatthāya sāyanhasamaye nipanne dāsigaṇe uṭṭhāya tassa santikaṃ agamāsi. So ‘‘bhadde, imaṃ ṭhānaṃ appaṭicchannaṃ, thokaṃ purato gacchāmā’’ti āha. Taṃ sutvā itarā ‘‘imasmiṃ ṭhāne sakkā rahassakammaṃ kātuṃ, ayaṃ pana nissaṃsayaṃ maṃ māretvā piḷandhanabhaṇḍaṃ haritukāmo bhavissati, hotu, sikkhāpessāmi na’’nti cintetvā ‘‘sāmi, surāmadena me sukkhaṃ sarīraṃ, pānīyaṃ tāva maṃ pāyehī’’ti ekaṃ kūpaṃ netvā ‘‘ito me pānīyaṃ osiñcā’’ti rajjuñca ghaṭañca [Pg.414] dassesi. Coro rajjuṃ kūpe otāresi, atha naṃ onamitvā udakaṃ osiñcantaṃ mahabbaladāsī ubhohi hatthehi āṇisadaṃ paharitvā kūpe khipitvā ‘‘na tvaṃ ettakena marissasī’’ti ekaṃ mahantaṃ iṭṭhakaṃ matthake āsumbhi. So tattheva jīvitakkhayaṃ patto. Sāpi nagaraṃ pavisitvā sāminiyā ābharaṇaṃ dadamānā ‘‘manamhi ajja imaṃ ābharaṇaṃ nissāya matā’’ti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi, sāpi anāthapiṇḍikassa ārocesi, anāthapiṇḍiko tathāgatassa ārocesi. Satthā ‘‘na kho, gahapati, idāneva sā dāsī ṭhānuppattikāya paññāya samannāgatā, pubbepi samannāgatāva, na ca idāneva tāya so mārito, pubbepi naṃ māresiyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“이 황금 팔찌를…”이라는 이 법문은 스승께서 제따와나에 머무실 때 아나타핀디카의 한 여종에 대해 말씀하신 것이다. 전해지는 바에 따르면, 그녀는 어느 축젯날에 다른 여종들과 함께 동산에 가고자 자신의 주인인 뿐냐락카나 부인에게 장신구를 빌려달라고 청했다. 부인은 그녀에게 십만 금의 가치가 있는 자신의 장신구를 주었다. 그녀는 그것을 착용하고 여종들과 함께 동산에 들어갔다. 그런데 어떤 도둑이 그녀의 장신구에 탐욕을 일으켜 ‘이 여자를 죽이고 장신구를 빼앗아야겠다’고 생각하고 그녀에게 말을 걸며 동산으로 가서 그녀에게 물고기와 고기와 술 등을 주었다. 그녀는 ‘욕정 때문에 주는 것이겠지’라고 생각하며 그것을 받고 동산에서 놀다가, 그를 시험해 보기 위해 저녁때 여종들이 잠든 틈을 타 일어나 그에게로 갔다. 그는 “여보시오, 이곳은 은밀한 곳이 아니니 조금 더 앞으로 갑시다.”라고 말했다. 그 말을 듣고 그녀는 ‘이곳에서도 은밀한 일을 할 수 있는데, 이 자는 분명히 나를 죽이고 장신구를 뺏으려는 것이다. 좋다, 그를 가르쳐주겠다.’라고 생각하고 “주인님, 술기운 때문에 몸이 타니 우선 제게 물을 마시게 해주세요.”라고 말하며 한 우물로 데려가서 “여기서 제게 물을 길어주세요.”라고 말하며 밧줄과 물항아리를 내주었다. 도둑이 밧줄을 우물 안으로 내리고 몸을 굽혀 물을 긷고 있을 때, 힘센 여종은 두 손으로 그의 엉덩이를 밀쳐 우물 속으로 던져버리고는 “너는 이것만으로는 죽지 않을 것이다.”라며 커다란 벽돌 하나를 그의 머리 위로 던졌다. 그는 그 자리에서 죽음에 이르렀다. 그녀 또한 성으로 돌아와 주인에게 장신구를 돌려주며 “주인님, 오늘 이 장신구 때문에 죽을 뻔했습니다.”라고 그 모든 사정을 보고했다. 부인은 아나타핀디카에게 보고했고, 아나타핀디카는 세존께 보고했다. 스승께서는 “장자여, 저 여종이 지금에야 기지에 넘치는 지혜를 갖춘 것이 아닙니다. 전생에도 이미 갖추고 있었습니다. 또한 지금만 그를 죽인 것이 아니라 전생에도 그를 죽였습니다.”라고 말씀하시고는 그의 요청에 따라 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente sulasā nāma nagarasobhinī pañcasatavaṇṇadāsiparivārā ahosi, sahassena rattiṃ gacchati. Tasmiṃyeva nagare sattuko nāma coro ahosi nāgabalo, rattibhāge issaragharāni pavisitvā yathāruciṃ vilumpati. Nāgarā sannipatitvā rañño upakkosiṃsu. Rājā nagaraguttikaṃ āṇāpetvā tattha tattha gumbaṃ ṭhapāpetvā coraṃ gaṇhāpetvā ‘‘sīsamassa chindathā’’ti āha. Taṃ pacchābāhaṃ bandhitvā catukke catukke kasāhi tāḷetvā āghātanaṃ nenti. ‘‘Coro kira gahito’’ti sakalanagaraṃ saṅkhubhi. Tadā sulasā vātapāne ṭhatvā antaravīthiṃ olokentī taṃ disvā paṭibaddhacittā hutvā ‘‘sace imaṃ coroti gahitapurisaṃ mocetuṃ sakkhissāmi, idaṃ kiliṭṭhakammaṃ akatvā imināva saddhiṃ samaggavāsaṃ kappessāmī’’ti cintetvā heṭṭhā kaṇaverajātake (jā. 1.4.69 ādayo) vuttanayeneva nagaraguttikassa sahassaṃ pesetvā taṃ mocetvā tena saddhiṃ sammodamānā samaggavāsaṃ vasi. Coro tiṇṇaṃ catunnaṃ māsānaṃ accayena cintesi ‘‘ahaṃ imasmiṃyeva ṭhāne vasituṃ na sakkhissāmi, tucchahatthena palāyitumpi na sakkā, sulasāya piḷandhanabhaṇḍaṃ satasahassaṃ agghati, sulasaṃ māretvā idaṃ gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ ekadivasaṃ āha – ‘‘bhadde, ahaṃ tadā rājapurisehi nīyamāno asukapabbatamatthake rukkhadevatāya balikammaṃ paṭissuṇiṃ, sā maṃ balikammaṃ alabhamānā [Pg.415] bhāyāpeti, balikammamassā karomā’’ti. ‘‘Sādhu, sāmi, sajjetvā pesehī’’ti. ‘‘Bhadde, pesetuṃ na vaṭṭati, mayaṃ ubhopi sabbābharaṇapaṭimaṇḍitā mahantena parivārena gantvā dassāmā’’ti. ‘‘Sādhu, sāmi, tathā karomā’’ti.

과거 바라나시에서 브라마다따 왕이 다스릴 때, 술라사라는 이름의 기녀가 있었는데 그녀에게는 오백 명의 몸종이 있었고 하룻밤에 천 냥을 받았다. 바로 그 성에 삿뚜까라는 도둑이 있었는데 코끼리 같은 힘을 가졌으며, 밤에 부잣집에 들어가 마음대로 약탈했다. 시민들이 모여 왕에게 호소했다. 왕은 성 관리에게 명령하여 곳곳에 매복을 세워 도둑을 잡게 한 뒤 “그의 머리를 베어라.”라고 말했다. 관리들은 그의 두 팔을 뒤로 묶고 길목마다 채찍질을 하며 처형장으로 끌고 갔다. “도둑이 잡혔다더라.”라며 온 성안이 들썩였다. 그때 술라사는 창가에 서서 거리 쪽을 바라보다가 그를 보고 마음이 끌려 ‘만약 내가 도둑으로 잡힌 저 남자를 구해낼 수 있다면, 이런 천한 일을 그만두고 오직 저 사람과 함께 화목하게 살 것이다.’라고 생각했다. 그리고 ‘까나웨라 본생담’에 나온 것과 같은 방식으로 성 관리에게 천 냥을 보내 그를 풀어주게 하고, 그와 즐거워하며 화목하게 살았다. 서너 달이 지난 뒤 도둑은 생각했다. ‘나는 이곳에 계속 머물 수 없다. 빈손으로 도망칠 수도 없다. 술라사의 장신구는 십만 냥 가치가 있으니 술라사를 죽이고 이것을 챙겨야겠다.’ 그래서 그는 어느 날 그녀에게 말했다. “여보, 내가 그때 관리들에게 끌려갈 때 어느 산꼭대기에 있는 나무 신령에게 공양을 올리겠다고 서약했소. 그 신령이 공양을 받지 못해 나를 위협하고 있으니, 그에게 공양을 올립시다.” “좋아요, 주인님. 준비해서 보낼게요.” “여보, 보내는 것만으로는 안 되오. 우리 둘 다 온갖 장신구로 단장하고 많은 수행원을 거느리고 가서 바칩시다.” “좋아요, 주인님. 그렇게 해요.”

Atha naṃ tathā kāretvā pabbatapādaṃ gatakāle āha – ‘‘bhadde, mahājanaṃ disvā devatā balikammaṃ na sampaṭicchissati, mayaṃ ubhova abhiruhitvā demā’’ti. So tāya ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchito taṃ balipātiṃ ukkhipāpetvā sayaṃ sannaddhapañcāvudho hutvā pabbatamatthakaṃ abhiruhitvā ekaṃ sataporisapapātaṃ nissāya jātarukkhamūle balibhājanaṃ ṭhapāpetvā ‘‘bhadde, nāhaṃ balikammatthāya āgato, taṃ pana māretvā piḷandhanaṃ te gahetvā gamissāmīti āgatomhi, tava piḷandhanaṃ omuñcitvā uttarasāṭakena bhaṇḍikaṃ karohī’’ti āha. ‘‘Sāmi, maṃ kasmā māresī’’ti? ‘‘Dhanakāraṇā’’ti. ‘‘Sāmi, mayā kataguṇaṃ anussara, ahaṃ taṃ bandhitvā nīyamānaṃ seṭṭhiputtena parivattetvā bahuṃ dhanaṃ datvā jīvitaṃ labhāpesiṃ, devasikaṃ sahassaṃ labhamānāpi aññaṃ purisaṃ na olokemi, evañhi tava upakārikaṃ mā maṃ mārehi, bahuñca te dhanaṃ dassāmi, tava dāsī ca bhavissāmī’’ti yācantī paṭhamaṃ gāthamāha –

그는 그녀로 하여금 그렇게 준비하게 한 뒤 산기슭에 도착했을 때 말했다. “부인이여, 많은 사람을 보면 신령이 공양물을 받지 않을 것이오. 우리 둘만 올라가서 바칩시다.” 그녀가 “좋습니다.”라고 동의하자, 그는 그녀에게 공양 그릇을 들게 하고 자신은 다섯 가지 무기를 갖추고 산꼭대기에 올라갔다. 백 길 낭떠러지 근처의 나무 아래에 공양 그릇을 놓게 한 뒤 그는 말했다. “부인이여, 나는 공양을 올리러 온 것이 아니오. 그대를 죽이고 그대의 장신구를 가져가려고 왔소. 그대의 장신구를 벗어서 겉옷으로 꾸러미를 만드시오.” “주인님, 어찌하여 저를 죽이려 하십니까?” “재물 때문이오.” “주인님, 제가 베푼 은혜를 기억해 보십시오. 포박되어 끌려가던 당신을 위해 제가 장자의 아들과 맞바꾸고 많은 재물을 주어 생명을 구해주었습니다. 매일 천 냥을 벌 수 있음에도 저는 다른 남자를 쳐다보지도 않았습니다. 이처럼 당신을 도운 저를 죽이지 마십시오. 당신에게 많은 재물을 드릴 것이며, 당신의 하녀가 되겠습니다.”라고 애원하며 첫 번째 게송을 읊었다.

18.

18.

‘‘Idaṃ suvaṇṇakāyūraṃ, muttā veḷuriyā bahū;

Sabbaṃ harassu bhaddante, mañca dāsīti sāvayā’’ti.

“여기 이 금팔찌와 많은 진주와 청옥들이 있습니다. 귀하신 분이여, 이것들을 모두 가지시고 저를 하녀라 선포하여 거두어 주소서.”

Tattha kāyūranti gīvāyaṃ piḷandhanapasādhanaṃ kāyūraṃ. Sāvayāti mahājanamajjhe sāvetvā dāsiṃ katvā gaṇhāti.

거기서 ‘까유랑(kāyūraṃ)’은 목에 거는 장신구인 목걸이를 의미한다. ‘사와야(sāvayā)’는 사람들 가운데서 공포하여 하녀로 삼아 취하라는 뜻이다.

Tato sattukena –

그러자 삿뚜까가 말했다.

19.

19.

‘‘Oropayassu kalyāṇi, mā bāḷhaṃ paridevasi;

Na cāhaṃ abhijānāmi, ahantvā dhanamābhata’’nti. –

“아름다운 여인이여, 장신구를 벗어라. 너무 심하게 울지 마라. 나는 주인을 죽이지 않고 재물을 얻는 법을 알지 못하노라.”

Attano ajjhāsayānurūpaṃ dutiyagāthāya vuttāya sulasā ṭhānuppattikāraṇaṃ paṭilabhitvā ‘‘ayaṃ coro mayhaṃ jīvitaṃ na dassati, upāyena naṃ paṭhamataraṃ papāte pātetvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmī’’ti cintetvā gāthādvayamāha –

자신의 의도대로 두 번째 게송을 읊자, 술라사는 기지를 발휘하여 ‘이 도둑은 내 목숨을 살려주지 않겠구나. 방책을 써서 내가 먼저 그를 절벽 아래로 떨어뜨려 목숨을 끊게 하리라.’라고 생각하며 두 편의 게송을 읊었다.

20.

20.

‘‘Yato [Pg.416] sarāmi attānaṃ, yato pattāsmi viññutaṃ;

Na cāhaṃ abhijānāmi, aññaṃ piyataraṃ tayā.

“제가 자신을 의식하고 분별력을 갖게 된 때로부터, 당신보다 더 사랑하는 다른 남자를 알지 못합니다.

21.

21.

‘‘Ehi taṃ upagūhissaṃ, karissañca padakkhiṇaṃ;

Na hi dāni puna atthi, mama tuyhañca saṅgamo’’ti.

오십시오, 당신을 껴안고 오른쪽으로 돌며 경의를 표하겠습니다. 이제 다시는 당신과 나의 만남이 없을 것이기 때문입니다.”

Sattuko tassādhippāyaṃ ajānanto ‘‘sādhu, bhadde, ehi upagūhassu ma’’nti āha. Sulasā taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā upagūhitvā ‘‘idāni taṃ, sāmi, catūsu passesu vandissāmī’’ti vatvā pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā bāhupasse vanditvā pacchimapassaṃ gantvā vandamānā viya hutvā nāgabalā gaṇikā coraṃ dvīsu pacchāpādesu gahetvā heṭṭhā sīsaṃ katvā sataporise narake khipi. So tattheva cuṇṇavicuṇṇaṃ patvā mari. Taṃ kiriyaṃ disvā pabbatamatthake nibbattadevatā imā gāthā abhāsi –

삿뚜까는 그녀의 의도를 알지 못한 채 “좋소, 부인이여, 와서 나를 안으시오.”라고 말했다. 술라사는 그를 오른쪽으로 세 번 돌며 경의를 표하고 껴안은 뒤, “주인님, 이제 당신의 사방에 절을 하겠습니다.”라고 말하고 발등에 머리를 대고 팔 쪽에서 절을 한 뒤, 뒤쪽으로 가서 절을 하는 척하다가 코끼리 같은 힘을 가진 이 기녀는 도둑의 두 다리를 잡고 머리를 아래로 향하게 하여 백 길 낭떠러지로 던져버렸다. 그는 거기서 산산조각이 나 죽었다. 그 광경을 보고 산꼭대기에 사는 천신이 이 게송들을 읊었다.

22.

22.

‘‘Na hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito;

Itthīpi paṇḍitā hoti, tattha tattha vicakkhaṇā.

“모든 상황에서 남자만이 현명한 것은 아니니, 여자 또한 곳곳에서 통찰력을 갖춘 현자가 되느니라.

23.

23.

‘‘Na hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito;

Itthīpi paṇḍitā hoti, lahuṃ atthaṃ vicintikā.

모든 상황에서 남자만이 현명한 것은 아니니, 여자 또한 신속하게 방책을 생각하는 현자가 되느니라.

24.

24.

‘‘Lahuñca vata khippañca, nikaṭṭhe samacetayi;

Migaṃ puṇṇāyateneva, sulasā sattukaṃ vadhi.

실로 신속하고 빠르게 위급한 상황에서 방책을 강구하여, 술라사는 시위를 가득 당겨 사슴을 잡듯이 삿뚜까를 죽였도다.

25.

25.

‘‘Yodha uppatitaṃ atthaṃ, na khippamanubujjhati;

So haññati mandamati, corova girigabbhare.

여기서 일어난 사안을 신속하게 깨닫지 못하는 자, 지혜가 부족한 그는 산골짜기의 도둑처럼 죽임을 당하리라.

26.

26.

‘‘Yo ca uppatitaṃ atthaṃ, khippameva nibodhati;

Muccate sattusambādhā, sulasā sattukāmivā’’ti.

일어난 사안을 신속하게 깨닫는 자, 그는 술라사가 삿뚜까로부터 벗어난 것처럼 원수의 압박으로부터 벗어나리라.”

Tattha paṇḍitā hotīti itthīpi paṇḍitā tattha tattha vicakkhaṇā hoti, atha vā itthī paṇḍitā ceva tattha tattha vicakkhaṇā ca hoti. Lahuṃ atthaṃ vicintikāti lahuṃ khippaṃ atthaṃ vicintikā. Lahuñca vatāti adandhañca vata. Khippañcāti acireneva. Nikaṭṭhe samacetayīti santike ṭhitāva tassa maraṇūpāyaṃ cintesi. Puṇṇāyatenevāti pūritadhanusmiṃ. Idaṃ [Pg.417] vuttaṃ hoti – yathā cheko migaluddako sakaṇḍapuṇṇadhanusmiṃ khippaṃ migaṃ vadhati, evaṃ sulasā sattukaṃ vadhīti. Yodhāti yo imasmiṃ sattaloke. Nibodhatīti jānāti. Sattukāmivāti sattukā iva, yathā sulasā muttā, evaṃ muccatīti attho.

거기서 ‘현자가 되느니라’는 것은 여자도 여기저기서 통찰력 있는 현자가 되거나, 혹은 여자가 현자이면서 여기저기서 통찰력이 있다는 뜻이다. ‘이익을 신속하게 숙고하는’은 이익을 빠르고 신속하게 생각한다는 뜻이다. ‘실로 신속하게’는 지체하지 않고 실로 신속하게라는 뜻이다. ‘빠르게’는 머지않아 곧바로라는 뜻이다. ‘위급한 상황에서 생각했다’는 것은 곁에 서서 그의 죽음을 위한 방책을 생각했다는 뜻이다. ‘시위를 가득 당겨서’는 활시위를 가득 당긴 상태를 말한다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 숙련된 사슴 사냥꾼이 화살을 메우고 시위를 가득 당긴 활로 신속하게 사슴을 죽이듯이, 술라사가 삿투카를 죽였다는 것이다. ‘여기서’는 이 중생계에서를 뜻한다. ‘깨닫는다’는 것은 안다는 뜻이다. ‘삿투카로부터처럼’은 삿투카의 경우와 같다는 뜻이니, 술라사가 해방된 것처럼 그렇게 해방된다는 뜻이다.

Iti sulasā coraṃ vadhitvā pabbatā oruyha attano parijanassa santikaṃ gantvā ‘‘ayyaputto kaha’’nti puṭṭhā ‘‘mā taṃ pucchathā’’ti vatvā rathaṃ abhiruhitvā nagarameva pāvisi.

이처럼 술라사는 도둑을 죽이고 산을 내려와 자신의 일행에게 가서, “주인님은 어디 계시는가?”라는 질문을 받자 “그에 대해 묻지 마시오”라고 말하고 수레에 올라 성으로 들어갔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā te ubhopi imeyeva ahesuṃ, devatā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 다음과 같이 자타카를 결합하셨다. “그때 그들 두 사람은 바로 이들이었고, 천신은 바로 나였다.”

Sulasājātakavaṇṇanā tatiyā.

술라사 자타카 주석이 끝났다. 세 번째.

[420] 4. Sumaṅgalajātakavaṇṇanā

[420] 4. 수망갈라 자타카 주석

Bhusamhi kuddhoti idaṃ satthā jetavane viharanto rājovādasuttaṃ ārabbha kathesi. Tadā pana satthā raññā yācito atītaṃ āhari.

“매우 화가 났을 때(Bhusamhi kuddho)”라는 이 게송은 스승께서 제타바나에 머무시며 라조바다 숫타(Rājovāda-sutta)를 인연으로 설하신 것이다. 그때 스승께서는 왕의 요청을 받고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatto vayappatto pitu accayena rajjaṃ kāresi, mahādānaṃ pavattesi. Tassa sumaṅgalo nāma uyyānapālo ahosi. Atheko paccekabuddho nandamūlakapabbhārā nikkhamitvā cārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patvā uyyāne vasitvā punadivase nagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Tamenaṃ rājā disvā pasannacitto vanditvā pāsādaṃ āropetvā rājāsane nisīdāpetvā nānaggarasehi khādanīyabhojanīyehi parivisitvā anumodanaṃ sutvā pasanno attano uyyāne vasanatthāya paṭiññaṃ gāhāpetvā uyyānaṃ pavesetvā sayampi bhuttapātarāso tattha gantvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīni saṃvidahitvā sumaṅgalaṃ nāma uyyānapālaṃ veyyāvaccakaraṃ katvā nagaraṃ pāvisi. Paccekabuddho tato paṭṭhāya nibaddhaṃ rājagehe bhuñjanto tattha ciraṃ vasi, sumaṅgalopi naṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahi.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 그의 왕비의 태에 태어나 성인이 된 뒤 부왕의 뒤를 이어 왕이 되어 대보시를 행했다. 그에게 수망갈라라는 이름의 공원지기가 있었다. 그때 한 벽지불이 난다물라까 절벽 동굴에서 나와 유행을 하다가 바라나시에 이르러 왕의 공원에 머물렀고, 다음날 성안으로 탁발을 나갔다. 왕은 그분을 보고 신심이 생겨 절을 올리고 궁전으로 모셔 왕의 자리에 앉힌 뒤, 여러 가지 최상의 맛을 가진 음식들로 대접했다. 축원의 말씀을 듣고 기뻐하며 자신의 공원에 머물 것을 청해 허락을 받고는 공원으로 안내했다. 왕 자신도 아침 식사를 마친 뒤 그곳에 가서 밤에 머물 곳과 낮에 머물 곳 등을 마련해주고, 수망갈라라는 공원지기를 시봉하는 사람으로 삼은 뒤 성으로 돌아왔다. 벽지불은 그때부터 계속해서 왕궁에서 공양을 들며 그곳에서 오래 머물렀고, 수망갈라 역시 그분을 정성껏 모셨다.

Athekadivasaṃ [Pg.418] paccekabuddho sumaṅgalaṃ āmantetvā ‘‘ahaṃ katipāhaṃ asukagāmaṃ nissāya vasitvā āgacchissāmi, rañño ārocehī’’ti vatvā pakkāmi. Sumaṅgalopi rañño ārocesi. Paccekabuddho katipāhaṃ tattha vasitvā sāyaṃ sūriye atthaṅgate taṃ uyyānaṃ paccāgami. Sumaṅgalo tassa āgatabhāvaṃ ajānanto attano gehaṃ agamāsi. Paccekabuddhopi pattacīvaraṃ paṭisāmetvā thokaṃ caṅkamitvā pāsāṇaphalake nisīdi. Taṃ divasaṃ pana uyyānapālassa gharaṃ pāhunakā āgamiṃsu. So tesaṃ sūpabyañjanatthāya ‘‘uyyāne abhayaladdhaṃ migaṃ māressāmī’’ti dhanuṃ ādāya uyyānaṃ gantvā migaṃ upadhārento paccekabuddhaṃ disvā ‘‘mahāmigo bhavissatī’’ti saññāya saraṃ sannayhitvā vijjhi. Paccekabuddho sīsaṃ vivaritvā ‘‘sumaṅgalā’’ti āha. So saṃvegappatto vanditvā ‘‘bhante, ahaṃ tumhākaṃ āgatabhāvaṃ ajānanto ‘migo’ti saññāya vijjhiṃ, khamatha me’’ti vatvā ‘‘hotu dāni kiṃ karissasi, ehi saraṃ luñcitvā gaṇhāhī’’ti vutte vanditvā saraṃ luñci, mahatī vedanā uppajji. Paccekabuddho tattheva parinibbāyi. Uyyānapālo ‘‘sace rājā jānissati, nāsessatī’’ti puttadāraṃ gahetvā tatova palāyi. Tāvadeva ‘‘paccekabuddho parinibbuto’’ti devatānubhāvena sakalanagaraṃ ekakolāhalaṃ jātaṃ.

어느 날 벽지불께서 수망갈라를 불러 “내가 며칠 동안 어느 마을을 의지해 머물다 돌아올 것이니, 왕에게 아뢰어라”라고 말씀하시고 떠나셨다. 수망갈라도 왕에게 아뢰었다. 벽지불께서는 그곳에서 며칠간 머무신 뒤 저녁에 해가 저물었을 때 그 공원으로 돌아오셨다. 수망갈라는 그분께서 오신 줄 모르고 자기 집으로 갔다. 벽지불께서도 발우와 가사를 챙겨 두시고 잠시 경행하신 뒤 돌판 위에 앉으셨다. 그런데 그날 공원지기의 집에 손님들이 찾아왔다. 그는 손님들에게 줄 반찬을 위해 ‘공원에서 살생이 금지된 사슴을 잡으리라’ 생각하고 활을 들고 공원에 가서 사슴을 살피다가 벽지불을 보고는 ‘큰 사슴이겠지’라는 생각으로 화살을 메워 쏘았다. 벽지불께서 머리를 드러내시며 “수망갈라야”라고 부르셨다. 그는 두려움에 휩싸여 절을 올리며 “존자시여, 저는 당신께서 오신 줄 모르고 사슴이라는 생각에 쏘았습니다. 저를 용서하십시오”라고 말했다. 벽지불께서 “이미 일어난 일이니 이제 어쩌겠느냐, 이리 와서 화살을 뽑아라”라고 말씀하시니, 수망갈라가 절을 하고 화살을 뽑았으나 큰 통증이 일어났다. 벽지불께서는 바로 그곳에서 반열반하셨다. 공원지기는 ‘만약 왕이 알게 되면 나를 파멸시킬 것이다’라고 생각하여 처자식을 데리고 그 길로 도망쳤다. 그러자마자 ‘벽지불께서 반열반하셨다’라고 천신들의 위신력으로 온 성안에 커다란 소동이 일어났다.

Punadivase manussā uyyānaṃ gantvā paccekabuddhaṃ disvā ‘‘uyyānapālo paccekabuddhaṃ māretvā palāto’’ti rañño kathayiṃsu. Rājā mahantena parivārena uyyānaṃ gantvā sattāhaṃ sarīrapūjaṃ katvā mahantena sakkārena jhāpetvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ katvā taṃ pūjento dhammena rajjaṃ kāresi. Sumaṅgalopi ekasaṃvaccharaṃ vītināmetvā ‘‘rañño cittaṃ jānissāmī’’ti āgantvā ekaṃ amaccaṃ passitvā ‘‘mayi rañño cittaṃ jānāhī’’ti āha. Amaccopi rañño santikaṃ gantvā tassa guṇaṃ kathesi. Rājā asuṇanto viya ahosi. Puna kiñci avatvā rañño anattamanabhāvaṃ sumaṅgalassa kathesi. So dutiyasaṃvaccharepi āgantvā tatheva rājā tuṇhī ahosi. Tatiyasaṃvacchare āgantvā puttadāraṃ gahetvāva āgami. Amacco rañño cittamudubhāvaṃ ñatvā taṃ rājadvāre ṭhapetvā tassāgatabhāvaṃ rañño kathesi. Rājā taṃ pakkosāpetvā paṭisanthāraṃ [Pg.419] katvā ‘‘sumaṅgala, kasmā tayā mama puññakkhettaṃ paccekabuddho mārito’’ti pucchi. So ‘‘nāhaṃ, deva, ‘paccekabuddhaṃ māremī’ti māresiṃ, apica kho iminā nāma kāraṇena idaṃ nāma akāsi’’nti taṃ pavattiṃ ācikkhi. Atha naṃ rājā ‘‘tena hi mā bhāyī’’ti samassāsetvā puna uyyānapālameva akāsi.

다음 날 사람들이 공원에 가서 벽지불을 보고 “공원지기가 벽지불을 죽이고 도망갔다”라고 왕에게 고했다. 왕은 큰 무리를 거느리고 공원에 가서 7일 동안 시신에 공양을 올리고, 성대한 예우로 다비한 뒤 사리를 모셔 탑을 세우고 공양하며 법으로써 나라를 다스렸다. 수망갈라도 1년을 보낸 뒤 ‘왕의 마음을 알아보리라’ 생각하며 돌아와 한 대신을 만나 “나에 대한 왕의 마음을 알아봐 주십시오”라고 말했다. 대신도 왕의 처소에 가서 그의 공덕을 이야기했다. 왕은 듣지 못한 척했다. 대신은 더 이상 아무 말도 하지 않고 왕의 기쁘지 않은 기색을 수망갈라에게 전했다. 그는 2년째에도 와서 그와 같이 했으나 왕은 여전히 침묵했다. 3년째가 되어 그는 처자식을 데리고 왔다. 대신은 왕의 마음이 부드러워진 것을 알고 그를 왕궁 문에 세워두고 그가 왔음을 왕에게 고했다. 왕은 그를 부르게 하여 문안 인사를 나눈 뒤 “수망갈라야, 어찌하여 너는 나의 복전이신 벽지불을 죽였느냐?”라고 물었다. 그는 “대왕이시여, 저는 ‘벽지불을 죽이리라’는 의도로 죽인 것이 아닙니다. 실은 이러이러한 사정으로 이런 일을 저질렀습니다”라며 그 경위를 설명했다. 그러자 왕은 “그렇다면 이제 두려워 말라”고 안심시키며 다시 그를 공원지기로 삼았다.

Atha naṃ so amacco pucchi ‘‘deva, kasmā tumhe dve vāre sumaṅgalassa guṇaṃ sutvāpi kiñci na kathayittha, kasmā pana tatiyavāre sutvā taṃ pakkositvā anukampitthā’’ti? Rājā ‘‘tāta, raññā nāma kuddhena sahasā kiñci kātuṃ na vaṭṭati, tenāhaṃ pubbe tuṇhī hutvā tatiyavāre sumaṅgale mama cittassa mudubhāvaṃ ñatvā taṃ pakkosāpesi’’nti rājavattaṃ kathento imā gāthā āha –

그러자 그 대신이 왕에게 물었다. “대왕이시여, 어찌하여 당신께서는 두 번이나 수망갈라의 소식을 듣고도 아무 말씀도 하지 않으시다가, 세 번째에 듣고서야 그를 불러 자비를 베푸셨습니까?” 왕은 “여보게, 왕이란 화가 났을 때 성급하게 일을 처리하는 것은 옳지 않네. 그래서 나는 이전에는 침묵하다가, 세 번째에 수망갈라에게 내 마음이 부드러워진 것을 알리고 그를 부르게 한 것이네”라며 왕의 도리를 말하면서 이 게송을 읊었다.

27.

27.

‘‘Bhusamhi kuddhoti avekkhiyāna, na tāva daṇḍaṃ paṇayeyya issaro;

Aṭṭhānaso appatirūpamattano, parassa dukkhāni bhusaṃ udīraye.

“통치자는 자신이 몹시 화가 났음을 살펴보고서, 아직 형벌을 내려서는 안 된다. 이치에 맞지 않고 자신에게 어울리지 않게 타인에게 큰 고통을 줄 수 있기 때문이다.”

28.

28.

‘‘Yato ca jāneyya pasādamattano, atthaṃ niyuñjeyya parassa dukkaṭaṃ;

Tadāyamatthoti sayaṃ avekkhiya, athassa daṇḍaṃ sadisaṃ nivesaye.

자신의 맑은 마음(평온함)을 알게 되었을 때, 타인의 잘못과 그 사건을 조사해야 한다. 그때 ‘이것이 그 사건이고 이것이 그의 잘못이다’라고 스스로 살피고, 그런 뒤에 그에게 합당한 벌을 내려야 한다.

29.

29.

‘‘Na cāpi jhāpeti paraṃ na attanaṃ, amucchito yo nayate nayānayaṃ;

Yo daṇḍadhāro bhavatīdha issaro, sa vaṇṇagutto siriyā na dhaṃsati.

타인도 자신도 파멸시키지 않으며, 미혹되지 않고 사리에 맞고 맞지 않음을 판단하는 자, 이 세상에서 벌을 집행하는 통치자라면, 그는 덕과 명성으로 보호받으며 번영에서 떨어지지 않는다.

30.

30.

‘‘Ye khattiyā se anisammakārino, paṇenti daṇḍaṃ sahasā pamucchitā;

Avaṇṇasaṃyutā jahanti jīvitaṃ, ito vimuttāpi ca yanti duggatiṃ.

신중하게 행하지 않는 왕(크샤트리아)들이 번뇌에 미혹되어 성급하게 벌을 내리면, 불명예를 안고 목숨을 잃으며, 이 생을 하직하고서도 악처에 떨어진다.

31.

31.

‘‘Dhamme [Pg.420] ca ye ariyappavedite ratā, anuttarā te vacasā manasā kammunā ca;

Te santisoraccasamādhisaṇṭhitā, vajanti lokaṃ dubhayaṃ tathāvidhā.

성자들이 설하신 법에 기뻐하며, 말과 마음과 행동이 수승한 자들, 그들은 고요함과 온화함과 삼매에 머물며 그러한 상태로 두 세계(인간계와 천상계)로 나아간다.

32.

32.

‘‘Rājāhamasmi narapamadānamissaro, sacepi kujjhāmi ṭhapemi attanaṃ;

Nisedhayanto janataṃ tathāvidhaṃ, paṇemi daṇḍaṃ anukampa yoniso’’ti.

나는 남자들과 여자들의 통치자인 왕이다. 설령 화가 나더라도 나 자신을 다스리며(법도에 머물게 하며), 백성들을 이와 같이 제지하면서, 연민과 이치에 따라 벌을 내린다.

Tattha avekkhiyānāti avekkhitvā jānitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta, pathavissaro rājā nāma ‘‘ahaṃ bhusaṃ kuddho balavakodhābhibhūto’’ti ñatvā aṭṭhavatthukādibhedaṃ daṇḍaṃ parassa na paṇayeyya na vatteyya. Kiṃkāraṇā? Kuddho hi aṭṭhavatthukaṃ soḷasavatthukaṃ katvā aṭṭhānena akāraṇena attano rājabhāvassa ananurūpaṃ ‘‘imaṃ ettakaṃ nāma āharatha, idañca tassa karothā’’ti parassa bhusaṃ dukkhāni balavadukkhāni udīraye.

거기서 ‘아웨키야나(avekkhiyānā)’란 살펴서 안다는 뜻이다. 이 말의 의미는 이러하다. ‘여보게, 지상의 통치자인 왕은 ‘내가 몹시 화가 났고 강한 분노에 압도되었다’는 것을 알고서, 타인에게 부당한 벌을 내려서는 안 된다. 왜냐하면 화가 난 사람은 여덟 가지 사건을 열여섯 가지 사건으로 확대하여, 이치에 맞지 않고 부당하게 자신의 왕 된 지위에 어울리지 않게 “이만큼 가져오라, 이것을 그에게 행하라”고 말하며 타인에게 극심한 고통을 줄 수 있기 때문이다.’

Yatoti yadā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadā pana rājā parasmiṃ uppannaṃ attano pasādaṃ jāneyya, atha parassa dukkaṭaṃ atthaṃ niyuñjeyya upaparikkheyya, tadā evaṃ niyuñjanto ‘‘ayaṃ nāmettha attho, ayaṃ etassa doso’’ti sayaṃ attapaccakkhaṃ katvā athassa aparādhakārakassa aṭṭhavatthukahetu aṭṭheva, soḷasavatthukahetu soḷaseva kahāpaṇe gaṇhamāno daṇḍaṃ sadisaṃ katadosānurūpaṃ nivesaye ṭhapeyya pavatteyyāti.

‘야또(yato)’란 ‘때에’라는 뜻이다. 이 말의 의미는 이러하다. ‘왕이 타인에 대하여 자신의 맑은 마음이 일어난 것을 알 때, 그때 타인의 잘못과 사건을 조사하고 살펴야 한다. 그렇게 조사하면서 “이것이 이 사건의 요점이며, 이것이 그의 잘못이다”라고 스스로 직접 확인한 뒤에, 그 범법자에게 여덟 가지 원인에는 여덟 개만, 열여섯 가지 원인에는 열여섯 개의 까하빠나(동전)만을 거두며, 지은 잘못에 상응하는 벌을 정하고 집행해야 한다는 것이다.’

Amucchitoti chandādīhi agatikilesehi amucchito anabhibhūto hutvā yo nayānayaṃ nayate upaparikkhati, so neva paraṃ jhāpeti, na attānaṃ. Chandādivasena hi ahetukaṃ daṇḍaṃ pavattento parampi tena daṇḍena jhāpeti dahati pīḷeti, attānampi tatonidānena pāpena. Ayaṃ pana na paraṃ jhāpeti, na attānaṃ. Yo daṇḍadhāro bhavatīdha issaroti yo idha pathavissaro rājā idha sattaloke dosānucchavikaṃ daṇḍaṃ pavattento daṇḍadhāro hoti. Sa vaṇṇaguttoti guṇavaṇṇena ceva yasavaṇṇena ca gutto rakkhito siriyā na dhaṃsati na parihāyati[Pg.421]. Avaṇṇasaṃyutā jahantīti adhammikā lolarājāno avaṇṇena yuttā hutvā jīvitaṃ jahanti.

‘아뭇치또(amucchito)’는 갈망 등의 그릇된 길(Agati)인 번뇌에 휩쓸리지 않고 정당함과 부당함을 살펴 판단하는 자를 의미하며, 그는 다른 이도 자신도 파멸시키지 않는다. 갈망 등으로 인해 부당한 형벌을 가하는 자는 그 형벌로 다른 이를 괴롭히고 파멸시키며, 그로 인한 악업으로 자신도 파멸시키기 때문이다. ‘이 세상에서 벌을 집행하는 통치자가 된다’는 것은, 이 인간 세상에서 죄에 합당한 형벌을 내리는 대지의 주인인 왕을 말한다. ‘그는 명예로써 보호받는다(vaṇṇagutto)’는 것은 덕행의 명성과 명예의 명성으로 수호되어 번영에서 쇠퇴하지 않는다는 것이다. ‘불명예와 결합된 자들은 생명을 버린다’는 것은 법답지 못한 왕들이 불명예를 얻고 목숨을 잃게 된다는 뜻이다.

Dhamme ca ye ariyappavediteti ye rājāno ācāraariyehi dhammikarājūhi pavedite dasavidhe rājadhamme ratā. Anuttarā teti te vacasā manasā kammunā ca tīhipi etehi anuttarā jeṭṭhakā. Te santisoraccasamādhisaṇṭhitāti te agatipahānena kilesasantiyañca susīlyasaṅkhāte soracce ca ekaggatāsamādhimhi ca saṇṭhitā patiṭṭhitā dhammikarājāno. Vajanti lokaṃ dubhayanti dhammena rajjaṃ kāretvā manussalokato devalokaṃ, devalokato manussalokanti ubhayalokameva vajanti, nirayādīsu na nibbattanti. Narapamadānanti narānañca nārīnañca. Ṭhapemi attananti kuddhopi kodhavasena agantvā attānaṃ porāṇakarājūhi ṭhapitanayasmiṃyeva dhamme ṭhapemi, vinicchayadhammaṃ na bhindāmīti.

‘성자들이 설하신 법 안에서’란, 스승들이나 법다운 왕들이 설한 열 가지 왕의 도리(십왕법)에 기뻐하는 왕들을 말한다. ‘그들이야말로 위없는 자들’이란 말과 마음과 행위에서 으뜸인 자들을 의미한다. ‘그들은 평온과 온순함과 삼매에 안주한 자들’이란 그릇된 길을 버림으로써 번뇌가 가라앉은 평온(santi)과 지계(持戒)인 온순함(soracca), 그리고 일념의 삼매에 머무는 법다운 왕들을 말한다. ‘두 세계를 모두 가나니’란 법으로 나라를 다스려 인간 세상에서 천상 세계로, 천상 세계에서 인간 세상으로 두 세계를 오가며 지옥 등에 떨어지지 않는다는 것이다. ‘나라빠마다낭(narapamadānaṃ)’은 남자들과 여자들을 뜻한다. ‘자신을 세우노라’는 화가 나더라도 화의 권능에 휘둘리지 않고 자신을 옛 왕들이 세운 법도 안에 머물게 하여 판결의 법도를 깨뜨리지 않겠다는 의미이다.

Evaṃ chahi gāthāhi raññā attano guṇe kathite sabbāpi rājaparisā tuṭṭhā ‘‘ayaṃ sīlācāraguṇasampatti tumhākaññeva anurūpā’’ti rañño guṇe kathesuṃ. Sumaṅgalo pana parisāya kathitāvasāne uṭṭhāya rājānaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha rañño thutiṃ karonto tisso gāthā abhāsi –

이와 같이 여섯 게송으로 왕이 자신의 덕성을 말하자, 모든 왕의 권속들이 기뻐하며 “이러한 계행과 행실의 덕목은 오직 대왕님께 적합한 것입니다”라고 왕의 덕을 칭송했다. 수망갈라(Sumaṅgala)는 대중의 말이 끝난 뒤에 일어나 왕에게 절하고 합장하며 왕을 찬탄하면서 세 게송을 읊었다.

33.

33.

‘‘Sirī ca lakkhī ca taveva khattiya, janādhipa mā vijahi kudācanaṃ;

Akkodhano niccapasannacitto, anīgho tuvaṃ vassasatāni pālaya.

“왕이시여, 번영과 행운이 오직 당신께만 있기를, 백성들의 주권자여, 결코 이를 버리지 마소서. 노여움이 없고 늘 맑은 마음을 지니신 당신은 괴로움 없이 백 년 동안 다스리소서.”

34.

34.

‘‘Guṇehi etehi upeta khattiya, ṭhitamariyavattī suvaco akodhano;

Sukhī anuppīḷa pasāsa mediniṃ, ito vimuttopi ca yāhi suggatiṃ.

“이러한 덕성들을 갖춘 왕이시여, 성스러운 법도에 머물며 온순하고 노여움이 없으시니, 남을 핍박하지 말고 행복하게 대지를 통치하소서. 이 생에서 벗어나서도 선처(suggati)에 드소서.”

35.

35.

‘‘Evaṃ sunītena subhāsitena, dhammena ñāyena upāyaso nayaṃ;

Nibbāpaye saṅkhubhitaṃ mahājanaṃ, mahāva megho salilena medini’’nti.

“이와 같이 잘 인도되고 잘 설해진 가르침과 도리와 방편으로 백성들을 이끄시어, 커다란 구름이 빗물로 대지의 열기를 식히듯 동요하는 대중을 평온케 하소서.”

Tattha [Pg.422] sirī ca lakkhī cāti parivārasampatti ca paññā ca. Anīghoti niddukkho hutvā. Upeta khattiyāti upeto khattiya, ayameva vā pāṭho. Ṭhitamariyavattīti ṭhitaariyavatti, ariyavatti nāma dasarājadhammasaṅkhātaṃ porāṇarājavattaṃ, tattha patiṭṭhitattā ṭhitarājadhammo hutvāti attho. Anuppīḷa pasāsa medininti anuppīḷaṃ pasāsa mediniñca, ayameva vā pāṭho. Sunītenāti sunayena suṭṭhu kāraṇena. Dhammenāti dasakusalakammapathadhammena. Ñāyenāti purimapadasseva vevacanaṃ. Upāyasoti upāyakosallena. Nayanti nayanto rajjaṃ anusāsanto dhammikarājā. Nibbāpayeti imāya paṭipattiyā kāyikacetasikadukkhaṃ darathaṃ apanento kāyikacetasikadukkhasaṅkhubhitampi mahājanaṃ mahāmegho salilena mediniṃ viya nibbāpeyya, tvampi tatheva nibbāpehīti dassento evamāha.

여기서 '번영(sirī)과 행운(lakkhī)'은 권속의 성취와 지혜를 말한다. '괴로움 없이(anīgho)'란 고통이 없는 상태를 말한다. '갖춘 왕이시여(upeta khattiya)'는 [공덕을] 갖춘 왕이라는 뜻이다. 혹은 이것이 본문 그대로의 읽기이다. '성스러운 법도에 머무는 자(ṭhitamariyavattī)'는 성스러운 도리에 머무는 것이니, 성스러운 도리란 열 가지 왕의 도리(dasarājadhammasaṅkhātaṃ)로 일컬어지는 옛 왕의 법도를 말하며, 거기에 머물러 있기에 왕의 도리에 확고히 선 자라는 뜻이다. '압제하지 말고 대지를 통치하소서(anuppīḷa pasāsa mediniṃ)'는 '압제하지 말고 대지를 통치하라'는 뜻이다. 혹은 이것이 본문 그대로의 읽기이다. '잘 인도된 것(sunītena)'은 좋은 방법(sunaya)과 훌륭한 이유로 된 것을 말한다. '가르침(dhamma)'은 십선업도(十善業道)의 법을 말한다. '도리(ñāya)'는 앞 단어의 동의어이다. '방편(upāyaso)'은 방편의 교묘함(upāyakosalla)이다. '이끄는 자(nayaṃ)'는 나라를 다스리고 가르치는 법다운 왕이다. '평안케 하소서(nibbāpaye)'란 이러한 실천으로 몸과 마음의 고통과 번뇌를 제거하여, 몸과 마음의 고통으로 동요하는 백성들을 마치 거대한 구름이 비로 대지를 식히듯 평안케 하라는 의미를 나타내기 위해 이와 같이 말한 것이다.

Satthā kosalarañño ovādavasena imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccekabuddho parinibbuto, sumaṅgalo ānando ahosi, rājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 코살라 왕에 대한 훈계로서 이 법문을 가져오신 뒤 자타카의 인물들을 연결시키셨다. "그때 벽지불은 반열반에 들었고, 수망갈라는 아난다였으며, 왕은 바로 나였다."

Sumaṅgalajātakavaṇṇanā catutthā.

수망갈라 자타카(Sumaṅgalajātaka) 설명이 끝났다. 네 번째.

[421] 5. Gaṅgamālajātakavaṇṇanā

[421] 5. 강가말라 자타카(Gaṅgamālajātaka)

Aṅgārajātāti idaṃ satthā jetavane viharanto uposathakammaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi satthā uposathike upāsake āmantetvā ‘‘upāsakā sādhurūpaṃ vo kataṃ uposathaṃ upavasantehi, dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbaṃ, kodho na kātabbo, mettā bhāvetabbā, uposathavāso vasitabbo, porāṇakapaṇḍitā hi ekaṃ upaḍḍhuposathakammaṃ nissāya mahāyasaṃ labhiṃsū’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

"숯불처럼 된(Aṅgārajātā)..." 이 이야기는 스승께서 제타바나에 머무실 때 포살(uposatha) 의식과 관련하여 말씀하신 것이다. 어느 날 스승께서는 포살을 지키는 재가 신자들을 불러 "재가자들이여, 포살을 지키며 보시를 행하고 계율을 지키며 노여움을 내지 않고 자애를 닦으며 포살을 행하는 것은 참으로 훌륭한 일입니다. 옛 현자들은 단 반나절의 포살을 지킨 인연으로도 큰 명예(mahāyasa)를 얻었습니다"라고 말씀하시고, 그들의 요청에 따라 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tasmiṃ nagare suciparivāro nāma seṭṭhi ahosi asītikoṭidhanavibhavo dānādipuññābhirato. Tassa puttadārāpi parijanopi antamaso tasmiṃ ghare vacchapālakāpi [Pg.423] sabbe māsassa cha divase uposathaṃ upavasanti. Tadā bodhisatto ekasmiṃ daliddakule nibbattitvā bhatiṃ katvā kicchena jīvati. So ‘‘bhatiṃ karissāmī’’ti tassa gehaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘kiṃ āgatosī’’ti vutte ‘‘tumhākaṃ gehe bhatiyā kammakaraṇattha’’nti āha. Seṭṭhi aññesaṃ bhatikānaṃ āgatadivaseyeva ‘‘imasmiṃ gehe kammaṃ karontā sīlaṃ rakkhanti, sīlaṃ rakkhituṃ sakkontā kammaṃ karothā’’ti vadati, bodhisattassa pana sīlarakkhaṇaācikkhaṇe saññaṃ akatvā ‘‘sādhu, tāta, attano bhatiṃ jānitvā kammaṃ karohī’’ti āha. So tato paṭṭhāya suvaco hutvā uraṃ datvā attano kilamathaṃ agaṇetvā tassa sabbakiccāni karoti, pātova kammantaṃ gantvā sāyaṃ āgacchati.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 다스릴 때, 그 성에 수치파리바라(Suciparivara)라는 장자가 있었는데, 그는 8억의 재산을 가졌고 보시 등 공덕 쌓기를 즐겼다. 그의 처자식과 하인들은 물론, 그 집의 소치는 아이들까지도 모두 한 달에 엿새 동안 포살을 지켰다. 그때 보살은 어느 가난한 집안에 태어나 품팔이를 하며 어렵게 살고 있었다. 그는 "품을 팔아야겠다"고 생각하여 장자의 집에 가서 인사하고 한 쪽에 서 있었다. "무슨 일로 왔는가?"라고 묻자, "당신 댁에서 품팔이꾼으로 일하러 왔습니다"라고 대답했다. 장자는 다른 품팔이꾼들이 온 날에는 "이 집에서 일하는 사람들은 계율을 지켜야 하니, 계율을 지킬 수 있다면 일을 하라"고 말하곤 했지만, 보살에게는 계율을 지키라는 지시를 하지 않고 "좋다, 얘야, 네 품삯을 정하고 일을 하거라"라고 말했다. 보살은 그때부터 유순하게 행동하며 정성을 다해 자신의 피로를 돌보지 않고 장자의 모든 일을 도맡아 했으며, 아침 일찍 일터에 나가 저녁 늦게 돌아왔다.

Athekadivasaṃ nagare chaṇaṃ ghosesuṃ. Mahāseṭṭhi dāsiṃ āmantetvā ‘‘ajjuposathadivaso, gehe kammakarānaṃ pātova bhattaṃ pacitvā dehi, kālasseva bhuñjitvā uposathikā bhavissantī’’ti āha. Bodhisatto kālasseva uṭṭhāya kammantaṃ agamāsi, ‘‘ajjuposathiko bhaveyyāsī’’ti tassa koci nārocesi. Sesakammakarā pātova bhuñjitvā uposathikāva ahesuṃ. Seṭṭhipi saputtadāro saparijano uposathaṃ adhiṭṭhahi, sabbepi uposathikā attano attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā sīlaṃ āvajjentā nisīdiṃsu. Bodhisatto sakaladivasaṃ kammaṃ katvā sūriyatthaṅgamanavelāya āgato. Athassa bhattakārikā hatthadhovanaṃ datvā pātiyaṃ bhattaṃ vaḍḍhetvā upanāmesi. Bodhisatto ‘‘aññesu divasesu imāya velāya mahāsaddo hoti, ajja kahaṃ gatā’’ti pucchi. ‘‘Sabbe uposathaṃ samādiyitvā attano attano vasanaṭṭhānāni gatā’’ti. Taṃ sutvā bodhisatto cintesi ‘‘ettakānaṃ sīlavantānaṃ antare ahaṃ eko dussīlo hutvā na vasissāmi, idāni uposathaṅgesu adhiṭṭhitesu hoti nu kho uposathakammaṃ, no’’ti. So gantvā seṭṭhiṃ pucchi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘tāta pātova anadhiṭṭhitattā sakalaṃ uposathakammaṃ na hoti, upaḍḍhuposathakammaṃ pana hotī’’ti āha.

어느 날 도시에서 축제가 선포되었습니다. 대장자가 하녀를 불러 "오늘은 포살일이니, 집안 일꾼들을 위해 아침 일찍 밥을 지어 주어라. 그들이 일찍 먹고 포살을 지키게 하라"고 말했습니다. 보살은 일찍 일어나 일터로 갔으나, 누구도 그에게 "오늘 포살을 지켜야 한다"고 알려주지 않았습니다. 나머지 일꾼들은 아침 일찍 먹고 포살을 지켰습니다. 장자도 처자식과 권속들과 함께 포살을 다짐했고, 모두가 포살을 지키며 각자의 거처로 가서 계를 관하며 앉아 있었습니다. 보살은 온종일 일을 하고 해 질 녘에 돌아왔습니다. 그때 밥 짓는 여인이 그에게 손 씻을 물을 주고 그릇에 밥을 담아 올렸습니다. 보살이 물었습니다. "다른 날에는 이 시간에 시끌벅적하더니, 오늘은 다들 어디 갔소?" "모두 포살을 수지하고 각자의 거처로 갔습니다." 그 말을 듣고 보살은 생각했습니다. "이토록 많은 계를 지키는 사람들 사이에서 나 혼자 계가 없는 자(dussīlo)가 되어 살 수는 없다. 지금 포살의 요소들을 다짐하면 포살의 공덕이 있겠는가, 없겠는가?" 그는 가서 장자에게 물었습니다. 그러자 장자가 그에게 말했습니다. "얘야, 아침 일찍 다짐하지 않았기에 온전한 포살의 공덕은 없지만, 반(半) 포살의 공덕은 있느니라."

So ‘‘ettakampi hotū’’ti seṭṭhissa santike samādinnasīlo hutvā uposathakammaṃ adhiṭṭhāya attano vasanokāsaṃ pavisitvā sīlaṃ [Pg.424] āvajjento nipajji. Athassa sakaladivasaṃ nirāhāratāya pacchimayāmasamanantare satthakavātā samuṭṭhahiṃsu. Seṭṭhinā nānāvidhāni bhesajjāni āharitvā ‘‘bhuñjā’’ti vuccamānopi ‘‘uposathaṃ na bhindissāmi, jīvitapariyantikaṃ katvā samādiyi’’nti āha. Balavavedanā uppajji, aruṇuggamanavelāya satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ ‘‘idāni marissatī’’ti nīharitvā ‘‘osārake nipajjāpesuṃ. Tasmiṃ khaṇe bārāṇasirājā rathavaragato mahantena parivārena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto taṃ ṭhānaṃ sampāpuṇi. Bodhisatto tassa siriṃ oloketvā tasmiṃ lobhaṃ uppādetvā rajjaṃ patthesi. So cavitvā upaḍḍhuposathakammanissandena tassa aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā laddhagabbhaparihārā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi, ‘‘udayakumāro’’tissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto sabbasippesu nipphattiṃ pāpuṇi, jātissarañāṇena attano pubbakammaṃ saritvā ‘‘appakassa kammassa phalaṃ mama ida’’nti abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi. So pitu accayena rajjaṃ patvāpi attano mahantaṃ sirivibhavaṃ oloketvā tadeva udānaṃ udānesi.

그는 "이만큼이라도 (공덕이) 되기를"이라고 하며 장자의 곁에서 계를 수지하고 포살을 다짐한 뒤, 자신의 거처로 들어가 계를 관하며 누웠습니다. 그런데 온종일 굶은 탓에 밤의 마지막 경점이 지나자 칼로 찌르는 듯한 통증이 일어났습니다. 장자가 여러 가지 약을 가져와서 "먹으라"고 권했음에도, 그는 "포살을 깨뜨리지 않겠습니다. 목숨을 다할 때까지 지키겠다고 다짐했습니다"라고 말했습니다. 심한 통증이 생겼고, 동이 틀 무렵에는 마음을 집중할 수조차 없었습니다. 사람들은 "이제 곧 죽겠구나" 하며 그를 밖으로 데리고 나와 처마 밑에 눕혔습니다. 그때 바라나시 왕이 훌륭한 수레를 타고 큰 무리를 거느리고 성을 순행하다가 그곳에 이르렀습니다. 보살은 왕의 영화를 보고 그에 대한 탐심을 일으켜 왕위를 갈망했습니다. 그는 죽어서 반나절 동안 포살을 지킨 공덕으로 그 왕의 왕비 태중에 입태되었습니다. 왕비는 태기를 잘 보살펴 열 달이 지난 후 아들을 낳았고, 이름을 '우다야 태자'라고 지었습니다. 그는 장성하여 모든 기예를 통달했고, 전생을 기억하는 지혜로 자신의 전생 업을 기억하며 "이것이 나의 작은 선업의 결과로구나"라고 자주 감흥어를 읊조렸습니다. 부왕이 서거한 뒤 왕위에 오른 뒤에도 자신의 큰 영화를 보며 바로 그 감흥어를 읊조렸습니다.

Athekadivasaṃ nagare chaṇaṃ sajjayiṃsu, mahājano kīḷāpasuto ahosi. Tadā bārāṇasiyā uttaradvāravāsī eko bhatiko udakabhatiṃ katvā laddhaṃ aḍḍhamāsakaṃ pākāriṭṭhakāya antare ṭhapetvā bhatiṃ karonto dakkhiṇadvāraṃ patvā tattha udakabhatimeva katvā jīvamānāya ekāya kapaṇitthiyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā taṃ āha – ‘‘sāmi, nagare chaṇo vattati, sace te kiñci atthi, mayampi kīḷeyyāmā’’ti? ‘‘Āma, atthī’’ti. ‘‘Kittakaṃ, sāmī’’ti? ‘‘Aḍḍhamāsako’’ti. ‘‘Kahaṃ so’’ti? ‘‘Uttaradvāre iṭṭhakabbhantare ṭhapitoti ito me dvādasayojanantare nidhānaṃ, tava pana hatthe kiñci atthī’’ti? ‘‘Āma, atthī’’ti. ‘‘Kittaka’’nti? ‘‘Aḍḍhamāsakovā’’ti. ‘‘Iti tava aḍḍhamāsako, mama aḍḍhamāsakoti māsakova hoti, tato ekena koṭṭhāsena mālaṃ, ekena koṭṭhāsena gandhaṃ, ekena koṭṭhāsena suraṃ gahetvā kīḷissāma, gaccha tayā ṭhapitaṃ aḍḍhamāsakaṃ āharā’’ti. So ‘‘bhariyāya me santikā kathā laddhā’’ti haṭṭhatuṭṭho ‘‘bhadde, mā cintayi, āharissāmi na’’nti vatvā pakkāmi. Nāgabalo bhatiko cha yojanāni atikkamma [Pg.425] majjhanhikasamaye vītaccikaṅgārasanthataṃ viya uṇhaṃ vālukaṃ maddanto dhanalobhena haṭṭhapahaṭṭho kasāvarattanivāsano kaṇṇe tālapaṇṇaṃ piḷandhitvā ekena āyogavattena gītaṃ gāyanto rājaṅgaṇena pāyāsi.

어느 날 도시에서 축제가 준비되었고, 많은 사람이 놀이에 열중했습니다. 그때 바라나시의 북문 근처에 사는 한 품꾼이 물을 길어다 주는 일을 해서 번 반 마사카 동전을 성벽 벽돌 사이에 두고, 남문 쪽으로 가서 거기서도 물 긷는 일을 하며 근근이 살아가는 한 가난한 여인과 함께 살고 있었습니다. 여인이 그에게 말했습니다. "서방님, 성안에 축제가 열렸는데, 우리에게 가진 것이 좀 있다면 우리도 놀 수 있을 텐데요." "그래, 있소." "얼마나 있나요, 서방님?" "반 마사카요." "그게 어디 있나요?" "북문 벽돌 사이에 두었는데, 여기서 12요자나 떨어진 곳에 숨겨두었소. 그런데 당신 수중에도 좀 있소?" "네, 있어요." "얼마나 있소?" "반 마사카뿐이에요." "그러면 당신의 반 마사카와 나의 반 마사카를 합치면 1마사카가 되오. 그것으로 한 몫은 꽃을 사고, 한 몫은 향을 사고, 한 몫은 술을 사서 즐깁시다. 가서 당신이 (벽돌 사이에) 둔 반 마사카를 가져오구려." 그는 "아내에게서 기쁜 말을 들었다"며 매우 기뻐하며 "여보, 걱정 마오, 가져오겠소"라고 말하고 떠났습니다. 코끼리 같은 힘을 가진 그 품꾼은 6요자나를 지나 한낮에 불기 없는 숯불을 깔아놓은 듯 뜨거운 모래를 밟으면서도, 돈에 대한 탐욕으로 매우 기뻐하며 가사색으로 물들인 옷을 입고 귀에는 종려나무 잎을 꽂은 채, 어깨에 천을 두르고 노래를 부르며 왕궁 마당을 지나갔습니다.

Udayarājā sīhapañjaraṃ vivaritvā ṭhito taṃ tathā gacchantaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho esa evarūpaṃ vātātapaṃ agaṇetvā haṭṭhatuṭṭho gāyanto gacchati, pucchissāmi na’’nti cintetvā pakkosanatthāya ekaṃ purisaṃ pahiṇi. Tena gantvā ‘‘rājā taṃ pakkosatī’’ti vutte ‘‘rājā mayhaṃ kiṃ hoti, nāhaṃ rājānaṃ jānāmī’’ti vatvā balakkārena nīto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ rājā pucchanto dve gāthā abhāsi –

우다야 왕은 사자창(獅子窓)을 열고 서 있다가 그가 그렇게 가는 것을 보고 "어찌하여 저 자는 저런 바람과 더위를 아랑곳하지 않고 기뻐하며 노래를 부르며 가는 것일까? 물어보아야겠다"라고 생각하고, 그를 부르기 위해 한 사람을 보냈습니다. 그 사람이 가서 "왕께서 부르신다"고 하자, "왕이 나와 무슨 상관이오? 나는 왕을 모르오"라고 말했으나, 강제로 끌려와 왕 앞에 섰습니다. 그러자 왕이 그에게 물으며 두 편의 게송을 읊었습니다.

36.

36.

‘‘Aṅgārajātā pathavī, kukkuḷānugatā mahī;

Atha gāyasi vattāni, na taṃ tapati ātapo.

"대지는 숯불 같고 땅은 뜨거운 재로 가득하거늘, 그대는 어깨에 천을 두르고 노래를 부르니, 태양의 열기가 그대를 태우지 않는가."

37.

37.

‘‘Uddhaṃ tapati ādicco, adho tapati vālukā;

Atha gāyasi vattāni, na taṃ tapati ātapo’’ti.

"위로는 태양이 내리쬐고 아래로는 모래가 뜨겁거늘, 그대는 어깨에 천을 두르고 노래를 부르니, 태양의 열기가 그대를 태우지 않는가."

Tattha aṅgārajātāti bho purisa, ayaṃ pathavī vītaccikaṅgārā viya uṇhajātā. Kukkuḷānugatāti ādittachārikasaṅkhātena kukkuḷena viya uṇhavālukāya anugatā. Vattānīti āyogavattāni āropetvā gītaṃ gāyasīti.

거기서 '숯불 같다(aṅgārajātā)'는 것은 "여보시오, 이 대지가 불기 없는 숯불처럼 뜨거워졌다"는 뜻입니다. '뜨거운 재로 가득하다(kukkuḷānugatā)'는 것은 "불붙은 재라고 불리는 뜨거운 모래로 덮여 있다"는 뜻입니다. '어깨에 천을 두르고(vattāni)'는 "가사 끈(āyogapatta)을 매고 노래를 부른다"는 뜻입니다.

So rañño kathaṃ sutvā tatiyaṃ gāthamāha –

그는 왕의 말을 듣고 세 번째 게송을 읊었습니다.

38.

38.

‘‘Na maṃ tapati ātapo, ātapā tapayanti maṃ;

Atthā hi vividhā rāja, te tapanti na ātapo’’ti.

"태양의 열기가 저를 태우는 것이 아니라, (욕망의) 열기들이 저를 태웁니다. 대왕이시여, 참으로 다양한 일들이 저를 태우는 것이지 태양의 열기가 아닙니다."

Tattha ātapāti vatthukāmakilesakāmā. Purisañhi te abhitapanti, tasmā ‘‘ātapā’’ti vuttā. Atthā hi vividhāti, mahārāja, mayhaṃ vatthukāmakilesakāme nissāya kattabbā nānākiccasaṅkhātā vividhā atthā atthi, te maṃ tapanti, na ātapoti.

거기서 '열기들(ātapā)'이란 소유적 욕망과 번뇌의 욕망을 말합니다. 그것들이 사람을 몹시 태우기 때문에 '열기들'이라고 불립니다. '다양한 일들(atthā hi vividhā)'이란 "대왕이시여, 저의 소유적 욕망과 번뇌의 욕망을 의지하여 행해야 할 여러 가지 일들로 일컬어지는 다양한 용무들이 저를 태우는 것이지, 태양의 열기가 아닙니다"라는 뜻입니다.

Atha naṃ rājā ‘‘ko nāma te attho’’ti pucchi. So āha ‘‘ahaṃ, deva, dakkhiṇadvāre kapaṇitthiyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesiṃ, sā maṃ ‘chaṇaṃ kīḷissāma, atthi te kiñci hatthe’ti pucchi, atha naṃ ahaṃ ‘mama nidhānaṃ uttaradvāre [Pg.426] pākārantare ṭhapita’nti avacaṃ, sā ‘gaccha taṃ āhara, ubhopi kīḷissāmā’ti maṃ pahiṇi, sā me tassā kathā hadayaṃ na vijahati, taṃ maṃ anussarantaṃ kāmatapo tapati, ayaṃ me, deva, attho’’ti. Atha ‘‘evarūpaṃ vātātapaṃ agaṇetvā kiṃ te tussanakāraṇaṃ, yena gāyanto gacchasī’’ti? ‘‘Deva, taṃ nidhānaṃ āharitvā ‘tāya saddhiṃ abhiramissāmī’ti iminā kāraṇena tuṭṭho gāyāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana te, bho purisa, uttaradvāre ṭhapitanidhānaṃ satasahassamattaṃ atthī’’ti? ‘‘Natthi, devā’’ti. Rājā ‘‘tena hi paññāsa sahassāni, cattālīsa, tiṃsa, vīsa, dasa, sahassaṃ, pañca satāni, cattāri, tīṇi, dve, ekaṃ, sataṃ, paññāsaṃ, cattālīsaṃ, tiṃsaṃ, vīsaṃ, dasa, pañca, cattāri, tayo, dve, eko kahāpaṇo, aḍḍho, pādo, cattāro māsakā, tayo, dve, eko māsako’’ti pucchi. Sabbaṃ paṭikkhipitvā ‘‘aḍḍhamāsako’’ti vutto ‘‘āma, deva, ettakaṃ mayhaṃ dhanaṃ, taṃ āharitvā tāya saddhiṃ abhiramissāmīti gacchāmi, tāya pītiyā tena somanassena na maṃ esa vātātapo tapatī’’ti āha.

그때 왕이 그에게 “그대의 용건이 무엇인가?”라고 물었다. 그는 “대왕이시여, 저는 남문에서 한 가난한 여인과 함께 지냈는데, 그녀가 저에게 ‘축제를 즐깁시다. 당신 손에 무엇이라도 있습니까?’라고 물었습니다. 그래서 제가 ‘내 보물이 북문 성벽 벽돌 사이에 놓여 있다’고 말하자, 그녀는 ‘가서 그것을 가져오세요. 우리 둘 다 즐깁시다’라며 저를 보냈습니다. 그녀의 그 말이 제 심장을 떠나지 않습니다. 그것을 기억하는 저를 감각적 욕망의 열기가 태우고 있습니다. 대왕이시여, 이것이 저의 용건입니다”라고 말했다. 그러자 왕이 “이와 같은 바람과 열기를 아랑곳하지 않고, 그대가 노래하며 가는 즐거움의 원인은 무엇인가?”라고 묻자, “대왕이시여, 그 보물을 가져와 ‘그녀와 함께 즐기리라’는 이 이유로 기뻐하며 노래합니다”라고 대답했다. “여보게 사람아, 북문에 놓아둔 그대 보물이 십만(카하빠나) 정도 되는가?” “아닙니다, 대왕이시여.” 왕이 “그러면 오만, 사만, 삼만, 이만, 만, 천, 오백, 사백, 삼백, 이백, 백, 오십, 사십, 삼십, 이십, 십, 오, 사, 삼, 이, 일 카하빠나인가, 혹은 반(카하빠나), 4분의 1(카하빠나), 4마사카, 3, 2, 1마사카인가?”라고 물었다. 그는 모두 부정했고, “반 마사카(aḍḍhamāsako)인가?”라고 묻자 “그렇습니다, 대왕이시여. 그것이 제 재산의 전부입니다. 그것을 가져와 그녀와 함께 즐기리라는 생각으로 가고 있습니다. 그 기쁨과 그 즐거움 때문에 이 바람과 열기가 저를 태우지 못합니다”라고 말했다.

Atha naṃ rājā ‘‘bho purisa, evarūpe ātape tattha mā gami, ahaṃ te aḍḍhamāsakaṃ dassāmī’’ti āha. ‘‘Deva, ahaṃ tumhākaṃ kathāya ṭhatvā tañca gaṇhissāmi, itarañca dhanaṃ na nāsessāmi, mama gamanaṃ ahāpetvā tampi gahessāmī’’ti. ‘‘Bho purisa, nivatta, māsakaṃ te dassāmi, dve māsakehi evaṃ vaḍḍhetvā koṭiṃ koṭisataṃ aparimitaṃ dhanaṃ dassāmi, nivattā’’ti vuttepi ‘‘deva, taṃ gahetvā itarampi gaṇhissāmi’’icceva āha. Tato seṭṭhiṭṭhānādīhi ṭhānantarehi palobhito yāva uparajjā tatheva vatvā ‘‘upaḍḍharajjaṃ te dassāmi, nivattā’’ti vutte sampaṭicchi. Rājā ‘‘gacchatha mama sahāyassa kesamassuṃ kāretvā nhāpetvā alaṅkaritvā ānetha na’’nti amacce āṇāpesi. Amaccā tathā akaṃsu. Rājā rajjaṃ dvidhā bhinditvā tassa upaḍḍharajjaṃ adāsi. ‘‘So pana taṃ gahetvāpi aḍḍhamāsakapemena uttarapassaṃ gatoyevā’’ti vadanti. So aḍḍhamāsakarājā nāma ahosi. Te samaggā sammodamānā rajjaṃ kārentā ekadivasaṃ uyyānaṃ gamiṃsu. Tattha kīḷitvā udayarājā aḍḍhamāsakarañño aṅke sīsaṃ katvā nipajji. Tasmiṃ niddaṃ okkante parivāramanussā kīḷānubhavanavasena tattha tattha agamaṃsu.

그때 왕이 그에게 “여보게 사람아, 이런 뙤약볕 속에 그곳에 가지 마라. 내가 네게 반 마사카를 주마”라고 말했다. “대왕이시여, 저는 당신의 말씀을 따르며 그것도 받겠지만, 원래의 재산도 버리지 않겠습니다. 제 걸음을 멈추지 않고 그것도 가지러 가겠습니다.” “여보게 사람아, 돌아오너라. 네게 1마사카를 주마, 2마사카를 주마” 이렇게 늘려가며 1억, 100억, 무량한 재산을 주겠다고 하며 “돌아오너라”라고 말했지만, 그는 “대왕이시여, 그것을 받고 나서 원래의 것도 가지겠습니다”라고만 말했다. 그 후 장자의 지위 등 여러 관직으로 유혹하다가 부왕의 지위까지 제안하자 비로소 “왕국의 절반을 네게 주마, 돌아오너라”는 말에 수락했다. 왕은 “가서 내 친구의 수염을 깎고 목욕시키고 장식하여 데려오너라”고 신하들에게 명령했다. 신하들은 그대로 했다. 왕은 왕국을 둘로 나누어 그에게 절반을 주었다. 사람들은 “그는 왕국의 절반을 받고서도 반 마사카에 대한 애착 때문에 북쪽을 향해 그것을 가지러 갔다”고 말한다. 그는 ‘반 마사카 왕’이라 불리게 되었다. 그들은 화합하고 기뻐하며 왕국을 통치하다가 어느 날 공원에 갔다. 그곳에서 즐기다가 우다야 왕은 반 마사카 왕의 무릎을 베고 누웠다. 그가 잠이 들자 수행원들은 유흥을 즐기기 위해 여기저기로 흩어졌다.

Aḍḍhamāsakarājā [Pg.427] ‘‘kiṃ me niccakālaṃ upaḍḍharajjena, imaṃ māretvā ahameva sakalarajjaṃ kāressāmī’’ti khaggaṃ abbāhitvā ‘‘paharissāmi na’’nti cintetvā puna ‘‘ayaṃ rājā maṃ daliddakapaṇaṃ manussaṃ attanā samānaṃ katvā mahante issariye patiṭṭhapesi, evarūpaṃ nāma yasadāyakaṃ māretvā rajjaṃ kāressāmīti mama icchā uppannā, ayuttaṃ vata me kamma’’nti satiṃ paṭilabhitvā asiṃ pavesesi. Athassa dutiyampi tatiyampi tatheva cittaṃ uppajji. Tato cintesi ‘‘idaṃ cittaṃ punappunaṃ uppajjamānaṃ maṃ pāpakamme niyojeyyā’’ti. So asiṃ bhūmiyaṃ khipitvā rājānaṃ uṭṭhāpetvā ‘‘khamāhi me, devā’’ti pādesu pati. ‘‘Nanu samma, tava mamantare doso natthī’’ti? ‘‘Atthi, mahārāja, ahaṃ idaṃ nāma akāsi’’nti. ‘‘Tena hi samma, khamāmi te, icchanto pana rajjaṃ kārehi, ahaṃ uparājā hutvā taṃ upaṭṭhahissāmī’’ti. So ‘‘na me, deva, rajjena attho, ayañhi taṇhā maṃ apāyesu nibbattāpessati, tava rajjaṃ tvameva gaṇha, ahaṃ pabbajissāmi, diṭṭhaṃ me kāmassa mūlaṃ, ayañhi saṅkappena vaḍḍhati, na dāni naṃ tato paṭṭhāya saṅkappessāmī’’ti udānento catutthaṃ gāthamāha –

반 마사카 왕은 “내가 언제까지나 왕국의 절반으로 만족할 것인가? 이 자를 죽이고 나 혼자 온 왕국을 통치하리라” 생각하며 칼을 빼 들고 “그를 치리라”고 마음먹었다. 그러나 다시 “이 왕은 가난하고 비천한 나를 자신과 동등하게 만들어 큰 권세에 머물게 하셨는데, 이런 영예를 주신 분을 죽이고 왕국을 다스리겠다는 욕망이 내게 생기다니, 참으로 내 행위가 옳지 않구나”라며 정신을 차리고 칼을 집어넣었다. 그러자 그에게 두 번, 세 번 똑같은 마음이 생겼다. 그러자 그는 생각했다. “이 마음이 반복해서 생겨나 나를 악행으로 이끄는구나.” 그는 칼을 땅에 던지고 왕을 깨워 “대왕이시여, 저를 용서하십시오”라며 발아래 엎드렸다. “여보게 친구여, 그대와 나 사이에 무슨 잘못이 있는가?” “대왕이시여, 제가 사실은 이런 일을 하려 했습니다.” “그렇다면 친구여, 그대를 용서하네. 원한다면 왕국 전체를 다스리게. 내가 부왕이 되어 그대를 보필하겠네.” 그는 “대왕이시여, 저는 왕국에 뜻이 없습니다. 이 갈애가 저를 악처에 떨어지게 할 것입니다. 당신의 왕국은 당신이 가지십시오. 저는 출가하겠습니다. 저는 욕망의 뿌리를 보았습니다. 이것은 사유(saṅkappa)로 인해 자라납니다. 이제부터는 그것을 사유하지 않겠습니다”라고 우다나를 읊으며 네 번째 게송을 읊었다.

39.

39.

‘‘Addasaṃ kāma te mūlaṃ, saṅkappā kāma jāyasi;

Na taṃ saṅkappayissāmi, evaṃ kāma na hehisī’’ti.

“욕망이여, 나는 너의 뿌리를 보았노라. 욕망이여, 너는 사유로부터 생겨난다. 나는 너를 사유하지 않으리니, 그러면 욕망이여, 너는 존재하지 않으리라.”

Tattha evanti evaṃ mamantare. Na hehisīti na uppajjissasīti.

거기서 ‘이와 같이(evaṃ)’는 ‘이와 같이 내 안에서’라는 뜻이다. ‘존재하지 않으리라(na hehisī)’는 ‘생겨나지 않으리라’는 뜻이다.

Evañca pana vatvā puna kāmesu anuyuñjantassa mahājanassa dhammaṃ desento pañcamaṃ gāthamāha –

이와 같이 말하고 나서, 다시 감각적 욕망에 전념하는 대중들에게 법을 설하며 다섯 번째 게송을 읊었다.

40.

40.

‘‘Appāpi kāmā na alaṃ, bahūhipi na tappati;

Ahahā bālalapanā, parivajjetha jaggato’’ti.

“작은 욕망들로도 충분하지 않고, 많은 욕망으로도 만족하지 못하네. 아아, 어리석은 자들의 헛된 소리여, 깨어 있는 자는 이를 멀리해야 하리.”

Tattha ahahāti saṃvegadīpanaṃ. Jaggatoti jagganto. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, imassa mahājanassa appakāpi vatthukāmakilesakāmā na alaṃ pariyattāva, bahūhipi ca tehi na tappateva, ‘‘aho ime mama rūpā mama saddā’’ti lapanato bālalapanā kāmā, ime vipassanaṃ vaḍḍhetvā bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto jagganto kulaputto parivajjetha, pariññāpahānābhisamayehi abhisametvā pajaheyyāti.

거기서 ‘아아(ahahā)’는 절박함(saṃvega)을 나타낸다. ‘깨어 있는 자(jaggato)’는 깨어 있는 사람을 말한다. 이 말의 의미는 다음과 같다. 대왕이시여, 이 대중들에게 아주 작은 물질적 욕망(vatthukāma)이나 번뇌의 욕망(kilesakāma)도 충분하지 않으며, 그것들이 많아도 결코 만족하지 못합니다. “아, 이것들은 나의 형색이고 나의 소리다”라고 지껄이는 어리석은 자들의 헛된 소리인 욕망들을, 위빳사나를 닦고 보리분법의 수행에 전념하여 깨어 있는 선남자는 멀리해야 합니다. 즉, 철저한 앎(pariññā), 버림(pahāna), 통찰(abhisamaya)을 통해 완전히 깨달아 버려야 한다는 것입니다.

Evaṃ [Pg.428] so mahājanassa dhammaṃ desetvā udayarājānaṃ rajjaṃ paṭicchāpetvā mahājanaṃ assumukhaṃ rodamānaṃ pahāya himavantaṃ pavisitvā pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā vihāsi. Tassa pabbajitakāle rājā taṃ udānaṃ sakalaṃ katvā udānento chaṭṭhaṃ gāthamāha –

이와 같이 이 아두마사까 왕은 대중에게 법을 설하고 우다야 왕에게 왕위를 전수한 뒤, 눈물 젖은 얼굴로 우는 대중을 뒤로하고 히말라야로 들어가 출가하여 선정과 신통을 얻으며 지냈다. 그가 출가했을 때 우다야 왕은 그 우다나(Udāna)를 온전하게 읊고자 여섯 번째 게송을 설했다.

41.

41.

‘‘Appassa kammassa phalaṃ mamedaṃ, udayo ajjhāgamā mahattapattaṃ;

Suladdhalābho vata māṇavassa, yo pabbajī kāmarāgaṃ pahāyā’’ti.

“이것은 나의 작은 선업의 결과이니, 우다야는 위대한 지위에 도달했도다. 감각적 탐욕을 버리고 출가한 저 젊은이는 참으로 얻기 어려운 이익을 얻었구나.”

Tattha udayoti attānaṃ sandhāya vadati. Mahattapattanti mahantabhāvappattaṃ vipulaṃ issariyaṃ ajjhāgamā. Māṇavassāti sattassa mayhaṃ sahāyassa suladdhalābho, yo kāmarāgaṃ pahāya pabbajitoti adhippāyenevamāha.

거기서 ‘우다야(udayo)’는 자신을 지칭하여 말한 것입니다. ‘마핫타빳땅(mahattapattaṃ)’은 위대한 상태에 도달한 광대한 권력을 얻었다는 뜻입니다. ‘마나왓사(māṇavassa)’는 ‘나의 친구인 그 사람에게 참으로 얻기 어려운 이득이 있으니, 그는 감각적 탐욕을 버리고 출가했다’는 뜻으로 이와 같이 말한 것입니다.

Imissā pana gāthāya na koci atthaṃ jānāti. Atha naṃ ekadivasaṃ aggamahesī gāthāya atthaṃ pucchi, rājā na kathesi. Eko panassa gaṅgamālo nāma maṅgalanhāpito, so rañño massuṃ karonto paṭhamaṃ khuraparikammaṃ katvā pacchā saṇḍāsena lomāni gaṇhāti, rañño ca khuraparikammakāle sukhaṃ hoti, lomaharaṇakāle dukkhaṃ. So paṭhamaṃ tassa varaṃ dātukāmo hoti, pacchā sīsacchedanamākaṅkhati. Athekadivasaṃ ‘‘bhadde, amhākaṃ gaṅgamālakappako bālo’’ti deviyā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘ki pana, deva, kātuṃ vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘paṭhamaṃ saṇḍāsena lomāni gahetvā pacchā khuraparikamma’’nti āha. Sā taṃ kappakaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, idāni rañño massukaraṇadivase paṭhamaṃ lomāni gahetvā pacchā khuraparikammaṃ kareyyāsi, raññā ca ‘varaṃ gaṇhāhī’ti vutte ‘aññena, deva, me attho natthi, tumhākaṃ udānagāthāya atthaṃ ācikkhathā’ti vadeyyāsi, ahaṃ te bahuṃ dhanaṃ dassāmī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā massukaraṇadivase paṭhamaṃ saṇḍāsaṃ gaṇhi. ‘‘Kiṃ, bhaṇe gaṅgamāla, apubbaṃ te karaṇa’’nti raññā vutte ‘‘deva, kappakā nāma apubbampi karontī’’ti vatvā paṭhamaṃ lomāni gahetvā pacchā khuraparikammaṃ akāsi. Rājā ‘‘varaṃ gaṇhāhī’’ti āha. ‘‘Deva, aññena me [Pg.429] attho natthi, tumhākaṃ udānagāthāya atthaṃ kathethā’’ti. Rājā attano daliddakāle kataṃ kathetuṃ lajjanto ‘‘tāta, iminā te varena ko attho, aññaṃ gaṇhāhī’’ti āha. ‘‘Etameva dehi, devā’’ti. So musāvādabhayena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā kummāsapiṇḍijātake vuttanayeneva sabbaṃ saṃvidahāpetvā ratanapallaṅke nisīditvā ‘‘ahaṃ gaṅgamāla, purimabhave imasmiṃyeva nagare’’ti sabbaṃ purimakiriyaṃ ācikkhitvā ‘‘iminā kāraṇena upaḍḍhagāthaṃ, ‘sahāyo pana me pabbajito, ahaṃ pamatto hutvā rajjameva kāremī’ti iminā kāraṇena pacchā upaḍḍhagāthaṃ vadāmī’’ti udānassa atthaṃ kathesi.

그러나 이 게송의 의미를 아무도 알지 못했습니다. 그러던 어느 날 왕비가 왕에게 게송의 의미를 물었으나 왕은 말해주지 않았습니다. 그런데 왕에게는 강가말라(Gaṅgamāla)라는 이름의 전속 이발사가 있었습니다. 그는 왕의 수염을 손질할 때 먼저 면도날로 다듬고 나중에 집게로 털을 뽑았습니다. 왕은 면도날로 다듬을 때는 편안했으나, 털을 뽑을 때는 고통스러웠습니다. 왕은 처음에는 그에게 상을 주고자 하다가도, 나중에는 그의 목을 베고 싶어 했습니다. 그러던 어느 날 왕은 왕비에게 “부인, 우리의 강가말라 이발사는 참으로 어리석소”라며 그 사연을 이야기했습니다. “대왕이시여, 어떻게 하는 것이 좋겠습니까?”라고 묻자, 왕은 “먼저 집게로 털을 뽑고 나중에 면도날로 다듬어야 하오”라고 말했습니다. 왕비는 그 이발사를 불러서 “얘야, 이제 왕의 수염을 손질하는 날에 먼저 털을 뽑고 나중에 면도날로 다듬어라. 그리고 왕께서 ‘소원을 빌어라’고 하시면, ‘대왕이시여, 다른 소원은 없습니다. 대왕께서 읊으시는 우다나 게송의 의미를 들려주십시오’라고 말해라. 내가 너에게 많은 재물을 주겠다”고 일렀습니다. 이발사는 “알겠습니다”라고 승낙하고, 수염을 손질하는 날에 먼저 집게를 들었습니다. 왕이 “이봐 강가말라, 왜 평소에 하지 않던 짓을 하느냐?”라고 묻자, 그는 “대왕이시여, 이발사들은 때로 새로운 짓도 합니다”라고 말하며 먼저 털을 뽑고 나중에 면도날로 다듬었습니다. 왕은 “소원을 빌어라”고 했습니다. 그는 “대왕이시여, 저는 다른 소원은 없습니다. 대왕의 우다나 게송의 의미를 말씀해 주십시오”라고 청했습니다. 왕은 자신이 가난했던 시절의 일을 말하기가 부끄러워 “얘야, 그 소원이 너에게 무슨 소용이 있겠느냐, 다른 소원을 빌어라”고 했습니다. 그는 “대왕이시여, 오직 그것만을 주십시오”라고 고집했습니다. 왕은 거짓말을 하게 될까 두려워 “알았다”고 승낙하고, 쿰마사삔디 자타카(Kummāsapiṇḍijātaka)에서 설한 방식대로 모두 준비하게 한 뒤 보배 보좌에 앉아 “강가말라야, 나는 전생에 바로 이 바라나시 성에서...”라며 과거의 모든 행적을 들려주었습니다. 그리고 “이러한 까닭으로 게송의 앞부분을 읊었고, ‘나의 친구는 출가했는데 나는 방일하여 왕 노릇이나 하고 있구나’라는 까닭으로 게송의 뒷부분을 읊는 것이다”라며 우다나의 의미를 설명해 주었습니다.

Taṃ sutvā kappako ‘‘upaḍḍhuposathakammena kira raññā ayaṃ sampatti laddhā, kusalaṃ nāma kātabbameva, yaṃnūnāhaṃ pabbajitvā attano patiṭṭhaṃ kareyya’’nti cintetvā ñātibhogaparivaṭṭaṃ pahāya rājānaṃ pabbajjaṃ anujānāpetvā himavantaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā tilakkhaṇaṃ āropento vipassanaṃ vaḍḍhetvā paccekabodhiṃ patvā iddhiyā nibbattapattacīvaradharo gandhamādanapabbate pañcachabbassāni vasitvā ‘‘bārāṇasirājānaṃ olokessāmī’’ti ākāsenāgantvā uyyāne maṅgalasilāyaṃ nisīdi. Uyyānapālo sañjānitvā gantvā rañño ārocesi ‘‘deva, gaṅgamālo paccekabuddho hutvā ākāsenāgantvā uyyāne nisinno’’ti. Rājā taṃ sutvā ‘‘paccekabuddhaṃ vandissāmī’’ti vegena nikkhami. Rājamātā ca puttena saddhiṃyeva nikkhami. Rājā uyyānaṃ pavisitvā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ parisāya. So raññā saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto ‘‘kiṃ, brahmadatta, appamattosi, dhammena rajjaṃ kāresi, dānādīni puññāni karosī’’ti rājānaṃ kulanāmena ālapitvā paṭisanthāraṃ karoti. Taṃ sutvā rañño mātā ‘‘ayaṃ hīnajacco malamajjako nhāpitaputto attānaṃ na jānāti, mama puttaṃ pathavissaraṃ jātikhattiyaṃ ‘brahmadattā’ti nāmenālapatī’’ti kujjhitvā sattamaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 이발사는 ‘왕은 반나절 동안 포살을 지킨 공덕으로 이와 같은 영광을 얻었구나. 공덕이란 참으로 지어야 하는 것이로다. 나도 출가하여 스스로의 의지처를 삼으리라’고 생각하고는, 대대로 이어온 재산을 뒤로하고 왕에게 출가를 허락받았습니다. 그는 히말라야로 가서 선인(仙人)의 출가를 하여 세 가지 특성(삼법인)을 명상하며 위빳사나를 닦아 벽지불(Paccekabuddha)이 되었습니다. 그는 신통으로 생겨난 발우와 가사를 수하고 간다마다나 산에서 5~6년을 머물다가 ‘바라나시 왕을 보러 가리라’ 생각하고 허공을 날아와 왕실 정원의 상서로운 돌판 위에 앉았습니다. 정원지기가 그를 알아보고 왕에게 가서 “대왕이시여, 강가말라가 벽지불이 되어 허공을 날아와 정원에 앉아 계십니다”라고 보고했습니다. 왕은 그 말을 듣고 “벽지불께 예배드려야겠다”며 급히 나섰습니다. 왕의 어머니도 아들과 함께 나섰습니다. 왕은 정원에 들어가 그에게 예배하고 권속들과 함께 한 곁에 앉았습니다. 벽지불은 왕과 인사를 나누며 “브라흐마닷타여, 방일하지는 않는가? 법으로써 나라를 다스리고 보시 등의 공덕을 짓고 있는가?”라고 왕의 가문 이름을 부르며 문안했습니다. 그 소리를 듣고 왕의 어머니는 “이 비천한 태생의 때 묻은 이발사 자식이 제 분수도 모르고, 대지의 주인인 내 아들을 ‘브라흐마닷타’라고 이름으로 부르다니”라며 분노하여 일곱 번째 게송을 읊었습니다.

42.

42.

‘‘Tapasā pajahanti pāpakammaṃ, tapasā nhāpitakumbhakārabhāvaṃ;

Tapasā abhibhuyya gaṅgamāla, nāmenālapasajja brahmadattā’’ti.

“수행으로 악업을 버리고, 수행으로 이발사와 옹기장이라는 신분을 버린다 하거늘, 강가말라여, 그대는 수행으로 신분을 극복했다 하여 감히 브라흐마닷타를 이름으로 부르는가?”

Tassattho [Pg.430] – ime tāva sattā tapasā attanā katena tapoguṇena pāpakammaṃ jahanti, kiṃ panete tapasā nhāpitakumbhakārabhāvampi jahanti, yaṃ tvaṃ gaṅgamāla, attano tapasā abhibhuyya mama puttaṃ brahmadattaṃ nāmenālapasi, patirūpaṃ nu te etanti?

그 뜻은 이러합니다. ‘이 중생들이 우선 스스로 닦은 수행의 덕으로 악업을 버린다고 치자. 그렇다면 수행으로써 이발사나 옹기장이라는 신분까지도 버릴 수 있다는 말이냐? 강가말라여, 그대가 자신의 수행으로 신분을 극복했다 하여 내 아들 브라흐마닷타를 이름으로 부르는데, 그것이 그대에게 적절한 일이란 말이냐?’

Rājā mātaraṃ vāretvā paccekabuddhassa guṇaṃ pakāsento aṭṭhamaṃ gāthamāha –

왕은 어머니를 만류하고 벽지불의 공덕을 밝히며 여덟 번째 게송을 읊었습니다.

43.

43.

‘‘Sandiṭṭhikameva amma passatha, khantīsoraccassa ayaṃ vipāko;

Yo sabbajanassa vanditohu, taṃ vandāma sarājikā samaccā’’ti.

“어머니, 현세에 나타난 결과를 보십시오. 이것이 바로 인내와 온화함의 과보입니다. 모든 사람이 예배하는 분께, 우리도 왕과 대신들과 함께 예배드립시다.”

Tattha khantīsoraccassāti adhivāsanakhantiyā ca soraccassa ca. Taṃ vandāmāti taṃ idāni mayaṃ sarājikā samaccā sabbe vandāma, passatha amma, khantīsoraccānaṃ vipākanti.

거기서 '칸띠소랏캇사(khantīsoraccassa)'는 받아들이는 인내와 온화함의 과보라는 뜻입니다. '땅 완다마(taṃ vandāma)'는 '이제 우리 모두가 왕과 대신들과 함께 그분께 예배드립시다. 어머니, 인내와 온화함의 과보를 보십시오'라는 뜻입니다.

Raññā mātari vāritāya sesamahājano uṭṭhahitvā ‘‘ayuttaṃ vata, deva, evarūpassa hīnajaccassa tumhe nāmenālapana’’nti āha. Rājā mahājanampi paṭibāhitvā tassa guṇakathaṃ kathetuṃ osānagāthamāha –

왕이 어머니를 제지하자 나머지 사람들은 일어나서 "대왕이시여, 이토록 천한 태생의 자가 당신을 이름으로 부르는 것은 참으로 부당합니다"라고 말했습니다. 왕은 그 사람들도 물리치고 벽지불의 공덕을 찬양하기 위해 마지막 게송을 읊었습니다.

44.

44.

‘‘Mā kiñci avacuttha gaṅgamālaṃ, muninaṃ monapathesu sikkhamānaṃ;

Eso hi atari aṇṇavaṃ, yaṃ taritvā caranti vītasokā’’ti.

"강가말라에 대해 어떤 말도 하지 마십시오. 그는 성자들의 침묵의 길에서 수행하고 있습니다. 그는 진실로 슬픔을 벗어난 성자들이 건너서 유행(遊行)하는 저 바다(윤회)를 건넜습니다."

Tattha muninanti agārikānagārikasekkhāsekkhapaccekamunīsu paccekamuniṃ. Monapathesu sikkhamānanti pubbabhāgapaṭipadābodhipakkhiyadhammasaṅkhātesu monapathesu sikkhamānaṃ. Aṇṇavanti saṃsāramahāsamuddaṃ.

거기서 '무니낭(muninaṃ)'은 재가자, 출가자, 유학(有學), 무학(無學), 벽지불의 성자들 중 벽지불을 의미합니다. '모나빠테수 식카마낭(monapathesu sikkhamānaṃ)'은 예비 단계의 수행인 보리분법이라 일컬어지는 성자들의 길에서 수행하는 것을 의미합니다. '안나왕(aṇṇavaṃ)'은 윤회의 거대한 바다를 의미합니다.

Evañca pana vatvā rājā paccekabuddhaṃ vanditvā ‘‘bhante, mayhaṃ mātu khamathā’’ti āha. ‘‘Khamāmi, mahārājā’’ti. Rājaparisāpi naṃ khamāpesi. Rājā attānaṃ nissāya vasanatthāya paṭiññaṃ yāci. Paccekabuddho pana paṭiññaṃ adatvā sarājikāya [Pg.431] parisāya passantiyāva ākāse ṭhatvā rañño ovādaṃ datvā gandhamādanameva gato.

왕은 이렇게 말하고 나서 벽지불께 절을 올리고 "존자시여, 제 어머니를 용서해 주십시오"라고 말했습니다. "대왕이여, 용서합니다"라고 벽지불이 대답했습니다. 왕의 무리들도 그에게 용서를 구했습니다. 왕은 자신을 의지하여 머물러 달라고 승낙을 요청했습니다. 그러나 벽지불은 승낙하지 않고, 왕을 포함한 무리들이 지켜보는 가운데 공중에 머물며 왕에게 훈계를 준 뒤에 간다마다나 산으로 떠나갔습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evañca upāsakā uposathavāso nāma vasitabbayuttako’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccekabuddho parinibbāyi, aḍḍhamāsakarājā ānando ahosi, rañño mātā mahāmāyā, aggamahesī rāhulamātā, udayarājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 설하신 후 "재가신도들이여, 이와 같이 포살을 지키는 것은 참으로 마땅한 일이다"라고 말씀하시고 자타카를 결합하셨습니다. "그때 그 벽지불은 반열반하셨고, 앗다마사카 왕은 아난다였으며, 왕의 어머니는 마하마야였고, 제1왕비는 라훌라의 어머니였으며, 우다야 왕은 바로 나였다"라고 하셨습니다.

Gaṅgamālajātakavaṇṇanā pañcamā.

강가말라 자타카 주석이 다섯 번째로 끝났다.

[422] 6. Cetiyajātakavaṇṇanā

[422] 6. 체티야 자타카 주석

Dhammo have hato hantīti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa pathavipavesanaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi divase bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto musāvādaṃ katvā pathaviṃ paviṭṭho avīciparāyaṇo jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi pathaviṃ paviṭṭhoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'참으로 법은 파괴되면 [파괴한 자를] 파괴한다'라는 이 게송은 스승께서 제타숲에 머무실 때 데바닷타가 대지 속으로 빠져 들어간 것을 인연으로 설하신 것입니다. 그날 비구들은 법당에 모여 대화를 나누었습니다. "도반들이여, 데바닷타는 거짓말을 하여 땅속으로 빠져 들어갔고 아비지옥에 떨어지게 되었습니다." 스승께서 오셔서 "비구들이여, 지금 무슨 대화를 나누며 앉아 있는가?"라고 물으시고 "이런 대화입니다"라고 대답하자, "비구들이여, 지금뿐만 아니라 과거에도 그는 대지 속으로 빠져 들어갔었다"라고 말씀하시고 과거사를 설하셨습니다.

Atīte paṭhamakappe mahāsammato nāma rājā asaṅkhyeyyāyuko ahosi. Tassa putto rojo nāma, tassa putto vararojo nāma, tassa putto kalyāṇo nāma, kalyāṇassa putto varakalyāṇo nāma, varakalyāṇassa putto uposatho nāma, uposathassa putto varauposatho nāma, varauposathassa putto mandhātā nāma, mandhātussa putto varamandhātā nāma, varamandhātussa putto varo nāma, varassa putto upavaro nāma ahosi, uparivarotipi tasseva nāmaṃ. So cetiyaraṭṭhe sotthiyanagare rajjaṃ kāresi, catūhi rājiddhīhi samannāgato ahosi uparicaro ākāsagāmī, cattāro naṃ devaputtā catūsu disāsu khaggahatthā rakkhanti, kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho. Tassa kapilo nāma brāhmaṇo [Pg.432] purohito ahosi. Kapilabrāhmaṇassa pana kaniṭṭho korakalambo nāma raññā saddhiṃ ekācariyakule uggahitasippo bālasahāyo. So tassa kumārakāleyeva ‘‘ahaṃ rajjaṃ patvā tuyhaṃ purohitaṭṭhānaṃ dassāmī’’ti paṭijāni. So rajjaṃ patvā pitu purohitaṃ kapilabrāhmaṇaṃ purohitaṭṭhānato cāvetuṃ nāsakkhi. Purohite pana attano upaṭṭhānaṃ āgacchante tasmiṃ gāravena apacitākāraṃ dassesi. Brāhmaṇo taṃ sallakkhetvā ‘‘rajjaṃ nāma samavayehi saddhiṃ suparihāraṃ hoti, ahaṃ rājānaṃ āpucchitvā pabbajissāmī’’ti cintetvā ‘‘deva, ahaṃ mahallako, gehe kumārako atthi, taṃ purohitaṃ karohi, ahaṃ pabbajissāmī’’ti rājānaṃ anujānāpetvā puttaṃ purohitaṭṭhāne ṭhapāpetvā rājuyyānaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā puttaṃ nissāya tattheva vāsaṃ kappesi.

과거 겁의 초기에 마하삼마타라는 왕이 헤아릴 수 없는 수명을 누렸습니다. 그의 아들은 로자이고, 그의 아들은 와라로자이며, 그의 아들은 깔리아나이고, 깔리아나의 아들은 와라깔리아나이며, 와라깔리아나의 아들은 우뽀사타이고, 우뽀사타의 아들은 와라우뽀사타이며, 와라우뽀사타의 아들은 만다따이고, 만다따의 아들은 와라만다따이며, 와라만다따의 아들은 와라이고, 와라의 아들은 우빠바라였습니다. 우빠리와라 또한 그의 이름이었습니다. 그는 체티야 국의 소티야 성에서 나라를 다스렸으며, 네 가지 왕의 신통을 갖추고 공중을 다녔습니다. 네 명의 천자가 네 방향에서 칼을 들고 그를 보호했으며, 몸에서는 백단향 향기가 나고 입에서는 청연화 향기가 났습니다. 그에게는 카필라라는 바라문 제관(purohita)이 있었습니다. 카필라 바라문의 남동생인 코라칼람바는 왕과 함께 같은 스승의 문하에서 기술을 배운 어릴 적 친구였습니다. 왕은 왕자 시절에 "내가 왕위에 오르면 너에게 제관의 직위를 주겠다"고 약속했습니다. 그가 왕위에 올랐으나 부친의 제관이었던 카필라 바라문을 그 직위에서 물러나게 할 수는 없었습니다. 그러나 제관이 자신을 배알하러 올 때 그에게 공경하는 모습을 보이지 않았습니다. 바라문은 그것을 알아차리고 "왕이란 비슷한 또래들과 함께 즐거움을 누리며 잘 지내야 하는 법이다. 나는 왕에게 하직을 고하고 출가하겠다"라고 생각했습니다. 그리고 "대왕이여, 저는 늙었습니다. 집에 아들이 있으니 그를 제관으로 삼아 주십시오. 저는 출가하겠습니다"라고 왕의 허락을 받고, 아들을 제관직에 앉힌 뒤 왕의 동산으로 들어가 선인으로 출가하여 선정과 신통을 얻었으며, 아들을 의지하며 그 동산에서 지냈습니다.

Korakalambo ‘‘ayaṃ pabbajantopi na mayhaṃ ṭhānantaraṃ dāpesī’’ti bhātari āghātaṃ bandhitvā ekadivasaṃ sukhakathāya nisinnasamaye raññā ‘‘korakalamba kiṃ tvaṃ purohitaṭṭhānaṃ na karosī’’ti vutte ‘‘āma, deva, na karomi, bhātā me karotī’’ti āha. ‘‘Nanu te bhātā pabbajito’’ti? ‘‘Āma pabbajito, ṭhānantaraṃ pana puttassa dāpesī’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ karohī’’ti? ‘‘Deva, paveṇiyā āgataṃ ṭhānantaraṃ mama bhātaraṃ apanetvā na sakkā mayā kātu’’nti. ‘‘Evaṃ sante ahaṃ taṃ mahallakaṃ katvā bhātaraṃ te kaniṭṭhaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Kathaṃ, devā’’ti? ‘‘Musāvādaṃ katvā’’ti. ‘‘Kiṃ deva, na jānātha, yadā mama bhātā mahantena abbhutadhammena samannāgato vijjādharo, so abbhutadhammena tumhe vañcessati, cattāro devaputte antarahite viya karissati, kāyato ca mukhato ca sugandhaṃ duggandhaṃ viya karissati, tumhe ākāsā otāretvā bhūmiyaṃ ṭhite viya karissati, tumhe pathaviṃ pavisantā viya bhavissatha, tadā tumhākaṃ kathāya patiṭṭhātuṃ na sakkhissathā’’ti. ‘‘Tvaṃ evaṃ saññaṃ mā kari, ahaṃ kātuṃ sakkhissāmī’’ti. ‘‘Kadā karissatha, devā’’ti? ‘‘Ito sattame divase’’ti. Sā kathā sakalanagare pākaṭā ahosi. ‘‘Rājā kira musāvādaṃ katvā mahallakaṃ khuddakaṃ, khuddakaṃ mahallakaṃ karissati, ṭhānantaraṃ khuddakassa dāpessati, kīdiso nu kho musāvādo nāma, kiṃ nīlako, udāhu [Pg.433] pītakādīsu aññataravaṇṇo’’ti evaṃ mahājanassa vitakko udapādi. Tadā kira lokassa saccavādīkālo, ‘‘musāvādo nāma evarūpo’’ti na jānanti.

코라칼람바는 '이 형님은 출가하면서도 나에게 직위를 주지 않는구나'라며 형에게 원한을 품었다. 어느 날 편안하게 대화를 나누던 중에 왕이 '코라칼람바여, 왜 그대는 제관(Purohita)의 직무를 수행하지 않는가?'라고 묻자 '그렇습니다 대왕이여, 저는 하지 않습니다. 제 형이 하고 있습니다'라고 대답했다. '그대의 형은 출가하지 않았는가?' '네, 출가했습니다. 하지만 직위를 아들에게 주었습니다.' '그렇다면 그대가 하라.' '대왕이여, 가문 대대로 전해 내려오는 직위에서 제 형을 몰아내고 제가 할 수는 없습니다.' '그렇다면 내가 형을 동생으로 만들고 그대를 형으로 만들어 주겠다.' '어떻게 말입니까, 대왕이여?' '거짓말을 해서이다.' '대왕이여, 모르십니까? 제 형은 거대한 신통력을 갖춘 비자다라(신통수행자)입니다. 그는 신통력으로 대왕을 속일 것입니다. 네 명의 천자를 사라지게 할 것이고, 몸과 입의 향기를 악취로 변하게 할 것이며, 대왕을 공중에서 내려오게 하여 땅 위에 서 있게 할 것이고, 대왕은 땅속으로 빠져 들어가는 것처럼 될 것입니다. 그때 대왕께서는 하신 말씀을 지탱할 수 없게 될 것입니다.' '그대는 그런 걱정을 하지 마라. 나는 할 수 있다.' '대왕이여, 언제 하시겠습니까?' '지금부터 7일째 되는 날이다.' 그 이야기는 성안 전체에 퍼졌다. '왕께서 거짓말을 하여 연장자를 연소자로, 연소자를 연장자로 만들고 연소자에게 직위를 주려 하신단다. 도대체 거짓말이라는 것이 어떤 것일까? 푸른색일까, 아니면 노란색 등 다른 색깔일까?' 이렇게 대중들 사이에 의문이 생겨났다. 그때는 세상 사람들이 진실만을 말하던 때라 '거짓말이란 이런 것이다'라는 것을 전혀 알지 못했기 때문이었다.

Purohitaputtopi taṃ kathaṃ sutvā pitu santikaṃ gantvā kathesi ‘‘tāta, rājā kira musāvādaṃ katvā tumhe khuddake katvā amhākaṃ ṭhānantaraṃ mama cūḷapitussa dassatī’’ti. ‘‘Tāta, rājā musāvādaṃ katvāpi amhākaṃ ṭhānantaraṃ harituṃ na sakkhissati. Kataradivase pana karissatī’’ti? ‘‘Ito kira sattame divase’’ti. ‘‘Tena hi tadā mayhaṃ āroceyyāsī’’ti. Sattame divase mahājanā ‘‘musāvādaṃ passissāmā’’ti rājaṅgaṇe sannipatitvā mañcātimañce bandhitvā aṭṭhaṃsu. Kumāro gantvā pitu ārocesi. Rājā alaṅkatapaṭiyatto nikkhamma mahājanamajjhe rājaṅgaṇe ākāse aṭṭhāsi. Tāpaso ākāsenāgantvā rañño purato nisīdanacammaṃ attharitvā ākāse pallaṅkena nisīditvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ mahārāja, musāvādaṃ katvā khuddakaṃ mahallakaṃ katvā tassa ṭhānantaraṃ dātukāmosī’’ti? ‘‘Āma ācariya, evaṃ me kathita’’nti. Atha naṃ so ovadanto ‘‘mahārāja, musāvādo nāma bhāriyo guṇaparidhaṃsako catūsu apāyesu nibbattāpeti. Rājā nāma musāvādaṃ karonto dhammaṃ hanati, so dhammaṃ hanitvā sayameva haññatī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

제관의 아들도 그 이야기를 듣고 아버지에게 가서 말했습니다. “아버지, 왕께서 거짓말을 하여 아버지를 동생으로 만들고 우리의 관직을 저의 숙부님께 주려고 하신답니다.” “얘야, 왕이 거짓말을 한다 해도 우리의 관직을 빼앗을 수는 없을 것이다. 그런데 언제 그렇게 하신다더냐?” “지금부터 7일째 되는 날이라고 합니다.” “그렇다면 그때 나에게 알려다오.” 7일째 되는 날, 많은 사람들이 ‘거짓말하는 것을 구경하자’며 왕궁 뜰에 모여 층층이 좌대를 마련하고 섰습니다. 그 소년(제관의 아들)이 가서 아버지에게 알렸습니다. 왕은 장엄하게 장식하고 나와서 대중의 한가운데인 왕궁 뜰 허공에 섰습니다. 수행자는 허공으로 와서 왕의 앞에 앉을 가죽을 펴고 허공에 가부좌를 틀고 앉아 물었습니다. “대왕이여, 정말로 당신이 거짓말을 하여 형을 동생으로 만들고 그의 관직을 주고자 합니까?” “그렇소, 스승이여. 내가 그렇게 말했소.” 그러자 그를 훈계하며 “대왕이여, 거짓말이라는 것은 중대한 것이며 덕을 파괴하고 네 가지 악도에 태어나게 합니다. 왕이라는 자가 거짓말을 하는 것은 법(Dhamma)을 해치는 것이니, 그는 법을 해치고 스스로를 해치는(죽이는) 것이 될 것입니다”라고 말하고 첫 번째 게송을 읊었습니다.

45.

45.

‘‘Dhammo have hato hanti, nāhato hanti kiñcanaṃ;

Tasmā hi dhammaṃ na hane, mā tvaṃ dhammo hato hanī’’ti.

“법은 진실로 파괴된 자를 죽이고, 파괴되지 않은 자는 누구도 죽이지 않는다. 그러므로 법을 파괴하지 마라. 파괴된 법이 그대를 죽이지 않게 하라.”

Tattha dhammoti jeṭṭhāpacāyanadhammo idhādhippeto.

여기서 ‘법’이란 연장자를 공경하는 도리를 말한다.

Atha naṃ uttaripi ovadanto ‘‘sace, mahārāja, musāvādaṃ karissasi, catasso iddhiyo antaradhāyissantī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

그런 다음 그를 더욱 훈계하며 “대왕이여, 만약 당신이 거짓말을 한다면, 네 가지 신통력이 사라질 것입니다”라고 말하고 두 번째 게송을 읊었습니다.

46.

46.

‘‘Alikaṃ bhāsamānassa, apakkamanti devatā;

Pūtikañca mukhaṃ vāti, sakaṭṭhānā ca dhaṃsati;

Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare’’ti.

“거짓을 말하는 자에게서는 신들이 떠나가고, 입에서는 악취가 나며, 자신의 자리에서 추락한다. 알고서 질문을 받았음에도 그것을 다르게 말하는 자는 그러하다.”

Tattha [Pg.434] apakkamanti devatāti mahārāja, sace alikaṃ bhaṇissasi, cattāro devaputtā ārakkhaṃ chaḍḍetvā antaradhāyissantīti adhippāyenetaṃ vadati. Pūtikañca mukhaṃ vātīti mukhañca te kāyo ca ubho pūtigandhaṃ vāyissantīti sandhāyāha. Sakaṭṭhānā ca dhaṃsatīti ākāsato bhassitvā pathaviṃ pavisissasīti dīpento evamāha.

거기서 ‘신들이 떠나간다’는 것은 ‘대왕이여, 만약 거짓을 말한다면 네 수호신이 보호를 포기하고 사라질 것’이라는 뜻으로 말한 것입니다. ‘입에서 악취가 난다’는 것은 그대의 입과 몸 양쪽에서 썩은 냄새가 날 것임을 염두에 두고 한 말입니다. ‘자신의 자리에서 추락한다’는 것은 허공에서 떨어져 땅으로 들어갈 것임을 나타내며 이와 같이 말한 것입니다.

Taṃ sutvā rājā bhīto korakalambaṃ olokesi. Atha naṃ so ‘‘mā bhāyi, mahārāja, nanu mayā paṭhamameva tumhākaṃ etaṃ kathita’’nti āha. Rājā kapilassa vacanaṃ sutvāpi anādiyitvā attanā kathitameva purato karonto ‘‘tvaṃsi, bhante, kaniṭṭho, korakalambo jeṭṭho’’ti āha. Athassa saha musāvādena cattāro devaputtā ‘‘tādisassa musāvādino ārakkhaṃ na gaṇhissāmā’’ti khagge pādamūle chaḍḍetvā antaradhāyiṃsu, mukhaṃ bhinnakukkuṭaṇḍapūti viya, kāyo vivaṭavaccakuṭī viya duggandhaṃ vāyi, ākāsato bhassitvā pathaviyaṃ patiṭṭhahi, catassopi iddhiyo parihāyiṃsu. Atha naṃ mahāpurohito ‘‘mā bhāyi, mahārāja, sace saccaṃ bhaṇissasi, sabbaṃ te pākatikaṃ karissāmī’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕은 두려워하며 코라칼람바를 바라보았습니다. 그러자 그는 “대왕이여, 두려워하지 마십시오. 제가 이미 당신에게 그렇게 말하지 않았습니까?”라고 말했습니다. 왕은 카필라의 말을 듣고도 무시하고 자신이 했던 말만을 내세우며 “존자여, 당신이 동생이고 코라칼람바가 형입니다”라고 말했습니다. 그러자 거짓말과 동시에 네 수호신은 “그런 거짓말쟁이는 보호하지 않겠다”며 칼을 발치에 던져두고 사라졌습니다. 입에서는 깨진 달걀 썩은 듯한 냄새가 났고, 몸에서는 열린 변소 같은 악취가 풍겼으며, 허공에서 떨어져 땅에 섰고, 네 가지 신통력도 모두 사라졌습니다. 그러자 대제관이 “대왕이여, 두려워하지 마십시오. 만약 당신이 진실을 말한다면 제가 모든 것을 이전처럼 되돌려 놓겠습니다”라고 말하며 세 번째 게송을 읊었습니다.

47.

47.

‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure;

Musā ce bhāsase rāja, bhūmiyaṃ tiṭṭha cetiyā’’ti.

“대왕이여, 만약 진실을 말한다면 예전처럼 되리라. 대왕이여, 만약 거짓을 말한다면 땅 위에 서게 되리라, 체티야여.”

Tattha bhūmiyaṃ tiṭṭhāti bhūmiyaṃyeva patiṭṭha, puna ākāsaṃ laṅghituṃ na sakkhissasīti attho.

거기서 ‘땅 위에 서게 되리라’는 것은 땅에 그대로 머물러 다시는 허공으로 솟아오를 수 없을 것이라는 뜻입니다.

So ‘‘passa, mahārāja, paṭhamaṃ musāvādeneva te catasso iddhiyo antarahitā, sallakkhehi, idānipi sakkā pākatikaṃ kātu’’nti vuttopi ‘‘evaṃ vatvā tumhe maṃ vañcetukāmā’’ti dutiyampi musāvādaṃ bhaṇitvā yāva gopphakā pathaviṃ pāvisi. Atha naṃ punapi brāhmaṇo ‘‘sallakkhehi, mahārāja, idānipi sakkā pākatikaṃ kātu’’nti vatvā catutthaṃ gāthamāha –

그가 ‘보십시오 대왕이여, 먼저 거짓말 때문에 대왕의 네 가지 신통력이 사라졌습니다. 명심하십시오. 지금이라도 예전처럼 되돌릴 수 있습니다’라고 말했음에도, 왕은 ‘이렇게 말하며 당신들은 나를 속이려 하는군요’라며 두 번째로 거짓말을 하여 발목까지 땅속으로 가라앉았습니다. 그러자 바라문은 다시 ‘명심하십시오 대왕이여, 지금이라도 예전처럼 되돌릴 수 있습니다’라고 말하며 네 번째 게송을 읊었습니다.

48.

48.

‘‘Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassati;

Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare’’ti.

‘알면서 질문을 받고서 그것을 다르게 설명하는 자에게는, 때가 아닐 때 비가 내리고 제때에는 비가 내리지 않는다.’

Tattha [Pg.435] tassāti yo jānanto pucchitaṃ pañhaṃ musāvādaṃ katvā aññathā byākaroti, tassa rañño vijite devo yuttakāle avassitvā akāle vassatīti attho.

거기서 ‘그에게는’이란 알면서 질문을 받았을 때 거짓말을 하여 다르게 대답하는 그 왕의 영토에서는, 하늘이 적절한 때에 비를 내리지 않고 때가 아닐 때 비를 내린다는 뜻입니다.

Atha naṃ punapi musāvādaphalena yāva jaṅghā pathaviṃ paviṭṭhaṃ ‘‘sallakkhehi, mahārājā’’ti vatvā pañcamaṃ gāthamāha –

그 후 다시 거짓말의 과보로 종아리까지 땅속에 가라앉은 그에게 ‘명심하십시오 대왕이여’라고 말하며 다섯 번째 게송을 읊었습니다.

49.

49.

‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure;

Musā ce bhāsase rāja, bhūmiṃ pavisa cetiyā’’ti.

‘대왕이여, 만약 진실을 말한다면 예전처럼 되리라. 대왕이여, 만약 거짓을 말한다면 땅속으로 들어가리라, 체티야여.’

So tatiyampi ‘‘tvaṃsi, bhante, kaniṭṭho, jeṭṭho korakalambo’’ti musāvādameva katvā yāva jāṇukā pathaviṃ pāvisi. Atha naṃ punapi ‘‘sallakkhehi, mahārājā’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –

그는 세 번째로 ‘존자여, 당신이 동생이고 형은 코라칼람바입니다’라고 거짓말만을 하여 무릎까지 땅속으로 가라앉았습니다. 그러자 그에게 다시 ‘명심하십시오 대왕이여’라고 말하며 두 편의 게송을 읊었습니다.

50.

50.

‘‘Jivhā tassa dvidhā hoti, uragasseva disampati;

Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare.

‘알면서 질문을 받고서 그것을 다르게 설명하는 자는, 세상의 주인이여, 그의 혀가 뱀의 혀처럼 두 갈래가 되리라.’

51.

51.

‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure;

Musā ce bhāsase rāja, bhiyyo pavisa cetiyā’’ti.

‘대왕이여, 만약 진실을 말한다면 예전처럼 되리라. 대왕이여, 만약 거짓을 말한다면 더 깊이 땅속으로 들어가리라, 체티야여.’

Imā dve gāthā vatvā ‘‘idāni sakkā pākatikaṃ kātu’’nti āha. Rājā tassa vacanaṃ sutvāpi anādiyitvā ‘‘tvaṃsi, bhante, kaniṭṭho, jeṭṭho korakalambo’’ti catutthampi musāvādaṃ katvā yāva kaṭito pathaviṃ pāvisi. Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘sallakkhehi, mahārājā’’ti vatvā puna dve gāthā abhāsi –

이 두 게송을 읊고 ‘지금이라도 예전처럼 되돌릴 수 있습니다’라고 말했습니다. 왕은 그의 말을 듣고도 무시하고 ‘존자여, 당신이 동생이고 형은 코라칼람바입니다’라고 네 번째로 거짓말을 하여 허리까지 땅속으로 가라앉았습니다. 그러자 바라문은 ‘명심하십시오 대왕이여’라고 말하며 다시 두 편의 게송을 읊었습니다.

52.

52.

‘‘Jivhā tassa na bhavati, macchasseva disampati;

Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare.

‘알면서 질문을 받고서 그것을 다르게 설명하는 자는, 세상의 주인이여, 물고기처럼 그에게 혀가 없게 되리라.’

53.

53.

‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure;

Musā ce bhāsase rāja, bhiyyo pavisa cetiyā’’ti.

‘대왕이여, 만약 진실을 말한다면 예전처럼 되리라. 대왕이여, 만약 거짓을 말한다면 더 깊이 땅속으로 들어가리라, 체티야여.’

Tattha macchassevāti nibbattanibbattaṭṭhāne musāvādino macchassa viya kathanasamatthā jivhā na hoti, mūgova hotīti attho.

거기서 ‘물고기처럼’이란 태어나는 곳마다 거짓말쟁이는 물고기처럼 말할 능력이 있는 혀가 없어서 벙어리가 된다는 뜻입니다.

So pañcamampi ‘‘tvaṃsi kaniṭṭho, jeṭṭho korakalambo’’ti musāvādaṃ katvā yāva nābhito pathaviṃ pāvisi. Atha naṃ brāhmaṇo punapi ‘‘sallakkhehi, mahārājā’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –

그는 다섯 번째로 ‘존자여, 당신이 동생이고 형은 코라칼람바입니다’라고 거짓말을 하여 배꼽까지 땅속으로 가라앉았습니다. 그러자 바라문은 다시 ‘명심하십시오 대왕이여’라고 말하며 두 편의 게송을 읊었습니다.

54.

54.

‘‘Thiyova [Pg.436] tassa jāyanti, na pumā jāyare kule;

Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare.

‘알면서 질문을 받고서 그것을 다르게 설명하는 자의 가문에는 여자들만 태어나고 남자들은 태어나지 않으리라.’

55.

55.

‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure;

Musā ce bhāsase rāja, bhiyyo pavisa cetiyā’’ti.

‘대왕이여, 만약 진실을 말한다면 예전처럼 되리라. 대왕이여, 만약 거짓을 말한다면 더 깊이 땅속으로 들어가리라, 체티야여.’

Tattha thiyovāti nibbattanibbattaṭṭhāne musāvādissa dhītarova jāyanti, puttā na jāyantīti attho.

거기서 ‘여자들만’이란 태어나는 곳마다 거짓말쟁이에게는 딸들만 태어나고 아들들은 태어나지 않는다는 뜻입니다.

Rājā tassa vacanaṃ anādiyitvā chaṭṭhampi tatheva musāvādaṃ bhaṇitvā yāva thanā pathaviṃ pāvisi. Atha naṃ punapi brāhmaṇo ‘‘sallakkhehi, mahārājā’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –

왕은 그의 말을 무시하고 여섯 번째로 똑같이 거짓말을 하여 가슴까지 땅속으로 가라앉았습니다. 그러자 바라문은 다시 ‘명심하십시오 대왕이여’라고 말하며 두 편의 게송을 읊었습니다.

56.

56.

‘‘Puttā tassa na bhavanti, pakkamanti disodisaṃ;

Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare.

‘알면서 질문을 받고서 그것을 다르게 설명하는 자에게는 아들들이 생기지 않으며, 있더라도 사방으로 흩어져 버리리라.’

57.

57.

‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure;

Musā ce bhāsase rāja, bhiyyo pavisa cetiyā’’ti.

‘대왕이여, 만약 진실을 말한다면 예전처럼 되리라. 대왕이여, 만약 거짓을 말한다면 더 깊이 땅속으로 들어가리라, 체티야여.’

Tattha pakkamantīti sace musāvādissa puttā bhavanti, mātāpitūnaṃ anupakārā hutvā palāyantīti attho.

거기서 ‘흩어져 버리리라’란 거짓말쟁이에게 아들들이 생기더라도 부모에게 도움이 되지 않고 도처로 도망가 버린다는 뜻입니다.

So pāpamittasaṃsaggadosena tassa vacanaṃ anādiyitvā sattamampi tatheva musāvādaṃ akāsi. Athassa pathavī vivaraṃ adāsi, avīcito jālā uṭṭhahitvā gaṇhi.

그는 나쁜 친구와 어울린 잘못으로 인해 그의 말을 무시하고 일곱 번째로 똑같이 거짓말을 했습니다. 그러자 땅이 그에게 틈을 내어주었고, 아비지옥에서 불길이 솟아올라 그를 채갔습니다.

58.

58.

‘‘Sa rājā isinā satto, antalikkhacaro pure;

Pāvekkhi pathaviṃ cecco, hīnatto patva pariyāyaṃ.

‘이전에 허공을 다니던 귀한 태생의 그 체티야 왕은 선인에게 저주를 받아, 비천한 상태가 되어 자신의 종말에 이르러 땅속으로 들어갔네.’

59.

59.

Tasmā hi chandāgamanaṃ, nappasaṃsanti paṇḍitā;

Aduṭṭhacitto bhāseyya, giraṃ saccūpasaṃhita’’nti. –

‘그러므로 지혜로운 이들은 욕망에 의한 치우침을 찬탄하지 않나니, 오염되지 않은 마음으로 진실이 담긴 말을 해야 하리.’

Imā dve abhisambuddhagāthā honti.

이 두 게송은 정등각자(부처님)께서 읊으신 게송입니다.

Tattha sa rājāti bhikkhave, so rājā cetiyo pubbe antalikkhacaro hutvā pacchā isinā abhisatto parihīnasabhāvo hutvā. Patva pariyāyanti attano kālapariyāyaṃ patvā pathaviṃ pāvisīti attho. Tasmāti [Pg.437] yasmā cetiyarājā chandāgamanena avīciparāyaṇo jāto, tasmā. Aduṭṭhacittoti chandādīhi adūsitacitto hutvā saccameva bhāseyya.

거기서 ‘그 왕’이란 비구들이여, 그 체티야 왕이 이전에는 허공을 다녔으나 나중에 선인에게 저주를 받아 위력을 잃게 되었다는 뜻입니다. ‘자신의 종말에 이르러’는 자신의 죽을 때가 되어 땅속으로 들어갔다는 뜻입니다. ‘그러므로’란 체티야 왕이 편애(욕망에 의한 치우침) 때문에 아비지옥에 떨어졌기 때문입니다. ‘오염되지 않은 마음으로’란 편애 등으로 더럽혀지지 않은 마음으로 오직 진실만을 말해야 한다는 뜻입니다.

Mahājano ‘‘cetiyarājā isiṃ akkositvā musāvādaṃ katvā avīciṃ paviṭṭho’’ti bhayappatto ahosi. Rañño pañca puttā āgantvā brāhmaṇassa pādesu patitvā ‘‘amhākaṃ avassayo hohī’’ti vadiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘tātā, tumhākaṃ pitā dhammaṃ nāsetvā musāvādaṃ katvā isiṃ akkositvā avīciṃ upapanno, dhammo nāmesa hato hanati, tumhehi na sakkā idha vasitu’’nti vatvā tesu sabbajeṭṭhakaṃ ‘‘ehi tvaṃ, tāta, pācīnadvārena nikkhamitvā ujukaṃ gacchanto sabbasetaṃ sattapatiṭṭhaṃ hatthiratanaṃ passissasi, tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa, taṃ nagaraṃ hatthipuraṃ nāma bhavissatī’’ti āha. Dutiyaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ, tāta, dakkhiṇadvārena nikkhamitvā ujukameva gacchanto sabbasetaṃ assaratanaṃ passissasi, tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa, taṃ nagaraṃ assapuraṃ nāma bhavissatī’’ti āha. Tatiyaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ, tāta, pacchimadvārena nikkhamitvā ujukameva gacchanto kesarasīhaṃ passissasi, tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa, taṃ nagaraṃ sīhapuraṃ nāma bhavissatī’’ti āha. Catutthaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ, tāta, uttaradvārena nikkhamitvā ujukameva gacchanto sabbaratanamayaṃ cakkapañjaraṃ passissasi, tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa, taṃ nagaraṃ uttarapañcālaṃ nāma bhavissatī’’ti āha. Pañcamaṃ āmantetvā ‘‘tāta, tayā imasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkā, imasmiṃ nagare mahāthūpaṃ katvā nikkhamitvā pacchimuttarāya disāya ujukameva gacchanto dve pabbate aññamaññaṃ paharitvā paharitvā daddarasaddaṃ karonte passissasi, tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa, taṃ nagaraṃ daddarapuraṃ nāma bhavissatī’’ti āha. Te pañcapi janā tāya tāya saññāya gantvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne nagarāni māpetvā vasiṃsu.

대중들은 "체티야 왕이 선인을 모욕하고 거짓말을 하여 아비지옥에 들어갔다"라고 하며 두려움에 떨었다. 왕의 다섯 아들이 와서 바라문의 발아래 엎드려 "저희의 의지처가 되어 주십시오"라고 말했다. 바라문은 "얘들아, 너희 아버지는 법을 파괴하고 거짓말을 하며 선인을 모욕하여 아비지옥에 태어났다. 법은 파괴되면 그 사람을 죽이는 것이니, 너희는 여기서 살 수 없다"라고 말하고, 그들 중 맏아들에게 "얘야, 너는 동문으로 나가서 똑바로 가다가 온몸이 하얗고 일곱 부분이 땅에 닿는 보배 코끼리를 보게 될 것이다. 그것을 표지로 삼아 그곳에 도시를 세우고 살아라. 그 도시는 하티푸라(Hatthipura)라 불릴 것이다"라고 말했다. 둘째를 불러 "얘야, 너는 남문으로 나가서 똑바로 가다가 온몸이 하얀 보배 말을 보게 될 것이다. 그것을 표지로 삼아 그곳에 도시를 세우고 살아라. 그 도시는 앗사푸라(Assapura)라 불릴 것이다"라고 말했다. 셋째를 불러 "얘야, 너는 서문으로 나가서 똑바로 가다가 갈기 있는 사자를 보게 될 것이다. 그것을 표지로 삼아 그곳에 도시를 세우고 살아라. 그 도시는 시하푸라(Sīhapura)라 불릴 것이다"라고 말했다. 넷째를 불러 "얘야, 너는 북문으로 나가서 똑바로 가다가 온갖 보석으로 된 수레를 보게 될 것이다. 그것을 표지로 삼아 그곳에 도시를 세우고 살아라. 그 도시는 우따라빤찰라(Uttarapāñcāla)라 불릴 것이다"라고 말했다. 다섯째를 불러 "얘야, 너는 이 장소에서 살 수 없다. 이 도시에 큰 탑을 세우고 나가서 북서쪽 방향으로 똑바로 가다가 두 산이 서로 부딪치며 '다다라' 소리를 내는 것을 보게 될 것이다. 그것을 표지로 삼아 그곳에 도시를 세우고 살아라. 그 도시는 다다라푸라(Daddarapura)라 불릴 것이다"라고 말했다. 그 다섯 사람 모두 각각의 표지를 따라가서 그곳에 도시들을 세우고 살았다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto musāvādaṃ katvā pathaviṃ paviṭṭho’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā cetiyarājā devadatto ahosi, kapilabrāhmaṇo pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 "비구들이여, 데와닷따가 거짓말을 하여 땅속으로 들어간 것은 지금뿐만이 아니라 전생에도 그러했다"라고 말씀하시며 본생담을 결합하셨다. "그때 체티야 왕은 데와닷따였고, 카필라 바라문은 바로 나였다."

Cetiyajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

체티야 자따카(제422화)의 주석이 여섯 번째로 끝났다.

[423] 7. Indriyajātakavaṇṇanā

[423] 7. 인드리야 자따카(Indriyajātaka)의 주석

Yo [Pg.438] indriyānanti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kireko kulaputto satthu dhammadesanaṃ sutvā ‘‘na sakkā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carituṃ, niyyānikasāsane pabbajitvā dukkhassantaṃ karissāmī’’ti ghare vibhavaṃ puttadārassa niyyādetvā nikkhamitvā satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. Satthāpissa pabbajjaṃ dāpesi. Tassa ācariyupajjhāyehi saddhiṃ piṇḍāya carato navakattā ceva bhikkhūnaṃ bahubhāvena ca kulaghare vā āsanasālāya vā āsanaṃ na pāpuṇāti, saṅghanavakānaṃ koṭiyaṃ pīṭhakaṃ vā phalakaṃ vā pāpuṇāti. Āhāropi uḷuṅkapiṭṭhena ghaṭṭitā bhinnasitthakayāgu vā pūtisukkhakhajjakaṃ vā jhāmasukkhakūro vā pāpuṇāti, yāpanapamāṇaṃ na hoti. So attanā laddhaṃ gahetvā purāṇadutiyikāya santikaṃ gacchati. Athassa sā pattaṃ gahetvā vanditvā pattato bhattaṃ nīharitvā susampāditāni yāgubhattasūpabyañjanāni deti. Mahallako rasataṇhāya bajjhitvā purāṇadutiyikaṃ jahituṃ na sakkoti. Sā cintesi ‘‘baddho nu kho, noti vīmaṃsissāmi na’’nti.

"감각 기능을..."이라는 이 법문은 스승께서 제따와나에 머무실 때 옛 아내의 유혹에 대해 말씀하신 것이다. 전해지는 바로는, 사왓띠의 한 가문의 아들이 스승의 법문을 듣고 "집안에서 살면서는 전적으로 원만하고 전적으로 청정한 범행을 닦을 수 없다. 해탈로 인도하는 이 가르침에 출가하여 괴로움의 끝을 보리라"라고 생각했다. 그는 집안의 재산을 처자식에게 물려주고 나가서 스승께 출가를 청했다. 스승께서는 그를 출가시켜 주셨다. 그가 스승과 은사들과 함께 탁발을 다닐 때, 새로 출가한 자라는 점과 비구들의 수가 많았기 때문에 명문가나 공양간에서 자리를 얻지 못했다. 그는 승단의 말단에 있는 작은 의자나 판자 조각을 얻곤 했다. 음식 또한 국자 뒷면에 부딪혀 부서진 밥알이 섞인 죽이나 썩고 마른 과자, 혹은 타버린 마른 밥을 얻게 되어 연명하기에 충분하지 않았다. 그는 자신이 얻은 것을 가지고 옛 아내에게 갔다. 그러자 그녀는 발우를 받아 절을 하고, 발우에서 밥을 꺼낸 뒤 잘 준비된 죽과 밥, 국과 반찬을 주었다. 늙은 비구는 맛에 대한 갈애에 묶여 옛 아내를 버릴 수 없었다. 그녀는 "이분이 정말 나에게 묶여 있는지 시험해 봐야겠다"라고 생각했다.

Athekadivasaṃ janapadamanussaṃ setamattikāya nhāpetvā gehe nisīdāpetvā aññepissa katipaye parivāramanusse āṇāpetvā thokathokaṃ pānabhojanaṃ dāpesi. Te khādantā bhuñjantā nisīdiṃsu. Gehadvāre ca cakkesu goṇe bandhāpetvā ekaṃ sakaṭampi ṭhapāpesi, sayaṃ pana piṭṭhigabbhe nisīditvā pūve paci. Mahallako āgantvā dvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā eko mahallakapuriso ‘‘ayye, eko thero dvāre ṭhito’’ti āha. ‘‘Vanditvā aticchāpehī’’ti. So ‘‘aticchatha, bhante’’ti punappunaṃ kathetvāpi taṃ agacchantaṃ disvā ‘‘ayye, thero na gacchatī’’ti āha. Sā āgantvā sāṇiṃ ukkhipitvā oloketvā ‘‘ambho ayaṃ mama dārakapitā’’ti vatvā nikkhamitvā pattaṃ gahetvā gehaṃ pavesetvā parivisitvā bhojanapariyosāne vanditvā ‘‘bhante, tumhe idheva parinibbāyatha, mayaṃ ettakaṃ kālaṃ aññaṃ kulaṃ na gaṇhimha, asāmike pana ghare gharāvāso na saṇṭhāti, mayaṃ aññaṃ kulaṃ gaṇhāma, dūraṃ janapadaṃ gacchissāma, tumhe appamattā hotha, sace me doso atthi, khamathā’’ti āha. Mahallakassa hadayaphālanakālo viya ahosi. Atha naṃ ‘‘ahaṃ [Pg.439] taṃ jahituṃ na sakkomi, mā gaccha, vibbhamissāmi, asukaṭṭhāne me sāṭakaṃ pesehi, pattacīvaraṃ paṭicchāpetvā āgacchissāmī’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Mahallako vihāraṃ gantvā ācariyupajjhāye pattacīvaraṃ paṭicchāpento ‘‘kasmā, āvuso, evaṃ karosī’’ti vutto ‘‘purāṇadutiyikaṃ jahituṃ na sakkomi vibbhamissāmī’’ti āha. Atha naṃ te anicchantaññeva satthu santikaṃ netvā ‘‘kiṃ, bhikkhave, imaṃ anicchantaññeva ānayitthā’’ti vutte ‘‘bhante, ayaṃ ukkaṇṭhitvā vibbhamitukāmo’’ti vadiṃsu. Atha naṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ko taṃ ukkaṇṭhāpesī’’ti? ‘‘Purāṇadutiyikā bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu na idāneva sā itthī tuyhaṃ anatthakārikā, pubbepi tvaṃ taṃ nissāya catūhi jhānehi parihīno mahādukkhaṃ patvā maṃ nissāya tamhā dukkhā muccitvā naṭṭhajjhānaṃ paṭilabhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

어느 날 그녀는 그 지방 사람을 백토(白土)로 씻게 하고 집에 앉힌 뒤, 다른 몇몇 시종들에게 명령하여 마실 것과 음식을 조금씩 대접하게 했습니다. 그들은 먹고 마시며 앉아 있었습니다. 그녀는 대문 앞 수레들에 소를 매게 하고 수레 한 대를 따로 세워두었으며, 자신은 뒤편 내실에 앉아 과자를 구웠습니다. 그때 노승(남편이었던 장로)이 와서 문 앞에 섰습니다. 한 노인이 그를 보고 '마님, 한 장로께서 문 앞에 서 계십니다'라고 말했습니다. '절을 올리고 다른 곳으로 가시라고 전하세요.' 그 노인이 '스님, 다른 곳으로 가십시오'라고 거듭 말해도 그가 가지 않는 것을 보고, '마님, 장로께서 가지 않으십니다'라고 말했습니다. 그녀가 직접 나와서 휘장을 걷고 바라보고는 '아, 이분은 내 아이들의 아버지다'라고 말하며 밖으로 나가 발우를 받아 집 안으로 모셔 음식을 대접했습니다. 식사가 끝난 뒤 절을 올리고 말했습니다. '스님, 당신은 바로 이곳(사왓티)에서 반열반하십시오. 우리는 그동안 다른 가문을 취하지 않았습니다. 하지만 남편 없는 집은 가계가 유지되지 않으니, 우리는 다른 가문을 취해 먼 지방으로 떠나겠습니다. 당신은 방일하지 마십시오. 만약 저에게 허물이 있다면 용서하십시오.' 노승은 심장이 찢어지는 듯한 기분이었습니다. 이에 그는 그녀에게 '나는 그대를 버릴 수 없소. 가지 마시오. 나는 환속하겠소. 아무개 장소로 내 옷을 보내주시오. 발우와 가사를 스승과 은사님께 반납하고 오겠소'라고 말했습니다. 그녀는 '좋습니다'라고 승낙했습니다. 노승은 사원으로 돌아가 스승과 은사에게 발우와 가사를 반납하려 했습니다. '도반이여, 왜 이렇게 합니까?'라는 물음에 그는 '옛 아내를 버릴 수 없어 환속하려 합니다'라고 답했습니다. 그러자 그들은 원치 않는 그를 부처님 처소로 데려갔습니다. '비구들이여, 왜 원치 않는 그를 데려왔느냐?'라는 물음에 그들은 '세존이시여, 이 비구는 수행에 권태를 느껴 환속하려 합니다'라고 말했습니다. 부처님께서 그에게 '비구여, 참으로 그대는 권태를 느꼈느냐?'라고 물으셨습니다. '참으로 그렇습니다, 세존이시여.' '누가 그대를 권태롭게 했느냐?' '옛 아내입니다, 세존이시여.' 이 말을 듣고 부처님께서는 '비구여, 그 여인이 그대에게 해를 끼친 것은 지금뿐만이 아니다. 전생에도 그대는 그녀 때문에 네 가지 선(jhāna)을 잃고 큰 고통을 겪었으며, 나를 의지하여 그 고통에서 벗어나 잃었던 선을 되찾았느니라'라고 말씀하시며 과거 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa purohitaṃ paṭicca tassa brāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti. Jātadivase cassa sakalanagare āvudhāni pajjaliṃsu, tenassa ‘‘jotipālakumāro’’ti nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā rañño sippaṃ dassetvā issariyaṃ pahāya kañci ajānāpetvā aggadvārena nikkhamitvā araññaṃ pavisitvā sakkadattiye kaviṭṭhakaassame isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattesi. Taṃ tattha vasantaṃ anekāni isisatāni parivāresuṃ, mahāsamāgamo ahosi. So sarabhaṅgasatthā nāma ahosi, tassa satta antevāsikajeṭṭhakā ahesuṃ. Tesu sālissaro nāma isi kaviṭṭhakaassamā nikkhamitvā suraṭṭhajanapade puratthimajanapade sātodikāya nāma nadiyā tīre anekasahassaisiparivāro vasi. Meṇḍissaro nāma isi pajjotakapañcālarañño vijite kalabbacūḷakaṃ nāma nigamaṃ nissāya anekasahassaisiparivāro vasi. Pabbato nāma isi ekaṃ aṭavijanapadaṃ nissāya anekasahassaisiparivāro vasi. Kāḷadevilo nāma isi avantidakkhiṇāpathe ekagghanaselaṃ nissāya anekasahassaisiparivāro vasi. Kisavaccho nāma isi ekakova daṇḍakirañño kumbhavatīnagaraṃ nissāya uyyāne vasi. Anupiyatāpaso pana bodhisattassa upaṭṭhāko tassa santike [Pg.440] vasi. Nārado nāma isi kāḷadevilassa kaniṭṭho majjhimadese ārañjaragirimhi pabbatajālantare ekakova ekasmiṃ guhāleṇe vasi.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 통치할 때, 보살은 왕의 제관(purohita)의 아내의 태에 태어났습니다. 그가 태어난 날 온 성안의 무기들이 빛났으므로, 그를 '조티팔라(Jotipāla) 도령'이라 이름 지었습니다. 그는 장성하여 탁카실라에서 모든 기술을 익히고 왕 앞에서 기술을 선보인 뒤, 부귀영화를 버리고 아무도 모르게 큰 문(정문)을 통해 성을 나가 숲으로 들어갔습니다. 그는 제석천이 마련해 준 카빗타카(Kaviṭṭhaka) 수행처에서 선인(仙人)으로 출가하여 선(jhāna)과 신통(abhiññā)을 얻었습니다. 그가 그곳에 머물 때 수백 명의 선인들이 그를 호위하며 따랐고 큰 모임이 이루어졌습니다. 그는 사라방가(Sarabhaṅga) 스승이라 불렸으며, 그에게는 일곱 명의 수제자가 있었습니다. 그들 중 살릿사라(Sālissara)라는 선인은 카빗타카 수행처를 떠나 동쪽 지방의 수랏타(Suraṭṭha) 땅 사토디카(Sātodikā)라는 강가에서 수천 명의 선인들을 거느리고 살았습니다. 멘딧사라(Meṇḍissara)라는 선인은 판찰라 왕 파조타(Pajjota)의 영지 내에 있는 칼랍바출라카(Kalabbacūḷaka)라는 마을 근처에서 수천 명의 선인들을 거느리고 살았습니다. 빳바타(Pabbata)라는 선인은 어느 숲 지방 근처에서 수천 명의 선인들을 거느리고 살았습니다. 칼라데빌라(Kāḷadevila)라는 선인은 아반티(Avanti) 남방 지역(Dakkhiṇāpatha)의 에칵가나셀라(Ekagghanasela) 근처에서 수천 명의 선인들을 거느리고 살았습니다. 키사왓차(Kisavaccha)라는 선인은 홀로 단다키(Daṇḍaki) 왕의 쿰바바티(Kumbhavatī) 성 근처 공원에 살았습니다. 아누피야(Anupiya) 수행자는 보살의 시자로서 그의 곁에 머물렀습니다. 나라다(Nārada)라는 선인은 칼라데빌라의 동생으로, 중부 지방 아란자라(Ārañjara) 산맥의 동굴에서 홀로 살았습니다.

Ārañjaragirino nāma avidūre eko ākiṇṇamanusso nigamo atthi, tesaṃ antare mahatī nadī atthi, taṃ nadiṃ bahū manussā otaranti. Uttamarūpadharā vaṇṇadāsiyopi purise palobhayamānā tassā nadiyā tīre nisīdanti. Nāradatāpaso tāsu ekaṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā jhānaṃ antaradhāpetvā nirāhāro parisussanto kilesavasaṃ gantvā sattāhaṃ vasitvā nipajji. Athassa bhātā kāḷadevilo āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ākāsenāgantvā leṇaṃ pāvisi. Nārado taṃ disvā ‘‘kasmā bhavaṃ āgatosī’’ti āha. ‘‘Bhavaṃ ‘akallako’ti bhavantaṃ paṭijaggituṃ āgatomhī’’ti. Atha naṃ so ‘‘abhūtaṃ kathaṃ kathesi, alikaṃ tucchaṃ kathesī’’ti musāvādena niggaṇhi. So ‘‘netaṃ pahātuṃ vaṭṭatī’’ti sālissaraṃ ānesi, meṇḍissaraṃ ānesi, pabbatampi ānesi. Itaropi te tayo musāvādena niggaṇhi. Kāḷadevilo ‘‘sarabhaṅgasatthāraṃ ānessāmī’’ti ākāsenāgantvā taṃ ānesi. So āgantvā taṃ disvā ‘‘indriyavasaṃ gato’’ti ñatvā ‘‘kacci nārada, indriyānaṃ vasaṃ gato’’ti pucchi. Itarena taṃ sutvāva uṭṭhāya vanditvā ‘‘āma, ācariyā’’ti vutte ‘‘nārada, indriyavasaṃ gatā nāma imasmiṃ attabhāve sussantā dukkhaṃ anubhavitvā dutiye attabhāve niraye nibbattantī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

아란자라산(Ārañjaragiri) 근처에 사람들이 붐비는 한 마을이 있었고, 산과 마을 사이에 큰 강이 흐르고 있었습니다. 많은 사람들이 그 강을 건넜으며, 빼어난 미모를 지닌 기녀들도 남자들을 유혹하며 그 강가에 앉아 있곤 했습니다. 나라다 수행자는 그들 중 한 여인을 보고 마음이 사로잡혀 선정(jhāna)을 잃어버렸고, 음식을 끊고 몸이 야위어 번뇌의 노예가 된 채 7일 동안 누워 있었습니다. 그때 그의 형인 깔라데빌라(Kāḷadevila)가 마음을 살피다 그 사정을 알고 허공을 통해 날아와 동굴로 들어왔습니다. 나라다가 그를 보고 '그대는 왜 왔는가?'라고 묻자, '그대가 편치 않다 하여 간병하러 왔노라'라고 답했습니다. 그러자 나라다는 '그대는 사실이 아닌 것을 말하고 있소. 거짓되고 헛된 말을 하고 있소'라며 그를 거짓말쟁이라며 몰아붙였습니다. 깔라데빌라는 '이대로 내버려 두어서는 안 되겠다'고 생각하여 살릿사라(Sālissara)를 데려왔고, 멘딧사라(Meṇḍissara)와 빳바타(Pabbata)도 데려왔습니다. 그러나 나라다는 그 세 사람에게도 똑같이 거짓을 말한다며 몰아붙였습니다. 깔라데빌라는 '사라방가(Sarabhaṅga) 스승님을 모셔와야겠다'고 생각하고 허공을 통해 가서 스승님을 모셔왔습니다. 스승은 오셔서 그를 보고 '감각기관의 지배를 받았구나'라고 알아차리고 '나라다여, 감각기관의 지배를 받고 있는가?'라고 물으셨습니다. 나라다는 그 말을 듣자마자 일어나 절을 올리며 '그렇습니다, 스승님'이라고 답했습니다. 스승께서는 '나라다여, 감각기관의 지배를 받는 자는 현생에서 몸이 여위며 고통을 겪고, 내생에는 지옥에 태어나느니라'라고 말씀하시며 첫 번째 게송을 읊으셨습니다.

60.

60.

‘‘Yo indriyānaṃ kāmena, vasaṃ nārada gacchati;

So pariccajjubho loke, jīvantova visussatī’’ti.

“나라다여, 욕망으로 인해 감각기관의 지배를 받는 자는, 이 세상과 저 세상의 이익을 모두 저버리게 되고, 살아 있으면서도 몸과 마음이 말라가는구나.”

Tattha yo indriyānanti nārada, yo puriso rūpādīsu subhākāraṃ gahetvā kilesakāmavasena channaṃ indriyānaṃ vasaṃ gacchati. Pariccajjubho loketi so manussalokañca devalokañcāti ubholoke pariccajitvā nirayādīsu nibbattantīti attho. Jīvantova visussatīti jīvantoyeva attanā icchitaṃ kilesavatthuṃ alabhanto sokena visussati, mahādukkhaṃ pāpuṇātīti.

거기서 '감각기관의'란, 나라다여, 어떤 사람이 색(色) 등의 대상에서 아름다운 형상을 취하여 번뇌의 욕망에 따라 여섯 감각기관의 지배를 받는 것을 말합니다. '양쪽 세상을 버리고'란, 그가 인간계와 천상계라는 두 세상을 버리고 지옥 등에 태어난다는 뜻입니다. '살아 있으면서도 말라간다'란, 살아 있으면서도 자신이 갈망하는 번뇌의 대상을 얻지 못해 슬픔으로 수척해지고 큰 고통에 이른다는 뜻입니다.

Taṃ sutvā nārado ‘‘ācariya, kāmasevanaṃ nāma sukhaṃ, evarūpaṃ sukhaṃ kiṃ sandhāya dukkhanti vadasī’’ti pucchi. Athassa sarabhaṅgo ‘‘tena hi suṇāhī’’ti dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 나라다는 "스승님, 감각적 욕망을 누리는 것은 행복입니다. 이러한 행복을 두고 무엇을 근거로 고통이라고 말씀하십니까?"라고 물었습니다. 그러자 사라방가 스승은 "그렇다면 들어라" 하며 두 번째 게송을 읊었습니다.

61.

61.

‘‘Sukhassānantaraṃ [Pg.441] dukkhaṃ, dukkhassānantaraṃ sukhaṃ;

Sosi patto sukhā dukkhaṃ, pāṭikaṅkha varaṃ sukha’’nti.

“행복 다음에는 고통이 오고, 고통 다음에는 행복이 온다. 그대는 행복에서 고통에 이르렀으니, 다시 수승한 행복을 바라고 정진하라.”

Tattha sukhassānantaranti kāmasukhassa anantaraṃ nirayadukkhaṃ. Dukkhassāti sīlarakkhaṇadukkhassa anantaraṃ dibbamānusakasukhañceva nibbānasukhañca. Idaṃ vuttaṃ hoti – nārada, ime hi sattā kāmasevanasamaye kālaṃ katvā ekantadukkhe niraye nibbattanti, sīlaṃ rakkhantā vipassanāya kammaṃ karontā ca pana kilamanti, te dukkhena sīlaṃ rakkhitvā sīlabalena vuttappakāraṃ sukhaṃ labhanti, idaṃ dukkhaṃ sandhāyāhaṃ evaṃ vadāmīti. Sosi pattoti so tvaṃ nārada, idāni jhānasukhaṃ nāsetvā tato sukhā mahantaṃ kāmanissitaṃ cetasikadukkhaṃ patto. Pāṭikaṅkhāti idaṃ kilesadukkhaṃ chaḍḍetvā puna tadeva varaṃ uttamaṃ jhānasukhaṃ iccha patthehīti.

거기서 '행복 다음에는'이란 감각적 욕망의 행복 다음에 오는 지옥의 고통을 말합니다. '고통 다음에는'이란 계행을 지키는 고통 다음에 오는 천상과 인간의 행복 및 열반의 행복을 말합니다. 즉 나라다여, 중생들은 욕망을 누리다가 목숨을 마치면 전적인 고통뿐인 지옥에 태어나지만, 계를 지키고 위빳사나를 닦는 이들은 비록 고달프더라도 계의 힘으로 앞서 말한 행복을 얻게 됩니다. 나는 이 고통을 염두에 두고 이렇게 말한 것입니다. '그대는 이르렀다'란 나라다여, 그대가 선정의 행복을 잃고 감각적 욕망에 기인한 큰 정신적 고통에 이르게 된 것을 말합니다. '바라고 정진하라'란 이 번뇌의 고통을 버리고 다시 수승한 최상의 선정의 행복을 구하라는 뜻입니다.

Nārado ‘‘idaṃ ācariya, dukkhaṃ dussahaṃ, na taṃ adhivāsetuṃ sakkomī’’ti āha. Atha naṃ mahāsatto ‘‘nārada, dukkhaṃ nāma uppannaṃ adhivāsetabbamevā’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –

나라다는 "스승님, 이 고통은 참기 어려워 제가 도저히 견딜 수가 없습니다"라고 말했습니다. 그러자 보살께서는 "나라다여, 생겨난 고통은 마땅히 인내해야만 한다"라고 말씀하시며 세 번째 게송을 읊으셨습니다.

62.

62.

‘‘Kicchakāle kicchasaho, yo kicchaṃ nātivattati;

Sa kicchantaṃ sukhaṃ dhīro, yogaṃ samadhigacchatī’’ti.

“고난의 시기에 고난을 견디고, 고난에 굴복하지 않는 자, 그 현자는 고난의 끝인 행복과 유가(yoga)의 성취에 도달한다.”

Tattha nātivattatīti nānuvattati, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – nārada, yo kāyikacetasikadukkhasaṅkhātassa kicchassa uppannakāle appamatto tassa kicchassa haraṇūpāyaṃ karonto kicchasaho hutvā taṃ kicchaṃ nānuvattati, tassa vase avattitvā tehi tehi upāyehi taṃ kicchaṃ abhibhavati vināseti, so dhīro kicchassa antimasaṅkhātaṃ nirāmisasukhasaṅkhātaṃ jhānasukhaṃ adhigacchati, taṃ vā kicchantaṃ yogasukhaṃ adhigacchati, akilamantova pāpuṇātīti.

거기서 '굴복하지 않는다'는 것은 그 흐름을 따르지 않는다는 뜻입니다. 즉 나라다여, 신체적·정신적 고통인 고난이 생겼을 때, 방일하지 않고 그 고난을 제거할 방도를 강구하며 인내하여 고난에 휩쓸리지 않고 여러 방책으로 고난을 압도하는 자를 말합니다. 그런 현자는 고난의 종착지인 비세속적 선정의 행복을 얻거나, 고난이 끝난 유가(yoga)의 행복을 얻어 괴로움 없이 도달한다는 뜻입니다.

So ‘‘ācariya, kāmasukhaṃ nāma uttamasukhaṃ, na taṃ jahituṃ sakkomī’’ti āha. Atha naṃ mahāsatto ‘‘nārada, dhammo nāma na kenaci kāraṇena nāsetabbo’’ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –

그러자 나라다는 "스승님, 감각적 욕망의 행복이야말로 최상의 행복입니다. 저는 그것을 버릴 수 없습니다"라고 말했습니다. 이에 보살께서는 "나라다여, 법(dhamma)은 어떠한 이유로도 저버려서는 안 된다"라고 말씀하시며 네 번째 게송을 읊으셨습니다.

63.

63.

‘‘Na heva kāmāna kāmā, nānatthā nātthakāraṇā;

Na katañca niraṅkatvā, dhammā cavitumarahasī’’ti.

“욕망을 위해서도, 해로운 목적을 위해서도, 이익이라는 구실로도 법에서 물러나서는 안 된다. 이미 닦아온 바를 저버리고 법에서 물러나는 것은 그대에게 합당하지 않다.”

Tattha [Pg.442] kāmāna kāmāti kāmānaṃ kāmā, vatthukāmānaṃ patthanāyāti attho. Nānatthā nātthakāraṇāti na anatthato na atthakāraṇā. Na katañca niraṅkatvāti katañca nipphāditaṃ jhānaṃ niraṃkatvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – nārada, na heva vatthukāmapatthanāya dhammā cavitumarahasi, ekasmiṃ anatthe uppanne taṃ paṭihanitukāmo nānatthā na atthenapi kāraṇabhūtena dhammā cavitumarahasi, ‘‘asuko nāma me attho uppajjissatī’’ti evampi atthakāraṇāpi na dhammā cavitumarahasi, kataṃ pana nipphāditaṃ jhānasukhaṃ niraṃkatvā vināsetvā neva dhammā cavitumarahasīsi.

'욕망의 욕망(kāmāna kāmā)'이란 감각 대상(vatthukāma)들에 대한 갈망을 뜻합니다. '무익함 때문도 아니고 이익이라는 이유도 아니고'란 어떤 손해(anattha) 때문도 아니고 이익이 되는 원인(atthakāraṇa) 때문도 아니라는 것입니다. '이미 이룬 것을 버리고서'란 이미 성취한 선정을 버려 없애는 것을 말합니다. 이 말은 다음과 같은 뜻입니다. 나라다여, 결코 감각적 욕망의 대상을 갈구하여 법에서 물러나서는 안 되며, 어떤 무익한 일이 생겼을 때 그것을 물리치고자 하여 법에서 물러나서도 안 되고, '나에게 어떠어떠한 이익이 생길 것이다'라는 이익의 이유로도 법에서 물러나서는 안 되며, 이미 성취한 선정의 행복을 내버리고 소멸시키며 법에서 물러나는 것은 결코 합당하지 않다는 뜻입니다.

Evaṃ sarabhaṅgena catūhi gāthāhi dhamme desite kāḷadevilo attano kaniṭṭhaṃ ovadanto pañcamaṃ gāthamāha –

이렇게 사라방가가 네 개의 게송으로 법을 설하자, 깔라데빌라는 자신의 동생을 훈계하며 다섯 번째 게송을 읊었습니다.

64.

64.

‘‘Dakkhaṃ gahapatī sādhu, saṃvibhajjañca bhojanaṃ;

Ahāso atthalābhesu, atthabyāpatti abyatho’’ti.

"재가자에게 숙련됨(dakkha)은 훌륭하고, 음식을 나누어 먹는 것도 그러하다. 이익을 얻었을 때 들뜨지 않고, 이익이 상실되었을 때 흔들리지 않는 것이 훌륭하다."

Tattha dakkhaṃ gahapatīti nārada gharāvāsaṃ vasantānaṃ gahapatīnaṃ bhoguppādanatthāya analasyachekakusalabhāvasaṅkhātaṃ dakkhaṃ nāma sādhu, dakkhabhāvo bhaddako. Saṃvibhajjañca bhojananti dukkhena uppāditabhogānaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇehi saddhiṃ saṃvibhajitvā paribhogakaraṇaṃ dutiyaṃ sādhu. Ahāso atthalābhesūti mahante issariye uppanne appamādavasena ahāso anuppilāvitattaṃ tatiyaṃ sādhu. Atthabyāpattīti yadā pana attano atthabyāpatti yasavināso hoti, tadā abyatho akilamanaṃ catutthaṃ sādhu, tasmā tvaṃ, nārada, ‘‘jhānaṃ me antarahita’’nti mā soci, sace indriyānaṃ vasaṃ na gamissasi, naṭṭhampi te jhānaṃ puna pākatikameva bhavissatīti.

거기서 '재가자에게 숙련됨'이란 나라다여, 가정을 꾸려 사는 이들이 부를 얻기 위해 게으르지 않고 능숙하며 지혜로운 상태를 말하며, 이러한 숙련됨은 좋은 것입니다. '음식을 나누어 먹는 것'이란 힘들게 얻은 재물을 법다운 사문·바라문들과 함께 나누어 사용하는 것이 두 번째로 좋은 것입니다. '이익을 얻었을 때 들뜨지 않음'이란 큰 권세를 얻었을 때 방일하지 않음으로써 마음이 들뜨지 않는 것이 세 번째로 좋은 것입니다. '이익이 상실되었을 때'란 자신의 이익이 어긋나거나 명성을 잃었을 때 괴로워하지 않는 것이 네 번째로 좋은 것입니다. 그러므로 나라다여, "선정이 사라졌다"고 슬퍼하지 마십시오. 만약 그대가 감각기능의 지배를 받지 않는다면, 사라진 선정도 다시 이전처럼 회복될 것입니다.

Taṃ puna kāḷadevilena nāradassa ovaditabhāvaṃ ñatvā satthā abhisambuddho hutvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –

깔라데빌라가 다시 나라다를 훈계한 것을 아시고, 부처님께서는 완전히 깨달은 분으로서 여섯 번째 게송을 읊으셨습니다.

65.

65.

‘‘Ettāvatetaṃ paṇḍiccaṃ, api so devilo bravi;

Na yito kiñci pāpiyo, yo indriyānaṃ vasaṃ vaje’’ti.

"데빌라가 말한 지혜가 그와 같도다. 감각기능의 지배를 받는 자보다 더 비천한 자는 이 세상에 없느니라."

Tassattho – bhikkhave, ettakaṃ etaṃ paṇḍiccaṃ soyaṃ devilo abravi. Yo pana kilesavasena indriyānaṃ vasaṃ vajati, ito añño pāpiyo natthīti.

그 뜻은 다음과 같습니다. 비구들이여, 이 데빌라가 말한 것이 바로 그러한 지혜입니다. 번뇌로 인해 감각기능의 지배를 받는 자보다 더 비천한 자는 이 세상에 없다는 것입니다.

Atha [Pg.443] naṃ sarabhaṅgo āmantetvā ‘‘nārada, idaṃ tāva suṇa, yo hi paṭhamameva kattabbayuttakaṃ na karoti, so araññaṃ paviṭṭhamāṇavako viya socati paridevatī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

그러자 사라방가가 그를 불러 "나라다여, 우선 이것을 들어라. 마땅히 먼저 해야 할 일을 하지 않는 자는 숲에 들어간 젊은이처럼 슬퍼하고 한탄하게 된다"라고 말하며 과거의 이야기를 들려주었습니다.

Atīte ekasmiṃ kāsinigame eko brāhmaṇamāṇavo abhirūpo ahosi thāmasampanno nāgabalo. So cintesi – ‘‘kiṃ me kasikammādīni katvā mātāpitūhi puṭṭhehi, kiṃ puttadārena, kiṃ dānādīhi puññehi katehi, kañci aposetvā kiñci puññaṃ akatvā araññaṃ pavisitvā mige māretvā attānaṃyeva posessāmī’’ti? So pañcāvudhasannaddho himavantaṃ gantvā nānāmige vadhitvā khādanto antohimavante vidhavāya nāma nadiyā tīre giriparikkhittaṃ mahantaṃ pabbatajālaṃ patvā tattha mige vadhitvā aṅgāre pakkamaṃsaṃ khādanto vāsaṃ kappesi. So cintesi ‘‘ahaṃ sabbadā thāmasampanno na bhavissāmi, dubbalakāle araññe carituṃ na sakkhissāmi, idāneva nānāvaṇṇe mige pabbatajālaṃ pavesetvā dvāraṃ yojetvā araññaṃ anāhiṇḍantova yathāruciyā mige vadhitvā khādissāmī’’ti tathā akāsi. Athassa kāle atikkante taṃ kammaṃ matthakappattaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ jātaṃ, attano hatthapādehi na labhi gantuṃ, aparāparaṃ parivattetuṃ nāsakkhi, neva kiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ, na pānīyaṃ passi, sarīraṃ milāyi, manussapeto ahosi, gimhakāle pathavī viya sarīraṃ bhijjitvā rājiyo dassesi, so durūpo dussaṇṭhito mahādukkhaṃ anubhavi.

과거 카시국의 어느 마을에 용모가 수려하고 코끼리 같은 힘을 가진 한 브라만 청년이 있었습니다. 그는 생각했습니다. '내가 농사 등을 지어 부모를 봉양하고 처자식을 거느리며 보시 등의 공덕을 쌓아서 무엇하겠는가? 아무도 돌보지 않고 어떤 공덕도 짓지 않은 채, 숲으로 들어가 짐승들을 죽여 나 자신만을 기르리라.' 그는 다섯 가지 무기로 무장하고 히말라야로 가서 여러 짐승을 죽여 먹으며 지내다가, 히말라야 깊은 곳 비다와라는 이름의 강가에서 산으로 둘러싸인 거대한 산맥에 이르렀습니다. 그곳에서 그는 짐승들을 죽여 숯불에 고기를 구워 먹으며 살았습니다. 그는 다시 생각했습니다. '나는 언제까지나 힘이 넘치지는 않을 것이다. 기력이 쇠했을 때는 숲을 다니지 못할 것이니, 지금 여러 종류의 짐승들을 산맥 안으로 몰아넣고 문을 달아두어, 숲을 헤매지 않고도 마음대로 짐승들을 죽여 먹으리라.' 그는 생각한 대로 실행했습니다. 그 후 시간이 흐르자 그 업이 무르익어 현세에서 바로 받는 과보(현법수보)가 나타났습니다. 그는 자신의 손과 발로 걸을 수 없게 되었고, 이리저리 몸을 뒤척일 수도 없었습니다. 어떤 먹을 것도 마실 것도 보지 못한 채 몸은 시들었고 인간 아귀(manussapeto)가 되었습니다. 여름철의 메마른 땅처럼 몸이 갈라져 줄무늬가 생겼고, 흉측한 모습으로 큰 고통을 겪었습니다.

Evaṃ addhāne gate siviraṭṭhe sivirājā nāma ‘‘araññe aṅgārapakkamaṃsaṃ khādissāmī’’ti amaccānaṃ rajjaṃ niyyādetvā pañcāvudhasannaddho araññaṃ pavisitvā mige vadhitvā maṃsaṃ khādamāno anupubbena taṃ padesaṃ patvā taṃ purisaṃ disvā bhītopi satiṃ upaṭṭhapetvā ‘‘kosi tvaṃ ambho purisā’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, manussapeto ahaṃ, attano katakammassa phalaṃ anubhomi, tvaṃ pana kosī’’ti? ‘‘Sivirājāhamasmī’’ti. ‘‘Atha kasmā idhāgatosī’’ti? ‘‘Migamaṃsaṃ khādanatthāyā’’ti. Athassa so ‘‘ahampi mahārāja, imināva kāraṇena āgantvā manussapeto jāto’’ti sabbaṃ vitthārena kathetvā attano dukkhitabhāvaṃ rañño ācikkhanto sesagāthā āha –

이와 같이 시간이 흐른 뒤, 시비국의 시비 왕이 '숲에서 숯불에 구운 고기를 먹으리라'고 생각하며 대신들에게 나라를 맡기고, 다섯 가지 무기로 무장한 채 숲으로 들어갔습니다. 그는 짐승들을 사냥해 고기를 먹으며 돌아다니다가 마침내 그곳에 이르러 그 남자를 보았습니다. 왕은 두려웠지만 정신을 가다듬고 물었습니다. "여보게 사람이여, 그대는 누구인가?" "왕이시여, 저는 인간 아귀입니다. 제가 지은 악업의 결과를 겪고 있습니다. 그런데 당신은 누구십니까?" "나는 시비 왕이다." "그런데 어찌하여 이곳에 오셨습니까?" "짐승의 고기를 먹기 위해서다." 그러자 그는 "대왕이시여, 저 또한 바로 그 이유로 이곳에 왔다가 인간 아귀가 되었습니다"라고 말하며 모든 사정을 상세히 이야기하고, 자신의 고통스러운 상태를 왕에게 알리며 나머지 게송들을 읊었습니다.

66.

66.

‘‘Amittānaṃva [Pg.444] hatthatthaṃ, sivi pappoti māmiva;

Kammaṃ vijjañca dakkheyyaṃ, vivāhaṃ sīlamaddavaṃ;

Ete ca yase hāpetvā, nibbatto sehi kammehi.

“시비 왕이여, 원수들의 손아귀에 잡힌 자처럼, 당신도 나처럼 [고통에] 이를 수 있습니다. 업(생업)과 지식, 숙련됨, 혼인, 그리고 계행과 온화함을 [귀히] 여겨야 합니다. 명성을 가져다주는 이 법들을 버리고, 나는 내가 지은 업들에 의해 [이 모습으로] 태어났습니다.”

67.

67.

‘‘Sohaṃ sahassajīnova, abandhu aparāyaṇo;

Ariyadhammā apakkanto, yathā peto tathevahaṃ.

“나는 마치 천 금을 잃은 사람처럼, 친족도 없고 의지할 곳도 없습니다. 성스러운 법에서 멀리 벗어났기에, 나는 아귀와 똑같습니다.”

68.

68.

‘‘Sukhakāme dukkhāpetvā, āpannosmi padaṃ imaṃ;

So sukhaṃ nādhigacchāmi, ṭhito bhāṇumatāmivā’’ti.

“행복을 원하는 존재들을 괴롭히다가 나는 이 지경에 이르렀습니다. 불길 속에 서 있는 것처럼, 나는 어떤 행복도 얻지 못합니다.”

Tattha amittānaṃva hatthatthanti amittānaṃ hatthe atthaṃ vināsaṃ viya. Sivīti rājānaṃ ālapati. Pappoti māmivāti mādiso pāpakammena pāpuṇāti, attanova kammena vināsaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ hoti. Kammanti kasikammādibhedaṃ ājīvasādhakaṃ kiccaṃ. Vijjanti nānappakārakaṃ hatthisippādikaṃ sippaṃ. Dakkheyyanti nānappakārena bhoguppādanakosallaṃ. Vivāhanti āvāhavivāhasambandhaṃ. Sīlamaddavanti pañcavidhasīlañceva muduvacanaṃ hitakāmaṃ pāpanivāraṇaṃ kalyāṇamittatañca. So hi idha maddavoti adhippeto. Ete ca yase hāpetvāti ete ettake yasadāyake dhamme hāpetvā ca. Nibbatto sehi kammehīti attano kammehi nibbatto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ahaṃ, mahārāja, imasmiṃ loke issariyadāyakaṃ kattabbayuttakaṃ kammaṃ akatvā sippaṃ asikkhitvā upāyena bhoge anuppādetvā āvāhavivāhaṃ akatvā sīlaṃ arakkhitvā maṃ akiccaṃ karontaṃ pāpanivāraṇasamatthe kalyāṇamitte abhajitvā ime ettake yasadāyakattā ‘‘yase’’ti saṅkhyaṃ gate lokappavattidhamme hāpetvā chaḍḍetvā imaṃ araññaṃ pavisitvā sayaṃ katehi pāpakammehi idāni manussapeto hutvā nibbattosmīti.

거기서 ‘원수들의 손아귀에서 파멸하듯(amittānaṃva hatthathaṃ)’이란 원수의 손안에서 이익을 잃고 파멸하는 것과 같다는 뜻입니다. ‘시비(sivī)’는 왕을 부르는 말입니다. ‘나처럼 도달한다(pappoti māmiva)’란 나처럼 악업으로 인해 파멸에 도달한다는 뜻으로, 자신의 업으로 인해 파멸에 도달한다는 말입니다. ‘업(kammaṃ)’이란 농사 등 생계를 유지하기 위한 일을 말합니다. ‘학문(vijjaṃ)’이란 코끼리 다루는 법 등 여러 가지 기술을 말합니다. ‘기술(dakkheyyaṃ)’이란 여러 방법으로 재물을 모으는 교묘한 능력을 말합니다. ‘혼인(vivāhaṃ)’이란 장가들고 시집가는 인척 관계를 말합니다. ‘계행과 유순함(sīlamaddavaṃ)’이란 오계와 부드러운 말씨, 그리고 이익을 바라고 악을 막아주는 선지식과의 우정을 말합니다. 여기서는 ‘유순함(maddava)’이 그런 의미로 쓰였습니다. ‘명성을 가져다주는 이 법들을 버리고(ete ca yase hāpetvā)’란 명예를 주는 이 모든 법들을 저버렸다는 뜻입니다. ‘자신의 업들에 의해 태어났다(nibbatto sehi kammehi)’란 자신의 행위에 의해 [아귀로] 태어났다는 말입니다. 이 말의 요지는 이렇습니다. ‘대왕이시여, 나는 이 세상에서 권위를 주는 마땅히 해야 할 일을 하지 않았고, 기술을 배우지 않았으며, 방책으로 재물을 모으지 않았고, 혼인도 하지 않았으며, 계행을 지키지 않았습니다. 나를 악에서 건져줄 선지식도 사귀지 않았습니다. 명성을 가져다준다고 하여 ‘야사(yasa)’라 불리는 세간의 법들을 내팽개치고 이 숲에 들어와 스스로 지은 악업들로 인해 지금 인간 아귀가 되어 태어났습니다.’

Sahassajīnovāti sahassajīnapuriso viyāti attho. Svāhaṃ sammā paṭipajjitvā bhoge uppādeyyaṃ, tehi anekasahassehi bhogehi jitotipi attho. Aparāyaṇoti asaraṇo, nippatiṭṭhoti attho. Ariyadhammāti sappurisadhammato. Yathā petoti yathā mato peto hutvā uppajjeyya, jīvamānoyeva tathā [Pg.445] manussapeto jātosmīti attho. Sukhakāme dukkhāpetvāti sukhakāme satte dukkhāpetvā. ‘‘Sukhakāmo’’tipi pāṭho, sayaṃ sukhakāmo paraṃ dukkhāpetvāti attho. Āpannosmi padaṃ imanti evarūpaṃ koṭṭhāsaṃ pattosmi. Pathantipi pāṭho, idaṃ dukkhassa pathabhūtaṃ attabhāvaṃ pattosmīti attho. Ṭhito bhāṇumatāmivāti bhāṇumā vuccati aggi, vītaccikaṅgārehi samantā parikiṇṇo viya sarīre uṭṭhitena mahādāhena dayhanto kāyikacetasikasukhaṃ na vindāmīti vadati.

‘천 금을 잃은 사람처럼(sahassajīnovā)’이란 천 금을 잃은 자와 같다는 뜻입니다. 혹은 내가 올바르게 정진하여 재물을 모았더라면 수천 금의 재물을 가졌을 것이라는 뜻이기도 합니다. ‘의지할 곳 없는(aparāyaṇo)’이란 구호처가 없고 의지할 데가 없다는 뜻입니다. ‘성스러운 법에서(ariyadhammā)’란 선인들의 법에서 벗어났다는 의미입니다. ‘마치 아귀처럼(yathā peto)’이란 마치 죽어서 아귀로 태어난 것처럼, 살아있으면서도 그와 같이 인간 아귀가 되었다는 뜻입니다. ‘행복을 원하는 이들을 괴롭히고(sukhakāme dukkhāpetvā)’란 행복을 바라는 중생들을 괴롭게 했다는 것입니다. ‘스스로 행복을 원하면서[남을 괴롭혔다](sukhakāmo)’라는 판본도 있는데, 자기는 행복하길 바라면서 남을 괴롭게 했다는 뜻입니다. ‘이 처지에 빠졌습니다(āpannosmi padaṃ imaṃ)’란 이러한 몫을 받게 되었다는 뜻입니다. ‘길(pathaṃ)’이라는 판본도 있는데, 고통의 길이 되는 이 몸의 상태에 이르렀다는 뜻입니다. ‘불길 속에 서 있는 것처럼(ṭhito bhāṇumatāmiva)’에서 ‘바누마(bhāṇumā)’는 불을 의미합니다. 불꽃 없는 숯불에 온통 둘러싸인 것처럼 몸에서 일어나는 뜨거운 열기에 타오르며 육체적, 정신적 행복을 전혀 느끼지 못하고 있다는 말입니다.

Evañca pana vatvā ‘‘ahaṃ, mahārāja, sukhakāmo paraṃ dukkhāpetvā diṭṭheva dhamme manussapeto jāto, tasmā tvaṃ pāpaṃ mā kari, attano nagaraṃ gantvā dānādīni puññāni karohī’’ti āha. Rājā tathā katvā saggapuraṃ pūresi. Sarabhaṅgasatthā imaṃ kāraṇaṃ āharitvā tāpasaṃ saññāpesi. So tassa dhammakathāya saṃvegaṃ paṭilabhitvā taṃ vanditvā khamāpetvā kasiṇaparikammaṃ katvā naṭṭhaṃ jhānaṃ paṭipākatikaṃ akāsi. Sarabhaṅgo tassa tattha vasituṃ adatvā taṃ ādāya attano assamaṃ gato.

그는 이렇게 말한 뒤 ‘대왕이시여, 나는 행복을 원하면서 남을 괴롭히다가 현세에서 인간 아귀가 되었습니다. 그러니 대왕께서는 악을 행하지 마십시오. 자신의 성으로 돌아가 보시 등의 공덕을 쌓으십시오’라고 말했습니다. 왕은 그 말대로 행하여 천상을 가득 채웠습니다. 사라방가 스승은 이 사연을 들려주어 수행자를 깨우치게 했습니다. 수행자는 그 법문에 전율을 느끼고 스승께 절하며 용서를 구한 뒤, 카시나(kasiṇa) 예비 수행을 닦아 잃어버렸던 선정을 다시 회복했습니다. 사라방가는 그가 그곳에 머물게 하지 않고 그를 데리고 자신의 수행처로 돌아갔습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨습니다. 사성제를 선포할 때, 싫증을 냈던 비구는 예류과에 머물렀습니다.

Tadā nārado ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, nagarasobhiṇī purāṇadutiyikā, sālissaro sāriputto, meṇḍissaro kassapo, pabbato anuruddho, kāḷadevilo kaccāyano, anupiyo ānando, kisavaccho mahāmoggallāno, sarabhaṅgo pana ahameva ahosinti.

그때 나라다는 싫증을 낸 비구였고, 도시의 미녀는 전생의 아내였으며, 살릿사라는 사리붓다였고, 멘딧사라는 갓사파였으며, 빳바타는 아누룻다였고, 깔라데빌라는 깟짜야나였으며, 아누삐야는 아난다였고, 끼사왓차는 마하목갈라나였으며, 사라방가는 바로 나 자신이었다.

Indriyajātakavaṇṇanā sattamā.

인드리아 자타카 주해 제7장이 끝났다.

[424] 8. Ādittajātakavaṇṇanā

[424] 8. 아딧타 자타카(Ādittajātaka) 주해

Ādittasminti idaṃ satthā jetavane viharanto asadisadānaṃ ārabbha kathesi. Asadisadānaṃ mahāgovindasuttavaṇṇanāto (dī. ni. aṭṭha. 2.296) vitthāretvā kathetabbaṃ. Tassa pana dinnadivasato dutiyadivase dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, kosalarājā vicinitvāva, puññakkhettaṃ ñatvā buddhappamukhassa [Pg.446] ariyasaṅghassa asadisadānaṃ adāsī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, rañño vicinitvā anuttare puññakkhette dānapatiṭṭhāpanaṃ, porāṇakapaṇḍitāpi vicinitvāva mahādānaṃ adaṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘불타고 있을 때(Ādittasmiṃ)’라는 이 법문은 스승께서 제타바나에 머무실 때, ‘비견할 데 없는 보시(asadisadāna)’에 대해 말씀하신 것입니다. 비견할 데 없는 보시에 대해서는 마하고빈다 수타 주해(Dī. Ni. Aṭṭha. 2.296)를 인용하여 상세히 설명해야 합니다. 그 보시를 베푼 다음 날, 법당에서 비구들이 ‘도반들이여, 코살라 국왕께서는 잘 살피고 복전을 알아서 부처님을 상수로 하는 거룩한 승가에 비견할 데 없는 보시를 올렸습니다’라고 대화를 시작했습니다. 스승께서 오셔서 ‘비구들이여, 그대들은 지금 무슨 이야기로 모여 있는가?’라고 물으시고, ‘이러저러한 이야기입니다’라고 말씀드리자, ‘비구들이여, 왕이 잘 살펴서 위없는 복전에 보시를 베푼 것은 놀라운 일이 아니다. 옛 현자들도 잘 살펴서 큰 보시를 베풀었다’라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte siviraṭṭhe roruvanagare roruvamahārājā nāma dasa rājadhamme akopetvā catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ saṅgaṇhanto mahājanassa mātāpituṭṭhāne ṭhatvā kapaṇaddhikavanibbakayācakādīnaṃ mahādānaṃ pavattesi. Tassa samuddavijayā nāma aggamahesī ahosi paṇḍitā ñāṇasampannā. So ekadivasaṃ dānaggaṃ olokento ‘‘mayhaṃ dānaṃ dussīlā lolasattā bhuñjanti, taṃ maṃ na hāseti, ahaṃ kho pana sīlavantānaṃ aggadakkhiṇeyyānaṃ paccekabuddhānaṃ dātukāmo, te ca himavantapadese vasanti, ko nu kho te nimantetvā ānessati, kaṃ pesessāmī’’ti cintetvā tamatthaṃ deviyā ārocesi. Atha naṃ sā āha ‘‘mahārāja, mā cintayittha, amhākaṃ dātabbadānabalena sīlabalena saccabalena pupphāni pesetvā paccekabuddhe nimantetvā tesaṃ āgatakāle sabbaparikkhārasampannadānaṃ dassāmā’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘sakalanagaravāsino sīlaṃ samādiyantū’’ti nagare bheriṃ carāpetvā sayampi saparijano uposathaṅgāni adhiṭṭhāya mahādānaṃ pavattetvā sumanapupphapuṇṇaṃ suvaṇṇasamuggaṃ gāhāpetvā pāsādā oruyha rājaṅgaṇe ṭhatvā pañcaṅgāni pathaviyaṃ patiṭṭhāpetvā pācīnadisābhimukho vanditvā ‘‘pācīnadisāya arahante vandāmi, sace amhākaṃ koci guṇo atthi, amhesu anukampaṃ katvā amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā satta pupphamuṭṭhiyo khipi. Pācīnadisāya paccekabuddhānaṃ abhāvena punadivase nāgamiṃsu. Dutiyadivase dakkhiṇadisaṃ namassi, tatopi nāgatā. Tatiyadivase pacchimadisaṃ namassi, tatopi nāgatā. Catutthadivase uttaradisaṃ namassi, namassitvā ca pana ‘‘uttarahimavantapadesavāsino paccekabuddhā amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti satta pupphamuṭṭhiyo vissajjesi. Pupphāni gantvā nandamūlakapabbhāre pañcannaṃ paccekabuddhasatānaṃ upari patiṃsu.

옛날 시비 왕국 로루바 시에 로루바 대왕이라 불리는 이가 열 가지 왕도(十王法)를 어기지 않고, 네 가지 섭수(四攝法)로 백성을 거두며, 대중에게 부모와 같은 존재가 되어 가난한 이, 길손, 거렁뱅이, 구걸하는 이 등에게 큰 보시를 베풀었다. 그에게는 사무다위자야라는 현명하고 지혜로운 제일왕비가 있었다. 어느 날 왕은 보시하는 곳을 살피며 생각했다. "나의 보시를 계행이 없고 탐욕스러운 자들이 누리고 있으니, 그것이 나를 기쁘게 하지 못하는구나. 나는 계행을 갖추고 훌륭한 공양의 대상인 벽지불들께 보시하고 싶구나. 그런데 그분들은 히말라야 지역에 살고 계시니, 누가 그분들을 청해 모셔올 것인가, 누구를 보낼 것인가?" 왕은 이 뜻을 왕비에게 알렸다. 그러자 왕비가 왕에게 말했다. "대왕이시여, 걱정하지 마십시오. 우리가 드리는 보시의 힘과 계행의 힘과 진실의 힘으로 꽃들을 보내어 벽지불들을 청하고, 그분들이 오실 때 모든 필수품을 갖춘 보시를 올립시다." 왕은 "좋소"라고 찬성하고, "성안의 모든 거주자는 계율을 수지하라"고 성안에 북을 쳐서 알렸다. 왕 자신도 권속들과 함께 포살의 요소(팔관재계)를 서원하고 큰 보시를 행한 뒤, 수만나 꽃이 가득 담긴 금합을 들게 하고 궁전에서 내려와 왕궁 앞마당에 서서, 오체투지를 하고 동쪽을 향해 절하며 "동쪽 방향의 아라한들께 절합니다. 만일 우리에게 어떤 덕이 있다면, 우리를 가엾게 여기셔서 우리의 공양을 받으소서"라고 말하며 꽃 일곱 움큼을 던졌다. 동쪽에는 벽지불들이 계시지 않아 다음 날 오지 않으셨다. 둘째 날에는 남쪽을 향해 예배했으나 역시 오지 않으셨다. 셋째 날에는 서쪽을 향해 예배했으나 역시 오지 않으셨다. 넷째 날에는 북쪽을 향해 예배하고, 예배한 뒤에 "북쪽 히말라야 지역에 사시는 벽지불들께서는 우리의 공양을 받으소서"라며 꽃 일곱 움큼을 뿌렸다. 그 꽃들은 날아가서 난다물라까 동굴에 있는 오백 분의 벽지불들 위에 떨어졌다.

Te [Pg.447] āvajjamānā raññā attano nimantitabhāvaṃ ñatvā punadivase satta paccekabuddhe āmantetvā ‘‘mārisā, rājā vo nimanteti, tassa saṅgahaṃ karothā’’ti vadiṃsu. Satta paccekabuddhā ākāsenāgantvā rājadvāre otariṃsu. Te disvā rājā somanassajāto vanditvā pāsādaṃ āropetvā mahantaṃ sakkāraṃ katvā dānaṃ datvā bhattakiccapariyosāne punadivasatthāya punadivasatthāyāti evaṃ cha divase nimantetvā sattame divase sabbaparikkhāradānaṃ sajjetvā sattaratanakhacitāni mañcapīṭhādīni paññapetvā ticīvarādike sabbasamaṇaparibhoge sattannaṃ paccekabuddhānaṃ santike ṭhapetvā ‘‘mayaṃ ime parikkhāre tumhākaṃ demā’’ti vatvā tesaṃ bhattakiccapariyosāne rājā ca devī ca ubhopi namassamānā aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ anumodanaṃ karonto saṅghatthero dve gāthā abhāsi –

그분들은 꽃들을 살펴보고 왕이 자신들을 초대했음을 알고, 다음 날 일곱 분의 벽지불을 불러 말씀하셨다. "존자들이여, 왕이 여러분을 초대했으니 그를 거두어 주십시오." 일곱 분의 벽지불은 허공으로 날아와 왕궁 문에 내리셨다. 왕은 그분들을 보고 기쁨에 넘쳐 절을 올리고 궁전으로 모셔 큰 정성을 다해 공양을 올리고, 식사가 끝난 뒤 다음 날에도, 또 다음 날에도 이와 같이 6일 동안 초대하였다. 7일째 되는 날에는 모든 필수품 보시를 준비하고, 일곱 가지 보석으로 장식된 침상과 의자 등을 마련하고, 세 가지 가사 등 사문들이 사용하는 모든 물품을 일곱 분의 벽지불 앞에 놓은 뒤 "저희가 이 필수품들을 당신들께 드립니다"라고 말했다. 그분들이 식사를 마치자 왕과 왕비는 둘 다 경배하며 서 있었다. 그때 그들에게 축원을 해주며 승가의 장로가 두 편의 게송을 읊었다.

69.

69.

‘‘Ādittasmiṃ agārasmiṃ, yaṃ nīharati bhājanaṃ;

Taṃ tassa hoti atthāya, no ca yaṃ tattha ḍayhati.

"집에 불이 났을 때 꺼내온 세간은 그 주인에게 이익이 되지만, 거기서 타버린 것은 아무런 도움이 되지 못한다."

70.

70.

‘‘Evamādīpito loko, jarāya maraṇena ca;

Nīharetheva dānena, dinnaṃ hoti sunīhata’’nti.

"이와 같이 세상은 노화와 죽음으로 불타고 있다. 보시로써 재물을 꺼내라. 보시한 것만이 잘 꺼내온 것이다."

Tattha ādittasminti taṅkhaṇe pajjalite. Bhājananti upakaraṇaṃ. No ca yaṃ tattha ḍayhatīti yaṃ pana tattha ḍayhati, antamaso tiṇasanthāropi, sabbaṃ tassa anupakaraṇameva hoti. Jarāya maraṇena cāti desanāsīsametaṃ, atthato panesa ekādasahi aggīhi ādīpito nāma. Nīharethevāti tato ekādasati aggīhi pajjalitalokā dasavidhadānavatthubhedaṃ taṃ taṃ parikkhāradānaṃ cetanāya nikkaḍḍhetheva. Dinnaṃ hotīti appaṃ vā bahuṃ vā yaṃ dinnaṃ, tadeva sunīhataṃ nāma hotīti.

거기서 '불타고 있을 때(ādittasmiṃ)'란 그 순간에 활활 타오르는 것을 말한다. '세간(bhājanaṃ)'이란 가재도구를 말한다. '거기서 타버린 것은 그렇지 못하다(no ca yaṃ tattha ḍayhati)'란 거기서 타버린 것은, 설령 지푸라기 한 줌이라 할지라도, 모두 그에게는 쓸모없는 것이 된다는 뜻이다. '노화와 죽음으로(jarāya maraṇena ca)'란 이것은 설법의 요체인데, 사실은 열한 가지 불길에 의해 이 세상이 불타고 있음을 뜻한다. '꺼내라(nīharetheva)'란 그리하여 열한 가지 불길로 활활 타오르는 세상으로부터 열 가지 보시물의 종류에 따른 각각의 필수품 보시를 의지(cetanā)를 통해 밖으로 끄집어내라는 뜻이다. '준 것이다(dinnaṃ hoti)'란 적든 많든 보시한 것만이 잘 꺼내온 것이 된다는 뜻이다.

Evaṃ saṅghatthero anumodanaṃ katvā ‘‘appamatto hohi, mahārājā’’ti rañño ovādaṃ datvā ākāse uppatitvā pāsādakaṇṇikaṃ dvidhā katvā gantvā nandamūlakapabbhāreyeva otari. Tassa dinnaparikkhāropi teneva saddhiṃ uppatitvā nandamūlakapabbhāreyeva otari. Rañño ca deviyā ca sakalasarīraṃ pītiyā puṇṇaṃ ahosi. Evaṃ tasmiṃ gate avasesāpi –

이와 같이 승가의 장로가 축원을 하고 "대왕이시여, 방일하지 마십시오"라고 왕에게 훈계한 뒤, 허공으로 솟구쳐 궁전의 지붕 꼭대기를 둘로 가르고 날아가 바로 난다물라까 동굴에 내렸다. 그에게 드려진 필수품들도 그와 함께 솟구쳐 난다물라까 동굴에 내렸다. 왕과 왕비의 온몸은 기쁨으로 가득 찼다. 이처럼 그가 떠난 뒤 나머지 벽지불들도 다음과 같이 게송을 읊었다.

71.

71.

‘‘Yo [Pg.448] dhammaladdhassa dadāti dānaṃ, uṭṭhānavīriyādhigatassa jantu;

Atikkamma so vetaraṇiṃ yamassa, dibbāni ṭhānāni upeti macco.

"노력과 정진으로 얻은, 법답게 얻은 것을 보시하는 사람은 죽음의 강 베따라니를 건너 신성한 천상에 도달한다."

72.

72.

‘‘Dānañca yuddhañca samānamāhu, appāpi santā bahuke jinanti;

Appampi ce saddahāno dadāti, teneva so hoti sukhī parattha.

"현자들은 보시와 전쟁이 같다고 말한다. 적은 무리로도 많은 적을 이기듯이, 비록 적더라도 신심을 가지고 보시한다면 그것으로 그는 저세상에서 행복해진다."

73.

73.

‘‘Viceyya dānaṃ sugatappasatthaṃ, ye dakkhiṇeyyā idha jīvaloke;

Etesu dinnāni mahapphalāni, bījāni vuttāni yathā sukhette.

“가려서 하는 보시는 선서(善逝, 부처님)께서 찬탄하신 것이니, 이 세상에서 공양받을 만한 분들에게 베푼 것은 좋은 밭에 뿌려진 씨앗처럼 큰 결실을 맺는다.”

74.

74.

‘‘Yo pāṇabhūtāni aheṭhayaṃ caraṃ, parūpavādā na karoti pāpaṃ;

Bhīruṃ pasaṃsanti na tattha sūraṃ, bhayā hi santo na karonti pāpaṃ.

“생명 있는 존재들을 해치지 않으며 지내고, 타인의 비난이 두려워 죄를 짓지 않는 자, 사람들은 거기서 비난을 두려워하는 자를 찬탄하고 만용을 부리는 자를 찬탄하지 않으니, 참된 이들은 비난에 대한 두려움 때문에 죄를 짓지 않기 때문이다.”

75.

75.

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhati.

“낮은 단계의 범행(청정행)으로는 왕족으로 태어나고, 중간 단계로는 신의 상태에 이르며, 최상의 단계로는 청정해진다(해탈한다).”

76.

76.

‘‘Addhā hi dānaṃ bahudhā pasatthaṃ, dānā ca kho dhammapadaṃva seyyo;

Pubbeva hi pubbatareva santo, nibbānamevajjhagamuṃ sapaññā’’ti. –

“진실로 보시는 여러모로 찬탄되나, 보시보다 법의 도(道)가 더 뛰어납니다. 참으로 예전부터, 아주 오래전부터 지혜로운 참된 이들은 열반에 도달했기 때문입니다.”

Evamekekāya gāthāya anumodanaṃ katvā tatheva agamiṃsu saddhiṃ parikkhārehi.

이와 같이 게송 하나씩으로 축원을 하고서, 필수품들과 함께 그대로 떠나갔다.

Tattha dhammaladdhassāti khīṇāsavaṃ ādiṃ katvā yāva sukkhavipassakayogāvacaro puggalo dhammassa laddhattā dhammaladdho nāma. Sveva uṭṭhānavīriyena tassa dhammassa adhigatattā uṭṭhānavīriyādhigato nāma. Tassa puggalassa yo jantu dadāti dānanti attho, dhammena laddhassa uṭṭhānasaṅkhātena vīriyena [Pg.449] adhigatassa deyyadhammassa aggaṃ gahetvā yo jantu sīlavantesu dānaṃ dadātītipi attho. Upayogatthe vā sāmivacanaṃ katvāpettha attho veditabbo. Vetaraṇinti desanāsīsametaṃ, aṭṭha mahāniraye soḷasa ca ussade atikkamitvāti attho. Dibbāni ṭhānāni upetīti devaloke uppajjati.

거기서 ‘법으로 얻은 이에게’라는 것은 번뇌를 다한 성자를 시작으로 건식(乾式) 위빳사나 수행자에 이르기까지 법을 얻었기에 ‘법으로 얻은 이’라고 한다. 스스로의 노력과 정진으로 그 법을 증득했기에 ‘노력과 정진으로 증득한 이’라고 한다. 그런 사람에게 어떤 중생이 보시를 준다는 뜻이다. 법으로 얻은, 즉 노력이라 불리는 정진으로 증득한 보시물 중에서 최상의 것을 취하여 어떤 중생이 계를 갖춘 이들에게 보시를 준다는 뜻이기도 하다. 혹은 소유격의 의미를 목적격의 의미로 보아 그 뜻을 이해해야 한다. ‘베타라니를’이라는 것은 설법의 대표적인 명칭이니, 여덟 곳의 대지옥과 열여섯 곳의 소지옥을 건넌다는 뜻이다. ‘천상의 처소에 이른다’는 것은 천상 세계에 태어난다는 것이다.

Samānamāhūti sadisaṃ vadanti. Khayabhīrukassa hi dānaṃ natthi, bhayabhīrukassa yuddhaṃ natthi. Jīvite ālayaṃ vijahitvā yujjantova yujjhituṃ sakkoti, bhogesu ālayaṃ vijahitvā dāyako dātuṃ sakkoti, teneva taṃ ubhayaṃ ‘‘samāna’’nti vadanti. Appāpi santāti thokāpi samānā pariccattajīvitā bahuke jinanti, evameva appāpi muñcacetanā bahumpi maccheracittaṃ lobhādiṃ vā kilesagahanaṃ jināti. Appampi ceti thokampi ce deyyadhammaṃ kammañca phalañca saddahanto deti. Teneva soti tena parittadeyyadhammavatthukena parittakenāpi cāgena so parattha sukhī hoti, mahārājāti.

‘동등하다고 말한다’는 것은 비슷하다고 말하는 것이다. 재물이 없어질까 두려워하는 자에게는 보시가 없고, 목숨을 잃을까 두려워하는 자에게는 전쟁이 없다. 목숨에 대한 애착을 버리고 싸우는 자만이 싸울 수 있고, 재물에 대한 애착을 버린 시주자만이 줄 수 있다. 그러므로 그 두 가지를 ‘동등하다’고 말한다. ‘비록 적더라도’라는 것은 소수의 사람들이라도 목숨을 버리면 다수를 이기는 것과 같으니, 이와 같이 비록 적더라도 내어주는 마음은 많은 인색한 마음이나 탐욕 등의 번뇌의 숲을 이긴다. ‘비록 적더라도 만약’이라는 것은 비록 적은 보시물이라도 업과 보를 믿으며 주는 것이다. ‘그렇기에 그는’이라는 것은 그 적은 보시물을 근거로 한 적은 버림으로 인하여 그는 저세상에서 행복해진다는 것이다, 대왕이여.

Viceyya dānanti dakkhiṇañca dakkhiṇeyyañca vicinitvā dinnadānaṃ. Tattha yaṃ vā taṃ vā adatvā aggaṃ paṇītaṃ deyyadhammaṃ vicinitvā dadanto dakkhiṇaṃ vicināti nāma, yesaṃ tesaṃ vā adatvā sīlādiguṇasampanne vicinitvā tesaṃ dadanto dakkhiṇeyyaṃ vicināti nāma. Sugatappasatthanti evarūpaṃ dānaṃ buddhehi pasatthaṃ. Tattha dakkhiṇeyyavicinanaṃ dassetuṃ ‘‘ye dakkhiṇeyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dakkhiṇeyyāti dakkhiṇāya anucchavikā buddhādayo.

‘가려서 하는 보시’란 보시물과 보시받을 이를 가려서 하는 보시다. 거기서 이것저것 아무것이나 주지 않고 최상의 수승한 보시물을 골라 주는 것이 보시물을 가리는 것이고, 아무에게나 주지 않고 계 등의 덕성을 갖춘 이를 골라 그들에게 주는 것이 보시받을 이를 가리는 것이다. ‘수다께서 찬탄하신 바’라는 것은 이와 같은 보시가 부처님들에 의해 찬탄되었다는 것이다. 거기서 보시받을 이를 가리는 것을 보여주기 위해 ‘공양받을 만한 이들이’ 등의 구절이 설해졌다. 거기서 ‘공양받을 만한 이들’이란 보시를 받기에 적합한 부처님 등을 말한다.

Pāṇabhūtānīti pāṇasaṅkhātāni bhūtāni. Aheṭhayaṃ caranti kāruññena aviheṭhayanto caramāno. Parūpavādāti parūpavādabhayena pāpaṃ na karoti. Bhīrunti upavādabhīrukaṃ. Na tattha sūranti yo pana ayonisomanasikārena tasmiṃ upavāde sūro hoti, taṃ paṇḍitā nappasaṃsanti. Bhayā hīti upavādabhayena hi paṇḍitā pāpaṃ na karonti.

‘생명 있는 존재들’이란 목숨이라 불리는 중생들이다. ‘해치지 않으며 지내고’란 자비심으로 해치지 않으며 살아가는 것이다. ‘타인의 비난’이란 타인의 비난이 두려워 죄를 짓지 않는 것이다. ‘두려워하는 자를’이란 비난을 두려워하는 자를 말한다. ‘거기서 용맹한 자를 [찬탄하는 것이] 아니다’라는 것은 그러나 그 비난에 대해 옳지 못한 사유로 용맹하게 구는 자를 현자들은 찬탄하지 않는다는 것이다. ‘두려움 때문에’란 진실로 현자들은 비난에 대한 두려움 때문에 죄를 짓지 않는다는 뜻이다.

Hīnena brahmacariyenāti bāhiratitthāyatane tāva methunaviratisīlamattakaṃ hīnaṃ brahmacariyaṃ nāma, tena khattiyakule uppajjati. Jhānassa upacāramattaṃ majjhimaṃ, tena devaloke uppajjati. Aṭṭha samāpattiyo uttamaṃ, tena [Pg.450] brahmaloke uppajjanto visujjhati nāma. Sāsane pana sīlavantasseva ekaṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ hīnaṃ nāma, parisuddhasīlasseva samāpattinibbattanaṃ majjhimaṃ nāma, parisuddhasīle ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattuppatti uttamaṃ nāma.

‘낮은 단계의 범행으로’란 외도의 가르침에서 단지 음욕을 멀리하는 계를 지키는 정도를 낮은 단계의 범행이라 하며, 그것으로 왕족의 가문에 태어난다. 선정의 근접 정려 정도를 중간이라 하며, 그것으로 천상 세계에 태어난다. 여덟 가지 등지를 최상이라 하며, 그것으로 범천의 세계에 태어나면서 청정해진다고 한다. 그러나 가르침 내에서는 계를 갖춘 자가 어느 한 천신의 무리를 원하여 닦는 범행을 낮은 단계라 하고, 청정한 계를 갖춘 자가 등지를 성취하는 것을 중간 단계라 하며, 청정한 계에 머물며 위빳사나를 닦아 아라한과를 얻는 것을 최상의 단계라고 한다.

Osānagāthāya ayamattho – mahārāja, kiñcāpi ekaṃseneva dānaṃ bahudhā pasatthaṃ vaṇṇitaṃ, dānato pana samathavipassanāsaṅkhātaṃ nibbānasaṅkhātañca dhammakoṭṭhāsabhūtaṃ dhammapadameva uttaritaraṃ. Kiṃkāraṇā? Pubbeva hi imasmiṃ kappe kassapadasabalādayo pubbatareva vessabhūdasabalādayo santo sappurisā sapaññā samathavipassanaṃ bhāvetvā nibbānameva ajjhagamuṃ adhigatāti.

마지막 게송의 뜻은 이렇다. 대왕이여, 비록 보시가 한결같이 여러모로 찬탄되지만, 보시보다는 사마타와 위빳사나로 불리고 열반이라 불리는 법의 부분인 법의 도가 더욱 수승합니다. 왜냐하면, 참으로 예전에 이 겁에 까싸빠 십력존 등과 그보다 더 이전에 웨싸부 십력존 등의 참된 성자들, 지혜로운 이들이 사마타와 위빳사나를 닦아 열반에 도달하고 증득했기 때문입니다.

Evaṃ satta paccekabuddhā anumodanāya rañño amatamahānibbānaṃ vaṇṇetvā rājānaṃ appamādena ovaditvā vuttanayeneva attano vasanaṭṭhānameva gatā. Rājāpi saddhiṃ aggamahesiyā dānaṃ datvā yāvajīvaṃ ṭhatvā tato cavitvā saggapuraṃ pūresi.

이와 같이 일곱 분의 벽지불은 축원을 통해 왕에게 불사의 대열반을 찬탄하고, 왕에게 방일하지 말라고 훈계한 뒤, 앞서 말한 방식대로 자신들이 사는 곳으로 돌아갔다. 왕 역시 왕비와 함께 보시를 행하며 평생을 머물다 그곳에서 죽어 천상 도시를 가득 채웠다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ pubbepi paṇḍitā viceyya dānaṃ adaṃsū’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccekabuddhā parinibbāyiṃsu, samuddavijayā rāhulamātā ahosi, roruvamahārājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 가져오셔서 “이와 같이 옛날에도 현자들은 가려서 보시를 하였다”고 말씀하시고 자따까를 요약하셨다. “그때 벽지불들은 반열반에 들었고, 사무다위자야 왕비는 라훌라의 어머니였으며, 로루와 대왕은 바로 나였다”라고.

Ādittajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

아딧따 자따까 주해(여덟 번째)가 끝났다.

[425] 9. Aṭṭhānajātakavaṇṇanā

[425] 9. 앗타나 자따까 주해

Gaṅgā kumudinīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kiṃkāraṇā’’ti vatvā ‘‘kilesavasenā’’ti vutte ‘‘bhikkhu mātugāmo nāma akataññū mittadubbhī avissāsanīyo. Atīte paṇḍitā devasikaṃ sahassaṃ dentāpi mātugāmaṃ tosetuṃ nāsakkhiṃsu. Sā ekadivasamattaṃ sahassaṃ alabhitvāva [Pg.451] te gīvāyaṃ gāhāpetvā nīharāpesi, evaṃ akataññū mātugāmo, mā tassa kāraṇā kilesavasaṃ gacchā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘강과 연꽃’이라는 이 가르침은 스승께서 제따와나에 머무실 때, 수행에 염증을 느끼는 한 비구를 인연으로 설하신 것이다. 스승께서는 그 비구에게 “비구여, 네가 정말로 수행에 염증을 느끼느냐?”라고 물으셨고, “그렇습니다, 세존이시여”라고 대답하자, “무슨 까닭이냐?”라고 물으셨다. “번뇌 때문입니다”라고 대답하자, “비구여, 여인이란 은혜를 모르고 친구를 배반하며 신뢰할 수 없는 존재이다. 과거에 현자들은 매일 천 금을 주면서도 여인을 기쁘게 할 수 없었다. 그녀는 단 하루 천 금을 받지 못하자마자 그의 목을 잡아 내쫓았으니, 이와 같이 은혜를 모르는 것이 여인이다. 그녀 때문에 번뇌의 노예가 되지 마라”고 말씀하시고 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa ca putto brahmadattakumāro, bārāṇasiseṭṭhino ca putto mahādhanakumāro nāma. Te ubhopi sahapaṃsukīḷakā sahāyakā ahesuṃ, ekācariyakuleyeva sippaṃ gaṇhiṃsu. Rājakumāro pitu accayena rajje patiṭṭhāsi, seṭṭhiputtopissa santikeyeva ahosi. Bārāṇasiyañca ekā nagarasobhiṇī vaṇṇadāsī abhirūpā ahosi sobhaggappattā. Seṭṭhiputto devasikaṃ sahassaṃ datvā niccakāle tāyeva saddhiṃ abhiramanto pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ labhitvāpi na taṃ vijahi, tatheva devasikaṃ sahassaṃ datvā abhirami. Seṭṭhiputto divasassa tayo vāre rājupaṭṭhānaṃ gacchati. Athassa ekadivasaṃ rājupaṭṭhānaṃ gatassa raññā saddhiṃ samullapantasseva sūriyo atthaṅgami, andhakāraṃ jātaṃ. So rājakulā nikkhamitvā ‘‘idāni gehaṃ gantvā āgamanavelā natthi, nagarasobhiṇiyāyeva gehaṃ gamissāmī’’ti upaṭṭhāke uyyojetvā ekakova tassā gehaṃ pāvisi. Atha naṃ sā disvā ‘‘ayyaputta, sahassaṃ ābhata’’nti āha. ‘‘Bhadde, ahaṃ ajjeva ativikālo jāto, tasmā gehaṃ agantvā manusse uyyojetvā ekakova paviṭṭhosmi, sve pana te dve sahassāni dassāmī’’ti.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 통치할 때, 그의 아들은 브라흐마다타 왕자였고, 바라나시 장자의 아들은 마하다나(Mahādhana)라 불리는 청년이었습니다. 그들은 둘 다 어린 시절 흙장난을 하며 함께 놀던 친구였으며, 같은 스승 밑에서 기술을 배웠습니다. 왕자는 부친이 서거한 뒤 왕위에 올랐고, 장자의 아들도 그의 곁에 머물렀습니다. 바라나시에는 완나다시(Vaṇṇadāsī)라는 용모가 빼어나고 아름다움이 절정에 달한 기녀가 한 명 있었습니다. 장자의 아들은 매일 천 금을 주고 늘 그녀와 함께 즐겼으며, 부친이 서거한 뒤 장자의 직위를 얻고서도 그녀를 버리지 않고 여전히 매일 천 금을 주며 즐겼습니다. 장자의 아들은 하루에 세 번 왕을 배알하러 갔습니다. 그러던 어느 날, 왕을 배알하러 갔다가 왕과 함께 담소를 나누는 사이에 해가 저물고 어둠이 깔렸습니다. 그는 왕궁에서 나오며 ‘지금 집에 갔다가 다시 올 시간이 없으니, 기녀의 집으로 바로 가겠다’라고 생각하고 하인들을 돌려보낸 뒤 홀로 그녀의 집으로 들어갔습니다. 그러자 그녀는 그를 보고 ‘도련님, 천 금을 가져오셨습니까?’라고 물었습니다. ‘그대여, 내가 오늘 너무 늦었소. 그래서 집에 가지 않고 사람들을 돌려보낸 뒤 홀로 들어왔소. 하지만 내일 그대에게 이천 금을 주겠소.’

Sā cintesi ‘‘sacāhaṃ ajja okāsaṃ karissāmi, aññesupi divasesu tucchahatthakova āgamissati, evaṃ me dhanaṃ parihāyissati, na dānissa okāsaṃ karissāmī’’ti. Atha naṃ evamāha ‘‘sāmi, mayaṃ vaṇṇadāsiyo nāma, amhākaṃ sahassaṃ adatvā keḷi nāma natthī’’ti. ‘‘Bhadde, sve diguṇaṃ āharissāmī’’ti punappunaṃ yāci. Nagarasobhiṇī dāsiyo āṇāpesi ‘‘etassa idha ṭhatvā maṃ oloketuṃ mā adattha, gīvāyaṃ taṃ gahetvā nīharitvā dvāraṃ pidahathā’’ti. Taṃ sutvā dāsiyo tathā kariṃsu. Atha so cintesi ‘‘ahaṃ imāya saddhiṃ asītikoṭidhanaṃ khādiṃ, sā maṃ ekadivasaṃ tucchahatthaṃ disvā gīvāyaṃ gahetvā nīharāpesi, aho mātugāmo nāma pāpo nillajjo akataññū mittadubbhī’’ti. So mātugāmassa aguṇaṃ anussarantova virajji, paṭikūlasaññaṃ paṭilabhi, gharāvāsepi ukkaṇṭhito [Pg.452] ‘‘kiṃ me gharāvāsena, ajjeva nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti puna gehaṃ agantvā rājānampi adisvāva nagarā nikkhamitvā araññaṃ pavisitvā gaṅgātīre assamaṃ māpetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo uppādetvā vanamūlaphalāhāro tattha vāsaṃ kappesi.

그녀는 생각했습니다. ‘만약 내가 오늘 허락해준다면, 다른 날에도 빈손으로 올 것이다. 그렇게 되면 나의 재물이 줄어들 것이니, 이제 그를 받아들이지 않겠다.’ 그리고 그에게 이렇게 말했습니다. ‘주인님, 저희는 기녀들입니다. 저희에게 천 금을 주지 않고 즐기는 법은 없습니다.’ ‘그대여, 내일 두 배로 가져오겠소’라고 그는 거듭 간청했습니다. 기녀는 하녀들에게 명령했습니다. ‘이 자가 여기 서서 나를 쳐다보게 하지 마라. 그의 목을 잡아 끌어내어 문을 닫아걸어라.’ 그 말을 듣고 하녀들은 그대로 행했습니다. 그러자 그는 생각했습니다. ‘나는 그녀와 함께 8억의 재산을 썼는데, 그녀는 내가 단 하루 빈손인 것을 보고 목을 잡아 끌어내게 했구나. 아, 여인이란 참으로 악하고 염치없으며 은혜를 모르고 친구를 배신하는구나.’ 그는 여인의 허물을 회상하며 탐욕을 버리고 혐오의 상(想)을 얻었으며, 가정을 꾸려 사는 일에 대해서도 염증을 느껴 ‘재가 생활이 내게 무슨 소용인가, 오늘 바로 출가하여 수행자가 되리라’ 생각하고 다시 집으로 가지도 않고 왕을 만나지도 않은 채 성을 나가 숲으로 들어갔습니다. 그는 강변에 암자를 짓고 선인(仙人)으로 출가하여 선정과 신통을 일으켰으며, 숲의 뿌리와 과일을 먹으며 그곳에서 지냈습니다.

Rājā taṃ apassanto ‘‘kahaṃ mama sahāyo’’ti pucchi. Nagarasobhiṇiyāpi katakammaṃ sakalanagare pākaṭaṃ jātaṃ. Athassa tamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘iti te deva, sahāyo lajjāya gharampi agantvā araññaṃ pavisitvā pabbajito bhavissatī’’ti āhaṃsu. Rājā taṃ sutvā nagarasobhiṇiṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ ekadivasaṃ sahassaṃ alabhitvā mama sahāyaṃ gīvāyaṃ gāhāpetvā nīharāpesī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, devā’’ti. ‘‘Pāpe jammī, sīghaṃ mama sahāyassa gataṭṭhānaṃ gantvā taṃ ānehi, no ce ānessasi, jīvitaṃ te natthī’’ti. Sā rañño vacanaṃ sutvā bhītā rathaṃ āruyha mahantena parivārena nagarā nikkhamitvā tassa vasanaṭṭhānaṃ pariyesantī sutavasena taṃ ṭhānaṃ sutvā tattha gantvā vanditvā ‘‘ayya, mayā andhabālabhāvena kataṃ dosaṃ khamatha, ahaṃ na punevaṃ karissāmī’’ti yācitvā ‘‘sādhu, khamāmi te, natthi me tayi āghāto’’ti vutte ‘‘sace me khamatha, mayā saddhiṃ rathaṃ abhiruhatha, nagaraṃ gacchissāma, gatakāle yaṃ mama ghare dhanaṃ atthi, sabbaṃ dassāmī’’ti āha. So tassā vacanaṃ sutvā ‘‘bhadde, idāni tayā saddhiṃ gantuṃ na sakkā, yadā pana imasmiṃ loke yena na bhavitabbaṃ, taṃ bhavissati, api nāma tadā gaccheyya’’nti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

왕은 그를 보지 못하자 ‘내 친구는 어디 있는가?’라고 물었습니다. 기녀가 한 일은 온 성안에 널리 알려졌습니다. 사람들이 왕에게 그 사정을 고하며 말했습니다. ‘대왕이시여, 이와 같이 대왕의 친구분은 부끄러움 때문에 집에도 가지 못하고 숲으로 들어가 출가하셨을 것입니다.’ 왕은 그 말을 듣고 기녀를 불러 물었습니다. ‘네가 어느 날 천 금을 받지 못했다고 내 친구의 목을 잡아 끌어내게 했다는 것이 정말이냐?’ ‘정말입니다, 대왕이시여.’ ‘이 사악하고 천한 것아, 어서 내 친구가 간 곳으로 가서 그를 데려오너라. 만약 데려오지 못한다면 네 목숨은 없을 것이다.’ 그녀는 왕의 말을 듣고 두려워하며 수레에 올라 큰 무리를 거느리고 성을 나가 그가 사는 곳을 수소문하여 찾아갔습니다. 그곳에 도착해 절을 올리고 간청했습니다. ‘성자시여, 제가 어리석어 저지른 허물을 용서해 주십시오. 다시는 그러지 않겠습니다.’ 그가 ‘좋소, 그대를 용서하오. 내게 그대에 대한 원한은 없소’라고 말하자, 그녀는 ‘만약 저를 용서하신다면 저와 함께 수레에 오르십시오. 성으로 갑시다. 가시면 제 집에 있는 모든 재산을 다 드리겠습니다’라고 말했습니다. 그는 그녀의 말을 듣고 ‘그대여, 지금 그대와 함께 가는 것은 불가능하오. 하지만 이 세상에 일어나지 않을 법한 일이 일어날 때라면, 그때는 갈 수도 있겠소’라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

77.

77.

‘‘Gaṅgā kumudinī santā, saṅkhavaṇṇā ca kokilā;

Jambū tālaphalaṃ dajjā, atha nūna tadā siyā’’ti.

‘강물이 쿠무다(Kumuda) 연꽃으로 뒤덮여 고요해지고, 뻐꾸기가 소라 껍데기처럼 하얗게 되며, 잠부(Jambū) 나무가 야자 열매를 맺는다면, 그때라면 아마 그럴 일이 있을 것입니다.’

Tassattho – bhadde, yathā hi kumudasarā kumudehi sañchannā tiṭṭhanti, tatheva sace sakalāpi mahāgaṅgā kumudinī sīghasotaṃ pahāya santā upasantā siyā, sabbe kokilā ca saṅkhavaṇṇā bhaveyyuṃ, sabbo jamburukkho ca tālaphalaṃ dadeyya. Atha nūna tadā siyāti atha tādise kāle amhākampi samāgamo nūna siyā, bhaveyya nāmāti vuttaṃ hoti.

그 의미는 다음과 같습니다. ‘그대여, 마치 쿠무다 연꽃 연못이 연꽃으로 가득 차 있듯이, 그와 같이 만약 온 대하(大河)가 연꽃으로 뒤덮여 빠른 물살을 버리고 고요해지며, 모든 뻐꾸기가 소라 껍데기처럼 하얀색이 되고, 모든 잠부(Jambū) 나무가 야자 열매를 맺는다면, 그때라면 아마도’란 그런 때에 우리의 만남도 아마 있을 수 있다는 뜻입니다.

Evañca [Pg.453] vatvā punapi tāya ‘‘ehi, ayya, gacchāmā’’ti vutte ‘‘gacchissāmā’’ti vatvā ‘‘kasmiṃ kāle’’ti vutte ‘‘asukasmiñca asukasmiñcā’’ti vatvā sesagāthā abhāsi –

이렇게 말했음에도 그녀가 다시 ‘오십시오, 성자시여, 갑시다’라고 하자, ‘가겠소’라고 대답했습니다. ‘언제 가시겠습니까?’라고 묻자 ‘이러이러한 때에 가겠소’라고 말하며 남은 게송들을 읊었습니다.

78.

78.

‘‘Yadā kacchapalomānaṃ, pāvāro tividho siyā;

Hemantikaṃ pāvuraṇaṃ, atha nūna tadā siyā.

‘거북의 털로 만든 세 종류의 겉옷이 겨울철의 외투가 된다면, 그때라면 아마 그럴 일이 있을 것입니다.’

79.

79.

‘‘Yadā makasapādānaṃ, aṭṭālo sukato siyā;

Daḷho ca avikampī ca, atha nūna tadā siyā.

‘모기의 다리로 만든 망루가 견고하게 지어져서 튼튼하고 흔들리지 않는다면, 그때라면 아마 그럴 일이 있을 것입니다.’

80.

80.

‘‘Yadā sasavisāṇānaṃ, nisseṇī sukatā siyā;

Saggassārohaṇatthāya, atha nūna tadā siyā.

‘토끼의 뿔로 만든 사다리가 잘 만들어져서 천상에 오르기 위한 것이 된다면, 그때라면 아마 그럴 일이 있을 것입니다.’

81.

81.

‘‘Yadā nisseṇimāruyha, candaṃ khādeyyu mūsikā;

Rāhuñca paripāteyyuṃ, atha nūna tadā siyā.

‘생쥐들이 사다리를 타고 올라가 달을 갉아먹고 라후를 달아나게 한다면, 그때라면 혹시나 [그대와 나의 결합이] 있을 것입니다.’

82.

82.

‘‘Yadā surāghaṭaṃ pitvā, makkhikā gaṇacāriṇī;

Aṅgāre vāsaṃ kappeyyuṃ, atha nūna tadā siyā.

‘술 항아리를 비운 파리 떼가 타오르는 숯불 위에서 살아간다면, 그때라면 혹시나 [그대와 나의 결합이] 있을 것입니다.’

83.

83.

‘‘Yadā bimboṭṭhasampanno, gadrabho sumukho siyā;

Kusalo naccagītassa, atha nūna tadā siyā.

‘붉은 입술을 가진 나귀가 아름다운 얼굴이 되어 춤과 노래에 능숙해진다면, 그때라면 혹시나 [그대와 나의 결합이] 있을 것입니다.’

84.

84.

‘‘Yadā kākā ulūkā ca, mantayeyyuṃ rahogatā;

Aññamaññaṃ pihayyeyyuṃ, atha nūna tadā siyā.

‘까마귀와 부엉이가 은밀한 곳에서 모의하고 서로를 연모하게 된다면, 그때라면 혹시나 [그대와 나의 결합이] 있을 것입니다.’

85.

85.

‘‘Yadā muḷālapattānaṃ, chattaṃ thirataraṃ siyā;

Vassassa paṭighātāya, atha nūna tadā siyā.

‘연꽃 줄기 잎으로 만든 양산이 아주 견고해져서 비를 막아낸다면, 그때라면 혹시나 [그대와 나의 결합이] 있을 것입니다.’

86.

86.

‘‘Yadā kulako sakuṇo, pabbataṃ gandhamādanaṃ;

Tuṇḍenādāya gaccheyya, atha nūna tadā siyā.

‘작은 새가 간다마다나 산을 부리로 물고 날아간다면, 그때라면 혹시나 [그대와 나의 결합이] 있을 것입니다.’

87.

87.

‘‘Yadā sāmuddikaṃ nāvaṃ, sayantaṃ savaṭākaraṃ;

Ceṭo ādāya gaccheyya, atha nūna tadā siyā’’ti.

‘소년이 기계와 돛과 장비를 갖춘 바다의 큰 배를 손으로 들고 간다면, 그때라면 혹시나 [그대와 나의 결합이] 있을 것입니다.’

Tattha [Pg.454] tividhoti eko kacchapalomamayena pupphena, eko tūlena, eko ubhayenāti evaṃ tippakāro. Hemantikaṃ pāvuraṇanti himapātasamaye pāvuraṇāya bhavituṃ samattho. Atha nūna tadā siyāti atha tasmiṃ kāle mama tayā saddhiṃ ekaṃseneva saṃsaggo siyā. Evaṃ sabbattha pacchimapadaṃ yojetabbaṃ. Aṭṭālo sukatoti abhiruhitvā yujjhantaṃ purisasataṃ dhāretuṃ yathā sakkoti, evaṃ sukato. Paripāteyyunti palāpeyyuṃ. Aṅgāreti vītaccikaṅgārasanthare. Vāsaṃ kappeyyunti ekekaṃ surāghaṭaṃ pivitvā mattā vaseyyuṃ. Bimboṭṭhasampannoti bimbaphalasadisehi oṭṭhehi samannāgato. Sumukhoti suvaṇṇaādāsasadiso mukho. Pihayeyyunti aññamaññassa sampattiṃ icchantā pihayeyyuṃ pattheyyuṃ. Muḷālapattānanti saṇhānaṃ muḷālagacchapattānaṃ. Kulakoti eko khuddakasakuṇo. Sāmuddikanti samuddapakkhandanamahānāvaṃ. Sayantaṃ savaṭākaranti yantena ceva vaṭākarena ca saddhiṃ sabbasambhārayuttaṃ. Ceṭo ādāyāti yadā evarūpaṃ nāvaṃ khuddako gāmadārako hatthena gahetvā gaccheyyāti attho.

거기서 ‘세 가지’란 하나는 거북의 털로 만든 꽃으로 짠 것, 하나는 솜으로 짠 것, 하나는 그 두 가지 모두로 짠 것으로 이렇게 세 종류입니다. ‘겨울의 겉옷’이란 눈이 내리는 시기에 덮기에 적당한 옷입니다. ‘그때라면 혹시나 있을 것’이란 그때에 나와 당신의 결합이 반드시 있을 것이라는 의미입니다. 이와 같이 모든 곳에서 마지막 구절을 연결해야 합니다. ‘누각이 잘 만들어졌다’는 것은 올라가서 싸우는 백 명의 사람을 견딜 수 있도록 잘 만들어졌다는 것입니다. ‘달아나게 하다(Paripāteyyuṃ)’는 것은 도망치게 하는 것입니다. ‘숯불’은 불꽃이 없는 숯을 깔아놓은 곳입니다. ‘머무름을 가질 것’이란 술 항아리를 하나씩 마시고 취해서 머무는 것입니다. ‘빔바 입술을 가진’은 빔바 열매 같은 입술을 가진 것입니다. ‘아름다운 얼굴’은 황금 거울 같은 얼굴입니다. ‘부러워하다’는 서로의 성취를 원하여 부러워하고 갈망하는 것입니다. ‘연꽃 줄기 잎’은 연꽃의 가느다란 줄기에 달린 잎입니다. ‘쿨라카’는 작은 새의 일종입니다. ‘바다의 것’이란 바다를 항해하는 큰 배입니다. ‘기계와 돛과 장비를 갖춘’이란 기계와 돛을 비롯하여 모든 장비를 갖춘 상태를 말합니다. ‘소년이 들고’란 그와 같은 배를 시골의 어린 소년이 손으로 잡고 갈 때라는 뜻입니다.

Iti mahāsatto iminā aṭṭhānaparikappena ekādasa gāthā abhāsi. Taṃ sutvā nagarasobhiṇī mahāsattaṃ khamāpetvā nagaraṃ gantvā rañño taṃ kāraṇaṃ ārocetvā attano jīvitaṃ yācitvā gaṇhi.

이와 같이 대사는 이 불가능한 가정을 통해 열한 개의 게송을 읊었습니다. 그 말을 듣고 성의 기녀는 대사에게 용서를 구하고 성으로 돌아가 왕에게 그 사정을 고하여 자신의 목숨을 구했습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ bhikkhu mātugāmo nāma akataññū mittadubbhī’’ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā rājā ānando ahosi, tāpaso pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 전하신 뒤, “비구들이여, 여인이란 이와 같이 은혜를 모르고 친구를 배반하는 자이다.”라고 말씀하시고 사성제를 밝히시며 자타카를 갈무리하셨습니다. 사성제 설법이 끝났을 때 낙담한 비구는 예류과에 머물렀습니다. 그때의 왕은 아난다였고, 수행자는 바로 나였습니다.

Aṭṭhānajātakavaṇṇanā navamā.

아타나 자타카(9) 끝.

[426] 10. Dīpijātakavaṇṇanā

[426] 10. 디피 자타카

Khamanīyaṃ [Pg.455] yāpanīyanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ eḷikaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye mahāmoggallānatthero giriparikkhitte ekadvāre giribbajasenāsane vihāsi. Dvārasamīpeyevassa caṅkamo ahosi. Tadā eḷakapālakā ‘‘eḷakā ettha carantū’’ti giribbajaṃ pavesetvā kīḷantā viharanti. Tesu ekadivasaṃ sāyaṃ āgantvā eḷake gahetvā gacchantesu ekā eḷikā dūre caramānā eḷake nikkhamante adisvā ohīyi. Taṃ pacchā nikkhamantiṃ eko dīpiko disvā ‘‘khādissāmi na’’nti giribbajadvāre aṭṭhāsi. Sāpi ito cito ca olokentī taṃ disvā ‘‘esa maṃ māretvā khāditukāmatāya ṭhito, sace nivattitvā palāyissāmi, jīvitaṃ me natthi, ajja mayā purisakāraṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā siṅgāni ukkhipitvā tassa abhimukhaṃ vegena pakkhanditvā dīpikassa ‘‘ito gaṇhissāmi, ito gaṇhissāmī’’ti vipphandatova gahaṇaṃ anupagantvā vegena palāyitvā eḷakānaṃ antaraṃ pāvisi. Atha thero taṃ tesaṃ kiriyaṃ disvā punadivase gantvā tathāgatassa ārocetvā ‘‘evaṃ bhante, sā eḷikā attano upāyakusalatāya parakkamaṃ katvā dīpikato muccī’’ti āha. Satthā ‘‘moggallāna, idāni tāva so dīpiko taṃ gahetuṃ nāsakkhi, pubbe pana naṃ viravantiṃ māretvā khādī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

‘견딜 만한가, 지낼 만한가’라는 이 게송은 스승께서 벨루바나에 머무실 때 한 마리 암염소를 인연으로 설하셨습니다. 한때 마하못갈라나 존자가 산으로 둘러싸여 문이 하나뿐인 기리브바자 처소에 머물렀습니다. 문 근처에 존자의 경행처가 있었습니다. 그때 염소 목동들이 “염소들이 여기서 거닐게 하자.”라며 염소 떼를 기리브바자에 들여보내고 놀고 있었습니다. 어느 날 저녁 그들이 와서 염소들을 데리고 가는데, 멀리서 풀을 뜯던 한 암염소가 염소들이 나가는 것을 보지 못하고 뒤처졌습니다. 나중에 나가는 그 암염소를 보고 한 표범이 ‘저놈을 잡아먹으리라.’ 생각하며 기리브바자 문 앞에 섰습니다. 암염소도 여기저기를 살피다 그를 보고 ‘저놈이 나를 죽여 먹으려고 서 있구나. 내가 만약 뒤돌아 달아난다면 내 목숨은 없을 것이다. 오늘 나는 용기를 내어 할 일을 해야겠다.’라고 생각했습니다. 암염소는 뿔을 치켜들고 표범을 향해 맹렬히 달려들었고, 표범이 “여기서 잡으리라, 저기서 잡으리라.” 하며 몸부림치는 사이 잡히지 않고 재빨리 달아나 염소 무리 속으로 들어갔습니다. 장로는 그들의 행동을 보고 다음 날 세존께 가서 이 일을 말씀드렸습니다. “세존이시여, 그 암염소가 자신의 방편에 능숙하여 노력한 끝에 표범으로부터 벗어났습니다.” 스승께서는 “못갈라나여, 지금은 저 표범이 암염소를 잡을 수 없었지만, 전생에는 비명을 지르는 그놈을 죽여서 먹은 적이 있다.”라고 말씀하시고, 장로의 요청으로 과거의 이야기를 들려주셨습니다.

Atīte magadharaṭṭhe bodhisatto ekasmiṃ gāme mahābhogakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā ciraṃ himavante vasitvā loṇambilasevanatthāya rājagahaṃ gantvā ekasmiṃyeva giribbaje paṇṇasālaṃ māpetvā vāsaṃ kappesi. Tadā imināva niyāmena eḷakapālakesu eḷake carantesu ekadivasaṃ evameva ekaṃ eḷikaṃ pacchā nikkhamantiṃ disvā eko dīpiko ‘‘khādissāmi na’’nti dvāre aṭṭhāsi. Sāpi taṃ disvā ‘‘ajja mayhaṃ jīvitaṃ natthi, ekenupāyena iminā saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā hadayamassa mudukaṃ janetvā jīvitaṃ rakkhissāmī’’ti cintetvā dūratova tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karontī āgacchamānā paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 마가다국에서 보살은 한 마을의 부유한 가문에 태어나 장성하여 감각적 욕망을 버리고 선인으로 출가하여 선정과 신통을 얻었습니다. 오랫동안 히말라야에 머물다 소금과 신맛을 섭취하기 위해 라자가하로 가서 기리브바자에 잎새집을 짓고 살았습니다. 그때 이와 같은 방식으로 염소 목동들이 염소들을 기를 때, 어느 날 이처럼 한 암염소가 뒤처져 나가는 것을 보고 한 표범이 ‘잡아먹으리라.’ 생각하며 문 앞에 섰습니다. 암염소도 그를 보고 ‘오늘 내 목숨은 끝이구나. 어떤 방편으로든 이 자와 달콤한 인사를 나누어 그의 마음을 부드럽게 만들어 목숨을 구해야겠다.’라고 생각했습니다. 암염소는 멀리서부터 그와 인사를 나누며 다가와 첫 번째 게송을 읊었습니다.

88.

88.

‘‘Khamanīyaṃ [Pg.456] yāpanīyaṃ, kacci mātula te sukhaṃ;

Sukhaṃ te ammā avaca, sukhakāmāva te maya’’nti.

“외삼촌, 견딜 만하고 지낼 만합니까? 편안하십니까? 어머니께서는 당신의 안부를 전하셨고, 저희는 당신의 안녕을 바라고 있습니다.”

Tattha sukhaṃ te ammāti mayhaṃ mātāpi ‘‘tumhākaṃ sukhaṃ puccheyyāsī’’ti ajja maṃ avacāti attho. Mayanti mātula mayampi tumhākaṃ sukhaṃ eva icchāmāti.

거기서 '어머니, 당신은 평안하십니까?'라는 말은 나의 어머니께서도 '그분의 안부를 물어라'고 오늘 내게 말씀하셨다는 뜻입니다. '저희도'란 '외삼촌, 저희도 오직 당신의 평안만을 바랍니다'라는 뜻입니다.

Taṃ sutvā dīpiko ‘‘ayaṃ dhuttikā maṃ mātulavādena vañcetukāmā, na me kakkhaḷabhāvaṃ jānātī’’ti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 표범은 '이 영악한 암염소가 나를 외삼촌이라 부르며 속이려 하는구나. 나의 잔인함을 모르는구나'라고 생각하며 두 번째 게송을 읊었습니다.

89.

89.

‘‘Naṅguṭṭhaṃ me avakkamma, heṭhayitvāna eḷike;

Sājja mātulavādena, muñcitabbā nu maññasī’’ti.

암염소야, 내 꼬리를 밟고 나를 괴롭히고서, 오늘 외삼촌이라고 부른다 해서 놓아줄 것이라 생각하느냐?

Tassattho – tvaṃ mama naṅguṭṭhamaṇḍalaṃ akkamitvā heṭhayitvā āgacchasi, sā tvaṃ ‘‘ajja mātulavādena muñcitabbāhamasmī’’ti maññasi nu, evaṃ maññasi maññeti.

그 뜻은 '너는 내 꼬리 끝을 밟고 괴롭히며 오면서, 오늘 외삼촌이라 부르면 내가 놓아줄 것이라고 생각하느냐, 그렇게 생각하느냐'는 뜻입니다.

Taṃ sutvā itarā ‘‘mātula, mā evaṃ karī’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 암염소는 "외삼촌, 그렇게 하지 마십시오."라고 말하며 세 번째 게송을 읊었습니다.

90.

90.

‘‘Puratthāmukho nisinnosi, ahaṃ te mukhamāgatā;

Pacchato tuyhaṃ naṅguṭṭhaṃ, kathaṃ khvāhaṃ avakkami’’nti.

당신은 앞을 향해 앉아 계시고 나는 당신의 정면으로 왔는데, 당신의 꼬리는 뒤에 있거늘 내가 어떻게 밟았겠습니까?

Tattha mukhanti abhimukhaṃ. Kathaṃ khvāhaṃ avakkaminti tava pacchato ṭhitaṃ ahaṃ kathaṃ avakkaminti attho.

거기서 '얼굴(mukha)'이란 정면을 말합니다. '내가 어떻게 밟았겠습니까'란 당신의 뒤에 있는 꼬리를 내가 어떻게 밟았겠느냐는 뜻입니다.

Atha naṃ so ‘‘kiṃ kathesi eḷike, mama naṅguṭṭhassa aṭṭhitaṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –

그러자 표범은 '암염소야, 무슨 말을 하느냐? 내 꼬리가 닿지 않는 곳이란 없다'라고 말하며 네 번째 게송을 읊었습니다.

91.

91.

‘‘Yāvatā caturo dīpā, sasamuddā sapabbatā;

Tāvatā mayhaṃ naṅguṭṭhaṃ, kathaṃ kho taṃ vivajjayī’’ti.

바다와 산을 포함한 네 개의 대륙이 펼쳐진 그만큼이 모두 나의 꼬리이니, 네가 어떻게 그것을 피할 수 있었겠느냐?

Tattha tāvatāti ettakaṃ ṭhānaṃ mama naṅguṭṭhaṃ parikkhipitvā gatanti vadati.

거기서 '그만큼(tāvatā)'이라는 것은 "나의 꼬리가 이만큼의 장소를 휘감고 있다."라고 말하는 것입니다.

Taṃ sutvā eḷikā ‘‘ayaṃ pāpo madhurakathāya na allīyati, paṭisattu hutvā tassa kathessāmī’’ti vatvā pañcamaṃ gāthamāha –

그것을 듣고 암염소는 '이 사악한 표범은 달콤한 말에 넘어가지 않는구나. 적대자가 되어 그에게 말하리라.'라고 생각하고 다섯 번째 게송을 읊었습니다.

92.

92.

‘‘Pubbeva [Pg.457] metamakkhiṃsu, mātā pitā ca bhātaro;

Dīghaṃ duṭṭhassa naṅguṭṭhaṃ, sāmhi vehāyasāgatā’’ti.

“어머니와 아버지와 형제들이 예전부터 제게 이것을 일러주었습니다. 악한 자의 꼬리는 길다고요. 그래서 저는 허공으로 왔습니다.”

Tattha akkhiṃsūti pubbeva me etaṃ mātā ca pitā ca bhātaro ca ācikkhiṃsu. Sāmhīti sā ahaṃ ñātakānaṃ santikā tava naṅguṭṭhassa dīghabhāvaṃ sutvā tava naṅguṭṭhaṃ pariharantī vehāyasā ākāsena āgatāti.

거기서 ‘일러주었습니다(akkhiṃsū)’란 예전에 나의 어머니와 아버지와 형제들이 내게 그것을 말해주었다는 뜻입니다. ‘저는(sāmhī)’이란 “그러한 내가 친지들로부터 당신의 꼬리가 길다는 것을 듣고, 당신의 꼬리를 피해 허공, 즉 하늘로 왔습니다.”라는 뜻입니다.

Atha naṃ so ‘‘jānāmi te ahaṃ ākāsena āgatabhāvaṃ, evaṃ āgacchantī pana mayhaṃ bhakkhe nāsetvā āgatāsī’’ti vatvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –

그러자 표범은 그녀에게 “나는 네가 하늘로 온 것을 알고 있다. 그러나 그렇게 옴으로써 너는 나의 먹잇감들을 쫓아버렸구나.”라고 말하며 여섯 번째 게송을 읊었습니다.

93.

93.

‘‘Tañca disvāna āyantiṃ, antalikkhasmi eḷike;

Migasaṅgho palāyittha, bhakkho me nāsito tayā’’ti.

“허공으로 오고 있는 너를 보고, 암염소야, 짐승 떼가 달아나버렸구나. 너로 인해 나의 먹잇감이 사라졌도다.”

Taṃ sutvā itarā maraṇabhayabhītā aññaṃ kāraṇaṃ āharituṃ asakkontī ‘‘mātula, mā evarūpaṃ kakkhaḷakammaṃ kari, jīvitaṃ me dehī’’ti vilapi. Itaropi naṃ vilapantiññeva khandhe gahetvā māretvā khādi.

그 말을 듣고 암염소는 죽음의 공포에 질려 다른 구실을 대지 못하고, “외삼촌, 이와 같은 가혹한 짓을 하지 마세요. 제 목숨을 살려주세요!”라고 울부짖었습니다. 표범은 그녀가 울부짖고 있는데도 목덜미를 물어 죽여서 먹어 치웠습니다.

94.

94.

‘‘Iccevaṃ vilapantiyā, eḷakiyā ruhagghaso;

Galakaṃ anvāvamaddi, natthi duṭṭhe subhāsitaṃ.

“이처럼 울부짖는 암염소의 목을 피에 굶주린 자가 짓눌러버렸네. 악한 자에게는 훌륭한 말이 소용없도다.”

95.

95.

‘‘Neva duṭṭhe nayo atthi, na dhammo na subhāsitaṃ;

Nikkamaṃ duṭṭhe yuñjetha, so ca sabbhiṃ na rañjatī’’ti. –

“악한 자에게는 이치도 없고 법도 없으며 훌륭한 말도 통하지 않네. 악한 자에 대해서는 대항하는 노력을 기울여야 하니, 그는 선한 것을 좋아하지 않기 때문이라네.”

Imā dve abhisambuddhagāthā –

이 두 게송은 부처님께서 깨달음을 얻으신 후 읊으신 게송입니다.

Tattha ruhagghasoti ruhirabhakkho lohitapāyī sāhasikadīpiko. Galakaṃ anvāvamaddīti gīvaṃ maddi, ḍaṃsitvā phālesīti attho. Nayoti kāraṇaṃ. Dhammoti sabhāvo. Subhāsitanti sukathitavacanaṃ, sabbametaṃ duṭṭhe natthīti attho. Nikkamaṃ duṭṭhe yuñjethāti bhikkhave, duṭṭhapuggale parakkamameva yuñjeyya. So ca sabbhiṃ na rañjatīti so pana puggalo sabbhiṃ sundaraṃ subhāsitaṃ na rañjati, na piyāyatīti attho. Tāpaso tesaṃ kiriyaṃ sabbaṃ addasa.

거기서 '피를 마시는 자(ruhagghaso)'란 피를 마시는 포악한 표범을 말합니다. '목을 짓눌렀다(galakaṃ anvāvamaddī)'란 목을 짓누르고, 물어뜯어 찢었다는 뜻입니다. '이치(nayo)'란 원인을, '법(dhammo)'이란 본성을, '훌륭한 말(subhāsitaṃ)'이란 잘 설해진 말을 의미하며, 이 모든 것이 악한 자에게는 통하지 않는다는 뜻입니다. '악한 자에게 노력을 기울여야 한다(nikkamaṃ duṭṭhe yuñjetha)'란 비구들이여, 악한 사람에 대해서는 반격하는 노력만을 기울여야 한다는 뜻입니다. '그는 선한 것과 어울리지 않는다(so ca sabbhiṃ na rañjatī)'란 그 사람은 선한 이들의 훌륭한 말을 좋아하지 않는다는 뜻입니다. 수행자는 그들의 행위를 모두 지켜보았습니다.

Satthā [Pg.458] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā eḷikāva etarahi eḷikā ahosi, dīpikopi etarahi dīpikova, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 본생담을 결합하셨습니다. “그때의 암염소는 지금의 이 암염소였고, 표범은 그때의 표범이었으며, 수행자는 바로 나였다.”

Dīpijātakavaṇṇanā dasamā.

열 번째 디피 자타카(표범 본생담) 주해가 끝났다.

Jātakuddānaṃ –

본생담 요약 —

Kaccānī aṭṭhasaddañca, sulasā ca sumaṅgalaṃ;

Gaṅgamālañca cetiyaṃ, indriyañceva ādittaṃ;

Aṭṭhānañceva dīpi ca, dasa aṭṭhanipātake.

깟짜니와 앗타삿다, 술라사와 수망갈라, 강가말라와 쩨띠야, 인드리야와 아딧따, 앗타나와 디피까지 8모음집에는 열 가지가 있네.

Aṭṭhakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

8모음집 주해가 끝났다.

9. Navakanipāto

9. 9모음집

[427] 1. Gijjhajātakavaṇṇanā

[427] 1. 깃자 자타카(독수리 본생담) 주해

Parisaṅkupatho [Pg.459] nāmāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dubbacabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira eko kulaputto niyyānikasāsane pabbajitvāpi atthakāmehi ācariyupajjhāyehi ceva sabrahmacārīhi ca ‘‘evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ paṭikkamitabbaṃ, evaṃ ālokitabbaṃ, evaṃ vilokitabbaṃ, evaṃ samiñjitabbaṃ, evaṃ pasāritabbaṃ, evaṃ nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabbaṃ, evaṃ patto gahetabbo, yāpanamattaṃ bhattaṃ gahetvā paccavekkhitvāva paribhuñjitabbaṃ, indriyesu guttadvārena bhojane mattaññunā jāgariyamanuyuttena bhavitabbaṃ, idaṃ āgantukavattaṃ nāma jānitabbaṃ, idaṃ gamikavattaṃ nāma, imāni cuddasa khandhakavattāni, asīti mahāvattāni. Tattha te sammā vattitabbaṃ, ime terasa dhutaṅgaguṇā nāma, ete samādāya vattitabba’’nti ovadiyamāno dubbaco ahosi akkhamo appadakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ. ‘‘Ahaṃ tumhe na vadāmi, tumhe pana maṃ kasmā vadatha, ahameva attano atthaṃ vā anatthaṃ vā jānissāmī’’ti attānaṃ avacanīyaṃ akāsi. Athassa dubbacabhāvaṃ ñatvā bhikkhū dhammasabhāyaṃ aguṇakathaṃ kathentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu dubbacosī’’ti pucchitvā ‘‘sacca’’nti vutte ‘‘kasmā bhikkhu evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā atthakāmānaṃ vacanaṃ na karosi, pubbepi tvaṃ paṇḍitānaṃ vacanaṃ akatvā verambhavātamukhe cuṇṇavicuṇṇo jāto’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘파리상꾸빠토(Parisaṅkupatho)’라는 말로 시작되는 이 이야기는 스승께서 제타바나에 머무실 때, 어떤 훈계하기 어려운 비구에 대해 말씀하신 것이다. 전해지는 바에 따르면, 그 한 가문의 아들은 해탈로 인도하는 가르침 속에서 출가했음에도 불구하고, 그의 이익을 바라는 스승들과 은사들 그리고 동료 수행자들로부터 “그대는 이렇게 나아가야 하고, 이렇게 물러나야 하며, 이렇게 앞을 보아야 하고, 이렇게 옆을 보아야 하며, 이렇게 구부려야 하고, 이렇게 펴야 하며, 이렇게 하의를 입어야 하고, 이렇게 상의를 입어야 하며, 이렇게 발우를 들어야 하고, 목숨을 부지할 만큼의 음식을 받아서 반조한 뒤에 먹어야 하며, 감각기관의 문을 지키고 음식에 적당한 양을 알며 깨어 있음에 전념해야 한다. 이것은 찾아온 손님에 대한 의무라 알고, 이것은 떠나는 자에 대한 의무이며, 이것들은 14가지 칸다까 의무이고 80가지 큰 의무이다. 거기서 그대는 올바르게 실천해야 하며, 이것들은 13가지 두타행의 덕목이니 이것들을 수지하여 실천해야 한다.”라고 훈계받을 때, 그는 훈계하기 어렵고 참을성이 없으며 훈계를 공경히 받아들이지 않는 자였다. 그는 “나는 당신들에게 말하지 않는데, 당신들은 왜 나에게 말합니까? 나 스스로 나의 이익과 불이익을 알 것입니다.”라고 말하며 자신을 훈계할 수 없는 자로 만들었다. 그러자 비구들은 그의 고집 센 성품을 알고 법당에 앉아 그의 허물에 대해 이야기를 나누었다. 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 여기 앉아서 무슨 이야기를 나누고 있었느냐?”라고 물으시고, “이러이러한 이야기입니다.”라고 답하자 그 비구를 불러 “비구여, 참으로 네가 훈계하기 어렵다는 것이 사실이냐?”라고 물으셨다. “사실입니다.”라고 답하자, “비구여, 어찌하여 이와 같이 해탈로 인도하는 가르침 속에서 출가하고서 너의 이익을 바라는 자들의 말을 듣지 않느냐? 예전에도 너는 현자들의 말을 듣지 않아 베람바풍의 입구에서 산산조각이 났었느니라.”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte gijjhakūṭe pabbate bodhisatto gijjhayoniyaṃ nibbatti. Putto panassa supatto nāma gijjharājā anekasahassagijjhaparivāro thāmasampanno ahosi. So mātāpitaro posesi, thāmasampannattā pana atidūraṃ uppatati. Atha naṃ pitā ‘‘tāta, ettakaṃ nāma ṭhānaṃ atikkamitvā na gantabba’’nti ovadi. So ‘‘sādhū’’ti vatvāpi ekadivasaṃ pana [Pg.460] vuṭṭhe deve gijjhehi saddhiṃ uppatitvā sese ohāya atibhūmiṃ gantvā verambhavātamukhaṃ patvā cuṇṇavicuṇṇabhāvaṃ pāpuṇi. Satthā tamatthaṃ dassento abhisambuddho hutvā imā gāthā abhāsi –

과거에 기사굴산에서 보살은 독수리의 모태에서 태어났다. 그의 아들 수빳따라는 이름의 독수리 왕은 수천 마리 독수리들을 거느렸으며 힘이 넘쳤다. 그는 부모를 봉양했는데, 힘이 넘쳤기에 아주 멀리까지 날아올랐다. 그때 아버지는 그에게 “얘야, 이만한 장소를 넘어서 가서는 안 된다.”라고 훈계했다. 그는 “알겠습니다.”라고 말했지만, 어느 날 비가 내린 뒤 독수리들과 함께 날아올라 다른 이들을 뒤에 남겨두고 지나치게 높은 곳까지 갔다가 베람바풍의 입구에 이르러 산산조각이 나고 말았다. 스승께서는 이 의미를 밝히시며 정등각자가 되어 다음의 게송들을 읊으셨다.

1.

1.

‘‘Parisaṅkupatho nāma, gijjhapantho sanantano;

Tatrāsi mātāpitaro, gijjho posesi jiṇṇake;

Tesaṃ ajagaramedaṃ, accahāsi bahuttaso.

“파리상꾸빠토라 불리는 독수리의 길은 오래된 것이라네. 거기서 한 독수리가 늙은 부모를 봉양하며, 그들을 위해 비단구렁이의 기름을 아주 많이 가져왔도다.”

2.

2.

‘‘Pitā ca puttaṃ avaca, jānaṃ uccaṃ papātinaṃ;

Supattaṃ thāmasampannaṃ, tejassiṃ dūragāminaṃ.

“아버지는 높이 날아오르는 성질을 가진 아들을 알고, 힘이 넘치고 위엄 있으며 멀리까지 가는 수빳따에게 말했네.”

3.

3.

‘‘Pariplavantaṃ pathaviṃ, yadā tāta vijānahi;

Sāgarena parikkhittaṃ, cakkaṃva parimaṇḍalaṃ;

Tato tāta nivattassu, māssu etto paraṃ gami.

“얘야, 바다에 둘러싸인 둥근 바퀴처럼 떠 있는 대지를 보게 되거든, 얘야, 거기서 되돌아오너라. 그보다 더 멀리는 가지 말아라.”

4.

4.

‘‘Udapattosi vegena, balī pakkhī dijuttamo;

Olokayanto vakkaṅgo, pabbatāni vanāni ca.

“강력하고 날개 달린 새들 중의 으뜸인 그 독수리는 빠르게 날아올라, 굽은 부리를 가진 채 산들과 숲들을 내려다보았네.”

5.

5.

‘‘Addassa pathaviṃ gijjho, yathāsāsi pitussutaṃ;

Sāgarena parikkhittaṃ, cakkaṃva parimaṇḍalaṃ.

“독수리는 아버지께 들은 대로, 바다에 둘러싸인 둥근 바퀴 같은 대지를 보았네.”

6.

6.

‘‘Tañca so samatikkamma, paramevaccavattatha;

Tañca vātasikhā tikkhā, accahāsi baliṃ dijaṃ.

“그는 그것을 넘어서 훨씬 더 멀리 나아갔고, 날카로운 바람의 끝이 강한 그 새를 휩쓸어 버렸네.”

7.

7.

‘‘Nāsakkhātigato poso, punadeva nivattituṃ;

Dijo byasanamāpādi, verambhānaṃ vasaṃ gato.

“너무 멀리 가버린 자는 다시 돌아올 수 없었네. 그 새는 베람바 풍의 지배하에 들어가 재난을 당하였네.”

8.

8.

‘‘Tassa puttā ca dārā ca, ye caññe anujīvino;

Sabbe byasanamāpāduṃ, anovādakare dije.

“가르침을 따르지 않은 그 독수리로 인해 그의 처자식과 그에게 의지해 살던 다른 모든 이들까지도 재난을 당하였네.”

9.

9.

‘‘Evampi idha vuḍḍhānaṃ, yo vākyaṃ nāvabujjhati;

Atisīmacaro ditto, gijjhovātītasāsano;

Sa ve byasanaṃ pappoti, akatvā vuḍḍhasāsana’’nti.

“이와 같이 이 세상에서 어른들의 말씀을 깨닫지 못하고, 한계를 넘어 행동하며 교만하여 훈계를 어긴 독수리 같은 자는, 어른들의 가르침을 따르지 않아 참으로 재난을 당하게 된다네.”

Tattha parisaṅkupathoti saṅkupatho. Manussā hiraññasuvaṇṇatthāya gacchantā tasmiṃ padese khāṇuke koṭṭetvā tesu rajjuyo bandhitvā gacchanti, tena so gijjhapabbate jaṅghamaggo ‘‘saṅkupatho’’ti vuccati. Gijjhapanthoti [Pg.461] gijjhapabbatamatthake mahāmaggo. Sanantanoti porāṇo. Tatrāsīti tasmiṃ gijjhapabbatamatthake saṅkupathe eko gijjho āsi, so jiṇṇake mātāpitaro posesi. Ajagaramedanti ajagarānaṃ medaṃ. Accahāsīti ativiya āhari. Bahuttasoti bahuso. Jānaṃ uccaṃ papātinanti ‘‘putto te atiuccaṃ ṭhānaṃ laṅghatī’’ti sutvā ‘‘ucce papātī aya’’nti jānanto. Tejassinti purisatejasampannaṃ. Dūragāminanti teneva tejena dūragāmiṃ. Pariplavantanti uppalapattaṃ viya udake uplavamānaṃ. Vijānahīti vijānāsi. Cakkaṃva parimaṇḍalanti yasmiṃ te padese ṭhitassa samuddena paricchinno jambudīpo cakkamaṇḍalaṃva paññāyati, tato tāta nivattāhīti ovadanto evamāha.

거기서 ‘파리상꾸빠토(parisaṅkupathoti)’란 말뚝 길(saṅkupatho)이다. 사람들이 금과 은을 찾으러 갈 때 그 지역에 말뚝을 박고 거기에 밧줄을 묶어 가는데, 그래서 그 독수리 산의 도보 길을 ‘말뚝 길’이라고 부른다. ‘기짜빤토(Gijjhapantho)’는 독수리 산 꼭대기의 큰 길이다. ‘사난따노(Sanantanoti)’는 오래된 것이라는 뜻이다. 그곳에, 즉 그 독수리 산 꼭대기의 말뚝 길에 한 독수리가 있었는데, 그는 늙은 부모를 봉양했다. ‘아자가라메당(Ajagaramedaṃ)’이란 비단구렁이의 기름이다. ‘앗짜하시(Accahāsī)’란 매우 많이 가져왔다는 뜻이다. ‘바훗따소(Bahuttaso)’란 여러 번이라는 뜻이다. ‘자낭 웃짱 빠빠띠낭(Jānaṃ uccaṃ papātinaṃ)’이란 “네 아들이 너무 높은 곳을 날고 있다”라는 말을 듣고 “높은 곳에서 떨어질 자”임을 알았다는 뜻이다. ‘떼잣싱(Tejassiṃ)’이란 위엄이 넘치는 자를, ‘두라가미낭(Dūragāminaṃ)’이란 그 위엄으로 멀리 가는 자를 의미한다. ‘빠리쁠라반땅(Pariplavantaṃ)’이란 연꽃잎이 물 위에 떠 있는 것과 같이 대지가 떠 있는 것을 말한다. ‘위자나히(Vijānahī)’란 “알라”는 뜻이다. ‘짝깡와 빠리만달랑(Cakkaṃva parimaṇḍalaṃ)’이란 그대가 서 있는 곳에서 바다로 경계 지어진 잠부디파가 마치 수레바퀴의 원처럼 보일 때, “아들아 거기서 돌아오라”고 훈계하며 이와 같이 말한 것이다.

Udapattosīti pitu ovādaṃ akatvā ekadivasaṃ gijjhehi saddhiṃ uppatito te ohāya pitarā kathitaṭṭhānaṃ agamāsi. Olokayantoti taṃ ṭhānaṃ patvā heṭṭhā olokento. Vakkaṅgoti vaṅkagīvo. Yathāsāsi pitussutanti yathāssa pitu santikā sutaṃ āsi, tatheva addasa, ‘‘yathāssāsī’’tipi pāṭho. Paramevaccavattathāti pitarā akkhātaṭṭhānato paraṃ ativattova. Tañca vātasikhā tikkhāti taṃ anovādakaṃ balimpi samānaṃ dijaṃ tikhiṇaverambhavātasikhā accahāsi atihari, cuṇṇavicuṇṇaṃ akāsi. Nāsakkhātigatoti nāsakkhi atigato. Posoti satto. Anovādakareti tasmiṃ dije paṇḍitānaṃ ovādaṃ akaronte sabbepi te mahādukkhaṃ pāpuṇiṃsu. Akatvā vuḍḍhasāsananti vuḍḍhānaṃ hitakāmānaṃ vacanaṃ akatvā evameva byasanaṃ mahādukkhaṃ pāpuṇāti. Tasmā tvaṃ bhikkhu mā gijjhasadiso bhava, atthakāmānaṃ vacanaṃ karohīti. So satthārā evaṃ ovadito tato paṭṭhāya suvaco ahosi.

'우다빳또시(Udapattosī)'란 아버지의 훈계를 따르지 않고 어느 날 독수리들과 함께 날아올라, 그들을 남겨두고 아버지가 말한 곳까지 갔다는 뜻이다. '올로까얀또(Olokayanto)'란 그곳에 도달하여 아래를 내려다보는 것이다. '왁깡고(Vakkaṅgo)'는 목이 굽은 것이다. '야타사시 삐뚯수땅(Yathāsāsi pitussutaṃ)'이란 아버지에게 들은 대로 보았다는 것이며, '야타싸시'라는 이문도 있다. '빠라메왓짜왓따타(Paramevaccavattatha)'란 아버지가 말해준 곳을 넘어 지나갔다는 뜻이다. '딴짜 와따시카 띡카(Tañca vātasikhā tikkhā)'란 가르침을 따르지 않은, 비록 힘이 센 새라 할지라도 날카로운 베람바 풍의 바람 끝이 그를 덮쳐 가루로 만들어 버렸다는 뜻이다. '나삭카띠가또(Nāsakkhātigato)'란 넘어가서는 돌아올 수 없었다는 뜻이다. '뽀소(Poso)'는 중생이다. '아노와다까레(Anovādakare)'란 그 새가 현자들의 훈계를 따르지 않았을 때 그들 모두가 큰 고통을 겪게 되었다는 의미다. '아까뜨와 웃다사사낭(Akatvā vuḍḍhasāsanaṃ)'이란 이익을 바라는 어른들의 말씀을 따르지 않으면 이처럼 파멸과 큰 고통을 겪게 된다는 뜻이다. 그러므로 "비구여, 너는 독수리와 같이 되지 말고, 이익을 바라는 자들의 말을 따르라"고 하셨다. 그는 세존께 이와 같이 훈계를 듣고 그때부터 고분고분한 자가 되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dubbacagijjho etarahi dubbacabhikkhu ahosi, gijjhapitā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자따까를 결합시키셨다. "그때 말을 안 듣던 독수리는 지금의 말을 안 듣는 비구였고, 독수리 아버지는 바로 나였다."

Gijjhajātakavaṇṇanā paṭhamā.

독수리 자따까 주석이 끝났다. 첫 번째.

[428] 2. Kosambiyajātakavaṇṇanā

[428] 2. 꼬삼비 자따까 주석.

Puthusaddoti [Pg.462] idaṃ satthā kosambiṃ nissāya ghositārāme viharanto kosambiyaṃ bhaṇḍanakārake bhikkhū ārabbha kathesi. Vatthu kosambakakkhandhake (mahāva. 451 ādayo) āgatameva, ayaṃ panettha saṅkhepo. Tadā kira dve bhikkhū ekasmiṃ āvāse vasiṃsu vinayadharo ca suttantiko ca. Tesu suttantiko ekadivasaṃ sarīravalañjaṃ katvā udakakoṭṭhake ācamanaudakāvasesaṃ bhājane ṭhapetvā nikkhami. Pacchā vinayadharo tattha paviṭṭho taṃ udakaṃ disvā nikkhamitvā itaraṃ pucchi ‘‘āvuso, tayā udakaṃ ṭhapita’’nti. ‘‘Āmāvuso’’ti. ‘‘Kiṃ panettha āpattibhāvaṃ na jānāsī’’ti? ‘‘Āmāvuso na jānāmī’’ti. ‘‘Hoti, āvuso, ettha āpattī’’ti? ‘‘Tena hi paṭikarissāmi na’’nti. ‘‘Sace pana te, āvuso, asañcicca asatiyā kataṃ, natthi āpattī’’ti. So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosi. Vinayadharopi attano nissitakānaṃ ‘‘ayaṃ suttantiko āpattiṃ āpajjamānopi na jānātī’’ti ārocesi. Te tassa nissitake disvā ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo āpattiṃ āpajjitvāpi āpattibhāvaṃ na jānātī’’ti āhaṃsu. Te gantvā attano upajjhāyassa ārocesuṃ. So evamāha – ‘‘ayaṃ vinayadharo pubbe ‘anāpattī’ti vatvā idāni ‘āpattī’ti vadati, musāvādī eso’’ti. Te gantvā ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo musāvādī’’ti evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ vaḍḍhayiṃsu. Tato vinayadharo okāsaṃ labhitvā tassa āpattiyā adassanena ukkhepanīyakammaṃ akāsi. Tato paṭṭhāya tesaṃ paccayadāyakā upāsakāpi dve koṭṭhāsā ahesuṃ. Ovādapaṭiggāhikā bhikkhuniyopi ārakkhadevatāpi dve koṭṭhāsā ahesuṃ. Tāsaṃ sandiṭṭhasambhattā ākāsaṭṭhadevatāpi yāva brahmalokā sabbe puthujjanā dve pakkhā ahesuṃ. Yāva akaniṭṭhabhavanā pana idaṃ kolāhalaṃ agamāsi.

'뿌뚜삿도(Puthusaddo)'로 시작되는 이 법문은 스승께서 꼬삼비 근처 고시따 아라마에 머무실 때, 꼬삼비에서 다툼을 벌이는 비구들에 대해 말씀하신 것이다. 이 이야기는 꼬삼바까 칸다까에 나오는데, 요약하자면 다음과 같다. 당시 두 비구가 한 사찰에 살았는데, 한 명은 율사였고 한 명은 법사였다. 어느 날 법사가 용변을 본 뒤 세면실의 그릇에 씻고 남은 물을 그대로 둔 채 나왔다. 나중에 율사가 들어가 그 물을 보고 나와서 상대에게 물었다. "도반이여, 그대가 물을 남겨두었소?" "그렇소, 도반이여." "그것이 죄가 된다는 것을 모르오?" "모르오, 도반이여." "도반이여, 그것은 죄가 되오." "그렇다면 참회하겠소." "하지만 도반이여, 만약 고의가 아니거나 잊어버리고 한 것이라면 죄가 되지 않소." 그러자 법사는 그것이 죄가 아니라는 견해를 가졌다. 그러나 율사는 자신의 제자들에게 "이 법사는 죄를 짓고도 죄인 줄 모른다"고 말했다. 그 제자들이 법사의 제자들을 보고 "당신들의 스승은 죄를 짓고도 죄인 줄 모른다"고 말하자, 그들이 가서 스승에게 알렸다. 법사는 "이 율사가 처음에는 죄가 아니라고 하더니 이제는 죄라고 말하니, 그는 거짓말쟁이다"라고 말했다. 그들이 가서 "당신들의 스승은 거짓말쟁이다"라고 하며 서로 싸움을 키웠다. 이에 율사는 기회를 보아 그 법사가 죄를 인정하지 않는다는 이유로 추방 갈마를 행했다. 그때부터 그들에게 공양을 올리는 신도들도 두 편으로 갈라졌다. 훈계를 듣는 비구니들도, 수호신들도 두 편으로 갈라졌다. 그들과 친한 허공의 신들부터 범천에 이르기까지 모든 범부들이 두 편으로 나뉘었다. 이 소동은 아까닛따 천까지 퍼졌다.

Atheko bhikkhu tathāgataṃ upasaṅkamitvā ukkhepakānaṃ ‘‘dhammikeneva kammena ayaṃ ukkhitto, ukkhittānuvattakānaṃ adhammikena kammena ukkhitto’’ti laddhiṃ, ukkhepakehi vāriyamānānampi tesaṃ taṃ anuparivāretvā caraṇabhāvañca satthu ārocesi. Bhagavā ‘‘samaggā kira hontū’’ti dve vāre pesetvā ‘‘na icchanti bhante samaggā bhavitu’’nti sutvā [Pg.463] tatiyavāre ‘‘bhinno bhikkhusaṅgho’’ti tesaṃ santikaṃ gantvā ukkhepakānaṃ ukkhepane, itaresañca asañcicca āpattiyā adassane ādīnavaṃ vatvā pakkāmi. Puna tesaṃ tattheva ekasīmāyaṃ uposathādīni kāretvā bhattaggādīsu bhaṇḍanajātānaṃ ‘‘āsanantarikāya nisīditabba’’nti bhattagge vattaṃ paññāpetvā ‘‘idānipi bhaṇḍanajātā viharantī’’ti sutvā tattha gantvā ‘‘alaṃ, bhikkhave, mā bhaṇḍana’’ntiādīni vatvā aññatarena bhikkhunā dhammavādinā bhagavato vihesaṃ anicchantena ‘‘āgametu, bhante, bhagavā dhammasāmi, appossukko bhante, bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharatu, mayaṃ tena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti vutte –

그때 한 비구가 여래께 다가가, 내쫓은 자들은 '이 자는 법다운 업에 의해 내쫓겼다'고 하고, 내쫓긴 자를 따르는 자들은 '그는 법답지 못한 업에 의해 내쫓겼다'는 견해를 가지고 있으며, 내쫓은 자들이 만류함에도 불구하고 그를 둘러싸고 다니고 있다는 사실을 스승께 아뢰었다. 세존께서는 "부디 화합하라"며 두 차례 전령을 보내셨으나, "세존이시여, 그들은 화합하기를 원치 않습니다"라는 말을 듣고 세 번째에 "비구 승가가 분열되었구나"라고 하시며 그들에게 직접 가셨다. 그리고 내쫓은 자들에게는 내쫓음에 대해, 다른 이들에게는 고의가 아닌 범계를 보지 못한 것에 대해 그 허물을 말씀하시고 떠나셨다. 다시 그들이 그곳 한 구역(계)에서 포살 등을 행하게 하시고, 식당 등에서 다투는 자들에게 "자리 사이에 앉아야 한다"라고 식당에서의 규범을 정해주셨으나, "지금도 다투며 지냅니다"라는 말을 듣고 그곳에 가서 "비구들이여, 그만하라. 다투지 마라" 등을 말씀하셨다. 그때 법을 말하는 어떤 비구가 세존의 번거로움을 원치 않아 "세존이시여, 법의 주인이신 세존께서는 기다려 주십시오. 세존이시여, 심려치 마시고 지금 여기에서 행복하게 머무는 일에 전념하십시오. 저희가 그 다툼과 싸움과 분쟁과 논쟁으로 알려지게 될 것입니다"라고 말하자—

Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, bārāṇasiyaṃ brahmadatto nāma kāsirājā ahosīti brahmadattena dīghītissa kosalarañño rajjaṃ acchanditvā aññātakavesena vasantassa māritabhāvañceva dīghāvukumārena attano jīvite dinne tato paṭṭhāya tesaṃ samaggabhāvañca kathetvā ‘‘tesañhi nāma, bhikkhave, rājūnaṃ ādinnadaṇḍānaṃ ādinnasatthānaṃ evarūpaṃ khantisoraccaṃ bhavissati. Idha kho taṃ, bhikkhave, sobhetha, yaṃ tumhe evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitā samānā khamā ca bhaveyyātha soratā cā’’ti ovaditvā dutiyampi tatiyampi ‘‘alaṃ, bhikkhave, mā bhaṇḍana’’nti vāretvā anoramante disvā ‘‘pariyādiṇṇarūpā kho ime moghapurisā, na yime sukarā saññāpetu’’nti pakkamitvā punadivase piṇḍapātapaṭikkanto gandhakuṭiyā thokaṃ vissamitvā senāsanaṃ saṃsāmetvā attano pattacīvaramādāya saṅghamajjhe ākāse ṭhatvā imā gāthā abhāsi –

“비구들이여, 옛날 바라나시에 브라흐마닷타라는 카시 국왕이 있었다”라며, 브라흐마닷타가 코살라 국왕 디기티의 왕국을 찬탈하고 변장하여 살던 그를 죽인 일과, 디가부 왕자가 [원수인 브라흐마닷타에게] 생명을 선사한 일과 그 후 그들의 화합에 대해 말씀하셨다. “비구들이여, 몽둥이를 들고 무기를 든 그 왕들에게도 그러한 인내와 온화함이 있었다. 비구들이여, 이처럼 잘 설해진 법과 율에서 출가한 너희가 인내하고 온화하다면 그것은 참으로 빛나는 일이 될 것이다”라고 훈계하시고, 두 번 세 번 “비구들이여, 그만하라. 다투지 마라”고 만류하셨으나 그들이 멈추지 않는 것을 보시고 “이 어리석은 자들은 완전히 [아집에] 사로잡혔구나, 이들을 납득시키는 것은 쉽지 않다”라고 하시며 떠나셨다. 다음 날 탁발에서 돌아와 향실에서 잠시 쉬신 후, 처소를 정리하고 자신의 발우와 가사를 챙겨 승가 가운데 허공에 머무시며 이 게송들을 읊으셨다.

10.

10.

‘‘Puthusaddo samajano, na bālo koci maññatha;

Saṅghasmiṃ bhijjamānasmiṃ, nāññaṃ bhiyyo amaññaruṃ.

“군중은 목소리가 크고, 누구도 자신을 어리석다 생각지 않네. 승가가 분열될 때, [나 때문에 분열된다는] 다른 원인은 더 이상 생각하지 않네.”

11.

11.

‘‘Parimuṭṭhā paṇḍitābhāsā, vācāgocarabhāṇino;

Yāvicchanti mukhāyāmaṃ, yena nītā na taṃ vidū.

“마음을 놓아버리고 현자인 척하며, 말만 앞세워 지껄이는구나. 입을 벌리고 싶은 만큼 벌리니, 무엇(다툼)이 자신들을 [파렴치함으로] 이끌었는지 알지 못하네.”

12.

12.

‘‘Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me;

Ye ca taṃ upanayhanti, veraṃ tesaṃ na sammati.

“‘그가 나를 욕했다, 나를 때렸다, 나를 이겼다, 내 것을 앗아갔다.’ 이러한 원한을 품는 자들에게 원한은 가라앉지 않네.”

13.

13.

‘‘Akkocchi [Pg.464] maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me;

Ye ca taṃ nupanayhanti, veraṃ tesūpasammati.

“‘그가 나를 욕했다, 나를 때렸다, 나를 이겼다, 내 것을 앗아갔다.’ 이러한 원한을 품지 않는 자들에게 원한은 마침내 가라앉네.”

14.

14.

‘‘Na hi verena verāni, sammantīdha kudācanaṃ;

Averena ca sammanti, esa dhammo sanantano.

“참으로 이 세상에서 원한은 원한으로 결코 가라앉지 않네. 원한 없음으로 가라앉나니, 이것은 영원한 진리이네.”

15.

15.

‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase;

Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.

“다른 이들은 우리가 여기서 [죽음으로] 멸망해가고 있다는 사실을 알지 못하네. 거기서 이를 깨닫는 이들은 다툼을 멈추네.”

16.

16.

‘‘Aṭṭhicchinnā pāṇaharā, gavāssadhanahārino;

Raṭṭhaṃ vilumpamānānaṃ, tesampi hoti saṅgati;

Kasmā tumhāka no siyā.

“[부모의] 뼈가 깎이고 목숨을 잃었으며, 소와 말과 재물을 빼앗기고 나라를 약탈당한 자들에게도 화합이 있거늘, 어찌하여 너희에게는 없단 말인가?”

17.

17.

‘‘Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃcaraṃ sādhuvihāridhīraṃ;

Abhibhuyya sabbāni parissayāni, careyya tenattamano satīmā.

“만일 현명하고 신중하며 올바르게 살아가는 지혜로운 동료를 얻는다면, 모든 위험을 극복하고 기쁜 마음으로 마음 챙김을 갖추어 그와 함께 걸어가라.”

18.

18.

‘‘No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃcaraṃ sādhuvihāridhīraṃ;

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care mātaṅgaraññeva nāgo.

“만일 현명하고 신중하며 올바르게 살아가는 지혜로운 동료를 얻지 못한다면, 마치 왕이 정복한 나라를 버리고 떠나듯, 숲속의 마탕가 코끼리처럼 홀로 걸어가라.”

19.

19.

‘‘Ekassa caritaṃ seyyo, natthi bāle sahāyatā;

Eko care na pāpāni kayirā, appossukko mātaṅgaraññeva nāgo’’ti.

“홀로 행하는 것이 나으니 어리석은 자와는 우정이 없네. 죄를 짓지 말고 홀로 걸어가라. 숲속의 마탕가 코끼리처럼 근심 없이.”

Tattha puthu mahāsaddo assāti puthusaddo. Samajanoti samāno ekasadiso jano, sabbovāyaṃ bhaṇḍanakārakajano samantato saddanicchāraṇena puthusaddo ceva sadiso cāti vuttaṃ hoti. Na bālo koci maññathāti tattha koci ekopi ‘‘ahaṃ bālo’’ti [Pg.465] na maññittha, sabbe paṇḍitamānino, sabbovāyaṃ bhaṇḍanakārako janoyeva. Nāññaṃ bhiyyo amaññarunti koci ekopi ‘‘ahaṃ bālo’’ti na maññittha, bhiyyo ca saṅghasmiṃ bhijjamāne aññampi ekaṃ ‘‘mayhaṃ kāraṇā saṅgho bhijjatī’’ti idaṃ kāraṇaṃ na maññitthāti attho.

거기서 ‘푸투삿도(puthusaddo)’란 큰 소리를 내는 것이니 많은 목소리를 뜻한다. ‘사마자노(samajano)’란 대등한 사람들이니, 이 다투는 사람들 모두가 사방에서 소리를 내지르므로 큰 소리를 내며 서로 비슷하다는 뜻이다. ‘나 발로 코치 만냐타(na bālo koci maññatha)’란 그들 중 어느 누구 하나도 ‘나는 어리석다’고 생각하지 않고 모두가 스스로를 현명하다 여기니, 이 다투는 자들 모두가 그러하다는 뜻이다. ‘난냥 비요 아만냐룸(nāññaṃ bhiyyo amaññaruṃ)’이란 누구 하나도 ‘나는 어리석다’고 생각하지 않을 뿐더러, 승가가 분열될 때 ‘나 때문에 승가가 분열된다’는 이 다른 원인을 더 이상 생각하지 않는다는 뜻이다.

Parimuṭṭhāti muṭṭhassatino. Paṇḍitābhāsāti attano paṇḍitamānena paṇḍitasadisā. Vācāgocarabhāṇinoti rā-kārassa rassādeso kato, vācāgocarā ca na satipaṭṭhānādiariyadhammagocarā, bhāṇino ca. Kathaṃ bhāṇino? Yāvicchanti mukhāyāmanti, yāva mukhaṃ pasāretuṃ icchanti, tāva pasāretvā aggapādehi ṭhatvā bhāṇino, ekopi saṅghagāravena mukhasaṅkocanaṃ na karotīti attho. Yena nītāti yena bhaṇḍanena imaṃ nillajjabhāvaṃ nītā. Na taṃ vidūti evaṃ ‘‘ādīnavaṃ ida’’nti taṃ na jānanti.

‘파리뭇타(parimuṭṭhā)’란 마음 챙김을 놓친 자들이다. ‘판디타바사(paṇḍitābhāsā)’란 스스로 현명하다는 자만으로 현명한 척하는 자들이다. ‘바차고차라바니노(vācāgocarabhāṇino)’란 ‘라(ra)’ 자를 단음으로 처리한 것으로, 말만이 그들의 영역이고 사념처 등 성스러운 법의 영역이 아니며, 단지 말만 하는 자들이라는 뜻이다. 어떻게 말하는가? ‘야빗찬티 무카야망(yāvicchanti mukhāyāmaṃ)’이란 입을 벌리고 싶은 만큼 벌려 발끝으로 서서 떠드는 것이니, 어느 누구도 승가에 대한 공경심으로 입을 다물지 않는다는 뜻이다. ‘예나 니타(yena nītā)’란 그 다툼에 의해 이러한 파렴치한 상태로 이끌려 간 것을 말한다. ‘나 탕 비두(na taṃ vidū)’란 이와 같이 ‘이것은 위험한 것이다’라는 사실을 알지 못한다는 뜻이다.

Ye ca taṃ upanayhantīti taṃ ‘‘akkocchi ma’’ntiādikaṃ ākāraṃ ye upanayhanti. Sanantanoti porāṇo. Pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe bhaṇḍanakārakā pare nāma. Te ettha saṅghamajjhe kolāhalaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase upayamāma nassāma, satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. Ye ca tattha vijānantīti ye tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccusamīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. Tato sammanti medhagāti bhikkhave, evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti.

‘예 차 탕 우파나얀티(ye ca taṃ upanayhanti)’란 ‘그가 나를 욕했다’는 등의 생각을 품는 자들이다. ‘사난타노(sanantano)’란 오래된 것(영원한 것)이다. ‘파레(pare)’란 현자들을 제외한 다른 다투는 자들을 말한다. 그들은 승가 한가운데서 소란을 피우며 “우리는 여기서 멸망해가고 있다, 끊임없이 죽음 곁으로 가고 있다”는 사실을 알지 못한다. ‘예 차 탓타 비자난티(ye ca tattha vijānanti)’란 그들 중 현자들은 “우리는 죽음 가까이 가고 있다”는 사실을 안다는 뜻이다. ‘타토 삼만티 메다가(tato sammanti medhagā)’란 비구들이여, 이와 같이 그들이 알게 되면 바른 사유를 일으켜 다툼과 싸움을 가라앉히기 위해 정진한다는 뜻이다.

Aṭṭhicchinnāti ayaṃ gāthā brahmadattañca dīghāvukumārañca sandhāya vuttā. Tesampi hoti saṅgati. Kasmā tumhākaṃ na hoti? Yesaṃ vo neva mātāpitūnaṃ aṭṭhīni chinnāni, na pāṇā haṭā, na gavāssadhanāni haṭāni. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhikkhave, tesañhi nāma ādinnadaṇḍānaṃ ādinnasatthānaṃ rājūnaṃ evarūpā saṅgati samāgamo āvāhavivāhasambandhaṃ katvā ekato pānabhojanaṃ hoti, tumhe evarūpe sāsane pabbajitvā attano veramattampi jahituṃ na sakkotha, ko tumhākaṃ bhikkhubhāvoti.

‘뼈가 깎인’이라는 이 게송은 브라흐마닷타 왕과 디가부 왕자를 염두에 두고 설해진 것입니다. 그들에게도 화합이 있었습니다. 왜 당신들에게는 없습니까? 당신들의 부모는 뼈가 깎이지도 않았고, 목숨을 빼앗기지도 않았으며, 소와 말과 재물을 약탈당하지도 않았습니다. 이것은 이런 의미입니다. 비구들이여, 참으로 몽둥이를 들고 무기를 들었던 그 왕들도 이와 같은 화합과 만남을 가져 혼인 관계를 맺고 함께 먹고 마셨는데, 당신들은 이와 같은 가르침에 출가하고서도 자신의 원한조차 버리지 못하니, 당신들의 비구 됨이란 무엇입니까?

Sace [Pg.466] labhethātiādigāthāyo paṇḍitasahāyassa ca bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā. Abhibhuyya sabbāni parissayānīti sabbe pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvā tena saddhiṃ attamano satimā careyya. Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā attano vijitaṃ raṭṭhaṃ mahājanakarājā ca arindamarājā ca pahāya ekakova cariṃsu, evaṃ careyyāti attho. Mātaṅgaraññeva nāgoti mātaṅgo araññe nāgova. Mātaṅgoti hatthī vuccati, nāgoti mahantādhivacanametaṃ. Yathā hi mātuposako mātaṅganāgo araññe ekako cari, na ca pāpāni akāsi, yathā ca sīlavahatthināgo. Yathā ca pālileyyako, evaṃ eko care, na ca pāpāni kayirāti vuttaṃ hoti.

'만약 얻는다면' 등으로 시작하는 게송들은 지혜로운 동료와 어리석은 동료의 공덕과 허물을 밝히기 위해 설해진 것입니다. '모든 위험을 극복하고'라는 것은 모든 드러난 위험과 숨겨진 위험을 극복하고 그와 함께 즐거운 마음으로 마음 챙기며 유행하라는 뜻입니다. '정복한 왕국을 버린 왕처럼'이라는 것은 마치 자신의 정복한 왕국을 버리고 마하자나까 왕과 아린다마 왕이 홀로 유행했던 것처럼 그렇게 유행하라는 뜻입니다. '숲속의 마땅가 코끼리처럼'이라는 것은 마땅가는 숲의 코끼리와 같다는 것입니다. 마땅가는 코끼리를 말하며, 나가는 위대하다는 뜻의 명칭입니다. 어머니를 봉양하던 마땅가 코끼리가 홀로 숲에서 유행하며 악을 행하지 않았던 것처럼, 그리고 실라바 코끼리처럼, 그리고 빨릴레이야까 코끼리처럼, 그렇게 홀로 유행하며 악을 행하지 말라는 뜻입니다.

Satthā evaṃ kathetvāpi te bhikkhū samagge kātuṃ asakkonto bālakaloṇakagāmaṃ gantvā bhaguttherassa ekībhāve ānisaṃsaṃ kathetvā tato tiṇṇaṃ kulaputtānaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā tesaṃ sāmaggivāse ānisaṃsaṃ kathetvā tato pālileyyakavanasaṇḍaṃ gantvā tattha temāsaṃ vasitvā puna kosambiṃ agantvā sāvatthimeva agamāsi. Kosambivāsinopi upāsakā ‘‘ime kho ayyā, kosambakā bhikkhū bahuno amhākaṃ anatthassa kārakā, imehi ubbāḷho bhagavā pakkanto, imesaṃ neva abhivādanādīni karissāma, na upagatānaṃ piṇḍapātaṃ dassāma, evaṃ ime pakkamissanti vā veraṃ viramissanti vā bhagavantaṃ vā pasādessantī’’ti sammantayitvā tatheva akaṃsu. Te tena daṇḍakammena pīḷitā sāvatthiṃ gantvā bhagavantaṃ khamāpesuṃ.

스승께서는 이와 같이 말씀하셨음에도 그 비구들을 화합하게 할 수 없자, 발라까로나까 마을로 가서 바구 장로에게 홀로 있음의 공덕을 설하시고, 그 후 세 명의 명문가 아들들이 사는 곳으로 가서 그들의 화합된 삶의 공덕을 설하신 뒤, 빨릴레이야까 숲으로 가서 그곳에서 석 달 동안 머무시고 다시 꼬삼비로 가지 않고 사왓띠로만 가셨습니다. 꼬삼비에 사는 우빠사까들도 “이 꼬삼비 비구들이야말로 우리에게 많은 해를 끼친 자들이다. 이들 때문에 괴로워하신 세존께서 떠나셨으니, 우리는 이들에게 절도 하지 않고, 찾아오는 그들에게 탁발 음식도 주지 말자. 그러면 이들이 떠나거나 원한을 그치거나 세존을 기쁘게 해 드릴 것이다.”라고 의논하고 그대로 실행했습니다. 그들은 그 처벌에 고통받다가 사왓띠로 가서 세존께 용서를 구했습니다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘pitā suddhodanamahārājā ahosi, mātā mahāmāyā, dīghāvukumāro pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 가져오셔서 본생담을 결합하셨습니다. “아버지는 숫도다나 대왕이었고, 어머니는 마하마야였으며, 디가부 왕자는 바로 나였다.”라고 하셨습니다.

Kosambiyajātakavaṇṇanā dutiyā.

꼬삼비야 본생담 주해, 두 번째.

[429] 3. Mahāsuvajātakavaṇṇanā

[429] 3. 마하수바 본생담 주해.

Dumo [Pg.467] yadā hotīti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā kosalajanapade aññataraṃ paccantagāmaṃ upanissāya araññe vihāsi. Manussā tassa rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni sampādetvā gamanāgamanasampanne ṭhāne senāsanaṃ katvā sakkaccaṃ upaṭṭhahiṃsu. Tassa vassūpagatassa paṭhamamāseyeva so gāmo jhāyi, manussānaṃ bījamattampi avasiṭṭhaṃ nāhosi. Te tassa paṇītaṃ piṇḍapātaṃ dātuṃ nāsakkhiṃsu. So sappāyasenāsanepi piṇḍapātena kilamanto maggaṃ vā phalaṃ vā nibbattetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ temāsaccayena satthāraṃ vandituṃ āgataṃ satthā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kacci bhikkhu piṇḍapātena na kilamantosi, senāsanasappāyañca ahosī’’ti pucchi. So tamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘tassa senāsanaṃ sappāya’’nti ñatvā ‘‘bhikkhu samaṇena nāma senāsanasappāye sati loluppacāraṃ pahāya kiñcideva yathāladdhaṃ paribhuñjitvā santuṭṭhena samaṇadhammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Porāṇakapaṇḍitā tiracchānayoniyaṃ nibbattitvā attano nivāsasukkharukkhe cuṇṇaṃ khādantāpi loluppacāraṃ pahāya santuṭṭhā mittadhammaṃ abhinditvā aññattha na gamiṃsu, tvaṃ pana kasmā ‘piṇḍapāto paritto lūkho’ti sappāyasenāsanaṃ pariccajī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

'나무에 열매가 있을 때'라는 이 게송은 스승께서 제따바나에 머무실 때 어떤 비구를 인연으로 설하신 것입니다. 그는 스승의 처소에서 수행 주제를 받아 꼬살라 국의 어떤 변방 마을을 의지하여 숲에서 지냈습니다. 사람들은 그를 위해 밤낮으로 머물 곳을 마련해 주고 왕래하기 편한 곳에 처소를 지어 정성껏 공양했습니다. 그가 안거에 들어간 지 첫 달 만에 그 마을에 불이 나서 사람들에게는 씨앗조차 남지 않게 되었습니다. 그들은 그에게 좋은 탁발 음식을 줄 수 없었습니다. 그는 적절한 처소임에도 불구하고 탁발 음식 때문에 고생하며 도나 과를 성취하지 못했습니다. 그 후 석 달이 지나 스승을 뵙기 위해 왔을 때 스승께서는 인사를 나누시고 “비구여, 탁발 음식으로 고생하지는 않았는가? 처소는 적절했는가?”라고 물으셨습니다. 그는 그 사정을 말씀드렸습니다. 스승께서는 “그의 처소는 적절했다”는 것을 아시고, “비구여, 수행자는 마땅히 적절한 처소가 있다면 탐욕스러운 행실을 버리고 얻은 대로 무엇이든 수용하며 만족하여 수행해야 한다. 옛 현자들은 축생의 모태에 태어나서도 자신이 사는 마른 나무의 가루를 먹으면서도 탐욕스러운 행실을 버리고 만족하며 우정의 도리를 저버리지 않고 다른 곳으로 가지 않았는데, 너는 어찌하여 ‘탁발 음식이 적고 거칠다’고 하여 적절한 처소를 버렸느냐?”라고 말씀하시고, 그의 요청에 따라 과거의 일을 들려주셨습니다.

Atīte himavante gaṅgātīre ekasmiṃ udumbaravane anekasatasahassā sukā vasiṃsu. Tatra eko suvarājā attano nivāsarukkhassa phalesu khīṇesu yadeva avasiṭṭhaṃ hoti aṅkuro vā pattaṃ vā taco vā papaṭikā vā, taṃ khāditvā gaṅgāya pānīyaṃ pivitvā paramappicchasantuṭṭho hutvā aññattha na gacchati. Tassa appicchasantuṭṭhabhāvaguṇena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjamāno taṃ disvā tassa vīmaṃsanatthaṃ attano ānubhāvena taṃ rukkhaṃ sukkhāpesi. Rukkho khāṇukamatto hutvā chiddāvachiddo vāte paharante ākoṭiyamāno viya aṭṭhāsi. Tassa chiddehi cuṇṇāni nikkhamanti. Suvarājā tāni cuṇṇāni khāditvā gaṅgāya pānīyaṃ pivitvā aññattha agantvā vātātapaṃ agaṇetvā udumbarakhāṇuke nisīdi. Sakko tassa paramappicchabhāvaṃ ñatvā ‘‘mittadhammaguṇaṃ kathāpetvā varamassa datvā udumbaraṃ [Pg.468] amataphalaṃ karitvā āgamissāmī’’ti eko haṃsarājā hutvā sujaṃ asurakaññaṃ purato katvā taṃ udumbaravanaṃ gantvā avidūre ekarukkhassa sākhāya nisīditvā tena saddhiṃ kathaṃ samuṭṭhāpento paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 히말라야의 강가 강변에 있는 어느 무화과나무 숲에 수십만 마리의 앵무새들이 살고 있었습니다. 그곳의 어느 앵무새 왕은 자신이 사는 나무의 열매가 다 떨어졌을 때, 남은 것이 싹이든 잎이든 껍질이든 부스러기든 그것을 먹고 강물을 마시며 지극히 적은 욕심과 만족함으로 다른 곳으로 가지 않았습니다. 그의 소욕지족의 덕으로 인해 삭까의 궁전이 흔들렸습니다. 삭까는 살피다가 그를 발견하고 그를 시험하기 위해 자신의 위신력으로 그 나무를 말라 죽게 했습니다. 나무는 밑동만 남고 구멍이 숭숭 뚫려 바람이 불면 부딪히는 소리가 날 정도가 되었습니다. 그 구멍에서 가루들이 흘러나왔습니다. 앵무새 왕은 그 가루를 먹고 강물을 마시며 다른 곳으로 가지 않고 바람과 햇볕도 아랑곳하지 않은 채 무화과나무 밑동에 앉아 있었습니다. 삭까는 그의 지극한 소욕을 알고 “우정의 덕을 말하게 한 뒤 그에게 축복을 주어 무화과나무를 불사의 열매가 맺히게 하고 돌아오리라”라고 생각하며, 거위 왕이 되어 아수라의 딸 수자를 앞세우고 그 무화과나무 숲으로 가서 멀지 않은 나무 가지에 앉아 그와 대화를 시작하며 첫 번째 게송을 읊었습니다.

20.

20.

‘‘Dumo yadā hoti phalūpapanno, bhuñjanti naṃ vihaṅgamā sampatantā;

Khīṇanti ñatvāna dumaṃ phalaccaye, disodisaṃ yanti tato vihaṅgamā’’ti.

“나무에 열매가 풍성할 때, 새들이 날아와 그것을 먹네. 열매가 다한 뒤 나무가 비었음을 알면, 새들은 그곳에서 사방팔방으로 떠나가네.”

Tassattho – suvarāja, rukkho nāma yadā phalasampanno hoti, tadā taṃ sākhato sākhaṃ sampatantāva vihaṅgamā bhuñjanti, taṃ pana khīṇaṃ ñatvā phalānaṃ accayena tato rukkhato disodisaṃ vihaṅgamā gacchantīti.

그 뜻은 다음과 같습니다. “앵무새 왕이여, 나무라는 것은 열매가 풍성할 때 새들이 가지에서 가지로 날아다니며 그것을 먹지만, 그 열매가 다한 것을 알면 그 나무로부터 사방팔방으로 새들이 떠나간다는 것입니다.”

Evañca pana vatvā tato naṃ uyyojetuṃ dutiyaṃ gāthamāha –

이렇게 말하고 나서 그를 떠나보내기 위해 두 번째 게송을 읊었다.

21.

21.

‘‘Cara cārikaṃ lohitatuṇḍa mā mari, kiṃ tvaṃ suva sukkhadumamhi jhāyasi;

Tadiṅgha maṃ brūhi vasantasannibha, kasmā suva sukkhadumaṃ na riñcasī’’ti.

“붉은 부리 새여, 유행을 떠나거라. 죽지 마라. 앵무새여, 너는 왜 마른 나무에서 수심에 잠겨 있는가? 자, 봄과 같은 이여, 나에게 말해 보아라. 앵무새여, 왜 마른 나무를 버리지 않는가?”

Tattha [Pg.469] jhāyasīti kiṃkāraṇā sukkhakhāṇumatthake jhāyanto pajjhāyanto tiṭṭhasi. Iṅghāti codanatthe nipāto. Vasantasannibhāti vasantakāle vanasaṇḍo suvagaṇasamokiṇṇo viya nīlobhāso hoti, tena taṃ ‘‘vasantasannibhā’’ti ālapati. Na riñcasīti na chaḍḍesi.

거기서 ‘수심에 잠겨 있는가(jhāyasi)’란 무슨 까닭으로 마른 나무 그루터기 꼭대기에서 수심에 잠기고 깊은 생각에 잠겨 서 있는가라는 뜻이다. ‘자(iṅgha)’는 촉구하는 의미의 불변어이다. ‘봄과 같은 이여(vasantasannibha)’란 봄철에 숲이 앵무새 떼로 뒤덮여 푸른 빛을 띠는 것과 같으므로 그를 ‘봄과 같은 이여’라고 부른 것이다. ‘버리지 않는가(na riñcasi)’란 버리지 않는다는 뜻이다.

Atha naṃ suvarājā ‘‘ahaṃ haṃsa attano kataññukataveditāya imaṃ rukkhaṃ na jahāmī’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –

그러자 앵무새 왕이 그에게 “황금 거위여, 나는 스스로의 은혜를 알고 은혜를 갚는 마음 때문에 이 나무를 버리지 않노라”고 말하며 두 편의 게송을 읊었다.

22.

22.

‘‘Ye ve sakhīnaṃ sakhāro bhavanti, pāṇaccaye dukkhasukhesu haṃsa;

Khīṇaṃ akhīṇampi na taṃ jahanti, santo sataṃ dhammamanussarantā.

“참으로 친구의 친구가 되는 자들은, 목숨이 위태로운 때나 괴로움과 즐거움 속에서도, 오 황금 거위여, (친구가) 다했거나 다하지 않았거나 그를 저버리지 않으니, 선한 이들은 선한 이들의 법을 따르기 때문입니다.”

23.

23.

‘‘Sohaṃ sataṃ aññatarosmi haṃsa, ñātī ca me hoti sakhā ca rukkho;

Taṃ nussahe jīvikattho pahātuṃ, khīṇanti ñatvāna na hesa dhammo’’ti.

“오 황금 거위여, 나는 그 선한 이들 중 한 명입니다. 이 나무는 나의 친지이자 친구입니다. 생계를 위한다고 해서 그를 버릴 수는 없으니, 다했다는 것을 알고서 (버리는 것은) 법이 아닙니다.”

Tattha ye ve sakhīnaṃ sakhāro bhavantīti ye sahāyānaṃ sahāyā honti. Khīṇaṃ akhīṇampīti paṇḍitā nāma attano sahāyaṃ bhogaparikkhayena khīṇampi akhīṇampi na jahanti. Sataṃ dhammamanussarantāti paṇḍitānaṃ paveṇiṃ anussaramānā. Ñātī ca meti haṃsarāja, ayaṃ rukkho sampiyāyanatthena mayhaṃ ñāti ca samāciṇṇacaraṇatāya sakhā ca. Jīvikatthoti tamahaṃ jīvikāya atthiko hutvā pahātuṃ na sakkomi.

거기서 ‘참으로 친구의 친구가 되는 자들’이란 동료들의 동료가 되는 자들을 말한다. ‘다했거나 다하지 않았거나’란 현자들은 자신의 동료가 향유할 재물이 다하여 궁핍해졌거나 궁핍하지 않았거나 그를 저버리지 않는다는 뜻이다. ‘선한 이들의 법을 따르기 때문’이란 현자들의 전통을 따르는 것을 말한다. ‘나의 친지’란 황금 거위 왕이여, 이 나무는 사랑하는 마음으로 대하므로 나의 친지와 같고, 함께 지내온 세월 때문에 친구와 같다는 뜻이다. ‘생계를 위한다고 해서’란 내가 생계를 목적으로 그를 버릴 수는 없다는 뜻이다.

Sakko tassa vacanaṃ sutvā tuṭṭho pasaṃsitvā varaṃ dātukāmo dve gāthā abhāsi –

삭카는 그의 말을 듣고 기뻐하며 칭찬하고 소원을 들어주고자 두 편의 게송을 읊었다.

24.

24.

‘‘Sādhu sakkhi kataṃ hoti, metti saṃsati santhavo;

Sacetaṃ dhammaṃ rocesi, pāsaṃsosi vijānataṃ.

“훌륭하구나, 우정이 실천되었도다. 자애와 친교가 증명되었도다. 만약 그대가 이 법을 좋아한다면, 그대는 지혜로운 이들에게 칭송받을 것이로다.”

25.

25.

‘‘So te suva varaṃ dammi, pattayāna vihaṅgama;

Varaṃ varassu vakkaṅga, yaṃ kiñci manasicchasī’’ti.

“앵무새여, 날개로 나는 새여, 나는 그대에게 소원을 주노라. 굽은 목을 가진 이여, 소원을 빌어라. 그대의 마음이 원하는 것은 무엇이든.”

Tattha sādhūti sampahaṃsanaṃ. Sakkhi kataṃ hoti, metti saṃsati santhavoti sakhibhāvo ca metti ca parisamajjhe santhavo cāti tayā mittaṃ kataṃ sādhu hoti laddhakaṃ bhaddakameva. Sacetaṃ dhammanti sace etaṃ mittadhammaṃ. Vijānatanti evaṃ sante viññūnaṃ pasaṃsitabbayuttakosīti attho. So teti so ahaṃ tuyhaṃ. Varassūti icchassu. Yaṃ kiñci manasicchasīti yaṃ kiñci manasā icchasi, sabbaṃ taṃ varaṃ dadāmi teti.

거기서 ‘훌륭하구나(sādhu)’는 기뻐하는 말이다. ‘우정이 실천되었도다... 친교’란 친구 사이의 도리와 자애와 대중 가운데서의 친교가 그대에 의해 잘 맺어졌으므로 훌륭하고 유익하며 좋은 것이라는 뜻이다. ‘이 법’이란 이 친구의 법을 말한다. ‘지혜로운 이들에게’란 그러하다면 지혜로운 이들의 칭송을 받을 만하다는 뜻이다. ‘나는 그대에게(so te)’란 그러한 내가 그대에게라는 뜻이다. ‘빌어라(varassu)’란 원하라는 뜻이다. ‘마음이 원하는 것은 무엇이든’이란 마음으로 바라는 것은 무엇이든, 그 모든 소원을 그대에게 주겠다는 뜻이다.

Taṃ sutvā suvarājā varaṃ gaṇhanto sattamaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 앵무새 왕은 소원을 빌며 일곱 번째 게송을 읊었다.

26.

26.

‘‘Varañca me haṃsa bhavaṃ dadeyya, ayañca rukkho punarāyuṃ labhetha;

So sākhavā phalimā saṃvirūḷho, madhutthiko tiṭṭhatu sobhamāno’’ti.

“황금 거위님이 저에게 소원을 주신다면, 이 나무가 다시 생명을 얻게 해주소서. 그리하여 가지가 무성하고 열매가 맺히며 잘 자라나서, 달콤함을 찾는 이들에게 아름답게 서 있게 해주소서.”

Tattha sākhavāti sākhasampanno. Phalimāti phalena upeto. Saṃvirūḷhoti samantato virūḷhapatto taruṇapattasampanno hutvā. Madhutthikoti saṃvijjamānamadhuraphalesu pakkhittamadhu viya madhuraphalo hutvāti attho.

거기서 ‘가지가 무성하고(sākhavā)’란 가지가 풍성한 것을 말한다. ‘열매가 맺히며(phalimā)’란 열매를 맺는 것을 말한다. ‘잘 자라나서(saṃvirūḷha)’란 사방으로 잎이 돋아나고 어린잎이 풍성하게 되어라는 뜻이다. ‘달콤함을 찾는 이들에게(madhutthiko)’란 존재하는 달콤한 열매들에 꿀을 뿌려놓은 것처럼 달콤한 열매를 맺게 되어라는 뜻이다.

Athassa [Pg.470] sakko varaṃ dadamāno aṭṭhamaṃ gāthamāha –

그러자 삭카는 그에게 소원을 들어주며 여덟 번째 게송을 읊었다.

27.

27.

‘‘Taṃ passa samma phalimaṃ uḷāraṃ, sahāva te hotu udumbarena;

So sākhavā phalimā saṃvirūḷho, madhutthiko tiṭṭhatu sobhamāno’’ti.

“벗이여, 보아라. 열매 맺은 위대한 저 나무를. 그대와 우둠바라 나무가 함께하기를. 그 나무가 가지가 무성하고 열매가 맺히며 잘 자라나서, 달콤함을 찾는 이들에게 아름답게 서 있을 것이로다.”

Tattha sahāva te hotu udumbarenāti tava udumbarena saddhiṃ saha ekatova vāso hotu.

거기서 ‘그대와 우둠바라 나무가 함께하기를’이란 그대가 우둠바라 나무와 더불어 함께 한곳에서 머물기를 바란다는 뜻이다.

Evañca pana vatvā sakko taṃ attabhāvaṃ vijahitvā attano ca sujāya ca ānubhāvaṃ dassetvā gaṅgāto hatthena udakaṃ gahetvā udumbarakhāṇukaṃ pahari. Tāvadeva sākhāviṭapasacchanno madhuraphalo rukkho uṭṭhahitvā muṇḍamaṇipabbato viya vilāsasampanno aṭṭhāsi. Suvarājā taṃ disvā somanassappatto sakkassa thutiṃ karonto navamaṃ gāthamāha –

이렇게 말하고 나서 삭카는 그 모습을 버리고 자신과 수자의 위신력을 드러내며, 강에서 손으로 물을 길어 우둠바라 나무 그루터기에 뿌렸다. 그러자 즉시 가지와 숲이 우거지고 달콤한 열매가 맺힌 나무가 솟아올라 마치 보석으로 된 산처럼 아름답게 솟아났다. 앵무새 왕은 그것을 보고 기쁨에 넘쳐 삭카를 찬탄하며 아홉 번째 게송을 읊었다.

28.

28.

‘‘Evaṃ sakka sukhī hohi, saha sabbehi ñātibhi;

Yathāhamajja sukhito, disvāna saphalaṃ duma’’nti.

“삭카여, 이와 같이 모든 친지들과 함께 행복하소서. 제가 오늘 열매 맺은 나무를 보고 행복해진 것처럼.”

Sakkopi tassa varaṃ datvā udumbaraṃ amataphalaṃ katvā saddhiṃ sujāya attano ṭhānameva gato. Tamatthaṃ dīpayamānā osāne abhisambuddhagāthā ṭhapitā –

삭카 또한 그에게 소원을 들어주고 우둠바라 나무에 불사의 열매가 맺히게 한 뒤, 수자와 함께 자신의 거처로 돌아갔다. 이 뜻을 설명하기 위해 마지막에 정등각자의 게송이 놓여 있다.

29.

29.

‘‘Suvassa ca varaṃ datvā, katvāna saphalaṃ dumaṃ;

Pakkāmi saha bhariyāya, devānaṃ nandanaṃ vana’’nti.

“앵무새에게 소원을 들어주고 나무에 열매가 맺히게 한 뒤, 아내와 함께 신들의 기쁨의 동산으로 떠나갔도다.”

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ bhikkhu porāṇakapaṇḍitā tiracchānayoniyaṃ nibbattāpi aloluppacārā ahesuṃ. Tvaṃ pana kasmā evarūpe sāsane pabbajitvā loluppacāraṃ carasi, gaccha tattheva vasāhī’’ti kammaṭṭhānamassa kathetvā jātakaṃ samodhānesi. So bhikkhu tattha gantvā vipassanaṃ vaḍḍhento arahattaṃ pāpuṇi. Tadā sakko anuruddho ahosi, suvarājā pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 “비구여, 이처럼 옛 현자들은 축생의 태로 태어났을 때에도 탐욕스럽게 행동하지 않았느니라. 그런데 너는 어찌하여 이와 같은 가르침 안에서 출가하고서 탐욕스럽게 행동하느냐? 돌아가서 그곳에서 지내도록 하여라”라고 말씀하시며 그에게 수행 주제를 일러주시고 자타카를 결합하셨다. 그 비구는 그곳으로 가서 위빳사나를 닦아 아라한과를 증득했다. 그때의 삭카는 아누룻다였고, 앵무새 왕은 바로 나였다.

Mahāsuvajātakavaṇṇanā tatiyā.

대앵무새 자타카 주석이 세 번째로 끝났다.

[430] 4. Cūḷasuvajātakavaṇṇanā

[430] 4. 소앵무새 자타카 주석

Santi [Pg.471] rukkhāti idaṃ satthā sāvatthiyaṃ jetavane viharanto verañjakaṇḍaṃ ārabbha kathesi. Satthari verañjāyaṃ vassaṃ vasitvā anupubbena sāvatthiṃ anuppatte bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, tathāgato khattiyasukhumālo buddhasukhumālo mahantena iddhānubhāvena samannāgatopi verañjabrāhmaṇena nimantito temāsaṃ vasanto mārāvaṭṭanavasena tassa santikā ekadivasampi bhikkhaṃ alabhitvā loluppacāraṃ pahāya temāsaṃ patthapulakapiṭṭhodakena yāpento aññattha na agamāsi, aho tathāgatānaṃ appicchasantuṭṭhabhāvo’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, tathāgatassa idāni loluppacārappahānaṃ, pubbepi tiracchānayoniyaṃ nibbattopi loluppacāraṃ pahāsi’’nti vatvā atītaṃ āhari. Sabbampi vatthu purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

‘나무들이 있다(Santi rukkhā)’라는 이 게송은 스승께서 사왓띠 제따와나에 머무실 때 웨란자 편(Verañjakaṇḍa)에 대하여 말씀하신 것이다. 스승께서 웨란자에서 안거를 지내시고 차례대로 사왓띠에 도착하셨을 때, 비구들은 법당에서 이야기를 나누었다. “도반들이여, 여래께서는 크샤트리아의 우아함을 갖추시고 부처님의 우아함을 갖추셨으며 커다란 신통력을 구족하셨음에도 불구하고, 웨란자 브라만에게 초대를 받아 석 달 동안 머무실 때 마라의 농간으로 인해 그로부터 단 하루도 공양을 얻지 못하셨습니다. 하지만 탐욕스러운 행실을 버리고 석 달 동안 말 사료인 보리 가루와 물로 연명하시며 다른 곳으로 가지 않으셨으니, 아! 여래의 적은 욕심과 만족함은 참으로 경이롭습니다.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 여기 앉아서 무슨 이야기를 나누고 있는가?”라고 물으셨고, “이러이러한 이야기입니다”라고 말씀드리자, “비구들이여, 여래가 지금 탐욕스러운 행실을 버린 것은 놀라운 일이 아니다. 예전에도 축생의 태로 태어났을 때 탐욕스러운 행실을 버린 적이 있느니라”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 가져오셨다. 모든 이야기는 앞서의 방식대로 상세히 설명되어야 한다.

30.

30.

‘‘Santi rukkhā haripattā, dumā nekaphalā bahū;

Kasmā nu sukkhe koḷāpe, suvassa nirato mano.

“푸른 잎을 가진 나무들도 있고, 많은 열매를 맺은 나무들도 많소. 그런데 어째서 말라비틀어지고 소리가 나는 고목에 앵무새의 마음이 머물러 있는가?”

31.

31.

‘‘Phalassa upabhuñjimhā, nekavassagaṇe bahū;

Aphalampi viditvāna, sāva metti yathā pure.

“우리는 여러 해 동안 이 나무의 많은 열매를 즐겼습니다. 비록 지금은 열매가 없음을 알지만, 그 우정은 예전과 같습니다.”

32.

32.

‘‘Sukkhañca rukkhaṃ koḷāpaṃ, opattamaphalaṃ dumaṃ;

Ohāya sakuṇā yanti, kiṃ dosaṃ passase dija.

“말라비틀어지고 소리가 나며 잎도 떨어지고 열매도 없는 나무를 버리고 새들은 떠나가거늘, 새여, 그대는 떠나가는 것에서 무슨 허물을 보는가?”

33.

33.

‘‘Ye phalatthā sambhajanti, aphaloti jahanti naṃ;

Attatthapaññā dummedhā, te honti pakkhapātino.

“열매를 바라고 사귀다가 열매가 없다고 그것을 버리는 자들, 자신의 이익만을 생각하는 어리석은 자들은 자기 쪽으로만 치우치는 자들입니다.”

34.

34.

‘‘Sādhu sakkhi kataṃ hoti, metti saṃsati santhavo;

Sacetaṃ dhammaṃ rocesi, pāsaṃsosi vijānataṃ.

“훌륭하오. 우정과 친분과 사귐은 (오랜 세월로) 증명된 것이오. 만일 그대가 이러한 도리(dhamma)를 즐거워한다면, 지혜로운 이들의 칭송을 받을 것이오.”

35.

35.

‘‘So te suva varaṃ dammi, pattayāna vihaṅgama;

Varaṃ varassu vakkaṅga, yaṃ kiñci manasicchasi.

“앵무새여, 날개를 가진 새여, 내가 그대에게 소원을 주겠노라. 목이 굽은 새여, 그대가 마음으로 원하는 것은 무엇이든 구하라.”

36.

36.

‘‘Api [Pg.472] nāma naṃ passeyyaṃ, sapattaṃ saphalaṃ dumaṃ;

Daliddova nidhiṃ laddhā, nandeyyāhaṃ punappunaṃ.

“부디 제가 이 나무가 다시 잎이 나고 열매 맺는 것을 보게 해주소서. 마치 가난한 자가 보물을 얻은 것처럼 저는 거듭거듭 기뻐할 것입니다.”

37.

37.

‘‘Tato amatamādāya, abhisiñci mahīruhaṃ;

Tassa sākhā virūhiṃsu, sītacchāyā manoramā.

“그러자 삭까는 감로를 가져와 그 나무에 뿌렸네. 그 나무의 가지들이 자라났고, 시원한 그늘은 마음을 즐겁게 했네.”

38.

38.

‘‘Evaṃ sakka sukhī hohi, saha sabbehi ñātibhi;

Yathāhamajja sukhito, disvāna saphalaṃ dumaṃ.

“삭까여, 제가 오늘 열매 맺은 나무를 보고 행복해진 것처럼, 당신도 모든 친지들과 함께 행복하소서.”

39.

39.

‘‘Suvassa ca varaṃ datvā, katvāna saphalaṃ dumaṃ;

Pakkāmi saha bhariyāya, devānaṃ nandanaṃ vana’’nti. –

“앵무새에게 소원을 들어주고 나무에 열매가 맺히게 한 뒤, 삭까는 아내와 함께 신들의 난다나 숲으로 떠나갔네.”

Pañhapaṭipañhāpi atthopi purimanayeneva veditabbā, anuttānapadameva pana vaṇṇayissāma.

문답과 의미 또한 이전의 방식대로 알아야 한다. 여기서는 분명하지 않은 단어들만을 설명하겠다.

Haripattāti nīlapattasacchannā. Koḷāpeti vāte paharante ākoṭitasaddaṃ viya muñcamāne nissāre. Suvassāti āyasmato suvarājassa kasmā evarūpe rukkhe mano nirato. Phalassāti phalaṃ assa rukkhassa. Nekavassagaṇeti anekavassagaṇe. Bahūti samānepi anekasate na dve tayo, atha kho bahūva. Viditvānāti haṃsarāja idāni amhākaṃ imaṃ rukkhaṃ aphalaṃ viditvāpi yathā pure etena saddhiṃ metti, sāva metti, tañhi mayaṃ na bhindāma, mettiṃ bhindantā hi anariyā asappurisā nāma hontīti pakāsento evamāha.

‘푸른 잎(Haripattā)’이란 푸른 잎으로 덮여 있다는 뜻이다. ‘고목(Koḷāpe)’이란 바람이 불 때 두드리는 소리가 나는 것처럼 속이 빈 것을 말한다. ‘앵무새의(Suvassa)’란 존귀한 앵무새 왕의 마음이 어찌하여 이런 나무에 머물러 있는가 하는 뜻이다. ‘열매의(Phalassa)’란 이 나무의 열매를 말한다. ‘여러 해 동안(Nekavassagaṇe)’이란 수많은 세월 동안이라는 뜻이다. ‘많은(Bahū)’이란 수백 년이 지나도 둘이나 셋이 아니라 참으로 많다는 것이다. ‘알면서도(Viditvāna)’란 ‘거위 왕(삭까)이여, 지금 우리가 이 나무에 열매가 없음을 알면서도 예전처럼 이것과 맺은 우정, 바로 그 우정을 우리는 깨뜨리지 않습니다. 우정을 깨뜨리는 자들은 실로 천박한 자들이요 선하지 못한 자들이기 때문입니다’라고 밝히며 이와 같이 말한 것이다.

Opattanti avapattaṃ nippattaṃ patitapattaṃ. Kiṃ dosaṃ passaseti aññe sakuṇā etaṃ ohāya aññattha gacchanti, tvaṃ evaṃ gamane kiṃ nāma dosaṃ passasi. Ye phalatthāti ye pakkhino phalatthāya phalakāraṇā sambhajanti upagacchanti, aphaloti ñatvā etaṃ jahanti. Attatthapaññāti attano atthāya paññā, paraṃ anoloketvā attaniyeva vā ṭhitā etesaṃ paññāti attatthapaññā. Pakkhapātinoti te attanoyeva vuḍḍhiṃ paccāsīsamānā mittapakkhaṃ pātenti nāsentīti pakkhapātino nāma honti. Attapakkheyeva vā patantīti pakkhapātino.

‘잎이 떨어진(Opatta)’이란 잎이 다 떨어져 버린 것을 말한다. ‘무슨 허물을 보는가(Kiṃ dosaṃ passase)’란 다른 새들은 이것을 버리고 다른 곳으로 가는데, 그대는 그렇게 떠나는 것에서 도대체 무슨 허물을 보는가라는 뜻이다. ‘열매를 바라는 자들(Ye phalatthā)’이란 열매를 얻기 위해 열매를 원인으로 사귀고 다가오는 새들이, 열매가 없음을 알고 그것을 버리는 것을 말한다. ‘자신의 이익만을 생각하는 지혜(Attatthapaññā)’란 자신의 이익만을 위한 지혜로, 타인을 돌보지 않고 자신에게만 머물러 있는 그들의 지혜를 말한다. ‘편파적인 자들(Pakkhapātino)’이란 자신의 번영만을 바라며 친구라는 측면을 무너뜨리고 파괴하는 자들이기에 ‘편파적인 자들’이라 불린다. 또는 오직 자신의 편으로만 기우는 자들을 말한다.

Api [Pg.473] nāma nanti haṃsarāja, sace me manoratho nipphajjeyya, tayā dinno varo sampajjeyya, api nāma ahaṃ imaṃ rukkhaṃ sapattaṃ saphalaṃ puna passeyyaṃ, tato daliddo nidhiṃ labhitvāva punappunaṃ etaṃ abhinandeyyaṃ, taṃ disvāva pamodeyyaṃ. Amatamādāyāti attano ānubhāvena ṭhito gaṅgodakaṃ gahetvā abhisiñcayīti attho. Imasmiṃ jātake imāya saddhiṃ dve abhisambuddhagāthā honti.

‘부디(Api nāma naṃ)’란 ‘거위 왕이여, 만일 저의 소원이 이루어지고 당신이 주신 축복이 성취된다면, 부디 제가 이 나무에 다시 잎이 나고 열매가 맺힌 것을 보게 해주소서. 그러면 가난한 자가 보물을 얻은 것처럼 거듭거듭 이것을 기뻐하고, 그것을 보고 즐거워할 것입니다’라는 뜻이다. ‘감로를 가져와(Amatamādāya)’란 자신의 신통력으로 머물며 갠지스 강물을 가져와 뿌렸다는 의미이다. 이 자타카에는 이것과 함께 두 개의 성불게(abhisambuddhagāthā)가 있다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sakko anuruddho ahosi, suvarājā pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때의 삭까는 아누룻다였고, 앵무새 왕은 바로 나였다”라고.

Cūḷasuvajātakavaṇṇanā catutthā.

소 앵무새 자타카 주석이 네 번째로 끝났다.

[431] 5. Haritacajātakavaṇṇanā

[431] 5. 하리따짜 자타카(Haritacajātaka) 주석

Sutaṃ metaṃ mahābrahmeti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ ekaṃ alaṅkatamātugāmaṃ disvā ukkaṇṭhitaṃ dīghakesanakhalomaṃ vibbhamitukāmaṃ ācariyupajjhāyehi aruciyā ānītaṃ. Satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kiṃkāraṇā’’ti vatvā ‘‘alaṅkatamātugāmaṃ disvā kilesavasena, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu kileso nāma guṇaviddhaṃsako appassādo niraye nibbattāpeti, esa pana kileso kiṃkāraṇā taṃ na kilamessati? Na hi sineruṃ paharitvā paharaṇavāto purāṇapaṇṇassa lajjati, imañhi kilesaṃ nissāya bodhiñāṇassa anupadaṃ caramānā pañcaabhiññaaṭṭhasamāpattilābhino visuddhamahāpurisāpi satiṃ upaṭṭhapetuṃ asakkontā jhānaṃ antaradhāpesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.

‘대범천이여, 저는 이것을 들었습니다’라는 이 게송은 스승께서 제따와나에 머무실 때 수행에 싫증이 난 어떤 비구를 인연으로 설하신 것이다. 그 비구는 화려하게 꾸민 여인을 보고 수행에 싫증이 나 머리카락과 손톱과 털을 길게 기른 채 환속하려 했고, 스승과 은사들에 의해 마지못해 이끌려 왔다. 스승께서 “비구여, 그대가 참으로 수행에 싫증이 났느냐?”라고 물으시니 “그렇습니다, 세존이시여”라고 답했다. “무슨 이유 때문이냐?”라고 묻자 “화려하게 꾸민 여인을 보고 번뇌에 휩싸였습니다, 세존이시여”라고 답했다. 그러자 “비구여, 번뇌라는 것은 공덕을 파괴하고 즐거움은 적으며 지옥에 떨어지게 하는 것인데, 어찌하여 그 번뇌가 그대를 더럽히지 않겠느냐? 시네루 산을 때리고 지나가는 거센 바람이 낡은 잎 하나쯤은 부끄러워하지 않듯이, 이 번뇌를 의지하여 보리 지혜를 따라 수행하며 오신통과 팔등지(八等至)를 얻었던 청정한 대인들조차도 마음챙김을 유지하지 못하고 선정을 잃어버렸느니라”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ nigame asītikoṭivibhave brāhmaṇakule nibbatti, kañcanachavitāya panassa ‘‘haritacakumāro’’ti nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilaṃ gantvā uggahitasippo kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā mātāpitūnaṃ accayena dhanavilokanaṃ katvā ‘‘dhanameva paññāyati, dhanassa uppādakā na paññāyanti, mayāpi maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇena bhavitabba’’nti maraṇabhayabhīto mahādānaṃ datvā [Pg.474] himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā sattame divase abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā tattha ciraṃ vanamūlaphalāhāro yāpetvā loṇambilasevanatthāya pabbatā otaritvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bārāṇasiyaṃ bhikkhāya caranto rājadvāraṃ sampāpuṇi. Rājā taṃ disvā pasannacitto pakkosāpetvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīdāpetvā nānaggarasabhojanaṃ bhojetvā anumodanāvasāne atirekataraṃ pasīditvā ‘‘kahaṃ, bhante, gacchathā’’ti vatvā ‘‘vassāvāsaṭṭhānaṃ upadhārema, mahārājā’’ti vutte ‘‘sādhu, bhante’’ti bhuttapātarāso taṃ ādāya uyyānaṃ gantvā tattha rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīni kārāpetvā uyyānapālaṃ paricārakaṃ katvā datvā vanditvā nikkhami. Mahāsatto tato paṭṭhāya nibaddhaṃ rañño gehe bhuñjanto dvādasa vassāni tattha vasi.

과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 통치할 때, 보살은 한 마을의 8억 자산가인 브라만 가문에서 태어났다. 살결이 황금빛이었기에 ‘하리따짜 왕자’라고 이름을 지었다. 그는 성인이 되어 탁실라에 가서 학문을 익히고 가업을 세웠으나, 부모가 세상을 떠난 뒤 재산을 살펴보며 생각했다. ‘재산은 보이지만 재산을 만든 이들은 보이지 않는구나. 나 또한 죽음의 입속에서 가루가 될 운명이다.’ 죽음의 공포를 느낀 그는 큰 보시를 베풀고 히말라야로 들어가 선인의 출가를 한 뒤, 7일 만에 신통력과 선정의 경지를 얻었다. 그곳에서 오랫동안 숲의 뿌리와 열매를 먹으며 지내다가 소금과 신맛을 섭취하기 위해 산에서 내려와 차례로 바라나시에 이르렀다. 왕의 정원에 머물던 그는 다음 날 바라나시 시내로 탁발을 나갔다가 왕궁 문 앞에 다다랐다. 왕은 그를 보고 신심이 생겨 불러들였고, 흰 일산이 세워진 왕의 보좌에 앉게 한 뒤 온갖 최상의 맛을 가진 음식을 공양했다. 축원을 마친 뒤 왕은 더욱 신심이 깊어져 “존자시여, 어디로 가십니까?”라고 물었다. “대왕이여, 안거할 곳을 찾고 있습니다”라고 하니 왕은 “좋습니다, 존자시여”라고 말하고 아침 식사를 마친 뒤 그를 데리고 정원으로 가서 밤낮으로 머물 곳 등을 지어주었으며, 정원지기를 시중드는 사람으로 붙여주고 절을 올린 뒤 떠났다. 대사는 그때부터 정기적으로 왕궁에서 공양하며 그곳에서 12년을 살았다.

Athekadivasaṃ rājā paccantaṃ kupitaṃ vūpasametuṃ gacchanto ‘‘amhākaṃ puññakkhettaṃ mā pamajjī’’ti mahāsattaṃ deviyā niyyādetvā agamāsi. Tato paṭṭhāya sā mahāsattaṃ sahatthā parivisati. Athekadivasaṃ sā bhojanaṃ sampādetvā tasmiṃ cirāyamāne gandhodakena nhatvā saṇhaṃ maṭṭhasāṭakaṃ nivāsetvā sīhapañjaraṃ vivarāpetvā sarīre vātaṃ paharāpentī khuddakamañcake nipajji. Mahāsattopi divātaraṃ sunivattho supāruto bhikkhābhājanaṃ ādāya ākāsenāgantvā sīhapañjaraṃ pāpuṇi. Deviyā tassa vākacirasaddaṃ sutvā vegena uṭṭhahantiyā maṭṭhasāṭako bhassi, mahāsattassa visabhāgārammaṇaṃ cakkhuṃ paṭihaññi. Athassa anekavassakoṭisatasahassakāle abbhantare nivutthakileso karaṇḍake sayitaāsīviso viya uṭṭhahitvā jhānaṃ antaradhāpesi. So satiṃ upaṭṭhāpetuṃ asakkonto gantvā deviṃ hatthe gaṇhi, tāvadeva sāṇiṃ parikkhipiṃsu. So tāya saddhiṃ lokadhammaṃ sevitvā bhuñjitvā uyyānaṃ gantvā tato paṭṭhāya devasikaṃ tatheva akāsi. Tassa tāya saddhiṃ lokadhammapaṭisevanaṃ sakalanagare pākaṭaṃ jātaṃ. Amaccā ‘‘haritacatāpaso evamakāsī’’ti rañño paṇṇaṃ pahiṇiṃsu. Rājā ‘‘maṃ bhinditukāmā evaṃ vadantī’’ti asaddahitvā paccantaṃ vūpasametvā bārāṇasiṃ paccāgantvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā deviyā santikaṃ gantvā ‘‘saccaṃ, kira mama ayyo [Pg.475] haritacatāpaso tayā saddhiṃ lokadhammaṃ paṭisevatī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, devā’’ti. So tassāpi asaddahitvā ‘‘tameva paṭipucchissāmī’’ti uyyānaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā taṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

어느 날 왕이 변방의 반란을 진압하러 가면서, "우리의 복밭(puññakkhetta)을 소홀히 하지 마시오"라고 대보살을 왕비에게 부탁하고 떠났다. 그 뒤로 왕비는 대보살에게 손수 음식을 공양했다. 어느 날 왕비는 음식을 준비해 두고 그가 늦어지자, 향수로 목욕하고 부드럽고 매끄러운 옷을 입고 사자창(獅子窓)을 열어 바람을 쐬며 작은 침상에 누웠다. 대보살도 낮에 옷을 잘 갖춰 입고 발우를 들고 허공으로 날아와 사자창에 도착했다. 왕비는 그의 가사 소리를 듣고 급히 일어나다가 매끄러운 옷이 흘러내렸고, 대보살의 눈에 그 부적절한 대상(여인의 몸)이 부딪혔다. 그러자 수천수억 년 동안 내면에 잠재해 있던 번뇌가 상자 속의 독사처럼 일어나 그의 선정을 사라지게 했다. 그는 마음을 챙기지 못하고 가서 왕비의 손을 잡았고, 그들은 즉시 휘장을 쳤다. 그는 그녀와 함께 세속의 법(음행)을 즐기고 음식을 먹은 뒤 공원으로 돌아갔으며, 그날부터 매일 그렇게 했다. 그가 그녀와 함께 세속의 법을 행한다는 사실이 온 성에 퍼졌다. 신하들은 "하리따 선인이 이와 같은 일을 저질렀다"고 왕에게 서신을 보냈다. 왕은 "나를 이간질하려는 자들이 이렇게 말하는구나"라고 믿지 않다가, 변방을 평정하고 바라나시로 돌아와 성을 돌고 왕비에게 가서 "내 스승 하리따 선인이 그대와 함께 세속의 법을 행한다는 것이 정말인가?"라고 물었다. "정말입니다, 대왕이시여." 왕은 그녀의 말도 믿지 못하고 "그에게 직접 물어보리라" 생각하며 공원으로 가서 절을 올리고 한 곁에 앉아 그에게 물으며 첫 번째 게송을 읊었다.

40.

40.

‘‘Sutaṃ metaṃ mahābrahme, kāme bhuñjati hārito;

Kaccetaṃ vacanaṃ tucchaṃ, kacci suddho iriyyasī’’ti.

"위대한 존자(mahābrahme)여, 하리따가 감각적 욕망을 즐긴다는 말을 들었습니다. 이 말이 헛된 것입니까, 아니면 당신은 청정하게 살고 계십니까?"

Tattha kaccetanti kacci etaṃ ‘‘hārito kāme paribhuñjatī’’ti amhehi sutaṃ vacanaṃ tucchaṃ abhūtaṃ, kacci tvaṃ suddho iriyyasi viharasīti.

거기서 'kaccetaṃ'은 "하리따가 욕망을 즐긴다"고 우리가 들은 말이 헛되고 사실이 아닌 것인지, 아니면 당신은 청정하게 지내고(iriyyasi) 계시는지를 묻는 것이다.

So cintesi – ‘‘ayaṃ rājā ‘nāhaṃ paribhuñjāmī’ti vuttepi mama saddahissateva, imasmiṃ loke saccasadisī patiṭṭhā nāma natthi. Ujjhitasaccā hi bodhimūle nisīditvā bodhiṃ pāpuṇituṃ na sakkonti, mayā saccameva kathetuṃ vaṭṭatī’’ti. Bodhisattassa hi ekaccesu ṭhānesu pāṇātipātopi adinnādānampi kāmesumicchācāropi surāmerayamajjapānampi hotiyeva, atthabhedakavisaṃvādanaṃ purakkhatvā musāvādo nāma na hoti, tasmā so saccameva kathento dutiyaṃ gāthamāha –

그는 생각했다. "이 왕은 내가 '나는 즐기지 않는다'고 말해도 나를 믿을 것이다. 그러나 이 세상에 진실과 같은 의지처는 없다. 진실을 저버린 자들은 보리수 아래 앉아도 깨달음을 얻을 수 없다. 나는 진실만을 말해야 한다." 보살은 어떤 상황에서 살생, 도둑질, 사음, 음주를 저지를 수는 있어도, 남의 이익을 해칠 목적으로 속이는 거짓말(musāvāda)은 결코 하지 않는다. 그러므로 그는 진실만을 말하며 두 번째 게송을 읊었다.

41.

41.

‘‘Evametaṃ mahārāja, yathā te vacanaṃ sutaṃ;

Kummaggaṃ paṭipannosmi, mohaneyyesu mucchito’’ti.

"대왕이시여, 당신이 들은 그 말과 같습니다. 나는 미혹당할 만한 것들에 홀려 그릇된 길에 들어섰습니다."

Tattha mohaneyyesūti kāmaguṇesu. Kāmaguṇesu hi loko muyhati, te ca lokaṃ mohayanti, tasmā te ‘‘mohaneyyā’’ti vuccantīti.

거기서 'mohaneyyesu'는 감각적 욕망(kāmaguṇa)들을 말한다. 감각적 욕망들에 세상 사람들은 미혹되고, 그것들은 세상을 미혹시키기 때문에 '미혹당할 만한 것들'이라 불린다.

Taṃ sutvā rājā tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕은 세 번째 게송을 읊었다.

42.

42.

‘‘Adu paññā kimatthiyā, nipuṇā sādhucintinī;

Yāya uppatitaṃ rāgaṃ, kiṃ mano na vinodaye’’ti.

"세밀하고 유익한 것을 생각하는 지혜는 무슨 소용이 있습니까? 어찌하여 마음은 일어난 탐욕을 떨쳐버리지 못했습니까?"

Tattha adūti nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhante, gilānassa nāma bhesajjaṃ, pipāsitassa pānīyaṃ paṭisaraṇaṃ, tumhākaṃ panesā nipuṇā sādhūnaṃ atthānaṃ cintinī paññā kimatthiyā, yāya puna uppatitaṃ rāgaṃ kiṃ mano na vinodaye, kiṃ cittaṃ vinodetuṃ nāsakkhīti.

거기서 'adu'는 불변사이다. 이 말의 뜻은 이러하다. "존자시여, 병자에게는 약이 있고, 목마른 자에게는 물이 의지처가 됩니다. 그런데 유익한 일들을 생각하는 당신의 그 세밀한 지혜는 무슨 소용이 있습니까? 어찌하여 다시 일어난 탐욕을 마음이 떨쳐내지 못했습니까? 왜 마음을 다스리지 못했습니까?"

Athassa [Pg.476] kilesabalaṃ dassento hārito catutthaṃ gāthamāha –

그러자 하리따는 번뇌의 힘을 보여주며 네 번째 게송을 읊었다.

43.

43.

‘‘Cattārome mahārāja, loke atibalā bhusā;

Rāgo doso mado moho, yattha paññā na gādhatī’’ti.

"대왕이시여, 세상에는 매우 강력하고 치성한 네 가지가 있으니, 탐욕(rāga)과 성냄(dosa), 취함(mada)과 미혹(moha)입니다. 이것들이 있는 곳에는 지혜가 뿌리 내리지 못합니다."

Tattha yatthāti yesu pariyuṭṭhānaṃ pattesu mahoghe patitā viya paññā gādhaṃ patiṭṭhaṃ na labhati.

거기서 'yattha'는 이것들이 치성해졌을 때를 말하며, 마치 거센 홍수에 빠진 것처럼 지혜가 발붙일 곳(gādhaṃ)을 얻지 못한다는 뜻이다.

Taṃ sutvā rājā pañcamaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 왕은 다섯 번째 게송을 읊었다.

44.

44.

‘‘Arahā sīlasampanno, suddho carati hārito;

Medhāvī paṇḍito ceva, iti no sammato bhava’’nti.

"하리따께서는 공양받을 만하고(arahā) 계율을 갖추었으며 청정하게 사시는 분이라, 우리에게는 지혜롭고 현명한 분으로 추앙받았습니다."

Tattha iti no sammatoti evaṃ amhākaṃ sammato sambhāvito bhavaṃ.

거기서 'iti no sammato'는 이와 같이 우리에게 존경받고 추대된 분이라는 뜻이다.

Tato hārito chaṭṭhamaṃ gāthamāha –

그러자 하리따는 여섯 번째 게송을 읊었다.

45.

45.

‘‘Medhāvīnampi hiṃsanti, isiṃ dhammaguṇe rataṃ;

Vitakkā pāpakā rāja, subhā rāgūpasaṃhitā’’ti.

"왕이시여, 법의 덕을 즐기는 성자라 할지라도, 탐욕과 결합한 아름답고 그릇된 생각(vitakka)들은 지혜로운 자들마저 해칩니다."

Tattha subhāti subhanimittaggahaṇena pavattāti.

거기서 'subhā'는 아름다운 표상(subhanimitta)을 취함으로써 일어난 생각을 말한다.

Atha naṃ kilesappahāne ussāhaṃ kārento rājā sattamaṃ gāthamāha –

그러자 왕은 그에게 번뇌를 버리도록 격려하며 일곱 번째 게송을 읊었다.

46.

46.

‘‘Uppannāyaṃ sarīrajo, rāgo vaṇṇavidūsano tava;

Taṃ pajaha bhaddamatthu te, bahunnāsi medhāvisammato’’ti.

"당신의 몸에서 생겨난 이 탐욕은 당신의 고귀한 성품을 더럽히는 것입니다. 그것을 버리십시오. 당신에게 축복이 있기를. 당신은 많은 이들에게 지혜로운 분으로 추앙받았습니다."

Tattha vaṇṇavidūsano tavāti tava sarīravaṇṇassa ca guṇavaṇṇassa ca vidūsano. Bahunnāsīti bahūnaṃ āsi medhāvīti sammato.

거기서 'vaṇṇavidūsano tavā'는 그대의 신체적 광채와 덕망의 명성을 더럽히는 것이라는 뜻이다. 'bahunnāsi'는 많은 사람들에게 지혜로운 분으로 알려졌었다는 뜻이다.

Tato mahāsatto satiṃ labhitvā kāmesu ādīnavaṃ sallakkhetvā aṭṭhamaṃ gāthamāha –

그러자 대보살은 마음챙김(sati)을 회복하고 감각적 욕망의 위험을 관찰하며 여덟 번째 게송을 읊었다.

47.

47.

‘‘Te andhakārake kāme, bahudukkhe mahāvise;

Tesaṃ mūlaṃ gavesissaṃ, checchaṃ rāgaṃ sabandhana’’nti.

"눈멀게 하고 고통이 많으며 큰 독과 같은 저 감각적 욕망들의 뿌리를 찾아, 모든 결박과 함께 그 탐욕을 끊어내리라."

Tattha [Pg.477] andhakāraketi paññācakkhuvināsanato andhabhāvakare. Bahudukkheti ettha ‘‘appassādā kāmā’’tiādīni (ma. ni. 1.234; pāci. 417; cūḷava. 65) suttāni haritvā tesaṃ bahudukkhatā dassetabbā. Mahāviseti sampayuttakilesavisassa ceva vipākavisassa ca mahantatāya mahāvise. Tesaṃ mūlanti te vuttappakāre kāme pahātuṃ tesaṃ mūlaṃ gavesissaṃ pariyesissāmi. Kiṃ pana tesaṃ mūlanti? Ayonisomanasikāro. Checchaṃ rāgaṃ sabandhananti mahārāja, idāneva paññākhaggena paharitvā subhanimittabandhanena sabandhanaṃ rāgaṃ chindissāmīti.

거기서 'andhakārake'는 지혜의 눈을 파괴하여 눈멀게 만드는 것들이라는 뜻이다. 'bahudukkhe'에 대해서는 '감각적 욕망은 즐거움은 적고 괴로움은 많다' 등의 경전들을 인용하여 그것들의 많은 괴로움을 보여주어야 한다. 'mahāvise'는 상응하는 번뇌의 독과 과보의 독이 크기 때문에 '큰 독'이라 한다. 'tesaṃ mūlaṃ'은 앞에서 언급한 그러한 감각적 욕망들을 버리기 위해 그 뿌리를 찾겠다는 것이다. 그 뿌리는 무엇인가? 바로 부적절한 주의력(ayonisomanasikāra)이다. 'checchaṃ rāgaṃ sabandhanan'은 '대왕이시여, 바로 지금 지혜의 칼로 내리쳐서 아름다운 표상(淨相)의 끈에 묶인 탐욕을 그 속박과 함께 끊어버리겠습니다'라는 뜻이다.

Idañca pana vatvā ‘‘mahārāja, okāsaṃ tāva me karohī’’ti okāsaṃ kāretvā paṇṇasālaṃ pavisitvā kasiṇamaṇḍalaṃ oloketvā puna naṭṭhajjhānaṃ uppādetvā paṇṇasālato nikkhamitvā ākāse pallaṅkena nisīditvā rañño dhammaṃ desetvā ‘‘mahārāja, ahaṃ aṭṭhāne vutthakāraṇā mahājanamajjhe garahappatto, appamatto hohi, puna dāni ahaṃ anitthigandhavanasaṇḍameva gamissāmī’’ti rañño rodantassa paridevantassa himavantameva gantvā aparihīnajjhāno brahmalokūpago ahosi.

그리고 이 말을 하고서 '대왕이시여, 우선 저에게 기회를 주십시오'라고 허락을 구하고는 초막으로 들어가서 까시나의 원을 관찰하여 다시 잃어버렸던 선정을 일으켰다. 초막에서 나와 허공에 가부좌를 틀고 앉아 왕에게 법을 설하고는, '대왕이시여, 나는 마땅치 않은 곳에 머물렀던 까닭에 대중들 사이에서 비난을 받게 되었소. 방일하지 마시오. 나는 이제 다시 여인의 냄새가 없는 숲으로만 가겠소'라고 말했다. 울며 슬퍼하는 왕을 뒤로하고 히말라야로 가서 선정을 잃지 않고 범천의 세상에 태어났다.

Satthā taṃ kāraṇaṃ ñatvā –

스승께서는 그 일을 아시고 -

48.

48.

‘‘Idaṃ vatvāna hārito, isi saccaparakkamo;

Kāmarāgaṃ virājetvā, brahmalokūpago ahū’’ti. –

'진실을 위해 정진하는 선인 하리따는 이 말을 하고, 감각적 욕망의 탐욕을 빛바래게 하여 범천의 세상에 태어났다'라고 말씀하셨다.

Abhisambuddho hutvā imaṃ gāthaṃ vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahatte patiṭṭhahi.

완전한 깨달음을 얻으신 부처님께서 이 게송을 읊으시고 사성제를 밝히신 뒤 본생담을 결합시키셨다. 진리를 설함이 끝났을 때, 수행에 염증을 냈던 비구는 아라한과에 머물렀다.

Tadā rājā ānando ahosi, haritacatāpaso pana ahameva ahosinti.

그때 왕은 아난다였고, 하리따 고행자는 바로 나였다.

Haritacajātakavaṇṇanā pañcamā.

하리따 본생담(제431화)의 주석이 다섯 번째로 끝났다.

[432] 6. Padakusalamāṇavajātakavaṇṇanā

[432] 6. 빠다꾸살라 동자 본생담

Bahussutanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dārakaṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthiyaṃ kuṭumbikaputto sattavassakāleyeva padakusalo ahosi. Athassa pitā ‘‘imaṃ vīmaṃsissāmī’’ti tassa ajānantasseva [Pg.478] mittagharaṃ agamāsi. So pitu gataṭṭhānaṃ apucchitvāva tassa padānusārena gantvā pitu santike aṭṭhāsi. Atha naṃ pitā ekadivasaṃ pucchi ‘‘tāta, tvaṃ mayi taṃ ajānāpetvā gatepi mama gataṭṭhānaṃ kiṃ jānāsī’’ti? ‘‘Tāta, padaṃ te sañjānāmi, padakusalo aha’’nti. Athassa vīmaṃsanatthāya pitā bhuttapātarāso gharā nikkhamitvā anantaraṃ paṭivissakagharaṃ gantvā tato dutiyaṃ, tato tatiyaṃ gharaṃ pavisitvā tatiyagharā nikkhamitvā puna attano gharaṃ āgantvā tato uttaradvārena nikkhamitvā nagaraṃ vāmaṃ karonto jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā dhammaṃ suṇanto nisīdi. Dārako ‘‘kahaṃ me pitā’’ti pucchitvā ‘‘na jānāmā’’ti vutte tassa padānusārena anantarapaṭivissakassa gharaṃ ādiṃ katvā pitu gatamaggeneva jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā pitu santike aṭṭhāsi. Pitarā ca ‘‘kathaṃ tāta, mama idhāgatabhāvaṃ aññāsī’’ti puṭṭho ‘‘padaṃ te sañjānitvā padānusārena āgatomhī’’ti āha. Satthā ‘‘kiṃ kathesi upāsakā’’ti pucchitvā ‘‘bhante, ayaṃ dārako padakusalo, ahaṃ imaṃ vīmaṃsanto iminā nāma upāyena āgato, ayampi maṃ gehe adisvā mama padānusārena āgato’’ti vutte ‘‘anacchariyaṃ, upāsaka, bhūmiyaṃ padasañjānanaṃ, porāṇakapaṇḍitā ākāse padaṃ sañjāniṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

'바훗수따(많이 배운 자)'라는 이 게송은 스승께서 제따바나에 머무실 때 한 아이와 관련하여 말씀하신 것이다. 전해지는 바에 따르면, 사왓띠의 한 장자의 아들이 겨우 일곱 살 때 발자국을 판별하는 데 능숙했다. 그러자 그의 아버지가 '이 아이를 시험해 보리라'고 생각하고, 아이가 모르는 사이에 친구의 집으로 갔다. 아이는 아버지가 간 곳을 묻지도 않고 발자국을 따라가서 아버지 곁에 섰다. 그러자 아버지가 어느 날 물었다. '얘야, 내가 네게 알리지 않고 갔는데도 내가 간 곳을 어떻게 아느냐?' '아버지, 저는 당신의 발자국을 압니다. 저는 발자국 판별에 능숙합니다.' 그래서 아버지는 시험해 보기 위해 아침 식사를 마친 뒤 집을 나서서 옆집으로 갔다가, 거기서 두 번째 집으로, 거기서 다시 세 번째 집으로 들어갔다. 세 번째 집에서 나와 다시 자기 집으로 돌아온 뒤, 북쪽 문으로 나가 성을 왼쪽에 끼고 제따바나로 가서 스승께 절을 올리고 법을 들으며 앉아 있었다. 아이는 '아버지가 어디 계시냐?'고 묻고 '모른다'는 말을 듣자, 발자국을 따라 옆집부터 시작해 아버지가 간 길을 그대로 따라 제따바나로 가서 스승께 절하고 아버지 곁에 섰다. 아버지가 '얘야, 내가 여기 온 것을 어떻게 알았느냐?'고 묻자, '발자국을 알아보고 발자국을 따라왔습니다'라고 말했다. 스승께서 '재가 신자여, 무슨 이야기를 하고 있습니까?'라고 물으시자, '세존이시여, 이 아이는 발자국 판별에 능숙합니다. 제가 시험해 보려고 이런 방법으로 왔는데, 아이도 집에서 저를 보지 못하고 제 발자국을 따라왔습니다'라고 말했다. '재가 신자여, 땅 위에서 발자국을 판별하는 것은 놀라운 일이 아닙니다. 옛날 현자들은 허공에서도 발자국을 판별했습니다'라고 말씀하시고, 그의 요청에 따라 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa aggamahesī aticaritvā raññā pucchitā ‘‘sace ahaṃ tumhe aticarāmi, assamukhī yakkhinī homī’’ti sapathaṃ katvā tato kālaṃ katvā ekasmiṃ pabbatapāde assamukhī yakkhinī hutvā leṇaguhāyaṃ vasamānā mahāaṭaviyaṃ pubbantato aparantaṃ gamanamagge anusañcarante manusse gahetvā khādati. Sā kira tīṇi vassāni vessavaṇaṃ upaṭṭhahitvā āyāmato tiṃsayojane vitthārato pañcayojane ṭhāne manusse khādituṃ labhi. Athekadivasaṃ eko aḍḍho mahaddhano mahābhogo abhirūpo brāhmaṇo bahūhi manussehi parivuto taṃ maggaṃ abhiruhi. Taṃ disvā yakkhinī tussitvā pakkhandi, taṃ disvā parivāramanussā palāyiṃsu. Sā vātavegena gantvā brāhmaṇaṃ gahetvā piṭṭhiyā nipajjāpetvā guhaṃ gacchantī purisasamphassaṃ paṭilabhitvā kilesavasena tasmiṃ sinehaṃ uppādetvā taṃ akhāditvā attano sāmikaṃ akāsi. Te ubhopi samaggasaṃvāsaṃ vasiṃsu [Pg.479] tato paṭṭhāya yakkhinī manusse gaṇhantī vatthataṇḍulatelādīnipi gahetvā tassa nānaggarasabhojanaṃ upanetvā attanā manussamaṃsaṃ khādati. Gamanakāle tassa palāyanabhayena mahatiyā silāya guhādvāraṃ pidahitvā gacchati. Evaṃ tesu sammodamānesu vasantesu bodhisatto nibbattaṭṭhānā cavitvā brāhmaṇaṃ paṭicca tassā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyitvā putte ca brāhmaṇe ca balavasinehā hutvā ubhopi posesi. Sā aparabhāge putte vuḍḍhippatte puttampi pitarā saddhiṃ antoguhāyaṃ pavesetvā dvāraṃ pidahi.

과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 다스릴 때, 그의 왕비가 부정한 행위를 저지르고 왕의 질문을 받자 '만일 제가 당신을 배신했다면 말의 얼굴을 한 야차녀(Assamukhī)가 될 것입니다'라고 맹세하였다. 그녀는 죽은 뒤에 어느 산기슭에서 말의 얼굴을 한 야차녀가 되어 동굴에서 살며, 대삼림의 동쪽 끝에서 서쪽으로 지나가는 사람들을 붙잡아 먹었다. 그녀는 3년 동안 웨싸바나(Vessavaṇa) 천왕을 시봉하여 길이 30요자나, 너비 5요자나 되는 구역에서 사람을 잡아먹을 권한을 얻었다. 그러던 어느 날, 부유하고 재산이 많으며 용모가 수려한 어떤 브라만이 많은 사람들에 둘러싸여 그 길로 들어섰다. 야차녀는 그를 보고 기뻐하며 달려들었고, 이를 본 시종들은 달아났다. 그녀는 바람 같은 속도로 달려가 브라만을 붙잡아 등에 업고 동굴로 가다가, 남자의 감촉을 느끼자 번뇌로 인해 그에게 사랑을 느끼게 되어 그를 잡아먹지 않고 자신의 남편으로 삼았다. 두 사람은 화합하며 살았고, 그때부터 야차녀는 사람들을 붙잡을 때 옷, 쌀, 기름 등도 가져와 그에게 온갖 맛있는 음식을 차려주고 자신은 인육을 먹었다. 나갈 때는 그가 달아날까 두려워 큰 바위로 동굴 입구를 막고 다녔다. 그렇게 그들이 즐겁게 사는 동안, 보살은 태어난 곳에서 죽어 브라만을 의지하여 그녀의 태중에 잉태되었다. 그녀는 열 달이 지나 아들을 낳았고, 아들과 브라만을 깊이 사랑하여 둘 다 길렀다. 나중에 아들이 성장하자, 그녀는 아들까지 아버지와 함께 동굴 안에 넣고 문을 닫아두었다.

Athekadivasaṃ bodhisatto tassā gatakālaṃ ñatvā silaṃ apanetvā pitaraṃ bahi akāsi. Sā āgantvā ‘‘kena silā apanītā’’ti vatvā ‘‘amma, mayā apanītā, andhakāre nisīdituṃ na sakkomī’’ti vutte puttasinehena na kiñci avoca. Athekadivasaṃ bodhisatto pitaraṃ pucchi ‘‘tāta, mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ, tumhākaṃ mukhaṃ aññādisaṃ, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? ‘‘Tāta, tava mātā manussamaṃsakhādikā yakkhinī, mayaṃ ubho manussā’’ti. ‘‘Tāta, yadi evaṃ, idha kasmā vasāma, ehi manussapathaṃ gacchāmā’’ti. ‘‘Tāta, sace mayaṃ palāyissāma, ubhopi amhe tava mātā khādissatī’’ti. Bodhisatto ‘‘mā bhāyi, tāta, tava manussapathasampāpanaṃ mama bhāro’’ti pitaraṃ samassāsetvā punadivase mātari gatāya pitaraṃ gahetvā palāyi. Yakkhinī āgantvā te adisvā vātavegena pakkhanditvā te gahetvā ‘‘brāhmaṇa, kiṃ palāyasi, kiṃ te idha natthī’’ti vatvā ‘‘bhadde, mā mayhaṃ kujjhi, putto te maṃ gahetvā palāyatī’’ti vutte puttasinehena kiñci avatvā te assāsetvā attano vasanaṭṭhānaññeva te gahetvā gantvā evaṃ punapi katipaye divase palāyante ānesi.

어느 날 보살은 야차녀가 나간 시간을 알고서 바위를 치우고 아버지를 동굴 밖으로 나오게 했다. 그녀가 돌아와서 “누가 이 바위를 치웠느냐?”라고 묻자, “어머니, 제가 치웠습니다. 어둠 속에 앉아 있을 수가 없어서요”라고 아들이 말하니, 아들에 대한 사랑 때문에 그녀는 아무 말도 하지 않았다. 어느 날 보살이 아버지에게 물었다. “아버지, 어찌하여 제 어머니의 얼굴은 저 모양이고, 아버지의 얼굴은 이 모양입니까?” “얘야, 네 어머니는 인육을 먹는 야차녀이고, 우리 둘은 사람이다.” “아버지, 그렇다면 왜 우리가 여기서 삽니까? 어서 오십시오, 인간들의 세상으로 갑시다.” “얘야, 만약 우리가 도망친다면 네 어머니가 우리 둘 다 잡아먹을 것이다.” 보살은 “아버지, 두려워하지 마십시오. 아버지를 인간 세상으로 데려다 드리는 것은 제 책임입니다”라고 아버지를 안심시키고, 다음 날 어머니가 나갔을 때 아버지를 모시고 도망쳤다. 야차녀가 돌아와서 그들이 보이지 않자 바람 같은 속도로 달려가 그들을 붙잡고 “브라만이여, 왜 도망치는가? 여기에 무엇이 부족한가?”라고 말했다. 브라만이 “부인, 나를 탓하지 마시오. 당신 아들이 나를 데리고 도망친 것이오”라고 말하자, 아들에 대한 사랑 때문에 그녀는 아무 말도 하지 않고 그들을 달래며 자신의 거처로 데리고 갔으며, 이와 같이 다시 며칠 후에 도망치는 그들을 또 데려왔다.

Bodhisatto cintesi ‘‘mayhaṃ mātu paricchinnena okāsena bhavitabbaṃ, yaṃnūnāhaṃ imissā āṇāpavattiṭṭhānasīmaṃ puccheyyaṃ, atha naṃ atikkamitvā palāyissāmā’’ti. So ekadivasaṃ mātaraṃ gahetvā ekamantaṃ nisinno ‘‘amma, mātusantakaṃ nāma puttānaṃ pāpuṇāti, akkhāhi tāva me attano santakāya bhūmiyā pariccheda’’nti āha. Sā sabbadisāsu pabbatanadīnimittādīni kathetvā āyāmato tiṃsayojanaṃ, vitthārato pañcayojanaṃ puttassa kathetvā ‘‘idaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ sallakkhehi puttā’’ti āha. So [Pg.480] dve tayo divase atikkamitvā mātu aṭavigatakāle pitaraṃ khandhaṃ āropetvā tassā dinnasaññāya vātavegena pakkhando paricchedanadītīraṃ sampāpuṇi. Sāpi āgantvā te apassantī anubandhi. Bodhisatto pitaraṃ gahetvā nadīmajjhaṃ agamāsi. Sā āgantvā nadītīre ṭhatvā attano paricchedaṃ atikkantabhāvaṃ ñatvā tattheva ṭhatvā ‘‘tāta, pitaraṃ gahetvā ehi, ko mayhaṃ doso, tumhākaṃ maṃ nissāya kiṃ nāma na sampajjati, nivatta, sāmī’’ti puttañca patiñca yāci. Atha brāhmaṇo nadiṃ uttari. Sā puttameva yācantī ‘‘tāta, mā evaṃ kari, nivattāhī’’ti āha. ‘‘Amma, mayaṃ manussā, tvaṃ yakkhinī, na sakkā sabbakālaṃ tava santike vasitu’’nti. ‘‘Neva nivattissasi, tātā’’ti. ‘‘Āma, ammā’’ti. ‘‘Tāta, yadi na nivattissasi, manussaloke jīvitaṃ nāma dukkhaṃ, sippaṃ ajānantā jīvituṃ na sakkonti, ahaṃ ekaṃ cintāmaṇiṃ nāma vijjaṃ jānāmi, tassānubhāvena dvādasasaṃvaccharamatthake haṭabhaṇḍampi padānupadaṃ gantvā sakkā jānituṃ. Ayaṃ te jīvikā bhavissati, uggaṇha, tāta, anagghaṃ manta’’nti tathārūpena dukkhena abhibhūtāpi puttasinehena mantaṃ adāsi.

보살은 ‘나의 어머니의 영역에는 경계가 있을 것이다. 내가 어머니에게 권한이 미치는 범위의 경계를 물어보고, 그 경계를 넘어서 도망쳐야겠다’라고 생각했다. 그는 어느 날 어머니를 모시고 한쪽에 앉아 “어머니, 어머니의 재산은 아들들의 것이라고 합니다. 저에게 어머니 소유인 땅의 경계를 알려주십시오”라고 말했다. 그녀는 모든 방향의 산과 강 등의 표식을 말하며, 길이가 30요자나, 너비가 5요자라고 아들에게 말하고 “아들아, 이 구역을 잘 기억해라”라고 했다. 그는 2, 3일이 지나고 어머니가 숲으로 간 시간에 아버지를 어깨에 메고 어머니가 알려준 표식을 따라 바람 같은 속도로 달려 경계가 되는 강가에 도착했다. 야차녀 또한 돌아와 그들이 보이지 않자 뒤를 쫓았다. 보살은 아버지를 모시고 강 중간까지 들어갔다. 그녀는 강가에 도착해 서서 자신의 영역을 넘어선 것을 알고 그곳에 멈춰 서서 “얘야, 아버지를 모시고 오너라. 나에게 무슨 잘못이 있느냐? 나를 의지해서 너희의 어떤 소원이 이루어지지 않았느냐? 돌아오너라, 서방님”이라며 아들과 남편에게 애원했다. 그때 브라만은 강을 건넜다. 그녀는 아들에게만 애원하며 “얘야, 이렇게 하지 마라, 돌아오너라”라고 했다. “어머니, 저희는 사람이고 당신은 야차녀입니다. 영원히 당신 곁에서 살 수는 없습니다.” “절대로 돌아오지 않겠느냐, 얘야?” “그렇습니다, 어머니.” “얘야, 만약 돌아오지 않는다면 인간 세상에서의 삶은 고달픈 법이다. 기술이 없는 자들은 생계를 유지하기가 어렵다. 나는 ‘진다마니(Cintāmaṇi)’라고 하는 주문을 알고 있는데, 그 위력으로 12년이 지난 뒤에도 도둑맞은 물건을 발자국을 따라가며 알아낼 수 있다. 이것이 너의 생계 수단이 될 것이니, 얘야, 값을 매길 수 없는 이 주문을 배워라.” 그녀는 그와 같은 이별의 고통에 압도되었으면서도 아들에 대한 사랑으로 주문을 전해주었다.

Bodhisatto nadiyā ṭhitakova mātaraṃ vanditvā atisakkaccaṃ sutaṃ katvā mantaṃ gahetvā mātaraṃ vanditvā ‘‘gacchatha, ammā’’ti āha. ‘‘Tāta, tumhesu anivattantesu mayhaṃ jīvitaṃ natthī’’ti vatvā –

보살은 강에 선 채로 어머니에게 절하고 지극히 공경하는 마음으로 (말씀을) 듣고 주문을 배운 뒤, 어머니에게 절하며 “어머니, 이제 가십시오”라고 말했다. 그녀는 “얘야, 너희들이 돌아오지 않는다면 나에게 삶이란 없다”라고 말하며—

‘‘Ehi putta nivattassu, mā anāthaṃ karohi me;

Ajja puttaṃ apassantī, yakkhinī maraṇaṃ gatā’’ti.

“오너라 아들아, 돌아오너라. 나를 의지할 곳 없게 만들지 마라. 오늘 아들을 보지 못하면 야차녀는 죽음에 이르리라.”

Yakkhinī uraṃ pahari, tāvadevassā puttasokena hadayaṃ phali. Sā maritvā tattheva patitā. Tadā bodhisatto tassā matabhāvaṃ ñatvā pitaraṃ pakkositvā mātu santikaṃ gantvā citakaṃ katvā jhāpetvā āḷāhanaṃ nibbāpetvā nānāvaṇṇehi pupphehi pūjetvā vanditvā roditvā paridevitvā pitaraṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā rājadvāre ṭhatvā ‘‘padakusalo māṇavo dvāre ṭhito’’ti rañño paṭivedetvā ‘‘tena hi āgacchatū’’ti vutte pavisitvā rājānaṃ vanditvā ‘‘tāta, kiṃ sippaṃ jānāsī’’ti vutte ‘‘deva, dvādasasaṃvaccharamatthake haṭabhaṇḍaṃ padānupadaṃ gantvā gaṇhituṃ [Pg.481] jānāmī’’ti āha. ‘‘Tena hi maṃ upaṭṭhāhī’’ti. ‘‘Deva, devasikaṃ sahassaṃ labhanto upaṭṭhahissāmī’’ti. ‘‘Sādhu tāta, upaṭṭhahā’’ti. Rājā devasikaṃ sahassaṃ dāpesi.

야차녀는 가슴을 쳤고, 그 즉시 아들에 대한 슬픔으로 심장이 터졌다. 그녀는 죽어서 그 자리에 쓰러졌다. 그때 보살은 그녀가 죽은 것을 알고 아버지를 불러 어머니가 있는 곳으로 가서 화장용 장작더미를 만들어 화장하고 불을 끈 뒤, 여러 색깔의 꽃들로 공양하고 절하며 울고 슬퍼했다. 그리고 아버지를 모시고 바라나시로 가서 왕궁 문에 서서 “발자국에 능통한 젊은이가 문에 서 있습니다”라고 왕에게 알리게 했다. “그러면 들어오게 하라”는 말을 듣고 들어가 왕에게 절하니, 왕이 “얘야, 어떤 기술을 아느냐?”라고 물었다. “대왕이시여, 12년 전에 도둑맞은 물건이라도 발자국을 따라가서 찾아낼 줄 압니다”라고 대답했다. “그러면 나를 섬기도록 하라.” “대왕이시여, 매일 천 냥을 받는다면 섬기겠습니다.” “좋다 얘야, 섬기도록 하라.” 왕은 매일 천 냥을 주게 했다.

Athekadivasaṃ purohito rājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, mayaṃ tassa māṇavassa sippānubhāvena kassaci kammassa akatattā ‘sippaṃ atthi vā natthi vā’ti na jānāma, vīmaṃsissāma tāva na’’nti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ubhopi janā nānāratanagopakānaṃ saññaṃ datvā ratanasārabhaṇḍikaṃ gahetvā pāsādā oruyha rājanivesanantare tikkhattuṃ āvijjhitvā nisseṇiṃ attharitvā pākāramatthakena bahi otaritvā vinicchayasālaṃ pavisitvā tattha nisīditvā puna gantvā nisseṇiṃ attharitvā pākāramatthakena otaritvā antepure pokkharaṇiyā tīraṃ gantvā pokkharaṇiṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā otaritvā antopokkharaṇiyaṃ bhaṇḍikaṃ ṭhapetvā pāsādaṃ abhiruhiṃsu. Punadivase ‘‘rājanivesanato kira ratanaṃ hariṃsū’’ti ekakolāhalaṃ ahosi. Rājā ajānanto viya hutvā bodhisattaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, rājanivesanato bahuratanabhaṇḍaṃ haṭaṃ, handa naṃ anuvicinituṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Mahārāja, dvādasasaṃvaccharamatthake haṭabhaṇḍaṃ corānaṃ padānupadaṃ gantvā āharaṇasamatthassa mama anacchariyaṃ ajja rattiṃ haṭabhaṇḍaṃ āharituṃ, āharissāmi taṃ, mā cintayitthā’’ti. ‘‘Tena hi āharā’’ti. So ‘‘sādhu, devā’’ti vatvā mātaraṃ vanditvā mantaṃ parivattetvā mahātale ṭhitova ‘‘mahārāja, dvinnaṃ corānaṃ padaṃ paññāyatī’’ti vatvā rañño ca purohitassa ca padānusārena sirigabbhaṃ pavisitvā tato nikkhamitvā pāsādā oruyha rājanivesanantare tikkhattuṃ parigantvā padānusāreneva pākārasamīpaṃ gantvā pākāre ṭhatvā ‘‘mahārāja, imasmiṃ ṭhāne pākārato muccitvā ākāse padaṃ paññāyati, nisseṇiṃ attharāpetvā dethā’’ti nisseṇiṃ pākāramatthakena otaritvā padānusāreneva vinicchayasālaṃ gantvā puna rājanivesanaṃ āgantvā nisseṇiṃ attharāpetvā pākāramatthakena oruyha pokkharaṇiṃ gantvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā ‘‘mahārāja, corā imaṃ pokkharaṇiṃ otiṇṇā’’ti vatvā attanā ṭhapitaṃ viya bhaṇḍikaṃ nīharitvā [Pg.482] rañño datvā ‘‘mahārāja, ime dve corā abhiññātamahācorā iminā maggena rājanivesanaṃ abhiruḷhā’’ti āha. Mahājanā tuṭṭhapahaṭṭhā aṅguliyo phoṭesuṃ, celukkhepā pavattiṃsu.

어느 날 제관이 왕에게 말했습니다. “대왕이시여, 우리는 저 젊은이가 그 기술로 아무런 일도 하지 않았기에 ‘기술이 있는지 없는지’ 알지 못합니다. 그러니 우선 그를 시험해 봅시다.” 왕은 “좋소”라고 승낙했고, 두 사람 모두 보석 창고지기들에게 신호를 보낸 뒤 보석 꾸러미를 들고 궁전에서 내려와 왕궁 마당을 세 번 돌고 사다리를 놓아 담장 위를 통해 밖으로 내려갔습니다. 재판소에 들어가 거기 앉아 있다가 다시 가서 사다리를 놓아 담장 위를 통해 내려와 내전의 연못가에 가서 연못을 오른쪽으로 세 번 돌고 내려가 연못 안에 꾸러미를 놓아두고 궁전으로 올라갔습니다. 다음 날 “왕궁에서 보석을 훔쳐 갔다”라는 소동이 일어났습니다. 왕은 모르는 척하며 보살을 불러 “얘야, 왕궁에서 많은 보석 꾸러미를 도둑맞았다. 자, 그것을 조사해야겠다”라고 말했습니다. “대왕이시여, 12년 전에 도둑맞은 물건도 도둑의 발자국을 따라가서 찾아낼 수 있는 저에게 어젯밤 도둑맞은 물건을 찾아내는 것은 놀라운 일이 아닙니다. 제가 그것을 찾아올 것이니 걱정하지 마십시오.” “그렇다면 찾아오너라.” 그는 “예, 폐하”라고 말하고 어머니에게 절하고 주문을 외운 뒤, 큰 누각에 서서 “대왕이시여, 두 도둑의 발자국이 보입니다”라고 말했습니다. 그리고 왕과 제관의 발자국을 따라 침실에 들어갔다가 거기서 나와 궁전에서 내려와 왕궁 마당을 세 번 돌고 발자국을 따라 담장 근처로 가서 담장에 서서 “대왕이시여, 이 지점에서 담장을 벗어나 공중에 발자국이 보입니다. 사다리를 놓아 주십시오”라고 말했습니다. 사다리를 담장 위로 내리게 한 뒤 발자국을 따라 재판소로 갔다가 다시 왕궁으로 돌아와 사다리를 놓아 담장 위를 통해 내려가 연못으로 가서 오른쪽으로 세 번 돌고 “대왕이시여, 도둑들이 이 연못에 들어갔습니다”라고 말하며 자신이 직접 둔 것처럼 꾸러미를 꺼내 왕에게 바쳤습니다. 그리고 “대왕이시여, 이 두 도둑은 이름난 대도들로 이 길을 통해 왕궁으로 올라갔습니다”라고 말했습니다. 사람들은 기뻐하며 손가락을 튕기고 옷을 흔들며 환호했습니다.

Rājā cintesi – ‘‘ayaṃ māṇavo padānusārena gantvā corehi ṭhapitabhaṇḍaṭṭhānameva maññe jānāti, core pana gaṇhituṃ na sakkotī’’ti. Atha naṃ āha ‘‘corehi haṭabhaṇḍaṃ tāva no tayā āhaṭaṃ, corā pana na āhaṭā’’ti. ‘‘Mahārāja, idheva corā, na dūre’’ti. ‘‘Ko ca ko cā’’ti. ‘‘Yo mahārāja, icchati, sova coro hoti, tato tumhākaṃ bhaṇḍikassa laddhakālato paṭṭhāya corehi ko attho, mā pucchitthā’’ti. ‘‘Tāta, ahaṃ tuyhaṃ devasikaṃ sahassaṃ dammi, core me gahetvā dehī’’ti. ‘‘Mahārāja, dhane laddhe kiṃ corehī’’ti. ‘‘Dhanatopi no, tāta, core laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, ‘ime nāma corā’ti tumhākaṃ na kathessāmi, atīte pavattakāraṇaṃ pana te āharissāmi, sace tumhe paññavanto, taṃ kāraṇaṃ jānāthā’’ti so evaṃ vatvā atītaṃ āhari.

왕은 생각했습니다. ‘이 젊은이는 발자국을 따라가서 도둑들이 물건을 둔 장소만 아는 것 같고, 도둑들을 잡지는 못하는구나.’ 그리고 그에게 말했습니다. “도둑맞은 물건은 네가 찾아왔지만 도둑들은 잡아오지 않았구나.” “대왕이시여, 도둑들은 바로 여기에 있지 멀리 있지 않습니다.” “누구와 누구냐?” “대왕이시여, 탐욕을 부리는 자가 바로 도둑입니다. 꾸러미를 되찾았는데 이제 와서 도둑들을 잡아서 무엇 하겠습니까? 더 묻지 마십시오.” “얘야, 내가 네게 매일 천 냥을 줄 테니 도둑들을 잡아 나에게 넘겨라.” “대왕이시여, 재물을 찾았는데 도둑들이 무슨 소용입니까?” “얘야, 재물보다도 도둑을 잡는 것이 마땅하다.” “그렇다면 대왕이시여, ‘이들이 바로 도둑이다’라고 당신께 직접 말하지는 않겠습니다. 대신 과거에 있었던 일을 들려드리겠습니다. 만약 당신들이 지혜롭다면 그 이치를 알게 될 것입니다.” 그는 이렇게 말하고 과거의 이야기를 들려주었습니다.

Atīte bārāṇasito avidūre nadītīragāmake pāṭali nāma eko naṭo vasati. So ekasmiṃ ussavadivase bhariyamādāya bārāṇasiṃ pavisitvā naccitvā vīṇaṃ vāditvā gāyitvā dhanaṃ labhitvā ussavapariyosāne bahuṃ surābhattaṃ gāhāpetvā attano gāmaṃ gacchanto nadītīraṃ patvā navodakaṃ āgacchantaṃ disvā bhattaṃ bhuñjanto suraṃ pivanto nisīditvā matto hutvā attano balaṃ ajānanto ‘‘mahāvīṇaṃ gīvāya bandhitvā nadiṃ uttaritvā gamissāmī’’ti bhariyaṃ hatthe gahetvā nadiṃ otari. Vīṇāchiddehi udakaṃ pāvisi. Atha naṃ sā vīṇā udake osīdāpesi. Bhariyā panassa osīdanabhāvaṃ ñatvā taṃ vissajjetvā uttaritvā tīre aṭṭhāsi. Naṭapāṭali sakiṃ ummujjati, sakiṃ nimujjati, udakaṃ pavisitvā uddhumātaudaro ahosi. Athassa bhariyā cintesi ‘‘mayhaṃ sāmiko idāni marissati, ekaṃ naṃ gītakaṃ yācitvā parisamajjhe taṃ gāyantī jīvikaṃ kappessāmī’’ti cintetvā ‘‘sāmi, tvaṃ udake nimujjasi, ekaṃ me gītakaṃ dehi, tena jīvikaṃ kappessāmī’’ti vatvā gāthamāha –

과거에 바라나시에서 멀지 않은 강변 마을에 파탈리라는 이름의 한 광대가 살고 있었습니다. 그는 어느 축제 날 아내를 데리고 바라나시에 들어가 춤추고 비나를 연주하고 노래하여 돈을 벌었습니다. 축제가 끝날 무렵 많은 술과 음식을 장만하여 자신의 마을로 돌아가다가 강변에 이르러 새로 불어난 물이 밀려오는 것을 보고, 앉아서 음식을 먹고 술을 마시며 취했습니다. 그는 자신의 힘을 가늠하지 못하고 “큰 비나를 목에 메고 강을 건너가겠다”라고 하며 아내의 손을 잡고 강으로 내려갔습니다. 비나의 구멍으로 물이 들어왔습니다. 그러자 그 비나가 그 광대를 물속으로 가라앉게 했습니다. 그의 아내는 남편이 가라앉는 것을 알고 그를 놓아주고 헤엄쳐 나와 강가에 섰습니다. 광대 파탈리는 한 번은 떠올랐다 한 번은 잠겼다 하며, 물이 들어차 배가 잔뜩 부풀어 올랐습니다. 그러자 그의 아내는 생각했습니다. ‘내 남편이 이제 죽겠구나. 그에게 노래 한 곡을 청해 사람들 가운데서 그것을 부르며 생계를 꾸려야겠다.’ 그녀는 이렇게 생각하고 “여보, 당신은 물속에 잠기고 있습니다. 나에게 노래 한 곡을 주십시오. 그것으로 생계를 꾸리겠습니다”라고 말하며 게송을 읊었습니다.

49.

49.

‘‘Bahussutaṃ [Pg.483] cittakathiṃ, gaṅgā vahati pāṭaliṃ;

Vuyhamānaka bhaddante, ekaṃ me dehi gāthaka’’nti.

“많이 배우고 화술이 뛰어난 파탈리를 갠지스 강물이 휩쓸어 가네. 떠내려가는 임이시여, 저에게 게송 한 구절을 주소서.”

Tattha gāthakanti khuddakaṃ gāthaṃ.

여기서 ‘게송(gāthaka)’이란 짧은 게송을 의미합니다.

Atha naṃ naṭapāṭali ‘‘bhadde, kathaṃ tava gītakaṃ dassāmi, idāni mahājanassa paṭisaraṇabhūtaṃ udakaṃ maṃ māretī’’ti vatvā gāthamāha –

그러자 광대 파탈리는 “여보, 어떻게 당신에게 노래를 주겠소? 지금 많은 사람의 의지처인 물이 나를 죽이고 있는데”라고 말하며 게송을 읊었습니다.

50.

50.

‘‘Yena siñcanti dukkhitaṃ, yena siñcanti āturaṃ;

Tassa majjhe marissāmi, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

“괴로운 자에게 뿌려주고 아픈 자에게 부어주는 것, 그 한가운데서 나는 죽어가네. 의지처로부터 두려움이 생겨났구나.”

Bodhisatto imaṃ gāthaṃ vatvā ‘‘mahārāja, yathā udakaṃ mahājanassa paṭisaraṇaṃ, tathā rājānopi, tesaṃ santikā bhaye uppanne taṃ bhayaṃ ko paṭibāhissatī’’ti vatvā ‘‘mahārāja, idaṃ kāraṇaṃ paṭicchannaṃ, mayā pana paṇḍitavedanīyaṃ katvā kathitaṃ, jānāhi, mahārājā’’ti āha. ‘‘Tāta ahaṃ evarūpaṃ paṭicchannakathaṃ na jānāmi, core me gahetvā dehī’’ti. Athassa mahāsatto ‘‘tena hi, mahārāja, idaṃ sutvā jānāhī’’ti aparampi kāraṇaṃ āhari. Deva, pubbe imissāva bārāṇasiyā dvāragāme eko kumbhakāro bhājanatthāya mattikaṃ āharanto ekasmiṃyeva ṭhāne nibaddhaṃ gaṇhitvā antopabbhāraṃ mahantaṃ āvāṭaṃ khaṇi. Athekadivasaṃ tassa mattikaṃ gaṇhantassa akālamahāmegho uṭṭhahitvā mahāvuṭṭhiṃ pātesi. Udakaṃ avattharamānaṃ āvāṭaṃ pātesi, tenassa matthako bhijji. So paridevanto gāthamāha –

보살은 이 게송을 읊고 나서 “대왕이시여, 물이 많은 사람의 의지처인 것과 같이 왕들 또한 그러하니, 그들에게서 두려움이 생겨났을 때 그 두려움을 누가 막겠습니까?”라고 말하고, “대왕이시여, 이 사정은 은유적으로 감춰져 있으나, 제가 현자들이 알 수 있도록 말하였으니, 대왕이시여, 그것을 알아차리소서”라고 말했습니다. “얘야, 나는 그러한 감춰진 말을 알지 못하니, 나에게 도둑들을 잡아다 주어라.” 그러자 대보살은 “그렇다면 대왕이시여, 이것을 듣고 알아차리소서”라며 또 다른 사례를 들었습니다. “대왕이시여, 예전에 이 바라나시의 성문 마을에 한 옹기장이가 그릇을 만들기 위해 흙을 가져오다가, 한 장소에서만 계속 파내어 그 안쪽이 굴처럼 된 큰 구덩이를 팠습니다. 그런데 어느 날 그가 흙을 파고 있을 때 때아닌 큰 구름이 일어나 폭우를 쏟았습니다. 들이친 물이 구덩이를 무너뜨렸고, 그 때문에 그의 머리가 깨졌습니다. 그는 슬피 울며 게송을 읊었습니다.”

51.

51.

‘‘Yattha bījāni rūhanti, sattā yattha patiṭṭhitā;

Sā me sīsaṃ nipīḷeti, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

“씨앗들이 자라나고 중생들이 머무는 곳, 바로 그 땅이 내 머리를 짓누르니, 의지처에서 두려움이 생겨났네.”

Tattha nipīḷetīti nipatitvā pīḷeti bhindati.

거기서 ‘짓누른다(nipīḷeti)’는 것은 내려앉아 압박하고 깨뜨린다는 뜻이다.

Yathā hi deva, mahājanassa paṭisaraṇabhūtā mahāpathavī kumbhakārassa sīsaṃ bhindi, evameva mahāpathavīsame sabbalokassa paṭisaraṇe narinde uṭṭhāya corakammaṃ karonte ko bāhissati, sakkhissasi, mahārāja, evaṃ paṭicchādetvā kathitaṃ coraṃ jānitunti. Tāta, mayhaṃ paṭicchannena kāraṇaṃ natthi, ayaṃ coroti evaṃ me coraṃ gahetvā dehīti. So rājānaṃ rakkhanto ‘‘tvaṃ coro’’ti avatvā aparampi udāharaṇaṃ āhari. Mahārāja, pubbe imasmiṃyeva nagare ekassa purisassa gehaṃ ādittaṃ. So [Pg.484] ‘‘anto pavisitvā bhaṇḍakaṃ nīharā’’ti aññaṃ āṇāpesi. Tasmiṃ pavisitvā nīharante gehadvāraṃ pidahi. So dhūmandho hutvā nikkhamanamaggaṃ alabhanto uppannaḍāhadukkho hutvā anto ṭhitova paridevanto gāthamāha –

“대왕이시여, 마치 많은 사람의 의지처인 대지가 옹기장이의 머리를 깨뜨린 것처럼, 대지와 같고 온 세상의 의지처인 왕이 일어나 도둑질을 한다면 누가 막겠습니까? 대왕이시여, 이처럼 은유적으로 말한 도둑을 대왕께서는 알아낼 수 있겠습니까?” “얘야, 나에게는 은유적인 말은 필요 없다. ‘이자가 도둑이다’라고 내게 도둑을 잡아다 다오.” 그는 왕을 보호하기 위해 “당신이 도둑입니다”라고 직접 말하지 않고 또 다른 비유를 들었습니다. “대왕이시여, 예전에 이 도시에서 한 사람의 집에 불이 났습니다. 그는 다른 사람에게 ‘안으로 들어가 물건을 꺼내 오라’고 시켰습니다. 그 사람이 들어가 물건을 꺼내려는데 집 대문이 닫혔습니다. 그는 연기에 눈이 멀어 나갈 길을 찾지 못하고 타 죽을 고통에 처하여 안에서 슬피 울며 게송을 읊었습니다.”

52.

52.

‘‘Yena bhattāni paccanti, sītaṃ yena vihaññati;

So maṃ ḍahati gattāni, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

“그것으로 밥을 짓고 그것으로 추위를 물리치는데, 바로 그 불이 내 몸을 태우니, 의지처에서 두려움이 생겨났네.”

Tattha so maṃ ḍahatīti so me ḍahati, ayameva vā pāṭho.

거기서 ‘그것이 나를 태운다(so maṃ ḍahati)’는 것은 그것이 나의 (몸을) 태운다는 뜻이며, 이것이 바로 독송되는 문구이다.

‘‘Mahārāja, aggi viya mahājanassa paṭisaraṇabhūto eko manusso ratanabhaṇḍikaṃ hari, mā maṃ coraṃ pucchā’’ti. ‘‘Tāta, mayhaṃ coraṃ dehiyevā’’ti. So rājānaṃ ‘‘tvaṃ coro’’ti avatvā aparampi udāharaṇaṃ āhari. Deva, pubbe imasmiṃyeva nagare eko puriso atibahuṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ asakkonto vedanāppatto hutvā paridevanto gāthamāha –

“대왕이시여, 불처럼 많은 사람의 의지처인 한 사람이 보석 꾸러미를 가져갔습니다. 저에게 도둑에 대해 묻지 마십시오.” “얘야, 나에게 도둑을 내놓아라.” 그는 왕에게 “당신이 도둑입니다”라고 말하지 않고 또 다른 비유를 들었습니다. “대왕이시여, 예전에 이 도시에서 한 사람이 너무 많이 먹어서 소화하지 못하고 통증에 시달리며 슬피 울며 게송을 읊었습니다.”

53.

53.

‘‘Yena bhuttena yāpanti, puthū brāhmaṇakhattiyā;

So maṃ bhutto byāpādeti, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

“그 밥을 먹음으로써 수많은 브라만과 크샤트리아들이 살아가는데, 내가 먹은 바로 그 밥이 나를 죽게 하니, 의지처에서 두려움이 생겨났네.”

Tattha so maṃ bhutto byāpādetīti so odano bhutto maṃ byāpādeti māreti.

거기서 ‘내가 먹은 그것이 나를 죽게 한다(so maṃ bhutto byāpādeti)’는 것은 먹은 그 밥이 나를 괴롭히고 죽게 한다는 뜻입니다.

‘‘Mahārāja, bhattaṃ viya mahājanassa paṭisaraṇabhūto eko bhaṇḍaṃ hari, tasmiṃ laddhe kiṃ coraṃ pucchasī’’ti? ‘‘Tāta, sakkonto coraṃ me dehī’’ti. So tassa saññāpanatthaṃ aparampi udāharaṇaṃ āhari. Mahārāja, pubbepi imasmiṃyeva nagare ekassa vāto uṭṭhahitvā gattāni bhañji. So paridevanto gāthamāha –

“대왕이시여, 밥처럼 많은 사람의 의지처인 한 사람이 물건을 가져갔습니다. 그것을 이미 얻었는데 왜 도둑을 물으십니까?” “얘야, 할 수 있다면 내게 도둑을 내놓아라.” 그는 왕을 이해시키기 위해 또 다른 비유를 들었습니다. “대왕이시여, 예전에 이 도시에서 한 사람에게 바람 기운이 일어나 몸을 마비시켰습니다. 그는 슬피 울며 게송을 읊었습니다.”

54.

54.

‘‘Gimhānaṃ pacchime māse, vātamicchanti paṇḍitā;

So maṃ bhañjati gattāni, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

“여름의 마지막 달에는 현자들도 바람을 원하지만, 바로 그 바람이 내 몸을 부수니, 의지처에서 두려움이 생겨났네.”

Iti mahārāja, saraṇato bhayaṃ uppannaṃ, jānāhi taṃ kāraṇanti. Tāta, coraṃ me dehīti. So tassa saññāpanatthaṃ aparampi udāharaṇaṃ āhari. Deva, atīte himavantapadese sākhāviṭapasampanno mahārukkho ahosi pupphaphalasampanno anekasahassānaṃ sakuṇānaṃ nivāso [Pg.485] tassa dve sākhā aññamaññaṃ saṅghaṭṭesuṃ, tato dhūmo uppajji, aggicuṇṇāni patiṃsu. Taṃ disvā sakuṇajeṭṭhako gāthamāha –

“이처럼 대왕이시여, 의지처에서 두려움이 생겨났으니 그 원인을 알아차리소서.” “얘야, 내게 도둑을 내놓아라.” 그는 왕을 납득시키기 위해 또 다른 비유를 들었습니다. “대왕이시여, 과거에 히말라야 지방에 가지와 숲이 무성하고 꽃과 열매가 풍성하며 수천 마리 새들의 보금자리인 큰 나무가 있었습니다. 그 나무의 두 가지가 서로 마찰하여 연기가 나고 불씨가 떨어졌습니다. 그것을 보고 우두머리 새가 게송을 읊었습니다.”

55.

55.

‘‘Yaṃ nissitā jagatiruhaṃ, svāyaṃ aggiṃ pamuñcati;

Disā bhajatha vakkaṅgā, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

“우리가 의지해 온 이 나무가 이제 스스로 불을 내뿜고 있구나. 굽은 날개를 가진 새들아, 사방으로 흩어져라. 의지처에서 두려움이 생겨났구나.”

Tattha jagatiruhanti mahīruhaṃ.

거기서 ‘지상에서 자란 것(jagatiruha)’이란 대지에서 자란 나무를 뜻한다.

Yathā hi, deva, rukkho pakkhīnaṃ paṭisaraṇaṃ, evaṃ rājā mahājanassa paṭisaraṇaṃ, tasmiṃ corikaṃ karonte ko paṭibāhissati, sallakkhehi, devāti. Tāta, mayhaṃ corameva dehīti. Athassa so aparampi udāharaṇaṃ āhari. Mahārāja, ekasmiṃ kāsigāme aññatarassa kulagharassa pacchimabhāge kakkhaḷā susumāranadī atthi, tassa ca kulassa ekova putto. So pitari kālakate mātaraṃ paṭijaggi. Tassa mātā anicchamānasseva ekaṃ kuladhītaraṃ ānesi. Sā pubbabhāge sassuṃ sampiyāyitvā pacchā puttadhītāhi vaḍḍhamānā taṃ nīharitukāmā ahosi. Tassā pana mātāpi tasmiṃyeva ghare vasati. Sā sāmikassa santike sassuyā nānappakāraṃ dosaṃ vatvā paribhinditvā ‘‘ahaṃ te mātaraṃ posetuṃ na sakkomi, mārehi na’’nti vatvā ‘‘manussamāraṇaṃ nāma bhāriyaṃ, kathaṃ naṃ māremī’’ti vutte ‘‘niddokkamanakāle naṃ mañcakeneva saddhiṃ gahetvā susumāranadiyaṃ khipissāma, atha naṃ susamārā khādissantī’’ti āha. ‘‘Tuyhaṃ pana mātā kaha’’nti? ‘‘Tassāyeva santike supatī’’ti. ‘‘Tena hi gaccha, tassā nipannamañcake rajjuṃ bandhitvā saññaṃ karohī’’ti. Sā tathā katvā ‘‘katā me saññā’’ti āha. Itaro ‘‘thokaṃ adhivāsehi, manussā tāva niddāyantū’’ti niddāyanto viya nipajjitvā gantvā taṃ rajjukaṃ bhariyāya mātu mañcake bandhitvā bhariyaṃ pabodhetvā ubhopi gantvā taṃ mañcakeneva saddhiṃ ukkhipitvā nadiyaṃ khipiṃsu. Tattha naṃ niddāyamānaṃ susumārā viddhaṃsetvā khādiṃsu.

“대왕이시여, 마치 나무가 새들의 의지처인 것처럼 이와 같이 왕은 많은 사람의 의지처입니다. 그런데 왕이 도둑질을 한다면 누가 그것을 막겠습니까? 대왕이시여, 이 점을 잘 살펴보소서.” “얘야, 나에게 도둑을 내놓아라.” 그러자 그는 또 다른 비유를 들었습니다. “대왕이시여, 카시의 어느 마을에 한 가문의 집 뒤편에 사나운 악어들이 사는 강이 있었고, 그 가문에는 외아들이 있었습니다. 그는 아버지가 세상을 떠나자 어머니를 봉양했습니다. 그런데 그의 어머니는 아들이 원치 않는데도 한 가문의 딸을 데려와 며느리로 삼았습니다. 그녀는 처음에는 시어머니를 사랑하는 듯했으나, 나중에 자식들이 생겨나자 시어머니를 쫓아내고 싶어 했습니다. 한편 그녀의 친정어머니도 같은 집에 살고 있었습니다. 며느리는 남편에게 시어머니의 온갖 허물을 말하며 이간질했습니다. ‘나는 당신 어머니를 봉양할 수 없으니, 죽여 버리세요.’ 남편이 ‘사람을 죽이는 일은 중죄인데 어찌 죽이겠소?’라고 하자, ‘잠들었을 때 침상째로 들어서 악어 강에 던져버립시다. 그러면 악어들이 잡아먹을 것입니다.’라고 말했습니다. 남편이 ‘당신의 어머니는 어디 계시오?’라고 묻자, 아내는 ‘그분 곁에서 주무시고 계십니다.’라고 답했습니다. ‘그렇다면 가서, 그녀가 누워 있는 침상에 밧줄을 묶어 표시를 해 두시오.’ 그녀는 그대로 하고 ‘표시를 해 두었습니다’라고 말했습니다. 남편은 ‘사람들이 잠들 때까지 잠시 기다리시오’라고 말하며 잠든 척 누워 있다가, 몰래 가서 그 밧줄을 아내 어머니의 침상에 묶고 아내를 깨웠습니다. 둘은 함께 가서 침상째로 들어 올려 강물에 던졌습니다. 거기서 잠들어 있던 장모를 악어들이 갈기갈기 찢어 잡아먹었습니다.”

Sā punadivase mātu parivattitabhāvaṃ ñatvā ‘‘sāmi, mama mātāva māritā, idāni tava mātaraṃ mārehī’’ti vatvā ‘‘tena hi sādhū’’ti vutte ‘‘susāne citakaṃ katvā aggimhi naṃ pakkhipitvā māressāmā’’ti āha. Atha naṃ niddāyamānaṃ ubhopi susānaṃ netvā ṭhapayiṃsu. Tattha sāmiko [Pg.486] bhariyaṃ āha ‘‘aggi te ābhato’’ti? ‘‘Pamuṭṭhāsmi, sāmī’’ti. ‘‘Tena hi gantvā ānehī’’ti. ‘‘Na sakkomi sāmi, gantuṃ, tayi gatepi ṭhātuṃ na sakkhissāmi, ubhopi mayaṃ gacchissāmā’’ti. Tesu gatesu mahallikā sītavātena pabodhitā susānabhāvaṃ ñatvā ‘‘ime maṃ māretukāmā aggiatthāya gatā’’ti ca upadhāretvā ‘‘na me balaṃ jānantī’’ti ekaṃ matakaḷevaraṃ gahetvā mañcake nipajjāpetvā upari pilotikāya paṭicchādetvā sayaṃ palāyitvā tattheva leṇaguhaṃ pāvisi. Itare aggiṃ āharitvā ‘‘mahallikā’’ti saññāya kaḷevaraṃ jhāpetvā pakkamiṃsu. Ekena corena tasmiṃ guhāleṇe pubbe bhaṇḍikā ṭhapitā, so ‘‘taṃ gaṇhissāmī’’ti āgantvā mahallikaṃ disvā ‘‘ekā yakkhinī bhavissati, bhaṇḍikā me amanussapariggahitā’’ti ekaṃ bhūtavejjaṃ ānesi. Vejjo mantaṃ karonto guhaṃ pāvisi.

그녀는 다음날 자기 어머니가 뒤바뀌어 죽은 것을 알고 ‘서방님, 내 어머니가 죽었으니 이제 당신의 어머니를 죽이세요’라고 말했습니다. 남편이 ‘그렇게 하겠소’라고 대답하자 그녀는 ‘공동묘지에 장작더미를 쌓고 불 속에 던져 죽입시다’라고 말했습니다. 그래서 두 사람은 잠든 노모를 공동묘지로 데려가 놓아두었습니다. 거기서 남편이 아내에게 ‘불을 가져왔소?’라고 묻자 아내는 ‘잊어버렸어요, 서방님’이라고 했습니다. ‘그럼 가서 가져오시오.’ ‘서방님, 혼자서는 못 가요. 당신이 가버리면 여기 남겨지는 것이 무서우니 우리 함께 가요.’ 그들이 떠나자 노파는 찬 바람에 잠이 깨어 그곳이 공동묘지임을 알게 되었습니다. ‘이들이 나를 죽이려고 불을 구하러 갔구나’라고 생각한 노파는 ‘내 힘을 모르는구나’라며 시체 하나를 가져다 침상에 눕히고 천으로 덮은 뒤, 자신은 도망쳐 굴속으로 숨었습니다. 부부는 불을 가져와 노파라고 생각하며 그 시체를 화장하고 떠났습니다. 예전에 한 도둑이 그 굴속에 보따리를 숨겨두었는데, 그가 보따리를 찾으러 왔다가 노파를 보고는 ‘야차녀일 것이다, 내 보따리를 귀신이 차지했구나’라고 생각하며 퇴마사를 데려왔습니다. 퇴마사는 주문을 외우며 굴로 들어갔습니다.

Atha naṃ sā āha ‘‘nāhaṃ yakkhinī, ehi ubhopi imaṃ dhanaṃ bhājessāmā’’ti. ‘‘Kathaṃ saddahitabba’’nti? ‘‘Tava jivhaṃ mama jivhāya ṭhapehī’’ti. So tathā akāsi. Athassa sā jivhaṃ ḍaṃsitvā chinditvā pātesi. Bhūtavejjo ‘‘addhā esā yakkhinī’’ti jivhāya lohitaṃ paggharantiyā viravamāno palāyi. Mahallikā punadivase maṭṭhasāṭakaṃ nivāsetvā nānāratanabhaṇḍikaṃ gahetvā gharaṃ agamāsi. Suṇisā taṃ disvā ‘‘kahaṃ te, amma, idaṃ laddha’’nti pucchi. ‘‘Amma, etasmiṃ susāne dārucitakāya jhāpitā evarūpaṃ labhantī’’ti. ‘‘Amma, mayāpi sakkā laddhu’’nti. ‘‘Mādisī hutvā labhissasī’’ti. Sā laddhabhaṇḍikalobhena sāmikassa kathetvā tattha attānaṃ jhāpesi. Atha naṃ punadivase sāmiko apassanto ‘‘amma, imāyapi velāya tvaṃ āgatā, suṇisā te nāgacchatī’’ti āha. Sā taṃ sutvā ‘‘are pāpapurisa, kiṃ matā nāma āgacchantī’’ti taṃ tajjetvā gāthamāha –

그때 노파가 그에게 ‘나는 야차녀가 아니니, 이리 와서 우리 둘이 이 재물을 나눕시다’라고 말했습니다. ‘어떻게 믿을 수 있소?’ ‘당신의 혀를 내 혀에 갖다 대보세요.’ 그가 그대로 하자, 노파는 그의 혀를 깨물어 잘라버렸습니다. 퇴마사는 ‘진짜 야차녀다!’라고 비명을 지르며 혀에서 피를 흘리며 도망쳤습니다. 노파는 다음날 고운 옷을 입고 갖가지 보석 보따리를 들고 집으로 돌아갔습니다. 며느리가 이를 보고 ‘어머니, 어디서 이것을 얻으셨어요?’라고 묻자 ‘얘야, 저 공동묘지 장작더미에서 화장된 이들이 이런 것을 얻는단다’라고 답했습니다. ‘어머니, 저도 얻을 수 있을까요?’ ‘나처럼 되면 얻을 수 있을 거다.’ 며느리는 재물에 눈이 멀어 남편에게 말하여 자신을 그곳에서 화장하게 했습니다. 다음날 남편이 아내를 보지 못하고 ‘어머니, 이 시간이 되어도 며느리가 오지 않네요’라고 말하자, 노파는 ‘이 나쁜 놈아, 죽은 사람이 어찌 돌아오겠느냐?’라고 꾸짖으며 게송을 읊었습니다.”

56.

56.

‘‘Yamānayiṃ somanassaṃ, māliniṃ candanussadaṃ;

Sā maṃ gharā nicchubhati, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

“내가 기쁨으로 데려와 화환을 씌워주고 전단향을 발라주었던 그녀가 나를 집에서 내쫓으니, 의지처에서 두려움이 생겨났구나.”

Tattha somanassanti somanassaṃ uppādetvā. ‘‘Somanassā’’tipi pāṭho, somanassavatī hutvāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yamahaṃ ‘‘imaṃ [Pg.487] me nissāya putto puttadhītāhi vaḍḍhissati, mañca mahallikakāle posessatī’’ti māliniṃ candanussadaṃ katvā alaṅkaritvā somanassajātā ānesiṃ. Sā maṃ ajja gharā nīharati, saraṇatoyeva me bhayaṃ uppannanti.

거기서 '소마낫상(somanassaṃ)'이란 기쁨을 일으켜서라는 뜻이다. '소마낫사(somanassā)'라는 독법도 있는데, 기쁨이 있는 자가 되어라는 뜻이다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 내가 '이 여인(며느리)을 의지하여 내 아들이 아들과 딸들과 함께 번성할 것이고, 늙었을 때 나를 봉양할 것이다'라고 생각하며, 화환을 씌워주고 전단향을 발라 단장시켜주고 기쁜 마음으로 데려왔다. 그런데 그녀가 오늘 나를 집에서 내쫓으니, 의지처에서 바로 내게 두려움이 일어났다는 뜻이다.

‘‘Mahārāja, suṇisā viya sassuyā mahājanassa rājā paṭisaraṇaṃ, tato bhaye uppanne kiṃ sakkā kātuṃ, sallakkhehi, devā’’ti. Taṃ sutvā rājā ‘‘tāta, nāhaṃ tayā ānītakāraṇāni jānāmi, corameva me dehī’’ti āha. So ‘‘rājānaṃ rakkhissāmī’’ti aparampi udāharaṇaṃ āhari. Deva, pubbe imasmiṃyeva nagare eko puriso patthanaṃ katvā puttaṃ labhi. So puttajātakāle ‘‘putto me laddho’’ti somanassajāto taṃ posetvā vayappattakāle dārena saṃyojetvā aparabhāge jaraṃ patvā kammaṃ adhiṭṭhātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ putto ‘‘tvaṃ kammaṃ kātuṃ na sakkosi, ito nikkhamā’’ti gehato nīhari. So kicchena kasirena jīvikaṃ kappento paridevamāno gāthamāha –

“대왕이시여, 며느리가 시어머니의 의지처가 되듯, 왕은 대중의 의지처입니다. 그 의지처에서 두려움이 생겼으니 무엇을 할 수 있겠습니까? 대왕이시여, 이를 살피소서.” 그 말을 듣고 왕은 “이보게, 나는 그대가 가져온 비유들을 모르겠네. 내게 도둑이나 내놓게.”라고 말했다. 그는 “왕을 보호하리라.” 생각하며 또 다른 사례를 들었다. “대왕이시여, 옛날 바로 이 성에 한 남자가 서원하여 아들을 얻었습니다. 그는 아들이 태어났을 때 ‘아들을 얻었다’라며 기뻐하며 그를 길렀고, 장성했을 때 아내를 얻어주었으나, 나중에 늙어서 일을 감당할 수 없게 되었습니다. 그러자 아들이 ‘당신은 일을 할 수 없으니 여기서 나가시오.’라며 집에서 내쫓았습니다. 그는 간신히 고생하며 생계를 꾸리다가 슬피 울며 이 게송을 읊었습니다.”

57.

57.

‘‘Yena jātena nandissaṃ, yassa ca bhavamicchisaṃ;

So maṃ gharā nicchubhati, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

“태어났을 때 기뻐했고, 그가 잘되기를 바랐던 그 아들이 나를 집에서 내쫓으니, 의지처에서 두려움이 생겼구나.”

Tattha so manti so putto maṃ gharato nicchubhati nīharati. Svāhaṃ bhikkhaṃ caritvā dukkhena jīvāmi, saraṇatoyeva me bhayaṃ uppannanti.

거기서 ‘소 망(so maṃ)’이란 그 아들이 나를 집에서 내쫓는다는 뜻이다. ‘내가 구걸하며 고통스럽게 살고 있으니, 의지처에서 바로 내게 두려움이 일어났다’는 뜻이다.

‘‘Mahārāja, yathā pitā nāma mahallako paṭibalena puttena rakkhitabbo, evaṃ sabbopi janapado raññā rakkhitabbo, idañca bhayaṃ uppajjamānaṃ sabbasatte rakkhantassa rañño santikā uppannaṃ, iminā kāraṇena ‘asuko nāma coro’ti jānāhi, devā’’ti. ‘‘Tāta, nāhaṃ kāraṇaṃ vā akāraṇaṃ vā jānāmi, coraṃ vā me dehi, tvaññeva vā coro hohī’’ti evaṃ rājā punappunaṃ māṇavaṃ anuyuñji. Atha naṃ so evamāha ‘‘kiṃ pana, mahārāja, ekaṃsena coragahaṇaṃ rocethā’’ti? ‘‘Āma, tātā’’ti. Tena hi ‘‘asuko ca asuko ca coro’’ti parisamajjhe pakāsemīti. ‘‘Evaṃ karohi, tātā’’ti. So tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ayaṃ rājā attānaṃ rakkhituṃ na deti, gaṇhissāmi dāni cora’’nti sannipatite mahājane āmantetvā imā gāthā āha –

“대왕이시여, 늙은 아버지가 능력 있는 아들에 의해 보호받아야 하듯, 모든 지방 백성도 왕에 의해 보호받아야 합니다. 그런데 이 두려움은 모든 중생을 보호해야 할 왕으로부터 생겨났습니다. 이런 연유로 ‘아무개가 도둑이다’라고 알아차리소서, 대왕이시여.” “이보게, 나는 이치가 맞는지 틀린지 모르겠네. 내게 도둑을 내놓든지, 아니면 자네가 도둑이 되게나.” 왕은 이처럼 거듭 청년을 다그쳤다. 그러자 그는 “대왕이시여, 진정으로 도둑을 잡기를 원하십니까?”라고 물었다. “그렇다네.” “그렇다면 ‘아무개와 아무개가 도둑이다’라고 대중 가운데서 밝히겠습니다.” “그렇게 하게.” 그는 그 말을 듣고 ‘이 왕은 자신을 보호하려 하지 않는구나. 이제 도둑을 잡으리라’ 생각하고 모여든 대중에게 말을 건네며 이 게송들을 읊었다.

58.

58.

‘‘Suṇantu [Pg.488] me jānapadā, negamā ca samāgatā;

Yatodakaṃ tadādittaṃ, yato khemaṃ tato bhayaṃ.

“모여든 지방 사람들과 성읍 사람들이여, 내 말을 들으시오. 물이 있는 곳에서 불이 일어났고, 안온해야 할 곳에서 두려움이 생겼소.”

59.

59.

‘‘Rājā vilumpate raṭṭhaṃ, brāhmaṇo ca purohito;

Attaguttā viharatha, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

“왕이 나라를 약탈하고 바라문인 제관도 그러하오. 스스로를 보호하며 지내시오. 의지처에서 두려움이 생겼소.”

Tattha yatodakaṃ tadādittanti yaṃ udakaṃ tadeva ādittaṃ. Yato khemanti yato rājato khemena bhavitabbaṃ, tatova bhayaṃ uppannaṃ. Atthaguttā viharathāti tumhe idāni anāthā jātā, attānaṃ mā vināsetha, attanāva guttā hutvā attano santakaṃ dhanadhaññaṃ rakkhatha, rājā nāma mahājanassa paṭisaraṇaṃ, tato tumhākaṃ bhayaṃ uppannaṃ, rājā ca purohito ca vilopakhādakacorā, sace core gaṇhitukāmattha, ime dve gahetvā kammakaraṇaṃ karothāti.

거기서 ‘야또다깡 따다딧땅(yatodakaṃ tadādittaṃ)’이란 그 물이 바로 불이 붙었다는 뜻이다. ‘야또 케망(yato khemaṃ)’이란 왕으로부터 안온함이 있어야 하는데, 바로 그로부터 두려움이 일어났다는 뜻이다. ‘앗따굿따 위하라타(attaguttā viharatha)’란 당신들은 이제 의지할 곳이 없게 되었으니 자신을 망치지 말고, 스스로를 보호하며 자신의 재물과 곡식을 지키라는 뜻이다. 왕이란 대중의 의지처인데 그로부터 그대들에게 두려움이 생겼고, 왕과 제관은 약탈하여 먹고사는 도둑들이니, 만약 도둑을 잡고 싶다면 이 두 사람을 잡아 합당한 처벌을 내리라는 의미이다.

Te tassa kathaṃ sutvā cintayiṃsu ‘‘ayaṃ rājā rakkhaṇārahopi samāno idāni aññassa upari dosaṃ āropetvā attano bhaṇḍikaṃ sayameva pokkharaṇiyaṃ ṭhapetvā coraṃ pariyesāpeti, ito dāni paṭṭhāya puna corakammassa akaraṇatthāya mārema naṃ pāparājāna’’nti. Te daṇḍamuggarādihatthā uṭṭhāya tattheva rājānañca purohitañca pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā mahāsattaṃ abhisiñcitvā rajje patiṭṭhapesuṃ.

사람들은 그의 말을 듣고 이렇게 생각했다. “이 왕은 마땅히 보호해야 할 자임에도 불구하고, 이제 타인에게 죄를 뒤집어씌우고 자신의 보따리를 직접 연못에 놓아두고서 도둑을 찾게 하고 있다. 이제부터 다시는 이런 도둑질을 하지 못하도록 이 사악한 왕을 죽이자.” 그들은 몽둥이 등을 손에 들고 일어나 그 자리에서 왕과 제관을 때려 죽이고, 대사를 왕으로 추대하여 왕위에 앉혔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘anacchariyaṃ, upāsaka, pathaviyaṃ padasañjānanaṃ, porāṇakapaṇḍitā evaṃ ākāse padaṃ sañjāniṃsū’’ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne upāsako ca putto ca sotāpattiphale patiṭṭhitā. Tadā pitā kassapo ahosi, padakusalamāṇavo pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 전하신 뒤 “우바새여, 땅 위에서 발자국을 알아내는 것은 놀라운 일이 아니다. 옛 현자들은 이와 같이 허공에서도 발자국을 알아냈느니라.”라고 말씀하시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 결합하셨다. 진리를 밝히는 설법이 끝났을 때 우바새와 그 아들은 예류과에 머물렀다. 그때 아버지는 가섭이었고, 발의 달인 동자는 바로 나였다.

Padakusalamāṇavajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

빠다꾸살라 마나바 자타카(Padakusalamāṇavajātaka) 주석이 여섯 번째로 끝났다.

[433] 7. Lomasakassapajātakavaṇṇanā

[433] 7. 로마사깟사빠 자타카(Lomasakassapajātaka) 주석

Assa indasamo rājāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘sacca’’nti vutte ‘‘bhikkhu sinerukampanavāto kiṃ [Pg.489] purāṇapaṇṇāni na kampessati, yasasamaṅginopi sappurisā āyasakyaṃ pāpuṇanti, kilesā nāmete parisuddhasattepi saṃkiliṭṭhe karonti, pageva tādisa’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“왕은 인드라와 같으리라”라는 이 게송은 스승께서 제따와나에 머무실 때, 한 수행 생활에 권태를 느끼는 비구에 대해 말씀하신 것이다. 스승께서 그 비구에게 “비구여, 네가 정말 권태를 느끼고 있느냐?”라고 물으시고, “그렇습니다.”라고 대답하자 말씀하셨다. “비구여, 시네루 산을 뒤흔드는 강풍이 어찌 마른 잎을 흔들지 않겠느냐? 명성을 갖춘 선인들도 불명예를 얻게 되며, 번뇌라는 것은 청정한 존재들조차 오염되게 만드는데, 하물며 너 같은 자는 말할 것도 없겠느냐.” 그리고 그의 요청에 따라 과거의 일을 가져오셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente brahmadattassa putto brahmadattakumāro nāma purohitaputto ca kassapo nāma dve sahāyakā hutvā ekācariyakule sabbasippāni uggaṇhiṃsu. Aparabhāge brahmadattakumāro pitu accayena rajje patiṭṭhāsi. Kassapo cintesi ‘‘mayhaṃ sahāyo rājā jāto, idāni me mahantaṃ issariyaṃ dassati, kiṃ me issariyena, ahaṃ mātāpitaro ca rājānañca āpucchitvā pabbajissāmī’’ti. So rājānañca mātāpitaro ca āpucchitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā sattame divase abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā uñchācariyāya yāpento vihāsi. Pabbajitaṃ pana naṃ ‘‘lomasakassapo’’ti sañjāniṃsu. So paramajitindriyo ghoratapo tāpaso ahosi. Tassa tejena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjento taṃ disvā cintesi ‘‘ayaṃ tāpaso ativiya uggatejo sakkabhāvāpi maṃ cāveyya, bārāṇasiraññā saddhiṃ ekato hutvā tapamassa bhindissāmī’’ti. So sakkānubhāvena aḍḍharattasamaye bārāṇasirañño sirigabbhaṃ pavisitvā sakalagabbhaṃ sarīrappabhāya obhāsetvā rañño santike ākāse ṭhito ‘‘uṭṭhehi, mahārājā’’ti rājānaṃ pabodhesi. ‘‘Kosi tva’’nti vutte ‘‘sakkohamasmī’’ti āha. ‘‘Kimatthaṃ āgatosī’’ti? ‘‘Mahārāja, sakalajambudīpe ekarajjaṃ icchasi, na icchasī’’ti? ‘‘Kissa na icchāmī’’ti? Atha naṃ sakko ‘‘tena hi lomasakassapaṃ ānetvā pasughātayaññaṃ yajāpehi, sakkasamo ajarāmaro hutvā sakalajambudīpe rajjaṃ kāressasī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

과거 바라나시에서 브라흐마다따 왕이 나라를 다스릴 때, 왕의 아들인 브라흐마다따 왕자와 사제의 아들인 까사빠라는 두 친구가 한 스승의 문하에서 모든 기술을 배웠다. 훗날 브라흐마다따 왕자는 부왕이 서거한 뒤 왕위에 올랐다. 까사빠는 생각했다. '내 친구가 왕이 되었으니, 이제 내게 큰 권세를 주겠지. 하지만 내게 권세가 무슨 소용인가? 나는 부모님과 왕에게 작별을 고하고 출가하리라.' 그는 왕과 부모님께 허락을 구하고 히말라야로 들어가 선인으로 출가하여, 7일 만에 신통과 선정의 경지를 얻고 채식하며 지냈다. 사람들은 그 출가자를 '로마사까사빠'라고 불렀다. 그는 감각기관을 극도로 제어하며 혹독한 고행을 닦는 수행자였다. 그의 위력으로 인해 제석천의 처소가 흔들렸다. 제석천은 이를 살피고 그를 보며 생각했다. '이 수행자의 고행이 너무나 극렬하여 나를 제석천의 지위에서 물러나게 할 수도 있겠다. 바라나시 왕과 힘을 합쳐 그의 고행을 깨뜨려야겠다.' 제석천은 자신의 위신력으로 한밤중에 바라나시 왕의 침실로 들어가 방 전체를 자신의 몸에서 나오는 빛으로 밝히고, 왕의 곁 허공에 머물며 '대왕이여, 일어나시오'라며 왕을 깨웠다. '그대는 누구시오?'라는 물음에 '나는 제석천이오'라고 답했다. '무슨 일로 오셨습니까?' '대왕이여, 온 염부제의 유일한 통치자가 되기를 원하십니까, 원하지 않으십니까?' '어찌 원하지 않겠습니까?' 그러자 제석천은 '그렇다면 로마사까사빠를 데려와 짐승을 죽이는 제사를 지내게 하시오. 그러면 제석천과 같이 늙지도 죽지도 않는 몸이 되어 온 염부제를 통치하게 될 것이오'라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

60.

60.

‘‘Assa indasamo rāja, accantaṃ ajarāmaro;

Sace tvaṃ yaññaṃ yājeyya, isiṃ lomasakassapa’’nti.

“왕이여, 만일 그대가 선인 로마사까사빠에게 제사를 지내게 한다면, 그대는 인드라와 같이 되어 영원히 늙지도 죽지도 않게 되리라.”

Tattha assāti bhavissasi. Yājeyyāti sace tvaṃ araññāyatanato isiṃ lomasakassapaṃ ānetvā yaññaṃ yajeyyāsīti.

거기서 ‘assā’는 ‘될 것이다’라는 뜻이다. ‘yājeyyā’는 ‘만일 그대가 숲의 수행처로부터 선인 로마사까사빠를 데려와 제사를 지내게 한다면’이라는 뜻이다.

Tassa [Pg.490] vacanaṃ sutvā rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Sakko ‘‘tena hi mā papañcaṃ karī’’ti vatvā pakkāmi. Rājā punadivase seyyaṃ nāma amaccaṃ pakkosāpetvā ‘‘samma, mayhaṃ piyasahāyakassa lomasakassapassa santikaṃ gantvā mama vacanena evaṃ vadehi ‘rājā kira tumhehi pasughātayaññaṃ yajāpetvā sakalajambudīpe ekarājā bhavissati, tumhākampi yattakaṃ padesaṃ icchatha, tattakaṃ dassati, mayā saddhiṃ yaññaṃ yajituṃ āgacchathā’’’ti āha. So ‘‘sādhu, devā’’ti tāpasassa vasanokāsajānanatthaṃ nagare bheriṃ carāpetvā ekena vanacarakena ‘‘ahaṃ jānāmī’’ti vutte taṃ purato katvā mahantena parivārena tattha gantvā isiṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno taṃ sāsanaṃ ārocesi. Atha naṃ so ‘‘seyya kiṃ nāmetaṃ kathesī’’ti vatvā paṭikkhipanto catasso gāthā abhāsi –

그의 말을 듣고 왕은 “좋습니다”라고 수락했다. 제석천은 “그렇다면 지체하지 마시오”라고 말하고 떠났다. 왕은 다음 날 쎄이야라는 대신을 불러 말했다. “벗이여, 내 친한 친구인 로마사까사빠 선인에게 가서 내 말로 이렇게 전하게. ‘왕께서 그대에게 짐승을 죽이는 제사를 주관하게 하여 온 염부제의 유일한 왕이 되고자 하오. 그대들에게도 원하는 만큼의 땅을 줄 것이니, 나와 함께 제사를 지내러 오시오’라고 말이네.” 그는 “알겠습니다, 전하”라고 답하고 수행자가 사는 곳을 알아내기 위해 성안에 북을 쳐서 알리게 했다. 한 사냥꾼이 “제가 압니다”라고 말하자, 그를 앞세워 큰 무리를 거느리고 그곳으로 가서 선인에게 절하고 한쪽에 앉아 그 소식을 전했다. 그러자 그는 “쎄이야여, 그게 무슨 말인가?”라며 거절하면서 네 개의 게송을 읊었다.

61.

61.

‘‘Sasamuddapariyāyaṃ, mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ;

Na icche saha nindāya, evaṃ seyya vijānahi.

“바다로 둘러싸이고 대양을 귀걸이처럼 두른 이 대지라 할지라도, 비난과 함께라면 나는 원하지 않노라. 쎄이야여, 이와 같이 알라.”

62.

62.

‘‘Dhiratthu taṃ yasalābhaṃ, dhanalābhañca brāhmaṇa;

Yā vutti vinipātena, adhammacaraṇena vā.

“바라문이여, 지옥에 떨어지거나 비법의 행위로 영위하는 생계라면, 그런 명성과 재물의 획득에 화가 있을진저.”

63.

63.

‘‘Api ce pattamādāya, anagāro paribbaje;

Sāyeva jīvikā seyyo, yā cādhammena esanā.

“비록 바루를 들고 집 없는 자 되어 유행할지라도, 비법으로 구하는 것보다 그 삶이 정녕 더 낫도다.”

64.

64.

‘‘Api ce pattamādāya, anagāro paribbaje;

Aññaṃ ahiṃsayaṃ loke, api rajjena taṃ vara’’nti.

“비록 바루를 들고 집 없는 자 되어 유행하며 세상에서 누구도 해치지 않는다면, 그것이 왕위보다 정녕 더 수승하도다.”

Tattha sasamuddapariyāyanti sasamuddaparikkhepaṃ. Sāgarakuṇḍalanti cattāro dīpe parikkhipitvā ṭhitasāgarehi kaṇṇavaliyā ṭhapitakuṇḍalehi viya samannāgataṃ. Saha nindāyāti ‘‘iminā pasughātakammaṃ kata’’nti imāya nindāya saha cakkavāḷapariyantaṃ mahāpathaviṃ na icchāmīti vadati. Yā vutti vinipātenāti narake vinipātakammena yā ca jīvitavutti hoti, taṃ dhiratthu, garahāmi taṃ vuttinti dīpeti. Sāyeva jīvikāti pabbajitassa mattikāpattaṃ ādāya paragharāni upasaṅkamitvā āhārapariyesanajīvikāva yasadhanalābhato sataguṇena sahassaguṇena varatarāti attho [Pg.491] api rajjena taṃ varanti taṃ anagārassa sato aññaṃ avihiṃsantassa paribbajanaṃ sakalajambudīparajjenapi varanti attho.

거기서 ‘sasamuddapariyāyaṃ’은 바다로 둘러싸인 것을 말한다. ‘sāgarakuṇḍalaṃ’은 사주(四洲)를 둘러싸고 있는 대양들이 귀걸이처럼 놓여 있는 것과 같음을 말한다. ‘saha nindāya’는 “이자가 짐승을 죽이는 살생을 저질렀다”라는 이 비난과 함께라면 철위산 끝까지 펼쳐진 거대한 대지도 원하지 않는다는 뜻이다. ‘yā vutti vinipātena’는 지옥에 떨어지는 행위로 영위하는 생계가 있다면 그 생계를 경멸한다는 것을 밝히고 있다. ‘sāyeva jīvikā’는 출가자가 토기 바루를 들고 남의 집을 찾아다니며 음식을 구하는 생계가 명성과 재물을 얻는 것보다 백 배, 천 배 더 낫다는 뜻이다. ‘api rajjena taṃ varaṃ’은 집 없는 자가 되어 타인을 해치지 않고 유행하는 것이 온 염부제의 왕위보다도 더 수승하다는 뜻이다.

Amacco tassa kathaṃ sutvā gantvā rañño ārocesi. Taṃ sutvā rājā ‘‘anāgacchante kiṃ sakkā kātu’’nti tuṇhī ahosi. Puna sakko aḍḍharattasamaye āgantvā ākāse ṭhatvā ‘‘kiṃ, mahārāja, lomasakassapaṃ ānetvā yaññaṃ na yajāpesī’’ti āha. ‘‘Mayā pesitopi nāgacchatī’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, attano dhītaraṃ candavatiṃ kumārikaṃ alaṅkaritvā seyyaṃ tatheva pesetvā ‘sace kira āgantvā yaññaṃ yajissasi, rājā te imaṃ kumārikaṃ dassatī’ti vadāpehi, addhā so kumārikāya paṭibaddhacitto hutvā āgacchissatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā punadivase seyyassa hatthe dhītaraṃ adāsi. So rājadhītaraṃ gahetvā tattha gantvā isiṃ vanditvā paṭisanthāraṃ katvā devaccharapaṭibhāgaṃ rājadhītaraṃ tassa dassetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha isi indriyāni bhinditvā taṃ olokesi, saha olokaneneva paṭibaddhacitto hutvā jhānā parihāyi. Amacco tassa paṭibaddhacittabhāvaṃ ñatvā ‘‘bhante, sace kira yaññaṃ yajissatha, rājā te imaṃ dārikaṃ pādaparicārikaṃ katvā dassatī’’ti āha. So kilesavasena kampanto ‘‘imaṃ kira me dassatī’’ti āha. ‘‘Āma, yaññaṃ yajantassa te dassatī’’ti. So ‘‘sādhu imaṃ labhanto yajissāmī’’ti vatvā taṃ gahetvā saheva jaṭāhi alaṅkatarathaṃ abhiruyha bārāṇasiṃ agamāsi. Rājāpi ‘‘āgacchati kirā’’ti sutvā yaññāvāṭe kammaṃ paṭṭhapesi. Atha naṃ āgataṃ disvā ‘‘sve yaññaṃ yajāhi, ahaṃ indasamo bhavissāmi, yaññapariyosāne te dhītaraṃ dassāmī’’ti āha. Kassapo ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Atha naṃ rājā punadivase taṃ ādāya candavatiyā saddhiṃyeva yaññāvāṭaṃ gato. Tattha hatthiassausabhādisabbacatuppadā paṭipāṭiyā ṭhapitāva ahesuṃ. Kassapo te sabbe hanitvāva ghātetvā yaññaṃ yajituṃ ārabhi. Atha naṃ tattha sannipatito mahājano disvā ‘‘idaṃ te lomasakassapa ayuttaṃ appatirūpaṃ, kiṃ nāmetaṃ karosī’’ti vatvā paridevanto dve gāthā abhāsi –

신하가 그의 말을 듣고 가서 왕에게 아뢰었다. 그것을 듣고 왕은 ‘그가 오지 않는데 무엇을 할 수 있겠는가’라며 침묵했다. 다시 삭까가 한밤중에 나타나 허공에 서서 ‘대왕이여, 어찌하여 로마사깟사빠를 데려와 제사를 지내게 하지 않습니까?’라고 말했다. ‘내가 사람을 보냈으나 오지 않습니다.’ ‘그렇다면 대왕이여, 자신의 딸 찬다와띠 공주를 단장시켜 지난번처럼 신하를 보내어 ‘만약 오셔서 제사를 지내주신다면, 왕께서 이 공주를 당신께 드릴 것입니다’라고 전하게 하십시오. 분명 그는 공주에게 마음이 묶여 올 것입니다.’ 왕은 ‘좋습니다’라고 승낙하고, 다음 날 신하의 손에 딸을 맡겼다. 그는 공주를 데리고 그곳에 가서 선인을 예배하고 안부를 물은 뒤, 천녀와 같은 공주를 그에게 보여주고 한 곁에 섰다. 그때 선인은 감관의 평정을 깨고 그녀를 바라보았고, 바라보자마자 마음이 묶여 선정에서 떨어졌다. 신하는 그의 마음이 묶인 것을 알고 ‘존자시여, 만약 제사를 지내주신다면 왕께서 이 처녀를 시중드는 아내(pādaparicārikaṃ)로 삼게 하여 당신께 드릴 것입니다’라고 말했다. 그는 번뇌의 힘으로 떨면서 ‘정말 이 처녀를 나에게 주겠소?’라고 물었다. ‘예, 제사를 지내시면 당신께 드릴 것입니다.’ 그는 ‘좋소, 그녀를 얻는다면 제사를 지내겠소’라고 말하고, 땋은 머리를 그대로 둔 채 장식된 수레에 올라 바라나시로 갔다. 왕도 ‘그가 온다’는 소식을 듣고 제사터에 준비를 시켰다. 그가 도착한 것을 보고 왕은 ‘내일 제사를 지내십시오. 나는 인드라와 같아질 것이며, 제사가 끝나면 당신께 딸을 주겠습니다’라고 말했다. 깟사빠는 ‘좋습니다’라고 수락했다. 왕은 다음 날 그를 데리고 찬다와띠와 함께 제사터로 갔다. 그곳에는 코끼리, 말, 황소 등 모든 네 발 짐승들이 줄지어 세워져 있었다. 깟사빠는 그들을 모두 쳐서 죽여 제사를 지내기 시작했다. 그때 그곳에 모인 대중들이 그를 보고 ‘로마사깟사빠여, 이것은 당신에게 합당하지 않고 어울리지 않는 일입니다. 어찌하여 이런 일을 하십니까?’라고 말하며 슬퍼하며 두 게송을 읊었다.

65.

65.

‘‘Balaṃ [Pg.492] cando balaṃ suriyo, balaṃ samaṇabrāhmaṇā;

Balaṃ velā samuddassa, balātibalamitthiyo.

“달도 힘이고 해도 힘이며, 사문과 바라문도 힘이다. 바다의 해안선도 힘이지만, 여인들은 그 모든 힘들을 넘어서는 힘이다.”

66.

66.

‘‘Yathā uggatapaṃ santaṃ, isiṃ lomasakassapaṃ;

Pitu atthā candavatī, vājapeyyaṃ ayājayī’’ti.

“격렬한 고행을 닦는 평온한 로마사깟사빠 선인에게, 부친의 이익을 위해 찬다와띠가 와자페이야 제사를 지내게 하였네.”

Tattha balaṃ cando balaṃ suriyoti mahandhakāravidhamane aññaṃ balaṃ nāma natthi, candimasūriyāvettha balavantoti attho. Samaṇabrāhmaṇāti iṭṭhāniṭṭhavisayavegasahane khantibalañāṇabalena samannāgatā samitapāpabāhitapāpā samaṇabrāhmaṇā. Balaṃ velā samuddassāti mahāsamuddassa uttarituṃ adatvā udakaṃ āvaritvā vināsetuṃ samatthatāya velā balaṃ nāma. Balātibalamitthiyoti itthiyo pana visadañāṇepi avītarāge attano vasaṃ ānetvā vināsetuṃ samatthatāya tehi sabbehi balehipi atibalā nāma, sabbabalehi itthibalameva mahantanti attho. Yathāti yasmā. Pitu atthāti pitu vuḍḍhiatthāya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā imaṃ uggatapaṃ samānaṃ sīlādiguṇānaṃ esitattā isiṃ ayaṃ candavatī nissīlaṃ katvā pitu vuḍḍhiatthāya vājapeyyaṃ yaññaṃ yājeti, tasmā jānitabbametaṃ ‘‘balātibalamitthiyo’’ti.

거기서 ‘달도 힘이고 해도 힘이다’라는 것은 큰 어둠을 물리치는 데 있어서 다른 힘은 없고, 달과 해만이 여기서 힘이 있다는 뜻이다. ‘사문과 바라문’은 즐겁고 즐겁지 않은 대상의 충동을 참아내는 인욕의 힘과 지혜의 힘을 갖추고, 악을 가라앉히고 악을 멀리한 사문과 바라문을 말한다. ‘바다의 해안선도 힘이다’라는 것은 큰 바다를 넘지 못하게 물을 가로막아 멸하지 않게 하는 능력이 있기에 해안선이 힘이라 불린다. ‘여인들은 모든 힘을 넘어서는 힘이다’라는 것은 여인들은 비록 지혜가 밝더라도 탐욕을 벗어나지 못한 자들을 자신의 수중으로 끌어들여 파멸시킬 수 있는 능력이 있기에, 그 모든 힘보다 더 강력한 힘이라는 뜻이며, 모든 힘 중에서 여인의 힘이 가장 크다는 의미이다. ‘...처럼(Yathā)’은 ‘왜냐하면’이라는 뜻이다. ‘부친의 이익을 위해’는 부친의 번영과 이익을 위해서이다. 이것은 다음과 같은 말이다. 즉, 이 찬다와띠가 계행 등의 덕을 추구하기에 선인이라 불리는, 격렬한 고행을 닦던 이를 계행 없는 자로 만들고 부친의 번영을 위해 와자페이야 제사를 지내게 하였으므로, ‘여인은 모든 힘을 넘어서는 힘이다’라는 것을 알아야 한다는 것이다.

Tasmiṃ samaye kassapo yaññaṃ yajanatthāya ‘‘maṅgalahatthiṃ gīvāyaṃ paharissāmī’’ti khaggaratanaṃ ukkhipi. Hatthī taṃ disvā maraṇabhayatajjito mahāravaṃ ravi. Tassa ravaṃ sutvā sesāpi hatthiassausabhādayo maraṇabhayatajjitā bhayena viraviṃsu. Mahājanopi viravi. Kassapo taṃ mahāviravaṃ sutvā saṃvegappatto hutvā attano jaṭādīni olokesi. Athassa jaṭāmassukacchalomāni pākaṭāni ahesuṃ. So vippaṭisārī hutvā ‘‘ananurūpaṃ vata me pāpakammaṃ kata’’nti saṃvegaṃ pakāsento aṭṭhamaṃ gāthamāha –

그때 깟사빠는 제사를 지내기 위해 ‘길상 코끼리의 목을 치겠다’며 보검을 치켜들었다. 코끼리는 그것을 보고 죽음의 공포에 질려 크게 울부짖었다. 그 소리를 듣고 나머지 코끼리, 말, 황소 등도 죽음의 공포에 질려 두려움에 울부짖었다. 대중들도 울부짖었다. 깟사빠는 그 큰 울음소리를 듣고 전율을 느껴 자신의 땋은 머리 등을 살펴보았다. 그러자 그의 땋은 머리와 수염, 겨드랑이 털(kacchalomāni)들이 뚜렷하게 보였다. 그는 후회하며 ‘참으로 내가 어울리지 않는 악행을 저질렀구나’라고 전율을 표현하며 여덟 번째 게송을 읊었다.

67.

67.

‘‘Taṃ lobhapakataṃ kammaṃ, kaṭukaṃ kāmahetukaṃ;

Tassa mūlaṃ gavesissaṃ, checchaṃ rāgaṃ sabandhana’’nti.

“탐욕으로 인해 지은 그 행위는 고통스럽고 감각적 욕망이 원인이다. 나는 그 뿌리를 찾아내어 묶여 있는 탐욕을 속박과 함께 끊어버리리라.”

Tassattho – mahārāja, yaṃ etaṃ mayā candavatiyā lobhaṃ uppādetvā tena lobhena pakataṃ kāmahetukaṃ pāpakaṃ, taṃ kaṭukaṃ tikhiṇavipākaṃ. Tassāhaṃ ayonisomanasikārasaṅkhātaṃ mūlaṃ gavesissaṃ, alaṃ [Pg.493] me iminā khaggena, paññākhaggaṃ nīharitvā subhanimittabandhanena saddhiṃ sabandhanaṃ rāgaṃ chindissāmīti.

그 뜻은 다음과 같다. 대왕이여, 내가 찬다와띠에 대한 탐욕을 일으켜 그 탐욕으로 인해 지은 감각적 욕망이 원인인 악행은 고통스럽고 날카로운 과보(tikhiṇavipākaṃ)를 가져온다. 나는 비여리작의(ayonisomanasikāra)라 일컬어지는 그 뿌리를 찾을 것이며, 이제 이 칼은 내게 충분하니, 지혜의 칼을 꺼내어 아름답다는 표상의 속박과 함께 묶여 있는 탐욕을 끊어버리겠다는 것이다.

Atha naṃ rājā ‘‘mā bhāyi samma, idāni te candavatiṃ kumāriñca raṭṭhañca sattaratanarāsiñca dassāmi, yajāhi yañña’’nti āha. Taṃ sutvā kassapo ‘‘na me, mahārāja, iminā kilesena attho’’ti vatvā osānagāthamāha –

그러자 왕은 그에게 ‘친구여(samma), 두려워하지 마시오. 이제 당신에게 찬다와띠 공주와 왕국과 칠보의 더미를 주겠으니 제사를 지내시오’라고 말했다. 그 말을 듣고 깟사빠는 ‘대왕이여, 나는 이 번뇌와 상관없습니다’라고 말하며 마지막 게송을 읊었다.

68.

68.

‘‘Dhiratthu kāme subahūpi loke, tapova seyyo kāmaguṇehi rāja;

Tapo karissāmi pahāya kāme, taveva raṭṭhaṃ candavatī ca hotū’’ti.

“세상의 아주 많은 감각적 욕망들에 저주가 있기를. 왕이여, 고행이 감각적 욕망의 가닥들보다 낫습니다. 나는 욕망을 버리고 고행을 닦으리니, 왕국과 찬다와띠는 왕의 것이 되게 하소서.”

Tattha subahūpīti atibahukepi. Tapo karissāmīti sīlasaṃyamatapameva karissāmi.

여기서 ‘아주 많은’은 매우 많다는 뜻이다. ‘고행을 닦으리라’는 계행과 자제의 고행(sīlasaṃyamatapam)만을 닦겠다는 뜻이다.

So evaṃ vatvā kasiṇaṃ samannāharitvā naṭṭhaṃ visesaṃ uppādetvā ākāse pallaṅkena nisīditvā rañño dhammaṃ desetvā ‘‘appamatto hohī’’ti ovaditvā yaññāvāṭaṃ viddhaṃsāpetvā mahājanassa abhayadānaṃ dāpetvā rañño yācantasseva uppatitvā attano vasanaṭṭhānameva gantvā yāvajīvaṃ ṭhatvā āyupariyosāne brahmalokaparāyaṇo ahosi.

그 로마사깟사빠 선인은 이렇게 말하고 나서 까시나를 닦아 사라졌던 선정(jhāna)의 성취를 일으켜, 허공에 가부좌를 틀고 앉아 왕에게 법을 설하고 ‘방일하지 마라’고 훈계했다. 그리고 제사 구덩이를 부수게 하여 많은 사람에게 두려움 없음을 베풀게 한 뒤, 왕이 간청하고 있는 동안에 날아올라 자신이 살던 곳으로 돌아갔다. 그는 목숨이 다할 때까지 그곳에 머물렀으며, 생의 마지막에 범천의 세계에 태어났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā seyyo mahāamacco sāriputto ahosi, lomasakassapo pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치고 성스러운 진리들을 밝히신 뒤 자따까를 결합시키셨다. 진리 설법이 끝났을 때, 수행에 싫증을 느꼈던 비구는 예류과에 머물렀다. 그때의 뛰어난 대신은 사리뿟따였고, 로마사깟사빠는 바로 나였다.

Lomasakassapajātakavaṇṇanā sattamā.

로마사 깟사빠 자따까의 설명이 끝났다. 일곱 번째.

[434] 8. Cakkavākajātakavaṇṇanā

[434] 8. 8. 짝까와까 자따까의 설명

Kāsāyavattheti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ lolabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira lolo ahosi paccayaluddho, ācariyupajjhāyavattādīni chaḍḍetvā pātova sāvatthiṃ pavisitvā visākhāya [Pg.494] gehe anekakhādanīyaparivāraṃ yāguṃ pivitvā nānaggarasasālimaṃsodanaṃ bhuñjitvāpi tena atitto tato cūḷaanāthapiṇḍikassa mahāanāthapiṇḍikassa kosalaraññoti tesaṃ tesaṃ nivesanāni sandhāya vicari. Athekadivasaṃ tassa lolabhāvaṃ ārabbha dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu lolo’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu kasmā lolosi, pubbepi tvaṃ lolabhāvena bārāṇasiyaṃ hatthikuṇapādīni khāditvā vicaranto tehi atitto tato nikkhamitvā gaṅgātīre vicaranto himavantaṃ pavaṭṭho’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘가사 옷을 입은’이라는 이 게송은 스승께서 제따와나에 머무실 때, 한 탐욕스러운 비구에 대해 들려주신 이야기이다. 전하는 바에 따르면 그는 필수품에 탐착하여 탐욕스러웠다. 그는 스승과 아사리에 대한 의무 등을 저버리고 아침 일찍 사밧띠에 들어가 위사카의 집에서 여러 가지 음식을 곁들인 죽을 마시고, 갖가지 뛰어난 맛의 쌀밥과 고기 요리 등을 먹고도 그 음식으로 만족하지 못했다. 그래서 그는 쭐라 아나따삔디까의 집, 마하 아나따삔디까의 집, 꼬살라 국왕의 궁전 등을 차례로 겨냥하여 돌아다녔다. 어느 날 법당에서 비구들이 그의 탐욕스러움에 대해 대화를 나누기 시작했다. 스승께서 오셔서 ‘비구들이여, 지금 여기 모여 무슨 이야기를 하고 있는가?’라고 물으셨고, ‘이러저러한 이야기입니다’라고 대답하자 그 비구를 불러 ‘비구여, 네가 참으로 탐욕스러운 것이 사실이냐?’라고 물으셨다. ‘사실입니다, 세존이시여’라고 답하자 스승께서는 ‘비구여, 어찌하여 탐욕스러운가? 전생에도 너는 탐욕스러움 때문에 바라나시에서 코끼리 사체 등을 먹으며 돌아다녔으나 그것들로 만족하지 못하고, 바라나시를 떠나 강가 기슭을 떠돌다가 히말라야로 들어갔느니라’고 말씀하시고 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente eko lolakāko bārāṇasiyaṃ hatthikuṇapādīni khāditvā vicaranto tehi atitto ‘‘gaṅgākūle macchamataṃ khādissāmī’’ti gantvā tattha matamacche khādanto katipāhaṃ vasitvā himavantaṃ pavisitvā nānāphalāphalāni khādanto bahumacchakacchapaṃ mahantaṃ padumasaraṃ patvā tattha suvaṇṇavaṇṇe dve cakkavāke sevālaṃ khāditvā vasante disvā ‘‘ime ativiya vaṇṇasampannā sobhaggappattā, imesaṃ bhojanaṃ manāpaṃ bhavissati, imesaṃ bhojanaṃ pucchitvā ahampi tadeva bhuñjitvā suvaṇṇavaṇṇo bhavissāmī’’ti cintetvā tesaṃ santikaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā ekasmiṃ sākhapariyante nisīditvā tesaṃ pasaṃsanapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ kathento paṭhamaṃ gāthamāha –

옛날 바라나시에서 브라흐마닷따가 나라를 다스릴 때, 한 탐욕스러운 까마귀가 바라나시에서 코끼리 사체 등을 먹으며 돌아다녔으나 만족하지 못했다. 까마귀는 ‘강가 기슭에서 죽은 물고기를 먹으리라’고 생각하며 그곳으로 가서 며칠 동안 죽은 물고기를 먹으며 지내다가, 히말라야로 들어가 온갖 과일을 먹던 중, 물고기와 거북이가 많은 커다란 연꽃 호수에 이르게 되었다. 그곳에서 황금빛을 띤 원앙(짝까와까) 두 마리가 수초를 먹으며 지내는 것을 보고 ‘이 새들은 매우 빛깔이 훌륭하고 아름답구나. 이들의 먹이가 분명 맛이 좋을 것이니, 먹이가 무엇인지 물어보고 나도 그것을 먹어 황금빛이 되어야겠다’고 생각했다. 까마귀는 그들에게 다가가 인사를 나누고 나뭇가지 끝에 앉아, 그들을 찬탄하는 대화를 나누며 첫 번째 게송을 읊었다.

69.

69.

‘‘Kāsāyavatthe sakuṇe vadāmi, duve duve nandamane carante;

Kaṃ aṇḍajaṃ aṇḍajā mānusesu, jātiṃ pasaṃsanti tadiṅgha brūthā’’ti.

“가사(袈裟) 옷을 입은 듯한 새들이여, 둘씩 짝지어 기뻐하며 다니는 그대들에게 말하노니, 인간들 사이에서 어떤 난생(卵生)의 종족을 그토록 찬탄하는지, 난생들이여, 어서 내게 말해 주오.”

Tattha kāsāyavattheti suvaṇṇavaṇṇe kāsāyavatthe viya. Duve duveti dve dve hutvā. Nandamaneti tuṭṭhacitte. Kaṃ aṇḍajaṃ aṇḍajā mānusesu jātiṃ pasaṃsantīti ambho aṇḍajā tumhe manussesu pasaṃsantā kaṃ aṇḍajaṃ jātiṃ kataraṃ nāma aṇḍajanti vatvā pasaṃsanti, kaṃ sakuṇaṃ [Pg.495] nāmāti vatvā tumhe manussānaṃ antare vaṇṇentīti attho. ‘‘Kaṃ aṇḍajaṃ aṇḍajamānusesū’’tipi pāṭho. Tassattho – tumhe aṇḍajesu ca mānusesu ca kataraṃ aṇḍajanti vatvā pasaṃsantīti.

거기서 ‘가사 옷을 입은 듯한(kāsāyavatthe)’이란 황금빛이 마치 가사 옷과 같다는 뜻이다. ‘둘씩 둘씩(duve duve)’이란 두 마리씩 짝을 지었다는 뜻이다. ‘기뻐하며(nandamaneti)’는 즐거운 마음을 뜻한다. ‘어떤 난생의 종족을 찬탄하는가’라는 말은 ‘오 난생들이여, 그대들이 인간들 사이에서 찬탄을 받을 때, 인간들은 어떤 난생의 종족을, 어떤 이름의 난생을 일컬어 찬탄하는가? 어떤 새의 이름으로 그대들을 인간들 사이에서 칭송하는가?’라는 뜻이다. ‘Kaṃ aṇḍajaṃ aṇḍajamānusesu’라고 읽기도 하는데, 그 뜻은 ‘그대들을 난생들 사이에서나 인간들 사이에서 어떤 난생이라고 부르며 찬탄하는가’라는 의미이다.

Taṃ sutvā cakkavāko dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 원앙이 두 번째 게송을 읊었다.

70.

70.

‘‘Amhe manussesu manussahiṃsa, anubbate cakkavāke vadanti;

Kalyāṇabhāvamhe dijesu sammatā, abhirūpā vicarāma aṇṇave’’ti.

“인간들 사이에서, 오 인간을 괴롭히는 자여, 우리를 서로 사랑하는 원앙이라 부른다네. 우리는 새들 중에서 선한 존재로 알려져 있으며, 이 호수 위에서 아름다운 모습으로 노닌다네.”

Tattha manussahiṃsāti kāko manusse hiṃsati viheṭheti, tena naṃ evaṃ ālapati. Anubbateti aññamaññaṃ anugate sammodamāne viyasaṃvāse. Cakkavāketi cakkavākā nāma sā aṇḍajajātīti pasaṃsanti vaṇṇenti kathenti. Dijesūti yattakā pakkhino nāma, tesu mayaṃ ‘‘kalyāṇabhāvā’’tipi manussesu sammatā. Dutiye atthavikappe manussesu amhe ‘‘cakkavākā’’tipi vadanti, dijesu pana mayaṃ ‘‘kalyāṇabhāvā’’ti sammatā, ‘‘kalyāṇabhāvā’’ti no dijā vadantīti attho. Aṇṇaveti imasmiṃ ṭhāne saro ‘‘aṇṇavo’’ti vutto, imasmiṃ padumasare mayameva dve janā paresaṃ ahiṃsanato abhirūpā vicarāmāti attho. Imissāya pana gāthāya catutthapadaṃ ‘‘na ghāsahetūpi karoma pāpa’’nti paṭhanti. Tassattho – yasmā mayaṃ ghāsahetūpi pāpaṃ na karoma, tasmā ‘‘kalyāṇabhāvā’’ti amhe manussesu ca dijesu ca sammatā.

거기서 ‘인간을 괴롭히는 자(manussahiṃsa)’란 까마귀가 인간을 해치고 괴롭히기 때문에 그렇게 부른 것이다. ‘서로 사랑하는(anubbate)’이란 서로를 따르며 화합하여 함께 사는 것을 말한다. ‘원앙(cakkavāke)’이란 그 난생의 종족을 원앙이라고 찬탄하며 일컫는다는 뜻이다. ‘새들 중에서(dijesū)’란 모든 조류 중에서 우리를 ‘선한 존재(kalyāṇabhāvā)’라고 인정한다는 뜻이다. 두 번째 해석으로는, 인간들 사이에서 우리를 ‘원앙’이라고도 부르고, 새들 중에서도 우리는 ‘선한 존재’로 인정받고 있다는 것이니, 즉 새들이 우리를 ‘선한 존재’라고 부른다는 뜻이다. ‘호수(aṇṇave)’는 여기서 연못을 안나와(aṇṇava)라고 부른 것이다. 이 연꽃 호수에서 우리 두 마리가 다른 생명을 해치지 않기 때문에 아름다운 모습으로 노닌다는 뜻이다. 이 게송의 네 번째 구절을 ‘먹이를 위해서라도 악을 행하지 않는다(na ghāsahetūpi karoma pāpaṃ)’라고 읽기도 한다. 그 뜻은 ‘우리는 먹이를 위해서라도 악을 행하지 않기 때문에, 인간들이나 새들 사이에서 선한 존재로 인정받는다’는 것이다.

Taṃ sutvā kāko tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 까마귀가 세 번째 게송을 읊었다.

71.

71.

‘‘Kiṃ aṇṇave kāni phalāni bhuñje, maṃsaṃ kuto khādatha cakkavākā;

Kiṃ bhojanaṃ bhuñjatha vo anomā, balañca vaṇṇo ca anapparūpā’’ti.

“이 호수에서 어떤 열매를 먹는가? 원앙들이여, 고기는 어디서 얻어먹는가? 그대들은 어떤 음식을 먹기에 그토록 뛰어나며, 힘과 빛깔이 예사롭지 않은가?”

Tattha kinti pucchāvasena ālapanaṃ, kiṃ bho cakkavākāti vuttaṃ hoti. Aṇṇaveti imasmiṃ sare. Bhuñjeti bhuñjatha, kiṃ bhuñjathāti attho [Pg.496] maṃsaṃ kuto khādathāti katarapāṇānaṃ sarīrato maṃsaṃ khādatha. Bhuñjatha voti vokāro nipātamattaṃ, parapadena vāssa sambandho ‘‘balañca vā vaṇṇo ca anapparūpā’’ti.

거기서 ‘무엇인가(kinti)’는 질문의 형식으로 부르는 말이니, ‘오 원앙이여, 무엇을 먹는가?’라는 뜻이다. ‘호수 속에서(aṇṇave)’는 이 호수에서라는 뜻이다. ‘먹는가(bhuñje)’는 ‘그대들이 먹는가, 무엇을 먹는가’라는 의미이다. ‘고기는 어디서 얻어먹는가’는 ‘어떤 생물의 몸에서 고기를 먹는가’라는 뜻이다. ‘Bhuñjatha vo’에서 ‘vo’는 조사이거나, 혹은 다음 단어와 연결되어 ‘힘과 빛깔이 또한 예사롭지 않다(balañca vā vaṇṇo ca anapparūpā)’로 해석된다.

Tato cakkavāko catutthaṃ gāthamāha –

그러자 원앙이 네 번째 게송을 읊었다.

72.

72.

‘‘Na aṇṇave santi phalāni dhaṅka, maṃsaṃ kuto khādituṃ cakkavāke;

Sevālabhakkhamha apāṇabhojanā, na ghāsahetūpi karoma pāpa’’nti.

“오 까마귀여, 이 호수 속에는 열매가 없고, 원앙이 먹을 고기도 없다네. 우리는 수초를 먹고 살아있는 생명을 먹지 않으며, 먹이를 위해서라도 악을 행하지 않는다네.”

Tattha cakkavāketi cakkavākassa. Apāṇabhojanāti pāṇakarahitaudakabhojanā. Amhākañhi sevālañceva udakañca bhojananti dasseti. Na ghāsahetūti tumhādisā viya mayaṃ ghāsahetu pāpaṃ na karomāti.

거기서 ‘원앙에게는(cakkavāke)’은 원앙에게 있어서라는 뜻이다. ‘살아있는 생명을 먹지 않으며(apāṇabhojanā)’는 살아있는 생명이 없는 물속의 음식을 먹는다는 뜻이다. 이는 원앙의 먹이가 오직 수초와 물뿐임을 보여준다. ‘먹이를 위해서라도(na ghāsahetū)’는 ‘그대들처럼 우리는 먹이를 위해 악을 행하지 않는다’는 뜻이다.

Tato kāko dve gāthā abhāsi –

그러자 까마귀가 두 편의 게송을 읊었다.

73.

73.

‘‘Na me idaṃ ruccati cakkavāka, asmiṃ bhave bhojanasannikāso;

Ahosi pubbe tato me aññathā, icceva me vimati ettha jātā.

“오 원앙이여, 이 존재(원앙의 상태)에서 음식과 닮은 모습은 내게 마음에 들지 않는구나. 이전에 내가 생각하던 것과는 다르니, 그래서 내게 의구심이 생겼도다.”

74.

74.

‘‘Ahampi maṃsāni phalāni bhuñje, annāni ca loṇiyateliyāni;

Rasaṃ manussesu labhāmi bhottuṃ, sūrova saṅgāmamukhaṃ vijetvā;

Na ca me tādiso vaṇṇo, cakkavāka yathā tavā’’ti.

“나 또한 고기와 열매를 먹고, 소금과 기름이 섞인 밥도 먹는다네. 전쟁터의 선봉에서 승리한 용사처럼, 인간들 사이에서 맛깔스러운 음식을 얻어먹는다네. 하지만 원앙이여, 나의 빛깔은 그대와 같지 않구나.”

Tattha idanti idaṃ tumhākaṃ bhuñjanabhojanaṃ mayhaṃ na ruccati. Asmiṃ bhave bhojanasannikāsoti imasmiṃ bhave bhojanasannikāso yaṃ imasmiṃ cakkavākabhave bhojanaṃ, tvaṃ tena sannikāso taṃsadiso tadanurūpo ahosi, ativiya pasannasarīrosīti attho. Tato me aññathāti [Pg.497] yaṃ mayhaṃ pubbe tumhe disvāva ete ettha nānāvidhāni phalāni ceva macchamaṃsañca khādanti, tena evaṃ sobhaggappattāti ahosi, idāni me tato aññathā hotīti attho. Icceva meti eteneva me kāraṇena ettha tumhākaṃ sarīravaṇṇe vimati jātā ‘‘kathaṃ nu kho ete evarūpaṃ lūkhabhojanaṃ bhuñjantā vaṇṇavanto jātā’’ti. Ahampīti ahañhi, ayameva vā pāṭho. Bhuñjeti bhuñjāmi. Annāni cāti bhojanāni ca. Loṇiyateliyānīti loṇatelayuttāni. Rasanti manussesu paribhogaṃ paṇītarasaṃ. Vijetvāti yathā sūro vīrayodho saṅgāmamukhaṃ vijetvā vilumpitvā paribhuñjati, tathā vilumpitvā paribhuñjāmīti attho. Yathā tavāti evaṃ paṇītaṃ bhojanaṃ bhuñjantassapi mama tādiso vaṇṇo natthi, yādiso tava vaṇṇo, tena tava vacanaṃ na saddahāmīti dīpeti.

거기서 ‘이것(idanti)’이란 ‘너희가 먹는 이 음식은 나에게 마음에 들지 않는다’는 뜻이다. ‘이 존재에서 음식과 닮은 모습(asmiṃ bhave bhojanasannikāso)’이란 이 원앙의 존재에서의 음식을 말하며, 그대는 그것과 닮고 그것에 어울리는 존재가 되었으니, 매우 맑은 몸을 가졌다는 뜻이다. ‘그것과 나에게는 다르다(tato me aññathā)’는 것은 이전에 내가 그대들을 보고서 ‘이들은 여기서 여러 종류의 과일과 물고기 고기를 먹으며 그래서 이렇게 아름다운 모습이 되었구나’라고 생각했으나, 지금 나에게는 그것과 다르게 되었다는 뜻이다. ‘이와 같이 나에게(icceva me)’란 바로 이 이유 때문에 여기서 그대들의 몸 빛깔에 대해 ‘어찌하여 이들이 이처럼 거친 음식을 먹으면서도 빛깔이 고운가?’라는 의문이 생겼다는 것이다. ‘나 또한(ahampī)’이란 ‘나 역시’라는 뜻이다. ‘먹는다(bhuñje)’는 ‘먹는다(bhuñjāmi)’는 뜻이다. ‘음식들(annāni)’은 ‘음식물들’이다. ‘소금과 기름(loṇiyateliyāni)’은 ‘소금과 기름이 섞인 것’이다. ‘맛(rasa)’은 사람들 사이에서 소비되는 뛰어난 맛을 뜻한다. ‘이기고(vijetvā)’란 마치 용맹한 전사가 전쟁터에서 승리하여 약탈한 후 즐기듯이, 그렇게 약탈하여 즐긴다는 뜻이다. ‘그대처럼(yathā tava)’이란 이처럼 뛰어난 음식을 먹는 나에게도 그대의 빛깔과 같은 그런 빛깔은 없으니, 그래서 그대의 말을 믿지 못하겠다는 것을 나타낸다.

Athassa vaṇṇasampattiyā abhāvakāraṇaṃ attano ca bhāvakāraṇaṃ kathento cakkavāko sesagāthā abhāsi –

그러자 원앙은 까마귀의 빛깔이 좋지 못한 원인과 자신의 고운 빛깔의 원인을 설명하며 남은 게송들을 읊었다.

75.

75.

‘‘Asuddhabhakkhosi khaṇānupātī, kicchena te labbhati annapānaṃ;

Na tussasī rukkhaphalehi dhaṅka, maṃsāni vā yāni susānamajjhe.

“까마귀여, 너는 부정한 음식을 먹고 틈을 엿보며, 너의 음식과 음료는 고생스럽게 얻어진다. 너는 나무 열매나 공동묘지에 있는 고기들로 만족하지 못하는구나.”

76.

76.

‘‘Yo sāhasena adhigamma bhoge, paribhuñjati dhaṅka khaṇānupātī;

Tato upakkosati naṃ sabhāvo, upakkuṭṭho vaṇṇabalaṃ jahāti.

“틈을 엿보는 까마귀여, 난폭하게 재물을 얻어 즐기는 자는 그 성품이 자신을 비난하게 된다. 비난받는 자는 빛깔과 힘을 잃게 된다.”

77.

77.

‘‘Appampi ce nibbutiṃ bhuñjatī yadi, asāhasena aparūpaghātī;

Balañca vaṇṇo ca tadassa hoti, na hi sabbo āhāramayena vaṇṇo’’ti.

“만일 남을 해치지 않고 난폭하지 않게 적은 양이라도 평온하게 먹는다면, 그에게는 힘과 빛깔이 생긴다. 참으로 모든 빛깔이 음식으로만 이루어지는 것은 아니기 때문이다.”

Tattha asuddhabhakkhosīti tvaṃ thenetvā vañcetvā bhakkhanato asuddhabhakkho asi. Khaṇānupātīti pamādakkhaṇe anupatanasīlo. Kicchena [Pg.498] teti tayā dukkhena annapānaṃ labbhati. Maṃsāni vā yānīti yāni vā susānamajjhe maṃsāni, tehi na tussasi. Tatoti pacchā. Upakkosati naṃ sabhāvoti attāva taṃ puggalaṃ garahi. Upakkuṭṭhoti attanāpi parehipi upakkuṭṭho garahito vippaṭisāritāya vaṇṇañca balañca jahāsi. Nibbutiṃ bhuñjatī yadīti yadi pana paraṃ aviheṭhetvā appakampi dhammaladdhaṃ nibbutibhojanaṃ bhuñjati. Tadassa hotīti tadā assa paṇḍitassa sarīre balañca vaṇṇo ca hoti. Āhāramayenāti nānappakārena āhāreneva. Idaṃ vuttaṃ hoti – bho kāka, vaṇṇo nāmesa catusamuṭṭhāno, so na āhāramatteneva hoti, utucittakammehipi hotiyevāti.

거기서 ‘부정한 음식을 먹는 자(asuddhabhakkhosī)’란 네가 훔치고 속여서 먹기 때문에 부정한 음식을 먹는 자라는 것이다. ‘틈을 엿보는 자(khaṇānupātī)’란 남의 방심한 틈을 노리는 습성이 있는 자를 말한다. ‘고생스럽게 너는(kicchena te)’이란 네가 고통스럽게 음식과 음료를 얻는다는 것이다. ‘고기들이나 혹은 어떤 것(maṃsāni vā yānī)’이란 공동묘지 가운데 있는 고기들이니, 그것들로 만족하지 못한다는 것이다. ‘그 때문에(tato)’란 나중에라는 뜻이다. ‘성품이 그를 비난한다(upakkosati naṃ sabhāvo)’란 자기 자신이 그 사람을 꾸짖는다는 것이다. ‘비난받는(upakkuṭṭho)’이란 자신에게도 타인에게도 비난받고 꾸짖음을 들어서 후회함으로 인해 빛깔과 힘을 잃는다는 것이다. ‘만일 평온하게 먹는다면(nibbutiṃ bhuñjatī yadi)’이란 만일 남을 괴롭히지 않고 법답게 얻은 적은 양의 평온한 음식을 먹는다면 이라는 뜻이다. ‘그에게 생긴다(tadassa hotī)’란 그때 그 현명한 자의 몸에 힘과 빛깔이 생긴다는 것이다. ‘음식으로 이루어진(āhāramayenā)’이란 여러 가지 종류의 음식만으로라는 뜻이다. 이것은 ‘오 까마귀여, 빛깔이라는 것은 네 가지 원인(업, 마음, 기후, 음식)에서 생기는 것이니, 그것은 음식만으로 되는 것이 아니라 기후, 마음, 업으로도 생기는 것이다’라고 말한 것이다.

Evaṃ cakkavāko anekapariyāyena kākaṃ garahi. Kāko harāyitvā ‘‘na mayhaṃ tava vaṇṇena attho, kā kā’’ti vassanto palāyi.

이와 같이 원앙은 여러 가지 방편으로 까마귀를 꾸짖었다. 까마귀는 부끄러워하며 ‘나에게는 너의 빛깔 따위는 필요 없다, 까악까악’ 하며 울면서 달아났다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne lolabhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi. Tadā kāko lolabhikkhu ahosi, cakkavākī rāhulamātā, cakkavāko pana ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 사성제를 밝히신 뒤 자타카를 갈무리하셨다. 사성제 법문이 끝났을 때 탐욕스러운 비구는 아나함과를 성취했다. 그때 까마귀는 탐욕스러운 비구였고, 암원앙은 라훌라의 어머니였으며, 원앙은 바로 나였다.

Cakkavākajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

여덟 번째 원앙 자타카 주석 끝.

[435] 9. Haliddirāgajātakavaṇṇanā

[435] 9. 9. 하릿디라가 자타카(Haliddirāgajātaka) 주석

Sutitikkhanti idaṃ satthā jetavane viharanto thullakumārikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu terasakanipāte cūḷanāradajātake (jā. 1.13.40 ādayo) āvi bhavissati. Atītavatthumhi pana sā kumārikā tassa tāpasakumārassa sīlaṃ bhinditvā attano vase ṭhitabhāvaṃ ñatvā ‘‘imaṃ vañcetvā manussapathaṃ nessāmī’’ti cintetvā ‘‘rūpādikāmaguṇavirahite araññe rakkhitasīlaṃ nāma na mahapphalaṃ hoti, manussapathe rūpādīnaṃ paccupaṭṭhāne mahapphalaṃ hoti, ehi mayā saddhiṃ tattha gantvā sīlaṃ rakkhāhi, kiṃ te araññenā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

'Sutitikkhaṃ'으로 시작하는 이 이야기는 스승께서 제타바나에 머무실 때 성숙한 처녀의 유혹을 인연으로 설하신 것이다. 이 이야기는 제13권(테라사카 니파타) 출라나라다 자타카에서 상세히 밝혀질 것이다. 과거에 그 처녀는 그 젊은 수행자의 계율을 깨뜨려 그가 자신의 수중에 들어오게 되자, '이 자를 속여 인간 세상으로 데려가야겠다'고 생각했다. 그리고 '색(色) 등의 감각적 욕망이 없는 숲에서 계를 지키는 것은 큰 결실이 없다. 인간 세상에서 색(色) 등이 눈앞에 나타날 때 계를 지키는 것이 큰 결실이 있다. 자, 나와 함께 그곳으로 가서 계를 지키자. 숲이 네게 무슨 소용이 있겠느냐?'라고 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

78.

78.

‘‘Sutitikkhaṃ [Pg.499] araññamhi, pantamhi sayanāsane;

Ye ca gāme titikkhanti, te uḷāratarā tayā’’ti.

"숲속의 멀리 떨어진 처소에서는 참기가 매우 쉽지만, 마을에서 참아내는 자들은 그대보다 훨씬 더 수승합니다."

Tattha sutitikkhanti suṭṭhu adhivāsanaṃ. Titikkhantīti sītādīni adhivāsenti.

거기서 '수티틱캉(sutitikkhaṃ)'이란 아주 잘 참아냄을 뜻한다. '티틱칸티(titikkhanti)'란 추위 등을 참아낸다는 뜻이다.

Taṃ sutvā tāpasakumāro ‘‘pitā me araññaṃ gato, tasmiṃ āgate taṃ āpucchitvā gamissāmī’’ti āha. Sā cintesi ‘‘pitā kirassa atthi, sace maṃ so passissati, kājakoṭiyā maṃ pothetvā vināsaṃ pāpessati, mayā paṭhamameva gantabba’’nti. Atha naṃ sā ‘‘tena hi ahaṃ maggasaññaṃ kurumānā paṭhamataraṃ gamissāmi, tvaṃ pacchā āgacchāhī’’ti vatvā agamāsi. So tassā gatakāle neva dārūni āhari, na pānīyaṃ, na paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpesi, kevalaṃ pajjhāyantova nisīdi, pitu āgamanakāle paccuggamanaṃ nākāsi. Atha naṃ pitā ‘‘itthīnaṃ vasaṃ gato eso’’ti ñatvāpi ‘‘kasmā tāta, neva dārūni āhari, na pānīyaṃ, na paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpesi, pajjhāyantoyeva pana nisinnosī’’ti āha. Atha naṃ tāpasakumāro ‘‘tāta, araññe kira rakkhitasīlaṃ nāma na mahapphalaṃ hoti, manussapathe mahapphalaṃ, ahaṃ tattha gantvā sīlaṃ rakkhissāmi, sahāyo me maṃ ‘āgaccheyyāsī’ti vatvā purato gato, ahaṃ teneva saddhiṃ gamissāmi, tattha pana vasantena mayā kataro puriso sevitabbo’’ti pucchanto dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 젊은 수행자는 "아버지가 숲에 가셨으니, 그분이 오시면 허락을 구하고 가겠습니다"라고 말했다. 그녀는 "그에게 아버지가 있구나. 만약 그가 나를 본다면 멜대 끝으로 나를 쳐서 파멸에 이르게 할 것이다. 내가 먼저 떠나야겠다"라고 생각했다. 그리하여 그녀는 그에게 "그러면 제가 길 표시를 해두며 먼저 갈 테니, 당신은 나중에 오십시오"라고 말하고 떠났다. 그녀가 떠난 뒤 그는 땔감도 가져오지 않았고 마실 물도 준비하지 않았으며 쓸 물도 마련하지 않았다. 오직 수심에 잠겨 앉아만 있었고, 아버지가 돌아오실 때 마중도 나가지 않았다. 그러자 아버지는 '이 아이가 여자의 수중에 들어갔구나'라고 알면서도 "얘야, 어찌하여 땔감도 가져오지 않고 마실 물과 쓸 물도 준비하지 않은 채 수심에 잠겨 앉아만 있느냐?"라고 물었다. 그러자 젊은 수행자는 "아버지, 숲에서 지키는 계는 큰 결실이 없고 인간 세상에서 지키는 것이 큰 결실이 있다고 합니다. 저는 그곳에 가서 계를 지키겠습니다. 제 동료가 '오라'고 말하고 앞서 갔으니, 저는 그와 함께 가겠습니다. 그런데 그곳에 살면서 제가 어떤 사람을 사귀어야 합니까?"라고 물으며 두 번째 게송을 읊었다.

79.

79.

‘‘Araññā gāmamāgamma, kiṃsīlaṃ kiṃvataṃ ahaṃ;

Purisaṃ tāta seveyyaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

"숲에서 마을로 가서 저는 어떤 계행과 어떤 서원을 가진 사람을 사귀어야 합니까? 아버지, 제가 여쭈오니 제게 말씀해 주십시오."

Athassa pitā kathento sesagāthā abhāsi –

그러자 그의 아버지가 설명하며 남은 게송들을 읊었다.

80.

80.

‘‘Yo te vissāsaye tāta, vissāsañca khameyya te;

Sussūsī ca titikkhī ca, taṃ bhajehi ito gato.

"얘야, 너를 신뢰하게 하고 너의 신뢰를 받아주는 자, 잘 듣고 잘 참아내는 자, 여기서 떠나거든 그런 사람을 가까이하거라."

81.

81.

‘‘Yassa kāyena vācāya, manasā natthi dukkaṭaṃ;

Urasīva patiṭṭhāya, taṃ bhajehi ito gato.

"몸과 말과 마음으로 지은 잘못이 없는 자, (어머니의) 가슴에 안긴 듯 의지하며, 여기서 떠나거든 그런 사람을 가까이하거라."

82.

82.

‘‘Yo ca dhammena carati, carantopi na maññati;

Visuddhakāriṃ sappaññaṃ, taṃ bhajehi ito gato.

"법에 따라 행하고, 행하면서도 자만하지 않으며, 청정한 일을 행하고 지혜로운 자, 여기서 떠나거든 그런 사람을 가까이하거라."

83.

83.

‘‘Haliddirāgaṃ [Pg.500] kapicittaṃ, purisaṃ rāgavirāginaṃ;

Tādisaṃ tāta mā sevi, nimmanussampi ce siyā.

"울금물로 물들인 듯 변덕스럽고 원숭이 같은 마음을 가졌으며, 금세 사랑했다가 금세 싫증 내는 사람, 아들아, 사람이 아무도 없을지라도 그런 사람은 사귀지 마라."

84.

84.

‘‘Āsīvisaṃva kupitaṃ, mīḷhalittaṃ mahāpathaṃ;

Ārakā parivajjehi, yānīva visamaṃ pathaṃ.

"성난 독사처럼, 오물이 묻은 큰길처럼, 수레가 험난한 길을 피하듯이 멀리서부터 멀리하라."

85.

85.

‘‘Anatthā tāta vaḍḍhanti, bālaṃ accupasevato;

Māssu bālena saṃgacchi, amitteneva sabbadā.

"아들아, 어리석은 자를 지나치게 가까이하면 해로움이 늘어나나니, 언제나 원수와 다름없는 어리석은 자와는 결코 사귀지 마라."

86.

86.

‘‘Taṃ tāhaṃ tāta yācāmi, karassu vacanaṃ mama;

Māssu bālena saṃgacchi, dukkho bālehi saṅgamo’’ti.

"아들아, 내가 너에게 간곡히 부탁하노니 내 말을 따르거라. 어리석은 자와 사귀지 마라. 어리석은 자들과의 사귐은 괴로움일 뿐이다."

Tattha yo te vissāsayeti yo tava vissāseyya. Khameyya teti yo ca tava attani tayā kataṃ vissāsaṃ khameyya. Sussūsī ca titikkhī cāti tava vacanaṃ sussūsāya ceva vacanādhivāsanena ca samannāgato bhaveyyāti attho. Urasīva patiṭṭhāyāti yathā mātu urasi putto patiṭṭhāti, evaṃ patiṭṭhahitvā attano mātaraṃ viya maññamāno taṃ bhajeyyāsīti vadati. Yo ca dhammena caratīti yo tividhena sucaritena dhammena iriyati. Na maññatīti tathā carantopi ‘‘ahaṃ dhammaṃ carāmī’’ti mānaṃ na karoti. Visuddhakārinti visuddhānaṃ dasakusalakammapathānaṃ kārakaṃ.

거기서 '누가 너를 신뢰하게 하는가'란 누가 너를 신뢰하겠는가라는 뜻이다. '너의 신뢰를 받아주는가'란 네가 자신에게 행한 신뢰를 받아주는 사람을 말한다. '잘 듣고 잘 참아내는 자'란 너의 말을 귀담아듣고 그 말을 잘 참아내는 인내를 갖춘 자가 되어야 한다는 뜻이다. '가슴에 안긴 듯 의지하며'란 마치 어머니의 가슴에 아들이 안겨 있는 것처럼, 그렇게 의지하며 자신의 어머니처럼 여기며 그를 가까이해야 한다고 말하는 것이다. '법에 따라 행하는 자'란 세 가지 선행(신·구·의)의 법으로 살아가는 사람이다. '자만하지 않는다'는 것은 그렇게 행하면서도 '나는 법을 행하고 있다'고 자만하지 않는 것이다. '청정한 일을 행하는 자'란 청정한 열 가지 선업의 길을 행하는 사람을 뜻한다.

Rāgavirāginanti rāginañca virāginañca rajjitvā taṃkhaṇaññeva virajjanasabhāvaṃ. Nimmanussampi ce siyāti sacepi sakalajambudīpatalaṃ nimmanussaṃ hoti, soyeva eko manusso tiṭṭhati, tathāpi tādisaṃ mā sevi. Mahāpathanti gūthamakkhitaṃ maggaṃ viya. Yānīvāti yānena gacchanto viya. Visamanti ninnaunnatakhāṇupāsāṇādivisamaṃ. Bālaṃ accupasevatoti bālaṃ appaññaṃ atisevantassa. Sabbadāti tāta, bālena saha saṃvāso nāma amittasaṃvāso viya sabbadā niccakālameva dukkho. Taṃ tāhanti tena kāraṇena taṃ ahaṃ.

'사랑했다가 싫증 내는 자'란 애착을 가졌다가도 그 즉시 싫증을 내는 성품을 가진 자이다. '사람이 아무도 없을지라도'란 설령 온 염부제 땅에 사람이 하나도 없고 오직 그 사람 한 명만 남아 있다 하더라도 그런 사람은 사귀지 말라는 뜻이다. '큰길'이란 오물이 묻은 길과 같다는 의미이다. '수레처럼'이란 수레를 타고 가는 사람처럼이라는 뜻이다. '험난한'이란 높고 낮음과 그루터기, 돌 등이 있는 고르지 못한 길을 말한다. '어리석은 자를 지나치게 가까이하면'이란 지혜 없는 어리석은 자를 너무 깊이 사귀는 자를 뜻한다. '언제나'란 아들아, 어리석은 자와 함께 사는 것은 원수와 함께 사는 것처럼 언제나 항상 괴롭다는 뜻이다. '그 때문에 나는 너에게'란 그러한 이유로 내가 너에게 간곡히 부탁한다는 것이다.

So evaṃ pitarā ovadito ‘‘tāta, ahaṃ manussapathaṃ gantvā tumhādise paṇḍite na labhissāmi, tattha gantuṃ bhāyāmi, idheva tumhākaṃ santike vasissāmī’’ti āha. Athassa bhiyyopi ovādaṃ datvā kasiṇaparikammaṃ [Pg.501] ācikkhi. So na cirasseva abhiññāsamāpattiyo nibbattetvā saddhiṃ pitarā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

그는 이처럼 아버지의 훈계를 듣고 "아버지, 제가 인간 세상에 가서 당신과 같은 현자를 만나지 못할까 봐 그곳에 가기가 두렵습니다. 이곳에서 당신 곁에 머물겠습니다"라고 말했다. 그러자 아버지는 그에게 다시 훈계를 내리고 카시나(kasiṇa) 수행법을 가르쳐 주었다. 그는 머지않아 신통력과 선정의 경지를 성취하여 아버지와 함께 범천의 세상에 태어나게 되었다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.

스승께서는 이 법문을 마치시고 진리를 밝히신 뒤 전생의 이야기를 연결하셨다. 진리 설법이 끝났을 때, 수행에 싫증을 느끼고 번민하던 비구는 수다원과를 얻었다.

Tadā tāpasakumāro ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, kumārikā thullakumārikāva, pitā tāpaso pana ahameva ahosinti.

그때의 수행자 소년은 수행에 싫증 난 비구였고, 처녀는 노처녀였으며, 수행자 아버지는 바로 나였다.

Haliddirāgajātakavaṇṇanā navamā.

아홉 번째 할릿디라가 자타카 주석이 끝났다.

[436] 10. Samuggajātakavaṇṇanā

[436] 10. 사무가 자타카 주석

Kuto nu āgacchathāti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kasmā bhikkhu mātugāmaṃ patthesi, mātugāmo nāmesa asabbho akataññū, pubbe dānavarakkhasā gilitvā kucchinā pariharantāpi mātugāmaṃ rakkhituṃ ekapurisanissitaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu, tvaṃ kathaṃ sakkhissasī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'그대들은 어디서 오는가'라는 이 게송으로 장식된 사무가 자타카는 스승께서 제타바나에 머무실 때 수행에 싫증 난 한 비구를 위해 하신 말씀이다. 스승께서는 '비구여, 그대가 정말 수행에 싫증이 났느냐?'라고 물으셨고, 그 비구가 '그렇습니다, 세존이시여'라고 대답하자, '비구여, 어찌하여 여인을 갈망하느냐? 여인이란 실로 사귀기에 적절하지 않고 은혜를 모르나니, 옛날에 다나바 라카사들도 여인을 삼켜 뱃속에 넣고 다녔음에도 여인을 보호하며 한 남자에게만 충실하게 할 수 없었거늘, 그대가 어찌 그것을 할 수 있겠느냐?'라고 말씀하시며 과거 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāme pahāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā phalāphalena yāpento vihāsi. Tassa paṇṇasālāya avidūre eko dānavarakkhaso vasati. So antarantarā mahāsattaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇāti, aṭaviyaṃ pana manussānaṃ sañcaraṇamagge ṭhatvā āgatāgate manusse gahetvā khādati. Tasmiṃ kāle ekā kāsiraṭṭhe kuladhītā uttamarūpadharā aññatarasmiṃ paccantagāme nivutthā hoti. Tassā ekadivasaṃ mātāpitūnaṃ dassanatthāya gantvā paccāgamanakāle parivāramanusse disvā so dānavo bheravarūpena pakkhandi. Manussā bhītā gahitagahitāvudhāni chaḍḍetvā palāyiṃsu. Dānavo yāne nisinnaṃ abhirūpaṃ mātugāmaṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā taṃ attano guhaṃ netvā bhariyaṃ akāsi. Tato paṭṭhāya sappitelataṇḍulamacchamaṃsādīni ceva madhuraphalāphalāni ca āharitvā taṃ posesi, vatthālaṅkārehi ca naṃ alaṅkaritvā rakkhaṇatthāya ekasmiṃ karaṇḍake pakkhipitvā [Pg.502] karaṇḍakaṃ gilitvā kucchinā pariharati. So ekadivasaṃ nhāyitukāmatāya ekaṃ saraṃ gantvā karaṇḍakaṃ uggilitvā taṃ tato nīharitvā nhāpetvā vilimpetvā alaṅkāretvā ‘‘thokaṃ tava sarīraṃ utuṃ gaṇhāpehī’’ti taṃ karaṇḍakasamīpe ṭhapetvā sayaṃ nhānatitthaṃ otaritvā taṃ anāsaṅkamāno thokaṃ dūraṃ gantvā nhāyi.

옛날 바라나시에서 브라마다타 왕이 다스릴 때, 보살은 욕망을 버리고 히말라야로 들어가 선인으로 출가하였고, 신통력과 선정의 경지를 성취하여 과일을 먹으며 지냈다. 그의 초막 근처에 한 다나바 라카사가 살고 있었다. 그는 때때로 대사를 찾아와 법을 들었으나, 숲의 길목에 서 있다가 오가는 사람들을 잡아먹곤 했다. 그때 카시 왕국의 한 가문의 딸이 빼어난 미모를 가졌는데 어느 변방 마을에 살고 있었다. 어느 날 그녀가 부모님을 뵙고 돌아오는 길에 그녀의 일행을 본 다나바가 무시무시한 모습으로 달려들었다. 사람들은 겁에 질려 들고 있던 무기들을 버리고 도망쳤다. 다나바는 수레에 앉아 있는 아름다운 여인을 보고 마음이 사로잡혀 그녀를 자신의 굴로 데려가 아내로 삼았다. 그때부터 그는 버터, 기름, 쌀, 생선, 고기 등과 달콤한 과일들을 가져와 그녀를 부양했으며, 옷과 장신구로 그녀를 꾸며준 뒤, 그녀를 보호하기 위해 함 속에 넣고 함을 삼켜 뱃속에 넣고 다녔다. 어느 날 그는 목욕을 하고 싶어 연못으로 가서 함을 토해낸 뒤 그녀를 꺼내 목욕시키고 향을 바르고 장식해주며 '잠시 그대의 몸에 바람을 쐬라'고 말하며 함 옆에 그녀를 두고, 자신은 그녀를 의심하지 않은 채 조금 멀리 떨어진 목욕터로 내려가 목욕을 했다.

Tasmiṃ samaye vāyussaputto nāma vijjādharo sannaddhakhaggo ākāsena gacchati. Sā taṃ disvā ‘‘ehī’’ti hatthamuddaṃ akāsi, vijjādharo khippaṃ otari. Atha naṃ sā karaṇḍake pakkhipitvā dānavassa āgamanaṃ olokentī karaṇḍakūpari nisīditvā taṃ āgacchantaṃ disvā tassa attānaṃ dassetvā tasmiṃ karaṇḍakasamīpaṃ asampatteyeva karaṇḍakaṃ vivaritvā anto pavisitvā vijjādharassa upari nipajjitvā attano sāṭakaṃ pārupi. Dānavo āgantvā karaṇḍakaṃ asodhetvā ‘‘mātugāmoyeva me’’ti saññāya karaṇḍakaṃ gilitvā attano guhaṃ gacchanto antarāmagge cintesi ‘‘tāpaso me ciraṃ diṭṭho, ajja tāva naṃ gantvā vandissāmī’’ti. So tassa santikaṃ agamāsi. Tāpasopi naṃ dūratova āgacchantaṃ disvā dvinnaṃ janānaṃ kucchigatabhāvaṃ ñatvā sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

그때 바이유사뿟따라는 이름의 윗자다라(신통력자)가 칼을 차고 허공으로 날아가고 있었다. 그녀가 그를 보고 '오라'고 손짓을 하니, 윗자다라가 즉시 내려왔다. 그러자 그녀는 그를 함 속에 넣고 다나바가 오기를 기다리며 함 옆에 앉아 있다가, 그가 오는 것을 보고는 그에게 자신을 보여주었다. 그가 함 근처에 채 이르기 전에 그녀는 함을 열고 안으로 들어가 윗자다라 위에 누워 자신의 겉옷을 덮었다. 다나바가 와서 함을 확인하지 않고 '나의 여인만이 있구나'라고 생각하며 함을 삼켰다. 자신의 동굴로 가던 중에 길에서 생각하기를 '수행자를 뵌 지 오래되었으니, 오늘은 그에게 가서 경배해야겠다'라고 했다. 그는 수행자에게 다가갔다. 수행자 또한 멀리서 그가 오는 것을 보고 그의 뱃속에 두 사람이 있음을 알고 대화를 나누고자 첫 번째 게송을 읊었다.

87.

87.

‘‘Kuto nu āgacchatha bho tayo janā, svāgatā etha nisīdathāsane;

Kaccittha, bhonto kusalaṃ anāmayaṃ, cirassamabbhāgamanañhi vo idhā’’ti.

"그대들 세 사람이여, 어디서 오는가? 환영하노니, 여기 자리에 앉으라. 그대들이여, 안녕하고 병은 없는가? 이곳에 온 것이 참으로 오랜만이구나."

Tattha bhoti ālapanaṃ. Kaccitthāti kacci hotha bhavatha vijjatha. Bhontoti puna ālapanto āha. Kusalaṃ anāmayanti kacci tumhākaṃ kusalaṃ ārogyaṃ. Cirassamabbhāgamanañhi vo idhāti ajja tumhākaṃ idha abbhāgamanañca ciraṃ jātaṃ.

거기서 '보(bho)'는 부르는 말이다. '깟찟따(kaccittha)'는 '있는가, 존재하는가'라는 뜻이다. '본또(bhonto)'는 다시 부르는 말이다. '꾸살랑 아나마양(kusalaṃ anāmayaṃ)'은 그대들에게 안녕과 건강이 있는가를 묻는 것이다. '찌랏삼압바가마난히 워 이다(cirassamabbhāgamanañhi vo idha)'는 오늘 그대들이 이곳에 온 것이 오랜만이 되었다는 뜻이다.

Taṃ sutvā dānavo ‘‘ahaṃ imassa tāpasassa santikaṃ ekakova āgato, ayañca tāpaso ‘tayo janā’ti vadati, kiṃ nāmesa katheti, kiṃ nu kho sabhāvaṃ ñatvā katheti, udāhu ummattako hutvā vilapatī’’ti cintetvā tāpasaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā tena saddhiṃ sallapanto dutiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 다나바는 '나는 이 수행자에게 혼자 왔는데, 이 수행자는 "세 사람"이라고 말하는구나. 그는 어째서 이런 말을 하는가? 실상을 알고 말하는 것인가, 아니면 미쳐서 헛소리를 하는 것인가?'라고 생각했다. 그는 수행자에게 다가가 경배하고 한편에 앉아 그와 대화를 나누고자 두 번째 게송을 읊었다.

88.

88.

‘‘Ahameva [Pg.503] eko idha majja patto, na cāpi me dutiyo koci vijjati;

Kimeva sandhāya te bhāsitaṃ ise, kuto nu āgacchatha bho tayo janā’’ti.

"오늘 이곳에 온 것은 오직 저 혼자뿐이며, 제게 두 번째 사람은 아무도 없습니다. 성자시여, 무엇을 염두에 두고 말씀하신 것입니까? 그대들 세 사람이여, 어디서 오는가라고 말입니다."

Tattha idha majjāti idha ajja. Kimeva sandhāya te bhāsitaṃ iseti bhante, isi kiṃ nāmetaṃ sandhāya tayā bhāsitaṃ, pākaṭaṃ tāva me katvā kathehīti.

거기서 '이다 맛자(idha majjā)'는 '여기 오늘'이라는 뜻이다. '끼메와 산다야 떼 바시땅 이세(kimeva sandhāya te bhāsitaṃ ise)'는 "존자시여, 성자시여, 당신께서 무엇을 염두에 두고 그렇게 말씀하신 것입니까? 저에게 분명하게 밝혀서 말씀해 주십시오"라는 뜻이다.

Tāpaso ‘‘ekaṃsenevāvuso sotukāmosī’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘tena hi suṇāhī’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –

수행자가 "그대는 정말로 듣고 싶은가?"라고 묻자, 그가 "예, 존자시여"라고 대답했다. 그러자 "그렇다면 들으라"고 하며 세 번째 게송을 읊었다.

89.

89.

‘‘Tuvañca eko bhariyā ca te piyā, samuggapakkhittanikiṇṇamantare;

Sā rakkhitā kucchigatāva te sadā, vāyussaputtena sahā tahiṃ ratā’’ti.

"그대 혼자와, 상자 안에 넣어둔 그대의 사랑하는 아내가 있으니, 그녀는 항상 그대의 뱃속에서 보호받고 있지만, 그곳에서 바이유사뿟따와 함께 즐기고 있노라."

Tattha tuvañca ekoti paṭhamaṃ tāva tvaṃ eko jano. Pakkhittanikiṇṇamantareti pakkhittānikiṇṇaantare taṃ tattha bhariyaṃ rakkhitukāmena sadā tayā samugge pakkhittā saddhiṃ samuggena nikiṇṇā antare, antokucchiyaṃ ṭhapitāti attho. Vāyussaputtena sahāti evaṃnāmakena vijjādharena saddhiṃ. Tahiṃ ratāti tattha tava antokucchiyaññeva kilesaratiyā ratā. So dāni tvaṃ mātugāmaṃ ‘‘ekaṃ purisanissitaṃ karissāmī’’ti kucchināpi pariharanto tassā jāraṃ ukkhipitvā carasīti.

여기서 '뚜완짜 에꼬(tuvañca eko)'는 먼저 그대 한 사람을 말한다. '빡낏따니낀나만따레(pakkhittanikiṇṇamantare)'는 그 아내를 보호하고자 하는 마음으로 항상 그대가 상자에 넣어 상자와 함께 뱃속에 갈무리해 둔 것을 의미한다. '바이유삽뿟떼나 사하(vāyussaputtena sahā)'는 그런 이름을 가진 윗자다라와 함께라는 뜻이다. '따힝 라따(tahiṃ ratā)'는 그대의 뱃속 바로 그곳에서 번뇌의 즐거움에 빠져 있다는 뜻이다. 즉, 그대는 지금 "여자를 한 남자에게만 매이게 하리라"고 생각하며 뱃속에 넣고 다니지만, 그녀의 정부(情夫)를 함께 짊어지고 다니는 꼴이라는 말이다.

Taṃ sutvā dānavo ‘‘vijjādharā nāma bahumāyā honti, sacassa khaggo hatthagato bhavissati, kucchiṃ me phāletvāpi palāyissatī’’ti bhītatasito hutvā khippaṃ karaṇḍakaṃ uggilitvā purato ṭhapesi. Satthā abhisambuddho hutvā taṃ pavattiṃ pakāsento catutthaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 다나와는 '윗자다라들은 온갖 마술에 능하다. 만약 그의 손에 칼이 있다면 내 배를 가르고라도 도망칠 것이다'라고 생각하며 공포에 질려 즉시 상자를 토해내어 앞에 놓았다. 부처님께서는 온전한 깨달음을 얻으신 분으로서 그 상황을 밝히시며 네 번째 게송을 읊으셨다.

90.

90.

‘‘Saṃviggarūpo [Pg.504] isinā viyākato, so dānavo tattha samuggamuggili;

Addakkhi bhariyaṃ sucimāladhāriniṃ, vāyussaputtena sahā tahiṃ rata’’nti.

"성자의 설명을 듣고 두려움에 휩싸인 그 다나와는 거기서 상자를 토해냈다. 그는 깨끗한 꽃다발을 걸고 거기서 바이유사뿟따와 함께 즐기고 있는 아내를 보았다."

Tattha addakkhīti so karaṇḍakaṃ vivaritvā addasa.

여기서 '앗닥키(addakkhi)'는 그가 상자를 열고 보았다는 뜻이다.

Karaṇḍake pana vivaṭamatteyeva vijjādharo vijjaṃ jappitvā khaggaṃ gahetvā ākāsaṃ pakkhandi. Taṃ disvā dānavo mahāsattassa tussitvā thutipubbaṅgamā sesagāthā abhāsi –

상자가 열리자마자 윗자다라는 주문을 외우고 칼을 든 채 허공으로 솟구쳐 올랐다. 그것을 보고 다나와는 대사(보살)에게 감동하여 찬탄을 시작으로 나머지 게송들을 읊었다.

91.

91.

‘‘Sudiṭṭharūpamuggatapānuvattinā, hīnā narā ye pamadāvasaṃ gatā;

Yathā have pāṇarivettha rakkhitā, duṭṭhā mayī aññamabhippamodayi.

"높은 고행을 닦으신 분이여, 실상이 잘 보였습니다. 여인의 지배를 받는 남자들은 비천합니다. 참으로 여기서 제 생명처럼 보호받았음에도, 사악한 그녀는 저를 배신하고 다른 이를 즐겁게 하였습니다."

92.

92.

‘‘Divā ca ratto ca mayā upaṭṭhitā, tapassinā jotirivā vane vasaṃ;

Sā dhammamukkamma adhammamācari, akiriyarūpo pamadāhi santhavo.

"숲에 사는 고행자가 불을 받들 듯, 밤낮으로 그녀는 저의 시봉을 받았습니다. 그러나 그녀는 법을 어기고 비법을 행하였으니, 여인들과 친밀하게 지내는 것은 해서는 안 될 일입니다."

93.

93.

‘‘Sarīramajjhamhi ṭhitāti maññahaṃ, mayhaṃ ayanti asatiṃ asaññataṃ;

Sā dhammamukkamma adhammamācari, akiriyarūpo pamadāhi santhavo.

"그녀가 내 몸 한가운데 머물고 있으니 그녀는 나의 것이라 생각했으나, 그녀는 마음도 없고 자제력도 없었습니다. 그녀는 법을 어기고 비법을 행하였으니, 여인들과 친밀하게 지내는 것은 해서는 안 될 일입니다."

94.

94.

‘‘Surakkhitaṃ meti kathaṃ nu vissase, anekacittāsu na hatthi rakkhaṇā;

Etā hi pātālapapātasannibhā, etthappamatto byasanaṃ nigacchati.

"'그녀는 잘 보호되고 있다'고 어찌 믿을 수 있겠습니까? 마음이 여러 갈래인 자들에게는 보호란 결코 있을 수 없습니다. 그녀들은 참으로 바닥 없는 낭떠러지와 같으니, 거기서 방일한 자는 파멸에 이릅니다."

95.

95.

‘‘Tasmā hi te sukhino vītasokā, ye mātugāmehi caranti nissaṭā;

Etaṃ sivaṃ uttamamābhipatthayaṃ, na mātugāmehi kareyya santhava’’nti.

"그러므로 여인들에게서 벗어나 사는 이들이 행복하고 슬픔이 없습니다. 지고한 평안을 갈구한다면 여인들과 친밀하게 지내지 말아야 합니다."

Tattha [Pg.505] sudiṭṭharūpamuggatapānuvattināti bhante, isi uggatapānuvattinā tayā sudiṭṭharūpaṃ idaṃ kāraṇaṃ. Hīnāti nīcā. Yathā have pāṇarivettha rakkhitāti ayaṃ mayā attano pāṇā viya ettha antokucchiyaṃ pariharantena rakkhitā. Duṭṭhā mayīti idāni mayi mittadubbhikammaṃ katvā duṭṭhā aññaṃ purisaṃ abhippamodati. Jotirivā vane vasanti vane vasantena tapassinā aggi viya mayā upaṭṭhitā paricaritā. Sā dhammamukkammāti sā esā dhammaṃ okkamitvā atikkamitvā. Akiriyarūpoti akattabbarūpo. Sarīramajjhamhi ṭhitāti maññahaṃ, mayhaṃ ayanti asatiṃ asaññatanti imaṃ asatiṃ asappurisadhammasamannāgataṃ asaññataṃ dussīlaṃ ‘‘mayhaṃ sarīramajjhamhi ṭhitā’’ti ca ‘‘mayhaṃ aya’’nti ca maññāmi.

여기서 '수딧따루빰욱가따빠누왓띠나(sudiṭṭharūpamuggatapānuvattinā)'는 "성자시여, 고귀한 고행을 닦으시는 당신에 의해 이 사실이 잘 관찰되었습니다"라는 뜻이다. '히나(hīnā)'는 비천하다는 뜻이다. '야따 하웨 빠나리웨따 락끼따(yathā have pāṇarivettha rakkhitā)'는 그녀가 나의 뱃속에서 보호받으며 내 생명처럼 아낌을 받았다는 뜻이다. '둣따 마이(duṭṭhā mayī)'는 이제 나에게 배신행위를 하여 사악해진 그녀가 다른 남자를 즐겁게 한다는 뜻이다. '조띠리와 와네 와상(jotirivā vane vasaṃ)'은 숲에 사는 고행자가 불을 받들 듯이 내가 그녀를 시봉하고 돌보았다는 뜻이다. '사 담맘욱깜마(sā dhammamukkammā)'는 그녀가 법을 어기고 넘어섰다는 뜻이다. '아끼리야루뽀(akiriyarūpo)'는 해서는 안 될 일이라는 뜻이다. '사리라맛잠히 티따띠 마냐항, 마이랑 아얀띠 아사띵 아상야땅(sarīramajjhamhi ṭhitāti maññahaṃ, mayhaṃ ayanti asatiṃ asaññataṃ)'은 사악한 법에 물들고 자제력이 없는 이 부도덕한 여인을 "내 몸 한가운데 머물고 있다"거나 "나의 것"이라고 생각했다는 뜻이다.

Surakkhitaṃ meti kathaṃ nu vissaseti ayaṃ mayā surakkhitāti kathaṃ paṇḍito vissāseyya, yatra hi nāma mādisopi antokucchiyaṃ rakkhanto rakkhituṃ nāsakkhi. Pātālapapātasannibhāti lokassādena duppūraṇīyattā mahāsamudde pātālasaṅkhātena papātena sadisā. Etthappamattoti etāsu evarūpāsu nigguṇāsu pamatto puriso mahābyasanaṃ pāpuṇāti. Tasmā hīti yasmā mātugāmavasaṃ gatā mahāvināsaṃ pāpuṇanti, tasmā ye mātugāmehi nissaṭā hutvā caranti, te sukhino. Etaṃ sivanti yadetaṃ mātugāmato nissaṭānaṃ visaṃsaṭṭhānaṃ caraṇaṃ, etaṃ jhānasukhameva sivaṃ khemaṃ uttamaṃ abhipatthetabbaṃ, etaṃ patthayamāno mātugāmehi saddhiṃ santhavaṃ na kareyyāti.

어떻게 '잘 보호했다'고 믿겠는가? 지혜로운 이가 어떻게 '이 여인은 내가 잘 보호했다'고 믿겠는가? 나 같은 자조차도 뱃속에 넣고 보호했으나 보호할 수 없었거늘. '파탈라의 낭떠러지와 같다'는 것은 세상의 감각적 쾌락으로는 채우기 어려우므로 대해의 파탈라라 불리는 낭떠러지와 같다는 뜻이다. '여기서 방일한 자'란 이와 같이 덕 없는 여인들에게 방일한 사람은 큰 재앙을 당하게 된다는 뜻이다. '그러므로'란 여인의 지배하에 들어간 자들은 큰 파멸을 당하기 때문이며, 그러므로 여인들로부터 벗어나 유행하는 이들은 행복하다. '이것이 안온함이다'라는 것은 여인들로부터 벗어나 섞이지 않고 유행하는 이것, 이 선정의 즐거움이야말로 안온함이고 안전함이며 최상의 것이니 갈구해야 한다는 뜻이다. 이것을 갈구하는 자는 여인들과 친교를 맺지 말아야 한다.

Evañca pana vatvā dānavo mahāsattassa pādesu nipatitvā ‘‘bhante, tumhe nissāya mayā jīvitaṃ laddhaṃ, ahaṃ imāya pāpadhammāya vijjādharena mārāpito’’ti mahāsattaṃ abhitthavi. Sopissa dhammaṃ desetvā ‘‘imissā mā kiñci pāpaṃ akāsi, sīlāni gaṇhāhī’’ti taṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Dānavo ‘‘ahaṃ kucchinā pariharantopi taṃ rakkhituṃ na sakkomi, añño ko rakkhissatī’’ti taṃ uyyojetvā attano araññameva agamāsi.

이렇게 말하고 나서 다나와(아수라)는 대성자의 발아래 엎드려 '존자시여, 당신 덕분에 제가 생명을 얻었습니다. 저는 저 악한 성품의 여인 때문에 위자다라(신통수행자)에게 죽임을 당할 뻔했습니다'라고 대성자를 찬탄했다. 대성자 또한 그에게 법을 설하며 '이 여인에게 어떤 악도 행하지 말고 계를 수지하라'고 하여 그를 오계에 머물게 했다. 다나와는 '나는 뱃속에 넣고 다녔음에도 그녀를 보호할 수 없었는데, 다른 누가 보호하겠는가'라고 하며 그녀를 보내고 자신의 숲으로 돌아갔다.

Satthā [Pg.506] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā dibbacakkhukatāpaso ahameva ahosinti.

스승께서는 이 법문을 마치고 진리를 선포하신 뒤 자타카(본생담)를 결합하셨다. 진리 설법의 끝에 번민하던 비구는 예류과에 머물렀다. 그때의 천안통을 가진 고행자는 바로 나였다.

Samuggajātakavaṇṇanā dasamā.

사묵가 자타카(함 본생담) 주해, 열 번째.

[437] 11. Pūtimaṃsajātakavaṇṇanā

[437] 11. 뿌티망사 자타카(썩은 고기 본생담) 주해

Na kho me ruccatīti idaṃ satthā jetavane viharanto indriyaasaṃvaraṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye bahū bhikkhū indriyesu aguttadvārā ahesuṃ. Satthā ‘‘ime bhikkhū ovadituṃ vaṭṭatī’’ti ānandattherassa vatvā aniyamavasena bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā alaṅkatapallaṅkavaramajjhagato bhikkhū āmantetvā ‘‘na, bhikkhave, bhikkhunā nāma rūpādīsu subhanimittavasena nimittaṃ gahetuṃ vaṭṭati, sace hi tasmiṃ samaye kālaṃ karoti, nirayādīsu nibbattati, tasmā rūpādīsu subhanimittaṃ mā gaṇhatha. Bhikkhunā nāma rūpādigocarena na bhavitabbaṃ, rūpādigocarā hi diṭṭheva dhamme mahāvināsaṃ pāpuṇanti, tasmā varaṃ, bhikkhave, tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭha’’nti vitthāretvā ‘‘tumhākaṃ rūpaṃ olokanakālopi atthi anolokanakālopi. Olokanakāle subhavasena anoloketvā asubhavaseneva olokeyyātha, evaṃ attano gocarā na parihāyissatha. Ko pana tumhākaṃ gocaroti? Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, nava lokuttaradhammā. Etasmiñhi vo gocare carantānaṃ na lacchati māro otāraṃ, sace pana kilesavasikā hutvā subhanimittavasena olokessatha, pūtimaṃsasiṅgālo viya attano gocarā parihāyissathā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

'나에게는 참으로 마음에 들지 않는다'라는 이 법문은 스승께서 제타와나에 머무실 때 감관을 단속하지 않음에 관하여 말씀하신 것이다. 한때 많은 비구들이 감관의 문을 수호하지 않았다. 스승께서는 '이 비구들을 훈계해야겠다'고 아난다 장로에게 말씀하시고, 특정 대상을 정하지 않고 비구 승가를 소집하여 장엄된 보좌의 중앙에 앉으신 뒤 비구들을 부르셨다. '비구들이여, 비구라고 하는 자는 형색 등에 대하여 아름다운 표상(淨相)으로 그 표상을 취해서는 안 된다. 만일 그때 죽는다면 지옥 등에 태어날 것이니, 그러므로 형색 등에 대하여 아름다운 표상을 취하지 말라. 비구는 형색 등을 대상으로 삼아서는 안 된다. 형색 등을 대상으로 삼는 자들은 현세에서 큰 파멸에 이르기 때문이다. 그러므로 비구들이여, 차라리 타오르고 불붙고 불꽃이 된 뜨거운 쇠꼬챙이로 안근(눈)을 지지는 것이 낫다'라고 상세히 말씀하시고, '그대들에게는 형색을 볼 때도 있고 보지 않을 때도 있다. 볼 때에도 아름다운 모습으로 보지 말고 오직 추한 모습(不淨)으로 보아라. 그렇게 하면 자신의 영역(고초)을 잃지 않을 것이다. 그렇다면 무엇이 그대들의 영역인가? 사념처, 사정근, 사신족, 성스러운 팔정도, 아홉 가지 출세간법이다. 그대들이 이 영역에서 수행한다면 마라가 틈을 얻지 못할 것이다. 그러나 만일 번뇌의 지배를 받아 아름다운 표상으로 바라본다면, 뿌티망사 여우처럼 자신의 영역을 잃게 될 것이다'라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente himavantapadese araññāyatane pabbataguhāyaṃ anekasatā eḷakā vasanti. Tesaṃ vasanaṭṭhānato avidūre ekissā guhāya pūtimaṃso nāma siṅgālo veṇiyā nāma bhariyāya saddhiṃ vasati. So ekadivasaṃ bhariyāya saddhiṃ vicaranto [Pg.507] te eḷake disvā ‘‘ekena upāyena imesaṃ maṃsaṃ khādituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā upāyena ekekaṃ eḷakaṃ māresi. Te ubhopi eḷakamaṃsaṃ khādantā thāmasampannā thūlasarīrā ahesuṃ. Anupubbena eḷakā parikkhayaṃ agamaṃsu. Tesaṃ antare meṇḍamātā nāma ekā eḷikā byattā ahosi upāyakusalā. Siṅgālo taṃ māretuṃ asakkonto ekadivasaṃ bhariyāya saddhiṃ sammantento ‘‘bhadde, eḷakā khīṇā, imaṃ eḷikaṃ ekena upāyena khādituṃ vaṭṭati, ayaṃ panettha upāyo, tvaṃ ekikāva gantvā etāya saddhiṃ sakhī hohi, atha te tāya saddhiṃ vissāse uppanne ahaṃ matālayaṃ karitvā nipajjissāmi, tvaṃ etaṃ upasaṅkamitvā ‘eḷike sāmiko me mato, ahañca anāthā, ṭhapetvā taṃ añño me ñātako natthi, ehi roditvā kanditvā tassa sarīrakiccaṃ karissāmā’ti vatvā taṃ gahetvā āgaccheyyāsi, atha naṃ ahaṃ uppatitvā gīvāya ḍaṃsitvā māressāmī’’ti āha.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 통치할 때, 히말라야 지방 산림 지대의 산굴에 수백 마리의 양들이 살고 있었다. 그들이 사는 곳에서 멀지 않은 한 굴에 뿌티망사라는 이름의 여우가 웨니라는 이름의 아내와 함께 살고 있었다. 그는 어느 날 아내와 함께 돌아다니다가 그 양들을 보고 '어떤 방편으로 저 양들의 고기를 먹어야겠다'고 생각하여, 꾀를 내어 한 마리씩 양을 죽였다. 그들 부부 여우는 양고기를 먹으며 힘이 세지고 몸이 살쪘다. 점차 양들이 다 사라졌다. 그들 중에 멘다마타라는 이름의 암양 한 마리가 있었는데, 그녀는 현명하고 방편에 능숙했다. 여우는 그녀를 죽일 수 없자 어느 날 아내와 상의했다. '여보, 양들이 다 떨어졌소. 저 멘다마타라는 암양을 한 가지 방편으로 잡아먹어야겠소. 여기 그 방편이 있소. 당신이 혼자 가서 그녀와 친구가 되시오. 당신이 그녀와 친해지면 나는 죽은 척하고 누워 있을 테니, 당신은 그녀에게 가서 "친구 멘다마타여, 내 남편이 죽었소. 나는 의지할 곳이 없게 되었고 당신 외에는 친척이 없으니, 와서 함께 울고 슬퍼하며 남편의 장례를 치러주자"라고 말해서 그녀를 데리고 오시오. 그러면 내가 뛰어올라 목을 물어 죽이겠소'라고 말했다.

Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tāya saddhiṃ sakhibhāvaṃ katvā vissāse uppanne eḷikaṃ tathā avoca. Eḷikā ‘‘āḷi siṅgāli tava sāmikena sabbe mama ñātakā khāditā, bhāyāmi na sakkomi gantu’’nti āha. ‘‘Āḷi, mā bhāyi, matako kiṃ karissatī’’ti? ‘‘Kharamanto te sāmiko, bhāyāmevāha’’nti sā evaṃ vatvāpi tāya punappunaṃ yāciyamānā ‘‘addhā mato bhavissatī’’ti sampaṭicchitvā tāya saddhiṃ pāyāsi. Gacchantī pana ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti tasmiṃ āsaṅkāya siṅgāliṃ purato katvā siṅgālaṃ pariggaṇhantīyeva gacchati. Siṅgālo tāsaṃ padasaddaṃ sutvā ‘‘āgatā nu kho eḷikā’’ti sīsaṃ ukkhipitvā akkhīni parivattetvā olokesi. Eḷikā taṃ tathā karontaṃ disvā ‘‘ayaṃ pāpadhammo maṃ vañcetvā māretukāmo matālayaṃ dassetvā nipanno’’ti nivattitvā palāyantī siṅgāliyā ‘‘kasmā palāyasī’’ti vutte taṃ kāraṇaṃ kathentī paṭhamaṃ gāthamāha –

아내 여우는 '알겠습니다'라고 대답하고 그녀와 친구 관계를 맺어 친해진 뒤 암양에게 남편이 시킨 대로 말했다. 암양은 '친구 여우여, 당신 남편이 내 친척들을 모두 잡아먹었소. 나는 무서워서 갈 수가 없소'라고 말했다. 아내 여우가 '친구여, 두려워 마시오. 죽은 자가 당신에게 무엇을 하겠소?'라고 하자, 암양은 '당신 남편은 매우 사나운 꾀를 가지고 있으니 나는 여전히 두려워요'라고 말했다. 그녀는 이렇게 말했음에도 아내 여우가 거듭 요청하자 '정말로 죽었을 것이다'라고 생각하고 그녀와 함께 길을 떠났다. 그러나 가면서 '어떤 일이 생길지 누가 알겠는가'라며 그 여우를 의심하여 아내 여우를 앞세우고 여우의 상태를 살피며 갔다. 여우는 그들의 발소리를 듣고 '암양이 왔는가' 하며 머리를 치켜들고 눈을 굴리며 살펴보았다. 암양은 그가 그렇게 하는 것을 보고 '이 악한 성질을 가진 여우가 나를 속여 죽이려고 죽은 척 누워 있구나' 하고 돌아서서 도망쳤다. 아내 여우가 '친구여, 왜 돌아가느냐'고 묻자, 그 이유를 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

96.

96.

‘‘Na kho me ruccati āḷi, pūtimaṃsassa pekkhanā;

Etādisā sakhārasmā, ārakā parivajjaye’’ti.

친구여, 뿌티망사 여우가 훔쳐보는 것이 내게는 참으로 마음에 들지 않소. 이와 같은 친구로부터는 멀리 떨어져 피해야 하오.

Tattha [Pg.508] āḷīti ālapanaṃ, sakhi sahāyiketi attho. Etādisā sakhārasmāti evarūpā sahāyakā apakkamitvā taṃ sahāyakaṃ ārakā parivajjeyyāti attho.

여기서 '알리(āḷi)'란 부르는 말로, 친구나 동료라는 뜻이다. '이와 같은 친구로부터'란 이와 같은 부류의 친구는 멀리하고 그 동료로부터 멀리 떨어져 피해야 한다는 뜻이다.

Evañca pana vatvā sā nivattitvā attano vasanaṭṭhānameva gatā. Siṅgālī taṃ nivattetuṃ asakkontī tassā kujjhitvā attano sāmikasseva santikaṃ gantvā pajjhāyamānā nisīdi. Atha naṃ siṅgālo garahanto dutiyaṃ gāthamāha –

이와 같이 말하고 그 암양은 곧장 자기가 사는 곳으로 돌아가 버렸다. 아내 여우는 암양을 되돌릴 수 없게 되자 그녀에게 화를 내며 자기 남편에게로 가서 시무룩하게 앉아 있었다. 그때 수여우가 아내 여우를 비난하며 두 번째 게송을 읊었다.

97.

97.

‘‘Ummattikā ayaṃ veṇī, vaṇṇeti patino sakhiṃ;

Pajjhāyi paṭigacchantiṃ, āgataṃ meṇḍamātara’’nti.

“이 웨니는 미쳤구나. 남편 앞에서 친구를 칭찬하더니, 이제는 돌아가는 멘다마타 암양을 보며 슬퍼하고 있구나.”

Tattha veṇīti tassā nāmaṃ. Vaṇṇeti patino sakhinti paṭhamameva attano sakhiṃ eḷikaṃ ‘‘mayi sinehā vissāsikā āgamissati no santikaṃ, matālayaṃ karohī’’ti patino santike vaṇṇeti. Atha naṃ sā idāni āgataṃ mama santikaṃ anāgantvāva paṭigacchantiṃ meṇḍamātaraṃ pajjhāyati anusocatīti.

여기서 '웨니'는 아내 여우의 이름이다. '남편 앞에서 친구를 칭찬한다'는 것은 처음에 자기 친구인 암양에 대해 '그녀가 나를 사랑하고 신뢰하여 우리에게 올 것이니, 당신은 죽은 척하시오'라고 남편에게 칭찬한 것을 말한다. '돌아가는 멘다마타를 보며 슬퍼한다'는 것은 이제 자기에게 오지 않고 되돌아가는 그 멘다마타 암양을 보며 후회하고 근심한다는 뜻이다.

Taṃ sutvā siṅgālī tatiyaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 아내 여우는 세 번째 게송을 읊었다.

98.

98.

‘‘Tvaṃ khosi samma ummatto, dummedho avicakkhaṇo;

Yo tvaṃ matālayaṃ katvā, akālena vipekkhasī’’ti.

“벗이여, 그대야말로 참으로 미쳤고, 지혜가 없으며, 분별력이 없구려. 죽은 시늉을 하고서 때가 아닌데 엿보고 있으니 말이오.”

Tattha avicakkhaṇoti vicāraṇapaññārahito. Akālena vipekkhasīti eḷikāya attano santikaṃ anāgatāyeva olokesīti attho.

여기서 ‘분별력이 없다’는 것은 사유하는 지혜가 없다는 뜻이다. ‘때가 아닌데 엿본다’는 것은 염소가 아직 자기 곁에 오지도 않았는데 쳐다보았다는 뜻이다.

99.

99.

‘‘Na akāle vipekkhayya, kāle pekkheyya paṇḍito;

Pūtimaṃsova pajjhāyi, yo akāle vipekkhatī’’ti. – ayaṃ abhisambuddhagāthā;

“현자는 때가 아닐 때 보지 말고, 때가 되었을 때 보아야 한다. 때가 아닐 때 보는 자는 푸티맘사(Pūtimaṃsa)처럼 슬퍼하게 되리라.” — 이것은 성불하신 뒤에 읊으신 게송이다.

Tattha akāleti kāmaguṇe ārabbha subhavasena cittuppādakāle. Ayañhi bhikkhuno rūpaṃ oloketuṃ akālo nāma. Kāleti asubhavasena anussativasena kasiṇavasena vā rūpaggahaṇakāle. Ayañhi [Pg.509] bhikkhuno rūpaṃ oloketuṃ kālo nāma. Tattha akāle sārattakāle rūpaṃ olokentā mahāvināsaṃ pāpuṇantīti haritacajātakalomasakassapajātakādīhi dīpetabbaṃ. Kāle asubhavasena olokentā arahatte patiṭṭhahantīti asubhakammikatissattheravatthunā kathetabbaṃ. Pūtimaṃsova pajjhāyīti bhikkhave, yathā pūtimaṃsasiṅgālo akāle eḷikaṃ oloketvā attano gocarā parihīno pajjhāyati, evaṃ bhikkhu akāle subhavasena rūpaṃ oloketvā satipaṭṭhānādigocarā parihīno diṭṭhadhamme samparāyepi socati pajjhāyati kilamatīti.

여기서 ‘때가 아닐 때’란 감각적 욕망에 관하여 아름답다는 생각(정상淨相)으로 마음이 일어날 때를 말한다. 이것은 비구가 형상을 보는 데 있어 ‘때가 아님’이라 한다. ‘때가 되었을 때’란 부정(不淨)한 관점이나 수념(隨念)이나 카시나(kasiṇa)의 관점으로 형상을 취할 때를 말한다. 이것은 비구가 형상을 보는 데 있어 ‘때가 됨’이라 한다. 거기서 때가 아닐 때, 즉 탐착할 때 형상을 보는 자들은 큰 파멸에 이르게 된다는 것은 하리타차 자타카(Haritacajātaka)나 로마사캇사파 자타카(Lomasakassapajātaka) 등을 통해 밝혀져야 한다. 때가 되었을 때, 즉 부정관으로 보는 자들은 아라한과에 머문다는 것은 부정업(不淨業)을 닦은 팃사 장로(Tissatthera)의 일화로 설명되어야 한다. ‘푸티맘사처럼 슬퍼한다’는 것은 비구들이여, 마치 푸티맘사라는 수여우가 때가 아닐 때 염소를 엿보다가 자신의 먹잇감을 놓치고 슬퍼하듯이, 비구가 때가 아닐 때 아름답다는 생각으로 형상을 보다가 사념처 등의 수행 대상을 놓치고 현세와 내세에서 후회하고 슬퍼하며 괴로워한다는 뜻이다.

Veṇīpi kho siṅgālī pūtimaṃsaṃ assāsetvā ‘‘sāmi, mā cintesi, ahaṃ taṃ punapi upāyena ānessāmi, tvaṃ āgatakāle appamatto gaṇheyyāsī’’ti vatvā tassā santikaṃ gantvā ‘‘āḷi, tava āgatakāleyeva no attho jāto, tava āgatakālasmiṃyeva hi me sāmiko satiṃ paṭilabhi, idāni jīvati, ehi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karohī’’ti vatvā pañcamaṃ gāthamāha –

암여우 베니도 푸티맘사를 위로하며 “여보, 걱정 마세요. 제가 다시 방책을 써서 그녀를 데려올 테니, 당신은 그녀가 올 때 방심하지 말고 잡으세요”라고 말하고 그녀에게 가서 “친구여, 네가 오니 바로 우리의 목적이 이루어졌다. 네가 오자마자 내 남편이 정신을 차렸고 이제 살아났다. 이리 와서 그와 함께 환담을 나누자”라고 말하며 다섯 번째 게송을 읊었다.

100.

100.

‘‘Piyaṃ kho āḷi me hotu, puṇṇapattaṃ dadāhi me;

Pati sañjīvito mayhaṃ, eyyāsi piyapucchikā’’ti.

“친구여, 내게 기쁜 일이 생기게 해다오. (기쁜 소식의 보답으로) 가득 찬 그릇을 내게 다오. 내 남편이 살아났으니, 그대는 사랑스러운 문안객이 되어 오려무나.”

Tattha puṇṇapattaṃ dadāhi meti piyakkhānaṃ akkhāyikā mayhaṃ tuṭṭhidānaṃ dehi. Pati sañjīvito mayhanti mama sāmiko sañjīvito uṭṭhito arogoti attho. Eyyāsīti mayā saddhiṃ āgaccha.

여기서 ‘내게 가득 찬 그릇을 다오’란 기쁜 소식을 전한 나에게 기쁨의 보답을 달라는 뜻이다. ‘내 남편이 살아났다’는 것은 내 남편이 살아나서 일어났으며 병이 없다는 뜻이다. ‘오려무나’란 나와 함께 가자는 뜻이다.

Eḷikā ‘‘ayaṃ pāpadhammā maṃ vañcetukāmā, ayuttaṃ kho pana paṭipakkhakaraṇaṃ, upāyeneva naṃ vañcessāmī’’ti cintetvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –

염소는 ‘이 악한 자가 나를 속이려 하는구나. 적대적으로 대하는 것은 옳지 않으니, 방책으로 그녀를 속여야겠다’라고 생각하며 여섯 번째 게송을 읊었다.

101.

101.

‘‘Piyaṃ kho āḷi te hotu, puṇṇapattaṃ dadāmi te;

Mahatā parivārena, essaṃ kayirāhi bhojana’’nti.

“친구여, 그대에게 기쁜 일이 생기게 하리라. 그대에게 가득 찬 그릇을 주리라. 내가 큰 무리를 거느리고 갈 것이니 식사를 준비해 두어라.”

Tattha essanti āgamissāmi. Āgacchamānā ca attano ārakkhaṃ katvā mahantena parivārena āgamissāmīti.

여기서 ‘갈 것이니’란 가겠다는 뜻이다. 오면서 자신을 보호하기 위해 큰 무리를 거느리고 가겠다는 뜻이다.

Atha [Pg.510] naṃ siṅgālī parivāraṃ pucchantī sattamaṃ gāthamāha –

그러자 암여우가 그 무리에 대해 물으며 일곱 번째 게송을 읊었다.

102.

102.

‘‘Kīdiso tuyhaṃ parivāro, yesaṃ kāhāmi bhojanaṃ;

Kiṃ nāmakā ca te sabbe, te me akkhāhi pucchitā’’ti.

“그대의 무리는 어떤 이들이기에 내가 그들을 위해 식사를 준비해야 하는가? 그들 모두의 이름은 무엇인가? 내가 물으니 내게 말해 보아라.”

Sā ācikkhantī aṭṭhamaṃ gāthamāha –

그녀(염소)가 알려 주며 여덟 번째 게송을 읊었다.

103.

103.

‘‘Māliyo caturakkho ca, piṅgiyo atha jambuko;

Ediso mayhaṃ parivāro, tesaṃ kayirāhi bhojana’’nti.

“말리야(Māliya), 짜투락카(Caturakkha), 삥기야(Piṅgiya), 그리고 잠부카(Jambuka)요. 이것이 나의 무리이니 그들을 위해 식사를 준비해 두어라.”

Tattha te meti te parivāre mayhaṃ ācikkhi. Māliyotiādīni catunnaṃ sunakhānaṃ nāmāni. ‘‘Tattha ekekassa pañca pañca sunakhasatāni parivārenti, evaṃ dvīhi sunakhasahassehi parivāritā āgamissāmī’’ti vatvā ‘‘sace te bhojanaṃ na labhissanti, tumhe dvepi jane māretvā khādissantī’’ti āha.

여기서 ‘내게 말해 보아라’는 그 무리에 대해 내게 알려 달라는 뜻이다. ‘말리야’ 등은 네 마리 개의 이름이다. “거기서 한 마리마다 오백 마리씩의 개들이 따르고 있으니, 이처럼 이천 마리의 개들에게 둘러싸여 가겠다”라고 말하고, “만일 그들이 먹을 것을 얻지 못하면 너희 두 마리를 모두 죽여서 먹어 치울 것이다”라고 말했다.

Taṃ sutvā siṅgālī bhītā ‘‘alaṃ imissā tattha gamanena, upāyenassā anāgamanameva karissāmī’’ti cintetvā navamaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 암여우는 겁이 나서 “그녀가 거기 오는 것은 됐소. 방책을 써서 그녀가 오지 못하게 해야겠소”라고 생각하며 아홉 번째 게송을 읊었다.

104.

104.

‘‘Nikkhantāya agārasmā, bhaṇḍakampi vinassati;

Ārogyaṃ āḷino vajjaṃ, idheva vasa māgamā’’ti.

“집을 나가면 재물도 없어지는 법. 친구(여우)에게 안부나 전할 테니, 여기 그냥 머물고 오지 마시오.”

Tassattho – āḷi, tava gehe bahubhaṇḍakaṃ atthi, taṃ te nikkhantāya agārasmā anārakkhaṃ bhaṇḍakaṃ vinassati, ahameva te āḷino sahāyakassa ārogyaṃ vajjaṃ vadissāmi, tvaṃ idheva vasa māgamāti.

그 뜻은 “친구여, 그대의 집에는 많은 재물이 있는데, 그대가 집을 나가 집을 비우면 재물이 없어질 것이다. 나 자신이 그대의 친구인 남편에게 안부만 전할 테니, 그대는 여기 머물고 오지 말라”는 것이다.

Evañca pana vatvā maraṇabhayabhītā vegena sāmikassa santikaṃ gantvā taṃ gahetvā palāyi. Te puna taṃ ṭhānaṃ āgantuṃ nāsakkhiṃsu.

이와 같이 말하고 죽음의 공포에 질려 급히 남편에게 가서 그를 데리고 도망쳤다. 그들은 다시는 그곳에 올 엄두를 내지 못했다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā ahaṃ tasmiṃ ṭhāne vanajeṭṭhakarukkhe nibbattadevatā ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 마치시고 자타카를 결합하셨다. “그때 나는 그곳 숲의 우두머리 나무에 태어난 수풀 신이었다.”

Pūtimaṃsajātakavaṇṇanā ekādasamā.

푸티맘사 자타카(Pūtimaṃsajātaka) 주석이 끝났다. 열한 번째.

[438] 12. Daddarajātakavaṇṇanā

[438] 12. 띳띠라 자타카 주석(Tittirajātakavaṇṇanā)

Yo [Pg.511] te puttaketi idaṃ satthā gijjhakūṭe viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi samaye dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘aho āvuso devadatto nillajjo anariyo evaṃ uttamaguṇadharassa sammāsambuddhassa ajātasattunā saddhiṃ ekato hutvā dhanuggahapayojanasilāpavijjhananāḷāgirivissajjanehi vadhāya upāyaṃ karotī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto mayhaṃ vadhāya parisakki, idāni pana me tāsamattampi kātuṃ nāsakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘요 테 뿟따께’(Yo te puttake) 등으로 시작되는 이 이야기는 스승께서 기사굴산에 머무실 때 데바닷타가 부처님을 죽이려고 음모를 꾸민 것에 대해 하신 말씀이다. 그때 법당에서 비구들은 다음과 같이 대화를 나누었다. “도반들이여, 아, 데바닷타는 부끄러움도 모르고 비열하군요. 이토록 수승한 덕을 지니신 정등각자를 상대로 아자타삿투와 결탁하여 궁수를 고용하고, 바위를 굴리고, 날라기리 코끼리를 풀어놓는 등 죽이려는 수단을 쓰는군요.” 스승께서 오셔서 “비구들이여, 지금 무슨 이야기를 하며 앉아 있느냐?”라고 물으셨고, “이러저러한 이야기입니다”라고 대답하자, “비구들이여, 데바닷타가 나를 죽이려 시도한 것은 지금뿐만 아니라 과거에도 그러했다. 다만 지금은 나에게 머리카락 한 올 만큼의 두려움조차 줄 수 없었다”라고 말씀하시고 과거의 이야기를 들려주셨다.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente eko disāpāmokkho ācariyo pañcasatānaṃ māṇavakānaṃ sippaṃ vācento ekadivasaṃ cintesi ‘‘mayhaṃ idha vasantassa palibodho hoti, māṇavakānampi sippaṃ na niṭṭhāti, himavantapadese araññāyatanaṃ pavisitvā tattha vasanto vācessāmī’’ti. So māṇavakānaṃ kathetvā tilataṇḍulatelavatthādīni gāhāpetvā araññaṃ pavisitvā maggato avidūre ṭhāne paṇṇasālaṃ kāretvā nivāsaṃ kappesi, māṇavāpi attano paṇṇasālaṃ kariṃsu. Māṇavakānaṃ ñātakā telataṇḍulādīni pesenti. Raṭṭhavāsinopi ‘‘disāpāmokkho ācariyo kira araññe asukaṭṭhāne nāma vasanto sippaṃ uggaṇhāpetī’’ti tassa taṇḍulādīni abhiharanti, kantārappaṭipannāpi denti, aññataropi puriso khīrapānatthāya savacchaṃ dhenuṃ adāsi. Ācariyassa paṇṇasālāya santike dvīhi potakehi saddhiṃ ekā godhā vasati, sīhabyagghāpissa upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Eko tittiropi tattha nibaddhavāso ahosi. So ācariyassa māṇavānaṃ mante vācentassa saddaṃ sutvā tayopi vede uggaṇhi. Māṇavā tena saddhiṃ ativissāsikā ahesuṃ.

옛날 바라나시에서 브라마다타 왕이 통치할 때, 오백 명의 학도에게 기술을 가르치는 디사빠목카(천하제일) 스승이 있었다. 어느 날 그는 ‘내가 여기 머물면 번잡함이 생겨 학도들이 기술을 끝마치지 못하는구나. 히말라야 지역의 숲속으로 들어가 그곳에 머물며 가르쳐야겠다’라고 생각했다. 그는 학도들에게 말하여 깨, 쌀, 기름, 옷 등을 챙기게 한 뒤 숲으로 들어가 길에서 멀지 않은 곳에 잎새집을 짓고 거처를 마련했다. 학도들도 각자 잎새집을 지었다. 학도들의 친척들이 기름과 쌀 등을 보냈고, 나라 사람들도 ‘디사빠목카 스승이 숲의 어느 곳에 살며 기술을 가르친다더라’ 하며 그에게 쌀 등을 가져다주었으며, 길을 가던 이들도 보시를 하였다. 어떤 사람은 우유를 마시라고 새끼 딸린 암소를 주었다. 스승의 잎새집 근처에는 두 마리의 새끼와 함께 사는 한 마리의 도마뱀이 있었고, 사자와 호랑이도 스승을 시중들러 왔다. 한 마리의 자고새도 그곳에 항상 머물렀는데, 그 자고새는 스승이 학도들에게 성전(만타)을 가르치는 소리를 듣고 세 가지 베다를 익혔다. 학도들은 자고새와 매우 친하게 지냈다.

Aparabhāge māṇavesu nipphattiṃ appattesuyeva ācariyo kālamakāsi. Māṇavā tassa sarīraṃ jhāpetvā vālukāya thūpaṃ katvā nānāpupphehi pūjetvā rodanti paridevanti. Atha ne tittiro ‘‘kasmā [Pg.512] rodathā’’ti āha. ‘‘Ācariyo no sippe aniṭṭhiteyeva kālakato, tasmā rodāmā’’ti. ‘‘Evaṃ sante mā socittha, ahaṃ vo sippaṃ vācessāmī’’ti. ‘‘Tvaṃ kathaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Ahaṃ ācariye tumhākaṃ vācente saddaṃ sutvā tayo vede paguṇe akāsinti. Tena hi attano paguṇabhāvaṃ amhe jānāpehī’’ti. Tittiro ‘‘tena hi suṇāthā’’ti tesaṃ gaṇṭhiṭṭhānameva pabbatamatthakā nadiṃ otaranto viya osāresi. Māṇavā haṭṭhatuṭṭhā hutvā tittirapaṇḍitassa santike sippaṃ paṭṭhapesuṃ. Sopi disāpāmokkhācariyassa ṭhāne ṭhatvā tesaṃ sippaṃ vācesi. Māṇavā tassa suvaṇṇapañjaraṃ karitvā upari vitānaṃ bandhitvā suvaṇṇataṭṭake madhulājādīni upaharantā nānāvaṇṇehi pupphehi pūjentā mahantaṃ sakkāraṃ kariṃsu. ‘‘Tittiro kira araññāyatane pañcasate māṇavake mantaṃ vācetī’’ti sakalajambudīpe pākaṭo ahosi.

그 후 학도들이 배움을 다 마치기도 전에 스승이 세상을 떠났다. 학도들은 그의 시신을 화장하고 모래로 탑을 쌓아 여러 꽃으로 공양하며 울고 슬퍼했다. 그때 자고새가 그들에게 물었다. “학도들이여, 왜 울고 있습니까?” “스승님께서 우리의 기술 교육이 끝나기도 전에 돌아가셨기에 울고 있습니다.” “그렇다면 슬퍼하지 마십시오. 제가 여러분에게 기술을 가르쳐 주겠습니다.” “그대가 어떻게 압니까?” “저는 스승님께서 여러분을 가르치실 때 그 소리를 듣고 세 가지 베다를 숙달했습니다.” “그렇다면 그대의 숙련된 실력을 우리에게 보여주십시오.” 자고새는 “그렇다면 들으십시오”라며 그들의 어려운 대목들을 마치 산꼭대기에서 강물이 흘러내리듯 명쾌하게 읊어주었다. 학도들은 매우 기뻐하며 자고새 현자 밑에서 기술을 배우기 시작했다. 자고새는 디사빠목카 스승의 자리에 서서 그들에게 기술을 가르쳤다. 학도들은 그를 위해 황금 새장을 만들고 위에 천장을 달았으며, 황금 그릇에 꿀과 튀밥 등을 바치고 여러 색의 꽃으로 공양하며 큰 예우를 다했다. ‘자고새가 숲속에서 오백 명의 학도에게 성전을 가르친다더라’는 소문이 온 잠부대륙에 널리 퍼졌다.

Tadā jambudīpe giraggasamajjasadisaṃ mahantaṃ chaṇaṃ ghosayiṃsu. Māṇavānaṃ mātāpitaro ‘‘chaṇadassanatthāya āgacchantū’’ti pesesuṃ. Māṇavā tittirassa ārocetvā tittirapaṇḍitaṃ sabbañca assamapadaṃ godhaṃ paṭicchāpetvā attano attano nagarameva agamiṃsu. Tadā eko nikkāruṇiko duṭṭhatāpaso tattha tattha vicaranto taṃ ṭhānaṃ sampāpuṇi. Godhā taṃ disvā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘asukaṭṭhāne taṇḍulā, asukaṭṭhāne telādīni atthi, bhattaṃ pacitvā bhuñjāhī’’ti vatvā gocaratthāya gatā. Tāpaso pātova bhattaṃ pacitvā dve godhāputtake māretvā khādi, divā tittirapaṇḍitañca vacchakañca māretvā khādi, sāyaṃ dhenuṃ āgacchantaṃ disvā tampi māretvā maṃsaṃ khāditvā rukkhamūle nipajjitvā ghurughurāyanto niddaṃ okkami. Godhā sāyaṃ āgantvā puttake apassantī upadhārayamānā vicari. Rukkhadevatā godhaṃ puttake adisvā kampamānaṃ oloketvā khandhaviṭapabbhantare dibbānubhāvena ṭhatvā ‘‘godhe mā kampi, iminā pāpapurisena tava puttakā ca tittiro ca vaccho ca dhenu ca māritā, gīvāya naṃ ḍaṃsitvā jīvitakkhayaṃ pāpehī’’ti sallapantī paṭhamaṃ gāthamāha –

그때 잠부대륙에는 기락가 사맛자(산꼭대기 축제)와 같은 큰 축제가 선포되었다. 학도들의 부모들은 “축제를 보러 오너라” 하고 전갈을 보냈다. 학도들은 자고새 현자에게 이 사실을 알리고, 자고새 현자와 수행처 전체를 도마뱀에게 부탁한 뒤 각자의 성으로 떠났다. 그때 한 자비심 없고 사악한 수행자가 여기저기 떠돌다가 그곳에 이르렀다. 도마뱀은 그를 보고 환대하며 “어느 곳에 쌀이 있고, 어느 곳에 기름 등이 있으니 밥을 지어 드십시오”라고 말하고 먹이를 구하러 갔다. 그러나 그 수행자는 아침 일찍 밥을 지어 먹고는 도마뱀의 새끼 두 마리를 죽여 먹었고, 낮에는 자고새 현자와 송아지를 죽여 먹었으며, 저녁에 돌아오는 암소를 보고는 그것까지 죽여 고기를 먹은 뒤 나무 아래 누워 코를 골며 잠이 들었다. 도마뱀이 저녁에 돌아와 새끼들이 보이지 않자 살피며 돌아다녔다. 나무의 신은 새끼들을 보지 못해 떨고 있는 도마뱀을 보고, 나뭇가지 사이에서 신통력으로 나타나 “도마뱀아, 떨지 마라. 이 악한 인간이 그대의 새끼들과 자고새와 송아지와 암소를 죽였다. 그의 목을 물어뜯어 죽게 하라”고 말하며 첫 번째 게송을 읊었다.

105.

105.

‘‘Yo te puttake akhādi, dinnabhatto adūsake;

Tasmiṃ dāṭhaṃ nipātehi, mā te muccittha jīvato’’ti.

“그대에게 밥을 얻어먹고서 죄 없는 그대의 새끼들을 잡아먹은 자, 그에게 어금니를 박아 넣어라. 그가 살아서 그대의 손에서 벗어나지 못하게 하라.”

Tattha [Pg.513] dinnabhattoti bhattaṃ pacitvā bhuñjāhīti tayā dinnabhatto. Adūsaketi niddose niraparādhe. Tasmiṃ dāṭhaṃ nipātehīti tasmiṃ pāpapurise catassopi dāṭhā nipātehīti adhippāyo. Mā te muccittha jīvatoti jīvanto sajīvo hutvā tava hatthato eso pāpadhammo mā muccittha, mokkhaṃ mā labhatu, jīvitakkhayaṃ pāpehīti attho.

여기서 ‘그대에게 밥을 얻어먹고’란 “밥을 지어 먹으라”며 그대가 준 밥을 먹은 것을 뜻한다. ‘죄 없는’이란 허물이 없고 잘못이 없는 것을 뜻한다. ‘그에게 어금니를 박아 넣어라’는 그 악한 인간에게 네 개의 어금니를 모두 박으라는 의미이다. ‘살아서 그대의 손에서 벗어나지 못하게 하라’는 산 채로 그대의 손에서 벗어나 해방되지 못하게 하고, 목숨을 끊어지게 하라는 뜻이다.

Tato godhā dve gāthā abhāsi –

그러자 도마뱀이 두 편의 게송을 읊었다.

106.

106.

‘‘Ākiṇṇaluddo puriso, dhāticelaṃva makkhito;

Padesaṃ taṃ na passāmi, yattha dāṭhaṃ nipātaye.

“잔혹함이 가득 찬 이 인간은 마치 오물 묻은 유모의 옷과 같으니, 내 어금니를 박을 만한 곳을 나는 찾을 수 없구나.”

107.

107.

‘‘Akataññussa posassa, niccaṃ vivaradassino;

Sabbaṃ ce pathaviṃ dajjā, neva naṃ abhirādhaye’’ti.

“은혜를 모르고 항상 남의 틈만 엿보는 인간에게는 온 대지를 다 준다 해도 결코 그를 만족시킬 수 없으리라.”

Tattha ākiṇṇaluddoti gāḷhaluddo. Vivaradassinoti chiddaṃ otāraṃ pariyesantassa. Neva naṃ abhirādhayeti evarūpaṃ puggalaṃ sakalapathaviṃ dentopi tosetuṃ na sakkuṇeyya, kimaṅgaṃ panāhaṃ bhattamattadāyikāti dasseti.

여기서 ‘잔혹함이 가득 찬’이란 매우 잔인함을 뜻한다. ‘틈만 엿보는’이란 남의 결점이나 기회를 엿보는 자를 뜻한다. ‘결코 그를 만족시킬 수 없으리라’는 이런 부류의 사람에게는 온 대지를 다 준다 해도 기쁘게 할 수 없거늘, 하물며 밥 한 끼 대접한 내가 그를 어찌 만족시키겠느냐는 것을 보여준다.

Godhā evaṃ vatvā ‘‘ayaṃ pabujjhitvā mampi khādeyyā’’ti attano jīvitaṃ rakkhamānā palāyi. Tepi pana sīhabyagghā tittirassa sahāyakāva, kadāci te āgantvā tittiraṃ passanti, kadāci so gantvā tesaṃ dhammaṃ desetvā āgacchati, tasmiṃ pana divase sīho byagghaṃ āha – ‘‘samma, ciraṃ diṭṭho no tittiro, ajja sattaṭṭhadivasā honti, gaccha, tāvassa pavattiṃ ñatvā ehī’’ti. Byaggho ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā godhāya palāyanakāle taṃ ṭhānaṃ patvā taṃ pāpapurisaṃ niddāyantaṃ passi. Tassa jaṭantare tittirapaṇḍitassa lomāni paññāyanti, dhenuyā ca vacchakassa ca aṭṭhīni paññāyanti. Byaggharājā taṃ sabbaṃ disvā suvaṇṇapañjare ca tittirapaṇḍitaṃ adisvā ‘‘iminā pāpapurisena ete māritā bhavissantī’’ti taṃ pādena paharitvā uṭṭhāpesi. Sopi taṃ disvā bhītatasito ahosi. Atha naṃ byaggho ‘‘tvaṃ ete māretvā khādasī’’ti pucchi. ‘‘Neva māremi, na khādāmī’’ti. ‘‘Pāpadhamma tayi amārente añño ko māressati, kathehi tāva kāraṇaṃ, akathentassa jīvitaṃ te natthī’’ti. So maraṇabhayabhīto ‘‘āma, sāmi, godhāputtake ca vacchakañca dhenuñca māretvā khādāmi, tittiraṃ pana [Pg.514] na māremī’’tiāha. So tassa bahuṃ kathentassapi asaddahitvā ‘‘tvaṃ kuto āgatosī’’ti pucchitvā ‘‘sāmi, kaliṅgaraṭṭhato vāṇijakānaṃ bhaṇḍaṃ vahanto jīvikahetu idañcidañca kammaṃ katvā idānimhi idhāgato’’ti tena sabbasmiṃ attanā katakamme kathite ‘‘pāpadhamma tayi tittiraṃ amārente añño ko māressati, ehi sīhassa migarañño santikaṃ taṃ nessāmī’’ti taṃ purato katvā tāsento agamāsi. Sīharājā taṃ ānentaṃ byagghaṃ pucchanto catutthaṃ gāthamāha –

왕도마뱀은 이렇게 말하고 '이 자가 깨어나면 나도 잡아먹을지 모른다'라고 생각하며 자신의 목숨을 보존하기 위해 도망쳤다. 그런데 사자와 호랑이는 자고새의 친구들이었다. 때로는 그들이 와서 자고새를 만나기도 하고, 때로는 자고새가 가서 그들에게 법을 설해주고 돌아오기도 했다. 그날 사자가 호랑이에게 말했다. '친구여, 자고새를 본 지 오래되었구려. 오늘로 7~8일이 되었으니, 가서 그의 소식을 알아보고 오게나.' 호랑이는 '좋소'라고 대답하고 수락한 뒤 왕도마뱀이 도망가던 때에 그 장소에 도착하여 그 악한 사람이 잠자고 있는 것을 보았다. 그의 엉킨 머리칼 사이에는 지혜로운 자고새의 깃털이 보였고, 암소와 송아지의 뼈들도 보였다. 호랑이 왕은 그 모든 것을 보고 금색 새장에 지혜로운 자고새가 없는 것을 확인하자 '이 악한 자가 그들을 죽였음이 틀림없다'라고 생각하며 발로 그를 걷어차 깨웠다. 그 사람도 호랑이를 보고 공포에 질려 떨었다. 그때 호랑이가 그에게 물었다. '네가 이들을 죽여서 잡아먹었느냐?' '저는 결코 죽이지도 않았고 잡아먹지도 않았습니다.' '이 악한 놈아, 네가 죽이지 않았다면 다른 누가 죽였겠느냐? 사정을 말해라. 말하지 않으면 네 목숨은 없다.' 그는 죽음의 공포에 질려 '네, 주인님. 왕도마뱀 새끼들과 송아지와 암소는 죽여서 잡아먹었습니다. 하지만 자고새는 죽이지 않았습니다'라고 말했다. 호랑이는 그가 여러 말을 해도 믿지 않고 '너는 어디서 왔느냐?'라고 물었다. '주인님, 깔링가 왕국에서 상인들의 짐을 나르며 생계를 위해 이런저런 일을 하다가 지금 이곳에 왔습니다.' 그가 자신이 한 모든 일을 말하자 호랑이는 '이 악한 놈아, 네가 자고새를 죽이지 않았다면 다른 누가 죽였겠느냐? 이리 와라. 너를 짐승들의 왕인 사자에게로 데려가겠다'라며 그를 앞에 세우고 위협하며 길을 떠났다. 사자 왕은 그를 데려오는 호랑이에게 물으며 네 번째 게송을 읊었다.

108.

108.

‘‘Kiṃ nu subāhu taramānarūpo, paccāgatosi saha māṇavena;

Kiṃ kiccamatthaṃ idhamatthi tuyhaṃ, akkhāhi me pucchito etamattha’’nti.

수바후여, 무엇 때문에 서두르는 기색으로 이 젊은이와 함께 돌아왔는가? 그대에게 무슨 용무가 이곳에 있는가? 내가 묻노니 그 사정을 내게 말하라.

Tattha subāhūti byagghaṃ nāmenālapati. Byagghassa hi purimakāyo manāpo hoti, tena taṃ evamāha. Kiṃ kiccamatthaṃ idhamatthi tuyhanti kiṃ karaṇīyaṃ atthasaññitaṃ iminā māṇavena idha atthi. ‘‘Tuyhaṃ kiṃ kiccamattha’’ntipi pāṭho, ayamevattho.

거기서 '수바후(subāhu)'란 호랑이를 이름으로 부르는 것이다. 호랑이는 앞부분의 몸이 수려하기 때문에 그를 그렇게 부른 것이다. '무슨 용무가 이곳에 있는가(kiṃ kiccamatthaṃ idhamatthi tuyhaṃ)'란 이 젊은이와 관련하여 이곳에 무슨 해야 할 일이나 목적이 있는지를 묻는 것이다. '그대의 무슨 용무인가'라는 읽기도 있는데, 뜻은 같다.

Taṃ sutvā byaggho pañcamaṃ gāthamāha –

그 말을 듣고 호랑이는 다섯 번째 게송을 읊었다.

109.

109.

‘‘Yo te sakhā daddaro sādhurūpo, tassa vadhaṃ parisaṅkāmi ajja;

Purisassa kammāyatanāni sutvā, nāhaṃ sukhiṃ daddaraṃ ajja maññe’’ti.

그대의 친구인 성품 좋은 다따라(Daddara), 오늘 그의 죽음이 의심됩니다. 이 사람의 생계 행적을 듣고 나니, 오늘 다따라가 안녕하게 있으리라고는 생각되지 않습니다.

Tattha daddaroti tittiro. Tassa vadhanti tassa tittirapaṇḍitassa imamhā purisamhā ajja vadhaṃ parisaṅkāmi. Nāhaṃ sukhinti ahaṃ ajja daddaraṃ sukhiṃ arogaṃ na maññāmi.

거기서 '다따라'란 자고새를 말한다. '그의 죽음'이란 이 사람에 의한 지혜로운 자고새의 죽음을 오늘 의심한다는 뜻이다. '안녕하다고 생각지 않는다'란 나는 오늘 다따라가 무사하고 병이 없으리라고 생각하지 않는다는 것이다.

Atha naṃ sīho chaṭṭhaṃ gāthamāha –

그러자 사자가 그에게 여섯 번째 게송을 읊었다.

110.

110.

‘‘Kānissa kammāyatanāni assu, purisassa vuttisamodhānatāya;

Kaṃ vā paṭiññaṃ purisassa sutvā, parisaṅkasi daddaraṃ māṇavenā’’ti.

생계를 꾸리기 위한 이 사람의 행적은 어떠했는가? 이 사람의 어떤 고백을 듣고 이 젊은이에 의해 다따라가 죽었을 것이라고 의심하는가?

Tattha [Pg.515] assūti assosi. Vuttisamodhānatāyāti jīvitavuttisamodhānatāya, kāni nāma iminā attano kammāni tuyhaṃ kathitānīti attho. Māṇavenāti kiṃ sutvā iminā māṇavena māritaṃ parisaṅkasi.

거기서 'assū'는 들었다는 뜻이다. '생계를 꾸리기 위한(vuttisamodhānatāyā)'이란 삶을 이어가기 위한 수단으로, 이 사람이 자신의 어떤 행위들을 그대에게 말했는가라는 뜻이다. '젊은이에 의해'란 이 젊은이로부터 무엇을 듣고 그가 죽였으리라 의심하느냐는 뜻이다.

Athassa kathento byaggharājā sesagāthā abhāsi –

그러자 호랑이 왕은 그에게 설명하며 남은 게송들을 읊었다.

111.

111.

‘‘Ciṇṇā kaliṅgā caritā vaṇijjā, vettācaro saṅkupathopi ciṇṇo;

Naṭehi ciṇṇaṃ saha vākurehi, daṇḍena yuddhampi samajjamajjhe.

깔링가 땅을 누볐고 상업에 종사했으며, 등나무 숲길을 다녔고 말뚝길(험로)도 다녔습니다. 광대들과 함께했고 그물꾼들과도 함께 지냈으며, 대중 속에서 막대기로 싸우기도 했습니다.

112.

112.

‘‘Baddhā kulīkā mitamāḷakena, akkhā jitā saṃyamo abbhatīto;

Abbāhitaṃ pubbakaṃ aḍḍharattaṃ, hatthā daḍḍhā piṇḍapaṭiggahena.

새들을 잡았고 곡식을 되질했으며, 주사위 노름에서 이겼고 계율은 어겼습니다. 한밤중에 고름과 피를 뽑아냈으며, 뜨거운 밥을 받다가 손을 데기도 했습니다.

113.

113.

‘‘Tānissa kammāyatanāni assu, purisassa vuttisamodhānatāya;

Yathā ayaṃ dissati lomapiṇḍo, gāvo hatā kiṃ pana daddarassā’’ti.

이것들이 생계를 꾸리기 위한 이 사람의 행적입니다. 여기 깃털 뭉치가 보이는 것을 보십시오. 소들도 죽였는데 하물며 다따라이겠습니까?

Tattha ciṇṇā kaliṅgāti vāṇijakānaṃ bhaṇḍaṃ vahantena kira tena kaliṅgaraṭṭhe ciṇṇā. Caritā vaṇijjāti vaṇijjāpi tena katā. Vettācaroti vettehi sañcaritabbo. Saṅkupathopi ciṇṇoti khāṇukamaggopi valañjito. Naṭehīti jīvikahetuyeva naṭehipi saddhiṃ. Ciṇṇaṃ saha vākurehīti vākuraṃ vahantena vākurehi saddhiṃ caritaṃ. Daṇḍena yuddhanti daṇḍena yuddhampi kira tena yujjhitaṃ.

거기서 '깔링가를 누볐다'는 것은 상인들의 짐을 나르며 깔링가 왕국을 돌아다녔다는 것이다. '상업에 종사했다'는 것은 상업 행위도 그가 했다는 것이다. '등나무 지팡이(vettācaro)'란 등나무를 짚고 다니는 길이다. '말뚝길도 다녔다'는 것은 말뚝을 박아 만든 험한 길도 이용했다는 것이다. '광대들과 함께'란 생계를 위해 광대들과도 함께했다는 뜻이다. '그물꾼들과 함께 지냈다'는 것은 그물을 메고 그물꾼들과 함께 돌아다녔다는 것이다. '막대기로 싸웠다'는 것은 대중 앞에서 막대기를 들고 싸우는 구경거리 일도 했다는 것이다.

Baddhā kulīkāti sakuṇikāpi kira tena baddhā. Mitamāḷakenāti dhaññamāpakakammampi kira tena kataṃ. Akkhā jitāti akkhadhuttānaṃ veyyāvaccaṃ karontena [Pg.516] akkhā haṭā. Saṃyamo abbhatītoti jīvitavuttiṃ nissāya pabbajanteneva sīlasaṃyamo atikkanto. Abbāhitanti apaggharaṇaṃ kataṃ. Pubbakanti lohitaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – iminā kira jīvikaṃ nissāya rājāparādhikānaṃ hatthapāde chinditvā te ānetvā sālāya nipajjāpetvā vaṇamukhehi paggharantaṃ lohitaṃ aḍḍharattasamaye tattha gantvā kuṇḍakadhūmaṃ datvā ṭhapitanti. Hatthā daḍḍhāti ājīvikapabbajjaṃ pabbajitakāle uṇhapiṇḍapātapaṭiggahaṇe hatthāpi kirassa daḍḍhā.

'새들을 가두었다'는 것은 새들도 그가 잡았다는 것이다. '곡식을 되질했다'는 것은 곡식의 양을 재는 일도 그가 했다는 것이다. '도박사들을 이겼다'는 것은 도박꾼들의 수발을 들며 도박판에서 돈을 챙겼다는 뜻이다. '계율은 어겼다'는 것은 생계를 위해 출가했으면서도 계율의 자제력을 지키지 못했다는 뜻이다. '닦아냈다'는 것은 흘러나오는 것을 처리했다는 뜻이다. '옛 것'이란 피를 말한다. 즉 이 자는 생계를 위해 국사범들의 손발을 자른 뒤 그들을 데려와 건물에 눕혀두고, 상처에서 피가 흘러나올 때 한밤중에 그곳에 가서 쌀겨 연기를 피워 피를 멈추게 하는 일을 했다는 것이다. '손을 데었다'는 것은 아지위까(Ajīvika)로 출가했을 때 뜨거운 음식을 받다가 손을 데었다는 것이다.

Tānissa kammāyatanānīti tāni assa kammāni. Assūti assosiṃ. Yathā ayanti yathā esa etassa jaṭantare tittiralomapiṇḍopi dissati, iminā kāraṇena veditabbametaṃ ‘‘eteneva so mārito’’ti. Gāvo hatā kiṃ pana daddarassāti gāvopi etena hatā, daddarassa pana kiṃ na hanitabbaṃ, kasmā esa taṃ na māressatīti.

'이것들이 그의 행적이다'란 그것들이 그의 행위들이라는 뜻이다. 'assū'는 들었다는 뜻이다. '여기 보이다시피'란 그의 엉킨 머리칼 사이에 자고새의 깃털 뭉치가 보이는 것을 말하며, 이 근거로 그가 자고새를 죽였음을 알 수 있다는 뜻이다. '소들도 죽였는데 하물며 다따라이겠습니까'란 소들도 그가 죽였는데 다따라인들 죽이지 않았겠는가, 어찌 그가 그를 죽이지 않았겠는가라는 뜻이다.

Sīho taṃ purisaṃ pucchi ‘‘mārito te tittirapaṇḍito’’ti? ‘‘Āma, sāmī’’ti. Athassa saccavacanaṃ sutvā sīho taṃ vissajjetukāmo ahosi. Byaggharājā pana ‘‘māretabbayuttako eso’’ti vatvā tattheva naṃ dāṭhāhi paharitvā māretvā āvāṭaṃ khaṇitvā pakkhipi. Māṇavā āgantvā tittirapaṇḍikaṃ adisvā roditvā paridevitvā nivattiṃsu.

사자가 그 사람에게 물었다. “그대가 지혜로운 자고새를 죽였는가?” “그렇습니다, 주인님.” 그러자 사자는 그의 진실한 말을 듣고 그를 놓아주고자 하였다. 그러나 호랑이 왕은 “그는 죽여 마땅한 자이다”라고 말하며 바로 거기서 송곳니로 그를 쳐서 죽인 뒤, 구덩이를 파서 묻었다. 청년들은 와서 지혜로운 자고새를 보지 못하고 울며 슬퍼하다가 돌아갔다.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, devadatto pubbepi mayhaṃ vadhāya parisakkī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kūṭajaṭilo devadatto ahosi, godhā uppalavaṇṇā, byaggho moggallāno, sīho sāriputto, disāpāmokkho ācariyo mahākassapo, tittirapaṇḍito pana ahameva ahosi’’nti.

스승께서는 이 법문을 가져오셔서 “비구들이여, 이와 같이 데와닷따는 과거에도 나를 죽이려고 애썼다”라고 말씀하시고 전생 이야기를 연결하셨다. “그때 그 기만적인 고행자는 데와닷따였고, 왕도마뱀은 웃빨라완나였으며, 호랑이는 목갈라나였고, 사자는 사리뿟따였으며, 세계적으로 유명한 스승은 마하깟사빠였고, 지혜로운 자고새는 바로 나였다.”

Daddarajātakavaṇṇanā dvādasamā.

닷다라 자따까(Daddarajātaka) 주석이 열두 번째로 끝났다.

Jātakuddānaṃ –

본생경 요약 —

Gijjhakosambī [Pg.517] suvañca, cūḷasūvaṃ harittacaṃ;

Kusalaṃ lomakassapaṃ, cakkavākaṃ haliddi ca.

깃자(Gijjha), 꼬삼비(Kosambī), 수와(Suva), 쭐라스와(Cūḷasūva), 하릿따짜(Harittaca), 꾸살라(Kusala), 로마깟사빠(Lomakassapa), 짜까와까(Cakkavāka), 할릿디(Haliddi),

Samuggaṃ pūtimaṃsañca, daddarañceva dvādasa;

Jātake navanipāte, gīyiṃsu gītikārakā.

사뭇가(Samugga), 뿌띠망사(Pūtimaṃsa), 그리고 닷다라(Daddara)까지 이 열두 가지를 아홉 모음집(Nava-nipāta)에서 노래 짓는 이들이 노래했노라.

Navakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

아홉 모음집(Navakanipāta) 주석이 끝났다.

(Tatiyo bhāgo niṭṭhito.)

(제3권이 끝났다.)


ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi