বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

あの世尊、阿羅漢、正等覚者に礼拝いたします。

Jātaka-aṭṭhakathā

ジャータカ註釈

(Dutiyo bhāgo)

(第二部)

2. Dukanipāto

2. 二集(ドゥカ・ニパータ)

1. Daḷhavaggo

1. ダリハ品(強固品)

[151] 1. Rājovādajātakavaṇṇanā

[151] 1. 王への教誡ジャータカ(ラージョーヴァーダ・ジャータカ)釈

Daḷhaṃ [Pg.1] daḷhassa khipatīti idaṃ satthā jetavane viharanto rājovādaṃ ārabbha kathesi. So tesakuṇajātake (jā. 2.17.1 ādayo) āvi bhavissati. Ekasmiṃ pana divase kosalarājā ekaṃ agatigataṃ dubbinicchayaṃ aḍḍaṃ vinicchinitvā bhuttapātarāso allahatthova alaṅkatarathaṃ abhiruyha satthu santikaṃ gantvā phullapadumasassirikesu pādesu nipatitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ satthā etadavoca – ‘‘handa kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divā divassā’’ti. ‘‘Bhante, ajja ekaṃ agatigataṃ dubbinicchayaṃ aḍḍaṃ vinicchinanto okāsaṃ alabhitvā idāni taṃ tīretvā bhuñjitvā allahatthova tumhākaṃ upaṭṭhānaṃ āgatomhī’’ti. Satthā ‘‘mahārāja, dhammena samena aḍḍavinicchayaṃ nāma kusalaṃ, saggamaggo esa. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, yaṃ tumhe mādisassa sabbaññubuddhassa santikā ovādaṃ labhamānā dhammena samena aḍḍaṃ vinicchineyyātha. Etadeva acchariyaṃ, yaṃ pubbe rājāno asabbaññūnampi paṇḍitānaṃ vacanaṃ sutvā dhammena samena [Pg.2] aḍḍaṃ vinicchinantā cattāri agatigamanāni vajjetvā dasa rājadhamme akopetvā dhammena rajjaṃ kāretvā saggapuraṃ pūrayamānā agamiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“強き者には強きを投げかけ”というこの法句は、師(仏陀)がジェータ林に滞在されていたとき、王への教誡について語られたものである。それはテサクナ・ジャータカにおいて明らかになるであろう。ある日のこと、コーサラ王は、偏向(四邪道)のない、裁決しがたい訴訟を裁断し、朝食を済ませ、まだ手が濡れたままの状態で、美しく装飾された車に乗り、師のもとを訪れた。王は満開の蓮のように光輝く(師の)足もとに伏して礼拝し、一方の側に座った。そこで師は王にこう言われた。“大王よ、さあ、あなたは真昼にどこから来られたのか”。“尊師よ、今日、私は偏向のない、裁決しがたい訴訟を裁いておりましたが、機会を得られず、今それを終えて食事をし、手が濡れたままの状態で、あなたへの給仕に参りました”。師は仰せられた。“大王よ、法に従い公平に訴訟を裁決することは、善き行い(功徳)であり、天界への道である。私のような一切知者である仏陀から教誡を授かっているあなたが、法に従い公平に訴訟を裁くことは、驚くべきことではない。かつての王たちが、一切知者ではない賢者の言葉を聞いて、法に従い公平に訴訟を裁き、四つの邪道を避け、十王法を乱すことなく、法に従って統治し、天の都を満たしながら去って行ったことこそが、驚くべきことである”。このように仰って、王に請われて過去の物語を語られた。”

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā laddhagabbhaparihāro sotthinā mātukucchimhā nikkhami. Nāmaggahaṇadivase panassa ‘‘brahmadattakumāro’’tveva nāmaṃ akaṃsu. So anupubbena vayappatto soḷasavassakāle takkasilaṃ gantvā sabbasippesu nipphattiṃ patvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena samena rajjaṃ kāresi, chandādivasena agantvā vinicchayaṃ anusāsi. Tasmiṃ evaṃ dhammena rajjaṃ kārente amaccāpi dhammeneva vohāraṃ vinicchiniṃsu. Vohāresu dhammena vinicchayamānesu kūṭaḍḍakārakā nāma nāhesuṃ, tesaṃ abhāvā aḍḍatthāya rājaṅgaṇe uparavo pacchijji. Amaccā divasampi vinicchayaṭṭhāne nisīditvā kañci vinicchayatthāya āgacchantaṃ adisvā uṭṭhāya pakkamanti, vinicchayaṭṭhānaṃ chaḍḍetabbabhāvaṃ pāpuṇi.

過去、バーラーナシーにおいてブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はその王の正妃の胎内に宿り、胎内での守護を受け、無事に母の胎内から生まれた。命名の日には、彼に“ブラフマダッタ王子”という名を与えた。彼は順調に成長し、十六歳のときにタッカシラーへ行き、すべての技芸を修得して、父の没後に王位に就き、法に従い公平に国を治めた。愛好(欲心)などによることなく、裁決を導いた。彼がそのように法に従って統治していたので、大臣たちもまた法に従って実務を裁決した。実務が法に従って裁決されていたので、偽りの訴訟を起こす者はいなくなった。彼らが存在しなくなったため、訴訟のために王宮の中庭で騒ぎが起こることもなくなった。大臣たちは一日中、裁決の場に座っていても、誰一人として裁決のために来る者を見ることなく、立ち上がって去っていった。裁決の場は、打ち捨てられた状態になった。”

Bodhisatto cintesi – ‘‘mayi dhammena rajjaṃ kārente vinicchayaṭṭhānaṃ āgacchantā nāma natthi, uparavo pacchijji, vinicchayaṭṭhānaṃ chaḍḍetabbabhāvaṃ pattaṃ, idāni mayā attano aguṇaṃ pariyesituṃ vaṭṭati ‘ayaṃ nāma me aguṇo’ti sutvā taṃ pahāya guṇesuyeva vattissāmī’’ti. Tato paṭṭhāya ‘‘atthi nu kho me koci aguṇavādī’’ti pariggaṇhanto antovaḷañjakānaṃ antare kañci aguṇavādiṃ adisvā attano guṇakathameva sutvā ‘‘ete mayhaṃ bhayenāpi aguṇaṃ avatvā guṇameva vadeyyu’’nti bahivaḷañjanake pariggaṇhanto tatthāpi adisvā antonagare pariggaṇhi. Bahinagare catūsu dvāresu catugāmake pariggaṇhi. Tatthāpi kañci aguṇavādiṃ adisvā attano guṇakathameva sutvā ‘‘janapadaṃ pariggaṇhissāmī’’ti amacce rajjaṃ paṭicchāpetvā rathaṃ āruyha sārathimeva gahetvā aññātakavesena nagarā nikkhamitvā janapadaṃ pariggaṇhamāno yāva paccantabhūmiṃ gantvā kañci aguṇavādiṃ adisvā attano guṇakathameva sutvā paccantasīmato mahāmaggena nagarābhimukhoyeva nivatti.

菩薩は考えた。“私が法に従って統治しているため、裁決のために来る者はおらず、騒ぎは止み、裁決の場は打ち捨てられた状態に至った。今や、私は自分自身の欠点を探し求めるべきである。‘これが私の欠点である’と聞いて、それを捨てて美徳の中にのみ生きよう”と。それ以来、“私の欠点を言う者はいないか”と調べたが、宮廷内部の人々の間に欠点を言う者を見いだせず、自身の徳の称賛ばかりを聞いた。“彼らは私を恐れるあまり欠点を言わず、称賛ばかりを口にしているのかもしれない”と考え、宮廷外部の人々を調べたが、そこでも見いだせず、市中を調べた。さらに市外の四つの門の付近の四つの村を調べた。そこでも欠点を言う者を見いだせず、自身の徳の称賛ばかりを聞いたので、“地方を調べよう”と考え、大臣たちに国を預け、車に乗り、御者だけを連れて、正体を隠して街を出た。地方を調べながら辺境の地まで行ったが、欠点を言う者を見いだせず、自身の称賛ばかりを聞き、辺境の境から大道を通って街の方へと引き返した。”

Tasmiṃ [Pg.3] pana kāle balliko nāma kosalarājāpi dhammena rajjaṃ kārento aguṇakathaṃ gavesanto hutvā antovaḷañjakādīsu aguṇavādiṃ adisvā attano guṇakathameva sutvā janapadaṃ pariggaṇhanto taṃ padesaṃ agamāsi. Te ubhopi ekasmiṃ ninnaṭṭhāne sakaṭamagge abhimukhā ahesuṃ, rathassa ukkamanaṭṭhānaṃ natthi. Atha ballikarañño sārathi bārāṇasirañño sārathiṃ ‘‘tava rathaṃ ukkamāpehī’’ti āha. Sopi ‘‘ambho sārathi, tava rathaṃ ukkamāpehi, imasmiṃ rathe bārāṇasirajjasāmiko brahmadattamahārājā nisinno’’ti āha. Itaropi naṃ ‘‘ambho sārathi, imasmiṃ rathe kosalarajjasāmiko ballikamahārājā nisinno, tava rathaṃ ukkamāpetvā amhākaṃ rañño rathassa okāsaṃ dehī’’ti āha. Bārāṇasirañño sārathi ‘‘ayampi kira rājāyeva, kiṃ nu kho kātabba’’nti cintento ‘‘attheso upāyo’’ti vayaṃ pucchitvā ‘‘daharassa rathaṃ ukkamāpetvā mahallakassa okāsaṃ dāpessāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā taṃ sārathiṃ kosalarañño vayaṃ pucchitvā pariggaṇhanto ubhinnampi samānavayabhāvaṃ ñatvā rajjaparimāṇaṃ balaṃ dhanaṃ yasaṃ jātiṃ gottaṃ kulapadesanti sabbaṃ pucchitvā ‘‘ubhopi tiyojanasatikassa rajjassa sāmino samānabaladhanayasajātigottakulapadesā’’ti ñatvā ‘‘sīlavantassa okāsaṃ dassāmī’’ti cintetvā ‘‘bho sārathi, tumhākaṃ rañño sīlācāro kīdiso’’ti pucchi. So ‘‘ayañca ayañca amhākaṃ rañño sīlācāro’’ti attano rañño aguṇameva guṇato pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –

その時、バッリカという名のコーサラ王もまた、法に従って統治しており、自身の欠点を探し求めていた。宮廷内部などで欠点を言う者を見いだせず、自身の徳の称賛ばかりを聞き、地方を調べていたところ、その場所にやって来た。両者は、一箇所の低い場所にある轍の道で、正面から向き合った。車を避ける場所がなかった。そこで、バッリカ王の御者は、バーラーナシー王の御者に“お前の車を避けさせよ”と言った。彼もまた、“おい、御者よ、お前の車を避けさせよ。この車にはバーラーナシー国の主、ブラフマダッタ大王が乗っておられるのだ”と言った。他方も彼に“おい、御者よ、この車にはコーサラ国の主、バッリカ大王が乗っておられる。お前の車を避けさせて、我らが王の車に道を譲れ”と言った。バーラーナシー王の御者は、“この御方もまた王であるという。どうすべきか”と考え、“良い方法がある。年齢を問い、年少者の車を避けさせ、年長者に道を譲らせよう”と決心し、その御者にコーサラ王の年齢を問い正した。すると両者が同じ年齢であることを知り、領土の広さ、軍事力、富、名誉、生まれ、家系、家柄のすべてを問うたが、“二人とも三百由旬の領土の主であり、軍事力・富・名誉・生まれ・家系・家柄も同等である”と知った。そこで“戒徳のある者に道を譲ろう”と考え、“おい、御者よ、お前の王の徳行はいかなるものか”と尋ねた。彼は“これこれが我らが王の徳行である”と、自分の王の欠点をあたかも徳であるかのように示して、最初の詩を唱えた。”

1.

1.

‘‘Daḷhaṃ daḷhassa khipati, balliko mudunā muduṃ;

Sādhumpi sādhunā jeti, asādhumpi asādhunā;

Etādiso ayaṃ rājā, maggā uyyāhi sārathī’’ti.

“強き者には強きを投げかけ、バッリカは柔和な者には柔和なり。善人には善をもって勝ち、悪人には悪をもって勝つ。このようなお方がこの王なり。御者よ、道を避けよ。”

Tattha daḷhaṃ daḷhassa khipatīti yo daḷho hoti balavadaḷhena pahārena vā vacanena vā jinitabbo, tassa daḷhameva pahāraṃ vā vacanaṃ vā khipati. Evaṃ daḷhova hutvā taṃ jinātīti dasseti. Ballikoti tassa rañño nāmaṃ. Mudunā mudunti mudupuggalaṃ sayampi mudu hutvā mudunāva upāyena jināti. Sādhumpi sādhunā jetīti ye sādhū sappurisā, te sayampi sādhu hutvā sādhunāva [Pg.4] upāyena jināti. Asādhumpi asādhunāti ye pana asādhū, te sayampi asādhu hutvā asādhunāva upāyena jinātīti dasseti. Etādiso ayaṃ rājāti ayaṃ amhākaṃ kosalarājā sīlācārena evarūpo. Maggā uyyāhi sārathīti attano rathaṃ maggā ukkamāpetvā uyyāhi, uppathena yāhi, amhākaṃ rañño maggaṃ dehīti vadati.

そこにおいて‘強い者には強いものを投げかける’とは、強い者、すなわち力強い打撃や言葉によって征服されるべき者に対して、それと同じように強い打撃や言葉を投げかけるということである。このように自らも強い者となって相手に勝つことを示している。‘バッリカ’とはその王の名である。‘柔軟さには柔軟さを’とは、柔軟な人に対しては、自らも柔軟になり、柔軟な手段によって勝つということである。‘善人には善をもって勝つ’とは、善人(サップリサ)たちに対しては、自らも善人となり、善の手段によって勝つということである。‘悪人には悪をもって’とは、悪人たちに対しては、自らも悪人となり、悪の手段によって勝つということを示している。‘このような御方がこの王である’とは、わがコーサラ王は、戒行(シーラーチャーラ)においてこのような御方であるということである。‘御者よ、道から退け’とは、自分の車を道から脇へ寄せて退け、道なき道を行け、わが王に道を譲れと言っているのである。

Atha naṃ bārāṇasirañño sārathi ‘‘ambho, kiṃ pana tayā attano rañño guṇakathā kathitā’’ti vatvā ‘‘āmā’’ti vutte ‘‘yadi pana ete guṇāti vadasi, aguṇā pana kīdisī’’ti vatvā ‘‘ete tāva aguṇā hontu, tumhākaṃ pana rañño kīdiso guṇo’’ti vutte ‘‘tena hi suṇāhī’’ti dutiyaṃ gāthamāha –

そこで、バラナシ王の御者は‘もしもし、あなたは自分の王の徳を語ったのですか’と言い、‘そうだ’と答えられると、‘もしあなたがこれらを徳だと言うのであれば、不徳とはどのようなものですか’と言い、‘これらはとりあえず不徳としておきましょう。では、あなたの王にはどのような徳があるのですか’と言われたので、‘それでは聞きなさい’と言って、第二の偈を唱えた――

2.

2.

‘‘Akkodhena jine kodhaṃ, asādhuṃ sādhunā jine;

Jine kadariyaṃ dānena, saccenālikavādinaṃ;

Etādiso ayaṃ rājā, maggā uyyāhi sārathī’’ti.

“怒らぬことによって怒りに勝て。善いことによって善くない者に勝て。施しによって物惜しみに勝て。真実によって偽りを言う者に勝て。このような御方がこの王である。御者よ、道から退け。”

Tattha etādisoti etehi ‘‘akkodhena jine kodha’’ntiādivasena vuttehi guṇehi samannāgato. Ayañhi kuddhaṃ puggalaṃ sayaṃ akkodho hutvā akkodhena jināti, asādhuṃ pana sayaṃ sādhu hutvā sādhunāva upāyena jināti, kadariyaṃ thaddhamacchariṃ sayaṃ dāyako hutvā dānena jināti. Saccenālikavādinanti musāvādiṃ sayaṃ saccavādī hutvā saccena jināti. Maggā uyyāhi sārathīti, samma sārathi, maggato apagaccha. Evaṃvidhasīlācāraguṇayuttassa amhākaṃ rañño maggaṃ dehi, amhākaṃ rājā maggassa anucchavikoti.

そこにおいて‘このような’とは、これら‘怒らぬことによって怒りに勝て’などの言葉で語られた徳を備えているということである。実にこの王は、怒っている人に対しては自ら怒らぬ者となって、怒らないことによって勝ち、善くない者に対しては自ら善い者となって、善の手段によって勝ち、物惜しみする強欲な者に対しては自ら施す者となって、施しによって勝ち、偽りを言う者に対しては自ら真実を語る者となって、真実によって勝つのである。‘御者よ、道から退け’とは、親愛なる御者よ、道から立ち去れ、ということである。このような戒行の徳を具えたわが王に道を譲れ。わが王こそが道(を譲られるの)にふさわしい、ということである。

Evaṃ vutte ballikarājā ca sārathi ca ubhopi rathā otaritvā asse mocetvā rathaṃ apanetvā bārāṇasirañño maggaṃ adaṃsu. Bārāṇasirājā ballikarañño ‘‘raññā nāma idañcidañca kātuṃ vaṭṭatī’’ti ovādaṃ datvā bārāṇasiṃ gantvā dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapuraṃ pūresi. Ballikarājāpi tassa ovādaṃ gahetvā janapadaṃ pariggahetvā attano aguṇavādiṃ adisvāva sakanagaraṃ gantvā dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapurameva pūresi.

このように言われると、バッリカ王と御者の両名とも車から降り、馬を解き、車を退けてバラナシ王に道を譲った。バラナシ王はバッリカ王に‘王たる者はこれこれのことをなすべきである’と教誡を与えてバラナシに帰り、施しなどの善行を積んで、命の終わりに天界を満たした。バッリカ王もその教誡を受け入れ、領土を治め、自身の不徳を説く者を見ることのないまま自分の都に帰り、施しなどの善行を積んで、命の終わりに天界を満たした。

Satthā [Pg.5] kosalarājassa ovādatthāya imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ballikarañño sārathi moggallāno ahosi, ballikarājā ānando, bārāṇasirañño sārathi sāriputto, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はコーサラ王への教誡のために、この説法を引用してジャータカをまとめられた。‘その時のバッリカ王の御者はモッガッラーナであり、バッリカ王はアーナンダであり、バラナシ王の御者はサーリプッタであり、バラナシ王は実に私であった’と。

Rājovādajātakavaṇṇanā paṭhamā.

王への教誡ジャータカ(ラージャオーヴァーダ・ジャータカ)の釈義、第一。

[152] 2. Siṅgālajātakavaṇṇanā

[152] 二、野干ジャータカ(シガーラ・ジャータカ)の釈義

Asamekkhitakammantanti idaṃ satthā kūṭāgārasālāyaṃ viharanto vesālivāsikaṃ ekaṃ nhāpitaputtaṃ ārabbha kathesi. Tassa kira pitā rājūnaṃ rājorodhānaṃ rājakumārānaṃ rājakumārikānañca massukaraṇakesasaṇṭhapanaaṭṭhapadaṭṭhapanādīni sabbakiccāni karoti saddho pasanno tisaraṇagato samādinnapañcasīlo, antarantare satthu dhammaṃ suṇanto kālaṃ vītināmeti. So ekasmiṃ divase rājanivesane kammaṃ kātuṃ gacchanto attano puttaṃ gahetvā gato. So tattha ekaṃ devaccharāpaṭibhāgaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ licchavikumārikaṃ disvā kilesavasena paṭibaddhacitto hutvā pitarā saddhiṃ rājanivesanā nikkhamitvā ‘‘etaṃ kumārikaṃ labhamāno jīvissāmi, alabhamānassa me ettheva maraṇa’’nti āhārupacchedaṃ katvā mañcakaṃ parissajitvā nipajji.

‘よく考えずに為された行為を’というこの(偈)は、師(ブッダ)が重閣講堂(クーターガーラ・サーラー)に滞在していた際、ヴェーサーリーの住民である、ある理髪師の息子について語られたものである。伝え聞くところによれば、彼の父親は諸王の后たちや王子、王女たちの髭を剃ったり髪を整えたり、ダイス遊びの盤を準備したりするなどのあらゆる奉仕を行っており、信仰心篤く清らかで、三帰依(ティサラナ)を保ち、五戒を受持し、折に触れて師の説法を聞いて日々を過ごしていた。ある日、彼は王宮へ仕事に行く際、自分の息子を連れて行った。その息子はそこで、天女のように着飾り整えられた一人のリッチャヴィ族の王女を見て、煩悩(キレーサ)によって心を奪われ、‘あの王女を得られるなら生きよう。得られないならここで死ぬだけだ’と言って、食事を断ち、寝台を抱えて横たわった。

Atha naṃ pitā upasaṅkamitvā ‘‘tāta, avatthumhi chandarāgaṃ mā kari, hīnajacco tvaṃ nhāpitaputto, licchavikumārikā khattiyadhītā jātisampannā, na sā tuyhaṃ anucchavikā, aññaṃ te jātigottehi sadisaṃ kumārikaṃ ānessāmī’’ti āha. So pitu kathaṃ na gaṇhi. Atha naṃ mātā bhātā bhaginī cūḷapitā cūḷamātāti sabbepi ñātakā ceva mittasuhajjā ca sannipatitvā saññāpentāpi saññāpetuṃ nāsakkhiṃsu. So tattheva sussitvā parisussitvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Athassa pitā sarīrakiccapetakiccāni katvā tanusoko ‘‘satthāraṃ vandissāmī’’ti bahuṃ gandhamālāvilepanaṃ gahetvā mahāvanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘kiṃ nu kho, upāsaka, bahūni divasāni na dissasī’’ti vutte tamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘na kho, upāsaka, idāneva tava putto avatthusmiṃ [Pg.6] chandarāgaṃ uppādetvā vināsaṃ pāpuṇi, pubbepi pattoyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

そこで父親は彼に近づき、‘息子よ、分不相応なものに欲情を抱いてはならない。お前は卑しい生まれの理髪師の息子であり、リッチャヴィの王女はクシャトリヤの娘で、家柄の優れた者である。彼女はお前にはふさわしくない。お前の家柄や氏族に相応しい別の娘を連れてきてやろう’と言った。彼は父親の言葉を聞き入れなかった。そこで、母、兄、姉、叔父、叔母など、親族や友人知人たちが皆集まって説得したが、説得することができなかった。彼はそのまま衰弱し、干からびるようにして命を落とした。その後、父親は葬儀などの供養を済ませ、悲しみをこらえながら‘師を拝もう’と、多くの香、花、塗香を持って大林(マハーヴァナ)へ行き、師を供養し礼拝して、片隅に座った。‘ウパーサカ(居士)よ、なぜ何日もの間姿を見せなかったのか’と問われると、その事情を報告した。師は‘居士よ、お前の息子が分不相応なものに欲情を起こして滅び去ったのは、今だけではない。前世においてもそうであったのだ’と言い、彼に請われて過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese sīhayoniyaṃ nibbatti. Tassa cha kaniṭṭhabhātaro ekā ca bhaginī ahosi, sabbepi kañcanaguhāyaṃ vasanti. Tassā pana guhāya avidūre rajatapabbate ekā phalikaguhā atthi, tattheko siṅgālo vasati. Aparabhāge sīhānaṃ mātāpitaro kālamakaṃsu. Te bhaginiṃ sīhapotikaṃ kañcanaguhāyaṃ ṭhapetvā gocarāya pakkamitvā maṃsaṃ āharitvā tassā denti. So siṅgālo taṃ sīhapotikaṃ disvā paṭibaddhacitto ahosi. Tassā pana mātāpitūnaṃ dharamānakāle okāsaṃ nālattha, so sattannampi tesaṃ gocarāya pakkantakāle phalikaguhāya otaritvā kañcanaguhāya dvāraṃ gantvā sīhapotikāya purato lokāmisapaṭisaṃyuttaṃ evarūpaṃ rahassakathaṃ kathesi – ‘‘sīhapotike, ahampi catuppado, tvampi catuppadā, tvaṃ me pajāpatī hohi, ahaṃ te pati bhavissāmi, te mayaṃ samaggā sammodamānā vasissāma, tvaṃ ito paṭṭhāya maṃ kilesavasena saṅgaṇhāhī’’ti. Sā tassa vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ siṅgālo catuppadānaṃ antare hīno paṭikuṭṭho caṇḍālasadiso, mayaṃ uttamarājakulasammatā, esa kho mayā saddhiṃ asabbhiṃ ananucchavikaṃ kathaṃ katheti, ahaṃ evarūpaṃ kathaṃ sutvā jīvitena kiṃ karissāmi, nāsāvātaṃ sannirujjhitvā marissāmī’’ti. Athassā etadahosi – ‘‘mayhaṃ evameva maraṇaṃ ayuttaṃ, bhātikā tāva me āgacchantu, tesaṃ kathetvā marissāmī’’ti. Siṅgālopi tassā santikā paṭivacanaṃ alabhitvā ‘‘idāni esā mayhaṃ kujjhatī’’ti domanassappatto phalikaguhāyaṃ pavisitvā nipajji.

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が国を治めていた頃、菩薩はヒマラヤ地方で獅子の群れに生まれました。彼には六頭の弟と一頭の妹がおり、皆が黄金の洞窟に住んでいました。その洞窟の近くの銀の山に一つの水晶の洞窟があり、そこに一頭の野干(ジャッカル)が住んでいました。その後、獅子たちの父母が亡くなりました。兄たちは妹の小獅子を黄金の洞窟に留め、自分たちは獲物を探しに出かけ、肉を持ち帰って彼女に与えていました。あの野干はその小獅子を見て、恋心を抱きました。しかし、父母が存命の間は機会が得られませんでした。彼は七頭の兄たちが皆、獲物を探しに出かけた時に、水晶の洞窟から下りて黄金の洞窟の入り口に行き、小獅子の前で世俗の愛欲に関する次のような密かな話をしました。“小獅子よ、私も四足獣であり、あなたも四足獣です。あなたは私の妻になりなさい。私はあなたの夫になりましょう。私たちは仲睦まじく共に暮らしましょう。今日から、あなたは愛欲をもって私を世話しなさい”。彼女はその言葉を聞いて考えました。“この野干は四足獣の中でも卑しく、忌まわしく、卑賤な者のようだ。私たちは高貴な王族と認められている。それなのに、この者は私に対して不相応で卑猥な話を口にする。このような話を聞いて、生きていて何になろう。息を止めて死んでしまおう”。しかし、彼女はこう思いました。“ただ死ぬのは正しくない。まず兄たちが帰ってくるのを待とう。彼らに話してから死ぬことにしよう”。野干も彼女から返事を得られず、“今、彼女は私に怒っているのだ”と落胆し、水晶の洞窟に入って横たわりました。

Atheko sīhapotako mahiṃsavāraṇādīsu aññataraṃ vadhitvā maṃsaṃ khāditvā bhaginiyā bhāgaṃ āharitvā ‘‘amma, maṃsaṃ khādassū’’ti āha. ‘‘Bhātika, nāhaṃ maṃsaṃ khādāmi, marissāmī’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? Sā taṃ pavattiṃ ācikkhi. ‘‘Idāni kahaṃ so siṅgālo’’ti ca vutte phalikaguhāyaṃ nipannaṃ siṅgālaṃ ‘‘ākāse nipanno’’ti maññamānā ‘‘bhātika, kiṃ na passasi, eso rajatapabbate ākāse nipanno’’ti. Sīhapotako tassa phalikaguhāyaṃ nipannabhāvaṃ ajānanto ‘‘ākāse nipanno’’ti saññī [Pg.7] hutvā ‘‘māressāmi na’’nti sīhavegena pakkhanditvā phalikaguhaṃ hadayeneva pahari. So hadayena phalitena tattheva jīvitakkhayaṃ patvā pabbatapāde pati. Athāparo āgacchi, sā tassapi tatheva kathesi. Sopi tatheva katvā jīvitakkhayaṃ patvā pabbatapāde pati.

その後、一頭の若い獅子が水牛や象などを仕留めて肉を食べ、妹の分を持ち帰って“妹よ、肉を食べなさい”と言いました。彼女は“兄さん、私は肉を食べません。死ぬつもりです”と言いました。“なぜだい?”と問われ、彼女はその出来事を話しました。“今、その野干はどこにいるのか?”と言われた時、水晶の洞窟に横たわっている野干を“空中に横たわっている”と思い込み、“兄さん、見えないのですか。あの銀の山の空中に横たわっています”と言いました。その若い獅子は、彼が水晶の洞窟に横たわっていることを知らず、“空中に横たわっている”と思い込み、“彼を殺してやる”と獅子の勢いで飛びかかり、水晶の洞窟を胸で強く打ちつけました。彼は心臓が裂けてその場で命を落とし、山の麓に落ちました。次に別の兄が帰ってきましたが、彼女は彼にも同様に話しました。彼もまた同じようにして命を落とし、山の麓に落ちました。

Evaṃ chasupi bhātikesu matesu sabbapacchā bodhisatto āgacchi. Sā tassapi taṃ kāraṇaṃ ārocetvā ‘‘idāni so kuhi’’nti vutte ‘‘eso rajatapabbatamatthake ākāse nipanno’’ti āha. Bodhisatto cintesi – ‘‘siṅgālānaṃ ākāse patiṭṭhā nāma natthi, phalikaguhāyaṃ nipannako bhavissatī’’ti. So pabbatapādaṃ otaritvā cha bhātike mate disvā ‘‘ime attano bālatāya pariggaṇhanapaññāya abhāvena phalikaguhabhāvaṃ ajānitvā hadayena paharitvā matā bhavissanti, asamekkhitvā atituritaṃ karontānaṃ kammaṃ nāma evarūpaṃ hotī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

このようにして六頭の兄たちが死んだ後、最後に菩薩が帰ってきました。彼女は彼にもその事情を告げ、“今、彼はどこにいるのか?”と問われると、“あの銀の山の頂の空中に横たわっています”と言いました。菩薩は考えました。“野干が空中に留まることなどあり得ない。水晶の洞窟に横たわっているに違いない”。彼は山の麓に下りていき、死んでいる六頭の弟たちを見て、“彼らは自分の愚かさと洞察力の欠如ゆえに、水晶の洞窟であることに気づかず、胸を打ちつけて死んだのだ。よく考えずにあまりに急いで事を行う者の業とは、このようなものである”と言って、最初の偈を唱えました。

3.

3.

‘‘Asamekkhitakammantaṃ, turitābhinipātinaṃ;

Sāni kammāni tappenti, uṇhaṃvajjhohitaṃ mukhe’’ti.

“よく考えずに事を行い、拙速に飛びかかる者。自らの行いが自らを苦しめる。熱いものを口の中に放り込んだ時のように”。

Tattha asamekkhitakammantaṃ, turitābhinipātinanti yo puggalo yaṃ kammaṃ kattukāmo hoti, tattha dosaṃ asamekkhitvā anupadhāretvā turito hutvā vegeneva taṃ kammaṃ kātuṃ abhinipatati pakkhandati paṭipajjati, taṃ asamekkhitakammantaṃ turitābhinipātinaṃ evaṃ sāni kammāni tappenti, socenti kilamenti. Yathā kiṃ? Uṇhaṃvajjhohitaṃ mukheti, yathā bhuñjantena ‘‘idaṃ sītalaṃ idaṃ uṇha’’nti anupadhāretvā uṇhaṃ ajjhoharaṇīyaṃ mukhe ajjhoharitaṃ ṭhapitaṃ mukhampi kaṇṭhampi kucchimpi dahati soceti kilameti, evaṃ tathārūpaṃ puggalaṃ sāni kammāni tappenti.

その中で“よく考えずに事を行い、拙速に飛びかかる者”とは、ある事を行おうとする者が、その欠点をよく考えず、検討もせずに、急いで勢いよくその行為に飛び込み、踏み出すことです。そのような者を、自らの行いが苦しめ、悲しませ、悩ませます。何のようにでしょうか。“熱いものを口の中に飲み込んだ時のように”です。例えば、食べる時に“これは冷たい、これは熱い”と検討せずに、熱い食べ物を口に入れて飲み込むと、口も喉もお腹も焼き、苦しめるように、そのような人を自らの行いが苦しめるのです。

Iti so sīho imaṃ gāthaṃ vatvā ‘‘mama bhātikā anupāyakusalatāya ‘siṅgālaṃ māressāmā’ti ativegena pakkhanditvā sayaṃ matā, ahaṃ pana evarūpaṃ akatvā siṅgālassa phalikaguhāyaṃ nipannasseva hadayaṃ phālessāmī’’ti siṅgālassa ārohanaorohanamaggaṃ sallakkhetvā tadabhimukho hutvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadi, pathaviyā saddhiṃ ākāsaṃ ekaninnādaṃ ahosi. Siṅgālassa phalikaguhāyaṃ nipannasseva sītatasitassa hadayaṃ phali, so tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.

そこでその獅子はこの偈を唱えてから、“私の弟たちは、手段の巧みさがなかったために‘野干を殺そう’とあまりに急いで飛びかかり、自ら死んでしまった。しかし私はそのようなことはせず、野干が水晶の洞窟に横たわったまま、その心臓を裂いてやろう”と考えました。彼は野干の登り下りの道を突き止め、そこに向かって三度獅子吼を轟かせました。大地と共に空中にまで一つの轟音が響き渡りました。水晶の洞窟に横たわっていた野干は、そのあまりの恐ろしさに心臓が裂け、その場で命を落としました。

Satthā [Pg.8] ‘‘evaṃ so siṅgālo sīhanādaṃ sutvā jīvitakkhayaṃ patto’’ti vatvā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –

師は“このようにして、その野干は獅子吼を聞いて命を落としたのである”と語り、正等覚者として二番目の偈を唱えられました。

4.

4.

‘‘Sīho ca sīhanādena, daddaraṃ abhinādayi;

Sutvā sīhassa nigghosaṃ, siṅgālo daddare vasaṃ;

Bhīto santāsamāpādi, hadayañcassa apphalī’’ti.

“獅子は獅子吼をもって、ダッダラ山を鳴り響かせた。獅子の轟きを聞いて、ダッダラ山に住む野干は、恐怖し、戦慄し、その心臓は裂けた”。

Tattha sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, paṇḍusīho, kāḷasīho, surattahatthapādo kesarasīhoti. Tesu kesarasīho idha adhippeto. Daddaraṃ abhinādayīti tena asanipātasaddasadisena bheravatarena sīhanādena taṃ rajatapabbataṃ abhinādayi ekaninnādaṃ akāsi. Daddare vasanti phalikamissake rajatapabbate vasanto. Bhīto santāsamāpādīti maraṇabhayena bhīto cittutrāsaṃ āpādi. Hadayañcassa apphalīti tena cassa bhayena hadayaṃ phalīti.

その中で“獅子”とは、四種類の獅子、すなわち草獅子、黄獅子、黒獅子、そして手足が赤く美しいケサラ獅子のことです。ここではケサラ獅子が意図されています。“ダッダラ山を鳴り響かせた”とは、雷鳴のような恐ろしい獅子吼によって、その銀の山を鳴り響かせ、一つの轟音としたことです。“ダッダラ山に住む”とは、水晶の混じった銀の山に住んでいることです。“恐怖し、戦慄し”とは、死の恐怖によって心に戦慄をきたしたことです。“その心臓は裂けた”とは、その恐怖によって心臓が裂けたということです。

Evaṃ sīho siṅgālaṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā bhātaro ekasmiṃ ṭhāne paṭicchādetvā tesaṃ matabhāvaṃ bhaginiyā ācikkhitvā taṃ samassāsetvā yāvajīvaṃ kañcanaguhāyaṃ vasitvā yathākammaṃ gato.

このように、獅子はジャッカルを死に至らしめ、兄弟たちを一箇所に隠し、彼らが死んだことを妹に告げて彼女を慰め、生涯を黄金の洞窟で過ごして、業に従って去っていった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne upāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā siṅgālo nhāpitaputto ahosi, sīhapotikā licchavikumārikā, cha kaniṭṭhabhātaro aññataratherā ahesuṃ, jeṭṭhabhātikasīho pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの法話を終え、真理(四聖諦)を明らかにして本生(ジャータカ)を完結させた。真理の説法の終わりに、その優婆塞は預流果に達した。“その時のジャッカルは床屋の息子であり、雌の獅子はリッチャヴィ族の王女であり、六人の弟たちはある長老たちであり、長兄の獅子は私自身であった”と。

Siṅgālajātakavaṇṇanā dutiyā.

第二のジャッカル本生注釈。

[153] 3. Sūkarajātakavaṇṇanā

[153] 第三、豚本生注釈

Catuppado ahaṃ, sammāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ mahallakattheraṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi divase rattiṃ dhammassavane vattamāne satthari gandhakuṭidvāre ramaṇīye sopānaphalake ṭhatvā bhikkhusaṅghassa sugatovādaṃ datvā gandhakuṭiṃ paviṭṭhe dhammasenāpati satthāraṃ vanditvā attano pariveṇaṃ agamāsi. Mahāmoggallānopi pariveṇameva gantvā [Pg.9] muhuttaṃ vissamitvā therassa santikaṃ āgantvā pañhaṃ pucchi, pucchitapucchitaṃ dhammasenāpati gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpento viya vissajjetvā pākaṭamakāsi. Catassopi parisā dhammaṃ suṇamānā nisīdiṃsu. Tattheko mahallakatthero cintesi – ‘‘sacāhaṃ imissā parisāya majjhe sāriputtaṃ āluḷento pañhaṃ pucchissāmi, ayaṃ me parisā ‘bahussuto aya’nti ñatvā sakkārasammānaṃ karissatī’’ti parisantarā uṭṭhāya theraṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ ṭhatvā ‘‘āvuso sāriputta, mayampi taṃ ekaṃ pañhaṃ pucchāma, amhākampi okāsaṃ karohi, dehi me vinicchayaṃ āvedhikāya vā nivedhikāya vā niggahe vā paggahe vā visese vā paṭivisese vā’’ti āha. Thero taṃ oloketvā ‘‘ayaṃ mahallako icchācāre ṭhito tuccho na kiñci jānātī’’ti tena saddhiṃ akathetvāva lajjamāno bījaniṃ ṭhapetvā āsanā otaritvā pariveṇaṃ pāvisi, moggallānattheropi attano pariveṇameva agamāsi.

“友よ、私は四足獣である”というこの話を、師が祇園精舎に滞在していた際、ある老比丘に関して語られた。ある日、夜の法要が行われている時、師は香室の門の美しい階段の上に立って比丘衆に善逝の教えを授け、香室に入られた。法の将軍(舎利弗)は師を礼拝し、自分の僧坊へ行った。大目犍連も僧坊へ行き、しばらく休息した後、長老(舎利弗)のもとへ行って問いを尋ねた。法の将軍は、問いが出されるたびに、空に満月を昇らせるかのようにそれらに答え、明らかにされた。四衆も法を聞きながら座っていた。そこにいた一人の老比丘はこう考えた。“もし私がこの大衆の中で舎利弗を当惑させて問いを尋ねれば、この大衆は‘この者は多聞である’と知って、私に供養と尊敬を捧げるだろう”。彼は大衆の中から立ち上がり、長老に近づいて傍らに立ち、“友よ舎利弗よ、私もあなたに一つの問いを尋ねたい。私にも機会を与えてくれ。肯定か否定か、論破か称賛か、特殊か普遍か、その決着をつけてくれ”と言った。長老は彼を見て、“この老人は邪欲に支配され、空っぽで何も知らない”と思い、彼とは語らず、恥じ入って扇を置いて座から立ち、僧坊に入った。目犍連長老も自分の僧坊へ行った。

Manussā uṭṭhāya ‘‘gaṇhathetaṃ tucchamahallakaṃ, madhuradhammassavanaṃ no sotuṃ na adāsī’’ti anubandhiṃsu. So palāyanto vihārapaccante bhinnapadarāya vaccakuṭiyā patitvā gūthamakkhito aṭṭhāsi. Manussā taṃ disvā vippaṭisārino hutvā satthu santikaṃ agamaṃsu. Satthā te disvā ‘‘kiṃ upāsakā avelāya āgatatthā’’ti pucchi, manussā tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘na kho upāsakā idānevesa mahallako uppilāvito hutvā attano balaṃ ajānitvā mahābalehi saddhiṃ payojetvā gūthamakkhito jāto, pubbepesa uppilāvito hutvā attano balaṃ ajānitvā mahābalehi saddhiṃ payojetvā gūthamakkhito ahosī’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

人々は立ち上がり、“この空っぽな老人を捕まえろ、甘露の法を聞くのを邪魔しおった”と追いかけた。彼は逃げている途中、精舎の端にある壊れた板敷きの便所に落ち、糞尿にまみれて立ち尽くした。人々はそれを見て後悔し、師のもとへ行った。師は彼らを見て、“優婆塞たちよ、なぜこのような時間にやって来たのか”と尋ねた。人々はその事情を申し上げた。師は“優婆塞たちよ、この老人が慢心して自分の力を知らず、強者たちに挑んで糞尿まみれになったのは、今に始まったことではない。以前にも彼は慢心して自分の力を知らず、強者たちに挑んで糞尿まみれになったことがあるのだ”と言って、彼らに乞われて過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sīho hutvā himavantapadese pabbataguhāya vāsaṃ kappesi. Tassā avidūre ekaṃ saraṃ nissāya bahū sūkarā nivāsaṃ kappesuṃ. Tameva saraṃ nissāya tāpasāpi paṇṇasālāsu vāsaṃ kappesuṃ. Athekadivasaṃ sīho mahiṃsavāraṇādīsu aññataraṃ vadhitvā yāvadatthaṃ maṃsaṃ khāditvā taṃ saraṃ otaritvā pānīyaṃ pivitvā uttari. Tasmiṃ khaṇe eko thūlasūkaro taṃ saraṃ nissāya gocaraṃ gaṇhāti. Sīho taṃ disvā ‘‘aññaṃ ekadivasaṃ [Pg.10] imaṃ khādissāmi, maṃ kho pana disvā puna na āgaccheyyā’’ti tassa anāgamanabhayena sarato uttaritvā ekena passena gantuṃ ārabhi. Sūkaro oloketvā ‘‘esa maṃ disvā mama bhayena upagantuṃ asakkonto bhayena palāyati, ajja mayā iminā sīhena saddhiṃ payojetuṃ vaṭṭatī’’ti sīsaṃ ukkhipitvā taṃ yuddhatthāya avhayanto paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バラナシでブラフマダッタ王が国を治めていた時、菩薩は獅子となってヒマラヤ地方の山の洞窟に住んでいた。その近くのある池のほとりに、多くの豚が住んでいた。またその池のほとりには、修行者たちも葉の小屋に住んでいた。ある日、獅子は水牛や象などの獲物を仕留めて思う存分肉を食べ、その池に降りて水を飲んで上がってきた。その時、一匹の太った豚がその池のほとりで餌を探していた。獅子はそれを見て、“いつかまた別の日にこいつを食べてやろう。しかし、私を見たら二度と来ないかもしれない”と思い、彼が来なくなるのを恐れて池から上がり、脇を通って行こうとした。豚はそれを見て、“あいつは私を見て、私のことが恐ろしくて近づけずに、怖がって逃げているのだ。今日、私はこの獅子に勝負を挑まなければならない”と思い、頭を上げ、戦いを挑んで最初の偈を唱えた。

5.

5.

‘‘Catuppado ahaṃ samma, tvampi samma catuppado;

Ehi samma nivattassu, kiṃ nu bhīto palāyasī’’ti.

“友よ、私も四足獣。友よ、おまえも四足獣。友よ、さあ戻ってこい。なぜ怖がって逃げるのか”。

Sīho tassa kathaṃ sutvā ‘‘samma sūkara, ajja amhākaṃ tayā saddhiṃ saṅgāmo natthi, ito pana sattame divase imasmiṃyeva ṭhāne saṅgāmo hotū’’ti vatvā pakkāmi. Sūkaro ‘‘sīhena saddhiṃ saṅgāmessāmī’’ti haṭṭhapahaṭṭho taṃ pavattiṃ ñātakānaṃ ārocesi. Te tassa kathaṃ sutvā bhītatasitā ‘‘idāni tvaṃ sabbepi amhe nāsessasi, attano balaṃ ajānitvā sīhena saddhiṃ saṅgāmaṃ kattukāmoti, sīho āgantvā sabbepi amhe jīvitakkhayaṃ pāpessati, sāhasikakammaṃ mā karī’’ti āhaṃsu. Sopi bhītatasito ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti pucchi. Sūkarā ‘‘samma, tvaṃ etesaṃ tāpasānaṃ uccārabhūmiṃ gantvā pūtigūthe satta divasāni sarīraṃ parivaṭṭetvā sukkhāpetvā sattame divase sarīraṃ ussāvabindūhi temetvā sīhassa āgamanato purimataraṃ gantvā vātayogaṃ ñatvā uparivāte tiṭṭha, sucijātiko sīho tava sarīragandhaṃ ghāyitvā tuyhaṃ jayaṃ datvā gamissatī’’ti āhaṃsu. So tathā katvā sattame divase tattha aṭṭhāsi. Sīho tassa sarīragandhaṃ ghāyitvā gūthamakkhitabhāvaṃ ñatvā ‘‘samma sūkara, sundaro te leso cintito, sace tvaṃ gūthamakkhito nābhavissa, idheva taṃ jīvitakkhayaṃ apāpessaṃ, idāni pana te sarīraṃ neva mukhena ḍaṃsituṃ, na pādena paharituṃ sakkā, jayaṃ te dammī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

獅子はその言葉を聞いて、“友よ豚よ、今日はおまえとの戦いはない。今日から七日目に、まさにこの場所で戦おうではないか”と言って去っていった。豚は“獅子と戦うことになったぞ”と大喜びでその出来事を親族たちに告げた。彼らはその話を聞いて恐怖に震え、“これでおまえは私たち全員を滅ぼすことになる。自分の力を知らずに獅子と戦おうとするなんて。獅子がやって来て私たち全員を死に至らしめるだろう。そんな無謀なことはやめろ”と言った。彼も恐怖に震え、“では、どうすればいいのか”と尋ねた。豚たちは“友よ、おまえはあの修行者たちの便所へ行き、腐った糞尿の中で七日間体を転がして乾かし、七日目には体を朝露で湿らせて、獅子が来るより早くそこへ行き、風向きを確認して風上に立て。清浄な獅子はおまえの体の臭いを嗅いで、おまえに勝利を譲って去るだろう”と言った。彼はその通りにし、七日目にそこに立った。獅子は彼の体の臭いを嗅ぎ、糞尿まみれであることを知って、“友よ豚よ、おまえの考えた策略は見事だ。もしおまえが糞尿まみれでなかったら、ここでおまえを死に至らしめていただろう。しかし今、おまえの体に口で噛みつくことも、足で打つこともできない。おまえに勝利を譲ろう”と言って、第二の偈を唱えた。

6.

6.

‘‘Asuci pūtilomosi, duggandho vāsi sūkara;

Sace yujjitukāmosi, jayaṃ samma dadāmi te’’ti.

“豚よ、おまえは不浄で毛は腐り、悪臭を放っている。もし戦いたいというのなら、友よ、おまえに勝利を譲ろう”。

Tattha [Pg.11] pūtilomoti mīḷhamakkhitattā duggandhalomo. Duggandho vāsīti aniṭṭhajegucchapaṭikūlagandho hutvā vāyasi. Jayaṃ, samma, dadāmi teti ‘‘tuyhaṃ jayaṃ demi, ahaṃ parājito, gaccha tva’’nti vatvā sīho tatova nivattitvā gocaraṃ gahetvā sare pānīyaṃ pivitvā pabbataguhameva gato. Sūkaropi ‘‘sīho me jito’’ti ñātakānaṃ ārocesi. Te bhītatasitā ‘‘puna ekadivasaṃ āgacchanto sīho sabbeva amhe jīvitakkhayaṃ pāpessatī’’ti palāyitvā aññattha agamaṃsu.

そこで、‘汚れた毛の(pūtilomo)’とは、糞にまみれているために悪臭を放つ毛のことである。‘悪臭を放って(duggandho vāsī)’とは、不快で嫌悪すべき忌まわしい臭いとなって漂っていることである。‘友よ、あなたに勝利を譲ろう(Jayaṃ, samma, dadāmi te)’とは、‘あなたに勝利を与えよう、私は負けた、あなたは行きなさい’と言って、獅子はそこから引き返し、獲物を捕らえ、池で水を飲み、岩窟へと戻った。猪もまた‘獅子に勝った’と親族たちに告げた。彼らは恐れおののき、‘いつかまた獅子がやって来たら、我ら全員が命を落とすことになるだろう’と言って逃げ出し、別の場所へ去った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sūkaro mahallako ahosi, sīho pana ahameva ahosi’’nti.

師(正覚者)はこの説法を終えて、本生(ジャータカ)をまとめられた。‘その時の猪は長老の比丘であり、獅子は実に私であった’と。

Sūkarajātakavaṇṇanā tatiyā.

第三の猪本生(スーカーラ・ジャータカ)注釈。

[154] 4. Uragajātakavaṇṇanā

[一五四] 四、蛇本生(ウラガ・ジャータカ)注釈。

Idhūragānaṃ pavaro paviṭṭhoti idaṃ satthā jetavane viharanto seṇibhaṇḍanaṃ ārabbha kathesi. Kosalarañño kira sevakā seṇipamukhā dve mahāmattā aññamaññaṃ diṭṭhaṭṭhāne kalahaṃ karonti, tesaṃ veribhāvo sakalanagare pākaṭo jāto. Te neva rājā, na ñātimittā samagge kātuṃ sakkhiṃsu. Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye bodhaneyyabandhave olokento tesaṃ ubhinnampi sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā punadivase ekakova sāvatthiyaṃ piṇḍāya pavisitvā tesu ekassa gehadvāre aṭṭhāsi. So nikkhamitvā pattaṃ gahetvā satthāraṃ antonivesanaṃ pavesetvā āsanaṃ paññapetvā nisīdāpesi. Satthā nisīditvā tassa mettābhāvanāya ānisaṃsaṃ kathetvā kallacittataṃ ñatvā saccāni pakāsesi, so saccapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi.

‘ここに、蛇たちの優れた者が入り込みました’というこの(説法)は、師が祇園精舎に滞在されていたとき、職能集団(ギルド)の争いについて語られたものである。聞くところによれば、コーサラ王に仕えるギルドの首長である二人の大臣が、会えば互いに喧嘩をしており、彼らの敵対関係は町中に知れ渡っていた。王も、親族も友人も、彼らを和解させることができなかった。ある日、師は夜明けに悟るべき縁のある者たちを観察され、二人の大臣に預流道の縁があるのをご覧になり、翌日、お一人で舎衛城(サーヴァッティー)に托鉢に入られ、そのうちの一人の家の門に立たれた。その(大臣)は外に出て鉢を受け取り、師を家の中に招き入れ、座を用意して座らせた。師は座して、彼に慈悲の瞑想の功徳を説き、彼の心が整ったことを知って四聖諦を明かされた。彼はその教えの終わりに預流果に到達した。

Satthā tassa sotāpannabhāvaṃ ñatvā tameva pattaṃ gāhāpetvā uṭṭhāya itarassa gehadvāraṃ agamāsi. Sopi nikkhamitvā satthāraṃ vanditvā ‘‘pavisatha, bhante’’ti gharaṃ pavesetvā nisīdāpesi. Itaropi pattaṃ gahetvā satthārā saddhiṃyeva pāvisi. Satthā tassa ekādasa mettānisaṃse vaṇṇetvā kallacittataṃ ñatvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne sopi sotāpattiphale patiṭṭhahi. Iti te ubhopi sotāpannā [Pg.12] hutvā aññamaññaṃ accayaṃ dassetvā khamāpetvā samaggā sammodamānā ekajjhāsayā ahesuṃ. Taṃ divasaññeva ca bhagavato sammukhāva ekato bhuñjiṃsu. Satthā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā vihāraṃ agamāsi. Te bahūni mālāgandhavilepanāni ceva sappimadhuphāṇitādīni ca ādāya satthārā saddhiṃyeva nikkhamiṃsu. Satthā bhikkhusaṅghena vatte dassite sugatovādaṃ datvā gandhakuṭiṃ pāvisi.

師は彼が預流者となったことを知り、その(大臣)に鉢を持たせて立ち上がり、もう一人の(大臣の)家の門へと向かわれた。彼もまた外に出て師を礼拝し、‘主よ、お入りください’と家の中に招き入れ、座らせた。もう一方の大臣も鉢を持って、師と共に中に入った。師は彼に十一の慈悲の功徳を称え、心が整ったことを知って四聖諦を明かされた。教えの終わりに、彼もまた預流果に到達した。このようにして、二人は共に預流者となり、互いに過ちを認めて許し合い、和解して喜びを共にし、同じ志を持つようになった。その日のうちに、二人は世尊の御前で共に食事をした。師は食事の用を済ませて精舎に戻られた。彼らは多くの花、香、塗香、およびバター、蜜、糖蜜などを携えて、師と共に(精舎へ)出発した。師は比丘僧伽によって務めが果たされた後、善逝の訓戒を与えて香堂(ガンダクティー)に入られた。

Bhikkhū sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ satthu guṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, satthā adantadamako, ye nāma dve mahāmatte ciraṃ vāyamamānopi neva rājā samagge kātuṃ sakkhi, na ñātimittādayo sakkhiṃsu, te ekadivaseneva tathāgatena damitā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idānevāhaṃ ime dve jane samagge akāsiṃ, pubbepete mayā samaggā katāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

比丘たちは夕刻、法堂(説法堂)にて師の徳を語り合った。‘諸徳よ、師は調伏し難き者を調伏される方である。二人の大臣が長い間努力しても、王も親族や友人も和解させることができなかったのに、如来によってわずか一日で調伏された’と。師は来られて、‘比丘たちよ、汝らはいま、どのような話をして座っているのか’と尋ねられ、‘これこれの話です’と言われたとき、‘比丘たちよ、私がこの二人を和解させたのは今だけではない。過去にも彼らは私によって和解させられたのである’と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasiyaṃ ussave ghosite mahāsamajjaṃ ahosi. Bahū manussā ceva devanāgasupaṇṇādayo ca samajjadassanatthaṃ sannipatiṃsu. Tatrekasmiṃ ṭhāne eko nāgo ca supaṇṇo ca samajjaṃ passamānā ekato aṭṭhaṃsu. Nāgo supaṇṇassa supaṇṇabhāvaṃ ajānanto aṃse hatthaṃ ṭhapesi. Supaṇṇo ‘‘kena me aṃse hattho ṭhapito’’ti nivattitvā olokento nāgaṃ sañjāni. Nāgopi olokento supaṇṇaṃ sañjānitvā maraṇabhayatajjito nagarā nikkhamitvā nadīpiṭṭhena palāyi. Supaṇṇopi ‘‘taṃ gahessāmī’’ti anubandhi. Tasmiṃ samaye bodhisatto tāpaso hutvā tassā nadiyā tīre paṇṇasālāya vasamāno divā darathapaṭippassambhanatthaṃ udakasāṭikaṃ nivāsetvā vakkalaṃ bahi ṭhapetvā nadiṃ otaritvā nhāyati. Nāgo ‘‘imaṃ pabbajitaṃ nissāya jīvitaṃ labhissāmī’’ti pakativaṇṇaṃ vijahitvā maṇikkhandhavaṇṇaṃ māpetvā vakkalantaraṃ pāvisi. Supaṇṇo anubandhamāno taṃ tattha paviṭṭhaṃ disvā vakkale garubhāvena aggahetvā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘bhante, ahaṃ chāto, tumhākaṃ vakkalaṃ gaṇhatha, imaṃ nāgaṃ khādissāmī’’ti imamatthaṃ pakāsetuṃ paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシにおいてブラフマダッタ王が統治していたとき、バラナシで祭りが宣言され、大群衆が集まった。多くの人間、そして天人、龍(ナーガ)、金翅鳥(スパナ)たちが、見物するために集まった。そこである場所で、一人の龍と一人の金翅鳥が見物をしながら一緒に立っていた。龍は金翅鳥が金翅鳥であることを知らずに、その肩に手を置いた。金翅鳥は‘誰が私の肩に手を置いたのか’と振り返って見て、それが龍であると気づいた。龍もまた見て、それが金翅鳥であると気づき、死の恐怖に襲われて町を出て、川の表面を逃げた。金翅鳥も‘彼を捕まえてやる’と追いかけた。その時、菩薩は修行者となってその川のほとりの草庵に住んでおり、昼間の疲れを癒やすために、水浴用の布を身に着け、樹皮の衣を外に置いて川に入って沐浴していた。龍は‘この出家者に頼れば命が助かるだろう’と考え、本来の姿を捨てて宝石の塊(摩尼宝)の姿に化けて、樹皮の衣の中に入り込んだ。金翅鳥は追いかけてきて、彼がそこに入ったのを見て、樹皮の衣の尊さを重んじて(衣ごと)掴むことはせず、菩薩に呼びかけて、‘尊師よ、私は飢えています。あなたの樹皮の衣を(手に)取ってください。私はこの龍を食べるつもりです’と、この意味を明らかにするために第一の偈を唱えた。

7.

7.

‘‘Idhūragānaṃ [Pg.13] pavaro paviṭṭho, selassa vaṇṇena pamokkhamicchaṃ;

Brahmañca vaṇṇaṃ apacāyamāno, bubhukkhito no vitarāmi bhottu’’nti.

“‘ここに、蛇たちの優れた者が、宝石(岩)の色となって、解放を求めて入り込みました。しかし私は、あなたの清らかな姿を敬うがゆえに、飢えていても、食べることを控えております’”

Tattha idhūragānaṃ pavaro paviṭṭhoti imasmiṃ vakkale uragānaṃ pavaro nāgarājā paviṭṭho. Selassa vaṇṇenāti maṇivaṇṇena, maṇikkhandho hutvā paviṭṭhoti attho. Pamokkhamicchanti mama santikā mokkhaṃ icchamāno. Brahmañca vaṇṇaṃ apacāyamānoti ahaṃ pana tumhākaṃ brahmavaṇṇaṃ seṭṭhavaṇṇaṃ pūjento garuṃ karonto. Bubhukkhito no vitarāmi bhottunti etaṃ nāgaṃ vakkalantaraṃ paviṭṭhaṃ chātopi samāno bhakkhituṃ na sakkomīti.

そこで、‘ここに蛇たちの優れた者が入り込みました(idhūragānaṃ pavaro paviṭṭho)’とは、この樹皮の衣の中に、蛇たちの優れた者である龍王が入り込んだということである。‘宝石(岩)の色となって(selassa vaṇṇena)’とは、宝石(摩尼)の色、すなわち宝石の塊となって入り込んだという意味である。‘解放を求めて(pamokkhamicchaṃ)’とは、私からの解放を望んで、ということである。‘清らかな姿を敬うがゆえに(brahmañca vaṇṇaṃ apacāyamāno)’とは、私はあなたの清らかな(ブラフマの)姿、優れた姿を供養し、重んじているから、ということである。‘飢えていても、食べることを控えております(bubhukkhito no vitarāmi bhottu)’とは、樹皮の衣の中に入り込んだこの龍を、飢えていても食べることができない、という意味である。

Bodhisatto udake ṭhitoyeva supaṇṇarājassa thutiṃ katvā dutiyaṃ gāthamāha –

菩薩は水の中に立ったまま、金翅鳥の王を称賛して、第二の偈を唱えた。

8.

8.

‘‘So brahmagutto cirameva jīva, dibyā ca te pātubhavantu bhakkhā;

Yo brahmavaṇṇaṃ apacāyamāno, bubhukkhito no vitarāsi bhottu’’nti.

“‘汝は清らかな(ブラフマの)守護を得て、久しく生きよ。汝に天の食べ物が現れるように。汝は清らかな姿を敬うがゆえに、飢えていても、食べることを控えたのであるから’”

Tattha so brahmaguttoti so tvaṃ brahmagopito brahmarakkhito hutvā. Dibyā ca te pātubhavantu bhakkhāti devatānaṃ paribhogārahā bhakkhā ca tava pātubhavantu, mā pāṇātipātaṃ katvā nāgamaṃsakhādako ahosi.

そこで“かの梵天に守られた者よ”とは、あなたが梵天に守られ、梵天に守護された者となることである。“天の食べ物が汝に現れますように”とは、神々の享受にふさわしい食べ物があなたに現れますようにということである。殺生を行って竜の肉を食べる者となってはならない。

Iti bodhisatto udake ṭhitova anumodanaṃ katvā uttaritvā vakkalaṃ nivāsetvā te ubhopi gahetvā assamapadaṃ gantvā mettābhāvanāya vaṇṇaṃ kathetvā dvepi jane samagge akāsi. Te tato paṭṭhāya samaggā sammodamānā sukhaṃ vasiṃsu.

このように、菩薩は水の中に立ったまま随喜(の言葉を述べること)を行い、水から上がって樹皮衣をまとい、彼ら二人を連れて庵へと行き、慈悲の修習の徳を説いて、二人を和解させた。それ以来、彼らは和合し、互いに喜び合いつつ、幸せに暮らした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā nāgo ca supaṇṇo ca ime dve mahāmattā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師(世尊)はこの説法を終えて、本生話を結びつけられた。“その時の竜と金翅鳥は、これら二人の大臣であり、修行者は私自身であった”と。

Uragajātakavaṇṇanā catutthā.

蛇本生注釈、第四(章)。

[155] 5. Bhaggajātakavaṇṇanā

[155] 五、バッガ本生注釈

Jīva [Pg.14] vassasataṃ bhaggāti idaṃ satthā jetavanasamīpe pasenadikosalena raññā kārite rājakārāme viharanto attano khipitakaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi divase satthā rājakārāme catuparisamajjhe nisīditvā dhammaṃ desento khipi. Bhikkhū ‘‘jīvatu, bhante bhagavā, jīvatu, sugato’’ti uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ akaṃsu, tena saddena dhammakathāya antarāyo ahosi. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘api nu kho, bhikkhave, khipite ‘jīvā’ti vutto tappaccayā jīveyya vā mareyya vā’’ti? ‘‘No hetaṃ bhante’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, khipite ‘jīvā’ti vattabbo, yo vadeyya āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 288). Tena kho pana samayena manussā bhikkhūnaṃ khipite ‘‘jīvatha, bhante’’ti vadanti, bhikkhū kukkuccāyantā nālapanti. Manussā ujjhāyanti – ‘‘kathañhi nāma samaṇā sakyaputtiyā ‘jīvatha, bhante’ti vuccamānā nālapissantī’’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Gihī, bhikkhave, maṅgalikā, anujānāmi, bhikkhave, gihīnaṃ ‘‘jīvatha, bhante’’ti vuccamānena ‘‘ciraṃ jīvā’’ti vattunti. Bhikkhū bhagavantaṃ pucchiṃsu – ‘‘bhante, jīvapaṭijīvaṃ nāma kadā uppanna’’nti? Satthā ‘‘bhikkhave, jīvapaṭijīvaṃ nāma porāṇakāle uppanna’’nti vatvā atītaṃ āhari.

“バッガよ、百年生きよ”——これは、師(世尊)が、パセーナディ・コーサラ王によって建立された祇園精舎の近くのラージャカーラーマ(王の園)に滞在していた際、自らくしゃみをされたことに基づいて語られたものである。ある日、師はラージャカーラーマで四部弟子の中に座って説法をしていた時に、くしゃみをされた。比丘たちは“世尊よ、長らえ給え。善逝よ、長らえ給え”と大きな声を上げた。その声によって法話が中断された。そこで世尊は比丘たちを呼んで言われた。“比丘たちよ、くしゃみをした時に‘生きよ(長らえ)’と言われたからといって、それによって生きたり死んだりすることがあろうか”。“いいえ、世尊よ”。“比丘たちよ、くしゃみをした時に‘生きよ’と言うべきではない。言う者があれば、突吉羅(ドゥッカター)の罪となる”。その当時、人々は比丘たちがくしゃみをすると“尊者よ、長らえてください”と言ったが、比丘たちは疑念を抱いて答えなかった。人々は“どうして釈迦の子たる沙門たちは‘尊者よ、長らえてください’と言われても答えないのか”と不満を抱いた。彼らは世尊にこのことを報告した。“比丘たちよ、在家の者たちは縁起(吉兆)を重んじる。比丘たちよ、在家の者から‘尊者よ、長らえてください’と言われた時には‘長く生きなさい’と答えることを許す”。比丘たちは世尊に尋ねた。“世尊よ、生きよ(長らえ)ということと、それに対して答えを返すことは、いつ始まったのですか”。師は“比丘たちよ、長らえと答えを返すことは、遠い昔に始まったことである”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe ekasmiṃ brāhmaṇakule nibbatti. Tassa pitā vohāraṃ katvā jīvikaṃ kappeti, so soḷasavassuddesikaṃ bodhisattaṃ maṇikabhaṇḍaṃ ukkhipāpetvā gāmanigamādīsu caranto bārāṇasiṃ patvā dovārikassa ghare bhattaṃ pacāpetvā bhuñjitvā nivāsaṭṭhānaṃ alabhanto ‘‘avelāya āgatā āgantukā kattha vasantī’’ti pucchi. Atha naṃ manussā ‘‘bahinagare ekā sālā atthi, sā pana amanussapariggahitā. Sace icchatha, tattha vasathā’’ti āhaṃsu. Bodhisatto ‘‘etha, tāta, gacchāma, mā yakkhassa bhāyittha, ahaṃ taṃ dametvā tumhākaṃ pādesu pātessāmī’’ti pitaraṃ gahetvā tattha gato. Athassa pitā phalake nipajji, sayaṃ pitu pāde sambāhanto nisīdi. Tattha adhivattho yakkho dvādasa vassāni vessavaṇaṃ upaṭṭhahitvā taṃ sālaṃ labhanto ‘‘imaṃ sālaṃ paviṭṭhamanussesu yo khipite ‘jīvā’ti vadati, yo ca ‘jīvā’ti vutte ‘paṭijīvā’ti vadati, te jīvapaṭijīvabhāṇino [Pg.15] ṭhapetvā avasese khādeyyāsī’’ti labhi. So piṭṭhivaṃsathūṇāya vasati. So ‘‘bodhisattassa pitaraṃ khipāpessāmī’’ti attano ānubhāvena sukhumacuṇṇaṃ vissajjesi, cuṇṇo āgantvā tassa nāsapuṭe pāvisi. So phalake nipannakova khipi, bodhisatto na ‘‘jīvā’’ti āha. Yakkho taṃ khādituṃ thūṇāya otarati. Bodhisatto taṃ otarantaṃ disvā ‘‘iminā me pitā khipāpito bhavissati, ayaṃ so khipite ‘jīvā’ti avadantaṃ khādakayakkho bhavissatī’’ti pitaraṃ ārabbha paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はカーシ国の、ある婆羅門の家に生まれた。彼の父は商売をして生計を立てていた。父は十六歳ほどになった菩薩に宝飾品の荷を担がせ、村々や町々を巡り歩き、バーラーナシーにたどり着いた。門番の家で飯を炊かせて食べ、泊まる場所が見つからなかったので、“遅い時間に来た旅人はどこに泊まればよいか”と尋ねた。すると人々は“街の外に一つの講堂があるが、そこは非人間(夜叉)に支配されている。もし望むなら、そこに泊まりなさい”と言った。菩薩は“父上、行きましょう。夜叉を恐れてはいけません。私が彼を調伏してあなたの足元にひれ伏させましょう”と言って、父を連れてそこへ行った。それから彼の父は板の上に横になり、菩薩自身は父の足をマッサージしながら座っていた。そこに住んでいた夜叉は、十二年間ヴェッサヴァナ(毘沙門天)に仕えてその講堂を譲り受け、“この講堂に入った人間のうち、くしゃみをした者に‘生きよ’と言う者、また‘生きよ’と言われた時に‘あなたも生きよ’と答える者、これら‘生きよ・答えを返せ’と言う者を除いて、残りの者を食べてよい”という許しを得ていた。彼は棟木の柱に住んでいた。彼は“菩薩の父にくしゃみをさせてやろう”と、自分の力で微細な粉末を放った。粉末は彼の鼻の穴に入った。彼は板に横になったまま、くしゃみをした。菩薩は“生きよ”と言わなかった。夜叉は彼を食べるために柱から降りてきた。菩薩は彼が降りてくるのを見て、“この者が私の父にくしゃみをさせたに違いない。こいつは、くしゃみをした時に‘生きよ’と言わない者を食べる夜叉だろう”と考え、父に対して最初の詩を唱えた。

9.

9.

‘‘Jīva vassasataṃ bhagga, aparāni ca vīsatiṃ;

Mā maṃ pisācā khādantu, jīva tvaṃ saradosata’’nti.

“バッガ(父の名)よ、百年生きなさい。さらに別の二十年も。夜叉たちが私を食べることがないように。あなたは百二十年を生きなさい。”

Tattha bhaggāti pitaraṃ nāmenālapati. Aparāni ca vīsatinti aparāni ca vīsati vassāni jīva. Mā maṃ pisācā khādantūti maṃ pisācā mā khādantu. Jīva tvaṃ saradosatanti tvaṃ pana vīsuttaraṃ vassasataṃ jīvāti. Saradosatañhi gaṇiyamānaṃ vassasatameva hoti, taṃ purimehi vīsāya saddhiṃ vīsuttaraṃ idha adhippetaṃ.

そこで“バッガよ”とは、父を名前で呼んでいるのである。“さらに別の二十年も”とは、さらに別の二十年も生きなさいということである。“夜叉たちが私を食べることがないように”とは、夜叉たちが私を食べないようにということである。“あなたは百二十年を生きなさい”とは、あなたはさらに百二十年生きなさいということである。実に“サ・ラドーサタ(sa-radosata)”とは数えれば百年のことであり、ここでは先の二十年と合わせて百二十年が意図されている。

Yakkho bodhisattassa vacanaṃ sutvā ‘‘imaṃ tāva māṇavaṃ ‘jīvā’ti vuttattā khādituṃ na sakkā, pitaraṃ panassa khādissāmī’’ti pitu santikaṃ agamāsi. So taṃ āgacchantaṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ so ‘paṭijīvā’ti abhaṇantānaṃ khādakayakkho bhavissati, paṭijīvaṃ karissāmī’’ti. So puttaṃ ārabbha dutiyaṃ gāthamāha –

夜叉は菩薩の言葉を聞いて、“まずこの若者は‘生きよ’と言ったので食べることはできない。しかし彼の父を食べてやろう”と考え、父のそばへ行った。父は彼がやって来るのを見て、“こいつは‘あなたも生きよ’と答えを言わない者を食べる夜叉だろう。答えを返そう”と考えた。彼は息子に対して第二の詩を唱えた。

10.

10.

‘‘Tvampi vassasataṃ jīvaṃ, aparāni ca vīsatiṃ;

Visaṃ pisācā khādantu, jīva tvaṃ saradosata’’nti.

“お前も百年生きなさい。さらに別の二十年も。夜叉たちは毒を食べなさい。お前は百二十年を生きなさい。”

Tattha visaṃ pisācā khādantūti pisācā halāhalavisaṃ khādantu.

そこで“夜叉たちは毒を食べなさい”とは、夜叉たちはハラーハラ毒(猛毒)を食べなさいということである。

Yakkho tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ubhopi me na sakkā khāditu’’nti paṭinivatti. Atha naṃ bodhisatto pucchi – ‘‘bho yakkha, kasmā tvaṃ imaṃ sālaṃ paviṭṭhamanusse khādasī’’ti? ‘‘Dvādasa vassāni vessavaṇaṃ upaṭṭhahitvā laddhattā’’ti. ‘‘Kiṃ pana sabbeva khādituṃ labhasī’’ti? ‘‘Jīvapaṭijīvabhāṇino ṭhapetvā avasese khādāmī’’ti. ‘‘Yakkha, tvaṃ pubbepi akusalaṃ katvā kakkhaḷo [Pg.16] pharuso paravihiṃsako hutvā nibbatto, idānipi tādisaṃ kammaṃ katvā tamo tamaparāyaṇo bhavissati, tasmā ito paṭṭhāya pāṇātipātādīhi viramassū’’ti taṃ yakkhaṃ dametvā nirayabhayena tajjetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā yakkhaṃ pesanakārakaṃ viya akāsi.

夜叉はその言葉を聞いて、“二人とも食べることはできない”と言って引き返した。そこで菩薩は彼に尋ねた。“おい、夜叉よ。なぜお前はこの沙羅の木に入った人間を食べるのか?”“十二年間、毘沙門天に仕えて(この権利を)得たからです”“それでは、すべての人を食べることができるのか?”“‘命には命を(ジヴァパティジヴァ)’と唱える者を除いて、残りの者を食べます”“夜叉よ、お前は前世でも不善をなし、冷酷で粗暴で他者を害する者として生まれた。今またそのような業をなせば、闇から闇へと向かうことになるだろう。それゆえ、今からは殺生などをやめなさい”と。菩薩はその夜叉を調伏し、地獄の恐怖で戒め、五戒に安住させ、その夜叉をあたかも召使のように従わせた。

Punadivase sañcarantā manussā yakkhaṃ disvā bodhisattena cassa damitabhāvaṃ ñatvā rañño ārocesuṃ – ‘‘deva, eko māṇavo taṃ yakkhaṃ dametvā pesanakārakaṃ viya katvā ṭhito’’ti. Rājā bodhisattaṃ pakkosāpetvā senāpatiṭṭhāne ṭhapesi, pitu cassa mahantaṃ yasaṃ adāsi. So yakkhaṃ balipaṭiggāhakaṃ katvā bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggapuraṃ pūresi.

翌日、行き交う人々が夜叉を見て、菩薩によって調伏されたことを知り、王に報告した。“大王よ、一人の若者がその夜叉を調伏し、召使のようにして留まっております”と。王は菩薩を呼び寄せ、将軍の位に就かせ、彼の父にも多大なる名声を与えた。彼は夜叉を供物を受け取る者とし、菩薩の教えに従って施しなどの善行を積み、天界を(善き人々で)満たした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘jīvapaṭijīvaṃ nāma tasmiṃ kāle uppanna’’nti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā yakkho aṅgulimālo ahosi, rājā ānando, pitā kassapo, putto pana ahameva ahosi’’nti.

世尊はこの説法を終えて、“‘命には命を’という言葉は、その時に生まれたものである”と言って、本生話をまとめられた。“その時の夜叉はアングリマーラであり、王はアーナンダであり、父はカッサパであり、息子は実に私であった”と。

Bhaggajātakavaṇṇanā pañcamā.

バッガ本生注(第五)

[156] 6. Alīnacittajātakavaṇṇanā

[156] 六、アリーナチッタ本生注

Alīnacittaṃ nissāyāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ossaṭṭhavīriyaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu ekādasanipāte saṃvarajātake (jā. 1.11.97 ādayo) āvibhavissati. So pana bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, vīriyaṃ ossajī’’ti vutte ‘‘saccaṃ, bhagavā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘nanu tvaṃ, bhikkhu, pubbe vīriyaṃ avissajjetvā maṃsapesisadisassa daharakumārassa dvādasayojanike bārāṇasinagare rajjaṃ gahetvā adāsi, idāni kasmā evarūpe sāsane pabbajitvā vīriyaṃ ossajasī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“アリーナチッタ(不退転の心)を拠り所として”というこの物語を、世尊は祇園精舎に滞在中、ある精進を捨てた比丘について語られた。その出来事は、第十一巻(十一集)のサンヴァラ本生(第462話)などで明らかになる。その比丘は世尊から“比丘よ、お前は本当に精進を捨てたのか”と問われ、“実でございます、世尊よ”と答えた。そこで世尊は“比丘よ、かつてお前は精進を捨てずに、肉の塊のような幼子に、十二由旬にわたる波羅奈の都の王権を掴み取って与えたではないか。それなのに、今なぜこのような教え(仏教)の中で出家しながら、精進を捨てるのか”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasito avidūre vaḍḍhakīgāmo ahosi, tattha pañcasatā vaḍḍhakī vasanti. Te nāvāya [Pg.17] uparisotaṃ gantvā araññe gehasambhāradārūni koṭṭetvā tattheva ekabhūmikadvibhūmikādibhede gehasambhāre sajjetvā thambhato paṭṭhāya sabbadārūsu saññaṃ katvā nadītīraṃ netvā nāvaṃ āropetvā anusotena nagaraṃ āgantvā ye yādisāni gehāni ākaṅkhanti, tesaṃ tādisāni katvā kahāpaṇe gahetvā puna tattheva gantvā gehasambhāre āharanti. Evaṃ tesaṃ jīvikaṃ kappentānaṃ ekasmiṃ kāle khandhāvāraṃ bandhitvā dārūni koṭṭentānaṃ avidūre eko hatthī khadirakhāṇukaṃ akkami. Tassa so khāṇuko pādaṃ vijjhi, balavavedanā vattanti, pādo uddhumāyitvā pubbaṃ gaṇhi. So vedanāppatto tesaṃ dārukoṭṭanasaddaṃ sutvā ‘‘ime vaḍḍhakī nissāya mayhaṃ sotthi bhavissatī’’ti maññamāno tīhi pādehi tesaṃ santikaṃ gantvā avidūre nipajji, vaḍḍhakī taṃ uddhumātapādaṃ disvā upasaṅkamitvā pāde khāṇukaṃ disvā tikhiṇavāsiyā khāṇukassa samantato odhiṃ datvā rajjuyā bandhitvā ākaḍḍhantā khāṇuṃ nīharitvā pubbaṃ mocetvā uṇhodakena dhovitvā tadanurūpehi bhesajjehi makkhetvā nacirasseva vaṇaṃ phāsukaṃ kariṃsu.

昔、波羅奈でブラフマダッタ王が統治していた頃、波羅奈から遠くないところに大工の村があり、そこに五百人の大工が住んでいた。彼らは舟で上流へ行き、森で家の材料となる木を切り出し、そこで平屋や二階建てなどの家の材料を整え、柱から始めてすべての木材に印をつけた。それらを川岸まで運び、舟に載せて流れに沿って町へ運び、人々が望むような家を造って代金を受け取り、再びそこへ行って家の材料を運んできた。このようにして生計を立てていた彼らがある時、宿営地を設けて木を切り出していた。その近くで、一頭の象がアカシアの切り株を踏んだ。その切り株が彼の足を突き刺し、激しい痛みが走り、足は腫れ上がって膿がたまった。痛みの中、彼は木を叩く音を聞いて、“この大工たちを頼れば、私は助かるだろう”と考え、三本の足で彼らのところへ行き、近くに横たわった。大工たちはその腫れた足を見て、近づいて足の中の切り株を発見した。鋭い斧で切り株の周りを切り開き、紐で縛って引き抜き、膿を出し、温水で洗い、適切な薬を塗って、ほどなくして傷を癒した。

Hatthī arogo hutvā cintesi – ‘‘mayā ime vaḍḍhakī nissāya jīvitaṃ laddhaṃ, idāni tesaṃ mayā upakāraṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. So tato paṭṭhāya vaḍḍhakīhi saddhiṃ rukkhe nīharati, tacchentānaṃ parivattetvā deti, vāsiādīni upasaṃharati, soṇḍāya veṭhetvā kāḷasuttakoṭiyaṃ gaṇhāti. Vaḍḍhakīpissa bhojanavelāya ekekaṃ piṇḍaṃ dentā pañca piṇḍasatāni denti. Tassa pana hatthissa putto sabbaseto hatthājānīyapotako atthi, tenassa etadahosi – ‘‘ahaṃ etarahi mahallako. Idāni mayā imesaṃ vaḍḍhakīnaṃ kammakaraṇattāya puttaṃ datvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti. So vaḍḍhakīnaṃ anācikkhitvāva araññaṃ pavisitvā puttaṃ ānetvā ‘‘ayaṃ hatthipotako mama putto, tumhehi mayhaṃ jīvitaṃ dinnaṃ, ahaṃ vo vejjavetanatthāya imaṃ dammi, ayaṃ tumhākaṃ ito paṭṭhāya kammāni karissatī’’ti vatvā ‘‘ito paṭṭhāya, puttaka, yaṃ mayā kattabbaṃ kammaṃ, taṃ tvaṃ karohī’’ti puttaṃ ovaditvā vaḍḍhakīnaṃ datvā sayaṃ araññaṃ pāvisi.

象は病が癒えると、“私はこの大工たちのおかげで命を救われた。今こそ彼らに報恩すべきである”と考えた。それ以来、彼は大工たちと共に木を運び出し、削っている者たちのために木をひっくり返してやり、斧などを運んできた。鼻で巻いて墨糸の端を掴んだりした。大工たちも食事の時間に、一人一人が一口ずつの食事を与え、五百の食事を与えた。その象には全身が真っ白な、高貴な種系の象の子がいた。そこで彼はこう考えた。“私は今や老いた。今、この大工たちの仕事のために息子を与えてから去るのがよいだろう”と。彼は大工たちに告げずに森に入り、息子を連れてきて言った。“この子象は私の息子です。あなた方は私の命を救ってくれました。私はあなた方への治療代として、この子を与えます。この子は今からあなた方の仕事をすることでしょう”。そして“息子よ、これから先、私がすべきだった仕事を、お前がしなさい”と息子を諭して大工たちに与え、自らは森へと入っていった。

Tato paṭṭhāya hatthipotako vaḍḍhakīnaṃ vacanakaro ovādakkhamo hutvā sabbakiccāni karoti. Tepi taṃ pañcahi piṇḍasatehi posenti, so [Pg.18] kammaṃ katvā nadiṃ otaritvā nhatvā kīḷitvā āgacchati, vaḍḍhakīdārakāpi taṃ soṇḍādīsu gahetvā udakepi thalepi tena saddhiṃ kīḷanti. Ājānīyā pana hatthinopi assāpi purisāpi udake uccāraṃ vā passāvaṃ vā na karonti, tasmā sopi udake uccārapassāvaṃ akatvā bahinadītīreyeva karoti. Athekasmiṃ divase uparinadiyā devo vassi, atha sukkhaṃ hatthilaṇḍaṃ udakena nadiṃ otaritvā gacchantaṃ bārāṇasīnagaratitthe ekasmiṃ gumbe laggetvā aṭṭhāsi. Atha rañño hatthigopakā ‘‘hatthī nhāpessāmā’’ti pañca hatthisatāni nayiṃsu. Ājānīyalaṇḍassa gandhaṃ ghāyitvā ekopi hatthī nadiṃ otarituṃ na ussahi. Sabbepi naṅguṭṭhaṃ ukkhipitvā palāyituṃ ārabhiṃsu, hatthigopakā hatthācariyānaṃ ārocesuṃ. Te ‘‘udake paripanthena bhavitabba’’nti udakaṃ sodhāpetvā tasmiṃ gumbe taṃ ājānīyalaṇḍaṃ disvā ‘‘idamettha kāraṇa’’nti ñatvā cāṭiṃ āharāpetvā udakassa pūretvā taṃ tattha madditvā hatthīnaṃ sarīre siñcāpesuṃ, sarīrāni sugandhāni ahesuṃ. Tasmiṃ kāle te nadiṃ otaritvā nhāyiṃsu.

それ以来、子象は大工たちの言葉に従い、教えをよく守るようになって、あらゆる仕事をこなした。大工たちも彼を五百の飯の塊で養った。彼は仕事を終えると川に下り、水浴びをし、遊んでから戻ってきた。大工の子供たちも、その鼻などを掴んで、水中でも陸上でも彼と一緒に遊んだ。しかし、高貴な象や馬や人間は、水の中で大小便をしない。それゆえ、彼もまた水の中では大小便をせず、川の岸辺の場で行った。ある日、川の上流で雨が降った。すると、乾いた名象の糞が水によって川を流れ下り、バラナシ市の渡し場の茂みに引っかかって止まった。その後、王の象飼いたちが“象たちに水浴びをさせよう”と言って、五百頭の象を連れてきた。名象の糞の匂いを嗅ぐと、一頭の象も川に下りようとはしなかった。皆が尾を立てて逃げ出し始めたので、象飼いたちは象の師匠たちに報告した。彼らは“水の中に障害があるに違いない”と言って水を調べさせ、その茂みにその名象の糞を見つけて“これが原因だ”と知った。そして鉢を持ってこさせて水で満たし、そこでそれをすり潰して象たちの体に振りかけさせた。体は良い香りがした。その時、彼らは川に下りて水浴びをした。

Hatthācariyā rañño taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘taṃ hatthājānīyaṃ pariyesitvā ānetuṃ vaṭṭati, devā’’ti āhaṃsu. Rājā nāvāsaṅghāṭehi nadiṃ pakkhanditvā uddhaṃgāmīhi nāvāsaṅghāṭehi vaḍḍhakīnaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampāpuṇi. Hatthipotako nadiyaṃ kīḷanto bherisaddaṃ sutvā gantvā vaḍḍhakīnaṃ santike aṭṭhāsi. Vaḍḍhakī rañño paccuggamanaṃ katvā ‘‘deva, sace dārūhi attho, kiṃ kāraṇā āgatattha, kiṃ pesetvā āharāpetuṃ na vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. ‘‘Nāhaṃ, bhaṇe, dārūnaṃ atthāya āgato, imassa pana hatthissa atthāya āgatomhī’’ti. ‘‘Gāhāpetvā gacchatha, devā’’ti. Hatthipotako gantuṃ na icchi. ‘‘Kiṃ kārāpeti, bhaṇe, hatthī’’ti? ‘‘Vaḍḍhakīnaṃ posāvanikaṃ āharāpeti, devā’’ti. ‘‘Sādhu, bhaṇe’’ti rājā hatthissa catunnaṃ pādānaṃ soṇḍāya naṅguṭṭhassa ca santike satasahassasatasahassakahāpaṇe ṭhapāpesi. Hatthī ettakenāpi agantvā sabbavaḍḍhakīnaṃ dussayugesu vaḍḍhakībhariyānaṃ nivāsanasāṭakesu dinnesu saddhiṃkīḷitānaṃ dārakānañca dārakaparihāre kate nivattitvā vaḍḍhakī ca itthiyo ca dārake ca oloketvā raññā saddhiṃ agamāsi.

象の師匠たちは王にその出来事を報告し、“王よ、その名象を探し出して連れてくるべきです”と言った。王は舟を繋ぎ合わせて川を遡り、大工たちの住む場所に到着した。子象は川で遊んでいたが、太鼓の音を聞いて、大工たちのそばに行って立った。大工たちは王を出迎え、“王よ、もし材木が必要でしたら、なぜお越しになったのですか。人を送って取りに来させればよかったのではありませんか”と言った。“いや、諸君、私は材木のために来たのではない。この象のために来たのだ”。“(では)連れて行ってください、王よ”。しかし、子象は行こうとしなかった。“諸君、象は何を求めているのか”。“王よ、大工たちへの養育の代金を求めているのです”。王は“よろしい”と言って、象の四本の足と鼻と尾のそばに、それぞれ十万ずつの貨幣を置かせた。象はこれだけでも行かず、すべての大工に衣のペアが与えられ、大工の妻たちに下着が与えられ、一緒に遊んだ子供たちに養育の品が与えられた後、大工たちや女たちや子供たちを振り返って見てから、王と共に去った。

Rājā [Pg.19] taṃ ādāya nagaraṃ gantvā nagarañca hatthisālañca alaṅkārāpetvā hatthiṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ kāretvā hatthisālaṃ pavesetvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā abhisekaṃ datvā opavayhaṃ katvā attano sahāyaṭṭhāne ṭhapetvā upaḍḍharajjaṃ hatthissa datvā attanā samānaparihāraṃ akāsi. Hatthissa āgatakālato paṭṭhāya rañño sakalajambudīpe rajjaṃ hatthagatameva ahosi. Evaṃ kāle gacchante bodhisatto tassa rañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassā gabbhaparipākakāle rājā kālamakāsi. Hatthī pana sace rañño kālakatabhāvaṃ jāneyya, tatthevassa hadayaṃ phaleyya, tasmā hatthiṃ rañño kālakatabhāvaṃ ajānāpetvāva upaṭṭhahiṃsu. Rañño pana kālakatabhāvaṃ sutvā ‘‘tucchaṃ kira rajja’’nti anantarasāmantakosalarājā mahatiyā senāya āgantvā nagaraṃ parivāresi. Nagaravāsino dvārāni pidahitvā kosalarañño sāsanaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘amhākaṃ rañño aggamahesī paripuṇṇagabbhā ‘ito kira sattame divase puttaṃ vijāyissatī’ti aṅgavijjāpāṭhakā āhaṃsu. Sace sā puttaṃ vijāyissati, mayaṃ sattame divase yuddhaṃ dassāma, na rajjaṃ, ettakaṃ kālaṃ āgamethā’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

王は彼を連れて町に行き、町と象舎を飾らせ、象に町を右回りに回らせた後、象舎に入れ、あらゆる装飾で飾り、灌頂を授けて王の乗り象とし、自分の友の位に据え、国の半分を象に与えて、自分と同等の待遇をした。象が来て以来、王の全ジャンブディーパの支配権は手中に収まった。そうして時が経つうちに、菩薩がその王の正妃の胎内に宿った。胎内が熟した頃、王は崩御した。しかし、もし象が王の崩御を知れば、その場で心臓が裂けてしまうだろう。それゆえ、象に王の崩御を知らせずに仕えさせた。しかし、王が崩御したことを聞いて、“国は空位である”と隣接する近隣のコーサラ王が大軍を率いてやって来て、町を包囲した。町の人々は門を閉ざし、コーサラ王に伝言を送った。“我らが王の正妃は臨月であり、‘今から七日目に息子を産むだろう’と占星術師たちが言っています。もし息子が生まれたなら、我々は七日目に戦います。国は渡し得ません。それまでの間、お待ちください”。王は“よろしい”と承諾した。

Devī sattame divase puttaṃ vijāyi. Tassa nāmaggahaṇadivase pana mahājanassa alīnacittaṃ paggaṇhanto jātoti ‘‘alīnacittakumāro’’tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Jātadivasatoyeva panassa paṭṭhāya nāgarā kosalaraññā saddhiṃ yujjhiṃsu. Ninnāyakattā saṅgāmassa mahantampi balaṃ yujjhamānaṃ thokaṃ thokaṃ osakkati. Amaccā deviyā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘mayaṃ evaṃ osakkamāne bale parājayabhāvassa bhāyāma, amhākaṃ pana rañño kālakatabhāvaṃ, puttassa jātabhāvaṃ, kosalarañño āgantvā yujjhānabhāvañca rañño sahāyako maṅgalahatthī na jānāti, jānāpema na’’nti pucchiṃsu. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā puttaṃ alaṅkaritvā dukūlacumbaṭake nipajjāpetvā pāsādā oruyha amaccagaṇaparivutā hatthisālaṃ gantvā bodhisattaṃ hatthissa pādamūle nipajjāpetvā ‘‘sāmi, sahāyo te kālakato, mayaṃ tuyhaṃ hadayaphālanabhayena nārocayimha, ayaṃ te sahāyassa putto, kosalarājā āgantvā nagaraṃ [Pg.20] parivāretvā tava puttena saddhiṃ yujjhati, balaṃ osakkati, tava puttaṃ tvaññeva vā mārehi, rajjaṃ vāssa gaṇhitvā dehī’’ti āha.

王妃は七日目に息子を産んだ。その命名の日に、多くの人々の沈んだ心を奮い立たせながら生まれたということで、“アリーナチッタ王子”と名付けられた。生まれたその日から、市民たちはコーサラ王と戦った。指揮官がいないため、戦っている大軍も少しずつ後退していった。大臣たちは王妃にそのことを報告し、“このように軍が後退していては、敗北が恐ろしいです。しかし、我らが王の崩御、王子の誕生、そしてコーサラ王が来て戦っていることを、王の友である吉祥象は知りません。知らせるべきでしょうか”と尋ねた。彼女は“よろしい”と承諾し、王子を飾り立て、絹のクッションの上に寝かせ、宮殿を下りて大臣たちに囲まれながら象舎に行き、菩薩を象の足元に寝かせてこう言った。“主よ、あなたの友は亡くなりました。私たちはあなたの心臓が裂けるのを恐れて知らせませんでした。これがあなたの友の息子です。コーサラ王がやって来て町を包囲し、あなたの息子と戦っています。軍は後退しています。あなたの息子をあなた自身で殺すか、あるいは彼のために王国を勝ち取ってください”。

Tasmiṃ kāle hatthī bodhisattaṃ soṇḍāya parāmasitvā ukkhipitvā kumbhe ṭhapetvā roditvā bodhisattaṃ otāretvā deviyā hatthe nipajjāpetvā ‘‘kosalarājaṃ gaṇhissāmī’’ti hatthisālato nikkhami. Athassa amaccā vammaṃ paṭimuñcitvā alaṅkaritvā nagaradvāraṃ avāpuritvā taṃ parivāretvā nikkhamiṃsu. Hatthī nagarā nikkhamitvā koñcanādaṃ katvā mahājanaṃ santāsetvā palāpetvā balakoṭṭhakaṃ bhinditvā kosalarājānaṃ cūḷāya gahetvā ānetvā bodhisattassa pādamūle nipajjāpetvā māraṇatthāyassa uṭṭhite vāretvā ‘‘ito paṭṭhāya appamatto hohi, ‘kumāro daharo’ti saññaṃ mā karī’’ti ovaditvā uyyojesi. Tato paṭṭhāya sakalajambudīpe rajjaṃ bodhisattassa hatthagatameva jātaṃ, añño paṭisattu nāma uṭṭhahituṃ samattho nāhosi. Bodhisatto sattavassikakāle abhisekaṃ katvā alīnacittarājā nāma hutvā dhammena rajjaṃ kāretvā jīvitapariyosāne saggapuraṃ pūresi.

その時、象は菩薩を鼻で愛撫して持ち上げ、額の上に載せ、泣きながら菩薩を降ろして、王妃の手に横たわらせ、“コーサラ王を捕らえよう”と言って象舎から出て行きました。そこで、王の臣下たちは鎧を身に着け、飾り立て、城門を開いて、その象を囲んで出て行きました。象は城から出て、雄叫び(象鳴き)を上げ、大衆を震え上がらせて逃走させ、兵舎を破壊し、コーサラ王を髻(もとどり)で掴んで連れて来ると、菩薩の足元にひれ伏させました。殺そうとして立ち上がった者たちを制し、“今後は、怠ることなくあれ。‘王子は幼い’という思いを抱いてはならぬ”と諭して、送り出しました。それ以来、全ジャンブディーパの王権は、菩薩の手中に帰したものとなりました。他の敵対する者は誰も立ち上がることができませんでした。菩薩は七歳の時に即位し、アリーナチッタ王となって法をもって国を治め、その生涯の終わりに天界を満たしました(天界に赴きました)。

Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imaṃ gāthādvayamāha –

師(仏陀)はこの過去の物語を引用し、正自覚者として次の二つの偈を説かれました。

11.

11.

‘‘Alīnacittaṃ nissāya, pahaṭṭhā mahatī camū;

Kosalaṃ senāsantuṭṭhaṃ, jīvaggāhaṃ agāhayi.

“アリーナチッタ(不沈沈心)を拠り所として、大軍勢は歓喜した。軍勢に満足していなかったコーサラ王を、生け捕りにしたのである。”

12.

12.

‘‘Evaṃ nissayasampanno, bhikkhu āraddhavīriyo;

Bhāvayaṃ kusalaṃ dhammaṃ, yogakkhemassa pattiyā;

Pāpuṇe anupubbena, sabbasaṃyojanakkhaya’’nti.

“このように拠り所を具備し、精進を開始した比丘は、瑜伽(繋縛)からの安穏(涅槃)を得るために、善法を修習し、順次にすべての結(煩悩)の滅尽に到達するであろう。”

Tattha alīnacittaṃ nissāyāti alīnacittaṃ rājakumāraṃ nissāya. Pahaṭṭhā mahatī camūti ‘‘paveṇīrajjaṃ no diṭṭha’’nti haṭṭhatuṭṭhā hutvā mahatī senā. Kosalaṃ senāsantuṭṭhanti kosalarājānaṃ sena rajjena asantuṭṭhaṃ pararajjalobhena āgataṃ. Jīvaggāhaṃ agāhayīti amāretvāva sā camū taṃ rājānaṃ hatthinā jīvaggāhaṃ gaṇhāpesi. Evaṃ nissayasampannoti yathā sā camū, evaṃ aññopi kulaputto nissayasampanno kalyāṇamittaṃ [Pg.21] buddhaṃ vā buddhasāvakaṃ vā nissayaṃ labhitvā. Bhikkhūti parisuddhādhivacanametaṃ. Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo catudosāpagatena vīriyena samannāgato. Bhāvayaṃ kusalaṃ dhammanti kusalaṃ niravajjaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvento. Yogakkhemassa pattiyāti catūhi yogehi khemassa nibbānassa pāpuṇanatthāya taṃ dhammaṃ bhāvento. Pāpuṇe anupubbena, sabbasaṃyojanakkhayanti evaṃ vipassanato paṭṭhāya imaṃ kusalaṃ dhammaṃ bhāvento so kalyāṇamittupanissayasampanno bhikkhu anupubbena vipassanāñāṇāni ca heṭṭhimamaggaphalāni ca pāpuṇanto pariyosāne dasannampi saṃyojanānaṃ khayante uppannattā sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ pāpuṇāti. Yasmā vā nibbānaṃ āgamma sabbasaṃyojanāni khīyanti, tasmā tampi sabbasaṃyojanakkhayameva, evaṃ anupubbena nibbānasaṅkhātaṃ sabbasaṃyojanakkhayaṃ pāpuṇātīti attho.

その中で、“アリーナチッタを拠り所として”とは、アリーナチッタ王子を拠り所としてという意味です。“大軍勢は歓喜した”とは、“我らの伝統的な王権を見た(取り戻した)”と喜び楽しんだ大軍勢のことです。“軍勢に満足しなかったコーサラ王”とは、自国の統治に満足せず、他国への欲によってやって来たコーサラ王のことです。“生け捕りにした”とは、その軍勢が殺すことなく、象によってその王を生け捕りにさせたことを指します。“このように拠り所を具備し”とは、その軍勢のように、他の良家の息子もまた、拠り所を具備し、善友である仏陀、あるいは仏弟子という拠り所を得て、という意味です。“比丘”とは清浄な者の呼び名です。“精進を開始した”とは、奮い立たせた精進、四つの過失を離れた精進を具えていることです。“善法を修習し”とは、善にして過失のない三十七道品と呼ばれる法を修習しながら、という意味です。“瑜伽からの安穏を得るために”とは、四つの瑜伽から安穏なる涅槃に到達するために、その法を修習することです。“順次にすべての結の滅尽に到達する”とは、このようにヴィパッサナーから始めてこの善法を修習し、善友という拠り所の助力を具えた比丘が、順次にヴィパッサナーの智と、下の三道三果に到達し、最後には十の結が滅尽した時に(阿羅漢道が)生じるがゆえに、すべての結の滅尽と呼ばれる阿羅漢果に到達するということです。あるいは、涅槃を縁としてすべての結が滅尽するがゆえに、それ(涅槃)もまた“すべての結の滅尽”であり、このように順次に涅槃と呼ばれるすべての結の滅尽に到達するという意味です。

Iti bhagavā amatamahānibbānena dhammadesanāya kūṭaṃ gahetvā uttaripi saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ossaṭṭhavīriyo bhikkhu arahatte patiṭṭhahi. ‘‘Tadā mātā mahāmāyā, pitā suddhodanamahārājā ahosi, rajjaṃ gahetvā dinnahatthī ayaṃ ossaṭṭhavīriyo bhikkhu, hatthissa pitā sāriputto, sāmantakosalarājā moggallāno, alīnacittakumāro pana ahameva ahosi’’nti.

このように世尊は、不死の大涅槃をもって法話の頂点を極め、さらに真理(四聖諦)を明らかにして、本生談を連結されました。真理の説法の終わりに、精進を緩めていた比丘は阿羅漢果に安住しました。“その時の母は摩耶夫人であり、父は浄飯大王でした。王権を奪い返して与えた象はこの精進を緩めていた比丘であり、象の父は舎利弗、隣国のコーサラ王は目連でしたが、アリーナチッタ王子は実に私自身であった”と。

Alīnacittajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

アリーナチッタ本生注釈、第六。

[157] 7. Guṇajātakavaṇṇanā

[157] 七、グナ(徳)本生注釈

Yena kāmaṃ paṇāmetīti idaṃ satthā jetavane viharanto ānandattherassa sāṭakasahassalābhaṃ ārabbha kathesi. Therassa kosalarañño antepure dhammavācanavatthu heṭṭhā mahāsārajātake (jā. 1.1.92) āgatameva. Iti there rañño antepure dhammaṃ vācente rañño sahassagghanikānaṃ sāṭakānaṃ sahassaṃ āhariyittha. Rājā tato pañca sāṭakasatāni pañcannaṃ devīsatānaṃ adāsi. Tā sabbāpi te sāṭake ṭhapetvā punadivase ānandattherassa datvā sayaṃ purāṇasāṭakeyeva pārupitvā rañño pātarāsaṭṭhānaṃ agamaṃsu.

“欲するままに曲げる”というこの(法話)は、師が祇園精舎に滞在していた際、アーナンダ長老が千枚の布を得たことについて説かれました。長老がコーサラ王の後宮で法を説いた経緯は、以前のマハーサーラ本生(Jat. 1.1.92)に出ている通りです。このように長老が王の後宮で法を説いていた時、王のもとに一千金相当の千枚の布が運ばれてきました。王はそのうち五百枚の布を五百人の妃たちに与えました。彼女たちは皆、それらの布を保管しておき、翌日、アーナンダ長老に布を布施して、自分たちは古い布をまとって王の朝食の場へ向かいました。

Rājā [Pg.22] ‘‘mayā tumhākaṃ sahassagghanikā sāṭakā dāpitā, kasmā tumhe te apārupitvāva āgatā’’ti pucchi. ‘‘Deva, amhehi te ānandattherassa dinnā’’ti. ‘‘Ānandattherena sabbe gahitā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Sammāsambuddhena ticīvaraṃ anuññātaṃ, ānandatthero dussavaṇijjaṃ maññe karissati, atibahū tena sāṭakā gahitā’’ti therassa kujjhitvā bhuttapātarāso vihāraṃ gantvā therassa pariveṇaṃ pavisitvā theraṃ vanditvā nisinno pucchi – ‘‘api, bhante, amhākaṃ ghare itthiyo tumhākaṃ santike dhammaṃ uggaṇhanti vā suṇanti vā’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, gahetabbayuttakaṃ gaṇhanti, sotabbayuttakaṃ suṇantī’’ti. ‘‘Kiṃ tā suṇantiyeva, udāhu tumhākaṃ nivāsanaṃ vā pārupanaṃ vā dadantī’’ti? ‘‘Tā ajja, mahārāja, sahassagghanikāni pañca sāṭakasatāni adaṃsū’’ti. ‘‘Tumhehi gahitāni tāni, bhante’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Nanu, bhante, satthārā ticīvarameva anuññāta’’nti? ‘‘Āma, mahārāja, bhagavatā ekassa bhikkhuno ticīvarameva paribhogasīsena anuññātaṃ, paṭiggahaṇaṃ pana avāritaṃ, tasmā mayāpi aññesaṃ jiṇṇacīvarikānaṃ dātuṃ te sāṭakā paṭiggahitā’’ti. ‘‘Te pana bhikkhū tumhākaṃ santikā sāṭake labhitvā porāṇacīvarāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Porāṇasaṅghāṭiṃ uttarāsaṅgaṃ karissantī’’ti? ‘‘Porāṇauttarāsaṅgaṃ kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Antaravāsakaṃ karissantī’’ti. ‘‘Porāṇaantaravāsakaṃ kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Paccattharaṇaṃ karissantī’’ti. ‘‘Porāṇapaccattharaṇaṃ kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Bhummattharaṇaṃ karissantī’’ti. ‘‘Porāṇabhummattharaṇaṃ kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Pādapuñchanaṃ karissantī’’ti. ‘‘Porāṇapādapuñchanaṃ kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Mahārāja, saddhādeyyaṃ nāma vinipātetuṃ na labbhati, tasmā porāṇapādapuñchanaṃ vāsiyā koṭṭetvā mattikāya makkhetvā senāsanesu mattikālepanaṃ karissantī’’ti. ‘‘Bhante, tumhākaṃ dinnaṃ yāva pādapuñchanāpi nassituṃ na labbhatī’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, amhākaṃ dinnaṃ nassituṃ na labbhati, paribhogameva hotī’’ti.

王は、“私はそなたたちに千金の価値のある衣を贈らせたのに、なぜそれらを纏わずに来たのか”と尋ねた。“大王よ、私たちはそれらをアーナンダ長老に差し上げました”“アーナンダ長老がすべてを受け取ったのか”“さようです、大王よ”“正自覚者によって三衣が許されているのに、アーナンダ長老は布の商売でもするつもりか。あまりにも多くの衣を受け取ったものだ”と、長老に対して腹を立て、朝食を済ませた後、精舎へ行き、長老の居住区に入って、長老に礼拝して座り、尋ねた。“尊師よ、私たちの宮廷の女性たちは、あなたの元で法を学んだり、聞いたりしているのですか”“さようです、大王よ。彼女たちは学ぶべきことを学び、聞くべきことを聞いています”“彼女たちはただ聞くだけですか、それともあなたに下衣や上衣を献上したりもするのですか”“大王よ、彼女たちは今日、千金の価値のある五百の衣を献上しました”“尊師よ、あなたはそれらを受け取られたのですか”“さようです、大王よ”“尊師よ、師(世尊)によって三衣だけが許されているのではありませんか”“さようです、大王よ。世尊によって一人の比丘が使用できるものとしては三衣だけが許されていますが、受け取ること自体は禁じられていません。それゆえ、私は他の衣の古くなった比丘たちに与えるために、それらの衣を受け取ったのです”“では、それらの比丘たちは、あなたの元から衣を受け取った後、古い衣をどうするのですか”“古い大衣を、上衣にするでしょう”“古い上衣を、どうするのですか”“下衣にするでしょう”“古い下衣を、どうするのですか”“敷布にするでしょう”“古い敷布を、どうするのですか”“床の敷物にするでしょう”“古い床の敷物を、どうするのですか”“足拭きにするでしょう”“古い足拭きを、どうするのですか”“大王よ、信者から布施されたものを無駄にすることはできません。それゆえ、古い足拭きを斧で細かく刻んで粘土と混ぜ合わせ、精舎の建物の壁を塗るための土塗りにするでしょう”“尊師よ、あなた方に献上されたものは、足拭きに至るまで失われることがないのですね”“さようです、大王よ。私たちに献上されたものが無駄になることはありません。使い尽くされるのです”

Rājā tuṭṭho somanassappatto hutvā itarānipi gehe ṭhapitāni pañca sāṭakasatāni āharāpetvā therassa datvā anumodanaṃ sutvā theraṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Thero paṭhamaladdhāni pañca sāṭakasatāni jiṇṇacīvarikānaṃ bhikkhūnaṃ adāsi. Therassa pana pañcamattāni saddhivihārikasatāni[Pg.23], tesu eko daharabhikkhu therassa bahūpakāro pariveṇaṃ sammajjati, pānīyaparibhojanīyaṃ upaṭṭhapeti, dantakaṭṭhaṃ mukhodakaṃ nhānodakaṃ deti, vaccakuṭijantāgharasenāsanāni paṭijaggati, hatthaparikammapādaparikammapiṭṭhiparikammādīni karoti. Thero pacchā laddhāni pañca sāṭakasatāni ‘‘ayaṃ me bahūpakāro’’ti yuttavasena sabbāni tasseva adāsi. Sopi sabbe te sāṭake bhājetvā attano samānupajjhāyānaṃ adāsi.

王は満足し、歓喜に満たされて、家に残しておいた別の五百の衣を持ってこさせ、長老に献上した。そして随喜の法話を聞き、長老に礼拝し、右繞して立ち去った。長老は、最初に受け取った五百の衣を、衣の古くなった比丘たちに与えた。さて、長老には五百人ほどの共住者がいたが、その中に一人の若い比丘がいて、長老に大変よく仕えていた。彼は居住区を掃除し、飲み水や使い水を用意し、歯木や洗面の水、沐浴の水を与え、便所や温浴室、宿舎を世話し、手足や背中のマッサージなどを行っていた。長老は、後から受け取った五百の衣を、“この者は私によく尽くしてくれている”という正当な理由によって、すべてその比丘に与えた。彼もまた、それらすべての衣を分配して、自分の同じ師を持つ仲間たちに与えた。

Evaṃ sabbepi te laddhasāṭakā bhikkhū sāṭake chinditvā rajitvā kaṇikārapupphavaṇṇāni kāsāyāni nivāsetvā ca pārupitvā ca satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā evamāhaṃsu – ‘‘bhante, sotāpannassa ariyasāvakassa mukholokanadānaṃ nāma atthī’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, ariyasāvakānaṃ mukholokanadānaṃ nāma atthī’’ti. ‘‘Bhante, amhākaṃ upajjhāyena dhammabhaṇḍāgārikattherena sahassagghanikānaṃ sāṭakānaṃ pañca satāni ekasseva daharabhikkhuno dinnāni, so pana attanā laddhe bhājetvā amhākaṃ adāsī’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, ānando mukholokanabhikkhaṃ deti, so panassa bhikkhu bahūpakāro, tasmā attano upakārassa upakāravasena guṇavasena yuttavasena ‘upakārassa nāma paccupakāro kātuṃ vaṭṭatī’ti kataññukatavedibhāvena adāsi. Porāṇakapaṇḍitāpi hi attano upakārānaññeva paccupakāraṃ kariṃsū’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

このように、それらの衣を受け取った比丘たちは皆、衣を裁断して染め、カニカーラの花のような色の袈裟を身に纏い、世尊の元へ行って礼拝し、片脇に座って次のように申し上げた。“世尊よ、預流果を得た聖なる弟子に、顔色をうかがって布施(人を見て布施すること)ということがあるのでしょうか”“比丘たちよ、聖なる弟子たちに顔色をうかがって布施するということはない”“世尊よ、私たちの和尚である法蔵持長老は、千金の価値のある五百の衣を、たった一人の若い比丘に与えました。しかし、彼は自分が得たものを分配して私たちにくれました”“比丘たちよ、アーナンダは顔色をうかがって布施をしたのではない。その比丘は彼によく尽くしたのである。それゆえ、自分を助けてくれた者への報恩として、その徳と正当な理由に基づいて、‘恩人には報恩をなすべきである’という感謝と知恩の思いから与えたのである。昔の賢者たちも、自分を助けてくれた者にこそ報恩をなしたのである”と語り、彼らに請われて過去の話をした。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sīho hutvā pabbataguhāyaṃ vasati. So ekadivasaṃ guhāya nikkhamitvā pabbatapādaṃ olokesi, taṃ pana pabbatapādaṃ parikkhipitvā mahāsaro ahosi. Tassa ekasmiṃ unnataṭṭhāne uparithaddhakaddamapiṭṭhe mudūni haritatiṇāni jāyiṃsu. Sasakā ceva hariṇādayo ca sallahukamigā kaddamamatthake vicarantā tāni khādanti. Taṃ divasampi eko migo tāni khādanto vicarati. Sīho ‘‘taṃ migaṃ gaṇhissāmī’’ti pabbatamatthakā uppatitvā sīhavegena pakkhandi, migo maraṇabhayatajjito viravanto palāyi. Sīho vegaṃ sandhāretuṃ asakkonto kalalapiṭṭhe nipatitvā [Pg.24] osīditvā uggantuṃ asakkonto cattāro pādā thambhā viya osīditvā sattāhaṃ nirāhāro aṭṭhāsi.

昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩は獅子となって、山の洞窟に住んでいた。ある日、彼は洞窟から出て山の麓を見下ろした。その山の麓を囲むように大きな湖があった。その湖の一角の高い場所にある、表面の硬い泥の上に、柔らかい青草が生えていた。兎や鹿などの体の軽い動物たちが、泥の上を歩き回りながらそれらを食べていた。その日も、一頭の鹿がそれらを食べながら歩き回っていた。獅子は“あの鹿を捕らえよう”と山の頂から飛び降り、獅子の勢いで襲いかかったが、鹿は死の恐怖に怯えて鳴き声を上げながら逃げ去った。獅子は勢いを止めることができず、泥の上に落ちて沈み込み、抜け出すことができなくなった。四本の足は柱のように深く沈まり、七日間、絶食のまま立ち尽くした。

Atha naṃ eko siṅgālo gocarappasuto taṃ disvā bhayena palāyi. Sīho taṃ pakkositvā ‘‘bho siṅgāla, mā palāyi, ahaṃ kalale laggo, jīvitaṃ me dehī’’ti āha. Siṅgālo tassa santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ taṃ uddhareyyaṃ, uddhaṭo pana maṃ khādeyyāsīti bhāyāmī’’ti āha. ‘‘Mā bhāyi, nāhaṃ taṃ khādissāmi, mahantaṃ pana te guṇaṃ karissāmi, ekenupāyena maṃ uddharāhī’’ti. Siṅgālo tassa paṭiññaṃ gahetvā catunnaṃ pādānaṃ samantā kalale apanetvā catunnampi pādānaṃ catasso mātikā khaṇitvā udakābhimukhaṃ akāsi, udakaṃ pavisitvā kalalaṃ muduṃ akāsi. Tasmiṃ khaṇe siṅgālo sīhassa udarantaraṃ attano sīsaṃ pavesetvā ‘‘vāyāmaṃ karohi, sāmī’’ti uccāsaddaṃ karonto sīsena udaraṃ pahari. Sīho vegaṃ janetvā kalalā uggantvā pakkhanditvā thale aṭṭhāsi. So muhuttaṃ vissamitvā saraṃ oruyha kaddamaṃ dhovitvā nhāyitvā darathaṃ paṭippassambhetvā ekaṃ mahiṃsaṃ vadhitvā dāṭhāhi ovijjhitvā maṃsaṃ ubbattetvā ‘‘khāda, sammā’’ti siṅgālassa purato ṭhapetvā tena khādite pacchā attanā khādi. Puna siṅgālo ekaṃ maṃsapesiṃ ḍaṃsitvā gaṇhi. ‘‘Idaṃ kimatthāya, sammā’’ti ca vutte ‘‘tumhākaṃ dāsī atthi, tassā bhāgo bhavissatī’’ti āha. Sīho ‘‘gaṇhāhī’’ti vatvā sayampi sīhiyā atthāya maṃsaṃ gaṇhitvā ‘‘ehi, samma, amhākaṃ pabbatamuddhani ṭhatvā sakhiyā vasanaṭṭhānaṃ gamissāmā’’ti vatvā tattha gantvā maṃsaṃ khādāpetvā siṅgālañca siṅgāliñca assāsetvā ‘‘ito paṭṭhāya idāni ahaṃ tumhe paṭijaggissāmī’’ti attano vasanaṭṭhānaṃ netvā guhāya dvāre aññissā guhāya vasāpesi. Te tato paṭṭhāya gocarāya gacchantā sīhiñca siṅgāliñca ṭhapetvā siṅgālena saddhiṃ gantvā nānāmige vadhitvā ubhopi tattheva maṃsaṃ khāditvā itarāsampi dvinnaṃ āharitvā denti.

そのとき、一匹の野干(ジャッカル)が獲物を探して歩き回っていたが、彼(獅子)を見つけて、恐れて逃げ出した。獅子は彼を呼び寄せて言った。“おい、野干よ、逃げるな。私は泥沼にはまっている。私の命を助けてくれ”。野干は彼のそばに行き、“私はあなたを救い出したいのですが、救い出した後で、あなたが私を食べてしまうのではないかと恐ろしいのです”と言った。“恐れるな。私はお前を食べはしない。それどころか、お前に大きな恩を施そう。何とかして私を救い出してくれ”。野干は彼の約束を取り付けると、四つの足の周囲の泥を取り除き、四つの足すべてのために四つの溝を掘って水の方へ向け、水を入れて泥を柔らかくした。その瞬間に、野干は獅子の腹の下に自分の頭を差し入れ、“主人よ、努力してください”と大声を出しながら、頭で腹を突き上げた。獅子は勢いをつけて泥沼から抜け出し、飛び跳ねて陸地に立った。彼はしばらく休息し、池に下りて泥を洗い流し、身を清めて疲れを癒やすと、一頭の水牛を殺し、牙で突き刺して肉を切り出し、“友よ、食べなさい”と言って野干の前に置き、彼が食べた後で自分も食べた。再び野干は一塊の肉を噛んで取った。“友よ、これは何のためか”と言われると、“あなた方の妻がいます。彼女の分になるでしょう”と言った。獅子は“持っていきなさい”と言い、自分も獅子女(妻)のために肉を取り、“友よ、来なさい。我々の山の頂に留まって、汝の伴侶の住む場所へ行こう”と言って、そこへ行き、肉を食べさせ、野干と雌の野干を慰めて、“今から後、私はお前たちを世話しよう”と言って、自分の住み家に連れて行き、洞窟の入り口の別の洞窟に住まわせた。彼らはそれ以来、獲物を探しに行くとき、獅子女と雌の野干を留めておき、野干と共に連れ立って行き、様々な獣を殺し、両者ともその場で肉を食べ、残りの二頭の妻のためにも肉を運んできて与えた。

Evaṃ kāle gacchante sīhī dve putte vijāyi, siṅgālīpi dve putte vijāyi. Te sabbepi samaggavāsaṃ vasiṃsu. Athekadivasaṃ sīhiyā etadahosi – ‘‘ayaṃ sīho siṅgālañca siṅgāliñca siṅgālapotake ca ativiya piyāyati, nūnamassa siṅgāliyā saddhiṃ santhavo atthi, tasmā evaṃ sinehaṃ karoti, yaṃnūnāhaṃ imaṃ pīḷetvā tajjetvā ito palāpeyya’’nti[Pg.25]. Sā sīhassa siṅgālaṃ gahetvā gocarāya gatakāle siṅgāliṃ pīḷesi tajjesi ‘‘kiṃkāraṇā imasmiṃ ṭhāne vasati, na palāyasī’’ti? Puttāpissā siṅgāliputte tatheva tajjayiṃsu. Siṅgālī tamatthaṃ siṅgālassa kathetvā ‘‘sīhassa vacanena etāya evaṃ katabhāvampi na jānāma, ciraṃ vasimhā, nāsāpeyyāpi no, amhākaṃ vasanaṭṭhānameva gacchāmā’’ti āha. Siṅgālo tassā vacanaṃ sutvā sīhaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘sāmi, ciraṃ amhehi tumhākaṃ santike nivutthaṃ, aticiraṃ vasantā nāma appiyā honti, amhākaṃ gocarāya pakkantakāle sīhī siṅgāliṃ viheṭheti ‘imasmiṃ ṭhāne kasmā vasatha, palāyathā’ti tajjeti, sīhapotakāpi siṅgālapotake tajjenti. Yo nāma yassa attano santike vāsaṃ na roceti, tena so ‘yāhī’ti nīharitabbova, viheṭhanaṃ nāma kimatthiya’’nti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

このように時が過ぎるうちに、獅子女は二匹の子を産み、雌の野干も二匹の子を産んだ。彼らは皆、仲良く暮らしていた。さて、ある日、獅子女に次のような思いが生じた。“この獅子は、野干と雌の野干とその子らをひどく可愛がっている。きっと、この雌の野干と親交があるに違いない。だから、このように愛着を持っているのだ。よし、私は彼女を苦しめ、脅して、ここから追い出してやろう”。彼女は、獅子が野干を連れて獲物を探しに行った時に、雌の野干を苦しめ、脅して言った。“なぜこの場所に住んでいるのか。逃げ出さないのか”。彼女の子供たちも、野干の子供たちを同じように脅した。雌の野干はそのことを野干に話し、“獅子の言葉で彼女がこのようにしたのかどうかも分かりません。長く住みましたが、私たちを破滅させるかもしれません。自分たちの住み家へ帰りましょう”と言った。野干は彼女の言葉を聞いて、獅子に近づいて言った。“主人よ、私たちはあなたのそばに長く住みました。あまりに長く住む者は、疎まれるものです。私たちが獲物を探しに出かけた時、獅子女が雌の野干をいじめ、‘なぜこの場所に住んでいるのか、逃げ出せ’と脅します。獅子の子らも野干の子らを脅します。自分のそばに住むことを好まない者がいれば、その者は‘去れ’と言って追い出されるべきです。いじめることに何の意味があるのでしょうか”と言って、最初の偈を唱えた。

13.

13.

‘‘Yena kāmaṃ paṇāmeti, dhammo balavataṃ migī;

Unnadantī vijānāhi, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.

“力ある者の法(習い)によって、汝の妻である獅子は、望むままに我らを追い払おうとする。高く唸る者よ、知りなさい。拠り所から恐怖が生じたことを”。

Tattha yena kāmaṃ paṇāmeti, dhammo balavatanti balavā nāma issaro attano sevakaṃ yena disābhāgena icchati, tena disābhāgena so paṇāmeti nīharati. Esa dhammo balavataṃ ayaṃ issarānaṃ sabhāvo paveṇidhammova, tasmā sace amhākaṃ vāsaṃ na rocetha, ujukameva no nīharatha, viheṭhanena ko atthoti dīpento evamāha. Migīti sīhaṃ ālapati. So hi migarājatāya migā assa atthīti migī. Unnadantītipi tameva ālapati. So hi unnatānaṃ dantānaṃ atthitāya unnatā dantā assa atthīti unnadantī. ‘‘Unnatadantī’’tipi pāṭhoyeva. Vijānāhīti ‘‘esa issarānaṃ dhammo’’ti evaṃ jānāhi. Jātaṃ saraṇato bhayanti amhākaṃ tumhe patiṭṭhānaṭṭhena saraṇaṃ, tumhākaññeva santikā bhayaṃ jātaṃ, tasmā attano vasanaṭṭhānameva gamissāmāti dīpeti.

その中で、“力ある者の法によって、望むままに追い払う”とは、力ある者、すなわち主人は、自分の従者を自分の望む方向に追い払い、追い出すということである。これが力ある者の法であり、主人たちの性質であり、伝統的な法である。したがって、“もし私たちの居住を好まないのであれば、実直に私たちを追い出してください。いじめることに何の益があるのでしょうか”と示して、このように言ったのである。“ミギー(獣よ)”とは、獅子に呼びかけている。彼は獣王であるために、獣が彼のものであるから“ミギー”という。“ウンナダンティー(高く唸る者)”というのも、彼に呼びかけている。彼は高く突き出た牙(ダンタ)を持っているために、高く突き出た牙を持つ者として“ウンナダンティー”という。“ウンナタダンティー”という読み方もある。“知りなさい”とは、“これが主人たちの法である”ということをこのように知りなさい、ということである。“拠り所から恐怖が生じた”とは、私たちにとってあなた方は拠り所としての避難所であるが、あなた方のところからこそ恐怖が生じた。それゆえ、自分たちの住み家へ帰るのだ、ということを示している。

Aparo nayo – tava migī sīhī unnadantīmama puttadāraṃ tajjentī yena kāmaṃ paṇāmeti, yena yenākārena icchati, tena paṇāmeti pavattati, viheṭhetipi palāpetipi, evaṃ tvaṃ vijānāhi, tattha kiṃ sakkā amhehi kātuṃ. Dhammo balavataṃ esa balavantānaṃ sabhāvo, idāni mayaṃ gamissāma. Kasmā? Jātaṃ saraṇato bhayanti.

別の説によれば、あなたの妻である獅子女が、高く唸りながら、私の妻子を脅し、望むままに追い払っている。望むままのやり方で、追い払い、追い立て、いじめ、逃げ出させている。そのように、あなたは知りなさい。そこで私たちに何ができるでしょうか。“力ある者の法”とは、力ある者たちの性質である。今、私たちは去ります。なぜなら、拠り所から恐怖が生じたからです。

Tassa [Pg.26] vacanaṃ sutvā sīho sīhiṃ āha – ‘‘bhadde, asukasmiṃ nāma kāle mama gocaratthāya gantvā sattame divase iminā siṅgālena imāya ca siṅgāliyā saddhiṃ āgatabhāvaṃ sarasī’’ti. ‘‘Āma, sarāmī’’ti. ‘‘Jānāsi pana mayhaṃ sattāhaṃ anāgamanassa kāraṇa’’nti? ‘‘Na jānāmi, sāmī’’ti. ‘‘Bhadde, ahaṃ ‘ekaṃ migaṃ gaṇhissāmī’ti virajjhitvā kalale laggo, tato nikkhamituṃ asakkonto sattāhaṃ nirāhāro aṭṭhāsiṃ, svāhaṃ imaṃ siṅgālaṃ nissāya jīvitaṃ labhiṃ, ayaṃ me jīvitadāyako sahāyo. Mittadhamme ṭhātuṃ samattho hi mitto dubbalo nāma natthi, ito paṭṭhāya mayhaṃ sahāyassa ca sahāyikāya ca puttakānañca evarūpaṃ avamānaṃ mā akāsī’’ti vatvā sīho dutiyaṃ gāthamāha –

彼の言葉を聞いて、獅子は獅子女に言った。“妻よ、いつぞや、私が獲物を探しに行って七日目に、この野干とこの雌の野干と共に帰ってきたことを覚えているか”。“はい、覚えています”。“では、私が七日間帰ってこなかった理由を知っているか”。“知りません、主人よ”。“妻よ、私は‘一頭の獣を捕まえよう’として失敗し、泥沼にはまってしまったのだ。そこから抜け出すことができず、七日間、食事も取らずにいた。私はこの野干のおかげで命を得たのだ。この者は、私の命の恩人である友なのだ。友愛の道に留まることができる友に、弱い者などいない。今から後、私の友とその妻とその子供たちに、このような侮辱をしてはならない”と言って、獅子は第二の偈を唱えた。

14.

14.

‘‘Api cepi dubbalo mitto, mittadhammesu tiṭṭhati;

So ñātako ca bandhu ca, so mitto so ca me sakhā;

Dāṭhini mātimaññittho, siṅgālo mama pāṇado’’ti.

“たとえ友が弱くとも、友の道(友情の義務)を全うするならば、その者は親族であり親類であり、わが友でありわが盟友である。鋭い牙を持つ(ライオン)よ、軽んじてはならない。このジャッカルはわが命の恩人なのだから”

Tattha api cepīti eko apisaddo anuggahattho, eko sambhāvanattho. Tatrāyaṃ yojanā – dubbalopi ce mitto mittadhammesu api tiṭṭhati, sace ṭhātuṃ sakkoti, so ñātako ca bandhu ca, so mettacittatāya mitto, so ca me sahāyaṭṭhena sakhā. Dāṭhini mātimaññitthoti, bhadde, dāṭhāsampanne sīhi mā mayhaṃ sahāyaṃ vā sahāyiṃ vā atimaññi, ayañhi siṅgālo mama pāṇadoti.

“そこで、‘たとえ〜であっても’(api cepīti) という言葉のうち、一つの‘api’は容認を意味し、もう一つは可能性を意味する。ここでの解釈は次の通りである。――たとえ友が弱くとも、もし友の道に留まることができ、留まるならば、その者は親族であり親類である。慈愛の心があるゆえに友であり、助け合う者であるゆえに盟友である。‘鋭い牙を持つ(ライオン)よ、軽んじてはならない’(Dāṭhini mātimaññitthoti) とは、賢い、牙を備えた牝獅子よ、私の友である彼(ジャッカル)を、あるいは彼女(牝ジャッカル)を軽んじてはならない。なぜなら、このジャッカルは私の命の恩人だからである。”

Sā tassa vacanaṃ sutvā siṅgāliṃ khamāpetvā tato paṭṭhāya saputtāya tāya saddhiṃ samaggavāsaṃ vasi. Sīhapotakāpi siṅgālapotakehi saddhiṃ kīḷamānā sammodamānā mātāpitūnaṃ atikkantakālepi mittabhāvaṃ abhinditvā sammodamānā vasiṃsu. Tesaṃ kira sattakulaparivaṭṭe abhijjamānā metti agamāsi.

“彼女(牝獅子)はその言葉を聞き、牝ジャッカルに許しを請い、それ以来、自分の子供たちと共に、彼女(牝ジャッカル)の一家と仲良く暮らした。ライオンの子供たちも、ジャッカルの子供たちと共に遊び、親しみ合い、父母が亡くなった後も、その友情を壊すことなく仲良く暮らした。伝え聞くところによれば、彼らの友情は七代にわたって壊れることなく続いたという。”

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā siṅgālo ānando ahosi, sīho pana ahameva ahosi’’nti.

“師(ブッダ)はこの説法を終えて、四諦(四つの聖なる真理)を明かし、本生譚(ジャータカ)をまとめられた。四諦の説法の終わりに、ある人々は預流果を得、ある人々は一来果を得、ある人々は不還果を得、ある人々は阿羅漢果を得た。‘その時のジャッカルはアーナンダであり、ライオンは私(ブッダ)であった’と。”

Guṇajātakavaṇṇanā sattamā.

“グナ・ジャータカ(徳の本生譚)注釈、第七。”

[158] 8. Suhanujātakavaṇṇanā

“[158] 八、スハヌ・ジャータカ(良き顎の本生譚)注釈”

Nayidaṃ [Pg.27] visamasīlenāti idaṃ satthā jetavane viharanto dve caṇḍabhikkhū ārabbha kathesi. Tasmiñhi samaye jetavanepi eko bhikkhu caṇḍo ahosi pharuso sāhasiko janapadepi. Athekadivasaṃ jānapado bhikkhu kenacideva karaṇīyena jetavanaṃ agamāsi, sāmaṇerā ceva daharabhikkhū ca tassa caṇḍabhāvaṃ jānanti. ‘‘Tesaṃ dvinnaṃ caṇḍānaṃ kalahaṃ passissāmā’’ti kutūhalena taṃ bhikkhuṃ jetavanavāsikassa pariveṇaṃ pahiṇiṃsu. Te ubhopi caṇḍā aññamaññaṃ disvāva piyasaṃvāsaṃ saṃsandiṃsu samiṃsu, hatthapādapiṭṭhisambāhanādīni akaṃsu. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, caṇḍā bhikkhū aññesaṃ upari caṇḍā pharusā sāhasikā, aññamaññaṃ pana ubhopi samaggā sammodamānā piyasaṃvāsā jātā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepete aññesaṃ caṇḍā pharusā sāhasikā, aññamaññaṃ pana samaggā sammodamānā piyasaṃvāsā ca ahesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.

“‘決して不揃いな性質ではない’(Nayidaṃ visamasīlena)……。これは、師が祇園精舎(ジェータヴァナ)に滞在していたとき、二人の狂暴な比丘について語られたものである。当時、祇園精舎にも一人の狂暴で乱暴で強引な比丘がおり、地方にもまた一人がいた。ある日、地方の比丘が何かの用事で祇園精舎にやって来た。沙弥(見習い僧)や若い比丘たちは、彼の狂暴さを知っていた。‘これら二人の狂暴な者同士の喧嘩を見てやろう’という好奇心から、その比丘を、祇園精舎に住む狂暴な比丘の住坊へと送り込んだ。二人の狂暴な者は、互いを見るやいなや、親しげに睦まじく、意気投合し、手足や背中をさすり合ったりした。法堂で比丘たちが話題にした。‘友よ、あの狂暴な比丘たちは、他人に対しては狂暴で乱暴で強引なのに、互いには和合して親しみ合い、睦まじくなっています’。師が来られて、‘比丘たちよ、今ここで何を話しているのか’と尋ね、その理由を告げられると、‘比丘たちよ、彼らが他人に対しては狂暴で乱暴で強引なのに、互いには和合して親しみ合い、睦まじくなったのは、今に始まったことではない。以前にもあったことだ’と言って、過去の物語を語られた。”

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa sabbatthasādhako atthadhammānusāsako amacco ahosi. So pana rājā thokaṃ dhanalobhapakatiko, tassa mahāsoṇo nāma kūṭaasso atthi. Atha uttarāpathakā assavāṇijā pañca assasatāni ānesuṃ, assānaṃ āgatabhāvaṃ rañño ārocesuṃ. Tato pubbe pana bodhisatto asse agghāpetvā mūlaṃ aparihāpetvā dāpesi. Rājā taṃ parihāyamāno aññaṃ amaccaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, asse agghāpehi, agghāpento ca paṭhamaṃ mahāsoṇaṃ yathā tesaṃ assānaṃ antaraṃ pavisati, tathā vissajjetvā asse ḍaṃsāpetvā vaṇite kārāpetvā dubbalakāle mūlaṃ hāpetvā asse agghāpeyyāsī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi.

“昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩は王のあらゆることを成し遂げる、利害と正法を教える大臣であった。その王は少し金銭欲が強い性質で、彼にはマハーソーナ(大声)という名のずる賢い馬がいた。さて、北方の馬商たちが五百頭の馬を連れてきて、馬が到着したことを王に報告した。以前は菩薩が馬を鑑定し、代金を不足なく支払わせていた。王はそれを惜しんで、別の大臣を呼び寄せて言った。‘友よ、馬を鑑定せよ。鑑定する際には、まずマハーソーナを放ち、それらの馬の中に割り込ませて、馬たちを噛ませ、傷を負わせて弱らせたところで、代金を値切って鑑定せよ’。彼は‘承知しました’と引き受け、その通りにした。”

Assavāṇijā anattamanā hutvā tena katakiriyaṃ bodhisattassa ārocesuṃ. Bodhisatto ‘‘kiṃ pana tumhākaṃ nagare kūṭaasso natthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi sāmi, suhanu nāma kūṭaasso caṇḍo pharuso’’ti. ‘‘Tena [Pg.28] hi puna āgacchantā taṃ assaṃ āneyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā puna āgacchantā taṃ kūṭassaṃ gāhāpetvā āgacchiṃsu. Rājā ‘‘assavāṇijā āgatā’’ti sutvā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā asse oloketvā mahāsoṇaṃ vissajjāpesi. Assavāṇijāpi mahāsoṇaṃ āgacchantaṃ disvā suhanuṃ vissajjāpesuṃ. Te aññamaññaṃ patvā sarīrāni lehantā sammodamānā aṭṭhaṃsu. Rājā bodhisattaṃ pucchi – ‘‘passasi ime dve kūṭassā aññesaṃ caṇḍā pharusā sāhasikā, aññe asse ḍaṃsitvā gelaññaṃ pāpenti, idāni aññamaññaṃ pana sarīraṃ lehantā sammodamānā aṭṭhaṃsu, kiṃ nāmeta’’nti? Bodhisatto ‘‘nayime, mahārāja, visamasīlā, samasīlā samadhātukā ca ete’’ti vatvā imaṃ gāthādvayamāha –

“馬商たちは不満に思い、なされた仕打ちを菩薩に告げた。菩薩は‘あなた方の町には、ずる賢い馬はいないのか’と尋ねた。‘主よ、スハヌ(良き顎)という名の、狂暴で乱暴な、ずる賢い馬がいます’。‘ならば、次に来る時にその馬を連れてきなさい’。彼らは‘承知しました’と約束し、次に来た時にそのずる賢い馬を連れてやって来た。王は‘馬商たちが来た’と聞き、窓を開けて馬たちを眺め、マハーソーナを放たせた。馬商たちもマハーソーナがやって来るのを見て、スハヌを放った。二頭は互いに近づくと、体をなめ合い、親しみ合って立っていた。王は菩薩に尋ねた。‘見なさい。他人に対しては狂暴で乱暴で強引な、これら二頭のずる賢い馬が、他の馬たちを噛んで怪我をさせているのに、今は互いに体をなめ合い、親しみ合って立っている。これは一体どういうことか?’。菩薩は‘大王よ、この二頭は不揃いな性質ではありません。同じ性質、同じ気質なのです’と言って、次の二つの偈を唱えた。”

15.

15.

‘‘Nayidaṃ visamasīlena, soṇena suhanū saha;

Suhanūpi tādisoyeva, yo soṇassa sagocaro.

“決して不揃いな性質ではない。スハヌがソーナと共にいるのは。スハヌもまた、ソーナと同じような者であり、ソーナと同じ領域(性質)の者なのだ。”

16.

16.

‘‘Pakkhandinā pagabbhena, niccaṃ sandānakhādinā;

Sameti pāpaṃ pāpena, sameti asatā asa’’nti.

“(他人の領域へ)飛び込み、厚かましく、常に(自分の)繋ぎ綱を噛み切る者よ。悪は悪と調和し、不当な者は不当な者と調和するのである。”

Tattha nayidaṃ visamasīlena, soṇena suhanū sahāti yaṃ idaṃ suhanu kūṭasso soṇena saddhiṃ pemaṃ karoti, idaṃ na attano visamasīlena, atha kho attano samasīleneva saddhiṃ karoti. Ubhopi hete attano anācāratāya dussīlatāya samasīlā samadhātukā. Suhanūpi tādisoyeva, yo soṇassa sagocaroti yādiso soṇo, suhanupi tādisoyeva, yo soṇassa sagocaro yaṃgocaro soṇo, sopi taṃgocaroyeva. Yatheva hi soṇo assagocaro asse ḍaṃsentova carati, tathā suhanupi. Iminā nesaṃ samānagocarataṃ dasseti.

“そこで、‘決して不揃いな性質ではない、ソーナと共にスハヌがいるのは’(nayidaṃ visamasīlena, soṇena suhanū saha) とは、このスハヌというずる賢い馬が、ソーナと親愛の情を通わせているのは、自分と異なる性質の者とではなく、自分と同じ性質の者と共に行動しているということである。これら両者は、行儀の悪さや不道徳さにおいて、同じ性質であり、同じ気質である。‘スハヌもまた、ソーナと同じような者であり、ソーナと同じ領域の者なのだ’(Suhanūpi tādisoyeva, yo soṇassa sagocaro) とは、ソーナがどのような者であれ、スハヌもそのような者であり、ソーナが活動する領域(習慣)において、彼(スハヌ)もまたその領域に属している。ソーナが馬の領域において馬を噛んで回るように、スハヌもまた同様である。これによって、彼らの習慣が共通であることを示している。”

Te pana ācāragocare ekato katvā dassetuṃ ‘‘pakkhandinā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pakkhandināti assānaṃ upari pakkhandanasīlena pakkhandanagocarena. Pagabbhenāti kāyapāgabbhiyādisamannāgatena dussīlena. Niccaṃ sandānakhādināti sadā attano bandhanayottaṃ khādanasīlena khādanagocarena ca. Sameti pāpaṃ pāpenāti etesu aññatarena pāpena saddhiṃ aññatarassa [Pg.29] pāpaṃ dussīlyaṃ sameti. Asatā asanti etesu aññatarena asatā anācāragocarasampannena saha itarassa asaṃ asādhukammaṃ sameti, gūthādīni viya gūthādīhi ekato saṃsandati sadisaṃ nibbisesameva hotīti.

“跳ね上がる”などの言葉は、行儀と行処(行動範囲)を一つにまとめて示すために説かれた。そこにおいて、“跳ね上がる(pakkhandinā)”とは、馬の上に跳ね上がる習性、すなわち跳躍の行処を指す。“不作法な(pagabbhena)”とは、身の不作法などを備えた破戒を指す。“常に繋ぎ縄を食らう(niccaṃ sandānakhādinā)”とは、常に自らの繋ぎ縄を食らう習性と食餌の行処を指す。“悪を悪をもって和合させる(sameti pāpaṃ pāpena)”とは、これらの中のいずれかの悪をもって、他方の悪、すなわち破戒を和合させることである。“不善なる者と不善が(asatā asanti)”とは、これらの中の不善(不当な行儀と行処を備えた者)と共に、他方の不善(悪行)が和合することであり、糞尿などが糞尿などと混ざり合うように、それらが全く区別がつかなくなるほど一致するということである。

Evaṃ vatvā ca pana bodhisatto ‘‘mahārāja, raññā nāma atiluddhena na bhavitabbaṃ, parassa santakaṃ nāma nāsetuṃ na vaṭṭatī’’ti rājānaṃ ovaditvā asse agghāpetvā bhūtameva mūlaṃ dāpesi. Assavāṇijā yathāsabhāvameva mūlaṃ labhitvā haṭṭhatuṭṭhā agamaṃsu. Rājāpi bodhisattassa ovāde ṭhatvā yathākammaṃ gato.

このように語って、菩薩は“大王よ、王たる者は過度に貪欲であってはなりません。他人の所有物を損なうことはふさわしくありません”と王を諭した。そして、馬を適正に鑑定させ、正当な価格を支払わせた。馬の商人は正当な代金を受け取って喜び、満足して立ち去った。王も菩薩の教えに従い、その業に従って(余生を過ごし)去った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dve assā ime dve duṭṭhabhikkhū ahesuṃ, rājā ānando, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの法話を終え、本生(ジャータカ)をまとめられた。“その時の二頭の馬はこれら二人の悪比丘であり、王はアーナンダ、賢明な大臣は私であった”と。

Suhanujātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

スハヌ本生譚注釈(第八)。

[159] 9. Morajātakavaṇṇanā

[159] 9. モーラ(孔雀)本生譚注釈

Udetayaṃ cakkhumā ekarājāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So hi bhikkhu bhikkhūhi satthu santikaṃ nīto ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti vutte ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vatvā ‘‘kiṃ disvā’’ti vutte ‘‘ekaṃ alaṅkatapaṭiyattasarīraṃ mātugāmaṃ oloketvā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘bhikkhu mātugāmo nāma kasmā tumhādisānaṃ cittaṃ nāluḷessati, porāṇakapaṇḍitānampi hi mātugāmassa saddaṃ sutvā satta vassasatāni asamudāciṇṇakilesā okāsaṃ labhitvā khaṇeneva samudācariṃsu. Visuddhāpi sattā saṃkilissanti, uttamayasasamaṅginopi āyasakyaṃ pāpuṇanti, pageva aparisuddhā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“眼ある唯一の王が昇る”というこの話を、師は祇園精舎に滞在している際、一人の悶々とする(欲情に駆られた)比丘について語られた。その比丘は比丘たちによって師のもとへ連れて行かれ、“比丘よ、汝は悶々としているというのは本当か”と問われると、“本当です、世尊よ”と答え、“何を見てか”と問われると、“着飾った一人の女性を見て”と言った。そこで師は“比丘よ、女性というものは、どうして汝らのような者の心を乱さないことがあろうか。古の賢者たちでさえ、女性の声を聞いて、七百年間も生じなかった煩悩が、機会を得て瞬く間に生じたのである。清らかな衆生でさえ汚され、最高の栄誉ある者でさえ不名誉に陥る。ましてや清らかでない者は言うまでもない”と語り、過去の物語を引用された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto morayoniyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā aṇḍakālepi kaṇikāramakuḷavaṇṇaaṇḍakoso hutvā aṇḍaṃ bhinditvā nikkhanto suvaṇṇavaṇṇo ahosi dassanīyo pāsādiko pakkhānaṃ antare surattarājivirājito, so attano [Pg.30] jīvitaṃ rakkhanto tisso pabbatarājiyo atikkamma catutthāya pabbatarājiyā ekasmiṃ daṇḍakahiraññapabbatatale vāsaṃ kappesi. So pabhātāya rattiyā pabbatamatthake nisinno sūriyaṃ uggacchantaṃ oloketvā attano gocarabhūmiyaṃ rakkhāvaraṇatthāya brahmamantaṃ bandhanto ‘‘udetaya’’ntiādimāha.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタが統治していた頃、菩薩は孔雀の胎に宿った。卵の時も、カンニカーラの蕾のような色の卵殻であり、卵を割って出た時には、黄金色で美しく、喜ばしい姿をしていた。羽の間には真っ赤な筋が輝いていた。彼は自らの命を守るために三つの連山を越え、四番目の連山のダンダカヒランニャ山の山頂に住まいを構えた。彼は夜が明けると山頂に座り、太陽が昇るのを見て、自らの行動範囲における守護のために、梵呪(ブラフマ・マンタ)を唱えて“昇りゆく(udetayaṃ)”などの詩句を唱えた。

17.

17.

‘‘Udetayaṃ cakkhumā ekarājā,Harissavaṇṇo pathavippabhāso;

Taṃ taṃ namassāmi harissavaṇṇaṃ pathavippabhāsaṃ,Tayājja guttā viharemu divasa’’nti.

“眼ある唯一の王、黄金色にして大地を照らす者が昇りゆく。その黄金色にして大地を照らす尊き汝を私は礼拝する。汝に守られた私は、今日一日を安らかに過ごさん。”

Tattha udetīti pācīnalokadhātuto uggacchati. Cakkhumāti sakalacakkavāḷavāsīnaṃ andhakāraṃ vidhamitvā cakkhupaṭilābhakaraṇena yaṃ tena tesaṃ dinnaṃ cakkhu, tena cakkhunā cakkhumā. Ekarājāti sakalacakkavāḷe ālokakarānaṃ antare seṭṭhavisiṭṭhaṭṭhena ekarājā. Harissavaṇṇoti harisamānavaṇṇo, suvaṇṇavaṇṇoti attho. Pathavippabhāsoti pathaviyā pabhāso. Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ evarūpaṃ bhavantaṃ namassāmi vandāmi. Tayājja guttā viharemu divasanti tayā ajja rakkhitā gopitā hutvā imaṃ divasaṃ catuiriyāpathavihārena sukhaṃ vihareyyāma.

そこにおいて、“昇る(udetī)”とは、東の世界から現れることである。“眼ある者(cakkhumā)”とは、全宇宙の住人の暗闇を打ち払い、眼(視力)を獲得させることで、太陽によって彼らに与えられたその眼によって眼ある者と言う。“唯一の王(ekarājā)”とは、全宇宙で光を放つ者たちの中で、最高に優れた地位にある唯一の王のことである。“黄金色(harissavaṇṇo)”とは、金と同じ色のこと、すなわち金色という意味である。“大地を照らす(pathavippabhāso)”とは、大地の輝きのことである。“尊き汝を礼拝する(taṃ taṃ namassāmi)”とは、それゆえにそのような徳を持つ尊き汝を礼拝し、敬うということである。“汝に守られた私は、今日一日を安らかに過ごさん”とは、今日、汝によって守られ保護され、この一日を四威儀の修行において安楽に過ごせますように、ということである。

Evaṃ bodhisatto imāya gāthāya sūriyaṃ namassitvā dutiyagāthāya atīte parinibbute buddhe ceva buddhaguṇe ca namassati.

このように菩薩はこの偈(詩句)をもって太陽を礼拝し、二番目の偈をもって過去に入滅された諸仏と、その仏の徳を礼拝する。

‘‘Ye brāhmaṇā vedagū sabbadhamme, te me namo te ca maṃ pālayantu;

Namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā, namo vimuttānaṃ namo vimuttiyā;

Imaṃ so parittaṃ katvā, moro carati esanā’’ti.

“諸々の法を究めた婆羅門(諸仏)たちに礼拝し奉る。彼らが私を守護せんことを。諸仏に礼拝し奉る。菩提(さとり)に礼拝し奉る。解脱した方々に礼拝し奉る。解脱に礼拝し奉る。このように守護の呪文を唱えて、孔雀は糧を求めて歩き回った。”

Tattha ye brāhmaṇāti ye bāhitapāpā visuddhibrāhmaṇā. Vedagūti vedānaṃ pāraṃ gatātipi vedagū, vedehi pāraṃ gatātipi vedagū. Idha pana sabbe saṅkhatāsaṅkhatadhamme vidite pākaṭe katvā gatāti vedagū. Tenevāha [Pg.31] ‘‘sabbadhamme’’ti. Sabbe khandhāyatanadhātudhamme salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena attano ñāṇassa vidite pākaṭe katvā gatā, tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā dasasahassilokadhātuṃ unnādetvā bodhitale sammāsambodhiṃ patvā saṃsāraṃ vā atikkantāti attho. Te me namoti te mama imaṃ namakkāraṃ paṭicchantu. Te ca maṃ pālayantūti evaṃ mayā namassitā ca te bhagavanto maṃ pālentu rakkhantu gopentu. Namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā, namo vimuttānaṃ namo vimuttiyāti ayaṃ mama namakkāro atītānaṃ parinibbutānaṃ buddhānaṃ atthu, tesaññeva catūsu ca maggesu catūsu phalesu ñāṇasaṅkhātāya bodhiyā atthu, tathā tesaññeva arahattaphalavimuttiyā vimuttānaṃ atthu, yā ca nesaṃ tadaṅgavimutti vikkhambhanavimutti samucchedavimutti paṭippassaddhivimutti nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimutti, tassā nesaṃ vimuttiyāpi ayaṃ mayhaṃ namakkāro atthūti. ‘‘Imaṃ so parittaṃ katvā, moro carati esanā’’ti idaṃ pana padadvayaṃ satthā abhisambuddho hutvā āha. Tassattho – bhikkhave, so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano gocarabhūmiyaṃ pupphaphalādīnaṃ atthāya nānappakārāya esanāya carati.

そこにおいて、“諸々の婆羅門(ye brāhmaṇā)”とは、悪を払い除けた清浄な婆羅門のことである。“法を究めた(vedagū)”とは、ヴェーダの彼岸に達したという意味でも‘vedagū’であり、また知識によって彼岸に達したという意味でも‘vedagū’である。しかしここでは、全ての有為・無為の法を知り尽くし、明らかにして通達した者のことを‘vedagū’と言う。それゆえに“諸々の法を”と言うのである。全ての蘊・処・界の法を、自相と共相の面から自らの知恵によって明らかにし、三魔の頭を粉砕し、一万の世界を震わせ、菩提樹の下で等正覚を悟り、あるいは輪廻を超越したという意味である。“彼らに礼拝”とは、彼らが私のこの礼拝を受け入れてくださるように、ということである。“彼らが私を守護せんことを”とは、このように私が礼拝した諸々の世尊が、私を護り、防ぎ、守護してくださるように、ということである。“諸仏に礼拝…解脱に礼拝”とは、私のこの礼拝が、過去に入滅された諸仏に、また彼らの四道・四果の知恵としての菩提に、さらに阿羅漢果の解脱をもって解脱された方々に、そして彼らの五種の解脱(分断解脱、鎮伏解脱、断絶解脱、安息解脱、出離解脱)にありますように、ということである。“このように守護の呪文を唱えて、孔雀は糧を求めて歩き回った”というこの二つの句は、師が正覚を得た後に語られたものである。その意味は、比丘たちよ、その孔雀はこの守護の呪文(パリッタ)を唱えて、自らの行動範囲において、花や果実などのために様々な糧を求めて歩き回った、ということである。

Evaṃ divasaṃ caritvā sāyaṃ pabbatamatthake nisīditvā atthaṅgataṃ sūriyaṃ olokento buddhaguṇe āvajjetvā nivāsaṭṭhāne rakkhāvaraṇatthāya puna brahmamantaṃ bandhanto ‘‘apetaya’’ntiādimāha.

彼はこのように一日を過ごし、夕方、山頂に座り、沈みゆく太陽を眺めながら、仏陀の徳を念じ、住まいの場所で身を守り保護するために、再び“アペータヤ(去りゆく)”で始まる梵呪を唱えて、次のように言った。

18.

18.

‘‘Apetayaṃ cakkhumā ekarājā, harissavaṇṇo pathavippabhāso;

Taṃ taṃ namassāmi harissavaṇṇaṃ pathavippabhāsaṃ, tayājja guttā viharemu rattiṃ.

“眼(まなこ)ある者、唯一の王、黄金色にして大地を照らす者、この(太陽が)去りゆく。私は、その黄金色にして大地を照らすあなたに礼拝します。今日、あなたに守られて、私たちは夜を過ごしましょう。

‘‘Ye brāhmaṇā vedagū sabbadhamme, te me namo te ca maṃ pālayantu;

Namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā, namo vimuttānaṃ namo vimuttiyā;

Imaṃ so parittaṃ katvā, moro vāsamakappayī’’ti.

“すべての法を究めた諸々のバラモンたちに、私の礼拝がありますように。彼らが私を護ってくださいますように。諸仏に礼拝し、菩提に礼拝し、解脱した人々に礼拝し、解脱に礼拝します。その孔雀は、この護呪(パリッタ)を唱えて、住処で眠りについた。”

Tattha apetīti apayāti atthaṃ gacchati. Imaṃ so parittaṃ katvā, moro vāsamakappayīti idampi abhisambuddho hutvā āha. Tassattho – bhikkhave[Pg.32], so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano nivāsaṭṭhāne vāsaṃ kappayittha, tassa rattiṃ vā divā vā imassa parittassānubhāvena neva bhayaṃ, na lomahaṃso ahosi.

そこにおいて、“アペーティ(apetī)”とは、去る、沈むという意味である。“その孔雀は、この護呪を唱えて、住処で眠りについた”ということもまた、(釈尊が)正等覚者となってから仰せられたことである。その意味は――比丘たちよ、その孔雀はこの護呪、この守護を行って、自分の住処で眠りについた。彼には夜も昼も、この護呪の威力によって、全く恐怖も、身の毛のよだつこともなかった。

Atheko bārāṇasiyā avidūre nesādagāmavāsī nesādo himavantapadese vicaranto tasmiṃ daṇḍakahiraññapabbatamatthake nisinnaṃ bodhisattaṃ disvā āgantvā puttassa ārocesi. Athekadivasaṃ khemā nāma bārāṇasirañño devī supinena suvaṇṇavaṇṇaṃ moraṃ dhammaṃ desentaṃ disvā pabuddhakāle rañño ārocesi – ‘‘ahaṃ, deva, suvaṇṇavaṇṇassa morassa dhammaṃ sotukāmā’’ti. Rājā amacce pucchi. Amaccā ‘‘brāhmaṇā jānissantī’’ti āhaṃsu. Brāhmaṇā taṃ sutvā ‘‘suvaṇṇavaṇṇā morā nāma hontī’’ti vatvā ‘‘kattha hontī’’ti vutte ‘‘nesādā jānissantī’’ti āhaṃsu. Rājā nesāde sannipātetvā pucchi. Atha so nesādaputto ‘‘āma, mahārāja, daṇḍakahiraññapabbato nāma atthi, tattha suvaṇṇavaṇṇo moro vasatī’’ti āha. ‘‘Tena hi taṃ moraṃ amāretvā bandhitvāva ānehī’’ti. Nesādo gantvā tassa gocarabhūmiyaṃ pāse oḍḍesi. Morena akkantaṭṭhānepi pāso na sañcarati. Nesādo gaṇhituṃ asakkonto satta vassāni vicaritvā tattheva kālamakāsi. Khemāpi devī patthitaṃ alabhamānā kālamakāsi.

さて、バラナシの近くに住む一人の猟師が、ヒマラヤ地方を歩き回っていたとき、そのダンダカヒランニャの山頂に座っている菩薩を見て、帰って息子に告げた。さて、ある日、バラナシ王の妃であるケーマーが、黄金色の孔雀が法を説いている夢を見て、目覚めたときに王に告げた。“王様、私は黄金色の孔雀の法を聴きたいのです。”王は臣下たちに尋ねた。臣下たちは“バラモンたちが知っているでしょう”と言った。バラモンたちはそれを聞いて、“黄金色の孔雀というものは存在します”と言い、“どこにいるのか”と問われると、“猟師たちが知っているでしょう”と言った。王は猟師たちを集めて尋ねた。すると、その猟師の息子が“はい、大王よ。ダンダカヒランニャという山があり、そこに黄金色の孔雀が住んでいます”と言った。“ならば、その孔雀を殺さず、捕らえて連れてまいれ。”猟師は行って、孔雀の餌場に罠を仕掛けた。孔雀が踏んだ場所でも、罠は作動しなかった。猟師は捕らえることができず、七年間歩き回った末に、その地で亡くなった。ケーマー妃もまた、望みが叶わず亡くなった。

Rājā ‘‘moraṃ me nissāya devī kālakatā’’ti kujjhitvā ‘‘himavantapadese daṇḍakahiraññapabbato nāma atthi, tattha suvaṇṇavaṇṇo moro vasati, ye tassa maṃsaṃ khādanti, te ajarā amarā hontī’’ti akkharaṃ suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā suvaṇṇapaṭṭaṃ mañjūsāya nikkhipāpesi. Tasmiṃ kālakate añño rājā rajjaṃ patvā suvaṇṇapaṭṭaṃ vācetvā ‘‘ajaro amaro bhavissāmī’’ti aññaṃ nesādaṃ pesesi. Sopi gantvā bodhisattaṃ gahetuṃ asakkonto tattheva kālamakāsi. Eteneva niyāmena cha rājaparivaṭṭā gatā. Atha sattamo rājā rajjaṃ patvā ekaṃ nesādaṃ pahiṇi. So gantvā bodhisattena akkantaṭṭhānepi pāsassa asañcaraṇabhāvaṃ, attano parittaṃ katvā gocarabhūmigamanabhāvañcassa ñatvā paccantaṃ otaritvā ekaṃ moriṃ gahetvā yathā hatthatāḷasaddena naccati, accharāsaddena ca vassati, evaṃ sikkhāpetvā taṃ ādāya gantvā morena paritte [Pg.33] akate pātoyeva pāsayaṭṭhiyo ropetvā pāse oḍḍetvā moriṃ vassāpesi. Moro visabhāgaṃ mātugāmasaddaṃ sutvā kilesāturo hutvā parittaṃ kātuṃ asakkuṇitvā gantvā pāse bajjhi. Atha naṃ nesādo gahetvā gantvā bārāṇasirañño adāsi.

王は“孔雀のために妃が死んでしまった”と憤り、“ヒマラヤ地方にダンダカヒランニャという山がある。そこに黄金色の孔雀が住んでおり、その肉を食べる者は、不老不死になる”と金板に文字を刻ませ、金板を小箱に入れさせた。その王が亡くなった後、別の王が王位に就き、金板を読んで“私は不老不死になろう”と思い、別の猟師を遣わした。彼もまた行って菩薩を捕らえることができず、その地で亡くなった。このようにして、六代の王が入れ替わった。その後、七番目の王が王位に就き、一人の猟師を遣わした。彼は行って、菩薩が踏んだ場所でも罠が作動しないこと、そして彼が自分で護呪を唱えてから餌場に行くことを知り、辺境に下りて一羽の雌孔雀を捕らえた。そして、手拍子に合わせて踊り、指を鳴らす音に合わせて鳴くように教え込み、それを連れて行き、孔雀がまだ護呪を唱えていない早朝に、罠の支柱を立てて罠を仕掛け、雌孔雀を鳴かせた。孔雀は異性の声を聞いて煩悩に駆られ、護呪を唱えることができずに、行って罠にかかった。そこで猟師は彼を捕らえて、バラナシ王に献上した。

Rājā tassa rūpasampattiṃ disvā tuṭṭhamānaso āsanaṃ dāpesi. Bodhisatto paññattāsane nisīditvā ‘‘mahārāja, kasmā maṃ gaṇhāpesī’’ti pucchi. ‘‘Ye kira tava maṃsaṃ khādanti, te ajarā amarā honti, svāhaṃ tava maṃsaṃ khāditvā ajaro amaro hotukāmo taṃ gaṇhāpesi’’nti. ‘‘Mahārāja, mama tāva maṃsaṃ khādantā ajarā amarā hontu, ahaṃ pana marissāmī’’ti? ‘‘Āma, marissasī’’ti. ‘‘Mayi marante pana mama maṃsameva khāditvā kinti katvā na marissantī’’ti? ‘‘Tvaṃ suvaṇṇavaṇṇo, tasmā kira tava maṃsaṃ khādakā ajarā amarā bhavissantī’’ti. ‘‘Mahārāja, ahaṃ pana na akāraṇā suvaṇṇavaṇṇo jāto, pubbe panāhaṃ imasmiṃyeva nagare cakkavattī rājā hutvā sayampi pañca sīlāni rakkhiṃ, sakalacakkavāḷavāsinopi rakkhāpesiṃ, svāhaṃ kālaṃ karitvā tāvatiṃsabhavane nibbatto, tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto aññassa akusalassa nissandena morayoniyaṃ nibbattitvāpi porāṇasīlānubhāvena suvaṇṇavaṇṇo jāto’’ti. ‘‘‘Tvaṃ cakkavattī rājā hutvā sīlaṃ rakkhitvā sīlaphalena suvaṇṇavaṇṇo jāto’ti kathamidaṃ amhehi saddhātabbaṃ. Atthi no koci sakkhī’’ti? ‘‘Atthi, mahārājā’’ti. ‘‘Ko nāmā’’ti? ‘‘Mahārāja, ahaṃ cakkavattikāle ratanamaye rathe nisīditvā ākāse vicariṃ, so me ratho maṅgalapokkharaṇiyā antobhūmiyaṃ nidahāpito, taṃ maṅgalapokkharaṇito ukkhipāpehi, so me sakkhi bhavissatī’’ti.

王はその姿の美しさを見て、満足して席を与えた。菩薩は用意された席に座り、“大王よ、なぜ私を捕らえさせたのですか”と尋ねた。“そなたの肉を食べる者は、不老不死になると聞いた。それゆえ、私はそなたの肉を食べて不老不死になりたいと思い、捕らえさせたのだ。”“大王よ、私の肉を食べる者が不老不死になるとして、私自身は死ぬのでしょうか?”“ああ、死ぬであろう。”“私が死ぬというのに、私の肉だけを食べて、どうして死なないということがあるでしょうか?”“そなたは黄金色である。それゆえ、その肉を食べる者は不老不死になると言われているのだ。”“大王よ、私が黄金色に生まれたのには理由がないわけではありません。かつて、私はこの都で転輪聖王となり、自ら五戒を守り、全世界の住人にも守らせました。私は命終して三十三天に生まれ、そこで寿命を全うして没した後、他の不善業の余報によって孔雀の胎内に生まれましたが、かつての持戒の威力によって、黄金色に生まれたのです。”“‘おまえが転輪聖王であって、戒を守り、戒の果報によって黄金色になった’ということを、どうして我々が信じられようか。何か証拠はあるのか?”“あります、大王よ。”“それは何だ?”“大王よ、私は転輪聖王であったとき、宝の車に乗って空を巡りました。その車は吉祥の池の底の地中に埋められています。その吉祥の池から(車を)掘り起こさせてください。それが私の証拠となるでしょう。”

Rājā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā pokkharaṇito udakaṃ harāpetvā rathaṃ nīharāpetvā bodhisattassa saddahi. Bodhisatto ‘‘mahārāja, ṭhapetvā amatamahānibbānaṃ avasesā sabbe saṅkhatadhammā hutvā abhāvino aniccā khayavayadhammāyevā’’ti rañño dhammaṃ desetvā rājānaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Rājā pasanno bodhisattaṃ rajjena pūjetvā mahantaṃ sakkāraṃ akāsi. So rajjaṃ tasseva paṭiniyyādetvā katipāhaṃ vasitvā ‘‘appamatto hohi, mahārājā’’ti ovaditvā ākāse [Pg.34] uppatitvā daṇḍakahiraññapabbatameva agamāsi. Rājāpi bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.

王は“よろしい”と承諾し、池から水を抜かせて馬車を引き出させ、菩薩を信じた。菩薩は“大王よ、不死の大般涅槃を除いて、残りのすべての形成された諸法(有為法)は、生じては滅び、無常であり、滅びゆく性質のものです”と王に法を説き、王を五戒に安住させた。王は歓喜して、菩薩を王国をもって供養し、盛大なるもてなしをした。菩薩は王国を王に返還し、数日滞在して、“大王よ、放逸であってはなりません”と教誡し、空中に飛び上がって、檀香金山(だんこうきんざん)へと帰っていった。王もまた菩薩の教誡を守り、布施などの功徳を積んで、業に従って赴いた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahatte patiṭṭhahi. ‘‘Tadā rājā ānando ahosi, suvaṇṇamoro pana ahameva ahosi’’nti.

師(釈尊)はこの説法を終えて、四諦を明らかにし、本生をまとめられた。四諦の説法の終わりに、意気消沈していた比丘は阿羅漢果に安住した。“その時の王はアーナンダであり、金色の孔雀は実に私であった”と。

Morajātakavaṇṇanā navamā.

モーラ本生注釈、第九。

[160] 10. Vinīlajātakavaṇṇanā

[160] 十、ヴィニーラ本生注釈

Evameva nūna rājānanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa sugatālayaṃ ārabbha kathesi. Devadatte hi gayāsīsagatānaṃ dvinnaṃ aggasāvakānaṃ sugatālayaṃ dassetvā nipanne ubhopi therā dhammaṃ desetvā attano nissitake ādāya veḷuvanaṃ agamiṃsu. Te satthārā ‘‘sāriputta, devadatto tumhe disvā kiṃ akāsī’’ti puṭṭhā ‘‘bhante, sugatālayaṃ dassetvā mahāvināsaṃ pāpuṇī’’ti ārocesuṃ. Satthā ‘‘na kho, sāriputta, devadatto idāneva mama anukiriyaṃ karonto vināsaṃ patto, pubbepi pāpuṇiyevā’’ti vatvā therehi yācito atītaṃ āhari.

“まさに王のように”というこの偈を、師は竹林精舎に滞在していたとき、提婆達多が善逝の姿を模倣したことについて語られた。提婆達多が、ガヤーシーサに赴いた二大弟子に対して善逝の姿を模倣して横たわったとき、両長老は法を説き、自分の弟子たちを連れて竹林精舎へ戻った。師は“サーリプッタよ、提婆達多は汝らを見て何をしたか”と尋ねられ、“尊師よ、彼は善逝を模倣したことで、大いなる破滅に至りました”と奏上した。師は“サーリプッタよ、提婆達多が私の真似をして破滅に至ったのは今だけではない。過去においてもそうであった”と言って、長老たちに請われて過去の出来事を話された。

Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ videharāje rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena rajje patiṭṭhāsi. Tadā ekassa suvaṇṇahaṃsarājassa gocarabhūmiyaṃ kākiyā saddhiṃ saṃvāso ahosi. Sā puttaṃ vijāyi. So neva mātupatirūpako ahosi, na pitu. Athassa vinīlakadhātukattā ‘‘vinīlako’’tveva nāmaṃ akaṃsu. Haṃsarājā abhiṇhaṃ gantvā puttaṃ passati. Apare panassa dve haṃsapotakā puttā ahesuṃ. Te pitaraṃ abhiṇhaṃ manussapathaṃ gacchantaṃ disvā pucchiṃsu – ‘‘tāta, tumhe kasmā abhiṇhaṃ manussapathaṃ gacchathā’’ti? ‘‘Tātā, ekāya me kākiyā saddhiṃ saṃvāsamanvāya eko putto jāto, ‘vinīlako’tissa nāmaṃ, tamahaṃ daṭṭhuṃ gacchāmī’’ti. ‘‘Kahaṃ panete [Pg.35] vasantī’’ti? ‘‘Videharaṭṭhe mithilāya avidūre asukasmiṃ nāma ṭhāne ekasmiṃ tālagge vasantī’’ti. ‘‘Tāta, manussapatho nāma sāsaṅko sappaṭibhayo, tumhe mā gacchatha, mayaṃ gantvā taṃ ānessāmā’’ti dve haṃsapotakā pitarā ācikkhitasaññāya tattha gantvā taṃ vinīlakaṃ ekasmiṃ daṇḍake nisīdāpetvā mukhatuṇḍakena daṇḍakoṭiyaṃ ḍaṃsitvā mithilānagaramatthakena pāyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe videharājā sabbasetacatusindhavayuttarathavare nisīditvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Vinīlako taṃ disvā cintesi – ‘‘mayhaṃ videharaññā kiṃ nānākāraṇaṃ, esa catusindhavayuttarathe nisīditvā nagaraṃ anusañcarati, ahaṃ pana haṃsayuttarathe nisīditvā gacchāmī’’ti. So ākāsena gacchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、ヴィデーハ国のミティラーで、ヴィデーハ王が統治していたとき、菩薩はその正妃の胎内に宿った。彼は成長するとタッカシラーですべての技芸を学び、父の死後、王位に就いた。その頃、ある金色の鵞鳥王が、その餌場において雌の烏と交わりを持った。彼女は息子を産んだ。その子は、母にも父にも似ていなかった。そして、青黒い(ヴィニーラ)色をしていたため、ただ“ヴィニーラカ”と名付けられた。鵞鳥王はしばしば通って息子に会っていた。彼にはまた別の二羽の鵞鳥の雛である息子たちがいた。彼らは、父がしばしば人間界の道へ行くのを見て、“父上、なぜあなたはしばしば人間界の道へ行かれるのですか”と尋ねた。“息子たちよ、私は一羽の雌の烏との交わりによって、一人の息子が生まれた。その名は‘ヴィニーラカ’という。私は彼に会うために行っているのだ”。“彼らはどこに住んでいるのですか”。“ヴィデーハ国のミティラーから遠くない、ある場所の、ある一本の椰子の木の梢に住んでいる”。“父上、人間界の道というものは危うく、恐怖に満ちています。あなたは行かないでください。私たちが代わりに行って、彼を連れてきましょう”。二羽の鵞鳥の雛は、父から教えられた目印を頼りにそこへ行き、そのヴィニーラカを一本の棒の上に座らせ、嘴で棒の両端を咥えて、ミティラーの市街の上空を飛んで運んだ。その時、ヴィデーハ王は、四頭の純白のシンドゥ産の名馬を繋いだ最高の馬車に乗り、市街を右繞していた。ヴィニーラカはそれを見て思った。“私とヴィデーハ王に、どんな違いがあろうか。彼は四頭のシンドゥ産の馬を繋いだ馬車に乗って街を巡っているが、私は鵞鳥を繋いだ馬車に乗って行くのだ”。彼は空を行きながら、最初の偈を唱えた。

19.

19.

‘‘Evameva nūna rājānaṃ, vedehaṃ mithilaggahaṃ;

Assā vahanti ājaññā, yathā haṃsā vinīlaka’’nti.

“まさに王のように、ミティラーを領するヴィデーハ王を、名馬たちが運んでいる。ちょうど鵞鳥たちが、ヴィニーラカを運んでいるように”

Tattha evamevāti evaṃ eva, nūnāti parivitakke nipāto. Ekaṃsepi vaṭṭatiyeva. Vedehanti videharaṭṭhasāmikaṃ. Mithilaggahanti mithilagehaṃ, mithilāyaṃ gharaṃ pariggahetvā vasamānanti attho. Ājaññāti kāraṇākāraṇājānanakā. Yathā haṃsā vinīlakanti yathā ime haṃsā maṃ vinīlakaṃ vahanti, evameva vahantīti.

そのうち、“まさに(evamevāti)”とは、そのように。“確かに(nūnāti)”とは、推測の助詞であり、断定においても用いられる。“ヴィデーハ(vedehaṃ)”とは、ヴィデーハ国の主を。“ミティラーを領する(mithilaggahaṃ)”とは、ミティラーの家、すなわちミティラーにある住居を領有して住んでいるという意味である。“名馬(ājaññā)”とは、理非をわきまえた馬のことである。“鵞鳥たちがヴィニーラカを(運んでいる)ように(yathā haṃsā vinīlakaṃ)”とは、これらの鵞鳥たちが私、ヴィニーラカを運んでいるように、そのように運んでいるという意味である。

Haṃsapotakā tassa vacanaṃ sutvā kujjhitvā ‘‘idheva naṃ pātetvā gamissāmā’’ti cittaṃ uppādetvāpi ‘‘evaṃ kate pitā no kiṃ vakkhatī’’ti garahabhayena pitu santikaṃ netvā tena katakiriyaṃ pitu ācikkhiṃsu. Atha naṃ pitā kujjhitvā ‘‘kiṃ tvaṃ mama puttehi adhikatarosi, yo mama putte abhibhavitvā rathe yuttasindhave viya karosi, attano pamāṇaṃ na jānāsi. Imaṃ ṭhānaṃ tava agocaro, attano mātu vasanaṭṭhānameva gacchāhī’’ti tajjetvā dutiyaṃ gāthamāha –

鵞鳥の雛たちは彼の言葉を聞いて怒り、“ここでこいつを叩き落として去ろう”という心を起こしたが、“そんなことをすれば、父上は何とおっしゃるだろうか”と非難を恐れ、父の元へ連れて行き、彼がしたことを父に報告した。すると父は怒って言った。“お前は私の息子たちより優れているというのか。私の息子たちを圧倒して、馬車に繋がれたシンドゥ産の馬のように扱うとは。お前は自分の身の程を知らないのか。この場所はお前の領域ではない。お前の母親の住み家へ行け”と叱り、二番目の偈を唱えた。

20.

20.

‘‘Vinīla duggaṃ bhajasi, abhūmiṃ tāta sevasi;

Gāmantakāni sevassu, etaṃ mātālayaṃ tavā’’ti.

“ヴィニーラよ、汝は行き難き所を求め、汝に相応しからぬ地を親しんでいる。親愛なる子よ、村の端にある所を親しめ。そこが汝の母の住み家である”

Tattha vinīlāti taṃ nāmenālapati. Duggaṃ bhajasīti imesaṃ vasena giriduggaṃ bhajasi. Abhūmiṃ, tāta, sevasīti, tāta, girivisamaṃ nāma tava abhūmi[Pg.36], taṃ sevasi upagacchasi. Etaṃ mātālayaṃ tavāti etaṃ gāmantaṃ ukkāraṭṭhānaṃ āmakasusānaṭṭhānañca tava mātu ālayaṃ gehaṃ vasanaṭṭhānaṃ, tattha gacchāhīti. Evaṃ taṃ tajjetvā ‘‘gacchatha, naṃ mithilanagarassa ukkārabhūmiyaññeva otāretvā ethā’’ti putte āṇāpesi, te tathā akaṃsu.

そのうち、“ヴィニーラ(vinīlā)”とは、その名で呼びかけている。“行き難き所を求め(duggaṃ bhajasī)”とは、これらの鵞鳥のせいで、山などの険しい場所を求めている(という意味である)。“相応しからぬ地を親しんでいる(abhūmiṃ, tāta, sevasī)”とは、子よ、山の険しき所は汝に相応しからぬ地であり、そこを親しみ、近づいているという意味である。“そこが汝の母の住み家である(etaṃ mātālayaṃ tavā)”とは、その村の端のゴミ捨て場や屍置場が、汝の母の住み家、家、居住地である。そこへ行け、という意味である。このように彼を叱って、“行け、こいつをミティラーの街のゴミ捨て場に降ろして来い”と息子たちに命じた。彼らはその通りにした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā vinīlako devadatto ahosi, dve haṃsapotakā dve aggasāvakā ahesuṃ, pitā ānando ahosi, videharājā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生をまとめられた。“その時のヴィニーラカは提婆達多であり、二羽の鵞鳥の雛は二大弟子であり、父はアーナンダであり、ヴィデーハ王は実に私であった”と。

Vinīlajātakavaṇṇanā dasamā.

ヴィニーラ本生注釈、第十。

Daḷhavaggo paṭhamo.

第一、ダルハ篇(強固篇)。

Tassuddānaṃ –

その目録:

Rājovādañca siṅgālaṃ, sūkaraṃ uragaṃ bhaggaṃ;

Alīnacittaguṇañca, suhanu moravinīlaṃ.

王の教誡、野干、猪、蛇、バッガ、アリーナチッタの徳、スハヌ、孔雀、ヴィニーラ。

2. Santhavavaggo

2. 親交篇(サンタヴァ・ヴァッガ)

[161] 1. Indasamānagottajātakavaṇṇanā

[161] 一、インダサマーナゴッタ本生注釈

Na santhavaṃ kāpurisena kayirāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dubbacajātikaṃ ārabbha kathesi. Tassa vatthu navakanipāte gijjhajātake (jā. 1.9.1 ādayo) āvibhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘pubbepi tvaṃ, bhikkhu, dubbacatāya paṇḍitānaṃ vacanaṃ akatvā mattahatthipādehi sañcuṇṇito’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“卑しい者と親交を結ぶべからず”というこの(法話)を、お師様(仏陀)はジェータ林(祇園精舎)に滞在しておられた際、ある教えを聞き入れない性質(難化)の修行者について語られた。その物語は第九集のギッジャ本生経(ジャータカ 1.9.1など)で明らかになるだろう。しかし、お師様はその修行者に“修行者よ、お前は以前にも、教えを聞き入れないがために賢者の言葉に従わず、狂暴な象の足に踏み潰されたのだ”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vuḍḍhippatto gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcannaṃ isisatānaṃ gaṇasatthā hutvā himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tadā tesu tāpasesu indasamānagotto nāmeko tāpaso [Pg.37] ahosi dubbaco anovādako. So ekaṃ hatthipotakaṃ posesi. Bodhisatto sutvā taṃ pakkositvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ hatthipotakaṃ posesī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, ācariya, matamātikaṃ ekaṃ hatthipotakaṃ posemī’’ti. ‘‘Hatthino nāma vuḍḍhippattā posakeyeva mārenti, mā taṃ posehī’’ti. ‘‘Tena vinā vattituṃ na sakkomi ācariyā’’ti. ‘‘Tena hi paññāyissasī’’ti. So tena posiyamāno aparabhāge mahāsarīro ahosi.

昔、神与王(ブラマダッタ)がバラナシで国を治めていた時、菩薩はバラモンの一族に生まれ、成人して家を離れ、仙人の出家をして、五百人の仙人たちの集団の師となり、ヒマラヤ地方に住んでいた。その時、それらの修行者の中にインダサマーナゴッタという名の修行者がいたが、彼は教えを聞き入れず、助言に従わない者であった。彼は一頭の子象を飼っていた。菩薩はそれを聞き、彼を呼び寄せて“お前は本当に子象を飼っているのか”と尋ねた。“師よ、本当です。母を亡くした一頭の子象を飼っております”。“象というものは成長すると、飼い主さえも殺すものだ。それを飼ってはならない”。“師よ、それなしではいられません”。“ならば、いずれ分かるだろう”。彼に飼われて、その象は後に巨大な体となった。

Athekasmiṃ kāle te isayo vanamūlaphalāphalatthāya dūraṃ gantvā tattheva katipāhaṃ vasiṃsu. Hatthīpi aggadakkhiṇavāte pabhinnamado hutvā tassa paṇṇasālaṃ viddhaṃsetvā pānīyaghaṭaṃ bhinditvā pāsāṇaphalakaṃ khipitvā ālambanaphalakaṃ luñcitvā ‘‘taṃ tāpasaṃ māretvāva gamissāmī’’ti ekaṃ gahanaṭṭhānaṃ pavisitvā tassa āgamanamaggaṃ olokento aṭṭhāsi. Indasamānagotto tassa gocaraṃ gahetvā sabbesaṃ puratova āgacchanto taṃ disvā pakatisaññāyevassa santikaṃ agamāsi. Atha naṃ so hatthī gahanaṭṭhānā nikkhamitvā soṇḍāya parāmasitvā bhūmiyaṃ pātetvā sīsaṃ pādena akkamitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā madditvā koñcanādaṃ katvā araññaṃ pāvisi. Sesatāpasā taṃ pavattiṃ bodhisattassa ārocesuṃ. Bodhisatto ‘‘kāpurisehi nāma saddhiṃ saṃsaggo na kātabbo’’ti vatvā imā gāthā āha –

さて、ある時、それらの仙人たちは森の根や果実を求めて遠くへ行き、そこで数日間滞在した。その象もまた、発情期に入って狂暴になり、彼の草庵を破壊し、水瓶を割り、石の板を投げ飛ばし、手すりの板を引き抜き、“あの修行者を殺してから立ち去ろう”と考えて、深い茂みの中に隠れて彼の帰る道を窺いながら立っていた。インダサマーナゴッタは、象の餌を持って、全員の先頭に立ってやって来たが、象を見て、いつもの感覚でそのそばへ近づいた。すると、その象は茂みから飛び出して、鼻で彼を捕まえ、地面に叩きつけ、頭を足で踏みつけ、命を奪って踏み潰すと、咆哮を上げて森の中へ入っていった。残りの修行者たちはその出来事を菩薩に報告した。菩薩は“卑しい者たちとは親交を結んではならない”と言って、これらの詩を唱えた。

21.

21.

‘‘Na santhavaṃ kāpurisena kayirā, ariyo anariyena pajānamatthaṃ;

Cirānuvutthopi karoti pāpaṃ, gajo yathā indasamānagottaṃ.

“卑しい者(下劣な人)と親交を結ぶべからず。聖者は非聖者(不徳の者)との交わりの結末を知るがゆえに。長く共に過ごしたとしても、不徳の者は悪をなす。あたかもあの象がインダサマーナゴッタを殺したように。”

22.

22.

‘‘Yaṃ tveva jaññā sadiso mamanti, sīlena paññāya sutena cāpi;

Teneva mettiṃ kayirātha saddhiṃ, sukho have sappurisena saṅgamo’’ti.

“しかし、戒、智慧、あるいは聞(多聞)において、自分と同等であると知る者があれば、その者とこそ友情を結ぶべきである。実に、善き人(善士)との集いは幸福をもたらすのである。”

Tattha na santhavaṃ kāpurisena kayirāti kucchitena kodhapurisena saddhiṃ taṇhāsanthavaṃ vā mittasanthavaṃ vā na kayirātha. Ariyo anariyena pajānamatthanti [Pg.38] ariyoti cattāro ariyā ācāraariyo liṅgaariyo dassanaariyo paṭivedhaariyoti. Tesu ācāraariyo idha adhippeto. So pajānamatthaṃ atthaṃ pajānanto atthānatthakusalo ācāre ṭhito ariyapuggalo anariyena nillajjena dussīlena saddhiṃ santhavaṃ na kareyyāti attho. Kiṃ kāraṇā? Cirānuvutthopi karoti pāpanti, yasmā anariyo ciraṃ ekato anuvutthopi taṃ ekato nivāsaṃ agaṇetvā karoti pāpaṃ lāmakakammaṃ karotiyeva. Yathā kiṃ? Gajo yathā indasamānagottanti, yathā so gajo indasamānagottaṃ mārento pāpaṃ akāsīti attho. Yaṃ tveva jaññā sadiso mamantiādīsu yaṃ tveva puggalaṃ ‘‘ayaṃ mama sīlādīhi sadiso’’ti jāneyya, teneva saddhiṃ mettiṃ kayirātha, sappurisena saddhiṃ samāgamo sukhāvahoti.

その意味は、“卑しい者と親交を結ぶべからず”とは、忌まわしい怒りっぽい者と共に、渇愛による親交や友人としての親交を結んではならないということである。“聖者は非聖者との結末を知るがゆえに”とは、“聖者”とは、四種類の聖者、すなわち行儀(戒行)の聖者、特徴の聖者、見解の聖者、通達の聖者がある。これらの中で、ここでは行儀の聖者が意図されている。すなわち“結末を知るがゆえに”とは、利と不利に精通し、行儀(戒)に留まっている聖なる人物が、無恥で破戒の非聖者と共に親交を結ぶべきではないという意味である。なぜか。“長く共に過ごしたとしても、悪をなす”とは、非聖者は、たとえ長い間共に住んだとしても、その共住を顧みることなく、悪、すなわち卑劣な行いをなすからである。何のようにか。“あたかもあの象がインダサマーナゴッタを(殺した)ように”とは、ちょうどあの象がインダサマーナゴッタを殺して悪をなしたようなものであるという意味である。“しかし、自分と同等であると知る者があれば”などの句において、“この人は私の戒などと同等である”と知るような人物、その者とこそ友情を結ぶべきであり、善き人との会合は幸福をもたらすものであるということである。

Evaṃ bodhisatto ‘‘anovādakena nāma na bhavitabbaṃ, susikkhitena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti isigaṇaṃ ovaditvā indasamānagottassa sarīrakiccaṃ kāretvā brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi.

このように菩薩は、“教えを聞き入れない者であってはならない。よく学んだ者であるべきである”と仙人たちの集団を諭し、インダサマーナゴッタの葬儀を行わせ、四無量心(梵住)を修めて、梵天の世界へと赴いた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā indasamānagotto ayaṃ dubbaco ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.

お師様はこの説法を終えて、本生経をまとめられた。“その時のインダサマーナゴッタはこの教えを聞き入れない修行者であり、集団の師は私であった”と。

Indasamānagottajātakavaṇṇanā paṭhamā.

インダサマーナゴッタ本生経の解説、第一。

[162] 2. Santhavajātakavaṇṇanā

〔一六二〕 二、親交本生経(サンタヴァ・ジャータカ)の解説

Na santhavasmā paramatthi pāpiyoti idaṃ satthā jetavane viharanto aggijuhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā naṅguṭṭhajātake (jā. 1.1.144 ādayo) kathitasadisameva. Bhikkhū te aggiṃ juhante disvā ‘‘bhante, jaṭilā nānappakāraṃ micchātapaṃ karonti, atthi nu kho ettha vuḍḍhī’’ti bhagavantaṃ pucchiṃsu. ‘‘Na, bhikkhave, etthakāci vuḍḍhi nāma atthi, porāṇakapaṇḍitāpi aggijuhane vuḍḍhi atthīti saññāya ciraṃ aggiṃ juhitvā tasmiṃ kamme avuḍḍhimeva disvā [Pg.39] aggiṃ udakena nibbāpetvā sākhādīhi pothetvā puna nivattitvāpi na olokesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.

“親交(の誤り)より悪いものはない”というこの(法話)を、お師様はジェータ林に滞在しておられた際、火への供物(火祀)について語られた。その背景は、以前のナングッタ本生経(ジャータカ 1.1.144など)で語られたものと同様である。修行者たちが、彼ら(結髪行者)が火に供物を捧げているのを見て、“主よ、結髪行者たちは様々な誤った苦行を行っていますが、ここに何か徳があるのでしょうか”と世尊に尋ねた。“修行者たちよ、ここにはいかなる徳もない。かつての賢者たちも、火を祀ることに徳があるという思い込みから長い間火を祀っていたが、その行いに徳がないことを見て、水で火を消し、枝などで打ち据えて、二度と振り返ることはなかった”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbatti. Mātāpitaro tassa jātaggiṃ gahetvā taṃ soḷasavassuddese ṭhitaṃ āhaṃsu – ‘‘kiṃ, tāta, jātaggiṃ gahetvā araññe aggiṃ paricarissasi, udāhu tayo vede uggaṇhitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā gharāvāsaṃ vasissasī’’ti. So ‘‘na me gharāvāsena attho, araññe aggiṃ paricaritvā brahmalokaparāyaṇo bhavissāmī’’ti jātaggiṃ gahetvā mātāpitaro vanditvā araññaṃ pavisitvā paṇṇasālāya vāsaṃ kappetvā aggiṃ paricari. So ekadivasaṃ nimantitaṭṭhānaṃ gantvā sappinā pāyāsaṃ labhitvā ‘‘imaṃ pāyāsaṃ mahābrahmuno yajissāmī’’ti taṃ pāyāsaṃ āharitvā aggiṃ jāletvā ‘‘aggiṃ tāva bhavantaṃ sappiyuttaṃ pāyāsaṃ pāyemī’’ti pāyāsaṃ aggimhi pakkhipi. Bahusinehe pāyāse aggimhi pakkhittamatteyeva aggi jalitvā paccuggatāhi accīhi paṇṇasālaṃ jhāpesi. Brāhmaṇo bhītatasito palāyitvā bahi ṭhatvā ‘‘kāpurisehi nāma santhavo na kātabbo, idāni me iminā agginā kicchena katā paṇṇasālā jhāpitā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシにおいてブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩は婆羅門の家に生まれました。父母は彼のために“生来の火”を預かり、彼が十六歳ほどになったとき、こう言いました。“息子よ、この火を持って林へ行き火を供養するのか、それとも三つのヴェーダを学び、家産を確立して家生活を営むのか”。彼は“私には家生活など必要ありません。林で火を供養し、梵天の世界を究める者となりましょう”と言って、その火を受け取り、父母を礼拝して林へと入り、葉小屋を設けて住まいとし、火を供養しました。ある日、彼は招待された場所へ行き、酥を添えた牛乳粥を得て、“この牛乳粥を大梵天に捧げよう”と考え、その牛乳粥を持ち帰り、火を焚いて、“まずは火の神に、この酥を添えた牛乳粥を飲ませよう”と言って、牛乳粥を火の中に投げ入れました。油分の多いその牛乳粥が火に投げ入れられるやいなや、火は激しく燃え上がり、立ち上る炎が葉小屋を焼き払ってしまいました。婆羅門は恐れ慄いて逃げ出し、外に立って“卑しい者(愚か者)と親交を結んではならない。今、私の苦労して作った葉小屋はこの火によって焼き払われてしまった”と言って、第一の偈を唱えました。

23.

23.

‘‘Na santhavasmā paramatthi pāpiyo, yo santhavo kāpurisena hoti;

Santappito sappinā pāyasena, kicchākataṃ paṇṇakuṭiṃ adayhī’’ti.

“卑しい者との親交より悪いものはない。酥を添えた牛乳粥によって十分に供養された(火)が、苦労して作った葉小屋を焼き払ったのだから”

Tattha na santhavasmāti taṇhāsanthavāpi ca mittasanthavāpi cāti duvidhāpi etasmā santhavā paraṃ uttari aññaṃ pāpataraṃ natthi, lāmakataraṃ nāma natthīti attho. Yo santhavo kāpurisenāti yo pāpakena kāpurisena saddhiṃ duvidhopi santhavo, tato pāpataraṃ aññaṃ natthi. Kasmā? Santappito …pe…adayhīti, yasmā sappinā ca pāyāsena ca santappitopi ayaṃ aggi mayā kicchena kataṃ paṇṇasālaṃ jhāpesīti attho.

その中で“親交より(悪いものはない)”とは、渇愛による親交も友としての親交も、この二種類の親交より以上に悪いもの、より卑しいものはないという意味です。“卑しい者との親交”とは、悪しき卑しい者との二種類の親交であり、それより悪いものは他にありません。なぜなら、“十分に供養された……焼き払った”というように、酥と牛乳粥によって十分に満足させられたにもかかわらず、この火が私の苦労して作った葉小屋を焼き払ったからである、という意味です。

So evaṃ vatvā ‘‘na me tayā mittadubbhinā attho’’ti taṃ aggiṃ udakena nibbāpetvā sākhāhi pothetvā antohimavantaṃ pavisitvā ekaṃ sāmamigiṃ sīhassa ca byagghassa ca dīpino ca mukhaṃ lehantiṃ disvā [Pg.40] ‘‘sappurisehi saddhiṃ santhavā paraṃ seyyo nāma natthī’’ti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha –

彼はこのように言って、“私にお前のような恩知らずな友(火)は必要ない”と、その火を水で消し、枝で叩き、雪山(ヒマラヤ)の奥深くへと入り、一頭の金色の鹿が、ライオンと虎と豹の口を舐めているのを見ました。彼は“善き人々との親交より優れたものはない”と考え、第二の偈を唱えました。

24.

24.

‘‘Na santhavasmā paramatthi seyyo, yo santhavo sappurisena hoti;

Sīhassa byagghassa ca dīpino ca, sāmā mukhaṃ lehati santhavenā’’ti.

“善き人々との親交より優れたものはない。金色の鹿は、その親交によって、ライオンと虎と豹の口を舐めている”

Tattha sāmā mukhaṃ lehati santhavenāti sāmā nāma migī imesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ santhavena sinehena mukhaṃ lehatīti.

その中で“金色の鹿が親交によって口を舐めている”とは、金色の牝鹿がこれら三頭との親交、すなわち慈愛によって、彼らの口を舐めているという意味です。

Evaṃ vatvā bodhisatto antohimavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jīvitapariyosāne brahmalokūpago ahosi.

このように言って、菩薩は雪山の奥深くに入り、仙人としての出家をして、神通力と等至(三昧)を成就し、生涯の終わりに梵天の世界へと赴きました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tena samayena tāpaso ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、本生談をまとめられました。“その時の行者は、私であったのである”と。

Santhavajātakavaṇṇanā dutiyā.

親交本生談注釈、第二。

[163] 3. Susīmajātakavaṇṇanā

[163] 3. スシーマ本生談注釈

Kāḷā migā setadantā tavīmeti idaṃ satthā jetavane viharanto chandakadānaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyañhi kadāci ekameva kulaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti, kadāci aññatitthiyānaṃ deti, kadāci gaṇabandhanena bahū ekato hutvā denti, kadāci vīthisabhāgena, kadāci sakalanagaravāsino chandakaṃ saṃharitvā dānaṃ denti. Imasmiṃ pana kāle sakalanagaravāsino chandakaṃ saṃharitvā sabbaparikkhāradānaṃ sajjetvā dve koṭṭhāsā hutvā ekacce ‘‘imaṃ sabbaparikkhāradānaṃ aññatitthiyānaṃ dassāmā’’ti āhaṃsu, ekacce ‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassā’’ti. Evaṃ punappunaṃ kathāya vattamānāya aññatitthiyasāvakehi aññatitthiyānaññeva, buddhasāvakehi ‘‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassevā’ti vutte sambahulaṃ karisāmā’’ti sambahulāya kathāya ‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dassāmā’’ti vadantāyeva bahukā jātā, tesaññeva kathā patiṭṭhāsi[Pg.41]. Aññatitthiyasāvakā buddhānaṃ dātabbadānassa antarāyaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu. Nāgarā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase sabbaparikkhāre adaṃsu. Satthā anumodanaṃ katvā mahājanaṃ maggaphalehi pabodhetvā jetavanavihārameva gantvā bhikkhusaṅghena vatte dassite gandhakuṭippamukhe ṭhatvā sugatovādaṃ datvā gandhakuṭiṃ pāvisi.

“黒き鹿、白き歯のこれら汝の……”というこの話を、師はジェータ樹林(祇園精舎)に滞在していたとき、募金による布施に関して語られました。サリヴァッティ(舎衛城)では、ある時は一家族が仏陀を筆頭とする比丘サンガに布施を行い、ある時は他の外道たちに布施を行い、ある時は団体となって多くの人々が一つになり、ある時は通りごとに、ある時は全市民が募金を集めて布施を行っていました。このとき、全市民が募金を集めてあらゆる必需品の布施を準備しましたが、二つのグループに分かれました。一部の人々は“この全ての必需品の布施を外道たちに与えよう”と言い、一部の人々は“仏陀を筆頭とする比丘サンガに”と言いました。このように議論が繰り返される中、外道の信徒たちは外道たちに、仏の信徒たちは“‘仏陀を筆頭とする比丘サンガにこそ’と言って多くの賛同を得よう”と言いました。そして、“仏陀を筆頭とする比丘サンガに与えよう”と言う人々が多数となり、彼らの主張が通りました。外道の信徒たちは、仏陀に捧げられるべき布施を妨げることはできませんでした。市民たちは仏陀を筆頭とする比丘サンガを招待して七日間の大布施を行い、七日目にあらゆる必需品を捧げました。師は随喜の説法を行い、多くの人々を道と果(悟り)に目覚めさせ、ジェータ樹林の精舎に戻られました。比丘サンガが勤めを果たすと、香堂の前に立ち、仏陀の訓戒を与えて香堂に入られました。

Sāyanhasamaye bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannipatitvā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, aññatitthiyasāvakā buddhānaṃ dātabbadānassa antarāyakaraṇatthāya vāyamantāpi antarāyaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu, taṃ sabbaparikkhāradānaṃ buddhānaṃyeva pādamūlaṃ āgataṃ, aho buddhabalaṃ nāma mahanta’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, ete aññatitthiyasāvakā idāneva mayhaṃ dātabbadānassa antarāyakaraṇatthāya vāyamanti, pubbepi vāyamiṃsu, so pana parikkhāro sabbakālepi mameva pādamūlaṃ āgacchatī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

夕刻、比丘たちが法堂に集まり、次のような話を始めました。“諸友よ、外道の信徒たちは仏陀への布施を妨害しようと試みたが、妨害することはできなかった。あの全ての必需品の布施は、仏陀の御足元へと届いた。ああ、仏の力とはまことに偉大である”。師はそこへ来られ、“比丘たちよ、汝らはいま何の話をして座っているのか”と問い、“このような話です”と言われると、“比丘たちよ、これらの外道の信徒たちが、私に捧げられるべき布施を妨害しようとしたのは今に始まったことではない。過去にも試みたが、その供物はいつの時も私の足元に届くのである”と言って、過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ susīmo nāma rājā ahosi. Tadā bodhisatto tassa purohitassa brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, tassa soḷasavassikakāle pitā kālamakāsi. So pana dharamānakāle rañño hatthimaṅgalakārako ahosi. Hatthīnaṃ maṅgalakaraṇaṭṭhāne ābhataupakaraṇabhaṇḍañca hatthālaṅkārañca sabbaṃ soyeva alattha. Evamassa ekekasmiṃ maṅgale koṭimattaṃ dhanaṃ uppajjati. Atha tasmiṃ kāle hatthimaṅgalachaṇo sampāpuṇi. Sesā brāhmaṇā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, hatthimaṅgalachaṇo sampatto, maṅgalaṃ kātuṃ vaṭṭati. Purohitabrāhmaṇassa pana putto atidaharo, neva tayo vede jānāti, na hatthisuttaṃ, mayaṃ hatthimaṅgalaṃ karissāmā’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Brāhmaṇā purohitaputtassa hatthimaṅgalaṃ kātuṃ adatvā ‘‘hatthimaṅgalaṃ katvā mayaṃ dhanaṃ gaṇhissāmā’’ti haṭṭhatuṭṭhā vicaranti. Atha ‘‘catutthe divase hatthimaṅgalaṃ bhavissatī’’ti bodhisattassa mātā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘hatthimaṅgalakaraṇaṃ nāma yāva sattamā kulaparivaṭṭā amhākaṃ vaṃso, vaṃso ca no osakkissati, dhanā ca parihāyissāmā’’ti anusocamānā parodi.

昔、バラナシにスシーマという名の王がいました。その時、菩薩はその司祭バラモンの妻の胎内に宿り、十六歳の時に父を亡くしました。父は存命中、王の象祭を執り行う者でした。象の祭礼の場に備えられた道具類や象の装飾品は、すべて彼が受け取っていました。このように、一つの祭礼ごとに一千万もの富が生じていました。さて、その時に象祭の時期が到来しました。他のバラモンたちは王のもとに参じて、“大王よ、象祭の時期が参りました。祭礼を行うべきです。しかし、司祭バラモンの息子はあまりに若く、三ヴェーダも象の経典(ハッティスッタ)も知りません。私たちが象祭を行いましょう”と言いました。王は“よろしい”と承諾しました。バラモンたちは司祭の息子に象祭をさせまいとして、“象祭を行って富を得よう”と喜び勇んで歩き回りました。さて、“四日後に象祭が行われる”とその知らせを菩薩の母が聞き、“象祭を行うことは七代にわたるわが家の伝統であり、その伝統が途絶え、富も失われるだろう”と嘆き悲しんで泣きました。

Bodhisatto [Pg.42] ‘‘kasmā, amma, rodasī’’ti vatvā taṃ kāraṇaṃ sutvā ‘‘nanu, amma, ahaṃ maṅgalaṃ karissāmī’’ti āha. ‘‘Tāta, tvaṃ neva tayo vede jānāsi, na hatthisuttaṃ, kathaṃ maṅgalaṃ karissasī’’ti. ‘‘Amma, kadā pana hatthimaṅgalaṃ karissatī’’ti? ‘‘Ito catutthe divase, tātā’’ti. ‘‘Amma, tayo pana vede paguṇe katvā hatthisuttaṃ jānanakaācariyo kahaṃ vasatī’’ti? ‘‘Tāta, evarūpo disāpāmokkho ācariyo ito vīsayojanasatamatthake gandhāraraṭṭhe takkasilāyaṃ vasatī’’ti. ‘‘Amma, amhākaṃ vaṃsaṃ na nāsessāmi, ahaṃ sve ekadivaseneva takkasilaṃ gantvā ekaratteneva tayo vede ca hatthisuttañca uggaṇhitvā punadivase āgantvā catutthe divase hatthimaṅgalaṃ karissāmi, mā rodī’’ti mātaraṃ samassāsetvā punadivase bodhisatto pātova bhuñjitvā ekakova nikkhamitvā ekadivaseneva takkasilaṃ gantvā ācariyaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi.

菩薩は“お母さん、なぜ泣いているのですか”と尋ね、その理由を聞くと、“お母さん、私が祭礼を行うではありませんか”と言いました。“息子よ、お前は三ヴェーダも象の経典も知らないのに、どうして祭礼ができるのか”。“お母さん、いつ象祭が行われるのですか”。“今から四日後だよ、息子よ”。“お母さん、では三ヴェーダに習熟し、象の経典を知っている師匠はどこに住んでいますか”。“息子よ、そのような高名な師匠は、ここから百二十ヨージャナ離れたガンダーラ国のタッカシラに住んでいます”。“お母さん、わが家の伝統を絶やしはしません。私は明日、一日でタッカシラへ行き、一夜で三ヴェーダと象の経典を学び、翌日には帰ってきて、四日目に象祭を行います。泣かないでください”と母を慰め、翌日の早朝に食事をして、一人で出発し、一日でタッカシラに到着して、師匠に礼拝して傍らに座りました。

Atha naṃ ācariyo ‘‘kuto āgatosi, tātā’’ti pucchi. ‘‘Bārāṇasito, ācariyā’’ti. ‘‘Kenatthenā’’ti? ‘‘Tumhākaṃ santike tayo vede ca hatthisuttañca uggaṇhanatthāyā’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, uggaṇhā’’ti. Bodhisatto ‘‘ācariya, mayhaṃ kammaṃ accāyika’’nti sabbaṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘ahaṃ ekadivaseneva vīsayojanasataṃ āgato, ajjevekarattiṃ mayhameva okāsaṃ karotha, ito tatiyadivase hatthimaṅgalaṃ bhavissati, ahaṃ ekeneva uddesamaggena sabbaṃ uggaṇhissāmī’’ti vatvā ācariyaṃ okāsaṃ kāretvā ācariyassa bhuttakāle sayaṃ bhuñjitvā ācariyassa pāde dhovitvā sahassatthavikaṃ purato ṭhapetvā vanditvā ekamantaṃ nisinno pariyattiṃ paṭṭhapetvā aruṇe uggacchante tayo vede ca hatthisuttañca niṭṭhapetvā ‘‘aññopi atthi, ācariyā’’ti pucchitvā ‘‘natthi tāta, sabbaṃ niṭṭhita’’nti vutte ‘‘ācariya, imasmiṃ ganthe ettakaṃ padapaccābhaṭṭhaṃ, ettakaṃ sajjhāyasammohaṭṭhānaṃ, ito paṭṭhāya tumhe antevāsike evaṃ vāceyyāthā’’ti ācariyassa sippaṃ sodhetvā pātova bhuñjitvā ācariyaṃ vanditvā ekadivaseneva bārāṇasiṃ paccāgantvā mātaraṃ vanditvā ‘‘uggahitaṃ te, tāta, sippa’’nti vutte ‘‘āma, ammā’’ti vatvā mātaraṃ paritosesi.

そこで師匠は“息子よ、どこから来たのか”と尋ねました。“バラナシからです、師匠”。“何のためにか”。“あなたのもとで三ヴェーダと象の経典を学ぶためです”。“よろしい、息子よ、学びなさい”。菩薩は“師匠、私の用件は急を要します”とすべての事情を話し、“私は一日に百二十ヨージャナを来ました。今日この一夜だけ、私のために時間を割いてください。三日後に象祭があります。私は一度の教授で全てを学び取ります”と言って師匠に承諾させ、師匠が食事をした時に自分も食事をし、師匠の足を洗い、千金の入った袋を前に置いて礼拝し、傍らに座って学習を始め、夜明けには三ヴェーダと象の経典を修了しました。“師匠、他にもありますか”と尋ね、“いや、息子よ、すべて終わった”と言われると、“師匠、この書物のこの部分は語句が欠落しており、この部分は暗唱において混同しやすい箇所です。これからは弟子たちにこのように教えてください”と師匠の学問を正しました。そして早朝に食事をして師匠に礼拝し、一日でバラナシに戻り、母に礼拝しました。“息子よ、学問は身についたか”と問われ、“はい、お母さん”と言って母を喜ばせました。

Punadivase [Pg.43] hatthimaṅgalachaṇo paṭiyādiyittha. Satamatte hatthisoṇḍālaṅkāre ca suvaṇṇaddhaje hemajālasañchanne katvā ṭhapesuṃ, rājaṅgaṇaṃ alaṅkariṃsu. Brāhmaṇā ‘‘mayaṃ hatthimaṅgalaṃ karissāma, mayaṃ karissāmā’’ti maṇḍitapasādhitā aṭṭhaṃsu. Susīmopi rājā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito upakaraṇabhaṇḍaṃ gāhāpetvā maṅgalaṭṭhānaṃ agamāsi. Bodhisattopi kumāraparihārena alaṅkato attano parisāya purakkhataparivārito rañño santikaṃ gantvā ‘‘saccaṃ kira, mahārāja, tumhe amhākaṃ vaṃsañca attano vaṃsañca nāsetvā ‘aññehi brāhmaṇehi hatthimaṅgalaṃ kāretvā hatthālaṅkārañca upakaraṇāni ca tesaṃ dassāmā’ti avacutthā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

翌日、象祭の準備が整えられました。百あまりの象の鼻の装飾や、金の旗、金の網で覆われたものを配置し、王宮の中庭を飾りました。バラモンたちは“私たちが象祭を行う、私たちがやるのだ”と着飾って立っていました。スシーマ王もあらゆる装身具で身を飾り、備品を持たせて祭礼の場へ向かいました。菩薩もまた、若君の装いで身を飾り、自身の従者たちに囲まれて王のもとへ行き、“大王よ、あなたは私たちの伝統とご自身の伝統を壊して、‘他のバラモンたちに象祭を行わせ、象の装飾品や備品を彼らに与えよう’と言ったというのは本当ですか”と言って、最初の偈を唱えました。

25.

25.

‘‘Kāḷā migā setadantā tavīme, parosataṃ hemajālābhichannā;

Te te dadāmīti susīma brūsi, anussaraṃ pettipitāmahāna’’nti.

“黒き獣にして白き牙を持ち、金の網に覆われた百を超えるこれら(の象)を。スシーマよ、あなたはそれらを与えると仰るのか。父や祖父たちの伝統を思い出しながら。”

Tattha te te dadāmīti susīma brūsīti te ete tava santake ‘‘kāḷā migā setadantā’’ti evaṃ gate parosataṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍite hatthī aññesaṃ brāhmaṇānaṃ dadāmīti saccaṃ kira, bho susīma, evaṃ brūsīti attho. Anussaraṃ pettipitāmahānanti amhākañca attano ca vaṃse pitupitāmahānaṃ āciṇṇaṃ sarantoyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, yāva sattamakulaparivaṭṭā tumhākaṃ pettipitāmahānaṃ amhākaṃ pettipitāmahā ca hatthimaṅgalaṃ karonti, so tvaṃ evaṃ anussarantopi amhākañca attano ca vaṃsaṃ nāsetvā saccaṃ kira evaṃ brūsīti.

そこで“それらを与えると、スシーマよ、あなたは仰るのか”とは、あなたの所有物である“黒き獣にして白き牙を持つ”という状態にある、百を超える、あらゆる装飾で飾られた象を、他のバラモンたちに与えるというのは本当ですか、スシーマよ、そのように仰るのか、という意味です。“父や祖父たちの伝統を思い出しながら”とは、私たちの、そしてあなた自身の家系における父や祖父たちの慣習を思い出しながら、ということです。これが意味するところは――大王よ、七代にわたってあなたの父祖たちと私たちの父祖たちは象祭を行ってきました。あなたはそれを思い出しながらも、私たちの、そしてあなた自身の伝統を壊して、本当にそのように仰るのですか、ということです。

Susīmo rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā dutiyaṃ gāthamāha –

スシーマ王は菩薩の言葉を聞いて、第二の偈を唱えました。

26.

26.

‘‘Kāḷā migā setadantā mamīme, parosataṃ hemajālābhichannā;

Te te dadāmīti vadāmi māṇava, anussaraṃ pettipitāmahāna’’nti.

“黒き獣にして白き牙を持ち、金の網に覆われた百を超えるこれらは私のもの。青年よ、私はそれらを与えると語る。父や祖父たちの伝統を思い出しながら。”

Tattha [Pg.44] te te dadāmīti te ete hatthī aññesaṃ brāhmaṇānaṃ dadāmīti saccameva māṇava vadāmi, neva hatthī brāhmaṇānaṃ dadāmīti attho. Anussaranti pettipitāmahānaṃ kiriyaṃ anussarāmiyeva, no nānussarāmi, amhākaṃ pettipitāmahānaṃ hatthimaṅgalaṃ tumhākaṃ pettipitāmahā karontīti pana anussarantopi evaṃ vadāmiyevāti adhippāyenevamāha.

その中で、‘おまえにそれらを与える’とは、‘これらの象を他の婆羅門たちに与える’ということを、青年よ、私は真実として語っているのであって、婆羅門たちに象を与えないという意味ではない。父や祖父たちの行いを追想し、私はまさに追想しているのであって、追想しないのではない。私たちの父や祖父たちの象の祭典を、おまえたちの父や祖父たちが執り行っていたのだ、と追想しつつ、そのように語っているのである、という意図でこのように言ったのである。

Atha naṃ bodhisatto etadavoca – ‘‘mahārāja, amhākañca attano ca vaṃsaṃ anussarantoyeva kasmā maṃ ṭhapetvā aññehi hatthimaṅgalaṃ kārāpethā’’ti. ‘‘Tvaṃ kira, tāta, tayo vede hatthisuttañca na jānāsī’’ti mayhaṃ ārocesuṃ, tenāhaṃ aññehi brāhmaṇehi kārāpemīti. ‘‘Tena hi, mahārāja, ettakesu brāhmaṇesu ekabrāhmaṇopi tīsu vedesu vā hatthisuttesu vā ekadesampi yadi mayā saddhiṃ kathetuṃ samatto atthi, uṭṭhahatu, tayopi vede hatthisuttañca saddhiṃ hatthimaṅgalakaraṇena maṃ ṭhapetvā añño sakalajambudīpepi jānanto nāma natthī’’ti sīhanādaṃ nadi. Ekabrāhmaṇopi tassa paṭisattu hutvā uṭṭhātuṃ nāsakkhi. Bodhisatto attano kulavaṃsaṃ patiṭṭhāpetvā maṅgalaṃ katvā bahuṃ dhanaṃ ādāya attano nivesanaṃ agamāsi.

そこで、菩薩は王にこう言った。‘大王よ、私たちの家系とご自身の家系のことを追想しておきながら、なぜ私を除いて他の者たちに象の祭典を行わせるのですか’。‘息子よ、おまえは三ヴェーダと象の教典(ハッティスッタ)を知らないと、私に報告があったのだ。だから私は他の婆羅門たちに行わせているのだ’。‘それならば大王よ、これほど多くの婆羅門たちの中で、三ヴェーダあるいは象の教典のどこか一部分においてでも、私と議論できる者が一人でもいるなら、立ち上がらせてください。私を除いて、この全ジャンブディーパ(閻浮提)において、三ヴェーダと象の教典、および象の祭典の執行を熟知している者は他にはおりません’と獅子吼した。一人の婆羅門も、彼の敵対者となって立ち上がることはできなかった。菩薩は自身の家系の伝統を確立し、祭典を執り行って、多くの財宝を携えて自身の家へ帰った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahattaṃ pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā mātā mahāmāyā ahosi, pitā suddhodanamahārājā, susīmo rājā ānando, disāpāmokkho ācariyo sāriputto, māṇavo pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏)はこの法話を終え、四聖諦を明らかにして、ジャータカをまとめられた。真理(諦)の説示の終わりに、ある人々は預流果に、ある人々は一来果に、ある人々は不還果に、ある人々は阿羅漢果に達した。‘その時の母は摩耶夫人であり、父は浄飯大王であり、スシーマ王はアーナンダであり、世界に名高い師は舎利弗であり、あの青年はまさに私であった’と。

Susīmajātakavaṇṇanā tatiyā.

スシーマ・ジャータカ注釈(第三)が終わった。

[164] 4. Gijjhajātakavaṇṇanā

[164] 四.ギッジャ(禿鷲)・ジャータカ注釈

Yaṃ [Pg.45] nu gijjho yojanasatanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu sāmajātake (jā. 2.22.296 ādayo) āvibhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, gihī posesī’’ti pucchitvā ‘‘sacca’’nti vutte ‘‘kiṃ pana te hontī’’ti pucchitvā ‘‘mātāpitaro me, bhante’’ti vutte ‘‘sādhu sādhū’’ti tassa sādhukāraṃ datvā ‘‘mā, bhikkhave, imaṃ bhikkhuṃ ujjhāyittha, porāṇakapaṇḍitāpi guṇavasena aññātakānampi upakāraṃ akaṃsu, imassa pana mātāpitūnaṃ upakārakaraṇaṃ bhāroyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘禿鷲が百由旬も……’というこの話を、師は祇園精舎に滞在している時、一人の母を養う比丘について語られた。その出来事はサーマ・ジャータカ(Jā. 2.22.296等)で明らかになるだろう。師は、その比丘に‘比丘よ、おまえは本当に在家の人を養っているのか’と尋ね、‘その通りです’と言われると、‘その者たちはおまえにとって誰なのか’と尋ね、‘私の父母です、世尊’と言われると、‘善哉、善哉’と彼に称賛を与え、‘比丘たちよ、この比丘を咎めてはならない。古の賢者たちも、その徳のゆえに、見知らぬ者たちにさえ援助をしたのである。まして、この者が父母を援助することは重責である’と言って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gijjhakūṭapabbate gijjhayoniyaṃ nibbattitvā mātāpitaro poseti. Athekasmiṃ kāle mahatī vātavuṭṭhi ahosi. Gijjhā vātavuṭṭhiṃ sahituṃ asakkontā sītabhayena bārāṇasiṃ gantvā pākārasamīpe ca parikhāsamīpe ca sītena kampamānā nisīdiṃsu. Tadā bārāṇasiseṭṭhi nagarā nikkhamitvā nhāyituṃ gacchanto te gijjhe kilamante disvā ekasmiṃ anovassakaṭṭhāne sannipātetvā aggiṃ kārāpetvā gosusānaṃ pesetvā gomaṃsaṃ āharāpetvā tesaṃ dāpetvā ārakkhaṃ ṭhapesi. Gijjhā vūpasantāya vātavuṭṭhiyā kallasarīrā hutvā pabbatameva agamaṃsu. Te tattheva sannipatitvā evaṃ mantayiṃsu – ‘‘bārāṇasiseṭṭhinā amhākaṃ upakāro kato, katūpakārassa ca nāma paccupakāraṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā ito paṭṭhāya tumhesu yo yaṃ vatthaṃ vā ābharaṇaṃ vā labhati, tena taṃ bārāṇasiseṭṭhissa gehe ākāsaṅgaṇe pātetabba’’nti.

昔、バーラーナシーでブラマダッタ王が統治していた頃、菩薩はグリドラクータ山(霊鷲山)で禿鷲として生まれ、父母を養っていた。ある時、激しい風雨があった。禿鷲たちは風雨に耐えきれず、寒さを恐れてバーラーナシーへ行き、城壁の近くや掘割の近くで寒さに震えながら座っていた。その時、バーラーナシーの長者が、町から出て水浴に行こうとしていたが、それらの禿鷲が苦しんでいるのを見て、雨の当たらない場所に集め、火を焚かせ、牛の埋葬地へ人をやって牛肉を持ってこさせ、彼らに与えて保護させた。禿鷲たちは風雨が静まると、体が回復し、山へと戻った。彼らはそこで集まって、このように相談した。‘バーラーナシーの長者は、私たちに恩恵を与えてくれた。恩を受けた者には、その報恩をするのが当然である。だから今後は、おまえたちの中で誰でも、衣服や装身具を手に入れたら、それをバーラーナシーの長者の家の庭に落とさなければならない’。

Tato paṭṭhāya gijjhā manussānaṃ vatthābharaṇāni ātape sukkhāpentānaṃ pamādaṃ oloketvā senā viya maṃsapesiṃ sahasā gahetvā bārāṇasiseṭṭhissa gehe ākāsaṅgaṇe pātenti. So gijjhānaṃ āharaṇabhāvaṃ ñatvā sabbāni tāni visuṃyeva ṭhapesi. ‘‘Gijjhā nagaraṃ vilumpantī’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘ekaṃ gijjhampi tāva gaṇhatha, sabbaṃ āharāpessāmī’’ti tattha tattha pāse ceva jālāni ca oḍḍāpesi. Mātuposakagijjho [Pg.46] pāse bajjhi, taṃ gahetvā ‘‘rañño dassessāmā’’ti nenti. Bārāṇasiseṭṭhi rājupaṭṭhānaṃ gacchanto te manusse gijjhaṃ gahetvā gacchante disvā ‘‘mā imaṃ gijjhaṃ bādhayiṃsū’’ti saddhiññeva agamāsi. Gijjhaṃ rañño dassesuṃ. Atha naṃ rājā pucchi – ‘‘tumhe nagaraṃ vilumpitvā vatthādīni gaṇhathā’’ti. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kassa tāni dinnānī’’ti? ‘‘Bārāṇasiseṭṭhissā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Amhākaṃ tena jīvitaṃ dvinnaṃ, upakārassa nāma paccupakāraṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā adamhā’’ti. Atha naṃ rājā ‘‘gijjhā kira yojanasatamatthake ṭhatvā kuṇapaṃ passanti, kasmā tvaṃ attano oḍḍitaṃ pāsaṃ na passasī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

それ以来、禿鷲たちは人間が衣服や装身具を日光に干して油断しているのを見計らっては、鳶が肉片を攫うように素早く奪い取り、バーラーナシーの長者の家の庭に落とした。長者は、それが禿鷲たちが運んできたものであると知り、それらすべてを別々に保管しておいた。人々は‘禿鷲たちが町を略奪している’と王に報告した。王は‘まず一羽の禿鷲でも捕らえよ。そうすればすべてを取り返せるだろう’と言って、至る所に罠や網を仕掛けさせた。父母を養う禿鷲が罠にかかり、人々は彼を捕らえて‘王にお見せしよう’と連れて行った。バーラーナシーの長者は、王に参内する途中で、人々が禿鷲を捕らえて行くのを見て、‘この禿鷲を苦しめてはならない’と思い、一緒について行った。彼らは禿鷲を王に見せた。そこで王が彼に尋ねた。‘おまえたちは町を略奪して衣服などを奪っているのか’。‘その通りです、大王よ’。‘それらは誰に与えたのか’。‘バーラーナシーの長者にです’。‘なぜそんなことをしたのか’。‘私たちの命は彼によって与えられました。恩を受けた者には報恩をするのが当然です。だから与えたのです’。そこで王は、‘禿鷲は百由旬先から死体を見ることができるというが、なぜおまえは自分に仕掛けられた罠が見えなかったのか’と言って、第一の偈を唱えた。

27.

27.

‘‘Yaṃ nu gijjho yojanasataṃ, kuṇapāni avekkhati;

Kasmā jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhasī’’ti.

‘禿鷲は百由旬もの遠くから、死体を見渡すというではないか。それなのになぜ、網や罠に近づきながら、それに気づかなかったのか’。

Tattha yanti nipātamattaṃ, nūti nāmatthe nipāto. Gijjho nāma yojanasataṃ atikkamitvā ṭhitāni kuṇapāni avekkhati, passatīti attho. Āsajjāpīti āsādetvāpi, sampāpuṇitvāpīti attho. ‘‘Tvaṃ attano atthāya oḍḍitaṃ jālañca pāsañca patvāpi kasmā na bujjhasī’’ti pucchi.

その中で、‘ヤン(yaṃ)’は単なる感嘆詞であり、‘ヌ(nu)’は名称の意味の辞である。禿鷲というものは百由旬を越えて存在する死体を見渡す、つまり見るという意味である。‘アーサッジャーピ(āsajjāpi)’とは、近づいても、あるいは到達してもという意味である。‘おまえは自分のために仕掛けられた網や罠に至りながら、なぜ気づかなかったのか’と尋ねたのである。

Gijjho tassa vacanaṃ sutvā dutiyaṃ gāthamāha –

禿鷲はその言葉を聞いて、第二の偈を唱えた。

28.

28.

‘‘Yadā parābhavo hoti, poso jīvitasaṅkhaye;

Atha jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhatī’’ti.

‘破滅が訪れ、人の命が尽きようとする時には、たとえ網や罠に近づいても、それに気づかないものなのです’。

Tattha parābhavoti vināso. Posoti satto.

その中で、‘パラーバヴォ(parābhavo)’とは破滅のことである。‘ポーソー(poso)’とは衆生のことである。

Gijjhassa vacanaṃ sutvā rājā seṭṭhiṃ pucchi – ‘‘saccaṃ kira, mahāseṭṭhi, gijjhehi tumhākaṃ gehe vatthādīni ābhatānī’’ti. ‘‘Saccaṃ, devā’’ti. ‘‘Kahaṃ tānī’’ti? ‘‘Deva, mayā tāni sabbāni visuṃ ṭhapitāni, yaṃ yesaṃ santakaṃ, taṃ tesaṃ dassāmi, imaṃ gijjhaṃ vissajjethā’’ti gijjhaṃ vissajjāpetvā mahāseṭṭhiṃ sabbesaṃ santakāni dāpesi.

鷲の言葉を聞いて、王は長者に尋ねた。“大長者よ、鷲たちがあなたの家に布などを運んできたというのは本当か”。“本当でございます、王よ”。“それらはどこにあるのか”。“王よ、私はそれらすべてを別に置いてあります。誰のものであれ、それをその持ち主に返しましょう。この鷲を放してやってください”。長者は鷲を放させ、すべての人にそれぞれの持ち物を返させた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi[Pg.47]. ‘‘Tadā rājā ānando ahosi, bārāṇasiseṭṭhi sāriputto, mātuposakagijjho pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終え、四聖諦を明らかにして、本生話を結び合わせた。真理の説示の終わりに、母を養う比丘は預流果に達した。“その時の王はアーナンダであり、バーラーナシーの長者はサーリプッタであった。しかし、母を養う鷲は私自身であった”。

Gijjhajātakavaṇṇanā catutthā.

第四のギッジャ本生(鷲本生)の解説。

[165] 5. Nakulajātakavaṇṇanā

[165] 五.ナクラ本生(マングース本生)の解説。

Saddhiṃ katvā amittenāti idaṃ satthā jetavane viharanto seṇibhaṇḍanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā uragajātake (jā. 1.2.7-8) kathitasadisameva. Idhāpi satthā ‘‘na, bhikkhave, ime dve mahāmattā idāneva mayā samaggā katā, pubbepāhaṃ ime samagge akāsiṃyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“敵と和解して”というこの法話は、師がジェータ林(祇園精舎)に滞在していたとき、軍隊の紛争に関連して語られた。その背景となる物語は、下のウラガ本生(蛇本生)で語られたものと同様である。ここでもまた、師は“比丘たちよ、これら二人の大臣は、今私が和解させただけではない。以前にも私は彼らを和解させたのだ”と言って、過去の物語を引用された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ gāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggahetvā gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā uñchācariyāya vanamūlaphalāhāro himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tassa caṅkamanakoṭiyaṃ ekasmiṃ vammike nakulo, tasseva santike ekasmiṃ rukkhabile sappo ca vāsaṃ kappesi. Te ubhopi ahinakulā niccakālaṃ kalahaṃ karonti. Bodhisatto tesaṃ kalahe ādīnavañca mettābhāvanāya ca ānisaṃsaṃ kathetvā ‘‘kalahaṃ nāma akatvā samaggavāsaṃ vasituṃ vaṭṭatī’’ti ovaditvā ubhopi te samagge akāsi. Atha sappassa bahinikkhantakāle nakulo caṅkamanakoṭiyaṃ vammikassa biladvāre sīsaṃ nīharitvā mukhaṃ vivaritvā nipanno assasanto passasanto niddaṃ upagañchi. Bodhisatto taṃ tathā niddāyamānaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho te nissāya bhayaṃ uppanna’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バーラーナシーでブラマダッタ王が統治していたとき、菩薩はある村のバラモンの家に生まれ、成人してタッカシラーですべての学問を修め、家を離れて仙人の出家をし、神通力と三昧(等至)を得て、拾い集める生活をしながら森の根や果実を糧とし、ヒマラヤ地方に住んでいた。彼の経行(歩行瞑想)の道の端にある一つの蟻塚にマングースが住んでおり、そのすぐ近くの一つの樹洞に蛇が住んでいた。その二者は、常に喧嘩をしていた。菩薩は彼らに、喧嘩の過失と慈悲の瞑想の利益を語り、“喧嘩などせずに仲良く暮らすべきである”と諭して、二人を和解させた。その後、蛇が外に出ているとき、マングースは経行の道の端にある蟻塚の入り口で頭を出し、口を開けて横たわり、呼吸をしながら眠りについた。菩薩は彼がそのように眠っているのを見て、“一体お前に何の恐怖が生じたというのか”と尋ねて、第一の詩を唱えた。

29.

29.

‘‘Sandhiṃ katvā amittena, aṇḍajena jalābuja;

Vivariya dāṭhaṃ sesi, kuto te bhayamāgata’’nti.

“胎生のもの(マングース)よ、卵生のもの(蛇)という敵と和解しておきながら、牙をむき出して眠っているとは。どこからお前に恐怖がやってきたのか”。

Tattha [Pg.48] sandhiṃ katvāti mittabhāvaṃ karitvā. Aṇḍajenāti aṇḍakose nibbattena nāgena. Jalābujāti nakulaṃ ālapati. So hi jalābumhi jātattā ‘‘jalābujo’’ti vuccati. Vivariyāti vivaritvā.

そこで、“和解して”とは、友好的な関係を築いてということである。“卵生のものと”とは、卵の殻から生まれた蛇のことである。“胎生のものよ”とは、マングースに呼びかけている。彼は胎内から生まれたので“胎生のもの”と呼ばれる。“むき出して”とは、開いてということである。

Evaṃ bodhisattena vutto nakulo ‘‘ayya, paccāmitto nāma na avajānitabbo āsaṅkitabboyevā’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

このように菩薩に言われたマングースは、“聖者よ、敵というものは決して侮るべきではなく、常に警戒すべきものです”と言って、第二の詩を唱えた。

30.

30.

‘‘Saṅketheva amittasmiṃ, mittasmimpi na vissase;

Abhayā bhayamuppannaṃ, api mūlāni kantatī’’ti.

“敵を警戒すべきであり、味方(友人)であっても信頼してはならない。安全なところから恐怖が生じ、根こそぎ(命を)断つこともあるのだから”。

Tattha abhayā bhayamuppannanti na ito te bhayamuppannanti abhayo, ko so? Mitto. Yañhi mittasmimpi vissāse sati tato bhayaṃ uppajjati, taṃ mūlānipi kantati, mittassa sabbarandhānaṃ viditattā mūlaghaccāya saṃvattatīti attho.

そこで、“安全なところから恐怖が生じ”とは、“ここからは自分に恐怖は生じない”とされる安全なもの、すなわち味方(友人)のことである。もし味方であっても、信頼しすぎればそこから恐怖が生じ、それは根まで断つことになる。友人はすべての弱点を知っているため、根本的な破滅に至るという意味である。

Atha naṃ bodhisatto ‘‘mā bhāyi, yathā sappo tayi na dubbhati, evamahaṃ karissāmi, tvaṃ ito paṭṭhāya tasmiṃ āsaṅkaṃ mā karī’’ti ovaditvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi. Tepi yathākammaṃ gatā.

そこで菩薩は彼に、“恐れるな。蛇がお前を害さないように私がしてあげよう。お前はこれから彼に対して疑念を抱くな”と諭し、四無量心を修めて梵天の世界へと赴く身となった。彼らもまた、それぞれの業に従って去っていった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sappo ca nakulo ca ime dve mahāmattā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生話を結び合わせた。“その時の蛇とマングースはこれら二人の大臣であり、修行者は私自身であった”。

Nakulajātakavaṇṇanā pañcamā.

第五のナクラ本生(マングース本生)の解説。

[166] 6. Upasāḷakajātakavaṇṇanā

[166] 六.ウパサーラカ本生(ウパサーラカという名のバラモンの物語)の解説。

Upasāḷakanāmānīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ upasāḷakaṃ nāma susānasuddhikaṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. So kira aḍḍho ahosi mahaddhano, diṭṭhigatikattā pana dhuravihāre vasantānampi buddhānaṃ saṅgahaṃ nāma na akāsi. Putto panassa paṇḍito ahosi ñāṇasampanno. So mahallakakāle puttaṃ āha – ‘‘mā kho maṃ, tāta, aññassa vasalassa jhāpitasusāne jhāpehi, ekasmiṃ pana anucchiṭṭhasusāneyeva maṃ [Pg.49] jhāpeyyāsī’’ti. ‘‘Tāta, ahaṃ tumhākaṃ jhāpetabbayuttakaṃ ṭhānaṃ na jānāmi, sādhu vata maṃ ādāya gantvā ‘imasmiṃ ṭhāne maṃ jhāpeyyāsī’ti tumheva ācikkhathā’’ti. Brāhmaṇo ‘‘sādhu, tātā’’ti taṃ ādāya nagarā nikkhamitvā gijjhakūṭamatthakaṃ abhiruhitvā ‘‘tāta, idaṃ aññassa vasalassa ajhāpitaṭṭhānaṃ, ettha maṃ jhāpeyyāsī’’ti vatvā puttena saddhiṃ pabbatā otarituṃ ārabhi.

“ウパサーラカという名”というこの法話は、師が竹林精舎に滞在していたとき、ウパサーラカという名の墓地を清めるバラモンに関連して語られた。伝え聞くところによると、彼は富裕で大きな財産を持っていたが、邪見を持っていたため、近くの寺院に住む仏陀たちに対してさえ供養をすることがなかった。しかし、彼の息子は賢明で智慧を具えていた。彼は老境に入ったとき、息子に言った。“息子よ、私を他の卑しい者が焼かれた墓地で焼かないでくれ。誰にも汚されていない清らかな墓地だけで私を焼いてくれ”。“父上、私はあなたが焼かれるのにふさわしい場所を知りません。どうか私を連れて行って、‘この場所で私を焼け’とあなた自身で教えてください”。バラモンは“よかろう、息子よ”と言って、彼を連れて街を出て、霊鷲山の頂に登り、“息子よ、ここは他の卑しい者が焼かれていない場所だ。ここで私を焼け”と言って、息子と共に山を下り始めた。

Satthā pana taṃ divasaṃ paccūsakāle bodhaneyyabandhave olokento tesaṃ pitāputtānaṃ sotāpattimaggassa upanissayaṃ addasa. Tasmā maggaṃ gahetvā ṭhitaluddako viya pabbatapādaṃ gantvā tesaṃ pabbatamatthakā otarantānaṃ āgamayamāno nisīdi, te otarantā satthāraṃ addasaṃsu. Satthā paṭisanthāraṃ karonto ‘‘kahaṃ gamissatha brāhmaṇā’’ti pucchi. Māṇavo tamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘tena hi ehi, tava pitarā ācikkhitaṭṭhānaṃ gacchāmā’’ti ubho pitāputte gahetvā pabbatamatthakaṃ āruyha ‘‘kataraṃ ṭhāna’’nti pucchi. Māṇavo ‘‘imesaṃ tiṇṇaṃ pabbatānaṃ antaraṃ ācikkhi, bhante’’ti āha. Satthā ‘‘na kho, māṇava, tava pitā idāneva susānasuddhiko, pubbepi susānasuddhikova, na cesa idāneva ‘imasmiṃ ṭhāne maṃ jhāpeyyāsī’ti tava ācikkhati, pubbepi imasmiṃyeva ṭhāne attano jhāpitabhāvaṃ ācikkhī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

さて師は、その日の夜明けに、教化すべき人々を観察していると、その父子の預流道の縁をご覧になった。そのため、道を待ち構える猟師のように山の麓に行き、山頂から下りてくる彼らを待ちながら座っておられた。彼らは下りてくるときに師を見つけた。師は親しく挨拶を交わしながら、“バラモンたちよ、どこへ行くのか”と尋ねた。若者はその事情を伝えた。師は“それなら来なさい。お前の父が教えた場所へ行こう”と言い、父子二人を連れて山頂に登り、“どの場所か”と尋ねた。若者は“これら三つの山の間の場所です、主よ”と言った。師は“若者よ、お前の父が墓地の清浄にこだわっているのは今だけではない。以前にも墓地の清浄にこだわっていた。また、彼が‘この場所で私を焼け’とお前に教えるのも今だけではない。以前にもこの同じ場所で、自分が焼かれたことを教えたのだ”と言って、彼に請われて過去の物語を引用された。

Atīte imasmiññeva rājagahe ayameva upasāḷako brāhmaṇo ayamevassa putto ahosi. Tadā bodhisatto magadharaṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā paripuṇṇasippo isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya gijjhakūṭe paṇṇasālāyaṃ vihāsi. Tadā so brāhmaṇo imināva niyāmena puttaṃ vatvā puttena ‘‘tumheyeva me tathārūpaṃ ṭhānaṃ ācikkhathā’’ti vutte ‘‘idameva ṭhāna’’nti ācikkhitvā puttena saddhiṃ otaranto bodhisattaṃ disvā tassa santikaṃ upasaṅkami. Bodhisatto imināva niyāmena pucchitvā māṇavassa vacanaṃ sutvā ‘‘ehi, tava pitarā ācikkhitaṭṭhānassa ucchiṭṭhabhāvaṃ vā anucchiṭṭhabhāvaṃ vā jānissāmā’’ti tehi saddhiṃ pabbatamatthakaṃ āruyha ‘‘idaṃ tiṇṇaṃ pabbatānaṃ antaraṃ [Pg.50] anucchiṭṭhaṭṭhāna’’nti māṇavena vutte ‘‘māṇava, imasmiṃyeva ṭhāne jhāpitakānaṃ pamāṇaṃ natthi, taveva pitā imasmiṃyeva rājagahe brāhmaṇakuleyeva nibbattitvā upasāḷakoyeva nāma hutvā imasmiṃyeva pabbatantare cuddasa jātisahassāni jhāpito. Pathaviyañhi ajhāpitaṭṭhānaṃ vā asusānaṭṭhānaṃ vā sīsānaṃ anivesitaṭṭhānaṃ vā laddhuṃ na sakkā’’ti pubbenivāsañāṇena paricchinditvā imaṃ gāthādvayamāha –

過去、この王舎城において、このウパサーラカ・バラモンがまさにこの息子であった。その時、菩薩はマガダ国のバラモンの家に生まれ、諸芸を修めて仙人として出家し、神通と等至を成し遂げて、禅定の楽しみを享受しつつ、ヒマラヤ地方に長く住んでいた。その後、塩味や酸味を摂取するために、鷲頭山の草庵に滞在していた。その時、そのバラモンが同じやり方で息子に語り、息子から“父上こそが、私にふさわしい場所を教えてください”と言われたので、“こここそがその場所だ”と教え、息子とともに下りてきた。菩薩は彼らを見て、彼らのもとへ近づいた。菩薩は同じやり方で問い、若者の言葉を聞いて、“さあ、お前の父が教えた場所が、死体によって汚されているかいないかを確認しよう”と言い、彼らと共に山頂に登った。若者が“この三つの山の間の場所は汚されていません”と言った時、菩薩は“若者よ、この場所で火葬された者の数は計り知れない。お前の父自身も、この王舎城のバラモンの家に生まれてウパサーラカという名になり、この山の合間で一万四千回も火葬されたのだ。地上において、火葬されなかった場所、墓地でなかった場所、死体が置かれなかった場所を見つけることはできない”と宿住智によって判別し、次の二つの偈を語った。

31.

31.

‘‘Upasāḷakanāmāni, sahassāni catuddasa;

Asmiṃ padese daḍḍhāni, natthi loke anāmataṃ.

“ウパサーラカという名の者は、一万四千人。この場所で焼かれた。この世に死者のいない場所はない。”

32.

32.

‘‘Yamhi saccañca dhammo ca, ahiṃsā saṃyamo damo;

Etaṃ ariyā sevanti, etaṃ loke anāmata’’nti.

“真実と法、不殺生、自制、自己制御があるところ。聖者たちはそれを実践する。それがこの世における不死である。”

Tattha anāmatanti mataṭṭhānaṃ. Tañhi upacāravasena ‘‘amata’’nti vuccati, taṃ paṭisedhento ‘‘anāmata’’nti āha. ‘‘Anamata’’ntipi pāṭho, lokasmiñhi anamataṭṭhānaṃ asusānaṃ nāma natthīti attho. Yamhi saccañca dhammo cāti yasmiṃ puggale catusaccavatthukaṃ pubbabhāgasaccañāṇañca lokuttaradhammo ca atthi. Ahiṃsāti paresaṃ avihesā aviheṭhanā. Saṃyamoti sīlasaṃyamo. Damoti indriyadamanaṃ. Idañca guṇajātaṃ yamhi puggale atthi, etaṃ ariyā sevantīti, ariyā buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca etaṃ ṭhānaṃ sevanti, evarūpaṃ puggalaṃ upasaṅkamanti bhajantīti attho. Etaṃ loke anāmatanti etaṃ guṇajātaṃ loke amatabhāvasādhanato anāmataṃ nāma.

その中で“anāmata(アナーマタ)”とは、死者の場所(墓地)のことである。それは比喩的に“不死(アマタ)”と呼ばれるが、それを否定して“アナーマタ(死者のいない場所はないこと)”と言ったのである。“anamata(アナマタ)”という読みもあり、その場合は、世の中に墓地でない場所はないという意味である。“真実と法”とは、ある人の中に、四聖諦を基礎とする準備段階の真実の知恵と出世間法があることを指す。“不殺生”とは、他者を害さず、悩ませないこと。“自制”とは、戒の自制。“自己制御”とは、諸感官の制御である。そしてこれらの徳性が備わっている人について、“聖者たちはそれを実践する”と言う。聖者、すなわち諸仏、独覚、仏弟子たちは、その境地を実践し、そのような人に近づき親しむという意味である。“それがこの世における不死である”とは、これらの徳性が世の中で不死の状態をもたらす原因となるため、“アナーマタ(不死)”と呼ばれるのである。

Evaṃ bodhisatto pitāputtānaṃ dhammaṃ desetvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

このように菩薩は父子に法を説き、四梵住を修めて、梵天界を次生とした。

Satthā imaṃ dhammaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ubho pitāputtā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. ‘‘Tadā pitāputtāva etarahi pitāputtā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、諸真理を明らかにし、本生話をまとめられた。真理の説示の終わりに、父子の二人は預流果に止まった。“その時の父子は今の父子であり、修行者は私であった”と。

Upasāḷakajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

ウパサーラカ本生話注釈、第六。

[167] 7. Samiddhijātakavaṇṇanā

[167] 七、サミッディ本生話注釈。

Abhutvā [Pg.51] bhikkhasi bhikkhūti idaṃ satthā rājagahaṃ upanissāya tapodārāme viharanto samiddhitheraṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi āyasmā samiddhi sabbarattiṃ padhānaṃ padahitvā aruṇuggamanavelāya nhatvā suvaṇṇavaṇṇaṃ attabhāvaṃ sukkhāpayamāno antaravāsakaṃ nivāsetvā uttarāsaṅgaṃ hatthena gahetvā aṭṭhāsi suparikammakatā viya suvaṇṇapaṭimā. Attabhāvasamiddhiyāyeva hissa ‘‘samiddhī’’ti nāmaṃ ahosi. Athassa sarīrasobhaggaṃ disvā ekā devadhītā paṭibaddhacittā theraṃ evamāha – ‘‘tvaṃ khosi, bhikkhu, daharo yuvā susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato abhirūpo dassanīyo pāsādiko, evarūpassa tava kāme aparibhuñjitvā ko attho pabbajjāya, kāme tāva paribhuñjassu, pacchā pabbajitvā samaṇadhammaṃ karissasī’’ti. Atha naṃ thero āha – ‘‘devadhīte, ‘asukasmiṃ nāma vaye ṭhito marissāmī’ti mama maraṇakālaṃ na jānāmi, esa me kālo paṭicchanno, tasmā taruṇakāleyeva samaṇadhammaṃ katvā dukkhassantaṃ karissāmī’’ti. Sā therassa santikā paṭisanthāraṃ alabhitvā tattheva antaradhāyi. Thero satthāraṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘na kho, samiddhi, tvaññeva etarahi devadhītāya palobhito, pubbepi devadhītaro pabbajite palobhiṃsuyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“食べることなく乞うている、比丘よ”というこの話を、師は王舎城の近郊のタポダー園に滞在していた際、サミッディ長老について語られた。ある日、サミッディ尊者は一晩中、修行に励み、夜明けに沐浴して、黄金色の身体を乾かしながら、下衣をまとい、上衣を手にして立っていた。あたかも丹念に磨かれた黄金の像のようであった。その身体の充実ゆえに、彼の名は“サミッディ”と呼ばれていた。すると、その身体の美しさを見て、一人の天女が心を奪われ、長老にこう言った。“比丘よ、あなたは若く、青年であり、黒髪を持ち、輝かしい若さを備え、容姿端麗で見事だ。このようなあなたが、欲楽を享受することなく出家して何になるというのか。まずは欲楽を楽しみなさい。後で出家して、修行を行えばよいのです”。そこで長老は彼女に言った。“天女よ、‘私はこれこれの年齢で死ぬだろう’という自分の死の時を私は知らない。その時は私に隠されている。だからこそ、若い間に修行を行い、苦しみの終焉をもたらすのだ”。彼女は長老から挨拶を得られず、その場で姿を消した。長老は師のもとへ行き、このことを報告した。師は“サミッディよ、今お前が天女に誘惑されただけではない。過去にも天女たちは出家者を誘惑したのだ”と言って、彼に請われて過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ kāsigāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto sabbasippesu nipphattiṃ patvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese ekaṃ jātassaraṃ nissāya vāsaṃ kappesi. So sabbarattiṃ padhānaṃ padahitvā aruṇuggamanavelāya nhatvā ekaṃ vakkalaṃ nivāsetvā ekaṃ hatthena gahetvā sarīraṃ vodakaṃ karonto aṭṭhāsi. Athassa rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā paṭibaddhacittā ekā devadhītā bodhisattaṃ palobhayamānā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はあるバラモンの家に生まれ、成人して諸芸に精通し、仙人として出家し、神通と等至を成し遂げて、ヒマラヤ地方のある湖の近くに住んでいた。彼は一晩中修行に励み、夜明けに沐浴して、一つの樹皮衣をまとい、一つを手に持って身体を乾かして立っていた。その時、彼の容姿の美しさに心を奪われた一人の天女が、菩薩を誘惑しようとして、最初の偈を語った。

33.

33.

‘‘Abhutvā bhikkhasi bhikkhu, na hi bhutvāna bhikkhasi;

Bhutvāna bhikkhu bhikkhassu, mā taṃ kālo upaccagā’’ti.

“比丘よ、あなたは享受することなく乞うている。享受してから乞うているのではない。比丘よ、享受してから乞うがよい。時があなたを通り過ぎてしまわないように。”

Tattha [Pg.52] abhutvā bhikkhasi bhikkhūti bhikkhu tvaṃ daharakāle kilesakāmavasena vatthukāme abhutvāva bhikkhāya carasi. Na hi bhutvāna bhikkhasīti nanu nāma pañca kāmaguṇe bhutvā bhikkhāya caritabbaṃ, kāme abhutvāva bhikkhācariyaṃ upagatosi. Bhutvāna bhikkhu bhikkhassūti bhikkhu daharakāle tāva kāme bhuñjitvā pacchā mahallakakāle bhikkhassu. Mā taṃ kālo upaccagāti ayaṃ kāme bhuñjanakālo daharakālo, taṃ mā atikkamatūti.

その(詩)の中で、‘楽しまずして乞う者よ、比丘よ’とは、‘比丘よ、汝は若いうちに、煩悩欲の力によって諸々の欲の対象を楽しまないままに、乞食をして歩いている’という意味である。‘楽しんだ後に乞うのではないか’とは、‘五欲の楽しみを享受した後に乞食をして歩くべきではないか。汝は欲を楽しまないままに、乞食の行に入った’ということである。‘比丘よ、楽しんでから乞うがよい’とは、‘比丘よ、まずは若いうちに欲を享受し、その後に老いてから乞食せよ’ということである。‘汝を時が過ぎ去らぬように’とは、‘この欲を享受すべき時である若き時を、空しく過ぎ去らせてはならない’という意味である。

Bodhisatto devatāya vacanaṃ sutvā attano ajjhāsayaṃ pakāsento dutiyaṃ gāthamāha –

菩薩は女神の言葉を聞いて、自らの意向を明かしつつ、第二の詩を唱えた。

34.

34.

‘‘Kālaṃ vohaṃ na jānāmi, channo kālo na dissati;

Tasmā abhutvā bhikkhāmi, mā maṃ kālo upaccagā’’ti.

“私は(死ぬべき)時を知りません。時は隠されていて見えません。それゆえ、私は(欲を)楽しむことなく乞食をします。修行すべき時が私を過ぎ去らぬように。”

Tattha kālaṃ vohaṃ na jānāmīti voti nipātamattaṃ. Ahaṃ pana ‘‘paṭhamavaye vā mayā maritabbaṃ majjhimavaye vā pacchimavaye vā’’ti evaṃ attano maraṇakālaṃ na jānāmi. Paṇḍitena hi puggalena –

その(詩)の中で、‘私は時を知らない’の‘vo’は単なる挿入語である。私は‘若年で死ぬべきか、中年でか、あるいは晩年でか’というように、自分の死の時を知らない。賢明な者によって(次のように言われている)。

‘‘Jīvitaṃ byādhi kālo ca, dehanikkhepanaṃ gati;

Pañcete jīvalokasmiṃ, animittā na nāyare’’ti.

“寿命、病、死の時、死体の置き場、そして赴く先。これら五つは、生きとし生けるものの世界において、前兆がなく、知ることはできない。”

Channo kālo na dissatīti yasmā ‘‘asukasmiṃ nāma vayakāle hemantādiutukāle vā mayā maritabba’’nti mayhampesa channo hutvā kālo na dissati, suppaṭicchanno hutvā ṭhito na paññāyati. Tasmā abhutvā bhikkhāmīti tena kāraṇena pañca kāmaguṇe abhutvā bhikkhāmi. Mā maṃ kālo upaccagāti maṃ samaṇadhammakaraṇakālo mā atikkamatūti attho. Iminā kāraṇena daharova samāno pabbajitvā samaṇadhammaṃ karomīti. Devadhītā bodhisattassa vacanaṃ sutvā tattheva antaradhāyi.

‘時は隠されていて見えない’とは、‘これこれの年齢の時に、あるいは冬などの季節に、私は死ぬべきである’というように、私にとってもこの時は隠されていて見えず、固く覆われていて知られないということである。‘それゆえ、楽しまずして乞食をする’とは、その理由によって、五欲を享受することなく乞食をするということである。‘時が私を過ぎ去らぬように’とは、‘私が沙門法を修めるべき時が、私を通り過ぎてしまわないように’という意味である。この理由により、私は若いうちに出家して沙門法を修めているのである。女神は菩薩の言葉を聞いて、その場で姿を消した。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā devadhītā ayaṃ devadhītā ahosi, ahameva tena samayena tāpaso ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの法話をして、本生話を完結させた。“その時の女神はこの女神であり、その時の仙人は私であった”と。

Samiddhijātakavaṇṇanā sattamā.

サミッディ本生話の解説、第七。

[168] 8. Sakuṇagghijātakavaṇṇanā

[168] 第八、サクナッギ(ハヤブサ)本生話の解説

Seno [Pg.53] balasā patamānoti idaṃ satthā jetavane viharanto attajjhāsayaṃ sakuṇovādasuttaṃ (saṃ. ni. 5.372) ārabbha kathesi. Ekadivasañhi satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye’’ti (saṃ. ni. 5.372) imaṃ saṃyuttamahāvagge suttantaṃ kathento ‘‘tumhe tāva tiṭṭhatha, pubbe tiracchānagatāpi sakaṃ pettikavisayaṃ pahāya agocare carantā paccāmittānaṃ hatthapathaṃ gantvāpi attano paññāsampattiyā upāyakosallena paccāmittānaṃ hatthā mucciṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“鷹が力任せに飛び降りて”というこの話を、師はジェータ林(祇園精舎)に滞在しているとき、自らの意図による“鳥の教誡の経(サクノーヴァーダ・スッタ)”に関連して語られた。ある日、師は比丘たちに呼びかけ、“比丘たちよ、汝らの父伝来の領域である(本来の)境地において遊行せよ”という相応部・大篇の経典を説きつつ、“汝らはさておき、かつて動物たちでさえも、父伝来の境地を離れて、ふさわしくない場所を歩き、敵の手に落ちたものの、自らの智慧と巧みな手段によって敵の手から逃れたのである”と言って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto lāpasakuṇayoniyaṃ nibbattitvā naṅgalakaṭṭhakaraṇe leḍḍuṭṭhāne vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ ‘‘sakavisaye gocaragahaṇaṃ pahāya paravisaye gocaraṃ gaṇhissāmī’’ti aṭavipariyantaṃ agamāsi. Atha naṃ tattha gocaraṃ gaṇhantaṃ disvā sakuṇagghi sahasā ajjhappattā aggahesi. So sakuṇagghiyā hariyamāno evaṃ paridevasi – ‘‘mayamevamha alakkhikā, mayaṃ appapuññā, ye mayaṃ agocare carimha paravisaye, sacejja mayaṃ gocare careyyāma sake pettike visaye, na myāyaṃ sakuṇagghi alaṃ abhavissa yadidaṃ yuddhāyā’’ti. ‘‘Ko pana, te lāpa, gocaro sako pettiko visayo’’ti? ‘‘Yadidaṃ naṅgalakaṭṭhakaraṇaṃ leḍḍuṭṭhāna’’nti. Atha naṃ sakuṇagghi sake bale apatthaddhā amuñci – ‘‘gaccha kho, tvaṃ lāpa, tatrapi me gantvā na mokkhasī’’ti. So tattha gantvā mahantaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvā ‘‘ehi kho dāni sakuṇagghī’’ti senaṃ avhayanto aṭṭhāsi. Sakuṇagghi sake bale apatthaddhā ubho pakkhe sannayha lāpasakuṇaṃ sahasā ajjhappattā. Yadā pana taṃ lāpo ‘‘bahuāgatā kho myāyaṃ sakuṇagghī’’ti aññāsi, atha parivattitvā tasseva leḍḍussa antaraṃ paccāpādi. Sakuṇagghi vegaṃ sandhāretuṃ asakkontī tattheva uraṃ paccatāḷesi. Evaṃ sā bhinnena hadayena nikkhantehi akkhīhi jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が国を治めていたとき、菩薩はウズラの群れに生まれ、耕作された土塊の多い場所に住んでいた。ある日、彼は“自分の領域で餌を捕るのをやめて、他人の領域で餌を捕ろう”と考え、森の端へと行った。すると、そこで餌を捕っている彼を見て、ハヤブサが突然襲いかかって捕らえた。ハヤブサに運ばれながら、彼はこう嘆いた。“私たちはなんと運が悪いのか、徳が足りないのか、ふさわしくない他人の領域を歩き回った。もし今日、私が父伝来の自分の領域にいたならば、このハヤブサも私に打ち勝つことはできなかっただろうに”。ハヤブサは言った。“ウズラよ、お前の父伝来の自分の領域とはどこだ?”。“それは、耕作された土塊の場所だ”。そこでハヤブサは、自分の力を過信して彼を放した。“行け、ウズラよ。そこへ行ったとしても、私から逃れることはできないぞ”。彼はそこへ行き、大きな土塊の上に登って、“さあ来い、ハヤブサよ!”と鷹(ハヤブサ)を挑発して立った。ハヤブサは自分の力を過信し、両方の翼を畳んでウズラに猛然と襲いかかった。しかし、ウズラは“ハヤブサが勢いよくやって来た”と察知すると、身を翻してその土塊の隙間に飛び込んだ。ハヤブサは勢いを止めることができず、その場で胸を(土塊に)叩きつけた。こうしてハヤブサは、心臓が破れ、目が飛び出して命を落とした。

Satthā imaṃ atītaṃ dassetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, tiracchānagatāpi agocare carantā sapattahatthaṃ gacchanti, gocare pana sake pettike visaye carantā sapatte niggaṇhanti, tasmā tumhepi mā agocare caratha paravisaye. Agocare[Pg.54], bhikkhave, carataṃ paravisaye lacchati māro otāraṃ, lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo? Yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā…pe… ayaṃ, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo’’ti vatvā abhisambuddho hutvā paṭhamaṃ gāthamāha –

師はこの過去の話を示して、“比丘たちよ、このように動物たちでさえも、ふさわしくない場所を歩くときには敵の手に落ちるが、父伝来の自分の領域を歩くときには敵を制する。それゆえ、汝らもふさわしくない他人の領域を歩いてはならない。比丘たちよ、ふさわしくない他人の領域を歩く者に対して、魔(マーラ)は隙を見つけ、魔は足がかりを得る。比丘たちよ、比丘にとってのふさわしくない他人の領域とは何か。それは五欲である。五つとは何か。眼で認識される色(形)……(中略)……比丘たちよ、これが比丘にとってのふさわしくない他人の領域である”と言い、悟りを開いた者として第一の詩を唱えられた。

35.

35.

‘‘Seno balasā patamāno, lāpaṃ gocaraṭhāyinaṃ;

Sahasā ajjhappattova, maraṇaṃ tenupāgamī’’ti.

“鷹が力任せに飛び降りて、自らの領域に留まるウズラに、突然襲いかかったがために、それによって自ら死に至った。”

Tattha balasā patamānoti ‘‘lāpaṃ gaṇhissāmī’’ti balena thāmena patamāno. Gocaraṭhāyinanti sakavisayā nikkhamitvā gocaratthāya aṭavipariyante ṭhitaṃ. Ajjhappattoti sampatto. Maraṇaṃ tenupāgamīti tena kāraṇena maraṇaṃ patto.

その(詩)の中で、‘力任せに飛び降りて’とは、‘ウズラを捕らえよう’と力と勢いをもって飛び降りることである。‘自らの領域に留まる’とは、自分の領分を出て餌を求めて森の端にいたことを指す。‘襲いかかった’とは、到達したことである。‘それによって死に至った’とは、その理由により死に至ったということである。

Tasmiṃ pana maraṇaṃ patte lāpo nikkhamitvā ‘‘diṭṭhā vata me paccāmittassa piṭṭhī’’ti tassa hadaye ṭhatvā udānaṃ udānento dutiyaṃ gāthamāha –

彼(ハヤブサ)が死に至ると、ウズラは出てきて、“ついに敵の背中を見たぞ”と言い、その(ハヤブサの)胸の上に立って、感興の言葉を唱えつつ、第二の詩を唱えた。

36.

36.

‘‘Sohaṃ nayena sampanno, pettike gocare rato;

Apetasattu modāmi, sampassaṃ atthamattano’’ti.

“私は巧みな手段を備え、父伝来の領域を楽しみ、敵が去って、自らの無病息災を見つつ歓喜する。”

Tattha nayenāti upāyena. Atthamattanoti attano arogabhāvasaṅkhātaṃ vuḍḍhiṃ.

その(詩)の中で、‘巧みな手段によって’とは、方法のことである。‘自らの利益’とは、自らの無病息災という繁栄のことである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū bhikkhū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā seno devadatto ahosi, lāpo pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、四諦を明かし、ジャータカをまとめられた。四諦の説法の終わりに、多くの比丘たちが預流果などを得た。“その時の隼(はやぶさ)はデーヴァダッタであり、小鶉(こうずら)は私であった”と。

Sakuṇagghijātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

ハヤブサ本生(サクナッギ・ジャータカ)注釈、第八。

[169] 9. Arakajātakavaṇṇanā

[169] 九、アラカ本生(アラカ・ジャータカ)注釈

Yo [Pg.55] ve mettena cittenāti idaṃ satthā jetavane viharanto mettasuttaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye satthā bhikkhū āmantesi – ‘‘mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Katame ekādasa? Sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, na pāpakaṃ supinaṃ passati, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, devatā rakkhanti, nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati, tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati, mukhavaṇṇo vippasīdati, asammūḷho kālaṃ karoti, uttari appaṭivijjhanto brahmalokūpago hoti. Mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya…pe… susamāraddhāya ime ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti (a. ni. 11.15). Ime ekādasānisaṃse gahetvā ṭhitaṃ mettābhāvanaṃ vaṇṇetvā ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma sabbasattesu odissakānodissakavasena mettā bhāvetabbā, hitopi hitena pharitabbo, ahitopi hitena pharitabbo, majjhattopi hitena pharitabbo. Evaṃ sabbasattesu odissakānodissakavasena mettā bhāvetabbā, karuṇā muditā upekkhā bhāvetabbā, catūsu brahmavihāresu kammaṃ kātabbameva. Evaṃ karonto hi maggaṃ vā phalaṃ vā alabhantopi brahmalokaparāyaṇo ahosi, porāṇakapaṇḍitāpi satta vassāni mettaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe brahmalokasmiṃyeva vasiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“実に慈愛の心をもって”というこの(法句)を、師(仏陀)は祇園精舎に滞在していた際、慈経(メッタ・スッタ)に因んで語られた。ある時、師は比丘たちに語りかけられた。“比丘たちよ、慈しみの心による解脱(慈心解脱)を修習し、多修し、乗り物とし、基盤とし、確立し、習熟し、よく励むならば、十一の功徳が期待できる。十一とは何か。安らかに眠り、安らかに目覚め、悪い夢を見ず、人間に愛され、非人間に愛され、神々が守り、火や毒や武器に傷つけられず、速やかに心は集中し、顔色は清らかで、迷わずに死を迎え、さらに上位(の悟り)に達しないとしても梵天の世界(ブラフマ・ローカ)に至る。比丘たちよ、慈しみの心による解脱を……(中略)……よく励むならば、これら十一の功徳が期待できるのである”。これらの十一の功徳を示して、慈しみの修行(慈悲観)を称賛し、“比丘たちよ、比丘たる者は、特定の対象に対しても(限定的慈)、不特定の対象に対しても(普遍的慈)、すべての生きとし生けるものに対して慈しみを修めるべきである。親しい者に対しても利益(の心)を広げ、親しくない者に対しても利益を広げ、中立な者に対しても利益を広げるべきである。このようにすべての生きとし生けるものに対して、限定的あるいは普遍的な方法で慈しみを修め、憐れみ(悲)、喜び(喜)、平静(捨)を修めるべきである。四無量心(四梵住)の修行は必ずなされるべきである。このように行う者は、聖道や聖果を得られずとも、梵天の世界をゆく者となる。古の賢者たちも七年間慈しみを修めて、七つの収縮・拡大の期間(劫)の間、梵天の世界に住んでいたのである”と語り、過去の物語を引かれた。

Atīte ekasmiṃ kappe bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā catunnaṃ brahmavihārānaṃ lābhī arako nāma satthā hutvā himavantapadese vāsaṃ kappesi, tassa mahā parivāro ahosi. So isigaṇaṃ ovadanto ‘‘pabbajitena nāma mettā bhāvetabbā, karuṇā muditā upekkhā bhāvetabbā. Mettacittañhi nāmetaṃ appanāppattaṃ brahmalokaparāyaṇataṃ sādhetī’’ti mettāya ānisaṃsaṃ pakāsento imā gāthā āha –

昔、ある劫において、菩薩は婆羅門の家に生まれ、成人すると諸々の欲望を捨てて仙人の出家をなし、四無量心を得て、アラカという名の師(導師)となって雪山(ヒマラヤ)地方に住んでいた。彼には多くの門徒がいた。彼は仙人の集団を教え諭して、“出家者は慈しみを修めるべきであり、憐れみ、喜び、平静を修めるべきである。慈しみの心は、安止(安止定)に達したとき、梵天の世界へ至ることを成就させるのである”と言って、慈しみの功徳を明らかにするために、これらの詩を唱えた。

37.

37.

‘‘Yo [Pg.56] ve mettena cittena, sabbalokānukampati;

Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, appamāṇena sabbaso.

“実に慈しみの心をもって、全世界を憐れむ者、上へ、下へ、横へと、限りなく、あらゆる意味において(慈しみを広げる者)。”

38.

38.

‘‘Appamāṇaṃ hitaṃ cittaṃ, paripuṇṇaṃ subhāvitaṃ;

Yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ, na taṃ tatrāvasissatī’’ti.

“無量にして利益ある心、円満にしてよく修められた心。限定された(善い)業があったとしても、それはそこ(慈しみの心の中)に留まることはない。”

Tattha yo ve mettena cittena, sabbalokānukampatīti khattiyādīsu vā samaṇabrāhmaṇesu vā yo koci appamāṇena mettena cittena sakalaṃ sattalokaṃ anukampati. Uddhanti pathavito yāva nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokā. Adhoti pathaviyā heṭṭhā ussade mahāniraye. Tiriyanti manussaloke, yattakāni cakkavāḷāni ca tesu sabbesu ettake ṭhāne nibbattā sabbe sattā averā hontu, abyāpajjhā anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti evaṃ bhāvitena mettena cittenāti attho. Appamāṇenāti appamāṇasattānaṃ appamāṇārammaṇattā appamāṇena. Sabbasoti sabbākārena, uddhaṃ adho tiriyanti evaṃ sabbasugatiduggativasenāti attho.

その意味は、“実に慈しみの心をもって、全世界を憐れむ”とは、刹帝利(クシャトリヤ)ら、あるいは沙門・婆羅門らのうち、誰であっても無量の慈しみの心をもって、一切の衆生の世界を憐れむことである。“上へ”とは、大地から非想非非想処の梵天の世界まで。“下へ”とは、大地の底の無間地獄まで。“横へと”とは、人間世界において、すべての輪(三千大千世界)において。それらすべての場所に生まれた一切の衆生が、“怨みなく、害意なく、苦しみなく、安らかに自己を保つように”と、このように修められた慈しみの心をもって、という意味である。“限りなく(無量に)”とは、無量の衆生を対象とするため、無量の対象をもつことで、無量である。“あらゆる意味において”とは、あらゆる様態で。上・下・横というように、あらゆる幸運な境遇(善趣)と不運な境遇(悪趣)のあり方に応じて、という意味である。

Appamāṇaṃ hitaṃ cittanti appamāṇaṃ katvā bhāvitaṃ sabbasattesu hitacittaṃ. Paripuṇṇanti avikalaṃ. Subhāvitanti suvaḍḍhitaṃ, appanācittassetaṃ nāmaṃ. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti yaṃ ‘‘appamāṇaṃ appamāṇārammaṇa’’nti evaṃ ārammaṇattikavasena ca vasībhāvappattivasena ca avaḍḍhitvā kataṃ parittaṃ kāmāvacarakammaṃ. Na taṃ tatrāvasissatīti taṃ parittaṃ kammaṃ yaṃ taṃ ‘‘appamāṇaṃ hitaṃ citta’’nti saṅkhagataṃ rūpāvacarakammaṃ, tatra na avasissati. Yathā nāma mahoghena ajjhotthaṭaṃ parittodakaṃ oghassa abbhantare tena asaṃhīramānaṃ nāvasissati na tiṭṭhati, atha kho mahoghova taṃ ajjhottharitvā tiṭṭhati, evameva taṃ parittakammaṃ tassa mahaggatakammassa abbhantare tena mahaggatakammena acchinditvā aggahitavipākokāsaṃ hutvā na avasissati na tiṭṭhati, na sakkoti attano vipākaṃ dātuṃ, atha kho mahaggatakammameva taṃ ajjhottharitvā tiṭṭhati vipākaṃ detīti.

“無量にして利益ある心”とは、無量にして修められた一切の衆生への利益の心である。“円満に”とは、欠けるところなく。“よく修められた”とは、よく増進されたこと。これは安止心(安止定の心)の名称である。“限定された(善い)業”とは、“無量、無量の対象”というように、対象の三つ組(三法)のあり方によって、あるいは自在(五自在)に達することによって、増進されずになされた、わずかな欲界の業のことである。“それはそこに留まることはない”とは、そのわずかな(欲界の)業は、“無量にして利益ある心”と呼ばれる色界の業の中に、留まることはない。例えば、大洪水によって覆い尽くされたわずかな水が、洪水の中に飲み込まれ、留まることも存在することもないように。むしろ大洪水こそがそれを覆い尽くして存在するように、ちょうどそのように、そのわずかな(欲界の)業は、その大いなる(色界の)業の中に、その大いなる業によって(結果を出す)機会を断たれ、異熟(果報)を与える余地をなくし、留まることも存在することもなく、自らの果報を与えることができない。むしろ大いなる業こそがそれを覆い尽くして存在し、果報を与えるのである。

Evaṃ bodhisatto antevāsikānaṃ mettābhāvanāya ānisaṃsaṃ kathetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbattitvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe na imaṃ lokaṃ puna agamāsi.

このように菩薩は弟子たちに慈しみの修行の功徳を語り、禅定を失うことなく梵天の世界に生まれ、七つの収縮・拡大の劫の間、この世界へ再び戻ることはなかった。

Satthā [Pg.57] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā isigaṇo buddhaparisā ahosi, arako pana satthā ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、ジャータカをまとめられた。“その時の仙人の集団は仏弟子たちであり、導師アラカは私であった”と。

Arakajātakavaṇṇanā navamā.

アラカ本生(アラカ・ジャータカ)注釈、第九。

[170] 10. Kakaṇṭakajātakavaṇṇanā

[170] 十、カカンタカ本生(カカンタカ・ジャータカ)注釈

Nāyaṃ pure uṇṇamatīti idaṃ kakaṇṭakajātakaṃ mahāumaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) āvibhavissati.

“以前はこのように(首を)上げなかった”というこのカカンタカ本生は、マハーウマンガ本生(ジャータカ 546番)において明らかになるであろう。

Kakaṇṭakajātakavaṇṇanā dasamā.

カカンタカ本生(カカンタカ・ジャータカ)注釈、第十。

Santhavavaggo dutiyo.

親交の章(サンタヴァ・ヴァッガ)、第二。

Tassuddānaṃ –

その要約(摂頌):

Indasamānagottañca, santhavaṃ susīmaṃ gijjhaṃ;

Nakulaṃ upasāḷakaṃ, samiddhi ca sakuṇagghi;

Arakañca kakaṇṭakaṃ.

インダサマーナゴッタ、サンタヴァ(親交)、スシーマ、ギッジャ(禿鷲)、ナクラ(マングース)、ウパサーラカ、サミッディ、サクナッギ(ハヤブサ)、アラカ、そしてカカンタカ。

3. Kalyāṇavaggo

3. 善行の章(カリヤーナ・ヴァッガ)

[171] 1. Kalyāṇadhammajātakavaṇṇanā

[171] 一、カリヤーナダンマ本生(カリヤーナダンマ・ジャータカ)注釈

Kalyāṇadhammoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ badhirasassuṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyañhi eko kuṭumbiko saddho pasanno tisaraṇagato pañcasīlena samannāgato. So ekadivasaṃ bahūni sappiādīni bhesajjāni ceva pupphagandhavatthādīni ca gahetvā ‘‘jetavane satthu santike dhammaṃ sossāmī’’ti agamāsi. Tassa tattha gatakāle sassu khādanīyabhojanīyaṃ gahetvā dhītaraṃ daṭṭhukāmā taṃ gehaṃ agamāsi, sā ca thokaṃ badhiradhātukā hoti. Sā dhītarā saddhiṃ bhuttabhojanā [Pg.58] bhattasammadaṃ vinodayamānā dhītaraṃ pucchi – ‘‘kiṃ, amma, bhattā te sammodamāno avivadamāno piyasaṃvāsaṃ vasatī’’ti. ‘‘Kiṃ, amma, kathetha yādiso tumhākaṃ jāmātā sīlena ceva ācārasampadāya ca, tādiso pabbajitopi dullabho’’ti. Upāsikā dhītu vacanaṃ sādhukaṃ asallakkhetvā ‘‘pabbajito’’ti padameva gahetvā ‘‘amma, kasmā te bhattā pabbajito’’ti mahāsaddaṃ akāsi. Taṃ sutvā sakalagehavāsino ‘‘amhākaṃ kira kuṭumbiko pabbajito’’ti viraviṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā dvārena sañcarantā ‘‘kiṃ nāma kireta’’nti pucchiṃsu. ‘‘Imasmiṃ kira gehe kuṭumbiko pabbajito’’ti. Sopi kho kuṭumbiko dasabalassa dhammaṃ sutvā vihārā nikkhamma nagaraṃ pāvisi.

“善き法の人(カリヤーナダンマ)”というこの物語は、師(ブッダ)が祇園精舎に滞在されていた時、ある耳の遠い姑について語られたものである。サーヴァッティーに、ある信仰深く、仏法僧の三宝に帰依し、五戒を備えた長者がいた。ある日、彼は多くのバターなどの薬や、花、香、衣などを持って、“祇園精舎の師の御もとで法を聞こう”と出かけていった。彼が行っている間に、姑が食べ物を持って娘に会いたいと思い、その家へやって来た。彼女は少し耳が遠かった。彼女は娘と一緒に食事をした後、食後の休息をとりながら娘に尋ねた。“娘よ、お前の夫は仲良く、争うことなく、睦まじく暮らしているか”と。娘は“お母様、何を仰るのです。あなたの婿のような、戒と行いを備えた人は、出家者の中においてすら得がたいほどです”と答えた。この在家信者である娘の言葉を、姑はよく聞き取れず、“出家者(パッパジト)”という言葉だけを捕らえて、“娘よ、なぜお前の夫は出家したのか”と大声を上げた。それを聞いて家中の者たちが“私たちの長者様が出家されたそうだ”と叫んだ。彼らの声を聞いて、門の前を通りかかった人々が“一体どうしたのだ”と尋ねた。“この家の長者様が出家されたそうだ”と。一方、その長者は、十力尊(ブッダ)の法を聞いて、精舎を出て町へ入ろうとしていた。

Atha naṃ antarāmaggeyeva eko puriso disvā ‘‘samma, tvaṃ kira pabbajitoti tava gehe puttadāraparijano paridevatī’’ti āha. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ apabbajitameva kira maṃ ‘pabbajito’ti vadati, uppanno kho pana me kalyāṇasaddo na antaradhāpetabbo, ajjeva mayā pabbajituṃ vaṭṭatī’’ti tatova nivattitvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ nu kho, upāsaka, idāneva buddhupaṭṭhānaṃ katvā gantvā idāneva paccāgatosī’’ti vutte tamatthaṃ ārocetvā ‘‘bhante, kalyāṇasaddo nāma uppanno na antaradhāpetuṃ vaṭṭati, tasmā pabbajitukāmo hutvā āgatomhī’’ti āha. So pabbajjañca upasampadañca labhitvā sammā paṭipanno nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Idaṃ kira kāraṇaṃ bhikkhusaṅghe pākaṭaṃ jātaṃ. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko nāma kuṭumbiko ‘uppanno kalyāṇasaddo na antaradhāpetabbo’ti pabbajitvā idāni arahattaṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘bhikkhave, porāṇakapaṇḍitāpi ‘uppanno kalyāṇasaddo virādhetuṃ na vaṭṭatī’ti pabbajiṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

その時、道中で一人の男が彼を見て、“友よ、あなたが出家したというので、あなたの家では妻子や従者たちが泣き叫んでいるぞ”と言った。すると、彼はこう考えた。“私は出家していないのに、この男は私のことを‘出家した’と言う。生じたこの‘善き評判(カリヤーナサッダ)’を消し去るべきではない。今日こそ、私は出家するのがふさわしい”。彼はそこから引き返し、師の御もとへ行き、“居士よ、今さっき仏陀への給仕を終えて帰ったばかりなのに、なぜ今また戻ってきたのか”と問われると、その事情を詳しく申し上げ、“尊師よ、生じた善き評判というものは消し去るべきではありません。それゆえ、私は出家したいと望んで参りました”と言った。彼は出家と具足戒を授かり、正しく修行して、ほどなくして阿羅漢果に到達した。この出来事は比丘たちの間で広く知られるようになった。ある日、法堂で比丘たちが次のような話を始めた。“諸徳よ、あの長者は‘生じた善き評判を消し去るべきではない’と言って出家し、今や阿羅漢となった”。師が来られて“比丘たちよ、今ここで何の話をしているのか”と尋ねられ、“これこれのことです”と答えられると、“比丘たちよ、古の賢者たちも‘生じた善き評判を裏切るべきではない’として、まさに出家したのである”と語り、過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ pāpuṇi. So ekadivasaṃ nivesanā nikkhamitvā rājupaṭṭhānaṃ agamāsi. Athassa sassu ‘‘dhītaraṃ passissāmī’’ti taṃ gehaṃ agamāsi, sā thokaṃ badhiradhātukāti sabbaṃ [Pg.59] paccuppannavatthusadisameva. Taṃ pana rājupaṭṭhānaṃ gantvā attano gharaṃ āgacchantaṃ disvā eko puriso ‘‘tumhe kira pabbajitāti tumhākaṃ gehe mahāparidevo pavattatī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘uppanno kalyāṇasaddo nāma na antaradhāpetuṃ vaṭṭatī’’ti tatova nivattitvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ, mahāseṭṭhi, idāneva gantvā puna āgatosī’’ti vutte ‘‘deva, gehajano kira maṃ apabbajitameva ‘pabbajito’ti vatvā paridevati, uppanno kho pana kalyāṇasaddo na antaradhāpetabbo, pabbajissāmahaṃ, pabbajjaṃ me anujānāhī’’ti etamatthaṃ pakāsetuṃ imā gāthā āha –

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩は長者の家に生まれ、成人して父の死後、長者の職を継いだ。ある日、彼は家を出て王への奉公に出かけた。その時、彼の姑が“娘に会おう”とその家へやって来た。彼女が少し耳が遠かったことなどは、すべて現在の話と同じである。さて、王への奉公を終えて自分の家へ帰る途中、一人の男が彼を見て“あなたが出家されたというので、お宅では大変な嘆き悲しみが起こっています”と言った。菩薩は“生じた善き評判というものは消し去るべきではない”と考え、そこから引き返して王の御もとへ行き、“大長者よ、今帰ったばかりなのに、なぜまた戻ってきたのか”と問われると、“王よ、家の人々がまだ出家していない私を‘出家した’と言って嘆き悲しんでいるそうです。生じた善き評判を消し去るべきではありません。私は出家いたします。私の出家をお許しください”と、この趣旨を明らかにするために、次の偈を唱えた。

41.

41.

‘‘Kalyāṇadhammoti yadā janinda, loke samaññaṃ anupāpuṇāti;

Tasmā na hiyyetha naro sapañño, hiriyāpi santo ghuramādiyanti.

“人々の主(王)よ、世において‘善き法の人’という名声を人が得たならば、知恵ある者はそこから脱落してはなりません。善き人々は、羞恥心によっても、その重責を引き受けるのです。”

42.

42.

‘‘Sāyaṃ samaññā idha majja pattā, kalyāṇadhammoti janinda loke;

Tāhaṃ samekkhaṃ idha pabbajissaṃ, na hi matthi chando idha kāmabhoge’’ti.

“人々の主よ、今日、世において‘善き法の人’という名声が私に届きました。私はそれを考慮して、ここで出家しましょう。私には、もはやこの世の欲楽への執着はありません。”

Tattha kalyāṇadhammoti sundaradhammo. Samaññaṃ anupāpuṇātīti yadā sīlavā kalyāṇadhammo pabbajitoti idaṃ paññattivohāraṃ pāpuṇāti. Tasmā na hiyyethāti tato sāmaññato na parihāyetha. Hiriyāpi santo dhuramādiyantīti, mahārāja, sappurisā nāma ajjhattasamuṭṭhitāya hiriyā bahiddhasamuṭṭhitena ottappenapi etaṃ pabbajitadhuraṃ gaṇhanti. Idha majja pattāti idha mayā ajja pattā. Tāhaṃ samekkhanti taṃ ahaṃ guṇavasena laddhasamaññaṃ samekkhanto passanto. Na hi matthi chandoti na hi me atthi chando. Idha kāmabhogeti imasmiṃ loke kilesakāmavatthukāmaparibhogehi.

ここで、“善き法の人(カリヤーナダンマ)”とは、優れた徳を持つ者のことである。“名声を得る”とは、戒ある者が“出家した”という呼称を得る時を指す。“そこから脱落してはならない”とは、その名声から離れてはならないということである。“羞恥心によっても重責を引き受ける”とは、大王よ、善き人々は、内から生じる羞恥心(自尊心)や、外から生じる畏怖(世間体)によって、その出家の義務を引き受けるということである。“今日、私に届いた”とは、今ここで私の元に届いたということ。“それを考慮して”とは、徳によって得られたその名声を見極め、観察しながらということである。“執着はない”とは、私には(欲楽への)願いがないということ。“この世の欲楽”とは、この世における煩悩欲と対象としての五欲による享楽のことである。

Bodhisatto evaṃ vatvā rājānaṃ pabbajjaṃ anujānāpetvā himavantapadesaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

菩薩はこのように述べて、王に出家の許しを得ると、雪山(ヒマラヤ)地方へ行き、仙人の出家をして、神通と等至(三昧)を成し遂げ、梵天の世界を死後の赴く先とした。

Satthā [Pg.60] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, bārāṇasiseṭṭhi pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生をまとめられた。“その時の王はアーナンダであり、バーラーナシーの長者は私であった”と。

Kalyāṇadhammajātakavaṇṇanā paṭhamā.

善き法の人(カリヤーナダンマ)本生注釈(第一)

[172] 2. Daddarajātakavaṇṇanā

[172] 二、ダッダラ本生注釈

Ko nu saddena mahatāti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi kāle bahū bahussutā bhikkhū manosilātale nadamānā taruṇasīhā viya ākāsagaṅgaṃ otārentā viya saṅghamajjhe sarabhāṇaṃ bhaṇanti. Kokāliko tesu sarabhāṇaṃ bhaṇantesu attano tucchabhāvaṃ ajānitvāva ‘‘ahampi sarabhāṇaṃ bhaṇissāmī’’ti bhikkhūnaṃ antaraṃ pavisitvā ‘‘amhākaṃ sarabhāṇaṃ na pāpenti. Sace amhākampi pāpeyyuṃ, mayampi bhaṇeyyāmā’’ti bhikkhusaṅghassa nāmaṃ aggahetvāva tattha tattha kathento āhiṇḍati. Tassa sā kathā bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Bhikkhū ‘‘vīmaṃsissāma tāva na’’nti saññāya evamāhaṃsu – ‘‘āvuso kokālika, ajja saṅghassa sarabhāṇaṃ bhaṇāhī’’ti. So attano balaṃ ajānitvāva ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘ajja sarabhāṇaṃ bhaṇissāmī’’ti attano sappāyaṃ yāguṃ pivi, khajjakaṃ khādi, sappāyeneva sūpena bhuñji.

“誰がこれほど大きな声で……”というこの(お話は)、お師匠さまが祇園精舎に滞在されていたとき、コカーリカをめぐって語られたものである。その当時、多くの博学な比丘たちが、紅玉の岩盤の上で吠える若き獅子のように、あるいは空の銀河を降ろすかのように、僧伽の中で誦経(サラバーナ)を唱えていた。コカーリカは、彼らが誦経を唱えているとき、自らの空っぽな本性に気づかぬまま、“わしも誦経を唱えよう”と言って比丘たちの間に入り込み、“わしらには誦経を回してこない。もしわしらにも回してくるなら、わしらも唱えるだろうに”と、比丘僧伽の名前を挙げることなしに、あちこちで吹聴して回った。その話は比丘僧伽の中で知られるようになった。比丘たちは“まずは彼を試してみよう”と考え、このように言った。“友よコカーリカよ、今日、僧伽のために誦経を唱えてくれ”。彼は自分の実力を知らずに“よろしい”と承諾し、“今日、誦経を唱えよう”と、自分に適したお粥を飲み、硬い食べ物を食べ、適した汁物で食事を済ませた。

Sūriye atthaṅgate dhammassavanakāle ghosite bhikkhusaṅgho sannipati. So kaṇṭakuraṇḍakavaṇṇaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā kaṇikārapupphavaṇṇaṃ cīvaraṃ pārupitvā saṅghamajjhaṃ pavisitvā there vanditvā alaṅkataratanamaṇḍape paññattavaradhammāsanaṃ abhiruhitvā citrabījaniṃ gahetvā ‘‘sarabhāṇaṃ bhaṇissāmī’’ti nisīdi, tāvadevassa sarīrā sedā mucciṃsu, sārajjaṃ okkami, pubbagāthāya paṭhamaṃ padaṃ udāharitvā anantaraṃ na passi. So kampamāno āsanā oruyha lajjito saṅghamajjhato apakkamma attano pariveṇaṃ agamāsi. Añño bahussuto bhikkhu sarabhāṇaṃ bhaṇi. Tato paṭṭhāya bhikkhū tassa tucchabhāvaṃ jāniṃsu. Athekadivasaṃ [Pg.61] dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, paṭhamaṃ kokālikassa tucchabhāvo dujjāno, idāni panesa sayaṃ naditvā pākaṭo jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, kokāliko idāneva naditvā pākaṭo jāto, pubbepi naditvā pākaṭo ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

日が沈み、聞法の刻限が告げられると、比丘僧伽が集まった。彼は、カントゥクランダカの花のような色の下衣をまとい、カニカーラの花のような色の衣を羽織って、僧伽の中に入り、長老たちを礼拝した。そして飾られた宝の堂に設えられた優れた説法座に登り、色とりどりの扇を手にして、“誦経を唱えよう”と座ったが、その瞬間に彼の体から汗が噴き出し、臆病風に吹かれた。最初の偈の第一句を口にしたものの、その次が出てこなかった。彼は震えながら座から降り、恥じ入って僧伽の中から立ち去り、自分の住坊へ行った。代わりに別の博学な比丘が誦経を唱えた。それ以来、比丘たちは彼の空っぽな本性を知ることとなった。さて、ある日のこと、比丘たちは法堂で次のような話題を持ち出した。“友よ、最初、コカーリカの空っぽさは分かりにくかったが、今や自ら吠えたことによって、それが明らかになった”。お師匠さまが来られて、“比丘たちよ、汝らはいま、何の対話をして座っているのか”と尋ねられ、“これこれのことでございます”と答えられると、“比丘たちよ、コカーリカが今、吠えて正体を現したのは今に始まったことではない。以前にも吠えて正体を現したことがある”と言って、過去の物語を引かれた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese sīhayoniyaṃ nibbattitvā bahūnaṃ sīhānaṃ rājā ahosi. So anekasīhaparivāro rajataguhāyaṃ vāsaṃ kappesi. Tassa avidūre ekissāya guhāya eko siṅgālopi vasati. Athekadivasaṃ deve vassitvā vigate sabbe sīhā sīharājasseva guhadvāre sannipatitvā sīhanādaṃ nadantā sīhakīḷaṃ kīḷiṃsu. Tesaṃ evaṃ naditvā kīḷanakāle sopi siṅgālo nadati. Sīhā tassa saddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ siṅgālo amhehi saddhiṃ nadatī’’ti lajjitā tuṇhī ahesuṃ. Tesaṃ tuṇhībhūtakāle bodhisattassa putto sīhapotako ‘‘tāta, ime sīhā naditvā sīhakīḷaṃ kīḷantā etassa saddaṃ sutvā lajjāya tuṇhī jātā, ko nāmesa attano saddena attānaṃ jānāpetī’’ti pitaraṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシにおいてブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はヒマラヤ地方で獅子として生まれ、多くの獅子の王となった。彼は多くの獅子を従えて、銀の洞窟に住んでいた。その近くの、ある洞窟に一匹のジャッカルも住んでいた。さて、ある日のこと、雨が降り止んだ後、すべての獅子たちが獅子王の洞窟の入り口に集まり、獅子の咆哮をあげて、獅子の戯れを楽しんだ。彼らがそのように咆哮し、戯れているとき、そのジャッカルもまた吠えた。獅子たちはその声を聞いて、“このジャッカルが我らとともに吠えている”と恥じ入って沈黙した。彼らが沈黙したとき、菩薩の息子である獅子の若子が、“父上、これらの獅子たちは咆哮し、獅子の戯れをしていたのに、あの者の声を聞いて恥じ入り、沈黙してしまいました。これほど大きな声で自らの正体を知らせているのは、誰なのですか”と父に尋ねて、最初の偈を唱えた。

43.

43.

‘‘Ko nu saddena mahatā, abhinādeti daddaraṃ;

Taṃ sīhā nappaṭinadanti, ko nāmeso migādhibhū’’ti.

“誰がこれほど大きな声で、ダッダラ(の山)を鳴り響かせているのですか。獅子たちはそれに応えて吠えようとはしません。獣の主(獅子王)よ、これは一体何という者なのですか”

Tattha abhinādeti daddaranti daddaraṃ rajatapabbataṃ ekanādaṃ karoti. Migādhibhūti pitaraṃ ālapati. Ayañhettha attho – migādhibhū migajeṭṭhaka sīharāja pucchāmi taṃ ‘‘ko nāmeso’’ti.

そこで“ダッダラを鳴り響かせる”とは、ダッダラという銀の山を一斉に鳴り響かせることである。“獣の主よ”とは父への呼びかけである。ここでの意味は、“獣の最上者である獅子王よ、あなたに尋ねます、これは一体何という者なのですか”ということである。

Athassa vacanaṃ sutvā pitā dutiyaṃ gāthamāha –

その言葉を聞いて、父は第二の偈を唱えた。

44.

44.

‘‘Adhamo migajātānaṃ, siṅgālo tāta vassati;

Jātimassa jigucchantā, tuṇhī sīhā samaccare’’ti.

“わが子よ、あれは獣類の中で最も卑しいジャッカルが吠えているのだ。その生まれを忌み嫌って、獅子たちは沈黙して過ごしているのだ”

Tattha samaccareti santi upasaggamattaṃ, accantīti attho, tuṇhī hutvā nisīdantīti vuttaṃ hoti. Potthakesu pana ‘‘samacchare’’ti likhanti.

そこで“サマッチャレー(過ごしている)”の“サ”は単なる接頭辞であり、“アッチャンティ(過ごす、超える)”という意味である。つまり“沈黙して座っている”と言われているのである。しかし、写本には“サマッチャレー(嫉妬する)”と書かれていることもある。

Satthā [Pg.62] ‘‘na, bhikkhave, kokāliko idāneva attano nādena attānaṃ pākaṭaṃ karoti, pubbepi akāsiyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo kokāliko ahosi, sīhapotako rāhulo, sīharājā pana ahameva ahosi’’nti.

お師匠さまは、“比丘たちよ、コカーリカが今、自らの鳴き声によって自らの正体を現したのは今に始まったことではない。以前にも現したのである”と言って、この説法を終え、本生話をまとめられた。“その時のジャッカルはコカーリカであり、獅子の若子はラーフラであり、獅子王は実に私であった”。

Daddarajātakavaṇṇanā dutiyā.

ダッダラ本生話注釈(第二)

[173] 3. Makkaṭajātakavaṇṇanā

[173] 3. マッカータ(猿)本生話注釈

Tātamāṇavako esoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu pakiṇṇakanipāte uddālakajātake (jā. 1.14.62 ādayo) āvibhavissati. Tadā pana satthā ‘‘bhikkhave, nāyaṃ bhikkhu idāneva kuhako, pubbepi makkaṭo hutvā aggissa kāraṇā kohaññaṃ akāsiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“わが子よ、これは……”というこの(お話は)、お師匠さまが祇園精舎に滞在されていたとき、ある偽善的な比丘について語られたものである。その話は“パキーンナカ・ニパータ”のウッダーラカ本生話において明らかになるだろう。そのとき、お師匠さまは“比丘たちよ、この比丘が偽善者であるのは今に始まったことではない。以前にも猿であったとき、火のために偽善を働いたことがある”と言って、過去の物語を引かれた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ kāsigāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sippaṃ uggaṇhitvā gharāvāsaṃ saṇṭhapesi. Athassa brāhmaṇī ekaṃ puttaṃ vijāyitvā puttassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle kālamakāsi. Bodhisatto tassā petakiccaṃ katvā ‘‘kiṃ me dāni gharāvāsena, puttaṃ gahetvā pabbajissāmī’’ti assumukhaṃ ñātimittavaggaṃ pahāya puttaṃ ādāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā tattha vanamūlaphalāhāro vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ vassānakāle deve vassante sāradārūni aggiṃ jāletvā visibbanto phalakatthare nipajji, puttopissa tāpasakumārako pitu pāde sambāhantova nisīdi.

過去、バラナシにおいてブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はあるカシ村のバラモンの一家に生まれ、成人するとタッカシラーで諸芸を学び、家庭生活を営んだ。やがて彼の妻は一人の息子を産んだが、その子が走り回れるようになった頃に亡くなった。菩薩は彼女の葬儀を済ませ、“私にこれ以上、家庭生活が何になろうか。息子を連れて出家しよう”と考え、涙にくれる親族や友人たちを捨てて、息子を連れてヒマラヤに入り、仙人として出家し、そこで森の根や果実を食べて暮らしていた。ある日のこと、雨季に雨が降っているとき、彼は枯れ木で火を焚いて暖をとりながら板の敷物の上に横たわっていた。その息子である苦行者の少年も、父の足を揉みながら座っていた。

Atheko vanamakkaṭo sītena pīḷiyamāno tassa paṇṇasālāya taṃ aggiṃ disvā ‘‘sacāhaṃ ettha pavisissāmi, ‘makkaṭo makkaṭo’ti maṃ pothetvā nīharissanti, aggiṃ visibbetuṃ na labhissāmi, atthi dāni me upāyo, tāpasavesaṃ gahetvā kohaññaṃ katvā pavisissāmī’’ti cintetvā ekassa matatāpasassa vakkalāni nivāsetvā pacchiñca aṅkusayaṭṭhiñca [Pg.63] gahetvā paṇṇasāladvāre ekaṃ tālarukkhaṃ nissāya saṃkuṭito aṭṭhāsi. Tāpasakumārako taṃ disvā makkaṭabhāvaṃ ajānanto ‘‘eko mahallakatāpaso sītena pīḷito aggiṃ visibbetuṃ āgato bhavissatī’’ti pitu tāpasassa kathetvā ‘‘etaṃ paṇṇasālaṃ pavesetvā visibbāpessāmī’’ti cintetvā pitaraṃ ālapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

すると、一匹の森の猿が寒さに苦しめられ、その葉小屋の火を見て、“もし私がここに入れば、‘猿だ、猿だ’と言って私を叩き出し、火にあたらせてはくれないだろう。今、私に策がある。行者の姿をして偽って入ろう”と考え、一人の死んだ行者の樹皮衣をまとい、籠と鉤杖を持って、葉小屋の入り口にある一株のタラ樹に寄りかかり、うずくまって立った。行者の息子は彼を見て、猿であることを知らず、“一人の老いた行者が寒さに苦しめられ、火にあたりに来たのでしょう”と父の行者に告げ、“この葉小屋に入れて火にあたらせてあげよう”と考えて、父に語りかけながら最初の偈を唱えた。

45.

45.

‘‘Tāta māṇavako eso, tālamūlaṃ apassito;

Agārakañcidaṃ atthi, handa demassagāraka’’nti.

“父上、あそこにタラの根元に寄りかかっている若者がいます。ここに私たちの小屋があります。さあ、彼に小屋を貸してあげましょう”

Tattha māṇavakoti sattādhivacanaṃ. Tena ‘‘tāta, eso eko māṇavako satto eko tāpaso’’ti dīpeti. Tālamūlaṃ apassitoti tālakkhandhaṃ nissāya ṭhito. Agārakañcidaṃ atthīti idañca amhākaṃ pabbajitāgāraṃ atthi, paṇṇasālaṃ sandhāya vadati. Handāti vavassaggatthe nipāto. Demassagārakanti etassa ekamante vasanatthāya agārakaṃ dema.

その中で、“māṇavako(若者)”とは生き物の別名である。それによって“父上、あそこに一人の若者、一人の衆生、一人の行者がいます”ということを示している。“tālamūlaṃ apassito”とは、タラの幹に寄りかかって立っているということである。“agārakañcidaṃ atthi”とは、私たちのこの出家者の住居(葉小屋)がある、ということであり、葉小屋を指して言っている。“handa”は許容(さあ)の意味の感嘆詞である。“demassagārakanti”とは、彼に片隅で過ごさせるために小屋を与えよう、ということである。

Bodhisatto puttassa vacanaṃ sutvā uṭṭhāya paṇṇasāladvāre ṭhatvā olokento tassa makkaṭabhāvaṃ ñatvā ‘‘tāta, manussānaṃ nāma na evarūpaṃ mukhaṃ hoti, makkaṭo esa, nayidha pakkositabbo’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

菩薩は息子の言葉を聞いて立ち上がり、葉小屋の入り口に立って見ると、それが猿であると分かって、“息子よ、人間というものはこのような顔をしていない。これは猿だ。ここへ招き入れるべきではない”と言って、第二の偈を唱えた。

46.

46.

‘‘Mā kho tvaṃ tāta pakkosi, dūseyya no agārakaṃ;

Netādisaṃ mukhaṃ hoti, brāhmaṇassa susīlino’’ti.

“息子よ、彼を招き入れてはならない。私たちの小屋を汚すだろう。戒を保つバラモンの顔は、このようなものではない”

Tattha dūseyya no agārakanti ayañhi idha paviṭṭho samāno imaṃ kicchena kataṃ paṇṇasālaṃ agginā vā jhāpento uccārādīni vā karonto dūseyya. Netādisanti ‘‘etādisaṃ brāhmaṇassa susīlino mukhaṃ na hoti, makkaṭo eso’’ti vatvā bodhisatto ekaṃ ummukaṃ gahetvā ‘‘kiṃ ettha tiṭṭhasī’’ti khipitvā taṃ palāpesi. Makkaṭo vakkalāni chaḍḍetvā rukkhaṃ abhiruhitvā vanasaṇḍaṃ pāvisi. Bodhisatto cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi.

その中で、“dūseyya no agārakanti”とは、彼がここに入れば、苦労して作ったこの葉小屋を火で燃やしたり、あるいは糞尿などで汚したりするだろう、ということである。“netādisanti”とは、“戒を保つバラモンの顔はこのようなものではない、これは猿だ”と言って、菩薩は一本の燃えさしを手に取り、“なぜここに立っているのか”と言って投げつけ、彼を逃げ出させた。猿は樹皮衣を脱ぎ捨て、木に登って森の中へ消えた。菩薩は四無量心を修めて、梵天界へ赴いた。

Satthā [Pg.64] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo ayaṃ kuhakabhikkhu ahosi, tāpasakumāro rāhulo, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生をまとめられた。“その時の猿はこの偽りの比丘であり、行者の息子はラーフラであり、行者は私自身であった”と。

Makkaṭajātakavaṇṇanā tatiyā.

猿本生(マッカタ・ジャータカ)注釈、第三。

[174] 4. Dubbhiyamakkaṭajātakaṇṇanā

[174] 四、不義猿本生(ドゥッビヤ・マッカタ・ジャータカ)注釈

Adamha te vāri pahūtarūpanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi dhammasabhāyaṃ bhikkhū devadattassa akataññumittadubbhibhāvaṃ kathentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva akataññū mittadubbhī, pubbepi evarūpo ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“私たちはあなたに豊かな水を与えた……”というこの話を、師は竹林精舎に滞在している際、デーヴァダッタに関して語られた。ある日、法堂において比丘たちが、デーヴァダッタの恩知らずで友を裏切る性質について語り合っていた。師は来られて、“比丘たちよ、デーヴァダッタが今、恩知らずで友を裏切る者であるだけでなく、過去においてもそうであった”と言って、過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ kāsigāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ saṇṭhapesi. Tasmiṃ pana samaye kāsiraṭṭhe vattanimahāmagge eko gambhīro udapāno hoti anotaraṇīyo tiracchānānaṃ, maggappaṭipannā puññatthikā manussā dīgharajjukena vārakena udakaṃ ussiñcitvā ekissā doṇiyā pūretvā tiracchānānaṃ pānīyaṃ denti. Tassa sāmantato mahantaṃ araññaṃ, tattha bahū makkaṭā vasanti. Atha tasmiṃ magge dve tīṇi divasāni manussasañcāro pacchijji, tiracchānā pānīyaṃ na labhiṃsu. Eko makkaṭo pipāsāturo hutvā pānīyaṃ pariyesanto udapānassa santike vicarati. Bodhisatto kenacideva karaṇīyena taṃ maggaṃ paṭipajjitvā tattha gacchanto pānīyaṃ uttāretvā pivitvā hatthapāde dhovitvā ṭhito taṃ makkaṭaṃ addasa. Athassa pipāsitabhāvaṃ ñatvā pānīyaṃ ussiñcitvā doṇiyaṃ ākiritvā adāsi, datvā ca pana ‘‘vissamissāmī’’ti ekasmiṃ rukkhamūle nipajji. Makkaṭo pānīyaṃ pivitvā avidūre nisīditvā mukhamakkaṭikaṃ karonto bodhisattaṃ bhiṃsāpesi. Bodhisatto tassa taṃ kiriyaṃ disvā ‘‘are duṭṭhamakkaṭa, ahaṃ tava pipāsitassa kilantassa bahuṃ pānīyaṃ adāsiṃ, idāni tvaṃ mayhaṃ mukhamakkaṭikaṃ karosi, aho pāpajanassa nāma kato upakāro niratthako’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシーでブラマダッタ王が国を治めていた時、菩薩はあるカシ村のバラモンの家に生まれ、成人して家を構えた。その頃、カシ国の街道に、動物たちが降りていくことのできない一つの深い井戸があった。街道を行く功徳を願う人々が、長い縄のついた桶で水を汲み上げ、一つの水槽に満たして、動物たちに飲み水を与えていた。その周辺には広大な森があり、そこには多くの猿が住んでいた。さて、その道で二、三日の間、人の往来が途絶え、動物たちは飲み水を得られなかった。一匹の猿が喉の渇きに苦しみ、水を求めて井戸の近くを歩き回っていた。菩薩はある用事でその道を進んでおり、そこを通った際に水を汲み上げて飲み、手足を洗って立っていると、その猿を見かけた。そして、彼が渇いているのを知り、水を汲んで水槽に注ぎ与えた。与えた後、“少し休もう”と、ある木の下に横たわった。猿は水を飲み終えると、近くに座って変顔をして菩薩を威嚇した。菩薩はその行為を見て、“これ、悪しき猿よ。私は喉が渇いて疲れ果てたお前に、多量の水を与えた。今、お前は私に対して変顔をしている。ああ、悪人に施した助けというものは無益なものだ”と言って、最初の偈を唱えた。

47.

47.

‘‘Adamha [Pg.65] te vāri pahūtarūpaṃ, ghammābhitattassa pipāsitassa;

So dāni pitvāna kiriṅkarosi, asaṅgamo pāpajanena seyyo’’ti.

“熱に焼かれ、喉が渇いていたお前に、私たちは豊かな水を与えた。それなのに今、お前は飲んで変顔をしている。悪人とは交わらないほうがよい”

Tattha so dāni pitvāna kiriṅkarosīti so idāni tvaṃ mayā dinnapānīyaṃ pivitvā mukhamakkaṭikaṃ karonto ‘‘kiri kirī’’ti saddaṃ karosi. Asaṅgamo pāpajanena seyyoti pāpajanena saddhiṃ saṅgamo na seyyo, asaṅgamova seyyoti.

その中で、“so dāni pitvāna kiriṅkarosīti”とは、今お前は私が与えた飲み水を飲んで、変顔をしながら“キリ、キリ”という音を出している、ということである。“asaṅgamo pāpajanena seyyoti”とは、悪人と交わることは良くない、交わらないことこそが良い、ということである。

Taṃ sutvā so mittadubbhī makkaṭo ‘‘tvaṃ ‘ettakenavetaṃ niṭṭhita’nti saññaṃ karosi, idāni te sīse vaccaṃ pātetvā gamissāmī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、その恩知らずな猿は、“お前は‘これだけで終わりだ’と思っているのか。今、お前の頭に糞を落として行ってやろう”と言って、第二の偈を唱えた。

48.

48.

‘‘Ko te suto vā diṭṭho vā, sīlavā nāma makkaṭo;

Idāni kho taṃ ohacchaṃ, esā asmāka dhammatā’’ti.

“戒を持つ猿などというものを、誰が聞いたり見たりしたことがあろうか。今こそ、お前に糞を放りかけてやろう。これが我らの習性なのだ”

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bho brāhmaṇa, ‘‘makkaṭo kataguṇajānanako ācārasampanno sīlavā nāma atthī’’ti kahaṃ tayā suto vā diṭṭho vā, idāni kho ahaṃ taṃ ohacchaṃ vaccaṃ te sīse katvā pakkamissāmi, asmākañhi makkaṭānaṃ nāma esā dhammatā ayaṃ jātisabhāvo, yadidaṃ upakārakassa sīse vaccaṃ kātabbanti.

その要旨はこうである。――“おい、バラモンよ。‘猿で恩を知り、行儀正しく、戒を持つ者がいる’などと、どこでお前は聞いたり見たりしたのか。今こそ私は、お前の頭に糞をして立ち去ろう。我ら猿にとって、これは習性であり、生まれつきの性質なのだ。すなわち、恩人の頭に糞をすることこそが”

Taṃ sutvā bodhisatto uṭṭhāya gantuṃ ārabhi. Makkaṭo taṅkhaṇaññeva uppatitvā sākhāyaṃ nisīditvā olambakaṃ otaranto viya tassa sīse vaccaṃ pātetvā viravanto vanasaṇḍaṃ pāvisi. Bodhisatto nhatvā agamāsi.

それを聞いて、菩薩は立ち上がって行こうとした。猿はその瞬間に飛び上がり、枝に座ると、ぶら下がって降りるかのように、彼の頭の上に糞を落とし、叫び声を上げながら森に入っていった。菩薩は身を清めてから去った。

Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto, pubbepi mayā kataguṇaṃ na jānāsiyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo devadatto ahosi, brāhmaṇo pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏)は、“比丘たちよ、デヴァダッタがなされた恩を知らないのは今だけではない。前世においてもそうであった”と言って、この説法を行い、本生をまとめられた。“その時の猿はデヴァダッタであり、婆羅門は私であった”と。

Dubbhiyamakkaṭajātakavaṇṇanā catutthā.

恩知らずの猿本生注釈、第四。

[175] 5. Ādiccupaṭṭhānajātakavaṇṇanā

[175] 五、太陽礼拝本生注釈

Sabbesu [Pg.66] kira bhūtesūti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitasadisameva.

“一切の生きとし生けるものの中に”というこの話は、師がジェータ林に滞在していたとき、ある偽善の比丘について語られたものである。その経緯は、以前に語られたものと同様である。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā mahāparivāro gaṇasatthā hutvā himavante vāsaṃ kappesi. So tattha ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya pabbatā oruyha paccante ekaṃ gāmaṃ nissāya paṇṇasālāyaṃ vāsaṃ upagañchi. Atheko lolamakkaṭo isigaṇe bhikkhācāraṃ gate assamapadaṃ āgantvā paṇṇasālā uttiṇṇā karoti, pānīyaghaṭesu udakaṃ chaḍḍeti, kuṇḍikaṃ bhindati, aggisālāyaṃ vaccaṃ karoti. Tāpasā vassaṃ vasitvā ‘‘idāni himavanto pupphaphalasamiddho ramaṇīyo, tattheva gamissāmā’’ti paccantagāmavāsike āpucchiṃsu. Manussā ‘‘sve, bhante, mayaṃ bhikkhaṃ gahetvā assamapadaṃ āgamissāma, taṃ paribhuñjitvāva gamissathā’’ti vatvā dutiyadivase pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ gahetvā tattha agamaṃsu. Taṃ disvā so makkaṭo cintesi – ‘‘kohaññaṃ katvā manusse ārādhetvā mayhampi khādanīyabhojanīyaṃ āharāpessāmī’’ti. So tāpasacaraṇaṃ caranto viya sīlavā viya ca hutvā tāpasānaṃ avidūre sūriyaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Manussā taṃ disvā ‘‘sīlavantānaṃ santike vasantā sīlavantā hontī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はカーシ国の婆羅門の家に生まれ、成人するとタッカシラーですべての学術を修め、仙人の出家をして、神通力と等至を成し遂げた。そして、多くの弟子を持つ集団の指導者となり、ヒマラヤに住んだ。彼はそこに長く住んでいたが、塩や酸味のあるものを摂るために山を降り、辺境のある村の近くの葉小屋に滞在した。そのとき、ある食いしん坊の猿が、仙人たちが托鉢に出かけた際に修行所にやってきて、葉小屋の屋根の草を剥がしたり、水瓶の水を捨てたり、水差しを壊したり、火の堂に糞をしたりしていた。修行者たちは雨安居を終えて、“今やヒマラヤは花や果実が豊かで美しい。そこへ行こう”と言って、辺境の村の住人たちに別れを告げた。人々は“尊師よ、明日、私たちは施食を持って修行所へ参ります。それを召し上がってからお行きください”と言い、翌日、多くの食べ物を持ってそこへやってきた。それを見て、その猿は考えた。“何か芸をして人々を喜ばせ、私にも食べ物を持ってこさせよう”。彼は修行者の苦行を行っているかのように、また戒律を守っているかのように装い、修行者たちの近くで太陽を礼拝しながら立っていた。人々はそれを見て、“戒律ある人々の近くに住む者は、戒律ある者となるのだ”と言って、最初の詩を唱えた。

49.

49.

‘‘Sabbesu kira bhūtesu, santi sīlasamāhitā;

Passa sākhamigaṃ jammaṃ, ādiccamupatiṭṭhatī’’ti.

“伝え聞くところによれば、一切の生きとし生けるものの中に、戒律を具えた者たちがいる。あの賤しい猿を見よ、太陽を礼拝しているではないか”。

Tattha santi sīlasamāhitāti sīlena samannāgatā saṃvijjanti, sīlavantā ca samāhitā ca ekaggacittā saṃvijjantītipi attho. Jammanti lāmakaṃ. Ādiccamupatiṭṭhatīti sūriyaṃ namassamāno tiṭṭhati.

その意味は、“戒律を具えた者たちがいる”とは、戒律を伴っている者が存在する、あるいは戒律があり集中した心を持つ者が存在するという意味でもある。“賤しい”とは、劣悪なという意味である。“太陽を礼拝している”とは、太陽を敬って立っているということである。

Evaṃ te manusse tassa guṇaṃ kathente disvā bodhisatto ‘‘tumhe imassa lolamakkaṭassa sīlācāraṃ ajānitvā avatthusmiṃyeva pasannā’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

このように人々が猿の徳を語っているのを見て、菩薩は“あなた方はこの食いしん坊の猿の素行を知らず、根拠のないことに感心しているのだ”と言って、第二の詩を唱えた。

50.

50.

‘‘Nāssa [Pg.67] sīlaṃ vijānātha, anaññāya pasaṃsatha;

Aggihuttañca uhannaṃ, dve ca bhinnā kamaṇḍalū’’ti.

“あなた方は彼の戒律を知らずに、知らないまま称賛している。火の堂は汚され、二つの水差しが壊されているではないか”。

Tattha anaññāyāti ajānitvā. Uhannanti iminā pāpamakkaṭena ūhadaṃ. Kamaṇḍalūti kuṇḍikā. ‘‘Dve ca kuṇḍikā tena bhinnā’’ti evamassa aguṇaṃ kathesi.

その意味は、“知らないまま”とは、知らずにということである。“汚された”とは、この悪徳な猿によって糞を漏らされたということである。“水差し”とは、水瓶のことである。“二つの水瓶が彼によって壊された”と、このように彼の不徳を語った。

Manussā makkaṭassa kuhakabhāvaṃ ñatvā leḍḍuñca yaṭṭhiñca gahetvā pothetvā palāpetvā isigaṇassa bhikkhaṃ adaṃsu. Isayopi himavantameva gantvā aparihīnajjhānā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.

人々は猿の偽善を知り、土くれや棒を手に取って打ち据え、追い払ってから、仙人たちの集団に施食を与えた。仙人たちもヒマラヤへ行き、禅定を失うことなく、梵天の世界を帰宿とする者となった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo ayaṃ kuhako bhikkhu ahosi, isigaṇo buddhaparisā, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を行い、本生をまとめられた。“その時の猿はこの偽善の比丘であり、仙人の集団は仏弟子たちであり、集団の指導者は私であった”と。

Ādiccupaṭṭhānajātakavaṇṇanā pañcamā.

太陽礼拝本生注釈、第五。

[176] 6. Kaḷāyamuṭṭhijātakavaṇṇanā

[176] 六、一握りの豆本生注釈

Bālo vatāyaṃ dumasākhagocaroti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye vassakāle kosalarañño paccanto kupi. Tattha ṭhitā yodhā dve tīṇi yuddhāni katvā paccatthike abhibhavituṃ asakkontā rañño sāsanaṃ pesesuṃ. Rājā akāle vassāneyeva nikkhamitvā jetavanasamīpe khandhāvāraṃ bandhitvā cintesi – ‘‘ahaṃ akāle nikkhanto, kandarapadarādayo udakapūrā, duggamo maggo, satthāraṃ upasaṅkamissāmi, so maṃ ‘kahaṃ gacchasi, mahārājā’ti pucchissati, athāhaṃ etamatthaṃ ārocessāmi, na kho pana maṃ satthā samparāyikenevatthena anuggaṇhāti, diṭṭhadhammikenāpi anuggaṇhātiyeva, tasmiṃ sace me gamanena avuḍḍhi bhavissati, ‘akālo, mahārājā’ti vakkhati. Sace pana vuḍḍi bhavissati, tuṇhī bhavissatī’’ti. So jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā ‘‘handa kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divā divassā’’ti pucchi. ‘‘Bhante, ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ nikkhanto ‘tumhe vanditvā gamissāmī’ti āgatomhī’’ti[Pg.68]. Satthā ‘‘pubbepi, mahārāja, rājāno senāya abbhuggacchamānāya paṇḍitānaṃ kathaṃ sutvā akāle abbhuggamanaṃ nāma na gamiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“木の枝を住処とするこの愚か者は”というこの話は、師がジェータ林に滞在していたとき、コーサラ王について語られたものである。ある時、雨季にコーサラ王の辺境で反乱が起きた。そこにいた兵士たちは二、三度の戦闘を行ったが、敵を圧倒することができず、王に伝令を送った。王は時期外れの雨季に出陣し、ジェータ林の近くに陣を張って考えた。“私は時期外れに出陣した。谷や裂け目などは水に満ち、道は険しい。師のもとへ参ろう。師は‘大王よ、どこへ行くのか’と尋ねるだろう。その時、この事情を報告しよう。師は来世の利益だけでなく、現世の利益によっても助けてくださる。もし私の行軍が不利益になるなら、師は‘大王よ、時期外れである’と仰るだろう。もし利益になるなら、沈黙されるだろう”。彼はジェータ林に入り、師を礼拝して一傍らに座った。師は“さて大王よ、あなたは真昼間にどこから来たのですか”と尋ねた。“尊師よ、私は辺境を鎮圧するために出陣しましたが、‘あなたを礼拝してから行こう’と思って参りました”。師は“大王よ、昔も王たちは軍隊を出動させる際、賢者の言葉を聞いて、時期外れの出陣はしなかったものである”と言って、王に頼まれて過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako sabbatthakaamacco ahosi. Atha rañño paccante kupite paccantayodhā paṇṇaṃ pesesuṃ. Rājā vassakāle nikkhamitvā uyyāne khandhāvāraṃ bandhi, bodhisatto rañño santike aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe assānaṃ kaḷāye sedetvā āharitvā doṇiyaṃ pakkhipiṃsu. Uyyāne makkaṭesu eko makkaṭo rukkhā otaritvā tato kaḷāye gahetvā mukhaṃ pūretvā hatthehipi gahetvā uppatitvā rukkhe nisīditvā khādituṃ ārabhi, athassa khādamānassa hatthako eko kaḷāyo bhūmiyaṃ pati. So mukhena ca hatthehi ca gahite sabbe kaḷāye chaḍḍetvā rukkhā oruyha tameva kaḷāyaṃ olokento taṃ kaḷāyaṃ adisvāva puna rukkhaṃ abhiruhitvā aḍḍe sahassaparājito viya socamāno dummukho rukkhasākhāyaṃ nisīdi. Rājā makkaṭassa kiriyaṃ disvā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘passatha, kiṃ nāmetaṃ makkaṭena kata’’nti pucchi. Bodhisatto ‘‘mahārāja, bahuṃ anavaloketvā appaṃ oloketvā dubbuddhino bālā evarūpaṃ karontiyevā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、ブラフマダッタ王がバラナシを治めていた時、菩薩はその王の利徳と法を説く助言者であり、すべての政務を司る大臣であった。その後、辺境で反乱が起き、王は雨季に出陣して庭園に陣を張った。菩薩は王の傍らに控えていた。その時、馬のためにエンドウ豆を蒸したものが運ばれ、桶に入れられた。庭園の猿たちの一匹が、木から降りてきて、そのエンドウ豆を両手いっぱいに掴み、口にも詰め込んで、再び木に登って座り、食べ始めた。ところが、食べている途中に一粒のエンドウ豆が地面に落ちた。するとその猿は、口や手にあったすべての豆を投げ捨てて木から降り、その一粒の豆を捜した。しかし、それを見つけることができず、再び木に登り、千金を失った者のように悲しみ、不機嫌そうな顔で枝に座り込んだ。王はこの猿の振る舞いを見て、菩薩を呼び、“見なさい、あの猿は何をしたのか”と尋ねた。菩薩は“大王よ、愚かな者は、多くのことを見ずに、わずかなことを見て、このようなことをするものです”と言って、第一の偈を唱えた。

51.

51.

‘‘Bālo vatāyaṃ dumasākhagocaro, paññā janinda nayimassa vijjati;

Kaḷāyamuṭṭhiṃ avakiriya kevalaṃ, ekaṃ kaḷāyaṃ patitaṃ gavesatī’’ti.

“この木の枝を住処とする猿は、実に愚かである。王よ、彼には知恵がない。彼は一握りのエンドウ豆をすべてぶちまけて、地面に落ちた一粒のエンドウ豆を捜し求めている”。

Tattha dumasākhagocaroti makkaṭo. So hi dumasākhāsu gocaraṃ gaṇhāti, sāva assa gocaro sañcaraṇabhūmibhūtā, tasmā ‘‘dumasākhagocaro’’ti vuccati. Janindāti rājānaṃ ālapati. Rājā hi paramissarabhāvena janassa indoti janindo. Kaḷāyamuṭṭhinti caṇakamuṭṭhiṃ. ‘‘Kāḷarājamāsamuṭṭhi’’ntipi vadantiyeva. Avakiriyāti avakiritvā. Kevalanti sabbaṃ. Gavesatīti bhūmiyaṃ patitaṃ ekameva pariyesati.

(注釈)その中で“木の枝を住処とする(dumasākhagocaro)”とは猿のことである。彼は木の枝で餌(gocara)を採り、そこが彼の活動範囲(遊行地)であるから、“木の枝を住処とする者”と呼ばれる。“人々の主(janinda)”とは王を呼ぶ言葉である。王は最高の支配者として人々の主(インドラ)であるから“ジャニンダ”と言う。“一握りのエンドウ豆(kaḷāyamuṭṭhiṃ)”とは一握りのひよこ豆のことである。“黒大豆(kāḷarājamāsa)の一握り”とも言われる。“ぶちまけて(avakiriya)”とは、散らしてということである。“すべて(kevalaṃ)”とは全部を。“捜し求める(gavesatī)”とは、地面に落ちた一粒だけを捜し出すことである。

Evaṃ [Pg.69] vatvā puna bodhisatto taṃ upasaṅkamitvā rājānaṃ āmantetvā dutiyaṃ gāthamāha –

こう語ってから、再び菩薩はその王に近づき、第二の偈を唱えた。

52.

52.

‘‘Evameva mayaṃ rāja, ye caññe atilobhino;

Appena bahuṃ jiyyāma, kaḷāyeneva vānaro’’ti.

“王よ、我らも、また他のあまりに欲深い者たちも、この猿がエンドウ豆でそうしたように、わずかなことのために多くのものを失うのです”。

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – mahārāja, evameva mayañca ye caññe lobhābhibhūtā janā sabbepi appena bahuṃ jiyyāma. Mayañhi etarahi akāle vassānasamaye maggaṃ gacchantā appakassa atthassa kāraṇā bahukā atthā parihāyāma. Kaḷāyeneva vānaroti yathā ayaṃ vānaro ekaṃ kaḷāyaṃ pariyesamāno tenekena kaḷāyena sabbakaḷāyehi parihīno, evaṃ mayampi akālena kandarapadarādīsu pūresu gacchamānā appamattakaṃ atthaṃ pariyesamānā bahūhi hatthivāhanaassavāhanādīhi ceva balakāyena ca parihāyissāma. Tasmā akāle gantuṃ na vaṭṭatīti rañño ovādaṃ adāsi.

(要約)大王よ、このように、我々も、また他の貪欲に支配された人々も、みな、わずかなことのために多くのものを失います。我々は今、不適切な時期である雨季に道を行こうとしており、わずかな利益のために、多くの利益を損なおうとしています。この猿が一粒のエンドウ豆を捜して、その一粒のためにすべてのエンドウ豆を失ったように、我々も不適切な時期に、水に満ちた谷間や窪地を進み、些細な利益を求めることで、多くの象軍や馬軍、そして軍勢そのものを失うことになるでしょう。それゆえ、不適切な時期に行くべきではありません、と王に助言した。

Rājā tassa kathaṃ sutvā tato nivattitvā bārāṇasimeva pāvisi. Corāpi ‘‘rājā kira coramaddanaṃ karissāmīti nagarā nikkhanto’’ti sutvā paccantato palāyiṃsu. Paccuppannepi corā ‘‘kosalarājā kira nikkhanto’’ti sutvā palāyiṃsu. Rājā satthu dhammadesanaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā sāvatthimeva pāvisi.

王はその言葉を聞いて、そこから引き返し、バラナシへ戻った。賊(反乱軍)も“王が賊を鎮圧するために都を出た”と聞いて、辺境から逃げ去った。現在の話でも、賊は“コーサラ王が出陣した”と聞いて逃げ去った。王(コーサラ王)は世尊の説法を聞き、座から立って礼拝し、右繞して、舎衛城(サーヴァッティー)に入った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

世尊はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時の王はアーナンダであり、賢明な大臣は私であった”。

Kaḷāyamuṭṭhijātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

エンドウ豆の一握り本生(カラーヤムッティ・ジャータカ)注釈、第六。

[177] 7. Tindukajātakavaṇṇanā

[177] 七、ティンドゥカの木本生(ティンドゥカ・ジャータカ)注釈

Dhanuhatthakalāpehīti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Satthā hi mahābodhijātake (jā. 2.18.124 ādayo) viya umaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) viya ca attano paññāya vaṇṇaṃ vaṇṇitaṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva tathāgato paññavā, pubbepi paññavā upāyakusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“弓を手にした者たちの(Dhanuhatthakalāpehīti)”云々のこの話を、世尊は祇園精舎に滞在していた時、知恵の波羅蜜(般若波羅蜜)について語られた。世尊は、マハーボーディ本生やウマンガ本生のように、自らの知恵の徳が称賛されるのを聞いて、“比丘たちよ、如来が知恵者であるのは今だけではない。過去においても知恵があり、方便に巧みであったのだ”と言って、過去の物語をされた。

Atīte [Pg.70] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto vānarayoniyaṃ nibbattitvā asītisahassavānaragaṇaparivāro himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tassāsanne eko paccantagāmako kadāci vasati, kadāci ubbasati. Tassa pana gāmassa majjhe sākhāviṭapasampanno madhuraphalo eko tindukarukkho atthi, vānaragaṇo ubbasitakāle āgantvā tassa phalāni khādati. Athāparasmiṃ phalavāre so gāmo puna āvāso ahosi daḷhaparikkhitto dvārayutto, sopi rukkho phalabhāranamitasākho aṭṭhāsi. Vānaragaṇo cintesi – ‘‘mayaṃ pubbe asukagāme tindukaphalāni khādāma, phalito nu kho so etarahi rukkho, udāhu no, āvasito so gāmo, udāhu no’’ti. Evañca pana cintetvā ‘‘gaccha imaṃ pavattiṃ jānāhī’’ti ekaṃ vānaraṃ pesesi. So gantvā rukkhassa ca phalitabhāvaṃ gāmassa ca gāḷhavāsabhāvaṃ ñatvā āgantvā vānarānaṃ ārocesi.

昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩は猿の生を受け、八万の猿の群れに囲まれてヒマラヤ地方に住んでいた。その近くに、ある辺境の村があり、時おり人が住み、時おり空き家になった。その村の中央に、枝葉が繁り甘い実を結ぶ一本のティンドゥカ(柿のような木)があった。猿の群れは、村から人がいなくなった時にやってきて、その実を食べていた。さて、別の結実の時期に、その村は再び人が住むようになり、周囲を堅固に囲われ、門も設けられた。その木もまた、実の重みで枝がしなるほどになっていた。猿の群れは考えた。“我々は以前、あの村でティンドゥカの実を食べていた。今、あの木は実っているだろうか、それとも実っていないだろうか。あの村には人が住んでいるだろうか、それとも空き家だろうか”。こう考えて、“行って、この様子を確かめてきなさい”と、一匹の猿を派遣した。彼は行って、木が実っていることと、村に人が密集して住んでいることを知り、戻って猿たちに報告した。

Vānarā tassa phalitabhāvaṃ sutvā ‘‘madhurāni tindukaphalāni khādissāmā’’ti ussāhajātā vānarindassa tamatthaṃ ārocesuṃ. Vānarindo ‘‘gāmo āvāso anāvāso’’ti pucchi. ‘‘Āvāso, devā’’ti. ‘‘Tena hi na gantabbaṃ. Manussā hi bahumāyā hontī’’ti. ‘‘Deva, manussānaṃ paṭisallānavelāya aḍḍharattasamaye khādissāmā’’ti bahū gantvā vānarindaṃ sampaṭicchāpetvā himavantā otaritvā tassa gāmassa avidūre manussānaṃ paṭisallānakālaṃ āgamayamānā mahāpāsāṇapiṭṭhe sayitvā majjhimayāme manussesu niddaṃ okkamantesu rukkhaṃ āruyha phalāni khādiṃsu. Atheko puriso sarīrakiccena gehā nikkhamitvā gāmamajjhagato vānare disvā manussānaṃ ācikkhi. Bahū manussā dhanukalāpaṃ sannayhitvā nānāvudhahatthā leḍḍudaṇḍādīni ādāya ‘‘pabhātāya rattiyā vānare gaṇhissāmā’’ti rukkhaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Asītisahassavānarā manusse disvā maraṇabhayatajjitā ‘‘natthi no aññaṃ paṭissaraṇaṃ aññatra vānarindenā’’ti tassa santikaṃ gantvā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –

猿たちは、その木が実を結んでいると聞いて、“甘いティンドゥカの実を食べよう”と意気込み、猿の王にそのことを告げた。猿の王は“その村は人が住んでいるのか、いないのか”と尋ねた。“王よ、人が住んでいます”。“ならば、行くべきではない。人間は狡猾だからだ”。“王よ、人間が休息する真夜中の時間に食べましょう”と。彼らは多く集まって猿の王を承諾させ、ヒマラヤを下ってその村の近くで人間が眠る時間を待ち、大きな岩の上で横になっていた。中夜になり人間が眠りに落ちると、木に登って実を食べた。すると、一人の男が用を足すために家を出て村の中を歩いているときに、猿たちを見つけ、人々に知らせた。多くの人々が弓と矢筒を整え、様々な武器を手にし、石や棒などを持って、“夜が明けたら猿を捕まえよう”と言って木を囲んで立った。八万の猿たちは人間を見て、死の恐怖に怯え、“猿の王のほかに、我々の拠り所はない”と言って彼の元へ行き、最初の偈を唱えた。

53.

53.

‘‘Dhanuhatthakalāpehi, nettiṃsavaradhāribhi;

Samantā parikiṇṇamha, kathaṃ mokkho bhavissatī’’ti.

“弓と矢筒を手にし、優れた剣を帯びた者たちに、四方を囲まれました。どのようにして逃れることができるでしょうか”。

Tattha [Pg.71] dhanuhatthakalāpehīti dhanukalāpahatthehi, dhanūni ceva sarakalāpe ca gahetvā ṭhitehīti attho. Nettiṃsavaradhāribhīti nettiṃsā vuccanti khaggā, uttamakhaggadhārīhīti attho. Parikiṇṇamhāti parivāritamha. Kathanti kena nu kho upāyena amhākaṃ mokkho bhavissatīti.

そこで“dhanuhatthakalāpehi(弓と矢筒を手にし)”とは、弓と矢の入った筒を手に持って立っている者たちによって、という意味である。“nettiṃsavaradhāribhī(優れた剣を帯びた者たち)”とは、nettiṃsaは剣と呼ばれ、優れた剣を保持している者たちによって、という意味である。“parikiṇṇamhā(囲まれました)”とは、包囲されたということである。“kathaṃ(どのように)”とは、いかなる手段によって我々の脱出が成されるでしょうか、ということである。

Tesaṃ kathaṃ sutvā vānarindo ‘‘mā bhāyittha, manussā nāma bahukiccā, ajjapi majjhimayāmo vattati, api nāma tesaṃ ‘amhe māressāmā’ti parivāritānaṃ imassa kiccassa antarāyakaraṃ aññaṃ kiccaṃ uppajjeyyā’’ti vānare samassāsetvā dutiyaṃ gāthamāha –

彼らの言葉を聞いて、猿の王は“恐れるな。人間というものは多くの用事があるものだ。まだ中夜である。我々を殺そうと囲んでいる彼らに、この用事を妨げるような別の用事が生じるかもしれない”と猿たちを慰め、第二の偈を唱えた。

54.

54.

‘‘Appeva bahukiccānaṃ, attho jāyetha koci naṃ;

Atthi rukkhassa acchinnaṃ, khajjathaññeva tinduka’’nti.

“多くの用事を持つ者たちに、何らかの用事が生じることもあるだろう。木にはまだ摘まれていない実がある。ただティンドゥカの実を食べるがよい”。

Tattha nanti nipātamattaṃ, appeva bahukiccānaṃ manussānaṃ añño koci attho uppajjeyyāti ayamevettha attho. Atthi rukkhassa acchinnanti imassa rukkhassa phalānaṃ ākaḍḍhanaparikaḍḍhanavasena acchinnaṃ bahu ṭhānaṃ atthi. Khajjathaññeva tindukanti tindukaphalaṃ khajjathaññeva. Tumhe hi yāvatakena vo attho atthi, tattakaṃ khādatha, amhākaṃ paharaṇakālaṃ jānissāmāti.

そこで“naṃ”は単なる挿入句である。“appeva bahukiccānaṃ...”は、多くの用事を持つ人々に、何か他の用事が生じるかもしれない、というのがここでの意味である。“atthi rukkhassa acchinnaṃ”とは、この木の実を引き寄せたり手繰り寄せたりして摘んでいない箇所がたくさんある、ということである。“khajjathaññeva tindukaṃ”とは、ただティンドゥカの実を食べなさいということである。“あなた方は、自分たちが必要な分だけ食べなさい。私が逃げ去る時機を判断するだろう”ということである。

Evaṃ mahāsatto kapigaṇaṃ samassāsesi. Ettakañhi assāsaṃ alabhamānā sabbepi te phalitena hadayena jīvitakkhayaṃ pāpuṇeyyuṃ. Mahāsatto pana evaṃ vānaragaṇaṃ assāsetvā ‘‘sabbe vānare samānethā’’ti āha. Samānentā tassa bhāgineyyaṃ senakaṃ nāma vānaraṃ adisvā ‘‘senako nāgato’’ti ārocesuṃ. ‘‘Sace senako nāgato, tumhe mā bhāyittha, idāni vo so sotthiṃ karissatī’’ti. Senakopi kho vānaragaṇassa gamanakāle niddāyitvā pacchā pabuddho kañci adisvā padānupadiko hutvā āgacchanto manusse disvā ‘‘vānaragaṇassa bhayaṃ uppanna’’nti ñatvā ekasmiṃ pariyante gehe aggiṃ jāletvā suttaṃ kantantiyā mahallakitthiyā santikaṃ gantvā khettaṃ gacchanto gāmadārako viya ekaṃ ummukaṃ gahetvā uparivāte ṭhatvā gāmaṃ padīpesi. Manussā makkaṭe chaḍḍetvā aggiṃ nibbāpetuṃ agamaṃsu. Vānarā palāyantā senakassatthāya ekekaṃ phalaṃ gahetvā palāyiṃsu.

このように大士は猿の群れを慰めた。これほどの慰めを得られなかったならば、彼ら全員が心臓を破裂させて命を落としたであろう。しかし、大士はこのように猿の群れを慰めてから、“すべての猿を集めよ”と言った。集めてみると、彼の甥であるセーナカという名の猿が見当たらず、“セーナカが来ていません”と告げた。“もしセーナカが来ているなら、おまえたちは恐れるな。今、彼がおまえたちを安全にしてくれるだろう”。セーナカもまた、猿の群れが出発するときに眠り込んでしまい、後で目を覚まして誰もいないのを見て、足跡を辿ってやって来た。すると人間たちを見て“猿の群れに危機が迫っている”と察し、村の端にある一軒の家で火を焚き、糸を紡いでいた老女のところへ行き、畑へ行く村の子供のように一つの松明を手に取って、風上に立って村に火を放った。人間たちは猿を放っておいて、火を消しに走った。猿たちは逃げる際、セーナカのために実を一つずつ持って逃げた。

Satthā [Pg.72] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bhāgineyyo senako mahānāmo sakko ahosi, vānaragaṇo buddhaparisā, vānarindo pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生話をまとめられた。“その時の甥のセーナカは、今はマハーナーマ・サッカであり、猿の群れは仏弟子たちであり、猿の王は私自身であった”。

Tindukajātakavaṇṇanā sattamā.

ティンドゥカ本生講究 第七。

[178] 8. Kacchapajātakavaṇṇanā

[178] 8. カッチャパ本生講究

Janittaṃ me bhavittaṃ meti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ahivātakarogamuttaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira ekasmiṃ kule ahivātakarogo uppajji. Mātāpitaro puttaṃ āhaṃsu – ‘‘tāta, mā imasmiṃ gehe vasa, bhittiṃ bhinditvā palāyitvā yattha katthaci gantvā jīvitaṃ rakkha, pacchā āgantvā imasmiṃ nāma ṭhāne mahānidhānaṃ atthi, taṃ uddharitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā sukhena jīveyyāsī’’ti. Putto tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā bhittiṃ bhinditvā palāyitvā attano roge vūpasante āgantvā mahānidhānaṃ uddharitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā gharāvāsaṃ vasi. So ekadivasaṃ sappitelādīni ceva vatthacchādanādīni ca gāhāpetvā jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Satthā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘tumhākaṃ gehe ahivātakarogo uppannoti assumha, kinti katvā muttosī’’ti pucchi, so taṃ pavattiṃ ācikkhi. Satthā ‘‘pubbepi kho, upāsaka, bhaye uppanne attano vasanaṭṭhāne ālayaṃ katvā aññattha agatā jīvitakkhayaṃ pāpuṇiṃsu, anālayaṃ pana katvā aññattha gatā jīvitaṃ labhiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“janittaṃ me bhavittaṃ me(私の生まれた場所、私の住む場所)”というこの話を、師はジェータ精舎に滞在していたとき、ある蛇風病を免れた者について語られた。サヴァッティーのある家で蛇風病が発生したという。父母は息子に言った。“息子よ、この家に留まってはならない。壁を壊して逃げ、どこかへ行って命を守りなさい。後で戻ってきたら、これこれの場所に大きな財宝が埋まっているから、それを取り出して家業を再建し、幸せに暮らしなさい”。息子はその言葉に従い、壁を壊して逃げ、自分の病が癒えると戻ってきて財宝を掘り出し、家業を再建して家庭生活を営んでいた。ある日、彼は油や衣類などを持たせてジェータ精舎へ行き、師を礼拝して座った。師は彼と親しく挨拶を交わし、“あなたの家で蛇風病が発生したと聞きましたが、どのようにして助かったのですか”と尋ねられた。彼はその経緯を話した。師は“在家信者よ、昔もまた、危険が生じたときに自分の住み場所に執着して他へ行かなかった者は命を落としたが、執着を捨てて他へ行った者は命を得たのである”と言って、彼に請われて過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsigāmake kumbhakārakule nibbattitvā kumbhakārakammaṃ katvā puttadāraṃ posesi. Tadā pana bārāṇasiyaṃ mahānadiyā saddhiṃ ekābaddho mahājātassaro ahosi. So bahuudakakāle nadiyā saddhiṃ ekodako hoti, udake mandībhūte visuṃ hoti. Macchakacchapā pana ‘‘imasmiṃ saṃvacchare suvuṭṭhikā bhavissati, imasmiṃ saṃvacchare dubbuṭṭhikā’’ti jānanti. Atha tasmiṃ sare nibbattamacchakacchapā ‘‘imasmiṃ saṃvacchare dubbuṭṭhikā bhavissatī’’ti ñatvā udakassa ekābaddhakāleyeva tamhā sarā nikkhamitvā [Pg.73] nadiṃ agamiṃsu. Eko pana kacchapo ‘‘idaṃ me jātaṭṭhānaṃ vaḍḍhitaṭṭhānaṃ, mātāpitūhi vasitaṭṭhānaṃ, na sakkomi imaṃ jahitu’’nti nadiṃ na agamāsi. Atha nidāghasamaye tattha udakaṃ chijji, so kacchapo bodhisattassa mattikagahaṇaṭṭhāne bhūmiṃ khaṇitvā pāvisi. Bodhisatto ‘‘mattikaṃ gahessāmī’’ti tattha gantvā mahākuddālena bhūmiṃ khaṇanto kacchapassa piṭṭhiṃ bhinditvā mattikapiṇḍaṃ viya kuddāleneva naṃ uddharitvā thale pātesi. So vedanāppatto hutvā ‘‘vasanaṭṭhāne ālayaṃ jahituṃ asakkonto evaṃ vināsaṃ pāpuṇi’’nti vatvā paridevamāno imā gāthā avoca –

昔、バラナシでブラマダッタ王が国を統治していたとき、菩薩はカシ村の陶器師の家に生まれ、陶芸の仕事をして妻子を養っていました。その頃、バラナシには大河(ガンジス川)と繋がっている大きな自然の湖がありました。その湖は、増水期には河と一つになり、水が少なくなると離れて独立しました。魚や亀たちは、“今年は雨が多いだろう”とか“今年は日照りになるだろう”ということを察知していました。ある時、その湖に住む魚や亀たちは“今年は日照りになるだろう”と察知し、水が繋がっているうちにその湖を出て河へと向かいました。しかし、一匹の亀だけは“ここは私の生まれ育った場所であり、父母の住んだ場所だ。ここを去ることはできない”と言って河へ行きませんでした。やがて乾季になり、そこの水は枯れてしまいました。その亀は、菩薩が粘土を取る場所の地面を掘って潜り込みました。菩薩は“粘土を取ろう”とそこへ行き、大きな鍬で地面を掘ったところ、亀の甲羅を割り、粘土の塊のように鍬でそれを掘り起こして地上に投げ出しました。亀は激痛に襲われ、“住み処への執着を捨てられなかったために、このような破滅に至ったのだ”と嘆きながら、次の偈を唱えました。

55.

55.

‘‘Janittaṃ me bhavittaṃ me, iti paṅke avassayiṃ;

Taṃ maṃ paṅko ajjhabhavi, yathā dubbalakaṃ tathā;

Taṃ taṃ vadāmi bhaggava, suṇohi vacanaṃ mama.

“ここは私の生まれた所、ここは私の育った所。そう思って私は泥の中に留まった。その泥が、あたかも弱い者をそうするように、私を圧倒(破滅)させた。バッガヴァ(陶器師)よ、あなたにこれを言おう。私の言葉を聞きなさい。”

56.

56.

‘‘Gāme vā yadi vāraññe, sukhaṃ yatrādhigacchati;

Taṃ janittaṃ bhavittañca, purisassa pajānato;

Yamhi jīve tamhi gacche, na niketahato siyā’’ti.

“村であれ森であれ、幸福を得られる場所こそ、知恵ある人にとっての出生地であり成長の地である。生きられる場所へ行くべきであり、住み処に執着して滅ぼされるべきではない。”

Tattha janittaṃ me bhavittaṃ meti idaṃ mama jātaṭṭhānaṃ, idaṃ mama vaḍḍhitaṭṭhānaṃ. Iti paṅke avassayinti iminā kāraṇenāhaṃ imasmiṃ kaddame avassayiṃ nipajjiṃ, vāsaṃ kappesinti attho. Ajjhabhavīti adhiabhavi vināsaṃ pāpesi. Bhaggavāti kumbhakāraṃ ālapati. Kumbhakārānañhi nāmagottapaññatti esā, yadidaṃ bhaggavāti. Sukhanti kāyikacetasikassādaṃ. Taṃ janittaṃ bhavittañcāti taṃ jātaṭṭhānañca vaḍḍhitaṭṭhānañca. ‘‘Jānittaṃ bhāvitta’’nti dīghavasenapi pāṭho, soyevattho. Pajānatoti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ jānantassa. Na niketahato siyāti nikete ālayaṃ katvā aññattha agantvā niketena hato, evarūpaṃ maraṇadukkhaṃ pāpito na bhaveyyāti.

その中の‘janittaṃ me bhavittaṃ me’とは、ここが私の生まれた場所、ここが私の育った場所であるという意味です。‘iti paṅke avassayiṃ’とは、この理由によって私はこの泥の中に横たわり、住まいを構えたという意味です。‘ajjhabhavī’とは、圧倒し破滅させたということです。‘bhaggavā’とは、陶器師への呼びかけです。陶器師たちの名前や氏族の呼称が、この‘バッガヴァ’なのです。‘sukhaṃ’とは、身体的・精神的な喜びのことです。‘taṃ janittaṃ bhavittañca’とは、その出生地と成長の地のことです。‘jānittaṃ bhāvittaṃ’と長く伸ばして読む箇所もありますが、意味は同じです。‘pajānato’とは、利害や、道理・非道理をわきまえている者のことです。‘na niketahato siyā’とは、住み処(家)に愛着を持って他へ行かずに、その住み処によって滅ぼされるような、このような死の苦しみを受けることがないように、という意味です。

Evaṃ so bodhisattena saddhiṃ kathento kālamakāsi. Bodhisatto taṃ gahetvā sakalagāmavāsino sannipātāpetvā te manusse ovadanto evamāha – ‘‘passatha imaṃ kacchapaṃ, ayaṃ aññesaṃ macchakacchapānaṃ mahānadiṃ gamanakāle attano vasanaṭṭhāne ālayaṃ chindituṃ asakkonto [Pg.74] tehi saddhiṃ agantvā mama mattikagahaṇaṭṭhānaṃ pavisitvā nipajji. Athassāhaṃ mattikaṃ gaṇhanto mahākuddālena piṭṭhiṃ bhinditvā mattikapiṇḍaṃ viya naṃ thale pātesiṃ, ayaṃ attanā katakammaṃ saritvā dvīhi gāthāhi paridevitvā kālamakāsi. Evamesa attano vasanaṭṭhāne ālayaṃ katvā maraṇaṃ patto, tumhepi mā iminā kacchapena sadisā ahuvattha, ito paṭṭhāya ‘mayhaṃ rūpaṃ mayhaṃ saddo mayhaṃ gandho mayhaṃ raso mayhaṃ phoṭṭhabbo mayhaṃ putto mayhaṃ dhītā mayhaṃ dāsadāsiparicchedo mayhaṃ hiraññasuvaṇṇa’nti taṇhāvasena upabhogavasena mā gaṇhittha, ekakovesa satto tīsu bhavesu parivattatī’’ti. Evaṃ buddhalīlāya mahājanassa ovādamadāsi, so ovādo sakalajambudīpaṃ pattharitvā saṭṭhimattāni vassasahassāni aṭṭhāsi. Mahājano bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne saggapuraṃ pūresi, bodhisattopi tatheva puññāni katvā saggapuraṃ pūresi.

こうして彼は菩薩と語りながら息絶えました。菩薩は彼を手に取り、村人全員を集めて、人々に訓戒を与えてこう言いました。“この亀を見なさい。他の魚や亀たちが大河へ行く時に、自分の住み処への執着を断つことができず、彼らと共に行かずに私の粘土採取場に潜って横たわっていました。そこで私が粘土を取ろうとした際、大きな鍬で背中を割り、粘土の塊のように地上に投げ出したのです。彼は自らの行った行為を思い返し、二つの偈を唱えて嘆き、息絶えました。このように彼は自分の住み処に執着して死に至ったのです。あなた方も、この亀のようになってはなりません。これからは‘私の姿、私の声、私の香り、私の味、私の感触、私の息子、私の娘、私の召使、私の金銀’というように、渇愛や受容の心で執着してはなりません。生きとし生けるものは独りで三界を輪廻するのですから。”このように、仏のような威厳をもって大衆に訓戒を与えました。その訓戒は全インドに広まり、六万年もの間保たれました。大衆は菩薩の訓戒を守って布施などの功徳を積み、寿命が尽きると天界を満たしました。菩薩もまた同様に功徳を積んで、天界へと赴きました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so kulaputto sotāpattiphale patiṭṭhāsi. ‘‘Tadā kacchapo ānando ahosi, kumbhakāro pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏)はこの法話を終えて四聖諦を明かし、本生をまとめられました。四聖諦の説法の終わりに、その長者の息子は預流果に達しました。“その時の亀はアーナンダであり、陶器師は私自身であった”と。

Kacchapajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

亀本生(カッチャパ・ジャータカ)注釈、第八。

[179] 9. Satadhammajātakavaṇṇanā

[179] 九、サタダンマ本生注釈。

Tañca appanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekavīsatividhaṃ anesanaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi kāle bahū bhikkhū vejjakammena dūtakammena pahiṇakammena jaṅghapesanikena piṇḍapaṭipiṇḍenāti evarūpāya ekavīsatividhāya anesanāya jīvikaṃ kappesuṃ. Sā sāketajātake (jā. 1.2.173-174) āvibhavissati. Satthā tesaṃ tathā jīvikakappanabhāvaṃ ñatvā ‘‘etarahi kho bahū bhikkhū anesanāya jīvikaṃ kappenti, te pana evaṃ jīvikaṃ kappetvā yakkhattabhāvā petattabhāvā na muccissanti, dhuragoṇā hutvāva nibbattissanti, niraye paṭisandhiṃ gaṇhissanti, etesaṃ hitatthāya sukhatthāya [Pg.75] attajjhāsayaṃ sakapaṭibhānaṃ ekaṃ dhammadesanaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā ‘‘na, bhikkhave, ekavīsatividhāya anesanāya paccayā uppādetabbā. Anesanāya hi uppanno piṇḍapāto ādittalohaguḷasadiso halāhalavisūpamo. Anesanā hi nāmesā buddhapaccekabuddhasāvakehi garahitabbā paṭikuṭṭhā. Anesanāya uppannaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjantassa hi hāso vā somanassaṃ vā natthi. Evaṃ uppanno hi piṇḍapāto mama sāsane caṇḍālassa ucchiṭṭhabhojanasadiso, tassa paribhogo satadhammamāṇavassa caṇḍālucchiṭṭhabhattaparibhogo viya hotī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“これはわずかである”というこの一節は、師(仏)がジェータ林(祇園精舎)に滞在していた際、二十一種類の邪命(不正な生活手段)について語られたものです。ある時、多くの比丘たちが、医術、使い走り、伝令、脚力による使者、施食の返礼といった二十一種類の邪命によって生計を立てていました。その詳細はサーケータ本生(第173-174話)で明らかになるでしょう。師は彼らがそのように生計を立てていることを知り、“今、多くの比丘が邪命によって生計を立てている。彼らはそのような生計を立てていては、夜叉や餓鬼の境遇から逃れることはできず、重荷を引く牛として生まれ、あるいは地獄に堕ちるだろう。彼らの利益と幸福のために、自らの意図に基づき智慧を尽くして一つの法話を説くのが適当である”と考え、比丘サンガを集めてこう言われました。“比丘たちよ、二十一種類の邪命によって資具を得てはならない。邪命によって得られた托鉢の食べ物は、燃え盛る鉄の丸薬のようであり、ハラーハラ毒のようである。邪命というものは、諸仏や辟支仏、その弟子たちによって非難され、忌み嫌われるべきものである。邪命によって得た食べ物を食べる者には、喜びも満足もない。このように得られた食べ物は、わが教えにおいて、旃陀羅(チャンダーラ)の食べ残しのようなものである。それを享受することは、サタダンマ青年が旃陀羅の食べ残した飯を食べたようなものである”と言って、過去の物語を引用されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto caṇḍālayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto kenacideva karaṇīyena pātheyyataṇḍule ca bhattapuṭañca gahetvā maggaṃ paṭipajji. Tasmiñhi kāle bārāṇasiyaṃ eko māṇavo atthi satadhammo nāma udiccabrāhmaṇamahāsālakule nibbatto. Sopi kenacideva karaṇīyena taṇḍule ca bhattapuṭañca agahetvāva maggaṃ paṭipajji, te ubhopi mahāmagge samāgacchiṃsu. Māṇavo bodhisattaṃ ‘‘kiṃjātikosī’’ti pucchi. So ‘‘ahaṃ caṇḍālo’’ti vatvā ‘‘tvaṃ kiṃjātikosī’’ti māṇavaṃ pucchi. ‘‘Udiccabrāhmaṇo aha’’nti. ‘‘Sādhu gacchāmā’’ti te ubhopi maggaṃ agamaṃsu. Bodhisatto pātarāsavelāya udakaphāsukaṭṭhāne nisīditvā hatthe dhovitvā bhattapuṭaṃ mocetvā ‘‘māṇava, bhattaṃ bhuñjāhī’’ti āha. ‘‘Natthi, are caṇḍāla, mama bhattena attho’’ti. Bodhisatto ‘‘sādhū’’ti puṭakabhattaṃ ucchiṭṭhaṃ akatvāva attano yāpanamattaṃ aññasmiṃ paṇṇe pakkhipitvā puṭakabhattaṃ bandhitvā ekamante ṭhapetvā bhuñjitvā pānīyaṃ pivitvā dhotahatthapādo taṇḍule ca sesabhattañca ādāya ‘‘gacchāma, māṇavā’’ti maggaṃ paṭipajji.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた時、菩薩はチャンダラー(卑賤の民)の生まれとして誕生した。成長した彼は、ある用事で、旅の糧食の米と飯の包みを持って道を行っていた。その時、バーラーナシーに、ウディッチャ・ブラフマナ(北方の名門婆羅門)の大富豪の家に生まれたサタダンマという名の若者がいた。彼もある用事で、米も飯の包みも持たずに道を行っていた。彼ら二人は大きな道で出会った。若者は菩薩に“お前は何の生まれか”と尋ねた。彼は“私はチャンダラーです”と言って、“あなたは何の生まれですか”と若者に尋ねた。“私はウディッチャ・ブラフマナです”。“よろしい、一緒に行きましょう”と、二人は道を進んだ。菩薩は朝食の時間に、水が豊富な場所で座り、手を洗って飯の包みを解き、“若者よ、飯を食べなさい”と言った。“いや、これ、チャンダラーよ。私に飯の用はない”と(若者は答えた)。菩薩は“承知しました”と言って、飯の包みを(若者が触れて)食べ残しにならないように、自分の空腹を満たす分だけを別の葉に入れ、飯の包みを結んで脇に置き、食べて水を飲み、手足を洗って、米と残りの飯を持って“行きましょう、若者よ”と言って、道を進んだ。

Te sakaladivasaṃ gantvā sāyaṃ ubhopi ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne nhatvā paccuttariṃsu. Bodhisatto phāsukaṭṭhāne nisīditvā bhattapuṭaṃ mocetvā māṇavaṃ anāpucchitvā bhuñjituṃ ārabhi. Māṇavo sakaladivasaṃ maggagamanena kilanto chātajjhatto ‘‘sace me bhattaṃ dassati, bhuñjissāmī’’ti olokento aṭṭhāsi. Itaro kiñci avatvā bhuñjateva. Māṇavo cintesi – ‘‘ayaṃ caṇḍālo mayhaṃ avatvāva sabbaṃ bhuñjati [Pg.76] nippīḷetvāpi taṃ gahetvā upari ucchiṭṭhabhattaṃ chaḍḍetvā sesaṃ bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. So tathā katvā ucchiṭṭhabhattaṃ bhuñji. Athassa bhuttamattasseva ‘‘mayā attano jātigottakulapadesānaṃ ananucchavikaṃ kataṃ, caṇḍālassa nāma me ucchiṭṭhabhattaṃ bhutta’’nti balavavippaṭisāro uppajji, tāvadevassa salohitaṃ bhattaṃ mukhato uggacchi. So ‘‘appamattakassa vata me kāraṇā ananucchavikaṃ kammaṃ kata’’nti uppannabalavasokatāya paridevamāno paṭhamaṃ gāthamāha –

彼らは一日中歩いて、夕方、二人とも水が豊富なある場所で水浴びをして上がった。菩薩は心地よい場所に座り、飯の包みを解いて、若者に尋ねることなく食べ始めた。若者は一日中道を歩いて疲れており、空腹に苦しんでいて、“もし彼が私に飯をくれるなら、食べよう”と見て立っていた。他方(菩薩)は何と言わずに食べてばかりいた。若者は考えた。“このチャンダラーは、私に何も言わずに全部食べている。彼を無理やり押さえつけてでも、それ(飯)を奪い、上の食べ残しを捨てて、残りを食べるのがふさわしい”。彼はそのようにして、食べ残しの飯を食べた。すると、食べた直後に、“私は自分の生まれ、氏族、家柄、門地に見合わないことをしてしまった。チャンダラーの食べ残した飯を食べてしまったのだ”という強い後悔が生じ、たちまち彼の口から血の混じった飯が吐き出された。彼は“わずかなことのために、ふさわしくない行為をしてしまった”と、強い悲しみが生じて嘆きながら、最初の詩を唱えた。

57.

57.

‘‘Tañca appañca ucchiṭṭhaṃ, tañca kicchena no adā;

Sohaṃ brāhmaṇajātiko, yaṃ bhuttaṃ tampi uggata’’nti.

“それはわずかで、食べ残しであり、彼はしぶしぶ私に与えた。私は生まれながらの婆羅門であるが、食べたものは吐き出された”。

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yaṃ mayā bhuttaṃ, taṃ appañca ucchiṭṭhañca, tañca so caṇḍālo na attano ruciyā maṃ adāsi, atha kho nippīḷiyamāno kicchena kasirena adāsi, sohaṃ parisuddhabrāhmaṇajātiko, teneva me yaṃ bhuttaṃ, tampi saddhiṃ lohitena uggatanti.

その要約された意味は――私が食べたものは、わずかで食べ残しであり、そのチャンダラーも自分の意志で私に与えたのではなく、無理やり迫られて、困難に耐えて与えたのである。私は清浄な婆羅門の生まれである。それゆえ、私の食べたものは、血と共に吐き出されたのである。

Evaṃ māṇavo paridevitvā ‘‘kiṃ dāni me evarūpaṃ ananucchavikaṃ kammaṃ katvā jīvitenā’’ti araññaṃ pavisitvā kassaci attānaṃ adassetvāva anāthamaraṇaṃ patto.

このように若者は嘆いて、“今、このような不適切な行為をして、何のために生きるのか”と森に入り、誰にも姿を見せることなく、孤独な死を遂げた。

Satthā imaṃ atītaṃ dassetvā ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, satadhammamāṇavassa taṃ caṇḍālucchiṭṭhakaṃ bhuñjitvā attano ayuttabhojanassa bhuttattā neva hāso, na somanassaṃ uppajji, evameva yo imasmiṃ sāsane pabbajito anesanāya jīvikaṃ kappento tathāladdhapaccayaṃ paribhuñjati, tassa buddhapaṭikuṭṭhagarahitajīvitabhāvato neva hāso, na somanassaṃ uppajjatī’’ti vatvā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –

師(仏陀)はこの過去の話を示して、“比丘たちよ、例えばサタダンマ若者が、あのチャンダラーの食べ残しを食べて、不適切な食事をしたことによって、喜びも満足も生じなかったように、それと同じく、この教えにおいて出家した者が、不正な追求によって生計を立て、そのようにして得た資材を享受するならば、彼は仏陀に嫌われ非難される生活であるために、喜びも満足も生じない”と言って、正覚者となって第二の詩を唱えた。

58.

58.

‘‘Evaṃ dhammaṃ niraṃkatvā, yo adhammena jīvati;

Satadhammova lābhena, laddhenapi na nandatī’’ti.

“このように法を退けて、非法によって生きる者は、サタダンマのように、利得を得たとしても喜ぶことはない”。

Tattha dhammanti ājīvapārisuddhisīladhammaṃ. Niraṃkatvāti nīharitvā chaḍḍetvā. Adhammenāti ekavīsatiyā anesanasaṅkhātena micchājīvena. Satadhammoti tassa nāmaṃ, ‘‘santadhammo’’tipi pāṭho. Na nandatīti yathā satadhammo māṇavo ‘‘caṇḍālucchiṭṭhakaṃ me laddha’’nti tena lābhena na [Pg.77] nandati, evaṃ imasmimpi sāsane pabbajito kulaputto anesanāya laddhalābhaṃ paribhuñjanto na nandati na tussati, ‘‘buddhagarahitajīvikāya jīvāmī’’ti domanassappatto hoti. Tasmā anesanāya jīvikaṃ kappentassa satadhammamāṇavasseva araññaṃ pavisitvā anāthamaraṇaṃ marituṃ varanti.

そこで‘法’とは、生計清浄の戒の法である。‘退けて’とは、取り除いて捨てること。‘非法によって’とは、二十一種類の不正な追求(邪命)によって。‘サタダンマ’とは彼の名であり、‘サンタダンマ’という読みもある。‘喜ぶことはない’とは、サタダンマ若者が‘チャンダラーの食べ残しを手に入れた’とその利得によって喜ばなかったように、それと同じく、この教えにおいて出家した良家の息子が、不正な追求によって得た利得を享受するなら、喜ぶことも満足することもなく、‘仏陀に非難される生活で生きている’と憂いに沈むのである。それゆえ、不正な追求によって生計を立てる者は、サタダンマ若者のように、森に入って孤独な死を迎える方が優れている。

Evaṃ satthā imaṃ dhammadesanaṃ desetvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū bhikkhū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā māṇavo ānando ahosi, ahameva caṇḍālaputto ahosi’’nti.

このように師はこの法話を説き、真理(四諦)を明らかにして本生を連結した。真理の説法の終わりに、多くの比丘たちが預流果等に達した。“その時の若者はアーナンダであり、チャンダラーの息子は私(仏陀)であった”。

Satadhammajātakavaṇṇanā navamā.

サタダンマ本生釈(第九)。

[180] 10. Duddadajātakavaṇṇanā

[180] 十、ドゥッダダ本生釈

Duddadaṃ dadamānānanti idaṃ satthā jetavane viharanto gaṇadānaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira dve sahāyakā kuṭumbiyaputtā chandakaṃ saṃharitvā sabbaparikkhāradānaṃ sajjetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase sabbaparikkhāre adaṃsu. Tesu gaṇajeṭṭhako satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīditvā ‘‘bhante, imasmiṃ dāne bahudāyakāpi atthi appadāyakāpi, tesaṃ sabbesampi ‘idaṃ dānaṃ mahapphalaṃ hotū’’’ti dānaṃ niyyādesi. Satthā ‘‘tumhehi kho upāsakā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā evaṃ niyyādentehi mahākammaṃ kataṃ, porāṇakapaṇḍitāpi dānaṃ datvā evameva niyyādiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“与え難きを与える者たちに”というこの詩を、師は祇園精舎に滞在している時、集団の施し(ガナダーナ)について語られた。聞くところによれば、舎衛城に二人の友人の資産家の息子たちがいた。彼らは寄付を集めて、あらゆる必需品の供養を準備し、仏陀を筆頭とする比丘サンガを招待して、七日間の盛大な施しを行い、七日目にすべての必需品を献上した。彼らの中で集団の代表者が師を礼拝して傍らに座り、“世尊よ、この施しには多くの寄付をした者もいれば、少ない寄付の者もいます。彼らすべてにとって‘この施しが大きな果報となりますように’”と施しを捧げた。師は“在家信者たちよ、あなたたちが仏陀を筆頭とする比丘サンガに施しを与えて、このように捧げたことは大きな善行である。古の賢者たちも施しを与えて、同じように捧げたのである”と言って、彼に請われて過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā gaṇasatthā hutvā himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya janapadacārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase dvāragāme saparivāro bhikkhāya cari. Manussā bhikkhaṃ adaṃsu. Punadivase bārāṇasiyaṃ cari, manussā sampiyāyamānā bhikkhaṃ datvā gaṇabandhanena chandakaṃ [Pg.78] saṃharitvā dānaṃ sajjetvā isigaṇassa mahādānaṃ pavattayiṃsu. Dānapariyosāne gaṇajeṭṭhako evameva vatvā imināva niyāmena dānaṃ niyyādesi. Bodhisatto ‘‘āvuso, cittappasāde sati appakaṃ nāma dānaṃ natthī’’ti vatvā anumodanaṃ karonto imā gāthā avoca –

昔、バラーナシでブラフマダッタ王が国を治めていたとき、菩薩はカシ国のバラモンの家に生まれ、成人するとタッカシラーで全ての学芸を修め、家を捨てて仙人の出家をしました。彼は一団の師となり、ヒマラヤ地方に長く住んでいましたが、塩や酸味のあるものを摂るために諸国を巡り歩き、バラーナシに到着して王室の庭園に滞在しました。翌日、弟子たちと共に門前の村へ托鉢に回りました。人々は布施を与えました。翌日、バラーナシの町を歩くと、人々は親愛の情を込めて布施を与え、集団で協力して寄付を募り、供養を準備して仙人の一行に盛大な布施を行いました。布施が終わると、団体の代表者がこのように言い、同じ作法で布施を捧げました。菩薩は“友よ、心の清らかさがあるならば、些細な布施というものはない”と言い、感謝の法話として次の詩を唱えました。

59.

59.

‘‘Duddadaṃ dadamānānaṃ, dukkaraṃ kamma kubbataṃ;

Asanto nānukubbanti, sataṃ dhammo durannayo.

“与え難きものを与え、なし難き(善)業をなす者たちよ。悪人は(善人の行いに)倣うことがない。善人の法は従い難いものである。”

60.

60.

‘‘Tasmā satañca asataṃ, nānā hoti ito gati;

Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyaṇā’’ti.

“それゆえ、善人と悪人とでは、ここからの行く先が異なる。悪人は地獄へ行き、善人は天を究極の行く先とするのである。”

Tattha duddadanti dānaṃ nāma lobhadosavasikehi apaṇḍitehi dātuṃ na sakkā, tasmā ‘‘duddada’’nti vuccati. Taṃ dadamānānaṃ. Dukkaraṃ kamma kubbatanti tadeva dānakammaṃ sabbehi kātuṃ na sakkāti dukkaraṃ. Taṃ kurumānānaṃ. Asantoti apaṇḍitā bālā. Nānukubbantīti taṃ kammaṃ nānukaronti. Sataṃ dhammoti paṇḍitānaṃ sabhāvo. Dānaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Durannayoti phalasambandhavasena dujjāno, evarūpassa dānassa evarūpo phalavipāko hotīti duranubodho. Apica durannayoti duradhigamo, apaṇḍitehi dānaṃ datvā dānaphalaṃ nāma laddhuṃ na sakkātipi attho. Nānā hoti ito gatīti ito cavitvā paralokaṃ gacchantānaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ nānā hoti. Asanto nirayaṃ yantīti apaṇḍitā dussīlā dānaṃ adatvā sīlaṃ arakkhitvā nirayaṃ gacchanti. Santo saggaparāyaṇāti paṇḍitā pana dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā uposathakammaṃ karitvā tīṇi sucaritāni pūretvā saggaparāyaṇā honti, mahantaṃ saggasukhasampattiṃ anubhavantīti.

そこで、“与え難き(duddada)”とは、貪欲や怒りに支配された愚か者には与えることができない布施のことである。ゆえに“与え難き”と言われる。それを“与える者たちに”という意味である。“なし難き業をなす”とは、その布施の業は誰にでもできることではないので、なし難いということである。それをなす者たちのことである。“悪人(asanto)”とは、智慧のない愚かな者たちのことである。“倣うことがない(nānukubbanti)”とは、その業を模倣して行わないということである。“善人の法(sataṃ dhammo)”とは、賢者たちの本性のことである。これは布施について言われたものである。“従い難い(durannayo)”とは、結果との関連において知ることが難しい、すなわち、このような布施にはこのような果報があるということが理解しがたいということである。また、“従い難い”とは到達しがたいという意味もあり、愚か者が布施を与えても(真の)布施の果報を得ることはできないという意味でもある。“ここからの行く先が異なる”とは、ここから没して来世へ行く者の再生の場所が異なるということである。“悪人は地獄へ行く”とは、智慧がなく戒を保たない者が、布施をせず戒を守らずに地獄へ行くことである。“善人は天を究極の行く先とする”とは、賢者は布施を与え戒を守り、布薩を行い、三つの善行を全うして天を目的地とし、天界の偉大な幸福を享受するということである。

Evaṃ bodhisatto anumodanaṃ katvā cattāro vassike māse tattheva vasitvā vassātikkame himavantaṃ gantvā jhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmalokūpago ahosi.

このように菩薩は感謝の法話を行い、雨安居の四ヶ月をその場所で過ごし、安居が終わるとヒマラヤへ戻って禅定を生じさせ、禅定を失うことなく梵天の世界へと赴きました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā isigaṇo buddhaparisā ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの法話を示して、本生経をまとめられました。“その時の仙人の一団は現在の仏弟子たちであり、その団体の師は私自身であった”と。

Duddadajātakavaṇṇanā dasamā.

ドゥッダダ本生(与え難きもの)の詳解、第十。

Kalyāṇavaggo tatiyo.

第三、カリヤーナ品(善なるもの)。

Tassuddānaṃ –

その目録(要旨)。

Kalyāṇadhammaṃ [Pg.79] daddaraṃ, makkaṭi dubbhimakkaṭaṃ;

Ādiccupaṭṭhānañceva, kaḷāyamuṭṭhi tindukaṃ;

Kacchapaṃ satadhammañca, duddadanti ca te dasa.

カリヤーナダンマ(善法)、ダッダラ、マッカティ(猿)、ドゥッビマッカタ(裏切る猿)、アーディッチュパッターナ(太陽礼拝)、カラーヤムッティ(一握りの豆)、ティンドゥカ、カッチャパ(亀)、サタダンマ、ドゥッダダ、これらが十の話である。

4. Asadisavaggo

4. アサディサ品(無比なるもの)

[181] 1. Asadisajātakavaṇṇanā

[181] 1. アサディサ本生の説明

Dhanuggaho asadisoti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā bhagavato mahānikkhamapāramiṃ vaṇṇentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, tathāgato idāneva mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto, pubbepi setacchattaṃ pahāya nikkhantoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“弓術士アサディサよ”というこの話を、師はジェータ林に滞在していた際、大出家(偉大なる放棄)についてお話しになりました。ある日、比丘たちが法堂に集まり、世尊の大出家の波羅蜜を称賛していました。師はやって来て“比丘たちよ、今、どのような話をして座っているのか”と尋ね、“これこれの話です”と答えられると、“比丘たちよ、如来は今(の生)においてのみ大出家をしたのではない。過去においても白蓋(王位)を捨てて出家したのである”と言って、過去の物語をなさいました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, tassa sotthinā jātassa nāmaggahaṇadivase ‘‘asadisakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Athassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle añño puññavā satto deviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, tassa sotthinā jātassa nāmaggahaṇadivase ‘‘brahmadattakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tesu bodhisatto soḷasavassakāle takkasilaṃ gantvā disāpāmokkhassa ācariyassa santike tayo vede aṭṭhārasa ca sippāni uggaṇhitvā tesu issāsasippe asadiso hutvā bārāṇasiṃ paccāgami. Rājā kālaṃ karonto ‘‘asadisakumārassa rajjaṃ datvā brahmadattassa oparajjaṃ dethā’’ti vatvā kālamakāsi. Tasmiṃ kālakate bodhisatto attano rajje dīyamāne ‘‘na mayhaṃ rajjenattho’’ti paṭikkhipi, brahmadattaṃ rajje abhisiñciṃsu. Bodhisatto ‘‘mayhaṃ rajjena attho natthī’’ti kiñcipi na icchi, kaniṭṭhe rajjaṃ kārente pakatiyā vasanākāreneva vasi. Rājapādamūlikā ‘‘asadisakumāro [Pg.80] rajjaṃ patthetī’’ti vatvā rañño santike bodhisattaṃ paribhindiṃsu. Sopi tesaṃ vacanaṃ gahetvā paribhinnacitto ‘‘bhātaraṃ me gaṇhathā’’ti manusse payojesi.

昔、バラーナシでブラフマダッタ王が国を治めていたとき、菩薩はその王妃の胎内に宿りました。無事に生まれた際、命名の日に“アサディサ王子(比類なき王子)”と名付けられました。その後、彼が走り回って遊ぶようになった頃、別の福徳ある衆生が王妃の胎内に宿り、無事に生まれた際、命名の日に“ブラフマダッタ王子”と名付けられました。そのうち、菩薩は十六歳の時にタッカシラーへ行き、天下に名高い師のもとで三つのヴェーダと十八の学芸を修め、それらの中でも弓術において無比(アサディサ)の者となり、バラーナシに戻りました。王は臨終の際、“アサディサ王子に王位を与え、ブラフマダッタに副王の位を与えよ”と言い残して亡くなりました。王が亡くなった時、菩薩は自分に王位が与えられようとしても“私に王位は必要ない”と言って拒絶し、ブラフマダッタを王位に即位させました。菩薩は“私に王位は必要ない”と何も望まず、弟が統治する中で、通常どおりに暮らしていました。しかし、王の側近たちは“アサディサ王子が王位を望んでいる”と言って、王の前で菩薩を中傷しました。王も彼らの言葉を信じて不信感を抱き、“私の兄を捕らえよ”と人々に命じました。

Atheko bodhisattassa atthacarako taṃ kāraṇaṃ bodhisattassa ārocesi. Bodhisatto kaniṭṭhabhātikassa kujjhitvā nagarā nikkhamitvā aññaṃ raṭṭhaṃ gantvā ‘‘eko dhanuggaho āgantvā rājadvāre ṭhito’’ti rañño ārocāpesi. Rājā ‘‘kittakaṃ bhogaṃ icchasī’’ti pucchi. ‘‘Ekasaṃvaccharena satasahassa’’nti. ‘‘Sādhu āgacchatū’’ti. Atha naṃ āgantvā samīpe ṭhitaṃ pucchi – ‘‘tvaṃ dhanaggahosī’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Sādhu maṃ upaṭṭhahassū’’ti. So tato paṭṭhāya rājānaṃ upaṭṭhahi. Tassa paribbayaṃ dīyamānaṃ disvā ‘‘atibahuṃ labhatī’’ti porāṇakadhanuggahā ujjhāyiṃsu. Athekadivasaṃ rājā uyyānaṃ gantvā maṅgalasilāpaṭṭasamīpe sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā ambarukkhamūle mahāsayane nipanno uddhaṃ olokento rukkhagge ekaṃ ambapiṇḍiṃ disvā ‘‘imaṃ na sakkā abhiruhitvā gaṇhitu’’nti dhanuggahe pakkosāpetvā ‘‘imaṃ ambapiṇḍiṃ sarena chinditvā pātetuṃ sakkhissathā’’ti āha. Na taṃ, deva, amhākaṃ garu, devena pana no bahuvāre kammaṃ diṭṭhapubbaṃ, adhunāgato dhanuggaho amhehi bahutaraṃ labhati, taṃ pātāpethāti.

その時、ある菩薩の従者がその事情を菩薩に報告した。菩薩は弟に腹を立てて都を出て、他の国へ行き、“一人の弓師が参って王宮の門に立っております”と王に奏上させた。王は“いくらの報酬を望むのか”と問うた。“一年に十万金貨です”。“よろしい、連れてまいれ”。その後、王はやって来て近くに立つ彼に問うた。“お前が弓師か”。“はい、大王様”。“よろしい、私に仕えよ”。彼はそれ以来、王に仕えた。彼に与えられる手当を見て、以前からの弓師たちは“あまりに多く受け取っている”と不平を言った。ある日、王は遊園に行き、吉祥の石の座の近くに幕の囲いを巡らせ、マンゴーの木の下の大きな寝台に横になって上を眺めていると、木の上に一つのマンゴーの房を見つけた。“これを登って取ることはできない”と考え、弓師たちを呼び寄せて言った。“このマンゴーの房を矢で射落とすことができるか”。彼らは“大王様、それは私たちにとって難しいことではありません。しかし、大王様は以前に何度も私たちの技をご覧になっています。今、新しく来た弓師は私たちよりもずっと多くの報酬を得ております。彼に射落とさせてください”と言った。

Rājā bodhisattaṃ pakkosāpetvā ‘‘sakkhissasi, tāta, etaṃ pātetu’’nti pucchi. ‘‘Āma, mahārāja, ekaṃ okāsaṃ labhamāno sakkhissāmī’’ti. ‘‘Katarokāsa’’nti? ‘‘Tumhākaṃ sayanassa antokāsa’’nti. Rājā sayanaṃ harāpetvā okāsaṃ kāresi. Bodhisattassa hatthe dhanu natthi, nivāsanantare dhanuṃ sannayhitvā vicarati, tasmā ‘‘sāṇiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti sāṇiṃ āharāpetvā parikkhipāpesi. Bodhisatto antosāṇiṃ pavisitvā uparinivatthaṃ setavatthaṃ haritvā ekaṃ rattapaṭaṃ nivāsetvā kacchaṃ bandhitvā ekaṃ rattapaṭaṃ udare bandhitvā pasibbakato sandhiyuttaṃ khaggaṃ nīharitvā vāmapasse sannayhitvā suvaṇṇakañcukaṃ paṭimuñcitvā cāpanāḷiṃ piṭṭhiyaṃ sannayhitvā sandhiyuttameṇḍakamahādhanuṃ ādāya pavāḷavaṇṇaṃ jiyaṃ āropetvā uṇhīsaṃ sīse paṭimuñcitvā tikhiṇakhurappaṃ nakhehi parivattayamāno sāṇiṃ dvidhā katvā pathaviṃ phāletvā alaṅkatanāgakumāro viya nikkhamitvā sarakhipanaṭṭhānaṃ gantvā khurappaṃ sannayhitvā rājānaṃ āha – ‘‘kiṃ, mahārāja, etaṃ ambapiṇḍiṃ uddhaṃ ārohanakaṇḍena pātemi, udāhu [Pg.81] adho orohanakaṇḍenā’’ti. ‘‘Tāta, bahū mayā ārohanakaṇḍena pātentā diṭṭhapubbā, orohanakaṇḍena pana pātentā mayā na diṭṭhapubbā, orohanakaṇḍena pātehī’’ti. ‘‘Mahārāja, idaṃ kaṇḍaṃ dūraṃ ārohissati, yāva cātumahārājikabhavanaṃ, tāva gantvā sayaṃ orohissati, yāvassa orohanaṃ, tāva tumhehi adhivāsetuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

王は菩薩を呼び寄せて、“息子よ、これを射落とすことができるか”と問うた。“はい、大王様、場所をいただけるなら射落とすことができます”。“どの場所か”。“あなたの寝台の中の場所です”。王は寝台をどかせて場所を作らせた。菩薩の手には弓がなかった。彼は下着の間に弓を隠して持ち歩いていたので、“幕が必要です”と言った。王は“よろしい”と言って幕を持ってこさせ、周囲を囲わせた。菩薩は幕の中に入り、上に着ていた白い布を脱いで赤い布を纏い、腰帯を締め、別の赤い布を腹に巻き、袋から継ぎ目のある剣を取り出して左脇に差し、黄金の鎧を身につけ、背中に矢筒を背負い、継ぎ目のある羊角の大きな弓を手に取って珊瑚色の弦を張り、頭にターバンを巻いた。そして鋭い剃刀の刃のような矢を爪で回しながら、幕を二つに割り、大地を裂いて現れた装飾された龍王の御子のように出て、矢を放つ場所へ行き、矢を構えて王に言った。“大王様、このマンゴーの房を、上昇する矢で射落としましょうか、それとも下降する矢で射落としましょうか”。“息子よ、上昇する矢で射落とす者は以前に多く見てきたが、下降する矢で射落とす者は見たことがない。下降する矢で射落としてみよ”。“大王様、この矢は遠く四大王衆天の宮殿まで登り、そこから自ら降りてまいります。それが降りてくるまで、あなた方は待たなければなりません”。王は“よろしい”と承諾した。

Atha naṃ puna āha – ‘‘mahārāja, idaṃ kaṇḍaṃ pana ārohamānaṃ ambapiṇḍivaṇṭaṃ yāvamajjhaṃ kantamānaṃ ārohissati, orohamānaṃ kesaggamattampi ito vā etto vā agantvā ujuññeva patitvā ambapiṇḍiṃ gahetvā otarissati, passa, mahārājā’’ti vegaṃ janetvā kaṇḍaṃ khipi. Taṃ kaṇḍaṃ ambapiṇḍivaṇṭaṃ yāvamajjhaṃ kantamānaṃ abhiruhi. Bodhisatto ‘‘idāni taṃ kaṇḍaṃ yāva cātumahārājikabhavanaṃ gataṃ bhavissatī’’ti ñatvā paṭhamaṃ khittakaṇḍato adhikataraṃ vegaṃ janetvā aññaṃ kaṇḍaṃ khipi, taṃ gantvā purimakaṇḍapuṅkhe paharitvā nivattitvā sayaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ abhiruhi. Tattha naṃ devatā aggahesuṃ, nivattanakaṇḍassa vātachinnasaddo asanisaddo viya ahosi. Mahājanena ‘‘kiṃ eso saddo’’ti vutte bodhisatto ‘‘nivattanakaṇḍassa saddo’’ti vatvā attano attano sarīre kaṇḍassa patanabhāvaṃ ñatvā bhītatasitaṃ mahājanaṃ ‘‘mā bhāyitthā’’ti samassāsetvā ‘‘kaṇḍassa bhūmiyaṃ patituṃ na dassāmī’’ti āha. Kaṇḍaṃ otaramānaṃ kesaggamattampi ito vā etto vā agantvā ujuññeva patitvā ambapiṇḍiṃ chindi. Bodhisatto ambapiṇḍiyā ca kaṇḍassa ca bhūmiyaṃ patituṃ adatvā ākāseyeva sampaṭicchanto ekena hatthena ambapiṇḍiṃ, ekena hatthena kaṇḍaṃ aggahesi. Mahājano taṃ acchariyaṃ disvā ‘‘na no evarūpaṃ diṭṭhapubba’’nti mahāpurisaṃ pasaṃsati unnadati apphoṭeti aṅguliyo vidhūnati, celukkhepasahassāni pavatteti. Rājaparisāya tuṭṭhapahaṭṭhāya bodhisattassa dinnadhanaṃ koṭimattaṃ ahosi. Rājāpissa dhanavassaṃ vassento viya bahuṃ dhanaṃ mahantañca yasaṃ adāsi.

そこで彼は再び言った。“大王様、この矢は上昇する時、マンゴーの茎をちょうど真ん中で切り裂いて登っていきます。下降する時は、毛髪の先ほどもあちらこちらへ逸れることなく真っ直ぐに落ち、マンゴーの房を掴んで降りてくるでしょう。大王様、ご覧ください”。彼は勢いをつけて矢を放った。その矢はマンゴーの茎をちょうど真ん中で切り裂いて登っていった。菩薩は“今、あの矢は四大王衆天の宮殿に達しただろう”と知ると、最初に放った矢よりもさらに強い勢いをつけて別の矢を放った。それは飛んでいって前の矢の筈に当たり、それを押し戻し、自身は三十三天の宮殿へと登っていった。そこで神々がその矢を受け取った。戻ってくる矢が空気を切り裂く音は、まるで雷鳴のようであった。群衆が“この音は何だ”と言うと、菩薩は“戻ってくる矢の音だ”と言い、自分たちの体の上に矢が落ちてくると思って恐れ戦く群衆を“恐れるな”となだめて、“矢を地面には落とさない”と言った。降りてきた矢は、毛髪の先ほどもあちらこちらへ逸れることなく真っ直ぐに落ちてマンゴーの房を切り離した。菩薩はマンゴーの房と矢を地面に落とすことなく、空中で受け止め、片方の手でマンゴーの房を、もう片方の手で矢を掴んだ。群衆はその驚くべき出来事を見て、“このようなことは今まで見たことがない”とこの偉大な人を称賛し、歓声を上げ、手を叩き、指を鳴らし、何千もの衣を投げた。王の家臣たちは歓喜し、菩薩に与えられた財宝は一億に達した。王もまた、財宝の雨を降らせるかのように多くの富と、絶大な名声を与えた。

Evaṃ bodhisatte tena raññā sakkate garukate tattha vasante ‘‘asadisakumāro kira bārāṇasiyaṃ natthī’’ti satta rājāno āgantvā bārāṇasinagaraṃ [Pg.82] parivāretvā ‘‘rajjaṃ vā detu yuddhaṃ vā’’ti rañño paṇṇaṃ pesesuṃ. Rājā maraṇabhayabhīto ‘‘kuhiṃ me bhātā vasatī’’ti pucchitvā ‘‘ekaṃ sāmantarājānaṃ upaṭṭhahatī’’ti sutvā ‘‘mama bhātike anāgacchante mayhaṃ jīvitaṃ natthi, gacchatha tassa mama vacanena pāde vanditvā khamāpetvā gaṇhitvā āgacchathā’’ti dūte pāhesi. Te gantvā bodhisattassa taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Bodhisatto taṃ rājānaṃ āpucchitvā bārāṇasiṃ paccāgantvā rājānaṃ ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsetvā kaṇḍe akkharāni chinditvā ‘‘ahaṃ asadisakumāro āgato, aññaṃ ekakaṇḍaṃ khipanto sabbesaṃ vo jīvitaṃ harissāmi, jīvitena atthikā palāyantū’’ti aṭṭālake ṭhatvā sattannaṃ rājūnaṃ bhuñjantānaṃ kañcanapātimakuleyeva kaṇḍaṃ pātesi. Te akkharāni disvā maraṇabhayabhītā sabbeva palāyiṃsu. Evaṃ mahāsatto khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ anuppādetvā satta rājāno palāpetvā kaniṭṭhabhātaraṃ apaloketvā kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jīvitapariyosāne brahmalokūpago ahosi.

このように、菩薩がその王(弟)によって尊崇され、敬重されてそこに滞在していた時、“アサディサ王子に及ぶ者はバラナシにはいないそうだ”と言って、七人の王たちがやって来てバラナシの街を包囲し、“王国を譲るか、さもなくば戦うか”という書状を王に送った。王は死の恐怖に怯え、“私の兄はどこに住んでいるのか”と尋ね、“一人の辺境の王に仕えています”と聞いて、“私の兄が来なければ、私の命はない。行って、私の言葉として兄の足下に額づいて許しを請い、彼を連れて戻ってきなさい”と言って使者を送った。使者たちは行って菩薩にその次第を告げた。菩薩はその王に暇乞いをしてバラナシに戻り、王を“恐れるな”と慰め、矢に文字を刻んで“私、アサディサ王子が参上した。次の一本の矢を放てば、お前たち全員の命を奪うだろう。命が惜しければ逃げ去れ”と記し、物見櫓に立って、七人の王たちが食事をしていたまさにその黄金の鉢の縁に矢を射落とした。彼らはその文字を見て死の恐怖に怯え、全員が逃げ去った。このように大士(菩薩)は、小さな蝿が血を吸うほどの血さえも流させることなく、七人の王たちを退却させ、弟王に暇を告げ、諸欲を捨てて仙人として出家し、神通と等至を成就して、命の終わりに梵天界に赴いた。

Satthā ‘‘evaṃ, bhikkhave, asadisakumāro satta rājāno palāpetvā vijitasaṅgāmo isipabbajjaṃ pabbajito’’ti abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –

師は“比丘たちよ、このようにアサディサ王子は七人の王を退却させて戦いに勝利し、仙人として出家したのである”と、正覚者として次の偈を唱えられた。

61.

61.

‘‘Dhanuggaho asadiso, rājaputto mahabbalo;

Dūrepātī akkhaṇavedhī, mahākāyappadālano.

“弓引く者として並ぶ者なき、大いなる力ある王子。遠くまで矢を射、狙いを違えず射抜き、巨大な物体を貫く者なり。

62.

62.

‘‘Sabbāmitte raṇaṃ katvā, na ca kañci viheṭhayi;

Bhātaraṃ sotthiṃ katvāna, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti.

すべての敵と戦いながら、誰一人として傷つけることなく、兄弟を安泰にして、自制(出家)の道に入った。”

Tattha asadisoti na kevalaṃ nāmeneva, balavīriyapaññāhipi asadisova. Mahabbaloti kāyabalenapi paññābalenapi mahabbalo. Dūrepātīti yāva cātumahārājikabhavanā tāvatiṃsabhavanā ca kaṇḍaṃ pesetuṃ samatthatāya dūrepātī. Akkhaṇavedhīti avirādhitavedhī. Atha vā akkhaṇā vuccati vijju, yāva ekā vijju niccharati, tāva tenobhāsena sattaṭṭha [Pg.83] vāre kaṇḍāni gahetvā vijjhatīti akkhaṇavedhī. Mahākāyappadālanoti mahante kāye padāleti. Cammakāyo, dārukāyo, lohakāyo, ayokāyo, vālikakāyo, udakakāyo, phalakakāyoti ime satta mahākāyā nāma. Tattha añño cammakāyapadālano mahiṃsacammaṃ vinivijjhati, so pana satampi mahiṃsacammānaṃ vinivijjhatiyeva. Añño aṭṭhaṅgulabahalaṃ udumbarapadaraṃ, caturaṅgulabahalaṃ asanapadaraṃ vinivijjhati, so pana phalakasatampi ekato baddhaṃ vinivijjhati, tathā dvaṅgulabahalaṃ tambalohapaṭṭaṃ, aṅgulabahalaṃ ayapaṭṭaṃ. Vālikasakaṭassa badarasakaṭassa palālasakaṭassa vā pacchābhāgena kaṇḍaṃ pavesetvā purebhāgena atipāteti, pakatiyā udake catuusabhaṭṭhānaṃ kaṇḍaṃ peseti, thale aṭṭhausabhanti evaṃ imesaṃ sattannaṃ mahākāyānaṃ padālanato mahākāyappadālano. Sabbāmitteti sabbe amitte. Raṇaṃ katvāti yuddhaṃ katvā palāpesīti attho. Na ca kañci viheṭhayīti ekampi na viheṭhesi. Aviheṭhayantoyeva pana tehi saddhiṃ kaṇḍapesaneneva raṇaṃ katvā. Saṃyamaṃ ajjhupāgamīti sīlasaṃyamaṃ pabbajjaṃ upagato.

その中で“アサディサ(比類なき者)”とは、単に名前だけでなく、力・精進・智慧においても比類なきこと。“マハッバラ(大いなる力ある者)”とは、身の力においても智慧の力においても大いなる力があること。“ドゥーレパーティー(遠くに飛ばす者)”とは、四大王衆天や三十三天の住処まで矢を送ることができる能力によって、遠くに飛ばす者ということ。“アッカナヴェーディー(一瞬を射る者/狙いを違えぬ者)”とは、狙いを外さずに射抜く者のこと。あるいは、“アッカナ”とは稲妻のことであり、一つの稲妻が発せられる間に、その光によって七、八回矢を手に取って射抜くので、アッカナヴェーディーという。“マハーカーヤッパダーラノー(巨大な物体を貫く者)”とは、巨大な物体を貫くこと。皮の積層、木の積層、銅の積層、鉄の積層、砂の積層、水の積層、板の積層、これら七つをマハーカーヤ(巨大な積層物)と呼ぶ。その中で、ある者は一枚のスイギュウの皮を射貫くが、彼は百枚のスイギュウの皮さえも射貫くのである。ある者は八指の厚さのイチジクの板や、四指の厚さのサラの板を射貫くが、彼は百枚の板を一つに縛ったものさえも射貫く。同様に、二指の厚さの銅板、一指の厚さの鉄板も。砂を積んだ車や、ナツメの木を積んだ車、あるいは藁を積んだ車の後部から矢を入れ、前部へと通り抜けさせる。通常、水の中では四ウサバ(の距離)まで矢を送り、陸上では八ウサバまで送る。このように、これら七つの巨大な物体を貫くことから、マハーカーヤッパダーラノーという。“サッパーミッテ(すべての敵に)”とは、すべての仇敵に。“ラナン・カトヴァー(戦いをして)”とは、戦いをして退却させたという意味である。“ナ・チャ・カンチ・ヴィヘータィ(誰一人として傷つけることなく)”とは、一人も傷つけなかったということ。傷つけることなく、彼らに対して矢を放つことによって戦いをしたのである。“サンヤマム・アッジュパーガミー(自制に入った)”とは、戒律による自制、すなわち出家に入ったということである。

Evaṃ satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kaniṭṭhabhātā ānando ahosi, asadisakumāro pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生経をまとめられた。“その時の弟王はアーナンダであり、アサディサ王子は私であった”と。

Asadisajātakavaṇṇanā paṭhamā.

アサディサ王子本生義釈、第一。

[182] 2. Saṅgāmāvacarajātakavaṇṇanā

[一八二] 二、サンガーマーヴァチャラ(戦陣に慣れたる者)本生義釈

Saṅgāmāvacaro sūroti idaṃ satthā jetavane viharanto nandattheraṃ ārabbha kathesi. Satthari hi paṭhamagamanena kapilapuraṃ gantvā kaniṭṭhabhātikaṃ nandarājakumāraṃ pabbājetvā kapilapurā nikkhamma anupubbena sāvatthiṃ gantvā viharante āyasmā nando bhagavato pattaṃ ādāya tathāgatena saddhiṃ gehā nikkhamanakāle ‘‘nandakumāro kira satthārā saddhiṃ gacchatī’’ti sutvā aḍḍhullikhitehi kesehi vātapānantarena oloketvā ‘‘tuvaṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’’ti idaṃ janapadakalyāṇiyā vuttavacanaṃ anussaranto ukkaṇṭhito anabhirato uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto [Pg.84] ahosi. Satthā tassa taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘yaṃnūnāhaṃ nandaṃ arahatte patiṭṭhāpeyya’’nti cintetvā tassa vasanapariveṇaṃ gantvā paññattāsane nisinno ‘‘kacci, nanda, imasmiṃ sāsane abhiramasī’’ti pucchi. ‘‘Bhante, janapadakalyāṇiyā paṭibaddhacitto hutvā nābhiramāmī’’ti. ‘‘Himavantacārikaṃ gatapubbosi nandā’’ti? ‘‘Na gatapubbo, bhante’’ti. ‘‘Tena hi gacchāmā’’ti. ‘‘Natthi me, bhante, iddhi, katāhaṃ gamissāmī’’ti. Satthā ‘‘ahaṃ taṃ, nanda, mama iddhibalena nessāmī’’ti theraṃ hatthe gahetvā ākāsaṃ pakkhandanto antarāmagge ekasmiṃ jhāmakhette jhāmakhāṇuke nisinnaṃ chinnakaṇṇanāsanaṅguṭṭhaṃ jhāmalomaṃ chinnachaviṃ cammamattaṃ lohitapaliguṇṭhitaṃ ekaṃ paluṭṭhamakkaṭiṃ dassesi – ‘‘passasi, nanda, etaṃ makkaṭi’’nti. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Suṭṭhu paccakkhaṃ karohī’’ti.

“戦陣に慣れたる勇者は”というこの(偈を)、師は祇園精舎に滞在していた時、ナンダ長老について語られた。師が最初の下向でカピラ城に行き、弟のナンダ王子を出家させ、カピラ城を出て順次サッヴァッティ(舎衛城)に至って滞在していた際、尊者ナンダは、世尊の鉢を持って如来と共に家を出た時に、“ナンダ王子が師と共に(出家のために)行くそうだ”と聞き、半分ほど髪を梳かした状態で窓越しに眺めていたジャナパダカリヤーニーが言った“若旦那、早く帰ってきてくださいね”という言葉を思い出し、熱望し不満を抱き、顔色は青白くなり、血管が浮き出た体になっていた。師は彼のその様子を知り、“私はナンダを阿羅漢果に至らせよう”と考え、彼の住む僧房に行って用意された座に座り、“ナンダよ、この教えの中で喜んでいるか”と尋ねた。“尊師、ジャナパダカリヤーニーに心を奪われてしまい、喜べません”。“ナンダよ、かつてヒマラヤに行ったことがあるか”。“尊師、行ったことはありません”。“では、行こうではないか”。“尊師、私には神通がありません。どうして行けましょうか”。“ナンダよ、私は自分の神通力で君を連れて行こう”と言って、長老の手を取って空へ飛び立ち、途中の焼けた畑で、耳も鼻も尾も切れ、毛は焼け、皮が剥がれ、ただ皮膚だけで血にまみれた、一匹の焼けた猿が焼けた切り株に座っているのを見せられた。“ナンダよ、あの猿が見えるか”。“はい、尊師”。“よく見ておくがよい”。

Atha naṃ gahetvā saṭṭhiyojanikaṃ manosilātalaṃ, anotattadahādayo satta mahāsare, pañca mahānadiyo, suvaṇṇapabbatarajatapabbatamaṇipabbatapaṭimaṇḍitaṃ anekasatarāmaṇeyyakaṃ himavantapabbatañca dassetvā ‘‘tāvatiṃsabhavanaṃ te, nanda, diṭṭhapubba’’nti pucchitvā ‘‘na, diṭṭhapubbaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘ehi, nanda, tāvatiṃsabhavanaṃ te dassayissāmī’’ti tattha netvā paṇḍukambalasilāsane nisīdi. Sakko devarājā dvīsu devalokesu devasaṅghena saddhiṃ āgantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Aḍḍhatiyakoṭisaṅkhā tassa paricārikā pañcasatā kakuṭapādā devaccharāyopi āgantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā āyasmantaṃ nandaṃ tā pañcasatā accharā kilesavasena punappunaṃ olokāpesi. ‘‘Passasi, nanda, imā kakuṭapādiniyo accharāyo’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho etā sobhanti, udāhu janapadakalyāṇī’’ti. ‘‘Seyyathāpi, bhante, janapadakalyāṇiṃ upanidhāya sā paluṭṭhamakkaṭī, evameva imā upanidhāya janapadakalyāṇī’’ti. ‘‘Idāni kiṃ karissasi nandā’’ti? ‘‘Kiṃ kammaṃ katvā, bhante, imā accharā labhantī’’ti? ‘‘Samaṇadhammaṃ katvā’’ti. ‘‘Sace me, bhante, imāsaṃ paṭilābhatthāya bhagavā pāṭibhogo hoti, ahaṃ samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Karohi, nanda, ahaṃ te pāṭibhogo’’ti. Evaṃ thero devasaṅghassa majjhe tathāgataṃ pāṭibhogaṃ gahetvā ‘‘mā, bhante, atipapañcaṃ karotha, etha gacchāma, ahaṃ samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti āha. Satthā [Pg.85] taṃ ādāya jetavanameva paccāgami. Thero samaṇadhammaṃ kātuṃ ārabhi.

そこで、師(仏陀)は彼を連れて、六十由旬の広さを持つ紅土の平地、アノダッタ池などの七つの大池、五つの大河、黄金の山・白銀の山・宝石の山で飾られた何百もの麗しいヒマラヤ山脈を見せ、“難陀よ、おまえは以前に三十三天を見たことがあるか”と問い、“いいえ、世尊よ、ありません”と答えられたので、“来なさい、難陀よ、おまえに三十三天を見せてあげよう”と言って、彼をそこへ連れて行き、パンデュカンバラ石の座に座った。天主帝釈が、二つの天界の天子たちの群れと共にやって来て、礼拝して一方に座った。二億五千万といわれる彼の侍女のうち、五百人の鳩の足をした天女たちもやって来て、礼拝して一方に座った。師は、尊者難陀に、それら五百人の天女たちを煩悩のゆえに何度も見させた。“難陀よ、おまえはこれら鳩の足をした天女たちが見えるか”。“はい、世尊よ”。“では、彼女たちと、あの国の美姫(ジャナパダカリヤーニー)とでは、どちらが美しいか”。“世尊よ、国の美姫は、彼女たちに比べれば、鼻を削がれた猿のようです。彼女たちに比べれば、国の美姫はそのようなものです”。“難陀よ、今おまえはどうするつもりか”。“世尊よ、どのような業を行えば、これらの天女を得ることができますか”。“沙門法を修行することである”。“世尊よ、もし私が彼女たちを得るために、世尊が保証人となってくださるなら、私は沙門法を修行いたします”。“修行せよ、難陀よ。私が、おまえの保証人になろう”。このようにして、長老は天子たちの群れの中で如来を保証人として立て、“世尊よ、あまり引き延ばさないでください。さあ、行きましょう。私は沙門法を修行いたします”と言った。師は彼を連れて、祇園精舎へと戻った。長老は沙門法の修行を始めた。

Satthā dhammasenāpatiṃ āmantetvā ‘‘sāriputta, mayhaṃ kaniṭṭhabhātā nando tāvatiṃsadevaloke devasaṅghassa majjhe devaccharānaṃ kāraṇā maṃ pāṭibhogaṃ aggahesī’’ti tassa ācikkhi. Etenupāyena mahāmoggallānattherassa mahākassapattherassa anuruddhattherassa dhammabhaṇḍāgārikaānandattherassāti asītiyā mahāsāvakānaṃ yebhuyyena ca sesabhikkhūnaṃ ācikkhi. Dhammasenāpati sāriputtatthero nandattheraṃ upasaṅkamitvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, āvuso nanda, tāvatiṃsadevaloke devasaṅghassa majjhe ‘devaccharā labhanto samaṇadhammaṃ karissāmī’ti dasabalaṃ pāṭibhogaṃ gaṇhī’’ti vatvā ‘‘nanu evaṃ sante tava brahmacariyavāso mātugāmasannissito kilesasannissito, tassa te itthīnaṃ atthāya samaṇadhammaṃ karontassa bhatiyā kammaṃ karontena kammakārakena saddhiṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti theraṃ lajjāpesi nittejaṃ akāsi. Etenupāyena sabbepi asītimahāsāvakā avasesabhikkhū ca taṃ āyasmantaṃ nandaṃ lajjāpayiṃsu.

師は、法の将軍(サーリプッタ)を呼び寄せ、“サーリプッタよ、私の弟の難陀が、三十三天の天子たちの群れの中で、天女たちのために私を保証人に立てたのだ”と彼に告げた。この方法で、大目犍連長老、大迦葉長老、阿那律長老、法蔵持者阿難長老ら、八十人の大弟子たちと、大部分の残りの比丘たちにも告げた。法の将軍サーリプッタ長老は難陀長老のもとへ行き、“難陀よ、おまえは三十三天の天子たちの群れの中で、‘天女を得るために沙門法を修行する’と言って、十力者を保証人に立てたというのは本当か”と言い、“もしそうであるなら、おまえの梵行(修行生活)は女に依存し、煩悩に依存している。女たちのために沙門法を修行するおまえと、賃金のために働く雇われ人との間に何の差別があろうか”と言って、長老を恥じ入らせ、気力を失わせた。この方法で、八十人の大弟子たち全員と残りの比丘たちも、尊者難陀を恥じ入らせた。

So ‘‘ayuttaṃ vata me kata’’nti hiriyā ca ottappena ca vīriyaṃ daḷhaṃ paggaṇhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ, bhante, bhagavato paṭissavaṃ muñcāmī’’ti āha. Satthāpi ‘‘yadā tvaṃ, nanda, arahattaṃ patto, tadāyevāhaṃ paṭissavā mutto’’ti āha. Etamatthaṃ viditvā dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘yāva ovādakkhamo cāyaṃ, āvuso, nandatthero ekovādeneva hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā samaṇadhammaṃ katvā arahattaṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi nando ovādakkhamoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

彼は“私は何という不当なことをしたのだ”と、恥(慚)と恐れ(愧)によって強い精進を奮い起こし、観(ヴィパッサナー)を深めて阿羅漢果に達した。そして師のもとへ行き、“世尊よ、私は世尊の約束を免除いたします”と言った。師もまた“難陀よ、おまえが阿羅漢果に達したその時、私はすでに約束から免ぜられたのだ”と言った。この事の次第を知って、比丘たちは法堂で“友よ、この難陀長老は何と教誡に従順なことか。ただ一度の教誡によって慚愧の念を現し、沙門法を修めて阿羅漢果に達した”という話を始めた。師がやって来て“比丘たちよ、今ここで何を話していたのか”と問い、“これこれのことです”と答えられると、“比丘たちよ、今だけでなく、過去においても難陀は教誡に従順であったのだ”と言って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto hatthācariyakule nibbattitvā vayappatto hatthācariyasippe nipphattiṃ patto ekaṃ bārāṇasirañño sapattarājānaṃ upaṭṭhāsi. So tassa maṅgalahatthiṃ susikkhitaṃ katvā sikkhāpesi. So rājā ‘‘bārāṇasirajjaṃ gaṇhissāmī’’ti bodhisattaṃ gahetvā maṅgalahatthiṃ āruyha mahatiyā senāya bārāṇasiṃ [Pg.86] gantvā parivāretvā ‘‘rajjaṃ vā detu yuddhaṃ vā’’ti rañño paṇṇaṃ pesesi. Brahmadatto ‘‘yuddhaṃ dassāmī’’ti pākāradvāraṭṭālakagopuresu balakāyaṃ āropetvā yuddhaṃ adāsi. Sapattarājā maṅgalahatthiṃ vammena chādetvā sayampi vammaṃ paṭimuñcitvā hattikkhandhavaragato tikhiṇaṃ aṅkusaṃ ādāya ‘‘nagaraṃ bhinditvā paccāmittaṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā rajjaṃ hatthagataṃ karissāmī’’ti hatthiṃ nagarābhimukhaṃ pesesi. So uṇhakalalāni ceva yantapāsāṇe ca nānappakārāni ca paharaṇāni vissajjente disvā maraṇabhayabhīto upasaṅkamituṃ asakkonto paṭikkami. Atha naṃ hatthācariyo upasaṅkamitvā ‘‘tāta, tvaṃ sūro saṅgāmāvacaro, evarūpe ṭhāne paṭikkamanaṃ nāma tuyhaṃ nānucchavika’’nti vatvā hatthiṃ ovadanto imā gāthā avoca –

昔、バナラスでブラフマダッタ王が国を統治していた時、菩薩は象使いの家に生まれ、成人して象使いの技術を極め、あるバナラス王の敵対する王に仕えていた。彼はその王の吉祥象をよく調教し、訓練させた。その王は“バナラスの王国を奪おう”と考え、菩薩を連れて吉祥象に乗り、大軍を率いてバナラスへ行き、そこを包囲して“王国を明け渡すか、それとも戦うか”という書状を王に送った。ブラフマダッタ王は“戦おう”と答え、城壁や城門、物見櫓に軍勢を配置して応戦した。敵王は吉祥象に鎧を着せ、自分自身も鎧を身にまとい、象の背に乗って鋭い鉤を手に持ち、“城を破壊し、敵を死に至らしめて、王国をこの手に収めよう”と言って、象を城門に向かわせた。その象は、熱い泥や飛んでくる石や様々な武器を見て死の恐怖に襲われ、近づくことができずに後退した。そこで象使いは象に近づき、“おまえ、おまえは勇猛な戦士(戦象)だ。このような場所で後退するのは、おまえにはふさわしくない”と言って、象を諭して次の詩を唱えた。

63.

63.

‘‘Saṅgāmāvacaro sūro, balavā iti vissuto;

Kiṃ nu toraṇamāsajja, paṭikkamasi kuñjara.

“戦場を駆け巡る勇者よ、力強い者として知られている。象よ、なぜ城門にたどり着きながら、後退するのか。

64.

64.

‘‘Omadda khippaṃ palighaṃ, esikāni ca abbaha;

Toraṇāni ca madditvā, khippaṃ pavisa kuñjarā’’ti.

速やかに門の横木を踏み砕け。門柱を引き抜け。城門を押しつぶし、象よ、速やかに(城内へ)入れ。”

Tattha iti vissutoti, tāta, tvaṃ pavattasampahāraṃ saṅgāmaṃ madditvā avacaraṇato saṅgāmāvacaro, thirahadayatāya sūro, thāmasampattiyā balavāti evaṃ vissuto paññāto pākaṭo. Toraṇamāsajjāti nagaradvārasaṅkhātaṃ toraṇaṃ patvā. Paṭikkamasīti kiṃ nu kho osakkasi, kena kāraṇena nivattasīti vadati. Omaddāti avamadda adho pātaya. Esikāni ca abbahāti nagaradvāre soḷasaratanaṃ aṭṭharatanaṃ bhūmiyaṃ pavesetvā niccalaṃ katvā nikhātā esikatthambhā honti, te khippaṃ uddhara luñcāhīti āṇāpeti. Toraṇāni ca madditvāti nagaradvārassa piṭṭhasaṅghāṭe madditvā. Khippaṃ pavisāti sīghaṃ nagaraṃ pavisa. Kuñjarāti nāgaṃ ālapati.

“そこで‘このように知られた(iti vissuto)’とは、父よ、あなたが戦いの衝撃が続く戦場を制して、そこに身を置くことから‘戦場に熟達した者(saṅgāmāvacaro)’、心が堅固であることから‘勇者(sūro)’、体力が充実していることから‘力ある者(balavā)’と、このように知られ、認識され、有名であるということです。‘城門に近づいて(toraṇamāsajja)’とは、城門といわれる門楼に到達して、ということです。‘退くのか(paṭikkamasī)’とは、なぜ後ずさりするのか、どのような理由で引き返すのか、と言っているのです。‘踏み潰せ(omaddā)’とは、踏みつけて下に叩き落とせということです。‘柱を引き抜け(esikāni ca abbahā)’とは、城門に十六ラタナあるいは八ラタナの深さまで地面に埋め込み、動かないように固定して打ち込まれた柱(インドラの柱)があるが、それらを速やかに引き抜き、抜き去れと命じているのです。‘城門を粉砕して(toraṇāni ca madditvā)’とは、城門の扉の枠を粉砕して、ということです。‘速やかに入れ(khippaṃ pavisā)’とは、急いで城内に入れということです。‘象よ(kuñjarā)’とは、象に呼びかけているのです。”

Taṃ sutvā nāgo bodhisattassa ekovādeneva nivattitvā esikatthambhe soṇḍāya paliveṭhetvā ahicchattakāni viya luñcitvā toraṇaṃ madditvā palighaṃ otāretvā nagaradvāraṃ bhinditvā nagaraṃ pavisitvā rajjaṃ gahetvā adāsi.

“それを聞いて、その象は菩薩のただ一度の教えによって引き返し、鼻で柱を巻きつけると、キノコを抜くかのように引き抜き、城門を粉砕し、閂を外し、城門を打ち破って城内に入り、王権を奪い取って(菩薩に)与えた。”

Satthā [Pg.87] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā hatthī nando ahosi, rājā ānando, hatthācariyo pana ahameva ahosi’’nti.

“師(仏陀)はこの説法を終えて、本生談をまとめられました。‘その時の象はナンダであり、王はアーナンダであった。しかし、象の調教師は実に私自身であった’と。”

Saṅgāmāvacarajātakavaṇṇanā dutiyā.

“サンガーマーヴァチャラ本生談注釈(第二)が終った。”

[183] 3. Vālodakajātakavaṇṇanā

“[183] 三、ワーローダカ本生談注釈”

Vālodakaṃ apparasaṃ nihīnanti idaṃ satthā jetavane viharanto pañcasate vighāsāde ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira pañcasatā upāsakā gharāvāsapalibodhaṃ puttadārassa niyyādetvā satthu dhammadesanaṃ suṇantā ekatova vicaranti. Tesu keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, ekopi puthujjano nāma natthi, satthāraṃ nimantentāpi te upāsake antokaritvāva nimantenti. Tesaṃ pana dantakaṭṭhamukhodakavatthagandhamāladāyakā pañcasatā cūḷupaṭṭhākā vighāsādā hutvā vasanti. Te bhuttapātarāsā niddāyitvā uṭṭhāya aciravatiṃ gantvā nadītīre unnadantā mallayuddhaṃ yujjhanti. Te pana pañcasatā upāsakā appasaddā appanigghosā paṭisallānamanuyuñjanti. Satthā tesaṃ vighāsādānaṃ uccāsaddaṃ sutvā ‘‘kiṃ eso, ānanda, saddo’’ti theraṃ pucchitvā ‘‘vighāsādasaddo, bhante’’ti vutte ‘‘na kho, ānanda, ime vighāsādā idāneva vighāsaṃ khāditvā unnadanti, pubbepi unnadantiyeva, imepi upāsakā na idāneva sannisinnā, pubbepi sannisinnāyevā’’ti vatvā therena yācito atītaṃ āhari.

“‘味の薄い、劣ったかすの水を(Vālodakaṃ apparasaṃ nihīnaṃ)’というこの話を、師はジェータ林(祇園精舎)に滞在していた際、五百人の残飯を食べる者たち(残飯食者)について語られた。聞くところによれば、舎衛城(サーヴァッティー)に五百人の在家信者がいて、家庭生活の煩わしさを妻子に委ね、師の説法を聞きながら、常に共に行動していた。彼らの中には、預流(預流果)を得た者も、一来(一来果)を得た者も、不還(不還果)を得た者もいたが、凡夫は一人もいなかった。彼らが師を招待する時も、それら在家信者たちを(招待者のうちに)含めて招待していた。しかし、彼らに歯木や洗面水や衣服や香や花などを供する、五百人の下働きをする残飯食者たちが住んでいた。彼らは朝食を食べた後、眠り、起きてからアチラヴァティー川へ行き、河岸で騒ぎ立てながら格闘(相撲)をしていた。一方、その五百人の在家信者たちは、物音も立てず騒ぎもせず、静居(瞑想)に専念していた。師はその残飯食者たちの大きな声を聞いて、‘アーナンダよ、あの物音は何事か’と長老に尋ねた。‘残飯食者たちの声です、世尊よ’と答えられると、‘アーナンダよ、この残飯食者たちが、残飯を食べて騒ぎ立てるのは今に始まったことではない。過去にも騒ぎ立てていたのである。また、この在家信者たちが静かに座っているのも今に始まったことではない。過去にも静かに座っていたのである’と言って、長老に請われて過去の物語を語られた。”

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto rañño atthadhammānusāsako ahosi. Athekasmiṃ kāle so rājā ‘‘paccanto kupito’’ti sutvā pañcasate sindhave kappāpetvā caturaṅginiyā senāya gantvā paccantaṃ vūpasametvā bārāṇasimeva paccāgantvā ‘‘sindhavā kilantā allarasameva nesaṃ muddikapānaṃ dethā’’ti āṇāpesi. Sindhavā gandhapānaṃ pivitvā assasālaṃ gantvā attano attano ṭhānesu aṭṭhaṃsu. Tesaṃ pana [Pg.88] dinnāvasiṭṭhakaṃ apparasaṃ bahukasaṭaṃ ahosi. Manussā ‘‘idaṃ kiṃ karomā’’ti rājānaṃ pucchiṃsu. Rājā udakena madditvā makacipilotikāhi parissāvetvā ‘‘ye gadrabhā sindhavānaṃ nivāpaṃ pahiṃsu, tesaṃ dāpethā’’ti dāpesi. Gadrabhā kasaṭaudakaṃ pivitvā mattā hutvā viravantā rājaṅgaṇe vicariṃsu. Rājā mahāvātapānaṃ vivaritvā rājaṅgaṇaṃ olokayamāno samīpe ṭhitaṃ bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘passa, ime gadrabhā kasaṭodakaṃ pivitvā mattā hutvā viravantā uppatantā vicaranti, sindhavakule jātasindhavā pana gandhapānaṃ pivitvā nissaddā sannisinnā na uppilavanti, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

“過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた時、菩薩は大臣の家に生まれ、成人して王の法と利に関する助言者(義利教誡者)となった。ある時、その王は‘辺境が反乱した’と聞き、五百頭のシンド産の馬を準備させ、四種の軍勢を率いて行き、辺境を平定してバーラーナシーに戻ると、‘シンド産の馬たちは疲れている。彼らに、純粋な葡萄の飲み物(酒)を与えよ’と命じた。シンド産の馬たちは香りの良い飲み物を飲んで、馬小屋へ行き、それぞれの場所に(静かに)立っていた。しかし、彼らに与えて残ったかすの、味の薄い、不純物の多いものがあった。人々は‘これをどうしましょうか’と王に尋ねた。王は水で混ぜ、麻の布で濾して、‘シンド産の馬たちの飼料を運んだロバたちに、それを与えよ’と命じた。ロバたちはかすの水を飲んで酔っ払い、いななきながら王宮の広場を歩き回った。王は大窓を開けて広場を眺め、近くに立っていた菩薩に呼びかけて、‘見なさい、このロバたちは、かすの水を飲んで酔っ払い、いななき飛び跳ねて歩き回っている。しかし、シンドの血統に生まれたシンド産の馬たちは、香りの良い飲み物を飲んでも、静かに座っていて、浮ついた様子がない。一体どういう理由だろうか’と尋ねて、最初の偈を唱えた。”

65.

65.

‘‘Vālodakaṃ apparasaṃ nihīnaṃ, pitvā mado jāyati gadrabhānaṃ;

Imañca pitvāna rasaṃ paṇītaṃ, mado na sañjāyati sindhavāna’’nti.

“‘味が薄く、劣ったかすの水を飲んで、ロバたちには酔いが生じる。しかし、この優れた味の飲み物を飲んでも、シンド産の馬たちには酔いが生じない。’”

Tattha vālodakanti makacivālehi parissāvitaudakaṃ. ‘‘Vāludaka’’ntipi pāṭho. Nihīnanti nihīnarasabhāvena nihīnaṃ. Na sañjāyatīti sindhavānaṃ mado na jāyati, kiṃ nu kho kāraṇanti pucchi.

“そこで‘かすの水(vālodakaṃ)’とは、麻の毛(繊維)で濾した水のことである。‘vāludaka’という読み方もある。‘劣った(nihīnaṃ)’とは、味が劣っているという性質によって劣っているということである。‘生じない(na sañjāyatī)’とは、シンド産の馬たちには酔いが生じない、それは一体どういう理由かと尋ねたのである。”

Athassa kāraṇaṃ ācikkhanto bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

“そこで、その理由を説明して、菩薩は第二の偈を唱えた。”

66.

66.

‘‘Appaṃ pivitvāna nihīnajacco, so majjatī tena janinda puṭṭho;

Dhorayhasīlī ca kulamhi jāto, na majjatī aggarasaṃ pivitvā’’ti.

“‘卑しい生まれの者は、少し飲んだだけで、それによって酔うのである、人々の主よ。しかし、重責を担う性質を持ち、高貴な家に生まれた者は、最高の飲み物を飲んでも酔うことはない。’”

Tattha tena janinda puṭṭhoti janinda uttamarāja yo nihīnajacco, tena nihīnajaccabhāvena puṭṭho majjati pamajjati. Dhorayhasīlīti dhorayhasīlo dhuravahanakaācārena sampanno jātisindhavo. Aggarasanti sabbapaṭhamaṃ gahitaṃ muddikarasaṃ pivitvāpi na majjati.

“そこで‘それによって酔うのである、人々の主よ(tena janinda puṭṭho)’とは、人々の主である王よ、卑しい生まれであることによって、その卑しい生まれという性質が助長して、酔い、放逸になるということです。‘重責を担う性質(dhorayhasīlī)’とは、重荷を運ぶという行いに恵まれた、生まれの良いシンド産の馬のことです。‘最高の飲み物(aggarasaṃ)’とは、最初に採取された純粋な葡萄の汁を飲んでも、酔わないということです。”

Rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā gadrabhe rājaṅgaṇā nīharāpetvā tasseva ovāde ṭhito dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.

“王は菩薩の言葉を聞いて、ロバたちを王宮の広場から追い出させ、彼の教えに従って、布施などの功徳を積み、業に従って(あの世へ)去った。”

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pañcasatā [Pg.89] gadrabhā ime vighāsādā ahesuṃ, pañcasatā sindhavā ime upāsakā, rājā ānando, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

“師はこの説法を終えて、本生談をまとめられました。‘その時の五百頭のロバは、これら残飯を食べる者たちであった。五百頭のシンド産の馬は、これらの在家信者たちであった。王はアーナンダであり、賢明な大臣は実に私自身であった’と。”

Vālodakajātakavaṇṇanā tatiyā.

“ワーローダカ本生談注釈(第三)が終った。”

[184] 4. Giridattajātakavaṇṇanā

“[184] 四、ギリダッタ本生談注釈”

Dūsito giridattenāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ vipakkhaseviṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā mahiḷāmukhajātake (jā. 1.1.26) kathitameva. Satthā pana ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ bhikkhu idāneva vipakkhaṃ sevati, pubbepesa vipakkhasevakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“‘ギリダッタによって汚された(Dūsito giridattenā)’というこの話を、師は竹林精舎(ヴェーฬヴァナ)に滞在していた際、ある敵対者に仕える比丘について語られた。その物語は、下のマヒラームカ本生談(本生経二六番)で語られた通りである。しかし、師は‘比丘たちよ、この比丘が敵対者に仕えるのは今に始まったことではない。過去にも彼は敵対者に仕える者であった’と言って、過去の物語を語られた。”

Atīte bārāṇasiyaṃ sāmarājā rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa atthadhammānusāsako ahosi. Rañño pana paṇḍavo nāma maṅgalasso, tassa giridatto nāma assabandho, so khañjo ahosi. Asso mukharajjuke gahetvā taṃ purato purato gacchantaṃ disvā ‘‘maṃ esa sikkhāpetī’’ti saññāya tassa anusikkhanto khañjo ahosi. Tassa assassa khañjabhāvaṃ rañño ārocesuṃ, rājā vejje pesesi. Te gantvā assassa sarīre rogaṃ apassantā ‘‘rogamassa na passāmā’’ti rañño kathayiṃsu. Rājā bodhisattaṃ pesesi – ‘‘gaccha vayassa, ettha kāraṇaṃ jānāhī’’ti. So gantvā khañjaassabandhasaṃsaggena tassa khañjabhūtabhāvaṃ ñatvā rañño tamatthaṃ ārocetvā ‘‘saṃsaggadosena nāma evaṃ hotī’’ti dassento paṭhamaṃ gāthamāha –-

昔、バーラーナシーにおいてサーマ王が国を治めていました。その時、菩薩は大臣の家に生まれ、成人して王の利益と法を教える助言者となりました。王にはパンダヴァという名の愛馬がいましたが、その馬の馬丁はギリダッタという名で、彼は足が不自由(跛行)でした。その馬は、銜(くつわ)を執って自分の前を行く彼を見て、“この人が自分に(歩き方を)教えているのだ”と思い込み、彼の真似をして足が不自由になりました。人々はその馬が足が不自由になったことを王に告げ、王は医師たちを遣わしました。彼らは行って、馬の体に病気を見つけることができず、“病気は見当たりません”と王に報告しました。王は菩薩を遣わして言いました。“友よ、行ってその原因を突き止めなさい”。菩薩は行って、足の不自由な馬丁との接触によってその馬が不自由になったことを知り、王にその事情を報告し、“接触による弊害によって、このように成るものです”と示すために、第一の詩を唱えました。

67.

67.

‘‘Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo;

Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhiyyatī’’ti.

“サーマ王の愛馬パンダヴァは、ギリダッタによって損なわれた。古来の天性を捨てて、ただ彼の(歩き方に)従っているのだ”。

Tattha hayo sāmassāti sāmassa rañño maṅgalasso. Porāṇaṃ pakatiṃ hitvāti attano porāṇapakatiṃ siṅgārabhāvaṃ pahāya. Anuvidhiyyatīti anusikkhati.

その意味は、“ハヨー・サーマッサ”とはサーマ王の愛馬のことです。“ポラーナン・パカティン・ヒトヴァー”とは、自分自身の古来の天性である優雅な姿を捨てて、という意味です。“アヌヴィディッヤティー”とは、真似をして倣っている、という意味です。

Atha [Pg.90] naṃ rājā ‘‘idāni vayassa kiṃ kattabba’’nti pucchi. Bodhisatto ‘‘sundaraṃ assabandhaṃ labhitvā yathā porāṇo bhavissatī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

そこで王は“友よ、今、何をすべきか”と尋ねました。菩薩は“優れた馬丁を得れば、元のようになるでしょう”と言って、第二の詩を唱えました。

68.

68.

‘‘Sace ca tanujo poso, sikharākārakappito;

Ānane naṃ gahetvāna, maṇḍale parivattaye;

Khippameva pahantvāna, tassevānuvidhiyyatī’’ti.

“もし、それ相応の者が、髪や髭を整えた立派な姿で、馬の口を執って馬場を巡らせるならば、その馬は速やかに(不自由さを)捨てて、ただその者に従うでしょう”。

Tattha tanujoti tassa anujo. Anurūpaṃ jāto hi anujo, tassa anujo tanujo. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi, mahārāja, tassa siṅgārassa ācārasampannassa assassa anurūpaṃ jāto siṅgāro ācārasampanno poso. Sikharākārakappitoti sikharena sundarena ākārena kappitakesamassu taṃ assaṃ ānane gahetvā assamaṇḍale parivatteyya, khippamevesa taṃ khañjabhāvaṃ pahāya ‘‘ayaṃ siṅgāro ācārasampanno assagopako maṃ sikkhāpetī’’ti saññāya khippameva tassa anuvidhiyyati anusikkhissati, pakatibhāveyeva ṭhassatīti attho. Rājā tathā kāresi, asso pakatibhāve patiṭṭhāsi. Rājā ‘‘tiracchānānampi nāma āsayaṃ jānissatī’’ti tuṭṭhacitto bodhisattassa mahantaṃ yasaṃ adāsi.

その意味は、“タヌジョー”とはそれ相応の者、という意味です。相応しく生まれた者が“アヌジョー”であり、その“アヌジョー”が“タヌジョー”です。こういうことです。王よ、もしその優雅で所作の整った馬に相応しい、優雅で所作の整った者が、すなわち“シカラーカーラカッピトー(端正な姿で髪や髭を整えた者)”が、馬の口を執って馬場を巡らせるならば、その馬は速やかにその不自由さを捨てて、“この優雅で所作の整った馬丁が私を教導しているのだ”と思い込み、速やかにその者に従い(真似をし)、本来の姿に戻るであろう、ということです。王はその通りにさせ、馬は本来の状態に戻りました。王は“動物の心(習性)までも知るとは”と喜び、菩薩に多大なる名誉を授けました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā giridatto devadatto ahosi, asso vipakkhasevako bhikkhu, rājā ānando, amaccapaṇḍito pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、本生談をまとめられました。“その時のギリダッタはデーヴァダッタであり、馬は敵対者に従った比丘であり、王はアーナンダであり、賢明な大臣は実に私であった”と。

Giridattajātakavaṇṇanā catutthā.

ギリダッタ本生談注釈(第四)。

[185] 5. Anabhiratijātakavaṇṇanā

[185] 五、アナビラティ(不満)本生談注釈

Yathodake āvile appasanneti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇakumāraṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira eko brāhmaṇakumāro tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū bahū khattiyakumāre ca brāhmaṇakumāre ca mante vācesi. So aparabhāge gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vatthālaṅkāradāsadāsikhettavatthugomahiṃsaputtadārādīnaṃ [Pg.91] atthāya cintayamāno rāgadosamohavasiko hutvā āvilacitto ahosi, mante paṭipāṭiyā parivattetuṃ nāsakkhi, ito cito ca mantā na paṭibhaṃsu. So ekadivasaṃ bahuṃ gandhamālādiṃ gahetvā jetavanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kiṃ, māṇava, mante vācesi, paguṇā te mantā’’ti pucchi. ‘‘Pubbe me, bhante, mantā paguṇā ahesuṃ, gharāvāsassa pana gahitakālato paṭṭhāya cittaṃ me āvilaṃ jātaṃ, tena me mantā na paguṇā’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘na kho, māṇava, idāneva, pubbepi te cittassa anāvilakāle tava mantā paguṇā ahesuṃ, rāgādīhi pana āvilakāle tava mantā na paṭibhaṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“濁って清らかでない水のように”というこの説法を、師(仏陀)は祇園精舎に滞在中、ある若き婆羅門について語られました。聞くところによると、舎衛城にある若き婆羅門が三ヴェーダに精通し、多くの刹帝利(王族)や婆羅門の若者たちに聖句(マントラ)を教えていました。彼は後に家庭生活を営むようになり、衣服や装身具、奴婢、田畑、牛、水牛、妻子などのために思い悩み、貪欲・憤怒・愚痴(貪瞋癡)の支配を受けて心が濁ってしまいました。そのため聖句を順序立てて唱えることができなくなり、あちらこちらで聖句が浮かばなくなりました。彼はある日、多くの香料や花などを持って祇園精舎へ行き、師を供養し礼拝して、傍らに座りました。師は彼と親しく挨拶を交わし、“青年よ、聖句を教えているか。聖句は身についているか”と尋ねられました。“尊師よ、以前は聖句が身についていましたが、家庭生活を始めてから心が濁り、そのために聖句が身につかなくなりました”。そこで師は“青年よ、今だけでなく、かつてもあなたの心が濁っていない時には聖句は身についていたが、貪欲などによって濁った時には聖句は浮かばなかったのだ”と言って、彼に頼まれて過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ mante uggaṇhitvā disāpāmokkho ācariyo hutvā bārāṇasiyaṃ bahū khattiyakumāre ca brāhmaṇakumāre ca mante vācesi. Tassa santike eko brāhmaṇamāṇavo tayo vede paguṇe akāsi, ekapadepi nikkaṅkho piṭṭhiācariyo hutvā mante vācesi. So aparena samayena gharāvāsaṃ gahetvā gharāvāsacintāya āvilacitto mante parivattetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ ācariyo attano santikaṃ āgataṃ ‘‘kiṃ, māṇava, paguṇā te mantā’’ti pucchitvā ‘‘gharāvāsagahitakālato paṭṭhāya me cittaṃ āvilaṃ jātaṃ, mante parivattetuṃ na sakkomī’’ti vutte ‘‘tāta, āvile cittamhi paguṇāpi mantā na paṭibhanti, anāvile pana citte appaṭibhāṇaṃ nāma natthī’’ti vatvā imā gāthā āha –

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が国を治めていた時、菩薩は婆羅門の高貴な家に生まれ、成人してタクシラで聖句を学び、有名な師(教授)となって、バーラーナシーで多くの刹帝利や婆羅門の若者たちに聖句を教えていました。彼の元にある婆羅門の青年が三ヴェーダを習得し、一語の疑いもないほど熟達した師範代として聖句を教えていました。彼は後に家庭生活を営み、家事の心配で心が濁り、聖句を唱えることができなくなりました。そこで師は、自分の元へ来た彼に“青年よ、聖句は身についているか”と尋ねました。“家庭生活を始めてから心が濁り、聖句を唱えることができません”と言われた時、“子よ、濁った心では習得した聖句も浮かばないが、濁りのない心では浮かばないということはない”と言って、これらの詩を唱えました。

69.

69.

‘‘Yathodake āvile appasanne, na passati sippikasambukañca;

Sakkharaṃ vālukaṃ macchagumbaṃ, evaṃ āvilamhi citte;

Na so passati attadatthaṃ paratthaṃ.

“泥で濁って清らかでない水の中では、貝や、砂利や砂や、魚の群れを見ることができないように、心が濁っている時、人は己の利も他人の利も見ることができない”。

70.

70.

‘‘Yathodake [Pg.92] acche vippasanne, so passati sippikasambukañca;

Sakkharaṃ vālukaṃ macchagumbaṃ, evaṃ anāvilamhi citte;

So passati atthadatthaṃ parattha’’nti.

“澄んで清らかな水の中では、貝や、砂利や砂や、魚の群れを見ることができるように、心が濁っていない時、人は己の利も他人の利も見ることができるのだ”。

Tattha āvileti kaddamāluḷite. Appasanneti tāyeva āvilatāya avippasanne. Sippikasambukañcāti sippikañca sambukañca. Macchagumbanti macchaghaṭaṃ. Evaṃ āvilamhīti evameva rāgādīhi āvile citte. Attadatthaṃ paratthanti neva attadatthaṃ na paratthaṃ passatīti attho. So passatīti evameva anāvile citte so puriso attadatthaṃ paratthañca passatīti.

その意味は、“アーヴィレ”とは泥でかき乱された。“アッパサンネ”とは、その濁りのために清らかでない。“シッピカサンブカン”とは貝や巻貝のこと。“マッチヤグンバン”とは魚の群れのこと。“エーヴァン・アーヴィラムヒ”とは、それと同じように貪欲などで濁った心においては。“アッタダッタン・パラッタン”とは、己の利も他人の利も見ることができないという意味です。“ソー・パッサティ”とは、同じように濁りのない心においては、その人は己の利も他人の利も見ることができる、ということです。

Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne brāhmaṇakumāro sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā māṇavo ayameva māṇavo ahosi, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.

世尊はこの過去の物語を語り終え、諸真理を明らかにして本生経を連結された。真理の説示の終わりに、その婆羅門の青年は預流果に到達した。“その時の青年はこの青年(今の青年)であり、師(阿闍梨)は私であった”。

Anabhiratijātakavaṇṇanā pañcamā.

第五、不喜本生(アナビラティ・ジャータカ)の釈。

[186] 6. Dadhivāhanajātakavaṇṇanā

[186] 第六、ダディヴァーハナ王本生(ダディヴァーハナ・ジャータカ)の釈。

Vaṇṇagandharasūpetoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto vipakkhaseviṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitameva. Satthā pana ‘‘bhikkhave, asādhusannivāso nāma pāpo anatthakaro, tattha manussabhūtānaṃ tāva pāpasannivāsassa anatthakaratāya kiṃ vattabbaṃ, pubbe pana asātena amadhurena nimbarukkhena saddhiṃ sannivāsamāgamma madhuraraso dibbarasapaṭibhāgo acetano ambarukkhopi amadhuro tittako jāto’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“色・香・味を具え”というこの偈は、世尊が竹林精舎に滞在されていた時、反対勢力に味方する比丘について語られた。その出来事は、以前に語られた通りである。しかし、世尊は“比丘たちよ、不善な者との付き合いは実に悪であり、災いをもたらす。そこに人間として生まれた者の、悪しき付き合いが災いをもたらすことについて、何を言う必要があろうか。かつて、不快で甘くないニームの木と共に育ったことにより、甘い味で天界の味にも等しい、心を持たないマンゴーの木でさえも、甘くなく苦くなったのである”と言って、過去の物語を語られた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente kāsiraṭṭhe cattāro bhātaro brāhmaṇā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapadese paṭipāṭiyā paṇṇasālā katvā vāsaṃ kappesuṃ. Tesaṃ jeṭṭhakabhātā kālaṃ katvā sakkattaṃ pāpuṇi. So taṃ kāraṇaṃ ñatvā antarantarā sattaṭṭhadivasaccayena tesaṃ [Pg.93] upaṭṭhānaṃ gacchanto ekadivasaṃ jeṭṭhakatāpasaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīditvā – ‘‘bhante, kena te attho’’ti pucchi. Paṇḍurogo tāpaso ‘‘agginā me attho’’ti āha. So taṃ sutvā tassa vāsipharasukaṃ adāsi. Vāsipharasuko nāma daṇḍe pavesanavasena vāsipi hoti pharasupi. Tāpaso ‘‘ko me imaṃ ādāya dārūni āharissatī’’ti āha. Atha naṃ sakko evamāha – ‘‘yadā te, bhante, dārūhi attho, imaṃ pharasuṃ hatthena paharitvā ‘dārūni me āharitvā aggiṃ karohī’ti vadeyyāsi, dārūni āharitvā aggiṃ katvā dassatī’’ti. Tassa vāsipharasukaṃ datvā dutiyampi upasaṅkamitvā ‘‘bhante, kena te attho’’ti pucchi. Tassa paṇṇasālāya hatthimaggo hoti, so hatthīhi upadduto ‘‘hatthīnaṃ me vasena dukkhaṃ uppajjati, te palāpehī’’ti āha. Sakko tassa ekaṃ bheriṃ upanāmetvā ‘‘bhante, imasmiṃ tale pahaṭe tumhākaṃ paccāmittā palāyissanti, imasmiṃ tale pahaṭe mettacittā hutvā caturaṅginiyā senāya parivāressantī’’ti vatvā taṃ bheriṃ datvā kaniṭṭhassa santikaṃ gantvā ‘‘bhante, kena te attho’’ti pucchi. Sopi paṇḍurogadhātukova, tasmā ‘‘dadhinā me attho’’ti āha. Sakko tassa ekaṃ dadhighaṭaṃ datvā ‘‘sace tumhe icchamānā imaṃ āsiñceyyātha, mahānadī hutvā mahoghaṃ pavattetvā tumhākaṃ rajjaṃ gahetvā dātuṃ samatthopi bhavissatī’’ti vatvā pakkāmi. Tato paṭṭhāya vāsipharasuko jeṭṭhabhātikassa aggiṃ karoti, itarena bheritale pahaṭe hatthī palāyanti, kaniṭṭho dadhiṃ paribhuñjati.

昔、ブラフマダッタ王がバーラーナシーで国を治めていた時、カシ国の四人の兄弟である婆羅門たちが仙人として出家し、ヒマラヤ地方に順々に庵を作って住んでいた。彼らの長兄が亡くなり、帝釈天の地位を得た。彼はその事情を知り、時折、七、八日おきに彼らに仕えるために通っていた。ある日、長兄の行者を礼拝して脇に座り、“尊師よ、何が必要ですか”と尋ねた。貧血(黄疸)を患っていた行者は“火が必要だ”と言った。それを聞いて、彼は彼に手斧を与えた。手斧とは、柄の差し込み方によって、平斧にも手斧にもなるものである。行者は“誰がこれを持って薪を運んでくれるのか”と言った。すると帝釈天は彼にこう言った。“尊師よ、薪が必要な時は、この斧を手で叩いて‘私に薪を運んで火を熾せ’と言ってください。薪を運んで火を熾して差し上げます”。彼に手斧を与えてから、二人目の弟のところへも行って“尊師よ、何が必要ですか”と尋ねた。彼の庵には象の通り道があり、象たちに悩まされていたので、“象たちのせいで苦しみが生じている。彼らを追い払ってくれ”と言った。帝釈天は彼に一つの太鼓を差し出して、“尊師よ、こちらの面を叩けば、あなたの敵(象)たちは逃げ去るでしょう。こちらの面を叩けば、慈しみの心を持って四軍の軍勢に囲まれるでしょう”と言って、その太鼓を与え、末弟のところへ行って“尊師よ、何が必要ですか”と尋ねた。彼もまた貧血の性質があったため、“凝乳が必要だ”と言った。帝釈天は彼に一つの凝乳の瓶を与えて、“もしあなたが望んでこれを注ぐなら、大河となって奔流を流し、あなたの王国を手に入れて与えることさえできるでしょう”と言って去った。それ以来、手斧は長兄のために火を熾し、もう一人は太鼓の面を叩いて象を追い払い、末弟は凝乳を享受した。

Tasmiṃ kāle eko sūkaro ekasmiṃ purāṇagāmaṭṭhāne caranto ānubhāvasampannaṃ ekaṃ maṇikkhandhaṃ addasa. So taṃ maṇikkhandhaṃ mukhena ḍaṃsitvā tassānubhāvena ākāse uppatitvā samuddassa majjhe ekaṃ dīpakaṃ gantvā ‘‘ettha dāni mayā vasituṃ vaṭṭatī’’ti otaritvā phāsukaṭṭhāne ekassa udumbararukkhassa heṭṭhā vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ tasmiṃ rukkhamūle maṇikkhandhaṃ purato ṭhapetvā niddaṃ okkami. Atheko kāsiraṭṭhavāsī manusso ‘‘nirupakāro esa amhāka’’nti mātāpitūhi gehā nikkaḍḍhito ekaṃ paṭṭanagāmaṃ gantvā nāvikānaṃ kammakāro hutvā nāvaṃ āruyha [Pg.94] samuddamajjhe bhinnāya nāvāya phalake nipanno taṃ dīpakaṃ patvā phalāphalāni pariyesanto taṃ sūkaraṃ niddāyantaṃ disvā saṇikaṃ gantvā maṇikkhandhaṃ gaṇhitvā tassa ānubhāvena ākāse uppatitvā udumbararukkhe nisīditvā cintesi – ‘‘ayaṃ sūkaro imassa maṇikkhandhassa ānubhāvena ākāsacāriko hutvā idha vasati maññe, mayā paṭhamameva imaṃ sūkaraṃ māretvā maṃsaṃ khāditvā pacchā gantuṃ vaṭṭatī’’ti. So ekaṃ daṇḍakaṃ bhañjitvā tassa sīse pāteti. Sūkaro pabujjhitvā maṇiṃ apassanto ito cito ca kampamāno vidhāvati, rukkhe nisinnapuriso hasi. Sūkaro olokento taṃ disvā taṃ rukkhaṃ sīsena paharitvā tattheva mato.

その時、一頭の猪が古い村の跡地を歩いていて、威力ある一つの宝玉を見つけた。彼はその宝玉を口で噛み、その威力によって空に舞い上がり、海の中の一つの島へ行って、“ここに今、私は住むべきだ”と降り立ち、心地よい場所にある一本のイチジクの木の下に住まいを定めた。ある日、彼はその木の下で宝玉を前に置いて眠りに落ちた。そこへ、カシ国に住むある男が、親から“役立たず”と家を追い出され、港の村へ行って船乗りの雇われ人となり、船に乗ったが、海の中で船が難破し、板にしがみついてその島にたどり着いた。果実を探していると、その眠っている猪を見つけ、静かに行って宝玉を奪い、その威力で空に飛び、イチジクの木の上に座って考えた。“この猪はこの宝玉の威力によって空を飛ぶものとなり、ここに住んでいるのだろう。私はまずこの猪を殺して肉を食べてから、後で去るべきだ”。彼は一本の棒を折って、猪の頭の上に落とした。猪は目を覚ますが、宝玉が見当たらず、あちらこちらへと震えながら走り回った。木に座っていた男は笑った。猪は見上げて男を見つけると、その木を頭で叩き、その場で死んだ。

So puriso otaritvā aggiṃ katvā tassa maṃsaṃ pacitvā khāditvā ākāse uppatitvā himavantamatthakena gacchanto assamapadaṃ disvā jeṭṭhabhātikassa tāpasassa assame otaritvā dvīhatīhaṃ vasitvā tāpasassa vattapaṭivattaṃ akāsi, vāsipharasukassa ānubhāvañca passi. So ‘‘imaṃ mayā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti maṇikkhandhassa ānubhāvaṃ tāpasassa dassetvā ‘‘bhante, imaṃ maṇiṃ gahetvā vāsipharasukaṃ dethā’’ti āha. Tāpaso ākāsena caritukāmo taṃ gahetvā vāsipharasukaṃ adāsi. So taṃ gahetvā thokaṃ gantvā vāsipharasukaṃ paharitvā ‘‘vāsipharasuka tāpasassa sīsaṃ chinditvā maṇikkhandhaṃ me āharā’’ti āha. So gantvā tāpasassa sīsaṃ chinditvā maṇikkhandhaṃ āhari. So vāsipharasukaṃ paṭicchannaṭṭhāne ṭhapetvā majjhimatāpasassa santikaṃ gantvā katipāhaṃ vasitvā bheriyā ānubhāvaṃ disvā maṇikkhandhaṃ datvā bheriṃ gaṇhitvā purimanayeneva tassapi sīsaṃ chindāpetvā kaniṭṭhaṃ upasaṅkamitvā dadhighaṭassa ānubhāvaṃ disvā maṇikkhandhaṃ datvā dadhighaṭaṃ gahetvā purimanayeneva tassa sīsaṃ chindāpetvā maṇikkhandhañca vāsipharasukañca bheriñca dadhighaṭañca gahetvā ākāse uppatitvā bārāṇasiyā avidūre ṭhatvā bārāṇasirañño ‘‘yuddhaṃ vā me detu rajjaṃ vā’’ti ekassa purisassa hatthe paṇṇaṃ pāhesi.

その男は木から降りて火を熾し、その肉を焼いて食べると、空中に舞い上がり、ヒマラヤの頂を越えて進んでいきました。そして修行者の住処を見つけ、兄の苦行者の庵に降り立ちました。そこに二、三日滞在して、苦行者に対して甲斐甲斐しく奉仕し、手斧の威力を目にしました。彼は‘これを手に入れるべきだ’と考え、宝玉の威力を苦行者に見せて、‘尊師よ、この宝玉を受け取って、その手斧を私にください’と言いました。空を飛びたいと願っていた苦行者は、それを受け取って手斧を与えました。男はそれを受け取って少し進むと、手斧を叩いて‘手斧よ、苦行者の首を撥ねて、私の宝玉を持ってこい’と言いました。手斧は行って苦行者の首を撥ね、宝玉を持ってきました。彼は手斧を隠し場所に置き、中間の弟の苦行者のところへ行き、数日滞在して太鼓の威力を目にすると、宝玉を与えて太鼓を手に入れ、先と同じ方法で彼の首も撥ねさせました。さらに末の弟のところへ行き、凝乳の瓶の威力を目にすると、宝玉を与えて凝乳の瓶を手に入れ、先と同じ方法で彼の首も撥ねさせました。こうして宝玉と手斧と太鼓と凝乳の瓶を手に入れると、空中に舞い上がり、バラナシの近くに留まって、ある男の手に書状を託し、バラナシの王に‘私と戦うか、王位を譲るか’と伝えさせました。

Rājā sāsanaṃ sutvāva ‘‘coraṃ gaṇhissāmī’’ti nikkhami. So ekaṃ bheritalaṃ pahari, caturaṅginī senā parivāresi. Rañño avattharaṇabhāvaṃ ñatvā dadhighaṭaṃ vissajjesi, mahānadī pavatti. Mahājano dadhimhi osīditvā nikkhamituṃ nāsakkhi. Vāsipharasukaṃ paharitvā ‘‘rañño sīsaṃ āharā’’ti [Pg.95] āha, vāsipharasuko gantvā rañño sīsaṃ āharitvā pādamūle nikkhipi. Ekopi āvudhaṃ ukkhipituṃ nāsakkhi. So mahantena balena parivuto nagaraṃ pavisitvā abhisekaṃ kāretvā dadhivāhano nāma rājā hutvā dhammena samena rajjaṃ kāresi.

王はその知らせを聞くやいなや、‘賊を捕らえよ’と言って出陣しました。男が太鼓の面を叩くと、四種の軍勢が彼を包囲しました。王が攻めてくるのを知ると、彼は凝乳の瓶を放ちました。すると大河が流れ出しました。人々は凝乳の中に沈み込み、抜け出すことができませんでした。彼は手斧を叩いて‘王の首を持ってこい’と言いました。手斧は行って王の首を撥ね、彼の足元に置きました。誰一人として武器を振り上げることさえできませんでした。彼は強大な軍勢に囲まれて都に入り、即位式を挙行してダディヴァーハナという名の王となり、法と正義をもって国を治めました。

Tassekadivasaṃ mahānadiyaṃ jālakaraṇḍake kīḷantassa kaṇṇamuṇḍadahato devaparibhogaṃ ekaṃ ambapakkaṃ āgantvā jāle laggi, jālaṃ ukkhipantā taṃ disvā rañño adaṃsu. Taṃ mahantaṃ ghaṭappamāṇaṃ parimaṇḍalaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ ahosi. Rājā ‘‘kissa phalaṃ nāmeta’’nti vanacarake pucchitvā ‘‘ambaphala’’nti sutvā paribhuñjitvā tassa aṭṭhiṃ attano uyyāne ropāpetvā khīrodakena siñcāpesi. Rukkho nibbattitvā tatiye saṃvacchare phalaṃ adāsi. Ambassa sakkāro mahā ahosi, khīrodakena siñcanti, gandhapañcaṅgulikaṃ denti, mālādāmāni parikkhipanti, gandhatelena dīpaṃ jālenti, parikkhepo panassa paṭasāṇiyā ahosi. Phalāni madhurāni suvaṇṇavaṇṇāni ahesuṃ. Dadhivāhanarājā aññesaṃ rājūnaṃ ambaphalaṃ pesento aṭṭhito rukkhanibbattanabhayena aṅkuranibbattanaṭṭhānaṃ maṇḍūkakaṇṭakena vijjhitvā pesesi. Tesaṃ ambaṃ khāditvā aṭṭhi ropitaṃ na sampajjati. Te ‘‘kiṃ nu kho ettha kāraṇa’’nti pucchantā taṃ kāraṇaṃ jāniṃsu.

ある日、彼が大河で網籠を使って遊んでいると、カンナムンダ湖から流れてきた、神々が食するに相応しい一個の熟したマンゴーが網にかかりました。網を引き上げた者たちはそれを見て王に献上しました。それは瓶ほどの大きさがあり、丸く黄金色をしていました。王は森の住人たちに‘これは何という果実か’と尋ね、‘マンゴーの果実です’と聞いてそれを食べ、その種を自分の庭園に植えさせ、乳を混ぜた水で灌漑させました。木は成長し、三年目に実をつけました。マンゴーへの手厚い世話がなされ、乳を混ぜた水を与え、五指香を塗り、花輪を飾り、香油の灯明を灯し、周囲には幕が巡らされました。果実は甘く、黄金色でした。ダディヴァーハナ王は、他の王たちにマンゴーを送る際、種から木が生えるのを恐れて、芽が出る部分を蛙の刺で刺してから送りました。それらのマンゴーを食べた後に種を植えても、芽が出ることはありませんでした。彼らは‘一体、何が原因だろうか’と尋ね合い、その理由を知りました。

Atheko rājā uyyānapālaṃ pakkositvā ‘‘dadhivāhanassa ambaphalānaṃ rasaṃ nāsetvā tittakabhāvaṃ kātuṃ sakkhissasī’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘tena hi gacchāhī’’ti sahassaṃ datvā pesesi. So bārāṇasiṃ gantvā ‘‘eko uyyānapālo āgato’’ti rañño ārocāpetvā tena pakkosāpito pavisitvā rājānaṃ vanditvā ‘‘tvaṃ uyyānapālo’’ti puṭṭho ‘‘āma, devā’’ti vatvā attano ānubhāvaṃ vaṇṇesi. Rājā ‘‘gaccha amhākaṃ uyyānapālassa santike hohī’’ti āha. Te tato paṭṭhāya dve janā uyyānaṃ paṭijagganti. Adhunāgato uyyānapālo akālapupphāni suṭṭhu pupphāpento akālaphalāni gaṇhāpento uyyānaṃ ramaṇīyaṃ akāsi. Rājā tassa pasīditvā porāṇakauyyānapālaṃ nīharitvā tasseva uyyānaṃ adāsi. So uyyānassa attano hatthagatabhāvaṃ ñatvā ambarukkhaṃ parivāretvā nimbe ca phaggavavalliyo ca ropesi, anupubbena nimbā vaḍḍhiṃsu, mūlehi mūlāni, sākhāhi ca sākhā saṃsaṭṭhā onaddhavinaddhā ahesuṃ. Tena asātaamadhurasaṃsaggena tāvamadhuraphalo [Pg.96] ambo tittako jāto nimbapaṇṇasadisaraso, ambaphalānaṃ tittakabhāvaṃ ñatvā uyyānapālo palāyi.

すると、ある王が庭師を呼び寄せ、‘ダディヴァーハナのマンゴーの味を損なわせ、苦くすることができるか’と尋ねました。‘はい、王よ’と答えたので、‘ならば行け’と言って千金を与えて送り出しました。彼はバラナシに行き、‘一人の庭師が参りました’と王に報告させました。王に召し出されて参入し、礼拝すると、‘お前は庭師か’と問われ、‘はい、王よ’と答えて、自分の技能を誇示しました。王は‘行け、我らの庭師のところへ参れ’と言いました。それ以来、二人の男が庭園を管理しました。新しく来た庭師は、季節外れの花を美しく咲かせ、季節外れの果実を実らせ、庭園を素晴らしいものにしました。王は彼を気に入り、元の庭師を解雇して彼に庭園を任せました。彼は庭園が自分の手中に収まったことを知ると、マンゴーの木の周りにニームの木とパッガヴァ蔓を植えました。やがてニームは成長し、根は根と、枝は枝と絡み合い、覆い尽くしました。その不快で甘くないものとの接触により、以前は甘かったマンゴーはニームの葉のような味の苦いものとなりました。マンゴーの果実が苦くなったことを知ると、庭師は逃亡しました。

Dadhivāhano uyyānaṃ gantvā ambaphalaṃ khādanto mukhe paviṭṭhaṃ ambarasaṃ nimbakasaṭaṃ viya ajjhoharituṃ asakkonto kakkāretvā niṭṭhubhi. Tadā bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘paṇḍita, imassa rukkhassa porāṇakaparihārato parihīnaṃ natthi, evaṃ santepissa phalaṃ tittakaṃ jātaṃ, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

ダディヴァーハナは庭園に行き、マンゴーの果実を食べましたが、口に入ったマンゴーの汁がまるでニームの苦汁のようであったため、飲み込むことができず、むせ返って吐き出しました。その時、菩薩は王の世俗と精神の法を説く助言者でありました。王は菩薩を呼んで、‘賢者よ、この木には以前と同様の世話を怠っていない。それなのに、このように果実が苦くなったのは、一体どのような理由だろうか’と問い、第一の詩を唱えました。

71.

71.

‘‘Vaṇṇagandharasūpeto, amboyaṃ ahuvā pure;

Tameva pūjaṃ labhamāno, kenambo kaṭukapphalo’’ti.

‘このマンゴーは、かつては色も香りも味も優れていた。同じように世話を受けていながら、なぜこのマンゴーは苦い実をつけるのか。’

Athassa kāraṇaṃ ācikkhanto bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

そこで、その理由を説明するために、菩薩は第二の詩を唱えました。

72.

72.

‘‘Pucimandaparivāro, ambo te dadhivāhana;

Mūlaṃ mūlena saṃsaṭṭhaṃ, sākhā sākhā nisevare;

Asātasannivāsena, tenambo kaṭukapphalo’’ti.

‘ダディヴァーハナよ、あなたのマンゴーはニームの木に囲まれています。根は根と絡み合い、枝は枝と重なり合っています。不快なものと共にあることによって、それゆえにマンゴーは苦い実をつけるのです。’

Tattha pucimandaparivāroti nimbarukkhaparivāro. Sākhā sākhā nisevareti pucimandassa sākhāyo ambarukkhassa sākhāyo nisevanti. Asātasannivāsenāti amadhurehi pucimandehi saddhiṃ sannivāsena. Tenāti tena kāraṇena ayaṃ ambo kaṭukapphalo asātaphalo tittakaphalo jātoti.

そこで、‘ニームの木に囲まれた(pucimandaparivāro)’とは、ニームの木々に囲まれていることを意味します。‘枝は枝と重なり合い(sākhā sākhā nisevare)’とは、ニームの木の枝がマンゴーの木の枝と接触していることを意味します。‘不快なものと共にあることによって(asātasannivāsena)’とは、甘くないニームの木々と共に育つことによって、という意味です。‘それゆえに(tenā)’とは、その原因によって、このマンゴーは苦い実(kaṭukapphalo)、すなわち不快な味の、苦い実をつけるようになった、ということです。

Rājā tassa vacanaṃ sutvā sabbepi pucimande ca phaggavavalliyo ca chindāpetvā mūlāni uddharāpetvā samantā amadhurapaṃsuṃ harāpetvā madhurapaṃsuṃ pakkhipāpetvā khīrodakasakkharodakagandhodakehi ambaṃ paṭijaggāpesi. So madhurasaṃsaggena puna madhurova ahosi. Rājā pakatiuyyānapālasseva uyyānaṃ niyyādetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gato.

王はその言葉を聞き、すべてのニームの木とパッガヴァの蔓を切り倒させ、根を掘り起こさせ、周囲の不味い土を取り除かせ、甘い土を入れさせ、牛乳、砂糖水、香水でマンゴーを世話させた。それは甘いものとの接触によって、再び甘くなった。王は元の園番に園を返し、寿命の限り生きて、業に従って去った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ahameva paṇḍitāmacco ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生をまとめられた。“その時の賢明な大臣は私であった”と。

Dadhivāhanajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

ダディヴァーハナ本生(第六)の注釈。

[187] 7. Catumaṭṭhajātakavaṇṇanā

[187] 七.チャトゥマッタ本生(四重に滑らかな者)の注釈。

Ucce [Pg.97] viṭabhimāruyhāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ mahallakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Ekadivasaṃ kira dvīsu aggasāvakesu aññamaññaṃ pañhapucchanavissajjanakathāya nisinnesu eko mahallako bhikkhu tesaṃ santikaṃ gantvā tatiyo hutvā nisīditvā ‘‘bhante, mayampi tumhe pañhaṃ pucchissāma, tumhepi attano kaṅkhaṃ amhe pucchathā’’ti āha. Therā taṃ jigucchitvā uṭṭhāya pakkamiṃsu. Therānaṃ dhammaṃ sotuṃ nisinnaparisā samāgamassa bhinnakāle satthu santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ akāle āgatatthā’’ti vutte taṃ kāraṇaṃ ārocayiṃsu. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva sāriputtamoggallānā etaṃ jigucchitvā akathetvā pakkamanti, pubbepi pakkamiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“高い枝に登って”云々。これは、師が祇園精舎に滞在していた時、ある老比丘について語られたものである。ある日、二人の上首弟子(舎利弗と目犍連)が互いに問答をしていた時、一人の老比丘が彼らのもとに行き、三人目として座り、“大徳よ、私たちもあなた方に質問しましょう。あなた方も自らの疑問を私たちに問いなさい”と言った。長老たちはそれを嫌って、立ち上がって去った。長老たちの法を聴くために座っていた人々は、集まりが散会した時、師のもとに行き、“なぜ予定外の時間に来たのか”と問われると、その理由を伝えた。師は“修行僧たちよ、今だけ舎利弗と目犍連が彼を嫌って語らずに去ったのではない。以前にも去ったことがあるのだ”と言って、過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane rukkhadevatā ahosi. Atha dve haṃsapotakā cittakūṭapabbatā nikkhamitvā tasmiṃ rukkhe nisīditvā gocarāya gantvā nivattantāpi tasmiṃyeva vissamitvā cittakūṭaṃ gacchanti. Gacchante gacchante kāle tesaṃ bodhisattena saddhiṃ vissāso ahosi. Gacchantā ca āgacchantā ca aññamaññaṃ sammoditvā dhammakathaṃ kathetvā pakkamiṃsu. Athekadivasaṃ tesu rukkhagge nisīditvā bodhisattena saddhiṃ kathentesu eko siṅgālo tassa rukkhassa heṭṭhā ṭhatvā tehi haṃsapotakehi saddhiṃ mantento paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシでブラマダッタ王が統治していた時、菩薩は森の樹神であった。さて、二羽の若い鵞鳥がチッタクータ山から出てきて、その木に止まり、餌を探しに行って戻る際にもその木で休息し、チッタクータへ行っていた。月日が経つにつれ、彼らは菩薩と親しくなった。彼らは行き帰りに互いに挨拶し、法話を交わして去っていた。ある日、彼らが木の頂に座って菩薩と語り合っていた時、一匹のジャッカルがその木の下に立ち、その若い鵞鳥たちと語らおうとして、最初の偈を唱えた。

73.

73.

‘‘Ucce viṭabhimāruyha, mantayavho rahogatā;

Nīce oruyha mantavho, migarājāpi sossatī’’ti.

“高い枝に登って、密かに語り合っている者たちよ。下に降りて語り合いなさい。獣の王(私)も聞くであろう。”

Tattha ucce viṭabhimāruyhāti pakatiyā ca ucce imasmiṃ rukkhe uccataraṃ ekaṃ viṭapaṃ abhiruhitvā. Mantayavhoti mantetha kathetha. Nīce oruyhāti otaritvā nīce ṭhāne ṭhatvā mantetha. Migarājāpi sossatīti attānaṃ migarājānaṃ katvā āha. Haṃsapotakā jigucchitvā uṭṭhāya cittakūṭameva gatā.

その中で、“高い枝に登って”とは、もともと高いこの木の、さらに高い一つの枝に登って、という意味である。“語り合っている”とは、語りなさい、話しなさいということである。“下に降りて”とは、降りてきて低い場所に立って語りなさいということである。“獣の王も聞くであろう”とは、自分を獣の王として語ったのである。若い鵞鳥たちは(彼を)嫌って、飛び立ち、チッタクータへと去った。

Tesaṃ gatakāle bodhisatto siṅgālassa dutiyaṃ gāthamāha –

彼らが去った後、菩薩はジャッカルに対して第二の偈を唱えた。

74.

74.

‘‘Yaṃ suvaṇṇo suvaṇṇena, devo devena mantaye;

Kiṃ tettha catumaṭṭhassa, bilaṃ pavisa jambukā’’ti.

“黄金(の鳥)が黄金(の鳥)と、神が神と語り合う時に、四つの面で滑らかな(卑しい)お前がそこで何をするのか。ジャッカルよ、穴に入れ。”

Tattha [Pg.98] suvaṇṇoti sundaravaṇṇo. Suvaṇṇenāti dutiyena haṃsapotakena. Devo devenāti teyeva dve deve katvā katheti. Catumaṭṭhassāti sarīrena jātiyā sarena guṇenāti imehi catūhi maṭṭhassa suddhassāti akkharattho. Asuddhaṃyeva pana taṃ pasaṃsāvacanena nindanto evamāha, catūhi lāmakassa kiṃ te ettha siṅgālassāti ayamettha adhippāyo. ‘‘Bilaṃ pavisā’’ti idaṃ bodhisatto bheravārammaṇaṃ dassetvā taṃ palāpento āha.

その中で、“黄金”とは美しい色のこと。“黄金と”とは、第二の若い鵞鳥と。“神が神と”とは、その二羽を神として語っている。“四つの面で滑らかな”とは、体、家系、声、徳というこれら四つにおいて純粋であるという意味が語義である。しかし、不純な者(ジャッカル)を称賛の言葉で非難してこのように言ったのである。四つの点において劣っているジャッカルよ、お前がここで何をするのか、というのがここでの意図である。“穴に入れ”とは、菩薩が恐ろしい対象(恐怖)を示して、彼を逃げ出させるために言ったのである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo mahallako ahosi, dve haṃsapotakā sāriputtamoggallānā, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生をまとめられた。“その時のジャッカルはあの老比丘であり、二羽の若い鵞鳥は舎利弗と目犍連であり、樹神は私であった”と。

Catumaṭṭhajātakavaṇṇanā sattamā.

チャトゥマッタ本生(第七)の注釈。

[188] 8. Sīhakotthujātakavaṇṇanā

[188] 八.シーハコットゥ本生(獅子とジャッカル)の注釈。

Sīhaṅgulī sīhanakhoti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasaṃ kira kokāliko aññesu bahussutesu dhammaṃ kathentesu sayampi kathetukāmo ahosīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Taṃ pana pavattiṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, kokāliko idāneva attano saddena pākaṭo jāto, pubbepi pākaṭo ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“獅子の指、獅子の爪”云々。これは、師が祇園精舎に滞在していた時、コーカーリカについて語られたものである。ある日、コーカーリカは他の博識な者たちが法を説いている時、自分も説きたいと思った……というすべての経緯は、前に述べた通りに詳しく理解されるべきである。その出来事を聞いて、師は“修行僧たちよ、今だけコーカーリカが自分の声によって正体が露見したのではない。以前にも露見したことがあるのだ”と言って、過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese sīho hutvā ekāya siṅgāliyā saddhiṃ saṃvāsamanvāya puttaṃ paṭilabhi. So aṅgulīhi nakhehi kesarena vaṇṇena saṇṭhānenāti imehi ākārehi pitusadiso ahosi, saddena mātusadiso. Athekadivasaṃ deve vassitvā vigate sīhesu naditvā sīhakīḷaṃ kīḷantesu sopi tesaṃ antare naditukāmo hutvā siṅgālikaṃ nādaṃ nadi. Athassa saddaṃ sutvā sīhā tuṇhī ahesuṃ. Tassa saddaṃ sutvā aparo bodhisattassa sajātiputto ‘‘tāta, ayaṃ sīho vaṇṇādīhi amhehi [Pg.99] samāno, saddo panassa aññādiso, ko nāmeso’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシでブラマダッタ王が統治していた時、菩薩はヒマラヤ地方で獅子となり、一匹の雌ジャッカルと交わって息子を得た。その息子は、指、爪、たてがみ、色、形というこれらの特徴において父に似ていたが、声において母に似ていた。ある日、雨が降って止んだ後、獅子たちが咆哮して獅子の遊びに興じていた時、彼もその中で咆哮したくなり、ジャッカルの鳴き声を上げた。するとその声を聞いて、獅子たちは黙り込んだ。その声を聞いて、菩薩の別の実の息子(純血の獅子)が“父上、この獅子は姿形などは私たちと同じですが、声は異なっています。これは何者ですか”と問い、最初の偈を唱えた。

75.

75.

‘‘Sīhaṅgulī sīhanakho, sīhapādapatiṭṭhito;

So sīho sīhasaṅghamhi, eko nadati aññathā’’ti.

“獅子の指、獅子の爪を持ち、獅子の足で立っています。その獅子が獅子の群れの中で、一人だけ異なって咆哮しています。”

Tattha sīhapādapatiṭṭhitoti sīhapādeheva patiṭṭhito. Eko nadati aññathāti ekova avasesasīhehi asadisena siṅgālasaddena nadanto aññathā nadati.

その中で、“獅子の足で立っている”とは、獅子の足そのもので立っているということ。“一人だけ異なって咆哮している”とは、ただ一人、残りの獅子たちとは似ていないジャッカルの声で咆哮し、異なった鳴き方をしているということである。

Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘tāta, esa tava bhātā siṅgāliyā putto, rūpena mayā sadiso, saddena mātarā sadiso’’ti vatvā siṅgāliputtaṃ āmantetvā ‘‘tāta, tvaṃ ito paṭṭhāya idha vasanto appasaddo vasa, sace puna nadissasi, siṅgālabhāvaṃ te jānissantī’’ti ovadanto dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、菩薩は“息子よ、それはお前の兄弟で、雌ジャッカルの息子だ。姿は私に似ているが、声は母親に似ているのだ”と言い、ジャッカルの息子を呼んで、“息子よ、お前は今からここで暮らす間、声を出さずに暮らしなさい。もし再び咆哮すれば、お前がジャッカルであることが知られてしまうだろう”と諭して、第二の偈を唱えた。

76.

76.

‘‘Mā tvaṃ nadi rājaputta, appasaddo vane vasa;

Sarena kho taṃ jāneyyuṃ, na hi te pettiko saro’’ti.

“王子よ、咆哮するな。森の中で声を潜めて暮らしなさい。声によってお前の正体が知られてしまうだろう。それはお前の父の声ではないのだから。”

Tattha rājaputtāti sīhassa migarañño putta. Imañca pana ovādaṃ sutvā puna so nadituṃ nāma na ussahi.

その中で、“王子よ”とは獅子(獣の王)の息子よ、という意味である。そして、この諭しを聞いて、彼は二度と咆哮しようとはしなかった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo kokāliko ahosi, sajātiputto rāhulo, migarājā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談を連結された。“その時のジャッカルはコカーリカであり、実の息子はラーフラであり、しかし百獣の王は私自身であった”。

Sīhakotthujātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

獅子・野干本生談注釈(第八)。

[189] 9. Sīhacammajātakavaṇṇanā

[189] 九、獅子皮本生談注釈。

Netaṃ sīhassa naditanti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaññeva ārabbha kathesi. So imasmiṃ kāle sarabhaññaṃ bhaṇitukāmo ahosi. Satthā taṃ pavattiṃ sutvā atītaṃ āhari.

“これは獅子の咆哮ではない”というこの話を、師はジェータ林に滞在していた時、コカーリカについて語られた。彼はこの時、朗詠(サラバニヤ)を唱えたいと思っていた。師はその知らせを聞いて、過去の話をされた。

Atīte [Pg.100] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kassakakule nibbattitvā vayappatto kasikammena jīvikaṃ kappesi. Tasmiṃ kāle eko vāṇijo gadrabhabhārakena vohāraṃ karonto vicarati. So gatagataṭṭhāne gadrabhassa piṭṭhito bhaṇḍikaṃ otāretvā gadrabhaṃ sīhacammena pārupitvā sāliyavakhettesu vissajjeti. Khettarakkhakā taṃ disvā ‘‘sīho’’ti saññāya upasaṅkamituṃ na sakkonti. Athekadivasaṃ so vāṇijo ekasmiṃ gāmadvāre nivāsaṃ gahetvā pātarāsaṃ pacāpento tato gadrabhaṃ sīhacammaṃ pārupitvā yavakhette vissajjesi. Khettarakkhakā ‘‘sīho’’ti saññāya taṃ upasaṅkamituṃ asakkontā gehaṃ gantvā ārocesuṃ. Sakalagāmavāsino āvudhāni gahetvā saṅkhe dhamentā bheriyo vādentā khettasamīpaṃ gantvā unnadiṃsu, gadrabho maraṇabhayabhīto gadrabharavaṃ ravi. Athassa gadrabhabhāvaṃ ñatvā bodhisatto paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バーラーナシーでブラフマダッタが統治していた頃、菩薩は農夫の家に生まれ、成人して農耕によって生計を立てていた。その時、ある商人が驢馬に荷を積んで商売をして歩き回っていた。彼は行く先々の場所で、驢馬の背から荷を下ろし、驢馬に獅子の皮を被せて、稲や麦の畑に放した。畑の番人たちはそれを見て“獅子だ”という思いから、近づくことができなかった。さてある日、その商人はある村の入り口に宿を取り、朝食を作らせている間、そこから驢馬に獅子の皮を被せて、麦畑に放した。畑の番人たちは“獅子だ”という思いから、近づくことができず、家へ帰って報告した。村中の人々が武器を手に取り、法螺貝を吹き、太鼓を鳴らして、畑の近くへ行って叫び声を上げた。驢馬は死の恐怖に怯え、驢馬の鳴き声を上げた。そこで、それが驢馬であることを知って、菩薩は第一の詩を唱えた。

77.

77.

‘‘Netaṃ sīhassa naditaṃ, na byagghassa na dīpino;

Pāruto sīhacammena, jammo nadati gadrabho’’ti.

“これは獅子の咆哮ではない、虎のものでも豹のものでもない。獅子の皮を被って、卑しい驢馬が鳴いているのだ”。

Tattha jammoti lāmako. Gāmavāsinopi tassa gadrabhabhāvaṃ ñatvā taṃ aṭṭhīni bhañjantā pothetvā sīhacammaṃ ādāya agamaṃsu.

その中で、“卑しい(jammo)”とは劣った者のことである。村人たちもそれが驢馬であることを知って、その骨を砕き、打ちのめし、獅子の皮を持って去った。

Atha so vāṇijo āgantvā taṃ byasanabhāvappattaṃ gadrabhaṃ disvā dutiyaṃ gāthamāha –

そこで、その商人がやって来て、その災難に遭った驢馬を見て、第二の詩を唱えた。

78.

78.

‘‘Cirampi kho taṃ khādeyya, gadrabho haritaṃ yavaṃ;

Pāruto sīhacammena, ravamānova dūsayī’’ti.

“実に長い間、その驢馬は青い麦を食べていたことだろう。獅子の皮を被りながら、鳴いたがゆえに自分を破滅させたのだ”。

Tattha tanti nipātamattaṃ, ayaṃ gadrabho attano gadrabhabhāvaṃ ajānāpetvā sīhacammena pāruto cirampi kālaṃ haritaṃ yavaṃ khādeyyāti attho. Ravamānova dūsayīti attano pana gadrabharavaṃ ravamānovesa attānaṃ dūsayi, natthettha sīhacammassa dosoti. Tasmiṃ evaṃ kathenteyeva gadrabho tattheva nipanno mari, vāṇijopi taṃ pahāya pakkāmi.

その中で、“taṃ”は単なる助詞である。この驢馬は自分の正体を知らせることなく、獅子の皮を被って長い間、青い麦を食べていたであろうという意味である。“鳴いたがゆえに自分を破滅させた”とは、自分の驢馬の鳴き声を上げたがゆえに、自分自身を破滅させたのであり、ここに獅子の皮の過ち(罪)はないということである。彼がこのように語っているうちに、驢馬はその場で倒れて死んだ。商人もそれを置いて去って行った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā vāṇijo devadatto ahosi, gadrabho kokāliko, paṇḍitakassako pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談を連結された。“その時の商人はデーヴァダッタであり、驢馬はコカーリカであり、しかし賢明な農夫は私自身であった”。

Sīhacammajātakavaṇṇanā navamā.

獅子皮本生談注釈(第九)。

[190] 10. Sīlānisaṃsajātakavaṇṇanā

[190] 十、戒徳本生談注釈。

Passa [Pg.101] saddhāya sīlassāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ saddhaṃ upāsakaṃ ārabbha kathesi. So kira saddho pasanno ariyasāvako ekadivasaṃ jetavanaṃ gacchanto sāyaṃ aciravatinadītīraṃ gantvā nāvike nāvaṃ tīre ṭhapetvā dhammassavanatthāya gate titthe nāvaṃ adisvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā nadiṃ otari, pādā udakamhi na osīdiṃsu. So pathavītale gacchanto viya vemajjhaṃ gatakāle vīciṃ passi. Athassa buddhārammaṇā pīti mandā jātā, pādā osīdituṃ ārabhiṃsu, so puna buddhārammaṇaṃ pītiṃ daḷhaṃ katvā udakapiṭṭheneva gantvā jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘upāsaka, kacci maggaṃ āgacchanto appakilamathena āgatosī’’ti pucchitvā ‘‘bhante, buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā udakapiṭṭhe patiṭṭhaṃ labhitvā pathaviṃ maddanto viya āgatomhī’’ti vutte ‘‘na kho pana, upāsaka, tvaññeva buddhaguṇe anussaritvā patiṭṭhaṃ laddho, pubbepi upāsakā samuddamajjhe nāvāya bhinnāya buddhaguṇe anussarantā patiṭṭhaṃ labhiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“信仰と戒の(果報を)見よ”というこの話を、師はジェータ林に滞在していた時、一人の信仰深い信者について語られた。伝え聞くところによれば、その信仰深く清らかな聖なる弟子は、ある日ジェータ林に行く途中、夕方にアシラヴァティー川の岸に行き、船頭たちが船を岸に置いて法話を聞きに行ったために渡し場に船が見当たらないので、仏を対象とした喜びを抱いて川に入った。足は水に沈まなかった。彼は地面の上を行くかのように川の中ほどまで行った時、波を見た。すると彼の仏を対象とした喜びが弱まり、足が沈み始めた。彼は再び仏を対象とした喜びを強くして、水の上を通ってジェータ林に入り、師を礼拝して一方に座った。師は彼と挨拶を交わし、“信者よ、道中を来るのに、あまり疲れずに来られたか”と尋ねられ、“尊師よ、仏を対象とした喜びを抱いて、水の上に足場を得て、大地を踏むかのようにやって参りました”と言われた時、“信者よ、あなただけが仏の徳を念じて足場を得たのではない。昔も信者たちが、海の真ん中で船が壊れた時、仏の徳を念じて足場を得たのだ”と言って、彼に請われて過去の話をされた。

Atīte kassapasammāsambuddhakāle sotāpanno ariyasāvako ekena nhāpitakuṭumbikena saddhiṃ nāvaṃ abhiruhi, tassa nhāpitassa bhariyā ‘‘ayya, imassa sukhadukkhaṃ tava bhāro’’ti nhāpitaṃ tassa upāsakassa hatthe nikkhipi. Atha sā nāvā sattame divase samuddamajjhe bhinnā, tepi dve janā ekasmiṃ phalake nipannā ekaṃ dīpakaṃ pāpuṇiṃsu. Tattha so nhāpito sakuṇe māretvā pacitvā khādanto upāsakassapi deti. Upāsako ‘‘alaṃ mayha’’nti na khādati. So cintesi – ‘‘imasmiṃ ṭhāne amhākaṃ ṭhapetvā tīṇi saraṇāni aññā patiṭṭhā natthī’’ti. So tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussari. Athassānusarantassa tasmiṃ dīpake nibbatto nāgarājā attano sarīraṃ mahānāvaṃ katvā māpesi, samuddadevatā niyāmako ahosi, nāvā sattahi ratanehi pūrayittha, tayo kūpakā indanīlamaṇimayā ahesuṃ, suvaṇṇamayo laṅkāro, rajatamayāni yottāni, suvaṇṇamayāni yaṭṭhiphiyāni.

昔、カッサパ正等覚者の時代に、預流者である聖なる弟子が、一人の理髪師の家主と共に船に乗った。その理髪師の妻は“旦那様、この人の苦楽はあなたの責任です”と言って、理髪師をその信者の手に託した。さて、その船は七日目に海の真ん中で難破した。その二人も一枚の板に乗って、ある小島に辿り着いた。そこでその理髪師は鳥を殺して焼き、食べては信者にも与えた。信者は“私には十分です”と言って食べなかった。彼は考えた。“この場所で、私たちにとって三帰依を除いて他に拠り所はない”。彼は三宝の徳を念じた。彼が念じているうちに、その島に生まれた竜王が、自身の体を大きな船に変えて現れた。海の神が船長となった。船は七つの宝で満たされ、三本の帆柱はインドラニーラ(青玉)製で、黄金の装飾があり、銀製の綱、黄金の棹と櫂があった。

Samuddadevatā [Pg.102] nāvāya ṭhatvā ‘‘atthi jambudīpagamikā’’ti ghosesi. Upāsako ‘‘mayaṃ gamissāmā’’ti āha. Tena hi ehi, nāvaṃ abhiruhāti. So nāvaṃ abhiruhitvā nhāpitaṃ pakkosi, samuddadevatā – ‘‘tuyhaññeva labbhati, na etassā’’ti āha. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Etassa sīlaguṇācāro natthi, taṃ kāraṇaṃ. Ahañhi tuyhaṃ nāvaṃ āhariṃ, na etassā’’ti. ‘‘Hotu, ahaṃ attanā dinnadānena rakkhitasīlena bhāvitabhāvanāya etassa pattiṃ dammī’’ti. Nhāpito ‘‘anumodāmi, sāmī’’ti āha. Devatā ‘‘idāni gaṇhissāmī’’ti tampi āropetvā ubhopi jane samuddā nikkhāmetvā nadiyā bārāṇasiṃ gantvā attano ānubhāvena dvinnampi tesaṃ gehe dhanaṃ patiṭṭhapetvā ‘‘paṇḍiteheva saddhiṃ saṃsaggo nāma kātabbo. Sace hi imassa nhāpitassa iminā upāsakena saddhiṃ saṃsaggo nābhavissa, samuddamajjheyeva nassissā’’ti paṇḍitasaṃsaggaguṇaṃ kathayamānā imā gāthā avoca –

海の女神は船の上に立って“瞻部洲へ行く者はいるか”と叫んだ。優婆塞は“われらが行きます”と言った。“ならば来なさい、船に乗りなさい”。彼が船に乗って理髪師を呼ぶと、海の女神は“あなただけが得られるのであって、この者には得られない”と言った。“なぜか”“この者には戒の徳も行いもない。それが理由である。私はあなたのために船を運んできたのであり、この者のためではない”。“よろしい、私は自ら行った布施と守った戒と修めた瞑想の功徳の分を、この者に回向しよう”。理髪師は“旦那様、随喜いたします”と言った。女神は“今や受け取ろう”と言って、彼をも乗せ、二人を海から救い出し、川を通って波羅奈へ行き、自らの威力によって彼ら二人の家に財産を据え置いて、“賢者とこそ交わるべきである。もしこの理髪師がこの優婆塞と共に交わらなかったならば、海の中で滅びていただろう”と、賢者との交わりの功徳を語りつつ、これらの偈を唱えた。

79.

79.

‘‘Passa saddhāya sīlassa, cāgassa ca ayaṃ phalaṃ;

Nāgo nāvāya vaṇṇena, saddhaṃ vahatupāsakaṃ.

“見よ、信心と戒と施しの、この果報を。龍(神)は船の姿で、信心ある優婆塞を運ぶ。”

80.

80.

‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ;

Satañhi sannivāsena, sotthiṃ gacchati nhāpito’’ti.

“ただ善き人々と共に座すべきであり、善き人々と親交を結ぶべきである。善き人々と共に住むことによって、理髪師は平安を得た。”

Tattha passāti kañci aniyametvā passathāti ālapati. Saddhāyāti lokiyalokuttarāya saddhāya. Sīlepi eseva nayo. Cāgassāti deyyadhammapariccāgassa ceva kilesapariccāgassa ca. Ayaṃ phalanti idaṃ phalaṃ, guṇaṃ ānisaṃsanti attho. Atha vā cāgassa ca phalaṃ passa, ayaṃ nāgo nāvāya vaṇṇenāti evampettha attho daṭṭhabbo. Nāvāya vaṇṇenāti nāvāya saṇṭhānena. Saddhanti tīsu ratanesu patiṭṭhitasaddhaṃ. Sabbhirevāti paṇḍitehiyeva. Samāsethāti ekato āvaseyya, upavaseyyāti attho. Kubbethāti kareyya. Santhavanti mittasanthavaṃ. Taṇhāsanthavo pana kenacipi saddhiṃ na kātabbo. Nhāpitoti nhāpitakuṭumbiko. ‘‘Nahāpito’’tipi pāṭho.

その中で“見よ(passa)”とは、特定の人を指さずに“あなたたちは見なさい”と呼びかけている。“信心(saddhāyā)”とは、世間的および出世間の信心のことである。“戒”についても同様である。“施し(cāgassa)”とは、布施(供物の放棄)と煩悩の放棄のことである。“この果報(ayaṃ phalaṃ)”とは、この果実、徳、功徳という意味である。あるいは、“施しの果報を見よ、この龍は船の姿で”というのもここでの意味であると解されるべきである。“船の姿で(nāvāya vaṇṇena)”とは、船の形をして。“信心ある(saddhaṃ)”とは、三宝に確立した信心を持つ者を。“ただ善き人々と(sabbhirevā)”とは、賢者たちとのみ。“共に座すべき(samāsetha)”とは、一処に住むべき、近住すべきという意味である。“結ぶべき(kubbetha)”とは、なすべきである。“親交(santhavaṃ)”とは、友としての親交である。しかし、渇愛による親交は何人とも結んではならない。“理髪師(nhāpito)”とは、理髪師の家の主人のことである。‘nahāpito’という読みもある。

Evaṃ samuddadevatā ākāse ṭhatvā dhammaṃ desetvā ovaditvā nāgarājānaṃ gaṇhitvā attano vimānameva agamāsi.

このように海の女神は虚空に留まって法を説き、教誡を与え、龍王(船)を連れて自らの宮殿へと帰って行った。

Satthā [Pg.103] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne upāsako sakadāgāmiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā sotāpannaupāsako parinibbāyi, nāgarājā sāriputto ahosi, samuddadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、聖諦(四諦)を明らかにし、本生話を連結された。諦の説法の終わりに、優婆塞は一来果に確立した。“その時の預流者の優婆塞は(後に)般涅槃し、龍王は舎利弗であり、海の女神は私であった”。

Sīlānisaṃsajātakavaṇṇanā dasamā.

戒功徳本生注釈、第十。

Asadisavaggo catuttho.

比類なき章(アサディサ・ヴァッガ)、第四。

Tassuddānaṃ –

その要綱は以下の通り。

Asadisañca saṅgāmaṃ, vālodakaṃ giridattaṃ;

Nabhirati dadhivāhaṃ, catumaṭṭhaṃ sīhakoṭṭhaṃ;

Sīhacammaṃ sīlānisaṃsaṃ.

比類なきもの、戦争、毛の水、ギリダッタ、不喜、ダヒヴァーハ、四つの清浄、獅子の腰、獅子の皮、戒の功徳。

5. Ruhakavaggo

5. ルハカ章(ルハカ・ヴァッガ)。

[191] 1. Ruhakajātakavaṇṇanā

[191] 1. ルハカ本生注釈。

Api ruhaka chinnāpīti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu aṭṭhakanipāte indriyajātake (jā. 1.8.60 ādayo) āvibhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘ayaṃ te bhikkhu itthī anatthakārikā, pubbepi te esā sarājikāya parisāya majjhe lajjāpetvā gehā nikkhamanākāraṃ kāresī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“ルハカよ、切れてもまた”というこの話を、師は祇園精舎に滞在しているとき、かつての妻の誘惑に関連して語られた。その出来事は、第八ニパータのインドリヤ本生において明らかになるであろう。しかし師は、その比丘に“比丘よ、この女はあなたに不利益をもたらす者である。以前にも彼女は、王を含む会衆の中であなたに恥をかかせ、家から追い出すようにさせたのだ”と言って、彼に請われて過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena rajjaṃ kāresi. Tassa ruhako nāma purohito ahosi, tassa purāṇī nāma brāhmaṇī bhariyā. Rājā brāhmaṇassa assabhaṇḍakena alaṅkaritvā assaṃ adāsi. So taṃ assaṃ āruyha rañño upaṭṭhānaṃ gacchati. Atha naṃ alaṅkataassassa piṭṭhe nisīditvā gacchantaṃ āgacchantañca disvā tahiṃ tahiṃ ṭhitā manussā ‘‘aho [Pg.104] assassa rūpaṃ, aho asso sobhatī’’ti assameva pasaṃsanti. So gehaṃ āgantvā pāsādaṃ abhiruyha bhariyaṃ āmantesi – ‘‘bhadde, amhākaṃ asso ativiya sobhati, ubhosu passesu ṭhitā manussā amhākaṃ assameva vaṇṇentī’’ti. Sā pana brāhmaṇī thokaṃ chinnikā dhuttikadhātukā, tena naṃ evamāha – ‘‘ayya, tvaṃ assassa sobhanakāraṇaṃ na jānāsi, ayaṃ asso attano alaṅkataṃ assabhaṇḍakaṃ nissāya sobhati, sace tvampi asso viya sobhitukāmo assabhaṇḍakaṃ piḷandhitvā antaravīthiṃ oruyha asso viya pāde koṭṭayamāno gantvā rājānaṃ passa, rājāpi taṃ vaṇṇayissati, manussāpi taññeva vaṇṇayissantī’’ti.

過去、波羅奈でブラフマダッタが統治していたとき、菩薩は彼の正妃の胎内に生まれ、成人して父の死後、王位について法に従って国を治めた。彼にはルハカという名の司祭(プローヒタ)がおり、彼にはプラニという名のバラモン女の妻がいた。王はバラモンに馬具で飾った馬を与えた。彼はその馬に乗って王への伺候に赴いた。すると、美しく飾られた馬の背に乗って行き来する彼を見て、あちこちに立っていた人々が“おお、馬の美しさよ、おお、馬はなんと輝いていることか”と、馬ばかりを称賛した。彼は家に帰って宮殿に上り、妻を呼んで言った。“奥方よ、われわれの馬は非常に輝いている。道の両側に立つ人々は、われわれの馬を褒め称えている”。しかし、そのバラモン女は少し恥知らずで、悪だくみをする性質だったので、彼にこう言った。“旦那様、あなたは馬が輝いている理由をご存じありません。この馬は、その飾られた馬具によって輝いているのです。もしあなたも馬のように輝きたいのであれば、馬具を身につけて大通りへ降り、馬のように足を踏み鳴らしながら歩いて行って王に見えなさい。王もあなたを褒めるでしょうし、人々もあなたを褒めるでしょう”。

So ummattakajātiko brāhmaṇo tassā vacanaṃ sutvā ‘‘iminā nāma kāraṇena sā maṃ vadatī’’ti ajānitvā tathāsaññī hutvā tathā akāsi. Ye ye passanti, te te parihāsaṃ karontā ‘‘sobhati ācariyo’’ti vadiṃsu. Rājā pana naṃ ‘‘kiṃ, ācariya, pittaṃ te kupitaṃ, ummattakosi jāto’’tiādīni vatvā lajjāpesi. Tasmiṃ kāle brāhmaṇo ‘‘ayuttaṃ mayā kata’’nti lajjito brāhmaṇiyā kujjhitvā ‘‘tāyamhi sarājikāya parisāya antare lajjāpito, pothetvā taṃ nikkaḍḍhissāmī’’ti gehaṃ agamāsi. Dhuttikabrāhmaṇī tassa kujjhitvā āgamanabhāvaṃ ñatvā puretaraññeva cūḷadvārena nikkhamitvā rājanivesanaṃ gantvā catūhapañcāhaṃ tattheva ahosi. Rājā taṃ kāraṇaṃ ñatvā purohitaṃ pakkosāpetvā ‘‘ācariya, mātugāmassa nāma doso hotiyeva, brāhmaṇiyā khamituṃ vaṭṭatī’’ti khamāpanatthāya paṭhamaṃ gāthamāha –

その愚かなバラモンは彼女の言葉を聞いて、“そのような理由で彼女は言っているのだ”とは気づかず、その通りだと思い込んでそのようにした。見る人々は皆、嘲笑しながら“先生、輝いていますね”と言った。王は彼に“先生、胆汁(気)が乱れたのか、狂ってしまったのか”などと言って恥をかかせた。その時、バラモンは“私は不適切なことをした”と恥じ、バラモン女に怒って“彼女によって王を含む会衆の中で恥をかかされた。打ち据えて追い出してやろう”と家へ向かった。悪知恵の働くバラモン女は、彼が怒ってやって来るのを知って、一足先に裏門から逃げ出し、王宮へ行って四、五日そこに留まった。王はその事情を知って、司祭を呼び寄せ、“先生、女には過失がつきものである。バラモン女を許すべきである”と和解させるために、最初の偈を唱えた。

81.

81.

‘‘Api ruhaka chinnāpi, jiyā sandhīyate puna;

Sandhīyassu purāṇiyā, mā kodhassa vasaṃ gamī’’ti.

“ルハカよ、弓の弦は切れてもまた結ばれる。プラニと和解せよ、怒りに支配されるな。”

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bho ruhaka, nanu chinnāpi dhanujiyā puna sandhīyati ghaṭīyati, evameva tvampi purāṇiyā saddhiṃ sandhīyassu, kodhassa vasaṃ mā gamīti.

その要旨は次の通りです。――“おい、ルハカよ、弓の弦は切れても再び繋ぎ合わされ、修復されるではないか。それと同じように、おまえもまた元の妻と和解せよ。怒りに支配されてはならぬ”と。

Taṃ [Pg.105] sutvā ruhako dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、ルハカは第二の偈を唱えた。

82.

82.

‘‘Vijjamānesu vākesu, vijjamānesu kārisu;

Aññaṃ jiyaṃ karissāmi, alaññeva purāṇiyā’’ti.

“(弦を作るための)麻が存在し、それを作る者たちが存在する限り、私は別の弦を作ろう。古くなった(あるいは切れた)弦など、もうたくさんだ”

Tassattho – mahārāja, dhanukāramuduvākesu ca jiyakārakesu ca manussesu vijjamānesu aññaṃ jiyaṃ karissāmi, imāya chinnāya purāṇiyā jiyāya alaṃ, natthi me koci atthoti. Evañca pana vatvā taṃ nīharitvā aññaṃ brāhmaṇiṃ ānesi.

その意味は次の通りである。――“大王よ、弓製作者のための柔らかい麻と、弦を作る人々が存在する限り、私は別の弦を作ります。この切れた古い弦はもう十分です。私には何の用もありません”と。このように言って、彼はその妻を追い出し、別のバラモンの女を妻に迎えた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā, brāhmaṇī, purāṇadutiyikā ahosi, ruhako ukkaṇṭhitabhikkhu, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて四聖諦の真理を明かし、本生(ジャータカ)をまとめられた。真理が明かされたとき、意欲を失っていた比丘は預流果に達した。“その時のバラモン女は、かつての妻(前の妻)であり、ルハカは意欲を失った比丘であり、波羅奈(バラナシ)の王は私自身であった”と。

Ruhakajātakavaṇṇanā paṭhamā.

ルハカ本生解説(第一)

[192] 2. Sirikāḷakaṇṇijātakavaṇṇanā

[192] 二、シリカーラカンニ本生解説

Itthī siyā rūpavatīti idaṃ sirikāḷakaṇṇijātakaṃ mahāumaṅgajātake āvibhavissati.

“女は美しくあるべきだ……”というこのシリカーラカンニ本生は、マハーウマンガ本生において明らかになるであろう。

Sirikāḷakaṇṇijātakavaṇṇanā dutiyā.

シリカーラカンニ本生解説(第二)

[193] 3. Cūḷapadumajātakavaṇṇanā

[193] 三、チューラパドゥマ本生解説

Ayameva sā ahamapi so anaññoti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu ummādantījātake (jā. 2.20.57 ādayo) āvibhavissati. So pana bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti vutte ‘‘saccaṃ, bhagavā’’ti vatvā ‘‘kena pana tvaṃ ukkaṇṭhāpito’’ti vutte [Pg.106] ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ mātugāmaṃ disvā kilesānuvattako hutvā ukkaṇṭhitomhī’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘bhikkhu, mātugāmo nāma akataññū mittadubbhī bahumāyā, porāṇakapaṇḍitāpi attano dakkhiṇajāṇulohitaṃ pāyetvā yāvajīvitadānampi datvā mātugāmassa cittaṃ na labhiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“まさに彼女がその人であり、私もまたその人(他ならぬ彼)であった……”というこの話を、師は祇園精舎に滞在していたとき、意欲を失った比丘について語られた。その背景となる物語はウンマーダンティー本生(Jā. 2.20.57等)で明らかになるであろう。さて、その比丘は、師(ブッダ)から“比丘よ、おまえが意欲を失っているというのは本当か”と問われて、“世尊よ、本当です”と答え、“では、何によって意欲を失わされたのか”と問われると、“大徳よ、私は美しく着飾った一人の女を見て、煩悩に流されて意欲を失ってしまいました”と申し上げた。すると師は“比丘よ、女というものは恩知らずで、友を裏切り、虚偽に満ちている。昔の賢者たちも、自分の右膝の血を飲ませ、命尽きるまでの施しを与えても、女の心を得ることはできなかったのだ”と語って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, nāmaggahaṇadivase cassa ‘‘padumakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tassa aparena cha kaniṭṭhabhātikā ahesuṃ. Te sattapi janā anupubbena vuḍḍhippattā gharāvāsaṃ gahetvā rañño sahāyā viya vicaranti. Athekadivasaṃ rājā rājaṅgaṇaṃ olokento ṭhito te mahāparivārena rājupaṭṭhānaṃ āgacchante disvā ‘‘ime maṃ vadhitvā rajjampi gaṇheyyu’’nti āsaṅkaṃ uppādetvā te pakkosāpetvā – ‘‘tātā, tumhe imasmiṃ nagare vasituṃ na labhatha, aññattha gantvā mama accayena āgantvā kulasantakaṃ rajjaṃ gaṇhathā’’ti āha. Te pitu vacanaṃ sampaṭicchitvā roditvā kanditvā attano attano gharāni gantvā pajāpatiyo ādāya ‘‘yattha vā tattha vā gantvā jīvissāmā’’ti nagarā nikkhamitvā maggaṃ gacchantā ekaṃ kantāraṃ patvā annapānaṃ alabhamānā khudaṃ adhivāsetuṃ asakkontā ‘‘mayaṃ jīvamānā itthiyo labhissāmā’’ti kaniṭṭhassa bhariyaṃ māretvā terasa koṭṭhāse katvā maṃsaṃ khādiṃsu. Bodhisatto attano ca bhariyāya ca laddhakoṭṭhāsesu ekaṃ ṭhapetvā ekaṃ dvepi khādiṃsu. Evaṃ cha divase cha itthiyo māretvā maṃsaṃ khādiṃsu.

昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はその王妃の胎内に宿られた。命名の日、彼には“パドゥマ王子”という名が授けられた。彼には後に六人の弟ができた。これら七人は皆、順調に成長して家を構え、王の補佐役のように暮らしていた。さてある日、王が宮廷の広場を眺めていると、彼らが大勢の従者を連れて参内してくるのを見て、“こやつらは私を殺して国を奪うかもしれない”という疑念を抱き、彼らを呼び寄せて言った。“息子たちよ、おまえたちはこの都に住むことは許さぬ。他所へ行き、私の死後に戻って、家系に伝わる国を継ぐがよい”。彼らは父の言葉を受け入れ、泣き叫びながら、それぞれの家に戻って妻を連れ、“どこへなりとも行って生き延びよう”と都を出発した。道をゆく途中で、彼らは荒野に至り、食べ物も飲み物も得られず、飢えに耐えかねて、“我らが生きてさえいれば女はまた得られる”と言って、末弟の妻を殺し、十三の部位に切り分けてその肉を食べた。菩薩は自分と妻の分の分け前のうち、一方を保存し、もう一方を二人で食べた。このようにして六日間で六人の女を殺してその肉を食べた。

Bodhisatto pana divase divase ekekaṃ ṭhapetvā cha koṭṭhāse ṭhapesi. Sattame divase ‘‘bodhisattassa bhariyaṃ māressāmā’’ti vutte bodhisatto te cha koṭṭhāse tesaṃ datvā ‘‘ajja tāva ime cha koṭṭhāse khādatha, sve jānissāmā’’ti vatvā tesaṃ maṃsaṃ khāditvā niddāyanakāle bhariyaṃ gahetvā palāyi. Sā thokaṃ gantvā ‘‘gantuṃ na sakkomi, sāmī’’ti āha. Atha naṃ bodhisatto khandhenādāya aruṇuggamanavelāya kantārā nikkhami. Sā sūriye uggate ‘‘pipāsitāmhi, sāmī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘udakaṃ natthi, bhadde’’ti vatvā punappunaṃ kathite khaggena [Pg.107] dakkhiṇajāṇukaṃ paharitvā – ‘‘bhadde, pānīyaṃ natthi, idaṃ pana me dakkhiṇajāṇulohitaṃ pivamānā nisīdāhī’’ti āha. Sā tathā akāsi. Te anupubbena mahāgaṅgaṃ patvā pivitvā ca nhatvā ca phalāphalaṃ khāditvā phāsukaṭṭhāne vissamitvā ekasmiṃ gaṅgānivattane assamapadaṃ māpetvā vāsaṃ kappesuṃ.

しかし菩薩は、日ごとに自分の分け前を一つずつ残しておき、六つの分け前を蓄えておいた。七日目に(弟たちが)“菩薩の妻を殺そう”と言ったとき、菩薩はその六つの分け前を彼らに与えて、“今日はまずこの六つの分け前を食べなさい。明日のことは明日考えよう”と言った。彼らがその肉を食べて眠っている間に、菩薩は妻を連れて逃げ出した。彼女は少し歩くと“旦那様、もう歩けません”と言った。そこで菩薩は彼女を肩に担ぎ、夜明けの頃に荒野を抜け出した。日が昇ると彼女は“旦那様、喉が渇きました”と言った。菩薩が“おまえ、水はないのだ”と言っても繰り返し訴えるので、剣で自分の右膝を叩き切り、“おまえ、飲み水はない。だが、私のこの右膝の血を飲んでいなさい”と言った。彼女はその通りにした。彼らはやがて大河(ガンジス川)に辿り着き、水を飲み、水浴びをし、木の実を食べて、心地よい場所で休息した。そしてガンジス川の曲がり角に庵を造って暮らし始めた。

Athekadivasaṃ uparigaṅgāya rājāparādhikaṃ coraṃ hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chinditvā ekasmiṃ ambaṇake nipajjāpetvā mahāgaṅgāya pavāhesuṃ. So mahantaṃ aṭṭassaraṃ karonto taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Bodhisatto tassa karuṇaṃ paridevitasaddaṃ sutvā ‘‘dukkhappatto satto mayi ṭhite mā nassī’’ti gaṅgātīraṃ gantvā taṃ uttāretvā assamapadaṃ ānetvā kāsāvadhovanalepanādīhi vaṇapaṭikammaṃ akāsi. Bhariyā panassa ‘‘evarūpaṃ nāma dussīlaṃ kuṇṭhaṃ gaṅgāya āvāhetvā paṭijagganto vicaratī’’ti vatvā taṃ kuṇṭhaṃ jigucchamānā niṭṭhubhantī vicarati. Bodhisatto tassa vaṇesu saṃviruḷhesu bhariyāya saddhiṃ taṃ assamapadeyeva ṭhapetvā aṭavito phalāphalāni āharitvā tañca bhariyañca posesi. Tesu evaṃ vasantesu sā itthī etasmiṃ kuṇṭhe paṭibaddhacittā hutvā tena saddhiṃ anācāraṃ caritvā ekenupāyena bodhisattaṃ māretukāmā hutvā evamāha – ‘‘sāmi, ahaṃ tumhākaṃ aṃse nisīditvā kantārā nikkhamamānā ekaṃ pabbataṃ oloketvā ayye pabbatamhi nibbattadevate ‘sace ahaṃ sāmikena saddhiṃ arogā jīvitaṃ labhissāmi, balikammaṃ te karissāmī’ti āyāciṃ, sā maṃ idāni uttāseti, karomassā balikamma’’nti. Bodhisatto taṃ māyaṃ ajānanto ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā balikammaṃ sajjetvā tāya balibhājanaṃ gāhāpetvā pabbatamatthakaṃ abhiruhi. Atha naṃ sā evamāha – ‘‘sāmi, devatāyapi tvaññeva uttamadevatā, paṭhamaṃ tāva taṃ vanapupphehi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā vanditvā pacchā devatāya balikammaṃ karissāmī’’ti. Sā bodhisattaṃ papātābhimukhaṃ ṭhapetvā vanapupphehi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā vanditukāmā viya hutvā piṭṭhipasse ṭhatvā piṭṭhiyaṃ paharitvā papāte pātetvā ‘‘diṭṭhā me paccāmittassa piṭṭhī’’ti tuṭṭhamānasā pabbatā orohitvā kuṇṭhassa santikaṃ agamāsi.

ある日のこと、ガンガー川の上流で、王に対する罪を犯した盗賊が、手足と耳鼻を切り落とされ、一つの木桶に入れて大ガンガー川に流されました。彼は大きな悲鳴を上げながら、その場所に辿り着きました。菩薩はその哀れな泣き声を聞いて、“苦難に陥った生き物が、私がここにいるのに死なせてはならない”と考え、ガンガー川の岸に行って彼を救い上げ、庵に連れて帰り、黄褐色の衣を洗った水や塗布薬などで傷の治療をしました。しかし、彼の妻は“このような不道徳な不具者をガンガー川から引き上げて世話をしている”と言って、その不具者を忌み嫌い、唾を吐きながら歩き回っていました。菩薩は、彼の傷が癒えた後、妻と共に彼を庵に留め置き、森から果実などを運んできて、彼と妻を養いました。彼らがそのように暮らしているうちに、その女はその不具者に心を奪われ、彼と不義密通を行い、ある策略によって菩薩を殺そうと考え、次のように言いました。“旦那様、私はあなたの肩に乗って荒野を出る際、ある山を見て、その山の神に‘もし夫と共に無事に命を永らえることができれば、供物を捧げます’と祈願しました。今、その神が私を怖がらせています。供物を捧げに行きましょう”。菩薩はその計略を知らずに“よろしい”と承諾し、供物を用意して彼女に供物の器を持たせ、山頂に登りました。すると彼女は言いました。“旦那様、神にとってもあなたこそが最高の神です。まず最初に、あなたを森の花で供養し、右回りに回って礼拝してから、後で神に供物を捧げます”。彼女は菩薩を崖の縁に向かわせて立たせ、森の花で供養し、右回りに回って礼拝するふりをして背後に立ち、背中を突いて崖から突き落としました。そして“宿敵の背中を見た”と満足して山を下り、不具者のもとへ行きました。

Bodhisattopi [Pg.108] papātānusārena pabbatā patanto udumbararukkhamatthake ekasmiṃ akaṇṭake pattasañchanne gumbe laggi, heṭṭhāpabbataṃ pana orohituṃ na sakkā. So udumbaraphalāni khāditvā sākhantare nisīdi. Atheko mahāsarīro godharājā heṭṭhāpabbatapādato abhiruhitvā tasmiṃ udumbaraphalāni khādati. So taṃ divasaṃ bodhisattaṃ disvā palāyi, punadivase āgantvā ekasmiṃ passe phalāni khāditvā pakkāmi. So evaṃ punappunaṃ āgacchanto bodhisattena saddhiṃ vissāsaṃ āpajjitvā ‘‘tvaṃ imaṃ ṭhānaṃ kena kāraṇena āgatosī’’ti pucchitvā ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte ‘‘tena hi mā bhāyī’’ti vatvā bodhisattaṃ attano piṭṭhiyaṃ nipajjāpetvā otāretvā araññato nikkhamitvā mahāmagge ṭhapetvā ‘‘tvaṃ iminā maggena gacchāhī’’ti uyyojetvā araññameva pāvisi. Bodhisatto ekaṃ gāmakaṃ gantvā tattheva vasanto pitu kālakatabhāvaṃ sutvā bārāṇasiṃ gantvā kulasantake rajje patiṭṭhāya padumarājā nāma hutvā dasa rājadhamme akopetvā dhammena rajjaṃ kārento catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāreti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ cha satasahassāni vissajjetvā dānaṃ adāsi.

菩薩もまた、崖に沿って山から転落する際、棘のない葉の生い茂ったイチジクの木の上に引っかかりました。しかし、崖の下に降りることはできませんでした。彼はイチジクの果実を食べて、枝の間に座っていました。すると、一体の大きなトカゲの王が、崖の下から登ってきて、そのイチジクの果実を食べていました。彼はその日、菩薩を見て逃げ去りましたが、翌日またやってきて、片側で果実を食べて去りました。彼はそのように何度もやってくるうちに菩薩と親しくなり、“あなたはどういう理由でここに来たのですか”と尋ねました。“このような理由で”と話すと、“それなら、恐れることはありません”と言って、菩薩を自分の背中に乗せて降ろし、森から出して大きな道に立たせ、“あなたはこの道を行きなさい”と言い送って、自身は森の中へ入っていきました。菩薩はある村へ行き、そこに住んでいるうちに父が亡くなったことを聞き、バーラーナシーへ行って一族の王位に就き、パドゥマ王という名になりました。十の王法に背くことなく、法に従って国を治め、四つの城門と城内、および王宮の門の計六か所に施物所を作らせ、毎日六十万を費やして施しを行いました。

Sāpi kho itthī taṃ kuṇṭhaṃ khandhe nisīdāpetvā araññā nikkhamitvā manussapathe bhikkhaṃ caramānā yāgubhattaṃ saṃharitvā taṃ kuṇṭhaṃ posesi. Manussā ‘‘ayaṃ te kiṃ hotī’’ti pucchiyamānā ‘‘ahaṃ etassa mātuladhītā, pitucchāputto me eso, etasseva maṃ adaṃsu, sāhaṃ vajjhappattampi attano sāmikaṃ ukkhipitvā pariharantī bhikkhaṃ caritvā posemī’’ti. Manussā ‘‘ayaṃ patibbatā’’ti tato paṭṭhāya bahutaraṃ yāgubhattaṃ adaṃsu. Apare pana janā evamāhaṃsu – ‘‘tvaṃ mā evaṃ vicari, padumarājā bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāreti, sakalajambudīpaṃ saṅkhobhetvā dānaṃ deti, so taṃ disvā tussissati, tuṭṭho te bahuṃ dhanaṃ dassati, tava sāmikaṃ idheva nisīdāpetvā gacchā’’ti thiraṃ katvā vettapacchiṃ adaṃsu. Sā anācārā taṃ kuṇṭhaṃ vettapacchiyaṃ nisīdāpetvā pacchiṃ ukkhipitvā bārāṇasiṃ gantvā dānasālāsu bhuñjamānā vicarati. Bodhisatto alaṅkatahatthikkhandhavaragato dānaggaṃ gantvā aṭṭhannaṃ vā dasannaṃ vā sahatthā dānaṃ datvā puna gehaṃ gacchati[Pg.109]. Sā anācārā taṃ kuṇṭhaṃ pacchiyaṃ nisīdāpetvā pacchiṃ ukkhipitvā tassa gamanamagge aṭṭhāsi.

一方、あの女もその不具者を肩に乗せて森を出て、人の通る道で物乞いをしながら、粥や飯を集めてその不具者を養っていました。人々から“この人はあなたの何なのですか”と問われると、“私はこの人の従妹で、彼は私の従兄です。両親が私を彼に与えたのです。私は、死刑を宣告された自分の夫であっても、担いで世話し、物乞いをして養っているのです”と言いました。人々は“この人は夫に尽くす妻だ”として、それ以来、より多くの粥や飯を与えました。また別の人はこのように言いました。“あなたはそんなふうに歩き回ってはいけない。パドゥマ王がバーラーナシーで統治しており、全ジャンブディーパを揺り動かすほどの施しを行っている。王はあなたを見れば喜んで、多くの財宝をくれるだろう。夫をここに座らせて行きなさい”と言って、丈夫な藤編みの籠をくれました。その不道徳な女はその不具者を藤の籠に乗せ、籠を担いでバーラーナシーへ行き、施物所で食事をしながら歩き回っていました。菩薩は、美しく飾られた象の肩に乗り、施物所へ行って、八人あるいは十人の人々に自らの手で施しを与えてから、再び宮殿に帰っていました。その不道徳な女は、不具者を籠に乗せ、籠を担いで、王が通る道に立ちました。

Rājā disvā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. ‘‘Ekā, deva, patibbatā’’ti. Atha naṃ pakkosāpetvā sañjānitvā kuṇṭhaṃ pacchiyā nīharāpetvā ‘‘ayaṃ te kiṃ hotī’’ti pucchi. Sā ‘‘pitucchāputto me, deva, kuladattiko sāmiko’’ti āha. Manussā taṃ antaraṃ ajānantā ‘‘aho patibbatā’’tiādīni vatvā taṃ anācāritthiṃ vaṇṇayiṃsu. Puna rājā ‘‘ayaṃ te kuṇṭho kuladattiko sāmiko’’ti pucchi. Sā rājānaṃ asañjānantī ‘‘āma, devā’’ti sūrā hutvā kathesi. Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ esa bārāṇasirañño putto, nanu tvaṃ padumakumārassa bhariyā asukarañño dhītā, asukā nāma mama jāṇulohitaṃ pivitvā imasmiṃ kuṇṭhe paṭibaddhacittā maṃ papāte pātesi. Sā idāni tvaṃ nalāṭena maccuṃ gahetvā maṃ ‘mato’ti maññamānā imaṃ ṭhānaṃ āgatā, nanu ahaṃ jīvāmī’’ti vatvā amacce āmantetvā ‘‘bho, amaccā nanu cāhaṃ tumhehi puṭṭho evaṃ kathesiṃ ‘mama kaniṭṭhabhātikā cha itthiyo māretvā maṃsaṃ khādiṃsu, ahaṃ pana mayhaṃ bhariyaṃ arogaṃ katvā gaṅgātīraṃ netvā assamapade vasanto ekaṃ vajjhappattaṃ kuṇṭhaṃ uttāretvā paṭijaggiṃ. Sā itthī etasmiṃ paṭibaddhacittā maṃ pabbatapāde pātesi. Ahaṃ attano mettacittatāya jīvitaṃ labhi’nti. Yāya ahaṃ pabbatā pātito, na sā aññā, esā dussīlā, sopi vajjhappatto kuṇṭho na añño, ayamevā’’ti vatvā imā gāthā avoca –

王はこれを見て、“これは何事か”と尋ねた。“大王よ、一人の貞淑な妻でございます”と(人々は答えた)。そこで王は彼女を呼び寄せ、彼女であると確認すると、籠から不具者を外に出させて、“この者はそなたにとって何者か”と尋ねた。彼女は“大王よ、彼は私の従兄であり、家から与えられた夫でございます”と言った。人々はその間の事情を知らずに、“ああ、なんと貞淑な妻よ”などと言って、その不道徳な女を称賛した。再び王は“この不具者が、そなたの家から与えられた夫なのか”と尋ねた。彼女は(目の前の王が夫であるとは)気づかずに、“はい、大王よ”と厚かましく語った。そこで王は彼女に言った。“これがバラナシ王の息子か。そなたはパドゥマ王子の妻であり、某王の娘ではないか。某という名の女よ、私の膝の血を舐めておきながら、この不具者に心を奪われ、私を崖から突き落とした。そのそなたが今、額で死を捉えながら(死を覚悟すべき身でありながら)、私を‘死んだ’と思い込んでこの場所にやって来たのだ。私は生きているではないか”。そして大臣たちを呼んで言った。“諸君、大臣たちよ、私は以前お前たちに問われて、このように語らなかったか。‘私の六人の弟たちは妻を殺してその肉を食べたが、私は自分の妻を無傷で守り、ガンジス川の岸辺に連れて行き、仙人の庵で暮らしていたとき、死刑囚であった一人の不具者を救い出して世話をした。その女はこの男に心を奪われ、私を山の麓に突き落とした。私は自らの慈しみによって命を得たのだ’と。私が山から突き落とされたのは、他の誰でもない、この不道徳な女によってである。その死刑囚の不具者も、他の誰でもない、まさにこの男である”。そう言って、次の偈を唱えた。

85.

85.

‘‘Ayameva sā ahamapi so anañño, ayameva so hatthacchinno anañño;

Yamāha ‘komārapatī mama’nti, vajjhitthiyo natthi itthīsu saccaṃ.

“まさにこれがその女であり、私もまたその当人である。まさにこれがその手のない男であり、他の誰でもない。彼女が‘私の若き日の夫’と言った男である。死に値する女たちに、真実は存在しない。”

86.

86.

‘‘Imañca jammaṃ musalena hantvā, luddaṃ chavaṃ paradārūpaseviṃ;

Imissā ca naṃ pāpapatibbatāya, jīvantiyā chindatha kaṇṇanāsa’’nti.

“この卑劣な男、残酷で屍のようであり、他人の妻を犯す者を、杵で打って殺せ。そして、この不浄な‘貞淑な妻’の、生きているうちに耳と鼻を削げ。”

Tattha yamāha komārapatī mamanti yaṃ esā ‘‘ayaṃ me, komārapati, kuladattiko sāmiko’’ti āha, ayameva so, na añño. ‘‘Yamāhu[Pg.110], komārapatī’’tipi pāṭho. Ayameva hi potthakesu likhito, tassāpi ayamevattho, vacanavipallāso panettha veditabbo. Yañhi raññā vuttaṃ, tadeva idha āgataṃ. Vajjhitthiyoti itthiyo nāma vajjhā vadhitabbā eva. Natthi itthīsu saccanti etāsu sabhāvo nāmeko natthi. ‘‘Imañca jamma’’ntiādi dvinnampi tesaṃ daṇḍāṇāpanavasena vuttaṃ. Tattha jammanti lāmakaṃ. Musalena hantvāti musalena hanitvā pothetvā aṭṭhīni bhañjitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā. Luddanti dāruṇaṃ. Chavanti guṇābhāvena nijjīvaṃ matasadisaṃ. Imissā ca nanti ettha nanti nipātamattaṃ, imissā ca pāpapatibbatāya anācārāya dussīlāya jīvantiyāva kaṇṇanāsaṃ chindathāti attho.

その中で“yamāha komārapatī mamanti”とは、彼女が“これが私の若き日の夫、家から与えられた夫です”と言ったことを指し、まさにその者であり、他の者ではないということである。“yamāhu, komārapatī”という読みもある。これは諸写本に記されているもので、その意味もこれと同じであり、言葉の入れ替わりであると理解すべきである。王によって語られたことが、そのままここに引用されている。“vajjhitthiyoti”とは、女というものはまさに殺されるべき(vajjhā)者であるということである。“natthi itthīsu saccanti”とは、彼女たちには真実というものは一つも存在しないということである。“imañca jamma”等の句は、その両者に対する処罰を命じるために語られた。その中で“jammanti”とは卑劣な者のことである。“musalena hantvāti”とは、杵で打って叩き、骨を砕いて粉々にすることである。“luddanti”とは残酷なことである。“chavanti”とは徳がないために命がないも同然で、死人のような者のことである。“imissā ca nanti”の“nan”は単なる挿入語である。“imissā ca pāpapatibbatāya”とは、不道徳で戒を破ったこの女のことで、“jīvantiyāva kaṇṇanāsaṃ chindathā”とは“生きているうちに耳と鼻を削げ”という意味である。

Bodhisatto kodhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto evaṃ tesaṃ daṇḍaṃ āṇāpetvāpi na tathā kāresi. Kopaṃ pana mandaṃ katvā yathā sā pacchiṃ sīsato oropetuṃ na sakkoti, evaṃ gāḷhataraṃ bandhāpetvā kuṇṭhaṃ tattha pakkhipāpetvā attano vijitā nīharāpesi.

菩薩は怒りを抑えることができず、彼らにそのような処罰を命じながらも、実際にはそのようにはさせなかった。怒りを和らげ、彼女が籠を頭から下ろすことができないように、非常に固く縛らせて、不具者をその中に入れさせたまま、自らの領土から追放した。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā cha bhātaro aññatarā therā ahesuṃ, bhariyā ciñcamāṇavikā, kuṇṭho devadatto, godharājā ānando, padumarājā pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終え、聖諦(四諦)を明らかにして、本生話をまとめられた。聖諦の説示の終わりに、意気消沈していた比丘は預流果に達した。“その時の六人の兄弟はある長老たちであり、妻はチンチャマーナヴィカーであり、不具者はデーヴァダッタであり、トカゲの王はアーナンダであり、パドゥマ王子は私自身であった”。

Cūḷapadumajātakavaṇṇanā tatiyā.

小パドゥマ本生話注釈、第三。

[194] 4. Maṇicorajātakavaṇṇanā

[194] 4. 宝石盗賊本生話注釈

Na santi devā pavasanti nūnāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto vadhāya parisakkantaṃ devadattaṃ ārabbha kathesi. Tadā pana satthā ‘‘devadatto vadhāya parisakkatī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkatiyeva, parisakkantopi pana maṃ vadhituṃ nāsakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“神々は存在しないのか、どこかへ行ってしまったのか”というこの話を、師は竹林精舎に滞在しているとき、殺害を企てていたデーヴァダッタについて語られた。その時、師は“デーヴァダッタが殺害を企てている”と聞き、“比丘たちよ、今だけではない。過去にもデーヴァダッタは私を殺そうと企てていた。しかし、企ててはいても、私を殺すことはできなかったのだ”と言って、過去の出来事を語られた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasito avidūre gāmake gahapatikule nibbatti. Athassa vayappattassa [Pg.111] bārāṇasito kuladhītaraṃ ānesuṃ, sā suvaṇṇavaṇṇā ahosi abhirūpā dassanīyā devaccharā viya pupphalatā viya laḷamānā mattakinnarī viya ca sujātāti nāmena patibbatā sīlācārasampannā vattasampannā. Niccakālampissā pativattaṃ sassuvattaṃ sasuravattañca katameva hoti, sā bodhisattassa piyā ahosi manāpā. Iti ubhopi te sammodamānā ekacittā samaggavāsaṃ vasiṃsu.

過去、バラナシでブラフマダッタが王として統治していたとき、菩薩はバラナシから遠くない村の長者の家に生まれた。彼が成人したとき、バラナシから良家の娘を迎えた。彼女は黄金色に輝き、見目麗しく、天女のようであり、花咲く蔦のようにたおやかで、酔いしれたキンナリー(緊那羅)のように優雅で、気品があった。名はスジャータといい、夫に仕え、徳と行いに優れ、義務を全うする女性であった。常に夫、姑、舅に対して義務を果たし、彼女は菩薩にとって愛しく、好ましい妻であった。このように、二人は睦まじく、心を一つにして和やかに暮らしていた。

Athekadivasaṃ sujātā ‘‘mātāpitaro daṭṭhukāmāmhī’’ti bodhisattassa ārocesi. ‘‘Sādhu, bhadde, maggapātheyyaṃ pahonakaṃ paṭiyādehī’’ti khajjavikatiṃ pacāpetvā khajjakādīni yānake ṭhapetvā yānakaṃ pājento yānakassa purato ahosi, itarā pacchato. Te nagarasamīpaṃ gantvā yānakaṃ mocetvā nhatvā bhuñjiṃsu. Puna bodhisatto yānakaṃ yojetvā purato nisīdi, sujātā vatthāni parivattetvā alaṅkaritvā pacchato nisīdi. Yānakassa antonagaraṃ paviṭṭhakāle bārāṇasirājā hatthikkhandhavaragato nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto taṃ padesaṃ agamāsi. Sujātā otaritvā yānakassa pacchato padasā pāyāsi. Rājā taṃ disvā tassā rūpasampattiyā ākaḍḍhiyamānalocano paṭibaddhacitto hutvā ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘gaccha tvaṃ etissā sassāmikabhāvaṃ vā assāmikabhāvaṃ vā jānāhī’’ti. So gantvā tassā sassāmikabhāvaṃ ñatvā ‘‘sassāmikā kira, deva, yānake nisinno puriso etissā sāmiko’’ti āha.

さて、ある日、スジャータが“両親に会いたいのです”と菩薩に告げた。“よろしい、奥方よ。道中の食糧として十分なものを用意しなさい”と言って、彼は様々なお菓子を焼かせ、菓子などを小さな車に積み込み、車を走らせて車の前方に座った。彼女は後方に座った。彼らは都市の近くまで来ると、車を解き、水浴びをして食事をした。再び菩薩は車を繋いで前方に座り、スジャータは服を着替え、着飾って後方に座った。車が都市の中に入ったとき、バラナシ王が優れた象の背に乗り、都市を巡回してその場所にやって来た。スジャータは車を下り、車の後方を歩いて行った。王は彼女を見て、その美しさに目を奪われ、心を奪われて、一人の大臣に命じた。“行け、お前。あの者に夫がいるかいないか確かめてこい”。大臣は行って、彼女に夫がいることを知り、“大王よ、夫がいるようです。車に乗っている男が彼女の夫です”と言った。

Rājā paṭibaddhacittaṃ vinodetuṃ asakkonto kilesāturo hutvā ‘‘ekena naṃ upāyena mārāpetvā itthiṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā ekaṃ purisaṃ āmantetvā ‘‘gaccha, bho, imaṃ cūḷāmaṇiṃ vīthiṃ gacchanto viya hutvā etassa purisassa yānake pakkhipitvā ehī’’ti cūḷāmaṇiṃ datvā uyyojesi. So ‘‘sādhū’’ti taṃ gahetvā gantvā yānake ṭhapetvā ‘‘ṭhapito me, devā’’ti āgantvā ārocesi. Rājā ‘‘cūḷāmaṇi me naṭṭho’’ti āha, manussā ekakolāhalaṃ akaṃsu. Rājā ‘‘sabbadvārāni pidahitvā sañcāraṃ chinditvā coraṃ pariyesathā’’ti āha, rājapurisā tathā akaṃsu, nagaraṃ ekasaṅkhobhaṃ ahosi. Itaro puriso manusse gahetvā bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘bho, yānakaṃ ṭhapehi, rañño cūḷāmaṇi [Pg.112] naṭṭho, yānakaṃ sodhessāmī’’ti yānakaṃ sodhento attanā ṭhapitamaṇiṃ gahetvā bodhisattaṃ gahetvā ‘‘maṇicoro’’ti hatthehi ca pādehi ca pothetvā pacchābāhaṃ bandhitvā netvā ‘‘ayaṃ maṇicoro’’ti rañño dassesi. Rājāpi ‘‘sīsamassa chindathā’’ti āṇāpesi.

王は彼女への執着心を払うことができず、煩悩に苛まれ、“ある計略によって彼を殺させ、あの女を手に入れよう”と考えた。そして一人の男を呼んで“行け、君。この宝珠を持って、通りを行く者のふりをして、あの男の荷車の中に投げ入れて戻ってこい”と言って、宝珠を渡して送り出した。その男は“承知いたしました”と言ってそれを受け取って行き、荷車の中に置くと、“王よ、(宝珠を)置きました”と戻って報告した。王は“私の宝珠がなくなった”と言い、人々は大騒ぎした。王は“すべての門を閉ざし、往来を断って、泥棒を捜せ”と言った。王の役人たちがその通りにすると、町中が混乱に陥った。例の男は人々を連れて菩薩のところへ行き、“おい、車を止めろ。王の宝珠がなくなったのだ。車を調べるぞ”と言って、車を調べるふりをしながら、自分が置いた宝珠を取り出し、菩薩を捕まえて“宝珠泥棒だ!”と言い、手足で打ち据え、後ろ手に縛って連行し、“これが宝珠泥棒です”と王に見せた。王も“こいつの首をはねよ”と命じた。

Atha naṃ rājapurisā catukke catukke kasāhi tāḷentā dakkhiṇadvārena nagarā nikkhamāpesuṃ. Sujātāpi yānakaṃ pahāya bāhā paggayha paridevamānā ‘‘sāmi, maṃ nissāya imaṃ dukkhaṃ pattosī’’ti paridevamānā pacchato pacchato agamāsi. Rājapurisā ‘‘sīsamassa chindissāmā’’ti bodhisattaṃ uttānaṃ nipajjāpesuṃ. Taṃ disvā sujātā attano sīlaguṇaṃ āvajjetvā ‘‘natthi vata maññe imasmiṃ loke sīlavantānaṃ viheṭhake pāpasāhasikamanusse nisedhetuṃ samatthā devatā nāmā’’tiādīni vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

そこで王の役人たちは、彼を四つ辻ごとに鞭で打ちながら、南門から町の外へ追い出した。スジャーターも車を捨て、両腕を差し上げて泣き叫び、“旦那様、私のせいでこのような苦しみを受けられるのですね”と嘆きながら、後ろからついて行った。王の役人たちは“こいつの首をはねるぞ”と言って、菩薩を仰向けに寝かせた。それを見て、スジャーターは自らの戒の徳を念じ、“この世には、持戒の者を苦しめる邪悪で暴力的な人間を制止できる神というものはいないのだろうか”などと言って、第一の偈を唱えた。

87.

87.

‘‘Na santi devā pavasanti nūna, na hi nūna santi idha lokapālā;

Sahasā karontānamasaññatānaṃ, na hi nūna santi paṭisedhitāro’’ti.

“神々はいないのだ、きっとどこかへ行っている。この世の守護者たちは、ここにはいない。思慮なく暴力を振るう不制止な者たちを、制止する者はきっといないのだ”。

Tattha na santi, devāti imasmiṃ loke sīlavantānaṃ olokanakā pāpānañca nisedhakā na santi nūna devā. Pavasanti nūnāti evarūpesu vā kiccesu uppannesu nūna pavasanti pavāsaṃ gacchanti. Idha, lokapālāti imasmiṃ loke lokapālasammatā samaṇabrāhmaṇāpi sīlavantānaṃ anuggāhakā na hi nūna santi. Sahasā karontānamasaññatānanti sahasā avīmaṃsitvā sāhasikaṃ dāruṇaṃ kammaṃ karontānaṃ dussīlānaṃ. Paṭisedhitāroti evarūpaṃ kammaṃ mā karittha, na labbhā etaṃ kātunti paṭisedhentā natthīti attho.

その中で、“神々はいない”とは、この世で持戒の者を見守り、悪しき者を制止する神々が、今はいないということである。“きっとどこかへ行っている”とは、このような重大な事態が起こっている時に、きっと留守にしているか、他所へ行っているということである。“この世の守護者たち”とは、この世で世間護として認められている沙門や婆羅門たちでさえ、持戒の者を助ける者はきっといないということである。“思慮なく暴力を振るう不制止な者たち”とは、よく考えもせずに暴力的で残酷な行為を行う不道徳な者たちのことである。“制止する者”とは、“このような行為をしてはならない、それをしてはならない”と言って制止する者がいないという意味である。

Evaṃ tāya sīlasampannāya paridevamānāya sakkassa devarañño nisinnāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi, sakko ‘‘ko nu kho maṃ sakkattato cāvetukāmo’’ti āvajjento imaṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘bārāṇasirājā atipharusakammaṃ karoti, sīlasampannaṃ sujātaṃ kilameti, gantuṃ dāni me vaṭṭatī’’ti devalokā oruyha attano ānubhāvena hatthipiṭṭhe [Pg.113] nisinnaṃ taṃ pāparājānaṃ hatthikkhandhato otāretvā dhammagaṇḍikāya uttānaṃ nipajjāpetvā bodhisattaṃ ukkhipitvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā rājavesaṃ gāhāpetvā hatthikkhandhe nisīdāpesi. Rājapurisā pharasuṃ ukkhipitvā sīsaṃ chindantā rañño sīsaṃ chindiṃsu, chinnakāleyeva cassa rañño sīsabhāvaṃ jāniṃsu. Sakko devarājā dissamānakasarīreneva bodhisattassa santikaṃ gantvā bodhisattassa rājābhisekaṃ katvā sujātāya ca aggamahesiṭṭhānaṃ dāpesi. Amaccā ceva brāhmaṇagahapatikādayo ca sakkaṃ devarājānaṃ disvā ‘‘adhammikarājā mārito, idāni amhehi sakkadattiko dhammikarājā laddho’’ti somanassappattā ahesuṃ.

このように、戒を具足した彼女が嘆き悲しむと、帝釈天の座席が熱を帯びた。帝釈天は“誰が私を帝釈の位から動かそうとしているのか”と念じ、この事情を知って、“バーラーナシーの王が極めて残忍な行為を行い、戒を具足したスジャーターを苦しめている。今こそ行くべきだ”と考え、天界から下り、自らの神通力によって、象の背に乗っていたあの悪王を象の肩から下ろし、刑場の台の上に仰向けに寝かせ、菩薩を引き上げて、あらゆる装身具で飾り立て、王の姿をさせ、象の肩に乗せた。王の役人たちは、斧を振り上げて首をはねると、王の首をはねてしまった。切り落とされた時になって初めて、それが自分たちの王の首であると気づいた。天界の王である帝釈天は、姿を現したまま菩薩のそばへ行き、菩薩に王の即位式を行い、スジャーターを第一王妃の座に就かせた。大臣たちや婆羅門、長者たちは、天界の王である帝釈天を見て、“非道な王は殺された。今、我々は帝釈天から授けられた如法な王を得た”と喜びで満たされた。

Sakkopi ākāse ṭhatvā ‘‘ayaṃ vo sakkadattiko rājā, ito paṭṭhāya dhammena rajjaṃ kāressati. Sace hi rājā adhammiko hoti, devo akāle vassati, kāle na vassati, chātabhayaṃ rogabhayaṃ satthabhayanti imāni tīṇi bhayāni upagatāneva hontī’’ti ovadanto dutiyaṃ gāthamāha –

帝釈天も空中に留まり、“これが汝らに帝釈天から授けられた王である。これより、彼は法に従って統治するであろう。もし王が非道であれば、天は降るべきでない時に雨を降らせ、降るべき時に雨を降らせず、飢えの恐怖、病の恐怖、武器の恐怖というこれら三つの恐怖が必ずやってくる”と諭して、第二の偈を唱えた。

88.

88.

‘‘Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassati;

Saggā ca cavati ṭhānā, nanu so tāvatā hato’’ti.

“非道な王には降るべきでない時に雨が降り、降るべき時に雨は降らない。彼は天上の住処から堕ちる。それだけで、彼はすでに滅ぼされているではないか”。

Tattha akāleti adhammikarañño rajje ayuttakāle sassānaṃ pakkakāle vā lāyanamaddanādikāle vā devo vassati. Kāleti yuttapayuttakāle vapanakāle taruṇasassakāle gabbhaggahaṇakāle ca na vassati. Saggā ca cavati ṭhānāti saggasaṅkhātā ṭhānā devalokā cavatīti attho. Adhammikarājā hi appaṭilābhavasena devalokā cavati nāma, saggepi vā rajjaṃ kārento adhammikarājā tato cavatītipi attho. Nanu so tāvatā hatoti nanu so adhammiko rājā ettakena hato hoti. Atha vā ekaṃsavācī ettha nu-kāro, neso ekaṃsena ettāvatā hato, aṭṭhasu pana mahānirayesu soḷasasu ca ussadanirayesu dīgharattaṃ so haññissatīti ayamettha attho.

その中で、“降るべきでない時”とは、非道な王の治世において、不適当な時期、あるいは作物が実る時期、あるいは刈り入れや脱穀の時期などに雨が降ることである。“降るべき時”とは、適当な時期、すなわち種まきの時期や苗の時期、穂が出る時期などに雨が降らないことである。“天上の住処から堕ちる”とは、天界と呼ばれる住処、すなわち神々の世界から堕ちるという意味である。すなわち、非道な王は(善業の)不獲得によって天界から堕ちるということであり、あるいは天界で統治していても、非道な王であればそこから堕ちるという意味でもある。“それだけで彼はすでに滅ぼされているではないか”とは、その非道な王は、これだけのことで滅ぼされているではないか、ということである。あるいは、ここでの“nu”という言葉は断定を意味し、彼はこれだけで滅ぼされるだけでなく、八大地獄や十六の小地獄において、長い間、責め苦を受けるであろうというのが、ここでの意味である。

Evaṃ [Pg.114] sakko mahājanassa ovādaṃ datvā attano devaṭṭhānameva agamāsi. Bodhisattopi dhammena rajjaṃ kāretvā saggapuraṃ pūresi.

このように、帝釈天は人々に教誡を与え、自らの天界へと帰って行った。菩薩もまた、法に従って国を治め、天の都を満たした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā adhammikarājā devadatto ahosi, sakko anuruddho, sujātā rāhulamātā, sakkadattiyarājā pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、諸諦を明らかにし、本生をまとめられた。“その時の非道な王はデーヴァダッタであり、帝釈天はアヌルッダであり、スジャーターはラーフラの母であった。そして、帝釈天から授けられた王は、実に私であった”と。

Maṇicorajātakavaṇṇanā catutthā.

宝珠泥棒本生注釈 第四。

[195] 5. Pabbatūpattharajātakavaṇṇanā

[195] 五、山麓本生注釈

Pabbatūpatthare rammeti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Kosalarañño kira eko amacco antepure padussi. Rājāpi parivīmaṃsamāno taṃ tathato ñatvā ‘‘satthu ārocessāmī’’ti jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘bhante, amhākaṃ antepure eko amacco padussi, tassa kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti pucchi. Atha naṃ satthā ‘‘upakārako te, mahārāja, so ca amacco sā ca itthī piyā’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante, ativiya upakārako sakalaṃ rājakulaṃ sandhāreti, sāpi me itthī piyā’’ti vutte ‘‘mahārāja, ‘attano upakārakesu sevakesu piyāsu ca itthīsu dubbhituṃ na sakkā’ti pubbepi rājāno paṇḍitānaṃ kathaṃ sutvā majjhattāva ahesu’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“山あいの平地で楽しむ”というこの説法は、師がジェータ林に滞在していたとき、コーサラ国王について語られたものである。伝え聞くところによれば、コーサラ国王のある大臣が後宮で不義を働いた。王は調査して、それが事実であることを知り、“師に報告しよう”と考えてジェータ林へ行き、師を礼拝して“尊師よ、わが後宮である大臣が不義を働きました。彼をどう扱うべきでしょうか”と尋ねた。すると師は“大王よ、その大臣はそなたの役に立つ者か。そしてその大臣と、その女は愛しい者か”と尋ねられた。“はい、尊師よ、彼は非常に役に立ち、王家全体を支えています。また、その女も私にとって愛しい者です”と答えられたとき、“大王よ、‘自分に恩義のある家臣や愛しい女たちに対して、恨みを抱くことはできない’と、かつての王たちも賢者の言葉を聞いて、中立の立場を保ちました”と言って、王に請われて過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa atthadhammānusāsako ahosi. Athassa rañño eko amacco antepure padussi. Rājā naṃ tathato ñatvā ‘‘amaccopi me bahūpakāro, ayaṃ itthīpi me piyā, dvepi ime nāsetuṃ na sakkā, paṇḍitāmaccaṃ pañhaṃ pucchitvā sace sahitabbaṃ bhavissati, sahissāmi, no ce, na sahissāmī’’ti bodhisattaṃ pakkosāpetvā āsanaṃ datvā ‘‘paṇḍita, pañhaṃ pucchissāmī’’ti vatvā ‘‘pucchatha, mahārāja, vissajjessāmī’’ti vutte pañhaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩は大臣の家に生まれ、成人して王の義理と法の教誡者となった。そのとき、王のある大臣が後宮で不義を働いた。王はそれを事実と知り、“大臣も私に多大な恩義があり、この女も私にとって愛しい。二人を破滅させることはできない。賢者である大臣に質問をして、もし許容すべきであれば許そう。そうでなければ許さない”と考え、菩薩を召し出し、席を与えて“賢者よ、質問をしたい”と言った。“大王よ、お尋ねください。お答えしましょう”と言われると、王は質問として第一の偈を唱えた。

89.

89.

‘‘Pabbatūpatthare [Pg.115] ramme, jātā pokkharaṇī sivā;

Taṃ siṅgālo apāpāyi, jānaṃ sīhena rakkhita’’nti.

“麗しい山あいの平地に、清らかな蓮池が生まれた。ライオンに守られていると知りながら、ジャッカルがそこ(の水)を飲んだ”

Tattha pabbatūpatthare rammeti himavantapabbatapāde pattharitvā ṭhite aṅgaṇaṭṭhāneti attho. Jātā pokkharaṇī sivāti sivā sītalā madhurodakā pokkharaṇī nibbattā, apica kho pokkharasañchannā nadīpi pokkharaṇīyeva. Apāpāyīti apa-iti upasaggo, apāyīti attho. Jānaṃ sīhena rakkhitanti sā pokkharaṇī sīhaparibhogā sīhena rakkhitā, sopi naṃ siṅgālo ‘‘sīhena rakkhitā aya’’nti jānantova apāyi. Taṃ kiṃ maññati, bālo siṅgālo sīhassa abhāyitvā piveyya evarūpaṃ pokkharaṇinti ayametthādhippāyo.

その中で、“麗しい山あいの平地に”とは、ヒマラヤの山の麓に広がる中庭のような場所のことである。“清らかな蓮池が生まれた”とは、清らかで冷たく甘い水のある蓮池ができたということであり、また、蓮に覆われた川も蓮池と呼ばれる。“飲んだ(apāpāyi)”とは、接頭辞のapaを伴う“飲んだ”という意味である。“ライオンに守られていると知りながら”とは、その池はライオンが利用し、ライオンによって守られているが、そのジャッカルは“これはライオンに守られている”と知りながら飲んだのである。“それは何を思うか(どういうことか)。愚かなジャッカルはライオンを恐れずに、このような蓮池の水を飲むだろうか”というのがここでの意図である。

Bodhisatto ‘‘addhā etassa antepure eko amacco paduṭṭho bhavissatī’’ti ñatvā dutiyaṃ gāthamāha –

菩薩は“確かにこの者の後宮で、ある大臣が不義を働いたのだ”と察して、第二の偈を唱えた。

90.

90.

‘‘Pivanti ce mahārāja, sāpadāni mahānadiṃ;

Na tena anadī hoti, khamassu yadi te piyā’’ti.

“大王よ、もし野獣たちが大河(の水)を飲むとしても、それによって(その川が)川でなくなることはありません。もし彼女が愛しいのであれば、許しなさい”

Tattha sāpadānīti na kevalaṃ siṅgālova, avasesāni sunakhapasadabiḷāramigādīni sabbasāpadāni taṃ pokkharasañchannattā ‘‘pokkharaṇī’’ti laddhanāmaṃ nadiṃ pivanti ce. Na tena anadī hotīti nadiyañhi dvipadacatuppadāpi ahimacchāpi sabbe pipāsitā pānīyaṃ pivanti, na sā tena kāraṇena anadī nāma hoti, nāpi ucchiṭṭhanadī. Kasmā? Sabbesaṃ sādhāraṇattā. Yathā nadī yena kenaci pītā na dussati, evaṃ itthīpi kilesavasena sāmikaṃ atikkamitvā aññena saddhiṃ saṃvāsaṃ gatā neva anitthī hoti. Kasmā? Sabbesaṃ sādhāraṇabhāvena. Nāpi ucchiṭṭhitthī. Kasmā? Odakantikatāya suddhabhāvena. Khamassu yadi te piyāti yadi pana te sā itthī piyā, so ca amacco bahūpakāro, tesaṃ ubhinnampi khamassu majjhattabhāvena tiṭṭhāhīti.

その中で、“野獣たちが”とは、ただジャッカルだけでなく、残りの犬や豹、猫、鹿などのすべての野獣が、蓮に覆われているために“蓮池”という名を得た川の水を飲むとしても、“それによって川でなくなることはない”とは、川においては二足の者も四足の者も、蛇や魚さえも、喉が渇いた者は皆、飲み水を飲むが、その理由によってそれが川でなくなるわけではなく、飲み残しの川になるわけでもない。なぜか。すべての者に共通のものだからである。川がいかなる者に飲まれても汚されないように、女もまた煩悩によって夫を裏切り、他者と共寝をしたとしても、女でなくなるわけではない。なぜか。すべての者に共通であるからだ。また、穢れた女になるわけでもない。なぜか。水際における清浄さがあるからだ。“もし彼女が愛しいのであれば、許しなさい”とは、もしそなたにとってその女が愛しく、その大臣が多大な恩義のある者なら、その両者を許し、中立の立場でいなさい、ということである。

Evaṃ mahāsatto rañño ovādaṃ adāsi. Rājā tassa ovāde ṭhatvā ‘‘puna evarūpaṃ pāpakammaṃ mā karitthā’’ti vatvā ubhinnampi khami. Tato paṭṭhāya [Pg.116] te oramiṃsu. Rājāpi dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapuraṃ pūresi. Kosalarājāpi imaṃ dhammadesanaṃ sutvā tesaṃ ubhinnampi khamitvā majjhatto ahosi.

このように大士は王に教誡を与えた。王はその教誡に従い、“二度とこのような悪行をしてはならぬ”と言って、二人を許した。それ以来、彼らは不義をやめた。王もまた布施などの功徳を積み、寿命が尽きると天界に赴いた。コーサラ国王もこの説法を聞いて、その両者を許し、中立の立場となった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生話を結び合わされた。“その時の王はアーナンダであり、賢者の大臣は私であった”と。

Pabbatūpattharajātakavaṇṇanā pañcamā.

山間平地本生譚(パッバトゥーパッタラ・ジャータカ)第五。

[196] 6. Valāhakassajātakavaṇṇanā

[196] 六、雲馬本生譚(ヴァラーハカッサ・ジャータカ)

Ye na kāhanti ovādanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So hi bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘kiṃ kāraṇā’’ti vutte ‘‘ekaṃ alaṅkataṃ mātugāmaṃ disvā kilesavasenā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘itthiyo nāmetā bhikkhu attano rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbehi ceva itthikuttavilāsehi ca purise palobhetvā attano vase katvā vasaṃ upagatabhāvaṃ ñatvā sīlavināsañceva dhanavināsañca pāpanaṭṭhena ‘yakkhiniyo’ti vuccanti. Pubbepi hi yakkhiniyo itthikuttena ekaṃ purisasatthaṃ upasaṅkamitvā vāṇije palobhetvā attano vase katvā puna aññe purise disvā te sabbepi jīvitakkhayaṃ pāpetvā ubhohi hanukapassehi lohitena paggharantena mukhaṃ pūrāpetvā khādiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“教誡を守らぬ者たちは”というこの説法は、師がジェータ林に滞在していたとき、ある情熱を失った比丘について語られたものである。その比丘は、師から“比丘よ、そなたが情熱を失ったというのは本当か”と問われ、“本当です”と答え、“何が原因か”と問われると、“ある着飾った女を見て、煩悩に支配されました”と言った。すると師は言われた。“比丘よ、女というものは、自らの姿・声・香・味・触、および女特有の振る舞いや媚態によって男を誘惑し、自らの支配下に置き、服従したと知ると、戒の破壊と富の破壊をもたらす。その破壊をもたらす(奪う)という点において、女は‘羅刹女(夜叉女)’と呼ばれるのだ。かつても羅刹女たちが女の媚態によってある商人の隊列に近づき、商人たちを誘惑して支配下に置いたが、また別の男たちを見つけると、前の男たちを皆殺しにし、両顎の脇から血を滴らせながら、口をいっぱいに(肉を)詰め込んで食べたのだ”と言って、過去の物語をされた。

Atīte tambapaṇṇidīpe sirīsavatthu nāma yakkhanagaraṃ ahosi, tattha yakkhiniyo vasiṃsu. Tā bhinnanāvānaṃ vāṇijānaṃ āgatakāle alaṅkatapaṭiyattā khādanīyabhojanīyaṃ gāhāpetvā dāsigaṇaparivutā dārake aṅkenādāya vāṇije upasaṅkamanti. Tesaṃ ‘‘manussāvāsaṃ āgatamhā’’ti sañjānanatthaṃ tattha tattha kasigorakkhādīni karonte manusse gogaṇe sunakheti evamādīni dassenti, vāṇijānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘imaṃ yāguṃ pivatha, bhattaṃ bhuñjatha, khādanīyaṃ khādathā’’ti vadanti. Vāṇijā ajānantā tāhi dinnaṃ paribhuñjanti. Atha tesaṃ khāditvā bhuñjitvā pivitvā vissamitakāle [Pg.117] paṭisanthāraṃ karonti, ‘‘tumhe kattha vāsikā, kuto āgatā, kahaṃ gacchissatha, kena kammena idhāgatatthā’’ti pucchanti. ‘‘Bhinnanāvā hutvā idhāgatamhā’’ti vutte ‘‘sādhu, ayyā, amhākampi sāmikānaṃ nāvaṃ abhiruhitvā gatānaṃ tīṇi saṃvaccharāni atikkantāni, te matā bhavissanti; tumhepi vāṇijāyeva, mayaṃ tumhākaṃ pādaparicārikā bhavissāmā’’ti vatvā te vāṇije itthikuttahāvabhāvavilāsehi palobhetvā yakkhanagaraṃ netvā sace paṭhamagahitā manussā atthi, te devasaṅkhalikāya bandhitvā kāraṇaghare pakkhipanti, attano vasanaṭṭhāne bhinnanāve manusse alabhantiyo pana parato kalyāṇiṃ orato nāgadīpanti evaṃ samuddatīraṃ anusañcaranti. Ayaṃ tāsaṃ dhammatā.

昔、タンバパンニ島(スリランカ)にシリサヴァットゥという名の夜叉の都があり、そこには女夜叉たちが住んでいました。彼女たちは難破した商人たちがやって来ると、着飾り、食べ物や飲み物を用意させ、侍女たちを連れ、子供を腕に抱いて商人たちに近づきました。そこが人間の居住地であると信じ込ませるために、あちこちで農耕や牧畜などが行われている様子を見せ、牛の群れや犬などがいる様子を見せました。そして商人たちのもとへ行き、“この粥を飲み、食事をし、食べ物を食べてください”と言いました。商人たちは事情を知らずに、彼女たちから与えられたものを食べました。その後、彼らが食べ、飲み、休息した頃に、彼女たちは親しげに語りかけ、“あなた方はどこに住んでいて、どこから来ましたか。どこへ行くのですか。どんな用件でここへ来たのですか”と尋ねました。“難破してここへ来ました”と言うと、“素晴らしいことです、旦那様方。私たちの夫も船に乗って出かけてから三年が過ぎ、亡くなったのでしょう。あなた方も商人なのですから、私たちがあなた方の妻になりましょう”と言って、彼女たちは女のしぐさや愛嬌や艶めかしさで彼らを誘惑し、夜叉の都へと連れて行きました。もし以前に捕らえた人間がいれば、彼らを魔法の鎖で縛り、監獄に閉じ込めました。自分の住む場所に難破した人間がいない時は、海の向こうのカリヤーニから、こちら側のナーガディーパまで、そのように海岸を巡り歩きました。これが彼女たちの習性でした。

Athekadivasaṃ pañcasatā bhinnanāvā vāṇijā tāsaṃ nagarasamīpe uttariṃsu. Tā tesaṃ santikaṃ gantvā palobhetvā yakkhanagaraṃ netvā paṭhamaṃ gahite manusse devasaṅkhalikāya bandhitvā kāraṇaghare pakkhipitvā jeṭṭhayakkhinī jeṭṭhakavāṇijaṃ, sesā seseti tā pañcasatā yakkhiniyo te pañcasate vāṇije attano sāmike akaṃsu. Atha sā jeṭṭhayakkhinī rattibhāge vāṇije niddaṃ upagate uṭṭhāya gantvā kāraṇaghare manusse māretvā maṃsaṃ khāditvā āgacchati, sesāpi tatheva karonti. Jeṭṭhayakkhiniyā manussamaṃsaṃ khāditvā āgatakāle sarīraṃ sītalaṃ hoti. Jeṭṭhavāṇijo pariggaṇhanto tassā yakkhinibhāvaṃ ñatvā ‘‘imā pañcasatā yakkhiniyo bhavissanti, amhehi palāyituṃ vaṭṭatī’’ti punadivase pātova mukhadhovanatthāya gantvā sesavāṇijānaṃ ārocesi – ‘‘imā yakkhiniyo, na manussitthiyo, aññesaṃ bhinnanāvānaṃ āgatakāle te sāmike katvā amhepi khādissanti, etha ito palāyissāmā’’ti tesu pañcasatesu aḍḍhateyyasatā ‘‘na mayaṃ etā vijahituṃ sakkhissāma, tumhe gacchatha, mayaṃ na palāyissāmā’’ti āhaṃsu. Jeṭṭhavāṇijo attano vacanakāre aḍḍhateyyasate gahetvā tāsaṃ bhīto palāyi.

ある日、五百人の難破した商人たちが彼女たちの都の近くに上陸しました。彼女たちは彼らのもとへ行って誘惑し、夜叉の都へと連れて行き、以前に捕らえていた人間たちを魔法の鎖で縛って監獄に閉じ込めました。そして、長女の夜叉が頭領の商人を、残りの者たちがそれぞれ他の商人たちを、その五百人の女夜叉たちが五百人の商人たちを自分の夫としました。さて、その長女の夜叉は、夜中に商人たちが眠りについた時、起き出して監獄へ行き、人間を殺してその肉を食べて戻ってきました。他の女夜叉たちも同様にしました。長女の夜叉が人間の肉を食べて戻ってきた時、その体は冷たくなっていました。頭領の商人は、彼女を観察して彼女が夜叉であると知り、“この五百人は夜叉に違いない。私たちは逃げなければならない”と考え、翌日の早朝、顔を洗うために席を立ち、他の商人たちに告げました。“彼女たちは夜叉であって、人間の女ではありません。他の難破船が来た時には、彼らを夫にして私たちを食べてしまうでしょう。さあ、ここから逃げましょう”。その五百人のうち、二百五十人は“私たちは彼女たちを捨てることができません。あなた方は行きなさい、私たちは逃げません”と言いました。頭領の商人は、自分の言葉に従う二百五十人を連れて、彼女たちを恐れて逃げ出しました。

Tasmiṃ pana kāle bodhisatto valāhakassayoniyaṃ nibbatti, sabbaseto kāḷasīso muñjakeso iddhimā vehāsaṅgamo ahosi. So [Pg.118] himavantato ākāse uppatitvā tambapaṇṇidīpaṃ gantvā tattha tambapaṇṇisare pallale sayaṃjātasāliṃ khāditvā gacchati. Evaṃ gacchanto ca ‘‘janapadaṃ gantukāmā atthī’’ti tikkhattuṃ karuṇāparibhāvitaṃ mānusiṃ vācaṃ bhāsati. Te bodhisattassa vacanaṃ sutvā upasaṅkamitvā añjaliṃ paggayha ‘‘sāmi, mayaṃ janapadaṃ gamissāmā’’ti āhaṃsu. Tena hi mayhaṃ piṭṭhiṃ abhiruhathāti. Appekacce abhiruhiṃsu, tesu ekacce vāladhiṃ gaṇhiṃsu, ekacce añjaliṃ paggahetvā aṭṭhaṃsuyeva. Bodhisatto antamaso añjaliṃ paggahetvā ṭhite sabbepi te aḍḍhateyyasate vāṇije attano ānubhāvena janapadaṃ netvā sakasakaṭṭhānesu patiṭṭhapetvā attano vasanaṭṭhānaṃ āgamāsi. Tāpi kho yakkhiniyo aññesaṃ āgatakāle tattha ohīnake aḍḍhateyyasate manusse vadhitvā khādiṃsu.

その時、菩薩は雲馬(ヴァラーハカ)の種族に生まれ、全身が白く、頭は黒く、ムンジャ草のようなたてがみを持ち、神通力を備え、空を飛ぶことができました。彼はヒマラヤから空へ飛び立ち、タンバパンニ島へ行って、そこのタンバパンニ池のほとりで自生する稲を食べて過ごしていました。そのように移動しながら、“人間の国へ行きたい者はいるか”と、慈悲に満ちた人間の言葉で三度叫びました。彼らは菩薩の言葉を聞いて近寄り、合掌して“主よ、私たちは人間の国へ行きたいのです”と言いました。“それでは、私の背に乗りなさい”と(菩薩が言うと)、ある者は背に乗り、ある者は尾につかまり、ある者はただ合掌して立っていました。菩薩は、せめて合掌して立っていた者までも、その二百五十人の商人すべてを自身の威力によって人間の国へ運び、それぞれの場所に送り届けてから、自分の住処へ帰りました。一方、あの女夜叉たちは、他の人々がやって来た時に、そこに残っていた二百五十人の人間を殺して食べてしまいました。

Satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘bhikkhave, yathā te yakkhinīnaṃ vasaṃ gatā vāṇijā jīvitakkhayaṃ pattā, valāhakassarājassa vacanakarā vāṇijā sakasakaṭṭhānesu patiṭṭhitā, evameva buddhānaṃ ovādaṃ akarontā bhikkhūpi bhikkhuniyopi upāsakāpi upāsikāyopi catūsu apāyesu pañcavidhabandhanakammakaraṇaṭṭhānādīsu mahādukkhaṃ pāpuṇanti. Ovādakarā pana tisso kulasampattiyo ca cha kāmasagge vīsati brahmaloketi imāni ca ṭhānāni patvā amatamahānibbānaṃ sacchikatvā mahantaṃ sukhaṃ anubhavantī’’ti vatvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –

師(仏陀)は比丘たちを呼び寄せられました。“比丘たちよ、あの女夜叉たちの手に落ちた商人たちが命を失い、雲馬王の言葉に従った商人たちがそれぞれの場所で安住したように、諸仏の教えに従わない比丘や比丘尼、あるいは優婆塞や優婆夷もまた、四悪趣や五種縛の刑場などで大きな苦しみを受けるのである。しかし、教えに従う者は、三種の家柄の繁栄や六欲天、二十の梵天界といった境遇を得て、不死の大涅槃を悟り、大きな幸福を享受するのである”。正覚を得た仏として、次のように偈を唱えられました。

91.

91.

‘‘Ye na kāhanti ovādaṃ, narā buddhena desitaṃ;

Byasanaṃ te gamissanti, rakkhasīhiva vāṇijā.

“仏によって説かれた教えを行わない人々は、女夜叉に捕らえられた商人たちのように、破滅へと至るであろう。”

92.

92.

‘‘Ye ca kāhanti ovādaṃ, narā buddhena desitaṃ;

Sotthiṃ pāraṃ gamissanti, valāheneva vāṇijā’’ti.

“仏によって説かれた教えを行う人々は、雲馬に助けられた商人たちのように、安らかに彼岸へと至るであろう。”

Tattha ye na kāhantīti ye na karissanti. Byasanaṃ te gamissantīti te mahāvināsaṃ pāpuṇissanti. Rakkhasīhiva vāṇijāti rakkhasīhi palobhitavāṇijā viya. Sotthiṃ pāraṃ gamissantīti anantarāyena nibbānaṃ pāpuṇissanti. Valāheneva vāṇijāti valāheneva ‘‘āgacchathā’’ti [Pg.119] vuttā tassa vacanakarā vāṇijā viya. Yathā hi te samuddapāraṃ gantvā sakasakaṭṭhānaṃ agamaṃsu, evaṃ buddhānaṃ ovādakarā saṃsārapāraṃ nibbānaṃ gacchantīti amatamahānibbānena dhammadesanāya kūṭaṃ gaṇhi.

そこで“行わない(ye na kāhantī)”とは、“実行しない者たち”のことです。“破滅へと至る(byasanaṃ te gamissantī)”とは、“彼らは大きな滅亡を被る”ということです。“女夜叉に捕らえられた商人たちのように(rakkhasīhiva vāṇijā)”とは、“羅刹女たちに誘惑された商人たちのように”という意味です。“安らかに彼岸へと至る(sotthiṃ pāraṃ gamissantī)”とは、“障りなく涅槃に到達する”ということです。“雲馬に助けられた商人たちのように(valāheneva vāṇijā)”とは、雲馬に‘来なさい’と言われて、その言葉に従った商人たちのように、ということです。彼らが海の彼方へ渡って自分の場所へ行ったように、諸仏の教えに従う者は輪廻の彼岸である涅槃へと行くのです。このように(師は)不死の大涅槃をもって法話の頂点を結ばれました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi, aññepi bahū sotāpattiphalasakadāgāmiphalaanāgāmiphalaarahattaphalāni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā valāhakassarājassa vacanakarā aḍḍhateyyasatā vāṇijā buddhaparisā ahesuṃ, valāhakassarājā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、四聖諦を明かし、ジャータカを結び合わされました。四聖諦の説法の終わりに、不満を抱いていた比丘は預流果に達し、他の多くの人々も預流果、一来果、不還果、阿羅漢果に達しました。“その時の雲馬王の言葉に従った二百五十人の商人は仏の弟子たちであり、雲馬王は実に私であった”と。

Valāhakassajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

雲馬王本生註釈(第六)が完結した。

[197] 7. Mittāmittajātakavaṇṇanā

[197] 7. 朋友非朋友本生(ミッターミッタ・ジャータカ)註釈

Na naṃ umhayate disvāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Aññataro bhikkhu ‘‘mayā gahite mayhaṃ upajjhāyo na kujjhissatī’’ti upajjhāyena ṭhapitaṃ vissāsena ekaṃ vatthakhaṇḍaṃ gahetvā upāhanatthavikaṃ katvā pacchā upajjhāyaṃ āpucchi. Atha taṃ upajjhāyo ‘‘kiṃkāraṇā gaṇhī’’ti vatvā ‘‘mayā gahite na kujjhissatīti tumhākaṃ vissāsenā’’ti vutte ‘‘ko mayā saddhiṃ tuyhaṃ vissāso nāmā’’ti vatvā kuddho uṭṭhahitvā pahari. Tassa sā kiriyā bhikkhūsu pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko kira daharo upajjhāyassa vissāsena vatthakhaṇḍaṃ gahetvā upāhanatthavikaṃ akāsi. Atha naṃ upajjhāyo ‘ko mayā saddhiṃ tuyhaṃ vissāso nāmā’ti vatvā kuddho uṭṭhahitvā paharī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idānevesa bhikkhu attano saddhivihārikena saddhiṃ avissāsiko, pubbepi avissāsikoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“彼を見て微笑まず”というこの説法を、師が祇園精舎に滞在していた際、ある比丘について語られました。ある比丘が“私が取っても私の和尚は怒らないだろう”と、和尚が置いておいた一枚の布を親密さ(信頼)ゆえに勝手に取り、靴の袋を作った後で、和尚に報告しました。すると和尚は“なぜ取ったのか”と言い、“私が取っても怒らないだろうというあなたへの信頼からです”と言われると、“私と君の間に何の信頼があるというのか”と言って、怒って立ち上がり彼を叩きました。その出来事が比丘たちの間で知れ渡りました。ある日、比丘たちが説法堂で会話を始めました。“友よ、誰それという若い比丘が、和尚への信頼から布を取り、靴袋を作ったそうだ。すると和尚は‘私と君の間に何の信頼があるのか’と言って怒って立ち上がり彼を叩いたそうだ”。師が来られて“比丘たちよ、お前たちは今ここで何の会話をして座っているのか”と尋ねられ、“これこれの件です”と言われると、“比丘たちよ、この比丘が自分の共住者に対して信頼を裏切ったのは今だけではない。過去にもそうであったのだ”と言って、過去の物語を語られました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā [Pg.120] ca samāpattiyo ca nibbattetvā gaṇasatthā hutvā himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tasmiṃ isigaṇe eko tāpaso bodhisattassa vacanaṃ akatvā ekaṃ matamātikaṃ hatthipotakaṃ paṭijaggi. Atha naṃ so vuddhippatto māretvā araññaṃ pāvisi. Tassa sarīrakiccaṃ katvā isigaṇo bodhisattaṃ parivāretvā – ‘‘bhante, kena nu ko kāraṇena mittabhāvo vā amittabhāvo vā sakkā jānitu’’nti pucchi. Bodhisatto ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇenā’’ti ācikkhanto imā gāthā avoca –

昔、バーラーナシーでブラフマダッタが統治していた頃、菩薩はカーシ国のバラモンの家に生まれ、成人して仙人として出家し、神通と等至(三昧)を得て、師長となってヒマラヤ地方に住んでいました。その仙人たちの群れの中に、一人の行者がいて、菩薩の言葉に従わず、一頭の母を亡くした子象を育てました。その後、その象は成長すると彼を殺して森に入りました。その遺体の供養を終え、仙人たちの群れは菩薩を囲んで“尊師よ、いかなる理由によって、友であるか敵であるかを知ることができるのでしょうか”と尋ねました。菩薩は“これこれの理由によってである”と教え、これらの詩を唱えました。

93.

93.

‘‘Na naṃ umhayate disvā, na ca naṃ paṭinandati;

Cakkhūni cassa na dadāti, paṭilomañca vattati.

“彼(敵)を見て微笑むこともなく、また、彼を歓迎することもない。彼に目を向けることもなく、逆らうように振る舞う。

94.

94.

‘‘Ete bhavanti ākārā, amittasmiṃ patiṭṭhitā;

Yehi amittaṃ jāneyya, disvā sutvā ca paṇḍito’’ti.

これらは敵対者に備わる兆候である。賢者はそれらを見て、あるいは聞いて、敵であることを知るべきである”と。

Tattha na naṃ umhayate disvāti yo hi yassa amitto hoti, so taṃ puggalaṃ disvā na umhayate, hasitaṃ na karoti, pahaṭṭhākāraṃ na dasseti. Na ca naṃ paṭinandatīti tassa vacanaṃ sutvāpi taṃ puggalaṃ na paṭinandati, sādhu subhāsitanti na cānumodati. Cakkhūni cassa na dadātīti cakkhunā cakkhuṃ āhacca paṭimukho hutvā na oloketi, aññato cakkhūni harati. Paṭilomañca vattatīti tassa kāyakammampi vacīkammampi na roceti, paṭilomagāhaṃ gaṇhāti paccanīkagāhaṃ. Ākārāti kāraṇāni. Yehi amittanti yehi kāraṇehi tāni kāraṇāni disvā sutvā ca paṇḍito puggalo ‘‘ayaṃ me amitto’’ti jāneyya, tato viparītehi pana mittabhāvo jānitabboti.

その中で、“彼を見て微笑まず”とは、誰かが誰かの敵であるならば、その人物を見て微笑まず、笑顔を見せず、喜んでいる様子を示さないことです。“彼を歓迎することもない”とは、その言葉を聞いても、その人を喜ばず、“善い、よく言った”と賛同しないことです。“彼に目を向けることもなく”とは、目と目を合わせて正面から見ることをせず、目を他へそらすことです。“逆らうように振る舞う”とは、彼の身業も語業も好まず、反対の立場をとり、敵対的な態度をとることです。“兆候(形状)”とは、理由のことです。“敵であることを”とは、それらの理由によって、それらの理由を見てあるいは聞いて、賢明な人が“これは私の敵だ”と知るべきであるということ。それとは反対の性質によって、朋友であることを知るべきです。

Evaṃ bodhisatto mittāmittabhāvakāraṇāni ācikkhitvā brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi.

このように菩薩は朋友と非朋友を判別する理由を教え、四無量心を修めて、梵天の世界へと赴きました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā hatthiposakatāpaso saddhivihāriko ahosi, hatthī upajjhāyo, isigaṇo buddhaparisā, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、ジャータカを結び合わされました。“その時の象を育てた行者は(今の)共住者であり、象は和尚であり、仙人たちの群れは仏の弟子たちであり、師長は実に私であった”と。

Mittāmittajātakavaṇṇanā sattamā.

朋友非朋友本生註釈(第七)が完結した。

[198] 8. Rādhajātakavaṇṇanā

[198] 8. ラーダー本生(ラーダ・ジャータカ)註釈

Pavāsā [Pg.121] āgato tātāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira satthārā ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti puṭṭho ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vatvā ‘‘kiṃkāraṇā’’ti vutte ‘‘ekaṃ alaṅkataitthiṃ disvā kilesavasenā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘mātugāmo nāma bhikkhu na sakkā rakkhituṃ, pubbepi dovārike ṭhapetvā rakkhantāpi rakkhituṃ na sakkhiṃsu, kiṃ te itthiyā, laddhāpi sā rakkhituṃ na sakkā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“旅から帰った、わが子よ”というこの説法を、師が祇園精舎に滞在していた際、一人の不満を抱いた比丘について語られました。彼は師から“比丘よ、お前が不満を抱いているというのは本当か”と問われ、“本当です、世尊よ”と答え、“なぜか”と言われると、“美しく着飾った女を見て煩悩に負けたからです”と言いました。そこで師は“女というものは、比丘よ、守り抜くことはできない。昔、門番を置いて厳重に守っていた者たちでさえ、守ることはできなかった。お前にとって女が何だというのか。手に入れたとしても、それを守りきることはできないのだ”と言って、過去の物語を語られました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto suvayoniyaṃ nibbatti, ‘‘rādho’’tissa nāmaṃ, kaniṭṭhabhātā panassa poṭṭhapādo nāma. Te ubhopi taruṇakāleyeva eko luddako gahetvā bārāṇasiyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa adāsi, brāhmaṇo te puttaṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggi. Brāhmaṇassa pana brāhmaṇī arakkhitā dussīlā. So vohārakaraṇatthāya gacchanto te suvapotake āmantetvā ‘‘tātā, ahaṃ vohārakaraṇatthāya gacchāmi, kāle vā vikāle vā tumhākaṃ mātu karaṇakammaṃ olokeyyātha, aññassa purisassa gamanabhāvaṃ vā agamanabhāvaṃ vā jāneyyāthā’’ti brāhmaṇiṃ suvapotakānaṃ paṭicchāpetvā agamāsi. Sā tassa nikkhantakālato paṭṭhāya anācāraṃ cari, rattimpi divāpi āgacchantānañca gacchantānañca pamāṇaṃ natthi.

昔、バーラーナシーでブラフマダッタが統治していた頃、菩薩は鸚鵡として生まれ、名はラーダー、弟はポッタパーダといいました。彼らがまだ幼い頃、一人の猟師が捕らえてバーラーナシーのあるバラモンに与えました。バラモンは彼らを自分の息子のように扱って育てました。しかし、そのバラモンの妻は守りがなく不道徳な女でした。彼は商売のために出かける際、その鸚鵡たちを呼んで言ったのです。“わが子らよ、私は商売のために出かける。朝でも晩でも、お前たちの母の行いを観察しなさい。他の男が来ているかいないかを知りなさい”。バラモンは妻を鸚鵡たちに託して去りました。彼女は彼が出かけた時から不道徳な行いにふけり、昼夜を問わず男たちが絶え間なく出入りするようになりました。

Taṃ disvā poṭṭhapādo rādhaṃ pucchi – ‘‘brāhmaṇo imaṃ brāhmaṇiṃ amhākaṃ niyyādetvā gato, ayañca pāpakammaṃ karoti, vadāmi na’’nti. Rādho ‘‘mā vadāhī’’ti āha. So tassa vacanaṃ aggahetvā ‘‘amma, kiṃkāraṇā pāpakammaṃ karosī’’ti āha. Sā taṃ māretukāmā hutvā ‘‘tāta, tvaṃ nāma mayhaṃ putto, ito paṭṭhāya na karissāmi, ehi, tāta, tāvā’’ti piyāyamānā viya pakkositvā āgataṃ gahetvā ‘‘tvaṃ maṃ ovadasi, attano pamāṇaṃ na jānāsī’’ti gīvaṃ parivattetvā māretvā uddhanantaresu pakkhipi. Brāhmaṇo āgantvā vissamitvā bodhisattaṃ ‘‘kiṃ, tāta rādha, mātā te anācāraṃ karoti, na karotī’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

それを見てポッタパーダはラーダに尋ねました。“婆羅門様はこの婆羅門の妻を私たちに託して行かれましたが、この女は悪行(不貞)を働いています。言うべきでしょうか、言わざるべきでしょうか”。ラーダは“言うな”と言いました。しかし、彼はその助言を聞き入れず、“お母さん、なぜ悪行を働くのですか”と言いました。彼女は彼を殺そうと思い、“息子よ、お前は私の本当の息子のようです。これからはもうしません。おいで、息子よ、さあ”と可愛がるふりをして呼び寄せ、やって来た彼を捕まえて、“お前が私に説教するのか、自分の分をわきまえぬ奴だ”と言い、首をひねって殺し、竈(かまど)の間に投げ入れました。婆羅門が帰ってきて、休息してから、菩薩(ラーダ)に“息子ラーダよ、お前たちの母は不道徳なことをしているか、していないか”と尋ねて、第一の偈を唱えました。

95.

95.

‘‘Pavāsā [Pg.122] āgato tāta, idāni nacirāgato;

Kaccinnu tāta te mātā, na aññamupasevatī’’ti.

“息子よ、旅から帰った。たった今、帰ったばかりだ。息子よ、お前の母は他の男と交わってはいないだろうか”。

Tassattho – ahaṃ, tāta rādha, pavāsā āgato, so camhi idāneva āgato nacirāgato, tena pavattiṃ ajānanto taṃ pucchāmi – ‘‘kacci nu te, tāta, mātā aññaṃ purisaṃ na upasevatī’’ti.

その意味は――“息子ラーダよ、私は旅から帰った。そして今、帰ったばかりで、間もない。それゆえ、様子がわからないのでお前に尋ねる。‘息子よ、お前の母は他の男と交わってはいないだろうか’と”。

Rādho ‘‘tāta, paṇḍitā nāma bhūtaṃ vā abhūtaṃ vā aniyyānikaṃ nāma na kathesu’’nti ñāpento dutiyaṃ gāthamāha –

ラーダは“父上、賢者というものは、事実であろうとなかろうと、益のないことは語りません”と知らせて、第二の偈を唱えました。

96.

96.

‘‘Na kho panetaṃ subhaṇaṃ, giraṃ saccupasaṃhitaṃ;

Sayetha poṭṭhapādova, mummure upakūthito’’ti.

“それは善き語りではありません。たとえ真実に結びついた言葉であっても。[もし語れば]ポッタパーダのように、熱い灰の中で焼かれて横たわることになるでしょう”。

Tattha giranti vacanaṃ. Tañhi yathā idāni girā, evaṃ tadā ‘‘gira’’nti vuccati, so suvapotako liṅgaṃ anādiyitvā evamāha. Ayaṃ panettha attho – tāta, paṇḍitena nāma saccupasaṃhitaṃ yathābhūtaṃ atthayuttaṃ sabhāvavacanampi aniyyānikaṃ na subhaṇaṃ. Aniyyānikañca saccaṃ bhaṇanto sayetha poṭṭhapādova, mummure upakūthito, yathā poṭṭhapādo kukkuḷe jhāmo sayati, evaṃ sayeyyāti. ‘‘Upakūdhito’’tipi pāṭho, ayamevattho.

そこで“gira”とは言葉のことです。それは現在“girā”と言われるように、当時は“gira”と言われていました。その小鳥(オウム)は性は気にせずに、このように言いました。ここでの意味はこうです。父上、賢者たる者は、真実に結びついた、ありのままの、道理にかなった、真実の言葉であっても、益がない(解脱に導かない)ならば、それは善き語りではありません。そして、益のない真実を語る者は、ポッタパーダのように、熱い灰の中で焼かれて横たわることになるでしょう。ちょうどポッタパーダが燃え盛る灰の中で焼かれて横たわっているように、そのように横たわることになるだろう、ということです。“upakūdhito”という読みもありますが、意味は同じです。

Evaṃ bodhisatto brāhmaṇassa dhammaṃ desetvā ‘‘mayāpi imasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkā’’ti brāhmaṇaṃ āpucchitvā araññameva pāvisi.

このように菩薩は婆羅門に法を説き、“私もこの場所に住むことはできません”と婆羅門に暇乞いをして、森の中へと入っていきました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā poṭṭhapādo ānando ahosi, rādho pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を行い、四聖諦を明らかにして、本生話をまとめられました。四聖諦の説法の終わりに、厭離した比丘は預流果に達しました。“その時のポッタパーダはアーナンダであり、ラーダは私自身であった”。

Rādhajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

ラーダ本生(ジャータカ)注釈、第八。

[199] 9. Gahapatijātakavaṇṇanā

9. ガハパティ(長者)本生注釈。

Ubhayaṃ [Pg.123] me na khamatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitameva bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Kathento ca ‘‘mātugāmo nāma arakkhito, pāpakammaṃ katvā yena kenaci upāyena sāmikaṃ vañcetiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“二人のことが私には許せない”というこの話を、師はジェータ林に滞在中、厭離した比丘について語られました。語るに際して、“女というものは守り難いものであり、悪行を働いて、どんな手段を使ってでも夫を欺くものである”と言って、過去の話をされました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe gahapatikule nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ gaṇhi. Tassa bhariyā dussīlā gāmabhojakena saddhiṃ anācāraṃ carati. Bodhisatto taṃ ñatvā pariggaṇhanto carati. Tadā pana antovasse bījesu nīhaṭesu chātakaṃ ahosi, sassānaṃ gabbhagahaṇakālo jāto. Sakalagāmavāsino ‘‘ito māsadvayena sassāni uddharitvā vīhiṃ dassāmā’’ti ekato hutvā gāmabhojakassa hatthato ekaṃ jaragoṇaṃ gahetvā maṃsaṃ khādiṃsu.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はカーシ国の長者の家に生まれ、成人して家庭を持ちました。彼の妻は不道徳で、村長(村の統治者)と不貞を働いていました。菩薩はそれを知って、様子を伺っていました。その時、雨安居の期間中に種を蒔き終えた後、飢饉が起こり、作物が実を結ぶ時期となりました。全村の人々は“今から二ヶ月後に作物を収穫して米を返します”と合意して、村長から一頭の老いた牛を譲り受け、その肉を食べました。

Athekadivasaṃ gāmabhājako khaṇaṃ oloketvā bodhisattassa bahigatavelāyaṃ gehaṃ pāvisi. Tesaṃ sukhanipannakkhaṇeyeva bodhisatto gāmadvārena pavisitvā gehābhimukho pāyāsi. Sā itthī gāmadvārābhimukhī taṃ disvā ‘‘ko nu kho eso’’ti ummāre ṭhatvā olokentī ‘‘soyevā’’ti ñatvā gāmabhojakassa ācikkhi, gāmabhojako bhīto pakampi. Atha naṃ sā ‘‘mā bhāyi, attheko upāyo, amhehi tava hatthato goṇamaṃsaṃ khāditaṃ, tvaṃ maṃsamūlaṃ sodhento viya hohi, ahaṃ koṭṭhaṃ āruyha koṭṭhadvāre ṭhatvā ‘vīhi natthī’ti vakkhāmi. Tvaṃ gehamajjhe ṭhatvā ‘amhākaṃ ghare dārakā chātā, maṃsamūlaṃ me dehī’ti punappunaṃ codeyyāsī’’ti vatvā koṭṭhaṃ āruyha koṭṭhadvāre nisīdi. Itaro gehamajjhe ṭhatvā ‘‘maṃsamūlaṃ dehī’’ti vadati. Sā koṭṭhadvāre nisinnā ‘‘koṭṭhe vīhi natthi, sasse uddharante dassāmi gacchāhī’’ti āha.

さて、ある日、村長は隙を見て、菩薩が外出している間に家に入りました。彼らがくつろいでいるまさにその時、菩薩は村の門から入り、家に向かって進んでいきました。その女は村の門の方を向いて、彼を見て“あれは誰かしら”と敷居に立って見ていましたが、“あの方だ”と気づいて村長に告げました。村長は恐れて震え上がりました。そこで彼女は彼に言いました。“恐れないでください、策があります。私たちはあなたから牛の肉を食べています。あなたは肉の代金を催促しているふりをしてください。私は穀物倉に登って、倉の入り口に立って‘米はありません’と言います。あなたは家の中に立って、‘うちでは子供たちが空腹だ、肉の代金をくれ’と繰り返し催促してください”。そう言って、彼女は穀物倉に登り、倉の入り口に座りました。もう一人は家の中に立って“肉の代金をくれ”と言いました。彼女は倉の入り口に座って“倉に米はありません。作物を収穫したら差し上げます。帰りなさい”と言いました。

Bodhisatto gehaṃ pavisitvā tesaṃ kiriyaṃ disvā ‘‘imāya pāpāya kataupāyo esa bhavissatī’’ti ñatvā gāmabhojakaṃ āmantetvā ‘‘so gāmabhojaka amhe tava jaragoṇassa maṃsaṃ khādantā ‘ito māsadvayena vīhiṃ dassāmā’ti khādimha, tvaṃ aḍḍhamāsampi anatikkamitvā idāneva [Pg.124] kasmā āharāpesi, na tvaṃ iminā kāraṇena āgato, aññena kāraṇena āgato bhavissasi, mayhaṃ tava kiriyā na ruccati, ayampi anācārā pāpadhammā koṭṭhe vīhīnaṃ abhāvaṃ jānāti, sā dāni koṭṭhaṃ āruyha ‘vīhi natthī’ti vadati, tvampi ‘dehī’ti vadati, ubhinnampi vo karaṇaṃ mayhaṃ na ruccatī’’ti etamatthaṃ pakāsento imā gāthā avoca –

菩薩は家に入り、彼らの様子を見て“これはこの悪女が仕組んだ策に違いない”と悟り、村長を呼んでこう言いました。“村長さん、私たちはあなたの老牛の肉を食べる際、‘二ヶ月後に米を返します’と言って食べました。あなたは半月も経たないのに、なぜ今、取り立てに来させたのですか。あなたはこの理由で来たのではありません。別の理由で来たのでしょう。私にはあなたの振る舞いが気に入りません。またこの不道徳な悪女も、倉に米がないことを知っています。彼女は今、倉に登って‘米はない’と言い、あなたも‘出せ’と言っています。お前たち両人の行いは、私には気に入りません”。この意味を明らかにするために、これらの偈を唱えました。

97.

97.

‘‘Ubhayaṃ me na khamati, ubhayaṃ me na ruccati;

Yācāyaṃ koṭṭhamotiṇṇā, nadassaṃ iti bhāsati.

“二人のことが私には許せない。二人のことが私には気に入らない。倉に登っているこの女が、‘(米を)与えません’と言うことも”。

98.

98.

‘‘Taṃ taṃ gāmapati brūmi, kadare appasmi jīvite;

Dve māse saṅgaraṃ katvā, maṃsaṃ jaraggavaṃ kisaṃ;

Appattakāle codesi, tampi mayhaṃ na ruccatī’’ti.

“村長よ、あなたに言う。この卑しく、わずかな命の中で。二ヶ月の約束をして、痩せた老牛の肉を食べたのに、時期が来ないうちに催促する。それも私には気に入らない”。

Tattha taṃ taṃ gāmapati brūmīti, ambho gāmajeṭṭhaka, tena kāraṇena taṃ vadāmi. Kadare appasmi jīviteti amhākaṃ jīvitaṃ nāma kadarañceva thaddhaṃ lūkhaṃ kasiraṃ appañca mandaṃ parittaṃ, tasmiṃ no evarūpe jīvite vattamāne. Dve māse saṅgaraṃ katvā, maṃsaṃ jaraggavaṃ kisanti amhākaṃ maṃsaṃ gaṇhantānaṃ jaraggavaṃ kisaṃ dubbalaṃ jaragoṇaṃ dadamāno tvaṃ ‘‘dvīhi māsehi mūlaṃ dātabba’’nti evaṃ dve māse saṅgaraṃ paricchedaṃ katvā. Appattakāle codesīti tasmiṃ kāle asampatte antarāva codesi. Tampi mayhaṃ na ruccatīti yā cāyaṃ pāpadhammā dussīlā antokoṭṭhe vīhīnaṃ natthibhāvaṃ jānamānāva ajānantī viya hutvā koṭṭhamotiṇṇā koṭṭhadvāre ṭhatvā na dassaṃ iti bhāsati, yañca tvaṃ akāle codesi, tampīti idaṃ ubhayampi mama neva khamati na ruccatīti.

その“そこの村主よ、と言うのは”とは、おお、村の長よ、その理由であなたに言うのである。“惨めで短い人生において”とは、我々の人生というものは、惨めであり、頑なで、荒々しく、困難であり、短く、無意味で、わずかなものである。そのような我々の人生が続いている間に。“二ヶ月の約束をして、老いた牛の肉を”とは、我々の肉を手に入れようとする者に、老いて痩せ衰え弱った老牛を与えながら、あなたは‘二ヶ月後に代金を支払うべきである’というように、二ヶ月という期限を定めて約束をした。“不適当な時に督促した”とは、その時が来ないうちに、途中で督促したということである。“それも私には気に入らない”とは、この悪徳で不道徳な女が、倉の中に米がないことを知りながら、知らないふりをして倉に入り、倉の入り口に立って‘与えません’と言うこと、そしてあなたが不適当な時に督促したこと、その両方とも私には納得できず、気に入らないということである。

Evaṃ so kathentova gāmabhojakaṃ cūḷāya gahetvā kaḍḍhitvā gehamajjhe pātetvā ‘‘gāmabhojakomhīti parassa rakkhitagopitabhaṇḍe aparajjhasī’’tiādīhi paribhāsitvā pothetvā dubbalaṃ katvā gīvāya gahetvā gehā nikkaḍḍhitvā tampi duṭṭhaitthiṃ kesesu gahetvā koṭṭhā otāretvā nippothetvā ‘‘sace puna evarūpaṃ karosi, jānissasī’’ti santajjesi. Tato paṭṭhāya gāmabhojako taṃ gehaṃ oloketumpi na visahi, sāpi pāpā puna manasāpi aticarituṃ nāsakkhi.

このように語りながら、彼は村長を髪の毛で掴んで引きずり出し、家の中央に投げ倒して、‘私は村長であると言って、他人が守り保護している財物に対して不義を働いたのか’などと罵って打ち据え、弱らせてから、首を掴んで家から追い出した。あの悪女も髪を掴んで倉から引きずり下ろし、打ち据えて、‘もし再びこのようなことをすれば、承知しておけ’と脅した。それ以来、村長はその家を見ることもあえてせず、あの悪女も再び心の中でさえ不倫をすることができなかった。

Satthā [Pg.125] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā gāmabhojako devadatto, niggahakārako gahapati pana ahameva ahosi’’nti.

お師匠様(釈尊)はこの説法を終えて、真理(四聖諦)を明らかにされ、本生話を結び合わされた。真理の説示の終わりに、意気消沈していた比丘は預流果に達した。‘その時の村長はデバダッタであり、懲らしめを与えた家主は私であった’と。

Gahapatijātakavaṇṇanā navamā.

家主本生話注釈、第九。

[200] 10. Sādhusīlajātakavaṇṇanā

[200] 10. 善徳本生話注釈

Sarīradabyanti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. Tassa kira catasso dhītaro ahesuṃ. Tā cattāro janā patthenti, tesu eko abhirūpo sarīrasampanno, eko vayappatto mahallako, eko jātisampanno, eko sīlavā. Brāhmaṇo cintesi – ‘‘dhītaro nivesentena patiṭṭhāpentena kassa nu kho dātabbā, kiṃ rūpasampannassa, udāhu vayappattassa, jātisampannasīlavantānaṃ aññatarassā’’ti. So cintentopi ajānitvā ‘‘imaṃ kāraṇaṃ sammāsambuddho jānissati, taṃ pucchitvā etesaṃ antare anucchavikassa dassāmī’’ti gandhamālādīni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ādito paṭṭhāya tamatthaṃ ārocetvā ‘‘bhante, imesu catūsu janesu kassa dātuṃ vaṭṭatī’’ti pucchi. Satthā ‘‘pubbepi paṇḍitā etaṃ pañhaṃ kathayiṃsu, bhavasaṅkhepagatattā pana sallakkhetuṃ na sakkosī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“身体(容姿)の端麗さ”というこの(お話)は、お師匠様がジェータ林に滞在されている時、あるバラモンについて語られたものである。聞くところによると、彼には四人の娘がいた。四人の男が彼女たちを求めていた。彼らのうち、一人は容姿が端麗で身体が整っており、一人は高齢で老いており、一人は門柄(家柄)が良く、一人は戒徳(道徳)を備えていた。バラモンは考えた。‘娘たちを嫁がせ定住させるにあたって、一体誰に与えるべきだろうか。容姿の整った者か、それとも高齢の者か、あるいは門柄の良い者か、戒徳のある者のうちの誰かか’と。彼は考えても分からなかったので、‘この件は正自覚者(ブッダ)がご存じであろう。その方に尋ねて、彼らの中で相応しい者に(娘を)与えよう’と考え、香や花などを持たせて寺院へ行き、お師匠様を礼拝して一方に座り、初めからその事情を申し上げて、‘尊師よ、これら四人の男のうち、誰に与えるのが適当でしょうか’と尋ねた。お師匠様は、‘以前にも賢者たちがこの問いを語った。しかし、あなたは輪廻の中に埋没しているために、それに気づくことができないのだ’と言って、彼に請われて過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sippaṃ uggaṇhitvā āgantvā bārāṇasiyaṃ disāpāmokkho ācariyo ahosi. Athekassa brāhmaṇassa catasso dhītaro ahesuṃ, tā evameva cattāro janā patthayiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘kassa nu kho dātabbā’’ti ajānanto ‘‘ācariyaṃ pucchitvā dātabbayuttakassa dassāmī’’ti tassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バーラーナシーでブラマダッタ王が統治していた時、菩薩はバラモンの家に生まれ、成人してタッカシラーで諸芸を学び、戻ってバーラーナシーで世に名高い師となった。さて、あるバラモンに四人の娘がいた。彼女たちを同じように四人の男が求めていた。バラモンは‘一体誰に与えるべきか’と分からず、‘師に尋ねて、与えるに相応しい者に与えよう’と考え、彼(菩薩)のところへ行き、その件を尋ねて最初の詩を唱えた。

99.

99.

‘‘Sarīradabyaṃ [Pg.126] vuḍḍhabyaṃ, sojaccaṃ sādhusīliyaṃ;

Brāhmaṇaṃ teva pucchāma, kannu tesaṃ vanimhase’’ti.

“身体の端麗さ、高齢であること、門柄の良さ、そして優れた戒徳。我々はバラモン(あなた)に尋ねます。彼らのうち、誰を選びましょうか。”

Tattha ‘‘sarīradabya’’ntiādīhi tesaṃ catunnaṃ vijjamāne guṇe pakāseti. Ayañhettha adhippāyo – dhītaro me cattāro janā patthenti, tesu ekassa sarīradabyamatthi, sarīrasampadā abhirūpabhāvo saṃvijjati. Ekassa vuḍḍhabyaṃ vuḍḍhibhāvo mahallakatā atthi. Ekassa sojaccaṃ sujātitā jātisampadā atthi. ‘‘Sujacca’’ntipi pāṭho. Ekassa sādhusīliyaṃ sundarasīlabhāvo sīlasampadā atthi. Brāhmaṇaṃ teva pucchāmāti tesu asukassa nāmetā dātabbāti ajānantā mayaṃ bhavantaṃ brāhmaṇaññeva pucchāma. Kannu tesaṃ vanimhaseti tesaṃ catunnaṃ janānaṃ kaṃ vanimhase, kaṃ icchāma, kassa tā kumārikā dadāmāti pucchati.

その中で、“身体の端麗さ”などの言葉で、それら四人の備えている徳を明らかにしている。ここでの意図はこうである。私の娘たちを四人の男が求めています。彼らのうち、一人には身体の端麗さがあり、身体の具足、すなわち容姿の美しさが備わっています。一人には高齢(vuḍḍhabya)があり、高齢であること、老いていることがあります。一人には門柄(sojacca)があり、良い生まれ、家柄の具足があります。‘sujacca’という読み方もある。一人には優れた戒徳(sādhusīliya)があり、美しい道徳、戒徳の具足があります。“バラモン(あなた)に尋ねます”とは、彼らのうちの誰に彼女たちを与えるべきかを知らない我々は、バラモンであるあなたに尋ねるということです。“彼らのうち誰を選びましょうか”とは、これら四人の男のうち、誰を選び、誰を望み、誰にその乙女たちを与えましょうかと尋ねているのである。

Taṃ sutvā ācariyo ‘‘rūpasampadādīsu vijjamānāsupi vipannasīlo gārayho, tasmā taṃ nappamāṇaṃ, amhākaṃ sīlavantabhāvo ruccatī’’ti imamatthaṃ pakāsento dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、師は“容姿の具足などがあっても、戒徳が欠けている者は非難されるべきである。ゆえにそれは基準とはならない。我々は戒徳を備えていることが好ましい”と、この意味を明らかにして第二の詩を唱えた。

100.

100.

‘‘Attho atthi sarīrasmiṃ, vuḍḍhabyassa namo kare;

Attho atthi sujātasmiṃ, sīlaṃ asmāka ruccatī’’ti.

“身体(容姿)にも価値はある。高齢には敬礼(尊敬)をすべきである。門柄(良い生まれ)にも価値はある。しかし、我々は戒徳を好む。”

Tattha attho atthi sarīrasminti rūpasampanne sarīrepi attho viseso vuddhi atthiyeva, ‘‘natthī’’ti na vadāmi. Vuḍḍhabyassa namo kareti vuḍḍhabhāvassa pana namakkārameva karomi. Vuḍḍhabhāvo hi vandanamānanaṃ labhati. Attho atthi sujātasminti sujātepi purise vuḍḍhi atthi, jātisampattipi icchitabbāyeva. Sīlaṃ asmāka ruccatīti amhākaṃ pana sīlameva ruccati. Sīlavā hi ācārasampanno sarīradabyavirahitopi pujjo pāsaṃsoti. Brāhmaṇo tassa vacanaṃ sutvā sīlavantasseva dhītaro adāsi.

その中で、“身体にも価値はある”とは、容姿の整った身体にも特別な価値や利点は確かにある、と言っているのであり、“無い”と言っているのではない。“高齢には敬礼をすべきである”とは、老いていることに対しては、ただ敬意を払うのみである。なぜなら、高齢は礼拝と尊敬を受けるからである。“門柄にも価値はある”とは、生まれの良い男にも利点はある。家柄の具足もまた望まれるべきものである。“我々は戒徳を好む”とは、しかし我々は戒徳のみを好む、ということである。なぜなら、戒徳があり行儀の整った者は、たとえ身体の端麗さがなくても、供養され称賛されるからである。バラモンはその言葉を聞いて、戒徳のある者にのみ娘たちを与えた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā brāhmaṇo ayameva brāhmaṇo ahosi, disāpāmokkho ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.

お師匠様はこの説法を終えて、真理を明らかにされ、本生話を結び合わされた。真理の説示の終わりに、バラモンは預流果に達した。‘その時のバラモンはこのバラモンであり、世に名高い師は私であった’と。

Sādhusīlajātakavaṇṇanā dasamā.

善徳本生話注釈、第十。

Ruhakavaggo pañcamo.

ルハカ品、第五。

Tassuddānaṃ –

その要綱は次の通り。

Ruhakaṃ [Pg.127] sirikāḷakaṃ, padumaṃ maṇicorakaṃ;

Pabbatūpattharavalāhaṃ, mittāmittañca rādhañca;

Gahapati sādhusīlaṃ.

ルハカ、シリカーラカ、パドゥマ、マニコラカ、パッバトゥーパッタラ(山の麓)、ヴァラーハ、ミッターミッタ(友と非友)、ラーダ、家主(ガハパティ)、善徳(サードゥシーラ)。

6. Nataṃdaḷhavaggo

6. ナタンダルハ品(“強固ならず”の章)

[201] 1. Bandhanāgārajātakavaṇṇanā

[201] 1. 牢獄本生譚(バンダナーガーラ・ジャータカ)の釈義

Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti idaṃ satthā jetavane viharanto bandhanāgāraṃ ārabbha kathesi. Tasmiṃ kira kāle bahū sandhicchedakapanthaghātakacore ānetvā kosalarañño dassesuṃ. Te rājā addubandhanarajjubandhanasaṅkhalikabandhanehi bandhāpesi. Tiṃsamattā jānapadā bhikkhū satthāraṃ daṭṭhukāmā āgantvā disvā vanditvā punadivase piṇḍāya carantā bandhanāgāraṃ gantvā te core disvā piṇḍapātapaṭikkantā sāyanhasamaye tathāgataṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, ajja amhehi piṇḍāya carantehi bandhanāgāre bahū corā addubandhanādīhi baddhā mahādukkhaṃ anubhavantā diṭṭhā, te tāni bandhanāni chinditvā palāyituṃ na sakkonti, atthi nu kho tehi bandhanehi thirataraṃ nāma aññaṃ bandhana’’nti pucchiṃsu. Satthā ‘‘bhikkhave, kiṃ bandhanāni nāmetāni, yaṃ panetaṃ dhanadhaññaputtadārādīsu taṇhāsaṅkhātaṃ kilesabandhanaṃ, etaṃ etehi bandhanehi sataguṇena sahassaguṇena thirataraṃ, evaṃ mahantampi panetaṃ ducchindaniyaṃ bandhanaṃ porāṇakapaṇḍitā chinditvā himavantaṃ pavisitvā pabbajiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“賢者たちはその絆を強固であると言わない”――これは、師(ブッダ)がジェータ林(祇園精舎)に滞在していたとき、牢獄に関連して語られたものである。伝え聞くところによると、その当時、多くの壁破りや追剥などの盗賊が捕らえられ、コーサラ王のもとに差し出された。王は、それらの盗賊を足枷、縄の絆、鉄鎖の絆で縛らせた。地方から師を拝見しようとやって来た三十名ほどの比丘たちが、彼らを見て、翌日、托鉢に歩いているときに牢獄へ行き、それらの盗賊を見て、托鉢から戻った後、夕刻に世尊(タターガタ)のもとへ参じて、“尊師よ、今日、私たちは托鉢に歩いているときに、牢獄で足枷などで縛られ、多大なる苦しみを受けている多くの盗賊を見ました。彼らはそれらの絆を断ち切って逃げることができません。それらの絆よりもさらに強固な他の絆というものが、果たして存在するのでしょうか”と尋ねた。師は、“比丘たちよ、それらの絆が何だというのか。金銭や穀物、子や妻などに対する渇愛といわれる煩悩の絆は、それらの絆よりも百倍、千倍も強固である。このように巨大でありながら断ち切りがたい絆を、古の賢者たちは断ち切って、ヒマラヤに入って出家したのである”と語り、過去の物語を引用された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ duggatagahapatikule nibbatti, tassa vayappattassa pitā kālamakāsi. So bhatiṃ katvā mātaraṃ posesi, athassa mātā anicchamānasseva ekaṃ kuladhītaraṃ gehe katvā aparabhāge kālamakāsi. Bhariyāyapissa kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. So gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ajānanto ‘‘bhadde, tvaṃ bhatiṃ katvā jīvāhi, ahaṃ pabbajissāmī’’ti āha[Pg.128]. Sāpi ‘‘gabbho me patiṭṭhito, mayi vijātāya dārakaṃ disvā pabbajissasī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassā vijātakāle ‘‘bhadde, tvaṃ sotthinā vijātā, idānāhaṃ pabbajissāmī’’ti āpucchi. Atha naṃ sā ‘‘puttakassa tāva thanapānato apagamanakālaṃ āgamehī’’ti vatvā puna gabbhaṃ gaṇhi.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はある貧しい在家者の家に生まれた。彼が成人したとき、父が亡くなった。彼は雇われ仕事をして母を養った。その後、母は彼の意に反して一人の良家の娘を家に迎え入れ、その後、母も亡くなった。妻の胎内に子が宿った。彼は子が宿ったことを知らずに、“お前よ、お前は雇われ仕事をして生きていきなさい。私は出家しようと思う”と言った。彼女も“私は子を宿しています。私が出産して、その子を見てから出家してください”と言った。彼は“分かった”と同意し、彼女の出産時に、“お前よ、お前は無事に出産した。今、私は出家しよう”と言った。すると彼女は、“その子が乳離れする時期まで待ってください”と言って、再び子を宿した。

So cintesi – ‘‘imaṃ sampaṭicchāpetvā gantuṃ na sakkā, imissā anācikkhitvāva palāyitvā pabbajissāmī’’ti. So tassā anācikkhitvā ratthibhāge uṭṭhāya palāyi. Atha naṃ nagaraguttikā aggahesuṃ. So ‘‘ahaṃ, sāmi, mātuposako nāma, vissajjetha ma’’nti tehi attānaṃ vissajjāpetvā ekasmiṃ ṭhāne vasitvā aggadvāreneva nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto vihāsi. So tattha vasanto ‘‘evarūpampi nāma me ducchindaniyaṃ puttadārabandhanaṃ kilesabandhanaṃ chindita’’nti udānaṃ udānento imā gāthā avoca –

彼は考えた。“彼女の承諾を得てから行くことはできない。彼女に告げずに逃げ出して出家しよう”。彼は彼女に告げず、夜中に起き上がって逃げ出した。すると、町の衛兵たちが彼を捕らえた。彼は“旦那方、私は母を養っている者です。私を放してください”と言って、彼らに自分を解放させ、ある場所に留まった後、正門から出てヒマラヤに入り、仙人としての出家をして、神通と等至を成就させ、禅定の楽しみを享受して過ごした。彼はそこに住みながら、“私にとって、このように断ち切りがたかった子や妻の絆、煩悩の絆が断ち切られた”と感興の言葉を漏らし、これらの詩を唱えた。

101.

101.

‘‘Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṃ dārujapabbajañca;

Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā.

“鉄や木やバッバ草(の縄)で作られた、その絆を、賢者たちは強固であると言わない。宝石や耳飾りに強く執着し、子や妻たちに対して抱く愛着(こそが強固である)。”

102.

102.

‘‘Etaṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, ohārinaṃ sīthilaṃ duppamuñcaṃ;

Etampi chetvāna vajanti dhīrā, anapekkhino kāmasukhaṃ pahāyā’’ti.

“(地獄などの)低きへ引きずり込み、緩やか(に見えて)で、しかも解き放ちがたい、この(煩悩の)絆を、賢者たちは強固であると言う。賢者たちは、このような絆をも断ち切り、愛着を抱くことなく、諸欲の快楽を捨て去って、去っていくのである。”

Tattha dhīrāti dhitimantā, dhikkatapāpāti dhīrā. Atha vā dhī vuccati paññā, tāya paññāya samannāgatāti dhīrā, buddhā paccekabuddhā buddhasāvakā bodhisattā ca ime dhīrā nāma. Yadāyasantiādīsu yaṃ saṅkhalikasaṅkhātaṃ ayasā nibbattaṃ āyasaṃ, yaṃ addubandhanasaṅkhātaṃ dārujaṃ, yañca pabbajatiṇehi vā aññehi vā vākādīhi rajjuṃ katvā katarajjubandhanaṃ, taṃ āyasādiṃ chindituṃ sakkuṇeyyabhāvena dhīrā daḷhaṃ thiranti nāhu na kathenti. Sārattarattāti sārattā hutvā rattā, balavarāgarattāti attho. Maṇikuṇḍalesūti maṇīsu ca kuṇḍalesu ca, maṇiyuttesu vā kuṇḍalesu.

その中で“賢者たち(ディーラー)”とは、意志の固い者たち、悪を軽蔑する者たちのことである。あるいは、“ディー”とは智慧のことであり、その智慧を備えた者が賢者である。諸仏、独覚、仏弟子、菩薩、これらが賢者と呼ばれる。“鉄(アーヤサ)……”などの語において、鎖と呼ばれ鉄から作られたものが“鉄(の絆)”であり、足枷と呼ばれるものが“木(の絆)”であり、パッバジャ草や他の樹皮などで縄を作り、それで作られた縄の絆が“縄(の絆)”である。それら鉄などを断ち切ることが可能であるため、賢者たちは“強固である、堅固である”とは言わない。“強く執着し(サーラッタラッター)”とは、強力な貪欲に染まっているという意味である。“宝石や耳飾りに”とは、宝石や耳飾り、あるいは宝石をちりばめた耳飾りのことである。

Etaṃ [Pg.129] daḷhanti ye maṇikuṇḍalesu sārattarattā, tesaṃ yo ca sārāgo, yā ca tesaṃ puttadāresu apekkhā taṇhā, etaṃ kilesamayaṃ bandhanaṃ daḷhaṃ thiranti dhīrā āhu. Ohārinanti ākaḍḍhitvā catūsu apāyesu pātanato avaharati heṭṭhā haratīti ohārinaṃ. Sithilanti bandhanaṭṭhāne chavicammamaṃsāni na chindati, lohitaṃ na nīharati, bandhanabhāvampi na jānāpeti, thalapathajalapathādīsu kammāni kātuṃ detīti sithilaṃ. Duppamuñcanti taṇhālobhavasena hi ekavārampi uppannaṃ kilesabandhanaṃ daṭṭhaṭṭhānato kacchapo viya dummocayaṃ hotīti duppamuñcaṃ. Etampi chetvānāti etaṃ evaṃ daḷhampi kilesabandhanaṃ ñāṇakhaggena chinditvā ayadāmāni chinditvā mattavaravāraṇā viya pañjare chinditvā sīhapotakā viya ca dhīrā vatthukāmakilesakāme ukkārabhūmiṃ viya jigucchamānā anapekkhino hutvā kāmasukhaṃ pahāya vajanti pakkamanti, pakkamitvā ca pana himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānasukhena vītināmentīti.

“この(絆は)強固である”とは、宝石や耳飾りに強く執着している者たちの、その強い貪欲や、彼らの子や妻に対する愛着・渇愛である。この煩悩による絆を、賢者たちは“強固である”と言う。“引きずり下ろす(オーハーリナン)”とは、人を引き寄せて四つの悪道へ落とすことから、下へ運ぶという意味である。“緩やかな(シティラン)”とは、縛っている箇所において皮膚や肉を傷つけず、血を流させず、縛られている状態であることさえ気づかせず、諸々の活動を許容しているため、“緩やか”と言われる。“解き放ちがたい(ドゥッパムンチャン)”とは、渇愛と貪欲によって一度でも生じた煩悩の絆は、噛みついた場所から離れない亀のように、解き放つことが困難であるから言われる。“このような……をも断ち切り”とは、このような強固な煩悩の絆であっても、智慧の剣によって断ち切り、鎖を断ち切った名象のように、あるいは檻を壊した獅子の仔のように、賢者たちは、所有の欲と煩悩の欲をゴミ捨て場のように嫌悪し、愛着を持つことなく、諸欲の快楽を捨てて去っていくということである。そして去った後はヒマラヤに入り、仙人の出家をして、禅定の喜びの中に過ごすのである。

Evaṃ bodhisatto imaṃ udānaṃ udānetvā aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi.

このように菩薩はこの感興の言葉を唱え、禅定を失うことなく、梵天の世界を次生とした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā mātā mahāmāyā ahosi, pitā suddhodanamahārājā, bhariyā rāhulamātā, putto rāhulo, puttadāraṃ pahāya nikkhamitvā pabbajito puriso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を引用し、四聖諦を明らかにされた後、本生譚をまとめられた。真理の説示の終わりに、ある人々は預流果に、ある人々は一来果に、ある人々は不還果に、ある人々は阿羅漢果に至った。“その時の母はマーヤー夫人であり、父はシュッドーダナ大王であり、妻はラーフラの母であり、子はラーフラであった。子や妻を捨てて出家した男は、私自身であった”と。

Bandhanāgārajātakavaṇṇanā paṭhamā.

牢獄本生譚の釈義、第一。

[202] 2. Keḷisīlajātakavaṇṇanā

[202] 2. 嘲笑癖本生譚(ケーリシーラ・ジャータカ)の釈義

Haṃsā koñcā mayūrā cāti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmantaṃ lakuṇḍakabhaddiyaṃ ārabbha kathesi. So kirāyasmā buddhasāsane pākaṭo ahosi paññāto madhurassaro madhuradhammakathiko paṭisambhidāppatto mahākhīṇāsavo asītiyā mahātherānaṃ antaro [Pg.130] pamāṇena omako lakuṇḍako sāmaṇero viya, khuddako kīḷanatthāya kato viya. Tasmiṃ ekadivasaṃ tathāgataṃ vanditvā jetavanakoṭṭhakaṃ gate janapadā tiṃsamattā bhikkhū ‘‘dasabalaṃ vandissāmā’’ti jetavanaṃ pavisantā vihārakoṭṭhake theraṃ disvā ‘‘sāmaṇero eso’’ti saññāya theraṃ cīvarakaṇṇe gaṇhantā hatthe gaṇhantā sīsaṃ gaṇhantā nāsāya parāmasantā kaṇṇesu gahetvā cāletvā hatthakukkuccaṃ katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā nisīditvā satthārā madhurapaṭisanthāre kate pucchiṃsu – ‘‘bhante, lakuṇḍakabhaddiyatthero kira nāmeko tumhākaṃ sāvako madhuradhammakathiko atthi, kahaṃ so idānī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhikkhave, daṭṭhukāmatthā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, tumhe dvārakoṭṭhake disvā cīvarakaṇṇādīsu gaṇhantā hatthakukkuccaṃ katvā āgatā, esa so’’ti. ‘‘Bhante, evarūpo patthitapatthano abhinīhārasampanno sāvako kiṃkāraṇā appesakkho jāto’’ti? Satthā ‘‘attanā katapāpakammaṃ nissāyā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

“白鳥、鶴、孔雀も”云々。これは、師がジェータ林に滞在していた際、ラクンダカ・バッディヤ長老について語られたものである。伝え聞くところによれば、その長老は仏教教団において高名で、知恵があり、美しい声を持ち、甘美な法話を行う者であり、四無碍解を得た大阿羅漢であった。しかし、その背丈は八十人の大長老の中でも最も低く、まるで沙弥(見習い僧)のようであり、まるで遊びのために作られた小さな人形のようであった。ある日、彼が如来を礼拝してジェータ林の門を出て行ったとき、地方から“十力尊を礼拝しよう”とジェータ林に入ってきた三十人ほどの比丘たちが、精舎の門のところで長老を見て、“これは沙弥だ”と思い込み、長老の衣の端を掴んだり、手を掴んだり、頭を掴んだり、鼻を触ったり、耳を掴んで揺らしたりして、手遊び(いたずら)をし、鉢と衣を片付けてから、師の元へ赴き、礼拝して座った。師が親しく挨拶を交わされると、彼らは尋ねた。“願わくは、世尊よ。あなたのお弟子の中に、ラクンダカ・バッディヤ長老という名の、甘美な法話を行う方がおられると聞きましたが、その方は今どこにおられるのでしょうか”。“比丘たちよ、なぜ会いたいと思うのか”。“はい、世尊よ”。“比丘たちよ、お前たちが門のところで見て、衣の端などを掴んで手遊びをしてやって来た者、彼こそがその人である”。“世尊よ、これほどまでの誓願を立て、修行を完成させたお弟子が、いかなる理由でこれほどまでに矮小な姿に生まれたのでしょうか”。師は“自らが行った悪業のせいである”と仰り、彼らに請われて過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakko devarājā ahosi. Tadā brahmadattassa jiṇṇaṃ jarāppattaṃ hatthiṃ vā assaṃ vā goṇaṃ vā dassetuṃ na sakkā, keḷisīlo hutvā tathārūpaṃ disvāva anubandhāpeti, jiṇṇasakaṭampi disvā bhindāpeti, jiṇṇamātugāme disvā pakkosāpetvā udare paharāpetvā pātāpetvā puna uṭṭhāpetvā bhāyāpeti, jiṇṇapurise disvā laṅghake viya bhūmiyaṃ saṃparivattakādikīḷaṃ kīḷāpeti, apassanto ‘‘asukaghare kira mahallako atthī’’ti sutvāpi pakkosāpetvā kīḷati. Manussā lajjantā attano mātāpitaro tiroraṭṭhāni pesenti, mātupaṭṭhānadhammo pitupaṭṭhānadhammo pacchijji, rājasevakāpi keḷisīlāva ahesuṃ. Matamatā cattāro apāye pūrenti, devaparisā parihāyati.

過去、バーラーナシーにおいてブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩は天界の王サッカであった。その頃、ブラフマダッタ王は、老いさらばえた象や馬や牛を見るに忍びず、悪ふざけを好む性格で、そのような姿を見ると追い回させ、古い車を見れば壊させ、年老いた女性を見れば呼び寄せて腹を打たせて転ばせ、再び立たせては怖がらせた。老いた男を見れば、軽業師のように地面で転がらせるなどの遊びをさせた。老人が見当たらないと、“あそこの家に老人がいるそうだ”と聞けば、呼び寄せさせて弄んだ。人々は恥じて自分の父母を国外へ送り出し、母に仕える道、父に仕える道は途絶えてしまった。王の家来たちもまた、王に倣っていたずら好きであった。人々は死ぬと四つの悪趣を満たし、神々の集いは衰退していった。

Sakko abhinave devaputte apassanto ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘damessāmi na’’nti mahallakavaṇṇaṃ abhinimminitvā jiṇṇayānake dve takkacāṭiyo āropetvā dve jaragoṇe [Pg.131] yojetvā ekasmiṃ chaṇadivase alaṅkatahatthiṃ abhiruhitvā brahmadatte alaṅkatanagaraṃ padakkhiṇaṃ karonte pilotikanivattho taṃ yānakaṃ pājento rañño abhimukho agamāsi. Rājā jiṇṇayānakaṃ disvā ‘‘etaṃ yānakaṃ apanethā’’ti vadati. Manussā ‘‘kahaṃ, deva, na passāmā’’ti āhaṃsu. Sakko attano ānubhāvena raññoyeva dassesi. Atha naṃ bahusampatte tasmiṃ tassa uparibhāgena pājento rañño matthake ekaṃ cāṭiṃ bhinditvā nivattāpento dutiyaṃ bhindi. Athassa sīsato paṭṭhāya ito cito ca takkaṃ paggharati, so tena aṭṭīyati harāyati jigucchati. Athassa taṃ upaddutabhāvaṃ ñatvā sakko yānakaṃ antaradhāpetvā sakkattabhāvaṃ māpetvā vajirahattho ākāse ṭhatvā ‘‘pāpa adhammikarāja, kiṃ tvaṃ mahallako na bhavissasi, tava sarīraṃ jarā na paharissati, keḷisīlo hutvā vuḍḍhe viheṭhanakammaṃ karosi, ekakaṃ taṃ nissāya etaṃ kammaṃ katvā matamatā apāye paripūrenti, manussā mātāpitaro paṭijaggituṃ na labhanti. Sace imamhā kammā na viramissasi, vajirena te sīsaṃ padālessāmi, mā ito paṭṭhāyetaṃ kammaṃ akatthā’’ti santajjetvā mātāpitūnaṃ guṇaṃ kathetvā vuḍḍhāpacāyikakammassa ānisaṃsaṃ pakāsetvā ovaditvā sakaṭṭhānameva agamāsi. Rājā tato paṭṭhāya tathārūpaṃ kammaṃ kātuṃ cittampi na uppādesi.

サッカは新しく神になる者がいないのを見て、“一体何の理由だろうか”と熟考し、その理由を知ると、“彼を懲らしめてやろう”と考えた。老人の姿に変装し、古い車に二つのバターミルクの瓶を載せ、二頭の老いた牛を繋いだ。ある祭りの日、着飾った象に乗り、飾り立てられた市街を右回りに巡回していたブラフマダッタ王の前に、ぼろをまとってその車を走らせ、正面から進んでいった。王は古い車を見て“その車をどかせろ”と言った。人々は“王よ、どこにも見えません”と言った。サッカは自分の威力によって、王にだけそれを見せていた。そして、王の近くに来たとき、その上を通るように車を走らせ、王の頭の上で一つの瓶を割り、引き返しながら二つ目の瓶を割った。すると王の頭からあちこちへバターミルクが流れ出し、王はそれに悩み、困惑し、嫌悪した。そこでサッカは、王が困り果てているのを知り、車を消してサッカの姿を現し、金剛杵を手に空中に立ち、“不道徳な悪王よ、お前は老人にならないとでもいうのか。お前の身体を老いが襲わないとでもいうのか。いたずら好きになって、年長者を苦しめるようなことをしている。お前一人のせいで、人々はそのような悪業を行って、死ぬと悪趣を満たしている。人々は父母の世話をすることができないでいる。もしこの行為をやめないなら、金剛杵でお前の頭を叩き割ってやる。今後は二度とそのようなことをするな”と脅し、父母の徳を語り、年長者を敬う行為の功徳を説いて諭し、自分の居所へ帰っていった。王はそれ以来、そのような行為をしようという心さえ起こさなくなった。

Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –

師はこの過去の物語を引いて、正覚者として次の詩を唱えられた。

103.

103.

‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, hatthayo pasadā migā;

Sabbe sīhassa bhāyanti, natthi kāyasmi tulyatā.

“白鳥も、鶴も、孔雀も、象も、斑(まだら)の鹿も、皆、獅子を恐れる。身体において平等ということはない。”

104.

104.

‘‘Evameva manussesu, daharo cepi paññavā;

So hi tattha mahā hoti, neva bālo sarīravā’’ti.

“人間においても同様である。若くても知恵があるならば、その人こそがそこで偉大なのである。愚かで身体が大きいだけの者は、決して偉大ではない。”

Tattha pasadā migāti pasadasaṅkhātā migā, pasadā migā ca avasesā migā cātipi attho. ‘‘Pasadamigā’’tipi pāṭho, pasadā migāti attho. Natthi kāyasmi tulyatāti sarīre pamāṇaṃ nāma natthi. Yadi bhaveyya, mahāsarīrā hatthino ceva pasadamigā ca sīhaṃ māreyyuṃ, sīho haṃsādayo [Pg.132] khuddakasarīreyeva māreyya, khuddakāyeva sīhassa bhāyeyyuṃ, na mahantā. Yasmā panetaṃ natthi, tasmā sabbepi te sīhassa bhāyanti. Sarīravāti bālo mahāsarīropi mahā nāma na hoti, tasmā lakuṇḍakabhaddiyo sarīrena khuddakopi mā taṃ ñāṇenapi khuddakoti maññitthāti attho.

その意味は、“パサダー・ミガー”とはパサダと呼ばれる鹿のことであり、パサダ鹿とその他の鹿という意味でもある。“身体において平等ということはない”とは、身体の大きさは基準にならないということである。もし大きさが基準であれば、大きな身体を持つ象やパサダ鹿が獅子を殺し、獅子は白鳥などの小さな身体のものだけを殺し、小さなものだけが獅子を恐れ、大きなものは恐れないはずである。しかし、そうではないからこそ、それらすべてが獅子を恐れるのである。“身体が大きいだけの者”とは、愚か者は大きな身体を持っていても偉大とは呼ばれない。ゆえに、ラクンダカ・バッディヤは身体は小さくとも、知恵までもが小さいと思ってはならない、という意味である。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne tesu bhikkhūsu keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā rājā lakuṇḍakabhaddiyo ahosi, so tāya keḷisīlatāya paresaṃ keḷinissayo jāto, sakko pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、四聖諦を明らかにし、本生話をまとめられた。四諦の説示の終わりに、それらの比丘たちの中には、預流果、一来果、不還果、あるいは阿羅漢果を得る者がいた。“その時の王はラクンダカ・バッディヤであり、彼はそのいたずら好きな性格のゆえに、他人のいたずらの対象となったのである。そしてサッカは、実に私であった”。

Keḷisīlajātakavaṇṇanā dutiyā.

いたずら好き本生(ケリシーラ・ジャータカ)注釈、第二。

[203] 3. Khandhajātakavaṇṇanā

[203] 3. 蛇の群れ本生(カンダ・ジャータカ)注釈

Virūpakkhehi me mettanti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Taṃ kira jantāgharadvāre kaṭṭhāni phālentaṃ pūtirukkhantarā nikkhamitvā eko sappo pādaṅguliyaṃ ḍaṃsi, so tattheva mato. Tassa matabhāvo sakalavihāre pākaṭo ahosi. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko kira bhikkhu jantāgharadvāre kaṭṭhāni phālento sappena daṭṭho tattheva mato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘sace so, bhikkhave, bhikkhu cattāri ahirājakulāni ārabbha mettaṃ abhāvayissa, na naṃ sappo ḍaṃseyya. Porāṇakatāpasāpi anuppanne buddhe catūsu ahirājakulesu mettaṃ bhāvetvā tāni ahirājakulāni nissāya uppajjanakabhayato mucciṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“ヴィルーパッカ族への私の慈しみ”というこの教えは、お釈迦様が祇園精舎に滞在されていた時、ある比丘について語られたものです。伝え聞くところによると、その比丘が温室の入り口で薪を割っていた時、朽ちた木の隙間から一匹の蛇が出てきて彼の足の指を噛み、彼はその場で亡くなりました。彼の死は全伽藍に知れ渡りました。比丘たちが法堂で、“友よ、あの比丘は温室の入り口で薪を割っている時に蛇に噛まれ、その場で亡くなったそうだ”と話題にしました。お釈迦様がお越しになり、“比丘たちよ、今、何の熱心な話をしていたのか”と尋ねられ、“これこれのことです”と答えられると、“比丘たちよ、もしその比丘が四つの蛇王の家系(蛇族)に対して慈しみを修めていたなら、蛇に噛まれることはなかったであろう。古の修行者たちも、仏陀がこの世に現れる前の時代に、四つの蛇族に対して慈しみを修め、それら蛇族から生じる恐怖から逃れたのだ”と言って、過去の物語を語られました。

Atīte [Pg.133] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese ekasmiṃ gaṅgānivattane assamapadaṃ māpetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto isigaṇaparivuto vihāsi. Tadā gaṅgātīre nānappakārā dīghajātikā isīnaṃ paripanthaṃ karonti, yebhuyyena isayo jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti. Tāpasā tamatthaṃ bodhisattassa ārocesuṃ. Bodhisatto sabbe tāpase sannipātāpetvā ‘‘sace tumhe catūsu ahirājakulesu mettaṃ bhāveyyātha, na vo sappā ḍaṃseyyuṃ, tasmā ito paṭṭhāya catūsu ahirājakulesu evaṃ mettaṃ bhāvethā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はカシ国の婆羅門の家に生まれ、成人すると欲を捨てて仙人として出家し、神通力と等至を得ました。彼はヒマラヤ地方のガンジス川の屈曲した場所の一角に庵を構え、禅定を楽しみ、多くの修行者たちに囲まれて暮らしていました。当時、ガンジス川の岸辺には多種多様な長虫(蛇)がおり、修行者たちの妨げとなっていました。多くの修行者たちが命を落としていました。修行者たちはそのことを菩薩に報告しました。菩薩はすべての修行者を集めてこう言いました。“もしあなたたちが四つの蛇王の家系に対して慈しみを修めるなら、蛇はあなたたちを噛むことはない。だから今日から、四つの蛇王の家系に対してこのように慈しみを修めなさい”と言って、この偈(詩)を唱えました。

105.

105.

‘‘Virūpakkhehi me mettaṃ, mettaṃ erāpathehi me;

Chabyāputtehi me mettaṃ, mettaṃ kaṇhāgotamakehi cā’’ti.

“ヴィルーパッカ族への私の慈しみ、エラーパタ族への私の慈しみ。カブヤープッタ族への私の慈しみ、そしてカンハーゴータマカ族への私の慈しみ”

Tattha virūpakkhehi me mettanti virūpakkhanāgarājakulehi saddhiṃ mayhaṃ mettaṃ. Erāpathādīsupi eseva nayo. Etānipi hi erāpathanāgarājakulaṃ chabyāputtanāgarājakulaṃ kaṇhāgotamakanāgarājakulanti nāgarājakulāneva.

その中で“ヴィルーパッカ族への私の慈しみ”とは、ヴィルーパッカ蛇王の家系に対する私の慈しみのことです。エラーパタ等についても同様です。これらもまた、エラーパタ蛇王、カブヤープッタ蛇王、カンハーゴータマカ蛇王という蛇王の家系のことです。

Evaṃ cattāri nāgarājakulāni dassetvā ‘‘sace tumhe etesu mettaṃ bhāvetuṃ sakkhissatha, dīghajātikā vo na ḍaṃsissanti na viheṭhessantī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

このように四つの蛇王の家系を示し、“もしあなたたちがこれらに対して慈しみを修めることができるなら、長虫たちはあなたたちを噛むことも害することもないだろう”と言って、二番目の偈を唱えました。

‘‘Apādakehi me mettaṃ, mettaṃ dvipādakehi me;

Catuppadehi me mettaṃ, mettaṃ bahuppadehi me’’ti.

“足なきものへの私の慈しみ、二本足のものへの私の慈しみ。四本足のものへの私の慈しみ、多足のものへの私の慈しみ”

Tattha paṭhamapadena odissakaṃ katvā sabbesu apādakesu dīghajātikesu ceva macchesu ca mettābhāvanā dassitā, dutiyapadena manussesu ceva pakkhijātesu ca, tatiyapadena hatthiassādīsu sabbacatuppadesu, catutthapadena vicchikasatapadiuccāliṅgapāṇakamakkaṭakādīsu.

その中で、第一の句によって、対象を特定してすべての足なき長虫や魚への慈しみの修行が示されています。第二の句によって人間や鳥類、第三の句によって象や馬などのすべての四本足の動物、第四の句によって蠍、百足、毛虫、蜘蛛などの動物への慈しみが示されています。

Evaṃ sarūpena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni āyācanavasena dassento imaṃ gāthamāha –

このように具体的に慈しみの修行を示し、今度は祈願の形式で示すために、次の偈を唱えました。

‘‘Mā maṃ apādako hiṃsi, mā maṃ hiṃsi dvipādako;

Mā maṃ catuppado hiṃsi, mā maṃ hiṃsi bahuppado’’ti.

“足なきものが私を害さないように、二本足のものが私を害さないように。四本足のものが私を害さないように、多足のものが私を害さないように”

Tattha [Pg.134] mā manti etesu apādakādīsu koci ekopi mā maṃ hiṃsatu, mā viheṭhetūti evaṃ āyācantā mettaṃ bhāvethāti attho.

その中で“私を……ないように”とは、これら足なきものなどの中で、どれか一つであっても私を害することがないように、悩ませることがないように、このように祈願して慈しみを修めなさい、という意味です。

Idāni anodissakavasena mettābhāvanaṃ dassento imaṃ gāthamāha –

次に、対象を特定しない無差別の慈しみの修行を示すために、次の偈を唱えました。

‘‘Sabbe sattā sabbe pāṇā, sabbe bhūtā ca kevalā;

Sabbe bhadrāni passantu, mā kañci pāpamāgamā’’ti.

“すべての衆生、すべての息あるもの、すべての生じたもの、そのすべてが。幸いを見ますように、いかなる災いも誰にも訪れませんように”

Tattha taṇhādiṭṭhivasena vaṭṭe pañcasu khandhesu āsattā visattā laggā laggitāti sattā, assāsapassāsapavattanasaṅkhātena pāṇanavasena pāṇā, bhūtabhāvitanibbattanavasena bhūtāti evaṃ vacanamattaviseso veditabbo. Avisesena pana sabbānipetāni padāni sabbasattasaṅgāhakāneva. Kevalāti sakalā. Idaṃ sabbasaddasseva hi pariyāyavacanaṃ. Bhadrāni passantūti sabbepete sattā bhadrāni sādhūni kalyāṇāneva passantu. Mā kañci pāpamāgamāti etesu kañci ekaṃ sattampi pāpaṃ lāmakaṃ dukkhaṃ mā āgamā, mā āgacchatu mā pāpuṇātu, sabbe averā abyāpajjā sukhī niddukkhā hontūti.

その中で、渇愛や見解によって輪廻の中の五蘊に執着し絡みついていることから‘衆生(サッタ)’と呼ばれます。呼吸の働きによって‘息あるもの(パーナ)’と呼ばれます。生じ生まれ出たことによって‘生じたもの(ブータ)’と呼ばれます。このように言葉の使い分けの違いを知るべきです。無差別には、これらの言葉はすべて衆生を包括するものです。‘ことごとく(ケーヴァラー)’とはすべてのことです。これは‘すべて’という言葉の同義語です。‘幸いを見ますように’とは、これらすべての衆生が、幸福で善い、瑞祥なことだけを見ますようにということです。‘いかなる災いも……訪れませんように’とは、これらの中の誰か一人の衆生に対しても、災いや悪しき苦しみが訪れませんように、皆が怨みなく、害意なく、幸せで苦しみがないように、という意味です。

Evaṃ ‘‘sabbasattesu anodissakavasena mettaṃ bhāvethā’’ti vatvā puna tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussarāpetuṃ –

このように‘すべての衆生に対して無差別に慈しみを修めなさい’と言って、さらに三宝の徳を念じさせるために……

106.

106.

‘‘Appamāṇo buddho, appamāṇo dhammo;

Appamāṇo saṅgho’’ti āha.

“仏陀は無量なり、法は無量なり、僧伽は無量なり”と言いました。

Tattha pamāṇakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena guṇānañca pamāṇābhāvena buddharatanaṃ appamāṇaṃ. Dhammoti navavidho lokuttaradhammo. Tassapi pamāṇaṃ kātuṃ na sakkāti appamāṇo. Tena appamāṇena dhammena samannāgatattā saṅghopi appamāṇo.

その中で、限界を定める煩悩がないこと、および徳に限りがないことから、仏宝(仏陀)は無量です。‘法’とは九種類の出世間法です。それもまた限界を定めることができないため無量です。その無量の法を具備しているため、僧伽もまた無量です。

Iti bodhisatto ‘‘imesaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussarathā’’ti vatvā tiṇṇaṃ ratanānaṃ appamāṇaguṇataṃ dassetvā sappamāṇe satte dassetuṃ –

このように菩薩は“これら三宝の徳を念じなさい”と言って、三宝が無量の徳であることを示し、次に限界のある生きものを示すために……

‘‘Pamāṇavantāni [Pg.135] sarīsapāni, ahi vicchika satapadī;

Uṇṇanābhi sarabū mūsikā’’ti āha.

“這うものには限りあり。蛇、蠍、百足、蜘蛛、蜥蜴、鼠”と言いました。

Tattha sarīsapānīti sappadīghajātikānaṃ nāmaṃ. Te hi sarantā gacchanti, sirena vā sapantīti sarīsapā. ‘‘Ahī’’tiādi tesaṃ sarūpato nidassanaṃ. Tattha uṇṇanābhīti makkaṭako. Tassa hi nābhito uṇṇāsadisaṃ suttaṃ nikkhamati, tasmā ‘‘uṇṇanābhī’’ti vuccati. Sarabūti gharagoḷikā.

その中で‘這うもの(サリィサパ)’とは、蛇や長虫の名称です。それらは這って進む、あるいは頭で這うのでサリィサパと呼ばれます。‘蛇’などはそれらを具体的に例示したものです。その中で‘蜘蛛(ウンナナビ)’とは蜘蛛のことです。その腹(臍)から羊毛のような糸が出るため、ウンナナビと呼ばれます。‘蜥蜴(サラブー)’とはヤモリのことです。

Iti bodhisatto ‘‘yasmā etesaṃ antorāgādayo pamāṇakarā dhammā atthi, tasmā tāni sarīsapādīni pamāṇavantānī’’ti dassetvā ‘‘appamāṇānaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ ānubhāvena ime pamāṇavantā sattā rattindivaṃ parittakammaṃ karontūti evaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussarathā’’ti vatvā tato uttari kattabbaṃ dassetuṃ imaṃ gāthamāha –

このように菩薩は“それらの内には貪欲など限界を作る法があるため、それら這うものなどは限界があるのだ”と示し、“無量の三宝の威力によって、これら限界ある生きものたちが昼夜、護身の業(パリッタ)をなすように、このように三宝の徳を念じなさい”と言って、さらに成すべきことを示すために、次の偈を唱えました。”

‘‘Katā me rakkhā katā me parittā, paṭikkamantu bhūtāni;

Sohaṃ namo bhagavato, namo sattannaṃ sammāsambuddhāna’’nti.

“私は守護をなし、私は護呪(パリッタ)をなした。諸々の生き物(非人)たちは退け。私は世尊に礼拝し、七人の正自覚者に礼拝する”と。

Tattha katā me rakkhāti mayā ratanattayaguṇe anussarantena attano rakkhā gutti katā. Katā me parittāti parittāṇampi me attano kataṃ. Paṭikkamantu bhūtānīti mayi ahitajjhāsayāni bhūtāni paṭikkamantu apagacchantu. Sohaṃ namo bhagavatoti so ahaṃ evaṃ kataparitto atītassa parinibbutassa sabbassapi buddhassa bhagavato namo karomi. Namo sattannaṃ sammāsambuddhānanti visesena pana atīte paṭipāṭiyā parinibbutānaṃ sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ namo karomīti.

その中で“私は守護をなし”とは、私が三宝の徳を念じることによって、自分自身の守護と保護をなしたということである。“私は護呪をなし”とは、私自身の守護(保護)もなされたということである。“諸々の生き物たちは退け”とは、私に対して悪意を持つ生き物たちが、退き、去っていくようにということである。“私は世尊に礼拝し”とは、そのように護呪をなした私が、過去に入滅されたすべての仏である世尊に礼拝するということである。“七人の正自覚者に礼拝する”とは、特に過去に順次に入滅された七人の正自覚者に礼拝するということである。

Evaṃ ‘‘namakkāraṃ karontāpi satta buddhe anussarathā’’ti bodhisatto isigaṇassa imaṃ parittaṃ bandhitvā adāsi. Ādito pana paṭṭhāya dvīhi gāthāhi catūsu ahirājakulesu mettāya dīpitattā odissakānodissakavasena vā dvinnaṃ mettābhāvanānaṃ dīpitattā idaṃ parittaṃ idha vuttanti veditabbaṃ, aññaṃ vā kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Tato paṭṭhāya isigaṇo bodhisattassa ovāde ṭhatvā mettaṃ bhāvesi, buddhaguṇe anussari. Evametesu [Pg.136] buddhaguṇe anussarantesuyeva sabbe dīghajātikā paṭikkamiṃsu. Bodhisattopi brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

このように、“礼拝をなすときも、七仏を念じなさい”と言って、菩薩は仙人の群れにこの護呪を編んで与えた。しかし、最初から二つの偈によって、四つの蛇王の家系に対する慈しみが示されているので、あるいは限定的・非限定的な二種の慈しみの修行が示されているので、この護呪がここで説かれたと知るべきである。あるいは、他の理由を追求すべきである。それ以来、仙人の群れは菩薩の教えに従って慈しみを修習し、仏の徳を念じた。このように彼らが仏の徳を念じているうちに、すべての長身の生き物(蛇など)は退散した。菩薩もまた四無量心(梵住)を修習して、梵天の世界へと赴く身となった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā isigaṇo buddhaparisā ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの法話を終えて、本生談をまとめられた。“その時の仙人の群れは仏の四衆であり、群れの師は私自身であった”と。

Khandhajātakavaṇṇanā tatiyā.

クハンダ本生注釈・第三。

[204] 4. Vīrakajātakavaṇṇanā

[204] 四、ヴィーラカ本生注釈

Api vīraka passesīti idaṃ satthā jetavane viharanto sugatālayaṃ ārabbha kathesi. Devadattassa parisaṃ gahetvā āgatesu hi theresu satthā ‘‘sāriputta, devadatto tumhe disvā kiṃ akāsī’’ti pucchitvā ‘‘sugatālayaṃ, bhante, dassesī’’ti vutte ‘‘na kho, sāriputta, idāneva devadatto mama anukiriyaṃ karonto vināsaṃ patto, pubbepi vināsaṃ pāpuṇī’’ti vatvā therena yācito atītaṃ āhari.

“ヴィーラカよ、見たか”というこの(偈を)、師は祇園精舎に滞在しているとき、善逝の模倣について語られた。提婆達多の信徒を連れて長老たちが戻ってきたとき、師が“サーリプッタよ、提婆達多はお前たちを見て何をしたか”と尋ねられ、“世尊よ、彼は善逝の振る舞いを模倣して見せました”と言われたとき、“サーリプッタよ、提婆達多が私の真似をして破滅に至ったのは今だけではない。過去にも破滅に至ったのだ”と言われ、長老に請われて過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese udakakākayoniyaṃ nibbattitvā ekaṃ saraṃ upanissāya vasi, ‘‘vīrako’’tissa nāmaṃ ahosi. Tadā kāsiraṭṭhe dubbhikkhaṃ ahosi, manussā kākabhattaṃ vā dātuṃ yakkhanāgabalikammaṃ vā kātuṃ nāsakkhiṃsu. Chātakaraṭṭhato kākā yebhuyyena araññaṃ pavisiṃsu. Tattheko bārāṇasivāsī saviṭṭhako nāma kāko kākiṃ ādāya vīrakassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ saraṃ nissāya ekamante vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ tasmiṃ sare gocaraṃ gaṇhanto vīrakaṃ saraṃ otaritvā macche khāditvā paccuttaritvā sarīraṃ sukkhāpentaṃ disvā ‘‘imaṃ udakakākaṃ nissāya sakkā bahū macche laddhuṃ, imaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, sammā’’ti vutte ‘‘icchāmi taṃ sāmi upaṭṭhahitu’’nti vatvā ‘‘sādhū’’ti tena sampaṭicchito tato paṭṭhāya upaṭṭhāsi. Vīrakopi tato paṭṭhāya attano yāpanamattaṃ khāditvā macche uddharitvā saviṭṭhakassa deti. Sopi attano yāpanamattaṃ khāditvā sesaṃ kākiyā deti.

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はヒマラヤ地方で水烏(ウ)の生に生まれ、ある湖の近くに住んでいた。彼の名は“ヴィーラカ”であった。そのとき、カーシ国で飢饉が起こり、人々は烏に供物(烏飯)を与えたり、夜叉や蛇に供物を捧げたりすることができなくなった。飢えた国の烏たちは、その多くが森へと入っていった。そこにバラナシに住んでいたサヴィッタカという名の烏が、雌烏を連れてヴィーラカの住みかにやってきて、その湖の近くの片隅に住み着いた。ある日、彼はその湖で餌を探しているとき、ヴィーラカが湖に潜って魚を食べ、上がってきて体を乾かしているのを見て、“この水烏に頼れば、たくさんの魚を手に入れることができるだろう。彼に仕えよう”と考え、彼に近づいた。“どうしたんだ、友よ”と言われると、“主人よ、あなたに仕えたいのです”と言い、“よろしい”と承諾されて、それ以来仕えるようになった。ヴィーラカもまた、それ以来、自分の命を繋ぐ分だけを食べ、魚を捕まえてはサヴィッタカに与えた。彼(サヴィッタカ)もまた、自分の分を食べて、残りを雌烏に与えた。

Tassa [Pg.137] aparabhāge māno uppajji – ‘‘ayampi udakakāko kāḷako, ahampi kāḷako, akkhituṇḍapādehipi etassa ca mayhañca nānākaraṇaṃ natthi, ito paṭṭhāya iminā gahitamacchehi mayhaṃ kammaṃ natthi, ahameva gaṇhissāmī’’ti. So vīrakaṃ upasaṅkamitvā ‘‘samma, ito paṭṭhāya ahameva saraṃ otaritvā macche gaṇhissāmī’’ti vatvā ‘‘na tvaṃ, samma, udakaṃ otaritvā macche gaṇhanakakule nibbatto, mā nassī’’ti tena vāriyamānopi vacanaṃ anādiyitvā saraṃ oruyha udakaṃ pavisitvā ummujjamāno sevālaṃ chinditvā nikkhamituṃ nāsakkhi, sevālantare laggi, aggatuṇḍameva paññāyi. So nirassāso antoudakeyeva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Athassa bhariyā āgamanaṃ apassamānā taṃ pavattiṃ jānanatthaṃ vīrakassa santikaṃ gantvā ‘‘sāmi, saviṭṭhako na paññāyati, kahaṃ nu kho so’’ti pucchamānā paṭhamaṃ gāthamāha –

その後、彼に慢心が突き上げた。“この水烏も黒いし、私も黒い。目やくちばしや足においても、彼と私に違いはない。これからは、彼が捕まえた魚など必要ない。自分で捕まえよう”と。彼はヴィーラカに近づいて言った。“友よ、これからは私自身が湖に潜って魚を捕ることにする”。“友よ、お前は水に潜って魚を捕る家系に生まれたのではない。死ぬようなことはするな”と引き止められたが、その言葉を聞き入れず、湖に降りて水に入り、浮き上がろうとしたが、藻を切り裂いて出ることができず、藻の間に引っかかって、くちばしの先だけが見えていた。彼は息絶え、水の中で命を落とした。さて、彼の妻は夫が帰ってこないのを見て、その様子を知るためにヴィーラカのもとへ行き、“主人よ、サヴィッタカが見当たりません。彼はどこにいるのでしょうか”と尋ねて、最初の偈を唱えた。

107.

107.

‘‘Api vīraka passesi, sakuṇaṃ mañjubhāṇakaṃ;

Mayūragīvasaṅkāsaṃ, patiṃ mayhaṃ saviṭṭhaka’’nti.

“ヴィーラカよ、見たか。美しい声で鳴く鳥を。孔雀の首のような(光沢のある)わが夫、サヴィッタカを”と。

Tattha api, vīraka, passesīti, sāmi vīraka, api passasi. Mañjubhāṇakanti mañjubhāṇinaṃ. Sā hi rāgavasena ‘‘madhurassaro me patī’’ti maññati, tasmā evamāha. Mayūragīvasaṅkāsanti moragīvasamānavaṇṇaṃ.

その中で“ヴィーラカよ、見たか”とは、主人ヴィーラカよ、見たかということである。“美しい声で鳴く”とは、美しく鳴く者のことである。彼女は愛着のゆえに“私の夫は甘い声だ”と思っていたので、そのように言ったのである。“孔雀の首のような”とは、孔雀の首と同じような色のことである。

Taṃ sutvā vīrako ‘‘āma, jānāmi te sāmikassa gataṭṭhāna’’nti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いてヴィーラカは“ああ、お前の夫が行った場所を知っている”と言って、二番目の偈を唱えた。

108.

108.

‘‘Udakathalacarassa pakkhino, niccaṃ āmakamacchabhojino;

Tassānukaraṃ saviṭṭhako, sevāle paliguṇṭhito mato’’ti.

“水陸を行き来する鳥、常に生魚を食べる者(私)。その真似をしたサヴィッタカは、藻に絡まって死んだ”と。

Tattha udakathalacarassāti udake ca thale ca carituṃ samatthassa. Pakkhinoti attānaṃ sandhāya vadati. Tassānukaranti tassa anukaronto. Sevāle paliguṇṭhito matoti udakaṃ pavisitvā sevālaṃ chinditvā nikkhamituṃ asakkonto sevālapariyonaddho antoudakeyeva mato, passa, etassa tuṇḍaṃ dissatīti. Taṃ sutvā kākī paridevitvā bārāṇasimeva agamāsi.

その中で“水陸を行き来する”とは、水の中も陸の上も行くことができる者のことである。“鳥”とは、自分自身のことを指して言っている。“その真似をした”とは、彼の真似をすることである。“藻に絡まって死んだ”とは、水に入り、藻を切り裂いて出ることができず、藻に覆われて水中で死んだということである。“見よ、彼のくちばしが見えている”と。それを聞いて雌烏は嘆き悲しみ、バラナシへと去っていった。

Satthā [Pg.138] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā saviṭṭhako devadatto ahosi, vīrako pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの法話を終えて、本生談をまとめられた。“その時のサヴィッタカは提婆達多であり、ヴィーラカは私自身であった”と。

Vīrakajātakavaṇṇanā catutthā.

ヴィーラカ本生注釈・第四。

[205] 5. Gaṅgeyyajātakavaṇṇanā

[205] 五、ガンゲイヤ本生注釈

Sobhati maccho gaṅgeyyoti idaṃ satthā jetavane viharanto dve daharabhikkhū ārabbha kathesi. Te kira sāvatthivāsino kulaputtā sāsane pabbajitvā asubhabhāvanaṃ anunuyuñjitvā rūpapasaṃsakā hutvā rūpaṃ upalāḷentā vicariṃsu. Te ekadivasaṃ ‘‘tvaṃ na sobhasi, ahaṃ sobhāmī’’ti rūpaṃ nissāya uppannavivādā avidūre nisinnaṃ ekaṃ mahallakattheraṃ disvā ‘‘eso amhākaṃ sobhanabhāvaṃ vā asobhanabhāvaṃ vā jānissatī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, ko amhesu sobhano’’ti pucchiṃsu. So ‘‘āvuso, tumhehi ahameva sobhanataro’’ti āha. Daharā ‘‘ayaṃ mahallako amhehi pucchitaṃ akathetvā apucchitaṃ kathetī’’ti taṃ paribhāsitvā pakkamiṃsu. Sā tesaṃ kiriyā bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko mahallako thero kira te rūpanissitake dahare lajjāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, ime dve daharā idāneva rūpapasaṃsakā, pubbepete rūpameva upalāḷentā vicariṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“ガンガーの魚は美しい”というこの説法は、師(仏)がジェータ林に滞在していた際、二人の若い比丘について語られたものである。伝え聞くところによれば、彼らは舎衛城の良家の息子たちであったが、仏教において出家した後、不浄観に励むことなく、自分の容姿を称賛し、自分の美しさを自慢して歩いていた。ある日、“お前は美しくない、私こそが美しい”と容姿を巡って論争が起き、近くに座っていた一人の老長老を見て、“この方なら、我々の美しさ、あるいは醜さを知っているだろう”と言って彼のもとへ行き、“尊者よ、我々のうちどちらが美しいですか”と尋ねた。長老は“友らよ、お前たちよりも私の方がずっと美しい”と言った。若者たちは“この老人は、我々が尋ねたことに答えず、尋ねてもいないことを言っている”と彼を罵って立ち去った。その出来事は比丘サンガの中で知られるようになった。ある日、法堂で議論が持ち上がった。“友らよ、あの老長老は、自分の容姿に執着するあの若者たちに恥をかかせたそうだ”。師が来られて“比丘たちよ、今、何の議論のために集まっているのか”と尋ねられ、“これこれのことでございます”と言われると、“比丘たちよ、これら二人の若者が容姿を自慢したのは今に始まったことではない。以前にも彼らは容姿を自慢して歩いていたのだ”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gaṅgātīre rukkhadevatā ahosi. Tadā gaṅgāyamunānaṃ samāgamaṭṭhāne gaṅgeyyo ca yāmuneyyo ca dve macchā ‘‘ahaṃ sobhāmi, tvaṃ na sobhasī’’ti rūpaṃ nissāya vivadamānā avidūre gaṅgātīre kacchapaṃ nipannaṃ disvā ‘‘eso amhākaṃ sobhanabhāvaṃ vā asobhanabhāvaṃ vā jānissatī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ nu kho, samma kacchapa, gaṅgeyyo sobhati, udāhu yāmuneyyo’’ti pucchiṃsu. Kacchapo ‘‘gaṅgeyyopi sobhati[Pg.139], yāmuneyyopi sobhati, tumhehi pana dvīhi ahameva atirekataraṃ sobhāmī’’ti imamatthaṃ pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた時、菩薩はガンガー河のほとりの樹神であった。その時、ガンガー河とヤムナー河の合流地点で、ガンガー河の魚とヤムナー河の魚という二匹の魚が、“私こそが美しい、お前は美しくない”と容姿を巡って論争していた。彼らは近くの河原で横たわっている亀を見て、“この者なら我々の美しさ、あるいは醜さを知っているだろう”と言って彼のもとへ行き、“友よ亀さん、ガンガーの魚が美しいのか、それともヤムナーの魚が美しいのか”と尋ねた。亀は“ガンガーの魚も美しい、ヤムナーの魚も美しい。しかし、お前たち二人よりも私の方がはるかに美しい”と、この意味を示すために最初の偈を唱えた。

109.

109.

‘‘Sobhati maccho gaṅgeyyo, atho sobhati yāmuno;

Catuppadoyaṃ puriso, nigrodhaparimaṇḍalo;

Īsakāyatagīvo ca, sabbeva atirocatī’’ti.

“ガンガーの魚も美しく、ヤムナーの魚もまた美しい。しかし、この四本足の者、ニグローダ樹のように円満で、首はわずかに長く、すべての中で最も輝いている”

Tattha catuppadoyanti catuppado ayaṃ. Purisoti attānaṃ sandhāya vadati. Nigrodhaparimaṇḍaloti sujāto nigrodho viya parimaṇḍalo. Īsakāyatagīvoti rathīsā viya āyatagīvo. Sabbeva atirocatīti evaṃ saṇṭhānasampanno kacchapo sabbeva atirocati, ahameva sabbe tumhe atikkamitvā sobhāmīti vadati.

その中で、“四本足の者(catuppadoyaṃ)”とは、この四本足の個体のことである。“人(puriso)”とは自分自身のことを指して言っている。“ニグローダのように円満(nigrodhaparimaṇḍalo)”とは、形良く育ったニグローダ樹のように円満なこと。“わずかに長い首(īsakāyatagīvo)”とは、車の長柄のように長い首のこと。“すべての中で最も輝いている(sabbeva atirocatī)”とは、このような完璧な姿を備えた亀がすべてに勝って輝いている、つまり“私はお前たちすべてを超えて美しい”と言っているのである。

Macchā tassa kathaṃ hutvā ‘‘ambho! Pāpakacchapa amhehi pucchitaṃ akathetvā aññameva kathesī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

魚たちは彼の言葉を聞いて、“おい、悪しき亀よ! 我々が尋ねたことには答えず、別のことを言っている”と言って、第二の偈を唱えた。

110.

110.

‘‘Yaṃ pucchito na taṃ akkhāsi, aññaṃ akkhāsi pucchito;

Atthappasaṃsako poso, nāyaṃ asmāka ruccatī’’ti.

“尋ねられたことには答えず、尋ねられてもいない別のことを答えた。自分自身を称賛する者は、我々の好むところではない”

Tattha attappasaṃsakoti attānaṃ pasaṃsanasīlo attukkaṃsako poso. Nāyaṃ asmāka ruccatīti ayaṃ pāpakacchapo amhākaṃ na ruccati na khamatīti kacchapassa upari udakaṃ khipitvā sakaṭṭhānameva gamiṃsu.

その中で、“己を称賛する者(attappasaṃsako)”とは、自分を褒める性質があり、自惚れている者のこと。“我々の好むところではない(nāyaṃ asmāka ruccatī)”とは、この悪しき亀は我々の好みに合わず、我慢できないということである。彼らは亀の上に水を浴びせかけ、自分たちの場所へと戻っていった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dve macchā dve daharabhikkhū ahesuṃ, kacchapo mahallako, imassa kāraṇassa paccakkhakārikā gaṅgātīre nibbattarukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生をまとめられた。“その時の二匹の魚は、これら二人の若い比丘であり、亀はあの老比丘であった。この出来事の目撃者であったガンガー河のほとりの樹神は、私であった”。

Gaṅgeyyajātakavaṇṇanā pañcamā.

ガンゲーイヤ本生釈(第五)。

[206] 6. Kuruṅgamigajātakavaṇṇanā

[206] 6. クルンガミガ(小鹿)本生釈

Iṅgha vaṭṭamayaṃ pāsanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘devadatto vadhāya parisakkatī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva mayhaṃ vadhāya parisakkati, pubbepi parisakkiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“さあ、この輪の罠を”というこの説法は、師が竹林精舎に滞在していた際、デーヴァダッタについて語られたものである。当時、師は“デーヴァダッタが殺害を企てている”と聞いて、“比丘たちよ、デーヴァダッタが私の殺害を企てているのは今に始まったことではない。以前にも企てていたのだ”と言って、過去の物語を話された。

Atīte [Pg.140] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kuruṅgamigo hutvā araññe ekassa sarassa avidūre ekasmiṃ gumbe vāsaṃ kappesi. Tasseva sarassa avidūre ekasmiṃ rukkhagge satapatto, sarasmiṃ pana kacchapo vāsaṃ kappesi. Evaṃ te tayopi sahāyakā aññamaññaṃ piyasaṃvāsaṃ vasiṃsu. Atheko migaluddako araññe caranto pānīyatitthe bodhisattassa padavalañjaṃ disvā lohanigaḷasadisaṃ vaṭṭamayaṃ pāsaṃ oḍḍetvā agamāsi. Bodhisatto pānīyaṃ pātuṃ āgato paṭhamayāmeyeva pāse bajjhitvā baddharavaṃ ravi. Tassa tena saddena rukkhaggato satapatto udakato ca kacchapo āgantvā ‘‘kiṃ nu kho kātabba’’nti mantayiṃsu. Atha satapatto kacchapaṃ āmantetvā ‘‘samma, tava dantā atthi, tvaṃ imaṃ pāsaṃ chinda, ahaṃ gantvā yathā so nāgacchati, tathā karissāmi, evaṃ amhehi dvīhipi kataparakkamena sahāyo no jīvitaṃ labhissatī’’ti imamatthaṃ pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた時、菩薩はクルンガ鹿となって、森の中のある池の近くの茂みに住んでいた。その池の近くのある木の上にはキツツキが、池の中には亀が住んでいた。このように、これら三匹の仲間は互いに親しく暮らしていた。さて、ある猟師が森の中を歩き、水飲み場で菩薩の足跡を見つけ、鉄の鎖のような輪の罠を仕掛けて去っていった。菩薩は水を飲もうとしてやってきて、夜の第一更(初夜)に罠にかかり、捕らえられた叫び声を上げた。その声を聞いて、木の上からキツツキが、水の中から亀がやってきて、“どうすべきか”と相談した。そこでキツツキは亀に呼びかけて、“友よ、あなたには歯がある。あなたはこの罠を噛み切りなさい。私は、あの猟師が来ないようにしてきましょう。このように我々二人の努力によって、我々の仲間は命を永らえるだろう”と、この意味を示すために最初の偈を唱えた。

111.

111.

‘‘Iṅgha vaṭṭamayaṃ pāsaṃ, chinda dantehi kacchapa;

Ahaṃ tathā karissāmi, yathā nehiti luddako’’ti.

“さあ、亀よ。この輪の罠を歯で噛み切りなさい。私は、猟師が来ないように、そのように取り計らいましょう”

Atha kacchapo cammavarattaṃ khādituṃ ārabhi, satapatto luddakassa vasanagāmaṃ gato avidūre rukkhe nisīdi. Luddako paccūsakāleyeva sattiṃ gahetvā nikkhami. Sakuṇo tassa nikkhamanabhāvaṃ ñatvā vassitvā pakkhe papphoṭetvā taṃ purimadvārena nikkhamantaṃ mukhe pahari. Luddo ‘‘kāḷakaṇṇinā sakuṇenamhi pahaṭo’’ti nivattitvā thokaṃ sayitvā puna sattiṃ gahetvā uṭṭhāsi. Sakuṇo ‘‘ayaṃ paṭhamaṃ purimadvārena nikkhanto idāni pacchimadvārena nikkhamissatī’’ti ñatvā gantvā pacchimagehe nisīdi. Luddopi ‘‘purimadvārena me nikkhantena kāḷakaṇṇī sakuṇo diṭṭho, idāni pacchimadvārena nikkhamissāmī’’ti pacchimadvārena nikkhami, sakuṇo puna vassitvā gantvā mukhe pahari. Luddo ‘‘punapi kāḷakaṇṇīsakuṇena pahaṭo, na dāni me esa nikkhamituṃ detī’’ti nivattitvā yāva aruṇuggamanā sayitvā aruṇuggamanavelāya sattiṃ gahetvā nikkhami. Sakuṇo vegena gantvā ‘‘luddo āgacchatī’’ti bodhisattassa kathesi.

そこで、亀は皮の紐を噛み切り始め、キツツキは猟師の住む村へ行き、近くの木に止まった。猟師は早朝に槍を持って出発した。鳥は彼が出てくるのを知ると、鳴いて羽をばたかせ、正面の門から出てくる彼の顔を打った。猟師は“不吉な鳥に打たれた”と言って戻り、少しの間横になって、再び槍を持って起きた。鳥は“彼は最初は表門から出たが、今は裏門から出るだろう”と察して、裏の家の方へ行って止まった。猟師も“表門から出たら不吉な鳥に会った。今度は裏門から出よう”と裏門から出た。鳥は再び鳴いて飛んでいき、彼の顔を打った。猟師は“またしても不吉な鳥に打たれた。今は私を外に出させてくれないのだ”と言って戻り、日の出まで横になった。日の出の時間に、彼は槍を持って出発した。鳥は急いで戻り、“猟師がやってくる”と菩薩に告げた。

Tasmiṃ [Pg.141] khaṇe kacchapena ekameva cammavaddhaṃ ṭhapetvā sesavarattā khāditā honti. Dantā panassa patanākārappattā jātā, mukhato lohitaṃ paggharati. Bodhisatto luddaputtaṃ sattiṃ gahetvā asanivegena āgacchantaṃ disvā taṃ vaddhaṃ chinditvā vanaṃ pāvisi, sakuṇo rukkhagge nisīdi, kacchapo pana dubbalattā tattheva nipajji. Luddo kacchapaṃ gahetvā pasibbake pakkhipitvā ekasmiṃ khāṇuke laggesi. Bodhisatto nivattitvā olokento kacchapassa gahitabhāvaṃ ñatvā ‘‘sahāyassa jīvitadānaṃ dassāmī’’ti dubbalo viya hutvā luddassa attānaṃ dassesi. So ‘‘dubbalo esa bhavissati, māressāmi na’’nti sattiṃ ādāya anubandhi. Bodhisatto nātidūre nāccāsanne gacchanto taṃ ādāya araññaṃ pāvisi, dūraṃ gatabhāvaṃ ñatvā padaṃ vañcetvā aññena maggena vātavegena gantvā siṅgena pasibbakaṃ ukkhipitvā bhūmiyaṃ pātetvā phāletvā kacchapaṃ nīhari. Satapattopi rukkhā otari. Bodhisatto dvinnampi ovādaṃ dadamāno ‘‘ahaṃ tumhe nissāya jīvitaṃ labhiṃ, tumhehi sahāyakassa kattabbaṃ mayhaṃ kataṃ, idāni luddo āgantvā tumhe gaṇheyya, tasmā, samma satapatta, tvaṃ attano puttake gahetvā aññattha yāhi, tvampi, samma kacchapa, udakaṃ pavisāhī’’ti āha. Te tathā akaṃsu.

その時、亀はたった一本の皮の紐を残して、他の紐を噛み切っていた。しかし彼の歯は抜け落ちそうな状態になり、口からは血が流れていた。菩薩は、猟師が槍を持って雷のような速さでやってくるのを見て、その紐を断ち切り、森の中へ入った。鳥は木のてっぺんに止まり、亀は弱りきっていたため、その場に倒れ伏した。猟師は亀を捕まえて袋に入れ、一本の切り株に掛けた。菩薩は振り返って見て、亀が捕らえられたことを知り、“友に命の施しを与えよう”と考え、弱っているふりをして、猟師に姿を見せた。彼は“これは弱っているに違いない、殺してやろう”と思い、槍を持って追いかけた。菩薩は遠すぎず近すぎない距離を保ちながら、彼を連れて森の奥深くへ入った。遠くまで来たことを知ると、足跡をくらまし、別の道から風のような速さで戻り、角で袋を吊り上げ、地面に落として引き裂き、亀を救い出した。キツツキも木から降りてきた。菩薩は二人に教誡を与えつつ、“私はあなたたちのおかげで命を得た。あなたたちは友としてなすべきことを私にしてくれた。今、猟師がやってきてあなたたちを捕まえるかもしれない。だから、友よキツツキよ、お前は自分の子供たちを連れて他所へ行きなさい。友よ亀よ、お前も水の中へ入りなさい”と言った。彼らはその通りにした。

Satthā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –

師は現に正覚を開いた者として、第二の偈を唱えられた。

112.

112.

‘‘Kacchapo pāvisī vāriṃ, kuruṅgo pāvisī vanaṃ;

Satapatto dumaggamhā, dūre putte apānayī’’ti.Tattha apānayīti ānayi, gahetvā agamāsīti attho;

“亀は水に入り、鹿は森に入った。キツツキは樹のてっぺんから、遠くへ子供たちを連れ去った”。ここで“連れ去った(apānayī)”とは、連れて行った、連れて去ったという意味である。

Luddopi taṃ ṭhānaṃ āgantvā kañci apassitvā chinnapasibbakaṃ gahetvā domanassappatto attano gehaṃ agamāsi. Te tayopi sahāyā yāvajīvaṃ vissāsaṃ acchinditvā yathākammaṃ gatā.

猟師もその場所へ戻ってきたが、誰も見当たらず、裂かれた袋を手に取り、悲嘆に暮れて自分の家へ帰った。その三人の友も、生涯、信頼を損なうことなく、それぞれの業に従って去っていった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddako devadatto ahosi, satapatto sāriputto, kacchapo moggallāno, kuruṅgamigo pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時の猟師はデーヴァダッタであり、キツツキはサーリプッタ、亀はモッガラーナであり、鹿は私自身であった”と。

Kuruṅgamigajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

クルンガ鹿本生談の解説(第六)。

[207] 7. Assakajātakavaṇṇanā

[207] 7. アッサカ王本生談の解説

Ayamassakarājenāti [Pg.142] idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. So hi bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘kena ukkaṇṭhāpitosī’’ti vutte ‘‘purāṇadutiyikāyā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘na idāneva tassā bhikkhu itthiyā tayi sineho atthi, pubbepi tvaṃ taṃ nissāya mahādukkhaṃ patto’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“このアッサカ王によって”というこの(法話)を、師はジェータ林に滞在しているとき、かつての妻の誘惑に関連して語られた。その比丘は、師から“比丘よ、本当にお前は嫌気がさしているのか”と問われ、“本当です”と答え、“何によって嫌気がさしたのか”と言われて、“かつての妻によってです”と答えた。そこで師は彼に、“比丘よ、その女がお前に愛着を持っているのは今だけではない。過去においても、お前は彼女のために大きな苦しみを受けたのだ”と言って、過去の物語を語られた。

Atīte kāsiraṭṭhe pāṭalinagare assako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa uparī nāma aggamahesī piyā ahosi manāpā abhirūpā dassanīyā pāsādikā atikkantā mānusavaṇṇaṃ, apattā dibbavaṇṇaṃ. Sā kālamakāsi, tassā kālakiriyāya rājā sokābhibhūto ahosi dukkhī dummano. So tassā sarīraṃ doṇiyaṃ nipajjāpetvā telakalalaṃ pakkhipāpetvā heṭṭhāmañce ṭhapāpetvā nirāhāro rodamāno paridevamāno nipajji. Mātāpitaro avasesañātakā mittāmaccabrāhmaṇagahapatikādayopi ‘‘mā soci, mahārāja, aniccā saṅkhārā’’tiādīni vadantā saññāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Tassa vilapantasseva satta divasā atikkantā. Tadā bodhisatto pañcābhiññaaṭṭhasamāpattilābhī tāpaso hutvā himavantapadese viharanto ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā jambudīpaṃ olokento taṃ rājānaṃ tathā paridevamānaṃ disvā ‘‘etassa mayā avassayena bhavitabba’’nti iddhānubhāvena ākāse uppatitvā rañño uyyāne otaritvā maṅgalasilāpaṭṭe kañcanapaṭimā viya nisīdi.

昔、カースィ国のパータリの町で、アッサカという名の王が統治していた。彼にはウパリーという名の、愛しく心にかなった、美しく見目麗しく、魅力に溢れ、人間の美を超え、天の美にまで達した正妃がいた。彼女が亡くなると、王はその死によって悲しみに打ちひしがれ、不幸で憂鬱になった。彼は彼女の遺体を棺に入れ、油を満たして寝台の下に置かせ、食事も摂らず、泣き叫び嘆き悲しみながら横たわっていた。父母や他の親族、友人、大臣、バラモン、長者たちも、“大王よ、悲しんではいけません。諸行は無常です”などと言って彼を説得しようとしたが、できなかった。彼が嘆き悲しんでいるうちに七日が過ぎた。その時、五神通と八等至を得た修行者となった菩薩が、雪山地方に住んでいたが、光明を放ち、天眼をもって閻浮提を眺め、その王がそのように嘆き悲しんでいるのを見て、“私は彼を助けなければならない”と考え、神通力によって空中に飛び上がり、王の庭園に降り立ち、吉祥の石の板の上に黄金の像のように座った。

Atheko pāṭalinagaravāsī brāhmaṇamāṇavo uyyānaṃ gato bodhisattaṃ disvā vanditvā nisīdi. Bodhisatto tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kiṃ, māṇava, rājā dhammiko’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, dhammiko rājā, bhariyā panassa kālakatā, so tassā sarīraṃ doṇiyaṃ pakkhipāpetvā vilapamāno nipanno, ajja sattamo divaso, kissa tumhe rājānaṃ evarūpā dukkhā na mocetha, yuttaṃ nu kho tumhādisesu sīlavantesu saṃvijjamānesu rañño evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavitu’’nti. ‘‘Na kho ahaṃ[Pg.143], māṇava, rājānaṃ jānāmi, sace pana so āgantvā maṃ puccheyya, ahamevassa tassā nibbattaṭṭhānaṃ ācikkhitvā rañño santikeyeva taṃ kathāpeyya’’nti. ‘‘Tena hi, bhante, yāva rājānaṃ ānemi, tāva imeva nisīdathā’’ti māṇavo bodhisattassa paṭiññaṃ gahetvā rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘tassa dibbacakkhukassa santikaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti āha.

すると、パータリナガラに住む一人の婆羅門の青年が公園に行き、菩薩を見て、礼拝して座った。菩薩は彼と挨拶を交わし、“青年よ、王は法に従っているか”と尋ねた。青年は言った。“はい、尊師、王は法に従っておられます。しかし、王妃が亡くなり、王はその遺体を棺に入れさせ、嘆き悲しみながら横たわっておられます。今日で七日目です。なぜあなた方は王をこのような苦しみから救わないのですか。あなた方のような戒を具えた方々がおられるのに、王がこのような苦しみを味わうのは、ふさわしいことではありません”。“青年よ、私は王を知らないのだ。しかし、もし彼がやって来て私に尋ねるなら、私は彼女の生まれ変わった場所を教え、王の目の前で彼女に話をさせよう”。“では、尊師、私が王を連れてくるまで、ここに座っていてください”と、青年は菩薩の承諾を得て、王のもとへ行き、その件を報告して、“天眼を持つあの方のもとへ行くべきです”と言った。

Rājā ‘‘upariṃ kira daṭṭhuṃ labhissāmī’’ti tuṭṭhamānaso rathaṃ abhiruhitvā tattha gantvā bodhisattaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno – ‘‘saccaṃ kira tumhe deviyā nibbattaṭṭhānaṃ jānāthā’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kattha nibbattā’’ti? ‘‘Sā kho, mahārāja, rūpasmiṃyeva mattā pamādamāgamma kalyāṇakammaṃ akatvā imasmiṃyeva uyyāne gomayapāṇakayoniyaṃ nibbattā’’ti. ‘‘Nāhaṃ saddahāmī’’ti. ‘‘Tena hi te dassetvā kathāpemī’’ti. ‘‘Sādhu kathāpethā’’ti. Bodhisatto attano ānubhāvena ‘‘ubhopi gomayapiṇḍaṃ vaṭṭayamānā rañño purato āgacchantū’’ti tesaṃ āgamanaṃ akāsi. Te tatheva āgamiṃsu. Bodhisatto taṃ dassento ‘‘ayaṃ te, mahārāja, uparidevī, taṃ jahitvā gomayapāṇakassa pacchato pacchato gacchati, passatha na’’nti āha. Bhante ‘‘‘uparī nāma gomayapāṇakayoniyaṃ nibbattissatī’ti na saddahāmaha’’nti. ‘‘Kathāpemi naṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Kathāpetha, bhante’’ti.

王は“再び王妃に会えるかもしれない”と喜び、馬車に乗ってそこへ行き、菩薩を礼拝して一方に座った。“王妃の生まれ変わった場所を御存じだというのは本当でしょうか”と尋ねた。“そうです、大王よ”。“どこに生まれたのですか”。“大王よ、彼女は容姿に溺れ、放逸に陥って善い行いをせず、まさにこの公園で、糞虫の胎に生まれました”。“信じられません”。“では、彼女を見せて話をさせましょう”。“ぜひ、話をさせてください”。菩薩は自らの神通力によって、“二匹の糞虫が、牛糞の塊を転がしながら王の前に現れよ”と命じた。彼らはその通りに現れた。菩薩はそれを示して、“大王よ、あれがあなたのウパリー王妃です。彼女はあなたを捨てて、雄の糞虫の後を追っています。見なさい”と言った。王は“尊師、ウパリーが糞虫の胎に生まれたなどとは信じられません”と言った。“大王よ、彼女に話をさせましょう”。“尊師、話をさせてください”。

Bodhisatto attano ānubhāvena taṃ kathāpento ‘‘uparī’’ti āha. Sā manussabhāsāya ‘‘kiṃ, bhante’’ti āha. ‘‘Tvaṃ atītabhave kā nāma ahosī’’ti? ‘‘Bhante, assakarañño aggamahesī uparī nāma ahosi’’nti. ‘‘Kiṃ pana te idāni assakarājā piyo, udāhu gomayapāṇako’’ti? ‘‘Bhante, so mayhaṃ purimajātiyā sāmiko, tadā ahaṃ imasmiṃ uyyāne tena saddhiṃ rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbe anubhavamānā vicariṃ. Idāni pana me bhavasaṅkhepagatakālato paṭṭhāya so kiṃ hoti, ahañhi idāni assakarājānaṃ māretvā tassa galalohitena mayhaṃ sāmikassa gomayapāṇakassa pāde makkheyya’’nti vatvā parisamajjhe manussabhāsāya imā gāthā avoca –

菩薩は自らの神通力によって、彼女に話をさせようと“ウパリー”と呼んだ。彼女は人間の言葉で“尊師、何でしょうか”と言った。“おまえは前世で誰であったか”。“尊師、アッサカ王の第一王妃ウパリーでした”。“では、今のおまえにとって、アッサカ王が愛おしいか、それともこの糞虫が愛おしいか”。“尊師、王は私の前世の夫でした。その時、私はこの公園で彼と共に、色・声・香・味・触の五欲を楽しんで過ごしました。しかし今、前世が終わり、今の生が始まって以来、彼が何だというのでしょう。私は今、アッサカ王を殺して、その喉の血で、私の夫である糞虫の足を洗いたいほどです”と言い、会衆の中で人間の言葉で次の偈を唱えた。

113.

113.

‘‘Ayamassakarājena[Pg.144], deso vicarito mayā;

Anukāmaya kāmena, piyena patinā saha.

“私はこの場所を、アッサカ王と共に歩んだ。愛する夫として、望みのままに彼を慕っていた。”

114.

114.

‘‘Navena sukhadukkhena, porāṇaṃ apidhīyati;

Tasmā assakaraññāva, kīṭo piyataro mamā’’ti.

“新しい楽と苦によって、古いものは覆い隠される。ゆえに、私にとってはアッサカ王よりも、この虫の方が愛おしい。”

Tattha ayamassakarājena, deso vicarito mayāti ayaṃ ramaṇīyo uyyānapadeso pubbe mayā assakarājena saddhiṃ vicarito. Anukāmaya kāmenāti anūti nipātamattaṃ, mayā taṃ kāmayamānāya tena maṃ kāmayamānena sahāti attho. Piyenāti tasmiṃ attabhāve piyena. Navena sukhadukkhena, porāṇaṃ apidhīyatīti, bhante, navena hi sukhena porāṇaṃ sukhaṃ, navena ca dukkhena porāṇaṃ dukkhaṃ pidhīyati paṭicchādīyati, esā lokassa dhammatāti dīpeti. Tasmā assakaraññāva, kīṭo piyataro mamāti yasmā navena porāṇaṃ pidhīyati, tasmā mama assakarājato sataguṇena sahassaguṇena kīṭova piyataroti.

その意味は、“私はこの場所を、アッサカ王と共に歩んだ”とは、以前、私がアッサカ王と一緒にこの美しい公園を歩き回ったということである。“愛する夫として、望みのままに”とは、“アヌ”は単なる接頭辞であり、私が彼を愛し、彼が私を愛していたということである。“愛する”とは、その時の生涯において愛していたということである。“新しい楽と苦によって、古いものは覆い隠される”とは、尊師、新しい楽しみによって古い楽しみが、新しい苦しみによって古い苦しみが覆われ、隠される。これが世界の道理であることを示している。“ゆえに、私にとってはアッサカ王よりも、この虫の方が愛おしい”とは、新しいものが古いものを覆い隠すので、私にとってアッサカ王よりも、この虫の方が百倍も千倍も愛おしい、ということである。

Taṃ sutvā assakarājā vippaṭisārī hutvā tattha ṭhitova kuṇapaṃ nīharāpetvā sīsaṃ nhatvā bodhisattaṃ vanditvā nagaraṃ pavisitvā aññaṃ aggamahesiṃ katvā dhammena rajjaṃ kāresi. Bodhisattopi rājānaṃ ovaditvā nissokaṃ katvā himavantameva agamāsi.

これを聞いて、アッサカ王は後悔の念に駆られ、その場ですぐに死体を運び出させ、頭を洗って菩薩を礼拝し、都に入って別の女性を第一王妃とし、法に従って国を治めた。菩薩もまた王を教誡し、悲しみから救い出すと、ヒマラヤへと去っていった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā uparī purāṇadutiyikā ahosi, assakarājā ukkaṇṭhito bhikkhu, māṇavo sāriputto, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

世尊はこの説法を終え、聖なる真理を明らかにして、本生話をまとめられた。真理の説法の終わりに、落胆していた比丘は預流果に達した。“その時のウパリーはかつての妻であり、アッサカ王は落胆していた比丘であり、青年はサーリプッタであり、修行者は私であった”。

Assakajātakavaṇṇanā sattamā.

アッサカ本生話注釈(第七)、完。

[208] 8. Susumārajātakavaṇṇanā

[208] 八.ワニ本生話注釈

Alaṃ [Pg.145] metehi ambehīti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘devadatto vadhāya parisakkatī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkati, pubbepi parisakkiyeva, santāsamattampi pana kātuṃ na sakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“これらのマンゴーはもう十分だ”というこの言葉を、世尊がジェータ林に滞在していた時、デーヴァダッタの殺害の企てについて語られた。その時、世尊は“デーヴァダッタが殺害を企てている”と聞いて、“比丘たちよ、デーヴァダッタが私の殺害を企てているのは今に始まったことではない。以前にも企てていた。しかし、少しの恐怖を与えることさえできなかった”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente himavantapadese bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbattitvā nāgabalo thāmasampanno mahāsarīro sobhaggappatto hutvā gaṅgānivattane araññāyatane vāsaṃ kappesi. Tadā gaṅgāya eko susumāro vasi. Athassa bhariyā bodhisattassa sarīraṃ disvā tassa hadayamaṃse dohaḷaṃ uppādetvā susumāraṃ āha – ‘‘ahaṃ sāmi, etassa kapirājassa hadayamaṃsaṃ khāditukāmā’’ti. ‘‘Bhadde, mayaṃ jalagocarā, eso thalagocaro, kinti naṃ gaṇhituṃ sakkhissāmā’’ti. ‘‘Yena kenaci upāyena gaṇha, sace na labhissāmi, marissāmī’’ti. ‘‘Tena hi mā soci, attheko upāyo, khādāpessāmi taṃ tassa hadayamaṃsa’’nti susumāriṃ samassāsetvā bodhisattassa gaṅgāya pānīyaṃ pivitvā gaṅgātīre nisinnakāle santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘vānarinda, imasmiṃ padese kasāyaphalāni khādanto kiṃ tvaṃ niviṭṭhaṭṭhāneyeva carasi, pāragaṅgāya ambalabujādīnaṃ madhuraphalānaṃ anto natthi, kiṃ te tattha gantvā phalāphalaṃ khādituṃ na vaṭṭatī’’ti? ‘‘Kumbhīlarāja, gaṅgā mahodakā vitthiṇṇā, kathaṃ tattha gamissāmī’’ti? ‘‘Sace icchasi, ahaṃ taṃ mama piṭṭhiṃ āropetvā nessāmī’’ti. So saddahitvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. ‘‘Tena hi ehi piṭṭhiṃ me abhirūhā’’ti ca vutte taṃ abhiruhi. Susumāro thokaṃ netvā udake osīdāpesi.

昔、ブラフマダッタ王がヴァーラーナシーで統治していた頃、菩薩はヒマラヤ地方で猿の生を授かりました。彼は象のような力と強さを備え、巨大な体躯と美しさを誇り、ガンジス川の曲がり角にある森を住処としていました。その頃、ガンジス川には一匹のワニが住んでいました。ある時、その妻が菩薩の体を見て、彼の心臓の肉を食べたいという懐妊の渇望(どら)を抱き、ワニに言いました。“旦那様、私はあの猿王の心臓の肉が食べたいのです”。ワニは“お前、我らは水に住む者であり、あいつは陸に住む者だ。どうやって捕まえることができようか”と答えました。妻は“どんな手段を使ってでも捕まえてください。もし手に入らなければ、私は死んでしまいます”と言いました。ワニは“それなら悲しまないでくれ。策がある。その心臓の肉を食べさせてやろう”と妻を慰め、菩薩がガンジス川の水を飲んで岸辺に座っている時に近づいてこう言いました。“猿の王よ、なぜこの場所で渋い果実ばかり食べて、同じ場所をうろついているのか。ガンジス川の向こう岸にはマンゴーやパラミツなどの甘い果実が無限にある。あちらへ行って果実を食べないのは損ではないか”。“ワニの王よ、ガンジス川は深く広く、水量が豊かだ。どうしてあちらへ行けようか”。“もし望むなら、私の背中に乗せて連れて行ってやろう”。菩薩はそれを信じて“よろしい”と承諾しました。“それなら来い、私の背中に乗れ”と言われて、菩薩は背に乗りました。ワニは少し進むと、菩薩を水の中に沈め始めました。

Bodhisatto ‘‘samma, udake maṃ osīdāpesi, kiṃ nu kho eta’’nti āha. ‘‘Nāhaṃ taṃ dhammasudhammatāya gahetvā gacchāmi, bhariyāya pana me tava hadayamaṃse dohaḷo uppanno, tamahaṃ tava hadayaṃ khādāpetukāmo’’ti. ‘‘Samma, kathentena te sundaraṃ kataṃ. Sace hi amhākaṃ udare hadayaṃ bhaveyya, sākhaggesu carantānaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ bhaveyyā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana tumhe ṭhapethā’’ti? Bodhisatto [Pg.146] avidūre ekaṃ udumbaraṃ pakkaphalapiṇḍisañchannaṃ dassento ‘‘passetāni amhākaṃ hadayāni etasmiṃ udumbare olambantī’’ti āha. ‘‘Sace me hadayaṃ dassasi, ahaṃ taṃ na māressāmī’’ti. ‘‘Tena hi maṃ ettha nehi, ahaṃ te rukkhe olambantaṃ dassāmī’’ti. So taṃ ādāya tattha agamāsi. Bodhisatto tassa piṭṭhito uppatitvā udumbararukkhe nisīditvā ‘‘samma, bāla susumāra, ‘imesaṃ sattānaṃ hadayaṃ nāma rukkhagge hotī’ti saññī ahosi, bālosi, ahaṃ taṃ vañcesiṃ, tava phalāphalaṃ taveva hotu, sarīrameva pana te mahantaṃ paññā pana natthī’’ti vatvā imamatthaṃ pakāsento imā gāthā avoca –

菩薩は“友よ、なぜ私を水の中に沈めるのか。これは一体どういうことだ”と言いました。ワニは“私はお前を親切心で連れて行くのではない。私の妻がお前の心臓の肉に渇望を抱いたのだ。だから私はお前の心臓を食べさせてやりたいのだ”と言いました。菩薩は“友よ、よくぞ話してくれた。もし我らの腹の中に心臓があったなら、枝の先を飛び回っている時に粉々になってしまうだろう”と言いました。“それでは、お前たちはどこに置いているのか”。菩薩は、近くにある熟した果実の房に覆われた一本のイチジク(ウドゥンバラ)の木を指差して言いました。“見よ、我らの心臓はあのイチジクの木にぶら下がっているのだ”。“もし心臓をくれるなら、お前を殺さないでおこう”。“それなら私をあそこへ連れて行け。木にぶら下がっているのを見せてやろう”。ワニは彼を連れてそこへ行きました。菩薩はワニの背中から飛び上がり、イチジクの木に座って言いました。“愚かなワニよ、お前は‘これらの生き物の心臓が木の上にある’などと思ったのか。お前は愚かだ、私はお前を欺いたのだ。お前の果実はお前のものにしておくがいい。お前の体は巨大だが、知恵がないのだな”と言い、この意味を明かすために次の偈を唱えました。

115.

115.

‘‘Alaṃ metehi ambehi, jambūhi panasehi ca;

Yāni pāraṃ samuddassa, varaṃ mayhaṃ udumbaro.

“マンゴーも、ムラサキフトモモも、パラミツも、もうたくさんだ。水の向こうにあるそれらよりも、私にはこのイチジクの方が勝っている。”

116.

116.

‘‘Mahatī vata te bondi, na ca paññā tadūpikā;

Susumāra vañcito mesi, gaccha dāni yathāsukha’’nti.

“お前の体(ぼんでぃ)はまことに巨大だが、それに見合う知恵はない。ワニよ、お前は私に欺かれた。今は好きなように去るがよい。”

Tattha alaṃ metehīti yāni tayā dīpake niddiṭṭhāni, etehi mayhaṃ alaṃ. Varaṃ mayhaṃ udumbaroti mayhaṃ ayameva udumbararukkho varaṃ. Bondīti sarīraṃ. Tadūpikāti paññā pana te tadūpikā tassa sarīrassa anucchavikā natthi. Gaccha dāni yathāsukhanti idāni yathāsukhaṃ gaccha, natthi te hadayamaṃsagahaṇūpāyoti attho. Susumāro sahassaṃ parājito viya dukkhī dummano pajjhāyantova attano nivāsaṭṭhānameva gato.

ここで“もうたくさんだ”とは、あなたが島で指し示したそれらの果実が、私にはもう十分であるということ。“私にはイチジクの方が勝っている”とは、私にはこのイチジクの木こそが勝っているということ。“体(ぼんでぃ)”とは身体のこと。“それに見合う(たどぅーぴかー)”とは、その身体に相応しい知恵がお前にはないということ。“今は好きなように去るがよい”とは、今は心行くままに去れ、お前には心臓の肉を手に入れる策はない、という意味です。ワニは千金の賭けに負けた者のように、悲しみ悩み沈み込みながら、自らの住処へと帰っていきました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā susumāro devadatto ahosi, susumārī ciñcamāṇavikā, kapirājā pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、本生(ジャータカ)をまとめられました。“その時のワニはデーヴァダッタであり、ワニの妻はチンチャーマーナヴィカーであった。猿の王は私であった”。

Susumārajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

鰐本生(ススマラ・ジャータカ)の注釈、第八。

[209] 9. Kukkuṭajātakavaṇṇanā

[209] 九、鶏本生(クックタ・ジャータカ)の注釈

Diṭṭhā [Pg.147] mayā vane rukkhāti idaṃ satthā jetavane viharanto dhammasenāpatisāriputtattherassa saddhivihārikaṃ daharabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira attano sarīrassa guttikamme cheko ahosi. ‘‘Sarīrassa me na sukhaṃ bhaveyyā’’ti bhayena atisītaṃ accuṇhaṃ paribhogaṃ na karoti, ‘‘sītuṇhehi sarīraṃ kilameyyā’’ti bhayena bahi na nikkhamati, atikilinnauttaṇḍulādīni na bhuñjati. Tassa sā sarīraguttikusalatā saṅghamajjhe pākaṭā jātā. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko daharo kira bhikkhu sarīraguttikamme cheko’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ daharo idāneva sarīraguttikamme cheko, pubbepi chekova ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“森の中で木々を見た”というこの偈は、師がジェータ林に滞在していた時、法将軍サーリプッタ長老の共住者である若い比丘について語られたものです。伝え聞くところによると、その比丘は自らの身体の保護に長けていました。“体に良くないことがあってはならない”という恐れから、極端に冷たいものや熱いものを使用せず、“寒暑で体が疲弊する”という恐れから外に出ず、煮えすぎた米などを食べませんでした。その身体保護の巧みさが僧伽の中で明らかになり、比丘たちが説法堂で“友よ、あの若い比丘は身体の保護に長けているそうだ”と話を始めました。師はやって来て“比丘たちよ、今、何の熱心な話をしているのか”と尋ね、“これこれの事です”と言われると、“比丘たちよ、この若い比丘が身体の保護に長けているのは今に始まったことではない。過去においても長けていたのだ”と言って、過去の物語を語られました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane rukkhadevatā ahosi. Atheko sakuṇaluddako ekaṃ dīpakakukkuṭamādāya vālarajjuñca yaṭṭhiñca gahetvā araññe kukkuṭe bandhanto ekaṃ palāyitvā araññaṃ paviṭṭhaṃ porāṇakukkuṭaṃ bandhituṃ ārabhi. So vālapāse kusalatāya attānaṃ bandhituṃ na deti, uṭṭhāyuṭṭhāya nilīyati. Luddako attānaṃ sākhāpallavehi paṭicchādetvā punappunaṃ yaṭṭhiñca pāsañca oḍḍeti. Kukkuṭo taṃ lajjāpetukāmo mānusiṃ vācaṃ nicchāretvā paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、ヴァーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩は森の中の樹神でした。ある鳥刺しが、一羽の囮のニワトリを連れ、罠の紐と棒を持って、森のニワトリを捕らえていました。彼は、一度逃げ出して森に入った古いニワトリを捕らえようとしました。そのニワトリは罠を避けるのに長けていたため、捕らえられまいとして、動いては隠れました。鳥刺しは自らを枝葉で覆い隠し、何度も何度も棒と罠を仕掛けました。ニワトリは彼を恥じ入らせようとして、人間の言葉で最初の偈を語りました。

117.

117.

‘‘Diṭṭhā mayā vane rukkhā, assakaṇṇā vibhīṭakā;

Na tāni evaṃ sakkanti, yathā tvaṃ rukkha sakkasī’’ti.

“私は森の中で、アッサカンナの木やヴィビータカの木を見た。それらの木は、あなたという‘木’が動くようには、動くことはできない。”

Tassattho – samma luddaka, mayā imasmiṃ vane jātā bahū assakaṇṇā ca vibhīṭakā ca rukkhā diṭṭhapubbā, tāni pana rukkhāni yathā tvaṃ sakkasi saṅkamasi ito cito ca vicarasi, evaṃ na sakkanti na saṅkamanti na vicarantīti.

その意味は、“友の鳥刺しよ、私はこの森に生えている多くのアッサカンナやヴィビータカの木をかつて見たことがあるが、それらの木は、あなたが動き(さっかし)、あちらこちらへと移動する(さんかまし)ようには、動くことも移動することも、歩き回ることもできないのだ”ということです。

Evaṃ vatvā ca pana so kukkuṭo palāyitvā aññattha agamāsi. Tassa palāyitvā gatakāle luddako dutiyaṃ gāthamāha –

このように言って、その雄鶏は逃げ去って別の場所へ行った。彼が逃げ去った後、猟師は第二の詩を唱えた。

118.

118.

‘‘Porāṇakukkuṭo [Pg.148] ayaṃ, bhetvā pañjaramāgato;

Kusalo vālapāsānaṃ, apakkamati bhāsatī’’ti.

“‘この雄鶏は古(狐のように賢)く、籠を壊してやって来た。毛の罠に精通し、語りながら去って行く。’”

Tattha kusalo vālapāsānanti vālamayesu pāsesu kusalo attānaṃ bandhituṃ adatvā apakkamati ceva bhāsati ca, bhāsitvā ca pana palātoti evaṃ vatvā luddako araññe caritvā yathāladdhamādāya gehameva gato.

そこで“毛の罠に精通し”とは、毛でできた罠に詳しく、自分を縛らせることなく、語りながら立ち去ることである。語った後に逃げ去った、とこのように言って、猟師は森を歩き回り、得たものを携えて家へと帰った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddako devadatto ahosi, kukkuṭo kāyaguttikusalo daharabhikkhu, tassa pana kāraṇassa paccakkhakārikā rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時の猟師はデーヴァダッタであり、雄鶏は身を護ることに巧みな若き比丘であった。そして、その出来事の目撃者であった樹神は、実に私であった。”

Kukkuṭajātakavaṇṇanā navamā.

クックタ本生註釈、第九。

[210] 10. Kandagalakajātakavaṇṇanā

[210] 十、カンダガラカ本生註釈

Ambho ko nāmayaṃ rukkhoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto sugatālayaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘devadatto sugatālayaṃ akāsī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto mayhaṃ anukiriyaṃ karonto vināsaṃ patto, pubbepi pāpuṇiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“ああ、この木は何という名か”というこの(物語を)、師は竹林精舎に滞在していた時、スガターラヤ(仏の振る舞いを真似ること)について語られた。その時、師は“デーヴァダッタがスガターラヤを行った”と聞いて、“比丘たちよ、デーヴァダッタが私の真似をして滅びに至ったのは今だけではない。過去にも至ったのである”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese rukkhakoṭṭakasakuṇayoniyaṃ nibbatti, ‘‘khadiravaniyo’’tissa nāmaṃ ahosi. So khadiravaneyeva gocaraṃ gaṇhi, tasseko kandagalako nāma sahāyo ahosi, so simbalipālibhaddakavane gocaraṃ gaṇhāti. So ekadivasaṃ khadiravaniyassa santikaṃ agamāsi. Khadiravaniyo ‘‘sahāyo me āgato’’ti kandagalakaṃ gahetvā khadiravanaṃ pavisitvā khadirakhandhaṃ tuṇḍena paharitvā rukkhato pāṇake nīharitvā adāsi. Kandagalako dinne dinne madhurapūve viya chinditvā chinditvā khādi. Tassa khādantasseva māno uppajji – ‘‘ayampi rukkhakoṭṭakayoniyaṃ nibbatto, ahampi, kiṃ me etena dinnagocarena, sayameva khadiravane gocaraṃ [Pg.149] gaṇhissāmī’’ti. So khadiravaniyaṃ āha – ‘‘samma, mā tvaṃ dukkhaṃ anubhavi, ahameva khadiravane gocaraṃ gaṇhissāmī’’ti.

過去、バラナシでブラマダッタ王が治めていた時、菩薩はヒマラヤ地方でキツツキとして生まれ、“カディラヴァニヤ(アカシア林の住人)”という名であった。彼はアカシアの林で餌を採っていた。彼にはカンダガラカという名の友人がおり、その友人はパンヤやパリバッダカの林で餌を採っていた。ある日、彼はカディラヴァニヤのもとへやって来た。カディラヴァニヤは“友が来た”と言ってカンダガラカを連れてアカシアの林に入り、アカシアの幹を嘴で叩き、木から虫を掘り出して与えた。カンダガラカは、与えられたものを甘い菓子のようについばんで食べた。食べているうちに、彼に慢心が突き上げた。“彼もキツツキとして生まれ、私もそうだ。なぜ彼に与えられた餌を食べる必要があるだろうか。自分自身でアカシアの林で餌を採ろう”と。彼はカディラヴァニヤに言った。“友よ、苦労しなくてよい。私自身でアカシアの林で餌を採るから。”

Atha naṃ so ‘‘handa tvaṃ samma, simbalipālibhaddakādivane nissāre gocaraggahaṇakule jāto, khadirā nāma jātasārā thaddhā, mā te etaṃ ruccī’’ti āha. Kandagalako ‘‘kiṃ dānāhaṃ na rukkhakoṭṭakayoniyaṃ nibbatto’’ti tassa vacanaṃ anādiyitvā vegena gantvā khadirarukkhaṃ tuṇḍena pahari. Tāvadevassa tuṇḍaṃ bhijji, akkhīni nikkhamanākārappattāni jātāni, sīsaṃ phalitaṃ. So khandhe patiṭṭhātuṃ asakkonto bhūmiyaṃ patitvā paṭhamaṃ gāthamāha –

すると、彼(カディラヴァニヤ)は彼に言った。“さあ、友よ、お前はパンヤやパリバッダカなどの芯のない林で餌を採る家系に生まれている。アカシアは芯が固い。それを好んではいけない。”カンダガラカは“今、私がキツツキとして生まれていないとでもいうのか”と、彼の言葉を気に留めず、勢いよく行ってアカシアの木を嘴で叩いた。途端に彼の嘴は折れ、目は飛び出しそうになり、頭は割れた。彼は幹に止まっていることができず、地面に落ちて第一の詩を唱えた。

119.

119.

‘‘Ambho ko nāmayaṃ rukkho, sinnapatto sakaṇṭako;

Yattha ekappahārena, uttamaṅgaṃ vibhijjita’’nti.

“‘ああ、この木は何という名か。葉は細かく、棘がある。一撃を加えただけで、私の頭は粉々に砕けた。’”

Tattha ambho ko nāmayaṃ rukkhoti, bho khadiravaniya, ko nāma ayaṃ rukkho. ‘‘Ko nāma so’’tipi pāṭho. Sinnapattoti sukhumapatto. Yattha ekappahārenāti yasmiṃ rukkhe ekeneva pahārena. Uttamaṅgaṃ vibhijjitanti sīsaṃ bhinnaṃ, na kevalañca sīsaṃ, tuṇḍampi bhinnaṃ. So vedanāppattatāya khadirarukkhaṃ ‘‘kiṃ rukkho nāmeso’’ti jānituṃ asakkonto vedanāppatto hutvā imāya gāthāya vippalapi.

そこで“ああ、この木は何という名か”とは、“カディラヴァニヤよ、この木は何という名か”ということである。“何という木か”という読み方もある。“細かな葉”とは、繊細な葉のことである。“一撃を加えただけで”とは、その木においてただ一度の打撃でということである。“頭は粉々に砕けた”とは、頭が割れたことであり、頭だけでなく嘴も折れたのである。彼は苦痛の極みに達したため、アカシアの木を“これは何という木か”と知ることができず、苦しみに襲われてこの詩でうわ言を言ったのである。

Taṃ vacanaṃ sutvā khadiravaniyo dutiyaṃ gāthamāha –

その言葉を聞いて、カディラヴァニヤは第二の詩を唱えた。

120.

120.

‘‘Acāri vatāyaṃ vitudaṃ vanāni, kaṭṭhaṅgarukkhesu asārakesu;

Athāsadā khadiraṃ jātasāraṃ, yatthabbhidā garuḷo uttamaṅga’’nti.

“‘ああ、この者は、芯のない木々が茂る林を突きながら歩き回っていた。しかし、芯の固いアカシアに至った。そこでこの大鳥は、自分の頭を砕いてしまったのだ。’”

Tattha acāri vatāyanti acari vata ayaṃ. Vitudaṃ vanānīti nissārasimbalipālibhaddakavanāni vitudanto vijjhanto. Kaṭṭhaṅgarukkhesūti vanakaṭṭhakoṭṭhāsesu rukkhesu. Asārakesūti nissāresu pālibhaddakasimbaliādīsu. Athāsadā khadiraṃ jātasāranti atha potakakālato paṭṭhāya jātasāraṃ khadiraṃ sampāpuṇi. Yatthabbhidā garuḷo uttamaṅganti yatthabbhidāti yasmiṃ khadire abhindi padālayi. Garuḷoti sakuṇo. Sabbasakuṇānañhetaṃ sagāravasappatissa vacanaṃ.

そこで“ああ、この者は歩き回っていた”とは、実にこの者は歩き回っていたということである。“林を突きながら”とは、実のないパンヤやパリバッダカの林を突いて穴を空けながらということである。“木々が茂る”とは、林の中の木々のことである。“実のない”とは、芯のないパリバッダカやパンヤなどのことである。“しかし、芯の固いアカシアに至った”とは、幼い頃から芯の固いアカシアに行き着いたということである。“そこでこの大鳥は、自分の頭を砕いてしまった”の“そこで”とは、そのアカシアにおいて砕き、割ったということである。“ガルラ(大鳥)”とは鳥のことである。これはすべての鳥に対する敬意を込めた呼称である。

Iti [Pg.150] naṃ khadiravaniyo vatvā ‘‘bho kandagalaka, yattha tvaṃ uttamaṅgaṃ abhindi, khadiro nāmeso sārarukkho’’ti āha. So tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.

このように、カディラヴァニヤは彼に“カンダガラカよ、お前が頭を砕いた場所、この木こそがアカシアという芯の固い木なのだ”と言った。彼はその場所で命を落とした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kandagalako devadatto ahosi, khadiravaniyo pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時のカンダガラカはデーヴァダッタであり、カディラヴァニヤは実に私であった。”

Kandagalakajātakavaṇṇanā dasamā.

カンダガラカ本生註釈、第十。

Nataṃdaḷhavaggo chaṭṭho.

ナタダラ品、第六。

Tassuddānaṃ –

その要綱(摂頌)は以下の通り。

Bandhanāgāraṃ keḷisīlaṃ, khaṇḍaṃ vīrakagaṅgeyyaṃ;

Kuruṅgamassakañceva, susumārañca kukkuṭaṃ;

Kandagalakanti te dasa.

バンナナーガーラ、ケーリシーラ、カンダ、ヴィーラカ、ガンゲイヤ、クルンガ、アッサカ、そしてススマラ、クックタ、カンダガラカ、これらが十である。

7. Bīraṇathambhavaggo

7. ビーラナタンバ品

[211] 1. Somadattajātakavaṇṇanā

[211] 一、ソーマダッタ本生註釈

Akāsi yogganti idaṃ satthā jetavane viharanto lāḷudāyittheraṃ ārabbha kathesi. So hi dvinnaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ antare ekavacanampi sampādetvā kathesuṃ na sakkoti, sārajjabahulo ‘‘aññaṃ kathessāmī’’ti aññameva kathesi. Tassa taṃ pavattiṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, lāḷudāyī idāneva sārajjabahulo, pubbepi sārajjabahuloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“練習したのだ”というこの(物語を)、師は祇園精舎に滞在していた時、ラールダーイー長老について語られた。というのも、彼は二、三人の人の間で一言も適切に話すことができず、ひどく臆病で、“別のことを話そう”と思っても、全く別のことを話してしまった。比丘たちが法堂に座ってその出来事を話していた。師が来られて、“比丘たちよ、お前たちは今、何の話題で座っているのか”と尋ね、“これこれの件です”と答えられたとき、“比丘たちよ、ラールダーイーがひどく臆病なのは今だけではない。過去にもひどく臆病であったのだ”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe aññatarasmiṃ brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sippaṃ uggaṇhitvā puna gehaṃ āgantvā mātāpitūnaṃ duggatabhāvaṃ ñatvā ‘‘parihīnakulato seṭṭhikulaṃ patiṭṭhapessāmī’’ti mātāpitaro āpucchitvā [Pg.151] bārāṇasiṃ gantvā rājānaṃ upaṭṭhāsi. So raññā piyo ahosi manāpo. Athassa pituno ‘‘dvīhiyeva goṇehi kasiṃ katvā jīvikaṃ kappentassa eko goṇo mato. So bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tāta, eko goṇo mato, kasikammaṃ na pavattati, rājānaṃ ekaṃ goṇaṃ yācāhī’’ti āha. ‘‘Tāta, nacirasseva me rājā diṭṭho, idāneva goṇaṃ yācituṃ na yuttaṃ, tumhe yācathā’’ti. ‘‘Tāta, tvaṃ mayhaṃ sārajjabahulabhāvaṃ na jānāsi, ahañhi dvinnaṃ tiṇṇaṃ sammukhe kathaṃ sampādetuṃ na sakkomi. Sace ahaṃ rañño santikaṃ goṇaṃ yācituṃ gamissāmi, imampi datvā āgamissāmī’’ti. ‘‘Tāta, yaṃ hoti, taṃ hotu, na sakkā mayā rājānaṃ yācituṃ, apica kho panāhaṃ tumhe yoggaṃ kāressāmī’’ti. ‘‘Tena hi sādhu maṃ yoggaṃ kārehī’’ti.

過去、バーラーナシーでブラマダッタ王が統治していた頃、菩薩はカーシ国の、ある婆羅門の家に生まれました。成長した彼は、タッカシラーで諸芸を学び、家に戻ると、父母が貧しい状況にあるのを知りました。“家格の落ちたこの家を、長者の家のように再興しよう”と考えた彼は、父母の許しを得てバーラーナシーへ行き、王に仕えました。彼は王に好かれ、気に入られました。さて、彼の父親は二頭の牛だけで耕作して生計を立てていましたが、そのうちの一頭が死んでしまいました。父親は菩薩のもとへ行き、“息子よ、一頭の牛が死んでしまい、耕作が立ち行かなくなった。王に一頭の牛を求めてくれ”と言いました。菩薩は“お父さん、私が王に謁見してからまだ日が浅く、今すぐ牛を求めるのは適切ではありません。あなた自身で求めてください”と言いました。“息子よ、お前も知っての通り、私はひどく臆病なのだ。二、三人の前ですら、まともに話すことができない。もし私が王のもとへ牛を乞いに行けば、今いる牛までも差し出して帰ってきてしまうだろう”“お父さん、それならそれで構いません。私が王に乞うことはできませんが、あなたに訓練をさせましょう”“それなら、ぜひ私に訓練をさせてくれ”

Bodhisatto pitaraṃ ādāya bīraṇatthambhakasusānaṃ gantvā tattha tattha tiṇakalāpe bandhitvā ‘‘ayaṃ rājā, ayaṃ uparājā, ayaṃ senāpatī’’ti nāmāni katvā paṭipāṭiyā pitu dassetvā ‘‘tāta, tvaṃ rañño santikaṃ gantvā ‘jayatu, mahārājā’ti evaṃ imaṃ gāthaṃ vatvā goṇaṃ yāceyyāsī’’ti gāthaṃ uggaṇhāpesi –

菩薩は父親を連れてビーラナ・タンバカ墓地へ行き、あちこちの草の束を縛って“これが王、これが副王、これが将軍だ”と名前をつけ、順に父親に見せました。“お父さん、あなたは王のもとへ行き、‘大王よ、勝利あれ’と言って、この詩を唱えて牛を乞うのです”と言って、次の詩を覚えさせました。

‘‘Dve me goṇā mahārāja, yehi khettaṃ kasāmase;

Tesu eko mato deva, dutiyaṃ dehi khattiyā’’ti.

“大王よ、私には二頭の牛がおり、それらで田を耕しておりました。王よ、そのうちの一頭が死にました。刹帝利(王)よ、二頭目をください”

Brāhmaṇo ekena saṃvaccharena imaṃ gāthaṃ paguṇaṃ katvā bodhisattaṃ āha – ‘‘tāta, somadatta, gāthā me paguṇā jātā, idāni ahaṃ yassa kassaci santike vattuṃ sakkomi, maṃ rañño santikaṃ nehī’’ti. So ‘‘sādhu, tātā’’ti tathārūpaṃ paṇṇākāraṃ gāhāpetvā pitaraṃ rañño santikaṃ nesi. Brāhmaṇo ‘‘jayatu, mahārājā’’ti vatvā paṇṇākāraṃ adāsi. Rājā ‘‘ayaṃ te somadatta brāhmaṇo kiṃ hotī’’ti āha. ‘‘Pitā me, mahārājā’’ti. ‘‘Kenaṭṭhenāgato’’ti? Tasmiṃ khaṇe brāhmaṇo goṇayācanatthāya gāthaṃ vadanto –

婆羅門は一年かけてこの詩を習熟し、菩薩に言いました。“息子ソーマダッタよ、詩を完璧に覚えたぞ。今なら誰の前でも言うことができる。私を王のもとへ連れて行ってくれ”と。菩薩は“承知しました、お父さん”と言い、ふさわしい進物を持たせて、父親を王のもとへ連れて行きました。婆羅門は“大王よ、勝利あれ”と言って進物を捧げました。王が“ソーマダッタよ、この婆羅門はお前の何にあたるのか”と問うと、“大王よ、私の父です”と答えました。“何のために来たのか”と問われたその時、婆羅門は牛を乞うための詩を唱えましたが……。

‘‘Dve me goṇā mahārāja, yehi khettaṃ kasāmase;

Tesu eko mato deva, dutiyaṃ gaṇha khattiyā’’ti. – āha;

“大王よ、私には二頭の牛がおり、それらで田を耕しておりました。王よ、そのうちの一頭が死にました。刹帝利よ、二頭目を受け取ってください”と言ってしまいました。

Rājā brāhmaṇena virajjhitvā kathitabhāvaṃ ñatvā sitaṃ katvā ‘‘somadatta, tumhākaṃ gehe bahū maññe goṇā’’ti āha. ‘‘Tumhehi dinnā [Pg.152] bhavissanti, mahārājā’’ti. Rājā bodhisattassa tussitvā brāhmaṇassa soḷasa goṇe alaṅkārabhaṇḍake nivāsanagāmañcassa brahmadeyyaṃ datvā mahantena yasena brāhmaṇaṃ uyyojesi. Brāhmaṇo sabbasetasindhavayuttaṃ rathaṃ abhiruyha mahantena parivārena gāmaṃ agamāsi. Bodhisatto pitarā saddhiṃ rathe nisīditvā gacchanto ‘‘tāta, ahaṃ tumhe sakalasaṃvaccharaṃ yoggaṃ kāresiṃ, sanniṭṭhānakāle pana tumhākaṃ goṇaṃ rañño adatthā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

王は、婆羅門が言い間違えたことに気づいて微笑み、“ソーマダッタよ、お前の家にはたくさんの牛がいるようだな”と言いました。“大王よ、あなたがくださるからこそ、そうでございましょう”と。王は菩薩に満足し、婆羅門に十六頭の牛と装身具一式、そして居住地としての村を婆羅門領として与え、盛大な栄誉とともに婆羅門を送り出しました。婆羅門は真っ白な駿馬を繋いだ馬車に乗り、多くの従者を連れて村へと帰りました。菩薩は父と共に馬車に乗りながら、“お父さん、私はあなたを丸一年間、墓地で訓練させましたが、いざ決着の時になって、あなたは自分の牛を王に差し出してしまいましたね”と言って、最初の詩を唱えました。

121.

121.

‘‘Akāsi yoggaṃ dhuvamappamatto, saṃvaccharaṃ bīraṇathambhakasmiṃ;

Byākāsi saññaṃ parisaṃ vigayha, na niyyamo tāyati appapañña’’nti.

“あなたはビーラナ・タンバカの墓地で、一年もの間、常に怠ることなく訓練を積みました。しかし、いざ大衆の中に入ると、その教えを違えてしまいました。知恵の乏しい者にとって、訓練は守りとはなりません”

Tattha akāsi yoggaṃ dhuvamappamatto, saṃvaccharaṃ bīraṇathambhakasminti, tāta, tvaṃ niccaṃ appamatto bīraṇatthambhamaye susāne yoggaṃ akāsi. Byākāsi saññaṃ parisaṃ vigayhāti atha ca pana parisaṃ vigāhitvā taṃ saññaṃ viakāsi vikāraṃ āpādesi, parivattesīti attho. Na niyyamo tāyati appapaññanti appahaññaṃ nāma puggalaṃ niyyamo yoggāciṇṇaṃ caraṇaṃ na tāyati na rakkhatīti.

その意味は、“お父さん、あなたは常に怠ることなく、ビーラナ・タンバカのある墓地で訓練を行いました。しかし、大衆の中に入ると、その教え(記憶)を違え、変えてしまい、逆転させてしまいました。知恵の乏しい者にとって、定まった訓練や習い行われたことは、その人を助けず、守りもしないのです”ということです。

Athassa vacanaṃ sutvā brāhmaṇo dutiyaṃ gāthamāha –

その言葉を聞いて、婆羅門は第二の詩を唱えました。

122.

122.

‘‘Dvayaṃ yācanako tāta, somadatta nigacchati;

Alābhaṃ dhanalābhaṃ vā, evaṃdhammā hi yācanā’’ti.

“息子ソーマダッタよ、乞う者は二つのことに遭遇する。得られないか、あるいは得られるかだ。乞うことの性質とは、まさにそのようなものなのだ”

Tattha evaṃdhammā hi yācanāti yācanā hi evaṃsabhāvāti.

その意味は、“乞うことの性質(法)とは、そのような性質のものなのだ”ということです。

Satthā ‘‘na, bhikkhave, lāḷudāyī idāneva sārajjabahulo, pubbepi sārajjabahuloyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando, somadattassa pitā lāḷudāyī ahosi, somadatto pana ahameva ahosi’’nti.

釈尊は“比丘たちよ、ラールダーイーが臆病であったのは今に始まったことではなく、過去においても臆病であったのだ”と言って、この説法を終え、本生経をまとめられました。“その時の王はアーナンダであり、ソーマダッタの父はラールダーイーであった。そしてソーマダッタは私であった”と。

Somadattajātakavaṇṇanā paṭhamā.

ソーマダッタ本生(第二一一話)注釈、完。

[212] 2. Ucchiṭṭhabhattajātakavaṇṇanā

2. 残飯本生(第二一二話)注釈

Añño [Pg.153] uparimo vaṇṇoti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. So hi bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘ko taṃ ukkaṇṭhāpesī’’ti vutte ‘‘purāṇadutiyikā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘bhikkhu ayaṃ te itthī anatthakārikā, pubbepi attano jārassa ucchiṭṭhakaṃ bhojesī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“別の、さらに上の……”というこの話は、釈尊が祇園精舎に滞在していた時、かつての妻の誘惑について語られたものです。釈尊がその比丘に“比丘よ、お前が欲情に駆られているというのは本当か”と問うと、彼は“本当です”と答えました。“誰がお前を欲情させたのか”と問われると、“かつての妻です”と答えました。そこで釈尊は“比丘よ、この女はお前にとって不利益をもたらす存在である。過去においても、自分の情夫の食べ残しを、お前に食べさせたことがあるのだ”と言って、過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ ṭhāne bhikkhaṃ caritvā jīvikakappake kapaṇe naṭakakule nibbattitvā vayappatto duggato durūpako hutvā bhikkhaṃ caritvā jīvikaṃ kappesi. Tadā kāsiraṭṭhe ekasmiṃ gāmake ekassa brāhmaṇassa brāhmaṇī dussīlā pāpadhammā aticāraṃ carati. Athekadivasaṃ brāhmaṇe kenacideva karaṇīyena bahi gate tassā jāro taṃ khaṇaṃ oloketvā taṃ gehaṃ pāvisi. Sā tena saddhiṃ aticaritvā ‘‘muhuttaṃ accha, bhuñjitvāva gamissasī’’ti bhattaṃ sampādetvā sūpabyañjanasampannaṃ uṇhabhattaṃ vaḍḍhetvā ‘‘tvaṃ bhuñjā’’ti tassa datvā sayaṃ brāhmaṇassa āgamanaṃ olokayamānā dvāre aṭṭhāsi. Bodhisatto brāhmaṇiyā jārassa bhuñjanaṭṭhāne piṇḍaṃ paccāsīsanto aṭṭhāsi.

過去、ブラフマダッタ王がバーラーナシーを統治していた時、菩薩はある場所で托鉢をして生活を送る、貧しく容貌の醜い踊り子の家に生まれ、成長して困窮しながらも托鉢をして生計を立てていた。その頃、カーシ国の、ある村に住む一人の婆羅門の妻が、不道徳で悪行にふけり、不倫をしていた。ある日、婆羅門が何かの用事で外出している間に、情夫が隙をうかがって家に入った。彼女は彼と不倫をした後、“しばらく待ってください、食べてから行きなさい”と言って、汁物や副菜を添えた熱い飯を用意し、熱々の飯を盛りつけて“さあ、召し上がれ”と彼に与え、自分は夫の帰りをうかがって門のところに立っていた。菩薩は、その不倫相手が食べている場所で、飯の残りを期待して立っていた。

Tasmiṃ khaṇe brāhmaṇo gehābhimukho āgacchati. Brāhmaṇī taṃ āgacchantaṃ disvā vegena pavisitvā ‘‘uṭṭhehi, brāhmaṇo āgacchatī’’ti jāraṃ koṭṭhe otāretvā brāhmaṇassa pavisitvā nisinnakāle phalakaṃ upanetvā hatthadhovanaṃ datvā itarena bhuttāvasiṭṭhassa sītabhattassa upari uṇhabhattaṃ vaḍḍhetvā brāhmaṇassa adāsi. So bhatte hatthaṃ otāretvā upari uṇhaṃ heṭṭhā ca bhattaṃ sītalaṃ disvā cintesi – ‘‘iminā aññassa bhuttādhikena ucchiṭṭhabhattena bhavitabba’’nti. So brāhmaṇiṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

その時、婆羅門が家に向かって帰ってきた。妻は夫が来るのを見て、急いで中に入り、“起きてください、婆羅門が来ます”と言って、情夫を穀物倉の中に隠した。婆羅門が中に入って座ると、彼女は盆を差し出し、手を洗う水を与え、他人が食べた残りの冷めた飯の上に、熱い飯を盛りつけて婆羅門に差し出した。彼は飯に手を差し入れたところ、上が熱く、下が冷めているのに気づき、“これは誰かが食べた残りの飯に違いない”と考えた。彼は妻に問いかけながら、最初の偈を唱えた。

123.

123.

‘‘Añño uparimo vaṇṇo, añño vaṇṇo ca heṭṭhimo;

Brāhmaṇī tveva pucchāmi, kiṃ heṭṭhā kiñca upparī’’ti.

“上の方は一つの状態であり、下の方はまた別の状態である。婆羅門女よ、汝に問う。下にあるものは何であり、上にあるものは何であるか。”

Tattha vaṇṇoti ākāro. Ayañhi uparimassa uṇhabhāvaṃ heṭṭhimassa ca sītabhāvaṃ pucchanto evamāha. Kiṃ heṭṭhā kiñca upparīti vuḍḍhitabhattena [Pg.154] nāma upari sītalena, heṭṭhā uṇhena bhavitabbaṃ, idañca pana na tādisaṃ, tena taṃ pucchāmi – ‘‘kena kāraṇena upari bhattaṃ uṇhaṃ, heṭṭhimaṃ sītala’’nti.

そこで“状態(vaṇṇa)”とは“有様(ākāra)”のことである。彼は、上の熱い状態と下の冷たい状態について問いながら、このように言ったのである。“下にあるものは何であり、上にあるものは何であるか”とは、盛られた飯というものは、上が冷めていれば下も冷めているか、あるいは全体が熱いものであるはずだが、これはそうではない。それゆえ、彼は“どのような理由で、上の飯は熱く、下の飯は冷めているのか”と問うたのである。

Brāhmaṇī attanā katakammassa uttānabhāvabhayena brāhmaṇe punappunaṃ kathentepi tuṇhīyeva ahosi. Tasmiṃ khaṇe naṭaputtassa etadahosi – ‘‘koṭṭhe nisīdāpitapāpapurisena jārena bhavitabbaṃ, iminā gehassāmikena, brāhmaṇī pana attanā katakammassa pākaṭabhāvabhayena kiñci na katheti, handāhaṃ imissā katakammaṃ pakāsetvā jārassa koṭṭhake nisīdāpitabhāvaṃ brāhmaṇassa kathemī’’ti. So brāhmaṇassa gehā nikkhantakālato paṭṭhāya itarassa gehapavesanaṃ aticaraṇaṃ aggabhattabhuñjanaṃ brāhmaṇiyā dvāre ṭhatvā maggaṃ olokanaṃ itarassa koṭṭhe otāritabhāvanti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ācikkhitvā dutiyaṃ gāthamāha –

妻は、自分の仕業が露見することを恐れ、婆羅門が繰り返し問い詰めても、ただ黙っていた。その時、踊り子の息子(菩薩)は次のように考えた。“穀物倉の中に座らされている悪人は情夫に違いない。この家の主が問うているのに、この婆羅門女は自分の悪行が露見するのを恐れて何も話さない。よし、私はこの女のしたことを暴露し、情夫が穀物倉に隠されていることを婆羅門に話してやろう”。彼は婆羅門が家を出た時から、他人が家に入り不倫をし、上等の飯を食べ、妻が門に立って道を見張り、情夫を穀物倉に隠したことまで、その経緯のすべてを説明し、第二の偈を唱えた。

124.

124.

‘‘Ahaṃ naṭosmi bhaddante, bhikkhakosmi idhāgato;

Ayañhi koṭṭhamotiṇṇo, ayaṃ so yaṃ gavesasī’’ti.

“旦那様、私は踊り子でございます。托鉢のためにここへ参りました。この穀物倉の中に隠れている者こそ、あなたが捜しておられるその人でございます。”

Tattha ahaṃ naṭosmi, bhaddanteti, sāmi, ahaṃ naṭajātiko. Bhikkhakosmi idhāgatoti svāhaṃ imaṃ ṭhānaṃ bhikkhako bhikkhaṃ pariyesamāno āgatosmi. Ayañhi koṭṭhamotiṇṇoti ayaṃ pana etissā jāro imaṃ bhattaṃ bhuñjanto tava bhayena koṭṭhaṃ otiṇṇo. Ayaṃ so yaṃ gavesasīti yaṃ tvaṃ kassa nu kho iminā ucchiṭṭhakena bhavitabbanti gavesasi, ayaṃ so. Cūḷāya naṃ gahetvā koṭṭhā nīharitvā yathā na punevarūpaṃ pāpaṃ karoti, tathā assa satiṃ janehīti vatvā pakkāmi. Brāhmaṇo ubhopi te yathā naṃ na punevarūpaṃ pāpaṃ karonti, tajjanapothanehi tathā sikkhāpetvā yathākammaṃ gato.

そこで“旦那様、私は踊り子でございます”とは、“御主人様、私は踊り子の家系の者です”ということである。“托鉢のためにここへ参りました”とは、“私はこの場所に、食べ物を求めて托鉢にやって来た者です”ということである。“この穀物倉の中に隠れている者”とは、“この女の情夫は、飯を食べていたところ、あなたを恐れて穀物倉の中に逃げ込んだのです”ということである。“あなたが捜しておられるその人”とは、“この食べ残しは誰のものだろうかと、あなたが追及しておられる相手は、この者です”ということである。“その者の髪を掴んで穀物倉から引きずり出し、二度とこのような悪事を働かぬよう、懲らしめてやりなさい”と言って、彼は去って行った。婆羅門は、二人を二度とあのような悪事を働かぬよう、打ち懲らしめて教誡し、それからそれぞれの業に従って去って行った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhito bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā brāhmaṇī purāṇadutiyikā ahosi, brāhmaṇo ukkaṇṭhito bhikkhu, naṭaputto pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、四聖諦を明らかにし、本生話をまとめられた。聖諦の説法の終わりに、厭離の心を抱いていた比丘は預流果に達した。“その時の妻は今の古女房であり、婆羅門は厭離の比丘であり、踊り子の息子は実に私であった”と。

Ucchiṭṭhabhattajātakavaṇṇanā dutiyā.

ウッチッタバッタ(食べ残しの飯)本生注釈・第二。

[213] 3. Bharujātakavaṇṇanā

[213] 三、バル(Bharu)本生注釈。

Isīnamantaraṃ [Pg.155] katvāti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Bhagavato hi bhikkhusaṅghassa ca lābhasakkāro mahā ahosi. Yathāha –

“仙人たちの間に(対立を)作って”というこの話は、師がジェータ林に滞在していた時、コーサラ王に関して語られたものである。世尊と比丘サンガには、多大な利養と敬意が寄せられていた。次のように言われている。

‘‘Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Bhikkhusaṅghopi kho sakkato hoti…pe… parikkhārānaṃ. Aññatitthiyā pana paribbājakā asakkatā honti…pe… parikkhārāna’’nti (udā. 14).

“その時、世尊は尊敬され、重んじられ、尊ばれ、供養され、崇められ、衣・供養米・臥所・病人のための薬の諸々の必需品を得ておられた。比丘サンガもまた尊敬され……(中略)……必需品を得ていた。しかし、他の教徒である遍歴者たちは、尊敬されず……(中略)……必需品を得られなかった。”(自説経 14)

Te evaṃ parihīnalābhasakkārā ahorattaṃ guḷhasannipātaṃ katvā mantayanti ‘‘samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya mayaṃ hatalābhasakkārā jātā, samaṇo gotamo lābhaggayasaggappatto jāto, kena nu kho kāraṇenassa esā sampattī’’ti. Tatreke evamāhaṃsu – ‘‘samaṇo gotamo sakalajambudīpassa uttamaṭṭhāne bhūmisīse vasati. Tenassa lābhasakkāro uppajjatī’’ti, sesā ‘‘atthetaṃ kāraṇaṃ, mayampi jetavanapiṭṭhe titthiyārāmaṃ kāremu, evaṃ lābhino bhavissāmā’’ti āhaṃsu. Te sabbepi ‘‘evameta’’nti sanniṭṭhānaṃ katvā ‘‘sacepi mayaṃ rañño anārocetvā ārāmaṃ kāressāma, bhikkhū vāressanti, lañjaṃ labhitvā abhijjanako nāma natthi, tasmā rañño lañjaṃ datvā ārāmaṭṭhānaṃ gaṇhissāmā’’ti sammantetvā upaṭṭhāke yācitvā rañño satasahassaṃ datvā ‘‘mahārāja, mayaṃ jetavanapiṭṭhiyaṃ titthiyārāmaṃ karissāma, sace bhikkhū ‘kātuṃ na dassāmā’ti tumhākaṃ ārocenti, nesaṃ paṭivacanaṃ na dātabba’’nti āhaṃsu. Rājā lañjalobhena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

彼ら(外道)はそのように利養と敬意を失い、昼夜、密かに集まって相談した。“沙門ゴータマが現れてから、我々は利養と敬意を失ってしまった。沙門ゴータマは最高の利養と名声を得ている。いったいどのような理由で彼にこのような繁栄があるのか”。その中である者がこう言った。“沙門ゴータマは、全ジャンブディーパの中でも最高の場所、大地の中心に住んでいる。それゆえ、彼には利養と敬意が生じるのだ”。他の者たちは“その通りだ。我々もジェータ林の裏に外道の園を造ろう。そうすれば我らも利養を得られるだろう”と言った。彼らは皆“その通りだ”と結論を下し、“もし我々が王に告げずに園を造れば、比丘たちが妨害するだろう。賄賂を受け取って味方にならない者はいない。だから、王に賄賂を贈って園の敷地を手に入れよう”と相談し、信者たちに頼んで王に十万(金貨)を贈り、“大王よ、我々はジェータ林の裏に外道の園を造ります。もし比丘たちが‘造らせない’とあなたに告げても、彼らに返事をしてはなりません”と言った。王は賄賂への欲から“承知した”と同意した。

Titthiyā rājānaṃ saṅgaṇhitvā vaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā kammaṃ paṭṭhapesuṃ, mahāsaddo ahosi. Satthā ‘‘ke panete, ānanda, uccāsaddamahāsaddā’’ti pucchi. ‘‘Aññatitthiyā, bhante, jetavanapiṭṭhiyaṃ titthiyārāmaṃ kārenti, tattheso saddo’’ti. ‘‘Ānanda, netaṃ ṭhānaṃ titthiyārāmassa anucchavikaṃ, titthiyā uccāsaddakāmā, na sakkā tehi saddhiṃ [Pg.156] vasitu’’nti vatvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā ‘‘gacchatha, bhikkhave, rañño ācikkhitvā titthiyārāmakaraṇaṃ nivārethā’’ti āha. Bhikkhusaṅgho gantvā rañño nivesanadvāre aṭṭhāsi. Rājā saṅghassa āgatabhāvaṃ sutvāpi ‘‘titthiyārāmaṃ nissāya āgatā bhavissantī’’ti lañjassa gahitattā ‘‘rājā gehe natthī’’ti vadāpesi. Bhikkhū gantvā satthu ārocesuṃ. Satthā ‘‘lañjaṃ nissāya evaṃ karotī’’ti dve aggasāvake pesesi. Rājā tesampi āgatabhāvaṃ sutvā tatheva vadāpesi. Tepi āgantvā satthu ārācesuṃ. Satthā ‘‘na idāni, sāriputta, rājā gehe nisīdituṃ labhissati, bahi nikkhamissatī’’ti punadivase pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ rañño nivesanadvāraṃ agamāsi. Rājā sutvā pāsādā otaritvā pattaṃ gahetvā satthāraṃ pavesetvā buddhappamukhassa saṅghassa yāgukhajjakaṃ datvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā rañño ekaṃ pariyāyadhammadesanaṃ ārabhanto ‘‘mahārāja, porāṇakarājāno lañjaṃ gahetvā sīlavante aññamaññaṃ kalahaṃ kāretvā attano raṭṭhassa assāmino hutvā mahāvināsaṃ pāpuṇiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

外道たちは王を懐柔し、大工を呼び寄せて工事を始めさせた。大きな騒音がした。師は“アーナンダよ、この大きな騒音は何事か”と尋ねられた。“尊師、外道たちが祇園精舎の背後に外道精舎を建てており、その音です”。“アーナンダよ、その場所は外道精舎にふさわしくない。外道は喧噪を好むが、彼らと共に住むことはできない”と言い、比丘サンガを集めて“比丘たちよ、行って王に告げ、外道精舎の建設を止めさせなさい”と言われた。比丘サンガは行って王の館の門に立った。王はサンガが来たことを聞いたが、“外道精舎のことで来たのだろう”と推測し、賄賂を受け取っていたために“王は不在である”と言わせた。比丘たちは戻って師に告げた。師は“賄賂のためにこのようにしているのだ”と言い、二大弟子を遣わした。王は彼らが来たことを聞いても、同様に言わせた。彼らも戻って師に告げた。師は“サーリプッタよ、もはや王は家の中に留まっていることはできず、外へ出てくるだろう”と言い、翌日の午前中に衣を整え、鉢と衣を携えて五百人の比丘と共に王の館の門へ行かれた。王はそれを聞き、宮殿から下りて鉢を受け取り、師を中へ招き入れ、仏陀を筆頭とするサンガに粥と菓子を供え、師を礼拝して一方に座った。師は王に対して、ある法話の機縁として、“大王よ、かつての王たちは賄賂を受け取り、徳ある者たちの間に争いを起こさせ、自らの国の主としての資格を失い、大いなる破滅に至ったのです”と言い、王に乞われて過去の物語を説かれた。

Atīte bharuraṭṭhe bharurājā nāma rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto pañcābhiñño aṭṭhasamāpattilābhī gaṇasatthā tāpaso hutvā himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya pañcasatatāpasaparivuto himavantā otaritvā anupubbena bharunagaraṃ patvā tattha piṇḍāya caritvā nagarā nikkhamitvā uttaradvāre sākhāviṭapasampannassa vaṭarukkhassa mūle nisīditvā bhattakiccaṃ katvā tattheva rukkhamūle vāsaṃ kappesi. Evaṃ tasmiṃ isigaṇe tattha vasante aḍḍhamāsaccayena añño gaṇasatthā pañcasataparivāro āgantvā nagare bhikkhāya caritvā nagarā nikkhamitvā dakkhiṇadvāre tādisasseva vaṭarukkhassa mūle nisīditvā bhattakiccaṃ katvā tattha rukkhamūle vāsaṃ kappesi. Iti te dvepi isigaṇā tattha yathābhirantaṃ viharitvā himavantameva agamaṃsu.

昔、バル国でバルという名の王が統治していた。その時、菩薩は五神通と八等至を得て、団体の師である修行者となり、ヒマラヤ地方に長く住んでいた。塩や酸味のあるものを摂るために、五百人の修行者を伴ってヒマラヤから下り、順次バル市に至り、そこで托鉢をして市内を巡り、北門から出て、枝葉の生い茂ったバニヤン樹の根元に座って食事を済ませ、その樹の下で宿をとった。このようにその仙人たちがそこに住んでいたが、半月が過ぎた頃、別の団体の師が五百人の供を連れてやって来て、市内で托鉢をし、南門から出て、同じようなバニヤン樹の根元に座って食事を済ませ、その樹の下で宿をとった。こうしてこれら二つの仙人集団は、そこで心ゆくまで過ごした後、再びヒマラヤへと戻っていった。

Tesaṃ gatakāle dakkhiṇadvāre vaṭarukkho sukkho. Punavāre tesu āgacchantesu dakkhiṇadvāre vaṭarukkhavāsino paṭhamataraṃ āgantvā attano vaṭarukkhassa [Pg.157] sukkhabhāvaṃ ñatvā bhikkhāya caritvā nagarā nikkhamitvā uttaradvāre vaṭarukkhamūlaṃ gantvā bhattakiccaṃ katvā tattha vāsaṃ kappesuṃ. Itare pana isayo pacchā āgantvā nagare bhikkhāya caritvā attano rukkhamūlameva gantvā bhattakiccaṃ katvā vāsaṃ kappesuṃ. Te ‘‘na so tumhākaṃ rukkho, amhākaṃ rukkho’’ti rukkhaṃ nissāya aññamaññaṃ kalahaṃ kariṃsu, kalaho mahā ahosi. Eke ‘‘amhākaṃ paṭhamaṃ vasitaṭṭhānaṃ tumhe na labhissathā’’ti vadanti. Eke ‘‘mayaṃ imasmiṃ vāre paṭhamataraṃ idhāgatā, tumhe na labhissathā’’ti vadanti. Iti te ‘‘mayaṃ sāmino, mayaṃ sāmino’’ti kalahaṃ karontā rukkhamūlassatthāya rājakulaṃ agamaṃsu. Rājā paṭhamaṃ vutthaisigaṇaññeva sāmikaṃ akāsi. Itare ‘‘na dāni mayaṃ imehi parājitāti attānaṃ vadāpessāmā’’ti dibbacakkhunā oloketvā ekaṃ cakkavattiparibhogaṃ rathapañjaraṃ disvā āharitvā rañño lañjaṃ datvā ‘‘mahārāja, amhepi sāmike karohī’’ti āhaṃsu.

彼らが去った後、南門のバニヤン樹は枯れてしまった。次に彼らがやって来た時、南門のバニヤン樹に住んでいた者たちが先に到着し、自分たちの樹が枯れているのを知り、托鉢をして市内を巡った後、北門のバニヤン樹の根元へ行って食事をし、そこに宿をとった。一方、他の修行者たちは後から到着し、市内で托鉢をした後、自分たちの樹の根元へ行ったが、食事をして宿をとった。彼らは“それはお前たちの樹ではない、我々の樹だ”と言って、その樹を巡って互いに争いを始め、大きな争いとなった。ある者は“我々が最初に住んだ場所だ、お前たちに渡すことはできない”と言い、ある者は“我々が今回、先にここに来たのだ、お前たちに渡すことはできない”と言った。こうして彼らは“我こそが主だ”と争いながら、樹の根元の所有権を求めて王宮へ行った。王は最初に住んでいた修行者たちを所有者とした。他の者たちは“我々が彼らに負けたと認めるわけにはいかない”と考え、天眼で観察して、転輪聖王が用いるような馬車の車体を見つけて運び出し、王に賄賂として与えて、“大王よ、我々を所有者としてください”と言った。

Rājā lañjaṃ gahetvā ‘‘dvepi gaṇā vasantū’’ti dvepi sāmike akāsi. Itare isayo tassa rathapañjarassa rathacakkāni nīharitvā lañjaṃ datvā ‘‘mahārāja, amheyeva sāmike karohī’’ti āhaṃsu. Rājā tathā akāsi. Isigaṇā ‘‘amhehi vatthukāme ca kilesakāme ca pahāya pabbajitehi rukkhamūlassa kāraṇā kalahaṃ karontehi lañjaṃ dadantehi ayuttaṃ kata’’nti vippaṭisārino hutvā vegena palāyitvā himavantameva agamaṃsu. Sakalabharuraṭṭhavāsino devatā ekato hutvā ‘‘sīlavante kalahaṃ karontena raññā ayuttaṃ kata’’nti bharurañño kujjhitvā tiyojanasatikaṃ bharuraṭṭhaṃ samuddaṃ ubbattetvā araṭṭhamakaṃsu. Iti ekaṃ bharurājānaṃ nissāya sakalaraṭṭhavāsinopi vināsaṃ pattāti.

王は賄賂を受け取って、“両方の集団が住むがよい”と言い、両方を所有者とした。すると修行者たちは、その馬車の車輪を取り出して賄賂として与え、“大王よ、我々だけを所有者としてください”と言った。王はその通りにした。修行者たちの集団は、“物欲と煩悩を捨てて出家した我々が、樹の根元のために争いをし、賄賂を贈るとは、不当なことをしたものだ”と後悔し、速やかに逃げ去ってヒマラヤへと戻った。バル国のすべての住人である神々は一体となり、“徳ある者たちの間に争いを起こさせた王は不当である”とバル王に憤り、三百由旬の広さのバル国を海に沈めて、国を消滅させた。このように、一人のバル王のせいで、全国民までもが破滅に至ったのである。

Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –

師はこの過去の物語を語り、正覚者として次の詩を唱えられた。

125.

125.

‘‘Isīnamantaraṃ katvā, bharurājāti me sutaṃ;

Ucchinno saha raṭṭhehi, sa rājā vibhavaṅgato.

“バル王が仙人たちの間に介入をしたと、私は聞いた。その王は諸々の国と共に滅ぼされ、破滅へと至った。”

126.

126.

‘‘Tasmā hi chandāgamanaṃ, nappasaṃsanti paṇḍitā;

Aduṭṭhacitto bhāseyya, giraṃ saccupasaṃhita’’nti.

“それゆえに、賢者は偏愛に従うことを称賛しない。汚れなき心で、真実を伴う言葉を語るべきである。”

Tattha [Pg.158] antaraṃ katvāti chandāgativasena vivaraṃ katvā. Bharurājāti bharuraṭṭhe rājā. Iti me sutanti iti mayā pubbe etaṃ sutaṃ. Tasmā hi chandāgamananti yasmā hi chandāgamanaṃ gantvā bharurājā saha raṭṭhena ucchinno, tasmā chandāgamanaṃ paṇḍitā nappasaṃsanti. Aduṭṭhacittoti kilesehi adūsitacitto hutvā. Bhāseyya giraṃ saccupasaṃhitanti sabhāvanissitaṃ atthanissitaṃ kāraṇanissitameva giraṃ bhāseyya. Ye hi tattha bharurañño lañjaṃ gaṇhantassa ayuttaṃ etanti paṭikkosantā saccupasaṃhitaṃ giraṃ bhāsiṃsu, tesaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ nāḷikeradīpe ajjāpi dīpakasahassaṃ paññāyatīti.

そこで‘間を設けて’とは、愛執の赴くままに隙を作って、ということである。‘バル王’とは、バル国における王のことである。‘このように私は聞いた’とは、以前にこのように私はこれを聞いた、ということである。‘それゆえに愛執に従うことを’とは、愛執に従って行ったためにバル王は国とともに滅びたから、それゆえに賢者たちは愛執に従うことを称賛しないのである。‘汚れなき心で’とは、煩悩によって汚されていない心になって、ということである。‘真実に結びついた言葉を語るべきである’とは、本性に基づき、義に基づき、道理に基づいた言葉だけを語るべきである、ということである。実に、そこでバル王が賄賂を受け取っているのに対し‘これは不当である’と非難して、真実に結びついた言葉を語った人々がいたが、彼らの住んでいた場所は、ナーリケーラ島において今日でも千の小島として知られているのである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘mahārāja, chandavasikena nāma na bhavitabbaṃ, dve pabbajitagaṇe kalahaṃ kāretuṃ na vaṭṭatī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘ahaṃ tena samayena jeṭṭhakaisi ahosi’’nti, rājā tathāgatassa bhattakiccaṃ katvā gatakāle manusse pesetvā titthiyārāmaṃ viddhaṃsāpesi, titthiyā appatiṭṭhā ahesuṃ.

師はこの法話を説き終えて、‘大王よ、愛執に支配されてはなりません。二つの出家集団に争いをさせてはなりません’と言って、本生をまとめられた。‘その時、私は最年長の仙人であった’と。王は、如来が食作法を終えて去られた後、人を派遣して外道の園林を破壊させた。外道たちは拠り所を失った。

Bharujātakavaṇṇanā tatiyā.

バル王本生注釈、第三。

[214] 4. Puṇṇanadījātakavaṇṇanā

[214] 四、プンナナディー(満ちる川)本生注釈

Puṇṇaṃ nadinti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi divase dhammasabhāyaṃ bhikkhū tathāgatassa paññaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, sammāsambuddho mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño gambhīrapañño nibbedhikapañño upāyapaññāya samannāgato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato paññavā upāyakusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘満ちる川を’――これは、師がジェータ林に滞在していた時、智慧の波羅蜜について語られたものである。ある日、法堂において比丘たちが如来の智慧について話を始めた。‘友よ、正等覚者は、大いなる智慧、広大な智慧、歓喜ある智慧、速やかな智慧、鋭い智慧、深い智慧、貫く智慧を持ち、方便の智慧を備えておられる’と。師が来られて、‘比丘たちよ、汝らはいま、どのような話をして座っているのか’と尋ね、比丘たちが‘これこれのことです’と答えると、‘比丘たちよ、今だけではない。過去においても如来は智慧があり、方便に巧みであったのだ’と言って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto purohitakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhitvā bārāṇasirañño atthadhammānusāsako [Pg.159] ahosi. Aparabhāge rājā paribhedakānaṃ kathaṃ gahetvā bodhisattassa kuddho ‘‘mā mama santike vasī’’ti bodhisattaṃ bārāṇasito pabbājesi. Bodhisatto puttadāraṃ gahetvā ekasmiṃ kāsikagāmake vāsaṃ kappesi. Aparabhāge rājā tassa guṇaṃ saritvā ‘‘mayhaṃ kañci pesetvā ācariyaṃ pakkosituṃ na yuttaṃ, ekaṃ pana gāthaṃ bandhitvā paṇṇaṃ likhitvā kākamaṃsaṃ pacāpetvā paṇṇañca maṃsañca setavatthena paliveṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā pesessāmi. Yadi paṇḍito bhavissati, paṇṇaṃ vācetvā kākamaṃsabhāvaṃ ñatvā āgamissati, no ce, nāgamissatī’’ti ‘‘puṇṇaṃ nadi’’nti imaṃ gāthaṃ paṇṇe likhi –

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩は補佐官の家に生まれ、成人するとタッカシラーであらゆる学術を学び、父の死後、補佐官の地位を得て、バーラーナシー王の利益と法の助言者となった。その後、王は離間を画策する者たちの言葉を信じ、菩薩に対して怒り、‘私のそばに住んではならぬ’と言って、菩薩をバーラーナシーから追放した。菩薩は妻子を連れて、あるカーシ国の村で暮らし始めた。時が経ち、王は彼の徳を思い出し、‘誰かを遣わして阿闍梨を呼び戻すのは適当ではない。一首の詩を作り、葉に書き、烏の肉を調理させ、手紙と肉を白い布で包み、王の印章で封をして送ることにしよう。もし彼が賢者であれば、手紙を読み、それが烏の肉であることを知ってやって来るだろう。そうでなければ来ないだろう’と考え、‘満ちる川を’というこの詩を葉に書いた。

127.

127.

‘‘Puṇṇaṃ nadiṃ yena ca peyyamāhu, jātaṃ yavaṃ yena ca guyhamāhu;

Dūraṃ gataṃ yena ca avhayanti, so tyāgato handa ca bhuñja brāhmaṇā’’ti.

“満ちる川をそれによって‘飲み干せる’と人々が言い、生じた大麦をそれによって‘隠せる’と言い、遠くへ行った人をそれによって呼び寄せる、その者があなたの元に来た。さあ、婆羅門よ、食べなさい。”

Tattha puṇṇaṃ nadiṃ yena ca peyyamāhūti kākapeyyā nadīhi vadantā yena puṇṇaṃ nadiṃ kākapeyyamāhu, na hi apuṇṇā nadī ‘‘kākapeyyā’’ti vuccati. Yadāpi nadītīre ṭhatvā gīvaṃ pasāretvā kākena pātuṃ sakkā hoti, tadā naṃ ‘‘kākapeyyā’’ti vadanti. Jātaṃ yavaṃ yena ca guyhamāhūti yavanti desanāsīsamattaṃ, idha pana sabbampi jātaṃ uggataṃ sampannataruṇasassaṃ adhippetaṃ. Tañhi yadā anto paviṭṭhakākaṃ paṭicchādetuṃ sakkoti, tadā guyhatīti guyhaṃ. Kiṃ guyhati? Kākaṃ. Iti kākassa guyhaṃ kākaguyhanti taṃ vadamānā kākena guyhavacanassa kāraṇabhūtena ‘‘guyha’’nti vadanti. Tena vuttaṃ ‘‘yena ca guyhamāhū’’ti. Dūraṃ gataṃ yena ca avhayantīti dūraṃ gataṃ vippavutthaṃ piyapuggalaṃ yaṃ āgantvā nisinnaṃ disvā sace itthannāmo āgacchati, vassa kākāti vā vassantaññeva vā sutvā ‘‘yathā kāko vassati, itthannāmo āgamissatī’’ti evaṃ vadantā yena ca avhayanti kathenti mantenti, udāharantīti attho. So tyāgatoti so te ānīto. Handa ca bhuñja, brāhmaṇāti gaṇha, brāhmaṇa, bhuñjassu naṃ, khāda idaṃ kākamaṃsanti attho.

そのうち、‘満ちる川をそれによって飲み干せる(カーカペーヤ)と言う’とは、人々が‘烏が飲めるほどに満ちた川’と言う際、その理由となるもののことである。満ちていない川が‘烏が飲めるほど’と言われることはない。川の岸に立って首を伸ばし、烏が飲むことができる時、それを‘烏が飲めるほど’と言うのである。‘生じた大麦をそれによって隠せる(カーカグイヤ)と言う’とは、‘大麦’というのは説法の主眼に過ぎず、ここでは、生長し、豊かに実った若々しい穀物すべてを意味している。それが中に潜んだ烏を隠すことができる時、‘隠せるもの’と言われる。何が隠されるのか。烏である。このように烏を隠すものを‘烏隠し’と呼び、烏が隠されることの原因となっているので‘隠せるもの’と言うのである。ゆえに‘それによって隠せると言う’と述べられたのである。‘遠くへ行った人をそれによって呼び寄せる’とは、遠くへ離れて住んでいる愛する人が、もし何某が帰ってくるなら鳴け、烏よと言ったり、あるいは鳴き声を聞いて‘烏が鳴くように、何某が帰ってくるだろう’と言ったりして、それによって呼び寄せ、語り、話し、口にする、という意味である。‘その者があなたの元に来た’とは、その(烏)があなたの元へ運ばれてきた、ということである。‘さあ、婆羅門よ、食べなさい’とは、婆羅門よ、それを受け取りなさい、これを食べなさい、この烏の肉を食しなさい、という意味である。

Iti [Pg.160] rājā imaṃ gāthaṃ paṇṇe likhitvā bodhisattassa pesesi. So paṇṇaṃ vācetvā ‘‘rājā maṃ daṭṭhukāmo’’ti ñatvā dutiyaṃ gāthamāha –

このように王はこの詩を葉に書いて菩薩に送った。彼は手紙を読み、‘王は私に会いたがっておられる’と知って、第二の詩を唱えた。

128.

128.

‘‘Yato maṃ saratī rājā, vāyasampi pahetave;

Haṃsā koñcā mayūrā ca, asatīyeva pāpiyā’’ti.

“王が烏の肉さえも送ろうとして私のことを思い出すのだから。白鳥や鶴や孔雀がいないことこそ、実に不吉なのだ。”

Tattha yato maṃ saratī rājā, vāyasampi pahetaveti yadā rājā vāyasamaṃsaṃ labhitvā tampi pahetuṃ maṃ sarati. Haṃsā koñcā mayūrā cāti yadā panassa ete haṃsādayo upanītā bhavissanti, ekāni haṃsamaṃsādīni lacchati, tadā maṃ kasmā na sarissatīti attho? Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘haṃsakoñcamayūrāna’’nti pāṭho. So sundaratarā, imesaṃ haṃsādīnaṃ maṃsaṃ labhitvā kasmā maṃ na sarissati, sarissatiyevāti attho. Asatīyeva pāpiyāti yaṃ vā taṃ vā labhitvā saraṇaṃ nāma sundaraṃ, lokasmiṃ pana asatiyeva pāpiyā, asatikaraṇaṃyeva hīnaṃ lāmakaṃ, tañca amhākaṃ rañño natthi. Sarati maṃ rājā, āgamanaṃ me paccāsīsati, tasmā gamissāmīti yānaṃ yojāpetvā gantvā rājānaṃ passi, rājā tussitvā purohitaṭṭhāneyeva patiṭṭhāpesi.

そのうち、‘王が烏の肉さえも送ろうとして私のことを思い出すのだから’とは、王が烏の肉を手に入れて、それを送るためにさえ私のことを思い出した時、ということである。‘白鳥や鶴や孔雀が’とは、もし彼にこれらの白鳥などが届けられ、優れた白鳥の肉などを手に入れる時、その時、どうして私のことを思い出さないだろうか、という意味である。注釈書には‘白鳥、鶴、孔雀たちの’という読みがある。それはより優れている。これらの白鳥たちの肉を手に入れた時、どうして私のことを思い出さないだろうか、必ず思い出すだろう、という意味である。‘いないことこそ、実に不吉なのだ’とは、何であれ手に入れて思い出すことは素晴らしいことだが、世の中で(思い出すことが)ないことこそが不吉であり、思い出さないことこそが卑しく劣っているが、それは私たちの王にはない。王は私を思っておられる。私の帰還を待ち望んでおられる。だから行こうと言って、乗り物を用意させて行き、王に謁見した。王は喜び、彼を元の補佐官の地位に就かせた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, purohito pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの法話を終えて、本生をまとめられた。‘その時の王はアーナンダであり、補佐官は私であった’と。

Puṇṇanadījātakavaṇṇanā catutthā.

プンナナディー(満ちる川)本生注釈、第四。

[215] 5. Kacchapajātakavaṇṇanā

[215] 五、カッチャパ(亀)本生注釈

Avadhī vata attānanti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi. Vatthu mahātakkārijātake (jā. 1.13.104 ādayo) āvi-bhavissati. Tadā pana satthā ‘‘na, bhikkhave, kokāliko idāneva vācāya hato, pubbepi vācāya hatoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“‘実に自分自身を殺してしまった’というこの(法話)は、お師さま(釈尊)が祇園精舎に滞在していた際、コーカーリカについて語られたものである。その出来事は、マハータッカーリ本生譚(Jā. 1.13.104など)において明らかになるであろう。その時、お師さまは‘比丘たちよ、コーカーリカは今、言葉によって滅びただけではない。過去においてもやはり、言葉によって滅びたのである’と言って、過去の出来事を話された。”

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa atthadhammānusāsako ahosi. So pana rājā bahubhāṇī ahosi, tasmiṃ kathente aññesaṃ [Pg.161] vacanassa okāso nāma natthi. Bodhisatto tassa taṃ bahubhāṇitaṃ vāretukāmo ekaṃ upāyaṃ upadhārento vicarati. Tasmiñca kāle himavantapadese ekasmiṃ sare kacchapo vasati, dve haṃsapotakā gocarāya carantā tena saddhiṃ vissāsaṃ akaṃsu. Te daḷhavissāsikā hutvā ekadivasaṃ kacchapaṃ āhaṃsu – ‘‘samma kacchapa, amhākaṃ himavante cittakūṭapabbatatale kañcanaguhāyaṃ vasanaṭṭhānaṃ ramaṇīyo padeso, gacchasi amhākaṃ saddhi’’nti. ‘‘Ahaṃ kinti katvā gamissāmī’’ti? ‘‘Mayaṃ taṃ gahetvā gamissāma, sace tvaṃ mukhaṃ rakkhituṃ sakkhissasi, kassaci kiñci na kathessasī’’ti. ‘‘Rakkhissāmi, sāmi, gahetvā maṃ gacchathā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti vatvā ekaṃ daṇḍakaṃ kacchapena ḍaṃsāpetvā sayaṃ tassa ubho koṭiyo ḍaṃsitvā ākāsaṃ pakkhandiṃsu. Taṃ tathā haṃsehi nīyamānaṃ gāmadārakā disvā ‘‘dve haṃsā kacchapaṃ daṇḍakena harantī’’ti āhaṃsu.

“過去、バラナシでブラフマダッタ王が国を治めていた時、菩薩は大臣の家に生まれ、成人して王の利益と法(正義)を教導する顧問官となった。しかし、その王は非常におしゃべりであり、彼が話している間は、他人の言葉が入り込む隙が全くなかった。菩薩は彼のその多弁さを抑えたいと望み、ある策を案じながら過ごしていた。その頃、ヒマラヤ地方のある池に一匹の亀が住んでいた。二羽の若い白鳥が餌を求めて歩き回るうちに、その亀と親しくなった。彼らは固い信頼関係を築き、ある日、亀に言った。‘友よ、亀よ。ヒマラヤのチッタクータ山の麓にある黄金の洞窟にある我々の住処は、素晴らしい場所だ。我々と一緒に行かないか’。‘私はどうやって行くことができようか’。‘我々がお前を連れて行こう。もしお前が口を慎むことができ、誰にも何も言わないでいられるなら’。‘慎みましょう、旦那方。私を連れて行ってください’。彼らは‘承知した’と言って、一本の棒を亀に噛ませ、自らはその両端を噛んで空へと舞い上がった。そのように白鳥たちに運ばれている様子を村の子供たちが見て、‘二羽の白鳥が亀を棒で運んでいるぞ’と言った。”

Kacchapo ‘‘yadi maṃ sahāyakā nenti, tumhākaṃ ettha kiṃ duṭṭhaceṭakā’’ti vattukāmo haṃsānaṃ sīghavegatāya bārāṇasinagare rājanivesanassa uparibhāgaṃ sampattakāle daṭṭhaṭṭhānato daṇḍakaṃ vissajjetvā ākāsaṅgaṇe patitvā dvebhāgo ahosi, ‘‘kacchapo ākāsato patitvā dvedhā bhinno’’ti ekakolāhalaṃ ahosi. Rājā bodhisattaṃ ādāya amaccagaṇaparivuto taṃ ṭhānaṃ gantvā kacchapaṃ disvā bodhisattaṃ pucchi – ‘‘paṇḍita, kinti katvā esa patito’’ti? Bodhisatto ‘‘cirapaṭikaṅkhohaṃ rājānaṃ ovaditukāmo upāyaṃ upadhārento carāmi, iminā kacchapena haṃsehi saddhiṃ vissāso kato bhavissati, tehi imaṃ ‘himavantaṃ nessāmā'ti daṇḍakaṃ ḍaṃsāpetvā ākāsaṃ pakkhantehi bhavitabbaṃ, atha iminā kassaci vacanaṃ sutvā arakkhitamukhatāya kiñci vattukāmena daṇḍakā vissaṭṭho bhavissati, evaṃ ākāsato patitvā jīvitakkhayaṃ patteneva bhavitabba’’nti cintetvā ‘‘āma mahārāja, atimukharā nāma apariyantavacanā evarūpaṃ dukkhaṃ pāpuṇantiyevā’’ti vatvā imā gāthā avoca –

“亀は‘もし友人が私を運んでくれているのなら、お前たち意地の悪いガキどもに何の関係があるのだ’と言い返そうとした。白鳥たちの速いスピードにより、バラナシ市の王宮の上空に差し掛かった時、亀は噛んでいた場所から棒を離してしまい、空中から中庭に落ちて真っ二つになった。‘亀が空から落ちて二つに割れたぞ’と大きな騒ぎになった。王は菩薩を連れ、大臣たちを従えてその場所に行き、亀を見て菩薩に尋ねた。‘賢者よ、これはどうして落ちたのか’。菩薩は‘私は以前から王を諫めたいと思い、策を案じていた。この亀は白鳥たちと親しくなったに違いない。彼らはこの亀を“ヒマラヤへ連れて行こう”として、棒を噛ませて空へ飛び立ったのだろう。そして、この亀が誰かの言葉を聞いて、口を慎まなかったために、何かを言おうとして棒を離したに違いない。そのようにして空から落ちて命を落としたのだ’と考え、‘はい、大王よ。実におしゃべりで、際限なく喋る者は、このような苦しみを受けるものです’と言って、次の詩を唱えた。”

129.

129.

‘‘Avadhī vata attānaṃ, kacchapo byāharaṃ giraṃ;

Suggahītasmiṃ kaṭṭhasmiṃ, vācāya sakiyāvadhi.

“‘実に、亀は言葉を発して、自分自身を殺してしまった。棒をしっかりと噛んでいたのに、自分の言葉によって自分を殺したのである。’”

130.

130.

‘‘Etampi [Pg.162] disvā naravīriyaseṭṭha, vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ;

Passasi bahubhāṇena, kacchapaṃ byasanaṃ gata’’nti.

“‘人々のうち勇気において優れた王よ、このことを見て、有益な言葉を放つべきであり、度を越してはならない。おしゃべりによって、亀が災難に遭ったのを見るがよい。’”

Tattha avadhī vatāti ghātesi vata. Byāharanti byāharanto. Suggahītasmiṃ kaṭṭhasminti mukhena suṭṭhu ḍaṃsitvā gahite daṇḍake. Vācāya sakiyāvadhīti atimukharatāya akāle vācaṃ nicchārento daṭṭhaṭṭhānaṃ vissajjetvā tāya sakāya vācāya attānaṃ avadhi ghātesi. Evamesa jīvitakkhayaṃ patto, na aññathāti. Etampi disvāti etampi kāraṇaṃ disvā. Naravīriyaseṭṭhāti naresu vīriyena seṭṭha uttamavīriya rājavara. Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelanti saccādipaṭisaṃyuttaṃ kusalameva paṇḍito puriso muñceyya nicchāreyya, tampi hitaṃ kālayuttaṃ, na ativelaṃ, atikkantakālaṃ apariyantavācaṃ na bhāseyya. Passasīti nanu paccakkhato passasi. Bahubhāṇenāti bahubhaṇanena. Kacchapaṃ byasanaṃ gatanti etaṃ kacchapaṃ jīvitakkhayaṃ pattanti.

“そこで‘実に殺した’とは、実に殺害したという意味である。‘発して’とは、発しながらということ。‘しっかりと噛んでいた棒’とは、口でしっかりと噛んで保持していた棒のこと。‘自分の言葉によって殺した’とは、あまりにおしゃべりであったために、時機を心得ず言葉を発し、噛んでいた場所を離してしまい、その自分の言葉によって自分自身を殺した、すなわち殺害したということである。このようにして彼は命を落としたのであり、他でもない。‘このことを見て’とは、この原因(出来事)を見てということ。‘人々のうち勇気において優れた者’とは、人々の中で勇気において優れた、最高に勇気ある王よ、という意味である。‘有益な言葉を放つべきであり、度を越してはならない’とは、賢明な人は、真実などに関連した有益な言葉だけを放ち、発すべきである。それもまた利益があり時に適ったものであるべきで、度を越した、すなわち時を失した際限のない言葉を話すべきではない。‘見る’とは、まさに目の前で見ているではないか、ということ。‘おしゃべりによって’とは、多くを語りすぎることによって。‘亀が災難に遭ったのを’とは、この亀が命を落としたのを、ということである。”

Rājā ‘‘maṃ sandhāya bhāsatī’’ti ñatvā ‘‘amhe sandhāya kathesi, paṇḍitā’’ti āha. Bodhisatto ‘‘mahārāja, tvaṃ vā hohi añño vā, yo koci pamāṇātikkantaṃ bhāsanto evarūpaṃ byasanaṃ pāpuṇātī’’ti pākaṭaṃ katvā kathesi. Rājā tato paṭṭhāya viramitvā mandabhāṇī ahosi.

“王は‘これは私を指して言っているのだ’と悟り、‘賢者よ、お前は私を指して話しているのだな’と言った。菩薩は‘大王よ、あなたであろうと他の誰かであろうと、誰であれ節度を超えて話す者は、このような災難に遭うのです’と、はっきりと述べた。王はそれ以来、おしゃべりをやめて、控えめに話すようになった。”

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kacchapo kokāliko ahosi, dve haṃsapotakā dve mahātherā, rājā ānando, amaccapaṇḍito pana ahameva ahosi’’nti.

“お師さまはこの説法を終えて、本生譚をまとめられた。‘その時の亀はコーカーリカであり、二羽の若い白鳥は二人の大長老であり、王はアーナンダであり、賢明な大臣は実に私であった’と。”

Kacchapajātakavaṇṇanā pañcamā.

“亀本生譚注釈(第五)”

[216] 6. Macchajātakavaṇṇanā

“[216] 六、魚本生譚注釈”

Na māyamaggi tapatīti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kena ukkaṇṭhāpitosī’’ti puṭṭho ‘‘purāṇadutiyikāyā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘ayaṃ te bhikkhu itthī anatthakārikā, pubbepi tvaṃ etaṃ nissāya sūlena vijjhitvā [Pg.163] aṅgāresu pacitvā khāditabbataṃ patto paṇḍite nissāya jīvitaṃ alatthā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“‘この火は私を焼かない’というこの(法話)は、お師さまが祇園精舎に滞在していた際、以前の妻の誘惑について語られたものである。お師さまはその比丘に‘比丘よ、お前は(修行に)嫌気がさしているというのは本当か’と尋ねた。‘本当です、世尊よ’と言った際、‘何によって嫌気がさしたのか’と問われ、‘以前の妻のせいです’と答えた。そこで、お師さまは‘比丘よ、この女はお前にとって不利益をもたらす存在である。前世においても、お前はこの女のせいで、串に刺され炭火で焼かれて食べられる寸前になったが、賢者に頼って命を救われたのだ’と言って、過去の出来事を話された。”

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa purohito ahosi. Athekadivasaṃ kevaṭṭā jāle laggaṃ macchaṃ uddharitvā uṇhavālukāpiṭṭhe ṭhapetvā ‘‘aṅgāresu naṃ pacitvā khādissāmā’’ti sūlaṃ tacchiṃsu. Maccho macchiṃ ārabbha paridevamāno imā gāthā avoca –

“過去、バラナシでブラフマダッタ王が国を治めていた時、菩薩はその司祭であった。ある日、漁師たちが網にかかった魚を引き上げ、熱い砂の上に置いて、‘炭火で焼いて食べよう’と串を削った。魚は雌魚のことを想って嘆き悲しみ、次の詩を唱えた。”

131.

131.

‘‘Na māyamaggi tapati, na sūlo sādhutacchito;

Yañca maṃ maññate macchī, aññaṃ so ratiyā gato.

“‘この火は私を焼かないし、よく削られた串も私を苦しめない。ただ、あの雌魚が“彼は別の女のもとへ楽しみに行ったのだ”と私を思うこと(が苦しい)。’”

132.

132.

‘‘So maṃ dahati rāgaggi, cittaṃ cūpatapeti maṃ;

Jālino muñcathāyirā maṃ, na kāme haññate kvacī’’ti.

“‘その欲愛の火が私を焼き、心を苦しめる。網を持つ方々よ、私を放してください。愛欲のために殺されてはなりません。’”

Tattha na māyamaggi tapatīti na maṃ ayaṃ aggi tapati, na tāpaṃ janeti, na socayatīti attho. Na sūloti ayaṃ sūlopi sādhutacchito maṃ na tapati, na me sokaṃ uppādeti. Yañca maṃ maññateti yaṃ pana maṃ macchī evaṃ maññati ‘‘aññaṃ macchiṃ so pañcakāmaguṇaratiyā gato’’ti, tadeva maṃ tapati socayati. So maṃ dahatīti yo panesa rāgaggi, so maṃ dahati jhāpeti. Cittaṃ cūpatapeti manti rāgasampayuttakaṃ mama cittameva ca maṃ upatāpeti kilameti viheṭheti. Jālinoti kevaṭṭe ālapati. Te hi jālassa atthitāya ‘‘jālino’’ti vuccanti. Muñcathāyirā manti muñcatha maṃ sāminoti yācati. Na kāme haññate kvacīti kāme patiṭṭhito kāmena nīyamāno satto na kvaci haññati. Na hi taṃ tumhādisā hanituṃ anucchavikāti paridevati. Atha vā kāmeti hetuvacane bhummaṃ, kāmahetu macchiṃ anubandhamāno nāma na kvaci tumhādisehi haññatīti paridevati. Tasmiṃ khaṇe bodhisatto nadītīraṃ gato tassa macchassa paridevitasaddaṃ sutvā kevaṭṭe upasaṅkamitvā taṃ macchaṃ mocesi.

ここで‘この火は私を焼かない’とは、この火が私を苦しめず、熱を生まず、悲しませないという意味である。‘串ではない’とは、この良く削られた串も私を苦しめず、私に悲しみを生じさせないということである。‘そして彼女が私を思っていること’とは、しかし雌魚が私について‘彼は五欲の悦楽を求めて別の雌魚のところへ行った’と思っていること、それこそが私を苦しめ、悲しませるのである。‘それが私を焼く’とは、すなわちこの渇愛の火が、私を焼き、燃やすのである。‘心を悩ませる’とは、貪欲に相応した私の心こそが私を苦しめ、疲れさせ、害するのである。‘網を持つ者よ’とは、漁師たちに呼びかけている。彼らは網(ジャーラ)を持っているがゆえに‘網を持つ者(ジャーリン)’と呼ばれる。‘主人たちよ、私を放してください’とは、‘主人たちよ、私を放してください’と懇願しているのである。‘欲のために殺されることはどこにもない’とは、欲に安住し、欲に導かれている生き物がどこでも殺されることはない(はずだ)ということである。あなたたちのような者が(欲のために)殺すのはふさわしくないと嘆いているのである。あるいは、‘欲(のために)’という言葉は原因を表す地格(処格)であり、‘欲を原因として雌魚を追いかけている者は、あなたたちのような者にどこでも殺されることはないはずだ’と嘆いているのである。その時、河岸に来ていた菩薩はその魚の嘆きの声を聞き、漁師たちに近づいて、その魚を解放させた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi[Pg.164]. ‘‘Tadā macchī purāṇadutiyikā ahosi, maccho ukkaṇṭhitabhikkhu, purohito pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終え、四聖諦を明らかにして本生経を連結された。四聖諦の説法の終わりに、厭離した比丘は預流果に止まった。“その時の雌魚は元の妻であり、雄魚は厭離した比丘であり、司祭(プローヒタ)は私であった”と。

Macchajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

第六、魚本生(マッチャ・ジャータカ)の注釈。

[217] 7. Seggujātakavaṇṇanā

[217] 第七、セッグ本生(セッグ・ジャータカ)の注釈。

Sabbo lokoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ paṇṇikaupāsakaṃ ārabbha kathesi. Vatthu ekakanipāte vitthāritameva. Idhāpi satthā taṃ ‘‘kiṃ, upāsaka, cirassaṃ āgatosī’’ti pucchi. Paṇṇikaupāsako ‘‘dhītā me, bhante, niccaṃ pahaṃsitamukhī, tamahaṃ vīmaṃsitvā ekassa kuladārakassa adāsiṃ, tattha itikattabbatāya tumhākaṃ dassanāya āgantuṃ okāsaṃ na labhi’’nti āha. Atha naṃ satthā ‘‘na kho, upāsaka, idānevesā sīlavatī, pubbepi sīlavatī, tvañca na idānevetaṃ vīmaṃsasi, pubbepi vīmaṃsiyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

‘全世界が’。これは、師が祇園精舎に滞在していた際、ある野菜売りの信者をめぐって語られた。その物語は一集(エカカ・ニパータ)で詳述されている。ここでも師は彼に‘信者よ、なぜ久しぶりに来たのか’と尋ねた。野菜売りの信者は‘尊師、私の娘はいつも笑顔の絶えない子でしたが、私は彼女を試してから、ある良家の息子に与えました。そのことで忙しく、あなたを拝見しに来る機会がありませんでした’と答えた。そこで師は‘信者よ、彼女が戒徳を備えているのは今に始まったことではない。以前にも戒徳を備えていた。そしてお前が彼女を試したのも今に始まったことではなく、以前にも試したのだ’と言い、彼に請われて過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto rukkhadevatā ahosi. Tadā ayameva paṇṇikaupāsako ‘‘dhītaraṃ vīmaṃsissāmī’’ti araññaṃ netvā kilesavasena icchanto viya hatthe gaṇhi. Atha naṃ paridevamānaṃ paṭhamagāthāya ajjhabhāsi –

過去、バラナシでブラマダッタ王が統治していた時、菩薩は樹神であった。その時、この野菜売りの信者は‘娘を試そう’と思い、森へ連れて行き、煩悩のゆえに欲情しているふりをして欲しがるかのように彼女の手を掴んだ。そこで、彼女が嘆いていると、第一の詩を語った。

133.

133.

‘‘Sabbo loko attamano ahosi, akovidā gāmadhammassa seggu;

Komāri ko nāma tavajja dhammo, yaṃ tvaṃ gahitā pavane parodasī’’ti.

“全世界が(快楽に)喜んでいるというのに、セッグよ、お前は村の法(性愛)にうとい。乙女よ、今日のお前の有様は何なのか。深い森の中で(手に)捕らえられて泣き叫ぶとは”。

Tattha sabbo loko attamano ahosīti, amma, sakalopi sattaloko etissā kāmasevanāya attamano jāto. Akovidā gāmadhammassa seggūti seggūti tassā nāmaṃ. Tena tvaṃ pana, amma, seggu akovidā gāmadhammassa, imasmiṃ gāmadhamme vasaladhamme akusalāsīti vuttaṃ hoti. Komāri ko nāma tavajja dhammoti, amma, kumāri ko nāmesa tava ajja sabhāvo. Yaṃ tvaṃ gahitā pavane parodasīti tvaṃ mayā imasmiṃ pavane santhavavasena hatthe gahitā parodasi [Pg.165] na sampaṭicchasi, ko esa tava sabhāvo, kiṃ kumārikāyeva tvanti pucchati.

そこで‘全世界が喜んでいる’とは、“娘よ、生きとし生けるもの全てが、この欲の享受に喜んでいる”ということである。‘村の法にうといセッグよ’とは、セッグとは彼女の名前である。それゆえ“娘よ、セッグよ、お前は村の法、すなわち下劣な法に不慣れで、その村の法において無知である”という意味である。‘乙女よ、今日のお前の有様は何なのか’とは、“娘よ、乙女よ、今日のあなたのこの性質(態度)は何なのか”ということである。‘深い森の中で捕らえられて泣き叫ぶ’とは、“お前は私によってこの深い森の中で親密さのゆえに手を掴まれているのに、泣き叫んで受け入れない。お前のその性質は何なのか。お前は本当に乙女なのか”と尋ねているのである。

Taṃ sutvā kumārikā ‘‘āma, tāta, kumārikāyevāhaṃ, nāhaṃ methunadhammaṃ nāma jānāmī’’ti vatvā paridevamānā dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて乙女は“はい、お父様、私は乙女のままです。私は淫欲の法というものを知りません”と言って、嘆きながら第二の詩を唱えた。

134.

134.

‘‘Yo dukkhaphuṭṭhāya bhaveyya tāṇaṃ, so me pitā dubbhi vane karoti;

Sā kassa kandāmi vanassa majjhe, yo tāyitā so sahasaṃ karotī’’ti.

“苦しみに見舞われた者の守り手となるべき人、その私の父が森の中で背信を働いています。森のただ中で私は誰に泣きつけばよいのでしょうか。守り手であるべき人が、無理やり乱暴なことをしようとしているのです”。

Sā heṭṭhā kathitāyeva. Iti so paṇṇiko tadā dhītaraṃ vīmaṃsitvā gehaṃ netvā kuladārakassa datvā yathākammaṃ gato.

それは(詩は)上述の通りである。このようにして、その野菜売りは当時娘を試し、家に連れ帰って良家の息子に与え、業に従って去って行った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne paṇṇikaupāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā dhītā dhītāyeva, pitā pitāyeva ahosi, tassa kāraṇassa paccakkhakārikā rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終え、四聖諦を明らかにして本生経を連結された。四聖諦の説法の終わりに、野菜売りの信者は預流果に止まった。“その時の娘は娘その人であり、父は父その人であり、その件を目撃した樹神は私であった”と。

Seggujātakavaṇṇanā sattamā.

第七、セッグ本生(セッグ・ジャータカ)の注釈。

[218] 8. Kūṭavāṇijajātakavaṇṇanā

[218] 第八、悪徳商人の本生(クータ・ワーニジャ・ジャータカ)の注釈。

Saṭhassa sāṭheyyamidanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kūṭavāṇijaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthivāsino hi kūṭavāṇijo ca paṇḍitavāṇijo ca dve vāṇijā mittikā hutvā pañca sakaṭasatāni bhaṇḍassa pūrāpetvā pubbantato aparantaṃ vicaramānā vohāraṃ katvā bahuṃ lābhaṃ labhitvā sāvatthiṃ paccāgamiṃsu. Paṇḍitavāṇijo kūṭavāṇijaṃ āha – ‘‘samma, bhaṇḍaṃ bhājemā’’ti. Kūṭavāṇijo ‘‘ayaṃ dīgharattaṃ dukkhaseyyāya dubbhojanena kilanto attano ghare nānaggarasaṃ bhattaṃ bhuñjitvā ajīrakena marissati, atha sabbampetaṃ bhaṇḍaṃ mayhameva bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘nakkhattaṃ na manāpaṃ, divaso na manāpo, sve jānissāmi[Pg.166], punadivase jānissāmī’’ti kālaṃ khepeti. Atha naṃ paṇḍitavāṇijo nippīḷetvā bhājāpetvā gandhamālaṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā ‘‘kadā āgatosī’’ti pucchitvā ‘‘aḍḍhamāsamatto me, bhante, āgatassā’’ti vatvā ‘‘atha kasmā evaṃ papañcaṃ katvā buddhupaṭṭhānaṃ āgatosī’’ti puṭṭho taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā ‘‘na kho, upāsaka, idāneva, pubbepesa kūṭavāṇijoyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

‘狡猾な者にはこの狡猾さを’。これは、師が祇園精舎に滞在していた際、一人の悪徳商人をめぐって語られた。舎衛城(サーヴァッティ)に住む悪徳商人と賢明な商人の二人の商人が友人となり、五百台の車に商品を積み込み、東から西へと巡って商売をし、多額の利益を得て舎衛城に戻ってきた。賢明な商人は悪徳商人に言った。‘友よ、商品を分けよう’。悪徳商人は‘この男は長い間、粗末な寝床と貧しい食事で疲れている。自分の家で最高のご馳走を食べて、消化不良で死ぬだろう。そうすれば、この全商品は私のものになるだろう’と考え、‘星回りが良くない、日が良くない、明日決めよう、また明日決めよう’と言って時間を引き延ばした。その後、賢明な商人は彼を追い詰めて分けさせ、香や花を持って師のところへ行き、師を供養して礼拝し、一方に座った。師が‘いつ戻ったのか’と尋ねると、‘尊師、戻ってから半月ほどになります’と答え、‘ではなぜ、そのように遅くなってから仏に仕えに来たのか’と問われて、その出来事を報告した。師は‘信者よ、彼が悪徳商人であるのは今に始まったことではない、以前も彼は悪徳商人であった’と言い、彼に請われて過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa vinicchayāmacco ahosi. Tadā gāmavāsī ca nagaravāsī ca dve vāṇijā mittā ahesuṃ. Gāmavāsī nagaravāsissa santike pañca phālasatāni ṭhapesi. So te phāle vikkiṇitvā mūlaṃ gahetvā phālānaṃ ṭhapitaṭṭhāne mūsikavaccaṃ ākiritvā ṭhapesi. Aparabhāge gāmavāsī āgantvā ‘‘phāle me dehī’’ti āha. Kūṭavāṇijo ‘‘phālā te mūsikāhi khāditā’’ti mūsikavaccaṃ dassesi. Itaro ‘‘khāditāva hontu, mūsikāhi khādite kiṃ sakkā kātu’’nti nhānatthāya tassa puttaṃ ādāya gacchanto ekassa sahāyakassa gehe ‘‘imassa katthaci gantuṃ mā adatthā’’ti vatvā antogabbhe nisīdāpetvā sayaṃ nhāyitvā kūṭavāṇijassa gehaṃ agamāsi. So ‘‘putto me kaha’’nti āha. ‘‘Samma, tava puttaṃ tīre ṭhapetvā mama udake nimuggakāle eko kulalo āgantvā tava puttaṃ nakhapañjarena gahetvā ākāsaṃ pakkhanto, ahaṃ pāṇiṃ paharitvā viravitvā vāyamantopi mocetuṃ nāsakkhi’’nti. ‘‘Tvaṃ musā bhaṇasi, kulalā dārake gahetvā gantuṃ samatthā nāma natthī’’ti. ‘‘Samma, hotu, ayuttepi honte ahaṃ kiṃ karomi, kulaleneva te putto nīto’’ti. So taṃ santajjetvā ‘‘are duṭṭhacora manussamāraka, idāni taṃ vinicchayaṃ gantvā kaḍḍhāpessāmī’’ti nikkhami. So ‘‘mama ruccanakameva karosī’’ti teneva saddhiṃ vinicchayaṭṭhānaṃ agamāsi.

昔、ブラフマダッタ王がバーラーナシーを治めていたとき、菩薩は大臣の家に生まれ、成人してその王の裁判官となりました。その頃、村に住む商人と町に住む商人の二人の友人がいました。村の商人は、町の商人のもとに五百枚の鋤を預けました。町の商人はそれらの鋤を売り払い、代金を受け取ると、鋤が置かれていた場所に鼠の糞を撒いておきました。後日、村の商人がやって来て“私の鋤を返してくれ”と言いました。悪徳商人は“お前の鋤は鼠が食べてしまった”と言って、鼠の糞を見せました。もう一人の商人は“食べたなら仕方ありません、鼠が食べたのならどうしようもありません”と言い、入浴のためにその商人の息子を連れて行き、ある友人の家に“この子をどこへも行かせてはならない”と言って奥の部屋に座らせ、自分は入浴を済ませてから悪徳商人の家に戻りました。商人は“私の息子はどこか”と尋ねました。彼は“友よ、お前の息子を岸辺に残して私が水に潜っている間に、一羽の鳶がやって来て、お前の息子を爪で掴んで空へ飛び去ってしまいました。私は手を叩いて叫んで努力しましたが、救い出すことができませんでした”と言いました。“お前は嘘をついている。鳶が子供を連れ去ることなどできるはずがない”。“友よ、よろしい。不合理なことであっても、私に何ができましょう。鳶がお前の息子を連れ去ったのです”。彼は彼を脅して“おい、この悪党、人殺しめ、今すぐ裁判所へ引き立ててやる”と言って出て行きました。彼は“望むところだ”と言って、彼と共に裁判所へ行きました。

Kūṭavāṇijo bodhisattaṃ āha – ‘‘ayaṃ, sāmi, mama puttaṃ gahetvā nhāyituṃ gato, ‘kahaṃ me putto’ti vutte ‘kulalena haṭo’ti āha, vinicchinatha [Pg.167] me aḍḍa’’nti. Bodhisatto ‘‘saccaṃ bhaṇe’’ti itaraṃ pucchi. So āha – ‘‘āma, sāmi, ahaṃ taṃ ādāya gato, senena pahaṭabhāvo saccameva, sāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana loke kulalā nāma dārake harantī’’ti? ‘‘Sāmi, ahampi tumhe pucchāmi – ‘‘kulalā dārake gahetvā ākāse gantuṃ na sakkonti, mūsikā pana ayaphāle khādantī’’ti. ‘‘Idaṃ kiṃ nāmā’’ti? ‘‘Sāmi, mayā etassa ghare pañca phālasatāni ṭhapitāni, svāyaṃ ‘phālā te mūsikāhi khāditā’ti vatvā ‘idaṃ te phāle khāditamūsikānaṃ vacca’nti vaccaṃ dasseti, sāmi, mūsikā ce phāle khādanti, kulalāpi dārake harissanti. Sace na khādanti, senāpi taṃ na harissanti. Eso pana ‘phālā te mūsikāhi khāditā’ti vadati, tesaṃ khāditabhāvaṃ vā akhāditabhāvaṃ vā jānātha, aḍḍaṃ me vinicchinathā’’ti. Bodhisatto ‘‘saṭhassa paṭisāṭheyyaṃ katvā jinissāmīti iminā cintitaṃ bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘suṭṭhu te cintita’’nti vatvā imā gāthā avoca –

悪徳商人は菩薩に言いました。“主よ、この者は私の息子を連れて入浴に行きましたが、‘息子はどこか’と問うと‘鳶が連れ去った’と言うのです。私の裁判を裁いてください”。菩薩はもう一人に“真実を言いなさい”と尋ねました。彼は言いました。“はい、主よ。私が彼を連れて行きましたが、鷹にさらわれたのは真実です、主よ”。“しかし、この世で鳶が子供を運ぶことなどあるだろうか”。“主よ、私もあなたにお尋ねします。鳶が子供を掴んで空を飛ぶことができないのなら、鼠が鉄の鋤を食べるということがあるでしょうか”。“これはどういうことか”。“主よ、私はこの者の家に五百枚の鋤を預けました。ところが彼は‘お前の鋤は鼠が食べた’と言って、‘これが鋤を食べた鼠の糞だ’と糞を見せたのです。主よ、もし鼠が鋤を食べるなら、鳶も子供を運ぶでしょう。もし食べないなら、鷹も彼を連れ去ることはありません。しかし彼は‘お前の鋤は鼠が食べた’と言っています。それらが食べられたのか否かを判断し、私の裁判を裁いてください”。菩薩は“詐欺師に対して詐欺を持って報い、勝とうと考えたのだろう”と察し、“実に見事に考えられた”と言って、次の偈を唱えました。

135.

135.

‘‘Saṭhassa sāṭheyyamiṃda sucintitaṃ, paccoḍḍitaṃ paṭikūṭassa kūṭaṃ;

Phālaṃ ce khādeyyuṃ mūsikā, kasmā kumāraṃ kulalā na hareyyuṃ.

“詐欺師に対するこの詐欺、実に巧妙に考えられたものである。偽り者に対し、偽りが仕掛けられたのだ。もし鼠が鋤を食べるというのなら、なぜ鳶が子供を連れ去らないことがあろうか。”

136.

136.

‘‘Kūṭassa hi santi kūṭakūṭā, bhavati cāpi nikatino nikatyā;

Dehi puttanaṭṭha phālanaṭṭhassa phālaṃ, mā te puttamahāsi phālanaṭṭho’’ti.

“偽り者には、偽りを上回る偽りがあり、欺く者には、欺く者が現れるものである。息子を失った者よ、鋤を失った者に鋤を返せ。さすれば鋤を失った者もお前の息子を連れ去ることはないだろう。”

Tattha saṭhassāti saṭhabhāvena kerāṭikena ‘‘ekaṃ upāyaṃ katvā parasantakaṃ khādituṃ vaṭṭatī’’ti saṭhassa. Sāṭheyyamidaṃ sucintitanti idaṃ paṭisāṭheyyaṃ cintentena tayā suṭṭhu cintitaṃ. Paccoḍḍitaṃ paṭikūṭassa kūṭanti kūṭassa puggalassa tayā paṭikūṭaṃ suṭṭhu paccoḍḍitaṃ, paṭibhāgaṃ katvā oḍḍitasadisameva katanti attho. Phālaṃ ce khādeyyuṃ mūsikāti yadi mūsikā phālaṃ khādeyyuṃ. Kasmā kumāraṃ kulalā na hareyyunti mūsikāsu phāle khādantīsu kulalā kiṃ kāraṇā kumāraṃ no hareyyuṃ.

そこで“saṭhassa(詐欺師に)”とは、詐欺的な性質を持つ不正直な者として、“一つの策を講じて他人の所有物を食い物にすべきだ”と考える詐欺師に対して、という意味です。“sāṭheyyamidaṃ sucintitaṃ(この詐欺は巧妙に考えられた)”とは、対抗する策を考えているお前によって、実によく考えられたということです。“paccoḍḍitaṃ paṭikūṭassa kūṭaṃ(偽り者に対する偽りの仕掛け)”とは、偽りの者に対して、お前によって偽りが実に見事に仕掛けられた、対抗するものとして仕掛けられたものと同様になされた、という意味です。“phālaṃ ce khādeyyuṃ mūsikā(もし鼠が鋤を食べるなら)”とは、もし鼠が鋤を食べるならということです。“kasmā kumāraṃ kulalā na hareyyuṃ(なぜ鳶が子供を連れ去らないことがあろうか)”とは、鼠が鋤を食べている状況において、鳶がどうして子供を連れ去らない理由があろうか、ということです。

Kūṭassa [Pg.168] hi santi kūṭakūṭāti tvaṃ ‘‘ahameva mūsikāhi phāle khādāpitapuriso kūṭo’’ti maññasi, tādisassa pana kūṭassa imasmiṃ loke bahū kūṭā santi, kūṭassa kūṭāti kūṭapaṭikūṭānaṃ etaṃ nāmaṃ, kūṭassa paṭikūṭā nāma santīti vuttaṃ hoti. Bhavati cāpi nikatino nikatyāti nikatino nekatikassa vañcanakapuggalassa nikatyā aparo nikatikārako vañcanakapuriso bhavatiyeva. Dehi puttanaṭṭha phālanaṭṭhassa phālanti ambho naṭṭhaputta purisa, etassa naṭṭhaphālassa phālaṃ dehi. Mā te puttamahāsi phālanaṭṭhoti sace hissa phālaṃ na dassasi, puttaṃ te harissati, taṃ te esa mā haratu, phālamassa dehīti. ‘‘Demi, sāmi, sace me puttaṃ detī’’ti. ‘‘Demi, sāmi, sace me phāle detī’’ti. Evaṃ naṭṭhaputto puttaṃ, naṭṭhaphālo ca phālaṃ paṭilabhitvā ubhopi yathākammaṃ gatā.

“kūṭassa hi santi kūṭakūṭā(偽り者には偽りを上回る偽りがある)”とは、お前は“自分だけが鼠に鋤を食べさせた偽り者だ”と思っているが、そのような偽り者に対して、この世には多くの偽り者がいるということです。“kūṭassa kūṭā”とは、偽りに対する対抗的な偽りの呼び名であり、偽り者には対抗する偽り者がいると言っているのです。“bhavati cāpi nikatino nikatyā(欺く者には欺く者が現れる)”とは、欺く者、詐欺的な者に対して、別の欺く者、詐欺を行う者が必ず現れるということです。“dehi puttanaṭṭha phālanaṭṭhassa phālaṃ(息子を失った者よ、鋤を失った者に鋤を返せ)”とは、これこれ、息子を失った男よ、この鋤を失った者に鋤を返せ、ということです。“mā te puttamahāsi phālanaṭṭho(鋤を失った者がお前の息子を連れ去らないように)”とは、もし彼に鋤を返さないなら、彼はさらにお前の息子を連れ去るだろう、彼にお前の息子を連れ去らせてはならない、彼に鋤を返せ、ということです。悪徳商人は“主よ、もし彼が息子を返してくれるなら、お返しします”と言い、もう一方も“主よ、もし彼が鋤を返してくれるなら、お返しします”と言いました。このように、息子を失った者は息子を、鋤を失った者は鋤を取り戻し、二人とも業に従って去って行きました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kūṭavāṇijo idāni kūṭavāṇijova, paṇḍitavāṇijo paṇḍitavāṇijoyeva, vinicchayāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談をまとめられました。“その時の悪徳商人は今の悪徳商人であり、賢明な商人は今の賢明な商人であり、裁判官の大臣は私であった”。

Kūṭavāṇijajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

悪徳商人本生(クータヴァーニジャ・ジャータカ)注釈、第八。

[219] 9. Garahitajātakavaṇṇanā

[219] 九、非難本生(ガラヒタ・ジャータカ)注釈。

Hiraññaṃ me suvaṇṇaṃ meti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ anabhiratiyā ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Etassa hi paccekaṃ gahitaṃ ārammaṇaṃ nāma natthi, anabhirativāsaṃ vasantaṃ pana taṃ satthu santikaṃ ānesuṃ. So satthārā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘kiṃkāraṇā’’ti vutte ‘‘kilesavasenā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘ayaṃ, bhikkhu, kileso nāma pubbe tiracchānehipi garahito, tvaṃ evarūpe sāsane pabbajito kasmā tiracchānehipi garahitakilesavasena ukkaṇṭhito’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“hiraññaṃ me suvaṇṇaṃ me(私には貨幣があり、私には黄金がある)”というこの説法は、師がジェータ林(祇園精舎)に滞在していたとき、ある不満足に悩む比丘について語られたものです。この比丘には特に執着すべき対象があったわけではありませんが、不満足な生活を送っていたため、彼を師のもとへ連れてきました。師は“比丘よ、そなたは本当に不満足に悩んでいるのか”と問い、“真実です”と答えると、“何が原因か”と問われ、“煩悩のせいです”と答えました。そこで師は“比丘よ、この煩悩というものは、かつて畜生たちによってさえ非難されたものである。そなたはこの教えに出家しながら、なぜ畜生たちにさえ非難された煩悩のために悩んでいるのか”と言って、過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese vānarayoniyaṃ nibbatti. Tamenaṃ eko vanacarako gahetvā [Pg.169] ānetvā rañño adāsi. So ciraṃ rājagehe vasamāno vattasampanno ahosi, manussaloke vattamānaṃ kiriyaṃ yebhuyyena aññāsi. Rājā tassa vatte pasīditvā vanacarakaṃ pakkosāpetvā ‘‘imaṃ vānaraṃ gahitaṭṭhāneyeva vissajjehī’’ti āṇāpesi, so tathā akāsi. Vānaragaṇo bodhisattassa āgatabhāvaṃ ñatvā tassa dassanatthāya mahante pāsāṇapiṭṭhe sannipatitvā bodhisattena saddhiṃ sammodanīyaṃ kathaṃ katvā ‘‘samma, kahaṃ ettakaṃ kālaṃ vutthosī’’ti āha. ‘‘Bārāṇasiyaṃ rājanivesane’’ti. ‘‘Atha kathaṃ muttosī’’ti? ‘‘Rājā maṃ keḷimakkaṭaṃ katvā mama vatte pasanno maṃ vissajjesī’’ti.

昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はヒマラヤ地方で猿の生類として生まれました。ある森の住人が彼を捕らえて連れ帰り、王に献上しました。彼は長く王宮に住んで礼儀をわきまえ、人間界で行われている行儀をだいたい理解しました。王は彼の礼儀正しさに満足し、森の住人を呼び寄せ、“この猿を捕らえた場所に放してやりなさい”と命じ、彼はその通りにしました。猿の群れは、菩薩が帰ってきたことを知り、彼に会うために大きな岩の上に集まり、菩薩と親しく挨拶を交わして言いました。“友よ、これほど長い間、どこに住んでいたのか?”“バラナシの王宮だ”“では、どうやって解放されたのか?”“王は私を愛玩の猿として飼っていたが、私の礼儀正しさに満足して私を放してくれたのだ”

Atha naṃ te vānarā ‘‘manussaloke vattamānakiriyaṃ nāma tumhe jānissatha, amhākampi tāva kathetha, sotukāmamhā’’ti āhaṃsu. ‘‘Mā maṃ manussānaṃ kiriyaṃ pucchathā’’ti. ‘‘Kathetha sotukāmamhā’’ti. Bodhisattopi ‘‘manussā nāma khattiyāpi brāhmaṇāpi ‘mayhaṃ mayha’nti vadanti, hutvā abhāvaṭṭhena aniccataṃ na jānanti, suṇātha dāni tesaṃ andhabālānaṃ kāraṇa’’nti vatvā imā gāthā avoca –

すると、猿たちは彼に言いました。“人間界で行われている行儀というものを、あなたは知っているでしょう。私たちにも話してください。聞きたいのです”“人間の行いを私に尋ねないでくれ”“話してください、聞きたいのです”菩薩は“人間というのは、王族もバラモンも‘これは私のもの、これは私のもの’と言う。生じては滅びるという無常の理を知らない。さあ、それら愚かな者たちの事情を聞きなさい”と言って、次の詩を唱えました。

137.

137.

‘‘Hiraññaṃ me suvaṇṇaṃ me, esā rattiṃ divā kathā;

Dummedhānaṃ manussānaṃ, ariyadhammaṃ apassataṃ.

“‘これは私の財宝、これは私の黄金’。これが、聖なる法(正法)を見ない愚かな人間たちの、夜昼の語らいである。”

138.

138.

‘‘Dve dve gahapatayo gehe, eko tattha amassuko;

Lambatthano veṇikato, atho aṅkitakaṇṇako;

Kīto dhanena bahunā, so taṃ vitudate jana’’nti.

“家には二人の主人がいる。その中の一人は髭がなく、乳房が垂れ、髪を編み、耳に穴をあけている。多額の金で買われてきて、その者が(もう一人の)人を苦しめるのである。”

Tattha hiraññaṃ me suvaṇṇaṃ meti desanāsīsamattametaṃ, iminā pana padadvayena dasavidhampi ratanaṃ sabbaṃ, pubbaṇṇāparaṇṇaṃ khettavatthuṃ dvipadacatuppadañca sabbaṃ dassento ‘‘idaṃ me idaṃ me’’ti āha. Esā rattiṃ divā kathāti esā manussānaṃ rattiñca divā ca niccakālaṃ kathā. Aññaṃ pana te ‘‘pañcakkhandhā aniccā’’ti vā ‘‘hutvā na bhavantī’’ti vā na jānanti, evameva paridevantā vicaranti. Dummedhānanti appapaññānaṃ. Ariyadhammaṃ apassatanti ariyānaṃ buddhādīnaṃ dhammaṃ, ariyaṃ vā niddosaṃ navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ apassantānaṃ esāva kathā. Aññā pana ‘‘aniccaṃ vā dukkhaṃ vā’’ti tesaṃ kathā nāma natthi.

その中で“これは私の財宝、これは私の黄金”というのは、説法の要点を示したに過ぎません。この二つの語によって、十種類の宝石すべて、あるいは穀物、田畑や屋敷、二足や四足の生き物すべてを指して、“これは私のもの、これは私のもの”と言っているのです。“これが夜昼の語らいである”とは、これが人間たちの昼夜を問わず常に交わされる会話であるということです。彼らは他に“五蘊は無常である”とか“生じては滅びるものである”とは知らず、ただこのように執着して歩き回っています。“愚かな”とは知恵の乏しい者のことです。“聖なる法を見ない”とは、仏陀などの聖者の法、あるいは汚れのない九つの出世間法を見ない者たちにとっては、これこそが会話なのです。彼らには“無常”や“苦”についての会話など存在しません。

Gahapatayoti [Pg.170] gehe adhipatibhūtā. Eko tatthāti tesu dvīsu gharasāmikesu ‘‘eko’’ti mātugāmaṃ sandhāya vadati. Tattha veṇikatoti kataveṇī, nānappakārena saṇṭhāpitakesakalāpoti attho. Atho aṅkitakaṇṇakoti atha sveva viddhakaṇṇo chiddakaṇṇoti lambakaṇṇataṃ sandhāyāha. Kīto dhanena bahunāti so panesa amassuko lambatthano veṇikato aṅkitakaṇṇo mātāpitūnaṃ bahuṃ dhanaṃ datvā kīto, maṇḍetvā pasādhetvā yānaṃ āropetvā mahantena parivārena gharaṃ ānīto. So taṃ vitudate jananti so gahapati āgatakālato paṭṭhāya tasmiṃ gehe dāsakammakarādibhedaṃ janaṃ ‘‘are duṭṭhadāsa duṭṭhadāsi, imaṃ na karosī’’ti mukhasattīhi vitudati, sāmiko viya hutvā mahājanaṃ vicāreti. Evaṃ tāva ‘‘manussaloke ativiya ayutta’’nti manussalokaṃ garahi.

“家主たち”とは、家において支配権を持つ者たちのことです。“その中の一人”とは、二人の家の主のうち、一人、すなわち女性のことを指して言っています。“髪を編んだ”とは、編んだ髪を持ち、様々な形に髪を結い上げているという意味です。“耳に印のある(穴のあいた)”とは、耳を貫き、穴をあけ、耳たぶが垂れていることを指して言っています。“多額の金で買われて”とは、その髭がなく、乳房が垂れ、髪を編み、耳に穴をあけた者は、父母に多額の金を与えて買われ、飾り立てられ、乗り物に乗せられ、大勢の供を連れて家へ連れてこられたということです。“その者が人を苦しめる”とは、その主婦が来た時から、その家で奴隷や労働者などの人々を“これ、悪い奴隷め、これをしないか”と口の剣で突き刺し、主人のようになって人々を支配することを指します。このように、まず“人間界は甚だ不当である”と人間界を非難しました。

Taṃ sutvā sabbe vānarā ‘‘mā kathetha, mā kathetha, asotabbayuttakaṃ assumhā’’ti ubhohi hatthehi kaṇṇe daḷhaṃ pidahiṃsu. ‘‘Imasmiṃ ṭhāne amhehi idaṃ ayuttaṃ suta’’nti taṃ ṭhānampi garahitvā aññattha agamaṃsu. So piṭṭhipāsāṇo garahitapiṭṭhipāsāṇoyeva kira nāma jāto.

それを聞いて、すべての猿たちは“言わないでください、言わないでください。聞くに堪えないことを聞いてしまった”と両手で耳を強く塞ぎました。“この場所で私たちはこのような不当なことを聞いてしまった”とその場所さえも忌み嫌って、別の場所へ去って行きました。その平らな岩は“忌み嫌われた平らな岩”として知られるようになったということです。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā vānaragaṇo buddhaparisā ahosi, vānarindo pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、四諦を明らかにし、本生話を結びました。四諦の説法の終わりに、その比丘は預流果に達しました。“その時の猿の群れは今の仏弟子たちであり、猿の王は私であった。”

Garahitajātakavaṇṇanā navamā.

ガラヒタ本生(非難の本生)注釈・第九。

[220] 10. Dhammadhajajātakavaṇṇanā

[220] 十、ダンマッダジャ本生(法の旗の本生)注釈。

Sukhaṃ jīvitarūposīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkiyeva, santāsamattampi pana kātuṃ nāsakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“幸せに生きているようだ”というこの詩は、師が竹林精舎に滞在していた際、デーヴァダッタの殺害の企てについて語られたものです。その時、師は“比丘たちよ、今だけでなく、昔もデーヴァダッタは私を殺そうと企てたが、恐れさせることさえできなかった”と言って、過去の物語を話されました。

Atīte [Pg.171] bārāṇasiyaṃ yasapāṇi nāma rājā rajjaṃ kāresi, kāḷako nāmassa senāpati ahosi. Tadā bodhisatto tasseva purohito ahosi nāmena dhammadhajo nāma, rañño pana sīsappasādhanakappako chattapāṇi nāma. Rājā dhammena rajjaṃ kāreti, senāpati panassa vinicchayaṃ karonto lañjaṃ khādati parapiṭṭhimaṃsiko, lañjaṃ gahetvā assāmike sāmike karoti. Athekadivasaṃ vinicchaye parājito manusso bāhā paggayha kandanto vinicchayā nikkhanto rājupaṭṭhānaṃ gacchantaṃ bodhisattaṃ disvā tassa pādesu patitvā ‘‘tumhādisesu nāma, sāmi, rañño atthañca dhammañca anusāsantesu kāḷakasenāpati lañjaṃ gahetvā assāmike sāmike karotī’’ti attano parājitabhāvaṃ bodhisattassa kathesi. Bodhisatto kāruññaṃ uppādetvā ‘‘ehi bhaṇe, aḍḍaṃ te vinicchinissāmī’’ti taṃ gahetvā vinicchayaṭṭhānaṃ agamāsi. Mahājano sannipati, bodhisatto taṃ aḍḍaṃ paṭivinicchinitvā sāmikaññeva sāmikaṃ akāsi.

昔、バラナシでヤサパーニという王が統治していた頃、カーラカという名の将軍がいました。その時、菩薩は彼の司祭で、名をダンマッダジャと言いました。王の理髪師はチャッタパーニという名でした。王は法に従って国を治めていましたが、将軍は裁判を行う際に賄賂を受け取り、他人の利益を貪る者で、賄賂を受け取って正当な権利のない者を勝訴させていました。ある日、裁判で負けた男が両手を上げて泣き叫びながら裁判所を出て、王に仕えに行く菩薩を見てその足元にひれ伏し、“主よ、あなたのような方が王に利益と法を教えておられるのに、カーラカ将軍は賄賂を受け取って不当な者を勝者としています”と、自分が負けた経緯を菩薩に話しました。菩薩は慈悲の心を起こし、“さあ、おいで。お前の訴訟を裁いてあげよう”と言って彼を連れて裁判所へ行きました。多くの人々が集まり、菩薩はその訴訟を再審し、正当な権利のある者を勝者としました。

Mahājano sādhukāraṃ adāsi, so saddo mahā ahosi. Rājā taṃ sutvā ‘‘kiṃ saddo nāmeso’’ti pucchi. ‘‘Deva, dhammadhajapaṇḍitena dubbinicchito aḍḍo suvinicchito, tatresa sādhukārasaddo’’ti. Rājā tuṭṭho bodhisattaṃ pakkosāpetvā ‘‘aḍḍo kira te ācariya vinicchito’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārāja, kāḷakena dubbinicchitaṃ aḍḍaṃ vinicchini’’nti vutte ‘‘ito dāni paṭṭhāya tumheva aḍḍaṃ vinicchinatha, mayhañca kaṇṇasukhaṃ bhavissati lokassa ca vuḍḍhī’’ti vatvā anicchantampi taṃ ‘‘sattānuddayāya vinicchaye nisīdathā’’ti yācitvā sampaṭicchāpesi. Tato paṭṭhāya bodhisatto vinicchaye nisīdati, sāmikeyeva sāmike karoti.

多くの人々が喝采を送った。その声は大きくなった。王はそれを聞いて“その音は何であるか”と尋ねた。“大王よ、ダンマダジャ賢者によって、裁きがたかった訴訟が正しく裁かれました。その喝采の声です”と(奏上した)。王は喜び、菩薩を召し出して“賢者よ、あなたが訴訟を裁いたというのは本当か”と尋ねた。“はい、大王よ。カーラカによって誤って裁かれた訴訟を裁きました”と言ったところ、“これからは、あなた自身が訴訟を裁いてほしい。それは私の耳に心地よく、世の人々の繁栄となるだろう”と言い、菩薩が望まないにもかかわらず、“生きとし生けるものへの慈しみとして、裁判の座に座ってください”と懇願し、承諾させた。それ以来、菩薩は裁判の座に座り、正当な持ち主を(真の)持ち主とした。

Kāḷako tato paṭṭhāya lañjaṃ alabhanto lābhato parihāyitvā bodhisattassa āghātaṃ bandhitvā ‘‘mahārāja, dhammadhajapaṇḍito tava rajjaṃ patthetī’’ti bodhisattaṃ rañño antare paribhindi. Rājā asaddahanto ‘‘mā evaṃ avacā’’ti paṭikkhipitvā puna tena ‘‘sace me na saddahatha, tassāgamanakāle vātapānena oloketha. Athānena sakalanagarassa attano hatthe katabhāvaṃ passissathā’’ti vutte rājā tassa aḍḍakārakaparisaṃ disvā ‘‘etasseva parisā’’ti saññāya bhijjitvā ‘‘kiṃ karoma [Pg.172] senāpatī’’ti pucchi. ‘‘Deva, etaṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Oḷārikadosaṃ apassantā kathaṃ māressāmā’’ti? ‘‘Attheko upāyo’’ti. ‘‘Katarūpāyo’’ti. ‘‘Asayhamassa kammaṃ āropetvā taṃ kātuṃ asakkontaṃ taṃ tena dosena māressāmā’’ti. ‘‘Kiṃ pana asayhakamma’’nti? ‘‘Mahārāja, uyyānaṃ nāma sārabhūmiyaṃ ropitaṃ paṭijaggiyamānaṃ tīhi catūhi saṃvaccharehi phalaṃ deti. Tumhe taṃ pakkosāpetvā ‘sve uyyānaṃ kīḷissāma, uyyānaṃ me māpehī’ti vadatha, so māpetuṃ na sakkhissati. Atha naṃ tasmiṃ dose māressāmā’’ti.

カーラカはそれ以来、賄賂を受け取ることができなくなり、利益を失って菩薩に恨みを抱き、“大王よ、ダンマダジャ賢者はあなたの王国を狙っております”と言って、王との仲を裂こうとした。王は信じず、“そのようなことを言うな”と拒んだが、再び彼が“もし私を信じられないのであれば、彼が参内するときに窓からご覧ください。彼が全都市をその手中に収めているのが見えるでしょう”と言った。王は(裁判を求める)人々の集まりを見て、“これこそ彼の配下だ”と思い込み、心が離れて“将軍よ、どうすればよいか”と尋ねた。“大王よ、彼を殺すべきです”。“重大な罪が見当たらないのに、どうやって殺すというのか”。“一つの策があります”。“どのような策か”。“彼に不可能な仕事を命じ、それができないことを理由に、その罪で彼を殺しましょう”。“では、その不可能な仕事とは何か”。“大王よ、庭園というものは肥沃な土地に植えて手入れをしても、実を結ぶまでに三、四年かかります。彼を召し出して、‘明日、庭園で遊びたいから、私のために庭園を造れ’とおっしゃってください。彼は造ることができないでしょう。そのとき、その罪によって彼を殺すのです”。

Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘paṇḍita, mayhaṃ purāṇauyyāne ciraṃ kīḷimha, idāni navauyyāne kīḷitukāmamha, sve kīḷissāma, uyyānaṃ no māpehi, sace māpetuṃ na sakkhissasi, jīvitaṃ te natthī’’ti. Bodhisatto ‘‘kāḷakena lañjaṃ alabhamānena rājā antare paribhinno bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘sakkonto jānissāmi, mahārājā’’ti vatvā gehaṃ gantvā subhojanaṃ bhuñjitvā cintayamāno sayane nipajji, sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento bodhisattassa cittaṃ ñatvā vegenāgantvā sirigabbhaṃ pavisitvā ākāse ṭhatvā ‘‘kiṃ cintesi paṇḍitā’’ti pucchi. ‘‘Kosi tva’’nti? ‘‘Sakkohamasmī’’ti. ‘‘Rājā maṃ ‘uyyānaṃ māpehī’ti āha, taṃ cintemī’’ti. ‘‘Paṇḍita, mā cintayi, ahaṃ te nandanavanacittalatāvanasadisaṃ uyyānaṃ māpessāmi, katarasmiṃ ṭhāne māpemī’’ti? ‘‘Asukaṭṭhāne māpehī’’ti. Sakko māpetvā devapurameva gato.

王は菩薩を呼んで言った。“賢者よ、古い庭園では長く遊んだ。今は新しい庭園で遊びたい。明日そこで遊ぶから、我々のために庭園を造れ。もし造ることができなければ、おまえの命はない”。菩薩は“賄賂をもらえなくなったカーラカによって、王との仲が裂かれたのだ”と悟り、“できる限り尽力いたします、大王よ”と言って、家に帰り、美味しい食事を摂って、考えながら寝所に横たわった。すると帝釈天の宮殿が熱くなった。帝釈天は熟慮して菩薩の心を知り、速やかにやって来て寝室に入り、空中に止まって尋ねた。“賢者よ、何を考えているのか”。“あなたはどなたですか”。“私は帝釈天である”。“王が私に‘庭園を造れ’と言ったので、そのことを考えています”。“賢者よ、心配するな。私が、ナンナダ園やチッタラター園のような庭園を造ってやろう。どこに造ればよいか”。“しかじかの場所に造ってください”。帝釈天は庭園を造ると、天界へ帰って行った。

Punadivase bodhisatto uyyānaṃ paccakkhato disvā gantvā rañño ārocesi – ‘‘niṭṭhitaṃ te, mahārāja, uyyānaṃ, kīḷassū’’ti. Rājā gantvā aṭṭhārasahatthena manosilāvaṇṇena pākārena parikkhittaṃ dvāraṭṭālakasampannaṃ pupphaphalabhārabharitanānārukkhapaṭimaṇḍitaṃ uyyānaṃ disvā kāḷakaṃ pucchi – ‘‘paṇḍitena amhākaṃ vacanaṃ kataṃ, idāni kiṃ karomā’’ti. ‘‘Mahārāja, ekarattena uyyānaṃ māpetuṃ sakkonto rajjaṃ gahetuṃ kiṃ na sakkotī’’ti? ‘‘Idāni kiṃ karomā’’ti? ‘‘Aparampi naṃ asayhakammaṃ kāremā’’ti. ‘‘Kiṃ kammaṃ nāmā’’ti? ‘‘Sattaratanamayaṃ pokkharaṇiṃ māpemā’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘ācariya, uyyānaṃ tāva te māpitaṃ[Pg.173], etassa pana anucchavikaṃ sattaratanamayaṃ pokkharaṇiṃ māpehi. Sace māpetuṃ na sakkhissasi, jīvitaṃ te natthī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘sādhu, mahārāja, sakkonto māpessāmī’’ti āha. Athassa sakko pokkharaṇiṃ māpesi sobhaggappattaṃ satatitthaṃ sahassavaṅkaṃ pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ nandanapokkharaṇisadisaṃ.

翌日、菩薩は庭園を実地で確認し、王のもとへ行って報告した。“大王よ、庭園が完成しました。お遊びください”。王が行ってみると、十八ハッタの高さの雄黄色の外壁に囲まれ、城門や櫓を備え、花や実の重みに満ちた種々の樹々に飾られた庭園を見て、カーラカに尋ねた。“賢者は我々の言葉を成し遂げた。今はどうすればよいか”。“大王よ、一夜にして庭園を造ることができる者が、どうして王国を奪うことができないでしょうか”。“では、今はどうすればよいか”。“彼にまた別の不可能な仕事をさせましょう”。“それはどのような仕事か”。“七宝でできた池を造らせるのです”。王は“よろしい”と言って菩薩を呼び、“師よ、庭園は造られた。次はこれにふさわしい七宝の池を造れ。もし造ることができなければ、おまえの命はない”と言った。菩薩は“承知いたしました、大王よ。できる限り造りましょう”と言った。そこで帝釈天が、この上なく美しく、百の渡し場と千の曲がり角があり、五色の蓮に覆われた、ナンナダの池のような池を造った。

Punadivase bodhisatto tampi paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi – ‘‘māpitā, deva, pokkharaṇī’’ti. Rājā tampi disvā ‘‘idāni kiṃ karomā’’ti kāḷakaṃ pucchi. ‘‘Uyyānassa anucchavikaṃ gehaṃ māpetuṃ āṇāpehi, devā’’ti. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘idāni, ācariya, imassa uyyānassa ceva pokkharaṇiyā ca anucchavikaṃ sabbadantamayaṃ gehaṃ māpehi, no ce māpessasi, jīvitaṃ te natthī’’ti āha. Athassa sakko gehampi māpesi. Bodhisatto punadivase tampi paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi. Rājā tampi disvā ‘‘idāni kiṃ karomā’’ti kāḷakaṃ pucchi. ‘‘Gehassa anucchavikaṃ maṇiṃ māpetuṃ āṇāpehi, mahārājā’’ti āha. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘paṇḍita, imassa dantamayagehassa anucchavikaṃ maṇiṃ māpehi, maṇiālokena vicarissāma. Sace māpetuṃ na sakkosi, jīvitaṃ te natthī’’ti āha. Athassa sakko maṇimpi māpesi.

翌日、菩薩はそれも実地で確認して王に報告した。“大王よ、池が造られました”。王はそれを見て、カーラカに“今はどうすればよいか”と尋ねた。“大王よ、庭園にふさわしい館を造るよう命じてください”。王は菩薩を呼んで、“師よ、今度はこの庭園と池にふさわしい、すべて象牙でできた館を造れ。もし造らなければ、おまえの命はない”と言った。そこで帝釈天がその館も造った。菩薩は翌日、それも実地で確認して王に報告した。王はそれを見て、カーラカに“今はどうすればよいか”と尋ねた。“大王よ、館にふさわしい宝珠を造るよう命じてください”と言った。王は菩薩を呼んで、“賢者よ、この象牙の館にふさわしい宝珠を造れ。その宝珠の光で歩き回ろう。もし造ることができなければ、おまえの命はない”と言った。そこで帝釈天がその宝珠も造った。

Bodhisatto punadivase taṃ paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi. Rājā tampi disvā ‘‘idāni kiṃ karissāmā’’ti kāḷakaṃ pucchi. ‘‘Mahārāja, dhammadhajabrāhmaṇassa icchiticchitadāyikā devatā atthi maññe, idāni yaṃ devatāpi māpetuṃ na sakkoti, taṃ āṇāpehi. Caturaṅgasamannāgataṃ nāma manussaṃ devatāpi māpetuṃ na sakkoti, tasmā ‘caturaṅgasamannāgataṃ me uyyānapālaṃ māpehī’ti taṃ vadāhī’’ti. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘ācariya, tayā amhākaṃ uyyānaṃ, pokkharaṇī, dantamayapāsādo, tassa ālokakaraṇatthāya maṇiratanañca māpitaṃ, idāni me uyyānarakkhakaṃ caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ māpehi, no ce māpessasi, jīvitaṃ te natthī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘hotu, labhamāno jānissāmī’’ti gehaṃ gantvā subhojanaṃ bhuñjitvā nipanno paccūsakāle pabujjhitvā sayanapīṭhe nisinno cintesi – ‘‘sakko devarājā yaṃ attanā sakkā māpetuṃ, taṃ māpesi, caturaṅgasamannāgataṃ pana uyyānapālaṃ na sakkā māpetuṃ, evaṃ sante [Pg.174] paresaṃ hatthe maraṇato araññe anāthamaraṇameva varatara’’nti. So kassaci anārocetvā pāsādā otaritvā aggadvāreneva nagarā nikkhamitvā araññaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle sataṃ dhammaṃ āvajjamāno nisīdi.

菩薩は翌日、それを目の当たりにして王に報告した。王もそれを見て“今度は何をしようか”とカーラカに尋ねた。“大王よ、ダンマパジャ・バラモンには、望むものを何でも与える神がついていると思われます。今度は、神であっても作り出すことができないものを命じなさい。四つの徳(四肢)を備えた人間というものは、神であっても作り出すことはできません。それゆえ、‘私のために四つの徳を備えた庭番を現わせ’と彼に言いなさい”と。王は菩薩を呼び寄せて言った。“師よ、あなたは我らのために、庭園、蓮池、象牙の宮殿、そしてそれを照らすための宝珠を現わされた。今度は、私のために四つの徳を備えた庭番を現わせ。もし現わせなければ、お前の命はない”。菩薩は“承知いたしました。手に入るかどうかやってみましょう”と言って家に戻り、美味しい食事を摂って横になり、暁の時に目覚めて寝床に座り、こう考えた。“天界の主サッカは、自ら作り出せるものは作り出された。しかし、四つの徳を備えた庭番を作り出すことはできない。こうなった以上、他人の手にかかって死ぬよりは、森の中で誰にも看取られずに死ぬほうがましである”。彼は誰にも告げず、宮殿を降り、正門から町を出て森に入り、ある樹の根元で善き人々の法を念じながら座った。

Sakko taṃ kāraṇaṃ ñatvā vanacarako viya hutvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘brāhmaṇa, tvaṃ sukhumālo, adiṭṭhapubbadukkharūpo viya imaṃ araññaṃ pavisitvā kiṃ karonto nisinnosī’’ti imamatthaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

サッカはその事情を知り、森の住人に姿を変えて菩薩に近づき、“バラモンよ、あなたは上品な方で、これまで苦しみを見たことがないようです。このような森に入って、何をして座っておられるのですか”とその意味を問い、最初の偈を唱えた。

136.

136.

‘‘Sukhaṃ jīvitarūposi, raṭṭhā vivanamāgato;

So ekako rukkhamūle, kapaṇo viya jhāyasī’’ti.

“あなたは幸せに生きているように見えますが、国からこの荒野へやって来ました。そのように樹の根元で独り、哀れな人のように瞑想(思案)しておられます”。

Tattha sukhaṃ jīvitarūposīti tvaṃ sukhena jīvitasadiso sukhedhito sukhaparihato viya. Raṭṭhāti ākiṇṇamanussaṭṭhānā. Vivanamāgatoti nirudakaṭṭhānaṃ araññaṃ paviṭṭho. Rukkhamūleti rukkhasamīpe. Kapaṇo viya jhāyasīti kapaṇo viya ekako nisinno jhāyasi pajjhāyasi, kiṃ nāmetaṃ cintesīti pucchi.

その中で、“幸せに生きているように見えます(sukhaṃ jīvitarūposi)”とは、あなたは幸福に暮らし、幸福に育てられ、幸福に守られているようである、という意味である。“国から(raṭṭhā)”とは、人々が密集している場所から、という意味である。“荒野へやって来た(vivanamāgatoti)”とは、水のない場所である森の中に入った、という意味である。“樹の根元で(rukkhamūle)”とは、樹のそばで、という意味である。“哀れな人のように瞑想しておられます(kapaṇo viya jhāyasī)”とは、哀れな人のように独りで座って瞑想し、深く考えておられるが、何を思案しているのですか、と尋ねたのである。

Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、菩薩は第二の偈を唱えた。

140.

140.

‘‘Sukhaṃ jīvitarūposmi, raṭṭhā vivanamāgato;

So ekako rukkhamūle, kapaṇo viya jhāyāmi;

Sataṃ dhammaṃ anussara’’nti.

“私は幸せに生きているようでありながら、国からこの荒野へやって来ました。そのように樹の根元で独り、哀れな人のように瞑想しています。善き人々の法を思い起こしながら”。

Tattha sataṃ dhammaṃ anussaranti, samma, saccametaṃ, ahaṃ sukhaṃ jīvitarūpo raṭṭhā ca vivanamāgato, sohaṃ ekakova imasmiṃ rukkhamūle nisīditvā kapaṇo viya jhāyāmi. Yaṃ pana vadesi ‘‘kiṃ nāmetaṃ cintesī’’ti, taṃ te pavedemi ‘‘sataṃ dhamma’’nti. Ahañhi sataṃ dhammaṃ anussaranto idha nisinno. Sataṃ dhammanti buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ sataṃ sappurisānaṃ paṇḍitānaṃ dhammaṃ. Lābho alābho yaso ayaso nindā pasaṃsā sukhaṃ dukkhanti ayañhi aṭṭhavidho lokadhammo. Iminā pana abbhāhatā santo na kampanti na pavedhenti, ayamettha akampanasaṅkhāto sataṃ dhammo imaṃ anussaranto nisinnomhīti dīpeti.

その中で、“善き人々の法を思い起こしながら”とは、友よ、その通りです。私は幸せに生きているようでありながら、国からこの荒野へやって来ました。私はこのように独りでこの樹の根元に座り、哀れな人のように瞑想しています。あなたが“何を思案しているのか”と言ったことについて、それをあなたに知らせましょう。それが“善き人々の法(sataṃ dhammaṃ)”です。私は実に、善き人々の法を思い起こしながら、ここに座っているのです。“善き人々の法”とは、仏、辟支仏、仏弟子といった善き人々、賢者たちの法のことです。利得と損失、名誉と不名誉、非難と称賛、幸福と苦痛。これら八つの世間の法(八風)によって、善き人々は襲われても動揺せず、震えることもありません。ここでの“動揺しないこと”と言われる善き人々の法を、私は思い起こしながら座っているのです、ということを示している。

Atha [Pg.175] naṃ sakko ‘‘evaṃ sante, brāhmaṇa, imasmiṃ ṭhāne kasmā nisinnosī’’ti. ‘‘Rājā caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ āharāpeti, tādisaṃ na sakkomi laddhuṃ, sohaṃ ‘kiṃ me parassa hatthe maraṇena, araññaṃ pavisitvā anāthamaraṇaṃ marissāmī’ti cintetvā idhāgantvā nisinno’’ti. ‘‘Brāhmaṇa, ahaṃ sakko devarājā, mayā te uyyānādīni māpitāni, caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ māpetuṃ na sakkā, tumhākaṃ rañño sīsappasādhanakappako chattapāṇi nāma, so caturaṅgasamannāgato, caturaṅgasamannāgatena uyyānapālena atthe sati etaṃ kappakaṃ uyyānapālaṃ kātuṃ vadehī’’ti. Iti sakko bodhisattassa ovādaṃ datvā ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsetvā attano devapurameva gato.

そこでサッカは言った。“そうであれば、バラモンよ、なぜこの場所に座っているのですか”。“王が、四つの徳を備えた庭番を連れてくるように言ったのです。そのような者は見つけることができません。そこで私は‘他人の手で死ぬよりは、森に入って誰にも看取られずに死のう’と考えてここに来て座っているのです”。“バラモンよ、私は天界の主サッカである。庭園などは私が現わしたものだ。しかし、四つの徳を備えた庭番を作り出すことはできない。お前たちの王には、チャッタパーニという名の、傘持ちの理髪師がいる。彼は四つの徳を備えている。もし四つの徳を備えた庭番が必要なら、その理髪師を庭番にするように言いなさい”。このようにサッカは菩薩に助言を与え、“恐れるな”と慰めて、自らの天界へと帰っていった。

Bodhisatto gehaṃ gantvā bhuttapātarāso rājadvāraṃ gantvā chattapāṇimpi tattheva disvā hatthe gahetvā ‘‘tvaṃ kira, samma chattapāṇi, caturaṅgasamannāgatosī’’ti pucchitvā ‘‘ko te mayhaṃ caturaṅgasamannāgatabhāvaṃ ācikkhī’’ti vutte ‘‘sakko, devarājā’’ti vatvā ‘‘kiṃkāraṇā ācikkhī’’ti puṭṭho ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti sabbaṃ ācikkhi. So ‘‘āma, ahaṃ caturaṅgasamannāgato’’ti āha. Atha naṃ bodhisatto hatthe gahetvāva rañño santikaṃ gantvā ‘‘ayaṃ, mahārāja, chattapāṇi, caturaṅgasamannāgato, caturaṅgasamannāgatena uyyānapālena atthe sati imaṃ uyyānapālaṃ karothā’’ti āha. Atha naṃ rājā ‘‘tvaṃ kira caturaṅgasamannāgatosī’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Katamehi caturaṅgehi samannāgatosī’’ti?

菩薩は家に戻って朝食を済ませ、王宮の門へ行き、そこにチャッタパーニがいるのを見て、彼の手を取って“友よチャッタパーニ、お前は四つの徳を備えているそうだな”と尋ねた。“誰が私の四つの徳について教えたのですか”と言われたので、“天界の主サッカだ”と答え、“なぜ教えたのですか”と問われて、その理由をすべて話した。彼は“はい、私は四つの徳を備えています”と言った。そこで菩薩は彼の手を取ったまま王の元へ行き、“大王よ、このチャッタパーニは四つの徳を備えています。四つの徳を備えた庭番が必要であれば、この者を庭番になさい”と言った。そこで王は“お前は四つの徳を備えているというのは本当か”と尋ねた。“はい、大王よ”。“どのような四つの徳を備えているのか”。

‘‘Anusūyako ahaṃ deva, amajjapāyako ahaṃ;

Nisnehako ahaṃ deva, akkodhanaṃ adhiṭṭhito’’ti.

“王よ、私は嫉妬しません。私は酒を飲みません。王よ、私は(執着した)愛着を持ちません。そして怒らないことに努めています”。

‘‘Mayhañhi, mahārāja, usūyā nāma natthi, majjaṃ me na pivitapubbaṃ, paresu me sneho vā kodho vā na bhūtapūbbo. Imehi catūhi aṅgehi samannāgatomhī’’ti.

“大王よ、私には嫉妬というものがありません。酒を飲んだこともありません。他人に対して(不当な)愛着や怒りを持ったこともありません。これら四つの徳を備えています”。

Atha naṃ rājā, bho chattapāṇi, ‘‘anusūyakosmī’’ti vadasīti. ‘‘Āma, deva, anusūyakomhī’’ti. ‘‘Kiṃ ārammaṇaṃ disvā anusūyako jātosī’’ti? ‘‘Suṇāhi devā’’ti attano anusūyakakāraṇaṃ kathento imaṃ gāthamāha –

そこで王は“チャッタパーニよ、お前は‘嫉妬しない’と言うのだな”と言った。“はい、王よ、私は嫉妬しません”。“何を見て嫉妬しないようになったのか”。“王よ、お聞きください”と言って、自分が嫉妬しなくなった理由を語り、この偈を唱えた。

‘‘Itthiyā [Pg.176] kāraṇā rāja, bandhāpesiṃ purohitaṃ;

So maṃ atthe nivedesi, tasmāhaṃ anusūyako’’ti.

“王よ、一人の女のために、私は司祭を縛り上げさせました。しかし、彼は私に真実を告げました。それゆえ、私は嫉妬しないのです”。

Tassattho – ahaṃ, deva, pubbe imasmiṃyeva bārāṇasinagare tādisova rājā hutvā itthiyā kāraṇā purohitaṃ bandhāpesiṃ.

その意味は――王よ、私は以前、このバラナシの街で、あなたと同じような王でありましたが、一人の女のために司祭を縛り上げさせました。

‘‘Abaddhā tattha bajjhanti, yattha bālā pabhāsare;

Baddhāpi tattha muccanti, yattha dhīrā pabhāsare’’ti. (jā. 1.1.120) –

“愚か者が語るところでは、縛られていない者が縛られ、賢者が語るところでは、縛られている者さえも解き放たれる”

Imasmiñhi jātake āgatanayeneva ekasmiṃ kāle ayaṃ chattapāṇi rājā hutvā catusaṭṭhiyā pādamūlikehi saddhiṃ sampadussitvā bodhisattaṃ attano manorathaṃ apūrentaṃ nāsetukāmāya deviyā paribhinno bandhāpesi. Tadā naṃ bandhitvā ānīto bodhisatto yathābhūtaṃ deviyā dosaṃ āropetvā sayaṃ mutto raññā bandhāpite sabbepi te pādamūlike mocetvā ‘‘etesañca deviyā ca aparādhaṃ khamatha, mahārājā’’ti ovadi. Sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Taṃ sandhāyāha –

このジャータカ(本生経)に伝わる方法によれば、かつてこのチャッタパーニは王であり、六十四人の近臣と共に(王妃によって)唆され、自分の望みを叶えてくれない菩薩を亡き者にしようとした王妃によって離間され、菩薩を縛り上げさせました。その時、縛られて連れて来られた菩薩は、王妃の過ちをありのままに指摘して自ら解放され、王に縛られていたすべての従者たちをも解放させ、“大王よ、彼らと王妃の過ちを許しなさい”と教誡しました。すべては以前に述べられた通りの詳細を知るべきです。それを指して、彼は次のように言いました。

‘‘Itthiyā kāraṇā rāja, bandhāpesiṃ purohitaṃ;

So maṃ atthe nivedesi, tasmāhaṃ anusūyako’’ti.

“王よ、私は女のゆえに、司祭(プローヒタ)を縛り上げさせました。彼は私に真実を告げ知らせました。それゆえ、私は嫉妬(悪意)のない者となったのです”

Tadā pana sohaṃ cintesiṃ – ‘‘ahaṃ soḷasa sahassaitthiyo pahāya etaṃ ekameva kilesavasena saṅgaṇhantopi santappetuṃ nāsakkhiṃ, evaṃ duppūraṇīyānaṃ itthīnaṃ kujjhanaṃ nāma nivatthavatthe kilissante ‘kasmā kilissasī’ti kujjhanasadisaṃ hoti, bhuttabhatte gūthabhāvaṃ āpajjante ‘kasmā etaṃ sabhāvaṃ āpajjasī’ti kujjhanasadisaṃ hoti. ‘Ito dāni paṭṭhāya yāva arahattaṃ na pāpuṇāmi, tāva kilesaṃ nissāya mayi usūyā mā uppajjatū’’’ti adhiṭṭhahiṃ. Tato paṭṭhāya anusūyako jāto. Idaṃ sandhāya – ‘‘tasmāhaṃ anusūyako’’ti āha.

その時、私は次のように考えました。“私は一万六千の女たちを差し置いて、煩悩のゆえに彼女一人だけを寵愛して受け入れていたが、それでも彼女を満足させることはできなかった。このように満たしがたい女たちに対して怒ることは、着ている衣服が汚れた時に‘なぜ汚れるのか’と怒るようなものであり、食べた食事が糞尿になる時に‘なぜそのような性質になるのか’と怒るようなものである。今より後、阿羅漢果に至るまでは、煩悩に執着して私の中に嫉妬が生じることがないように”と決意しました。それ以来、私は嫉妬のない者となったのです。これを指して、“それゆえ私は嫉妬のない者となった”と言ったのです。

Atha naṃ rājā ‘‘samma chattapāṇi, kiṃ ārammaṇaṃ disvā amajjapo jātosī’’ti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha –

そこで、王は彼に“友よチャッタパーニよ、どのような理由を見て、あなたは酒を飲まない者となったのか”と尋ねました。彼はその理由を説明して、この偈を唱えました。

‘‘Matto [Pg.177] ahaṃ mahārāja, puttamaṃsāni khādayiṃ;

Tassa sokenahaṃ phuṭṭho, majjapānaṃ vivajjayi’’nti.

“大王よ、私は酔い痴れて、自分の息子の肉を食べてしまいました。その悲しみに打たれて、私は酒を飲むことをやめたのです”

Ahaṃ, mahārāja, pubbe tādiso bārāṇasirājā hutvā majjena vinā vattituṃ nāsakkhiṃ, amaṃsakabhattampi bhuñjituṃ nāsakkhiṃ. Nagare uposathadivasesu māghāto hoti, bhattakārako pakkhassa terasiyaññeva maṃsaṃ gahetvā ṭhapesi, taṃ dunnikkhittaṃ sunakhā khādiṃsu. Bhattakārako uposathadivase maṃsaṃ alabhitvā rañño nānaggarasabhojanaṃ pacitvā pāsādaṃ āropetvā upanāmetuṃ asakkonto deviṃ upasaṅkamitvā ‘‘devi, ajja me maṃsaṃ na laddhaṃ, amaṃsakabhojanaṃ nāma upanāmetuṃ na sakkomi, kinti karomī’’ti āha. ‘‘Tāta, mayhaṃ putto raññā piyo manāpo, puttaṃ me disvā rājā tameva cumbanto parissajanto attano atthibhāvampi na jānāti, ahaṃ puttaṃ maṇḍetvā rañño ūrumhi nisīdāpeyyaṃ, rañño puttena saddhiṃ kīḷanakāle tvaṃ bhattaṃ upaneyyāsī’’ti. Sā evaṃ vatvā attano puttaṃ alaṅkatābharaṇaṃ maṇḍetvā rañño ūrumhi nisīdāpesi. Rañño puttena saddhiṃ kīḷanakāle bhattakārako bhattaṃ upanāmesi. Rājā surāmadamatto pātiyaṃ maṃsaṃ adisvā ‘‘maṃsaṃ kaha’’nti pucchitvā ‘‘ajja, deva, uposathadivasaṃ māghātatāya maṃsaṃ na laddha’’nti vutte ‘‘mayhaṃ maṃsaṃ nāma dullabha’’nti vatvā ūrumhi nisinnassa piyaputtassa gīvaṃ vaṭṭetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā bhattakārakassa purato khipitvā ‘‘vegena sampādetvā āharā’’ti āha. Bhattakārako tathā akāsi, rājā puttamaṃsena bhattaṃ bhuñji. Rañño bhayena ekopi kandituṃ vā rodituṃ vā kathetuṃ vā samattho nāma nāhosi.

大王よ、私はかつて、そのようなバラナシの王であり、酒なしでは過ごせず、肉のない食事も摂ることができませんでした。市内の布薩の日には殺生が禁じられていました。料理人は十五夜の前の十三日に肉を仕入れて置いておきましたが、保管が不十分で犬に食べられてしまいました。料理人は布薩の日に肉が手に入らず、王のために種々の最高の味の食事を調理して宮殿に運び、供えることができずに王妃のもとへ行き、“王妃様、今日は肉が手に入りませんでした。肉のない食事を供えることはできません。どうすればよいでしょうか”と言いました。“わが子よ、私の息子は王にとって愛しく好ましい存在です。王は息子を見ると、彼に口づけし抱擁して、自分自身の存在さえ忘れてしまいます。私が息子を着飾らせて王の膝の上に座らせましょう。王が息子と遊んでいる間に、あなたは食事を出しなさい”。彼女はそのように言って、自分の息子を装身具で飾り立て、王の膝の上に座らせました。王が息子と遊んでいる間に、料理人は食事を供えました。王は酒に酔い痴れていて、鉢の中に肉がないのを見て、“肉はどこだ”と尋ねました。“大王よ、今日は布薩の日で殺生禁止のため、肉は手に入りませんでした”と言われると、“私にとって肉が手に入らないなどということがあるものか”と言って、膝の上に座っていた愛息の首をひねって命を奪い、料理人の前に投げ捨てて、“急いで調理して持って来い”と言いました。料理人はその通りにし、王は息子の肉で食事を摂りました。王の恐怖のゆえに、泣き叫ぶ者も、泣く者も、語る者も、誰一人としていませんでした。

Rājā bhuñjitvā sayanapiṭṭhe niddaṃ upagantvā paccūsakāle pabujjhitvā vigatamado ‘‘puttaṃ me ānethā’’ti āha. Tasmiṃ kāle devī kandamānā pādamūle pati. ‘‘Kiṃ, bhadde’’ti ca vutte, ‘‘deva, hiyyo te puttaṃ māretvā puttamaṃsena bhattaṃ bhutta’’nti āha. Rājā puttasokena roditvā kanditvā ‘‘idaṃ me dukkhaṃ surāpānaṃ nissāya uppanna’’nti surāpāne dosaṃ disvā ‘‘ito paṭṭhāya yāva arahattaṃ na pāpuṇāmi, tāva evarūpaṃ vināsakārakaṃ [Pg.178] suraṃ nāma na pivissāmī’’ti paṃsuṃ gahetvā mukhaṃ puñchitvā adhiṭṭhāsi. Tato paṭṭhāya majjaṃ nāma na piviṃ. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘matto ahaṃ, mahārājā’’ti imaṃ gāthamāha.

王は食事を終えて寝台で眠りにつき、未明に目が覚めて酔いが醒めると、“私の息子を連れて来い”と言いました。その時、王妃は泣き叫びながら足元に倒れ伏しました。“どうしたのだ、妃よ”と言われると、“大王よ、昨日、あなたは息子を殺して、息子の肉で食事をなさいました”と言いました。王は息子の悲しみに泣き叫び、“この苦しみは飲酒に依って生じたものである”と飲酒の過失を見て、“今より後、阿羅漢果に至るまでは、このような破滅の原因となる酒を決して飲まない”と、土を手に取って口を拭い、決意しました。それ以来、私は酒を飲みませんでした。この意味を指して、“大王よ、私は酔い痴れて”というこの偈を唱えたのです。

Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ pana, samma chattapāṇi, ārammaṇaṃ disvā nisneho jātosī’’ti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha –

そこで、王は彼に“ところで、友よチャッタパーニよ、どのような理由を見て、あなたは愛着のない者となったのか”と尋ねました。彼はその理由を説明して、この偈を唱えました。

‘‘Kitavāso nāmahaṃ rāja, putto paccekabodhi me;

Pattaṃ bhinditvā cavito, nisneho tassa kāraṇā’’ti.

“王よ、私はキタヴァーサという名の王でした。私の息子は辟支仏となりました。彼は鉢を割ってから亡くなりました。そのことゆえに、私は愛情のない者となったのです”

Mahārāja, pubbe ahaṃ bārāṇasiyaṃyeva kitavāso nāma rājā. Tassa me putto vijāyi. Lakkhaṇapāṭhakā taṃ disvā ‘‘mahārāja, ayaṃ kumāro pānīyaṃ alabhitvā marissatī’’ti āhaṃsu. ‘‘Duṭṭhakumāro’’tissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto oparajjaṃ kāresi, rājā kumāraṃ purato vā pacchato vā katvā vicari, pānīyaṃ alabhitvā maraṇabhayena cassa catūsu dvāresu antonagaresu ca tattha tattha pokkharaṇiyo kāresi, catukkādīsu maṇḍape kāretvā pānīyacāṭiyo ṭhapāpesi. So ekadivase alaṅkatapaṭiyatto pātova uyyānaṃ gacchanto antarāmagge paccekabuddhaṃ passi. Mahājanopi paccekabuddhaṃ disvā tameva vandati pasaṃsati, añjaliñcassa paggaṇhāti.

大王よ、かつて私はバラナシにおいてキタヴァーサという名の王でした。私に息子が生まれました。相占者たちは彼を見て、“大王よ、この王子は水を得られずに死ぬでしょう”と言いました。彼には“ドゥッタクマーラ(悪王子)”という名がつきました。彼は成長して副王となりました。王は王子を前か後ろに従えて歩き、水を得られずに死ぬことを恐れて、四つの門や市内のあちこちに池を作らせました。辻などに堂を建てさせ、水瓶を置かせました。ある日、彼は着飾って朝早く公園へ行く途中で、道端に一人の辟支仏を見ました。群衆もまた、辟支仏を見て、彼を礼拝し、称賛し、合掌を捧げていました。

Kumāro cintesi – ‘‘mādisena saddhiṃ gacchantā imaṃ muṇḍakaṃ vandanti pasaṃsanti, añjaliñcassa paggaṇhantī’’ti. So kupito hatthikkhandhato oruyha paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā ‘‘laddhaṃ te, samaṇa, bhatta’’nti vatvā ‘‘āma, kumārā’’ti vutte tassa hatthato pattaṃ gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā saddhiṃ bhattena madditvā pādappahārena cuṇṇavicuṇṇaṃ akāsi. Paccekabuddho ‘‘naṭṭho vatāyaṃ satto’’ti tassa mukhaṃ olokesi. Kumāro ‘‘ahaṃ, samaṇa, kitavāsarañño putto, nāmena duṭṭhakumāro nāma, tvaṃ me kuddho akkhīni ummīletvā olokento kiṃ karissasī’’ti āha.

王子は考えた。“私のような者と一緒に歩きながら、人々はこの坊主を敬い、称賛し、合掌している”。彼は怒って象の背から降り、辟支仏に近づいて言った。“修行者よ、食事は手に入ったか”。辟支仏が“はい、王子よ”と答えると、彼は辟支仏の手から鉢を奪い取り、地面に叩きつけ、食事とともに踏みつけ、足蹴にして粉々に砕いた。辟支仏は“ああ、この衆生は破滅した”と思い、彼の顔を見つめた。王子は言った。“修行者よ、私はキタヴァーサ王の息子で、名はドゥッタ王子という。お前が怒って目を見開いて私を見たところで、何ができるというのだ”。

Paccekabuddho chinnabhatto hutvā vehāsaṃ abbhuggantvā uttarahimavante nandanamūlapabbhārameva gato. Kumārassāpi taṅkhaṇaññeva pāpakammaṃ paripacci. So ‘‘ḍayhāmi ḍayhāmī’’ti samuggatasarīraḍāho tattheva pati. Tattha tattheva yattakaṃ pānīyaṃ, tattakaṃ pānīyaṃ sabbaṃ chijji, mātikā sussiṃsu, tattheva jīvitakkhayaṃ [Pg.179] patvā avīcimhi nibbatti. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā puttasokena abhibhūto cintesi – ‘‘ayaṃ me soko piyavatthuto uppajji, sace me sneho nābhavissa, soko na uppajjissa, ito dāni me paṭṭhāya saviññāṇake vā aviññāṇake vā kismiñci vatthusmiṃ sneho nāma mā uppajjatū’’ti adhiṭṭhāsi, tato paṭṭhāya sneho nāma natthi. Taṃ sandhāya ‘‘kitavāso nāmāha’’nti gāthamāha.

辟支仏は食事を失い、虚空に飛び去って、北ヒマラヤのナンダナムーラ洞窟へ帰った。王子にも、その瞬間に悪業が実った。彼は“熱い、熱い”と叫び、全身に燃え上がるような灼熱を感じて、その場に倒れた。あちこちにあった飲み水はことごとく消え去り、水路は干上がり、彼はその場で命を終えて阿鼻地獄に生まれた。王はその出来事を聞き、息子を失った悲しみに打ちひしがれて考えた。“この私の悲しみは、愛するものから生じた。もし私に愛着がなかったなら、悲しみは生じなかっただろう。今より後、有情のものであれ無情のものであれ、いかなるものに対しても、愛着というものが生じないように”と決意した。それ以来、愛着というものはなくなった。それを指して、“私はキタヴァーサという名である”という詩を唱えた。

Tattha putto paccekabodhi me. Pattaṃ bhinditvā cavitoti mama putto paccekabodhipattaṃ bhinditvā cavitoti attho. Nisneho tassa kāraṇāti tadā uppannasnehavatthussa kāraṇā ahaṃ nisneho jātoti attho.

その中で“わが子は辟支仏の(鉢を割った)”とは、わが子が辟支仏の鉢を割って死んだという意味である。“それゆえに愛着がない”とは、その時に生じた愛着の対象が原因で、私は愛着のない者となったという意味である。

Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ pana, samma, ārammaṇaṃ disvā nikkodho jātosī’’ti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha –

そこで王は彼に尋ねた。“友よ、一体どのような対象を見て、お前は怒りのない者となったのか”。彼はその理由を説明して、この詩を唱えた。

‘‘Arako hutvā mettacittaṃ, satta vassāni bhāvayiṃ;

Satta kappe brahmaloke, tasmā akkodhano aha’’nti.

“アラカとなって慈しみの心を、七年間修めた。七劫の間、梵天界に住した。それゆえ、私は怒りのない者である”。

Tassattho – ahaṃ, mahārāja, arako nāma tāpaso hutvā satta vassāni mettacittaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe brahmaloke vasiṃ, tasmā ahaṃ dīgharattaṃ mettābhāvanāya āciṇṇapariciṇṇattā akkodhano jātoti.

その意味は、“大王よ、私はアラカという名の修行者となって七年間慈しみの心を修め、七つの壊劫と成劫の間、梵天界に住みました。それゆえ、私は長い間、慈しみの瞑想を修習し、慣れ親しんできたので、怒りのない者となったのです”ということである。

Evaṃ chattapāṇinā attano catūsu aṅgesu kathitesu rājā parisāya iṅgitasaññaṃ adāsi. Taṅkhaṇaññeva amaccā ca brāhmaṇagahapatikādayo ca uṭṭhahitvā ‘‘are lañjakhādaka duṭṭhacora, tvaṃ lañjaṃ alabhitvā paṇḍitaṃ upavaditvā māretukāmo jāto’’ti kāḷakaṃ senāpatiṃ hatthapādesu gahetvā rājanivesanā otāretvā gahitagahiteheva pāsāṇamuggarehi sīsaṃ bhinditvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā pādesu gahetvā kaḍḍhantā saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesuṃ. Tato paṭṭhāya rājā dhammena rajjaṃ kārento yathākammaṃ gato.

このようにチャッタパーニが自身の四つの徳について語り終えると、王は群衆に合図を送った。その瞬間に、大臣やバラモン、資産家たちが立ち上がり、“おい、賄賂を食らう悪党め、お前は賄賂をもらえなかったからといって、賢者を誹謗して殺そうとしたな”と言って、軍司令官カーラカの手足をつかんで王宮から引きずり下ろし、手近にあった石の槌で頭を砕いて殺し、足をつかんで引きずっていき、ゴミ捨て場に捨てた。それ以来、王は法に従って国を治め、業に従って去っていった。

Satthā [Pg.180] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kāḷakasenāpati devadatto ahosi, chattapāṇikappako sāriputto, sakko anuruddho, dhammadhajo pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時の軍司令官カーラカはデーヴァダッタであり、理髪師チャッタパーニはサーリプッタであり、帝釈天はアヌルッダであり、ダンマダジャ賢者は私自身であった”。

Dhammadhajajātakavaṇṇanā dasamā.

第十のダンマダジャ(法旗)本生註釈。

Bīraṇathambhavaggo sattamo.

第七のビーラナタンバ(草の茎)品。

Tassuddānaṃ –

その目次は以下の通りである。

Somadattañca ucchiṭṭhaṃ, kuru puṇṇanadīpi ca;

Kacchapamacchaseggu ca, kūṭavāṇijagarahi;

Dhammadhajanti te dasa.

ソーマダッタ、ウッチッタ、クル、プンナマディー、カッチャパ、マッチャ、セッグ、クータワーニジャ、ガラヒ、そしてダンマダジャ。これら十である。

8. Kāsāvavaggo

8. カーサーヴァ(袈裟)品。

[221] 1. Kāsāvajātakavaṇṇanā

[221] 1. カーサーヴァ(袈裟)本生註釈。

Anikkasāvo kāsāvanti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Vatthu pana rājagahe samuṭṭhitaṃ. Ekasmiṃ samaye dhammasenāpati pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ veḷuvane viharati. Devadattopi attano anurūpāya dussīlaparisāya parivuto gayāsīse viharati. Tasmiṃ samaye rājagahavāsino chandakaṃ saṅgharitvā dānaṃ sajjayiṃsu. Atheko vohāratthāya āgatavāṇijo imaṃ sāṭakaṃ vissajjetvā ‘‘mampi pattikaṃ karothā’’ti mahagghaṃ gandhakāsāvaṃ adāsi. Nāgarā mahādānaṃ pavattayiṃsu, sabbaṃ chandakena saṅkaḍḍhitaṃ kahāpaṇeheva niṭṭhāsi. So sāṭako atireko ahosi. Mahājano sannipatitvā ‘‘ayaṃ gandhakāsāvasāṭako atireko. Kassa naṃ dema, kiṃ sāriputtattherassa, udāhu devadattassā’’ti mantayiṃsu.

“煩悩を去らずして袈裟を……”というこの話を、師は祇園精舎に滞在していた際、デーヴァダッタに関して語られた。しかし、その出来事は王舎城で起こったことである。ある時、法将軍が五百人の比丘とともに竹林精舎に滞在していた。デーヴァダッタもまた、自分にふさわしい不道徳な群衆に囲まれて、象頭山に滞在していた。その時、王舎城の住民たちが寄付を集めて、施しの準備をした。ある商売のためにやってきた商人が、一枚の布を差し出し、“私も功徳の分け前をください”と言って、高価な香りのする黄褐色の布を差し出した。市民たちは盛大な布施を行い、すべては寄付によって集められた貨幣で賄われた。その布が一枚余った。人々は集まって相談した。“この香りのする黄褐色の布が余っている。これを誰に差し上げようか。サーリプッタ長老か、それともデーヴァダッタか”。

Tattheke ‘‘sāriputtattherassā’’ti āhaṃsu. Apare ‘‘sāriputtatthero katipāhaṃ vasitvā yathāruci pakkamissati, devadattatthero pana nibaddhaṃ amhākaṃ nagarameva upanissāya viharati, maṅgalāmaṅgalesu ayameva amhākaṃ [Pg.181] avassayo, devadattassa dassāmā’’ti āhaṃsu. Sambahulikaṃ karontesupi ‘‘devadattassa dassāmā’’ti vattāro bahutarā ahesuṃ, atha naṃ devadattassa adaṃsu. Devadatto tassa dasā chindāpetvā ovaṭṭikaṃ sibbāpetvā rajāpetvā suvaṇṇapaṭṭavaṇṇaṃ katvā pārupi. Tasmiṃ kāle tiṃsamattā bhikkhū rājagahā nikkhamitvā sāvatthiṃ gantvā satthāraṃ vanditvā katapaṭisanthārā taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘evaṃ, bhante, attano ananucchavikaṃ arahaddhajaṃ pārupī’’ti ārocesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva attano ananurūpaṃ arahaddhajaṃ paridahati, pubbepi paridahiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

ある人々は“サーリプッタ長老に”と言った。他の人々は“サーリプッタ長老は数日滞在して、望むままに去っていくだろう。しかしデーヴァダッタ長老は、常に私たちの街に依拠して住んでおられる。慶弔の際にはこの方こそが私たちの頼りである。デーヴァダッタに差し上げよう”と言った。多数決を取ると、“デーヴァダッタに差し上げよう”と言う者が多かったので、それをデーヴァダッタに与えた。デーヴァダッタはその端を切り詰めさせ、縁を縫わせ、染め直させて、黄金の布のような色にして身にまとった。その時、三十人ほどの比丘たちが王舎城を出て舎衛城に行き、師に礼拝して挨拶を交わした後、その出来事を報告した。“世尊よ、このように(デーヴァダッタは)自分にふさわしくない阿羅漢の旗印を身にまとっています”。師は“比丘たちよ、デーヴァダッタが自分にふさわしくない阿羅漢の旗印を身にまとったのは、今に始まったことではない。過去においても身にまとっていたのである”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese hatthikule nibbattitvā vayappatto asītisahassamattavāraṇaparivāro yūthapati hutvā araññāyatane vasati. Atheko duggatamanusso bārāṇasiyaṃ viharanto dantakāravīthiyaṃ dantakāre dantavalayādīni karonte disvā ‘‘hatthidante labhitvā gaṇhissathā’’ti pucchi. Te ‘‘āma gaṇhissāmā’’ti āhaṃsu. So āvudhaṃ ādāya kāsāvavatthavasano paccekabuddhavesaṃ gaṇhitvā paṭisīsakaṃ paṭimuñcitvā hatthivīthiyaṃ ṭhatvā āvudhena hatthiṃ māretvā dante ādāya bārāṇasiyaṃ vikkiṇanto jīvikaṃ kappesi. So aparabhāge bodhisattassa parivārahatthīnaṃ sabbapacchimaṃ hatthiṃ māretuṃ ārabhi. Hatthino devasikaṃ hatthīsu parihāyantesu ‘‘kena nu kho kāraṇena hatthino parihāyantī’’ti bodhisattassa ārocesuṃ.

昔、ブラフマダッタ王がバーラーナシーを統治していた頃、菩薩はヒマラヤ地方で象の群れに生まれ、成人して八万頭の象の群れを率いる象王となり、森の中に住んでいた。その頃、バーラーナシーに住むある貧しい男が、象牙細工師の通りで、職人たちが象牙の腕輪などを作っているのを見て、“象の牙を手に入れたら買い取ってくれるか”と尋ねた。彼らは“はい、買い取りましょう”と言った。彼は武器を携え、黄褐色の衣を身に纏い、辟支仏の姿を装って、頭巾を被り、象の通り道に立って、武器で象を殺し、牙を手に入れてバーラーナシーで売りながら生計を立てていた。その後、彼は菩薩の従者の象たちのうち、最後尾を行く象を殺し始めた。象たちが日ごとに減っていくので、象たちは菩薩に“どういう理由で象が減っているのでしょうか”と報告した。

Bodhisatto pariggaṇhanto ‘‘paccekabuddhavesaṃ gahetvā hatthivīthipariyante eko puriso tiṭṭhati, kacci nu kho so māreti, pariggaṇhissāmi na’’nti ekadivasaṃ hatthī purato katvā sayaṃ pacchato ahosi. So bodhisattaṃ disvā āvudhaṃ ādāya pakkhandi. Bodhisatto nivattitvā ṭhito ‘‘bhūmiyaṃ pothetvā māressāmi na’’nti soṇḍaṃ pasāretvā tena paridahitāni kāsāvāni disvā ‘‘imaṃ arahaddhajaṃ mayā garuṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti soṇḍaṃ paṭisaṃharitvā ‘‘ambho purisa, nanu esa arahaddhajo ananucchaviko tuyhaṃ, kasmā etaṃ paridahasī’’ti imā gāthā avoca –

菩薩は状況を調査し、“辟支仏の姿をした一人の男が象の通り道の端に立っている。もしや彼が殺しているのではないか。調べてみよう”と思い、ある日、象たちを前に行かせ、自分は最後尾についた。その男は菩薩を見て、武器を手に取って飛び出してきた。菩薩は立ち止まり、“彼を地面に叩きつけて殺してやろう”と思い、鼻を伸ばしたが、彼が身に着けている黄褐色の衣を見て、“この阿羅漢の旗印(袈裟)を、私は敬重すべきである”と考え、鼻を引っ込めて、“おい、お前。その阿羅漢の旗印はお前には不相応ではないか。なぜそれを身に着けているのだ”と言って、次の偈を唱えた。

141.

141.

‘‘Anikkasāvo kāsāvaṃ, yo vatthaṃ paridahissati;

Apeto damasaccena, na so kāsāvamarahati.

“心の汚れを去らずして、黄褐色の衣を纏い、自制と真実を欠く者は、黄褐色の衣を纏うに値しない。

142.

142.

‘‘Yo [Pg.182] ca vantakasāvassa, sīlesu susamāhito;

Upeto damasaccena, sa ve kāsāvamarahatī’’ti.

心の汚れを吐き捨てて、諸戒をよく守り、自制と真実を備える者こそ、黄褐色の衣を纏うに値する”と。

Tattha anikkasāvoti kasāvo vuccati rāgo doso moho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe akusalā dhammā sabbe duccaritā sabbaṃ bhavagāmikammaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ, eso kasāvo nāma. So yassa puggalassa appahīno santānato anissaṭṭho anikkhanto, so anikkasāvo nāma. Kāsāvanti kasāyarasapītaṃ arahaddhajabhūtaṃ. Yo vatthaṃ paridahissatīti yo evarūpo hutvā evarūpaṃ vatthaṃ paridahissati nivāseti ceva pārupati ca. Apeto damasaccenāti indriyadamasaṅkhātena damena ca nibbānasaṅkhātena ca paramatthasaccena apeto parivajjito. Nissakkatthe vā karaṇavacanaṃ, etasmā damasaccā apetoti attho. ‘‘Sacca’’nti cettha vacīsaccaṃ catusaccampi vaṭṭatiyeva. Na so kāsāvamarahatīti so puggalo anikkasāvattā arahaddhajaṃ kāsāvaṃ na arahati ananucchaviko etassa.

その意味は、“心の汚れ(anikkasāvo)”とは、貪、瞋、痴、覆、悩、嫉、吝、諂、誑、憍、憤、慢、過慢、驕、放逸、すべての不善法、すべての悪行、輪廻に赴くすべての業、千五百の煩悩のことであり、これを“汚れ(kasāva)”と呼ぶ。それらの汚れが、その人の心から断たれず、除かれず、出て行っていない場合、それを“心の汚れを去らぬ者”と呼ぶ。“黄褐色の衣(kāsāvaṃ)”とは、染料で染められた、阿羅漢の旗印となった衣のことである。“衣を纏う(yo vatthaṃ paridahissatī)”とは、このような者でありながら、このような衣を身に付け、纏うことである。“自制と真実を欠く(apeto damasaccena)”とは、感官の制御という自制と、涅槃という勝義の真実を欠き、遠ざかっていることである。あるいは、具格を離脱の意味で用い、“この自制と真実から遠ざかっている”という意味である。ここでの“真実(sacca)”には、言葉の真実と四聖諦の両方が含まれる。“黄褐色の衣を纏うに値しない(na so kāsāvamarahati)”とは、その者は心の汚れを去っていないため、阿羅漢の旗印である黄褐色の衣にふさわしくなく、不相応であるということである。

Yo ca vantakasāvassāti yo pana puggalo yathāvuttasseva kasāvassa vantattā vantakasāvo assa. Sīlesu susamāhitoti maggasīlesu ceva phalasīlesu ca sammā āhito, ānetvā ṭhapito viya tesu patiṭṭhito. Tehi sīlehi samaṅgībhūtassetaṃ adhivacanaṃ. Upetoti samannāgato. Damasaccenāti vuttappakārena damena ca saccena ca. Sa ve kāsāvamarahatīti so evarūpo puggalo imaṃ arahaddhajaṃ kāsāvaṃ arahati.

“心の汚れを吐き捨てた者(yo ca vantakasāvassa)”とは、先に述べた汚れを吐き捨てたがゆえに、汚れを吐いた者となった人のことである。“諸戒をよく守り(sīlesu susamāhito)”とは、道戒と果戒において正しく安住し、あたかもそこに置かれたかのように定着していることである。これは、それらの戒を備えた者の呼び名である。“備える(upeto)”とは、具足していることである。“自制と真実(damasaccena)”とは、上述の自制と真実のことである。“黄褐色の衣を纏うに値する(sa ve kāsāvamarahati)”とは、このような人こそが、この阿羅漢の旗印である黄褐色の衣を纏うに値するということである。

Evaṃ bodhisatto tassa purisassa imaṃ kāraṇaṃ kathetvā ‘‘ito paṭṭhāya mā idha āgami, āgacchasi ce, jīvitaṃ te natthī’’’ti tajjetvā palāpesi.

このように菩薩はその男にこの理由を語り、“今後二度とここへ来るな。もし来れば、お前の命はないぞ”と威嚇して追い払った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā hatthimārakapuriso devadatto ahosi, yūthapati pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの法話を行い、本生話を結びつけられた。“その時の象殺しの男はデーヴァダッタであり、群れの主は私であった”と。

Kāsāvajātakavaṇṇanā paṭhamā.

カッサーヴァ本生(袈裟本生)注釈 第一。

[222] 2. Cūḷanandiyajātakavaṇṇanā

[222] 2. チューラナンディヤ本生(小ナンディヤ本生)注釈

Idaṃ [Pg.183] tadācariyavacoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, devadatto nāma kakkhaḷo pharuso sāhasiko sammāsambuddhe abhimāre payojesi, silaṃ pavijjhi, nāḷāgiriṃ payojesi, khantimettānuddayamattampissa tathāgate natthī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto kakkhaḷo pharuso nikkāruṇikoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“これはその師の言葉(Idaṃ tadācariyavaco)”というこの話は、師が竹林精舎に滞在していた時、デーヴァダッタについて語られたものである。ある日、比丘たちが説法堂で次のような話を始めた。“友よ、デーヴァダッタは残酷で乱暴で無鉄砲であり、正等覚者に殺意を抱き、石を投げ、ナーラーギリ(象)を放った。彼には如来に対する忍辱も慈しみも哀れみもまったくない”。師はやって来て、“比丘たちよ、今ここで何を話しているのか”と尋ねられ、“これこれの話です”と答えられると、“比丘たちよ、デーヴァダッタが残酷で乱暴で無慈悲だったのは今に始まったことではない。前世においてもそうであった”と言って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese mahānandiyo nāma vānaro ahosi, kaniṭṭhabhātiko panassa cūḷanandiyo nāma. Te ubhopi asītisahassavānaraparivārā himavantapadese andhamātaraṃ paṭijaggantā vāsaṃ kappesuṃ. Te mātaraṃ sayanagumbe ṭhapetvā araññaṃ pavisitvā madhurāni phalāphalāni mātuyā pesenti. Āharaṇakavānarā tassā na denti, sā khudāpīḷitā aṭṭhicammāvasesā kisā ahosi. Atha naṃ bodhisatto āha – ‘‘mayaṃ, amma, tumhākaṃ madhuraphalāphalāni pesema, tumhe kasmā milāyathā’’ti. ‘‘Tāta, nāhaṃ labhāmī’’ti. Bodhisatto cintesi – ‘‘mayi yūthaṃ pariharante mātā me nassissati, yūthaṃ pahāya mātaraṃyeva paṭijaggissāmī’’ti. So cūḷanandiyaṃ pakkositvā ‘‘tāta, tvaṃ yūthaṃ parihara, ahaṃ mātaraṃ paṭijaggissāmī’’ti āha. Sopi naṃ ‘‘bhātika, mayhaṃ yūthapariharaṇena kammaṃ natthi, ahampi mātarameva paṭijaggissāmī’’ti āha. Iti te ubhopi ekacchandā hutvā yūthaṃ pahāya mātaraṃ gahetvā himavantā oruyha paccante nigrodharukkhe vāsaṃ kappetvā mātaraṃ paṭijaggiṃsu.

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はヒマラヤ地方でマハーナンディヤという名の猿であった。彼にはチューラナンディヤという弟がいた。彼ら二人は八万の猿の群れを連れて、ヒマラヤ地方で盲目の母を養いながら暮らしていた。彼らは母を茂みの中に休ませておき、森に入って甘い果実を採っては母のもとへ送り届けていた。しかし、それを運ぶ猿たちは母に与えず、母は飢えに苦しみ、皮と骨ばかりに痩せこけてしまった。そこで菩薩は母に言った。“お母さん、私たちはあなたに甘い果実を送り届けていますが、なぜあなたは衰弱しているのですか”。“息子よ、私は何も受け取っていないのです”。菩薩は考えた。“私が群れを率いている限り、母は死んでしまうだろう。群れを捨てて、母だけを養おう”。彼はチューラナンディヤを呼んで、“弟よ、お前が群れを率いてくれ。私は母を養うつもりだ”と言った。すると彼も“兄さん、私にも群れの世話は必要ありません。私も一緒に母を養いましょう”と言った。こうして二人は心を一つにして群れを捨て、母を連れてヒマラヤを下り、辺境の地のニグローダ樹(あこうの木)に住み着いて母を養った。

Atheko bārāṇasivāsī brāhmaṇamāṇavo takkasilāyaṃ disāpāmokkhassa ācariyassa santike sabbasippāni uggaṇhitvā ‘‘gamissāmī’’ti ācariyaṃ āpucchi. Ācariyo aṅgavijjānubhāvena tassa kakkhaḷapharusasāhasikabhāvaṃ ñatvā ‘‘tāta, tvaṃ kakkhaḷo pharuso sāhasiko, evarūpānaṃ na sabbakālaṃ ekasadisameva ijjhati, mahāvināsaṃ mahādukkhaṃ pāpuṇissasi, mā tvaṃ kakkhaḷo hohi, pacchānutāpanakāraṇaṃ kammaṃ mā karī’’ti [Pg.184] ovaditvā uyyojesi. So ācariyaṃ vanditvā bārāṇasiṃ gantvā gharāvāsaṃ gahetvā aññehi sippehi jīvikaṃ kappetuṃ asakkonto ‘‘dhanukoṭiṃ nissāya jīvissāmi, luddakammaṃ katvā jīvikaṃ kappessāmī’’ti bārāṇasito nikkhamitvā paccantagāmake vasanto dhanukalāpasannaddho araññaṃ pavisitvā nānāmige māretvā maṃsavikkayena jīvikaṃ kappesi. So ekadivasaṃ araññe kiñci alabhitvā āgacchanto aṅgaṇapariyante ṭhitaṃ nigrodharukkhaṃ disvā ‘‘api nāmettha kiñci bhaveyyā’’ti nigrodharukkhābhimukho pāyāsi.

さて、あるバラナシ住まいの若きバラモンが、タッカシラーの著名な師のもとですべての学芸を習得し、“(故郷へ)帰ります”と師に暇乞いをした。師は観相の術によって、彼が冷酷で粗暴で無鉄砲な性質であることを知り、“わが子よ、お前は冷酷で粗暴で無鉄砲である。このような者には、常に同じように(事が)成就するわけではない。大きな破滅と大きな苦しみを受けるであろう。お前は冷酷であってはならぬ。後で悔いるような行為をしてはならぬ”と諭して送り出した。彼は師を敬礼してバラナシに行き、所帯を持ったが、他の学芸では生計を立てることができず、“弓矢に頼って生きよう。猟師の仕事をして生計を立てよう”と考え、バラナシを出て辺境の村に住み、弓矢を携えて森に入り、さまざまな獣を殺しては肉を売り、生計を立てていた。ある日、彼は森で何も得られずに帰る途中、広場の端に立つ尼拘律樹(ニグローダ)を見て、“もしかしたら、ここに何かいるかもしれない”と考え、その尼拘律樹の方へ向かった。

Tasmiṃ khaṇe ubhopi te bhātaro mātaraṃ phalāni khādāpetvā purato katvā viṭapabbhantare nisinnā taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘kiṃ no mātaraṃ karissatī’’ti sākhantare nilīyiṃsu. Sopi kho sāhasikapuriso rukkhamūlaṃ āgantvā taṃ tesaṃ mātaraṃ jarādubbalaṃ andhaṃ disvā cintesi – ‘‘kiṃ me tucchahatthagamanena imaṃ makkaṭiṃ vijjhitvā gahetvā gamissāmī’’ti. So tassā vijjhanatthāya dhanuṃ gaṇhi. Taṃ disvā bodhisatto ‘‘tāta cūḷanandiya, eso me puriso mātaraṃ vijjhitukāmo, ahamassā jīvitadānaṃ dassāmi, tvaṃ mamaccayena mātaraṃ paṭijaggeyyāsī’’ti vatvā sākhantarā nikkhamitvā ‘‘bho purisa, mā me mātaraṃ vijjhi, esā andhā jarādubbalā, ahamassā jīvitadānaṃ demi, tvaṃ etaṃ amāretvā maṃ mārehī’’ti tassa paṭiññaṃ gahetvā sarassa āsannaṭṭhāne nisīdi. So nikkaruṇo bodhisattaṃ vijjhitvā pātetvā mātarampissa vijjhituṃ puna dhanuṃ sannayhi. Taṃ disvā cūḷanandiyo ‘‘ayaṃ me mātaraṃ vijjhitukāmo, ekadivasampi kho me mātā jīvamānā laddhajīvitāyeva nāma hoti, jīvitadānamassā dassāmī’’ti sākhantarā nikkhamitvā ‘‘bho purisa, mā me mātaraṃ vijjhi, ahamassā jīvitadānaṃ dammi, tvaṃ maṃ vijjhitvā amhe dve bhātike gahetvā amhākaṃ mātu jīvitadānaṃ dehī’’ti tassa paṭiññaṃ gahetvā sarassa āsannaṭṭhāne nisīdi. So tampi vijjhitvā pātetvā ‘‘ayaṃ makkaṭī ghare dārakānaṃ bhavissatī’’ti mātarampi tesaṃ vijjhitvā pātetvā tayopi kājenādāya gehābhimukho pāyāsi.

その時、あの兄弟(二頭の猿)は二人とも、母親に果実を食べさせ、彼女を前にして、茂みの中に座っていたが、彼がやって来るのを見て、“母に何をしようとするのか”と(心配して)枝の間に身を隠した。その無鉄砲な男も、樹の根元にやって来て、彼らの母親が老いさらばえて盲目であるのを見て、こう考えた。“手ぶらで帰るわけにはいかない。この猿を射て、捕らえて帰ろう”。彼は彼女を射るために弓を取った。それを見て菩薩(兄の猿)は、“弟のチューラナンディヤよ、あの男は母上を射ようとしている。私は彼女に命の施しをしよう。お前は私の死後、母上の世話をしてくれ”と言って、枝の間から現れ、“もし、おのこよ、私の母を射ないでくれ。この方は盲目で老いさらばえている。私は彼女に命を捧げる。彼女を殺さずに、私を殺せ”と言って、彼に約束させ、矢の届く場所に座った。その情け容赦ない男は、菩薩を射落とすと、さらにその母親をも射ようと再び弓を構えた。それを見てチューラナンディヤは、“この男は母上を射ようとしている。たとえ一日でも母上が生きていることが、命を得たということなのだ。私は彼女に命を捧げよう”と言って、枝の間から現れ、“もし、おのこよ、私の母を射ないでくれ。私は彼女に命を捧げる。私を射て、私たち兄弟二人を連れて行き、私たちの母に命をくれ(命を助けてくれ)”と言って、彼に約束させ、矢の届く場所に座った。彼は彼をも射落として、“この(母)猿は家で子供たちのために(食料に)なるだろう”と言って、彼らの母親をも射落とし、三頭とも天秤棒で担いで家へと向かった。

Athassa pāpapurisassa gehe asani patitvā bhariyañca dve dārake ca geheneva saddhiṃ jhāpesi, piṭṭhivaṃsathūṇamattaṃ avasissi. Athassa naṃ gāmadvāreyeva eko puriso disvā taṃ pavattiṃ ārocesi. So puttadārasokena [Pg.185] abhibhūto tasmiṃyeva ṭhāne maṃsakājañja dhanuñca chaḍḍetvā vatthaṃ pahāya naggo bāhā paggayha paridevamāno gantvā gharaṃ pāvisi. Athassa sā thūṇā bhijjitvā sīse patitvā sīsaṃ bhindi, pathavī vivaraṃ adāsi, avīcito jālā uṭṭhahi. So pathaviyā giliyamāno ācariyassa ovādaṃ saritvā ‘‘imaṃ vata kāraṇaṃ disvā pārāsariyabrāhmaṇo mayhaṃ ovādamadāsī’’ti paridevamāno imaṃ gāthādvayamāha –

すると、その悪人の家に雷が落ち、妻と二人の子供を家とともに焼き尽くし、梁と柱だけが残った。すると、村の入り口で一人の男が彼を見て、その出来事を告げた。彼は妻子を失った悲しみに打ちひしがれ、その場で肉の荷物と弓を投げ捨て、衣服を脱ぎ捨てて裸になり、両腕を振り上げて嘆き悲しみながら家へ入った。すると、その(焼け残った)柱が折れて彼の頭の上に落ち、頭を砕いた。大地は裂け、阿鼻地獄から火炎が立ち上った。彼は大地に飲み込まれながら、師の教えを思い出し、“ああ、このような事態を予見して、パーラーサリヤ・バラモン(師)は私に訓戒を与えてくださったのだ”と嘆きつつ、次の二つの偈を唱えた。

143.

143.

‘‘Idaṃ tadācariyavaco, pārāsariyo yadabravi;

Māsu tvaṃ akari pāpaṃ, yaṃ tvaṃ pacchā kataṃ tape.

“これこそが、あの師の言葉である、パーラーサリヤが語ったことは。‘お前は悪をなすなかれ、後でお前がなしたことに苦しむような(悪を)’”

144.

144.

‘‘Yāni karoti puriso, tāni attani passati;

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ;

Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phala’’nti.

“人がなすこと(行為)、それを自分自身に見ることになる。善をなす者は善を、悪をなす者は悪を。どのような種をまくかによって、そのような果実を刈り取ることになる”

Tassattho – yaṃ pārāsariyo brāhmaṇo abravi – ‘‘māsu tvaṃ pāpaṃ akarī, yaṃ kataṃ pacchā tvaññeva tapeyyā’’ti, idaṃ taṃ ācariyassa vacanaṃ. Yāni kāyavacīmanodvārehi kammāni puriso karoti, tesaṃ vipākaṃ paṭilabhanto tāniyeva attani passati. Kalyāṇakammakārī kalyāṇaṃ phalamanubhoti, pāpakārī ca pāpakameva hīnaṃ lāmakaṃ aniṭṭhaphalaṃ anubhoti. Lokasmimpi hi yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ, bījānurūpaṃ bījānucchavikameva phalaṃ harati gaṇhāti anubhavatīti. Iti so paridevanto pathaviṃ pavisitvā avīcimahāniraye nibbatti.

その意味は、パーラーサリヤ・バラモンが語ったこと――“お前は悪をなすなかれ、なしたことによって後でお前自身が苦しまぬように”と。これが師の言葉である。人が身・口・意の門によってなす諸々の業、それらの報いを受けるとき、それら(の結果)を自分自身に見るのである。善業をなす者は善い果報を享受し、悪業をなす者は悪く卑しく劣った、望まぬ果報を享受する。世間においても、どのような種をまくかによって、そのような果実を刈り取るのであり、種に応じた、種にふさわしい果実を刈り取り、受け取り、享受するのである。このように、彼は嘆きながら大地に沈み、阿鼻大地獄に生まれた。

Satthā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva, pubbepi kakkhaḷo pharuso nikkāruṇikoyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddakapuriso devadatto ahosi, disāpāmokkho ācariyo sāriputto, cūḷanandiyo ānando, mātā mahāpajāpatigotamī, mahānandiyo pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)は“修行僧たちよ、提婆達多(デーヴァダッタ)が冷酷で粗暴で無慈悲であったのは今だけではない、前世においてもそうであった”と言って、この説法を終えて、本生(ジャータカ)をまとめられた。“その時の猟師は提婆達多であり、著名な師は舎利弗(サーリプッタ)、チューラナンディヤは阿難(アーナンダ)、母親は摩訶波闍波提(マハープジャーパティー)、そしてマハーナンディヤ(兄猿)は私であった”と。

Cūḷanandiyajātakavaṇṇanā dutiyā.

チューラナンディヤ本生解釈・第二。

[223] 3. Puṭabhattajātakavaṇṇanā

[223] 三、プタバッタ(包み飯)本生解釈。

Name [Pg.186] namantassa bhaje bhajantanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthinagaravāsī kireko kuṭumbiko ekena janapadakuṭumbikena saddhiṃ vohāraṃ akāsi. So attano bhariyaṃ ādāya tassa dhāraṇakassa santikaṃ agamāsi. Dhāraṇako ‘‘dātuṃ na sakkomī’’ti na kiñci adāsi, itaro kujjhitvā bhattaṃ abhuñjitvāva nikkhami. Atha naṃ antarāmagge chātajjhattaṃ disvā maggapaṭipannā purisā ‘‘bhariyāyapi datvā bhuñjāhī’’ti bhattapuṭaṃ adaṃsu. So taṃ gahetvā tassā adātukāmo hutvā ‘‘bhadde, idaṃ corānaṃ tiṭṭhanaṭṭhānaṃ, tvaṃ purato yāhī’’ti uyyojetvā sabbaṃ bhattaṃ bhuñjitvā tucchapuṭaṃ dassetvā ‘‘bhadde, abhattakaṃ tucchapuṭameva adaṃsū’’ti āha. Sā tena ekakeneva bhuttabhāvaṃ ñatvā domanassappattā ahosi. Te ubhopi jetavanapiṭṭhivihārena gacchantā ‘‘pānīyaṃ pivissāmā’’ti jetavanaṃ pavisiṃsu.

“敬う者を敬い、親しむ者を親しめ”というこの教えは、師(仏陀)が祇園精舎に滞在していた際、ある資産家にちなんで語られたものです。聞くところによると、舎衛城に住むある資産家が、地方の資産家とともに商売をしていました。彼は自分の妻を連れて、借金のあるその男のもとへ行きました。借金のある男は“返すことができない”と言って何も与えませんでした。もう一人の男は怒り、食事も摂らずに出発しました。さて、道中で彼が空腹であるのを見て、道をゆく人々が“奥さんにも分けて食べなさい”と言って、弁当の包みを渡しました。彼はそれを受け取りましたが、妻には与えたくないと思い、“おまえ、ここは泥棒が出る場所だ。おまえは先に言いなさい”と言って妻を追いやり、自分一人ですべての食事を平らげました。そして空の包みを見せて、“おまえ、彼らは食べ物のない空の包みだけをくれたのだよ”と言いました。彼女は、彼が自分一人で食べたことを察し、悲しみに沈みました。二人は祇園精舎の裏手を通る際、“水を飲もう”と言って祇園精舎に入りました。

Satthāpi tesaññeva āgamanaṃ olokento maggaṃ gahetvā ṭhitaluddako viya gandhakuṭichāyāya nisīdi, te satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kiṃ, upāsike, ayaṃ te bhattā hitakāmo sasneho’’ti pucchi. ‘‘Bhante, ahaṃ etassa sasnehā, ayaṃ pana mayhaṃ nisneho, tiṭṭhantu aññepi divasā, ajjevesa antarāmagge puṭabhattaṃ labhitvā mayhaṃ adatvā attanāva bhuñjī’’ti. ‘‘Upāsike, niccakālampi tvaṃ etassa hitakāmā sasnehā, ayaṃ pana nisnehova. Yadā pana paṇḍite nissāya tava guṇe jānāti, tadā te sabbissariyaṃ niyyādetī’’ti vatvā tāya yācito atītaṃ āhari.

師(仏陀)もまた、彼らが来るのを見越して、獲物を待つ猟師のように、香室の影に座っておられました。彼らは師を見て近づき、礼拝して座りました。師は彼らと親しく言葉を交わし、“信女よ、この夫はおまえの幸せを願い、愛情を持っているか”と尋ねられました。“尊師よ、私はこの方に愛情を持っておりますが、この方は私に対して無情です。他の日のことはさておき、今日さえも、道中で弁当の包みを得ながら、私には与えず自分一人で食べてしまいました”。“信女よ、おまえは常に彼の幸せを願い愛情を持っているが、彼は無情な者である。しかし、賢者に頼って、彼がおまえの徳を知る時、その時に彼はすべての権限をおまえに委ねるであろう”と言われ、彼女に請われて過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa atthadhammānusāsako ahosi. Atha rājā ‘‘padubbheyyāpi me aya’’nti attano puttaṃ āsaṅkanto nīhari. So attano bhariyaṃ gahetvā nagarā nikkhamma ekasmiṃ kāsikagāmake vāsaṃ kappesi. So aparabhāge pitu kālakatabhāvaṃ [Pg.187] sutvā ‘‘kulasantakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti bārāṇasiṃ paccāgacchanto antarāmagge ‘‘bhariyāyapi datvā bhuñjāhī’’ti bhattapuṭaṃ labhitvā tassā adatvā sayameva taṃ bhuñji. Sā ‘‘kakkhaḷo vatāyaṃ puriso’’ti domanassappattā ahosi. So bārāṇasiyaṃ rajjaṃ gahetvā taṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetvā ‘‘ettakameva etissā ala’’nti na aññaṃ sakkāraṃ vā sammānaṃ vā karoti, ‘‘kathaṃ yāpesī’’tipi naṃ na pucchati.

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩は大臣の家に生まれ、成人して王の現世と来世の利益を教導する顧問となりました。その時、王は“この息子は私に背くかもしれない”と疑い、自分の息子を追放しました。王子は自分の妻を連れて城を出て、カシ地方のある村で暮らしました。その後、父が亡くなったことを聞き、“一族の王位を継ごう”とバラナシへ戻る途中で、“奥さんにも分けて食べなさい”と弁当の包みをもらいましたが、妻には与えず、自分一人でそれを食べました。彼女は“なんと過酷な男だろう”と悲しみに沈みました。彼はバラナシで王位に就くと、彼女を第一王妃の位に据えましたが、“彼女にはこれだけで十分だ”と考え、それ以上の供養も尊敬も払わず、“どう過ごしているか”と尋ねることさえしませんでした。

Bodhisatto cintesi – ‘‘ayaṃ devī rañño bahūpakārā sasnehā, rājā panetaṃ kismiñci na maññati, sakkārasammānamassā kāressāmī’’ti taṃ upasaṅkamitvā upacāraṃ katvā ekamantaṃ ṭhatvā ‘‘kiṃ, tātā’’ti vutte ‘‘kathaṃ samuṭṭhāpetuṃ mayaṃ, devi, tumhe upaṭṭhahāma, kiṃ nāma mahallakānaṃ pitūnaṃ vatthakhaṇḍaṃ vā bhattapiṇḍaṃ vā dātuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Tāta, ahaṃ attanāva kiñci na labhāmi, tumhākaṃ kiṃ dassāmi, nanu labhanakāle adāsiṃ, idāni pana me rājā na kiñci deti. Tiṭṭhatu aññaṃ dānaṃ, rajjaṃ gaṇhituṃ āgacchanto antarāmagge bhattapuṭaṃ labhitvā bhattamattampi me adatvā attanāva bhuñjī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, amma, rañño santike evaṃ kathetuṃ sakkhissathā’’ti? ‘‘Sakkhissāmi, tātā’’ti. ‘‘Tena hi ajjeva mama rañño santike ṭhitakāle mayi pucchante evaṃ kathetha ajjeva vo guṇaṃ jānāpessāmī’’ti evaṃ vatvā bodhisatto purimataraṃ gantvā rañño santike aṭṭhāsi. Sāpi gantvā rañño samīpe aṭṭhāsi.

菩薩は考えました。“この王妃は王に対して多大な尽力をし、愛情を持っているが、王は彼女を少しも顧みない。彼女に供養と尊敬を受けさせてあげよう”。菩薩は彼女のもとへ行き、挨拶をして側に立ち、“お嬢さん(王妃)”と声をかけました。彼女が“何ですか、お父さん”と言うと、菩薩は“王妃よ、私たちはあなたにお仕えしていますが、どうやってあなたを盛り立てればよいのでしょうか。年長者や父のような存在である私たちに、布の一片や食事の一塊すら与えることはできないのですか”と言いました。“お父さん、私自身が何も得ていないのに、あなた方に何を差し上げられましょう。得られた時には差し上げましたが、今は王が私に何も与えてくれません。他の施しの話はさておき、王位に就くためにやって来る道中で、弁当の包みを得ながら、一口の食事も私にくれず、自分一人で食べてしまったのです”。“では、お母さん、王の前でそのように話すことができますか”。“できます、お父さん”。“それでは、今日、私が王の前にいる時に、私が尋ねたらそのように話しなさい。今日こそ、あなたの徳を王に知らせてあげましょう”。そう言って菩薩は先に行って王の側に立ちました。彼女もまた王の側に歩み寄りました。

Atha naṃ bodhisatto ‘‘amma, tumhe ativiya kakkhaḷā, kiṃ nāma pitūnaṃ vatthakhaṇḍaṃ vā bhattapiṇḍamattaṃ vā dātuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Tāta, ahameva rañño santikā kiñci na labhāmi, tumhākaṃ kiṃ dassāmī’’ti? ‘‘Nanu aggamahesiṭṭhānaṃ te laddha’’nti? ‘‘Tāta, kismiñci sammāne asati aggamahesiṭṭhānaṃ kiṃ karissati, idāni me tumhākaṃ rājā kiṃ dassati, so antarāmagge bhattapuṭaṃ labhitvā tato kiñci adatvā sayameva bhuñjī’’ti. Bodhisatto ‘‘evaṃ kira, mahārājā’’ti pucchi. Rājā adhivāsesi. Bodhisatto tassa adhivāsanaṃ viditvā ‘‘tena hi, amma, rañño appiyakālato paṭṭhāya kiṃ tumhākaṃ idha vāsena. Lokasmiñhi appiyasampayogo ca dukkho, tumhākaṃ idha vāse sati rañño appiyasampayogova dukkhaṃ [Pg.188] bhavissati, ime sattā nāma bhajante bhajanti, abhajanabhāvaṃ ñatvā aññattha gantabbaṃ, mahanto lokasannivāso’’ti vatvā imā gāthā avoca –

そこで菩薩は彼女に言いました。“お母さん、あなたはあまりにも酷い。父のような存在である私たちに、布の一片や一塊の食事すら与えられないとは、どういうことですか”。“お父さん、私自身が王から何も得ていないのに、あなた方に何を差し上げられましょう”。“あなたは第一王妃の位を得ているではありませんか”。“お父さん、何の尊敬も払われないのに、第一王妃の位が何の役に立ちましょう。今、あなたの王が私に何をくれるというのです。彼は道中で弁当の包みを得た時、そこから何も分け与えず、自分一人で食べたのです”。菩薩は“大王よ、それは本当ですか”と尋ねました。王はそれを認めました。菩薩は王が認めたのを知って言いました。“それならば、お母さん、王があなたを愛さなくなった時から、ここに住んで何になりましょう。世において愛さない者と共にいることは苦しみです。あなたがここに住み続けるなら、愛さない王と共にいることは苦しみとなるでしょう。生きとし生ける者は、自分を慕う者を慕うものです。慕われていないと知ったら、他へ行くべきです。世界は広いのですから”。そう言って、次の偈を語りました。

145.

145.

‘‘Name namantassa bhaje bhajantaṃ, kiccānukubbassa kareyya kiccaṃ;

Nānatthakāmassa kareyya atthaṃ, asambhajantampi na sambhajeyya.

“敬う者を敬い、親しむ者を親しめ。なすべきことをなす者のために、なすべきことをなせ。不利益を望む者のために利益をなすな。親しまぬ者を親しむな。”

146.

146.

‘‘Caje cajantaṃ vanathaṃ na kayirā, apetacittena na sambhajeyya;

Dijo dumaṃ khīṇaphalanti ñatvā, aññaṃ samekkheyya mahā hi loko’’ti.

“見捨てる者を見捨てよ、執着を持ってはならない。心離れた者を親しむな。鳥が、果実の尽きた木であることを知って、他の木を探すように。まことに、世界は広いのだから。”

Tattha name namantassa bhaje bhajantanti yo attano namati, tasseva paṭinameyya. Yo ca bhajati, tameva bhajeyya. Kiccānukubbassa kareyya kiccanti attano uppannakiccaṃ anukubbantasseva tassapi uppannakiccaṃ paṭikareyya. Caje cajantaṃ vanathaṃ na kayirāti attānaṃ jahantaṃ jaheyyeva, tasmiṃ taṇhāsaṅkhātaṃ vanathaṃ na kareyya. Apetacittenāti vigatacittena vipallatthacittena. Na sambhajeyyāti tathārūpena saddhiṃ na samāgaccheyya. Dijo dumanti yathā sakuṇo pubbe phalitampi rukkhaṃ phale khīṇe ‘‘khīṇaphalo aya’’nti ñatvā taṃ chaḍḍetvā aññaṃ samekkhati pariyesati, evaṃ aññaṃ samekkheyya. Mahā hi esa loko, atha tumhe sasnehaṃ ekaṃ purisaṃ labhissathāti.

“礼を尽くす者には礼を尽くし、親しくする者には親しくせよ”とは、自分に対して敬意を払う者に対しては、自らもまた敬意を払いなさいということである。また、親しく接する者に対しては、自らもまた親しくしなさい。“助け合う者には助けを”とは、自分のために生じた用件を助けてくれる者に対しては、その人のために生じた用件を報いとして助けなさいということである。“去る者は去らせ、愛着を抱くな”とは、自分を見捨てる者は見捨てなさい、その者に対して渇愛という名の林(愛着)を抱いてはならないということである。“心が離れた者”とは、心が去った者、心が逆転した者のことである。“親しく交わるな”とは、そのような者と一緒にいてはならないということである。“鳥が木を(選ぶように)”とは、例えば鳥が以前は実をつけていた木であっても、実が尽きれば‘これは実の尽きた木だ’と知って、それを捨てて他の木を探し求めるように、そのように他の人を探し求めなさいということである。世界は実に広い。そうすれば、あなた方は愛情深い一人の男性を得るであろう。

Taṃ sutvā bārāṇasirājā deviyā sabbissariyaṃ adāsi. Tato paṭṭhāya samaggā sammodamānā vasiṃsu.

それを聞いて、バラナシ王は王妃にすべての権限を与えた。それ以来、彼らは和合し、喜び合って暮らした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne dve jayampatikā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. ‘‘Tadā jayampatikā ime dve jayampatikā ahesuṃ, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、四聖諦を明らかにし、本生譚をまとめられた。真理の説示の終わりに、その夫婦は預流果に達した。“その時の夫婦は、この夫婦であり、賢明な大臣は私であった”と。

Puṭabhattajātakavaṇṇanā tatiyā.

プタバッタ本生譚(弁当本生)の解説、第三。

[224] 4. Kumbhilajātakavaṇṇanā

[224] 4. クンビーラ本生譚(鰐本生)の解説。

Yassete [Pg.189] caturo dhammāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi.

“これら四つの徳ある者は”というこの話を、師は竹林精舎に滞在中、デーヴァダッタ(提婆達多)に関連して語られた。

147.

147.

‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava;

“猿の王よ、あなたのように、これら四つの徳、すなわち”

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattati.

“真実と正法(智)と勇気と自己犠牲を備える者は、敵を克服する。”

148.

148.

‘‘Yassa cete na vijjanti, guṇā paramabhaddakā;

“しかし、これら至高の善き徳が備わっていない者は”

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so nātivattatī’’ti.

“真実と正法と勇気と自己犠牲がなければ、敵を克服することはできない。”

Tattha guṇā paramabhaddakāti yassa ete paramabhaddakā cattāro rāsaṭṭhena piṇḍaṭṭhena guṇā na vijjanti, so paccāmittaṃ atikkamituṃ na sakkotīti. Sesamettha sabbaṃ heṭṭhā kumbhilajātake vuttanayameva saddhiṃ samodhānenāti.

そこにおいて、“至高の善き徳”とは、集合という意味、あるいは集積という意味において、これら四つの至高の善き徳が備わっていない者は、敵を乗り越えることができないということである。その他のすべての内容は、以前のクンビーラ本生譚で述べられた通りであり、まとめも同様である。

Kumbhilajātakavaṇṇanā catutthā.

クンビーラ本生譚の解説、第四。

[225] 5. Khantivaṇṇajātakavaṇṇanā

[225] 5. カンティヴァンナ本生譚(忍辱賛嘆本生)の解説。

Atthi me puriso, devāti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Tassa kireko bahūpakāro amacco antepure padussi. Rājā ‘‘upakārako me’’ti ñatvāpi adhivāsetvā satthu ārocesi. Satthā ‘‘porāṇakarājānopi, mahārāja, evaṃ adhivāsesuṃyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“王よ、私には一人の男がおります”というこの話を、師は祇園精舎に滞在中、コーサラ王に関連して語られた。聞くところによれば、王に大変重宝されていた一人の大臣が、後宮で不義を働いた。王は“彼は恩人である”と知りながらも、それを堪え忍び、師に報告した。師は“大王よ、昔の王たちも同様に堪え忍んだものである”と言い、王に乞われて過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente eko amacco tassa antepure padussi, amaccassāpi sevako tassa gehe padussi. So tassa aparādhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto taṃ ādāya rañño santikaṃ gantvā ‘‘deva, eko me upaṭṭhāko sabbakiccakārako, so mayhaṃ gehe padussi, tassa kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、一人の大臣が王の後宮で不義を働いた。また、その大臣の使用人も、大臣の家で不義を働いた。大臣はその過ちを堪え忍ぶことができず、その者を連れて王のもとへ行き、“王よ、私の世話係で、あらゆる用件をこなしてくれる者がおりますが、彼が私の家で不義を働きました。彼をどうすべきでしょうか”と尋ねて、最初の偈を唱えた。

149.

149.

‘‘Atthi me puriso deva, sabbakiccesu byāvaṭo;

Tassa cekoparādhatthi, tattha tvaṃ kinti maññasī’’ti.

“王よ、私にはあらゆる用務に従事する一人の男がおります。彼に一つの過ちがあるのですが、それについてあなたはどう思われますか。”

Tattha [Pg.190] tassa cekoparādhatthīti tassa ca purisassa eko aparādho atthi. Tattha tvaṃ kinti maññasīti tattha tassa purisassa aparādhe tvaṃ ‘‘kiṃ kātabba’’nti maññasi, yathā te cittaṃ uppajjati, tadanurūpamassa daṇḍaṃ paṇehīti dīpeti.

そこにおいて、“彼に一つの過ちがある”とは、その男に一つの過失があるということである。“それについてあなたはどう思われますか”とは、その男の過ちに対して、あなたは“何をなすべきか”と考え、あなたの心に浮かぶままに、それにふさわしい罰を与えなさい、ということを示している。

Taṃ sutvā rājā dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、王は第二の偈を唱えた。

150.

150.

‘‘Amhākampatthi puriso, ediso idha vijjati;

Dullabho aṅgasampanno, khantirasmāka ruccatī’’ti.

“我々にもそのような男がおり、ここに存在している。優れた資質をすべて備えた者は得がたい。ゆえに、我々は忍耐することを好むのである。”

Tassattho – amhākampi rājūnaṃ sataṃ ediso bahūpakāro agāre dussanakapuriso atthi, so ca kho idha vijjati, idānipi idheva saṃvijjati, mayaṃ rājānopi samānā tassa bahūpakārataṃ sandhāya adhivāsema, tuyhaṃ pana araññopi sato adhivāsanabhāro jāto. Aṅgasampanno hi sabbehi guṇakoṭṭhāsehi samannāgato puriso nāma dullabho, tena kāraṇena asmākaṃ evarūpesu ṭhānesu adhivāsanakhantiyeva ruccatīti.

その意味は、“我々のような王たちにとっても、家の中で不義を働く、これほど重宝な男がいる。そして、彼は実にここに存在しており、今もここに留まっている。我々は王であっても、彼の多大な貢献を考慮して堪え忍んでいるのである。まして、あなたのような臣下の身であれば、忍耐は当然の責務であろう。あらゆる優れた資質を完全に備えた人間というものは得がたい。それゆえ、このような状況においては、我々には堪え忍ぶことが最良と思われるのである”ということである。

Amacco attānaṃ sandhāya rañño vuttabhāvaṃ ñatvā tato paṭṭhāya antepure padussituṃ na visahi, sopissa sevako rañño ārocitabhāvaṃ ñatvā tato paṭṭhāya taṃ kammaṃ kātuṃ na visahi.

大臣は、王が自分自身のことを指して言ったのだと気づき、それ以来、不義を働くことはなくなった。また、その使用人も、王に報告されたことを知り、それ以来、そのような行為をすることはなくなった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ahameva bārāṇasirājā ahosi’’nti. Sopi amacco rañño satthu kathitabhāvaṃ ñatvā tato paṭṭhāya taṃ kammaṃ kātuṃ nāsakkhīti.

師はこの説法を終えて、本生譚をまとめられた。“その時のバラナシ王は私であった”。その大臣も、王が師(ブッダ)にそのことを話したと知り、それ以来、そのような行為をすることができなくなった。

Khantivaṇṇajātakavaṇṇanā pañcamā.

カンティヴァンナ本生譚の解説、第五。

[226] 6. Kosiyajātakavaṇṇanā

[226] 6. コーシヤ本生譚(梟本生)の解説。

Kāle nikkhamanā sādhūti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Kosalarājā paccantavūpasamanatthāya akāle nikkhami. Vatthu heṭṭhā vuttanayameva.

“時に応じて出発するのが良い”というこの話を、師は祇園精舎に滞在中、コーサラ王に関連して語られた。コーサラ王は辺境の反乱を鎮めるために、不適切な時に出発した。その経緯は以前に述べた通りである。

Satthā pana atītaṃ āharitvā āha – ‘‘mahārāja, atīte bārāṇasirājā akāle nikkhamitvā uyyāne khandhāvāraṃ nivesayi. Tasmiṃ kāle [Pg.191] eko ulūkasakuṇo veḷugumbaṃ pavisitvā nilīyi. Kākasenā āgantvā ‘nikkhantameva taṃ gaṇhissāmā’’’ti parivāresi. So sūriyatthaṅgamanaṃ anoloketvā akāleyeva nikkhamitvā palāyituṃ ārabhi. Atha naṃ kākā parivāretvā tuṇḍehi koṭṭentā paripātesuṃ. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘kiṃ nu kho, paṇḍita, ime kākā kosiyaṃ paripātentī’’ti pucchi. Bodhisatto ‘‘akāle, mahārāja, attano vasanaṭṭhānā nikkhamantā evarūpaṃ dukkhaṃ paṭilabhantiyeva, tasmā akāle attano vasanaṭṭhānā nikkhamituṃ na vaṭṭatī’’ti imamatthaṃ pakāsento imaṃ gāthādvayamāha –

そこで師は過去の物語を話された。“大王よ、昔、バラナシ王が不適切な時に出発し、庭園に軍営を構えました。その時、一羽のミミズクが竹藪に入って隠れました。カラスの大群がやって来て、‘奴が出てきたところを捕まえてやろう’と言って、そこを取り囲みました。ミミズクは日の入りを待たずに、不適切な時に飛び出して逃げようとしました。すると、カラスたちがそれを取り囲み、嘴で突いて地面に落としました。王は菩薩に呼びかけて、‘賢者よ、なぜカラスたちはミミズクを落としているのか’と尋ねました。菩薩は、‘大王よ、不適切な時に自分の住処から出る者は、このような苦しみを受けるものです。ですから、不適切な時に自分の住処から出るべきではありません’と、その意味を明らかにするために次の二つの偈を唱えました。

151.

151.

‘‘Kāle nikkhamanā sādhu, nākāle sādhu nikkhamo;

Akālena hi nikkhamma, ekakampi bahujjano;

Na kiñci atthaṃ joteti, dhaṅkasenāva kosiyaṃ.

“時にかなって出発するのが良く、時にかなわぬ出発は良くない。不適切な時に出発すれば、たとえ一人の敵であっても、多くの者が、カラスの群れがミミズクを襲ったように、何ら利益をもたらすことはない。”

152.

152.

‘‘Dhīro ca vidhividhānaññū, paresaṃ vivarānugū;

Sabbāmitte vasīkatvā, kosiyova sukhī siyā’’ti.

“しかし、賢明で、なすべき方法を知り、他人の弱点を突く者は、すべての敵を服従させ、ミミズク(のように夜には)幸せになるであろう。”

Tattha kāle nikkhamanā sādhūti, mahārāja, nikkhamanā nāma nikkhamanaṃ vā parakkamanaṃ vā yuttapayuttakāle sādhu. Nākāle sādhu nikkhamoti akāle pana attano vasanaṭṭhānato aññattha gantuṃ nikkhamo nāma nikkhamanaṃ vā parakkamanaṃ vā na sādhu. ‘‘Akālena hī’’tiādīsu catūsu padesu paṭhamena saddhiṃ tatiyaṃ, dutiyena catutthaṃ yojetvā evaṃ attho veditabbo. Attano vasanaṭṭhānato hi koci puriso akālena nikkhamitvā vā parakkamitvā vā na kiñci atthaṃ joteti, attano appamattakampi vuḍḍhiṃ uppādetuṃ na sakkoti, atha kho ekakampi bahujjano bahupi so paccatthikajano etaṃ akāle nikkhamantaṃ vā parakkamantaṃ vā ekakaṃ parivāretvā mahāvināsaṃ pāpeti. Tatrāyaṃ upamā – dhaṅkasenāva kosiyaṃ, yathā ayaṃ dhaṅkasenā imaṃ akāle nikkhamantañca parakkamantañca kosiyaṃ tuṇḍehi vitudanti mahāvināsaṃ pāpenti, tathā tasmā tiracchānagate ādiṃ katvā kenaci akāle attano vasanaṭṭhānato na nikkhamitabbaṃ na parakkamitabbanti.

そこに、‘時に適った出立は善い’とは、大王よ、出立とはすなわち、相応しい時に行われる出立あるいは奮闘が善いということである。時に適わぬ出立は善くない。時に適わぬ時に、自らの住処から他所へ行くための出立、すなわち出立あるいは奮闘は善くない。‘時に適わぬならば(Akālena hī)’などの四つの句において、第一句と第三句、第二句と第四句を組み合わせて、次のように意味を理解すべきである。自らの住処から、ある者が時に適わぬときに出立し、あるいは奮闘したとしても、何ら目的を果たすことはなく、自らのわずかな増益さえも生じさせることはできない。それどころか、たとえ一人であっても大勢の者が、あるいは多くの敵対する人々が、時に適わぬときに出立し、あるいは奮闘するその者一人を包囲して、大きな破滅に至らしめる。そこに、このような譬えがある――烏の群れが梟(ふくろう)を(襲う)ように。ちょうど、この烏の群れが、時に適わぬときに出立し、あるいは奮闘するこの梟を嘴でつつき、大きな破滅に至らしめるように、それゆえ、動物を始めとして、何人も時に適わぬときに自らの住処から出立すべきではなく、奮闘すべきではないということである。

Dutiyagāthāya [Pg.192] dhīroti paṇḍito. Vidhīti porāṇakapaṇḍitehi ṭhapitapaveṇī. Vidhānanti koṭṭhāso vā saṃvidahanaṃ vā. Vivarānugūti vivaraṃ anugacchanto jānanto. Sabbāmitteti sabbe amitte. Vasīkatvāti attano vase katvā. Kosiyovāti imamhā bālakosiyā añño paṇḍitakosiyo viya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo ca kho paṇḍito ‘‘imasmiṃ kāle nikkhamitabbaṃ parakkamitabbaṃ, imasmiṃ na nikkhamitabbaṃ na parakkamitabba’’nti porāṇakapaṇḍitehi ṭhapitassa paveṇisaṅkhātassa vidhino koṭṭhāsasaṅkhātaṃ vidhānaṃ vā tassa vā vidhino vidhānaṃ saṃvidahanaṃ anuṭṭhānaṃ jānāti, so vidhividhānaññū paresaṃ attano paccāmittānaṃ vivaraṃ ñatvā yathā nāma paṇḍito kosiyo rattisaṅkhāte attano kāle nikkhamitvā ca parakkamitvā ca tattha tattha sayitānaññeva kākānaṃ sīsāni chindamāno te sabbe amitte vasīkatvā sukhī siyā, evaṃ dhīropi kāle nikkhamitvā parakkamitvā attano paccāmitte vasīkatvā sukhī niddukkho bhaveyyāti. Rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā nivatti.

第二の詩における‘賢者(dhīro)’とは、智者のことである。‘法(vidhi)’とは、古の智者たちによって定められた伝統である。‘規定(vidhānaṃ)’とは、区分あるいは配置のことである。‘隙をうかがい(vivarānugū)’とは、隙を追い求め、知ることである。‘あらゆる敵を(sabbāmitte)’とは、すべての敵対者を。‘従わせて(vasīkatvā)’とは、自らの支配下に置いて。‘コシヤ(梟)のように(kosiyovā)’とは、この愚かなるコシヤ(梟)ではなく、別の智者である梟のように、という意味である。こういうことが言いたいのである。すなわち、ある智者が‘この時には出立すべきであり、奮闘すべきである。この時には出立すべきではなく、奮闘すべきではない’と、古の智者たちによって定められた伝統という名の法の区分という名の規定、あるいはその法の規定、配置、実行を知っているならば、その法と規定を知る者は、他者である自らの敵対者たちの隙を知り、あたかも智者である梟が、夜という自らの時に出立し奮闘して、あちこちで眠っている烏たちの首を切り、それらすべての敵を従わせて安楽であるように、そのように賢者もまた、時に適って出立し奮闘し、自らの敵対者たちを従わせて、安楽で苦しみのない者となるべきである。王は菩薩の言葉を聞いて(遠征を)止めた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏)はこの説法を終えて、本生経をまとめられた。‘その時の王はアーナンダであり、賢明な大臣は実に私であった’と。

Kosiyajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

コシヤ本生経注釈、第六。

[227] 7. Gūthapāṇajātakavaṇṇanā

[227] 七、グータパーナ(糞を食う者)本生経注釈

Sūro sūrena saṅgammāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tasmiṃ kira kāle jetavanato tigāvutaḍḍhayojanamatte eko nigamagāmo, tattha bahūni salākabhattapakkhiyabhattāni atthi. Tatreko pañhapucchako koṇḍo vasati. So salākabhattapakkhiyabhattānaṃ atthāya āgate dahare ca sāmaṇere ca ‘‘ke khādanti, ke pivanti, ke bhuñjantī’’ti pañhaṃ pucchitvā kathetuṃ asakkonte lajjāpesi. Te tassa bhayena salākabhattapakkhiyabhattatthāya taṃ gāmaṃ na gacchanti. Athekadivasaṃ eko bhikkhu salākaggaṃ gantvā ‘‘bhante, asukagāme salākabhattaṃ vā pakkhiyabhattaṃ vā atthī’’ti pucchitvā [Pg.193] ‘‘atthāvuso, tattha paneko koṇḍo pañhaṃ pucchati, taṃ kathetuṃ asakkonte akkosati paribhāsati, tassa bhayena koci gantuṃ na sakkotī’’ti vutte ‘‘bhante, tattha bhattāni mayhaṃ pāpetha, ahaṃ taṃ dametvā nibbisevanaṃ katvā tato paṭṭhāya tumhe disvā palāyanakaṃ karissāmī’’ti āha. Bhikkhū ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassa tattha bhattāni pāpesuṃ.

‘勇者は勇者と出会い’というこの法話は、師がジェータ林(祇園精舎)に住まわれていた時、ある比丘について語られたものである。伝え聞くところによれば、その当時、ジェータ林から三ガーヴタ半(約十キロ強)ほど離れたある村に、多くの籤食(くじじき)や定期食(半月ごとの食事)があった。そこにある質問好きの横柄な男が住んでいた。彼は籤食や定期食のためにやって来た若い比丘や沙弥たちに‘誰が食べ、誰が飲み、誰が享受するのか’と問いを出し、答えられない者たちを恥じ入らせた。彼らはその男を恐れて、籤食や定期食のためにその村へ行くことはなかった。ところがある日、一人の比丘が籤引きの場(サラーカッガ)へ行き、‘大徳よ、あそこの村に籤食や定期食はありますか’と尋ねた。‘あります、友よ。しかし、そこには一人の横柄な男がいて問いを出します。それに答えられないと罵り、侮辱します。彼を恐れて誰も行くことができないのです’と言われると、‘大徳よ、そこの食事を私に割り当ててください。私が彼を調伏し、関わりのないようにしてみせましょう。それ以後、彼はあなたがたを見て逃げ出すようになるでしょう’と言った。比丘たちは‘善い’と承諾して、彼にその地の食事を割り当てた。

So tattha gantvā gāmadvāre cīvaraṃ pārupi. Taṃ disvā koṇḍo caṇḍameṇḍako viya vegena upagantvā ‘‘pañhaṃ me, samaṇa, kathehī’’ti āha. ‘‘Upāsaka, gāme caritvā yāguṃ ādāya āsanasālaṃ tāva me āgantuṃ dehī’’ti. So yāguṃ ādāya āsanasālaṃ āgatepi tasmiṃ tatheva āha. Sopi naṃ bhikkhu ‘‘yāguṃ tāva me pātuṃ dehi, āsanasālaṃ tāva sammajjituṃ dehi, salākabhattaṃ tāva me āharituṃ dehī’’ti vatvā salākabhattaṃ āharitvā tameva pattaṃ gāhāpetvā ‘‘ehi, pañhaṃ te kathessāmī’’ti bahigāmaṃ netvā cīvaraṃ saṃharitvā aṃse ṭhapetvā tassa hatthato pattaṃ gahetvā aṭṭhāsi. Tatrāpi naṃ so ‘‘samaṇa, pañhaṃ me kathehī’’ti āha. Atha naṃ ‘‘kathemi te pañha’’nti ekappahāreneva pātetvā aṭṭhīni saṃcuṇṇento viya pothetvā gūthaṃ mukhe pakkhipitvā ‘‘ito dāni paṭṭhāya imaṃ gāmaṃ āgataṃ kañci bhikkhuṃ pañhaṃ pucchitakāle jānissāmī’’ti santajjetvā pakkāmi. So tato paṭṭhāya bhikkhū disvāva palāyati. Aparabhāge tassa bhikkhuno sā kiriyā bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asukabhikkhu kira koṇḍassa mukhe gūthaṃ pakkhipitvā gato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, so bhikkhu idāneva taṃ mīḷhena āsādeti, pubbepi āsādesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

彼はそこへ行き、村の入り口で衣をまとった。それを見て、あの男は荒々しい雄羊のように勢いよく近づいてきて、‘沙門よ、私に問いを答えよ’と言った。‘信者(優婆塞)よ、村を巡って粥を受け取り、座所(アーサナサーラー)へ行くまで待ってくれ’。彼は粥を受け取って座所に来ても、なお同じように言った。比丘もまた‘まずは粥を飲ませてくれ、まずは座所を掃除させてくれ、まずは籤食を持ってこさせてくれ’と言い、籤食を持ってこさせて、その男に鉢を持たせ、‘さあ、問いを答えてやろう’と言って村の外へ連れ出した。衣を畳んで肩にかけ、男の手から鉢を受け取って立った。そこでも男は‘沙門よ、私に問いを答えよ’と言った。そこで彼は‘問いを答えてやろう’と言い、一撃で彼を倒し、骨を粉々にするかのように打ち据え、口の中に糞を詰め込んで、‘これからは、この村に来たどの比丘にも問いを出すときのことを思い知るがいい’と脅して立ち去った。それ以後、男は比丘を見るや否や逃げ出すようになった。後日、その比丘の行いが比丘サンガの中で知れ渡った。ある日、法堂(ダンマサバー)で比丘たちが話を始めた。‘友よ、あの比丘はあの男の口に糞を詰め込んで去ったそうだ’。師が来られて、‘比丘たちよ、今ここで何の相談をして座っているのか’と尋ね、その内容を言われると、‘比丘たちよ、あの比丘が彼を汚物で辱めたのは今だけではない。以前にも辱めたのである’と言って、過去の物語を話された。

Atīte aṅgamagadhavāsino aññamaññassa raṭṭhaṃ gacchantā ekadivasaṃ dvinnaṃ raṭṭhānaṃ sīmantare ekaṃ saraṃ nissāya vasitvā suraṃ pivitvā macchamaṃsaṃ khāditvā pātova yānāni yojetvā pakkamiṃsu. Tesaṃ gatakāle eko gūthakhādako pāṇako gūthagandhena āgantvā tesaṃ pītaṭṭhāne chaḍḍitaṃ suraṃ disvā pipāsāya pivitvā matto hutvā gūthapuñjaṃ abhiruhi, allagūthaṃ [Pg.194] tasmiṃ āruḷhe thokaṃ onami. So ‘‘pathavī maṃ dhāretuṃ na sakkotī’’ti viravi. Tasmiññeva khaṇe eko mattavaravāraṇo taṃ padesaṃ patvā gūthagandhaṃ ghāyitvā jigucchanto paṭikkami. So taṃ disvā ‘‘esa mama bhayena palāyatī’’ti saññī hutvā ‘‘iminā me saddhiṃ saṅgāmaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti taṃ avhayanto paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、アンガ国とマガダ国の住人たちが、互いの国を行き来していたときのことである。ある日、二つの国の境界にある池のほとりに宿り、酒を飲み、魚や肉を食べて、翌朝早くに車をつないで出発した。彼らが去った後、一匹の糞を食う虫(コガネムシ)が糞の臭いに誘われてやって来た。人々が飲んでいた場所に捨てられた酒を見つけ、喉の渇きからそれを飲むと、酔っ払って糞の山に登った。彼が登ると、湿った糞が少し沈んだ。すると彼は“大地が私を支えきれないのだ”と叫んだ。ちょうどその時、一頭の酔った猛象がその場所にやって来たが、糞の臭いを嗅ぐと、忌み嫌って引き返した。虫はそれを見て“こいつは私を恐れて逃げ出すのだ”と思い、“こいつと戦わねばならぬ”と彼を呼び止め、最初の偈を唱えた。

153.

153.

‘‘Sūro sūrena saṅgamma, vikkantena pahārinā;

Ehi nāga nivattassu, kiṃ nu bhīto palāyasi;

Passantu aṅgamagadhā, mama tuyhañca vikkama’’nti.

“勇者は勇者に出会い、武勇ある攻撃者に出会った。来い、象よ、引き返せ。なぜ恐れて逃げるのか。アンガとマガダの人々に、私とお前の武勇を見せつけようではないか。”

Tassattho – tvaṃ sūro mayā sūrena saddhiṃ samāgantvā vīriyavikkamena vikkantena pahāradānasamatthatāya pahārinā kiṃkāraṇā asaṅgāmetvāva gacchasi, nanu nāma ekasampahāropi dātabbo siyā, tasmā ehi nāga nivattassu, ettakeneva maraṇabhayatajjito hutvā kiṃ nu bhīto palāyasi, ime imaṃ sīmaṃ antaraṃ katvā vasantā passantu, aṅgamagadhā mama tuyhañca vikkamaṃ ubhinnampi amhākaṃ parakkamaṃ passantūti.

その意味は、お前は勇者であり、勇者である私に出会いながら、精進と武勇に長け、打撃を与える力を持つ攻撃者である私と戦わずに、なぜ去るのか。せめて一撃だけでも交わすべきではないか。それゆえ、来い、象よ、引き返せ。これしきで死の恐怖に怯え、なぜ恐れて逃げるのか。この境界の地に住むアンガとマガダの人々に、私とお前の武勇を、我ら両者の勇猛さを見せしめようではないか、ということである。

So hatthī kaṇṇaṃ datvā tassa vacanaṃ sutvā nivattitvā tassa santikaṃ gantvā taṃ apasādento dutiyaṃ gāthamāha –

その象は耳を傾けて彼の言葉を聞くと、引き返し、彼のそばへ行き、彼を蔑みながら第二の偈を唱えた。

154.

154.

‘‘Na taṃ pādā vadhissāmi, na dantehi na soṇḍiyā;

Mīḷhena taṃ vadhissāmi, pūti haññatu pūtinā’’ti.

“お前を足で殺しはしない。牙でも鼻でも殺さない。糞でお前を殺してやろう。汚らわしい者は汚らわしいものによって殺されるがよい。”

Tassattho – na taṃ pādādīhi vadhissāmi, tuyhaṃ pana anucchavikena mīḷhena taṃ vadhissāmīti.

その意味は、お前を足などで殺しはしない。お前に相応しい糞によって、お前を殺してやる、ということである。

Evañca pana vatvā ‘‘pūtigūthapāṇako pūtināva haññatū’’ti tassa matthake mahantaṃ laṇḍaṃ pātetvā udakaṃ vissajjetvā tattheva taṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā koñcanādaṃ nadanto araññameva pāvisi.

このように言って、“汚らわしい糞虫は汚らわしいものによって殺されるがよい”と、彼の頭の上に大きな糞の塊を落とし、尿をかけ、その場で彼を絶命させると、象鳴きを上げながら森の中へと入っていった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā gūthapāṇako koṇḍo ahosi, vāraṇo so bhikkhu, taṃ kāraṇaṃ paccakkhato disvā tasmiṃ vanasaṇḍe nivutthadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

正師はこの説法を終えて、本生を次のように結び合わされた。“その時の糞虫は(破戒の)比丘であり、象はその(非難した)比丘であった。その出来事を目の当たりにした森に住む神は、実に私であった”と。

Gūthapāṇajātakavaṇṇanā sattamā.

糞虫本生(第七)の注釈が終わった。

[228] 8. Kāmanītajātakavaṇṇanā

[228] 8. カーマニータ本生(注釈)

Tayo [Pg.195] girinti idaṃ satthā jetavane viharanto kāmanītabrāhmaṇaṃ nāma ārabbha kathesi. Vatthu paccuppannañca atītañca dvādasakanipāte kāmajātake (jā. 1.12.37 ādayo) āvibhavissati. Tesu pana dvīsu rājaputtesu jeṭṭhako āgantvā bārāṇasiyaṃ rājā ahosi, kaniṭṭho uparājā. Tesu rājā vatthukāmakilesakāmesu atitto dhanalolo ahosi. Tadā bodhisatto sakko devarājā hutvā jambudīpaṃ olokento tassa rañño dvīsupi kāmesu atittabhāvaṃ ñatvā ‘‘imaṃ rājānaṃ niggaṇhitvā lajjāpessāmī’’ti brāhmaṇamāṇavavaṇṇena āgantvā rājānaṃ passi, raññā ca ‘‘kenatthena āgatosi māṇavā’’ti vutte ‘‘ahaṃ, mahārāja, tīṇi nagarāni passāmi khemāni subhikkhāni pahūtahatthiassarathapattīni hiraññasuvaṇṇālaṅkārabharitāni, sakkā ca pana tāni appakeneva balena gaṇhituṃ, ahaṃ te tāni gahetvā dātuṃ āgato’’ti āha. ‘‘Kadā gacchāma, māṇavā’’ti vutte ‘‘sve mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi gaccha, pātova āgaccheyyāsī’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, vegena balaṃ sajjehī’’ti vatvā sakko sakaṭṭhānameva gato.

“三つの山”というこの物語を、正師はジェータ林に滞在していた際、カーマニータという婆羅門について語られた。その現在と過去の物語は、第十二ニパータ(十二集)のカーマ本生において明らかになるであろう。さて、二人の王子のうち、兄はバーラーナシーで王となり、弟は副王となった。そのうち王は、欲(境)と煩悩の二つの欲において満足することを知らず、富に貪欲であった。その時、菩薩は天界の主サッカ(帝釈天)となっており、ジャンブディープを見渡して、その王が二つの欲において満足していないことを知り、“この王を制止して恥じ入らせよう”と考え、婆羅門の青年の姿で現れて王にまみえた。王が“青年よ、何のために来たのか”と尋ねると、“大王よ、私は、安泰で食糧に事欠かず、象、馬、戦車、歩兵が充実し、金銀や装身具が満ち溢れた三つの都市を知っております。これらはわずかな軍勢で奪うことができます。私は、それらを奪ってあなたに捧げるためにやって参りました”と言った。王が“青年よ、いつ出発するか”と問うと、“明日でございます、大王よ”と答えた。“ならば行け、明朝早くに来るがよい”。“承知いたしました、大王よ。速やかに軍勢を整えてください”と言って、サッカは自らの場所へと帰っていった。

Rājā punadivase bheriṃ carāpetvā balasajjaṃ kāretvā amacce pakkosāpetvā hiyyo eko brāhmaṇamāṇavo ‘‘uttarapañcāle indapatte kekaketi imesu tīsu nagaresu rajjaṃ gahetvā dassāmī’’ti āha, taṃ māṇavaṃ ādāya tīsu nagaresu rajjaṃ gaṇhissāma, vegena naṃ pakkosathāti. ‘‘Katthassa, deva, nivāso dāpito’’ti? ‘‘Na me tassa nivāsagehaṃ dāpita’’nti. ‘‘Nivāsaparibbayo pana dinno’’ti? ‘‘Sopi na dinno’’ti. Atha ‘‘kahaṃ naṃ passissāmā’’ti? ‘‘Nagaravīthīsu olokethā’’ti. Te olokentā adisvā ‘‘na passāma, mahārājā’’ti āhaṃsu. Rañño māṇavaṃ apassantassa ‘‘evaṃ mahantā nāma issariyā parihīnomhī’’ti mahāsoko udapādi, hadayavatthu uṇhaṃ ahosi, vatthulohitaṃ kuppi, lohitapakkhandikā udapādi, vejjā tikicchituṃ nāsakkhiṃsu.

王は翌日、太鼓を叩いて触れ回らせ、軍勢を整え、大臣たちを呼び寄せて言った。“昨日、一人の婆羅門の青年が、北パンチャーラ、インダパッタ、ケーカカというこれら三つの都市の王権を奪って与えると言った。その青年を伴って三つの都市の王権を手に入れよう。速やかに彼を呼んで参れ”。大臣たちが“王よ、彼にはどこに宿舎を与えられたのですか”と尋ねると、“彼に宿泊所は与えていない”。“では、滞在費は与えられたのですか”。“それも与えていない”。すると大臣たちは“では、どこで彼を見つけることができるのでしょうか”と問い、王は“市中の通りを探せ”と言った。彼らは探し回ったが見つからず、“大王よ、見当たりません”と報告した。青年が見つからないことで、王には“これほど大きな支配権を失ってしまった”という大きな悲しみが生じ、心臓が熱くなり、血液が乱れ、赤痢(血便)を発症した。医師たちも治療することができなかった。

Tato tīhacatūhaccayena sakko āvajjamāno tassa taṃ ābādhaṃ ñatvā ‘‘tikicchissāmi na’’nti brāhmaṇavaṇṇena āgantvā dvāre ṭhatvā ‘‘vejjabrāhmaṇo [Pg.196] tumhākaṃ tikicchanatthāya āgato’’ti ārocāpesi. Rājā taṃ sutvā ‘‘mahantamahantā rājavejjā maṃ tikicchituṃ nāsakkhiṃsu, paribbayamassa dāpetvā uyyojethā’’ti āha. Sakko taṃ sutvā ‘‘mayhaṃ neva nivāsaparibbayena attho, vejjalābhampi na gaṇhissāmi, tikicchissāmi naṃ, puna rājā maṃ passatū’’ti āha. Rājā taṃ sutvā ‘‘tena hi āgacchatū’’ti āha. Sakko pavisitvā jayāpetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, rājā ‘‘tvaṃ maṃ tikicchasī’’ti āha. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tena hi tikicchassū’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, byādhino me lakkhaṇaṃ kathetha, kena kāraṇena uppanno, kiṃ khāditaṃ vā pītaṃ vā nissāya, udāhu diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti? ‘‘Tāta, mayhaṃ byādhi sutaṃ nissāya uppanno’’ti. ‘‘Kiṃ te suta’’nti. ‘‘Tāta eko māṇavo āgantvā mayhaṃ ‘tīsu nagaresu rajjaṃ gaṇhitvā dassāmī’ti āha, ahaṃ tassa nivāsaṭṭhānaṃ vā nivāsaparibbayaṃ vā na dāpesiṃ, so mayhaṃ kujjhitvā aññassa rañño santikaṃ gato bhavissati. Atha me ‘evaṃ mahantā nāma issariyā parihīnomhī’ti cintentassa ayaṃ byādhi uppanno. Sace sakkosi tvaṃ me kāmacittaṃ nissāya uppannaṃ byādhiṃ tikicchituṃ, tikicchāhī’’ti etamatthaṃ pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –

その後、三、四日経って、帝釈天は念慮して王のその病を知り、“私が治療しよう”と婆羅門の姿となってやって来て、門のところに立ち、“医者の婆羅門が、あなた様の治療のために参りました”と告げさせた。王はそれを聞いて、“非常に偉大な王宮の医者たちが、私を治療することができなかった。彼には滞在費を与えて帰らせなさい”と言った。帝釈天はそれを聞いて、“私には滞在費も必要ありませんし、医術の報酬も受け取りません。彼を治療しましょう。再び王が私に会われますように”と言った。王はそれを聞いて、“それでは、来なさい”と言った。帝釈天は中に入り、挨拶をしてから、一方に立った。王は“お前は私を治療するのか”と言った。“はい、天王よ”。“それでは、治療せよ”。“よろしいでしょう、大王よ。病の兆候を私に語ってください。何が原因で生じたのか。食べたものや飲んだものによるのか、あるいは見たり聞いたりしたことによるのでしょうか”。“友よ、私の病は聞いたことに基づいて生じたのだ”。“何をお聞きになったのですか”。“友よ、一人の若者がやって来て、私に‘三つの都市の王国を手に入れて差し上げましょう’と言ったのだ。私は彼に滞在場所も滞在費も与えなかった。彼は私に腹を立てて、他の王のところへ行ってしまったのだろう。そこで私は‘このように偉大な権力を失ってしまった’と考えているうちに、この病が生じたのだ。もしお前に、私の欲心に基づいて生じた病を治療することができるなら、治療してくれ”。この意味を明らかにするために、最初の偈を唱えた。

155.

155.

‘‘Tayo giriṃ antaraṃ kāmayāmi, pañcālā kuruyo kekake ca;

Tatuttariṃ brāhmaṇa kāmayāmi, tikiccha maṃ brāhmaṇa kāmanīta’’nti.

“私は三つの山(都市)の間を望んでいる。パンチャーラ、クル、そしてケーカカを。婆羅門よ、私はそれ以上のものを望んでいる。婆羅門よ、欲に引かれた私を治療せよ”。

Tattha tayo girinti tayo girī, ayameva vā pāṭho. Yathā ‘‘sudassanassa girino, dvārañhetaṃ pakāsatī’’ti ettha sudassanaṃ devanagaraṃ yujjhitvā duggaṇhatāya duccalanatāya ‘‘sudassanagirī’’ti vuttaṃ, evamidhāpi tīṇi nagarāni ‘‘tayo giri’’nti adhippetāni. Tasmā ayamettha attho – tīṇi ca nagarāni tesañca antaraṃ tividhampi raṭṭhaṃ kāmayāmi. ‘‘Pañcālā kuruyo kekake cā’’ti imāni tesaṃ raṭṭhānaṃ nāmāni. Tesu pañcālāti uttarapañcālā, tattha kapilaṃ nāma nagaraṃ. Kuruyoti kururaṭṭhaṃ, tattha indapattaṃ nāma nagaraṃ. Kekake cāti paccatte upayogavacanaṃ, tena kekakaraṭṭhaṃ dasseti. Tattha kekakarājadhānīyeva nagaraṃ. Tatuttarinti taṃ [Pg.197] ahaṃ ito paṭiladdhā bārāṇasirajjā tatuttariṃ tividhaṃ rajjaṃ kāmayāmi. Tikiccha maṃ, brāhmaṇa, kāmanītanti imehi vatthukāmehi ca kilesakāmehi ca nītaṃ hataṃ pahataṃ sace sakkosi, tikiccha maṃ brāhmaṇāti.

その中で、“三つの山(tayo giri)”とは三つの山のこと、あるいはこれがそのままの読みである。“スダッサナ(美見)という山の、その門は輝いている”という箇所において、スダッサナという天界の都市が、攻めにくく攻略し難いことから“スダッサナの山”と言われるように、ここでも三つの都市が“三つの山”として意図されている。それゆえ、ここでの意味は――三つの都市とそれらの間にある三種類の王国を私は望んでいる、ということである。“パンチャーラ、クル、そしてケーカカ”とは、それらの国の名前である。それらの中で、“パンチャーラ”とは北パンチャーラであり、そこにはカピラという名の都市がある。“クル”とはクル国であり、そこにはインダパッタという名の都市がある。“ケーカカ”とは対格であり、それによってケーカカ国を示している。そこではケーカカ王都こそが都市である。“それ以上(tatuttariṃ)”とは、私がここですでに得ている波羅奈(バラナシ)の王国からさらに、三種類の王国を望んでいる、ということである。“欲に引かれた私を治療せよ(tikiccha maṃ kāmanītaṃ)”とは、これら事欲と煩悩欲によって導かれ、害され、打ちのめされた私を、もしできるならば、婆羅門よ、治療せよ、ということである。

Atha naṃ sakko ‘‘mahārāja, tvaṃ mūlosadhādīhi atekiccho. Ñāṇosadheneva tikicchitabbo’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

そこで帝釈天は彼に“大王よ、あなたは根や薬草などでは治療できません。知恵の薬によってのみ治療されるべきです”と言って、第二の偈を唱えた。

156.

156.

‘‘Kaṇhāhidaṭṭhassa karonti heke, amanussapaviṭṭhassa karonti paṇḍitā;

Na kāmanītassa karoti koci, okkantasukkassa hi kā tikicchā’’ti.

“黒蛇に噛まれた者には、ある者たちが(治療を)行う。非人(悪霊)に取り憑かれた者には、賢者たちが(治療を)行う。しかし、欲に引かれた者には、誰も(治療を)行わない。善(白業)から脱落した者に、何の治療があろうか”。

Tattha kaṇhāhidaṭṭhassa karonti heketi ekacce hi tikicchakā ghoravisena kāḷasappena daṭṭhassa mantehi ceva osadhehi ca tikicchaṃ karonti. Amanussapaviṭṭhassa karonti paṇḍitāti apare paṇḍitā bhūtavejjā bhūtayakkhādīhi amanussehi paviṭṭhassa abhibhūtassa gahitassa balikammaparittakaraṇaosadhaparibhāvitādīhi tikicchaṃ karonti. Na kāmanītassa karoti kocīti kāmehi pana nītassa kāmavasikassa puggalassa aññatra paṇḍitehi añño koci tikicchaṃ na karoti, karontopi kātuṃ samattho nāma natthi. Kiṃkāraṇā? Okkantasukkassa hi kā tikicchāti, okkantasukkassa avakkantassa kusaladhammamariyādaṃ atikkantassa akusaladhamme patiṭṭhitassa puggalassa mantosadhādīhi kā nāma tikicchā, na sakkā osadhehi tikicchitunti.

その中で、“黒蛇に噛まれた者には、ある者たちが(治療を)行う”とは、ある医者たちは、猛毒を持つ黒蛇に噛まれた者に対して、呪文や薬草によって治療を行うということである。“非人に取り憑かれた者には、賢者たちが(治療を)行う”とは、他の賢者である除霊師たちが、非人や夜叉などによって憑依され、圧倒され、捕らえられた者に対して、供物や護呪、薬の服用などによって治療を行うということである。“欲に引かれた者には、誰も行わない”とは、欲に支配された人に対しては、賢者たち以外に、他の誰も治療を行わない、行おうとしてもできる者はいないということである。なぜか。“善から脱落した者に、何の治療があろうか”とは、善から脱落した者、すなわち善の境界を越えて不善に留まっている人に対して、呪文や薬草などで何の治療ができようか、薬で治療することはできない、ということである。

Itissa mahāsatto imaṃ kāraṇaṃ dassetvā uttari evamāha – ‘‘mahārāja, sace tvaṃ tāni tīṇi rajjāni lacchasi, api nu kho imesu catūsu nagaresu rajjaṃ karonto ekappahāreneva cattāri sāṭakayugāni paridaheyyāsi, catūsu vā suvaṇṇapātīsu bhuñjeyyāsi, catūsu vā sayanesu sayeyyāsi, mahārāja, taṇhāvasikena nāma bhavituṃ na vaṭṭati, taṇhā hi nāmesā vipattimūlā. Sā vaḍḍhamānā yo taṃ vaḍḍheti, taṃ puggalaṃ aṭṭhasu mahānirayesu soḷasasu ussadanirayesu nānappakārabhedesu ca avasesesu apāyesu khipatī’’ti. Evaṃ rājānaṃ nirayādibhayena tajjetvā mahāsatto dhammaṃ desesi. Rājāpissa dhammaṃ sutvā vigatasoko hutvā tāvadeva nibyādhitaṃ pāpuṇi. Sakkopissa ovādaṃ datvā [Pg.198] sīlesu patiṭṭhāpetvā devalokameva gato. Sopi tato paṭṭhāya dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.

このように大士はこの理由を示し、さらにこのように言った。“大王よ、もしあなたがそれら三つの王国を手に入れたとしても、これら四つの都市で王権を行使しながら、一度に四組の衣をまとうことができるでしょうか。あるいは四つの金の皿で食事をすることができるでしょうか。あるいは四つの寝床で眠ることができるでしょうか。大王よ、渇愛に支配されてはなりません。渇愛は不幸の根本です。それは増大して、それを増大させる者を八つの大地獄、十六の小地獄、その他の悪趣へと投げ込むのです”。このように王を地獄の恐怖で戒め、大士は法を説いた。王も法を聞いて悲しみが消え、直ちに病が癒えた。帝釈天も教誡を与え、戒に安住させて天界へ戻った。彼もそれ以来、布施などの功徳を積み、業に従って死後赴いた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā kāmanītabrāhmaṇo ahosi, sakko pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、四聖諦を明らかにし、本生をまとめられた。“その時の王は欲に引かれた婆羅門であり、帝釈天は私であった”と。

Kāmanītajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

第八、カーマニータ本生(欲に引かれた者の物語)の注釈。

[229] 9. Palāyitajātakavaṇṇanā

[229] 九、パラーイタ本生(逃亡者の物語)の注釈。

Gajaggameghehīti idaṃ satthā jetavane viharanto palāyitaparibbājakaṃ ārabbha kathesi. So kira vādatthāya sakalajambudīpaṃ vicaritvā kañci paṭivādiṃ alabhitvā anupubbena sāvatthiṃ gantvā ‘‘atthi nu kho koci mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho’’ti manusse pucchi. Manussā ‘‘tādisānaṃ sahassenapi saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho sabbaññū dvipadānaṃ aggo mahāgotamo dhammissaro parappavādamaddano, sakalepi jambudīpe uppanno parappavādo taṃ bhagavantaṃ atikkamituṃ samattho nāma natthi. Velantaṃ patvā samuddaūmiyo viya hi sabbavādā tassa pādamūlaṃ patvā cuṇṇavicuṇṇā hontī’’ti buddhaguṇe kathesuṃ. Paribbājako ‘‘kahaṃ pana so etarahī’’ti pucchitvā ‘‘jetavane’’ti sutvā ‘‘idānissa vādaṃ āropessāmī’’ti mahājanaparivuto jetavanaṃ gacchanto jetena rājakumārena navakoṭidhanaṃ vissajjetvā kāritaṃ jetavanadvārakoṭṭhakaṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇassa gotamassa vasanapāsādo’’ti pucchitvā ‘‘dvārakoṭṭhako aya’’nti sutvā ‘‘dvārakoṭṭhako tāva evarūpo, vasanagehaṃ kīdisaṃ bhavissatī’’ti vatvā ‘‘gandhakuṭi nāma appameyyā’’ti vutte ‘‘evarūpena samaṇena saddhiṃ ko vādaṃ karissatī’’ti tatova palāyi. Manussā unnādino hutvā jetavanaṃ pavisitvā satthārā ‘‘kiṃ akāle āgatatthā’’ti vuttā taṃ pavattiṃ kathayiṃsu. Satthā ‘‘na kho upāsakā idāneva, pubbepesa mama vasanaṭṭhānassa dvārakoṭṭhakaṃ disvā palāyatevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

“象の最上の雲によって”云々のこの話は、師が祇園精舎に滞在していた際、逃走した遊行者にまつわるものである。聞くところによれば、彼は論争のために全ジャンブディーパを遍歴したが、対抗者を得られず、順次にサーヴァッティーに至り、“私と論争できる者は誰かいるか”と人々に尋ねた。人々は“そのような者が千人いようとも、一切知者であり二足尊の中で最高の方、法の主、他説を撃破する御方である大ゴータマと論争できる者はいない。全ジャンブディーパに生じた他説も、その世尊を超えることはできない。海岸に至った海の波のように、すべての論説は彼の足元に至れば粉々に砕け散るのである”と、仏の徳を語った。遊行者は“その方は今どこにいるのか”と尋ね、“祇園精舎である”と聞いて、“今こそ彼に論争を仕掛けよう”と、群衆を伴って祇園精舎へ向かった。ジェータ王子が九億の財を投じて建立した祇園精舎の門楼を見て、“これが沙門ゴータマの住む宮殿か”と尋ねた。“これは門楼です”と聞いて、“門楼にして既にこのようであれば、住居はいかなるものか”と言い、“香室というものは計り知れないほどである”と言われると、“このような沙門と誰が論争できようか”と言って、そこから逃げ出した。人々は騒然となって祇園精舎に入り、師から“なぜ時ならぬ時に来たのか”と問われ、その出来事を語った。師は“信者たちよ、今だけではない。かつても彼は私の住居の門楼を見て逃げ出したのだ”と述べて、請われるままに過去の物語を語られた。

Atīte [Pg.199] gandhāraraṭṭhe takkasilāyaṃ bodhisatto rajjaṃ kāresi, bārāṇasiyaṃ brahmadatto. So ‘‘takkasilaṃ gaṇhissāmī’’ti mahantena balakāyena gantvā nagarato avidūre ṭhatvā ‘‘iminā niyāmena hatthī pesetha, iminā asse, iminā rathe, iminā pattī, evaṃ dhāvitvā āvudhehi paharatha, evaṃ ghanavassavalāhakā viya saravassaṃ vassathā’’ti tenaṃ vicārento imaṃ gāthādvayamāha –

昔、ガンダーラ国のタッカシラーにおいて菩薩が王として統治し、バーラーナシーではブラフマダッタが統治していた。彼は“タッカシラーを奪わん”と大軍を率いて行き、城から遠くない場所に留まって、“このように象軍を送り出せ、このように馬軍を、このように戦車軍を、このように歩兵を。そのように突進して武器で攻撃せよ。厚い雨雲のように矢の雨を降らせよ”と指揮しながら、これら二つの偈を唱えた。

157.

157.

‘‘Gajaggameghehi hayaggamālibhi, rathūmijātehi sarābhivassebhi;

Tharuggahāvaṭṭadaḷhappahāribhi, parivāritā takkasilā samantato.

“象の最上の雲により、馬の最上の首飾りにより、戦車の波により、矢の降雨により、剣の柄を握り力強く打つ者たちにより、タッカシラーは四方から包囲された。”

158.

158.

‘‘Abhidhāvatha cūpadhāvatha ca, vividhā vināditā vadantibhi;

Vattatajja tumulo ghoso yathā, vijjulatā jaladharassa gajjato’’ti.

“駆けろ、また突進せよ。様々に鳴り響く叫びとともに。今日、雷鳴が轟く雨雲の稲妻のように、凄まじい響きが起こっている。”

Tattha gajaggameghehīti aggagajameghehi, koñcanādaṃ gajjantehi mattavaravāraṇavalāhakehīti attho. Hayaggamālibhīti aggahayamālīhi, varasindhavavalāhakakulehi assānīkehīti attho. Rathūmijātehīti sañjātaūmivegehi sāgarasalilehi viya sañjātarathūmīhi, rathānīkehīti attho. Sarābhivassebhīti tehiyeva rathānīkehi ghanavassamegho viya saravassaṃ vassantehi. Tharuggahāvaṭṭadaḷhappahāribhīti tharuggahehi āvaṭṭadaḷhappahārīhi, ito cito ca āvattitvā parivattitvā daḷhaṃ paharantehi gahitakhaggaratanatharudaṇḍehi pattiyodhehi cāti attho. Parivāritā takkasilā samantatoti yathā ayaṃ takkasilā parivāritā hoti, sīghaṃ tathā karothāti attho.

そこで“象の最上の雲により”とは、最上の象の雲によって、つまり、咆哮して轟く酔象という雲によって、という意味である。“馬の最上の首飾りにより”とは、最上の馬の首飾り、つまり、優れたシンドゥ馬の雲の群れである馬軍によって、という意味である。“戦車の波により”とは、生じた波の勢いを持つ海の水のように、戦車の波が生じた、つまり戦車軍によって、という意味である。“矢の降雨により”とは、それら戦車軍によって厚い雨雲のように矢の雨を降らせることによって、という意味である。“剣の柄を握り力強く打つ者たちにより”とは、剣の柄を握り、あちらこちらへと旋回しつつ力強く打撃を与える、宝剣の柄を握った歩兵たちによって、という意味である。“タッカシラーは四方から包囲された”とは、このタッカシラーが包囲されるように、速やかにそのようにせよ、という意味である。

Abhidhāvatha cūpadhāvatha cāti vegena dhāvatha ceva upadhāvatha ca. Vividhā vināditā vadantibhīti varavāraṇehi saddhiṃ vividhā vinaditā bhavatha, selitagajjitavāditehi nānāviravā hothāti attho. Vattatajja tumulo ghosoti vattatu ajja tumulo mahanto asanisaddasadiso ghoso. Yathā vijjulatā jaladharassa gajjatoti yathā gajjantassa [Pg.200] jaladharassa mukhato niggatā vijjulatā caranti, evaṃ vicarantā nagaraṃ parivāretvā rajjaṃ gaṇhathāti vadati.

“駆けろ、また突進せよ”とは、速やかに走り、また近づいて走れということである。“様々に鳴り響く叫びとともに”とは、優れた象たちと共に様々に鳴り響かせよ、つまり、喚声や咆哮や奏楽によって様々に叫び声をあげよ、という意味である。“今日、凄まじい響きが起これ”とは、今日、落雷の音に似た凄まじい大きな響きが起こるようにせよ、ということである。“雷鳴が轟く雲の稲妻のように”とは、咆哮する雲から出た稲妻が走るように、そのように動き回りながら城を囲んで王国を奪え、と述べているのである。

Iti so rājā gajjitvā senaṃ vicāretvā nagaradvārasamīpaṃ gantvā dvārakoṭṭhakaṃ disvā ‘‘idaṃ rañño vasanageha’’nti pucchitvā ‘‘ayaṃ nagaradvārakoṭṭhako’’ti vutte ‘‘nagaradvārakoṭṭhako tāva evarūpo, rañño nivesanaṃ kīdisaṃ bhavissatī’’ti vatvā ‘‘vejayantapāsādasadisa’’nti sutvā ‘‘evaṃ yasasampannena raññā saddhiṃ yujjhituṃ na sakkhissāmā’’ti dvārakoṭṭhakaṃ disvāva nivattitvā palāyitvā bārāṇasimeva agamāsi.

そのように王は咆哮して軍を指揮し、城門の近くへ行って門楼を見て、“これが王の住む宮殿か”と尋ねた。“これは城門の門楼です”と言われると、“城門の門楼にして既にこのようであれば、王の住まいはいかなるものか”と言い、“帝釈天の最勝殿のようである”と聞いて、“これほどの名声に満ちた王と戦うことはできない”と、門楼を見ただけで引き返し、逃げ出してバーラーナシーへと帰ってしまった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirājā palāyitaparibbājako ahosi, takkasilarājā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、ジャータカをまとめられた。“その時のバーラーナシー王は、あの逃げ出した遊行者であり、タッカシラー王は私であった”と。

Palāyitajātakavaṇṇanā navamā.

パラーイタ・ジャータカの解説・第九。

[230] 10. Dutiyapalāyitajātakavaṇṇanā

10. 第二パラーイタ・ジャータカの解説。

Dhajamaparimitanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ palāyitaparibbājakameva ārabbha kathesi. Imasmiṃ pana vatthusmiṃ so paribbājako jetavanaṃ pāvisi. Tasmiṃ khaṇe satthā mahājanaparivuto alaṅkatadhammāsane nisinno manosilātale sīhanādaṃ nadanto sīhapotako viya dhammaṃ deseti. Paribbājako dasabalassa brahmasarīrapaṭibhāgaṃ rūpaṃ puṇṇacandasassirikaṃ mukhaṃ suvaṇṇapaṭṭasadisaṃ nalāṭañca disvā ‘‘ko evarūpaṃ purisuttamaṃ jinituṃ sakkhissatī’’ti nivattitvā parisantaraṃ pavisitvā palāyi. Mahājano taṃ anubandhitvā nivattitvā satthussa taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā ‘‘na so paribbājako idāneva, pubbepi mama suvaṇṇavaṇṇaṃ mukhaṃ disvā palātoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“旗を、無辺なものを”云々のこの話は、師が祇園精舎に滞在していた際、同じく逃げ出したある遊行者にまつわるものである。この話では、その遊行者は祇園精舎に入った。その時、師は大勢の人々に囲まれ、飾られた法座に座り、紅玻璃の岩の上で獅子が吼えるかのように獅子吼して法を説いていた。遊行者は、十力尊の梵天の如き身体、満月のように光り輝く顔、黄金の板のような額を見て、“誰がこのような至高の人に勝つことができようか”と、引き返して群衆の中を通り抜け、逃げ出した。人々は彼を追いかけたが引き返し、師にその出来事を報告した。師は“その遊行者は今だけではない。かつても私の黄金色の顔を見て逃げ出したのだ”と述べて、過去の物語を引用された。

Atīte bodhisatto bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāresi, takkasilāyaṃ eko gandhārarājā. So ‘‘bārāṇasiṃ gahessāmī’’ti caturaṅginiyā senāya āgantvā nagaraṃ parivāretvā nagaradvāre ṭhito attano balavāhanaṃ oloketvā ‘‘ko ettakaṃ balavāhanaṃ jinituṃ sakkhissatī’’ti attano senaṃ saṃvaṇṇetvā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、菩薩がバーラーナシーで王として国を治めていた時、タッカシラーに一人のガンダーラ王がいました。彼は“バーラーナシーを奪い取ろう”と考え、四種軍(象軍・馬軍・車軍・歩兵軍)を率いてやって来て都を包囲し、城門に立って、自らの軍勢を眺めて“これほどの軍勢に誰が打ち勝つことができようか”と自軍を称賛して、最初の偈を唱えました。

159.

159.

‘‘Dhajamaparimitaṃ [Pg.201] anantapāraṃ, duppasahaṃ dhaṅkehi sāgaraṃva;

Girimiva anilena duppasayho, duppasaho ahamajja tādisenā’’ti.

“数知れぬ旗印、果てなき広がり、烏たちが大海を(制しがたい)ように、屈服させがたい。風によって山が(動かされぬ)ように、屈服させがたい。そのような軍勢を持つ私は、今日、何者にも屈服させられないのである”

Tattha dhajamaparimitanti idaṃ tāva me rathesu morachade ṭhapetvā ussāpitadhajameva aparimitaṃ bahuṃ anekasatasaṅkhyaṃ. Anantapāranti balavāhanampi me ‘‘ettakā hatthī ettakā assā ettakā rathā ettakā pattī’’ti gaṇanaparicchedarahitaṃ anantapāraṃ. Duppasahanti na sakkā paṭisattūhi sahituṃ abhibhavituṃ. Yathā kiṃ? Dhaṅkehi sāgaraṃva, yathā sāgaro bahūhi kākehi vegavikkhambhanavasena vā atikkamanavasena vā duppasaho, evaṃ duppasahaṃ. Girimiva anilena duppasayhoti apica me ayaṃ balakāyo yathā pabbato vātena akampanīyato duppasaho, tathā aññena balakāyena duppasaho. Duppasaho ahamajja tādisenāti svāhaṃ iminā balena samannāgato ajja tādisena duppasahoti aṭṭālake ṭhitaṃ bodhisattaṃ sandhāya vadati.

その中で‘旗印(はたじるし)は数知れず(dhajamaparimitaṃ)’とは、まず私の戦車の上に孔雀の羽を置いて掲げられた旗だけでも、数百という数にのぼり無数であるということです。‘果てなき広がり(anantapāraṃ)’とは、私の軍勢もまた“象がこれほど、馬がこれほど、戦車がこれほど、歩兵がこれほど”という数による限定のない、無限の広がりを持っているということです。‘屈服させがたい(duppasahaṃ)’とは、敵対者たちが耐えることも圧倒することもできないということです。何に例えられるかと言えば、‘烏たちが大海を(制しがたい)ように(dhaṅkehi sāgaraṃva)’。あたかも大海が、多くのカラスたちがその勢いを遮ったり越えたりすることによって屈服させがたいものであるように、そのように屈服させがたいのです。‘風によって山が屈服させがたいように(Girimiva anilena duppasayho)’とは、さらに、私のこの軍隊は、あたかも山が風によって揺るがされないために屈服させがたいのと同様に、他の軍勢によって屈服させがたいということです。‘そのような私を、今日、誰が屈服させられよう(duppasaho ahamajja tādisenā)’とは、このように(強大な)軍勢を備えた私は、今日、そのような者(対戦相手)にとって屈服させがたい者である、と(城門の)見張り塔の上に立っている菩薩を指して言っているのです。

Athassa so puṇṇacandasassirikaṃ attano mukhaṃ dassetvā ‘‘bāla, mā vippalapasi, idāni te balavāhanaṃ mattavāraṇo viya naḷavanaṃ viddhaṃsessāmī’’ti santajjetvā dutiyaṃ gāthamāha –

すると、彼(菩薩)は、満月のように輝かしい自らの顔を見せ、“愚か者よ、たわごとを言うな。今、狂った巨象が葦の森をなぎ倒すように、お前の軍勢を粉砕してやろう”と脅して、第二の偈を唱えました。

160.

160.

‘‘Mā bāliyaṃ vilapi na hissa tādisaṃ, viḍayhase na hi labhase nisedhakaṃ;

Āsajjasi gajamiva ekacārinaṃ, yo taṃ padā naḷamiva pothayissatī’’ti.

“愚かさゆえに嘆くな。お前の思うようなことにはならぬ。お前は(煩悩に)焼かれているだけで、私を阻む者を見いだせていない。お前は独歩の巨象に立ち向かおうとしている。その象は、葦を粉砕するように、お前を足で踏みつぶすであろう”

Tattha mā bāliyaṃ vilapīti mā attano bālabhāvaṃ vippalapasi. Na hissa tādisanti na hi assa tādiso, ayameva vā pāṭho. Tādiso ‘‘anantapāraṃ me balavāhana’’nti evarūpaṃ takkento rajjañca gahetuṃ samattho nāma na hi assa, na hotīti attho. Viḍayhaseti tvaṃ bāla, kevalaṃ rāgadosamohamānapariḷāhena viḍayhasiyeva. Na hi labhase nisedhakanti mādisaṃ pana pasayha abhibhavitvā nisedhakaṃ na tāva labhasi, ajja [Pg.202] taṃ āgatamaggeneva palāpessāmi. Āsajjasīti upagacchasi. Gajamiva ekacārinanti ekacārinaṃ mattavaravāraṇaṃ viya. Yo taṃ padā naḷamiva pothayissatīti yo taṃ yathā nāma mattavaravāraṇo pādā naḷaṃ potheti saṃcuṇṇeti, evaṃ pothayissati, taṃ tvaṃ āsajjasīti attānaṃ sandhāyāha.

その中で‘愚かさゆえに嘆くな(mā bāliyaṃ vilapi)’とは、自らの愚かさをさらけ出して喋り散らすなということです。‘そのような(お前の思うような)ことは起こらぬ(na hissa tādisaṃ)’とは、彼にはそのようなことはない、あるいはこれが正しい読みです。“私の軍勢は無限である”と、そのように考えて王国を奪うことができるような者は彼にはいない、つまり存在しないという意味です。‘焼かれている(viḍayhase)’とは、お前は愚か者であり、ただ貪・瞋・痴・慢という(煩悩の)熱傷によって焼かれているだけだということです。‘私を阻む者を見いだせぬ(na hi labhase nisedhakaṃ)’とは、私のような者を力ずくで圧倒して制止させる者を、お前はいまだ得ていない、今日、お前を来た道から追い払ってやろうということです。‘立ち向かっている(āsajjasi)’とは、近づいているということです。‘独歩の巨象のように(gajamiva ekacārinaṃ)’とは、独りで歩む狂った勝れた象のようです。‘お前を葦のように足で踏みつぶすであろう(yo taṃ padā naḷamiva pothayissatī)’とは、あたかも狂った勝れた象が足で葦を叩き潰し、粉々にするように、そのように粉砕するであろう、そのような(強力な)者に、お前は立ち向かっているのだ、と自分自身を指して言ったのです。

Evaṃ tajjentassa panassa kathaṃ sutvā gandhārarājā ullokento kañcanapaṭṭasadisaṃ mahānalāṭaṃ disvā attano gahaṇabhīto nivattitvā palāyanto sakanagarameva agamāsi.

このように威嚇する彼の言葉を聞いて、ガンダーラ王が見上げると、金板のように(広く輝く)大きな額が見えました。彼は自分が捕らえられるのを恐れて、引き返して逃げ去り、自らの都へと帰っていきました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā gandhārarājā palāyitaparibbājako ahosi, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、本生(ジャータカ)をまとめられました。“その時のガンダーラ王は(現在、一度出家してまた戻り)逃げ去った行者であり、バーラーナシー王は私であった”と。

Dutiyapalāyitajātakavaṇṇanā dasamā.

第二パラ―aita本生注釈(第十)。

Kāsāvavaggo aṭṭhamo.

カ―サーヴァ品(第八)。

Tassuddānaṃ –

その要綱(目録)は以下の通りです。

Kāsāvaṃ cūḷanandiyaṃ, puṭabhattañca kumbhilaṃ;

Khantivaṇṇaṃ kosiyañca, gūthapāṇaṃ kāmanītaṃ;

Palāyitadvayampi ca.

カ―サーヴァ、チューラナンディヤ、プタバッタ、クンビーラ、カンティヴァンナ、コーシヤ、グータパーナ、カーマニータ、そして二つのパラ―aitaです。

9. Upāhanavaggo

9. ウパーハナ(靴)品

[231] 1. Upāhanajātakavaṇṇanā

[231] 1. ウパーハナ本生注釈

Yathāpi kītāti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Dhammasabhāyañhi bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, devadatto ācariyaṃ paccakkhāya tathāgatassa paṭipakkho paṭisattu hutvā mahāvināsaṃ pāpuṇī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, devadatto [Pg.203] idāneva ācariyaṃ paccakkhāya mama paṭipakkho hutvā mahāvināsaṃ patto, pubbepi pattoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“あたかも購入された(靴が)……”というこの話を、師はジェータ林(祇園精舎)に滞在していた時、デーヴァダッタに関して語られました。法堂で比丘たちがこのように話題を始めました。“友よ、デーヴァダッタは師を拒んで、如来の敵対者となり、大きな破滅に至った”と。師はやって来て“比丘たちよ、今、あなたたちはどのような話をして座っているのか”と問い、“このような話です”と言われた時、“比丘たちよ、デーヴァダッタが師を拒んで私の敵対者となり、大きな破滅に至ったのは今だけではない。過去にも至っていたのだ”と言って、過去の話をされました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto hatthācariyakule nibbattitvā vayappatto hatthisippe nipphattiṃ pāpuṇi. Atheko kāsigāmako māṇavako āgantvā tassa santike sippaṃ uggaṇhi. Bodhisattā nāma sippaṃ vācentā ācariyamuṭṭhiṃ na karonti, attano jānananiyāmena niravasesaṃ sikkhāpenti. Tasmā so māṇavo bodhisattassa jānanasippaṃ niravasesamuggaṇhitvā bodhisattaṃ āha – ‘‘ācariya, ahaṃ rājānaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti. Bodhisatto ‘‘sādhu, tātā’’ti gantvā rañño ārocesi – ‘‘mahārāja, mama antevāsiko tumhe upaṭṭhātuṃ icchatī’’ti. ‘‘Sādhu, upaṭṭhātū’’ti. ‘‘Tena hissa paribbayaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Tumhākaṃ antevāsiko tumhehi samakaṃ na lacchati, tumhesu sataṃ labhantesu paṇṇāsaṃ lacchati, dve labhantesu ekaṃ lacchatī’’ti. So gehaṃ gantvā taṃ pavattiṃ antevāsikassa ārocesi. Antevāsiko ‘‘ahaṃ, ācariya, tumhehi samaṃ sippaṃ jānāmi. Sace samakaññeva paribbayaṃ labhissāmi, upaṭṭhahissāmi. No ce, na upaṭṭhahissāmī’’ti āha. Bodhisatto taṃ pavattiṃ rañño ārocesi. Rājā ‘‘sace so tumhehi samappakāro, tumhehi samakaññeva sippaṃ dassetuṃ sakkonto samakaṃ labhissatī’’ti āha. Bodhisatto taṃ pavattiṃ tassa ārocetvā tena ‘‘sādhu dassessāmī’’ti vutte rañño ārocesi. Rājā ‘‘tena hi sve sippaṃ dassethā’’ti. ‘‘Sādhu, dassessāma, nagare bheriṃ carāpethā’’ti. Rājā ‘‘sve kira ācariyo ca antevāsiko ca ubho hatthisippaṃ dassessanti, rājaṅgaṇe sannipatitvā daṭṭhukāmā passantū’’ti bheriṃ carāpesi.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が国を治めていた時、菩薩は象の調教師の家に生まれ、成人して象の技術に熟達しました。すると、一人のカーシ地方の村出身の若者がやって来て、彼の元で技術を学びました。菩薩たちは技術を教える際に“師匠の出し惜しみ(阿闍梨拳)”をすることなく、自分の知っている通りに、余すところなく教え込みます。そのため、その若者は菩薩の知っている技術を余すところなく学び取り、菩薩に言いました。“先生、私は王に仕えようと思います”。菩薩は“よろしい、息子よ”と言って、王のところへ行き、“大王よ、私の弟子があなたにお仕えしたいと望んでおります”と告げました。“よろしい、仕えさせなさい”。“それでは、彼への報酬を決めてください”。“お前の弟子は、お前と同等の(報酬を)得ることはできない。お前が百得るなら彼は五十、お前が二つ得るなら彼は一つ得ることになろう”。彼は家に帰り、その出来事を弟子に告げました。弟子は“先生、私はあなたと同じように技術を知っています。もし同等の報酬を得られるなら仕えます。そうでなければ仕えません”と言いました。菩薩はその出来事を王に告げました。王は“もし彼があなたと同じようであり、あなたと同じように技術を見せることができるなら、同等(の報酬を)得るだろう”と言いました。菩薩はそれを彼に告げ、彼が“承知しました、お見せしましょう”と言ったので、王に報告しました。王は“それでは明日、技術を見せなさい”と言いました。“承知しました、お見せしましょう。都に太鼓を打たせて回らせてください”。王は“明日、師匠と弟子が二人で象の技術を披露する。王宮の広場に集まって見たい者は見るように”と、太鼓を打たせて触れ回らせました。

Ācariyo ‘‘na me antevāsiko upāyakosallaṃ jānātī’’ti ekaṃ hatthiṃ gahetvā ekaratteneva vilomaṃ sikkhāpesi. So taṃ ‘‘gacchā’’ti vutte osakkituṃ, ‘‘osakkā’’ti vutte gantuṃ, ‘‘tiṭṭhā’’ti vutte nipajjituṃ, ‘‘nipajjā’’ti vutte ṭhātuṃ, ‘‘gaṇhā’’ti vutte ṭhapetuṃ, ‘‘ṭhapehī’’ti vutte gaṇhituṃ sikkhāpetvā punadivase taṃ hatthiṃ abhiruhitvā rājaṅgaṇaṃ agamāsi. Antevāsikopi ekaṃ manāpaṃ hatthiṃ abhiruhi. Mahājano sannipati. Ubhopi samakaṃ sippaṃ dassesuṃ. Puna bodhisatto attano hatthiṃ [Pg.204] vilomaṃ kāresi, so ‘‘gacchā’’ti vutte osakki, ‘‘osakkā’’ti vutte purato dhāvi, ‘‘tiṭṭhā’’ti vutte nipajji, ‘‘nipajjā’’ti vutte aṭṭhāsi, ‘‘gaṇhā’’ti vutte nikkhipi, ‘‘nikkhipā’’ti vutte gaṇhi. Mahājano ‘‘are duṭṭhaantevāsika, tvaṃ ācariyena saddhiṃ sārambhaṃ karosi, attano pamāṇaṃ na jānāsi, ‘ācariyena samakaṃ jānāmī’ti evaṃsaññī hosī’’ti leḍḍudaṇḍādīhi paharitvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpesi.

師匠は“私の弟子は、手段の巧みさを知らない”と考え、一頭の象を連れてきて、たった一晩で(命令と)逆のことをするように訓練した。彼はその象に“行け”と言えば後退し、“後退せよ”と言えば進み、“立て”と言えば横たわり、“横たわれ”と言えば立ち、“取れ”と言えば置き、“置け”と言えば取るように訓練し、翌日その象に乗って王宮の広場へ行った。弟子もまた一頭の見事な象に乗った。群衆が集まった。両者は同時に芸を披露した。次に菩薩は自分の象に逆のことをさせた。それは“行け”と言えば後退し、“後退せよ”と言えば前へ走り、“立て”と言えば横たわり、“横たわれ”と言えば立ち、“取れ”と言えば投げ出し、“投げ出せ”と言えば取った。群衆は“こら、悪徳な弟子よ、おまえは師匠に対して対抗心を燃やし、自分の身の程を知らず、‘師匠と同じくらい知っている’という思い込みを持っていたのか”と言って、泥土や杖などで打ち据え、その場で命を落とさせた。

Bodhisatto hatthimhā oruyha rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, sippaṃ nāma attano sukhatthāya gaṇhanti, ekaccassa pana gahitasippaṃ dukkaṭaupāhanā viya vināsameva āvahatī’’ti vatvā idaṃ gāthādvayamāha –

菩薩は象から降りて王に近づき、“大王よ、芸というものは自分の幸福のために習得するものですが、ある者にとっては習得した芸が、粗末な靴のように、ただ破滅をもたらすだけなのです”と言って、次の二つの偈を語った。

161.

161.

‘‘Yathāpi kītā purisassupāhanā, sukhassa atthāya dukhaṃ udabbahe;

Ghammābhitattā talasā papīḷitā, tasseva pāde purisassa khādare.

“人が自分の幸福のために買った靴が、かえって苦痛をもたらすことがあるように。熱に焼かれ、(足の)裏に圧迫されて、その人の足そのものを噛むのである。

162.

162.

‘‘Evameva yo dukkulīno anariyo, tammāka vijjañca sutañca ādiya;

Tameva so tattha sutena khādati, anariyo vuccati pānadūpamo’’ti.

それと同じように、卑しい生まれで卑劣な者が、我らから知識や学識を受け継いでも、彼はまさにその場所で、その学識によって(自分自身を)噛むのである。その卑劣な者は靴に似た者(あるいは靴で傷ついた足に似た者)と言われる。”

Tattha udabbaheti udabbaheyya. Ghammābhitattā talasā papīḷitāti ghammena abhitattā pādatalena ca pīḷitā. Tassevāti yena tā sukhatthāya kiṇitvā pādesu paṭimukkā dukkaṭūpāhanā, tasseva. Khādareti vaṇaṃ karontā pāde khādanti.

そこで“udabbahe”とは“udabbaheyya(もたらすであろう)”の意味である。“ghammābhitattā talasā papīḷitā”とは、熱に焼かれ、足の裏によって圧迫されることである。“tasseva”とは、幸福のためにそれを買って足に履いた、その人の(靴が)、ということである。“khādareti”とは、傷を作って足を噛むということである。

Dukkulīnoti dujjātiko akulaputto. Anariyoti hirottappavajjito asappuriso. Tammāka vijjañca sutañca ādiyāti ettha taṃ taṃ manatīti ‘‘tammo’’ti vattabbe tammāko, taṃ taṃ sippaṃ āsevati parivattetīti attho, ācariyassetaṃ nāmaṃ. Tasmā tammākā, gāthābandhasukhatthaṃ panassa rassabhāvo kato. Vijjanti aṭṭhārasasu vijjāṭṭhānesu [Pg.205] yaṃkiñci. Sutanti yaṃkiñci sutapariyatti. Ādiyātiādiyitvā. Tameva so tattha sutena khādatīti tamevāti attānameva. Soti yo dukkulīno anariyo ācariyamhā vijjañca sutañca ādiyati, so. Tattha sutena khādatīti tassa santike sutena so attānameva khādatīti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘teneva so tattha sutena khādatī’’tipi pāṭho. Tassāpi so tena tattha sutena attānameva khādatīti ayameva attho. Anariyo vuccati pānadūpamoti iti anariyo dupāhanūpamo dukkaṭūpāhanūpamo vuccati. Yathā hi dukkaṭūpāhanā purisaṃ khādanti, evamesa sutena khādanto attanāva attānaṃ khādati. Atha vā pānāya dutoti pānadu, upāhanūpatāpitassa upāhanāya khāditapādassetaṃ nāmaṃ. Tasmā yo so attānaṃ sutena khādati, so tena sutena khāditattā ‘‘anariyo’’ti vuccati pānadūpamo, upāhanūpatāpitapādasadisoti vuccatīti ayamettha attho. Rājā tuṭṭho bodhisattassa mahantaṃ yasaṃ adāsi.

“dukkulīno”とは、卑しい生まれの、育ちの悪い者のことである。“anariyo”とは、羞恥心と恐れ(慚愧)を欠いた、善からぬ人のことである。“tammāka vijjañca sutañca ādiya”の箇所で、あれこれと考える(manatī)ことから“tammo”と言うべきところを“tammāko”としている。あれこれの芸を習得し、繰り返すという意味であり、これは師匠の名である。それゆえ“tammākā”であるが、詩の韻律を整えるために短音にされている。“vijjā”とは、十八の学問所のうちのいずれかのことである。“sutaṃ”とは、何らかの聞法や教理の習得のことである。“ādiyā”とは“ādiyitvā(受け継いで)”のことである。“tameva so tattha sutena khādati”の“tameva”とは自分自身のことである。“so”とは、卑しい生まれで卑劣な、師匠から知識や学識を受け継いだ者のことである。“tattha sutena khādati”とは、その師匠のもとでの学識によって、彼は自分自身を噛むという意味である。しかし注釈書には“teneva so tattha sutena khādati(それゆえ彼はそこでの学識によって噛む)”という読みもある。その場合も、彼はその学識によって自分自身を噛むという、これと同じ意味である。“anariyo vuccati pānadūpamo”とは、このように卑劣な者は“dupāhanūpamo(靴に似た者)”、すなわち“粗末な靴に似た者”と言われる。なぜなら、粗末な靴が人を噛むように、このように学識によって(人を)噛む者は、自ら自分自身を噛むからである。あるいは、“pānāya duto”が“pānadu”であり、これは靴によって熱せられ、靴によって噛まれた足の名である。それゆえ、学識によって自分を噛む者は、その学識によって噛まれているがゆえに、“卑劣な者”と呼ばれ、“pānadūpamo”すなわち“靴によって傷ついた足に似た者”と言われる。これがここでの意味である。王は満足して、菩薩に大きな名誉を与えた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā antevāsiko devadatto ahosi, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.

師(世尊)はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時の弟子はデーヴァダッタであり、師匠は私であった”と。

Upāhanajātakavaṇṇanā paṭhamā.

靴本生談(ウパーハナ・ジャータカ)注釈、第一。

[232] 2. Vīṇāthūṇajātakavaṇṇanā

[232] 二、ヴィーナートゥーナ(琵琶の柱)本生談注釈。

Ekacintitoyamatthoti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ kumārikaṃ ārabbha kathesi. Sā kirekā sāvatthiyaṃ seṭṭhidhītā attano gehe usabharājassa sakkāraṃ kayiramānaṃ disvā dhātiṃ pucchi – ‘‘amma, ko nāmesa evaṃ sakkāraṃ labhatī’’ti. ‘‘Usabharājā nāma, ammā’’ti. Puna sā ekadivasaṃ pāsāde ṭhatvā antaravīthiṃ olokentī ekaṃ khujjaṃ disvā cintesi – ‘‘gunnaṃ antare jeṭṭhakassa piṭṭhiyaṃ kakudhaṃ hoti, manussajeṭṭhakassapi tena bhavitabbaṃ, ayaṃ manussesu purisūsabho bhavissati, etassa mayā pādaparicārikāya bhavituṃ vaṭṭatī’’ti. Sā dāsiṃ pesetvā [Pg.206] ‘‘seṭṭhidhītā tayā saddhiṃ gantukāmā, asukaṭṭhānaṃ kira gantvā tiṭṭhā’’ti tassa ārocetvā sārabhaṇḍakaṃ ādāya aññātakavesena pāsādā otaritvā tena saddhiṃ palāyi. Aparabhāge taṃ kammaṃ nagare ca bhikkhusaṅghe ca pākaṭaṃ jātaṃ. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asukā kira seṭṭhidhītā khujjena saddhiṃ palātā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte satthā ‘‘na, bhikkhave, idānevesā khujjaṃ kāmeti, pubbepi kāmesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“これは一人が考えたことだ”というこの(話)を、師(世尊)は祇園精舎に滞在しているとき、ある少女について語られた。聞くところによれば、舎衛城のある長者の娘が、自分の家で種牛が供養されているのを見て、乳母に尋ねた。“お母さん、このように供養を受けているのは誰ですか?”“娘よ、これは種牛というものですよ”。またある日、彼女は宮殿に立って通りを眺めていたとき、一人のせむし男を見て考えた。“牛たちの間では、優れた者の背には瘤(こぶ)がある。人間の中で優れた者にもそれがあるはずだ。この人は人間の中の雄牛(優れた男)に違いない。私はこの人に仕える妻になるのがふさわしい”。彼女は侍女を遣わして、“長者の娘があなたと一緒に行きたがっています。どこそこの場所へ行って待っていてください”とその男に告げさせ、貴重な品々を持って変装して宮殿を降り、彼とともに逃げた。後にその出来事は町中や比丘サンガの間で知れ渡った。法堂で比丘たちが話題にした。“友よ、あの長者の娘がせむし男と一緒に逃げたそうだ”。師が来られて“比丘たちよ、今、何の教えのために座っているのか”と尋ね、そのことが告げられると、師は“比丘たちよ、彼女がせむし男を好んだのは今に始まったことではない。以前にも好んだのだ”と言って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ nigamagāme seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ vasanto puttadhītāhi vaḍḍhamāno attano puttassa bārāṇasīseṭṭhissa dhītaraṃ vāretvā divasaṃ ṭhapesi. Seṭṭhidhītā attano gehe usabhassa sakkārasammānaṃ disvā ‘‘ko nāmeso’’ti dhātiṃ pucchitvā ‘‘usabho’’ti sutvā antaravīthiyā gacchantaṃ ekaṃ khujjaṃ disvā ‘‘ayaṃ purisūsabho bhavissatī’’ti sārabhaṇḍakaṃ gahetvā tena saddhiṃ palāyi. Bodhisattopi kho ‘‘seṭṭhidhītaraṃ gehaṃ ānessāmī’’ti mahantena parivārena bārāṇasiṃ gacchanto tameva maggaṃ paṭipajji. Te ubhopi sabbarattiṃ maggaṃ agamaṃsu. Atha khujjassa sabbarattiṃ sītāsihatassa aruṇodaye sarīre vāto kuppi, mahantā vedanā vattanti. So maggā okkamma vedanāppatto hutvā vīṇādaṇḍako viya saṃkuṭito nipajji, seṭṭhidhītāpissa pādamūle nisīdi. Bodhisatto seṭṭhidhītaraṃ khujjassa pādamūle nisinnaṃ disvā sañjānitvā upasaṅkamitvā seṭṭhidhītāya saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が国を治めていた時、菩薩はある村の長者の家に生まれ、成人して家を営み、息子や娘たちに恵まれて暮らしていた。彼は自分の息子のために、バーラーナシーの長者の娘を妻に迎えようとして日取りを決めた。その長者の娘は、自分の家で牡牛が供養されているのを見て、“これは何というものか”と乳母に尋ね、“牡牛(ウスバ)です”という答えを聞いた。その後、通りを行く一人の背むしの男を見て、“これこそ男のなかの牡牛(人牛)に違いない”と思い、宝物を持って彼と共に逃げ出した。菩薩もまた“長者の娘を家へ連れて来よう”と、大勢の従者と共にバーラーナシーへ向かう途中で、同じ道を進んでいた。彼ら二人は一晩中、道を進んだ。ところが、明け方に、一晩中寒さに凍えていた背むしの体に痙攣が起こり、激しい痛みが襲った。彼は道から外れて苦しみ、琵琶の竿のように丸まって横たわった。長者の娘も彼の足元に座り込んでいた。菩薩は、背むしの足元に座っている長者の娘を見て、彼女だと気づき、近づいて彼女に語りかけ、最初の偈を唱えた。

163.

163.

‘‘Ekacintitoyamattho, bālo apariṇāyako;

Na hi khujjena vāmena, bhoti saṅgantumarahasī’’ti.

“この目的は、あなた一人が考えたこと。その愚か者は導き手にはなりません。幸いなる人よ、あなたは曲がった背むしと共に歩むべきではありません”

Tattha ekacintitoyamatthoti amma, yaṃ tvaṃ atthaṃ cintetvā iminā khujjena saddhiṃ palātā, ayaṃ tayā ekikāya eva cintito bhavissati. Bālo apariṇāyakoti ayaṃ khujjo bālo, duppaññabhāvena mahallakopi bālova, aññasmiṃ gahetvā gacchante asati gantuṃ asamatthatāya apariṇāyako. Na hi khujjena vāmena, bhoti saṅgantumarahasīti [Pg.207] iminā hi khujjena vāmanattā vāmena bhoti tvaṃ mahākule jātā abhirūpā dassanīyā saṅgantuṃ saha gantuṃ nārahasīti.

その意味は、“娘よ、あなたが目的を持ってこの背むしと共に逃げてきたその目的は、あなた一人が考えたことでしょう。‘愚か者は導き手とはならない’とは、この背むしは愚かで、智慧がないために年老いても愚か者であり、他人が抱えて運ばない限り歩くこともできないので、導き手にはなれないということです。‘曲がった背むしと共に歩むべきではない’とは、この背むしは、曲がっているために‘曲がった者(ヴァーマ)’と呼ばれます。幸いなる人よ、あなたは名門に生まれ、容姿端麗で見目麗しいのですから、彼と共に歩む(同行する)べきではない”ということです。

Athassa taṃ vacanaṃ sutvā seṭṭhidhītā dutiyaṃ gāthamāha –

そこで、彼のその言葉を聞いて、長者の娘は第二の偈を唱えた。

164.

164.

‘‘Purisūsabhaṃ maññamānā, ahaṃ khujjamakāmayiṃ;

Soyaṃ saṃkuṭito seti, chinnatanti yathā thuṇā’’ti.

“男のなかの牡牛だと思い、私は背むしを愛しました。しかし今、彼は弦の切れた琵琶の竿のように、丸まって横たわっています”

Tassattho – ahaṃ, ayya, ekaṃ usabhaṃ disvā ‘‘gunnaṃ jeṭṭhakassa piṭṭhiyaṃ kakudhaṃ hoti, imassapi taṃ atthi, imināpi purisūsabhena bhavitabba’’nti evamahaṃ khujjaṃ purisūsabhaṃ maññamānā akāmayiṃ. Soyaṃ yathā nāma chinnatanti sadoṇiko vīṇādaṇḍako, evaṃ saṃkuṭito setīti.

その意味は、“旦那様、私はある牡牛を見て‘牛の群れのリーダーの背中には瘤(こぶ)がある。この男にもそれがある。だからこの男も男のなかの牡牛(人牛)に違いない’と、このように背むしを男のなかの牡牛だと思い、愛してしまいました。ところが今、彼はあたかも弦の切れた、共鳴箱付きの琵琶の竿のように、丸まって横たわっているのです”ということです。

Bodhisatto tassā aññātakavesena nikkhantabhāvameva ñatvā taṃ nhāpetvā alaṅkaritvā rathaṃ āropetvā gehameva agamāsi.

菩薩は、彼女が変装して逃げ出したことを知り、彼女に沐浴させ、身なりを整えさせ、馬車に乗せて彼女の家へと送り届けた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ayameva seṭṭhidhītā ahosi, bārāṇasīseṭṭhi pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、ジャータカをまとめられた。“その時の長者の娘はこの女であり、バーラーナシーの長者は私であった”と。

Vīṇāthūṇajātakavaṇṇanā dutiyā.

琵琶の竿のジャータカ注釈(第二)は終わった。

[233] 3. Vikaṇṇakajātakavaṇṇanā

[233] 3. ヴィカンナカ(返しのある矢)ジャータカ注釈

Kāmaṃ yahiṃ icchasi tena gacchāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So hi dhammasabhaṃ ānīto ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti satthārā puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘kasmā ukkaṇṭhitosī’’ti vutte ‘‘kāmaguṇakāraṇā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘kāmaguṇā nāmete bhikkhu vikaṇṇakasallasadisā, sakiṃ hadaye patiṭṭhaṃ labhamānā vikaṇṇakaṃ viya viddhaṃ suṃsumāraṃ maraṇameva pāpentī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“望むところへどこへでも行くがよい”というこの話を、師はジェータ林に滞在していた時、一人の還俗を望む比丘について語られた。彼は法廷に連れて行かれ、“比丘よ、おまえが悶々としているというのは本当か”と師に問われ、“本当です”と答えた。“なぜ悶々としているのか”と聞かれると、“欲望のためです”と言った。そこで師は“比丘よ、それら欲望というものはヴィカンナカ(返しのある矢)のようなものである。一度心に突き刺さると、ヴィカンナカによって射られたワニのように死に至らしめるのだ”と言って、過去の話をされた。

Atīte bodhisatto bārāṇasiyaṃ dhammena rajjaṃ kārento ekadivasaṃ uyyānaṃ gantvā pokkharaṇītīraṃ sampāpuṇi. Naccagītāsu kusalā naccagītāni [Pg.208] payojesuṃ, pokkharaṇiyaṃ macchakacchapā gītasaddalolatāya sannipatitvā raññāva saddhiṃ gacchanti. Rājā tālakkhandhappamāṇaṃ macchaghaṭaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho ime macchā mayā saddhiṃyeva carantī’’ti amacce pucchi. Amaccā ‘‘ete, deva, upaṭṭhahantī’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘ete kira maṃ upaṭṭhahantī’’ti tussitvā tesaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi. Devasikaṃ taṇḍulambaṇaṃ pācesi. Macchā bhattavelāya ekacce āgacchanti, ekacce nāgacchanti, bhattaṃ nassati. Rañño tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ‘‘ito paṭṭhāya sattavelāya bheriṃ paharitvā bherisaññāya macchesu sannipatitesu bhattaṃ dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya bhattakammiko bheriṃ paharāpetvā sannipatitānaṃ macchānaṃ bhattaṃ deti. Tepi bherisaññāya sannipatitvā bhuñjanti.

過去、菩薩がバーラーナシーで法に従って国を治めていた時、ある日公園へ行き、池のほとりに着いた。歌舞に長けた者たちが歌や踊りを披露した。池の魚や亀は歌の声に惹きつけられて集まり、王と共に移動した。王は、ヤシの木の幹ほどの大きさの魚の群れを見て、“なぜこれらの魚は私と一緒に動くのか”と大臣に尋ねた。大臣たちは“王よ、彼らはお仕えしているのです”と言った。王は“彼らは私に仕えているのだ”と喜んで、彼らに毎日の食事を与えることにした。毎日、大量の米を炊かせた。食事の時間になると、来る魚もいれば、来ない魚もおり、食べ物が無駄になった。王はそのことを報告された。王は“これからは食事の時間に太鼓を叩き、太鼓の合図で魚が集まったら食事を与えよ”と言った。それ以来、食事係は太鼓を叩かせ、集まった魚に食事を与えた。彼らも太鼓の合図で集まって食べた。

Tesu evaṃ sannipatitvā bhuñjantesu eko suṃsumāro āgantvā macche khādi. Bhattakammiko rañño ārocesi. Rājā taṃ sutvā ‘‘suṃsumāraṃ macchānaṃ khādanakāle vikaṇṇakena vijjhitvā gaṇhā’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti gantvā nāvāya ṭhatvā macche khādituṃ āgataṃ suṃsumāraṃ vikaṇṇakena pahari, taṃ tassa antopiṭṭhiṃ pāvisi. So vedanāppatto hutvā taṃ gahetvāva palāyi. Bhattakammiko tassa viddhabhāvaṃ ñatvā taṃ ālapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

彼らがそのように集まって食べている時、一匹のワニがやって来て魚を食らった。食事係は王に報告した。王はそれを聞いて“ワニが魚を食べている時に、ヴィカンナカ(返しのある矢)で射て捕らえよ”と言った。彼は“承知しました”と言って、船に乗り、魚を食べに来たワニをヴィカンナカで射た。それは彼の背中の深くに突き刺さった。彼は激痛を感じ、それを刺したまま逃げ出した。食事係は彼が射られたのを知り、彼に呼びかけながら最初の偈を唱えた。

165.

165.

‘‘Kāmaṃ yahiṃ icchasi tena gaccha, viddhosi mammamhi vikaṇṇakena;

Hatosi bhattena suvāditena, lolo ca macche anubandhamāno’’ti.

“望むところへどこへでも行くがよい。おまえはヴィカンナカによって急所を射抜かれた。よく響く合図の食事によって殺されたのだ、魚を追いかけ回した強欲な者よ”

Tattha kāmanti ekaṃsena. Yahiṃ icchasi tena gacchāti yasmiṃ icchasi, tasmiṃ gaccha. Mammamhīti mammaṭṭhāne. Vikaṇṇakenāti vikaṇṇakasallena. Hatosi bhattena suvāditena, lolo ca macche anubandhamānoti tvaṃ bherivāditasaññāya bhatte dīyamāne lolo hutvā khādanatthāya macche anubandhamāno tena savāditena bhattena hato, gataṭṭhānepi te jīvitaṃ natthīti attho. So attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā jīvitakkhayaṃ patto.

その意味は、“カマム”とは、確かに、ということ。“望むところへどこへでも行くがよい”とは、おまえの望む場所へ行け、ということ。“急所に”とは、生命の要所に。“ヴィカンナカによって”とは、返しのついた矢によって。“よく響く合図の食事によって殺されたのだ、魚を追いかけ回した強欲な者よ”とは、太鼓が鳴り食事の合図が送られる時に、強欲になって食べようとして魚を追いかけ回したために、その合図された食事によって殺された(命を落とすことになった)、行った先でもおまえの命はない、という意味である。そのワニは自分の住処に帰って命を落とした。

Satthā [Pg.209] imaṃ kāraṇaṃ dassetvā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –

師はこの理由を示し、正等覚者として第二の偈を唱えられた。

166.

166.

‘‘Evampi lokāmisaṃ opatanto, vihaññatī cittavasānuvattī;

So haññatī ñātisakhāna majjhe, macchānugo soriva suṃsumāro’’ti.

“このように、世の餌食(五欲)に飛びつく者は、心のままに従い、苦しむ。彼は親族や友人の真っ只中で滅ぼされる。魚を追って(返しのある矢に射られた)あのワニのように。”

Tattha lokāmisanti pañca kāmaguṇā. Te hi loko iṭṭhato kantato manāpato gaṇhāti, tasmā ‘‘lokāmisa’’nti vuccati. Opatantoti taṃ lokāmisaṃ anupatanto kilesavasena cittavasānuvattī puggalo vihaññati kilamati, so haññatīti so evarūpo puggalo ñātīnañca sakhānañca majjhe so vikaṇṇakena viddho macchānugo suṃsumāro viya pañca kāmaguṇe manāpāti gahetvā haññati kilamati mahāvināsaṃ pāpuṇātiyevāti.

その中で“世の餌食”とは五欲のことである。世の人々はそれを望ましいもの、喜ばしいもの、愛すべきものとして受け取るがゆえに、“世の餌食”と呼ばれる。“飛びつく”とは、その世の餌食を追い求め、煩悩の勢いによって心のままに従う者が、苦しみ、疲弊することである。“彼は滅ぼされる”とは、そのような者が、親族や友人の真っ只中で、返しのある矢に射られ、魚を追ったワニのように、五欲を喜ばしいものとして受け取ったために、殺され、苦しみ、大きな破滅に至るということである。

Evaṃ satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā suṃsumāro devadatto, macchā buddhaparisā, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.

このように師はこの説法を終えて、四聖諦を明らかにし、本生をまとめられた。四聖諦の説法の終わりに、厭離の心を生じていた比丘は預流果に到達した。“その時のワニはデーヴァダッタであり、魚たちは仏の会衆であり、バラナシ王は私であった”。

Vikaṇṇakajātakavaṇṇanā tatiyā.

ヴィカンナカ本生注釈(第三)が終わる。

[234] 4. Asitābhūjātakavaṇṇanā

[234] 4. アシターブー本生注釈

Tvameva dānimakarāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ kumārikaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kirekasmiṃ dvinnaṃ aggasāvakānaṃ upaṭṭhākakule ekā kumārikā abhirūpā sobhaggappattā, sā vayappattā samānajātikaṃ kulaṃ agamāsi. Sāmiko taṃ kismiñci amaññamāno aññattha cittavasena carati. Sā tassa taṃ attani anādarataṃ agaṇetvā dve aggasāvake nimantetvā dānaṃ datvā dhammaṃ suṇantī sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sā tato paṭṭhāya maggaphalasukhena vītināmayamānā ‘‘sāmikopi maṃ na icchati, gharāvāsena me kammaṃ natthi, pabbajissāmī’’ti cintetvā [Pg.210] mātāpitūnaṃ ācikkhitvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tassā sā kiriyā bhikkhūsu pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asukakulassa dhītā atthagavesikā sāmikassa anicchabhāvaṃ ñatvā aggasāvakānaṃ dhammaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya puna mātāpitaro āpucchitvā pabbajitvā arahattaṃ pattā, evaṃ atthagavesikā, āvuso sā kumārikā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idānevesā kuladhītā atthagavesikā, pubbepi atthagavesikāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“あなたこそが今それをした”というこの話を、師は祇園精舎に滞在中、ある乙女に関連して説かれた。聞くところによれば、舎衛城のある二大弟子の外護者の家に、容姿端麗で幸運に恵まれた一人の乙女がいた。彼女は適齢期になり、同等の家柄の家へ嫁いだ。夫は彼女を顧みず、他の女に心を奪われていた。彼女は夫が自分に関心がないことを意に介さず、二大弟子を招待して布施を捧げ、法を聞いて預流果に到達した。彼女はそれ以来、道果の喜びに日を送り、“夫も私を望まず、家庭生活に用はない。出家しよう”と考え、父母に告げて出家し、阿羅漢果に達した。彼女のその行為は比丘たちの間で知れ渡った。ある日、比丘たちが法堂で話を始めた。“諸友よ、あそこの家の娘は、利益(解脱)を求める者であり、夫が自分を望んでいないことを知り、二大弟子の法を聞いて預流果に到達し、再び父母に許しを得て出家し、阿羅漢に達した。諸友よ、あの乙女はこのように利益を求める者であった”。師は来られて、“比丘たちよ、今、あなたたちは何の会話をして座っているのか”と問い、“これこれの会話です”と言われたとき、“比丘たちよ、この良家の娘が利益を求めたのは今だけではない。以前にも利益を求める者であったのだ”と言って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tadā bārāṇasirājā attano puttassa brahmadattakumārassa parivārasampattiṃ disvā uppannāsaṅko puttaṃ raṭṭhā pabbājesi. So asitābhuṃ nāma attano deviṃ ādāya himavantaṃ pavisitvā macchamaṃsaphalāphalāni khādanto paṇṇasālāya nivāsaṃ kappesi. So ekaṃ kinnariṃ disvā paṭibaddhacitto ‘‘imaṃ pajāpatiṃ karissāmī’’ti asitābhuṃ agaṇetvā tassā anupadaṃ agamāsi. Sā taṃ kinnariṃ anubandhamānaṃ disvā ‘‘ayaṃ maṃ agaṇetvā kinnariṃ anubandhati, kiṃ me iminā’’ti virattacittā hutvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā attano kasiṇaparikammaṃ kathāpetvā kasiṇaṃ olokentī abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā bodhisattaṃ vanditvā āgantvā attano paṇṇasālāya dvāre aṭṭhāsi. Brahmadattopi kinnariṃ anubandhanto vicaritvā tassā gatamaggampi adisvā chinnāso hutvā paṇṇasālābhimukhova āgato. Asitābhū taṃ āgacchantaṃ disvā vehāsaṃ abbhuggantvā maṇivaṇṇe gaganatale ṭhitā ‘‘ayyaputta, taṃ nissāya mayā idaṃ jhānasukhaṃ laddha’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –

昔、バラナシでブラマダッタ王が統治していたとき、菩薩は仙人の出家をして、神通と等至を現じ、雪山地方に住んでいた。その時、バラナシ王は自分の息子であるブラマダッタ王子の取り巻きの多さを見て疑念を抱き、息子を国から追放した。王子はアシターブーという名の自分の妃を連れて雪山に入り、魚や肉や果実を食べながら、葉の小屋に住んでいた。彼は一人のキンナリー(緊那羅女)を見て心を奪われ、“彼女を妻にしよう”とアシターブーを顧みず、キンナリーの跡を追った。彼女(アシターブー)は彼が自分を顧みずキンナリーを追いかけるのを見て、心が離れ、菩薩のもとへ行き、礼拝して、自分に遍処(カシナ)の修行法を説かせ、遍処を観想して神通と等至を現じ、菩薩を礼拝して戻り、自分の葉の小屋の入り口に立った。ブラマダッタもキンナリーを追い回したが、彼女が去った道も見失い、望みを絶たれて、葉の小屋の方へと戻ってきた。アシターブーは彼が来るのを見て、空中に舞い上がり、宝石のような色の空に留まって、“王子よ、あなたのおかげで、私はこの禅定の楽を得ました”と言って、この偈を唱えた。

167.

167.

‘‘Tvameva dānimakara, yaṃ kāmo byagamā tayi;

Soyaṃ appaṭisandhiko, kharachinnaṃva renuka’’nti.

“あなたこそが今それを(私を捨てることを)した。あなたへの愛欲は私から去った。その愛欲は、鋸で切られた象牙のように、二度と結びつくことはない。”

Tattha [Pg.211] tvameva dānimakarāti, ayyaputta, maṃ pahāya kinnariṃ anubandhanto tvaññeva idāni idaṃ akara. Yaṃ kāmo byagamā tayīti yaṃ mama tayi kāmo vigato vikkhambhanappahānena pahīno, yassa pahīnattā ahaṃ imaṃ visesaṃ pattāti dīpeti. Soyaṃ appaṭisandhikoti so pana kāmo idāni appaṭisandhiko jāto, na sakkā paṭisandhituṃ. Kharachinnaṃva renukanti kharo vuccati kakaco, renukaṃ vuccati hatthidanto. Yathā kakacena chinno hatthidanto appaṭisandhiko hoti, na puna purimanayena allīyati, evaṃ puna mayhaṃ tayā saddhiṃ cittassa ghaṭanaṃ nāma natthīti vatvā tassa passantasseva uppatitvā aññattha agamāsi.

その中で“あなたこそが今それをした”とは、“王子よ、私を捨ててキンナリーを追い回すことで、あなた自身が今、これをした”ということである。“あなたへの愛欲は私から去った”とは、“あなたに対する私の欲望が、鎮伏捨断(止)によって断たれた。それが断たれたことによって、私はこの卓越した境地に達した”ということを示している。“それは再び結びつくことはない”とは、“その欲望は今や再結合できなくなり、再び結びつくことは不可能である”ということである。“鋸で切られた象牙のように”とは、“カラ”は鋸(のこぎり)、“レーヌカ”は象牙のことである。鋸で切られた象牙が再結合できず、二度と以前のようにはくっつかないように、そのように私の心があなたと再び結びつくことはない、と言って、彼が見ている前で飛び立ち、他の場所へ去った。

So tassā gatakāle paridevamāno dutiyaṃ gāthamāha –

彼は彼女が去った後、嘆きながら第二の偈を唱えた。

168.

168.

‘‘Atricchaṃ atilobhena, atilobhamadena ca;

Evaṃ hāyati atthamhā, ahaṃva asitābhuyā’’ti.

“あちこちを欲しがる過度の貪欲と、貪欲による慢心によって。このように人は幸福から遠ざかる。私がアシターブーを失ったように。”

Tattha atricchaṃ atilobhenāti atricchā vuccati atra atra icchāsaṅkhātā apariyantataṇhā, atilobho vuccati atikkamitvā pavattalobho. Atilobhamadena cāti purisamadaṃ uppādanato atilobhamado nāma jāyati. Idaṃ vuttaṃ hoti – atricchāvasena atricchamāno puggalo atilobhena ca atilobhamadena ca yathā ahaṃ asitābhuyā rājadhītāya parihīno, evaṃ atthā hāyatīti.

その中で“あちこちを欲しがる過度の貪欲”とは、あれやこれやと欲しがる限りない渇愛を“アトリンチャー”といい、度を超した貪欲を“アティローバ”という。“貪欲による慢心によって”とは、男としての傲慢を生じさせることから、過度の貪欲による慢心(アティローバマダ)と呼ばれる。こういう意味である。“あちこちを欲しがる性格によって、限りなく欲する者は、過度の貪欲と貪欲による慢心によって、私が王女アシターブーを失ったように、幸福を失うのである”と。

Iti so imāya gāthāya paridevitvā araññe ekakova vasitvā pitu accayena gantvā rajjaṃ gaṇhi.

このように彼はこの偈で嘆き、森の中で一人暮らし、父の死後に国へ戻って王位に就いた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājaputto ca rājadhītā ca ime dve janā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生をまとめられた。“その時の王子と王女はこの二人であり、修行者は私であった”。

Asitābhūjātakavaṇṇanā catutthā.

アシターブー本生注釈(第四)が終わる。

[235] 5. Vacchanakhajātakavaṇṇanā

[235] 5. ヴァッチャナカ本生譚

Sukhā [Pg.212] gharā vacchanakhāti idaṃ satthā jetavane viharanto rojamallaṃ ārabbha kathesi. So kirāyasmato ānandassa gihisahāyo. So ekadivasaṃ āgamanatthāya therassa sāsanaṃ pāhesi, thero satthāraṃ āpucchitvā agamāsi. So theraṃ nānaggarasabhojanaṃ bhojetvā ekamantaṃ nisinno therena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā theraṃ gihibhogehi pañcahi kāmaguṇehi nimantento ‘‘bhante ānanda, mama gehe pahūtaṃ saviññāṇakaaviññāṇakaratanaṃ, idaṃ majjhe bhinditvā tuyhaṃ dammi, ehi ubho agāraṃ ajjhāvasāmā’’ti. Thero tassa kāmaguṇesu ādīnavaṃ kathetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gantvā ‘‘diṭṭho te, ānanda, rojo’’ti satthārā pucchito ‘‘āma, bhante’’ti vatvā ‘‘kimassa kathesī’’ti vutte ‘‘bhante, maṃ rojo gharāvāsena nimantesi, athassāhaṃ gharāvāse ceva kāmaguṇesu ca ādīnavaṃ kathesi’’nti. Satthā ‘‘na kho, ānanda, rojo mallo idāneva pabbajite gharāvāsena nimantesi, pubbepi nimantesiyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“ヴァッチャナカよ、家は幸福である”というこの法話は、お師様がジェータ林(祇園精舎)に滞在しておられた際、ロージャ・マッラをめぐって語られた。彼は尊者アーナンダの在家時代の友人であった。ある日、彼は尊者を招くために使いを送った。尊者はお師様に許しを得て向かわれた。彼は尊者に極上の食事を供し、傍らに座って尊者と親しく語らい、五欲の快楽によって尊者を誘惑した。“アーナンダ尊者よ、私の家には多くの有情・無情の財宝(奴隷や家畜、金銀など)があります。これを半分に分けてあなたに差し上げましょう。さあ、共に家を維持して暮らしませんか”。尊者は五欲の過失を説き、席を立って精舎へ戻られた。お師様は“アーナンダよ、ロージャに会ったか”と尋ねられ、“はい、世尊よ”と答え、“彼に何を話したのか”と問われると、“世尊よ、ロージャが私を在家の生活に誘いました。そこで私は彼に在家の生活と五欲の過失を説きました”と申し上げた。お師様は“アーナンダよ、ロージャ・マッラがあなたを家生活に誘ったのは今だけではない。前世でも誘ったのだ”と言われ、請われて過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto aññatarasmiṃ nigamagāme brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bārāṇasiṃ pāvisi. Athassa bārāṇasiseṭṭhi ācāravihāre pasīditvā gehaṃ netvā bhojetvā uyyāne vasanatthāya paṭiññaṃ gahetvā taṃ paṭijagganto uyyāne vasāpesi. Te aññamaññaṃ uppannasinehā ahesuṃ.

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はある田舎の村のバラモンの一家に生まれ、成人すると仙人として出家し、ヒマラヤ地方に長く住んだ。塩や酸味のあるものを摂るためにバーラーナシーに至り、王の園林に住んで、翌日バーラーナシーに入った。その時、バーラーナシーの長者は彼の行儀作法に感銘を受け、家へ招いて食事を供し、園林に住むよう約束をさせて世話をし、園林に住まわせた。彼らは互いに親愛の情を抱くようになった。

Athekadivasaṃ bārāṇasiseṭṭhi bodhisatte pemavissāsavasena evaṃ cintesi – ‘‘pabbajjā nāma dukkhā, mama sahāyaṃ vacchanakhaparibbājakaṃ uppabbājetvā sabbaṃ vibhavaṃ majjhe bhinditvā tassa datvā dvepi samaggavāsaṃ vasissāmā’’ti. So ekadivasaṃ bhattakiccapariyosāne tena saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā ‘‘bhante vacchanakha, pabbajjā nāma dukkhā, sukho gharāvāso, ehi ubho samaggā kāme paribhuñjantā vasāmā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

ある日、バーラーナシーの長者は、菩薩への愛情と信頼から次のように考えた。“出家というものは苦しいものだ。わが友であるヴァッチャナカ遍照者を還俗させ、全財産を半分に分けて彼に与え、二人で仲良く暮らそうではないか”。彼はある日、食事の後に彼と甘美な語らいをし、“ヴァッチャナカ尊者よ、出家は苦しみであり、在家の生活こそ幸福です。さあ、二人で仲良く諸々の欲を楽しみながら暮らしましょう”と言って、第一の偈を唱えた。

169.

169.

‘‘Sukhā [Pg.213] gharā vacchanakha, sahiraññā sabhojanā;

Yattha bhutvā pivitvā ca, sayeyyātha anussuko’’ti.

“ヴァッチャナカよ、家は幸福である。金銀があり、食物がある。そこで食べ、かつ飲み、憂いなく横たわることができるのだから”

Tattha sahiraññāti sattaratanasampannā. Sabhojanāti bahukhādanīyabhojanīyā. Yattha bhutvā pivitvā cāti yesu sahiraññabhojanesu gharesu nānaggarasāni bhojanāni paribhuñjitvā nānāpānāni ca pivitvā. Sayeyyātha anussukoti yesu alaṅkatasirisayanapiṭṭhe anussuko hutvā sayeyyāsi, te gharā nāma ativiya sukhāti.

そこで、“金銀があり”とは、七宝を備えていること。“食物がある”とは、多くの食べ物や飲み物があること。“そこで食べ、かつ飲み”とは、金銀や食物のある家々で、極上の味の食事を楽しみ、種々の飲み物を飲むこと。“憂いなく横たわる”とは、飾られた素晴らしい寝台の上で、何の悩みもなく横たわること。そのような家こそが、この上なく幸福であるという意味である。

Athassa taṃ sutvā bodhisatto ‘‘mahāseṭṭhi, tvaṃ aññāṇatāya kāmagiddho hutvā gharāvāsassa guṇaṃ, pabbajjāya ca aguṇaṃ kathesi, gharāvāsassa te aguṇaṃ kathessāmi, suṇāhi dānī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、菩薩は“大長者よ、あなたは無知ゆえに欲に目がくらみ、在家の生活の良さと出家の悪さを説いている。今、私があなたに在家の生活の欠点を説こう、よく聞きなさい”と言って、第二の偈を唱えた。

170.

170.

‘‘Gharā nānīhamānassa, gharā nābhaṇato musā;

Gharā nādinnadaṇḍassa, paresaṃ anikubbato;

Evaṃ chiddaṃ durabhisambhavaṃ, ko gharaṃ paṭipajjatī’’ti.

“(生業に)励まない者には家はなく、嘘をつかない者にも家はない。刑罰(支配)を加えず、他人を欺かない者にも家はない。このように欠陥があり、維持しがたい家生活に、誰が従おうとするだろうか”

Tattha gharā nānīhamānassāti niccakālaṃ kasigorakkhādikaraṇena anīhamānassa avāyamantassa gharā nāma natthi, gharāvāso na patiṭṭhātīti attho. Gharā nābhaṇato musāti khettavatthuhiraññasuvaṇṇādīnaṃ atthāya amusābhaṇatopi gharā nāma natthi. Gharā nādinnadaṇḍassa, paresaṃ anikubbatoti nādinnadaṇḍassāti aggahitadaṇḍassa, nikkhittadaṇḍassa paresaṃ anikubbato gharā nāma natthi. Yo pana ādinnadaṇḍo hutvā paresaṃ dāsakammakarādīnaṃ tasmiṃ tasmiṃ aparādhe aparādhānurūpaṃ vadhabandhanachedanatāḷanādivasena karoti, tasseva gharāvāso saṇṭhahatīti attho. Evaṃ chiddaṃ durabhisambhavaṃ, ko gharaṃ paṭipajjatīti taṃ dāni evaṃ etesaṃ īhanādīnaṃ akaraṇe sati tāya tāya parihāniyā chiddaṃ karaṇepi sati niccameva kātabbato durabhisambhavaṃ durārādhanīyaṃ, niccaṃ karontassapi vā durabhisambhavameva duppūraṃ gharāvāsaṃ ‘‘ahaṃ nipparitasso hutvā ajjhāvasissāmī’’ti ko paṭipajjatīti.

そこで、“励まない者には家はなく”とは、常に耕作や牧畜などに励まない者、努力しない者には家というものはなく、在家の生活は成り立たないという意味である。“嘘をつかない者にも家はない”とは、土地や財産、金銀などのために嘘をつかない者にも、家というものはない。“刑罰を加えず、他人を欺かない者”とは、“刑罰を加えない”つまり刑罰を課さない、暴力を使わずに他者を欺かない者には、家というものはない。しかし、罰を与える者となり、他人の奴隷や労働者などに対して、それぞれの過ちに応じて殺害、拘束、切断、打倒などによって罰を与える者こそ、その家生活が維持されるという意味である。“このように欠陥があり、維持しがたい家生活に、誰が従おうとするだろうか”とは、今このように、励むことなどをしない場合に生じる欠陥(損害)がある一方で、常に(家を維持するために)行わなければならないことがあり、それは達成しがたく、満足させがたいものである。また、常に努力していても家生活は満たしがたい。“私は何の悩みもなく家で暮らそう”などと考えて、誰がその家生活に従おうとするだろうか、ということである。

Evaṃ mahāsatto gharāvāsassa dosaṃ kathetvā uyyānameva agamāsi.

このように大士(菩薩)は家生活の過失を説いて、園林へと戻られた。

Satthā [Pg.214] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasiseṭṭhi rojo mallo ahosi, vacchanakhaparibbājako pana ahameva ahosi’’nti.

お師様はこの法話を終えて、本生をまとめられた。“その時のバーラーナシーの長者はロージャ・マッラであり、ヴァッチャナカ遍照者は私であった”。

Vacchanakhajātakavaṇṇanā pañcamā.

ヴァッチャナカ本生譚、第五。

[236] 6. Bakajātakavaṇṇanā

[236] 6. バカ(鷺)本生譚

Bhaddako vatayaṃ pakkhīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ānetvā dassitaṃ disvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa kuhakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“実に、この鳥は立派である”というこの法話は、お師様がジェータ林に滞在しておられた際、ある欺瞞に満ちた修行僧について語られた。お師様は連れてこられたその僧を見て、“修行僧たちよ、今だけではなく、昔も彼は欺瞞に満ちていたのだ”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese ekasmiṃ sare maccho hutvā mahāparivāro vasi. Atheko bako ‘‘macche khādissāmī’’ti sarassa āsannaṭṭhāne sīsaṃ pātetvā pakkhe pasāretvā mandamando macche olokento aṭṭhāsi tesaṃ pamādaṃ āgamayamāno. Tasmiṃ khaṇe bodhisatto macchagaṇaparivuto gocaraṃ gaṇhanto taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Macchagaṇo taṃ bakaṃ passitvā paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はヒマラヤ地方のある湖で魚となり、多くの仲間と共に住んでいた。そこへ一羽の鷺が“魚を食べよう”と思い、湖の近くで頭を垂れ、羽を広げて、隙をうかがいながら、のろのろと魚を監視して立っていた。その時、菩薩が魚の群れを連れて餌を探しながらその場所へやってきた。魚の群れはその鷺を見て、第一の偈を唱えた。

171.

171.

‘‘Bhaddako vatayaṃ pakkhī, dijo kumudasannibho;

Vūpasantehi pakkhehi, mandamandova jhāyatī’’ti.

“実にこの鳥は立派である。水蓮のように白い鳥だ。羽を静かに閉じ、のろのろと瞑想しているようだ”

Tattha mandamandova jhāyatīti abalabalo viya hutvā kiñci ajānanto viya ekakova jhāyatīti.

そこで、“のろのろと瞑想している”とは、力がないかのように、あるいは何も知らないかのように、ただ一人で瞑想しているということである。

Atha naṃ bodhisatto oloketvā dutiyaṃ gāthamāha –

そこで菩薩は彼を見て、第二の偈を唱えた。

172.

172.

‘‘Nāssa sīlaṃ vijānātha, anaññāya pasaṃsatha;

Amhe dijo na pāleti, tena pakkhī na phandatī’’ti.

“あなた方は彼の徳を知らず、無知のままに彼を称賛しています。この鳥は我々を保護してはおらず、それゆえ、その翼を動かさないのです。”

Tattha anaññāyāti ajānitvā. Amhe dijo na pāletīti esa dijo amhe na rakkhati na gopāyati, ‘‘kataraṃ nu kho etesu kabaḷaṃ karissāmī’’ti upadhāreti. Tena pakkhī na phandatīti tenāyaṃ sakuṇo na phandati [Pg.215] na calatīti. Evaṃ vutte macchagaṇo udakaṃ khobhetvā bakaṃ palāpesi.

そこで、“anaññāya(無知のままに)”とは“知らずに”という意味である。“この鳥は我々を保護してはおらず(Amhe dijo na pāleti)”とは、この鳥は我々を守りも護持もせず、‘これら(の魚)のうち、どれを一口(の餌)にしようか’と考えているということである。“それゆえ、その翼を動かさない(Tena pakkhī na phandatī)”とは、それゆえにこの鳥は動かず、震えもしないということである。このように言われたとき、魚の群れは水をかき乱し、鷺(サギ)を逃げ出させた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bako kuhako bhikkhu ahosi, maccharājā pana ahameva ahosi’’nti.

師(釈尊)はこの説法を終えて、本生(ジャータカ)をまとめられた。“その時の鷺は、かの詐欺師の比丘であり、魚の王は私自身であった。”

Bakajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

バカ本生(鷺本生)の解説、第六。

[237] 7. Sāketajātakavaṇṇanā

[237] 七、サーケータ本生の解説

Ko nu kho bhagavā hetūti idaṃ satthā sāketaṃ upanissāya viharanto sāketaṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. Vatthu panettha atītampi paccuppannampi heṭṭhā ekakanipāte (jā. aṭṭha. 1.1.sāketajātakavaṇṇanā) kathitameva. Tathāgatassa pana vihāraṃ gatakāle bhikkhū ‘‘sineho nāmesa, bhante, kathaṃ patiṭṭhātī’’ti pucchantā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –

“世尊よ、いかなる理由により”というこの(法話)は、師がサーケータ(の都市)の近くに滞在しておられたとき、あるサーケータのバラモンについて語られたものである。この物語の過去と現在の出来事は、すでに第一巻(一集)のサーケータ本生(ジャータカ一)で語られている。しかし、如来が精舎に行かれた際、比丘たちが‘親愛の情(愛情)というものは、世尊よ、どのようにして生じるのですか’と尋ね、最初の偈を唱えた。

173.

173.

‘‘Ko nu kho bhagavā hetu, ekacce idha puggale;

Atīva hadayaṃ nibbāti, cittañcāpi pasīdatī’’ti.

“世尊よ、いかなる理由により、この世のある人々に対して、(会っただけで)心が極めて安らぎ、心もまた清らかに信じる(澄みわたる)のでしょうか。”

Tassattho – ko nu kho hetu, yena idhekacce puggale diṭṭhamatteyeva hadayaṃ ativiya nibbāti, suvāsitassa sītassa udakassa ghaṭasahassena parisittaṃ viya sītalaṃ hoti, ekacce na nibbāti. Ekacce diṭṭhamatteyeva cittaṃ pasīdati, mudu hoti, pemavasena allīyati, ekacce na allīyatīti.

その意味は、いかなる理由によって、この世のある人々に対して、見ただけで心が極めて安らぐのか。それは、香りの良い冷たい水の千の甕を注がれたかのように涼しくなるが、ある人々に対しては安らがない。ある人々に対しては見るとすぐに心が清らかになり、柔軟になり、愛執によって惹きつけられるが、ある人々には惹きつけられない。その理由はいかに、ということである。

Atha nesaṃ satthā pemakāraṇaṃ dassento dutiyaṃ gāthamāha –

そこで、師は彼らに愛情の原因を示し、第二の偈を唱えられた。

174.

174.

‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā;

Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti.

“過去(前生)の共同生活、あるいは現世の利益によって、そのように愛情は生じる。あたかも水中に青蓮華が生じるように。”

Tassattho – bhikkhave, pemaṃ nāmetaṃ dvīhi kāraṇehi jāyati, purimabhave mātā vā pitā vā putto vā dhītā vā bhātā vā bhaginī vā pati vā bhariyā vā sahāyo vā mitto vā hutvā yo yena saddhiṃ [Pg.216] ekaṭṭhāne vutthapubbo, tassa iminā pubbeva sannivāsena bhavantarepi anubandhanto so sineho na vijahati. Imasmiṃ attabhāve katena paccuppannahitena vā evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, imehi dvīhi kāraṇehi pemaṃ nāma jāyati. Yathā kiṃ? Uppalaṃva yathodaketi. Vā-kārassa rassattaṃ kataṃ. Samuccayatthe cesa vutto, tasmā uppalañca sesaṃ jalajapupphañca yathā udake jāyamānaṃ dve kāraṇāni nissāya jāyati udakañceva kalalañca, tathā etehi dvīhi kāraṇehi pemaṃ jāyatīti evamettha attho daṭṭhabbo.

その意味は、比丘たちよ、愛情というものは二つの原因によって生じる。前生において、母、父、息子、娘、兄弟、姉妹、夫、妻、同志、あるいは友人として、誰かと共に一つの場所に住んだことがある者には、この過去の共同生活によって、別の生存(来世)においても引き継がれ、その愛着は失われない。あるいは、この現在の自己(現世)においてなされた利益によって、そのように愛情は生じる。これら二つの原因によって愛情というものは生じるのである。何のようにか。“あたかも水中に青蓮華が生じるように”である。“vāt”の文字は短音にされている。また、これは併合の意味で言われている。それゆえ、青蓮華やその他の水生の花が水の中で生じるとき、水と泥という二つの原因に依って生じるように、これら二つの原因によって愛情が生じる。このように、ここでは意味を見るべきである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca ime dve janā ahesuṃ, putto pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生(ジャータカ)をまとめられた。“その時、バラモンとバラモン女はこれら二人の人々であり、息子は私自身であった。”

Sāketajātakavaṇṇanā sattamā.

サーケータ本生の解説、第七。

[238] 8. Ekapadajātakavaṇṇanā

[238] 八、エカパダ本生(一語本生)の解説

Iṅgha ekapadaṃ, tātāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthivāsī kiresa kuṭumbiko, athassa ekadivasaṃ aṅke nisinno putto atthassa dvāraṃ nāma pañhaṃ pucchi. So ‘‘buddhavisayo esa pañho, na taṃ añño kathetuṃ sakkhissatī’’ti puttaṃ gahetvā jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘bhante, ayaṃ me dārako ūrumhi nisinno atthassa dvāraṃ nāma pañhaṃ pucchi, ahaṃ taṃ ajānanto idhāgato, kathetha, bhante, imaṃ pañha’’nti. Satthā ‘‘na kho, upāsaka, ayaṃ dārako idāneva atthagavesako, pubbepi atthagavesakova hutvā imaṃ pañhaṃ paṇḍite pucchi, porāṇakapaṇḍitāpissa kathesuṃ, bhavasaṅkhepagatattā pana na sallakkhesī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“父上、どうか一語(を教えてください)”というこの(法話)は、師が祇園精舎に滞在しておられたとき、ある長者(家主)について語られたものである。伝え聞くところによれば、その長者は舎衛城の住人であった。ある日、膝の上に座っていた息子が、“利益への門”という名の問いを尋ねた。彼は“これは仏陀の領域の問いであり、他の誰にも答えることはできないだろう”と考え、息子を連れて祇園精舎へ行き、師を礼拝して言った。“世尊よ、私の膝の上に座っていたこの子が、‘利益への門’という問いを尋ねました。私はそれを知らずにここへ参りました。世尊よ、この問いについてお話しください。”師は“信者(居士)よ、この子が利益を求めているのは今に始まったことではない。過去においても利益を求めてこの問いを賢者に尋ねた。昔の賢者たちも彼に(答えを)語ったが、生存が移り変わったために、彼はそれを覚えていないのだ”と言い、彼に請われて過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ labhi. Athassa putto daharo kumāro ūrumhi nisīditvā ‘‘tāta, mayhaṃ ekapadaṃ anekatthanissitaṃ ekaṃ kāraṇaṃ kathethā’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、ブラフマダッタ王がバラナシで統治していたとき、菩薩は長者の家に生まれ、成人して父の死後、長者の職位を得た。そのとき、まだ幼い息子が膝の上に座って、“父上、私に、多くの利益に関連する一つの事柄、すなわち一語(の教え)を教えてください”と尋ねて、最初の偈を唱えた。

175.

175.

‘‘Iṅgha [Pg.217] ekapadaṃ tāta, anekatthapadassitaṃ;

Kiñci saṅgāhikaṃ brūsi, yenatthe sādhayemase’’ti.

“父上、どうか、多くの利益の項目(法)を示している一語を、何か(すべてを)包括するものを語ってください。それによって私たちが利益を成就できるよう。”

Tattha iṅghāti yācanatthe codanatthe vā nipāto. Ekapadanti ekaṃ kāraṇapadaṃ, ekaṃ kāraṇūpasañhitaṃ vā byañjanapadaṃ. Anekatthapadassitanti anekāni atthapadāni kāraṇapadāni nissitaṃ. Kiñci saṅgāhikaṃ brūsīti kiñci ekapadaṃ bahūnaṃ padānaṃ saṅgāhikaṃ brūhi, ayameva vā pāṭho. Yenatthe sādhayemaseti yena ekena padena anekatthanissitena mayaṃ attano vuḍḍhiṃ sādheyyāma, taṃ me kathehīti pucchi.

そこで、“iṅgha(さあ、どうか)”とは懇願または督励の意味の不変化詞である。“ekapadaṃ(一語)”とは、一つの原因の言葉、あるいは一つの原因を伴う文句である。“anekatthapadassitaṃ(多くの利益の項目を示した)”とは、多くの利益の項目、原因の項目に依拠しているということである。“kiñci saṅgāhikaṃ brūsi(何か包括するものを語ってください)”とは、多くの言葉を包括する何らかの一語を語れ、という意味である。あるいは、これがそのままの読み(意味)である。“yenatthe sādhayemase(それによって私たちが利益を成就できるよう)”とは、多くの利益を包含するその一語によって、私たちが自身の繁栄を成就できるように、それを私に語ってください、と尋ねたのである。

Athassa pitā kathento dutiyaṃ gāthamāha –

そこで、彼の父は語りながら第二の偈を唱えた。

176.

176.

‘‘Dakkheyyekapadaṃ tāta, anekatthapadassitaṃ;

Tañca sīlena saññuttaṃ, khantiyā upapāditaṃ;

Alaṃ mitte sukhāpetuṃ, amittānaṃ dukhāya cā’’ti.

“子よ、熟練(精進)こそが、多くの利益の項目を示す一語である。それは戒(道徳)と結びつき、忍耐によって達成される。それは友人を幸福にし、敵を苦しめるのに十分である。”

Tattha dakkheyyekapadanti dakkheyyaṃ ekapadaṃ. Dakkheyyaṃ nāma lābhuppādakassa chekassa kusalassa ñāṇasampayuttaṃ vīriyaṃ. Anekatthapadassitanti evaṃ vuttappakāraṃ vīriyaṃ anekehi atthapadehi nissitaṃ. Katarehīti? Sīlādīhi. Teneva ‘‘tañca sīlena saññutta’’ntiādimāha. Tassattho – tañca panetaṃ vīriyaṃ ācārasīlasampayuttaṃ adhivāsanakhantiyā upetaṃ mitte sukhāpetuṃ amittānañca dukkhāya alaṃ samatthaṃ. Ko hi nāma lābhuppādakañāṇasampayuttakusalavīriyasamannāgato ācārakhantisampanno mitte sukhāpetuṃ, amitte vā dukkhāpetuṃ na sakkotīti.

そこで、“dakkheyyekapadaṃ(熟練の一語)”とは熟練という一語である。熟練とは、利益を生み出すための、巧みで賢明な智慧を伴う精進のことである。“anekatthapadassitaṃ(多くの利益の項目を示した)”とは、上述のような精進が、多くの利益の項目に依拠しているということである。それらは何か。戒(シーラ)などである。それゆえに“それは戒と結びつき”などと言った。その意味は、そしてまたその精進は、行儀(アーチャーラ)や戒を伴い、受容する忍耐を備えており、友人を幸せにし、敵を苦しめるのに十分な能力がある、ということである。利益を生み出す智慧を伴う賢明な精進を具え、行儀と忍耐を備えた者が、どうして友人を幸せにしたり、敵を苦しめたりすることができないだろうか(いや、できるのである)。

Evaṃ bodhisatto puttassa pañhaṃ kathesi. Sopi pitu kathitanayeneva attano atthaṃ sādhetvā yathākammaṃ gato.

このように、菩薩は息子の問いに答えた。彼(息子)もまた、父が語った方法によって自らの目的を成し遂げ、業に従って(他界へ)行った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne pitāputtā sotāpattiphale patiṭṭhitā. ‘‘Tadā putto ayameva putto ahosi, bārāṇasiseṭṭhi pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終え、四聖諦を明らかにしてから本生話を結び合わせた。真理(四聖諦)の説示の終わりに、父と子は預流果に定まった。“その時の息子はこの息子であり、バラナシの長者は私自身であった”と。

Ekapadajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

エーカパダ本生(一語本生)の解説、第八。

[239] 9. Haritamaṇḍūkajātakavaṇṇanā

[239] 九、ハータマンドゥーカ本生(青蛙本生)の解説。

Āsīvisampi [Pg.218] maṃ santanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ajātasattuṃ ārabbha kathesi. Kosalarājassa hi pitā mahākosalo bimbisārarañño dhītaraṃ dadamāno dhītu nhānamūlaṃ kāsigāmakaṃ nāma adāsi. Sā ajātasattunā pitughātakakamme kate rañño sinehena nacirasseva kālamakāsi. Ajātasattu mātari kālakatāyapi taṃ gāmaṃ bhuñjateva. Kosalarājā ‘‘pitughātakassa corassa mama kulasantakaṃ gāmaṃ na dassāmī’’ti tena saddhiṃ yujjhati. Kadāci mātulassa jayo hoti, kadāci bhāgineyyassa. Yadā pana ajātasattu jināti, tadā somanassappatto rathe dhajaṃ ussāpetvā mahantena yasena nagaraṃ pavisati. Yadā pana parājayati, tadā domanassappatto kañci ajānāpetvāva pavisati. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, ajātasattu mātulaṃ jinitvā tussati, parājito domanassappatto hotī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa jinitvā tussati, parājito domanassappatto hotī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“毒蛇である私をさえ”というこの(法話)は、師が竹林精舎に滞在していた際、アジャータサットゥについて語られたものである。コーサラ国王の父、マハーコーサラ(王)は、ビンビサーラ王に娘を嫁がせる際、娘の沐浴料としてカーシ村という名の村を与えた。その(娘)は、アジャータサットゥによって父殺しの業がなされた後、王への愛情ゆえに、ほどなくして亡くなった。アジャータサットゥは母が亡くなった後も、その村を(自分のものとして)享受していた。コーサラ国王は“父殺しの賊にわが一族の所有物である村は与えない”と言って、彼と戦った。ある時は伯父が勝ち、ある時は甥が勝った。しかし、アジャータサットゥが勝つ時は、彼は歓喜に満ち、車に旗を掲げて大いなる栄誉とともに城門に入った。一方、敗北した時は、意気消沈して誰にも気づかれないように入城した。さてある日、法堂において比丘たちが“友よ、アジャータサットゥは伯父に勝てば喜び、負ければ意気消沈している”と話題にした。師が来られて“比丘たちよ、今、何の会話をして集まっているのか”と尋ね、その内容を告げられると、“比丘たちよ、彼が勝って喜び、負けて意気消沈するのは今に始まったことではなく、昔もそうであった”と言って、過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto nīlamaṇḍūkayoniyaṃ nibbatti. Tadā manussā nadīkandarādīsu tattha tattha macche gahaṇatthāya kumīnāni oḍḍesuṃ. Ekasmiṃ kumīne bahū macchā pavisiṃsu. Atheko udakāsīviso macche khādanto taṃ kumīnaṃ pāvisi, bahū macchā ekato hutvā taṃ khādantā ekalohitaṃ akaṃsu. So paṭisaraṇaṃ apassanto maraṇabhayatajjito kumīnamukhena nikkhamitvā vedanāppatto udakapariyante nipajji. Nīlamaṇḍūkopi tasmiṃ khaṇe uppatitvā kumīnasūlamatthake nipanno hoti. Āsīviso vinicchayaṭṭhānaṃ alabhanto tattha nipannaṃ taṃ disvā ‘‘samma nīlamaṇḍūka, imesaṃ macchānaṃ kiriyā ruccati tuyha’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バラナシでブラマダッタが統治していた頃、菩薩は青蛙(ニールマンドゥーカ)の生に生まれた。その当時、人々は川や谷のあちこちに魚を捕るために簗(やな)を仕掛けた。一つの簗に多くの魚が入った。そこへ一匹の水蛇が魚を食べようとその簗に入ったが、多くの魚が一緒になって彼を食らい、血まみれにした。彼は逃げ場を見失い、死の恐怖に怯えて簗の口から逃げ出し、苦痛に耐えながら水際で横たわった。青蛙もその時、飛び跳ねて簗の先端の上に止まっていた。水蛇は、決着をつける場所(助け)を得られず、そこに止まっている彼(蛙)を見て、“友よ、青蛙よ、この魚たちの振る舞いは君の気に入るか”と問い、第一の偈を唱えた。

177.

177.

‘‘Āsīvisampi maṃ santaṃ, paviṭṭhaṃ kumināmukhaṃ;

Ruccate haritāmātā, yaṃ maṃ khādanti macchakā’’ti.

“簗の口に入った、毒蛇である私をさえ、魚たちが食らっている。ハータの母(青蛙)よ、それはおまえの気に入るか”

Tattha [Pg.219] āsīvisampi maṃ santanti maṃ āgatavisaṃ samānaṃ. Ruccate haritāmātā, yaṃ maṃ khādanti macchakāti etaṃ tava ruccati haritamaṇḍūkaputtāti vadati.

その(偈)の中で、“毒蛇である私をさえ(āsīvisampi maṃ santaṃ)”とは、猛毒を持つ私であるということである。“ハータの母よ、魚たちが私を食らっていることがおまえの気に入るか(Ruccate haritāmātā, yaṃ maṃ khādanti macchakā)”とは、ハータマンドゥーカ(青蛙)の子よ、それがおまえは嬉しいのか、と言っているのである。

Atha naṃ haritamaṇḍūko ‘‘āma, samma, ruccatī’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Sace tvampi tava padesaṃ āgate macche khādasi, macchāpi attano padesaṃ āgataṃ taṃ khādanti, attano visaye padese gocarabhūmiyaṃ abalavā nāma natthī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

すると、青蛙は彼に“そうだ、友よ、気に入っている(嬉しい)”と言った。“なぜか”。“もしおまえも、自分の場所にやって来た魚を食べるなら、魚たちもまた、自分の場所にやって来たおまえを食べるのだ。自分の領分、自分の場所、自分の餌場において、弱い者などいないのだ”と言って、第二の偈を唱えた。

178.

178.

‘‘Vilumpateva puriso, yāvassa upakappati;

Yadā caññe vilumpanti, so vilutto vilumpatī’’ti.

“人は自らに都合が良い限り、略奪し続ける。しかし他者が(彼を)略奪する時、略奪していた者は略奪されるのである”

Tattha vilumpateva puriso, yāvassa upakappatīti yāva assa purisassa issariyaṃ upakappati ijjhati pavattati, tāva so aññaṃ vilumpatiyeva. ‘‘Yāva so upakappatī’’tipi pāṭho, yattakaṃ kālaṃ so puriso sakkoti vilumpitunti attho. Yadā caññe vilumpantīti yadā ca aññe issarā hutvā vilumpanti. So vilutto vilumpatīti atha so vilumpako aññehi vilumpati. ‘‘Vilumpate’’tipi pāṭho, ayamevattho. ‘‘Vilumpana’’ntipi paṭhanti, tassattho na sameti. Evaṃ ‘‘vilumpako puna vilumpaṃ pāpuṇātī’’ti bodhisattena aḍḍe vinicchite udakāsīvisassa dubbalabhāvaṃ ñatvā ‘‘paccāmittaṃ gaṇhissāmā’’ti macchagaṇā kumīnamukhā nikkhamitvā tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā pakkamuṃ.

その(偈)の中で、“人は自らに都合が良い限り、略奪し続ける(vilumpateva puriso, yāvassa upakappati)”とは、その人に勢力があり、都合良く事が運び、続いている間は、彼は他を略奪し続けるということである。“彼に(能力が)備わっている限り(yāva so upakappati)”という読みもあり、その人が略奪できる間の期間という意味である。“しかし他者が略奪する時(yadā caññe vilumpanti)”とは、他者が勢力を得て略奪する時のことである。“略奪していた者は略奪される(so vilutto vilumpatī)”とは、その後、略奪者自身が他者によって略奪されるということである。“略奪される(vilumpate)”という読みもあるが、同じ意味である。“略奪(vilumpana)”と読む者もいるが、その意味は合わない。このように、菩薩によって“略奪者は再び略奪を受ける”と道理が裁定された時、魚の群れは水蛇の弱体化を知って、“敵を捕らえよう”と簗の口から出て、その場で彼を絶命させて去って行った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā udakāsīviso ajātasattu ahosi, nīlamaṇḍūko pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生話を結び合わせた。“その時の水蛇はアジャータサットゥであり、青蛙は私自身であった”と。

Haritamaṇḍūkajātakavaṇṇanā navamā.

ハータマンドゥーカ本生(青蛙本生)の解説、第九。

[240] 10. Mahāpiṅgalajātakavaṇṇanā

[240] 十、マハーピンガラ本生(大ピンガラ王本生)の解説。

Sabbo janoti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Devadatte satthari āghātaṃ bandhitvā navamāsaccayena jetavanadvārakoṭṭhake pathaviyaṃ nimugge jetavanavāsino ca sakalaraṭṭhavāsino ca ‘‘buddhapaṭikaṇṭako devadatto pathaviyā gilito, nihatapaccāmitto dāni [Pg.220] sammāsambuddho jāto’’ti tuṭṭhahaṭṭhā ahesuṃ. Tesaṃ kathaṃ sutvā paramparaghosena sakalajambudīpavāsino yakkhabhūtadevagaṇā ca tuṭṭhahaṭṭhā eva ahesuṃ. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, devadatte pathaviyaṃ nimugge ‘buddhapaṭikaṇṭako devadatto pathaviyā gilito’ti mahājano attamano jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatte mate mahājano tussati ceva hasati ca, pubbepi tussi ceva hasi cā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“すべての人々は”というこの(法話)は、師が祇園精舎に滞在していた際、デーヴァダッタについて語られたものである。デーヴァダッタが師に対して恨みを抱き、九ヶ月が過ぎた後、祇園精舎の門のところで大地に沈んだ時、祇園精舎の住人たちも、国中の人々も、“ブッダの敵であるデーヴァダッタが大地に飲み込まれた。今や、正自覚者(ブッダ)の敵は滅ぼされた”と言って、歓喜に沸き立った。彼らの話を聞いて、その噂が伝わると、全閻浮提(ジャンブディーパ)の住人たちや、夜叉、精霊、神々までもが同様に歓喜した。さてある日、法堂において比丘たちが“友よ、デーヴァダッタが大地に沈んだ時、‘ブッダの敵であるデーヴァダッタが大地に飲み込まれた’と言って、多くの人々が喜んでいる”と話題にした。師が来られて“比丘たちよ、今、何の会話をして集まっているのか”と尋ね、その内容を告げられると、“比丘たちよ、今、デーヴァダッタが死んで多くの人々が喜び笑っているだけではない。昔もまた、人々は喜び笑ったのである”と言って、過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ mahāpiṅgalo nāma rājā adhammena visamena rajjaṃ kāresi, chandādivasena pāpakammāni karonto daṇḍabalijaṅghakahāpaṇādiggahaṇena ucchuyante ucchuṃ viya mahājanaṃ pīḷesi kakkhaḷo pharuso sāhasiko, paresu anuddayāmattampi nāmassa natthi, gehe itthīnampi puttadhītānampi amaccabrāhmaṇagahapatikādīnampi appiyo amanāpo, akkhimhi patitarajaṃ viya, bhattapiṇḍe sakkharā viya, paṇhiṃ vijjhitvā paviṭṭhakaṇṭako viya ca ahosi. Tadā bodhisatto mahāpiṅgalassa putto hutvā nibbatti. Mahāpiṅgalo dīgharattaṃ rajjaṃ kāretvā kālamakāsi. Tasmiṃ kālakate sakalabārāṇasivāsino haṭṭhatuṭṭhā mahāhasitaṃ hasitvā dārūnaṃ sakaṭasahassena mahāpiṅgalaṃ jhāpetvā anekehi ghaṭasahassehi āḷāhanaṃ nibbāpetvā bodhisattaṃ rajje abhisiñcitvā ‘‘dhammiko no rājā laddho’’ti haṭṭhatuṭṭhā nagare ussavabheriṃ carāpetvā samussitadhajapaṭākaṃ nagaraṃ alaṅkaritvā dvāre dvāre maṇḍapaṃ kāretvā vippakiṇṇalājakusumamaṇḍitatalesu alaṅkatamaṇḍapesu nisīditvā khādiṃsu ceva piviṃsu ca.

昔、バーラーナシーにおいて、マハーピンガラという名の王が不法で不当な統治を行っていました。彼は愛欲などの煩悩に任せて悪行を重ね、罰金、税、労役、貨幣などの徴収によって、あたかもサトウキビを搾り機で搾るかのように民衆を苦しめる、冷酷で荒々しく暴力的な王でした。彼には他者への慈しみなど微塵もなく、家庭内では妻たちや息子、娘たちにとっても、また大臣、婆羅門、長者たちにとっても、不快で疎まれる存在でした。それはあたかも、目の中に入ったゴミ、飯の中の石、あるいは踵を刺して入り込んだ棘のようでした。その時、菩薩はマハーピンガラの息子として生まれました。マハーピンガラは長きにわたって統治した後、亡くなりました。彼が死んだ時、バーラーナシーの全住民は歓喜して大笑いし、千台の薪の車でマハーピンガラを火葬し、数千の瓶の水で火葬場を消し止め、菩薩を王位に即かせました。人々は“我らは法に従う王を得た”と歓喜し、町中に祝祭の太鼓を鳴らし、旗や幟を掲げて町を飾り、家々の門に仮設の小屋を建て、穀物や花々で飾られた床の小屋に座って飲み食いを楽しみました。

Bodhisattopi alaṅkate mahātale samussitasetacchattassa pallaṅkavarassa majjhe mahāyasaṃ anubhavanto nisīdi. Amaccā ca brāhmaṇagahapatiraṭṭhikadovārikādayo ca rājānaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Atheko dovāriko nātidūre ṭhatvā assasanto passasanto parodi. Bodhisatto taṃ disvā ‘‘samma dovārika, mama pitari kālakate sabbe tuṭṭhapahaṭṭhā ussavaṃ kīḷantā vicaranti, tvaṃ pana rodamāno ṭhito[Pg.221], kiṃ nu kho mama pitā taveva piyo ahosi manāpo’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

菩薩もまた、美しく飾られた高楼で、白傘を掲げた優れた玉座に座り、大いなる栄華を享受していました。大臣、婆羅門、長者、地方官、門番たちが王の周囲に控えていました。その時、一人の門番が王から遠くない場所に立ち、溜息をつき、すすり泣きながら泣いていました。菩薩は彼を見て、“友なる門番よ、私の父が亡くなったことで皆が歓喜し、祝祭を楽しんでいるのに、お前は泣きながら立っている。私の父は、お前にとってだけは親しく、好ましい者であったのか”と問い、第一の偈を唱えました。

179.

179.

‘‘Sabbo jano hiṃsito piṅgalena, tasmiṃ mate paccayā vedayanti;

Piyo nu te āsi akaṇhanetto, kasmā nu tvaṃ rodasi dvārapālā’’ti.

“すべての民がピンガラに苦しめられた。彼が死んだことで、皆が安堵し喜びを感じている。黄色い目の男(ピンガラ)は、お前にとって親しい者だったのか。門番よ、なぜお前は泣いているのか。”

Tattha hiṃsitoti nānappakārehi daṇḍabaliādīhi pīḷito. Piṅgalenāti piṅgalakkhena. Tassa kira dvepi akkhīni nibbiddhapiṅgalāni biḷārakkhivaṇṇāni ahesuṃ, tenevassa ‘‘piṅgalo’’ti nāmaṃ akaṃsu. Paccayā vedayantīti pītiyo pavedayanti. Akaṇhanettoti piṅgalanetto. Kasmā nu tvanti kena nu kāraṇena tvaṃ rodasi. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kasmā tuva’’nti pāṭho.

そこで“苦しめられた(hiṃsito)”とは、様々な罰金や税などで圧迫されたことです。“ピンガラによって(Piṅgalena)”とは、黄色い目の男のことです。聞くところによれば、彼の両目は猫の目のように薄黄色であったため、彼に“ピンガラ”という名がつけられました。“喜びを感じている(paccayā vedayanti)”とは、歓喜を表しているということです。“黄色い目の男(akaṇhanetto)”とは、ピンガラ色の目のことです。“なぜお前は(Kasmā nu tvaṃ)”とは、どのような理由でお前は泣いているのかということです。注釈書には“kasmā tuvaṃ”という読みもあります。

So tassa vacanaṃ sutvā ‘‘nāhaṃ, mahārāja, ‘mahāpiṅgalo mato’ti sokena rodāmi, sīsassa me sukhaṃ jātaṃ. Piṅgalarājā hi pāsādā otaranto ca ārohanto ca kammāramuṭṭhikāya paharanto viya mayhaṃ sīse aṭṭhaṭṭha khaṭake deti, so paralokaṃ gantvāpi mama sīse dadamāno viya nirayapālānampi yamassapi sīle khaṭake dassati, atha naṃ te ‘ativiya ayaṃ amhe bādhatī’ti puna idheva ānetvā vissajjeyyuṃ, atha me so punapi sīse khaṭake dadeyyāti bhayenāhaṃ rodāmī’’ti imamatthaṃ pakāsento dutiyaṃ gāthamāha –

彼はその言葉を聞いて言いました。“大王よ、私は‘マハーピンガラが死んだ’という悲しみで泣いているのではありません。むしろ私の頭には安らぎが生じました。というのも、ピンガラ王は宮殿を降りる時も登る時も、鍛冶屋が拳で叩くように、私の頭を八回ずつ拳で殴ったからです。彼はあの世へ行っても、私の頭を叩くように、地獄の番人や閻魔の頭をも拳で殴るでしょう。すると彼らは‘こいつは我々をひどく苦しめる’と言って、再び彼をこの世へ送り返すかもしれません。そうなれば、彼はまた私の頭を殴るでしょう。その恐ろしさから、私は泣いているのです”。この意味を明らかにするために、第二の偈を唱えました。

180.

180.

‘‘Na me piyo āsi akaṇhanetto, bhāyāmi paccāgamanāya tassa;

Ito gato hiṃseyya maccurājaṃ, so hiṃsito āneyya puna idhā’’ti.

“黄色い目の男は私にとって親しくありませんでした。私は彼の帰還を恐れているのです。ここを去った彼は死の王(閻魔)をも苦しめるでしょう。彼に苦しめられた閻魔は、彼を再びここへ送り返すかもしれません。”

Atha naṃ bodhisatto ‘‘so rājā dārūnaṃ vāhasahassena daḍḍho udakaghaṭasatehi sitto, sāpissa āḷāhanabhūmi samantato khatā, pakatiyāpi ca paralokaṃ gatā nāma aññattha gativasā puna teneva sarīrena nāgacchanti, mā tvaṃ bhāyī’’ti taṃ samassāsento imaṃ gāthamāha –

そこで菩薩は彼を慰めるために、“あの王は千台の薪で焼かれ、百の瓶の水で清められた。彼の火葬の地は周囲を掘り起こされた。通常、あの世へ行った者は、他の場所へ転生するため、同じ体で再び戻ることはない。恐れるな”と言って、この偈を唱えました。

181.

181.

‘‘Daḍḍho [Pg.222] vāhasahassehi, sitto ghaṭasatehi so;

Parikkhatā ca sā bhūmi, mā bhāyi nāgamissatī’’ti.

“彼は千台の薪の車で焼かれ、百の瓶の水で清められた。その地面も掘り起こされた。恐れるな、彼は戻ってこない。”

Tato paṭṭhāya dovāriko assāsaṃ paṭilabhi. Bodhisatto dhammena rajjaṃ kāretvā dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.

それ以来、門番は安堵しました。菩薩は法に従って統治し、布施などの功徳を積み、業に従ってあの世へ行きました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mahāpiṅgalo devadatto ahosi, putto pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、ジャータカをまとめられました。“その時のマハーピンガラはデーヴァダッタであり、息子は私であった”。

Mahāpiṅgalajātakavaṇṇanā dasamā.

マハーピンガラ・ジャータカ注釈(第十)が終了しました。

Upāhanavaggo navamo.

第九・履物篇(ウパーハナ・ヴァッガ)。

Tassuddānaṃ –

その要旨(経名の要約)。

Upāhanaṃ vīṇāthūṇaṃ, vikaṇṇakaṃ asitābhu;

Vacchanakhaṃ bakañceva, sāketañca ekapadaṃ;

Haritamātu piṅgalaṃ.

履物、竪琴、柱、角なし、黒剣、牛爪、鶴、サーケータ、一歩、緑の母、ピンガラ。

10. Siṅgālavaggo

10. 野干(狐)篇

[241] 1. Sabbadāṭhajātakavaṇṇanā

[241] 1. サッバダータ(全牙)ジャータカ注釈

Siṅgālo mānatthaddhoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Devadatto ajātasattuṃ pasādetvā uppāditaṃ lābhasakkāraṃ ciraṭṭhitikaṃ kātuṃ nāsakkhi, nāḷāgiripayojane pāṭihāriyassa diṭṭhakālato paṭṭhāya tassa so lābhasakkāro antaradhāyi. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, devadatto lābhasakkāraṃ uppādetvā ciraṭṭhitikaṃ kātuṃ nāsakkhī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva attano uppannaṃ lābhasakkāraṃ antaradhāpeti, pubbepi antaradhāpesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“野干(狐)は傲慢である”というこの話を、師は竹林精舎に滞在している際、デーヴァダッタについて語られました。デーヴァダッタはアジャータサットゥを心酔させて得た利得と名声を持続させることができませんでした。ナーラーギリ象の事件で奇跡が見られた時から、彼の利得と名声は消滅しました。ある日、比丘たちが法堂で話を始めました。“友よ、デーヴァダッタは利得と名声を得ながら、それを持続させることができなかった”。師が来られて、“比丘たちよ、今、何の会話をして座っているのか”と問い、“これこれの会話です”と言われたとき、“比丘たちよ、デーヴァダッタが自らの得た利得と名声を失わせたのは今に始まったことではない。以前にも失わせたことがある”と言って、過去の話をされました。

Atīte [Pg.223] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa purohito ahosi tiṇṇaṃ vedānaṃ aṭṭhārasannañca sippānaṃ pāraṃ gato. So pathavījayamantaṃ nāma jānāti. Pathavījayamantoti āvaṭṭanamanto vuccati. Athekadivasaṃ bodhisatto ‘‘taṃ mantaṃ sajjhāyissāmī’’ti ekasmiṃ aṅgaṇaṭṭhāne piṭṭhipāsāṇe nisīditvā sajjhāyamakāsi. Taṃ kira mantaṃ aññavihitaṃ dhitivirahitaṃ sāvetuṃ na sakkā, tasmā naṃ so tathārūpe ṭhāne sajjhāyati. Athassa sajjhāyanakāle eko siṅgālo ekasmiṃ bile nipanno taṃ mantaṃ sutvāva paguṇamakāsi. So kira anantarātīte attabhāve paguṇapathavījayamanto eko brāhmaṇo ahosi. Bodhisatto sajjhāyaṃ katvā uṭṭhāya ‘‘paguṇo vata me ayaṃ manto’’ti āha. Siṅgālo bilā nikkhamitvā ‘‘ambho brāhmaṇa, ayaṃ manto tayāpi mameva paguṇataro’’ti vatvā palāyi. Bodhisatto ‘‘ayaṃ siṅgālo mahantaṃ akusalaṃ karissatī’’ti ‘‘gaṇhatha gaṇhathā’’ti thokaṃ anubandhi. Siṅgālo palāyitvā araññaṃ pāvisi.

昔、ブラフマダッタ王がバーラーナシーを統治していた頃、菩薩はその王の司祭であり、三ヴェーダと十八の学芸に通じていた。彼は“パタヴィージャヤ・マンタ”(大地征服の真言)というものを知っていた。パタヴィージャヤ・マンタとは、他者を従わせる真言のことである。ある日、菩薩は“その真言を誦習しよう”と考え、ある中庭の平らな石の上に座って誦習を行った。伝え聞くところによれば、その真言は他のことに心を奪われていたり、勇猛心が欠けていたりする者に聞かせてはならないものであったため、彼はそのような場所で誦習していたのである。その時、一匹のジャッカルが穴の中に伏しており、その真言を聞いて習得した。そのジャッカルは、直前の前世において大地征服の真言を習得していた一人のバラモンであったという。菩薩は誦習を終えて立ち上がり、“私はこの真言を確かに習得した”と言った。ジャッカルは穴から出てきて、“おおバラモンよ、この真言はあなたよりも私の方がより良く習得している”と言って逃げ去った。菩薩は“このジャッカルは大きな災いをもたらすだろう”と考え、“捕らえよ、捕らえよ”と少し追いかけたが、ジャッカルは逃げて森に入った。

So gantvā ekaṃ siṅgāliṃ thokaṃ sarīre ḍaṃsi, ‘‘kiṃ, sāmī’’ti ca vutte ‘‘mayhaṃ jānāsi na jānāsī’’ti āha. Sā ‘‘āma, jānāmī’’ti sampaṭicchi. So pathavījayamantaṃ parivattetvā anekāni siṅgālasatāni āṇāpetvā sabbepi hatthiassasīhabyagghasūkaramigādayo catuppade attano santike akāsi. Katvā ca pana sabbadāṭho nāma rājā hutvā ekaṃ siṅgāliṃ aggamahesiṃ akāsi. Dvinnaṃ hatthīnaṃ piṭṭhe sīho tiṭṭhati, sīhapiṭṭhe sabbadāṭho siṅgālo rājā siṅgāliyā aggamahesiyā saddhiṃ nisīdati, mahanto yaso ahosi. So yasamahantena pamajjitvā mānaṃ uppādetvā ‘‘bārāṇasirajjaṃ gaṇhissāmī’’ti sabbacatuppadaparivuto bārāṇasiyā avidūraṭṭhānaṃ sampāpuṇi, parisā dvādasayojanā ahosi. So avidūre ṭhitoyeva ‘‘rajjaṃ vā detu, yuddhaṃ vā’’ti rañño sāsanaṃ pesesi. Bārāṇasivāsino bhītatasitā nagaradvārāni pidahitvā aṭṭhaṃsu.

ジャッカルは森へ行くと、一匹の雌のジャッカルの体に少し噛みつき、“どうだ、お前は私(の力)を知っているか”と問うた。彼女が“はい、知っています”と答えると、彼は大地征服の真言を唱えて、何百匹ものジャッカルを従わせ、さらに象、馬、獅子、虎、猪、鹿などのあらゆる四足動物を自分の配下とした。こうして彼は“サッバダータ(一切牙)”という名の王となり、一匹の雌のジャッカルを正妃とした。二頭の象の背の上に一頭の獅子が立ち、その獅子の背の上にサッバダータ・ジャッカル王が正妃と共に座るという、絶大な権勢を得た。彼はその大きな権勢によって放逸となり、慢心を生じて“バーラーナシーの王国を奪おう”と考え、あらゆる四足動物を伴ってバーラーナシーの近郊に到着した。その軍勢は十二由旬にも及んだ。彼はそこから“王国を渡すか、さもなくば戦うか”という伝言を王に送った。バーラーナシーの住民たちは恐怖に震え、城門を閉じて立てこもった。

Bodhisatto rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mā bhāyi, mahārāja, sabbadāṭhasiṅgālena saddhiṃ yuddhaṃ mama bhāro, ṭhapetvā maṃ añño tena saddhiṃ yujjhituṃ [Pg.224] samattho nāma natthī’’ti rājānañca nāgare ca samassāsetvā ‘‘kinti katvā nu kho sabbadāṭho rajjaṃ gahessati, pucchissāmi tāva na’’nti dvāraṭṭālakaṃ abhiruhitvā ‘‘samma sabbadāṭha, kinti katvā imaṃ rajjaṃ gaṇhissasī’’ti pucchi. ‘‘Sīhanādaṃ nadāpetvā mahājanaṃ saddena santāsetvā gaṇhissāmī’’ti. Bodhisatto ‘‘attheta’’nti ñatvā aṭṭālakā oruyha ‘‘sakaladvādasayojanikabārāṇasinagaravāsino kaṇṇacchiddāni māsapiṭṭhena lañjantū’’ti bheriṃ carāpesi. Mahājano bheriyā āṇaṃ sutvā antamaso biḷāle upādāya sabbacatuppadānañceva attano ca kaṇṇacchiddāni yathā parassa saddaṃ sotuṃ na sakkā, evaṃ māsapiṭṭhena lañji.

菩薩は王のもとへ参上し、“大王よ、恐れることはありません。サッバダータ・ジャッカルとの戦いは私の責任です。私を除いて彼と戦える者はおりません”と言って、王と市民たちを励ました。そして“サッバダータはどのようにして王国を奪うつもりか、まずは聞いてみよう”と考え、城門の櫓に登り、“友よサッバダータよ、お前はどのようにしてこの王国を奪うつもりか”と尋ねた。“獅子に咆哮を上げさせ、その声で民衆を恐怖させて奪い取るのだ”とジャッカルは答えた。菩薩は“その手があったか”と察し、櫓から降りて、“十二由旬にわたるバーラーナシーの全住民は、耳の穴を豆の粉で塞げ”と触れ太鼓を回させた。民衆はその命令に従い、猫に至るまで、あらゆる四足動物と自分たちの耳の穴を、他者の声が聞こえないように豆の粉で塞いだ。

Atha bodhisatto puna aṭṭālakaṃ abhiruhitvā ‘‘sabbadāṭhā’’ti āha. ‘‘Kiṃ, brāhmaṇā’’ti? ‘‘Imaṃ rajjaṃ kinti katvā gaṇhissasī’’ti? ‘‘Sīhanādaṃ nadāpetvā manusse tāsetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā gaṇhissāmī’’ti. ‘‘Sīhanādaṃ nadāpetuṃ na sakkhissasi. Jātisampannā hi surattahatthapādā kesarasīharājāno tādisassa jarasiṅgālassa āṇaṃ na karissantī’’ti. Siṅgālo mānatthaddho hutvā ‘‘aññe tāva sīhā tiṭṭhantu, yassāhaṃ piṭṭhe nisinno, taññeva nadāpessāmī’’ti āha. ‘‘Tena hi nadāpehi, yadi sakkosī’’ti. So yasmiṃ sīhe nisinno, tassa ‘‘nadāhī’’ti pādena saññaṃ adāsi. Sīho hatthikumbhe mukhaṃ uppīḷetvā tikkhattuṃ appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadi. Hatthī santāsappattā hutvā siṅgālaṃ pādamūle pātetvā pādenassa sīsaṃ akkamitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ akaṃsu, sabbadāṭho tattheva jīvitakkhayaṃ patto. Tepi hatthī sīhanādaṃ sutvā maraṇabhayatajjitā aññamaññaṃ ovijjhitvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇiṃsu, ṭhapetvā sīhe sesāpi migasūkarādayo sasabiḷārapariyosānā sabbe catuppādā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇiṃsu. Sīhā palāyitvā araññaṃ pavisiṃsu, dvādasayojaniko maṃsarāsi ahosi. Bodhisatto aṭṭālakā otaritvā nagaradvārāni vivarāpetvā ‘‘sabbe attano kaṇṇesu māsapiṭṭhaṃ apanetvā maṃsatthikā maṃsaṃ āharantū’’ti nagare bheriṃ carāpesi. Manussā allamaṃsaṃ khāditvā sesaṃ sukkhāpetvā vallūramakaṃsu. Tasmiṃ kira kāle vallūrakaraṇaṃ udapādīti vadanti.

その後、菩薩は再び櫓に登り、“サッバダータよ”と呼びかけた。“何だ、バラモンよ”。“どのようにな王国を奪うというのか”。“獅子に獅子吼を上げさせ、人間を震え上がらせて命を奪い、王国を奪うのだ”。“お前は獅子に咆哮させることなどできない。高貴な血統に生まれ、手足が赤く、たてがみのある獅子王たちが、お前のような老いたジャッカルの命令を聞くはずがないからだ”。ジャッカルは慢心し、“他の獅子はともかく、私が背に乗っているこの獅子に咆哮させてみせよう”と言った。“それなら、できるものならやってみよ”。彼が乗っている獅子に“咆哮せよ”と足で合図を送ると、獅子は象の頭部で口を開き、三度、凄まじい獅子吼を上げた。象たちは恐怖に襲われ、ジャッカルを足元に振り落とし、その頭を踏みつけて粉々に砕いた。サッバダータはその場で命を落とした。他の象たちも獅子吼を聞いて死の恐怖から互いを突き刺し合い、悉く命を落とした。獅子を除いて、鹿や猪から兎や猫に至るまでの四足動物もすべて、その場で事切れた。獅子たちは逃げて森へ入った。そこには十二由旬にわたる肉の山ができた。菩薩は櫓から降りて城門を開かせ、“皆、耳の豆の粉を取り除き、肉が欲しい者は持っていくがよい”と触れ太鼓を回させた。人々は生肉を食べ、残りを乾燥させて干し肉にした。この時に干し肉(ヴァッルーラ)の製法が始まったと言われている。

Satthā [Pg.225] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā imā abhisambuddhagāthā vatvā jātakaṃ samodhānesi –

師(ブッダ)はこの説法を終えて、これらの偈を唱え、本生譚をまとめられた。

182.

182.

‘‘Siṅgālo mānatthaddho ca, parivārena atthiko;

Pāpuṇi mahatiṃ bhūmiṃ, rājāsi sabbadāṭhinaṃ.

“ジャッカルは慢心によって強情になり、従者を求めた。彼は広大な地位を得て、牙を持つものすべての王となった。”

183.

183.

‘‘Evameva manussesu, yo hoti parivāravā;

So hi tattha mahā hoti, siṅgālo viya dāṭhina’’nti.

“同じように人間においても、多くの従者を持つ者は、その中で偉大となる。牙を持つものたちの間のジャッカルのように。”

Tattha mānatthaddhoti parivāraṃ nissāya uppannena mānena thaddho. Parivārena atthikoti uttarimpi parivārena atthiko hutvā. Mahatiṃ bhūminti mahantaṃ sampattiṃ. Rājāsi sabbadāṭhinanti sabbesaṃ dāṭhīnaṃ rājā āsi. So hi tattha mahā hotīti so parivārasampanno puriso tesu parivāresu mahā nāma hoti. Siṅgālo viya dāṭhinanti yathā siṅgālo dāṭhīnaṃ mahā ahosi, evaṃ mahā hoti, atha so siṅgālo viya pamādaṃ āpajjitvā taṃ parivāraṃ nissāya vināsaṃ pāpuṇātīti.

ここで“慢心によって強情になり”とは、従者を得たことで生じた慢心により不遜になったことを指す。“従者を求めた”とは、さらに多くの従者を望んだということである。“広大な地位”とは、大きな栄華のこと。“牙を持つものすべての王となった”とは、すべての牙を持つ動物たちの王になったことを意味する。“その中で偉大となる”とは、従者を備えた者はその集団の中で有力者となるということである。“牙を持つものたちの間のジャッカルのように”とは、ジャッカルが王であったように偉大となるが、もしそのジャッカルのように放逸に陥れば、その従者のゆえに破滅に至るのである、という意味である。

‘‘Tadā siṅgālo devadatto ahosi, rājā sāriputto, purohito pana ahameva ahosi’’nti.

“その時のジャッカルはデーヴァダッタであり、王はサーリプッタであり、しかし祭司は私自身であった”と。

Sabbadāṭhajātakavaṇṇanā paṭhamā.

サッバデータ本生講話、第一。

[242] 2. Sunakhajātakavaṇṇanā

[242] 二、スナカ本生講話

Bālo vatāyaṃ sunakhoti idaṃ satthā jetavane viharanto ambaṇakoṭṭhake āsanasālāya bhattabhuñjanasunakhaṃ ārabbha kathesi. Taṃ kira jātakālato paṭṭhāya pānīyahārakā gahetvā tattha posesuṃ. So aparabhāge tattha bhattaṃ bhuñjanto thūlasarīro ahosi. Athekadivasaṃ eko gāmavāsī puriso taṃ ṭhānaṃ patto sunakhaṃ disvā pānīyahārakānaṃ uttarisāṭakañca kahāpaṇañca datvā gaddūlena bandhitvā taṃ ādāya pakkāmi. So gahetvā nīyamāno na vassi, dinnaṃ dinnaṃ khādanto pacchato pacchato agamāsi. Atha so puriso ‘‘ayaṃ idāni maṃ piyāyatī’’ti gaddūlaṃ mocesi, so vissaṭṭhamatto ekavegena [Pg.226] āsanasālameva gato. Bhikkhū taṃ disvā tena gatakāraṇaṃ jānitvā sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, āsanasālāya sunakho bandhanamokkhakusalo vissaṭṭhamattova puna āgato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, so sunakho idāneva bandhanamokkhakusalo, pubbepi kusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“この犬はまことに愚かである”というこの(法話)を、師は祇園精舎に滞在している際、食堂の食卓の側で食事を食べる犬について語られた。伝えられるところによれば、その犬を生後まもなく水運び人たちが捕まえて、そこで育てた。彼はその後、そこで食事を食べて肥満した体になった。さてある日、ある村住まいの男がその場所へやって来て犬を見ると、水運び人たちに上着とカハーパナ金貨を与え、紐で縛って彼を連れて去った。彼は捕まえられて連れて行かれる間、鳴くこともなく、与えられる食べ物を食べながら、後から後からついて行った。そこでその男は‘この犬は今や私を慕っている’と考え、紐を解いた。彼は放されるやいなや、一目散に食堂へと戻って行った。比丘たちはそれを見て、彼が戻った理由を知り、夕刻に法堂で議論を始めた――‘友よ、食堂の犬は縛めを逃れるのが巧みで、放されるやいなや再び戻って来ました’と。師は来られて、‘比丘たちよ、今、あなたたちは何の会話をして座っているのか’と問い、‘このような話です’と言われた時、‘比丘たちよ、その犬が今だけ縛めを逃れるのが巧みなだけでなく、以前にも巧みであったのだ’と言って、過去の物語を引用された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe ekasmiṃ mahābhogakule nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ aggahesi. Tadā bārāṇasiyaṃ ekassa manussassa sunakho ahosi, so piṇḍibhattaṃ labhanto thūlasarīro jāto. Atheko gāmavāsī bārāṇasiṃ āgato taṃ sunakhaṃ disvā tassa manussassa uttarisāṭakañca kahāpaṇañca datvā sunakhaṃ gahetvā cammayottena bandhitvā yottakoṭiyaṃ gahetvā gacchanto aṭavimukhe ekaṃ sālaṃ pavisitvā sunakhaṃ bandhitvā phalake nipajjitvā niddaṃ okkami. Tasmiṃ kāle bodhisatto kenacideva karaṇīyena aṭaviṃ paṭipanno taṃ sunakhaṃ yottena bandhitvā ṭhapitaṃ disvā paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バーラーナシーでブラマダッタ王が統治していた時、菩薩はカーシ国の、ある大富豪の家に生まれ、成人して家督を継いだ。その頃、バーラーナシーのある男が犬を飼っており、その犬は供え物の食事を得て肥満した体になっていた。さて、ある村住まいの男がバーラーナシーにやって来てその犬を見ると、飼い主の男に上着とカハーパナ金貨を与えて犬を引き取り、皮の紐で縛り、紐の端を持って行く途中で、森の入り口にある一つの小屋に入り、犬を繋いで板の上で眠りに落ちた。その時、菩薩はある用事で森に向かっており、その犬が紐で縛り付けられているのを見て、最初の偈を唱えた――

184.

184.

‘‘Bālo vatāyaṃ sunakho, yo varattaṃ na khādati;

Bandhanā ca pamuñceyya, asito ca gharaṃ vaje’’ti.

“この犬はまことに愚かである。皮の紐を噛み切らないとは。縛めを解いて自由になり、腹を空かせることなく(満足して)家に帰ればよいものを”と。

Tattha pamuñceyyāti pamoceyya, ayameva vā pāṭho. Asito ca gharaṃ vajeti asito suhito hutvā attano vasanaṭṭhānaṃ gaccheyya.

そこで“pamuñceyya(解くべきである)”とは、解放すべきであるということであり、あるいはこれが本文の読みである。“asito ca gharaṃ vaje(満足して家に帰る)”とは、asito(食べ終えて)満足した状態で、自分の住処に行くべきであるという意味である。

Taṃ sutvā sunakho dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、犬は第二の偈を唱えた――

185.

185.

‘‘Aṭṭhitaṃ me manasmiṃ me, atho me hadaye kataṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, yāva passupatū jano’’ti.

“(そのことは)私の心に留まっております。また、私の胸に刻まれております。しかし、人々が寝静まるまでの時を待っているのです”と。

Tattha aṭṭhitaṃ me manasmiṃ meti yaṃ tumhe kathetha, taṃ mayā adhiṭṭhitameva, manasmiṃyeva me etaṃ. Atho me hadaye katanti atha ca pana me tumhākaṃ vacanaṃ hadaye katameva. Kālañca paṭikaṅkhāmīti kālaṃ paṭimānemi. Yāva passupatū janoti yāvāyaṃ mahājano pasupatu niddaṃ okkamatu, tāvāhaṃ kālaṃ paṭimānemi[Pg.227]. Itarathā hi ‘‘ayaṃ sunakho palāyatī’’ti ravo uppajjeyya, tasmā rattibhāge sabbesaṃ suttakāle cammayottaṃ khāditvā palāyissāmīti. So evaṃ vatvā mahājane niddaṃ okkante yottaṃ khāditvā suhito hutvā palāyitvā attano sāmikānaṃ gharameva gato.

そこで“aṭṭhitaṃ me manasmiṃ me(私の心に留まっています)”とは、あなた様が語られることは、私によってすでに決意されており、私の心の中にこそそれはあります、ということである。“atho me hadaye kataṃ(また、私の胸に刻まれています)”とは、さらにまた、あなた様の言葉は私の胸に刻まれている、ということである。“kālañca paṭikaṅkhāmi(時を待っています)”とは、時間を待っているということである。“yāva passupatū jano(人々が寝静まるまで)”とは、この多くの人々が寝入り、眠りに落ちるまで、私は時間を待つ、ということである。さもなければ、‘この犬が逃げるぞ’という声が上がるであろう。それゆえ、夜分に皆が眠る時に、皮の紐を噛み切って逃げるつもりなのだ、と。彼はこのように言って、人々が眠りに落ちた時、紐を噛み切り、満足した状態で逃げ出して自分の主人の家へと帰った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sunakhova etarahi sunakho, paṇḍitapuriso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を引用して、本生をまとめられた――“その時の犬こそが現在の犬であり、賢明な男は私自身であった”と。

Sunakhajātakavaṇṇanā dutiyā.

スナカ本生講話、第二。

[243] 3. Guttilajātakavaṇṇanā

[243] 三、グッティラ本生講話

Sattatantiṃ sumadhuranti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi kāle bhikkhū devadattaṃ āhaṃsu – ‘‘āvuso devadatta, sammāsambuddho tuyhaṃ ācariyo, tvaṃ sammāsambuddhaṃ nissāya tīṇi piṭakāni uggaṇhi, cattāri jhānāni uppādesi, ācariyassa nāma paṭisattunā bhavituṃ na yutta’’nti. Devadatto ‘‘kiṃ pana me, āvuso, samaṇo gotamo ācariyo, nanu mayā attano baleneva tīṇi piṭakāni uggahitāni, cattāri jhānāni uppāditānī’’ti ācariyaṃ paccakkhāsi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto ācariyaṃ paccakkhāya sammāsambuddhassa paṭisattu hutvā mahāvināsaṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva ācariyaṃ paccakkhāya mama paṭisattu hutvā vināsaṃ pāpuṇāti, pubbepi pattoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“七つの弦は極めて甘美なり”というこの(法話)を、師は竹林精舎に滞在している際、デーヴァダッタについて語られた。その時、比丘たちはデーヴァダッタに言った――“友、デーヴァダッタよ、正等覚者はあなたの師です。あなたは正等覚者を頼りにして三蔵を学び、四つの禅定を体得しました。師に対して敵対者となることは、ふさわしくありません”と。デーヴァダッタは“友よ、沙門ゴータマが私の師であるというのか? 私が自分自身の力で三蔵を学び、四つの禅定を体得したのではないか”と言って、師を拒絶した。比丘たちは法堂で議論を始めた――“友よ、デーヴァダッタは師を拒絶して、正等覚者の敵対者となり、大きな破滅に至った”と。師は来られて、“比丘たちよ、今、あなたたちは何の会話をして座っているのか”と問い、“このような話です”と言われた時、“比丘たちよ、デーヴァダッタが今だけ師を拒絶して私の敵対者となり破滅に至ったのではない。以前にも、やはり至っていたのだ”と言って、過去の物語を引用された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gandhabbakule nibbatti, ‘‘guttilakumāro’’tissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto gandhabbasippe nipphattiṃ patvā guttilagandhabbo nāma sakalajambudīpe aggagandhabbo ahosi. So dārābharaṇaṃ akatvā andhe mātāpitaro posesi. Tadā bārāṇasivāsino vāṇijā vaṇijjāya ujjeninagaraṃ gantvā [Pg.228] ussave ghuṭṭhe chandakaṃ saṃharitvā bahuṃ mālāgandhavilepanañca khajjabhojjādīni ca ādāya kīḷanaṭṭhāne sannipatitvā ‘‘vetanaṃ datvā ekaṃ gandhabbaṃ ānethā’’ti āhaṃsu. Tena ca samayena ujjeniyaṃ mūsilo nāma jeṭṭhagandhabbo hoti, te taṃ pakkosāpetvā attano gandhabbaṃ kāresuṃ.

昔、バーラーナシーでブラマダッタ王が統治していた時、菩薩は音楽家の家に生まれ、“グッティラ王子”という名を付けられた。彼は成人して音楽の芸を極め、グッティラ・ガンダッバという名で全ジャンブディーパ最高の音楽家となった。彼は妻を娶ることなく、盲目の父母を養った。その頃、バーラーナシーの商人たちが商売のためにウッジェーニー市へ行き、祭りが布告されると、寄付を集め、多くの花や香、塗香、菓子や食事などを持って、遊び場に集まって、“報酬を払って一人の音楽家を連れて来い”と言った。その時、ウッジェーニーにムーシラという名の音楽家の頭領がいた。彼らは彼を呼び寄せて、自分たちのために演奏させた。

Mūsilo vīṇaṃ vādanto vīṇaṃ uttamamucchanāya mucchitvā vādesi. Tesaṃ guttilagandhabbassa gandhabbe jātaparicayānaṃ tassa gandhabbaṃ kilañjakaṇḍūvanaṃ viya hutvā upaṭṭhāsi, ekopi pahaṭṭhākāraṃ na dassesi. Mūsilo tesu tuṭṭhākāraṃ adassentesu ‘‘atikharaṃ katvā vādemi maññe’’ti majjhimamucchanāya mucchitvā majjhimasarena vādesi, te tatthapi majjhattāva ahesuṃ. Atha so ‘‘ime na kiñci jānanti maññe’’ti sayampi ajānanako viya hutvā tantiyo sithile vādesi, te tatthapi na kiñci āhaṃsu. Atha ne mūsilo ‘‘ambho vāṇijā, kiṃ nu kho mayi vīṇaṃ vādente tumhe na tussathā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ vīṇaṃ vādesi, mayañhi ‘ayaṃ vīṇaṃ mucchetī’ti saññaṃ akarimhā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tumhe mayā uttaritaraṃ ācariyaṃ jānātha, udāhu attano ajānanabhāvena na tussathā’’ti. Vāṇijā ‘‘bārāṇasiyaṃ guttilagandhabbassa vīṇāsaddaṃ sutapubbānaṃ tava vīṇāsaddo itthīnaṃ dārake tosāpanasaddo viya hotī’’ti āhaṃsu. ‘‘Tena hi, handa, tumhehi dinnaparibbayaṃ paṭiggaṇhatha, na mayhaṃ etenattho, apica kho pana bārāṇasiṃ gacchantā maṃ gaṇhitvā gaccheyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā gamanakāle taṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā tassa ‘‘etaṃ guttilassa vasanaṭṭhāna’’nti ācikkhitvā sakasakanivesanaṃ agamiṃsu.

ムーシラは琵琶を奏でる際、最高音に調律して奏でた。グッティラ楽師の音楽に慣れ親しんでいた商人たちにとって、彼の音楽は敷物を掻く音のように感じられ、一人として喜ぶ様子を見せなかった。ムーシラは彼らが喜ばないのを見て、“もっと鋭い音で奏でよう”と考え、中間の音に調律して中間の声域で奏でたが、彼らはそこでもやはり無関心であった。そこで彼は“彼らは何もわかっていないのだ”と思い、自らも無知な者のようになって、弦を緩めて奏でたが、彼らはそこでも何も言わなかった。そこでムーシラは彼らに言った。“商人の皆さん、私が琵琶を奏でているのに、なぜ喜ばないのですか”。“お前は琵琶を奏でているつもりなのか。我々は、これは琵琶を調律しているのだと思っていたのだ”。“では、皆さんは私よりも優れた師をご存じなのですか、それとも自分たちの無知ゆえに喜ばないのですか”。商人たちは言った。“バラナシでグッティラ楽師の琵琶の音を聞いたことがある者にとって、お前の琵琶の音は、女たちが子供をあやす時の音のようなものだ”。“それならば、さあ、あなたがたが支払った旅費を受け取りなさい。私にはこれは必要ありません。しかし、バラナシへ行くときには私を連れて行ってください”。彼らは“承知した”と同意し、出発の時に彼を連れてバラナシへ行き、“これがグッティラの住居である”と教えて、それぞれ自分の家へと帰った。

Mūsilo bodhisattassa gehaṃ pavisitvā laggetvā ṭhapitaṃ bodhisattassa jātivīṇaṃ disvā gahetvā vādesi, atha bodhisattassa mātāpitaro andhabhāvena taṃ apassantā ‘‘mūsikā maññe vīṇaṃ khādantī’’ti saññāya ‘‘susū’’ti āhaṃsu. Tasmiṃ kāle mūsilo vīṇaṃ ṭhapetvā bodhisattassa mātāpitaro vanditvā ‘‘kuto āgatosī’’ti vutte ‘‘ācariyassa santike sippaṃ uggaṇhituṃ ujjenito āgatomhī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti vutte ‘‘kahaṃ ācariyo’’ti pucchitvā ‘‘vippavuttho, tāta, ajja āgamissatī’’ti sutvā tattheva nisīditvā bodhisattaṃ āgataṃ disvā [Pg.229] tena katapaṭisanthāro attano āgatakāraṇaṃ ārocesi. Bodhisatto aṅgavijjāpāṭhako, so tassa asappurisabhāvaṃ ñatvā ‘‘gaccha tāta, natthi tava sippa’’nti paṭikkhipi. So bodhisattassa mātāpitūnaṃ pāde gahetvā upakāraṃ karonto te ārādhetvā ‘‘sippaṃ me dāpethā’’ti yāci. Bodhisatto mātāpitūhi punappunaṃ vuccamāno te atikkamituṃ asakkonto sippaṃ adāsi. So bodhisatteneva saddhiṃ rājanivesanaṃ gacchati. Rājā taṃ disvā ‘‘ko esa, ācariyā’’ti pucchi. ‘‘Mayhaṃ antevāsiko, mahārājā’’ti. So anukkamena rañño vissāsiko ahosi. Bodhisatto ācariyamuṭṭhiṃ akatvā attano jānananiyāmena sabbaṃ sippaṃ sikkhāpetvā ‘‘niṭṭhitaṃ te, tāta, sippa’’nti āha.

ムーシラは菩薩の家に入り、吊るしてあった菩薩の愛用の琵琶を見て、それを手に取って奏でた。すると菩薩の両親は、盲目ゆえに彼を見ることができず、“鼠が琵琶をかじっているのだろう”と思い、“シッ、シッ”と言った。その時、ムーシラは琵琶を置いて菩薩の両親に礼拝した。“どこから来たのか”と問われ、“師匠のもとで芸を学ぶために、ウッジェーニーから参りました”と答えた。彼らが“よろしい”と言うと、“師匠はどこにおられますか”と尋ねた。“外出しているが、息子よ、今日中には戻るだろう”と聞き、そこに座って待った。菩薩が帰宅したのを見て、挨拶を交わした後、来訪の理由を告げた。菩薩は相を読み解く術の達人であり、彼の邪悪な本性を見抜いて、“行きなさい、息子よ。お前に授ける芸はない”と拒絶した。彼は菩薩の両親の足に縋り、身の回りをして彼らを喜ばせ、“芸を授けてくださるよう取りなしてください”と懇願した。菩薩は両親から繰り返し言われ、彼らに背くことができず、芸を授けた。彼は菩薩と共に王宮へ行くようになった。王は彼を見て“師よ、これは誰か”と尋ねた。“私の弟子でございます、大王よ”。彼は次第に王の信頼を得るようになった。菩薩は出し惜しみをすることなく、自分の知る限りの芸をすべて教え、“息子よ、お前の修行は終わった”と言った。

So cintesi – ‘‘mayhaṃ sippaṃ paguṇaṃ, idañca bārāṇasinagaraṃ sakalajambudīpe agganagaraṃ, ācariyopi mahallako, idheva mayā vasituṃ vaṭṭatī’’ti. So ācariyaṃ āha – ‘‘ācariya ahaṃ rājānaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti. Ācariyo ‘‘sādhu, tāta, rañño ārocessāmī’’ti gantvā ‘‘amhākaṃ antevāsiko devaṃ upaṭṭhātuṃ icchati, deyyadhammamassa jānāthā’’ti rañño ārocetvā raññā ‘‘tumhākaṃ deyyadhammato upaḍḍhaṃ labhissatī’’ti vutte taṃ pavattiṃ mūsilassa ārocesi. Mūsilo ‘‘ahaṃ tumhehi samakaññeva labhanto upaṭṭhahissāmi, na alabhanto’’ti āha. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Nanu ahaṃ tumhākaṃ jānanasippaṃ sabbaṃ jānāmī’’ti? ‘‘Āma, jānāsī’’ti. ‘‘Evaṃ sante kasmā mayhaṃ upaḍḍhaṃ detī’’ti? Bodhisatto rañño ārocesi. Rājā ‘‘yadi evaṃ tumhehi samakaṃ sippaṃ dassetuṃ sakkonto samakaṃ labhissatī’’ti āha. Bodhisatto rañño vacanaṃ tassa ārocetvā tena ‘‘sādhu dassessāmī’’ti vutte rañño taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘sādhu dassetu, kataradivasaṃ sākacchā hotū’’ti vutte ‘‘ito sattame divase hotu, mahārājā’’ti āha.

彼は考えた。“私の芸は熟達した。このバラナシの街は全閻浮提の中でも最高の都市である。師も高齢だ。私はここに留まるべきだ”。彼は師に言った。“師よ、私は王にお仕えしたく存じます”。師は“よろしい、息子よ。王に申し上げよう”と言い、王のもとへ行って“私の弟子が王にお仕えしたいと願っております。彼に与えるべき報酬をお決めください”と王に告げた。王が“お前の報酬の半分を与えよう”と言うと、師はその旨をムーシラに伝えた。ムーシラは“私はあなたと同じだけの報酬をいただけるならお仕えしますが、そうでなければいたしません”と言った。“なぜか”。“私はあなたの知る芸をすべて知っているではありませんか”。“確かに、知っている”。“それならば、なぜ私には半分なのですか”。菩薩はこのことを王に告げた。王は“もしそうであれば、お前と同じように芸を示すことができるならば、同じ報酬を得るだろう”と言った。菩薩が王の言葉を伝えると、彼は“よろしい、お見せしましょう”と言った。師が王にその旨を伝え、“よろしい、見せなさい。何日に対決を行うか”と問われると、“大王よ、今から七日後になさってください”と答えた。

Rājā mūsilaṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ ācariyena saddhiṃ sākacchaṃ karissasī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, devā’’ti vutte ‘‘ācariyena saddhiṃ viggaho nāma na vaṭṭati, mā karī’’ti vāriyamānopi ‘‘alaṃ, mahārāja, hotuyeva me ācariyena saddhiṃ sattame divase sākacchā, katarassa [Pg.230] jānibhāvaṃ jānissāmā’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘ito kira sattame divase ācariyaguttilo ca antevāsikamūsilo ca rājadvāre aññamaññaṃ sākacchaṃ katvā sippaṃ dassessanti, nāgarā sannipatitvā sippaṃ passantū’’ti bheriṃ carāpesi.

王はムーシラを呼び寄せ、“お前が師と競うというのは本当か”と尋ねた。“本当でございます、王よ”と答えると、“師と争うようなことはすべきではない。やめなさい”と制止されたが、彼は“構いません、大王よ。七日後に師と競わせてください。どちらが劣っているかを知ることになるでしょう”と言った。王は“よろしい”と承知し、“今から七日後、師グッティラと弟子のムーシラが王門にて互いに技を競い、芸を披露する。市民は集まってその芸を見るように”と、太鼓を鳴らして布告させた。

Bodhisatto cintesi – ‘‘ayaṃ mūsilo daharo taruṇo, ahaṃ mahallako parihīnathāmo, mahallakassa kiriyā nāma na sampajjati. Antevāsike nāma parājitepi viseso natthi, antevāsikassa pana jaye sati pattabbalajjato araññaṃ pavisitvā maraṇaṃ varatara’’nti. So araññaṃ pavisitvā maraṇabhayena nivattati, lajjābhayena gacchati. Evamassa gamanāgamanaṃ karontasseva cha divasā atikkantā, tiṇāni matāni, jaṅghamaggo nibbatti. Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjamāno taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘guttilagandhabbo antevāsikassa bhayena araññe mahādukkhaṃ anubhoti, etassa mayā avassayena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti vegena gantvā bodhisattassa purato ṭhatvā ‘‘ācariya, kasmā araññaṃ paviṭṭhosī’’ti pucchitvā ‘‘kosi tva’’nti vutte ‘‘sakkohamasmī’’ti āha. Atha naṃ bodhisatto ‘‘ahaṃ kho, devarāja, antevāsikato parājayabhayena araññaṃ paviṭṭho’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

菩薩は考えた。“このムーシラは若く元気だが、私は老いて力も衰えている。老人にとって、なすべきことが成就しないこともある。弟子に敗れたとしても特別なことではない。しかし、弟子に勝ったとしても、恥ずかしさから森に入って死ぬ方がましだ”。彼は森に入ったが、死の恐怖で引き返し、恥辱の恐怖で行く。こうして行き来しているうちに六日が過ぎ、草は枯れ、通り道ができた。その時、帝釈天の宮殿が熱くなった。帝釈天は察知し、“ガンダッバのグッティラが弟子の恐怖で森の中で大きな苦しみを受けている。私が助けなければならない”と考え、素早く行って菩薩の前に立ち、“師よ、なぜ森に入ったのか”と尋ねた。“あなたは誰か”と問われ、“私は帝釈天である”と言った。そこで菩薩は“天王よ、私は弟子に敗れる恐怖から森に入ったのです”と言い、第一の偈を唱えた。

186.

186.

‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ, rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ;

So maṃ raṅgamhi avheti, saraṇaṃ me hoti kosiyā’’ti.

“私は、七つの弦を持つ、極めて甘美で心地よい琵琶を教えました。彼は舞台で私を呼び出します。コシヤよ、私の拠り所となってください”。

Tassattho – ahaṃ, devarāja, mūsilaṃ nāma antevāsikaṃ sattatantiṃ sumadhuraṃ rāmaṇeyyaṃ vīṇaṃ attano jānananiyāmena sikkhāpesiṃ, so maṃ idāni raṅgamaṇḍale pakkosati, tassa me tvaṃ, kosiyagotta, saraṇaṃ hohīti.

その意味は――“天王よ、私はムーシラという弟子に、七つの弦を持つ極めて甘美で心地よい琵琶を、自分の知る限りの方法で教えました。彼は今、舞台で私を呼び出しています。コシヤの一族よ、その私の拠り所となってください”ということである。

Sakko tassa vacanaṃ sutvā ‘‘mā bhāyi, ahaṃ te tāṇañca leṇañcā’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

帝釈天はその言葉を聞き、“恐れるな、私はあなたの守りであり避難所である”と言って、第二の偈を唱えた。

187.

187.

‘‘Ahaṃ taṃ saraṇaṃ samma, ahamācariyapūjako;

Na taṃ jayissati sisso, sissamācariya jessasī’’ti.

“友よ、私はあなたの拠り所であり、師を敬う者です。弟子があなたに勝つことはありません。師よ、あなたが弟子に勝つでしょう”。

Tattha [Pg.231] ahaṃ taṃ saraṇanti ahaṃ saraṇaṃ avassayo patiṭṭhā hutvā taṃ tāyissāmi. Sammāti piyavacanametaṃ. Sissamācariya, jessasīti, ācariya, tvaṃ vīṇaṃ vādayamāno sissaṃ jinissasi. Apica tvaṃ vīṇaṃ vādento ekaṃ tantiṃ chinditvā cha vādeyyāsi, vīṇāya te pakatisaddo bhavissati. Mūsilopi tantiṃ chindissati, athassa vīṇāya saddo na bhavissati. Tasmiṃ khaṇe so parājayaṃ pāpuṇissati. Athassa parājayabhāvaṃ ñatvā dutiyampi tatiyampi catutthampi pañcamampi sattamampi tantiṃ chinditvā suddhadaṇḍakameva vādeyyāsi, chinnatantikoṭīhi saro nikkhamitvā sakalaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasinagaraṃ chādetvā ṭhassatīti.

その中で、“私はあなたの拠り所(ahaṃ taṃ saraṇaṃ)”とは、私が拠り所、助け、支えとなってあなたを守るということである。“友よ(Sammā)”とは親愛の言葉である。“師よ、あなたが弟子に勝つでしょう(sissamācariya, jessasī)”とは、師よ、あなたは琵琶を奏でながら弟子に勝つでしょう、ということである。さらに、“あなたは琵琶を奏でる際、一本の弦を切り、六本で奏でなさい。琵琶からは通常通りの音が出るでしょう。ムーシラも弦を切るでしょうが、彼の琵琶からは音が出ないでしょう。その瞬間、彼は敗北を喫するでしょう。その後、彼の敗北を見て、二本目、三本目、四本目、五本目、七本目までも弦を切り、ただの竿だけで奏でなさい。切れた弦の端から音が響き出し、十二ヨージャナにわたるバーラーナシーの街全体を覆って留まるでしょう”と。

Evaṃ vatvā sakko bodhisattassa tisso pāsakaghaṭikā datvā evamāha – ‘‘vīṇāsaddeneva pana sakalanagare chādite ito ekaṃ pāsakaghaṭikaṃ ākāse khipeyyāsi, atha te purato otaritvā tīṇi accharāsatāni naccissanti. Tāsaṃ naccanakāle ca dutiyaṃ khipeyyāsi, athāparānipi tīṇi satāni otaritvā tava vīṇādhure naccissanti. Tato tatiyaṃ khipeyyāsi, athāparāni tīṇi satāni otaritvā raṅgamaṇḍale naccissanti. Ahampi te santikaṃ āgamissāmi, gaccha mā bhāyī’’ti bodhisattaṃ assāsesi. Bodhisatto pubbaṇhasamaye gehaṃ agamāsi. Nāgarā rājadvārasamīpe maṇḍapaṃ katvā rañño āsanaṃ paññapesuṃ. Rājā pāsādā otaritvā alaṅkatamaṇḍape pallaṅkamajjhe nisīdi, dvādasasahassā alaṅkatitthiyo amaccabrāhmaṇagahapatikādayo ca rājānaṃ parivārayiṃsu, sabbe nāgarā sannipatiṃsu, rājaṅgaṇe cakkāticakke mañcātimañce bandhiṃsu.

こう言って帝釈天は菩薩に三つの賽の玉を与えて、こう言った。“琵琶の音だけで街全体が覆われたなら、ここから一つの賽の玉を空中に投げなさい。すると、あなたの前に降りてきて三百人の天女が踊るでしょう。彼女たちが踊っている間に二つ目を投げなさい。するとさらに三百人が降りてきて、あなたの琵琶の頭で踊るでしょう。それから三つ目を投げなさい。するとさらに三百人が降りてきて、舞台で踊るでしょう。私もあなたのそばに行きます。行きなさい、恐れることはありません”と菩薩を慰めた。菩薩は午前中に家に帰った。市民たちは王門の近くに天幕を張り、王の座を用意した。王は宮殿から下りて、飾られた天幕の中の玉座に座った。一万二千人の着飾った女性たち、大臣、バラモン、家主たちが王を取り囲んだ。全市民が集まり、王宮の広場に幾重もの桟敷席を設けた。

Bodhisattopi nhātānulitto nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā vīṇaṃ gāhāpetvā attano paññattāsane nisīdi. Sakko adissamānakāyena āgantvā ākāse aṭṭhāsi, bodhisattoyeva naṃ passati. Mūsilopi āgantvā attano āsane nisīdi. Mahājano parivāresi, āditova dvepi samasamaṃ vādayiṃsu. Mahājano dvinnampi vāditena tuṭṭho ukkuṭṭhisahassāni pavattesi. Sakko ākāse ṭhatvā bodhisattaññeva sāvento ‘‘ekaṃ tantiṃ chindā’’ti āha. Bodhisatto tantiṃ chindi, sā chinnāpi chinnakoṭiyā saraṃ muñcateva, devagandhabbaṃ viya vattati. Mūsilopi tantiṃ chindi, tato saddo na nikkhami. Ācariyo dutiyampi chindi [Pg.232] …pe… sattamampi chindi. Suddhadaṇḍakaṃ vādentassa saddo nagaraṃ chādetvā aṭṭhāsi. Celukkhepasahassāni ceva ukkuṭṭhisahassāni ca pavattayiṃsu. Bodhisatto ekaṃ pāsakaṃ ākāse khipi, tīṇi accharāsatāni otaritvā nacciṃsu. Evaṃ dutiye ca tatiye ca khitte tīṇi tīṇi accharāsatāni otaritvā vuttanayeneva nacciṃsu.

菩薩も沐浴して香油を塗り、様々な上等な食事を済ませ、琵琶を手に取らせて、自分に用意された座に座った。帝釈天は姿を見せずにやってきて空中に留まった。菩薩だけが彼を見た。ムーシラもやってきて自分の座に座った。群衆が周囲を囲み、初めは二人とも互角に演奏した。群衆は二人の演奏に満足し、何千もの歓声を上げた。帝釈天は空中に留まり、菩薩だけに聞こえるように“一本の弦を切りなさい”と言った。菩薩が弦を切ると、切れたにもかかわらず、切れた端から音が出続け、天のガンダッバのようであった。ムーシラも弦を切ったが、そこからは音が出なかった。師は二本目も切り……(中略)……七本目も切った。ただの竿で奏でる音は街を覆って響き渡った。何千もの衣が振られ、何千もの歓声が上がった。菩薩が一つの賽を空中に投げると、三百人の天女が降りてきて踊った。このように二つ目、三つ目が投げられると、それぞれ三百人ずつの天女が降りてきて、前述の通りに踊った。

Tasmiṃ khaṇe rājā mahājanassa iṅgitasaññaṃ adāsi, mahājano uṭṭhāya ‘‘tvaṃ ācariyena saddhiṃ virujjhitvā ‘samakāraṃ karomī’ti vāyamasi, attano pamāṇaṃ na jānāsī’’ti mūsilaṃ tajjetvā gahitagahiteheva pāsāṇadaṇḍādīhi saṃcuṇṇetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā pāde gahetvā saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi. Rājā tuṭṭhacitto ghanavassaṃ vassāpento viya bodhisattassa bahuṃ dhanaṃ adāsi, tathā nāgarā. Sakko bodhisattena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ahaṃ te, paṇḍita, sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ gāhāpetvā pacchā mātaliṃ pesessāmi, tvaṃ sahassayuttaṃ vejayantarathavaraṃ abhiruyha devalokaṃ āgaccheyyāsī’’ti vatvā pakkāmi.

その時、王は群衆に合図を送った。群衆は立ち上がり、“お前は師に逆らって‘対等に競う’と努めているが、自分の身の程を知らないのか”とムーシラを脅し、手に取った石や棒などで打ち砕いて命を奪い、足を取って塵捨て場に投げ捨てた。王は満足し、激しい雨を降らせるかのように、菩薩に多くの財宝を与えた。市民たちも同様であった。帝釈天は菩薩と親しく挨拶を交わし、“賢者よ、私は千頭立ての駿馬の馬車を用意させ、後にマータリを遣わそう。あなたは千頭立ての優れたヴェイジャヤンタ戦車に乗って天界に来るがよい”と言って去っていった。

Atha naṃ gantvā paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnaṃ ‘‘kahaṃ gatāttha, mahārājā’’ti devadhītaro pucchiṃsu. Sakko tāsaṃ taṃ kāraṇaṃ vitthārena kathetvā bodhisattassa sīlañca guṇañca vaṇṇesi. Devadhītaro ‘‘mahārāja, mayampi ācariyaṃ daṭṭhukāmā, idha naṃ ānehī’’ti āhaṃsu. Sakko mātaliṃ āmantetvā ‘‘tāta, devaccharā guttilagandhabbaṃ daṭṭhukāmā, gaccha naṃ vejayantarathe nisīdāpetvā ānehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti gantvā bodhisattaṃ ānesi. Sakko bodhisattena saddhiṃ sammoditvā ‘‘devakaññā kira te, ācariya, gandhabbaṃ sotukāmā’’ti āha. ‘‘Mayaṃ mahārāja, gandhabbā nāma sippaṃ nissāya jīvāma, mūlaṃ labhantā vādeyyāmā’’ti. ‘‘Vādehi, ahaṃ te mūlaṃ dassāmī’’ti. ‘‘Na mayhaṃ aññena mūlenattho, imā pana devadhītaro attano attano kalyāṇakammaṃ kathentu, evāhaṃ vādessāmī’’ti. Atha naṃ devadhītaro āhaṃsu – ‘‘amhehi kataṃ kalyāṇakammaṃ pacchā tumhākaṃ kathessāma, gandhabbaṃ karohi ācariyā’’ti. Bodhisatto sattāhaṃ devatānaṃ gandhabbaṃ akāsi, taṃ dibbagandhabbaṃ abhibhavitvā pavatti. Sattame divase ādito paṭṭhāya devadhītānaṃ kalyāṇakammaṃ pucchi. Ekaṃ kassapasammāsambuddhakāle ekassa bhikkhuno uttamavatthaṃ [Pg.233] datvā sakkassa paricārikā hutvā nibbattaṃ accharāsahassaparivāraṃ uttamavatthadevakaññaṃ ‘‘tvaṃ purimabhave kiṃ kammaṃ katvā nibbattā’’ti pucchi. Tassa pucchanākāro ca vissajjanā ca vimānavatthumhi āgatameva. Vuttañhi tattha –

その後、帝釈天(サッカ)がパンデュカンバラシラー(帝釈天の玉座である石の座)に座っているところへ行き、天女たちが“大王よ、どこへ行っておられたのですか”と尋ねた。サッカは彼女たちにその事情を詳しく語り、菩薩の戒と徳を称賛した。天女たちは“大王よ、私たちもその師匠(阿闍梨)にお会いしたいのです。ここへ彼を連れてきてください”と言った。サッカは御者のマータリを呼び寄せ、“友よ、天女たちがグッティラ楽師に会いたがっている。行って、彼をヴェジャヤンタ戦車に乗せて連れてきなさい”と言った。彼は“承知しました”と答え、行って菩薩を連れてきた。サッカは菩薩と親しく挨拶を交わし、“師匠よ、天女たちがあなたの音楽を聴きたがっています”と言った。“大王よ、我ら楽師は芸を頼りに生きております。報酬をいただけるのであれば演奏いたしましょう”“演奏しなさい、私が報酬を授けよう”“私には他の報酬は必要ありません。ただ、この天女たちがそれぞれ自分のなした善業(善い行い)を語るようにしてください。そうすれば私は演奏しましょう”。そこで天女たちは彼に言った。“私たちがなした善業は、後であなたにお話ししましょう。師匠よ、まずは演奏をしてください”。菩薩は七日間、神々に演奏を聞かせた。その調べは、天上の音楽をも凌駕して響き渡った。七日目に、彼は最初から順に天女たちの善業を尋ねた。迦葉(カッサパ)正自覚者の時代に、一人の比丘に最高の衣服を布施し、帝釈天の侍女として生まれ、千人の天女に囲まれた‘最上衣天女’に、“あなたは前世でどのような業をなして生まれたのですか”と尋ねた。その問いの様子と答えは、‘天宮事経(ヴィマーナヴァットゥ)’に記されている通りである。そこには次のように説かれている。

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“類まれなる美しさを持ち、あらゆる方角を薬王星(明星)のように照らして立っている天女よ。

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

あなたのそのような美しさは何によるものか。なぜここであなたに(幸福が)成就し、心にかなうあらゆる享楽が生じているのか。

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

大いなる威力ある天女よ、あなたに尋ねる。人間であったとき、どのような功徳を積んだのか。なぜこのように輝かしい威力を持ち、あなたの美しさはあらゆる方角を照らしているのか”と。

‘‘Vatthuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu;

Evaṃ piyarūpadāyikā manāpaṃ, dibbaṃ sā labhate upecca ṭhānaṃ.

“最上の衣服を布施した女は、男たちの中でも女たちの中でも卓越した存在となります。このように好ましい姿をもたらす心地よいものを布施する者は、天上の場所に至り、それを得るのです。

‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmi;

私のこの宮殿(ヴィマーナ)を見なさい。私は意のままの姿をとる天女(アプサラス)です。

Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ.

私は千人の天女の中でも優れた者です。功徳の報いを見なさい。

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

それによって、私の美しさはこのようなものであり、それによってここで私に(幸福が)成就し、心にかなうあらゆる享楽が生じているのです。

‘‘Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā;

Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. (vi. va. 329-331, 333-336);

それゆえに、私はこのように輝かしい威力を持ち、私の美しさはあらゆる方角を照らしているのです”。(‘天宮事経’329-331, 333-336)

Aparā piṇḍāya caramānassa bhikkhuno pūjanatthāya pupphāni adāsi, aparā ‘‘cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ dethā’’ti gandhe adāsi, aparā madhurāni phalāphalāni adāsi, aparā ucchurasaṃ adāsi, aparā kassapadasabalassa cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ adāsi, aparā maggapaṭipannānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca kulagehe vāsaṃ upagatānaṃ santike dhammaṃ assosi, aparā nāvāya upakaṭṭhāya velāya bhuttassa bhikkhuno udake ṭhatvā udakaṃ adāsi, aparā agāramajjhe vasamānā akkodhanā hutvā sassusasuravattaṃ akāsi, aparā attano laddhakoṭṭhāsatopi saṃvibhāgaṃ katvāva [Pg.234] paribhuñji, sīlavatī ca ahosi, aparā paragehe dāsī hutvā nikkodhanā nimmānā attano laddhakoṭṭhāsato saṃvibhāgaṃ katvā devarañño paricārikā hutvā nibbattā (vi. va. aṭṭha. 328-336). Evaṃ sabbāpi guttilavimānavatthusmiṃ āgatā chattiṃsa devadhītā yaṃ yaṃ kammaṃ katvā tattha nibbattā, sabbaṃ bodhisatto pucchi. Tāpissa attano katakammaṃ gāthāhiyeva kathesuṃ. Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, svāhaṃ idhāgantvā appamattakenapi kammena paṭiladdhadibbasampattiyo assosiṃ. Ito dāni paṭṭhāya manussalokaṃ gantvā dānādīni kusalakammāneva karissāmī’’ti vatvā imaṃ udānaṃ udānesi –

別の者は托鉢に歩く比丘に供養の花を与え、別の者は“霊廟に香料の五指手印を捧げなさい”と言って香料を与え、別の者は甘い種々の果物を与え、別の者はサトウキビの汁を与え、別の者は迦葉十力尊の霊廟に香料の五指手印を捧げ、別の者は道を行く比丘や比丘尼、あるいは家に来た者たちのそばで法を聞き、別の者は船が岸に近づいた時に、食事を終えた比丘のために水の中に立って水を与え、別の者は家の中で暮らしながら怒ることなく、義理の両親への務めを果たし、別の者は自分に割り当てられた分から分け与えてから食べ、戒を保ち、別の者は他人の家で下女でありながら怒らず慢心せず、自分の分から分け与えて、天王の侍女として生まれた。(‘天宮事経注’328-336) このように、‘グッティラ天宮事’に記されている三十六人の天女全員が、それぞれどのような業をなしてそこに生まれたかを、菩薩はすべて尋ねた。彼女たちもまた、自分たちのなした業を詩(ガーター)によって彼に語った。それを聞いて、菩薩は“私にとって誠に利得である。誠に幸運である。私はここへ来て、わずかな業によって得られた天上の幸福を耳にした。今後は人間界へ戻り、布施などの善業のみを行おう”と言って、この感興のことば(ウダーナ)を唱えた。

‘‘Svāgataṃ vata me ajja, suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ;

Yaṃ addasāmi devatāyo, accharākāmavaṇṇiyo.

“今日、私にとって(天界へ)来たことは誠に喜ばしい。喜ばしい夜明け、喜ばしい目覚めである。私は、意のままの姿をとる天女たちに会うことができた。

‘‘Imāsāhaṃ dhammaṃ sutvā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca;

Svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti. (vi. va. 617-618);

彼女たちの法(行い)を聞いて、私は多くの善業を積もう。布施、正しい生活、自制、そして克己によって。私は、そこへ行けば憂うことのない場所へ行くだろう”。(‘天宮事経’617-618)

Atha naṃ sattāhaccayena devarājā mātalisaṅgāhakaṃ āṇāpetvā rathe nisīdāpetvā bārāṇasimeva pesesi. So bārāṇasiṃ gantvā devaloke attanā diṭṭhakāraṇaṃ manussānaṃ ācikkhi. Tato paṭṭhāya manussā saussāhā puññāni kātuṃ maññiṃsu.

その後、七日が過ぎたとき、天王は御者のマータリに命じて、菩薩を戦車に乗せてバラナシへと送り届けた。彼はバラナシに行き、天界で自ら見た出来事を人々に告げた。それ以来、人々は熱心に功徳を積もうと努めるようになった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mūsilo devadatto ahosi, sakko anuruddho, rājā ānando, guttilagandhabbo pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、本生経(ジャータカ)をまとめられた。“その時のムーシラはデヴァダッタであり、帝釈天はアヌルッダであり、王はアーナンダであった。そしてグッティラ楽師は、実に私であった”。

Guttilajātakavaṇṇanā tatiyā.

グッティラ本生譚 注釈 第三 完。

[244] 4. Vigaticchajātakavaṇṇanā

[244] 4. ヴィガティッチャ本生譚 注釈

Yaṃ [Pg.235] passati na taṃ icchatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ palāyikaṃ paribbājakaṃ ārabbha kathesi. So kira sakalajambudīpe paṭivādaṃ alabhitvā sāvatthiṃ āgantvā ‘‘ko mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho’’ti pucchitvā ‘‘sammāsambuddho’’ti sutvā mahājanaparivuto jetavanaṃ gantvā bhagavantaṃ catuparisamajjhe dhammaṃ desentaṃ pañhaṃ pucchi. Athassa satthā taṃ vissajjetvā ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti pañhaṃ pucchi, so taṃ kathetuṃ asakkonto uṭṭhāya palāyi. Nisinnaparisā ‘‘ekapadeneva vo, bhante, paribbājako niggahito’’ti āhaṃsu. Satthā ‘‘nāhaṃ, upāsakā, idānevetaṃ ekapadeneva niggaṇhāmi, pubbepi niggaṇhiṃyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“自分が見ているものを、彼は欲しない”というこの話を、師はジェータ林(祇園精舎)に滞在している時、ある逃亡した遊行者(パリッバージャカ)について語られた。伝え聞くところによると、彼は全ジャンブーディーパ(インド)で反論されることがなかったが、サーヴァッティーに来て“私と論争できる者は誰か”と尋ね、“正自覚者である”と聞いて、大衆に囲まれてジェータ林へ行き、四部の大衆の中で法を説いておられる世尊に質問を投げかけた。そこで師はそれに答えられ、逆に“一とは何か(一なるものとは何か)”という問いを投げかけられた。彼はそれに答えることができず、立ち上がって逃げ出した。座していた大衆は“世尊よ、たった一言で、あの遊行者は論破されました”と言った。師は“信者たちよ、私がたった一言で彼を論破したのは今だけではない。過去においても論破したのだ”と言って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā dīgharattaṃ himavante vasi. So pabbatā oruyha ekaṃ nigamagāmaṃ nissāya gaṅgānivattane paṇṇasālāyaṃ vāsaṃ kappesi. Atheko paribbājako sakalajambudīpe paṭivādaṃ alabhitvā taṃ nigamaṃ patvā ‘‘atthi nu kho koci mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho’’ti pucchitvā ‘‘atthī’’ti bodhisattassa ānubhāvaṃ sutvā mahājanaparivuto tassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā nisīdi. Atha naṃ bodhisatto ‘‘vaṇṇagandhaparibhāvitaṃ gaṅgāpānīyaṃ pivissatī’’ti pucchi. Paribbājako vādena ottharanto ‘‘kā gaṅgā, vālukā gaṅgā, udakaṃ gaṅgā, orimatīraṃ gaṅgā, pārimatīraṃ gaṅgā’’ti āha. Bodhisatto ‘‘tvaṃ pana, paribbājaka, ṭhapetvā udakaṃ vālukaṃ orimatīraṃ pārimatīrañca kahaṃ gaṅgaṃ labhissasī’’ti āha. Paribbājako appaṭibhāno hutvā uṭṭhāya palāyi. Tasmiṃ palāte bodhisatto nisinnaparisāya dhammaṃ desento imā gāthā avoca –

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はカーシ国のバラモンの家に生まれ、成人して諸欲を捨てて仙人として出家し、ヒマラヤに長く住んでいました。彼は山を下り、ある村の近く、ガンジス川の湾曲した場所の草庵に住まいを定めました。さて、一人の遊行者が全ジャンブディープにおいて対論の相手を見つけられず、その村にやって来て、“私と議論できる者は誰かいないか”と尋ね、菩薩の威徳を聞いて、大衆に囲まれながら彼の住処へ行き、挨拶を交わして座りました。そこで菩薩は彼に“色も香も清らかなガンジス川の水を飲むか”と尋ねました。遊行者は論破しようとして、“何がガンジスか。砂がガンジスか、水がガンジスか、こちら側の岸がガンジスか、向こう側の岸がガンジスか”と言いました。菩薩は“遊行者よ、では汝は、水、砂、こちら側の岸、向こう側の岸を除いて、どこにガンジスを見出すのか”と言いました。遊行者は答えることができず、立ち上がって逃げ去りました。彼が逃げ去った後、菩薩は座っていた会衆に法を説き、これらの偈を唱えました。

188.

188.

‘‘Yaṃ passati na taṃ icchati, yañca na passati taṃ kiricchati;

Maññāmi ciraṃ carissati, na hi taṃ lacchati yaṃ sa icchati.

“目に見えるものを欲せず、目に見えぬものを欲する。彼は長く彷徨い続けるだろう。なぜなら、彼が欲するものを得ることはないからである。”

189.

189.

‘‘Yaṃ labhati na tena tussati, yañca pattheti laddhaṃ hīḷeti;

Icchā hi anantagocarā, vigaticchāna namo karomase’’ti.

“得たものに満足せず、求めて得たものを軽んじる。実に欲の領域は限りない。欲を離れた方々に、我らは敬礼する。”

Tattha [Pg.236] yaṃ passatīti yaṃ udakādiṃ passati, taṃ gaṅgāti na icchati. Yañca na passatīti yañca udakādivinimuttaṃ gaṅgaṃ na passati, taṃ kiricchati. Maññāmi ciraṃ carissatīti ahaṃ evaṃ maññāmi – ayaṃ paribbājako evarūpaṃ gaṅgaṃ pariyesanto ciraṃ carissati. Yathā vā udakādivinimuttaṃ gaṅgaṃ, evaṃ rūpādivinimuttaṃ attānampi pariyesanto saṃsāre ciraṃ carissati. Na hi taṃ lacchatīti ciraṃ carantopi yaṃ taṃ evarūpaṃ gaṅgaṃ vā attānaṃ vā icchati, taṃ na lacchati. Yaṃ labhatīti yaṃ udakaṃ vā rūpādiṃ vā labhati, tena na tussati. Yañca pattheti laddhaṃ hīḷetīti evaṃ laddhena atussanto yaṃ yaṃ sampattiṃ pattheti, taṃ taṃ labhitvā ‘‘kiṃ etāyā’’ti hīḷeti avamaññati. Icchā hi anantagocarāti laddhaṃ hīḷetvā aññamaññaṃ ārammaṇaṃ icchanato ayaṃ icchā nāma taṇhā anantagocarā. Vigaticchāna namo karomaseti tasmā ye vigaticchā buddhādayo, tesaṃ mayaṃ namakkāraṃ karomāti.

そこに、“目に見えるものを”とは、水などを見ても、それをガンジスであるとは認めないことである。“目に見えぬものを”とは、水などを離れたガンジスを見ることができず、それを欲することである。“長く彷徨い続けるだろう”とは、私はこのように思う、この遊行者はこのようなガンジスを探し求めて長く彷徨うだろうということである。あるいは、水などを離れたガンジスを探すように、色などを離れた自己を探し求めて、輪廻の中で長く彷徨うだろうということである。“それを得ることはない”とは、長く彷徨ったとしても、そのようなガンジスや自己を欲しても、それを得ることはないということである。“得たものに”とは、水や色などを得ても、それで満足しないことである。“求めて得たものを軽んじる”とは、そのように得られたものに満足せず、次々と幸運を求めては、それを得るたびに“これが何になろう”と軽蔑し見下すことである。“欲の領域は限りない”とは、得たものを軽んじて次から次へと対象を欲するため、この欲という名の渇愛は、その領域に限りがないということである。“欲を離れた方々に敬礼する”とは、それゆえ、欲を離れた仏陀たちに、我らは敬意を表するということである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paribbājako etarahi paribbājako ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談をまとめられました。“あの時の遊行者は今の遊行者であり、修行者は私自身であった”と。

Vigaticchajātakavaṇṇanā catutthā.

ヴィガティッチャ本生談(欲離本生)第四が終了した。

[245] 5. Mūlapariyāyajātakavaṇṇanā

[245] 5. ムーラパリヤーヤ本生談(根本門本生)の解説

Kālo ghasati bhūtānīti idaṃ satthā ukkaṭṭhaṃ nissāya subhagavane viharanto mūlapariyāyasuttantaṃ ārabbha kathesi. Tadā kira pañcasatā brāhmaṇā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sāsane pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggaṇhitvā mānamadamattā hutvā ‘‘sammāsambuddhopi tīṇeva piṭakāni jānāti, mayampi tāni jānāma, evaṃ sante kiṃ tassa amhehi nānākaraṇa’’nti buddhupaṭṭhānaṃ na gacchanti, paṭipakkhā hutvā caranti.

“時は生きとし生けるものを食らう”というこの話を、師はウッカッタのスバガの森に滞在しているとき、ムーラパリヤーヤ・スッタ(根本門経)に関して語られました。当時、三つのヴェーダを極めた五百人のバラモンが教えの中で出家し、三蔵を習得しましたが、慢心に酔いしれて“正等覚者も三蔵を知っており、我らもそれを知っている。そうであるなら、彼と我らに何の差があろうか”と言い、仏陀への給仕に行かず、敵対心を持って行動していました。

Athekadivasaṃ satthā tesu āgantvā attano santike nisinnesu aṭṭhahi bhūmīhi paṭimaṇḍetvā mūlapariyāyasuttantaṃ kathesi, te na kiñci sallakkhesuṃ. Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ amhehi sadisā paṇḍitā natthī’ti [Pg.237] mānaṃ karoma, idāni pana na kiñci jānāma, buddhehi sadiso paṇḍito nāma natthi, aho buddhaguṇā nāmā’’ti. Te tato paṭṭhāya nihatamānā hutvā uddhaṭadāṭhā viya sappā nibbisevanā jātā. Satthā ukkaṭṭhāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā vesāliṃ gantvā gotamakacetiye gotamakasuttantaṃ nāma kathesi, dasasahassilokadhātu kampi, taṃ sutvā te bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Mūlapariyāyasuttantapariyosāne pana satthari ukkaṭṭhāyaṃ viharanteyeva bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, aho buddhānaṃ ānubhāvo, te nāma brāhmaṇapabbajitā tathā mānamadamattā bhagavatā mūlapariyāyadesanāya nihatamānā katā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepāhaṃ ime evaṃ mānapaggahitasire vicarante nihatamāne akāsiṃyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

ある日、師は彼らがやって来て自分のそばに座ったとき、八つの段階で飾られたムーラパリヤーヤ・スッタを説かれましたが、彼らは何一つ理解できませんでした。そこで彼らはこう思いました。“我らは自分たちほどの賢者はいないと慢心していたが、今は何も分からない。仏陀に並ぶ賢者はいない。ああ、仏陀の徳とは何と素晴らしいことか”。それ以来、彼らは慢心を打ち砕かれ、牙を抜かれた蛇のように大人しくなりました。師はウッカッタで思うままに過ごした後、ヴェーサーリーへ行き、ゴータマカ聖地でゴータマカ・スッタを説かれました。一万の世界が震え、それを聞いてそれらの比丘たちは阿羅漢果に達しました。さて、ムーラパリヤーヤ・スッタの説法の後、師がウッカッタに滞在していた際、比丘たちが法堂で話を始めました。“諸友よ、仏陀の威徳は素晴らしい。あの出家したバラモンたちはあのように慢心していたのに、世尊はムーラパリヤーヤの説法によって彼らの慢心を打ち砕かれた”。師はやって来て“比丘たちよ、今、何の会話をしているのか”と尋ね、“このことです”と答えられると、“比丘たちよ、今だけではない。昔も私は、あのように慢心して頭を高く上げていた者たちの慢心を打ち砕いたのである”と言って、過去の話をされました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū disāpāmokkho ācariyo hutvā pañca māṇavakasatāni mante vācesi. Te pañcasatāpi niṭṭhitasippā sippe anuyogaṃ datvā ‘‘yattakaṃ mayaṃ jānāma, ācariyopi tattakameva, viseso natthī’’ti mānatthaddhā hutvā ācariyassa santikaṃ na gacchanti, vattapaṭivattaṃ na karonti. Te ekadivasaṃ ācariye badarirukkhamūle nisinne taṃ vambhetukāmā badarirukkhaṃ nakhena ākoṭetvā ‘‘nissārovāyaṃ rukkho’’ti āhaṃsu. Bodhisatto attano vambhanabhāvaṃ ñatvā antevāsike ‘‘ekaṃ vo pañhaṃ pucchissāmī’’ti āha. Te haṭṭhatuṭṭhā ‘‘vadetha, kathessāmā’’ti. Ācariyo pañhaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はバラモンの家に生まれ、成人して三つのヴェーダを極め、高名な師となって、五百人の若者たちに聖典を教えていました。その五百人の弟子たちは、学問を修め終えると、学問に耽溺して“我らが知っていることは、師も同じだけ知っている。違いはない”と慢心し、師のところへ行かず、義務や奉仕もしなくなりました。ある日、師がナツメの木の下に座っているとき、彼らは師を侮辱しようとして、ナツメの木を爪で叩きながら“この木は中身がない”と言いました。菩薩は自分が侮辱されていることを知り、弟子たちに“一つ、お前たちに問いを出そう”と言いました。彼らは喜んで“おっしゃってください、答えましょう”と言いました。師は問いを出すために、最初の偈を唱えました。

190.

190.

‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā;

Yo ca kālaghaso bhūto, sa bhūtapacaniṃ pacī’’ti.

“時は生きとし生けるものを食らう、己自身をも含めてすべてを。その時を食らう者こそが、生きとし生けるものを焼く者を焼いたのである。”

Tattha kāloti purebhattakālopi pacchābhattakālopīti evamādi. Bhūtānīti sattādhivacanametaṃ, na kālo bhūtānaṃ cammamaṃsādīni luñcitvā khādati, apica kho nesaṃ āyuvaṇṇabalāni khepento yobbaññaṃ [Pg.238] maddanto ārogyaṃ vināsento ghasati khādatīti vuccati. Evaṃ ghasanto ca na kiñci vajjeti, sabbāneva ghasati. Na kevalañca bhūtāneva, apica kho sahattanā attānampi ghasati, purebhattakālo pacchābhattakālaṃ na pāpuṇāti. Esa nayo pacchābhattakālādīsu. Yo ca kālaghaso bhūtoti khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. So hi ariyamaggena āyatiṃ paṭisandhikālaṃ khepetvā khāditvā ṭhitattā ‘‘kālaghaso bhūto’’ti vuccati. Sa bhūtapacaniṃ pacīti so yāyaṃ taṇhā apāyesu bhūte pacati, taṃ ñāṇagginā paci dahi bhasmamakāsi, tena ‘‘bhūtapacaniṃ pacī’’ti vuccati. ‘‘Pajani’’ntipi pāṭho, janikaṃ nibbattakinti attho.

そこにおいて‘時(kāla)’とは、食事前の時や食事後の時などのことである。‘生きとし生けるもの(bhūtāni)’とは衆生の同義語である。時は、生きとし生けるものの皮膚や肉などを引き裂いて食べるのではない。しかし、彼らの寿命、容色、力を消耗させ、若さを踏みにじり、健康を破壊して飲み込み食べると言われるのである。このように飲み込む際、何一つ除外することなく、すべてを飲み込む。単に生きとし生けるものだけでなく、自分自身をも飲み込む。食事前の時は食事後の時に及ばない。これは食事後の時などにおいても同様の理法である。‘時を食らう者となった(kālaghaso bhūto)’とは、漏尽者(阿羅漢)の同義語である。なぜなら、彼は聖道によって将来の再誕の時を消耗させ、食べ尽くして止まっているがゆえに‘時を食らう者となった’と言われるのである。‘生きとし生けるものを焼くものを焼いた(bhūtapacaniṃ pacī)’とは、彼が、諸々の悪趣において衆生を焼くところのこの渇愛を、智慧の火によって焼き、燃やし、灰にしたこと、それゆえに‘生きとし生けるものを焼くものを焼いた’と言われる。‘pajani’という読みもあり、その意味は‘生むもの、発生させるもの’である。

Imaṃ pañhaṃ sutvā māṇavesu ekopi jānituṃ samattho nāma nāhosi. Atha ne bodhisatto ‘‘mā kho tumhe ‘ayaṃ pañho tīsu vedesu atthī’ti saññaṃ akattha, tumhe ‘yamahaṃ jānāmi, taṃ sabbaṃ jānāmā’ti maññamānā maṃ badarirukkhasadisaṃ karotha, mama tumhehi aññātassa bahuno jānanabhāvaṃ na jānātha, gacchatha sattame divase kālaṃ dammi, ettakena kālena imaṃ pañhaṃ cintethā’’ti. Te bodhisattaṃ vanditvā attano attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā sattāhaṃ cintetvāpi pañhassa neva antaṃ, na koṭiṃ passiṃsu. Te sattamadivase ācariyassa santikaṃ gantvā vanditvā nisīditvā ‘‘kiṃ, bhadramukhā, jānittha pañha’’nti vutte ‘‘na jānāmā’’ti vadiṃsu. Atha bodhisatto te garahamāno dutiyaṃ gāthamāha –

この問いを聞いて、若者たちの中には、一人として理解できる者はいなかった。そこで菩薩は彼らにこう言った。‘あなた方は“この問いは三ヴェーダの中にある”などと考えてはならない。あなた方は“自分の知っていることは、すべて彼(私)も知っている”と思い込み、私を(どこにでもある)アンマロクの木のように扱っているが、あなた方の知らない多くのことを私が知っているという事実を知らない。行きなさい。七日後に時間をあげよう。その間にこの問いを考えなさい’。彼らは菩薩を礼拝し、それぞれの住処へ帰り、七日間考えたが、問いの解決も見通しも得られなかった。彼らは七日目に師(菩薩)のもとへ行き、礼拝して座り、‘徳高いお方よ、問いが解けましたか’と言われたとき、‘分かりません’と答えた。そこで菩薩は彼らを責めて、第二の偈を唱えた。――

191.

191.

‘‘Bahūni narasīsāni, lomasāni brahāni ca;

Gīvāsu paṭimukkāni, kocidevettha kaṇṇavā’’ti.

‘多くの人間の頭があり、毛深く、また巨大である。それらは首に据えられているが、この中に誰か耳のある者がいるだろうか’

Tassattho – bahūni narānaṃ sīsāni dissanti, sabbāni ca tāni lomasāni, sabbāni mahantāni gīvāsuyeva ṭhapitāni, na tālaphalaṃ viya hatthena gahitāni, natthi tesaṃ imehi dhammehi nānākaraṇaṃ. Ettha pana kocideva kaṇṇavāti attānaṃ sandhāyāha. Kaṇṇavāti paññavā, kaṇṇachiddaṃ pana na kassaci natthi. Iti te māṇavake ‘‘kaṇṇachiddamattameva tumhākaṃ bālānaṃ atthi, na paññā’’ti garahitvā pañhaṃ vissajjesi. Te sutvā – ‘‘aho [Pg.239] ācariyā nāma mahantā’’ti khamāpetvā nihatamānā bodhisattaṃ upaṭṭhahiṃsu.

その意味は、――多くの人間の頭が見える。それらはすべて毛深く、すべて巨大で、首の上に置かれている。椰子の実のように手で持たれているのではない。それら(若者たちの頭)には、これらの特徴において(普通の人と)何ら違いはない。しかし‘この中に誰か耳のある者がいるだろうか’とは、自分自身を指して言ったものである。‘耳のある者(kaṇṇavā)’とは智慧のある者のことである。耳の穴そのものは、誰にでもないわけではない。このように、それら若者たちに‘あなた方愚か者には、単なる耳の穴があるだけで、智慧がない’と責めて、問いを解説した。彼らはこれを聞いて、‘ああ、師とはまことに偉大なものだ’と言って謝罪し、慢心を捨てて菩薩に仕えた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pañcasatā māṇavakā ime bhikkhū ahesuṃ, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、本生をまとめられた。‘その時の五百人の若者たちは、今のこれらの比丘たちであり、師(バラモン)は私であった’と。

Mūlapariyāyajātakavaṇṇanā pañcamā.

ムーラパリヤーヤ本生注釈、第五。

[246] 6. Bālovādajātakavaṇṇanā

[246] 6. バーローヴァーダ本生注釈

Hantvā chetvā vadhitvā cāti idaṃ satthā vesāliṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharanto sīhasenāpatiṃ ārabbha kathesi. So hi bhagavantaṃ saraṇaṃ gantvā nimantetvā punadivase samaṃsakabhattaṃ adāsi. Nigaṇṭhā taṃ sutvā kupitā anattamanā tathāgataṃ viheṭhetukāmā ‘‘samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ bhuñjatī’’ti akkosiṃsu. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, nigaṇṭho nāṭaputto ‘samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ bhuñjatī’ti saddhiṃ parisāya akkosanto āhiṇḍatī’’ti. Taṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, nigaṇṭho nāṭaputto idāneva maṃ uddissakatamaṃsakhādanena garahati, pubbepi garahiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘打ち、切り、殺して’というこの(物語)を、師(仏陀)はヴェーサーリーの近くの重閣講堂に滞在していたとき、シーハ将軍に関して語られた。というのも、彼は、世尊に帰依して招待し、翌日、肉入りの食事を供養したからである。ニガンダ(裸形外道)たちはそれを聞いて怒り、不快に思い、如来を困らせようとして、‘沙門ゴータマは、自分のために殺されたと知りながら、その肉を食べている’と罵った。比丘たちは法堂で議論を始めた。‘諸友よ、ニガンダ・ナータプッタは、一団とともに“沙門ゴータマは、自分のために殺されたと知りながら、その肉を食べている”と罵って歩き回っている’と。それを聞いて師は、‘比丘たちよ、ニガンダ・ナータプッタが私を“自分のために作られた肉を食べている”と非難するのは今に始まったことではない。以前にも非難していたのだ’と言って、過去の物語を引用された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṃ pabbajitvā loṇambilasevanatthāya himavantato bārāṇasiṃ gantvā punadivase nagaraṃ bhikkhāya pāvisi. Atheko kuṭumbiko ‘‘tāpasaṃ viheṭhessāmī’’ti gharaṃ pavesetvā paññattāsane nisīdāpetvā macchamaṃsena parivisitvā bhattakiccāvasāne ekamantaṃ nisīditvā ‘‘imaṃ maṃsaṃ tumheyeva uddissa pāṇe māretvā kataṃ, idaṃ akusalaṃ mā amhākameva, tumhākampi hotū’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はバラモンの家に生まれ、成人して仙人として出家し、塩と酸味のものを摂取するためにヒマラヤからバーラーナシーへ行き、翌日、街へ托鉢に入った。ある長者が‘修行者を困らせてやろう’と考え、家の中に招き入れて、用意された座に座らせ、魚や肉を供した。食事の終わりに脇に座り、‘この肉はあなたのために、生き物を殺して作られたものです。この不善は私たちだけのものではなく、あなたのものでもありますように’と言って、第一の偈を唱えた。――

192.

192.

‘‘Hantvā chetvā vadhitvā ca, deti dānaṃ asaññato;

Edisaṃ bhattaṃ bhuñjamāno, sa pāpena upalippatī’’ti.

‘打ち、切り、また殺して、自制のない者が施しを与える。このような食事を食べる者は、その罪に汚される’

Tattha [Pg.240] hantvāti paharitvā. Chetvāti kilametvā. Vadhitvāti māretvā. Deti dānaṃ asaññatoti asaññato dussīlo evaṃ katvā dānaṃ deti. Edisaṃ bhattaṃ bhuñjamāno, sa pāpena upalippatīti edisaṃ uddissakatabhattaṃ bhuñjamāno so samaṇopi pāpena upalippati saṃyujjatiyevāti.

そこにおいて‘打ち(hantvā)’とは、打撃を加えて。‘切り(chetvā)’とは、苦しめて。‘殺して(vadhitvā)’とは、命を奪って。‘自制のない者が施しを与える(deti dānaṃ asaññato)’とは、自制のない、戒を破る者が、このようにして施しを与えるということ。‘このような食事を食べる者は、その罪に汚される(edisaṃ bhattaṃ bhuñjamāno, sa pāpena upalippatī)’とは、このような自分のために作られた食事を食べる者は、たとえ沙門であっても罪に汚され、結びつけられるということである。

Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて菩薩は、第二の偈を唱えた。――

193.

193.

‘‘Puttadārampi ce hantvā, deti dānaṃ asaññato;

Bhuñjamānopi sappañño, na pāpena upalippatī’’ti.

‘たとえ妻子を殺してでも、自制のない者が施しを与えるなら、智慧ある者はそれを食べても、罪に汚されることはない’

Tattha bhuñjamānopi sappaññoti tiṭṭhatu aññaṃ maṃsaṃ, puttadāraṃ vadhitvāpi dussīlena dinnaṃ sappañño khantimettādiguṇasampanno taṃ bhuñjamānopi pāpena na upalippatīti. Evamassa bodhisatto dhammaṃ kathetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

そこにおいて‘智慧ある者は食べても(bhuñjamānopi sappañño)’とは、他の肉はさておき、たとえ妻子を殺して戒を破る者によって与えられたものであっても、忍耐や慈愛などの徳を備えた智慧ある者は、それを食べても罪に汚されることはないということである。このように菩薩は法を説いて、座から立って去った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kuṭumbiko nigaṇṭho nāṭaputto ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生をまとめられた。‘その時の長者はニガンダ・ナータプッタであり、修行者は私であった’と。

Bālovādajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

バーローヴァーダ本生注釈、第六。

[247] 7. Pādañjalijātakavaṇṇanā

[247] 7. パーダんジャリ本生注釈

Addhā pādañjalī sabbeti idaṃ satthā jetavane viharanto lāḷudāyītheraṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi divase dve aggasāvakā pañhaṃ vinicchinanti, bhikkhū pañhaṃ suṇantā there pasaṃsanti. Lāḷudāyīthero pana parisantare nisinno ‘‘ete amhehi samaṃ kiṃ jānantī’’ti oṭṭhaṃ bhañji. Taṃ disvā therā uṭṭhāya pakkamiṃsu, parisā bhijji. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso lāḷudāyī, dve aggasāvake garahitvā oṭṭhaṃ bhañjī’’ti. Taṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi lāḷudāyī ṭhapetvā oṭṭhabhañjanaṃ tato uttari aññaṃ na jānātī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“実にパーダンジャリは、すべてにおいて”云々。これは、師(仏陀)がジェータ林(祇園精舎)に滞在していた際、ラールダーイー長老について語られたものである。ある日、二人の上首弟子が問題を解決していた。比丘たちがその問いを聞き、長老たちを称賛していた。しかし、ラールダーイー長老は一座の中に座りながら、“彼らは我々に等しく何を知っているというのか”と言って唇を歪めた。それを見て長老たちは立ち去り、会衆は解散した。法堂で比丘たちが“友よ、ラールダーイーは二人の上首弟子を軽んじて唇を歪めた”という話を始めた。それを聞いた師は、“比丘たちよ、今だけではない。過去においても、ラールダーイーは唇を歪めること以外、それ以上のことは何も知らなかったのである”と言って、過去の物語を語られた。

Atīte [Pg.241] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Rañño pādañjalī nāma putto lālo dandhaparisakkano ahosi. Aparabhāge rājā kālamakāsi. Amaccā rañño matakiccāni katvā ‘‘taṃ rajje abhisiñcissāmā’’ti mantayamānā rājaputtaṃ pādañjaliṃ āhaṃsu. Bodhisatto pana ‘‘ayaṃ kumāro lālo dandhaparisakkano, pariggahetvā naṃ abhisiñcissāmā’’ti āha. Amaccā vinicchayaṃ sajjetvā kumāraṃ samīpe nisīdāpetvā aḍḍaṃ vinicchinantā na sammā vinicchiniṃsu. Te assāmikaṃ sāmikaṃ katvā kumāraṃ pucchiṃsu – ‘‘kīdisaṃ, kumāra, suṭṭhu aḍḍaṃ vinicchinimhā’’ti. So oṭṭhaṃ bhañji. Bodhisatto ‘‘paṇḍito vata maññe kumāro, asammāvinicchitabhāvo tena ñāto bhavissatī’’ti maññamāno paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩は王の法と利に関する顧問大臣であった。王にはパーダンジャリという名の息子がいたが、彼は愚かで動作が鈍かった。その後、王は崩御した。大臣たちは王の葬儀を終えて、“彼を王位に即けよう”と相談し、王子パーダンジャリに告げた。しかし、菩薩は“この王子は愚かで動作が鈍い。彼を吟味した上で即位させよう”と言った。大臣たちは裁判の席を設け、王子を近くに座らせ、案件を裁く際に、あえて正しくない裁定を下した。彼らは本来の所有者ではない者を勝訴させて王子に尋ねた。“王子よ、我々の裁定はいかがでしたか、立派に裁けましたか”。彼はただ唇を歪めた。菩薩は“王子は実に賢明である。正しくない裁定であることが彼にはわかったのだろう”と考え、最初の偈を唱えた。

194.

194.

‘‘Addhā pādañjalī sabbe, paññāya atirocati;

Tathā hi oṭṭhaṃ bhañjati, uttariṃ nūna passatī’’ti.

“実に、パーダンジャリはすべてにおいて、智慧によって抜きん出ている。それゆえに彼は唇を歪める。けだし、彼はさらに先のことを見ているのであろう”。

Tassattho – ekaṃsena pādañjalikumāro sabbe amhe paññāya atirocati. Tathā hi oṭṭhaṃ bhañjati, nūna uttariṃ aññaṃ kāraṇaṃ passatīti.

その意味は、――“パーダンジャリ王子は、決定的に我々すべてを智慧において凌駕している。それゆえに彼は唇を歪めるのである。けだし、彼はさらに別の理由を見ているのであろう”ということである。

Te aparasmimpi divase vinicchayaṃ sajjetvā aññaṃ aḍḍaṃ suṭṭhu vinicchinitvā ‘‘kīdisaṃ, deva, suṭṭhu vinicchinita’’nti pucchiṃsu. So punapi oṭṭhameva bhañji. Athassa andhabālabhāvaṃ ñatvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –

彼らは別の日にも裁判の席を設け、今度は別の案件を正しく裁いて、“王よ、立派に裁けましたか”と尋ねた。彼はまたしても唇を歪めるだけであった。そこで、彼の盲目的な愚かさを知った菩薩は、第二の偈を唱えた。

195.

195.

‘‘Nāyaṃ dhammaṃ adhammaṃ vā, atthānatthañca bujjhati;

Aññatra oṭṭhanibbhogā, nāyaṃ jānāti kiñcana’’nti.

“この者は、正しい法も正しくない法も、利も不利益も理解していない。唇を歪めること以外、この者は何も知らないのである”。

Amaccā pādañjalikumārassa lālabhāvaṃ ñatvā bodhisattaṃ rajje abhisiñciṃsu.

大臣たちはパーダンジャリ王子の愚かさを知り、菩薩を王位に即けた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pādañjalī lāḷudāyī ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの法話を終えて、本生談をまとめられた。“その時のパーダンジャリはラールダーイーであり、賢明な大臣は私であった”。

Pādañjalijātakavaṇṇanā sattamā.

パーダンジャリ本生(ジャータカ)釈、第七。

[248] 8. Kiṃsukopamajātakavaṇṇanā

[248] 8. キンスカ樹譬喩本生釈

Sabbehi [Pg.242] kiṃsuko diṭṭhoti idaṃ satthā jetavane viharanto kiṃsukopamasuttantaṃ ārabbha kathesi. Cattāro hi bhikkhū tathāgataṃ upasaṅkamitvā kammaṭṭhānaṃ yāciṃsu, satthā tesaṃ kammaṭṭhānaṃ kathesi. Te kammaṭṭhānaṃ gahetvā attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni agamiṃsu. Tesu eko cha phassāyatanāni pariggaṇhitvā arahattaṃ pāpuṇi, eko pañcakkhandhe, eko cattāro mahābhūte, eko aṭṭhārasa dhātuyo. Te attano attano adhigatavisesaṃ satthu ārocesuṃ. Athekassa bhikkhuno parivitakko udapādi – ‘‘imesaṃ kammaṭṭhānāni nānā, nibbānaṃ ekaṃ, kathaṃ sabbehi arahattaṃ patta’’nti. So satthāraṃ pucchi. Satthā ‘‘kiṃ te, bhikkhu, kiṃsukadiṭṭhabhātikehi nānatta’’nti vatvā ‘‘idaṃ no, bhante, kāraṇaṃ kathethā’’ti bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.

“皆がキンスカ樹を見た”云々。これは、師がジェータ林に滞在していた際、キンスカ樹譬喩経(キンスコーパマスッタ)に関連して語られたものである。四人の比丘が世尊のもとに参り、瞑想の主題(業処)を乞うた。師は彼らに業処を説かれた。彼らは業処を授かり、それぞれの修行の場所へと赴いた。そのうちの一人は六処を把握して阿羅漢果に達し、一人は五蘊を、一人は四大種を、一人は十八界を把握して到達した。彼らはそれぞれ自分の得た卓越した境地を師に報告した。すると、一人の比丘に次のような疑念が生じた。“彼らの業処は異なっているが、涅槃は一つである。いかにして全員が阿羅漢に到達したのか”。彼は師に尋ねた。師は“比丘よ、汝はキンスカ樹を見た兄弟たちと同じように(多様な現れに)戸惑っているのではないか”と言い、比丘たちに請われて過去の物語を語られた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa cattāro puttā ahesuṃ. Te ekadivasaṃ sārathiṃ pakkosetvā ‘‘mayaṃ, samma, kiṃsukaṃ daṭṭhukāmā, kiṃsukarukkhaṃ no dassehī’’ti āhaṃsu. Sārathi ‘‘sādhu, dassessāmī’’ti vatvā catunnampi ekato adassetvā jeṭṭharājaputtaṃ tāva rathe nisīdāpetvā araññaṃ netvā ‘‘ayaṃ kiṃsuko’’ti khāṇukakāle kiṃsukaṃ dassesi. Aparassa bahalapalāsakāle, aparassa pupphitakāle, aparassa phalitakāle. Aparabhāge cattāropi bhātaro ekato nisinnā ‘‘kiṃsuko nāma kīdiso’’ti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Tato eko ‘‘seyyāthāpi jhāmathūṇo’’ti āha. Dutiyo ‘‘seyyathāpi nigrodharukkho’’ti, tatiyo ‘‘seyyathāpi maṃsapesī’’ti, catuttho ‘‘seyyathāpi sirīso’’ti. Te aññamaññassa kathāya aparituṭṭhā pitu santikaṃ gantvā ‘‘deva, kiṃsuko nāma kīdiso’’ti pucchitvā ‘‘tumhehi kiṃ kathita’’nti vutte attanā kathitanīhāraṃ rañño kathesuṃ. Rājā ‘‘catūhipi tumhehi kiṃsuko diṭṭho, kevalaṃ vo kiṃsukassa dassento sārathi ‘imasmiṃ kāle kiṃsuko kīdiso, imasmiṃ kīdiso’ti vibhajitvā na pucchito, tena vo kaṅkhā uppannā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していたとき、彼には四人の息子がいた。彼らはある日、御者を呼んで“友よ、私たちはキンスカ樹を見たい。キンスカの木を見せてくれ”と言った。御者は“承知しました。お見せしましょう”と言い、四人を同時ではなく、まず長男を車に乗せて森へ連れて行き、切り株のような状態の時に“これがキンスカ樹です”と見せた。次男には葉が茂っている時に、三男には花が咲いている時に、四男には実がなっている時に見せた。後日、四人の兄弟が一緒に座り、“キンスカ樹とはどのようなものか”という話を始めた。すると一人が“まるで焼けた杭のようだ”と言い、二番目は“まるでガジュマルの木のようだ”と言い、三番目は“まるで肉の塊のようだ”と言い、四番目は“まるで合歓の木のようだ”と言った。彼らは互いの話に納得できず、父王のもとへ行き、“王よ、キンスカ樹とはどのようなものですか”と尋ねた。王が“お前たちは何と言ったのか”と聞くと、自分たちの話した内容を王に告げた。王は“四人ともキンスカ樹を見ているのだ。ただ、キンスカ樹を見せた御者に‘この時のキンスカ樹はどうなのか、あの時はどうなのか’と詳しく尋ねなかったために、疑念が生じたのだ”と言って、最初の偈を唱えた。

196.

196.

‘‘Sabbehi [Pg.243] kiṃsuko diṭṭho, kiṃ nvettha vicikicchatha;

Na hi sabbesu ṭhānesu, sārathī paripucchito’’ti.

“全員がキンスカ樹を見た。それなのに、なぜここで疑うのか。あらゆる状態について、御者に詳しく尋ねなかったからである”。

Tattha na hi sabbesu ṭhānesu, sārathī paripucchitoti sabbehi vo kiṃsuko diṭṭho, kiṃ nu tumhe ettha vicikicchatha, sabbesu ṭhānesu kiṃsukoveso, tumhehi pana na hi sabbesu ṭhānesu sārathi paripucchito, tena vo kaṅkhā uppannāti.

その意味は、――“お前たちは皆、キンスカ樹を見た。それなのに、なぜここで疑うのか。キンスカ樹の姿はすべての状態において存在したのだが、お前たちはあらゆる状態(時)について御者に詳しく尋ねなかった。そのために疑念が生じたのだ”ということである。

Satthā imaṃ kāraṇaṃ dassetvā ‘‘yathā, bhikkhu, te cattāro bhātikā vibhāgaṃ katvā apucchitattā kiṃsuke kaṅkhaṃ uppādesuṃ, evaṃ tvampi imasmiṃ dhamme kaṅkhaṃ uppādesī’’ti vatvā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –

師はこの理由を示し、“比丘よ、あの四人の兄弟が区別して尋ねなかったためにキンスカ樹に対して疑念を抱いたように、汝もまたこの法(真理)に対して疑念を抱いたのである”と言い、正覚者として第二の偈を唱えられた。

197.

197.

‘‘Evaṃ sabbehi ñāṇehi, yesaṃ dhammā ajānitā;

Te ve dhammesu kaṅkhanti, kiṃsukasmiṃva bhātaro’’ti.

“このように、あらゆる知によって諸法が知られていない者たちは、かの兄弟たちがキンスカ樹に対してそうであったように、諸法に対して疑いを抱くのである”。

Tassattho – yathā te bhātaro sabbesu ṭhānesu kiṃsukassa adiṭṭhattā kaṅkhiṃsu, evaṃ sabbehi vipassanāñāṇehi yesaṃ sabbe chaphassāyatanakhandhabhūtadhātubhedā dhammā ajānitā, sotāpattimaggassa anadhigatattā appaṭividdhā, te ve tesu phassāyatanādidhammesu kaṅkhanti yathā ekasmiṃyeva kiṃsukasmiṃ cattāro bhātaroti.

その意は――ちょうど、あの兄弟たちがどの場所においてもキンシュカ樹を見たことがなかったために疑念を抱いたように、そのように、あらゆるヴィパッサナーの智慧によって、六触処・蘊・大種・界の区別といった諸法をすべて知らず、預流道を得ていないために透徹していないすべての人々は、ちょうど一人のキンシュカ樹に対して四人の兄弟が疑念を抱いたように、それら触処などの法に対して疑念を抱くのである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirājā ahameva ahosi’’nti.

師(世尊)はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時のバラナシ王は、実に私であった”と。

Kiṃsukopamajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

キンシュカ樹譬喩本生談注釈(第八)が終了した。

[249] 9. Sālakajātakavaṇṇanā

9. サーラカ本生談注釈

Ekaputtako bhavissasīti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ mahātheraṃ ārabbha kathesi. So kirekaṃ kumārakaṃ pabbājetvā pīḷento tattha viharati. Sāmaṇero pīḷaṃ sahituṃ asakkonto uppabbaji. Thero gantvā taṃ upalāpeti ‘‘kumāra, tava cīvaraṃ taveva bhavissati pattopi, mama santakaṃ pattacīvarampi taveva bhavissati, ehi pabbajāhī’’ti. So ‘‘nāhaṃ pabbajissāmī’’ti vatvāpi punappunaṃ vuccamāno pabbaji[Pg.244]. Atha naṃ pabbajitadivasato paṭṭhāya puna thero viheṭhesi. So pīḷaṃ asahanto puna uppabbajitvā anekavāraṃ yācantepi tasmiṃ ‘‘tvaṃ neva maṃ sahasi, na vinā vattituṃ sakkosi, gaccha na pabbajissāmī’’ti na pabbaji. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, suhadayo vata so dārako mahātherassa āsayaṃ ñatvā na pabbajī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idānevesa suhadayo, pubbepi suhadayova, ekavāraṃ etassa dosaṃ disvā na puna upagacchī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“あなたは私の一人息子となるであろう”というこの話を、師はジェータ林に滞在していた時、ある大長老について語られた。伝え聞くところによれば、彼は一人の少年を出家させたが、彼を虐げつつそこで暮らしていた。沙弥は虐待に耐えきれず還俗した。長老は行って彼をなだめた。“少年よ、あなたの衣はあなたのものだ。鉢もそうだ。私の持ち物である鉢や衣もあなたのものになる。さあ、来て出家しなさい”と。彼は“私は出家しません”と言ったものの、何度も言われたので出家した。しかし、出家した日から、再び長老は彼を悩ませた。彼は苦しみに耐えきれず再び還俗し、何度も請われても“あなたは私を堪忍することもできず、私なしでいることもできません。行きなさい、私は出家しません”と言って、出家しなかった。比丘たちは法堂で“友よ、あの少年は実に賢明であり、大長老の意図を知って出家しなかったのだ”と話を始めた。師は来られて“比丘たちよ、汝らはいま何の話をして座っているのか”と問い、“これこれのことです”と言われると、“比丘たちよ、彼が賢明であったのは今だけではない。過去においても賢明であった。一度、彼の非道を見て、再び近づかなかったのだ”と言って、過去の物語を引かれた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kuṭumbikakule nibbattitvā vayappatto dhaññavikkayena jīvikaṃ kappesi. Aññataropi ahituṇḍiko ekaṃ makkaṭaṃ sikkhāpetvā osadhaṃ gāhāpetvā tena sappaṃ kīḷāpento jīvikaṃ kappesi. So bārāṇasiyaṃ ussave ghuṭṭhe ussavaṃ kīḷitukāmo ‘‘imaṃ mā pamajjī’’ti taṃ makkaṭaṃ tassa dhaññavāṇijassa hatthe ṭhapetvā ussavaṃ kīḷitvā sattame divase tassa santikaṃ gantvā ‘‘kahaṃ makkaṭo’’ti pucchi. Makkaṭo sāmikassa saddaṃ sutvāva dhaññāpaṇato vegena nikkhami. Atha naṃ so veḷupesikāya piṭṭhiyaṃ pothetvā ādāya uyyānaṃ gantvā ekamante bandhitvā niddaṃ okkami. Makkaṭo tassa niddāyanabhāvaṃ ñatvā attano bandhanaṃ mocetvā palāyitvā ambarukkhaṃ āruyha ambapakkaṃ khāditvā aṭṭhiṃ ahituṇḍikassa sarīre pātesi. So pabujjhitvā ullokento taṃ disvā ‘‘madhuravacanena naṃ vañcetvā rukkhā otāretvā gaṇhissāmī’’ti taṃ upalāpento paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた時、菩薩は長者の家に生まれ、成人して穀物販売で生計を立てていた。また、ある蛇使いが一匹の猿を訓練し、薬を持たせて蛇と遊ばせて生計を立てていた。彼はバラナシで祭りが触れ回られた時、祭りで遊びたいと思い、“これを怠るな”と、その猿をあの穀物商の手に預けて祭りで遊び、七日目に彼のところへ行き“猿はどこか”と尋ねた。猿は主人の声を聞くやいなや、穀物店から急いで飛び出してきた。そこで彼は竹の棒で背中を叩き、連れて行って公園に入り、隅の方に縛り付けて眠りに落ちた。猿は彼が眠っているのを知って自らの束縛を解き、逃げ出してマンゴーの木に登り、熟したマンゴーを食べて、その種を蛇使いの体に落とした。彼は目覚めて見上げ、猿を見て“甘い言葉で彼を欺き、木から降ろして捕まえよう”と考え、彼をなだめて第一の偈を唱えた。

198.

198.

‘‘Ekaputtako bhavissasi, tvañca no hessasi issaro kule;

Oroha dumasmā sālaka, ehi dāni gharakaṃ vajemase’’ti.

“あなたは私の一人息子となるだろう。そして私たちの家の主となるだろう。サーラカよ、木から降りてきなさい。さあ、今こそ家に帰ろうではないか”。

Tassattho – tvaṃ mayhaṃ ekaputtako bhavissasi, kule ca me bhogānaṃ issaro, etamhā rukkhā otara, ehi amhākaṃ gharaṃ gamissāma. Sālakāti nāmena ālapanto āha.

その意は――あなたは私の一人息子となるだろう、私の家の財産の主となるだろう、この木から降りなさい、さあ私たちの家へ行きましょう、ということ。サーラカという名で呼びかけて言ったのである。

Taṃ [Pg.245] sutvā makkaṭo dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、猿は第二の偈を唱えた。

199.

199.

‘‘Nanu maṃ suhadayoti maññasi, yañca maṃ hanasi veḷuyaṭṭhiyā;

Pakkambavane ramāmase, gaccha tvaṃ gharakaṃ yathāsukha’’nti.

“あなたは私を賢明であると思っているのではないか。だからこそ、私を竹の棒で叩くのだ。私たちはこの熟したマンゴーの森で楽しむことにしよう。あなたは好きなように家へ帰るがよい”。

Tattha nanu maṃ suhadayoti maññasīti nanu tvaṃ maṃ ‘‘suhadayo’’ti maññasi, ‘‘suhadayo aya’’nti maññasīti attho. Yañca maṃ hanasi veḷuyaṭṭhiyāti yaṃ maṃ evaṃ atimaññasi, yañca veḷupesikāya hanasi, tenāhaṃ nāgacchāmīti dīpeti. Atha naṃ ‘‘mayaṃ imasmiṃ pakkambavane ramāmase, gaccha tvaṃ gharakaṃ yathāsukha’’nti vatvā uppatitvā vanaṃ pāvisi. Ahituṇḍikopi anattamano attano gehaṃ agamāsi.

その中で、“あなたは私を賢明であると思っているのではないか”とは、あなたは私を‘賢明な者だ’と思っているのではないか、という意味である。“そして私を竹の棒で叩く”とは、あなたが私をそのように軽んじ、竹の棒で叩くのであるから、それゆえに私は行かない、ということを示している。そして彼は“私たちはこの熟したマンゴーの森で楽しむ。あなたは好きなように家へ帰りなさい”と言って、跳び上がって森へ入った。蛇使いもまた、不本意ながら自らの家へ帰った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo sāmaṇero ahosi, ahituṇḍiko mahāthero, dhaññavāṇijo pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時の猿は沙弥であり、蛇使いは大長老であり、穀物商は実に私であった”と。

Sālakajātakavaṇṇanā navamā.

サーラカ本生談注釈(第九)が終了した。

[250] 10. Kapijātakavaṇṇanā

10. カピ本生談注釈

Ayaṃ isī upasamasaṃyame ratoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tassa hi kuhakabhāvo bhikkhūsu pākaṭo jāto. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko bhikkhu niyyānike buddhasāsane pabbajitvā kuhakavattaṃ pūretī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, esa bhikkhu idāneva, pubbepi kuhakoyeva, aggimattassa kāraṇā makkaṭo hutvā kohaññamakāsī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“この仙人は静止と自制を喜んでいる”というこの話を、師はジェータ林に滞在していた時、一人の偽善的な比丘について語られた。彼の偽善的な性質は比丘たちの間で明白となった。比丘たちは法堂で“友よ、誰某という比丘は、解脱をもたらす仏教において出家しながら、偽善の行を全うしている”と話を始めた。師は来られて“比丘たちよ、汝らはいま何の話をして座っているのか”と問い、“これこれのことです”と言われると、“比丘たちよ、この比丘が偽善者であったのは今だけではない。過去においても偽善者であった。火の苦行を装うために猿となって偽善を行ったのだ”と言って、過去の物語を引かれた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto puttassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle brāhmaṇiyā matāya puttaṃ aṅkenādāya himavantaṃ [Pg.246] pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā tampi puttaṃ tāpasakumārakaṃ katvā paṇṇasālāya vāsaṃ kappesi. Vassārattasamaye acchinnadhāre deve vassante eko makkaṭo sītapīḷito dante khādanto kampanto vicarati. Bodhisatto mahante dārukkhandhe āharitvā aggiṃ katvā mañcake nipajji, puttakopissa pāde parimajjamāno nisīdi. So makkaṭo ekassa matatāpasassa santakāni vakkalāni nivāsetvā ca pārupitvā ca ajinacammaṃ aṃse katvā kājakamaṇḍaluṃ ādāya isivesenāgantvā paṇṇasāladvāre aggissa kāraṇā kuhakakammaṃ katvā aṭṭhāsi. Tāpasakumārako taṃ disvā ‘‘tāta, tāpaso eko sītapīḷito kampamāno tiṭṭhati, idha naṃ pakkosatha, visibbessatī’’ti pitaraṃ āyācanto paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシでブラマダッタ王が国を治めていた時、菩薩はカシ国のバラモンの家に生まれ、成人して、息子が走り回って遊ぶようになった頃に妻が亡くなった。彼は息子を連れてヒマラヤに入り、仙人として出家し、その息子も出家の童子として、木の葉の小屋に住まわせた。雨季のある時、雨が降り続く中、一匹の猿が寒さに震え、歯をガチガチ鳴らしながら歩き回っていた。菩薩は大きな薪を運んできて火を焚き、寝台に横たわった。息子もまた父の足をさすりながら座っていた。その猿は、亡くなったある仙人の樹皮衣を身にまとい、鹿皮を肩にかけ、水瓶を手に持って、仙人の姿に変装してやって来た。そして木の葉の小屋の入口で、火にあたらせてもらうために偽善的な振る舞いをして立っていた。出家の童子はそれを見て、“父上、一人の仙人が寒さに震えて立っています。この方を中へ招き入れてください。暖まれるように”と父に懇願して、第一の偈を唱えた。

200.

200.

‘‘Ayaṃ isī upasamasaṃyame rato, sa tiṭṭhati sisirabhayena aṭṭito;

Handa ayaṃ pavisatumaṃ agārakaṃ, vinetu sītaṃ darathañca kevala’’nti.

“この仙人は、静止と自制に励んでおられます。寒さへの恐怖に苦しみ、そこに立っておられます。さあ、この方を小屋の中に入れましょう。寒さとあらゆる苦しみを除いて差し上げましょう”

Tattha upasamasaṃyame ratoti rāgādikilesaupasame ca sīlasaṃyame ca rato. Sa tiṭṭhatīti so tiṭṭhati. Sisirabhayenāti vātavuṭṭhijanitassa sisirassa bhayena. Aṭṭitoti pīḷito. Pavisatumanti pavisatu imaṃ. Kevalanti sakalaṃ anavasesaṃ.

そのうち、“静止と自制に励む(upasamasaṃyame rato)”とは、貪欲などの煩悩を静めることと、戒律の自制に励むことである。“立っておられる(sa tiṭṭhati)”とは、その者が立っているということである。“寒さへの恐怖により(sisirabhayena)”とは、風雨によって生じた寒さへの恐れによってである。“苦しめられた(aṭṭhito)”とは、悩まされたということである。“入れましょう(pavisatumaṃ)”とは、この(小屋に)入らせなさいということである。“あらゆる(kevalaṃ)”とは、残らずすべてを、ということである。

Bodhisatto puttassa vacanaṃ sutvā uṭṭhāya olokento makkaṭabhāvaṃ ñatvā dutiyaṃ gāthamāha –

菩薩は息子の言葉を聞いて、起き上がって見渡すと、それが猿であることを知り、第二の偈を唱えた。

201.

201.

‘‘Nāyaṃ isī upasamasaṃyame rato, kapī ayaṃ dumavarasākhagocaro;

So dūsako rosako cāpi jammo, sace vajemampi dūseyyagāra’’nti.

“この者は、静止と自制に励む仙人ではない。優れた樹木の枝を住処とする猿である。彼は汚れを撒き散らし、害をなす卑しい者である。もし中に入れるなら、この小屋を汚してしまうだろう”

Tattha dumavarasākhagocaroti dumavarānaṃ sākhagocaro. So dūsako rosako cāpi jammoti so evaṃ gatagataṭṭhānassa dūsanato dūsako, ghaṭṭanatāya rosako, lāmakabhāvena jammo. Sace vajeti yadi imaṃ paṇṇasālaṃ vaje paviseyya, sabbaṃ uccārapassāvakaraṇena ca aggidānena ca dūseyyāti.

そのうち、“優れた樹木の枝を住処とする(dumavarasākhagocaro)”とは、優れた木々の枝を活動範囲とするということである。“彼は汚れを撒き散らし、害をなす卑しい者である(So dūsako rosako cāpi jammo)”とは、行った先々を汚すので“破壊者(dūsako)”であり、他者を害するので“害をなす者(rosako)”であり、卑しい性質なので“卑しい(jammo)”というのである。“もし中に入れるなら(sace vaje)”とは、もしこの木の葉の小屋に入ってきたなら、大小便を撒き散らし、火をつけるなどして、すべてを汚してしまうだろう、ということである。

Evañca [Pg.247] pana vatvā bodhisatto ummukaṃ gahetvā taṃ santāsetvā palāpesi. So uppatitvā vanaṃ pakkhanto tathā pakkhantova ahosi, na puna taṃ ṭhānaṃ agamāsi. Bodhisatto abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā tāpasakumārassa kasiṇaparikammaṃ ācikkhi, sopi abhiññā ca samāpattiyo ca uppādesi. Te ubhopi aparihīnajjhānā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.

こう言ってから、菩薩は燃えさしを手に取って彼を威嚇し、追い払った。猿は飛び上がって森へ逃げ込み、そのまま逃げ去った。二度とその場所へは来なかった。菩薩は神通と等至(三昧)を成就し、出家の童子に遍処の修行法を教えた。息子もまた神通と等至を生じさせた。二人は共に禅定を失うことなく、梵天世界へ赴く者となった。

Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, porāṇato paṭṭhāyapesa kuhakoyevā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā makkaṭo kuhakabhikkhu ahosi, putto rāhulo, pitā pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)は“修行僧たちよ、この者が偽善者であるのは今に始まったことではなく、昔からそうであったのだ”とこの説法をして、聖諦を明かし、本生譚をまとめられた。聖諦の説示の終わりに、ある者は預流果に、ある者は一来果に、ある者は不還果に、ある者は阿羅漢果に至った。“その時の猿は、あの偽善者の修行僧であった。息子はラーフラであり、父は私自身であった”

Kapijātakavaṇṇanā dasamā.

猿本生(カピ・ジャータカ)注釈、第十。

Siṅgālavaggo dasamo.

豺狼品(シンガーラ・ヴァッガ)、第十。

Tassuddānaṃ –

その要綱——

Sabbadāṭhī ca sunakho, guttilo vigaticchā ca;

Mūlapariyāyaṃ bālovādaṃ, pādañjali kiṃ sukopamaṃ;

Sālakaṃ kapi te dasa.

サッバダーティー(全牙)、スナカ(犬)、グッティラ、ヴィガティッチャ(離欲)、ムーラパリヤーヤ(根本教説)、バーローワーダ(愚者への訓戒)、パーダーンジャリ、キン・スコーパマ(何に似たる)、サーラカ、カピ(猿)、これら十(の本生)である。

Atha vagguddānaṃ –

次に、各品の要綱——

Daḷhavaggo ca santhavo, kalyāṇadhammāsadiso;

Rūhako daḷhavaggo ca, bīraṇathambhakāsāvo;

Upāhano siṅgālo ca, dasavaggā duke siyuṃ.

ダリハ品、サンタヴァ品、カリヤーナダンマ品、アサディサ品、ルーハカ品、ダリハ品、ビーラナタンバ品、カーサーヴァ品、ウパーハナ品、シンガーラ品。二集には十の品がある。

Dukanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

二集(ドゥカ・ニパータ)の注釈、完結。

3. Tikanipāto

3. 三集(ティカ・ニパータ)

1. Saṅkappavaggo

1. 思考品(サンカッパ・ヴァッガ)

[251] 1. Saṅkapparāgajātakavaṇṇanā

[251] 1. 思考貪本生(サンカッパラーガ・ジャータカ)注釈

Saṅkapparāgadhotenāti [Pg.248] idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Sāvatthinagaravāsī kireko kulaputto sāsane uraṃ datvā pabbajitvā ekadivasaṃ sāvatthiyaṃ piṇḍāya caranto ekaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ itthiṃ disvā uppannakāmarāgo anabhirato vicari. Tamenaṃ ācariyupajjhāyādayo disvā anabhiratikāraṇaṃ pucchitvā vibbhamitukāmabhāvamassa ñatvā ‘‘āvuso, satthā nāma kāmarāgādikilesapīḷitānaṃ kilese hāretvā saccāni pakāsetvā sotāpattiphalādīni deti, ehi taṃ satthu santikaṃ nessāmā’’ti ādāya agamaṃsu. Satthārā ca ‘‘kiṃ nu kho, bhikkhave, anicchamānakaññeva bhikkhuṃ gahetvā āgatatthā’’ti vutte tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kiṃkāraṇā’’ti pucchi. So tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ satthā ‘‘itthiyo nāmetā, bhikkhu, pubbe jhānabalena vikkhambhitakilesānaṃ visuddhasattānampi saṃkilesaṃ uppādesuṃ, tādisaṃ tucchapuggalaṃ kiṃkāraṇā na saṃkilesissanti, visuddhāpi sattā saṃkilissanti, uttamayasasamaṅginopi āyasakyaṃ pāpuṇanti, pageva aparisuddhā. Sinerukampanakavāto purāṇapaṇṇakasaṭaṃ kiṃ na kampessati, bodhitale nisīditvā abhisambujjhanakasattaṃ ayaṃ kileso āloḷesi, tādisaṃ kiṃ na āloḷessatī’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

“思い(思考)から生じる貪欲を洗い流した(Saṅkapparāgadhotena)”というこの偈を、師(ブッダ)は祇園精舎に滞在している際、意欲を失った一人の修行僧について語られた。伝え聞くところによれば、舎衛城に住むある良家の息子が、教えに身を捧げて出家したが、ある日、舎衛城で托鉢して歩いている際、着飾り整えられた一人の女を見て愛欲が生じ、不満を抱いて過ごしていた。彼の師や阿闍梨たちがこれを見て、意欲を失った原因を尋ね、彼が還俗したがっていることを知り、“友よ、師(ブッダ)というお方は、愛欲などの煩悩に苦しむ者の煩悩を除き、聖諦を明かして預流果などを与えてくださる。さあ、師のもとへ連れて行こう”と言って、彼を連れて行った。師は“修行僧たちよ、嫌がる修行僧を無理に連れてきたのか”と問われ、その事情を告げられた。師は“修行僧よ、お前が意欲を失ったというのは本当か”と問い、“本当です、世尊よ”と答えられると、“その原因は何か”と問われた。彼はその事情を告げた。そこで師は彼に言われた。“修行僧よ、女というものは、かつて、禅定の力で煩悩を抑え込んでいた清らかな衆生(菩薩)にさえ、汚れ(煩悩)を生じさせた。そのような、何の中身もない者の汚れを、どうして生じさせないことがあろうか。清らかな者たちでさえ汚され、優れた名声を持つ者たちでさえ不名誉を被るのである。ましてや清らかでない者は言うまでもない。須弥山を揺るがす風が、どうして古びた枯れ葉を揺らさないことがあろうか。菩提の座に座り、正覚を得ようとしていた者でさえ、この煩悩はかき乱した。そのような者をさえ、どうしてかき乱さないことがあろうか”。こう語り、彼らに請われて過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhave brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasiṃ paccāgantvā katadārapariggaho mātāpitūnaṃ accayena tesaṃ matakiccāni katvā hiraññolokanakammaṃ karonto ‘‘idaṃ dhanaṃ paññāyati, yehi panetaṃ sambhataṃ, te [Pg.249] na paññāyantī’’ti āvajjento saṃvegappatto ahosi, sarīrā sedā mucciṃsu. So gharāvāse ciraṃ vasanto mahādānaṃ datvā kāme pahāya assumukhaṃ ñātisaṅghaṃ pariccajitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā ramaṇīye padese paṇṇasālaṃ māpetvā uñchācariyāya vanamūlaphalādīhi yāpento nacirasseva abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto ciraṃ vasitvā cintesi – ‘‘manussapathaṃ gantvā loṇambilaṃ upasevissāmi, evaṃ me sarīrañceva thiraṃ bhavissati, jaṅghavihāro ca kato bhavissati, ye ca mādisassa sīlasampannassa bhikkhaṃ vā dassanti, abhivādanādīni vā karissanti, te saggapuraṃ pūressantī’’ti.

昔、ヴァーラーナシーでブラフマダッタ王が国を治めていた頃、菩薩は八億の財産を有するバラモンの名家(マハーサーラ)に生まれました。成人すると、タクカシラーですべての学芸を修めてヴァーラーナシーに戻り、妻を迎えました。両親の死後、彼らの葬儀を執り行い、家財を点検している際に、‘この財宝は見えているが、これを蓄えた者たちの姿はもう見えない’と思いにふけり、強い厭離の情(サンヴェーガ)に打たれ、体から汗が流れ出しました。彼は長い間、在家として暮らしながら盛大な布施を行ってきましたが、諸々の欲を捨て、涙を流す親族たちを後にしてヒマラヤに入り、仙人として出家しました。風光明媚な場所に草庵を造り、森の根や果実を拾い集めて糧とし、ほどなくして神通力と等至(サマーパッティ)を体得し、禅定の楽しみを享受しながら久しく過ごした後、こう考えました。‘人里へ行って塩や酸味を摂ろう。そうすれば私の身体も丈夫になり、徒歩の旅もできるだろう。また、私のように戒を具足した者に施しをしたり、礼拝をしたりする人々は、天界を満たすことになるだろう’。

So himavantā otaritvā anupubbena cārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patvā sūriyatthaṅgamanavelāya vasanaṭṭhānaṃ olokento rājuyyānaṃ disvā ‘‘idaṃ paṭisallānasāruppaṃ, ettha vasissāme’’ti uyyānaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinno jhānasukhena rattiṃ khepetvā punadivase katasarīrapaṭijaggano pubbaṇhasamaye jaṭājinavakkalāni saṇṭhapetvā bhikkhābhājanaṃ ādāya santindriyo santamānaso iriyāpathasampanno yugamattadassano hutvā sabbākārasampannāya attano rūpasiriyā lokassa locanāni ākaḍḍhento nagaraṃ pavisitvā bhikkhāya caranto rañño nivesanadvāraṃ pāpuṇi. Rājā mahātale caṅkamanto vātapānantarena bodhisattaṃ disvā iriyāpathasmiññeva pasīditvā ‘‘sace santadhammo nāma atthi, imassa tena abbhantare bhavitabba’’nti cintetvā ‘‘gaccha, taṃ tāpasaṃ ānehī’’ti ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi. So gantvā vanditvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā ‘‘rājā, bhante, taṃ pakkosatī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘mahāpuñña, amhe rājā na jānātī’’ti āha. ‘‘Tena hi, bhante, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti gantvā rañño ārocesi. Rājā ‘‘amhākaṃ kulūpakatāpaso natthi, gaccha, naṃ ānehī’’ti sayampi vātapānena hatthaṃ pasāretvā vandanto ‘‘ito etha, bhante’’ti āha. Bodhisatto amaccassa hatthe bhikkhābhājanaṃ datvā mahātalaṃ abhiruhi.

彼はヒマラヤを下り、順次に遊行してヴァーラーナシーに到着しました。日没の頃、宿泊場所を探していると王の庭園が目に入り、‘ここは静慮に適している、ここに留まろう’と考えて庭園に入り、ある樹の下に座って禅定の喜びの中に夜を明かしました。翌日、身支度を整えた後、午前中に、結った髪と鹿皮、樹皮衣を整え、鉢を手にし、諸根を静め、心を静め、威儀を正し、一尋先を見つめながら、あらゆる点で円満な自身の容姿の美しさで人々の目を引きつけつつ、市内に入って托鉢して歩き、王宮の門に辿り着きました。王は高殿を散策していましたが、窓越しに菩薩を見て、その威儀に感銘を受け、‘もし静寂の法というものがあるなら、それはこの方の内にあるに違いない’と考え、‘行って、あの行者をお連れせよ’と一人の大臣に命じました。大臣は行って礼拝し、鉢を受け取ると、‘尊師よ、王がお呼びです’と言いました。菩薩は‘徳高き人よ、王は私をご存じないはずだ’と言いました。‘では尊師よ、私が戻るまでここでお待ちください’と言って、大臣は王に報告しました。王は‘我が家が帰依する行者はいない。行って彼を連れてまいれ’と言い、自らも窓から手を差し伸べて礼拝しながら、‘尊師よ、こちらへお越しください’と言いました。菩薩は大臣に鉢を預け、高殿に上がりました。

Atha naṃ rājā vanditvā rājapallaṅke nisīdāpetvā attano sampāditehi yāgukhajjakabhattehi parivisitvā katabhattakiccaṃ pañhaṃ pucchi. Pañhabyākaraṇena bhiyyosomattāya pasīditvā vanditvā ‘‘bhante, tumhe katthavāsikā[Pg.250], kuto āgatatthā’’ti pucchitvā ‘‘himavantavāsikā mayaṃ, mahārāja, himavantato āgatā’’ti vutte puna ‘‘kiṃkāraṇā’’ti pucchitvā ‘‘vassārattakāle, mahārāja, nibaddhavāso nāma laddhuṃ vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘tena hi, bhante, rājuyyāne vasatha, tumhe ca catūhi paccayehi na kilamissatha, ahañca saggasaṃvattanikaṃ puññaṃ pāpuṇissāmī’’ti paṭiññaṃ gahetvā bhuttapātarāso bodhisattena saddhiṃ uyyānaṃ gantvā paṇṇasālaṃ kāretvā caṅkamaṃ māpetvā sesānipi rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīni sampādetvā pabbajitaparikkhāre paṭiyādetvā ‘‘sukhena vasatha, bhante’’ti uyyānapālaṃ sampaṭicchāpesi. Bodhisatto tato paṭṭhāya dvādasa saṃvaccharāni tattheva vasi.

そこで王は彼を礼拝して王座に座らせ、自ら用意した粥や菓子や食事を供しました。食事が終わると問いを投げかけ、その回答によっていっそう深く感銘を受け、礼拝して‘尊師よ、あなたはどこにお住まいで、どこから来られたのですか’と尋ねました。‘大王よ、私はヒマラヤに住む者であり、ヒマラヤから参りました’と答えると、王はさらにその理由を尋ねました。‘大王よ、雨期の時期には、定まった住居を得るのが相応しいのです’と言うと、王は‘それならば尊師よ、王の庭園にお住まいください。あなたは四つの必需品(四供養)に困ることはありませんし、私は天界へと導く功徳を得ることができるでしょう’と言って約束を取り付けました。朝食を済ませると、王は菩薩と共に庭園へ行き、草庵を造らせ、経行所(歩行瞑想の場)を設け、その他、夜居や昼居の場所などを整え、出家者の用具一式を用意して、‘尊師よ、安らかにお過ごしください’と言って、園守に彼を託しました。菩薩はそれ以来、十二年間そこに住みました。

Athekadivasaṃ rañño paccanto kupito. So tassa vūpasamanatthāya gantukāmo deviṃ āmantetvā ‘‘bhadde, tayā nagare ohīyituṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Kiṃ nissāya kathetha, devā’’ti. ‘‘Sīlavantaṃ tāpasaṃ, bhadde’’ti. ‘‘Deva, nāhaṃ tasmiṃ pamajjissāmi, amhākaṃ ayyassa paṭijagganaṃ mama bhāro, tumhe nirāsaṅkā gacchathā’’ti. Rājā nikkhamitvā gato, devīpi bodhisattaṃ tatheva sakkaccaṃ upaṭṭhāti. Bodhisatto pana rañño gatakāle nibaddhavelāyaṃ āgantvā attano rucitāya velāya rājanivesanaṃ gantvā bhattakiccaṃ karoti.

ある日のこと、王の辺境で反乱が起きました。王はそれを鎮圧するために出発しようとし、王妃を呼んで言いました。‘妃よ、そなたは都に残らねばならぬ’。‘王よ、何を理由にそのようにおっしゃるのですか’。‘妃よ、徳高い行者のためである’。‘王よ、私はその方を疎かにすることはありません。我らが師のお世話をすることは私の責任です。どうぞ安心してお出かけください’。王は出発しました。王妃もまた、菩薩を以前と同様に恭しく供養しました。しかし菩薩は、王が去った後は決まった時間に来るのをやめ、自分の好む時間に王宮へ行って食事をするようになりました。

Athekadivasaṃ bodhisatte aticirāyante devī sabbaṃ khādanīyabhojanīyaṃ paṭiyādetvā nhatvā alaṅkaritvā nīcamañcakaṃ paññāpetvā bodhisattassa āgamanaṃ olokayamānā maṭṭhasāṭakaṃ sithilaṃ katvā nivāsetvā nipajji. Bodhisattopi velaṃ sallakkhetvā bhikkhābhājanaṃ ādāya ākāsenāgantvā mahāvātapānadvāraṃ pāpuṇi. Tassa vakkalasaddaṃ sutvā sahasā uṭṭhahamānāya deviyā sarīrā maṭṭhasāṭako bhassittha, bodhisatto visabhāgārammaṇaṃ disvā indriyāni bhinditvā subhavasena olokesi. Athassa jhānabalena sannisinnopi kileso karaṇḍake pakkhittaāsīviso viya phaṇaṃ katvā uṭṭhahi, khīrarukkhassa vāsiyā ākoṭitakālo viya ahosi. Kilesuppādanena saheva jhānaṅgāni parihāyiṃsu, indriyāni aparipuṇṇāni ahesuṃ, sayaṃ pakkhacchinnakāko viya ahosi. So pubbe viya nisīditvā bhattakiccaṃ kātuṃ nāsakkhi[Pg.251], nisīdāpiyamānopi na nisīdi. Athassa devī sabbaṃ khādanīyabhojanīyaṃ bhikkhābhājaneyeva pakkhipi. Yathā ca pubbe bhattakiccaṃ katvā sīhapañjarena nikkhamitvā ākāseneva gacchati, evaṃ taṃ divasaṃ gantuṃ nāsakkhi. Bhattaṃ pana gahetvā mahānisseṇiyā otaritvā uyyānaṃ agamāsi. Devīpi assa attani paṭibaddhacittataṃ aññāsi. So uyyānaṃ gantvā bhattaṃ abhuñjitvāva heṭṭhāmañcake nikkhipitvā ‘‘deviyā evarūpā hatthasobhā pādasobhā, evarūpaṃ kaṭipariyosānaṃ, evarūpaṃ ūrulakkhaṇa’’ntiādīni vippalapanto sattāhaṃ nipajji, bhattaṃ pūtikaṃ ahosi nīlamakkhikāparipuṇṇaṃ.

ある日のこと、菩薩が(いつになく)遅くなっているとき、王妃はあらゆる種類の硬軟の食物を用意し、沐浴して身を飾り、低い寝床を整え、菩薩の来訪を待ちわびつつ、滑らかな衣を緩めて身にまとい、横になっていた。菩薩もまた時間を計り、鉢を持って空を飛んで来、大きな窓の口にたどり着いた。その樹皮の衣の音を聞いて急いで起き上がった王妃の体から、滑らかな衣が滑り落ちた。菩薩は不相応な対象(異相)を見てしまい、諸根を乱し、美の想いをもって見つめてしまった。すると、禅定の力によって鎮まっていた煩悩が、籠に入れられた毒蛇が鎌首をもたげるように起き上がり、あたかも乳樹が手斧で叩かれた時の(汁が出る)ようになった。煩悩が生じると同時に禅の構成要素(禅支)は消え去り、諸根は不完全なものとなり、自ら羽の折れた鴉のようになった。彼は以前のように座って食事をすることができず、座らされても座れなかった。そこで王妃はあらゆる硬軟の食物を鉢の中に投げ入れた。以前は食事を終えてから窓から出て空を飛んで行ったが、その日は行くことができなかった。彼は食事を受け取ると、大きな階段を下りて公園へ行った。王妃もまた、彼が自分に心を奪われたことを知った。彼は公園に行くと、食事を摂らずに寝床の下に置き、“王妃のあのような手の美しさ、足の美しさ、あのような腰のあたり、あのような腿の特徴よ”などとうわごとを言いながら七日間横たわった。食事は腐敗し、青い蝿が群がった。

Atha rājā paccantaṃ vūpasametvā paccāgato alaṅkatapaṭiyattaṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā rājanivesanaṃ agantvāva ‘‘bodhisattaṃ passissāmī’’ti uyyānaṃ gantvā uklāpaṃ assamapadaṃ disvā ‘‘pakkanto bhavissatī’’ti paṇṇasālāya dvāraṃ vivaritvā antopaviṭṭho taṃ nipannakaṃ disvā ‘‘kenaci aphāsukena bhavitabba’’nti pūtibhattaṃ chaḍḍāpetvā paṇṇasālaṃ paṭijaggāpetvā ‘‘bhante, kiṃ te aphāsuka’’nti pucchi. ‘‘Viddhosmi, mahārājā’’ti. Rājā ‘‘mama paccāmittehi mayi okāsaṃ alabhantehi ‘mamāyanaṭṭhānamassa dubbalaṃ karissāmā’ti āgantvā esa viddho bhavissati maññe’’ti sarīraṃ parivattetvā viddhaṭṭhānaṃ olokento viddhaṭṭhānaṃ adisvā ‘‘kattha viddhosi, bhante’’ti pucchi. Bodhisatto ‘‘nāhaṃ, mahārāja, aññena viddho, ahaṃ pana attanāva attānaṃ hadaye vijjhi’’nti vatvā uṭṭhāya nisīditvā imā gāthā avoca –

その後、王は辺境を鎮めて帰還し、装飾された街を右繞してから、王宮に帰るなり“菩薩にお会いしよう”と公園へ行った。汚れた庵室を見て“去ってしまわれたのだろうか”と思い、草庵の扉を開けて中に入り、彼が横たわっているのを見て“何か不快(病気)があるに違いない”と考え、腐った食事を捨てさせ、草庵を掃除させ、“尊師よ、何かご不快なことでもあるのですか”と尋ねた。“大王よ、私は射抜かれたのだ”と。王は“私の敵たちが、私に対して隙を伺えず、‘彼の拠り所を弱めてやろう’とやって来て、この方が射たのだろう”と思い、体をひっくり返して射抜かれた場所を探したが、見当たらないので“尊師よ、どこを射抜かれたのですか”と尋ねた。菩薩は“大王よ、私は他人に射抜かれたのではない。自分自身で自分の心を射たのだ”と言って、起き上がって座り、次の偈を唱えた。

1.

1.

‘‘Saṅkapparāgadhotena, vitakkanisitena ca;

Nālaṅkatena bhadrena, usukārākatena ca.

“思惟の貪欲(サンカッパ・ラーガ)によって磨かれ、尋(ヴィタッカ)によって研がれた、装飾された善美なものでもなく、矢師によって作られたものでもない(矢によって)。”

2.

2.

‘‘Na kaṇṇāyatamuttena, nāpi morūpasevinā;

Tenamhi hadaye viddho, sabbaṅgaparidāhinā.

“耳元まで引いて放たれたものでもなく、孔雀の羽で飾られたものでもない。その、全身を焼き尽くすもの(矢)によって、私は心臓を射抜かれたのだ。”

3.

3.

‘‘Āvedhañca na passāmi, yato ruhiramassave;

Yāva ayoniso cittaṃ, sayaṃ me dukkhamābhata’’nti.

“血が流れ出るような射出口も見当たらない。道理に適わぬ心(非如理作意)がある限り、自分自身で私に苦しみをもたらしたのだ。”

Tattha [Pg.252] saṅkapparāgadhotenāti kāmavitakkasampayuttarāgadhotena. Vitakkanisitena cāti teneva rāgodakena vitakkapāsāṇe nisitena. Nālaṅkatena bhadrenāti neva alaṅkatena bhadrena, analaṅkatena bībhacchenāti attho. Usukārākatena cāti usukārehipi akatena. Na kaṇṇāyatamuttenāti yāva dakkhiṇakaṇṇacūḷakaṃ ākaḍḍhitvā amuttakena. Nāpi morūpasevināti morapattagijjhapattādīhi akatūpasevanena. Tenamhi hadaye viddhoti tena kilesakaṇḍenāhaṃ hadaye viddho amhi. Sabbaṅgaparidāhināti sabbāni aṅgāni paridahanasamatthena. Mahārāja, tena hi kilesakaṇḍena hadaye viddhakālato paṭṭhāya mama aggi padittāniva sabbāni aṅgāni ḍayhantīti dasseti.

ここで‘思惟の貪欲によって磨かれた(saṅkapparāgadhotena)’とは、欲尋に伴う貪欲によって磨かれたという意味である。‘尋によって研がれた(vitakkanisitena)’とは、その貪欲という水を用い、尋という砥石で研がれたという意味である。‘飾られた善美なものでもなく(nālaṅkatena bhadrena)’とは、決して飾られた善美なものではない、すなわち、飾られておらず忌まわしいものであるという意味である。‘矢師によって作られたものでもない(usukārākatena)’とは、矢師たちによっても作られていないということである。‘耳元まで引いて放たれたものでもなく(na kaṇṇāyatamuttena)’とは、右耳の付け根まで引き絞って放たれたものではないということである。‘孔雀の羽で飾られたものでもなく(nāpi morūpasevinā)’とは、孔雀の羽や禿鷲の羽などによって装飾されていないということである。‘その……によって私は心臓を射抜かれた(tenamhi hadaye viddho)’とは、その煩悩の矢によって私は心臓を射抜かれたということである。‘全身を焼き尽くすもの(sabbaṅgaparidāhinā)’とは、すべての身体の部位を焼き尽くす力を持つということである。大王よ、その煩悩の矢によって心臓を射抜かれた時から、私のすべての体は火が燃え盛るかのように焼かれているのだ、ということを示している。

Āvedhañca na passāmīti viddhaṭṭhāne vaṇañca na passāmi. Yato ruhiramassaveti yato me āvedhato lohitaṃ pagghareyya, taṃ na passāmīti attho. Yāva ayoniso cittanti ettha yāvāti daḷhatthe nipāto, ativiya daḷhaṃ katvā ayoniso cittaṃ vaḍḍhitanti attho. Sayaṃ me dukkhamābhatanti attanāva mayā attano dukkhaṃ ānītanti.

‘射出口も見当たらない(āvedhañca na passāmi)’とは、射抜かれた箇所の傷も見当たらないということである。‘血が流れ出るような(yato ruhiramassave)’とは、射抜かれた箇所から血が流れ出すようなことは見当たらないという意味である。‘道理に適わぬ心(yāva ayoniso cittaṃ)’において、‘yāva’は強調の不変化詞であり、極めて強く道理に適わぬ心が増大したという意味である。‘自分自身で私に苦しみをもたらした(sayaṃ me dukkhamābhatantī)’とは、自分自身によって私自身の苦しみを運んできたという意味である。

Evaṃ bodhisatto imāhi tīhi gāthāhi rañño dhammaṃ desetvā rājānaṃ paṇṇasālato bahi katvā kasiṇaparikammaṃ katvā naṭṭhaṃ jhānaṃ uppādetvā paṇṇasālāya nikkhamitvā ākāse nisinno rājānaṃ ovaditvā ‘‘mahārāja, ahaṃ himavantameva gamissāmī’’ti vatvā ‘‘na sakkā, bhante, gantu’’nti vuccamānopi ‘‘mahārāja, mayā idha vasantena evarūpo vippakāro patto, idāni na sakkā idha vasitu’’nti rañño yācantasseva ākāse uppatitvā himavantaṃ gantvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā brahmalokūpago ahosi.

このように菩薩はこれら三つの偈をもって王に法を説き、王を草庵の外へ出させ、遍処(カシナ)の修習を行って、失われた禅定を再び生じさせ、草庵から出て空中に座し、王を教戒して“大王よ、私はヒマラヤへ行くつもりだ”と言った。“尊師よ、行かないでください”と言われたが、“大王よ、私はここに住んでこのような醜態を晒した。もはやここに住むことはできない”と言い、王が懇願する中、空へ飛び立ちヒマラヤへ行って、そこで寿命の限り留まり、梵天の世界に至った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahatte patiṭṭhahi. Keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā rājā ānando ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、聖諦(四聖諦)を明らかにし、本生をまとめられた。聖諦の説示の終わりに、修行を厭うていた比丘は阿羅漢果に安住した。ある人々は預流者に、ある人々は一来者に、ある人々は不還者に、ある人々は阿羅漢になった。“その時の王はアーナンダであり、修行者は私自身であった。”

Saṅkapparāgajātakavaṇṇanā paṭhamā.

思惟貪欲本生注釈 第一。

[252] 2. Tilamuṭṭhijātakavaṇṇanā

[252] 2. 胡麻の一握り本生注釈

Ajjāpi [Pg.253] me taṃ manasīti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ kodhanaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Aññataro kira, bhikkhu, kodhano ahosi upāyāsabahulo, appampi vutto samāno kuppi abhisajji, kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko nāma bhikkhu kodhano upāyāsabahulo uddhane pakkhittaloṇaṃ viya taṭataṭāyanto vicarati, evarūpe nikkodhane buddhasāsane pabbajito samāno kodhamattampi niggaṇhituṃ na sakkotī’’ti. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ekaṃ bhikkhuṃ pesetvā taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, kodhano’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ayaṃ kodhano ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“今日もなお私の心に”というこの(法話)を、釈尊がジェータ林に滞在していた際、ある怒りっぽい比丘について語られた。伝え聞くところによれば、その比丘は怒りっぽく、苦悩が多く、わずかなことを言われても腹を立て、攻撃的になり、怒りと憎しみと不満をあらわにした。ある日、比丘たちが法堂で語り合っていた。“諸友よ、あの比丘は怒りっぽく苦悩が多く、竈の中に投げ入れられた塩のようにパチパチと音を立てて歩いている。このような無瞋の仏教に出家しながら、わずかな怒りさえ抑えることができないとは”。釈尊はその話を聞き、一人の比丘を遣わしてその比丘を召し寄せ、“比丘よ、汝が怒りっぽいというのは本当か”と問い、“本当です、世尊よ”と答えられると、“比丘たちよ、今だけではない。過去においても彼は怒りっぽかった”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa putto brahmadattakumāro nāma ahosi. Porāṇakarājāno ca attano putte ‘‘evaṃ ete nihatamānadappā sītuṇhakkhamā lokacārittaññū ca bhavissantī’’ti attano nagare disāpāmokkhaācariye vijjamānepi sippuggahaṇatthāya dūre tiroraṭṭhaṃ pesenti, tasmā sopi rājā soḷasavassuddesikaṃ puttaṃ pakkosāpetvā ekapaṭalikaupāhanā ca paṇṇacchattañca kahāpaṇasahassañca datvā ‘‘tāta, takkasilaṃ gantvā sippaṃ uggaṇhā’’ti pesesi. So ‘‘sādhū’’ti mātāpitaro vanditvā nikkhamitvā anupubbena takkasilaṃ patvā ācariyassa gehaṃ pucchitvā ācariye māṇavakānaṃ sippaṃ vācetvā uṭṭhāya gharadvāre caṅkamante gehaṃ gantvā yasmiṃ ṭhāne ṭhito ācariyaṃ addasa, tattheva upāhanā omuñcitvā chattañca apanetvā ācariyaṃ vanditvā aṭṭhāsi. So tassa kilantabhāvaṃ ñatvā āgantukasaṅgahaṃ kāresi. Kumāro bhuttabhojano thokaṃ vissamitvā ācariyaṃ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi, ‘‘kuto āgatosi, tātā’’ti ca vutte ‘‘bārāṇasito’’ti āha. ‘‘Kassa puttosī’’ti? ‘‘Bārāṇasirañño’’ti. ‘‘Kenatthenāgatosī’’ti? ‘‘Sippaṃ uggaṇhatthāyā’’ti. ‘‘Kiṃ te ācariyabhāgo ābhato, udāhu dhammantevāsiko hotukāmosī’’ti? So ‘‘ācariyabhāgo me [Pg.254] ābhato’’ti vatvā ācariyassa pādamūle sahassatthavikaṃ ṭhapetvā vandi.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していたとき、その息子にブラフマダッタ王子という者がいた。古の王たちは、自分の息子たちに“このようにして彼らは慢心と傲慢を打ち砕かれ、寒暑に耐え、世の習いを知るようになるだろう”と考え、自分の都に高名な師がいたとしても、学問を修めさせるために遠く異国へ送った。そのため、その王も十六歳になった息子を召し寄せ、片底のサンダルと木の葉の傘と千の金貨を与えて、“息子よ、タッカシラーへ行って学問を修めてきなさい”と送り出した。彼は“承知いたしました”と父母に礼拝して出発し、順次タッカシラーに到着して、師の家を尋ねた。師が弟子たちに学問を講じた後、立ち上がって家の門のところで経行しているとき、家に着いて、ある場所に立って師を見かけた。その場でサンダルを脱ぎ、傘を下ろして、師を礼拝して立った。師は彼の疲れを知り、客人のもてなしをさせた。王子は食事を終えて少し休息した後、師に近づいて礼拝して立った。師が“息子よ、どこから来たのか”と問うと、“バーラーナシーからです”と言った。“誰の息子か”。“バーラーナシー王の息子です”。“何の目的で来たのか”。“学問を修めるためです”。“師への謝礼を持ってきたのか、それとも法を尽くす弟子になりたいのか”。彼は“謝礼を持ってまいりました”と言って、師の足元に千(金貨)の入った袋を置いて礼拝した。

Dhammantevāsikā divā ācariyassa kammaṃ katvā rattiṃ sippaṃ uggaṇhanti, ācariyabhāgadāyakā gehe jeṭṭhaputtā viya hutvā sippameva uggaṇhanti. Tasmā sopi ācariyo sallahukena subhanakkhattena kumārassa sippaṃ paṭṭhapesi. Kumāropi sippaṃ uggaṇhanto ekadivasaṃ ācariyena saddhiṃ nhāyituṃ agamāsi. Athekā mahallikā itthī tilāni sete katvā pattharitvā rakkhamānā nisīdi. Kumāro setatile disvā khāditukāmo hutvā ekaṃ tilamuṭṭhiṃ gahetvā khādi, mahallikā ‘‘taṇhāluko eso’’ti kiñci avatvā tuṇhī ahosi. So punadivasepi tāya velāya tatheva akāsi, sāpi naṃ na kiñci āha. Itaro tatiyadivasepi tathevākāsi, tadā mahallikā ‘‘disāpāmokkho ācariyo attano antevāsikehi maṃ vilumpāpetī’’ti bāhā paggayha kandi. Ācariyo nivattitvā ‘‘kiṃ etaṃ, ammā’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, antevāsiko te mayā katānaṃ setatilānaṃ ajjekaṃ muṭṭhiṃ khādi, hiyyo ekaṃ, pare ekaṃ, nanu evaṃ khādanto mama santakaṃ sabbaṃ nāsessatī’’ti. ‘‘Amma, mā rodi, mūlaṃ te dāpessāmī’’ti. ‘‘Na me, sāmi, mūlenattho, yathā panesa kumāro puna evaṃ na karoti, tathā taṃ sikkhāpehī’’ti. Ācariyo ‘‘tena hi passa, ammā’’ti dvīhi māṇavehi taṃ kumāraṃ dvīsu hatthesu gāhāpetvā veḷupesikaṃ gahetvā ‘‘puna evarūpaṃ mā akāsī’’ti tikkhattuṃ piṭṭhiyaṃ pahari. Kumāro ācariyassa kujjhitvā rattāni akkhīni katvā pādapiṭṭhito yāva kesamatthakā olokesi. Sopissa kujjhitvā olokitabhāvaṃ aññāsi. Kumāro sippaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘anuyogaṃ datvā mārāpetabbo esa mayā’’ti tena katadosaṃ hadaye ṭhapetvā gamanakāle ācariyaṃ vanditvā ‘‘yadāhaṃ, ācariya, bārāṇasirajjaṃ patvā tumhākaṃ santikaṃ pesessāmi, tadā tumhe āgaccheyyāthā’’ti sasineho viya paṭiññaṃ gahetvā pakkāmi.

法を尽くす弟子たちは、昼間は師の仕事を手伝い、夜に学問を修める。謝礼を支払う者は、家での長男のようにして、学問だけを修める。それゆえ、その師も吉日を選んで、王子に学問を始めさせた。王子も学問を修めていたが、ある日、師と一緒に水浴びに出かけた。その時、ある老婆が胡麻を干して、広げて番をしながら座っていた。王子は白い胡麻を見て食べたくなり、一握りの胡麻を掴んで食べた。老婆は“この子は欲張りだ”と思ったが、何も言わず黙っていた。彼は翌日も同じ時間に同様にし、彼女も何も言わなかった。彼は三日目も同様にした。その時、老婆は“高名な師が、自分の弟子に私を略奪させている”と腕を振り上げて泣き叫んだ。師は立ち止まり、“母さん、どうしたのか”と尋ねた。“主よ、あなたの弟子が私の用意した白胡麻を、今日一握り食べました。昨日も一握り、その前も一握りです。このように食べ続けたら、私の持ち物がすべてなくなってしまいます”。“母さん、泣かないでください。代金を支払わせましょう”。“主よ、代金はいりません。ただ、この王子が二度とこのようなことをしないよう、彼を教育してください”。師は“では、見ていなさい、母さん”と言い、二人の若者にその王子の両手を持たせ、竹の鞭を取って“二度とこのようなことをするな”と、背中を三度打った。王子は師に対して怒り、目を赤くして、足元から髪の毛の先まで(師を)睨みつけた。師も、彼が怒って睨んでいることを知った。王子は学問を終えて、“機会を与えて、彼を殺してやる”とその過ちを心に留め、出発の時に師に礼拝し、“先生、私がバーラーナシーの王位に就いてあなたをお呼びしたときには、来てください”と、親愛の情があるかのように約束を取り付けて去った。

So bārāṇasiṃ patvā mātāpitaro vanditvā sippaṃ dassesi. Rājā ‘‘jīvamānena me putto diṭṭho, jīvamānovassa rajjasiriṃ passāmī’’ti puttaṃ rajje patiṭṭhāpesi. So rajjasiriṃ anubhavamāno ācariyena katadosaṃ [Pg.255] saritvā uppannakodho ‘‘mārāpessāmi na’’nti pakkosanatthāya ācariyassa dūtaṃ pāhesi. Ācariyo ‘‘taruṇakāle naṃ saññāpetuṃ na sakkhissāmī’’ti agantvā tassa rañño majjhimavayakāle ‘‘idāni naṃ saññāpetuṃ sakkhissāmī’’ti gantvā rājadvāre ṭhatvā ‘‘takkasilācariyo āgato’’ti ārocāpesi. Rājā tuṭṭho brāhmaṇaṃ pakkosāpetvā taṃ attano santikaṃ āgataṃ disvāva kodhaṃ uppādetvā rattāni akkhīni katvā amacce āmantetvā ‘‘bho, ajjāpi me ācariyena pahaṭaṭṭhānaṃ rujjati, ācariyo nalāṭena maccuṃ ādāya ‘marissāmī’ti āgato, ajjassa jīvitaṃ natthī’’ti vatvā purimā dve gāthā avoca –

彼はバーラーナシーに到着して父母に礼拝し、学問の成果を見せた。王は“生きている間に息子に会えた。生きているうちに彼の王としての栄光を見よう”と、息子を王位に就かせた。彼は王としての栄光を享受しながら、師によってなされた過ちを思い出して怒りを起こし、“彼を殺してやる”と、呼び出すために師のもとへ使者を送った。師は“若いうちは彼を納得させることはできないだろう”と考えて行かなかった。その王が中年になった時、“今なら彼を納得させることができるだろう”と考え、行って王門に立ち、“タッカシラーの師が参りました”と告げさせた。王は喜び、婆羅門を呼び寄せたが、彼が自分の前に来たのを見るやいなや怒りを生じさせ、目を赤くして大臣たちを呼び、“諸君、今日もなお師に打たれた場所が痛む。師は額に死を携えて‘死にに来た’と言ってやってきた。今日、彼に命はない”と言って、最初の二つの偈を唱えた。

4.

4.

‘‘Ajjāpi me taṃ manasi, yaṃ maṃ tvaṃ tilamuṭṭhiyā;

Bāhāya maṃ gahetvāna, laṭṭhiyā anutāḷayi.

“今日もなお、私の心にはそれがある。あなたが私を一握りの胡麻のために、私の腕を掴んで、杖で打ったことを。”

5.

5.

‘‘Nanu jīvite na ramasi, yenāsi brāhmaṇāgato;

Yaṃ maṃ bāhā gahetvāna, tikkhattuṃ anutāḷayī’’ti.

“命が惜しくないのか。だからこそ、婆羅門よ、やって来たのか。私の腕を掴んで、三度も打ったというのに。”

Tattha yaṃ maṃ bāhāya manti dvīsu padesu upayogavacanaṃ anutāḷanagahaṇāpekkhaṃ. Yaṃ maṃ tvaṃ tilamuṭṭhiyā kāraṇā anutāḷayi, anutāḷento ca maṃ bāhāya gahetvā anutāḷayi, taṃ anutāḷanaṃ ajjāpi me manasīti ayañhettha attho. Nanu jīvite na ramasīti maññe tvaṃ attano jīvitamhi nābhiramasi. Yenāsi brāhmaṇāgatoti yasmā brāhmaṇa idha mama santikaṃ āgatosi. Yaṃ maṃ bāhā gahetvānāti yaṃ mama bāhā gahetvā, yaṃ maṃ bāhāya gahetvātipi attho. Tikkhattuṃ anutāḷayīti tayo vāre veḷulaṭṭhiyā tāḷesi, ajja dāni tassa phalaṃ vindāhīti naṃ maraṇena santajjento evamāha.

その中の“yaṃ maṃ bāhāya”という二語は、対格(目的格)であり、打つために捕らえることを指しています。“あなたが胡麻一握りのために私を打ち、私を打つ際に私の腕を掴んで打った、その打ち据えたことが今日でも私の心にある”というのが、ここでの意味です。“jīvite na ramasīti”とは、あなたは自分の命を喜んでいない(命が惜しくないのか)と私は思う、ということです。“yenāsi brāhmaṇāgato”とは、婆羅門よ、あなたが私のところにやって来た理由によって、ということです。“yaṃ maṃ bāhā gahetvānā”とは、私の両腕を掴んで、あるいは私の腕を掴んで、という意味でもあります。“tikkhattuṃ anutāḷayī”とは、竹の杖で三度打ったということであり、“今日、今、その報いを受けよ”と、彼を死で威嚇しながらこのように言ったのです。

Taṃ sutvā ācariyo tatiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、師(アーチャリヤ)は第三の偈を唱えました。

6.

6.

‘‘Ariyo anariyaṃ kubbantaṃ, yo daṇḍena nisedhati;

Sāsanaṃ taṃ na taṃ veraṃ, iti naṃ paṇḍitā vidū’’ti.

“徳ある人が、非道なことを行う者に対し、杖をもって制するのは、それは教戒であって怨みではない。賢者たちはそのように知っている。”

Tattha [Pg.256] ariyoti sundarādhivacanametaṃ. So pana ariyo catubbidho hoti ācāraariyo dassanaariyo liṅgaariyo paṭivedhaariyoti. Tattha manusso vā hotu tiracchāno vā, ariyācāre ṭhito ācāraariyo nāma. Vuttampi cetaṃ –

その中で“ariyo(聖者・徳ある人)”とは、優れた者の換称です。その聖者には、行儀の聖者、容貌の聖者、標相(外見)の聖者、証悟の聖者の四種類があります。その中で、人間であれ動物であれ、聖なる行儀に留まる者を“行儀の聖者”と言います。これについても次のように言われています。

‘‘Ariyavattasi vakkaṅga, yo piṇḍamapacāyati;

Cajāmi te taṃ bhattāraṃ, gacchathūbho yathāsukha’’nti. (jā. 2.21.106);

“曲がった首の者(鶴)よ、あなたは聖なる行儀を持っている。一団の食べ物を敬う者よ。私はあなたのためにその主人を放そう。二人とも好きなように行くがよい。”(ジャータカ 2.21.106)

Rūpena pana iriyāpathena ca pāsādikena dassanīyena samannāgato dassanaariyo nāma. Vuttampi cetaṃ –

また、容姿や立ち居振る舞いが端正で見るに清らかな者を“容貌の聖者”と言います。これについても次のように言われています。

‘‘Ariyāvakāsosi pasannanetto, maññe bhavaṃ pabbajito kulamhā;

Kathaṃ nu cittāni pahāya bhoge, pabbaji nikkhamma gharā sapaññā’’ti. (jā. 2.17.143);

“あなたは聖なる風貌をし、澄んだ目をしている。あなたは名家から出家された方だと拝見する。賢者よ、どうして様々に心を惹きつける諸々の欲望を捨て、家を出て出家したのか。”(ジャータカ 2.17.143)

Nivāsanapārupanaliṅgaggahaṇena pana samaṇasadiso hutvā vicaranto dussīlopi liṅgaariyo nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

下衣や上衣を着るという標相(姿)を整えることで沙門に似た者となって歩き回る者は、たとえ破戒の者であっても“標相の聖者”と言います。それを指して次のように言われています。

‘‘Chadanaṃ katvāna subbatānaṃ, pakkhandī kuladūsako pagabbho;

Māyāvī asaññato palāpo, patirūpena caraṃ sa maggadūsī’’ti.

“善き誓戒を持つ者の覆いを被り、人付き合いに踏み込み、家々を汚し、不作法で、偽善的で、自制がなく、饒舌な者。ふさわしい姿で歩き回るが、彼は(聖なる)道の汚し手である。”

Buddhādayo pana paṭivedhaariyā nāma. Tena vuttaṃ – ‘‘ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā cā’’ti. Tesu idha ācāraariyova adhippeto.

諸仏などは“証悟の聖者”と言われます。それゆえ“諸仏、辟支仏(独覚)、仏弟子たちが聖者と呼ばれる”と言われています。これらの中で、ここでは“行儀の聖者”が意図されています。

Anariyanti dussīlaṃ pāpadhammaṃ. Kubbantanti pāṇātipātādikaṃ pañcavidhadussīlyakammaṃ karontaṃ, ekameva vā etaṃ atthapadaṃ, anariyaṃ hīnaṃ lāmakaṃ pañcaverabhayakammaṃ karontaṃ puggalaṃ. Yoti khattiyādīsu yo koci. Daṇḍenāti yena kenaci paharaṇakena. Nisedhatīti ‘‘mā puna evarūpaṃ karī’’ti paharanto nivāreti. Sāsanaṃ taṃ na taṃ veranti taṃ, mahārāja, akattabbaṃ karonte puttadhītaro vā antevāsike vā evaṃ paharitvā nisedhanaṃ nāma imasmiṃ loke sāsanaṃ anusiṭṭhi ovādo, na veraṃ. Iti naṃ paṇḍitā [Pg.257] vidūti evametaṃ paṇḍitā jānanti. Tasmā, mahārāja, tvampi evaṃ jāna, na evarūpe ṭhāne veraṃ kātuṃ arahasi. Sace hi tvaṃ, mahārāja, mayā evaṃ sikkhāpito nābhavissa, atha gacchante kāle pūvasakkhaliādīni ceva phalāphalādīni ca haranto corakammesu paluddho anupubbena sandhicchedanapanthadūhanagāmaghātakādīni katvā ‘‘rājāparādhiko coro’’ti sahoḍḍhaṃ gahetvā rañño dassito ‘‘gacchathassa dosānurūpaṃ daṇḍaṃ upanethā’’ti daṇḍabhayaṃ pāpuṇissa, kuto te evarūpā sampatti abhavissa, nanu maṃ nissāya idaṃ issariyaṃ tayā laddhanti evaṃ ācariyo rājānaṃ saññāpesi. Parivāretvā ṭhitā amaccāpissa kathaṃ sutvā ‘‘saccaṃ, deva, idaṃ issariyaṃ tumhākaṃ ācariyasseva santaka’’nti āhaṃsu.

“anariyaṃ(非道なこと)”とは、不道徳で悪しき性質のことです。“kubbantaṃ(行う者)”とは、殺生などの五種の不道徳な行為を行っている者のことであり、あるいはこの語は一語として、非道で卑しく、劣悪な五つの怨仇と恐怖(五戒を破る行為)を行っている人を指します。“yo”とは、刹帝利(王族)などのうちの誰であっても、ということです。“daṇḍena”とは、何らかの打つ道具によって、ということです。“nisedhati(制する)”とは、“二度とこのようなことをするな”と言って打ちながら禁じることです。“sāsanaṃ taṃ na taṃ veraṃ(それは教戒であって、怨みではない)”とは、大王よ、なすべきでないことを行う息子や娘、あるいは弟子たちを、このように打って制することは、この世において教戒、訓戒、助言と呼ばれるものであり、怨みではない、ということです。“iti naṃ paṇḍitā vidū(賢者たちはそのように知っている)”とは、賢者たちはこのように知っているということです。それゆえ、大王よ、あなたもこのように知りなさい。このような場合に怨みを抱くべきではありません。大王よ、もし私があなたをこのように教育していなかったならば、その後、時が経つにつれて、あなたは菓子や果物などを盗み、盗みの行為にふけり、次第に壁に穴をあけての侵入、追い剥ぎ、村の襲撃などを行って、‘王に対する罪を犯した泥棒’として盗品と共に捕らえられて王の前に引き出され、‘行け、この者の罪に応じた罰を与えよ’と言われ、刑罰の恐怖に遭遇したことでしょう。どうしてあなたにこのような幸運(王位)があったでしょうか。私のおかげで、あなたはこの主権を得たのではありませんか。このように師は王を納得させました。周囲に控えていた大臣たちも彼の言葉を聞いて、“陛下、まことにこの主権はあなたの師のおかげでございます”と言いました。

Tasmiṃ khaṇe rājā ācariyassa guṇaṃ sallakkhetvā ‘‘sabbissariyaṃ te, ācariya, dammi, rajjaṃ paṭicchā’’ti āha. Ācariyo ‘‘na me, mahārāja, rajjenattho’’ti paṭikkhipi. Rājā takkasilaṃ pesetvā ācariyassa puttadāraṃ āharāpetvā mahantaṃ issariyaṃ datvā tameva purohitaṃ katvā pituṭṭhāne ṭhapetvā tassovāde ṭhito dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi.

その時、王は師の徳を認め、“師よ、あなたにすべての主権を差し上げます。王国を受け取ってください”と言いました。師は“大王よ、私に王国は必要ありません”と断りました。王はタキシラに使わして師の妻子を呼び寄せ、多大な富を与え、彼を祭司(プローヒタ)とし、父の地位に置いてその教えに従い、施しなどの功徳を積んで天国へ至る者となりました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne kodhano bhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi, bahū janā sotāpannasakadāgāmianāgāmino ahesuṃ. ‘‘Tadā rājā kodhano bhikkhu ahosi, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.

師(釈尊)はこの説法を終えて、四聖諦を明らかにし、本生譚を連結させました。諦の説示の終わりに、怒りっぽい比丘は阿那含果(不還果)に達し、多くの人々が預流果、一来果、阿那含果に達しました。“その時の王は、この怒りっぽい比丘であり、師は私自身であった”。

Tilamuṭṭhijātakavaṇṇanā dutiyā.

胡麻一握り本生(ティラムッティ・ジャータカ)註解、第二。

[253] 3. Maṇikaṇṭhajātakavaṇṇanā

[253] 3. 摩尼喉本生(マニカンタ・ジャータカ)註解

Mamannapānanti idaṃ satthā āḷaviṃ nissāya aggāḷave cetiye viharanto kuṭikārasikkhāpadaṃ (pārā. 342) ārabbha kathesi. Āḷavakā hi bhikkhū saññācikāya kuṭiyo kārayamānā yācanabahulā viññattibahulā vihariṃsu ‘‘purisaṃ detha, purisatthakaraṃ dethā’’tiādīni vadantā. Manussā [Pg.258] upaddutā yācanāya upaddutā viññattiyā bhikkhū disvā ubbijjiṃsupi uttasiṃsupi palāyiṃsupi. Athāyasmā mahākassapo āḷaviṃ upasaṅkamitvā piṇḍāya pāvisi, manussā therampi disvā tatheva paṭipajjiṃsu. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhū āmantetvā ‘‘pubbāyaṃ, āvuso, āḷavī sulabhapiṇḍā, idāni kasmā dullabhapiṇḍā jātā’’ti pucchitvā taṃ kāraṇaṃ sutvā bhagavati āḷaviṃ āgantvā aggāḷavacetiye viharante bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Satthā etasmiṃ kāraṇe bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā āḷavake bhikkhū paṭipucchi – ‘‘saccaṃ kira tumhe, bhikkhave, saññācikāya kuṭiyo kārethā’’ti. ‘‘Saccaṃ, bhante’’ti vutte te bhikkhū garahitvā ‘‘bhikkhave, yācanā nāmesā sattaratanaparipuṇṇe nāgabhavane vasantānaṃ nāgānampi amanāpā, pageva manussānaṃ, yesaṃ ekaṃ kahāpaṇakaṃ uppādentānaṃ pāsāṇato maṃsaṃ uppāṭanakālo viya hotī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“私の飲食物は”というこの物語は、釈尊がアーラヴィーを頼りとしてアッガーラヴァ寺院に滞在していた際、小精舎の建立に関する戒律(波羅夷法342)に関連して語られた。アーラヴィーの比丘たちは、自ら乞うて小屋を建てようとして、“人をよこせ、作業員をよこせ”などと言って、過度な物乞いや懇請を行って暮らしていた。人々は比丘たちの物乞いや懇請に悩まされ、彼らを見ると恐れおののき、逃げ出すほどであった。その後、尊者大カッサパがアーラヴィーへ赴き托鉢に入ったが、人々は長老に対しても同様の態度をとった。長老は食後に托鉢から戻ると、比丘たちを呼び“友よ、以前このアーラヴィーは托鉢が容易であったが、今はなぜ困難になったのか”と尋ね、その理由を聞いた。アーラヴィーに来られた釈尊がアッガーラヴァ寺院に滞在している際、長老は釈尊のもとへ参じてこの事を報告した。釈尊はこの件について比丘サンガを招集し、アーラヴィーの比丘たちに問い正した。“比丘たちよ、お前たちが自ら乞うて小屋を建てさせているというのは本当か”。“本当です、世尊よ”と答えが返ると、釈尊は彼らを叱責された。“比丘たちよ、物乞い(乞うこと)というものは、七宝に満ちた龍宮に住む龍たちにとっても不快なものである。いわんや、一つの貨幣を稼ぐのにも石から肉を剥ぎ取るような苦労をする人間においては、なおさらである”と言って、過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto mahāvibhave brāhmaṇakule nibbatti. Tassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle aññopi puññavā satto tassa mātu kucchismiṃ nibbatti. Te ubhopi bhātaro vayappattā mātāpitūnaṃ kālakiriyāya saṃviggahadayā isipabbajjaṃ pabbajitvā gaṅgātīre paṇṇasālaṃ māpetvā vasiṃsu. Tesu jeṭṭhassa uparigaṅgāya paṇṇasālā ahosi, kaniṭṭhassa adhogaṅgāya. Athekadivasaṃ maṇikaṇṭho nāma nāgarājā nāgabhavanā nikkhamitvā gaṅgātīre māṇavakavesena vicaranto kaniṭṭhassa assamaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi, te aññamaññaṃ sammodanīyakathaṃ kathetvā vissāsikā ahesuṃ, vinā vattituṃ nāsakkhiṃsu. Maṇikaṇṭho abhiṇhaṃ kaniṭṭhatāpasassa santikaṃ āgantvā kathāsallāpena nisīditvā gamanakāle tāpase sinehena attabhāvaṃ vijahitvā bhogehi tāpasaṃ parikkhipanto parissajitvā uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ dhāretvā thokaṃ vasitvā taṃ sinehaṃ vinodetvā sarīraṃ viniveṭhetvā tāpasaṃ vanditvā sakaṭṭhānameva gacchati. Tāpaso tassa bhayena kiso ahosi lūkho dubbaṇṇo uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto.

昔、バラーナシでブラマダッタ王が統治していた頃、菩薩は大富豪の婆羅門の家に生まれた。彼が走り回って遊ぶようになった頃、徳のある別の衆生がその母の胎内に宿った。二人の兄弟は成人し、父母の死に心を痛めて、仙人となって出家した。彼らはガンジス河のほとりに庵を建てて住んだ。兄の庵はガンジス河の上流に、弟の庵は下流にあった。ある日、マニカンタという名の龍王が龍宮から出てきて、人間の若者の姿でガンジス河のほとりを歩いていた。彼は弟の仙人の庵を訪ね、礼拝して一方に座った。二人は親しく会話を交わして信頼し合い、離れてはいられない仲になった。マニカンタは頻繁に弟の仙人のもとへやって来ては語らい、帰る時には仙人への愛着から人間の姿を捨て、龍の体で仙人を幾重にも巻き付け、頭上に大きな鎌首をもたげたまましばらく留まった。そしてその愛着を静めてから体を解き、仙人に礼拝して自分の場所へと帰っていった。仙人はその恐怖のために痩せ細り、顔色も悪く青白くなり、血管が浮き出た体になってしまった。

So [Pg.259] ekadivasaṃ bhātu santikaṃ agamāsi. Atha naṃ so pucchi – ‘‘kissa, tvaṃ bho, kiso lūkho dubbaṇṇo uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto’’ti. So tassa taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘kiṃ pana, tvaṃ bho, tassa nāgarājassa āgamanaṃ icchasi, na icchasī’’ti puṭṭho ‘‘na icchāmī’’ti vatvā ‘‘so pana nāgarājā tava santikaṃ āgacchanto kiṃ piḷandhanaṃ piḷandhitvā āgacchatī’’ti vutte ‘‘maṇiratana’’nti āha. Tena hi tvaṃ tasmiṃ nāgarāje tava santikaṃ āgantvā anisinneyeva ‘‘maṇiṃ me dehī’’ti yāca, evaṃ so nāgo taṃ bhogehi aparikkhipitvāva gamissati. Punadivase assamapadadvāre ṭhatvā āgacchantameva naṃ yāceyyāsi, tatiyadivase gaṅgātīre ṭhatvā udakā ummujjantameva naṃ yāceyyāsi, evaṃ so tava santikaṃ puna na āgamissatīti.

ある日、弟は兄のもとを訪ねた。すると兄は“友よ、なぜお前は痩せ細り、顔色も悪く、血管が浮き出た体になっているのか”と尋ねた。弟はその事情を話し、兄から“友よ、その龍王に来てほしいのか、それとも来てほしくないのか”と聞かれると、“来てほしくありません”と答えた。兄が“その龍王はお前のところへ来る時、何か飾りを身につけて来るか”と問うと、弟は“宝玉(マニ)を身につけています”と言った。“それなら、お前はその龍王がやって来て、まだ座らないうちに‘その宝玉を私にください’と乞いなさい。そうすれば、その龍は体を巻き付けることなく去るだろう。翌日は庵の入口に立って、やって来るなり乞うが良い。三日目は河のほとりに立って、水から現れるなり乞うが良い。そうすれば、彼は二度とお前のところへは来なくなるだろう”。

Tāpaso ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā attano paṇṇasālaṃ gantvā punadivase nāgarājānaṃ āgantvā ṭhitamattameva ‘‘etaṃ attano piḷandhanamaṇiṃ me dehī’’ti yāci, so anisīditvāva palāyi. Atha naṃ dutiyadivase assamapadadvāre ṭhatvā āgacchantameva ‘‘hiyyo me maṇiratanaṃ nādāsi, ajja dānaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Nāgo assamapadaṃ apavisitvāva palāyi. Tatiyadivase udakato ummujjantameva naṃ ‘‘ajja me tatiyo divaso yācantassa, dehi dāni me etaṃ maṇiratana’’nti āha. Nāgarājā udake ṭhatvāva tāpasaṃ paṭikkhipanto dve gāthā āha –

仙人は“承知しました”と答え、自分の庵に帰った。翌日、龍王がやって来て立った瞬間に“あなたの身につけている宝玉を私にください”と乞うた。龍王は座ることもなく逃げ去った。二日目、仙人は庵の入口に立って、やって来る龍王に“昨日は宝玉をくれなかったが、今日はそれを授けるのが相応しい”と言った。龍王は庵の敷地に入ることもなく逃げ去った。三日目、水から上がってきた龍王に“今日で物乞いをして三日目だ。さあ、その宝玉を私にくれ”と言った。龍王は水の中に留まったまま、仙人を拒絶して二つの偈を唱えた。

7.

7.

‘‘Mamannapānaṃ vipulaṃ uḷāraṃ, uppajjatīmassa maṇissa hetu;

Taṃ te na dassaṃ atiyācakosi, na cāpi te assamamāgamissaṃ.

“私の豊かで優れた飲食物は、この宝玉のおかげで生じるものです。あなたは過度に乞う者ですから、それをあなたに与えることはありません。そして、あなたの庵へ行くことも二度とないでしょう。

8.

8.

‘‘Susū yathā sakkharadhotapāṇī, tāsesimaṃ selaṃ yācamāno;

Taṃ te na dassaṃ atiyācakosi, na cāpi te assamamāgamissa’’nti.

砥石で磨いた剣を手に持った若者が脅すように、あなたはこの宝玉を乞うて私を怯えさせました。あなたは過度に乞う者ですから、それをあなたに与えることはありません。そして、あなたの庵へ行くことも二度とないでしょう”。

Tattha mamannapānanti mama yāgubhattādidibbabhojanaṃ aṭṭhapānakabhedañca dibbapānaṃ. Vipulanti bahu. Uḷāranti seṭṭhaṃ paṇītaṃ. Taṃ teti taṃ maṇiṃ tuyhaṃ. Atiyācakosīti [Pg.260] kālañca pamāṇañca atikkamitvā ajja tīṇi divasāni mayhaṃ piyaṃ manāpaṃ maṇiratanaṃ yācamāno atikkamma yācakosi. Na cāpi teti na kevalaṃ na dassaṃ, assamampi te nāgamissaṃ. Susū yathāti yathā nāma yuvā taruṇamanusso. Sakkharadhotapāṇīti sakkharāya dhotapāṇi, telena pāsāṇe dhotaasihattho. Tāsesimaṃ selaṃ yācamānoti imaṃ maṇiṃ yācanto tvaṃ kañcanatharukhaggaṃ abbāhitvā ‘‘sīsaṃ te chindāmī’’ti vadanto taruṇapuriso viya maṃ tāsesi.

その意味は、“私の飲食物は”とは、私の粥や飯などの天の食事、および八種の飲み物の区別がある天の飲み物のことである。“豊かな”とは多いこと。“優れた”とは最高で美味なこと。“それをあなたに”とは、その宝玉をあなたに、ということ。“過度に乞う者”とは、時と限度を超えて、今日まで三日間も私の愛する宝玉を乞うたために、度を越した物乞いであるということ。“庵へ行くこともない”とは、ただ与えないだけでなく、もうお前の庵には行かないということである。“若者のように”とは、若く勢いのある男のように。“砥石で磨いた手を持ち”とは、砥石で磨き、油を塗った剣を手にした者のこと。“私を怯えさせた”とは、この宝玉を乞うことで、あたかも黄金の柄の剣を抜き放ち‘お前の首をはねるぞ’と言う若者のように、私を怖がらせた、ということである。

Evaṃ vatvā so nāgarājā udake nimujjitvā attano nāgabhavanameva gantvā na paccāgañchi. Atha so tāpaso tassa dassanīyassa nāgarājassa adassanena bhiyyosomattāya kiso ahosi lūkho dubbaṇṇo uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto. Atha jeṭṭhatāpaso ‘‘kaniṭṭhassa pavattiṃ jānissāmī’’ti tassa santikaṃ āgantvā taṃ bhiyyosomattāya paṇḍuroginaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho, bho, tvaṃ bhiyyosomattāya paṇḍurogī jāto’’ti vatvā ‘‘tassa dassanīyassa nāgarājassa adassanenā’’ti sutvā ‘‘ayaṃ tāpaso nāgarājānaṃ vinā vattituṃ na sakkotī’’ti sallakkhetvā tatiyaṃ gāthamāha –

このように言って、その竜王は水の中に潜り、自分の竜宮へと帰って行き、二度と戻って来なかった。その後、その修行者は、あの麗しい竜王に会えなくなったことで、ますます痩せ細り、肌は荒れ、血色は悪くなり、青白くなって、全身に血管が浮き出た。そこで、兄の修行者が“弟の様子を知ろう”と考えて、彼のもとを訪れた。彼がひどく青白い病的な様子であるのを見て、“友よ、どうしてあなたはそれほどまでに青白い病的な姿になってしまったのか”と言った。“あの麗しい竜王に会えなくなったからです”と聞き、兄は“この修行者は竜王なしでは生きていけないのだ”と察して、第三の偈を唱えた。

9.

9.

‘‘Na taṃ yāce yassa piyaṃ jigīse, desso hoti atiyācanāya;

Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena, adassanaṃyeva tadajjhagamā’’ti.

“好意を得ようと望む相手に、それを乞うてはならない。過度に乞えば嫌われる。竜は婆羅門から宝珠を乞われ、ついには姿を消してしまったのだ”

Tattha na taṃ yāceti taṃ bhaṇḍaṃ na yāceyya. Yassa piyaṃ jigīseti yaṃ bhaṇḍaṃ assa puggalassa piyanti jāneyya. Desso hotīti appiyo hoti. Atiyācanāyāti pamāṇaṃ atikkamitvā varabhaṇḍaṃ yācanto tāya atiyācanāya. Adassanaṃyeva tadajjhagamāti tato paṭṭhāya adassanameva gatoti.

その中で、“それを乞うてはならない”とは、その品物を乞うべきではないという意味である。“好意を得ようと望む相手に”とは、その人にとって大切な品物であると知っている相手のことである。“嫌われる”とは、好かれなくなることである。“過度に乞えば”とは、限度を超えて優れた品物を乞うこと、その過度な要求によって(嫌われる)ということである。“ついには姿を消してしまった”とは、それ以来、姿を見せなくなったという意味である。

Evaṃ pana taṃ vatvā ‘‘ito dāni paṭṭhāya mā socī’’ti samassāsetvā jeṭṭhabhātā attano assamameva gato. Athāparabhāge te dvepi bhātaro abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.

このように言って、“今からはもう嘆き悲しんではいけない”と慰めて、兄は自分の庵へと帰って行った。その後、二人の兄弟は神通力と定(じょう)を成就し、死後は梵天の世界へと赴いた。

Satthā [Pg.261] ‘‘evaṃ, bhikkhave, sattaratanaparipuṇṇe nāgabhavane vasantānaṃ nāgānampi yācanā nāma amanāpā, kimaṅgaṃ pana manussāna’’nti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kaniṭṭho ānando ahosi, jeṭṭho pana ahameva ahosi’’nti.

師(釈尊)は“比丘たちよ、このように七宝に満ちた竜宮に住む竜でさえ、乞われることを不快に思う。まして人間においては言うまでもない”と、この説法を終えて、本生(ジャータカ)をまとめられた。“その時の弟はアーナンダであり、兄は私自身であった”。

Maṇikaṇṭhajātakavaṇṇanā tatiyā.

マニカンタ本生解説 第三。

[254] 4. Kuṇḍakakucchisindhavajātakavaṇṇanā

[254] 4. クンダカクッチ・シンドゥ本生解説(糠の腹の馬本生)

Bhutvā tiṇaparighāsanti idaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye sammāsambuddhe sāvatthiyaṃ vassaṃ vasitvā cārikaṃ caritvā puna paccāgate manussā ‘‘āgantukasakkāraṃ karissāmā’’ti buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ dadanti. Vihāre ekaṃ dhammaghosakabhikkhuṃ ṭhapesuṃ, so ye ye āgantvā yattake bhikkhū icchanti, tesaṃ tesaṃ bhikkhū vicāretvā deti.

“草の屑を食べて”というこの物語は、師(釈尊)が祇園精舎に滞在していたとき、サーリプッタ長老について語られたものである。ある時、正等覚者が舎衛城(サーヴァッティー)で雨安居を過ごし、遊行に出かけて戻ってこられたとき、人々は“来訪の歓待をしよう”と、仏陀を筆頭とする比丘僧伽に多大なる布施を行った。精舎には一人の通知係(ダンマゴーサカ)の比丘を置き、彼はやって来て比丘を望む人々に対し、それぞれの比丘を割り当てていた。

Athekā duggatamahallikā itthī ekameva paṭivīsaṃ sajjetvā tesaṃ tesaṃ manussānaṃ bhikkhūsu vicāretvā dinnesu ussūre dhammaghosakassa santikaṃ āgantvā ‘‘mayhaṃ ekaṃ bhikkhuṃ dethā’’ti āha. So ‘‘mayā sabbe bhikkhū vicāretvā dinnā, sāriputtatthero pana vihāreyeva, tvaṃ tassa bhikkhaṃ dehī’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti tuṭṭhacittā jetavanadvārakoṭṭhake ṭhatvā therassa āgatakāle vanditvā hatthato pattaṃ gahetvā gharaṃ netvā nisīdāpesi. ‘‘Ekāya kira mahallikāya dhammasenāpati attano ghare nisīdāpito’’ti bahūni saddhāni kulāni assosuṃ. Tesu rājā passenadī kosalo taṃ pavattiṃ sutvā tassā sāṭakena ceva sahassatthavikāya ca saddhiṃ bhattabhājanāni pahiṇi ‘‘mayhaṃ ayyaṃ parivisamānā imaṃ sāṭakaṃ nivāsetvā ime kahāpaṇe vaḷañjetvā theraṃ parivisatū’’ti. Yathā ca rājā, evaṃ anāthapiṇḍiko cūḷaanāthapiṇḍiko visākhā ca mahāupāsikā pahiṇi. Aññānipi pana kulāni ekasatadvisatādivasena attano attano balānurūpena kahāpaṇe pahiṇiṃsu. Evaṃ ekāheneva sā mahallikā satasahassamattaṃ labhi. Thero pana tāya dinnayāgumeva pivitvā [Pg.262] tāya katakhajjakameva pakkabhattameva ca paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā taṃ mahallikaṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā vihārameva agamāsi.

すると、一人の貧しい老女が、一食分の供養を準備して、人々が次々と比丘を割り当てられた後の遅い時間に通知係のもとにやって来て、“私に比丘を一人授けてください”と言った。彼は“私はすべての比丘を割り当て終えました。しかし、サーリプッタ長老だけがまだ精舎におられます。あなたはその方に食事を供養しなさい”と言った。彼女は“承知いたしました”と喜び、祇園精舎の門のところで長老が来られるのを待った。長老が来られると礼拝し、その手から鉢を受け取り、家に招いて座らせた。“一人の老婆が、法大将(サーリプッタ)を自分の家に招いて座らせたそうだ”と多くの信仰深い家々が耳にした。その中で、パセーナディ・コーサラ王はその知らせを聞き、彼女に衣と千(カハーパナ)の入った袋、そして食事の器を送り届けさせた。“私の尊師に給仕をする際、この衣をまとい、これらの貨幣を使って、長老に供養しなさい”と。王と同様に、給孤独(アナータピンディカ)長者、小給孤独(チューラアナータピンディカ)、そして大女居士ヴィサーカーも贈り物を送った。他の家々もまた、百や二百といった自分たちの能力に応じて貨幣を送った。こうして一日のうちに、その老婆は十万ほどの富を得た。長老は、彼女が差し出した粥を飲み、彼女が作った菓子と炊いた米を食べ、随喜の説法をして、その老婆を預流果に導き、精舎へと帰って行った。

Dhammasabhāyaṃ bhikkhū therassa guṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, dhammasenāpati mahallikagahapatāniṃ duggatabhāvato mocesi, patiṭṭhā ahosi. Tāya dinnamāhāraṃ ajigucchanto paribhuñjī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, sāriputto idāneva etissā mahallikāya avassayo jāto, na ca idāneva tāya dinnaṃ āhāraṃ ajigucchanto paribhuñjati, pubbepi paribhuñjiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

法堂で、比丘たちが長老の徳について語り合った。“友よ、法大将は貧しい老婆を困窮から救い、彼女の拠り所となられた。彼女の差し出した食事を嫌うことなく召し上がったのだ”と。師(釈尊)が来られて、“比丘たちよ、今、あなた方はどのような話をして集まっているのか”と尋ねられ、“これこれのことです”と答えられると、“比丘たちよ、サーリプッタがこの老婆の助けとなったのは今に始まったことではない。また、彼女の与えた食事を嫌わずに食べたのも今に始まったことではない。過去にも彼は食べていたのだ”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto uttarāpathe assavāṇijakule nibbatti. Uttarāpathajanapadato pañcasatā assavāṇijā asse bārāṇasiṃ ānetvā vikkiṇanti. Aññataropi assavāṇijo pañcaassasatāni ādāya bārāṇasimaggaṃ paṭipajji. Antarāmagge ca bārāṇasito avidūre eko nigamagāmo atthi, tattha pubbe mahāvibhavo seṭṭhi ahosi. Tassa mahantaṃ nivesanaṃ, taṃ pana kulaṃ anukkamena parikkhayaṃ gataṃ, ekāva mahallikā avasiṭṭhā, sā tasmiṃ nivesane vasati. Atha so assavāṇijo taṃ nigamagāmaṃ patvā ‘‘vetanaṃ dassāmī’’ti tassā nivesane nivāsaṃ gaṇhitvā asse ekamante ṭhapesi. Taṃdivasamevassa ekissā ājānīyāvaḷavāya gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. So dve tayo divase vasitvā asse balaṃ gāhāpetvā ‘‘rājānaṃ passissāmī’’ti asse ādāya pāyāsi. Atha naṃ mahallikā ‘‘gehavetanaṃ dehī’’ti vatvā ‘‘sādhu, amma, demī’’ti vutte ‘‘tāta, vetanaṃ me dadamāno imampi assapotakaṃ vetanato khaṇḍetvā dehī’’ti āha. Vāṇijo tathā katvā pakkāmi. Sā tasmiṃ assapotake puttasinehaṃ paccupaṭṭhapetvā avassāvanajhāmakabhattavighāsatiṇāni datvā taṃ paṭijaggi.

昔、ブラフマダッタ王がバーラーナシーで国を治めていたとき、菩薩は北方の馬商人の家に生まれた。北方の国から五百人の馬商人が馬をバーラーナシーに連れてきて売っていた。ある馬商人も五百頭の馬を連れてバーラーナシーへの道を進んでいた。その途上、バーラーナシーから遠くないところに一つの村があった。そこにはかつて大富豪の長者がいた。彼には大きな屋敷があったが、その家系は次第に没落し、一人の老婆だけが残り、彼女はその屋敷に住んでいた。さて、その馬商人はその村に着くと、“代金を払います”と言って彼女の屋敷に宿を取り、馬を一箇所に繋ぎ止めた。まさにその日、一頭の駿馬の雌馬が出産した。彼は二、三日滞在して馬たちを休ませた後、“王にお目通りしよう”と馬を連れて出発しようとした。その時、老婆が“宿の代金をください”と言うと、“分かりました、お母さん、差し上げましょう”と答えた。すると彼女は“息子よ、代金をくれるなら、この子馬も代金の一部として置いていっておくれ”と言った。商人はその通りにして出発した。彼女はその子馬に息子のような愛情を注ぎ、重湯や焦げた飯の残り、草などを与えて世話をした。

Athāparabhāge bodhisatto pañca assasatāni ādāya āgacchanto tasmiṃ gehe nivāsaṃ gaṇhi. Kuṇḍakakhādakassa sindhavapotakassa ṭhitaṭṭhānato gandhaṃ ghāyitvā ekaassopi gehaṃ pavisituṃ nāsakkhi. Bodhisatto mahallikaṃ pucchi – ‘‘amma, kacci imasmiṃ gehe asso atthī’’ti[Pg.263]. ‘‘Tāta, añño asso nāma natthi, ahaṃ pana puttaṃ katvā ekaṃ assapotakaṃ paṭijaggāmi, so ettha atthī’’ti. ‘‘Kahaṃ so, ammā’’ti? ‘‘Carituṃ gato, tātā’’ti. ‘‘Kāya velāya āgamissati, ammā’’ti? ‘‘Sāyanhe, tātā’’ti. Bodhisatto tassa āgamanaṃ paṭimānento asse bahi ṭhapetvāva nisīdi. Sindhavapotakopi vicaritvā kāleyeva āgami. Bodhisatto kuṇḍakakucchisindhavapotakaṃ disvā lakkhaṇāni samānetvā ‘‘ayaṃ sindhavo anaggho, mahallikāya mūlaṃ datvā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti cintesi. Sindhavapotakopi gehaṃ pavisitvā attano vasanaṭṭhāneyeva ṭhito. Tasmiṃ khaṇe te assā gehaṃ pavisituṃ sakkhiṃsu.

その後、菩薩は五百頭の馬を連れてやって来て、その家に宿をとった。糠(ぬか)を食べるシンズ馬の仔がいた場所の匂いを嗅いで、一頭の馬も家に入ることができなかった。菩薩は老婆に尋ねた。“お母さん、この家に馬がいますか”。“息子よ、他に馬というものはいません。しかし私は、一頭の仔馬を息子のようにして世話をしています。その子がここにいます”。“お母さん、その子はどこですか”。“息子よ、草を食べに行っています”。“お母さん、いつ戻ってきますか”。“息子よ、夕方です”。菩薩はその帰りを待ちながら、馬たちを外に留めて座っていた。シンズ馬の仔も歩き回って、ちょうどよい時間に戻ってきた。菩薩は、糠を食べて腹を膨らませたシンズ馬の仔を見て、その特徴を照らし合わせ、“このシンズ馬は計り知れない価値がある。老婆に代金を払って手に入れるべきだ”と考えた。シンズ馬の仔も家に入り、自分の居場所に立った。その瞬間、それらの馬たちは家に入ることができた。

Bodhisatto dvīhatīhaṃ vasitvā asse santappetvā gacchanto ‘‘amma, imaṃ assapotakaṃ mūlaṃ gahetvā mayhaṃ dehī’’ti āha. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, puttaṃ vikkiṇantā nāma atthī’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ etaṃ kiṃ khādāpetvā paṭijaggasī’’ti? ‘‘Odanakañjikañca jhāmakabhattañca vighāsatiṇañca khādāpetvā kuṇḍakayāguñca pāyetvā paṭijaggāmi, tātā’’ti. ‘‘Amma, ahaṃ etaṃ labhitvā piṇḍarasabhojanaṃ bhojessāmi, ṭhitaṭṭhāne celavitānaṃ pasāretvā attharaṇapiṭṭhe ṭhapessāmī’’ti. ‘‘Tāta, evaṃ sante mama putto ca sukhaṃ anubhavatu, taṃ gahetvā gacchā’’ti. Atha bodhisatto tassa catunnaṃ pādānaṃ naṅguṭṭhassa mukhassa ca mūlaṃ ekekaṃ katvā cha sahassatthavikāyo ṭhapetvā mahallikaṃ navavatthaṃ nivāsāpetvā sindhavapotakassa purato ṭhapesi. So akkhīni ummīletvā mātaraṃ oloketvā assūni pavattesi. Sāpi tassa piṭṭhiṃ parimajjitvā āha – ‘‘mayā puttaposāvanikaṃ laddhaṃ, tvaṃ, tāta, gacchāhī’’ti, tadā so agamāsi.

菩薩は二、三日滞在して馬たちを満足させ、去る時に言った。“お母さん、この仔馬を代金を受け取って私に譲ってください”。“息子よ、何を言うのですか。息子を売る者などいるでしょうか”。“お母さん、あなたはこの子に何を食べさせて世話をしているのですか”。“息子よ、粥や焦げた飯や食べ残しの草を食べさせ、糠の汁を飲ませて世話をしています”。“お母さん、私がこの子を譲り受けたら、最高のご馳走を食べさせ、居場所には布の天蓋を張り、敷物の上に立たせましょう”。“息子よ、そうであれば私の息子も幸せを享受することでしょう。その子を連れて行きなさい”。そこで菩薩は、その馬の四本の足と尻尾と口のそれぞれの代金として、六千の金貨の袋を置き、老婆に新しい衣を着せ、シンズ馬の仔の前に立たせた。その仔馬は目を開けて母を見つめ、涙を流した。彼女もその背を撫でて言った。“私は息子を育てた恩恵を授かりました。息子よ、行きなさい”。その時、彼は出発した。

Bodhisatto punadivase assapotakassa piṇḍarasabhojanaṃ sajjetvā ‘‘vīmaṃsissāmi tāva naṃ, jānāti nu kho attano balaṃ, udāhu na jānātī’’ti doṇiyaṃ kuṇḍakayāguṃ ākirāpetvā dāpesi. So ‘‘nāhaṃ imaṃ bhojanaṃ bhuñjissāmī’’ti taṃ yāguṃ pāyituṃ na icchi. Bodhisatto tassa vīmaṃsanavasena paṭhamaṃ gāthamāha –

菩薩は翌日、仔馬のために最高のご馳走を用意したが、“まずは彼を試してみよう。自分の力を知っているのか、それとも知らないのか”と考え、桶に糠の汁を入れさせて与えた。彼は“私はこの食べ物を食べない”と言って、その汁を飲むことを拒んだ。菩薩は彼を試すために、最初の偈を唱えた。

10.

10.

‘‘Bhutvā tiṇaparighāsaṃ, bhutvā ācāmakuṇḍakaṃ;

Etaṃ te bhojanaṃ āsi, kasmā dāni na bhuñjasī’’ti.

“草の食べ残しを食べ、飯の残りの糠を食べていた。それがお前の食事であったのに、なぜ今は食べないのか”。

Tattha [Pg.264] bhutvā tiṇaparighāsanti tvaṃ pubbe mahallikāya dinnaṃ tesaṃ tesaṃ khāditāvasesaṃ vighāsatiṇasaṅkhātaṃ parighāsaṃ bhuñjitvā vaḍḍhito. Bhutvā ācāmakuṇḍakanti ettha ācāmo vuccati odanāvasesaṃ. Kuṇḍakanti kuṇḍakameva. Etañca bhuñjitvā vaḍḍhitosīti dīpeti. Etaṃ teti etaṃ tava pubbe bhojanaṃ āsi. Kasmā dāni na bhuñjasīti mayāpi te tameva dinnaṃ, tvaṃ taṃ kasmā idāni na bhuñjasīti.

その中で“草の食べ残しを食べ”とは、お前は以前、老婆から与えられた、あちこちの食べ残しの草である残飯を食べて育ったということである。“飯の残りの糠を食べ”とは、ここで“飯の残り(アーチャーマ)”とは飯の余りのことである。“糠(クンダカ)”とは糠そのものである。これらを食べてお前は育ったということを示している。“それがお前の”とは、それがお前の以前の食事であったということである。“なぜ今は食べないのか”とは、私もお前にそれと同じものを与えたのに、お前はなぜ今それを食べないのか、ということである。

Taṃ sutvā sindhavapotako itarā dve gāthā avoca –

それを聞いて、シンズ馬の仔は他の二つの偈を唱えた。

11.

11.

‘‘Yattha posaṃ na jānanti, jātiyā vinayena vā;

Bahu tattha mahābrahme, api ācāmakuṇḍakaṃ.

“血筋によっても、行いによっても、その者の正体を知らない場所では、大ブラフマよ、飯の残りの糠であっても十分なのです。

12.

12.

‘‘Tvañca khomaṃ pajānāsi, yādisāyaṃ hayuttamo;

Jānanto jānamāgamma, na te bhakkhāmi kuṇḍaka’’nti.

“しかし、あなたは私がどのような優れた馬であるかを知っています。知っているあなたのもとに来た以上、私は自分の力を知っているので、あなたの出す糠は食べません”。

Tattha yatthāti yasmiṃ ṭhāne. Posanti sattaṃ. Jātiyā vinayena vāti ‘‘jātisampanno vā eso, na vā, ācārayutto vā, na vā’’ti evaṃ na jānanti. Mahābrahmeti garukālapanena ālapanto āha. Yādisāyanti yādiso ayaṃ, attānaṃ sandhāya vadati. Jānanto jānamāgammāti ahaṃ attano balaṃ jānanto jānantameva taṃ āgamma paṭicca tava santike kuṇḍakaṃ kiṃ bhuñjissāmi. Na hi tvaṃ kuṇḍakaṃ bhojāpetukāmatāya cha sahassāni datvā maṃ gaṇhīti.

その中で“場所では”とは、ある場所において。“その者の正体(ポーサ)”とは、生き物のこと。“血筋によっても、行いによっても”とは、“この者は良い血筋なのかそうでないのか、正しい行いをしているのかそうでないのか”というように知らないことを指す。“大ブラフマよ”とは、敬意を込めた呼びかけで語りかけている。“どのような”とは、自分がどのような者であるかについて、自分自身を指して言っている。“知っているあなたのもとに来た以上”とは、私は自分の力を知っており、それを知っているあなたのもとにやって来たのに、どうしてあなたのそばで糠を食べるでしょうか。あなたは糠を食べさせるために、六千の金貨を払って私を手に入れたのではないからです、ということである。

Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘taṃ vīmaṃsanatthāya taṃ mayā kataṃ, mā kujjhī’’ti taṃ samassāsetvā subhojanaṃ bhojetvā ādāya rājaṅgaṇaṃ gantvā ekasmiṃ passe pañca assasatāni ṭhapetvā ekasmiṃ passe vicittasāṇiṃ parikkhipitvā heṭṭhā attharaṇaṃ pattharitvā upari celavitānaṃ bandhitvā sindhavapotakaṃ ṭhapesi.

それを聞いて菩薩は、“それはお前を試すために私がしたことだ。怒るな”と言って彼を慰め、美味しい食事を与え、彼を連れて王宮の中庭に行き、一方の側に五百頭の馬を置き、もう一方の側に色鮮やかな幕を巡らせ、下に敷物を敷き、上に布の天蓋を張って、シンズ馬の仔を置いた。

Rājā āgantvā asse olokento ‘‘ayaṃ asso kasmā visuṃ ṭhapito’’ti pucchitvā ‘‘mahārāja, ayaṃ sindhavo ime asse visuṃ akato mocessatī’’ti sutvā ‘‘sobhano, bho, sindhavo’’ti pucchi. Bodhisatto ‘‘āma, mahārājā’’ti vatvā ‘‘tena hissa javaṃ passissāmī’’ti [Pg.265] vutte taṃ assaṃ kappetvā abhiruhitvā ‘‘passa, mahārājā’’ti manusse ussāretvā rājaṅgaṇe assaṃ pāhesi. Sabbaṃ rājaṅgaṇaṃ nirantaraṃ assapantīhi parikkhittamivāhosi. Puna bodhisatto ‘‘passa, mahārāja, sindhavapotakassa vega’’nti vissajjesi, ekapurisopi naṃ na addasa. Puna ratthapaṭaṃ udare parikkhipitvā vissajjesi, rattapaṭameva passiṃsu. Atha naṃ antonagare ekissā uyyānapokkharaṇiyā udakapiṭṭhe vissajjesi, tatthassa udakapiṭṭhe dhāvato khuraggānipi na temiṃsu. Punavāraṃ paduminipattānaṃ upari dhāvanto ekapaṇṇampi na udake osīdāpesi. Evamassa javasampannaṃ dassetvā oruyha pāṇiṃ paharitvā hatthatalaṃ upanāmesi, asso upagantvā cattāro pāde ekato katvā hatthatale aṭṭhāsi. Atha mahāsatto rājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, imassa assapotakassa sabbākārena vege dassiyamāne samuddapariyanto nappahotī’’ti. Rājā tussitvā mahāsattassa upaḍḍharajjaṃ adāsi. Sindhavapotakampi abhisiñcitvā maṅgalaassaṃ akāsi.

王がやって来て馬たちを眺め、‘この馬はなぜ別々に繋がれているのか’と尋ねました。‘大王よ、このシンダヴァ種の駿馬は、これら他の馬たちの群れから引き離して、繋ぎを解くことになるでしょう’と聞いた王は、‘おぉ、立派な駿馬だ’と言いました。菩薩は‘左様でございます、大王よ’と言い、‘ではその速さを見よう’と言われたので、その馬に鞍を置き、跨がって、‘ご覧ください、大王よ’と言って、人々を退かせ、王宮の中庭で馬を走らせました。王宮の中庭全体が、隙間なく馬の列で囲まれているかのようになりました。再び菩薩は‘大王よ、この子馬の勢いをご覧なさい’と言って(さらに速く)走らせると、一人としてその姿を捉えることができなくなりました。再び、腹に赤い布を巻きつけて走らせると、ただ赤い布だけが見えるようになりました。次に、城内のある庭園の池の水面で走らせましたが、そこでは水の上を走っているにもかかわらず、蹄の先さえ濡れることはありませんでした。さらに、蓮の葉の上を走らせましたが、一枚の葉さえ水に沈ませることはありませんでした。このようにその駿馬の速さを披露した後、馬から降りて手を叩き、手のひらを差し出すと、馬は近づいてきて四本の足を揃え、手のひらの上に立ちました。そこで摩訶薩(菩薩)は王に言いました。‘大王よ、この子馬の勢いをあらゆる面で示そうとすれば、大海の果てまで行っても足りないほどでございます’。王は喜び、摩訶薩に国の半分を与えました。そして子馬を(香水で)灌頂し、吉兆の馬(転輪聖王の馬)としました。

So rañño piyo ahosi manāpo, sakkāropissa mahā ahosi. Tassa hi vasanaṭṭhānaṃ rañño alaṅkatapaṭiyatto vāsagharagabbho viya ahosi, catujātigandhehi bhūmilepanaṃ akaṃsu, gandhadāmamālādāmāni osārayiṃsu, upari suvaṇṇatārakakhacitaṃ celavitānaṃ ahosi, samantato citrasāṇi parikkhittā ahosi, niccaṃ gandhatelapadīpā jhāyiṃsu, uccārapassāvaṭṭhānepissa suvaṇṇakaṭāhaṃ ṭhapayiṃsu, niccaṃ rājārahabhojanameva bhuñji. Tassa pana āgatakālato paṭṭhāya rañño sakalajambudīpe rajjaṃ hatthagatameva ahosi. Rājā bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi.

その馬は王に愛され、気に入られ、そのもてなしも多大なものでした。彼の居所は、王のために装飾され準備された寝室のようでした。床には四種の香料が塗られ、香の花輪や花飾りが吊り下げられ、天井には金の星が散りばめられた布の天幕が張られました。周囲には色とりどりの幕が巡らされ、常に香油の灯火が燃えていました。排泄の場所には金のたらいが置かれ、常に王にふさわしい食事だけを食べていました。その馬が来て以来、王は全ジャンブディーパ(閻浮提)の統治をその手中に収めました。王は菩薩の教えに従って、布施などの功徳を積み、天国へ至る者となりました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpannā sakadāgāmino anāgāmino arahanto ca ahesuṃ. ‘‘Tadā mahallikā ayameva mahallikā ahosi, sindhavo sāriputto, rājā ānando, assavāṇijjo pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、四諦を明らかにし、本生譚をまとめられました。四諦の説法の終わりに、多くの人々が預流果、一来果、不還果、そして阿羅漢果を得ました。‘その時の老婆はこの老婆であり、駿馬はサーリプッタ(舎利弗)であり、王はアーナンダであり、馬商人は私自身であった’と。

Kuṇḍakakucchisindhavajātakavaṇṇanā catutthā.

クンダカクッチ・シンダヴァ本生譚(第四)の詳解、終わり。

[255] 5. Sukajātakavaṇṇanā

[255] 5. スカ本生譚(鸚鵡本生)の詳解

Yāva [Pg.266] so mattamaññāsīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ atibahuṃ bhuñjitvā ajīraṇena kālakataṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tasmiṃ kira evaṃ kālakate dhammasabhāyaṃ bhikkhū tassa aguṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko nāma bhikkhu attano kucchippamāṇaṃ ajānitvā atibahuṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ asakkonto kālakato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa atibhojanapaccayeneva mato’’ti vatvā atītaṃ āhari.

‘彼が分量を知っていた間は’というこの物語は、師(仏陀)が祇園精舎に滞在していた時、過食による消化不良で亡くなった一人の比丘について語られたものです。その比丘が亡くなった際、法堂に集まった比丘たちが彼の悪評を立てていました。‘友よ、あの比丘は自分の腹のほどを知らず、あまりに多くを食べ、消化させることができずに亡くなってしまった’と。師がやって来て、‘比丘たちよ、今、何の熱心な話をしていたのか’と尋ねられ、‘これこれのことです’と答えられると、‘比丘たちよ、今だけではない。過去においても彼は過食が原因で死んだのだ’と言って、過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese sukayoniyaṃ nibbattitvā anekānaṃ sukasahassānaṃ samuddānugate himavantapadese vasantānaṃ rājā ahosi. Tasseko putto ahosi, tasmiṃ balappatte bodhisatto dubbalacakkhuko ahosi. Sukānaṃ kira sīgho vego hoti, tena tesaṃ mahallakakāle paṭhamaṃ cakkhumeva dubbalaṃ hoti. Bodhisattassa putto mātāpitaro kulāvake ṭhapetvā gocaraṃ āharitvā posesi. So ekadivasaṃ gocarabhūmiṃ gantvā pabbatamatthake ṭhito samuddaṃ olokento ekaṃ dīpakaṃ passi. Tasmiṃ pana suvaṇṇavaṇṇaṃ madhuraphalaṃ ambavanaṃ atthi. So punadivase gocaravelāya uppatitvā tasmiṃ ambavane otaritvā ambarasaṃ pivitvā ambapakkaṃ ādāya āgantvā mātāpitūnaṃ adāsi. Bodhisatto taṃ khādanto rasaṃ sañjānitvā ‘‘tāta, nanu imaṃ asukadīpake ambapakka’’nti vatvā ‘‘āma, tātā’’ti vutte ‘‘tāta, etaṃ dīpakaṃ gacchantā nāma sukā dīghamāyuṃ pālentā nāma natthi, mā kho tvaṃ puna taṃ dīpakaṃ agamāsī’’ti āha. So tassa vacanaṃ aggahetvā agamāsiyeva.

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はヒマラヤ地方で鸚鵡として生まれ、海に近いヒマラヤに住む数千の鸚鵡たちの王となりました。彼には一羽の息子がおり、その子が成長した頃、菩薩の視力は弱まっていました。鸚鵡というものは、飛ぶ速度が速いため、老いるとまず視力が衰えるのです。菩薩の息子は、父母を巣に留めておき、餌を運んできて養いました。ある日、彼は餌場へ行き、山の頂に立って海を眺めていると、一つの小島を見つけました。そこには黄金色をした甘い実のなるマンゴーの林がありました。彼は翌日の餌の時間に飛び立ち、そのマンゴー林に降り立ってマンゴーの蜜を飲み、熟したマンゴーをくわえて帰ってきて、父母に与えました。菩薩はそれを食べてその味に気づき、‘息子よ、これはあの島の熟したマンゴーではないか’と言いました。‘父上、その通りです’と言うと、‘息子よ、あの島へ通う鸚鵡たちが長生きした試しはない。二度とあの島へ行ってはならない’と言いました。しかし、彼はその言葉を聞き入れず、再び行ってしまいました。

Athekadivasaṃ bahuṃ ambarasaṃ pivitvā mātāpitūnaṃ atthāya ambapakkaṃ ādāya samuddamatthakenāgacchanto atidhātatāya kilantakāyo niddāyābhibhūto, so niddāyantopi āgacchateva, tuṇḍena panassa gahitaṃ ambapakkaṃ pati. So anukkamena āgamanavīthiṃ jahitvā osīdanto udakapiṭṭheneva āgacchanto udake pati. Atha naṃ eko maccho gahetvā [Pg.267] khādi. Bodhisatto tasmiṃ āgamanavelāya anāgacchanteyeva ‘‘samudde patitvā mato bhavissatī’’ti aññāsi. Athassa mātāpitaropi āhāraṃ alabhamānā sussitvā mariṃsu.

ある日のこと、多くのマンゴーの蜜を飲み、父母のために熟したマンゴーをくわえて海の上を戻ってくる途中、過食のために体が疲れ、眠気に襲われました。彼は眠りながらも飛び続けていましたが、嘴でくわえていた熟したマンゴーが落ちてしまいました。彼は次第に飛行ルートから外れて沈んでいき、水面近くまで来ると、ついに水中に落ちてしまいました。すると、一匹の魚が彼を捕らえて食べてしまいました。菩薩は、帰ってくる時間に彼が戻ってこないのを見て、‘海に落ちて死んだに違いない’と悟りました。その後、父母も食べ物を得られず、衰弱して死んでしまいました。

Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –

師はこの過去の物語を語り、正覚者として次の偈を唱えられました。

13.

13.

‘‘Yāva so mattamaññāsi, bhojanasmiṃ vihaṅgamo;

Tāva addhānamāpādi, mātarañca aposayi.

“その鳥が食事の節度を知っていた間は、長距離を移動することもでき、また母を養うこともできた。”

14.

14.

‘‘Yato ca kho bahutaraṃ, bhojanaṃ ajjhavāhari;

Tato tattheva saṃsīdi, amattaññū hi so ahu.

“しかし、あまりにも多くの食事を摂ったとき、彼はまさにその場所で沈んでしまった。彼は節度を知らぬ者であったからだ。”

15.

15.

‘‘Tasmā mattaññutā sādhu, bhojanasmiṃ agiddhatā;

Amattaññū hi sīdanti, mattaññū ca na sīdare’’ti.

“それゆえに、食事における節度を知り、貪らないことは善きことである。節度を知らぬ者は沈み、節度を知る者は沈むことがない。”

Tattha yāva soti yāva so vihaṅgamo bhojane mattamaññāsi. Tāva addhānamāpādīti tatthakaṃ kālaṃ jīvitaaddhānaṃ āpādi, āyuṃ vindi. Mātarañcāti desanāsīsametaṃ, mātāpitaro ca aposayīti attho. Yato ca khoti yasmiñca kho kāle. Bhojanaṃ ajjhavāharīti ambarasaṃ ajjhohari. Tatoti tasmiṃ kāle. Tattheva saṃsīdīti tasmiṃ samuddeyeva osīdi nimujji, macchabhojanataṃ āpajji.

その中で“彼が…まで”とは、その鳥が食事において節度を知っていた間まで、という意味である。“長い年月を生きた”とは、その間、寿命を全うし、命を保ったという意味である。“母をも”とは、これは説法の主眼であり、父母を養ったという意味である。“しかし…の時”とは、その時のことである。“食事を飲み込んだ”とは、マンゴーの果汁を飲み込んだことである。“それから”とは、その時のことである。“まさにそこで沈んだ”とは、その海の中に沈み、溺れて、魚の餌食となったということである。

Tasmā mattaññutā sādhūti yasmā bhojane amattaññū suko samudde osīditvā mato, tasmā bhojanasmiṃ agiddhitāsaṅkhāto mattaññubhāvo sādhu, pamāṇajānanaṃ sundaranti attho. Atha vā ‘‘paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya…pe… phāsuvihāro cā’’ti.

“それゆえ、節度を知ることは善いことである”とは、食事において節度をわきまえなかった鸚鵡が海に沈んで死んだのであるから、食事に対して貪欲でないという節度ある状態が善く、分量をわきまえることが素晴らしいという意味である。あるいは、“如実に省察して食事を摂る。戯れのためではなく、放縦のためではなく……(中略)……安らかな生活のために”ということである。

‘‘Allaṃ sukkhañca bhuñjanto, na bāḷhaṃ suhito siyā;

Ūnudaro mitāhāro, sato bhikkhu paribbaje.

“生のものや乾燥したものを食べる時、過度に満腹になってはならない。腹八分目で食事を控え、正念ある比丘は遊行すべきである。”

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno. (theragā. 982-983);

“あと四、五口というところで食べるのをやめて、水を飲むべきである。それは、精進努力する比丘が安らかに住するために十分なことである。”(長老の詩 982-983)

‘‘Manujassa [Pg.268] sadā satīmato, mattaṃ jānato laddhabhojane;

Tanū tassa bhavanti vedanā, saṇikaṃ jīrati āyuṃ pālaya’’nti. (saṃ. ni. 1.124) –

“常に正念を保ち、得られた食事において適量を知る人には、苦痛は少なくなり、穏やかに消化され、寿命は保たれる。”(相応部 1.124)

Evaṃ vaṇṇitā mattaññutāpi sādhu.

このように讃えられた節度(知足)もまた善いことである。

‘‘Kantāre puttamaṃsaṃva, akkhassabbhañjanaṃ yathā;

Evaṃ āhari āharaṃ, yāpanatthamamucchito’’ti. (visuddhi. 1.19) –

“荒野で我が子の肉を食べる時のように、あるいは車軸に油を塗る時のように、執着することなく、ただ命を維持するために食事を摂るべきである。”(清浄道論 1.19)

Evaṃ vaṇṇitā agiddhitāpi sādhu. Pāḷiyaṃ pana ‘‘agiddhimā’’ti likhitaṃ, tato ayaṃ aṭṭhakathāpāṭhova sundarataro. Amattaññū hi sīdantīti bhojane pamāṇaṃ ajānantā hi rasataṇhāvasena pāpakammaṃ katvā catūsu apāyesu sīdanti. Mattaññū ca na sīdareti ye pana bhojane pamāṇaṃ jānanti, te diṭṭhadhammepi samparāyepi na sīdantīti.

このように讃えられた無貪もまた善いことである。しかしパーリ聖典には“貪らぬ者”と書かれており、それゆえこの註釈書の読みの方がより優れている。“節度を知らぬ者は沈む”とは、食事の分量をわきまえない者は、味への渇愛によって悪業をなし、四悪道に沈むということである。“節度を知る者は沈まない”とは、食事の分量をわきまえる者は、現世においても来世においても沈む(堕落する)ことがないという意味である。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi arahantopi ahesuṃ. ‘‘Tadā sukarājaputto bhojane amattaññū bhikkhu ahosi, sukarājā pana ahameva ahosi’’nti.

師(釈尊)はこの説法を終えて真理を明かし、本生話を結び合わせた。真理の説示の終わりに、多くの者が預流果、一来果、不還果、あるいは阿羅漢果を得た。“その時の鸚鵡の王の息子は、食事に節度のなかった比丘であり、鸚鵡の王は私であった。”

Sukajātakavaṇṇanā pañcamā.

鸚鵡本生(第5話)の解説。

[256] 6. Jarūdapānajātakavaṇṇanā

[256] 6. 枯れ井戸本生(ジャルアダパーナ・ジャータカ)の解説。

Jarūdapānaṃ khaṇamānāti idaṃ satthā jetavane viharanto sāvatthivāsino vāṇije ārabbha kathesi. Te kira sāvatthiyaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā sakaṭāni pūretvā vohāratthāya gamanakāle tathāgataṃ nimantetvā saraṇāni gahetvā sīlesu patiṭṭhāya satthāraṃ vanditvā ‘‘mayaṃ, bhante, vohāratthāya dīghamaggaṃ gamissāma, bhaṇḍaṃ vissajjetvā siddhippattā sotthinā paccāgantvā pana tumhe vandissāmā’’ti vatvā maggaṃ paṭipajjiṃsu. Te kantāramagge purāṇaudapānaṃ disvā ‘‘imasmiṃ udapāne pānīyaṃ natthi, mayañca pipāsitā, khaṇissāma na’’nti khaṇantā paṭipāṭiyā bahuṃ ayaṃ…pe… veḷuriyaṃ labhiṃsu. Te teneva santuṭṭhā hutvā tesaṃ ratanānaṃ sakaṭāni [Pg.269] pūretvā sotthinā sāvatthiṃ paccāgamiṃsu. Te ābhataṃ dhanaṃ paṭisāmetvā mayaṃ ‘‘siddhippattā bhattaṃ dassāmā’’ti tathāgataṃ nimantetvā dānaṃ datvā vanditvā ekamantaṃ nisinnā attano dhanassa laddhākāraṃ satthu ārocesuṃ. Satthā ‘‘tumhe kho upāsakā tena dhanena santuṭṭhā hutvā pamāṇaññutāya dhanañca jīvitañca alabhittha, porāṇakā pana asantuṭṭhā amattaññuno paṇḍitānaṃ vacanaṃ akatvā jīvikkhayaṃ pattā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

“枯れ井戸を掘る者たちよ”云々。これは師が祇園精舎に滞在していた際、舎衛城の商人たちについて語られたものである。伝え聞くところによると、彼らは舎衛城で商品を仕入れ、荷車を満たして商売に出かける際、如来を招待して三帰依を受け、五戒を保ち、師を礼拝して言った。“世尊よ、私たちは商売のために遠い道のりを行きます。商品を売り払い、目的を達して無事に戻ってまいりましたら、再びあなたを礼拝いたします”。そう言って彼らは出発した。彼らは荒野の道で古い井戸を見つけ、“この井戸には水がないが、私たちは喉が渇いている。掘ってみようではないか”と言って掘り進めたところ、次々に多くの鉄……(中略)……瑠璃を手に入れた。彼らはそれで満足し、それら宝物で荷車を満たして無事に舎衛城に戻った。彼らは持ち帰った財宝を納め、“目的を達したので、食事を供養しよう”と如来を招待して布施をなし、礼拝して一方に座り、自分たちの財宝の入手経緯を師に報告した。師は、“居士たちよ、あなた方はその財宝に満足し、分限をわきまえていたので、財宝と命の両方を得たのである。しかし、昔の者たちは満足せず、分限をわきまえなかったため、賢者の言葉に従わず、命を落とした”と言って、彼らに請われて過去の物語を語られた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasiyaṃ vāṇijakule nibbattitvā vayappatto satthavāhajeṭṭhako ahosi. So bārāṇasiyaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā sakaṭāni pūretvā bahū vāṇije ādāya tameva kantāraṃ paṭipanno tameva udapānaṃ addasa. Tattha te vāṇijā ‘‘pānīyaṃ pivissāmā’’ti taṃ udapānaṃ khaṇantā paṭipāṭiyā bahūni ayādīni labhiṃsu. Te bahumpi ratanaṃ labhitvā tena asantuṭṭhā ‘‘aññampi ettha ito sundarataraṃ bhavissatī’’ti bhiyyosomattāya taṃ khaṇiṃsuyeva. Atha bodhisatto te āha – ‘‘bho vāṇijā, lobho nāmesa vināsamūlaṃ, amhehi bahu dhanaṃ laddhaṃ, ettakeneva santuṭṭhā hotha, mā atikhaṇathā’’ti. Te tena nivāriyamānāpi khaṇiṃsuyeva. So ca udapāno nāgapariggahito, athassa heṭṭhā vasanakanāgarājā attano vimāne bhijjante leḍḍūsū ca paṃsūsu ca patamānesu kuddho ṭhapetvā bodhisattaṃ avasese sabbepi nāsikavātena paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā nāgabhavanā nikkhamma sakaṭāni yojetvā sabbaratanānaṃ pūretvā bodhisattaṃ sukhayānake nisīdāpetvā nāgamāṇavakehi saddhiṃ sakaṭāni yojāpento bodhisattaṃ bārāṇasiṃ netvā gharaṃ pavesetvā taṃ paṭisāmetvā attano nāgabhavanameva gato. Bodhisatto taṃ dhanaṃ vissajjetvā sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā jīvitapariyosāne saggapuraṃ pūresi.

昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はバラナシの商人の家に生まれ、成人して商隊の頭領となった。彼はバラナシで商品を仕入れ、荷車を満たし、多くの商人を連れてその荒野の道を進み、同じ井戸を見つけた。そこで商人たちは“水を飲もう”とその井戸を掘り進め、次々に多くの鉄などを手に入れた。彼らは多くの宝物を得たにもかかわらず、それでは満足せず、“ここにはさらに素晴らしいものがあるに違いない”と言って、ますますそれを掘り進めた。そこで菩薩は彼らに言った。“商人諸君、貪欲というものは破滅の根源である。我々は多くの財宝を得たのだ。これだけで満足しなさい。掘りすぎてはならない”。彼らは制止されたにもかかわらず、掘り続けた。その井戸は龍に守られていた。すると、そこに住む龍王は、自分の宮殿が壊され、土塊や泥が落ちてくることに怒り、菩薩を除いた他の全員を鼻息で打ち据えて命を奪った。そして龍王は宮殿から出てきて、荷車を繋ぎ、あらゆる宝物で満たし、菩薩を心地よい乗り物に乗せ、龍の若者たちに荷車を引かせて、菩薩をバラナシまで送り届け、家に入れて財宝を納めさせ、自らの龍宮へと帰っていった。菩薩はその財宝を分け与え、全閻浮提を驚かせ、布施を行い、戒律を守り、布薩の行を修めて、一生の終わりに天界へと赴いた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –

師(釈尊)はこの説法を終えて、正等覚者として次の詩を唱えられた。

16.

16.

‘‘Jarūdapānaṃ [Pg.270] khaṇamānā, vāṇijā udakatthikā;

Ajjhagamuṃ ayasaṃ lohaṃ, tipusīsañca vāṇijā;

Rajataṃ jātarūpañca, muttā veḷuriyā bahū.

“水を求めて古い井戸を掘っていた商人たちは、鉄、銅、錫、鉛を見つけた。さらに銀、黄金、真珠、そして多くの瑠璃を見つけた。”

17.

17.

‘‘Te ca tena asantuṭṭhā, bhiyyo bhiyyo akhāṇisuṃ;

Te tatthāsīviso ghoro, tejassī tejasā hani.

“彼らはそれでも満足せず、さらに深く掘り進めた。するとそこにいた恐ろしい毒蛇が、その威力によって彼らを殺した。”

18.

18.

‘‘Tasmā khaṇe nātikhaṇe, atikhātañhi pāpakaṃ;

Khātena ca dhanaṃ laddhaṃ, atikhātena nāsita’’nti.

“それゆえ、(必要な分だけ)掘るべきであり、掘りすぎてはならない。掘りすぎることは災いをもたらす。掘ることによって財宝を得たが、掘りすぎることによってそれを失ったのである。”

Tattha ayasanti kāḷalohaṃ. Lohanti tambalohaṃ. Muttāti muttāyo. Te ca tena asantuṭṭhāti te ca vāṇijā tena dhanena asantuṭṭhā. Te tatthāti te vāṇijā tasmiṃ udapāne. Tejassīti visatejena samannāgato. Tejasā hanīti visatejena ghātesi. Atikhātena nāsitanti atikhaṇena tañca dhanaṃ jīvitañca nāsitaṃ.

そこにおいて、“アヤサ(ayasa)”とは黒鉄(鉄)のことである。“ローハ(loha)”とは赤金(銅)のことである。“ムッター(muttā)”とは真珠のことである。“彼らはそれによって満足しなかった”とは、それら商人たちがその富によって満足しなかったということである。“彼らはそこにおいて”とは、それら商人たちがその井戸において(満足しなかったということである)。“テージャッシー(tejassī)”とは、毒の威力を備えた者のことである。“威力によって殺した”とは、毒の威力によって殺害したということである。“掘りすぎたことによって滅ぼされた”とは、あまりに深く掘ったことによって、その富も命も滅ぼされたということである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā nāgarājā sāriputto ahosi, satthavāhajeṭṭhako pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、本生経を連結された。“その時の龍王はサーリプッタであり、商隊の頭は私自身であった”と。

Jarūdapānajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

古井戸本生(ジャルーダパーナ・ジャータカ)の詳解、第六。

[257] 7. Gāmaṇicandajātakavaṇṇanā

[257] 七. ガーマニチャンダ本生(ガーマニチャンダ・ジャータカ)の詳解

Nāyaṃ gharānaṃ kusaloti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpasaṃsanaṃ ārabbha kathesi. Dhammasabhāyañhi bhikkhū dasabalassa paññaṃ pasaṃsantā nisīdiṃsu – ‘‘āvuso, tathāgato mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño sadevakaṃ lokaṃ paññāya atikkamatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato paññavāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“この者は家のことに長けていない”という(この物語を)、師は祇園精舎に滞在している際、智慧の称賛について語られた。法堂において比丘たちが、十力尊の智慧を称賛して座っていたからである。“友よ、如来は偉大な智慧、広範な智慧、歓喜の智慧、速やかな智慧、鋭い智慧、洞察の智慧を持ち、天人を含む世界を智慧によって超越しておられる”と。師は来られて、“比丘たちよ、汝らはいかなる話をして今座っているのか”と尋ね、彼らがその理由を告げると、“比丘たちよ、如来が智慧者であるのは今だけではない。前世においても如来は智慧者であった”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ janasandho nāma rājā rajjaṃ kāresi. Bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Tassa mukhaṃ suparimajjitakañcanādāsatalaṃ [Pg.271] viya parisuddhaṃ ahosi atisobhaggappattaṃ, tenassa nāmaggahaṇadivase ‘‘ādāsamukhamāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ sattavassabbhantareyeva pana pitā tayo vede ca sabbañca loke kattabbākattabbaṃ sikkhāpetvā tassa sattavassikakāle kālamakāsi. Amaccā mahantena sakkārena rañño sarīrakiccaṃ katvā matakadānaṃ datvā sattame divase rājaṅgaṇe sannipatitvā ‘‘kumāro atidaharo, na sakkā rajje abhisiñcituṃ, vīmaṃsitvā naṃ abhisiñcissāmā’’ti ekadivasaṃ nagaraṃ alaṅkārāpetvā vinicchayaṭṭhānaṃ sajjetvā pallaṅkaṃ paññapetvā kumārassa santikaṃ gantvā ‘‘vinicchayaṭṭhānaṃ, deva, gantuṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Kumāro ‘‘sādhū’’ti mahantena parivārena gantvā pallaṅke nisīdi.

過去、バーラーナシーにおいて、ジャナサンダという名の王が統治していた。菩薩はその正妃の胎内に生まれた。彼の顔は、よく磨かれた黄金の鏡の面のように清らかで、この上なく美しかった。それゆえ、命名の日に“アーダーサムカ(鏡の顔)”という名が付けられた。彼がわずか七歳の間に、父王は三ヴェーダと世間でのなすべきこと、なすべからざることのすべてを学ばせ、彼が七歳の時に亡くなった。大臣たちは盛大な儀礼をもって王の葬儀を行い、死者への施しを済ませて、七日目に王宮の広場に集まった。“王子はあまりに幼少である。王位に即位させることはできない。試した上で即位させよう”。ある日、町を飾り立て、裁判の場を整え、玉座を設けて王子の元へ行き、“陛下、裁判の場へ行かれるべきです”と言った。王子は“よろしい”と言い、大勢の供を連れて裁判の場へ行き、玉座に座った。

Tassa nisinnakāle amaccā ekaṃ dvīhi pādehi vicaraṇamakkaṭaṃ vatthuvijjācariyavesaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānaṃ netvā ‘‘deva, ayaṃ puriso pitu mahārājassa kāle vatthuvijjācariyo paguṇavijjo antobhūmiyaṃ sattaratanaṭṭhāne guṇadosaṃ passati, eteneva gahitaṃ rājakulānaṃ gehaṭṭhānaṃ hoti, imaṃ devo saṅgaṇhitvā ṭhānantare ṭhapetū’’ti āhaṃsu. Kumāro taṃ heṭṭhā ca uparica oloketvā ‘‘nāyaṃ manusso, makkaṭo eso’’ti ñatvā ‘‘makkaṭā nāma kataṃ kataṃ viddhaṃsetuṃ jānanti, akataṃ pana kātuṃ vā vicāretuṃ vā na jānantī’’ti cintetvā amaccānaṃ paṭhamaṃ gāthamāha –

彼が座った時、大臣たちは二本の足で歩き回る一匹の猿に、地相建築師の姿をさせて裁判の場へ連れて行き、“陛下、この男は父大王の時代の地相建築師であり、術に精通し、地中の七宝の場所における吉凶を見抜きます。王家の屋敷の場所はこの者によって選ばれたものです。陛下、この者を登用し、しかるべき地位に置いてください”と言った。王子は彼を上下から観察し、“これは人間ではない、猿である”と知って、“猿というものは、なされたものを壊すことは知っているが、なすことや検討することは知らない”と考え、大臣たちに最初の詩を唱えた。

19.

19.

‘‘Nāyaṃ gharānaṃ kusalo, lolo ayaṃ valīmukho;

Kataṃ kataṃ kho dūseyya, evaṃ dhammamidaṃ kula’’nti.

“この者は家のことに長けていない。この者は落ち着きのない、しわのある顔の者である。なされたものをことごとく損なうだろう。この種族の性質はこの通りである”

Tattha nāyaṃ gharānaṃ kusaloti ayaṃ satto na gharānaṃ kusalo, gharāni vicāretuṃ vā kātuṃ vā cheko na hoti. Loloti lolajātiko. Valīmukhoti valiyo mukhe assāti valīmukho. Evaṃ dhammamidaṃkulanti idaṃ makkaṭakulaṃ nāma kataṃ kataṃ dūsetabbaṃ vināsetabbanti evaṃ sabhāvanti.

そこにおいて、“この者は家のことに長けていない”とは、この生き物は家のことに長けておらず、家を検討したり造ったりすることに熟練していないということである。“落ち着きのない”とは、落ち着きのない性質(欲深い性質)のことである。“しわのある顔”とは、顔にしわがある者のことである。“この種族の性質はこの通りである”とは、この猿の種族というものは、なされたものを損ない、破壊すべきものであるという、このような本性のことである。

Athāmaccā ‘‘evaṃ bhavissati, devā’’ti taṃ apanetvā ekāhadvīhaccayena puna tameva alaṅkaritvā vinicchayaṭṭhānaṃ ānetvā ‘‘ayaṃ, deva, pitu mahārājassa kāle vinicchayāmacco, vinicchayasuttamassa supavattitaṃ, imaṃ [Pg.272] saṅgaṇhitvā vinicchayakammaṃ kāretuṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Kumāro taṃ oloketvā ‘‘cittavato manussassa lomaṃ nāma evarūpaṃ na hoti, ayaṃ nicittako vānaro vinicchayakammaṃ kātuṃ na sakkhissatī’’ti ñatvā dutiyaṃ gāthamāha –

そこで大臣たちは、“その通りでしょう、陛下”と言って彼を遠ざけ、一、二日を経て、再び彼(その猿)を飾り立て、裁判の場に連れて来て、“陛下、この者は父大王の時代の裁判官であり、裁判の法をよく心得ています。この者を登用し、裁判の事務を行わせるべきです”と言った。王子は彼を観察し、“心ある人間の毛というものは、このようなものではない。心なきこの猿は、裁判の事務を行うことはできないだろう”と知って、第二の詩を唱えた。

20.

20.

‘‘Nayidaṃ cittavato lomaṃ, nāyaṃ assāsiko migo;

Siṭṭhaṃ me janasandhena, nāyaṃ kiñci vijānatī’’ti.

“これは心ある者の毛ではない。これは信頼に足る動物ではない。ジャナサンダによって私に教えられた。この者は何一つ分かっていないのだ”

Tattha nayidaṃ cittavato lomanti yaṃ idaṃ etassa sarīre pharusalomaṃ, idaṃ vicāraṇapaññāya sampayuttacittavato na hoti. Pākatikacittena pana acittako nāma tiracchānagato natthi. Nāyaṃ assāsikoti ayaṃ avassayo vā hutvā anusāsaniṃ vā datvā aññaṃ assāsetuṃ asamatthatāya na assāsiko. Migoti makkaṭaṃ āha. Siṭṭhaṃ me janasandhenāti mayhaṃ pitarā janasandhena etaṃ siṭṭhaṃ kathitaṃ, ‘‘makkaṭo nāma kāraṇākāraṇaṃ na jānātī’’ti evaṃ anusāsanī dinnāti dīpeti. Nāyaṃ kiñci vijānatīti tasmā ayaṃ vānaro na kiñci jānātīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘nāyaṃ kiñci na dūsaye’’ti likhitaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi.

そこにおいて、“これは心ある者の毛ではない”とは、この者の体にあるこの粗い毛は、検討する智慧を伴った心を持つ者のものではない、ということである。普通の心という意味では、心のない畜生は存在しない。“これは信頼に足る(assāsiko)ではない”とは、頼りになったり教えを授けて他者を安心させたりすることができないため、信頼に足る者ではないということである。“動物(migo)”とは、猿のことを言っている。“ジャナサンダによって私に教えられた”とは、私の父であるジャナサンダによってそのことが教えられ、語られたということである。“猿というものは道理と非道理を知らない”というこのような教えを与えられたことを示している。“この者は何一つ分かっていない”とは、それゆえこの猿は何一つ知らないという結論に至るべきである。なお、パーリ語の本文には“この者が何一つ損なわないことはない”と書かれているが、注釈(アッタカター)にはそれはない。

Amaccā imampi gāthaṃ sutvā ‘‘evaṃ bhavissati, devā’’ti taṃ apanetvā punapi ekadivasaṃ tameva alaṅkaritvā vinicchayaṭṭhānaṃ ānetvā ‘‘ayaṃ, deva, puriso pitu mahārājassa kāle mātāpituupaṭṭhānakārako, kulejeṭṭhāpacāyikakammakārako, imaṃ saṅgaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Kumāro taṃ oloketvā ‘‘makkaṭā nāma calacittā, evarūpaṃ kammaṃ kātuṃ na samatthā’’ti cintetvā tatiyaṃ gāthamāha –

大臣たちはこの詩をも聞いて、“その通りでしょう、陛下”と言って彼を遠ざけ、再びある日、彼を飾り立てて裁判の場に連れて来て、“陛下、この男は父大王の時代に、父母の世話をし、一族の長老を敬う務めを行う者でした。この者を登用すべきです”と言った。王子は彼を観察し、“猿というものは移り気な心を持つものであり、このような務めを行うことはできない”と考えて、第三の詩を唱えた。

21.

21.

‘‘Na mātaraṃ pitaraṃ vā, bhātaraṃ bhaginiṃ sakaṃ;

Bhareyya tādiso poso, siṭṭhaṃ dasarathena me’’ti.

“母に対しても父に対しても、あるいは自分の兄弟や姉妹に対しても、このような男が養うことはないだろう。ダサラタによって私に教えられたのだ”

Tattha bhātaraṃ bhaginiṃ sakanti attano bhātaraṃ vā bhaginiṃ vā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘sakha’’nti likhitaṃ, taṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sakanti vutte sakabhātikabhaginiyo labbhanti, sakhanti vutte sahāyako labbhatī’’ti vicāritameva. Bhareyyāti poseyya. Tādiso posoti yādiso esa dissati, tādiso makkaṭajātiko satto na bhareyya. Siṭṭhaṃ dasarathena meti [Pg.273] evaṃ me pitarā anusiṭṭhaṃ. Pitā hissa janaṃ catūhi saṅgahavatthūhi sandahanato ‘‘janasandho’’ti vuccati, dasahi rathehi kattabbākattabbaṃ attano ekeneva rathena karaṇato ‘‘dasaratho’’ti. Tassa santikā evarūpassa ovādassa sutattā evamāha.

そこの‘実の兄弟姉妹(bhātaraṃ bhaginiṃ sakanti)’とは、自分の兄弟あるいは姉妹のことである。しかしパーリ語の本文には‘友人(sakhanti)’と書かれている。それについては、註釈(アッタカター)において‘“さかん(sakan)”と言えば自分の兄弟姉妹が含まれ、“さかん(sakhan)”と言えば友人が含まれる’と既に考察されている通りである。‘養う(bhareyyā)’とは、育てることである。‘あのような男(tādiso poso)’とは、今見えているような、あのような猿の類の生き物は(人を)養うことはない、ということである。‘ダサラタ王によって私に教えられた(siṭṭhaṃ dasarathena me)’とは、このように私の父によって教えられたということである。彼の父は、四摂事(ししょうじ)をもって人々を団結させることから‘ジャナサンダ(人々を団結させる者)’と呼ばれ、十台の戦車で行うべきことを自分一人の戦車で行うことから‘ダサラタ(十台の戦車を持つ者)’と呼ばれる。そのような父からこのような教誡を聞いていたので、彼はこのように言ったのである。

Amaccā ‘‘evaṃ bhavissati, devā’’ti makkaṭaṃ apanetvā ‘‘paṇḍito kumāro, sakkhissati rajjaṃ kāretu’’nti bodhisattaṃ rajje abhisiñcitvā ‘‘ādāsamukharañño āṇā’’ti nagare bheriṃ carāpesuṃ. Tato paṭṭhāya bodhisatto dhammena rajjaṃ kāresi, paṇḍitabhāvopissa sakalajambudīpaṃ pattharitvā gato.

大臣たちは‘王よ、承知いたしました’と言って猿を遠ざけ、‘王子は賢明であり、国を治めることができるだろう’と、菩薩を王位に即かせ、‘これはアダーサムカ王の命令である’と市中に触れ太鼓を回させた。それ以来、菩薩は法(ダルマ)に従って国を統治し、その賢明さは全ジャンブディーパ(閻浮提)に広まった。

Paṇḍitabhāvadīpanatthaṃ panassa imāni cuddasa vatthūni ābhatāni –

彼の賢明さを明らかにするために、次の十四の物語が伝えられている。――

‘‘Goṇo putto hayo ceva, naḷakāro gāmabhojako;

Gaṇikā taruṇī sappo, migo tittiradevatā;

Nāgo tapassino ceva, atho brāhmaṇamāṇavo’’ti.

‘牛、息子、そして馬、竹細工師、村長。遊女、若い女、蛇。鹿、鵓鴣(しゃこ)の神。象、修行者たち、そしてバラモンの青年。’

Tatrāyaṃ anupubbīkathā – bodhisattasmiñhi rajje abhisiñcite eko janasandharañño pādamūliko nāmena gāmaṇicando nāma evaṃ cintesi – ‘‘idaṃ rajjaṃ nāma samānavayehi saddhiṃ sobhati, ahañca mahallako, daharaṃ kumāraṃ upaṭṭhātuṃ na sakkhissāmi, janapade kasikammaṃ katvā jīvissāmī’’ti, so nagarato tiyojanamattaṃ gantvā ekasmiṃ gāmake vāsaṃ kappesi. Kasikammatthāya panassa goṇāpi natthi, so deve vuṭṭhe ekaṃ sahāyakaṃ dve goṇe yācitvā sabbadivasaṃ kasitvā tiṇaṃ khādāpetvā goṇe sāmikassa niyyādetuṃ gehaṃ agamāsi. So tasmiṃ khaṇe bhariyāya saddhiṃ gehamajjhe nisīditvā bhattaṃ bhuñjati. Goṇāpi paricayena gehaṃ pavisiṃsu, tesu pavisantesu sāmiko thālakaṃ ukkhipi, bhariyā thālakaṃ apanesi. Gāmaṇicando ‘‘bhattena maṃ nimanteyyu’’nti olokento goṇe aniyyādetvāva gato. Corā rattiṃ vajaṃ bhinditvā teyeva goṇe hariṃsu. Goṇasāmiko pātova vajaṃ paviṭṭho te goṇe adisvā corehi haṭabhāvaṃ jānantopi ‘‘gāmaṇicandassa gīvaṃ karissāmī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘bho goṇe, me dehī’’ti āha. ‘‘Nanu goṇā gehaṃ paviṭṭhā’’ti. ‘‘Kiṃ pana te mayhaṃ niyyāditā’’ti? ‘‘Na niyyāditā’’ti. ‘‘Tena hi ayaṃ te rājadūto, ehī’’ti [Pg.274] āha. Tesu hi janapadesu yaṃkiñci sakkharaṃ vā kapālakhaṇḍaṃ vā ukkhipitvā ‘‘ayaṃ te rājadūto, ehī’’ti vutte yo na gacchati, tassa rājāṇaṃ karoti, tasmā so ‘‘rājadūto’’ti sutvāva nikkhami.

その経緯は次の通りである。菩薩が王位に即いた時、かつてのジャナサンダ王の従者で、名をガーマニチャンダという者がこう考えた。‘王位というものは同年代の者たちと共に輝くものだ。私は老人であり、若い王子に仕えることはできないだろう。地方で農耕をして暮らそう。’彼は町から三ヨージャナほど離れたある村に住居を定めた。しかし、農耕のための牛も持っていなかったので、雨が降った時、ある友人に二頭の牛を借り、一日中耕作して、草を食べさせた後、牛を飼い主に返すために家へ行った。その時、飼い主は妻と共に家の中で食事をしていた。牛たちは慣れていたので家の中に入っていった。彼らが入っていくのを飼い主は見上げたが、妻は皿を片付けた。ガーマニチャンダは‘食事に誘ってくれるだろう’と期待して見ていたが、牛を(正式に)引き渡さないまま立ち去った。夜、泥棒が牛舎を壊して、その牛たちを盗み去った。牛の飼い主は、朝早く牛舎に入って牛がいないのを見て、泥棒に盗まれたと知りながらも、‘ガーマニチャンダを捕まえてやろう’と考え、彼のもとへ行って‘おい、牛を返せ’と言った。‘牛は家に入ったではないか。’‘お前は私に引き渡したか?’‘引き渡していない。’‘ならば、これはお前への王の使いだ、来い’と言った。それらの地方では、小石や土器の破片などを投げ上げて‘これはお前への王の使いだ、来い’と言われた時に行かない者は、王命に背くことになる。そのため、彼は‘王の使い’と聞くやいなや出発した。

So tena saddhiṃ rājakulaṃ gacchanto ekaṃ sahāyakassa vasanagāmaṃ patvā ‘‘bho, atichātomhi, yāva gāmaṃ pavisitvā āhārakiccaṃ katvā āgacchāmi, tāva idheva hohī’’ti vatvā sahāyagehaṃ pāvisi. Sahāyo panassa gehe natthi, sahāyikā disvā ‘‘sāmi, pakkāhāro natthi, muhuttaṃ adhivāsehi, idāneva pacitvā dassāmī’’ti nisseṇiyā vegena taṇḍulakoṭṭhakaṃ abhiruhantī bhūmiyaṃ pati, taṅkhaṇaññeva tassā sattamāsiko gabbho patito. Tasmiṃ khaṇe tassā sāmiko āgantvā taṃ disvā ‘‘tvaṃ me bhariyaṃ paharitvā gabbhaṃ pātesi, ayaṃ te rājadūto, ehī’’ti taṃ gahetvā nikkhami. Tato paṭṭhāya dve janā gāmaṇiṃ majjhe katvā gacchanti.

彼がその男と共に王宮へ行く途中、ある友人が住む村に着き、‘おい、私はひどく空腹だ。村に入って食事を済ませてくるまで、ここで待っていてくれ’と言って、友人の家に入った。しかし、友人は家にいなかった。友人の妻は彼を見て、‘旦那様、炊いたご飯がありません。少し待ってください。今すぐ炊いて差し上げます’と言い、急いで梯子で米蔵に登ろうとして地面に転落し、その瞬間に彼女の妊娠七ヶ月の胎児が流産した。その時、彼女の夫が帰ってきて、その様子を見て‘お前は私の妻を打って流産させたな。これはお前への王の使いだ、来い’と言って彼を連れ出した。それ以来、二人の男がガーマニを真ん中にして進んで行った。

Athekasmiṃ gāmadvāre eko assagopako assaṃ nivattetuṃ na sakkoti, assopi tesaṃ santikena gacchati. Assagopako gāmaṇicandaṃ disvā ‘‘mātula gāmaṇicanda, etaṃ tāva assaṃ kenacideva paharitvā nivattehī’’ti āha. So ekaṃ pāsāṇaṃ gahetvā khipi, pāsāṇo assassa pāde paharitvā eraṇḍadaṇḍakaṃ viya bhindi. Atha naṃ assagopako ‘‘tayā me assassa pādo bhinno, ayaṃ te rājadūto’’ti vatvā gaṇhi.

さて、ある村の入り口で、一人の馬丁が馬を呼び戻すことができずにいた。馬は彼らのそばを通り過ぎようとしていた。馬丁はガーマニチャンダを見て、‘ガーマニチャンダおじさん、何かを投げつけてその馬を止めてくれ’と言った。彼は石を一つ取って投げた。石は馬の足に当たり、トウゴマの茎のように折れてしまった。そこで馬丁は‘お前は私の馬の足を折った。これはお前への王の使いだ’と言って彼を捕まえた。

So tīhi janehi nīyamāno cintesi – ‘‘ime maṃ rañño dassessanti, ahaṃ goṇamūlampi dātuṃ na sakkomi, pageva gabbhapātanadaṇḍaṃ, assamūlaṃ pana kuto labhissāmi, mataṃ me seyyo’’ti. So gacchanto antarāmagge aṭaviyaṃ maggasamīpeyeva ekaṃ ekato papātaṃ pabbataṃ addasa, tassa chāyāya dve pitāputtā naḷakārā ekato kilañjaṃ cinanti. Gāmaṇicando ‘‘bho, sarīrakiccaṃ kātukāmomhi, thokaṃ idheva hotha, yāva āgacchāmī’’ti vatvā pabbataṃ abhiruhitvā papātapasse patamāno pitunaḷakārassa piṭṭhiyaṃ pati, naḷakāro ekappahāreneva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Gāmaṇi uṭṭhāya aṭṭhāsi. Naḷakāraputto ‘‘tvaṃ me pitughātakacoro, ayaṃ te rājadūto’’ti vatvā taṃ hatthe gahetvā gumbato nikkhami[Pg.275], ‘‘kiṃ eta’’nti ca vutte ‘‘pitughātakacoro me’’ti āha. Tato paṭṭhāya gāmaṇiṃ majjhe katvā cattāro janā parivāretvā nayiṃsu.

彼は三人の男に連行されながら考えた。‘この者たちは私を王に引き渡すだろう。私は牛の代金さえ払えないのに、ましてや流産の罰金や馬の代金をどこから得られようか。死んだほうがましだ。’彼は行く途中の森で、道のすぐそばにある片側が絶壁の山を見つけた。その陰で、父子の竹細工師が一緒に竹のむしろを編んでいた。ガーマニチャンダは‘おい、用を足したい。戻ってくるまで少しの間ここにいてくれ’と言って山に登り、絶壁の側から身を投げ、父の竹細工師の背中の上に落ちた。竹細工師は一撃で命を落とした。ガーマニは立ち上がった。竹細工師の息子は‘お前は私の父を殺した泥棒だ。これはお前への王の使いだ’と言って彼の腕を掴んで茂みから出てきた。‘これはどうしたことだ’と聞かれると、‘彼は父を殺した泥棒だ’と答えた。それ以来、ガーマニを真ん中にして、四人の男が彼を取り囲んで連れて行った。

Athāparasmiṃ gāmadvāre eko gāmabhojako gāmaṇicandaṃ disvā ‘‘mātula gāmaṇicanda, kahaṃ gacchasī’’ti vatvā ‘‘rājānaṃ passitu’’nti vutte ‘‘addhā tvaṃ rājānaṃ passissasi, ahaṃ rañño sāsanaṃ dātukāmo, harissasī’’ti āha. ‘‘Āma, harissāmī’’ti. ‘‘Ahaṃ pakatiyā abhirūpo dhanavā yasasampanno arogo, idāni panamhi duggato ceva paṇḍurogī ca, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccha, rājā kira paṇḍito, so te kathessati, tassa sāsanaṃ puna mayhaṃ katheyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

その後、別の村の入り口で、一人の村長がガーマニチャンダを見て、“叔父のガーマニチャンダよ、どこへ行くのか”と言い、“王に拝謁しに”と言われると、“確かに、お前は王に会うだろう。私は王に伝言をしたいのだが、届けてくれるか”と言った。“はい、届けましょう”。“私は本来、容姿端麗で富があり、名声に満ち、健康であった。しかし今は、貧しく、かつ黄疸を患っている。そこに何の理由があるのかと王に尋ねてくれ。王は賢明であると聞く。王は、お前に(理由を)語るだろう。その言葉を再び私に語ってほしい”と言った。彼は“承知しました”と承諾した。

Atha naṃ purato aññatarasmiṃ gāmadvāre ekā gaṇikā disvā ‘‘mātula gāmaṇicanda, kahaṃ gacchasī’’ti vatvā ‘‘rājānaṃ passitu’’nti vutte ‘‘rājā kira paṇḍito, mama sāsanaṃ harā’’ti vatvā evamāha – ‘‘pubbe ahaṃ bahuṃ bhatiṃ labhāmi, idāni pana tambulamattampi na labhāmi, koci me santikaṃ āgato nāma natthi, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ pucchitvā paccāgantvā mayhaṃ katheyyāsī’’ti.

その後、前方の別の村の入り口で、一人の遊女が彼を見て、“叔父のガーマニチャンダよ、どこへ行くのか”と言い、“王に拝謁しに”と言われると、“王は賢明であると聞く。私の伝言を届けておくれ”と言って、このように言った。“以前、私は多くの報酬を得ていました。しかし今は、キンマの一片さえ得られません。私のところにやって来る者は誰もいません。そこに何の理由があるのかと王に尋ねて、帰ってきたら私に語っておくれ”と。

Atha naṃ purato aññatarasmiṃ gāmadvāre ekā taruṇitthī disvā tatheva pucchitvā ‘‘ahaṃ neva sāmikassa gehe vasituṃ sakkomi, na kulagehe, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ pucchitvā paccāgantvā mayhaṃ katheyyāsī’’ti āha.

その後、前方の別の村の入り口で、一人の若い女が彼を見て、同じように尋ねて、“私は、夫の家にも、実家にも住むことができません。そこに何の理由があるのかと王に尋ねて、帰ってきたら私に語っておくれ”と言った。

Atha naṃ tato parabhāge mahāmaggasamīpe ekasmiṃ vammike vasanto sappo disvā ‘‘gāmaṇicanda, kahaṃ yāsī’’ti pucchitvā ‘‘rājānaṃ passitu’’nti vutte ‘‘rājā kira paṇḍito, sāsanaṃ me harā’’ti vatvā ‘‘ahaṃ gocaratthāya gamanakāle chātajjhatto milātasarīro vammikato nikkhamanto sarīrena bilaṃ pūretvā sarīraṃ kaḍḍhento kicchena nikkhamāmi, gocaraṃ caritvā āgato pana suhito thūlasarīro hutvā pavisanto bilapassāni aphusanto sahasāva pavisāmi, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ pucchitvā mayhaṃ katheyyāsī’’ti āha.

その後、その先の大きな道の近くにある一つの蟻塚に住む蛇が彼を見て、“ガーマニチャンダよ、どこへ行くのか”と尋ね、“王に拝謁しに”と言われると、“王は賢明であると聞く。私の伝言を届けてくれ”と言い、“私は、餌を求めて行く時、飢えに苦しみ、体はやつれ、蟻塚から出る際、体で穴を塞いで、体を引きずるようにして、苦労して出ます。しかし、餌を食べて戻って来た時は、満腹で体が太くなり、入る際に穴の側面に触れることもなく、さっと入ってしまいます。そこに何の理由があるのかと王に尋ねて、私に語ってくれ”と言った。

Atha [Pg.276] naṃ purato eko migo disvā tatheva pucchitvā ‘‘ahaṃ aññattha tiṇaṃ khādituṃ na sakkomi, ekasmiṃyeva rukkhamūle sakkomi, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āha.

その後、前方の、一頭の鹿が彼を見て、同じように尋ねて、“私は、他の場所では草を食べることができません。ただ一つの木の下でだけ(食べることが)できます。そこに何の理由があるのかと王に尋ねてほしい”と言った。

Atha naṃ tato parabhāge eko tittiro disvā tatheva pucchitvā ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva vammikapāde nisīditvā vassanto manāpaṃ karitvā vassituṃ sakkomi, sesaṭṭhānesu nisinno na sakkomi, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āha.

その後、その先の、一羽のシャコが彼を見て、同じように尋ねて、“私は、ただ一つの蟻塚の根元に座って鳴く時だけ、満足して鳴くことができます。他の場所に座っても、できません。そこに何の理由があるのかと王に尋ねてほしい”と言った。

Atha naṃ purato ekā rukkhadevatā disvā ‘‘canda, kahaṃ yāsī’’ti pucchitvā ‘‘rañño santika’’nti vutte ‘‘rājā kira paṇḍito, ahaṃ pubbe sakkārappatto ahosiṃ, idāni pana pallavamuṭṭhimattampi na labhāmi, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āha.

その後、前方の、一人の樹神が彼を見て、“チャンダよ、どこへ行くのか”と尋ね、“王の御もとへ”と言われると、“王は賢明であると聞く。私は以前、供養を受けていた。しかし今は、一握りの若葉さえ得られない。そこに何の理由があるのかと王に尋ねてほしい”と言った。

Tato aparabhāge eko nāgarājā taṃ disvā tatheva pucchitvā ‘‘rājā kira paṇḍito, pubbe imasmiṃ sare udakaṃ pasannaṃ maṇivaṇṇaṃ, idāni āvilaṃ paṇṇakasevālapariyonaddhaṃ, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āha.

その後、別の場所で、一人の龍王が彼を見て、同じように尋ねて、“王は賢明であると聞く。以前、この池の水は澄み、宝石の色(のように美しかった)。しかし今は、濁り、水草や藻に覆われている。そこに何の理由があるのかと王に尋ねてほしい”と言った。

Atha naṃ purato nagarassa āsannaṭṭhāne ekasmiṃ ārāme vasantā tāpasā disvā tatheva pucchitvā ‘‘rājā kira paṇḍito, pubbe imasmiṃ ārāme phalāphalāni madhurāni ahesuṃ, idāni nirojāni kasaṭāni jātāni, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āhaṃsu.

その後、前方の、町の近くにある一つの園林に住む修行者たちが彼を見て、同じように尋ねて、“王は賢明であると聞く。以前、この園林では様々な果実が甘かった。しかし今は、滋味がなく、不味いものになってしまった。そこに何の理由があるのかと王に尋ねてほしい”と言った。

Tato naṃ purato gantvā nagaradvārasamīpe ekissaṃ sālāyaṃ brāhmaṇamāṇavakā disvā ‘‘kahaṃ, bho canda, gacchasī’’ti vatvā ‘‘rañño santika’’nti vutte ‘‘tena hi no sāsanaṃ gahetvā gaccha, amhākañhi pubbe gahitagahitaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ ahosi, idāni pana chiddaghaṭe udakaṃ viya na saṇṭhāti na paññāyati, andhakāro viya hoti, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āhaṃsu.

それから彼が前方に進むと、町の門の近くにある一つの集会所で、バラモンの青年たちが彼を見て、“やあ、チャンダ君、どこへ行くのか”と言い、“王の御もとへ”と言われると、“それでは、私たちの伝言を持って行ってくれ。私たちは以前、学んだ箇所はどこも明瞭であった。しかし今は、ひび割れた瓶の水のように、留まることもなく、分からなくなってしまい、暗闇のようである。そこに何の理由があるのかと王に尋ねてほしい”と言った。

Gāmaṇicando imāni dasa sāsanāni gahetvā rañño santikaṃ agamāsi. Rājā vinicchayaṭṭhāne nisinno ahosi. Goṇasāmiko gāmaṇicandaṃ gahetvā rājānaṃ upasaṅkami. Rājā gāmaṇicandaṃ disvā sañjānitvā [Pg.277] ‘‘ayaṃ amhākaṃ pitu upaṭṭhāko, amhe ukkhipitvā parihari, kahaṃ nu kho ettakaṃ kālaṃ vasī’’ti cintetvā ‘‘ambho gāmaṇicanda, kahaṃ ettakaṃ kālaṃ vasasi, cirakālato paṭṭhāya na paññāyasi, kenatthena āgatosī’’ti āha. ‘‘Āma, deva, amhākaṃ devassa saggagatakālato paṭṭhāya janapadaṃ gantvā kasikammaṃ katvā jīvāmi, tato maṃ ayaṃ puriso goṇaaḍḍakāraṇā rājadūtaṃ dassetvā tumhākaṃ santikaṃ ākaḍḍhī’’ti. ‘‘Anākaḍḍhiyamāno nāgaccheyyāsi’’, ‘‘ākaḍḍhitabhāvoyeva sobhano, idāni taṃ daṭṭhuṃ labhāmi, kahaṃ so puriso’’ti? ‘‘Ayaṃ, devā’’ti. ‘‘Saccaṃ kira, bho, amhākaṃ candassa dūtaṃ dassesī’’ti? ‘‘Saccaṃ, devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Ayaṃ me deva dve goṇe na detī’’ti. ‘‘Saccaṃ kira, candā’’ti. ‘‘Tena hi, deva, mayhampi vacanaṃ suṇāthā’’ti sabbaṃ pavattiṃ kathesi. Taṃ sutvā rājā goṇasāmikaṃ pucchi – ‘‘kiṃ, bho, tava gehaṃ pavisante goṇe addasā’’ti. ‘‘Nāddasaṃ, devā’’ti. ‘‘Kiṃ, bho, maṃ ‘ādāsamukharājā nāmā’ti kathentānaṃ na sutapubbaṃ tayā, vissattho kathehī’’ti? ‘‘Addasaṃ, devā’’ti. ‘‘Bho canda, goṇānaṃ aniyyāditattā goṇā tava gīvā, ayaṃ pana puriso disvāva ‘na passāmī’ti sampajānamusāvādaṃ bhaṇi, tasmā tvaññeva kammiko hutvā imassa ca purisassa pajāpatiyāya cassa akkhīni uppāṭetvā sayaṃ goṇamūlaṃ catuvīsati kahāpaṇe dehī’’ti. Evaṃ vutte goṇasāmikaṃ bahi kariṃsu. So ‘‘akkhīsu uppāṭitesu catuvīsatikahāpaṇehi kiṃ karissāmī’’ti gāmaṇicandassa pādesu patitvā ‘‘sāmi canda, goṇamūlakahāpaṇā tuyheva hontu, ime ca gaṇhāhī’’ti aññepi kahāpaṇe datvā palāyi.

迦摩尼チャンダ(Gāmaṇicanda)は、これら十の音信を携えて王のもとへ行った。王は裁判の座に就いていた。牛の主は迦摩尼チャンダを捕らえて王に近づいた。王は迦摩尼チャンダを見て彼であると気づき、“これは我が父の給仕人であった者だ。我々を抱きかかえて育ててくれた。一体どこにこれほどの間、住んでいたのだろうか”と考え、“おい、迦摩尼チャンダよ、どこにこれほどの間、住んでいたのか。久しく見かけなかったが、何の用で来たのか”と言った。“はい、大王よ。我らの王が天に召されてから後、地方へ行って農耕をして暮らしておりました。その後、この男が牛の訴訟のために私を王の役人に引き渡し、あなた様のもとへ引き立てて参りました”。“引き立てられずとも、来ればよかったものを”。“引き立てられたことこそが幸いでした。今、あなた様を拝見することができました。その男はどこにおりますか”。“ここに、大王よ”。“お前は、本当に我らのチャンダを役人に引き渡したのか”。“本当でございます、大王よ”。“何の理由でか”。“大王よ、この男が私の二頭の牛を返さないのです”。“チャンダよ、それは本当か”。“それについては、大王よ、私の言葉もお聞きください”と言って、事の経緯をすべて話した。それを聞いて王は牛の主に尋ねた。“おい、お前は自分の家に入ってくる牛を見たか”。“見ませんでした、大王よ”。“おい、お前は私のことを‘鏡面王(アーダーサムカ王)’と呼ぶ者たちのことを聞いたことがないのか。隠さずありのままを話せ”。“見ました、大王よ”。“チャンダよ、牛を返さなかったのだから、牛の負債はお前にある。しかし、この男は見ながらも‘見ていない’と知りつつ嘘をついた。それゆえ、お前自身が執行人となって、この男とその妻の両方の眼をくり抜き、お前自身は牛の代金として二十四カハーパナを支払え”。このように言われると、牛の主は外へ連れ出された。彼は“眼をくり抜かれた上に二十四カハーパナをもらって何になろうか”と思い、迦摩尼チャンダの足元に伏して、“主人チャンダよ、牛の代金のカハーパナはあなたのものにしてください。これも受け取ってください”と言って、さらに別のカハーパナも与えて逃げ去った。

Tato dutiyo āha – ‘‘ayaṃ, deva, mama pajāpatiṃ paharitvā gabbhaṃ pātesī’’ti. ‘‘Saccaṃ candā’’ti? ‘‘Suṇohi mahārājā’’ti cando sabbaṃ vitthāretvā kathesi. Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ pana tvaṃ etassa pajāpatiṃ paharitvā gabbhaṃ pātesī’’ti pucchi. ‘‘Na pātemi, devā’’ti. ‘‘Ambho sakkhissasi tvaṃ iminā gabbhassa pātitabhāvaṃ sādhetu’’nti? ‘‘Na sakkomi, devā’’ti. ‘‘Idāni kiṃ karosī’’ti? ‘‘Deva, puttaṃ me laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Tena hi, ambho canda, tvaṃ etassa pajāpatiṃ tava gehe karitvā yadā puttavijātā [Pg.278] hoti, tadā naṃ netvā etasseva dehī’’ti. Sopi gāmaṇicandassa pādesu patitvā ‘‘mā me, sāmi, gehaṃ, bhindī’’ti kahāpaṇe datvā palāyi.

次に二人目が言った。“大王よ、この男は私の妻を打って流産させました”。“チャンダよ、本当か”。“大王よ、お聞きください”と言って、チャンダは詳細をすべて話した。そこで王は彼に“お前は、この者の妻を打って流産させたのか”と尋ねた。“流産させてはおりません、大王よ”。“おい、お前は、この男によって流産したということを証明できるか”。“できません、大王よ”。“今、どうしたいのか”。“大王よ、私は息子を得るべきです(息子を返してほしい)”。“それならば、おい、チャンダよ、お前はこの者の妻を自分の家に引き取り、彼女が息子を産んだ時に、彼女を連れて行ってこの者に返せ”。その男も迦摩尼チャンダの足元に伏して、“主人よ、私の家庭を壊さないでください”と言って、カハーパナを与えて逃げ去った。

Atha tatiyo āgantvā ‘‘iminā me, deva, paharitvā assassa pādo bhinno’’ti āha. ‘‘Saccaṃ candā’’ti. ‘‘Suṇohi, mahārājā’’ti cando taṃ pavattiṃ vitthārena kathesi. Taṃ sutvā rājā assagopakaṃ āha – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ ‘assaṃ paharitvā nivattehī’ti kathesī’’ti. ‘‘Na kathemi, devā’’ti. So punavāre pucchito ‘‘āma, kathemī’’ti āha. Rājā candaṃ āmantetvā ‘‘ambho canda, ayaṃ kathetvāva ‘na kathemī’ti musāvādaṃ vadati, tvaṃ etassa jivhaṃ chinditvā assamūlaṃ amhākaṃ santikā gahetvā sahassaṃ dehī’’ti āha. Assagopako aparepi kahāpaṇe datvā palāyi.

それから三人目が来て、“大王よ、この男が(私の馬を)打ったので、馬の足が折れました”と言った。“チャンダよ、本当か”。“大王よ、お聞きください”と言って、チャンダはその経緯を詳しく話した。それを聞いて、王は馬の番人に言った。“お前が‘馬を打って追い返せ’と言ったのは本当か”。“言っていません、大王よ”。彼が再び問われると、“はい、言いました”と言った。王はチャンダを呼んで、“おい、チャンダよ、この男は言っておきながら‘言っていない’と嘘をついている。お前はこの男の舌を切り、馬の代金を我らから受け取って(この男に)千(カハーパナ)を支払え”と言った。馬の番人は、さらに別のカハーパナも与えて逃げ去った。

Tato naḷakāraputto ‘‘ayaṃ me, deva, pitughātakacoro’’ti āha. ‘‘Saccaṃ kira, candā’’ti. ‘‘Suṇohi, devā’’ti cando tampi kāraṇaṃ vitthāretvā kathesi. Atha rājā naḷakāraṃ āmantetvā ‘‘idāni kiṃ karosī’’ti pucchi. ‘‘Deva me pitaraṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Ambho canda, imassa kira pitaraṃ laddhuṃ vaṭṭati, matakaṃ pana na sakkā puna ānetuṃ, tvaṃ imassa mātaraṃ ānetvā tava gehe katvā etassa pitā hohī’’ti. Naḷakāraputto ‘‘mā me, sāmi, matassa pitu gehaṃ bhindī’’ti gāmaṇicandassa kahāpaṇe datvā palāyi.

それから、竹細工師の息子が“大王よ、この男は私の父を殺した盗賊です”と言った。“チャンダよ、本当か”。“大王よ、お聞きください”と言って、チャンダはその件も詳しく話した。そこで王は竹細工師の息子を呼んで、“今、どうしたいのか”と尋ねた。“大王よ、私は父を得るべきです(父を返してほしい)”。“おい、チャンダよ、この男は父を得るべきだそうだ。しかし、死んだ者を再び連れてくることはできない。お前がこの者の母親を連れてきて自分の家に引き取り、この者の父親になれ”。竹細工師の息子は、“主人よ、亡くなった父の家庭を壊さないでください”と言って、迦摩尼チャンダにカハーパナを与えて逃げ去った。

Gāmaṇicando aḍḍe jayaṃ patvā tuṭṭhacitto rājānaṃ āha – ‘‘atthi, deva, tumhākaṃ kehici sāsanaṃ pahitaṃ, taṃ vo kathemī’’ti. ‘‘Kathehi, candā’’ti. Cando brāhmaṇamāṇavakānaṃ sāsanaṃ ādiṃ katvā paṭilomakkamena ekekaṃ kathaṃ kathesi. Rājā paṭipāṭiyā vissajjesi.

迦摩尼チャンダは訴訟に勝ち、喜んで王に言った。“大王よ、あなた様にある人々から音信が届いております。それを申し上げます”。“チャンダよ、申せ”。チャンダは、婆羅門の青年たちの音信を皮切りに、逆の順序で一つ一つの話を語った。王は順を追ってそれらに答えた。

Kathaṃ? Paṭhamaṃ tāva sāsanaṃ sutvā ‘‘pubbe tesaṃ vasanaṭṭhāne velaṃ jānitvā vassanakukkuṭo ahosi, tesaṃ tena saddena uṭṭhāya mante gahetvā sajjhāyaṃ karontānaññeva aruṇo uggacchati, tena tesaṃ gahitagahitaṃ na nassati. Idāni pana nesaṃ vasanaṭṭhāne avelāya vassanakakukkuṭo atthi, so atirattiṃ vā vassati atipabhāte vā, atirattiṃ vassantassa tassa saddena uṭṭhāya mante gahetvā niddābhibhūtā [Pg.279] sajjhāyaṃ akatvāva puna sayanti, atipabhāte vassantassa saddena uṭṭhāya sajjhāyituṃ na labhanti, tena tesaṃ gahitagahitaṃ na paññāyatī’’ti āha.

どのようにか。まず最初の音信を聞いて、“以前、彼らの住む場所には、時刻を弁えて鳴く鶏がいた。彼らはその声で起き、聖句(マントラ)を手に取って読誦している間に夜が明けた。そのため、彼らが習得したことは失われなかった。しかし今、彼らの住む場所には、不適切な時間に鳴く鶏がいる。それは夜中過ぎに鳴くか、あるいは夜がすっかり明けてから鳴く。夜中過ぎに鳴く時は、その声で起きても、眠気に襲われて聖句を手に取らず、読誦もせずに再び寝てしまう。夜がすっかり明けてから鳴く時は、起きて読誦する時間がない。それゆえ、彼らが習得したことは現れない(身につかない)のである”と言った。

Dutiyaṃ sutvā ‘‘te pubbe samaṇadhammaṃ karontā kasiṇaparikamme yuttapayuttā ahesuṃ. Idāni pana samaṇadhammaṃ vissajjetvā akattabbesu yuttapayuttā ārāme uppannāni phalāphalāni upaṭṭhākānaṃ datvā piṇḍapaṭipiṇḍakena micchājīvena jīvikaṃ kappenti, tena nesaṃ phalāphalāni na madhurāni jātāni. Sace pana te pubbe viya puna samaṇadhamme yuttapayuttā bhavissanti, puna tesaṃ phalāphalāni madhurāni bhavissanti. Te tāpasā rājakulānaṃ paṇḍitabhāvaṃ na jānanti, samaṇadhammaṃ tesaṃ kātuṃ vadehī’’ti āha.

“二番目の(問い)を聞いて言った。‘彼らはかつて修行(沙門法)を実践し、遍(カシナ)の予備修行に励んでいた。しかし今、修行を放棄して、なすべきでないことに没頭し、園で実った果物を布施者に与えて、托鉢のお返しという邪命(不適切な生計)で生活を立てている。そのために、彼らの果物は甘くなくなったのである。もし彼らが再び以前のように修行に励むなら、再び彼らの果物は甘くなるだろう。それらの行者たちは王家の賢明さを知らない。彼らに修行に励むように言いなさい’と。”

Tatiyaṃ sutvā ‘‘te nāgarājāno aññamaññaṃ kalahaṃ karonti, tena taṃ udakaṃ āvilaṃ jātaṃ. Sace te pubbe viya samaggā bhavissanti, puna pasannaṃ bhavissatī’’ti āha.

“三番目の(問い)を聞いて言った。‘それらの龍王たちが互いに争いをしている。そのために、その水は濁ってしまったのだ。もし彼らが以前のように和合するなら、再び(水は)澄むであろう’と。”

Catutthaṃ sutvā ‘‘sā rukkhadevatā pubbe aṭaviyaṃ paṭipanne manusse rakkhati, tasmā nānappakāraṃ balikammaṃ labhati. Idāni pana ārakkhaṃ na karoti, tasmā balikammaṃ na labhati. Sace pubbe viya ārakkhaṃ karissati, puna lābhaggappattā bhavissati. Sā rājūnaṃ atthibhāvaṃ na jānāti, tasmā aṭaviāruḷhamanussānaṃ ārakkhaṃ kātuṃ vadehī’’ti āha.

“四番目の(問い)を聞いて言った。‘その樹神は、以前は森に入った人々を守っていた。それゆえ、様々な供物(バリ)を得ていた。しかし今、守護をしていない。それゆえ、供物を得られないのだ。もし以前のように守護をするなら、再び最高の利得を得るだろう。その(樹神)は王たちの存在を知らない。それゆえ、森に入った人々を守護するように言いなさい’と。”

Pañcamaṃ sutvā ‘‘yasmiṃ vammikapāde nisīditvā so tittiro manāpaṃ vassati, tassa heṭṭhā mahantī nidhikumbhi atthi, taṃ uddharitvā tvaṃ gaṇhāhī’’ti āha.

“五番目の(問い)を聞いて言った。‘そのシャコが心地よく鳴いている蟻塚の足元に、その下に大きな宝の瓶がある。それを掘り出して、おまえが取りなさい’と。”

Chaṭṭhaṃ sutvā ‘‘yassa rukkhassa mūle so migo tiṇāni khādituṃ sakkoti, tassa rukkhassa upari mahantaṃ bhamaramadhu atthi, so madhumakkhitesu tiṇesu paluddho aññāni khādituṃ na sakkoti, tvaṃ taṃ madhupaṭalaṃ haritvā aggamadhuṃ amhākaṃ pahiṇa, sesaṃ attanā paribhuñjā’’ti āha.

“六番目の(問い)を聞いて言った。‘その鹿が草を食べることができる樹の根元に、その樹の上に大きな蜜蜂の蜜がある。その(鹿)は蜜の塗られた草に執着して、他の(草)を食べることができないのだ。おまえはその蜜の塊を取り去って、最上の蜜を我々に送り、残りは自分で楽しみなさい’と。”

Sattamaṃ sutvā ‘‘yasmiṃ vammike so sappo vasati, tassa heṭṭhā mahantī nidhikumbhi atthi, so taṃ rakkhamāno vasanto nikkhamanakāle dhanalobhena sarīraṃ sithilaṃ katvā lagganto nikkhamati, gocaraṃ gahetvā [Pg.280] dhanasinehena alagganto vegena sahasā pavisati. Taṃ nidhikumbhiṃ uddharitvā tvaṃ gaṇhāhī’’ti āha.

“七番目の(問い)を聞いて言った。‘その蛇が住んでいる蟻塚に、その下に大きな宝の瓶がある。彼はそれを守りながら住んでおり、出て行く時は富への執着で身体を緩めて引っかかりながら出て行き、餌を捕らえた後は富への愛着で引っかかることなく、速やかに、急いで入る。その宝の瓶を掘り出して、おまえが取りなさい’と。”

Aṭṭhamaṃ sutvā ‘‘tassā taruṇitthiyā sāmikassa ca mātāpitūnañca vasanagāmānaṃ antare ekasmiṃ gāmake jāro atthi. Sā taṃ saritvā tasmiṃ sinehena sāmikassa gehe vasituṃ asakkontī ‘mātāpitaro passissāmī’ti jārassa gehe katipāhaṃ vasitvā mātāpitūnaṃ gehaṃ gacchati, tattha katipāhaṃ vasitvā puna jāraṃ saritvā ‘sāmikassa gehaṃ gamissāmī’ti puna jārasseva gehaṃ gacchati. Tassā itthiyā rājūnaṃ atthibhāvaṃ ācikkhitvā ‘sāmikasseva kira gehe vasatu. Sace taṃ rājā gaṇhāpeti, jīvitaṃ te natthi, appamādaṃ kātuṃ vaṭṭatī’ti tassā kathehī’’ti āha.

“八番目の(問い)を聞いて言った。‘その若い女の夫の家と両親の家の間にある一つの村に、情夫がいる。彼女はそれを思い出して、その愛着ゆえに夫の家に住むことができず、“両親に会いに行こう”と言って、情夫の家に数日滞在してから両親の家に行く。そこで数日滞在して、再び情夫を思い出して“夫の家に行こう”と言って、再び情夫の家にだけ行く。その女に王たちの存在を知らせて、“夫の家にこそ住みなさい。もし王がおまえを捕らえさせれば、おまえに命はない。油断しないようにすべきだ”と彼女に言いなさい’と。”

Navamaṃ sutvā ‘‘sā gaṇikā pubbe ekassa hatthato bhatiṃ gahetvā taṃ ajīrāpetvā aññassa hatthato na gaṇhāti, tenassā pubbe bahuṃ uppajji. Idāni pana attano dhammataṃ vissajjetvā ekassa hatthato gahitaṃ ajīrāpetvāva aññassa hatthato gaṇhāti, purimassa okāsaṃ akatvā pacchimassa karoti, tenassā bhati na uppajjati, na keci naṃ upasaṅkamanti. Sace attano dhamme ṭhassati, pubbasadisāva bhavissati. Attano dhamme ṭhātumassā kathehī’’ti āha.

“九番目の(問い)を聞いて言った。‘その遊女は、以前は一人の手から報酬を受け取ったら、それを全うするまでは、他の者の手からは受け取らなかった。それゆえ、以前は彼女に多くの(収入)が生じた。しかし今、自分の決まり(法)を捨てて、一人の手から受け取ったものを全うしないうちに、他の者の手からも受け取っている。前の者に機会を与えず、後の者のために(機会を)作っている。それゆえ彼女に報酬は生じず、誰も彼女のもとに近づかないのだ。もし自分の決まり(法)にとどまるなら、以前のようになるだろう。自分の決まりにとどまるように彼女に言いなさい’と。”

Dasamaṃ sutvā ‘‘so gāmabhojako pubbe dhammena samena aḍḍaṃ vinicchini, tena manussānaṃ piyo ahosi manāpo, sampiyāyamānā cassa manussā bahupaṇṇākāraṃ āhariṃsu, tena abhirūpo dhanavā yasasampanno ahosi. Idāni pana lañjavittako hutvā adhammena aḍḍaṃ vinicchinati, tena duggato kapaṇo hutvā paṇḍurogena abhibhūto. Sace pubbe viya dhammena aḍḍaṃ vinicchinissati, puna pubbasadiso bhavissati. So rañño atthibhāvaṃ na jānāti, dhammena aḍḍaṃ vinicchinitumassa kathehī’’ti āha.

“十番目の(問い)を聞いて言った。‘その村長は、以前は正しく公正に訴訟を裁いた。それゆえ人々にとって愛され、好ましい存在であった。人々は(彼を)愛して多くの贈り物を運んできた。それゆえ(彼は)容姿端麗で、富があり、名声に満ちていた。しかし今、賄賂をむさぼる者となり、正しくなく訴訟を裁いている。それゆえ困窮して哀れな者となり、黄疸に侵されている。もし以前のように正しく訴訟を裁くなら、再び以前のようになるだろう。彼は王の存在を知らない。正しく訴訟を裁くように彼に言いなさい’と。”

Iti so gāmaṇicando imāni ettakāni sāsanāni rañño ārocesi, rājā attano paññāya sabbānipi tāni sabbaññubuddho viya byākaritvā gāmaṇicandassa bahuṃ dhanaṃ datvā tassa vasanagāmaṃ brahmadeyyaṃ katvā tasseva datvā uyyojesi. So nagarā nikkhamitvā bodhisattena dinnasāsanaṃ [Pg.281] brāhmaṇamāṇavakānañca tāpasānañca nāgarājassa ca rukkhadevatāya ca ārocetvā tittirassa vasanaṭṭhānato nidhiṃ gahetvā migassa tiṇakhādanaṭṭhāne rukkhato bhamaramadhuṃ gahetvā rañño madhuṃ pesetvā sappassa vasanaṭṭhāne vammikaṃ khaṇitvā nidhiṃ gahetvā taruṇitthiyā ca gaṇikāya ca gāmabhojakassa ca rañño kathitaniyāmeneva sāsanaṃ ārocetvā mahantena yasena attano gāmakaṃ gantvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gato. Ādāsamukharājāpi dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapuraṃ pūrento gato.

“このように、かのガーマニチャンダは、これらすべての言伝を王に報告した。王は自らの智慧によって、それらすべてを一切知者の仏陀のように解き明かし、ガーマニチャンダに多くの財宝を与え、彼の住む村を梵天供養(ブラフマデーヤ)として彼自身に与えて送り出した。彼は町を出て、菩薩(王)から授かった言伝を、若きバラモンたちや、行者たちや、龍王や、樹神に告げ、シャコの住む場所から宝を手にし、鹿が草を食べる場所の樹から蜜蜂の蜜を手にして、王に蜜を送り、蛇の住む場所の蟻塚を掘って宝を手にした。そして若い女と遊女と村長に、王が語った通りの言伝を告げ、大きな名声とともに自分の村へ行き、寿命の限り生きて、業に従って去った。アーダーサムカ王もまた、施しなどの功徳を積み、人生の終わりに天界の都を満たしながら去った。”

Satthā ‘‘na, bhikkhave, tathāgato idāneva mahāpañño, pubbepi mahāpaññoyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā gāmaṇicando ānando ahosi, ādāsamukharājā pana ahameva ahosi’’nti.

“師(ブッダ)は、‘修行僧たちよ、如来が大きな智慧を持っていたのは今だけではない。以前も大きな智慧を持っていたのである’と言って、この説法を説き、真理(四聖諦)を明らかにして本生経をまとめられた。真理の説法の終わりに、多くの者が預流果、一来果、不還果、阿羅漢果を得た。‘その時のガーマニチャンダはアーナンダであり、アーダーサムカ王は実に私であった’と。”

Gāmaṇicandajātakavaṇṇanā sattamā.

“ガーマニチャンダ本生(ジャータカ)注釈、第七(完)。”

[258] 8. Mandhātujātakavaṇṇanā

“[258] 8. マンダートゥ本生注釈”

Yāvatā candimasūriyāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthiṃ piṇḍāya caramāno ekaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ itthiṃ disvā ukkaṇṭhi. Atha naṃ bhikkhū dhammasabhaṃ ānetvā ‘‘ayaṃ, bhante, bhikkhu ukkaṇṭhito’’ti satthu dassesuṃ. Satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kadā tvaṃ, bhikkhu, agāraṃ ajjhāvasamāno taṇhaṃ pūretuṃ sakkhissasi, kāmataṇhā hi nāmesā samuddo viya duppūrā, porāṇakarājāno dvisahassaparittadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ kāretvā manussaparihāreneva cātumahārājikadevaloke rajjaṃ kāretvā tāvatiṃsadevaloke chattiṃsāya sakkānañca vasanaṭṭhāne devarajjaṃ kāretvāpi attano kāmataṇhaṃ pūretuṃ asakkontāva kālamakaṃsu, tvaṃ panetaṃ taṇhaṃ kadā pūretuṃ sakkhissasī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“月と太陽が…”というこの話を、師(ブッダ)はジェータ林に滞在していた時、一人の不満を抱いた比丘について語られた。伝え聞くところによれば、彼はサーヴァッティで托鉢をしていた際、美しく着飾った一人の女性を見て、出家を後悔した。そこで比丘たちは彼を法堂へと連れて行き、“尊師、この比丘は不満を抱いています”と師に示した。師は“比丘よ、おまえが不満を抱いているというのは本当か”と問い、“本当です、尊師”と答えられると、“比丘よ、おまえが世俗の家に住みながら、いつ渇愛を充足させることができるだろうか。欲愛というものは、大海のように満たしがたいものである。かつての王たちは、二千の小島を伴う四大洲で転輪聖王として統治を行い、人間の身のままで四王天の神々の世界で統治を行い、さらに三十六人のサッカが住まう三十三天の世界で神々の王として統治を行ったが、それでも自らの欲愛を充足させることができずに亡くなったのだ。それなのに、おまえはいつその渇愛を充足させることができるというのか”と言って、過去の話をされた。

Atīte paṭhamakappikesu mahāsammato nāma rājā ahosi. Tassa putto rojo nāma, tassa putto vararojo nāma, tassa putto kalyāṇo nāma, tassa putto [Pg.282] varakalyāṇo nāma, tassa putto uposatho nāma, tassa putto mandhātu nāma ahosi. So sattahi ratanehi catūhi ca iddhīhi samannāgato cakkavattirajjaṃ kāresi. Tassa vāmahatthaṃ samañjitvā dakkhiṇahatthena apphoṭitakāle ākāsā dibbamegho viya jāṇuppamāṇaṃ sattaratanavassaṃ vassati, evarūpo acchariyamanusso ahosi. So caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṃ kīḷi. Caturāsīti vassasahassāni oparajjaṃ kāresi, caturāsīti vassasahassāni cakkavattirajjaṃ kāresi, āyuppamāṇaṃ asaṅkhyeyyaṃ ahosi.

過去、劫の初めに、マハーサンマータという名の王がいた。その息子はロジャ、その息子はヴァラロジャ、その息子はカリヤーナ、その息子はヴァラカリヤーナ、その息子はウポーサタ、その息子はマンダートゥであった。彼は七宝と四つの神通力を備え、転輪聖王として統治した。彼が左手を整えて右手で指を鳴らすと、空から神聖な雲のように、膝の高さまで七宝の雨が降った。それほど驚くべき人間であった。彼は八万四千年の間、王子として遊び、八万四千年の間、副王として統治し、八万四千年の間、転輪聖王として統治した。その寿命は無量であった。

So ekadivasaṃ kāmataṇhaṃ pūretuṃ asakkonto ukkaṇṭhitākāraṃ dassesi. Athāmaccā ‘‘kiṃ nu kho, deva, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Mayhaṃ puññabale olokiyamāne idaṃ rajjaṃ kiṃ karissati, kataraṃ nu kho ṭhānaṃ ramaṇīya’’nti? ‘‘Devaloko, mahārājā’’ti. So cakkaratanaṃ abbhukkiritvā saddhiṃ parisāya cātumahārājikadevalokaṃ agamāsi. Athassa cattāro mahārājāno dibbamālāgandhahatthā devagaṇaparivutā paccuggamanaṃ katvā taṃ ādāya cātumahārājikadevalokaṃ gantvā devarajjaṃ adaṃsu. Tassa sakaparisāya parivāritasseva tasmiṃ rajjaṃ kārentassa dīgho addhā vītivatto.

ある日、彼は欲愛を充足させることができず、不満の様子を見せた。そこで大臣たちは“王よ、なぜ不満なのですか”と尋ねた。“私の功徳の力を鑑みると、この王国が何になろうか。どこか他にもっと楽しい場所はないか”。“大王よ、神々の世界があります”。彼は輪宝を掲げ、家来たちと共に四王天へと赴いた。すると、四人の大王が神々の花輪や香を手にし、神々の群れに囲まれて出迎え、彼を四王天に連れて行き、神々の王位を与えた。彼が自らの家来たちに囲まれてそこで統治するうちに、長い年月が過ぎ去った。

So tatthāpi taṇhaṃ pūretuṃ asakkonto ukkaṇṭhitākāraṃ dassesi, cattāro mahārājāno ‘‘kiṃ nu kho, deva, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Imamhā devalokā kataraṃ ṭhānaṃ ramaṇīya’’nti. ‘‘Mayaṃ, deva, paresaṃ upaṭṭhākaparisā, tāvatiṃsadevaloko ramaṇīyo’’ti. Mandhātā cakkaratanaṃ abbhukkiritvā attano parisāya parivuto tāvatiṃsābhimukho pāyāsi. Athassa sakko devarājā dibbamālāgandhahattho devagaṇaparivuto paccuggamanaṃ katvā taṃ hatthe gahetvā ‘‘ito ehi, mahārājā’’ti āha. Rañño devagaṇaparivutassa gamanakāle pariṇāyakaratanaṃ cakkaratanaṃ ādāya saddhiṃ parisāya manussapathaṃ otaritvā attano nagarameva pāvisi. Sakko mandhātuṃ tāvatiṃsabhavanaṃ netvā devatā dve koṭṭhāse katvā attano devarajjaṃ majjhe bhinditvā adāsi. Tato paṭṭhāya dve rājāno rajjaṃ kāresuṃ. Evaṃ kāle gacchante sakko saṭṭhi ca vassasatasahassāni tisso ca vassakoṭiyo āyuṃ khepetvā cavi, añño sakko nibbatti. Sopi devarajjaṃ [Pg.283] kāretvā āyukkhayena cavi. Etenūpāyena chattiṃsa sakkā caviṃsu, mandhātā pana manussaparihārena devarajjaṃ kāresiyeva.

彼はそこでも渇愛を充足させることができず、不満の様子を見せた。四人の大王は“王よ、なぜ不満なのですか”と尋ねた。“この天界よりも楽しい場所はどこか”。“王よ、私たちは他者に仕える者たちです。三十三天こそが楽しい場所です”。マンダートゥは輪宝を掲げ、自らの家来に囲まれて三十三天へと向かった。すると、神々の王であるサッカが、神聖な花輪や香を手にし、神々の群れに囲まれて出迎え、彼の手を取って“大王よ、こちらへ”と言った。王が神々の群れに囲まれて進む時、宰相宝は輪宝を取り、家来と共に人間の道へ下りて自らの都へと入った。サッカはマンダートゥを三十三天の宮殿へ連れて行き、神々の領土を二つに分け、自らの王権の半分を彼に与えた。それ以来、二人の王が統治を行った。このように時が過ぎるうちに、サッカは三千六百万年の寿命を使い果たして没し、別のサッカが生まれた。彼もまた統治して寿命が尽きて没した。このようにして三十六人のサッカが没したが、マンダートゥは人間の身のままで神々の王権を維持し続けた。

Tassa evaṃ kāle gacchante bhiyyosomattāya kāmataṇhā uppajji, so ‘‘kiṃ me upaḍḍharajjena, sakkaṃ māretvā ekarajjameva karissāmī’’ti cintesi. Sakkaṃ māretuṃ nāma na sakkā, taṇhā nāmesā vipattimūlā, tenassa āyusaṅkhāro parihāyi, jarā sarīraṃ pahari. Manussasarīrañca nāma devaloke na bhijjati, atha so devalokā bhassitvā uyyāne otari. Uyyānapālo tassa āgatabhāvaṃ rājakule nivedesi. Rājakulaṃ āgantvā uyyāneyeva sayanaṃ paññapesi. Rājā anuṭṭhānaseyyāya nipajji. Amaccā ‘‘deva, tumhākaṃ parato kinti kathemā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Mama parato tumhe imaṃ sāsanaṃ mahājanassa katheyyātha – ‘mandhātumahārājā dvisahassaparittadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ kāretvā dīgharattaṃ cātumahārājikesu rajjaṃ kāretvā chattiṃsāya sakkānaṃ āyuppamāṇena devaloke rajjaṃ kāretvā taṇhaṃ apūretvā kālamakāsī’’’ti. So evaṃ vatvā kālaṃ katvā yathākammaṃ gato.

このように時が過ぎるうちに、彼にさらなる欲愛が生じた。彼は“王国の半分で何になろう。サッカを殺して、私一人の王国にしよう”と考えた。しかし、サッカを殺すことはできない。渇愛は破滅の根源である。それゆえ、彼の寿行は衰え、老いがその身体を襲った。人間の身体は天界では崩壊しないため、彼は天界から落ちて庭園に降り立った。庭守は彼が来たことを王族に知らせた。王族がやって来て庭園に寝所を設けると、王は死の床に伏した。大臣たちは“王よ、後の人々へ何と伝えましょうか”と尋ねた。“人々へこのように伝えなさい。‘マンダートゥ大王は、二千の小島を伴う四大洲で転輪聖王として統治し、長い間、四王天で統治し、三十六人のサッカの寿命にわたって天界で統治したが、渇愛を満たすことなく亡くなった’と”。彼はこのように言って息を引き取り、業に従って去った。

Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –

師はこの過去の話を引いて、正自覚者として次の偈を唱えられた。

22.

22.

‘‘Yāvatā candimasūriyā, pariharanti disā bhanti virocanā;

Sabbeva dāsā mandhātu, ye pāṇā pathavissitā.

“月と太陽が巡り、輝き照らしながら四方を守る限り、大地に住まうすべての生きとし生けるものは、マンダートゥの従僕であった。”

23.

23.

‘‘Na kahāpaṇavassena, titti kāmesu vijjati;

Appassādā dukhā kāmā, iti viññāya paṇḍito.

“貨幣の雨が降ろうとも、諸欲に満足することはない。諸欲は楽しみ少なく苦しみが多いと、賢者はこのように知るのである。”

24.

24.

‘‘Api dibbesu kāmesu, ratiṃ so nādhigacchati;

Taṇhakkhayarato hoti, sammāsambuddhasāvako’’ti.

“天上の快楽においてさえ、彼は喜びを見出さない。正自覚者の弟子は、渇愛の滅尽を喜ぶのである。”

Tattha yāvatāti paricchedavacanaṃ. Pariharantīti yattakena paricchedena sineruṃ pariharanti. Disā bhantīti dasasu disāsu bhāsanti pabhāsanti. Virocanāti ālokakaraṇatāya virocanasabhāvā. Sabbeva dāsā mandhātu, ye pāṇā pathavissitāti ettake padese ye pathavinissitā [Pg.284] pāṇā janapadavāsino manussā, sabbeva te ‘‘dāsā mayaṃ rañño mandhātussa, ayyako no rājā mandhātā’’ti evaṃ upagatattā bhujissāpi samānā dāsāyeva.

そこにおいて、“yāvatā”(どれほどの)とは範囲を表す言葉である。“pariharanti”(囲んでいる)とは、どれほどの範囲で須弥山を囲んでいるかを意味する。“disā bhanti”(諸方を照らす)とは、十方において輝き、照らし出すことを意味する。“virocanā”(輝くもの)とは、光をもたらす性質によって光り輝くものである。“sabbeva dāsā mandhātu, ye pāṇā pathavissitā”(大地に住まうすべての生きとし生けるものは、みなマンマータの僕である)とは、その場所において大地に依存するすべての生き物、すなわち地方に住む人間たちは、みな“われらはマンマータ王の僕であり、マンマータ王はわれらの主君である”とこのように帰依しているため、自由な身分であっても僕に等しいということを意味している。

Na kahāpaṇavassenāti tesaṃ dāsabhūtānaṃ manussānaṃ anuggahāya yaṃ mandhātā apphoṭetvā sattaratanavassaṃ vassāpeti, taṃ idha ‘‘kahāpaṇavassa’’nti vuttaṃ. Titti kāmesūti tenāpi kahāpaṇavassena vatthukāmakilesakāmesu titti nāma natthi, evaṃ duppūrā esā taṇhā. Appassādā dukhā kāmāti supinakūpamattā kāmā nāma appassādā parittasukhā, dukkhameva panettha bahutaraṃ. Taṃ dukkhakkhandhasuttapariyāyena dīpetabbaṃ. Iti viññāyāti evaṃ jānitvā.

“Na kahāpaṇavassena”(貨幣の雨によっても)とは、それらの僕となった人々への慈しみのために、マンマータが指を鳴らして七宝の雨を降らせたが、それをここでは“貨幣の雨”と呼んでいる。“titti kāmesu”(諸欲における満足)とは、その貨幣の雨によっても、物質的欲(物欲)や煩悩欲において満足というものはない、このようにこの渇愛は満たしがたいものであるという意味である。“appassādā dukhā kāmā”(諸欲は楽しみ少なく苦しみが多い)とは、諸欲というものは夢や井戸のように楽しみが少なくわずかな幸福であり、そこには苦しみこそがより多いということである。それは‘苦蘊経’の説法に従って詳しく説明されるべきである。“iti viññāya”(このように知って)とは、このように理解してという意味である。

Dibbesūti devatānaṃ paribhogesu rūpādīsu. Ratiṃ soti so vipassako bhikkhu dibbehi kāmehi nimantiyamānopi tesu ratiṃ nādhigacchati āyasmā samiddhi viya. Taṇhakkhayaratoti nibbānarato. Nibbānañhi āgamma taṇhā khīyati, tasmā taṃ ‘‘taṇhakkhayo’’ti vuccati. Tattha rato hoti abhirato. Sammāsambuddhasāvakoti buddhassa savanante jāto bahussuto yogāvacarapuggalo.

“Dibbesu”(天上の)とは、神々が享受する色(形あるもの)などのことである。“ratiṃ so”(その者は楽しみを)とは、その観法を行う比丘は、天上の諸欲に誘惑されても、長老サミッディのようにそれらに楽しみを見出さないということである。“taṇhakkhayarato”(渇愛の滅尽を喜ぶ者)とは、涅槃を喜ぶ者のことである。実に、涅槃に到達することによって渇愛は滅尽する。それゆえに、それを“渇愛の滅尽”と呼ぶ。そこで喜び、専心する者のことである。“sammāsambuddhasāvako”(正自覚者の弟子)とは、仏陀の教えを聞いて生まれた、多聞で修行に励む者のことである。

Evaṃ satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi, aññe pana bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā mandhāturājā ahameva ahosi’’nti.

このように師(仏陀)はこの法話を説き、四聖諦を明らかにして本生話を結びつけられた。四聖諦の説法の終わりに、意気消沈していた比丘は預流果に止まった。他の多くの人々も預流果などに達した。“その時のマンマータ王は、私であった”と。

Mandhātujātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

マンマータ本生話注釈、第八。

[259] 9. Tirīṭavacchajātakavaṇṇanā

[259] 九、ティリータヴァッチャ本生話注釈

Nayimassa vijjāti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmato ānandassa kosalarañño mātugāmānaṃ hatthato pañcasatāni, rañño hatthato pañcasatānīti dussasahassapaṭilābhavatthuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā dukanipāte guṇajātake (jā. aṭṭha. 2.2.guṇajātakavaṇṇanā) vitthāritameva.

“Nayimassa vijjā”とは、師がジェータ林(祇園精舎)に滞在していた際、長老アーナンダがコーサラ王の妻たちから五百枚、王から五百枚、計千枚の衣を得たという出来事について語られたものである。その経緯は、以前に二集のグナ本生話(Jātaka 2.2. Guṇajātaka-vaṇṇanā)に詳しく説かれている通りである。

Atīte [Pg.285] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā nāmaggahaṇadivase tirīṭavacchakumāroti katanāmo anupubbena vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā agāraṃ ajjhāvasanto mātāpitūnaṃ kālakiriyāya saṃviggahadayo hutvā nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane vanamūlaphalāhāro hutvā vāsaṃ kappesi. Tasmiṃ tattha vasante bārāṇasirañño paccanto kupi, so tattha gantvā yuddhe parājito maraṇabhayabhīto hatthikkhandhagato ekena passena palāyitvā araññe vicaranto pubbaṇhasamaye tirīṭavacchassa phalāphalatthāya gatakāle tassa assamapadaṃ pāvisi. So ‘‘tāpasānaṃ vasanaṭṭhāna’’nti hatthito otaritvā vātātapena kilanto pipāsito pānīyaghaṭaṃ olokento katthaci adisvā caṅkamanakoṭiyaṃ udapānaṃ addasa. Udakaussiñcanatthāya pana rajjughaṭaṃ adisvā pipāsaṃ sandhāretuṃ asakkonto hatthissa kucchiyaṃ baddhayottaṃ gahetvā hatthiṃ udapānataṭe ṭhapetvā tassa pāde yottaṃ bandhitvā yottena udapānaṃ otaritvā yotte apāpuṇante uttaritvā uttarasāṭakaṃ yottakoṭiyā saṅghāṭetvā puna otari, tathāpi nappahosiyeva. So aggapādehi udakaṃ phusitvā atipipāsito ‘‘pipāsaṃ vinodetvā maraṇampi sumaraṇa’’nti cintetvā udapāne patitvā yāvadatthaṃ pivitvā paccuttarituṃ asakkonto tattheva aṭṭhāsi. Hatthīpi susikkhitattā aññattha agantvā rājānaṃ olokento tattheva aṭṭhāsi. Bodhisatto sāyanhasamaye phalāphalaṃ āharitvā hatthiṃ disvā ‘‘rājā āgato bhavissati, vammitahatthīyeva pana paññāyati, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti so hatthisamīpaṃ upasaṅkami. Hatthīpi tassa upasaṅkamanabhāvaṃ ñatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Bodhisatto udapānataṭaṃ gantvā rājānaṃ disvā ‘‘mā bhāyi, mahārājā’’ti samassāsetvā nisseṇiṃ bandhitvā rājānaṃ uttāretvā kāyamassa sambāhitvā telena makkhetvā nhāpetvā phalāphalāni khādāpetvā hatthissa sannāhaṃ mocesi. Rājā dvīhatīhaṃ vissamitvā bodhisattassa attano santikaṃ āgamanatthāya paṭiññaṃ gahetvā pakkāmi. Rājabalakāyo nagarassa avidūre khandhāvāraṃ bandhitvā ṭhito. Rājānaṃ āgacchantaṃ disvā parivāresi, rājā nagaraṃ pāvisi.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はカーシ国のバラモンの家に生まれ、命名の日にティリータヴァッチャ王子と名付けられた。順次成長してタッカシラーですべての技芸を学び、家を治めていたが、父母の死に心を痛めて家を出て、仙人として出家し、森の中で林の根や果実を食糧として暮らした。彼がそこに住んでいるとき、バーラーナシー王の辺境で反乱が起きた。王はそこへ赴き戦いに敗れ、死の恐怖に怯え、象の背に乗って脇道から逃げ出した。森を彷徨っているとき、午前中にティリータヴァッチャが果実を探しに出かけた際、彼の庵に入った。王は“ここは行者たちの住処だ”と考えて象から降りたが、風と日光に疲れ、喉が渇いて水瓶を探したが見つからず、経行路の端に井戸を見つけた。しかし、水を汲むための紐と瓶が見つからず、喉の渇きを我慢できず、象の腹に結ばれた紐(腹帯)を解き、象を井戸の縁に立たせて、その足に紐を結び、紐で井戸へ降りた。紐が届かなかったため、上着を脱いで紐の端に結びつけたが、それでも届かなかった。彼は前足で水に触れ、激しく渇いていたため、“渇きを癒して死ぬなら本望だ”と考えて井戸に落ち、思う存分飲んだが、登ることができず、そのままそこに留まった。象もよく訓練されていたため、どこへも行かず王を見つめてそこに留まった。菩薩は夕方に果実を持って帰り、象を見て“王が来たのだろうか。武装した象だけが見えるが、どうしたことか”と象に近づいた。象も彼が近づくのを知って脇に寄った。菩薩は井戸の縁に行き王を見つけ、“恐れることはありません、大王よ”と慰め、梯子を作って王を引き上げ、身体を揉みほぐし、油を塗り、水浴びをさせ、果実を食べさせ、象の装備を外してやった。王は二、三日休息し、菩薩に自分のところへ来るよう約束させて出発した。王の軍勢は都の近くに陣を張って留まっていた。彼らは王が来るのを見て周囲を囲み、王は都に入った。

Bodhisattopi [Pg.286] aḍḍhamāsaccayena bārāṇasiṃ patvā uyyāne vasitvā punadivase bhikkhaṃ caramāno rājadvāraṃ gato. Rājā mahāvātapānaṃ ugghāṭetvā rājaṅgaṇaṃ olokayamāno bodhisattaṃ disvā sañjānitvā pāsādā oruyha vanditvā mahātalaṃ āropetvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditaṃ āhāraṃ bhojetvā sayampi bhuñjitvā uyyānaṃ netvā tatthassa caṅkamanādiparivāraṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā sabbe pabbajitaparikkhāre datvā uyyānapālaṃ paṭicchāpetvā vanditvā pakkāmi. Tato paṭṭhāya bodhisatto rājanivesaneyeva paribhuñji, mahāsakkārasammāno ahosi.

菩薩も半月が過ぎた頃にバーラーナシーに到着し、園林に滞在して翌日托鉢に歩きながら王宮の門へ行った。王は大きな窓を開けて王宮の広場を眺めていたが、菩薩を見てそれと気づき、宮殿から降りて礼拝し、高殿に上げ、白い傘を掲げた玉座に座らせ、自らのために用意した食事を供し、自分も食べ、園林へ連れて行き、そこで経行路などの設備を備えた住居を作らせ、すべての出家者の資具を与え、園守に世話を任せ、礼拝して立ち去った。それ以来、菩薩は王宮で食事を摂り、多大なる供養と尊敬を受けた。

Taṃ asahamānā amaccā ‘‘evarūpaṃ sakkāraṃ ekopi yodho labhamāno kiṃ nāma na kareyyā’’ti vatvā uparājānaṃ upagantvā ‘‘deva, amhākaṃ rājā ekaṃ tāpasaṃ ativiya mamāyati, kiṃ nāma tena tasmiṃ diṭṭhaṃ, tumhepi tāva raññā saddhiṃ mantethā’’ti āhaṃsu. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā amaccehi saddhiṃ rājānaṃ upasaṅkamitvā paṭhamaṃ gāthamāha –

これに耐えかねた大臣たちは、“このような厚遇を、たった一人の戦士であっても受けることができたなら、何をなさないことがあろうか(何でもするだろうに)”と言い合い、副王のもとへ行き、“殿下、私たちの王はある一人の行者を過剰に慈しんでおられます。王は彼の中に一体何を見たのでしょうか。あなたからも王と相談してみてください”と言った。彼は“よろしい”と承諾し、大臣たちと共に王のもとに近づいて、最初の偈を唱えた。

25.

25.

‘‘Nayimassa vijjāmayamatthi kiñci, na bandhavo no pana te sahāyo;

Atha kena vaṇṇena tirīṭavaccho, tedaṇḍiko bhuñjati aggapiṇḍa’’nti.

“この者には何ら呪術的な明知(ヴィッジャー)はなく、親族でもなく、あなたの友人でもありません。では、いかなる理由によって、三杖(テーダンディカ)を持つティリータヴァッチャは、最上の食事(アッガピンダ)を享受しているのですか”

Tattha nayimassa vijjāmayamatthi kiñcīti imassa tāpasassa vijjāmayaṃ kiñci kammaṃ natthi. Na bandhavo tiputtabandhavasippabandhavagottabandhavañātibandhavesu aññataropi na hoti. No pana te sahāyoti sahapaṃsukīḷiko sahāyakopi te na hoti. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Tirīṭavacchoti tassa nāmaṃ. Tedaṇḍikoti kuṇḍikaṭhapanatthāya tidaṇḍakaṃ gahetvā caranto. Aggapiṇḍanti rasasampannaṃ rājārahaṃ aggabhojanaṃ.

その中で、“nayimassa vijjāmayamatthi kiñci”とは、この行者には呪術によるいかなる業もないということである。“na bandhavo”とは、子としての親族、技能による親族、氏族としての親族、親類としての親族のいずれでもないということである。“no pana te sahāyo”とは、共に砂遊びをした友人でもないということである。“kena vaṇṇena”とは、いかなる理由によって、ということである。“Tirīṭavaccho”とは、彼の名前である。“tedaṇḍiko”とは、水瓶を置くための三脚の杖を持って歩く者のことである。“aggapiṇḍa”とは、味の整った、王にふさわしい最上の食べ物のことである。

Taṃ sutvā rājā puttaṃ āmantetvā ‘‘tāta, mama paccantaṃ gantvā yuddhaparājitassa dvīhatīhaṃ anāgatabhāvaṃ sarasī’’ti vatvā ‘‘sarāmī’’ti vutte ‘‘tadā mayā imaṃ nissāya jīvitaṃ laddha’’nti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘tāta[Pg.287], mayhaṃ jīvitadāyake mama santikaṃ āgate rajjaṃ dadantopi ahaṃ neva etena kataguṇānurūpaṃ kātuṃ sakkomī’’ti vatvā itarā dve gāthā avoca –

それを聞いて、王は息子(副王)に呼びかけ、“息子よ、私が辺境へ行き、戦に敗れて二、三日の間、戻らなかったことを覚えているか”と言い、“覚えています”と答えられると、“その時、私は彼のおかげで命を救われたのだ”と、その一部始終を語り、“息子よ、私の命を救ってくれた者が私の元へ来た以上、王国を譲り渡したとしても、私は彼がなしてくれた恩義に報いることは到底できないのだ”と言って、残りの二つの偈を唱えた。

26.

26.

‘‘Āpāsu me yuddhaparājitassa, ekassa katvā vivanasmi ghore;

Pasārayī kicchagatassa pāṇiṃ, tenūdatāriṃ dukhasampareto.

“戦に敗れ、恐ろしい水のない荒野で一人きりだった私に、彼は慈しみを寄せてくれました。苦境にあった私に手を差し伸べ、苦悩に沈んでいた私を、それによって救い出してくれたのです”

27.

27.

‘‘Etassa kiccena idhānupatto, vesāyino visayā jīvaloke;

Lābhāraho tāta tirīṭavaccho, dethassa bhogaṃ yajathañca yañña’’nti.

“彼の尽力によって、私は閻魔(ヴェサーイー)の領域から、この人間界(生ける者の世界)へ辿り着いたのです。息子よ、ティリータヴァッチャは利養を受けるに値します。彼に財を与え、供物を捧げなさい”

Tattha āpāsūti āpadāsu. Ekassāti adutiyassa. Katvāti anukampaṃ karitvā pemaṃ uppādetvā. Vivanasminti pānīyarahite araññe. Ghoreti dāruṇe. Pasārayī kicchagatassa pāṇinti nisseṇiṃ bandhitvā kūpaṃ otāretvā dukkhagatassa mayhaṃ uttāraṇatthāya vīriyapaṭisaṃyuttaṃ hatthaṃ pasāresi. Tenūdatāriṃ dukhasamparetoti tena kāraṇenamhi dukkhaparivāritopi tamhā kūpā uttiṇṇo.

その中で、“āpāsū”とは、災難の中に、ということである。“ekassā”とは、連れのない(一人きりの)、ということである。“katvā”とは、慈しみをなし、愛情を生じさせて、ということである。“vivanasminti”とは、飲み水のない森の中に、ということである。“ghore”とは、恐ろしい、ということである。“pasārayī kicchagatassa pāṇiṃ”とは、梯子を編んで井戸に降り、苦境にあった私を引き上げるために、精進を伴う手を差し伸べた、ということである。“tenūdatāriṃ dukhasampareto”とは、その理由によって、私は苦悩に囲まれていながらも、その井戸から脱出した、ということである。

Etassa kiccena idhānupattoti ahaṃ etassa tāpasassa kiccena, etena katassa kiccassānubhāvena idhānuppatto. Vesāyino visayāti vesāyī vuccati yamo, tassa visayā. Jīvaloketi manussaloke. Ahañhi imasmiṃ jīvaloke ṭhito yamavisayaṃ maccuvisayaṃ paralokaṃ gato nāma ahosiṃ, somhi etassa kāraṇā tato puna idhāgatoti vuttaṃ hoti. Lābhārahoti lābhaṃ araho catupaccayalābhassa anucchaviko. Dethassa bhoganti etena paribhuñjitabbaṃ catupaccayasamaṇaparikkhārasaṅkhātaṃ bhogaṃ etassa detha. Yajathañca yaññanti tvañca amaccā ca nāgarā cāti sabbepi tumhe etassa bhogañca detha, yaññañca yajatha. Tassa hi dīyamāno deyyadhammo tena bhuñjitabbattā bhogo hoti, itaresaṃ dānayaññattā yañño. Tenāha ‘‘dethassa bhogaṃ yajathañca yañña’’nti.

“etassa kiccena idhānupatto”とは、私はこの行者の尽力によって、彼がなした尽力の威力によって、ここに辿り着いた、ということである。“vesāyino visayā”とは、ヴェサーイーとは閻魔のことであり、その領域のことである。“jīvaloke”とは、人間界のことである。実に、私はこの生ける者の世界に留まりながら、閻魔の領域、死の領域、来世へ行ったも同然であった。その私が、彼のおかげでそこから再びここへ来た、と言われているのである。“lābhārahoti”とは、利養に値する、四つの資具(四供養)の利養を受けるにふさわしい、ということである。“dethassa bhoganti”とは、彼が享受すべき四つの資具、沙門の必需品とされる財を彼に与えなさい、ということである。“yajathañca yaññanti”とは、あなたも、大臣たちも、市民たちも、皆が彼に財を与え、供物を捧げなさい、ということである。彼に与えられるべき施物は、彼によって享受されるものであるから“bhoga(財)”であり、他の人々にとっては布施の祭祀であるから“yañña(供物)”なのである。それゆえ、“彼に財を与え、供物を捧げなさい”と言ったのである。

Evaṃ [Pg.288] raññā gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpentena viya bodhisattassa guṇe pakāsite tassa guṇo sabbatthameva pākaṭo jāto, atirekataro tassa lābhasakkāro udapādi. Tato paṭṭhāya uparājā vā amaccā vā añño vā koci kiñci rājānaṃ vattuṃ na visahi. Rājā bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggapuraṃ pūresi. Bodhisattopi abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

このように、王が天空に満月を昇らせるかのように菩薩の徳を明らかにすると、彼の徳はあらゆるところで知れ渡り、彼に対してより一層の利養と敬意が生じた。それ以来、副王も大臣も、あるいは他の誰も、王に口出しすることを敢えてしなかった。王は菩薩の教誡に従い、布施などの功徳を積んで、天界を満たした。菩薩もまた、神通と等至を生じさせて、死後は梵天の世界を赴くべき所とした。

Satthā ‘‘porāṇakapaṇḍitāpi upakāravasena kariṃsū’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)は、“古の賢者たちも、受けた恩義に従って報いたのである”と、この説法をして、本生をまとめられた。“その時の王はアーナンダであり、行者は私自身であった”と。

Tirīṭavacchajātakavaṇṇanā navamā.

ティリータヴァッチャ本生義釈、第九(終了)。

[260] 10. Dūtajātakavaṇṇanā

[二六〇]一〇.使者本生義釈(ドゥータ・ジャータカ)

Yassatthā dūramāyantīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ lolabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu navakanipāte cakkavākajātake (jā. 1.9.69 ādayo) āvibhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ āmantetvā ‘‘na kho, bhikkhu, idāneva, pubbepi tvaṃ lolo, lolyakāraṇeneva pana asinā sīsacchedanaṃ labhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“Yassatthā dūramāyantī”という(偈で始まる)この物語を、師は祇園精舎に滞在しているとき、ある貪欲な比丘について語られた。その背景は、第九巻のカッカヴァーカ本生において明らかになるだろう。さて、師はその比丘に呼びかけて、“比丘よ、今だけでない。前世においてもお前は貪欲であった。そして、その貪欲が原因で剣によって首を跳ねられたのだ”と言って、過去の物語を引かれた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa putto hutvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya bhojanasuddhiko ahosi, tenassa bhojanasuddhikarājātveva nāmaṃ jātaṃ. So kira tathārūpena vidhānena bhattaṃ bhuñjati, yathāssa ekissā bhattapātiyā satasahassaṃ vayaṃ gacchati. Bhuñjanto pana antogehe na bhuñjati, attano bhojanavidhānaṃ olokentaṃ mahājanaṃ puññaṃ kāretukāmatāya rājadvāre ratanamaṇḍapaṃ kāretvā bhojanavelāya taṃ alaṅkarāpetvā kañcanamaye samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīditvā khattiyakaññāhi parivuto [Pg.289] satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā sabbarasabhojanaṃ bhuñjati. Atheko lolapuriso tassa bhojanavidhānaṃ oloketvā taṃ bhojanaṃ bhuñjitukāmo hutvā pipāsaṃ sandhāretuṃ asakkonto ‘‘attheko upāyo’’ti gāḷhaṃ nivāsetvā hatthe ukkhipitvā ‘‘bho, ahaṃ dūto, dūto’’ti uccāsaddaṃ karonto rājānaṃ upasaṅkami. Tena ca samayena tasmiṃ janapade ‘‘dūtomhī’’ti vadantaṃ na vārenti, tasmā mahājano dvidhā bhijjitvā okāsaṃ adāsi. So vegena gantvā rañño pātiyā ekaṃ bhattapiṇḍaṃ gahetvā mukhe pakkhipi, athassa ‘‘sīsaṃ chindissāmī’’ti asigāho asiṃ abbāhesi, rājā ‘‘mā paharī’’ti nivāresi, ‘‘mā bhāyi, bhuñjassū’’ti hatthaṃ dhovitvā nisīdi. Bhojanapariyosāne cassa attano pivanapānīyañceva tambūlañca dāpetvā ‘‘bho purisa, tvaṃ ‘dūtomhī’ti vadasi, kassa dūtosī’’ti pucchi. ‘‘Mahārāja ahaṃ taṇhādūto, udaradūto, taṇhā maṃ āṇāpetvā ‘tvaṃ gacchāhī’ti dūtaṃ katvā pesesī’’ti vatvā purimā dve gāthā avoca –

昔、ブラフマダッタ王がバラナシを治めていた頃、菩薩はその息子として生まれ、成人してタクカシラーですべての学芸を修め、父の死後、王位を継承した。彼は食に対して非常に潔癖であり、そのため“食潔王(ボージャナスッディカラージャ)”という名で知られるようになった。伝え聞くところによると、彼は一皿の食事が十万金もかかるような作法で食事を摂っていた。しかし、彼は奥まった部屋で食べるのではなく、自分の食事の作法を見て人々が功徳を積むことを望み、王宮の門に宝飾を施した天幕を作らせた。食事の時間になると、そこを装飾させ、金製の白い傘が立てられた王の玉座に座り、王族の乙女たちに囲まれ、十万金の価値がある金の皿で、あらゆる味覚の備わった食事を摂っていた。その時、ある貪欲な男がその食事の様子を見て、自分も食べたいと思い、空腹に耐えかねて、“方法はある”と考え、衣服をしっかり締め直し、手を挙げて“おい、私は使者だ、使者だ!”と大声を上げながら王に近づいた。当時、その国では“私は使者です”と言う者を誰も止めなかったため、人々は二手に分かれて道を開けた。彼は急いで行き、王の皿から一口分の飯を掴んで口に放り込んだ。すると、剣を持つ護衛兵が“首をはねてやる”と剣を抜いたが、王は“打つな”と制止した。王は“恐れるな、食べなさい”と言い、自ら手を洗って座った。食後、彼に飲み水と咀嚼剤(タンブーラ)を与え、“男よ、お前は‘私は使者だ’と言ったが、誰の使者なのだ?”と尋ねた。男は“大王よ、私は渇愛の使者であり、胃袋の使者です。渇愛が私に‘行け’と命じ、使者として私を遣わしたのです”と言って、最初の二つの偈を唱えた。

28.

28.

‘‘Yassatthā dūramāyanti, amittamapi yācituṃ;

Tassūdarassahaṃ dūto, mā me kujjha rathesabha.

“その(胃袋の)ために、人々は遠方からやって来て、敵にさえも乞い求めます。車を駆る者の中で最も優れた方(王)よ、私はその胃袋の使者なのです。私を怒らないでください。”

29.

29.

‘‘Yassa divā ca ratto ca, vasamāyanti māṇavā;

Tassūdarassahaṃ dūto, mā me kujjha rathesabhā’’ti.

“昼も夜も、人々がその支配下に置かれる、その胃袋の使者として私は来たのです。車を駆る者の中で最も優れた方よ、私を怒らないでください。”

Tattha yassatthā dūramāyantīti yassa atthāya ime sattā taṇhāvasikā hutvā dūrampi gacchanti. Rathesabhāti rathayodhajeṭṭhaka.

その中で、“yassatthā dūramāyanti”とは、それ(胃袋)のために、これらの生きとし生けるものが渇愛に支配されて遠くまで行くことを意味する。“rathesabha”とは、戦車兵の長(王)のことである。

Rājā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘saccametaṃ, ime sattā udaradūtā taṇhāvasena vicaranti, taṇhāva ime satte vicāreti, yāva manāpaṃ vata iminā kathita’’nti tassa purisassa tussitvā tatiyaṃ gāthamāha –

王は彼の言葉を聞いて、“その通りだ。これらの衆生は胃袋の使者として渇愛のままに歩き回っている。渇愛こそがこれらの衆生を動かしているのだ。なんと見事な語り口だろうか”と、その男に満足して、第三の偈を唱えた。

30.

30.

‘‘Dadāmi te brāhmaṇa rohiṇīnaṃ, gavaṃ sahassaṃ saha puṅgavena;

Dūto hi dūtassa kathaṃ na dajjaṃ, mayampi tasseva bhavāma dūtā’’ti.

“バラモンよ、私はお前に千頭の赤い牝牛と、一頭の雄牛を授けよう。使者が(同じ)使者に対して、どうして与えないことがあろうか。我らもまた、その(同じ胃袋の)使者なのだから。”

Tattha [Pg.290] brāhmaṇāti ālapanamattametaṃ. Rohiṇīnanti rattavaṇṇānaṃ. Saha puṅgavenāti yūthapariṇāyakena upaddavarakkhakena usabhena saddhiṃ. Mayampīti ahañca avasesā ca sabbe sattā tasseva udarassa dūtā bhavāma, tasmā ahaṃ udaradūto samāno udaradūtassa tuyhaṃ kasmā na dajjanti. Evañca pana vatvā ‘‘iminā vata purisena assutapubbaṃ kāraṇaṃ kathita’’nti tuṭṭhacitto tassa mahantaṃ yasaṃ adāsi.

その中で、“brāhmaṇa”とは単なる呼びかけである。“rohiṇīnaṃ”とは赤色の牛のことである。“saha puṅgavena”とは、群れのリーダーであり災難から守る雄牛と共に、という意味である。“mayampī”とは、私や他のすべての衆生もまた、同じ胃袋の使者である、という意味である。“それゆえ、私も胃袋の使者であり、胃袋の使者であるお前に、どうして与えないことがあろうか”ということである。このように言って、“この男は、かつて聞いたこともない理由を語った”と心に喜びを感じ、彼に大きな名誉を与えた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so lolabhikkhu sakadāgāmiphale patiṭṭhahi, aññepi bahū sotāpannādayo ahesuṃ. ‘‘Tadā lolapuriso etarahi lolabhikkhu ahosi, bhojanasuddhikarājā pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、四聖諦を明かしたのち、本生話をまとめられた。聖諦の説示の終わりに、その貪欲な比丘は一来果に達した。他にも多くの者が預流果などに達した。“その時の貪欲な男は、今の貪欲な比丘であり、食潔王は私であった。”

Dūtajātakavaṇṇanā dasamā.

使者本生(ドゥータ・ジャータカ)注釈、第十。

Saṅkappavaggo paṭhamo.

決意の章(サンカッパ・ヴァッガ)、第一。

Tassuddānaṃ –

その要目は以下の通りである。

Saṅkappa tilamuṭṭhi ca, maṇi ca sindhavāsukaṃ;

Jarūdapānaṃ gāmaṇi, mandhātā tirīṭadūtanti.

決意、胡麻の拳、宝珠、馬、古い井戸、村長、マンダート王、ティリータ、そして使者である。

2. Padumavaggo

2. 蓮華の章(パドゥマ・ヴァッガ)。

[261] 1. Padumajātakavaṇṇanā

[261] 1. 蓮華本生(パドゥマ・ジャータカ)注釈

Yathā kesā ca massū cāti idaṃ satthā jetavane viharanto ānandabodhimhi mālāpūjakārake bhikkhū ārabbha kathesi. Vatthu kāliṅgabodhijātake āvibhavissati. So pana ānandattherena ropitattā ‘‘ānandabodhī’’ti jāto. Therena hi jetavanadvārakoṭṭhake bodhissa ropitabhāvo sakalajambudīpe patthari. Athekacce janapadavāsino bhikkhū ‘‘ānandabodhimhi mālāpūjaṃ karissāmā’’ti jetavanaṃ [Pg.291] āgantvā satthāraṃ vanditvā punadivase sāvatthiṃ pavisitvā uppalavīthiṃ gantvā mālaṃ alabhitvā āgantvā ānandattherassa ārocesuṃ – ‘‘āvuso, mayaṃ ‘bodhimhi mālāpūjaṃ karissāmā’ti uppalavīthiṃ gantvā ekamālampi na labhimhā’’ti. Thero ‘‘ahaṃ vo, āvuso, āharissāmī’’ti uppalavīthiṃ gantvā bahū nīluppalakalāpe ukkhipāpetvā āgamma tesaṃ dāpesi, te tāni gahetvā bodhissa pūjaṃ kariṃsu. Taṃ pavattiṃ sutvā dhammasabhāyaṃ bhikkhū therassa guṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, jānapadā bhikkhū appapuññā uppalavīthiṃ gantvā mālaṃ na labhiṃsu, thero pana gantvāva āharāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva vattuchekā kathākusalā mālaṃ labhanti, pubbepi labhiṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“髪や髭が……”というこの説法を、師(仏陀)は祇園精舎に滞在していた際、アーナンダ菩提樹に花の供養をした比丘たちについて語られた。その出来事はカリンガ・ボーディ・ジャータカで明らかになる。その菩提樹は、長老アーナンダによって植えられたため“アーナンダ菩提樹”として知られていた。長老が祇園精舎の門の塔に菩提樹を植えたという話は、全ジャンブディープに広まった。ある地方住まいの比丘たちが“アーナンダ菩提樹に花の供養をしよう”と祇園精舎に来て、師を礼拝し、翌日、舎衛城に入り、青蓮華(ウッパラ)通りに行ったが、花を手に入れることができずに戻ってきて、長老アーナンダに告げた。“友よ、私たちは‘菩提樹に花の供養をしよう’と青蓮華通りに行きましたが、一輪の花も得られませんでした。”長老は“友よ、私が持っておいでましょう”と言って青蓮華通りに行き、多くの青蓮華の束を持ち帰らせ、彼らに与えた。彼らはそれを受け取って菩提樹を供養した。その知らせを聞いて、法堂の比丘たちは長老の徳を称え始めた。“友よ、地方の比丘たちは徳が少なく青蓮華通りに行っても花を得られなかったが、長老は行くとすぐに持ってこさせた。”師はやって来て“比丘たちよ、今、何のことで集まって話しているのか”と問い、“これこれのことです”と答えられると、“比丘たちよ、物事に通じ話術に巧みな者が花を得るのは今だけではない。昔も得ていたのだ”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhiputto ahosi. Antonagare ca ekasmiṃ sare padumāni pupphanti. Eko chinnanāso puriso taṃ saraṃ rakkhati. Athekadivasaṃ bārāṇasiyaṃ ussave ghuṭṭhe mālaṃ piḷandhitvā ussavaṃ kīḷitukāmā tayo seṭṭhiputtā ‘‘nāsacchinnassa abhūtena vaṇṇaṃ vatvā mālaṃ yācissāmā’’ti tassa padumāni bhañjanakāle sarassa santikaṃ gantvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu.

昔、ブラフマダッタ王がバラナシを治めていた頃、菩薩は長者の息子として生まれた。城内のある池に蓮華が咲いていた。鼻を削がれた一人の男がその池を番していた。ある日、バラナシで祭りの触れが出され、花を身に飾って祭りで遊びたいと思った三人の長者の息子たちが、“鼻を削がれた男に、ありもしない(偽りの)美徳を称えて花を乞おう”と考え、彼が蓮華を摘んでいる時に池のそばへ行き、傍らに立った。

Tesu eko taṃ āmantetvā paṭhamaṃ gāthamāha –

そのうちの一人が彼に呼びかけて、第一の偈を唱えた。

31.

31.

‘‘Yathā kesā ca massū ca, chinnaṃ chinnaṃ virūhati;

Evaṃ ruhatu te nāsā, padumaṃ dehi yācito’’ti.

“髪や髭が、切られても切られても生えてくるように、あなたの鼻もそのように再生しますように。乞われたのですから、蓮の花をください”

So tassa kujjhitvā padumaṃ na adāsi.

彼はその男に腹を立てて、蓮の花を与えなかった。

Athassa dutiyo dutiyaṃ gāthamāha –

そこで、二人目の男が彼に第二の偈を唱えた。

32.

32.

‘‘Yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhati;

Evaṃ ruhatu te nāsā, padumaṃ dehi yācito’’ti.

“秋に収穫された種が、畑に蒔かれて芽吹くように、あなたの鼻もそのように再生しますように。乞われたのですから、蓮の花をください”

Tattha sāradikanti saradasamaye gahetvā nikkhittaṃ sārasampannaṃ bījaṃ. So tassapi kujjhitvā padumaṃ na adāsi.

ここで“秋の(sāradika)”とは、秋の時期に採取して保管された、生命力に満ちた種のことである。彼はこの男に対しても腹を立てて、蓮の花を与えなかった。

Athassa tatiyo tatiyaṃ gāthamāha –

そこで、三人目の男が彼に第三の偈を唱えた。

33.

33.

‘‘Ubhopi [Pg.292] palapantete, api padmāni dassati;

Vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā;

Dehi samma padumāni, ahaṃ yācāmi yācito’’ti.

“この二人はたわごとを言っています。それでも(あなたは)蓮の花をくれるでしょうか。彼らがあなたの鼻について(再生すると)言おうと言うまいと、鼻が再生することはありません。友よ、蓮の花をください。乞われた私に与えてください”

Tattha ubhopi palapanteteti ete dvepi musā vadanti. Api padmānīti ‘‘api nāma no padumāni dassatī’’ti cintetvā evaṃ vadanti. Vajjuṃ vā te na vā vajjunti ‘‘tava nāsā ruhatū’’ti evaṃ vadeyyuṃ vā na vā vadeyyuṃ, etesaṃ vacanaṃ appamāṇaṃ, sabbatthāpi natthi nāsāya ruhanā, ahaṃ pana te nāsaṃ paṭicca na kiñci vadāmi, kevalaṃ yācāmi, tassa me dehi, samma, padumāni yācitoti.

ここで“二人ともたわごとを言っている(ubhopi palapantete)”とは、この二人とも嘘を言っているということである。“蓮の花を(api padmāni)”とは、“はたして我々に蓮の花をくれるだろうか”と考えて、そのように言っているのである。“言うまいと(vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ)”とは、“あなたの鼻が再生しますように”とそのように言おうと言うまいと、彼らの言葉は無意味であり、いかなる場合も鼻が再生することはない、ということである。“しかし、私はあなたの鼻に関して何ら(嘘を)言わず、ただ乞うだけである。それゆえ、乞うている私に、友よ、蓮の花をください”という意味である。

Taṃ sutvā padumasaragopako ‘‘imehi dvīhi musāvādo kathito, tumhehi sabhāvo kathito, tumhākaṃ anucchavikāni padumānī’’ti mahantaṃ padumakalāpaṃ ādāya tassa datvā attano padumasarameva gato.

それを聞いて、蓮池の番人は“この二人は嘘を言ったが、あなたは真実を言った。あなたには蓮の花がふさわしい”と言い、大きな蓮の花の束を取って彼に与え、自分は蓮池へと戻って行った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā padumalābhī seṭṭhiputto ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時の蓮を手に入れた長者の息子は、私であった”と。

Padumajātakavaṇṇanā paṭhamā.

パドマ本生(蓮本生)の解説、第一。

[262] 2. Mudupāṇijātakavaṇṇanā

[262] 2. ムドゥパーニ本生(柔らかな手の本生)の解説

Pāṇi ce muduko cassāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā dhammasabhaṃ ānītaṃ ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu, itthiyo nāmetā kilesavasena gamanato arakkhiyā, porāṇakapaṇḍitāpi attano dhītaraṃ rakkhituṃ nāsakkhiṃsu, pitarā hatthe gahetvā ṭhitāva pitaraṃ ajānāpetvā kilesavasena purisena saddhiṃ palāyī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“もし手が柔らかであれば(Pāṇi ce muduko cassa)”というこの法話は、師が祇園精舎に滞在していたとき、ある意欲を失った比丘について語られたものである。師は、法廷(集会所)に連れて来られた彼に“比丘よ、お前が意欲を失ったというのは本当か”と問い、“本当です、世尊よ”と答えられると、“比丘よ、女というものは煩悩のゆえに(道から外れて)行くものであり、守ることはできない。昔の賢者たちも自分の娘を守ることはできなかった。父親に手を取られて立っていながら、父親に気づかれずに、煩悩のゆえに男と共に逃げ去ったのである”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena rajjaṃ kāresi. So [Pg.293] dhītarañca bhāgineyyañca dvepi antonivesane posento ekadivasaṃ amaccehi saddhiṃ nisinno ‘‘mamaccayena mayhaṃ bhāgineyyo rājā bhavissati, dhītāpi me tassa aggamahesī bhavissatī’’ti vatvā aparabhāge bhāgineyyassa vayappattakāle puna amaccehi saddhiṃ nisinno ‘‘mayhaṃ bhāgineyyassa aññassa rañño dhītaraṃ ānessāma, mayhaṃ dhītarampi aññasmiṃ rājakule dassāma, evaṃ no ñātakā bahutarā bhavissantī’’ti āha. Amaccā sampaṭicchiṃsu.

昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はその王妃の胎内に生まれ、成人してタッカシラーですべての学芸を修め、父の死後に王位に就いて、法に従って国を統治した。彼は娘と甥の二人を宮廷内で育てていたが、ある日、大臣たちと共に座して、“私の死後、甥が王となり、私の娘も彼の正妃となるだろう”と言った。後に甥が成人したとき、再び大臣たちと共に座して、“私の甥には他の王の娘を迎えよう。私の娘も他の王家に嫁がせよう。そうすれば我々の親族はより多くなるだろう”と言った。大臣たちはこれに同意した。

Atha rājā bhāgineyyassa bahigehaṃ dāpesi, anto pavesanaṃ nivāresi. Te pana aññamaññaṃ paṭibaddhacittā ahesuṃ. Kumāro ‘‘kena nu kho upāyena rājadhītaraṃ bahi nīharāpeyya’’nti cintento ‘‘atthi upāyo’’ti dhātiyā lañjaṃ datvā ‘‘kiṃ, ayyaputta, kicca’’nti vutte ‘‘amma, kathaṃ nu kho rājadhītaraṃ bahi kātuṃ okāsaṃ labheyyāmā’’ti āha. ‘‘Rājadhītāya saddhiṃ kathetvā jānissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, ammā’’ti. Sā gantvā ‘‘ehi, amma, sīse te ūkā gaṇhissāmī’’ti taṃ nīcapīṭhake nisīdāpetvā sayaṃ ucce nisīditvā tassā sīsaṃ attano ūrūsu ṭhapetvā ūkā gaṇhayamānā rājadhītāya sīsaṃ nakhehi vijjhi. Rājadhītā ‘‘nāyaṃ attano nakhehi vijjhati, pitucchāputtassa me kumārassa nakhehi vijjhatī’’ti ñatvā ‘‘amma, tvaṃ kumārassa santikaṃ agamāsī’’ti pucchi. ‘‘Āma, ammā’’ti. ‘‘Kiṃ tena sāsanaṃ kathita’’nti? ‘‘Tava bahikaraṇūpāyaṃ pucchati, ammā’’ti. Rājadhītā ‘‘paṇḍito honto jānissatī’’ti paṭhamaṃ gāthaṃ bandhitvā ‘‘amma, imaṃ uggahetvā kumārassa kathehī’’ti āha.

そこで王は、甥に宮殿の外に家を与え、中に入るのを禁じた。しかし、二人は互いに心を寄せていた。王子は“いかなる手段で王女を外に連れ出すことができるだろうか”と考え、“策がある”として乳母に賄賂を渡し、乳母が“若君、何の御用でしょうか”と問うと、“お母さん、どうすれば王女を外に出す機会を得られるだろうか”と言った。(乳母は)“王女と話して確かめましょう”と言った。(王子は)“よろしい、お母さん”と言った。彼女は王女のところへ行って、“おいでなさい、お嬢様、あなたの頭のシラミを取ってあげましょう”と言って、彼女を低い椅子に座らせ、自分は高いところに座り、彼女の頭を自分の膝に置いてシラミを取りながら、王女の頭を爪で突いた。王女は“この人は自分の爪で突いているのではない、叔父の息子である王子の爪(の合図)で突いているのだ”と悟り、“お母さん、あなたは王子のところへ行ったのですか”と尋ねた。“はい、お嬢様”。“王子は何という伝言を言いましたか”。“あなたの連れ出し策を尋ねています、お嬢様”。王女は“賢明な方なら分かるでしょう”と言って、第一の偈を詠み、“お母さん、これを覚えて王子に伝えてください”と言った。

34.

34.

‘‘Pāṇi ce muduko cassa, nāgo cassa sukārito;

Andhakāro ca vasseyya, atha nūna tadā siyā’’ti.

“もし(世話係の)手が柔らかく、象がよく調教されており、闇が深く雨が降るならば、その時こそ(それは可能に)なるでしょう”

Sā taṃ uggaṇhitvā kumārassa santikaṃ gantvā ‘‘amma, rājadhītā kimāhā’’ti vutte ‘‘ayyaputta, aññaṃ kiñci avatvā imaṃ gāthaṃ pahiṇī’’ti taṃ gāthaṃ udāhāsi. Kumāro ca tassatthaṃ ñatvā ‘‘gaccha, ammā’’ti taṃ uyyojesi.

彼女はそれを覚えて王子のところへ行き、“お母さん、王女は何と言いましたか”と問われると、“若君、他には何も言わず、この偈を届けられました”と言って、その偈を唱えた。王子はその意味を理解し、“行きなさい、お母さん”と言って彼女を送り出した。

Gāthāyattho – sace te ekissā cūḷupaṭṭhākāya mama hattho viya hattho mudu assa, yadi ca te āneñjakāraṇaṃ sukārito eko hatthī assa, yadi ca taṃ divasaṃ caturaṅgasamannāgato ativiya bahalo andhakāro assa, devo ca vasseyya. Atha nūna tadā siyāti [Pg.294] tādise kāle ime cattāro paccaye āgamma ekaṃsena te manorathassa matthakagamanaṃ siyāti.

偈の意味は――もし、ある侍女の手が私の手のように柔らかく、また、不動の訓練を積んだ一頭の象がおり、また、その日に四種の要素を備えたような極めて深い闇があり、雨が降るならば。“その時に(それは可能に)なるでしょう”とは、そのような時に、これら四つの条件によって、確実にあなたの望みが成就するだろう、ということである。

Kumāro etamatthaṃ tathato ñatvā ekaṃ abhirūpaṃ muduhatthaṃ cūḷupaṭṭhākaṃ sajjaṃ katvā maṅgalahatthigopakassa lañjaṃ datvā hatthiṃ āneñjakāraṇaṃ kāretvā kālaṃ āgamento acchi.

王子はこの意味を正しく理解し、ある容姿端麗で手の柔らかな侍女を用意し、吉祥象の飼育係に賄賂を渡して象を不動の訓練に従事させ、時機が来るのを待った。

Athekasmiṃ kāḷapakkhuposathadivase majjhimayāmasamanantare ghanakāḷamegho vassi. So ‘‘ayaṃ dāni rājadhītāya vuttadivaso’’ti vāraṇaṃ abhiruhitvā muduhatthakaṃ cūḷupaṭṭhākaṃ hatthipiṭṭhe nisīdāpetvā gantvā rājanivesanassa ākāsaṅgaṇābhimukhe ṭhāne hatthiṃ mahābhittiyaṃ allīyāpetvā vātapānasamīpe temento aṭṭhāsi. Rājāpi dhītaraṃ rakkhanto aññattha sayituṃ na deti, attano santike cūḷasayane sayāpeti. Sāpi ‘‘ajja kumāro āgamissatī’’ti ñatvā niddaṃ anokkamitvāva nipannā ‘‘tāta nhāyitukāmāmhī’’ti āha. Rājā ‘‘ehi, ammā’’ti taṃ hatthe gahetvā vātapānasamīpaṃ netvā ‘‘nhāyāhi, ammā’’ti ukkhipitvā vātapānassa bahipasse pamukhe ṭhapetvā ekasmiṃ hatthe gahetvā aṭṭhāsi. Sā nhāyamānāva kumārassa hatthaṃ pasāresi, so tassā hatthato ābharaṇāni omuñcitvā upaṭṭhākāya hatthe piḷandhitvā taṃ ukkhipitvā rājadhītaraṃ nissāya pamukhe ṭhapesi. Sā tassā hatthaṃ gahetvā pitu hatthe ṭhapesi, so tassā hatthaṃ gahetvā dhītu hatthaṃ muñci, sā itarasmāpi hatthā ābharaṇāni omuñcitvā tassā dutiyahatthe piḷandhitvā pitu hatthe ṭhapetvā kumārena saddhiṃ agamāsi. Rājā ‘‘dhītāyeva me’’ti saññāya taṃ dārikaṃ nhānapariyosāne sirigabbhe sayāpetvā dvāraṃ pidhāya lañchetvā ārakkhaṃ datvā attano sayanaṃ gantvā nipajji.

ある黒分の布薩の日、真夜中が過ぎた頃、真っ黒な雲が雨を降らせました。彼は“これこそ王女が言っていた日だ”と考え、象に乗り、若手の従者を象の背に乗せて、王宮の中庭に面した場所へ行き、大きな壁に象を寄せ、窓の近くで雨を避けながら待機しました。王もまた、娘を護るために他所で寝ることを許さず、自分の近くの小さな寝台に寝かせていました。彼女も“今日、王子が来るだろう”と知って、眠りにつかずに横たわっており、“父上、水浴びをしたいのです”と言いました。王は“おいで、娘よ”と言って彼女の手を取り、窓の近くへ連れて行き、“水浴びをしなさい、娘よ”と言って彼女を持ち上げ、窓の外側の縁に立たせ、片方の手を取ったまま待機しました。彼女は水浴びをしながら王子の手を伸ばし、彼(王子)は彼女の手から装身具を外して従者の手に付け、その従者を持ち上げて王女の代わりに縁に立たせました。彼女はその(従者の)手を取って父の手に置き、王はその(従者の)手を取って娘の手を離しました。彼女はもう一方の手からも装身具を外して、その(従者の)もう片方の手に付け、父の手に置いて、王子と共に去って行きました。王は“これこそ我が娘だ”と思い込み、水浴びが終わるとその少女を寝室に寝かせ、戸を閉めて封印し、護衛をつけて自分の寝床へ戻って横になりました。

So pabhātāya rattiyā dvāraṃ vivaritvā taṃ dārikaṃ disvā ‘‘kimeta’’nti pucchi. Sā tassā kumārena saddhiṃ gatabhāvaṃ kathesi. Rājā vippaṭisārī hutvā ‘‘hatthe gahetvā carantenapi mātugāmaṃ rakkhituṃ na sakkā, evaṃ arakkhiyā nāmitthiyo’’ti cintetvā itarā dve gāthā avoca –

夜が明けると、王は戸を開けてその少女を見て、“これはどういうことだ”と尋ねました。彼女は、王女が王子と共に去ったことを話しました。王は後悔し、“手を取って歩いていても、女を護ることはできない。このように、女は護りきれないものである”と考えて、次の二つの偈を唱えました。

35.

35.

‘‘Analā mudusambhāsā, duppūrā tā nadīsamā;

Sīdanti naṃ viditvāna, ārakā parivajjaye.

“女たちは満足することなく、柔和に語るが、川のように満たしがたい。それを知って男たちは沈んでいく。賢者は遠くから避けるべきである。

36.

36.

‘‘Yaṃ [Pg.295] etā upasevanti, chandasā vā dhanena vā;

Jātavedova saṃ ṭhānaṃ, khippaṃ anudahanti na’’nti.

“女たちが情欲によって、あるいは富によって仕えるその男を、火が自らの住処を焼き尽くすように、速やかに焼き尽くすのである”と。

Tattha analā mudusambhāsāti muduvacanenapi asakkuṇeyyā, neva sakkā saṇhavācāya saṅgaṇhitunti attho. Purisehi vā etāsaṃ na alanti analā. Mudusambhāsāti hadaye thaddhepi sambhāsāva mudu etāsanti mudusambhāsā. Duppūrā tā nadīsamāti yathā nadī āgatāgatassa udakassa sandanato udakena duppūrā, evaṃ anubhūtānubhūtehi methunādīhi aparitussanato duppūrā. Tena vuttaṃ –

そこにおいて“満足することなく、柔和に語る(Analā mudusambhāsā)”とは、柔らかな言葉によっても制御できず、穏やかな言葉でも手懐けることができないという意味です。あるいは、男たちにとって十分(alā)ではない(ana)から‘満足することのない(analā)’といいます。“柔和に語る(Mudusambhāsā)”とは、心は冷酷であっても、その語り口だけは柔和であるから‘柔和に語る’といいます。“川のように満たしがたい(Duppūrā tā nadīsamā)”とは、川が流れ込む水によって満たされることがないように、彼女らもまた、経験しても経験しても性交などによって満足することがないため、‘満たしがたい’といいます。ゆえにこう説かれました。

‘‘Tiṇṇaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ atitto appaṭivāno mātugāmo kālaṃ karoti. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Methunasamāpattiyā ca vijāyanassa ca alaṅkārassa ca. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ atitto appaṭivāno mātugāmo kālaṃ karotī’’ti.

“比丘たちよ、女は三つの事柄において満足することなく、飽きることなく、生涯を終える。その三つとは何か。性交、出産、そして装身具である。比丘たちよ、女はこれら三つの事柄において満足することなく、飽きることなく、生涯を終えるのである”と。

Sīdantīti aṭṭhasu mahānirayesu soḷasasu ussadanirayesu nimujjanti. Nanti nipātamattaṃ. Viditvānāti evaṃ jānitvā. Ārakā parivajjayeti ‘‘etā itthiyo nāma methunadhammādīhi atittā kālaṃ katvā etesu nirayesu sīdanti, etā evaṃ attanā sīdamānā kassaññassa sukhāya bhavissantī’’ti evaṃ ñatvā paṇḍito puriso dūratova tā parivajjayeti dīpeti. Chandasā vā dhanena vāti attano vā chandena ruciyā pemena, bhativasena laddhadhanena vā yaṃ purisaṃ etā itthiyo upasevanti bhajanti. Jātavedoti aggi. So hi jātamattova vediyati, vidito pākaṭo hotīti jātavedo. So yathā attano ṭhānaṃ kāraṇaṃ okāsaṃ anudahati, evametāpi yaṃ upasevanti, taṃ purisaṃ dhanayasasīlapaññāsamannāgatampi tesaṃ sabbesaṃ dhanādīnaṃ vināsanato puna tāya sampattiyā abhabbuppattikaṃ kurumānā khippaṃ anudahanti jhāpenti. Vuttampi cetaṃ –

“沈んでいく(Sīdantī)”とは、八大地獄や十六の遊増地獄に没することです。“ナ(naṃ)”は単なる不変化詞です。“知って(Viditvānā)”とは、このように知ってということです。“遠くから避けるべきである(Ārakā parivajjaye)”とは、“女というものは、性交などにおいて満足することなく、死んでこれらの地獄に沈むのである。自ら沈んでいく彼女らが、他の誰の幸せになるというのか”と、このように知って、賢明な男は遠くから彼女らを避けるべきであることを示しています。“情欲によって、あるいは富によって(Chandasā vā dhanena vā)”とは、自らの欲求や愛によって、あるいは夫に従うことで得た富によって、女たちが仕え、親しむ男のことです。“火(Jātavedo)”とは、火のことです。それは生まれた(jāta)瞬間に知られる(vediyati)から、あるいは明白(pākaṭo)になるから‘火(jātavedo)’と呼ばれます。火が自らの場所や原因や機会を焼き尽くすように、彼女らもまた、自らが仕える男を、たとえその男が富や名声や徳や知恵を備えていても、それら富などをすべて失わせ、再びその幸運を得られないようにして、速やかに焼き尽くす(滅ぼす)のです。次のように説かれています。

‘‘Balavanto dubbalā honti, thāmavantopi hāyare;

Cakkhumā andhakā honti, mātugāmavasaṃ gatā.

“強い者も弱くなり、力ある者も衰える。女の支配下に入れば、目ある者も盲目となる。

‘‘Guṇavanto [Pg.296] nigguṇā honti, paññavantopi hāyare;

Pamattā bandhane senti, mātugāmavasaṃ gatā.

“徳ある者も不徳となり、知恵ある者も衰える。女の支配下に入れば、放逸な者は束縛の中に伏す。

‘‘Ajjhenañca tapaṃ sīlaṃ, saccaṃ cāgaṃ satiṃ matiṃ;

Acchindanti pamattassa, panthadūbhīva takkarā.

“学問、苦行、戒律、真実、施し、念、知恵、これらを女たちは奪い去る。放逸な者から、道中の盗賊が財を奪うように。

‘‘Yasaṃ kittiṃ dhitiṃ sūraṃ, bāhusaccaṃ pajānanaṃ;

Khepayanti pamattassa, kaṭṭhapuñjaṃva pāvako’’ti.

“名声、名誉、不屈の心、勇気、多聞、理解力、これらを女たちは滅ぼす。放逸な者から、火が薪の山を焼き尽くすように”と。

Evaṃ vatvā mahāsatto ‘‘bhāgineyyopi mayāva posetabbo’’ti mahantena sakkārena dhītaraṃ tasseva datvā taṃ oparajje patiṭṭhapesi. Sopi mātulassa accayena rajje patiṭṭhahi.

このように語って、摩訶薩は“甥もまた私が養うべきである”と言い、盛大な儀礼をもって娘を彼に与え、彼を副王に任命しました。彼もまた、叔父の死後に王位に就きました。

Satthā imaṃ dhammadesenaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā rājā ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて四諦を明かし、本生をまとめられました。四諦の説法の終わりに、厭離の心を生じていた比丘は預流果に達しました。“その時の王は、私であった”。

Mudupāṇijātakavaṇṇanā dutiyā.

柔手本生註釈、第二。

[263] 3. Cūḷapalobhanajātakavaṇṇanā

[263] 3. 小誘惑本生註釈

Abhijjamāne vārisminti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhumeva ārabbha kathesi. Tañhi satthā dhammasabhaṃ ānītaṃ ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu, itthiyo nāmetā porāṇake suddhasattepi saṃkilesesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.

“分かたれぬ水の中で”というこの教えを、師が祇園精舎に滞在していた時、一人の厭離の心を生じた比丘について語られました。師は法堂に連れて来られた彼に、“比丘よ、お前が修行を嫌がっているというのは本当か”と問い、“本当です、世尊”と答えられると、“比丘よ、女というものは、昔の清らかな衆生でさえ汚したものである”と言って、過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatto rājā aputtako hutvā attano itthiyo ‘‘puttapatthanaṃ karothā’’ti āha. Tā putte patthenti. Evaṃ addhāne gate bodhisatto brahmalokā cavitvā aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti. Taṃ jātamattaṃ nhāpetvā thaññapāyanatthāya dhātiyā adaṃsu. So pāyamāno rodati, atha naṃ aññissā adaṃsu. Mātugāmahatthagato neva tuṇhī hoti. Atha naṃ ekassa pādamūlikassa adaṃsu, tena gahitamattoyeva tuṇhī ahosi. Tato paṭṭhāya purisāva [Pg.297] taṃ gahetvā caranti. Thaññaṃ pāyentā duhitvā vā pāyenti, sāṇiantarena vā thanaṃ mukhe ṭhapenti. Tenassa anitthigandhakumāroti nāmaṃ kariṃsu. Tassa aparāparaṃ vaddhamānassapi mātugāmaṃ nāma dassetuṃ na sakkā. Tenassa rājā visuṃyeva nisajjādiṭṭhānāni jhānāgārañca kāresi.

昔、バーラーナシーのブラマダッタ王に子がなかったので、王は自分の妻たちに“子を授かるよう祈願せよ”と言った。彼女たちは子を祈願した。こうして時が過ぎ、菩薩は梵天界から没して、王妃の胎内に宿った。誕生すると、産湯をつかわせ、乳を飲ませるために乳母に与えられた。しかし、彼は乳を飲みながら泣き、そこで他の乳母に与えられた。彼は女の手に渡ると、決して泣き止まなかった。そこで、一人の男性給仕に与えたところ、彼に抱かれるやいなや泣き止んだ。それ以来、男たちだけが彼を抱いて運んだ。乳を飲ませる時は、乳を絞って飲ませるか、あるいはカーテン越しに乳房を口に含ませた。そのため、彼にはアニッティガンダ(女の匂いのせぬ)王子という名が付けられた。彼が成長しても、女というものを見せることはできなかった。そこで王は、彼のために専用の居所や瞑想堂を造らせた。

So tassa soḷasavassikakāle cintesi – ‘‘mayhaṃ añño putto natthi, ayaṃ pana kumāro kāme na paribhuñjati, rajjampi na icchissati, dulladdho vata me putto’’ti. Atha naṃ ekā naccagītavāditakusalā purise paricaritvā attano vase kātuṃ paṭibalā taruṇanāṭakitthī upasaṅkamitvā ‘‘deva, kiṃ nu cintesī’’ti āha, rājā taṃ kāraṇaṃ ācikkhi. ‘‘Hotu, deva, ahaṃ taṃ palobhetvā kāmarasaṃ jānāpessāmī’’ti. ‘‘Sace me puttaṃ anitthigandhakumāraṃ palobhetuṃ sakkissasi, so rājā bhavissati, tvaṃ aggamahesī’’ti. Sā ‘‘mameso bhāro, tumhe mā cintayitthā’’ti vatvā ārakkhamanusse upasaṅkamitvā āha – ‘‘ahaṃ paccūsasamaye āgantvā ayyaputtassa sayanaṭṭhāne bahijhānāgāre ṭhatvā gāyissāmi. Sace so kujjhati, mayhaṃ katheyyātha, ahaṃ apagacchissāmi. Sace suṇāti, vaṇṇaṃ me katheyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu.

彼が十六歳の時、王は考えた。“私には他に子がいない。しかし、この王子は諸欲を享受せず、王位も望まないだろう。なんと私の息子は不運なことか”。そこで、男たちに仕えて自分の思い通りにする術に長けた、一人の若く巧みな舞姫が近づき、“大王よ、何を思い悩んでおられるのですか”と言った。王はその理由を話した。“大王よ、案じられますな。私が彼を誘惑し、欲の味を教えましょう”。“もし我が息子アニッティガンダ王子を誘惑できたなら、彼は王となり、汝は正妃となるであろう”。彼女は“それは私の役目です、ご心配なく”と言い、警備の者たちに近づいて言った。“私は明け方にやって来て、王子の寝所の外の瞑想堂の近くに立って歌を歌います。もし彼が怒るようなら私に知らせてください、私は立ち去ります。もし彼が聴き入るようなら、私のことを褒めてください”。彼らは“承知した”と同意した。

Sāpi paccūsakāle tasmiṃ padese ṭhatvā tantissarena gītassaraṃ, gītassarena tantissaraṃ anatikkamitvā madhurena saddena gāyi, kumāro suṇantova nipajji, punadivase ca āsannaṭṭhāne ṭhatvā gāyituṃ āṇāpesi, punadivase jhānāgāre ṭhatvā gāyituṃ āṇāpesi, punadivase attano samīpe ṭhatvāti evaṃ anukkameneva taṇhaṃ uppādetvā lokadhammaṃ sevitvā kāmarasaṃ ñatvā ‘‘mātugāmaṃ nāma aññesaṃ na dassāmī’’ti asiṃ gahetvā antaravīthiṃ otaritvā purise anubandhanto vicari. Atha naṃ rājā gāhāpetvā tāya kumārikāya saddhiṃ nagarā nīharāpesi. Ubhopi araññaṃ pavisitvā adhogaṅgaṃ gantvā ekasmiṃ passe gaṅgaṃ, ekasmiṃ samuddaṃ katvā ubhinnamantare assamapadaṃ māpetvā vāsaṃ kappayiṃsu. Kumārikā paṇṇasālāyaṃ nisīditvā kandamūlādīni pacati, bodhisatto araññato phalāphalaṃ āharati.

彼女もまた、明け方にその場所で、琴の音に歌声を合わせ、歌声に琴の音を合わせて、甘美な声で歌った。王子はそれを聴きながら横になっていた。翌日、彼はもっと近くで歌うよう命じ、その翌日には瞑想堂の中で歌うよう命じ、さらにその翌日には自分のそばで歌うよう命じた。こうして次第に渇愛を生じさせ、俗世の法(男女の交わり)に耽り、欲の味を知ると、“女というものを他の者には見せない”と言って、剣を手に取り、通りへ降りて男たちを追い回した。そこで王は彼を捕らえさせ、その娘と共に都から追放した。二人は森に入り、ガンジス川を下って、一方はガンジス川、一方は海に面したその間に庵を造って暮らし始めた。娘は草庵に座って根茎などを煮、菩薩は森から様々な果実を運んできた。

Athekadivasaṃ [Pg.298] tasmiṃ phalāphalatthāya gate samuddadīpakā eko tāpaso bhikkhācāratthāya ākāsena gacchanto dhūmaṃ disvā assamapade otari. Atha naṃ sā ‘‘nisīda, yāva paccatī’’ti nisīdāpetvā itthikuttena palobhetvā jhānā cāvetvā brahmacariyamassa antaradhāpesi. So pakkhacchinnakāko viya hutvā taṃ jahituṃ asakkonto sabbadivasaṃ tattheva ṭhatvā bodhisattaṃ āgacchantaṃ disvā vegena samuddābhimukho palāyi. Atha naṃ so ‘‘paccāmitto me ayaṃ bhavissatī’’ti asiṃ gahetvā anubandhi. Tāpaso ākāse uppatanākāraṃ dassetvā samudde pati. Bodhisatto ‘‘esa tāpaso ākāsenāgato bhavissati, jhānassa parihīnattā samudde patito, mayā dānissa avassayena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā velante ṭhatvā imā gāthā avoca –

ある日、菩薩が果実を求めて出かけている時、海の中の島に住む一人の修行者が、托鉢のために空を飛んで行き、煙を見て庵に降り立った。すると彼女は“煮えるまでお座りなさい”と言って彼を座らせ、女のしぐさで誘惑して禅定から失わせ、彼の梵行を消滅させた。彼は羽を折られたカラスのようになり、彼女を離れることができず、一日中そこに留まっていたが、菩薩が帰って来るのを見て、慌てて海の方へ逃げ出した。すると菩薩は“これは私の敵だ”と思って剣を手に追いかけた。修行者は空へ飛び上がろうとしたが、海に落ちた。菩薩は“この修行者は空を飛んで来たのだろうが、禅定を失ったために海に落ちたのだ。今こそ私が助けにならねばならない”と考え、岸辺に立って次の偈を唱えた。

37.

37.

‘‘Abhijjamāne vārismiṃ, sayaṃ āgamma iddhiyā;

Missībhāvitthiyā gantvā, saṃsīdasi mahaṇṇave.

“波立たぬ水の上を、自ら神通力によってやって来ながら、女と交わったために、大海に沈んでいく。”

38.

38.

‘‘Āvaṭṭanī mahāmāyā, brahmacariyavikopanā;

Sīdanti naṃ viditvāna, ārakā parivajjaye.

“(女は)人を惑わし、大いなる欺瞞に満ち、梵行を乱すものである。それを知ったなら、人は沈んでいく。それ(女)を知って、遠く避けよ。”

39.

39.

‘‘Yaṃ etā upasevanti, chandasā vā dhanena vā;

Jātavedova saṃ ṭhānaṃ, khippaṃ anudahanti na’’nti.

“彼女たちが愛欲や富によって仕える者は、火が自らの居所を焼き尽くすように、速やかに焼かれるのである。”

Tattha abhijjamāne vārisminti imasmiṃ udake acalamāne akampamāne udakaṃ anāmasitvā sayaṃ ākāseneva iddhiyā āgantvā. Missībhāvitthiyāti lokadhammavasena itthiyā saddhiṃ missībhāvaṃ. Āvaṭṭanī mahāmāyāti itthiyo nāmetā kāmāvaṭṭena āvaṭṭanato āvaṭṭanī, anantāhi itthimāyāhi samannāgatattā mahāmāyā nāma. Vuttañhetaṃ –

そこで、“波立たぬ水の上を”とは、この水が動かず、揺らぐことなく、水に触れることもなく、自ら空を神通力によってやって来たことを指す。“女と交わったために”とは、俗世の法によって女と交わりを持ったことである。“人を惑わし、大いなる欺瞞に満ち”とは、女たちは欲の渦(アーヴァッタ)によって人を巻き込むから“人を惑わすもの(アーヴァッタニー)”であり、果てしない女の欺瞞を備えているから“大いなる欺瞞(マハーマーヤー)”と呼ばれる。次のように言われている。

‘‘Māyā cetā marīcī ca, soko rogo cupaddavo;

Kharā ca bandhanā cetā, maccupāso guhāsayo;

Tāsu yo vissase poso, so naresu narādhamo’’ti. (jā. 2.21.118);

“彼女たちは欺瞞であり、陽炎であり、悲しみであり、病であり、災いである。また、それらは過酷な枷であり、死神の罠であり、洞窟に潜むものである。彼女たちを信じる者は、人々の中で最も卑しい者である。”

Brahmacariyavikopanāti [Pg.299] seṭṭhacariyassa methunaviratibrahmacariyassa vikopanā. Sīdantīti itthiyo nāmetā isīnaṃ brahmacariyavikopanena apāyesu sīdanti. Sesaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ.

“梵行を乱すもの”とは、最上の行いである淫欲を離れた梵行を乱すことである。“沈む”とは、女たちは修行者の梵行を乱すことによって、彼らを(地獄などの)悪所に沈めるということである。残りは前述の方法に従って解釈されるべきである。

Etaṃ pana bodhisattassa vacanaṃ sutvā tāpaso samuddamajjhe ṭhitoyeva naṭṭhajjhānaṃ puna uppādetvā ākāsena attano vasanaṭṭhānameva gato. Bodhisatto cintesi – ‘‘ayaṃ tāpaso evaṃ bhāriko samāno simbalitūlaṃ viya ākāsena gato, mayāpi iminā viya jhānaṃ uppādetvā ākāsena carituṃ vaṭṭatī’’ti. So assamaṃ gantvā taṃ itthiṃ manussapathaṃ netvā ‘‘gaccha, tva’’nti uyyojetvā araññaṃ pavisitvā manuññe bhūmibhāge assamaṃ māpetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā kasiṇaparikammaṃ katvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

菩薩のこの言葉を聴いて、修行者は海の中に留まったまま、失われた禅定を再び生じさせ、空を飛んで自分の住処へと帰って行った。菩薩は考えた。“この修行者はこのように重罪を犯しながらも、シルクコットンの綿のように空を飛んで行った。私も彼のように禅定を生じさせ、空を歩むべきである”。彼は庵に帰り、その女を人の住む道まで連れて行き、“行きなさい”と送り出した。そして森に入り、心地よい場所に庵を造って仙人の出家をし、遍照(カシナ)の予備修行を行って、神通と等至(サマパッティ)を生じさせ、梵天界を死後の行く先とした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā anitthigandhakumāro ahameva ahosi’’nti.

師はこの法話を説き終え、諸真理を明らかにしてから、本生話をまとめられた。真理の説示の終わりに、不満を抱いていた比丘は預流果に定まった。“その時のアニッティガンダ王子は、実に私であったのである”。

Cūḷapalobhanajātakavaṇṇanā tatiyā.

小パローバナ本生話の解説、第三。

[264] 4. Mahāpanādajātakavaṇṇanā

[264] 四、マハーパナーダ本生話の解説。

Panādo nāma so rājāti idaṃ satthā gaṅgātīre nisinno bhaddajittherassānubhāvaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye satthā sāvatthiyaṃ vassaṃ vasitvā ‘‘bhaddajikumārassa saṅgahaṃ karissāmī’’ti bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno bhaddiyanagaraṃ patvā jātiyāvane tayo māse vasi kumārassa ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno. Bhaddajikumāro mahāyaso asītikoṭivibhavassa bhaddiyaseṭṭhino ekaputtako. Tassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikā tayo pāsādā ahesuṃ. Ekekasmiṃ cattāro cattāro māse vasati. Ekasmiṃ vasitvā nāṭakaparivuto mahantena yasena aññaṃ pāsādaṃ gacchati. Tasmiṃ khaṇe ‘‘kumārassa yasaṃ passissāmā’’ti sakalanagaraṃ saṅkhubhi, pāsādantare cakkāticakkāni mañcātimañcāni bandhanti.

“パナーダという名のその王は”というこの話を、師はガンジス川のほとりに座り、バッダジ長老の威力について語られた。ある時、師は舎衛城で安居を過ごした後、“バッダジ少年の救済をしよう”と考え、比丘衆に囲まれて遊行し、バッディヤ市に至り、少年の知恵が熟するのを待ちながら、ジャーティヤ林に三ヶ月滞在された。バッダジ少年は大変な名声の持ち主で、八億の富を持つバッディヤ長者のひとり息子であった。彼には三つの季節にふさわしい三つの宮殿があった。それぞれに四ヶ月ずつ住んでいた。一つの宮殿から他へ、踊り子たちに囲まれ、大いなる名声とともに移動する。その時、“少年の栄華を見よう”と街中が騒ぎ立ち、宮殿の間には何層もの桟敷や座席が設けられた。

Satthā [Pg.300] tayo māse vasitvā ‘‘mayaṃ gacchāmā’’ti nagaravāsīnaṃ ārocesi. Nāgarā ‘‘bhante, sve gamissathā’’ti satthāraṃ nimantetvā dutiyadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ sajjetvā nagaramajjhe maṇḍapaṃ katvā alaṅkaritvā āsanāni paññapetvā kālaṃ ārocesuṃ. Satthā bhikkhusaṅghaparivuto tattha gantvā nisīdi, manussā mahādānaṃ adaṃsu. Satthā niṭṭhitabhattakicco madhurassarena anumodanaṃ ārabhi. Tasmiṃ khaṇe bhaddajikumāropi pāsādato pāsādaṃ gacchati, tassa sampattidassanatthāya taṃ divasaṃ na koci agamāsi, attano manussāva parivāresuṃ. So manusse pucchi – ‘‘aññasmiṃ kāle mayi pāsādato pāsādaṃ gacchante sakalanagaraṃ saṅkhubhati, cakkāticakkāni mañcātimañcāni bandhanti, ajja pana ṭhapetvā mayhaṃ manusse añño koci natthi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti. ‘‘Sāmi, sammāsambuddho imaṃ bhaddiyanagaraṃ upanissāya tayo māse vasitvā ajjeva gamissati, so bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā mahājanassa dhammaṃ deseti, sakalanagaravāsinopi tassa dhammakathaṃ suṇantī’’ti. So ‘‘tena hi etha, mayampi suṇissāmā’’ti sabbābharaṇapaṭimaṇḍitova mahantena parivārena upasaṅkamitvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto ṭhitova sabbakilese khepetvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi.

師は三ヶ月滞在した後、“私たちは出発する”と街の人々に告げられた。街の人々は“尊師よ、明日お出かけください”と師を招待し、翌日、仏陀を筆頭とする比丘衆に盛大な布施を準備し、街の中央に天幕を張り、飾り立て、座席を整えて、時を告げた。師は比丘衆とともにそこへ行って着座し、人々は盛大な布施を捧げた。師は食事の儀式を終え、甘美な声で随喜の法話を始められた。その時、バッダジ少年も宮殿から宮殿へと移動していたが、その繁栄を見るためにその日行く者は誰もいなかった。自身の者たちだけが彼を囲んでいた。彼は人々に尋ねた。“他の時には、私が宮殿から宮殿へ移動する際、街全体が騒ぎ立ち、何層もの桟敷や座席が設けられるのに、今日は私の者たちを除いて、他に誰もいないのはどういうわけか”。“主よ、正等覚者がこのバッディヤ市を依りどころとして三ヶ月滞在され、まさに今日出発されます。あの方は食事を終えて大衆に法を説いておられ、街中の人々がその法話を聞いているのです”。彼は“ならば行こう、私も聞こう”と言い、あらゆる装身具で着飾ったまま、大勢の従者とともに近づき、群衆の端に立って法を聞き、立ったまま全ての煩悩を滅尽して、最高果である阿羅漢果に達した。

Satthā bhaddiyaseṭṭhiṃ āmantetvā ‘‘mahāseṭṭhi, putto te alaṅkatapaṭiyattova dhammakathaṃ suṇanto arahatte patiṭṭhito, tenassa ajjeva pabbajituṃ vā vaṭṭati parinibbāyituṃ vā’’ti āha. ‘‘Bhante, mayhaṃ puttassa parinibbānena kiccaṃ natthi, pabbājetha naṃ, pabbājetvā ca pana naṃ gahetvā sve amhākaṃ gehaṃ upasaṅkamathā’’ti. Bhagavā nimantanaṃ adhivāsetvā kulaputtaṃ ādāya vihāraṃ gantvā pabbājetvā upasampadaṃ dāpesi. Tassa mātāpitaro sattāhaṃ mahāsakkāraṃ kariṃsu. Satthā sattāhaṃ vasitvā kulaputtamādāya cārikaṃ caranto koṭigāmaṃ pāpuṇi. Koṭigāmavāsino manussā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adaṃsu. Satthā bhattakiccāvasāne anumodanaṃ ārabhi. Kulaputto anumodanakaraṇakāle bahigāmaṃ gantvā ‘‘satthu āgatakāleyeva uṭṭhahissāmī’’ti gaṅgātitthasamīpe ekasmiṃ rukkhamūle jhānaṃ samāpajjitvā nisīdi. Mahallakattheresu āgacchantesupi anuṭṭhahitvā satthu āgatakāleyeva uṭṭhahi. Puthujjanā bhikkhū ‘‘ayaṃ pure viya pabbajitvā mahāthere āgacchantepi disvā na uṭṭhahatī’’ti kujjhiṃsu.

師はバッディヤ長者を呼び、“長者よ、あなたの息子は着飾ったまま法を聞いて阿羅漢果に定まった。したがって、彼は今日中に出家するか、あるいは入滅するかしなければならない”と言われた。“尊師よ、私の息子が入滅する必要はありません。彼を出家させてください。そして彼を連れて、明日私たちの家に来てください”。世尊はその招待を受け入れ、その良家の息子を連れて精舎へ戻り、出家させ、具足戒を授けられた。彼の父母は七日間、盛大な供養を行った。師は七日間滞在した後、その良家の息子を連れて遊行し、コーティガーマに至った。コーティガーマの住民たちは仏陀を筆頭とする比丘衆に盛大な布施を捧げた。師は食事の終わりに随喜の法話を始められた。良家の息子は随喜の法話の間、村の外へ出て、“師が来られる時にだけ立ち上がろう”と考え、ガンジス川の渡し場の近くのある樹の下で、禅定に入って座っていた。長老比丘たちがやって来ても立ち上がらず、師が来られた時にだけ立ち上がった。凡夫の比丘たちは“この者は以前のように、出家してもなお、長老たちが来られるのを見ても立ち上がらない”と憤った。

Koṭigāmavāsino [Pg.301] manussā nāvāsaṅghāte bandhiṃsu. Satthā nāvāsaṅghāte ṭhatvā ‘‘kahaṃ, bhaddajī’’ti pucchi. ‘‘Esa, bhante, idhevā’’ti. ‘‘Ehi, bhaddaji, amhehi saddhiṃ ekanāvaṃ abhiruhā’’ti. Theropi uppatitvā ekanāvāya aṭṭhāsi. Atha naṃ gaṅgāya majjhaṃ gatakāle satthā āha – ‘‘bhaddaji, tayā mahāpanādarājakāle ajjhāvutthapāsādo kaha’’nti. Imasmiṃ ṭhāne nimuggo, bhanteti. Puthujjanā bhikkhū ‘‘bhaddajitthero aññaṃ byākarotī’’ti āhaṃsu. Satthā ‘‘tena hi, bhaddaji, sabrahmacārīnaṃ kaṅkhaṃ chindā’’ti āha. Tasmiṃ khaṇe thero satthāraṃ vanditvā iddhibalena gantvā pāsādathūpikaṃ pādaṅguliyā gahetvā pañcavīsatiyojanaṃ pāsādaṃ gahetvā ākāse uppati. Uppatito ca pana heṭṭhāpāsāde ṭhitānaṃ pāsādaṃ bhinditvā paññāyi. So ekayojanaṃ dviyojanaṃ tiyojananti yāva vīsatiyojanā udakato pāsādaṃ ukkhipi. Athassa purimabhave ñātakā pāsādalobhena macchakacchapanāgamaṇḍūkā hutvā tasmiṃyeva pāsāde nibbattā pāsāde uṭṭhahante parivattitvā parivattitvā udakeyeva patiṃsu. Satthā te patante disvā ‘‘ñātakā te, bhaddaji, kilamantī’’ti āha. Thero satthu vacanaṃ sutvā pāsādaṃ vissajjesi, pāsādo yathāṭhāneyeva patiṭṭhahi, satthā pāragaṅgaṃ gato. Athassa gaṅgātīreyeva āsanaṃ paññāpayiṃsu, so paññatte varabuddhāsane taruṇasūriyo viya rasmiyo muñcanto nisīdi. Atha naṃ bhikkhū ‘‘kasmiṃ kāle, bhante, ayaṃ pāsādo bhaddajittherena ajjhāvuttho’’ti pucchiṃsu. Satthā ‘‘mahāpanādarājakāle’’ti vatvā atītaṃ āhari.

コーティガーマの住民たちは、舟を繋ぎ合わせた。師は舟の上に立って、“バッダジはどこか”と尋ねられた。“尊師よ、ここにいます”。“来なさい、バッダジよ。我らと一緒に一艘の舟に乗りなさい”。長老も跳んで一艘の舟に乗った。さて、ガンジス川の中ほどに至った時、師は言われた。“バッダジよ、お前がマハーパナーダ王であった時に住んでいた宮殿はどこにあるか”。“尊師よ、この場所に沈んでいます”。凡夫の比丘たちは“バッダジ長老は出鱈目を答えている”と言った。師は“ならば、バッダジよ、同修法者たちの疑念を断ちなさい”と言われた。その時、長老は師を礼拝し、神通力によって行き、宮殿の頂を足の指で掴み、二十五由旬もある宮殿を持って空中に飛び上がった。飛び上がった時、下の階にいた者たちに、宮殿が割れて現れるのが見えた。彼は一由旬、二由旬、三由旬と、二十由旬まで宮殿を水から引き上げた。すると、彼の前世の親族たちが、宮殿への執着のために魚や亀、竜や蛙となってその宮殿に生まれていたが、宮殿が持ち上がる際に転がり落ちて、水の中へ次々と落ちていった。師は彼らが落ちるのを見て、“バッダジよ、お前の親族たちが苦しんでいる”と言われた。長老は師の言葉を聞いて宮殿を放した。宮殿は元の場所に落ち着いた。師はガンジス川の対岸へ渡られた。そこで、ガンジス川のほとりに座席が整えられた。師は用意された優れた仏座に、朝日のように光を放ちながら座られた。そこで比丘たちは“尊師よ、いつの時代にバッダジ長老はこの宮殿に住んでいたのですか”と尋ねた。師は“マハーパナーダ王の時代である”と言って、過去の物語を語られた。

Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ suruci nāma rājā ahosi, puttopi tassa suruciyeva, tassa pana putto mahāpanādo nāma ahosi, te imaṃ pāsādaṃ paṭilabhiṃsu. Paṭilābhatthāya panassa idaṃ pubbakammaṃ – dve pitāputtā naḷehi ca udumbaradārūhi ca paccekabuddhassa vasanapaṇṇasālaṃ kariṃsu. Imasmiṃ jātake sabbaṃ atītavatthu pakiṇṇakanipāte surucijātake (jā. 1.14.102 ādayo) āvibhavissati.

昔、ヴィデーハ国のミティラーに、スルチという名の王がいました。その息子もまたスルチといい、その息子はマハーパナーダという名でした。彼らはこの宮殿を得ました。それを得るための彼らの過去の業は、父と子の二人が葦とイチジクの木で辟支仏(独覚)のために葉の庵を作ったことです。この本生譚における過去の出来事の詳細は、パキーンナカ・ニパータ(雑集部)のスルチ本生譚(Jā. 489など)において明らかになるでしょう。

Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā sammāsambuddho hutvā imā gāthā avoca –

師(ブッダ)はこの過去の物語を引用し、正自覚者として次の偈を唱えられました。

40.

40.

‘‘Panādo [Pg.302] nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo;

Tiriyaṃ soḷasubbedho, uddhamāhu sahassadhā.

“パナーダという名のその王には、黄金の柱(宮殿)があった。横幅は十六(杖)であり、高さは千(杖)であったと言われる。”

41.

41.

‘‘Sahassakaṇḍo satageṇḍu, dhajālu haritāmayo;

Anaccuṃ tattha gandhabbā, cha sahassāni sattadhā.

“千の節(層)があり、百の円い飾りがあり、旗がたなびき、緑色の宝石でできていた。そこで六千人のガンダッバたちが七つの組に分かれて踊った。”

42.

42.

‘‘Evametaṃ tadā āsi, yathā bhāsasi bhaddaji;

Sakko ahaṃ tadā āsiṃ, veyyāvaccakaro tavā’’ti.

“バッダジよ、汝が語る通り、その時、そのようであった。その時、私は汝の身の回りの世話をするサッカ(帝釈天)であった。”

Tattha yūpoti pāsādo. Tiriyaṃ soḷasubbedhoti vitthārato soḷasakaṇḍapātavitthāro ahosi. Uddhamāhu sahassadhāti ubbedhena sahassakaṇḍagamanamattaṃ ucco ahu, sahassakaṇḍagamanagaṇanāya pañcavīsatiyojanappamāṇaṃ hoti. Vitthāro panassa aṭṭhayojanamatto.

そこで“柱(yūpa)”とは宮殿のことです。“横幅は十六(tiriyaṃ soḷasubbedha)”とは、広さが十六の節の投射の広さであったということです。“高さは千(uddhamāhu sahassadhā)”とは、高さが千の節に達するほど高かったということであり、千の節の数え方によれば二十五ヨージャナの大きさとなります。しかし、その広さは八ヨージャナほどでした。

Sahassakaṇḍo satageṇḍūti so panesa sahassakaṇḍubbedho pāsādo satabhūmiko ahosi. Dhajālūti dhajasampanno. Haritāmayoti haritamaṇiparikkhitto. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘samāluharitāmayo’’ti pāṭho, haritamaṇimayehi dvārakavāṭavātapānehi samannāgatoti attho. Samālūti kira dvārakavāṭavātapānānaṃ nāmaṃ. Gandhabbāti naṭā, cha sahassāni sattadhāti cha gandhabbasahassāni sattadhā hutvā tassa pāsādassa sattasu ṭhānesu rañño ratijananatthāya nacciṃsūti attho. Te evaṃ naccantāpi rājānaṃ hāsetuṃ nāsakkhiṃsu, atha sakko devarājā devanaṭaṃ pesetvā samajjaṃ kāresi, tadā mahāpanādo hasi.

“千の節、百の円い飾り(Sahassakaṇḍo satageṇḍū)”とは、その千の節の高さの宮殿が百階建てであったということです。“旗がある(dhajālū)”とは、旗を備えていること。“緑色でできている(haritāmayo)”とは、緑色の宝石で囲まれていることです。しかし、註釈には“samāluharitāmayo”という読みがあり、それは緑色の宝石でできた扉や窓を備えているという意味です。“samālū”とは扉や窓の名称であるといわれます。“ガンダッバたち(gandhabbā)”とは踊り子のことです。“六千が七組に(cha sahassāni sattadhā)”とは、六千人のガンダッバが七つの組に分かれて、王を喜ばせるためにその宮殿の七箇所で踊ったという意味です。彼らがそのように踊っても王を笑わせることができなかったので、サッカ天王が天の踊り子を遣わして見せ物を行わせ、その時にマハーパナーダは笑いました。

Yathā bhāsasi, bhaddajīti bhaddajittherena hi ‘‘bhaddaji, tayā mahāpanādarājakāle ajjhāvutthapāsādo kaha’’nti vutte ‘‘imasmiṃ ṭhāne nimuggo, bhante’’ti vadantena tasmiṃ kāle attano atthāya tassa pāsādassa nibbattabhāvo ca mahāpanādarājabhāvo ca bhāsito hoti. Taṃ gahetvā satthā ‘‘yathā tvaṃ, bhaddaji, bhāsasi, tadā etaṃ tatheva ahosi, ahaṃ tadā tava kāyaveyyāvaccakaro sakko devānamindo ahosi’’nti āha. Tasmiṃ khaṇe puthujjanabhikkhū nikkaṅkhā ahesuṃ.

“汝が語る通り、バッダジよ”とは、バッダジ長老が“バッダジよ、汝がマハーパナーダ王であった時に住んでいた宮殿はどこにあるのか”と問われた際、“尊師よ、この場所に沈んでいます”と答え、その時に自分のためにその宮殿が生じたことと、自分がマハーパナーダ王であったことが語られたことを指します。それを踏まえて師は、“バッダジよ、汝が語る通り、その時その通りであった。私はその時、汝の身体の世話をする諸天の主サッカであった”と言われました。その瞬間、凡夫の比丘たちの疑念は晴れました。

Satthā [Pg.303] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mahāpanādo rājā bhaddaji ahosi, sakko pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生譚をまとめられました。“その時のマハーパナーダ王はバッダジであり、サッカは私であった”と。

Mahāpanādajātakavaṇṇanā catutthā.

マハーパナーダ本生註解、第四。

[265] 5. Khurappajātakavaṇṇanā

[265] 5. クラップ本生註解

Disvā khurappeti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ossaṭṭhavīriyaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ossaṭṭhavīriyo’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu, kasmā evaṃ tvaṃ niyyānikasāsane pabbajitvā vīriyaṃ ossaji, porāṇakapaṇḍitā aniyyānikaṭṭhānepi vīriyaṃ kariṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“鋭い矢(クラップ)を見て”というこの話を、師はジェータ林に滞在している時、一人の精進を放棄した比丘について語られました。師が“比丘よ、汝が精進を放棄したというのは本当か”と問い、“本当です、尊師”と答えられた時、“比丘よ、なぜ汝はこのような解脱に導く教えの中で出家しながら、精進を捨てたのか。昔の賢者たちは、解脱に導かないような境遇においてさえ精進したのだ”と言って、過去の物語を引かれました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ aṭaviārakkhakakule nibbattitvā vayappatto pañcapurisasataparivāro aṭaviārakkhakesu sabbajeṭṭhako hutvā aṭavimukhe ekasmiṃ gāme vāsaṃ kappesi. So bhatiṃ gahetvā manusse aṭaviṃ atikkāmeti. Athekasmiṃ divase bārāṇaseyyako satthavāhaputto pañcahi sakaṭasatehi taṃ gāmaṃ patvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘samma, sahassaṃ gahetvā maṃ aṭaviṃ atikkāmehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti tassa hatthato sahassaṃ gaṇhi, bhatiṃ gaṇhantoyeva tassa jīvitaṃ pariccaji. So taṃ ādāya aṭaviṃ pāvisi, aṭavimajjhe pañcasatā corā uṭṭhahiṃsu, core disvāva sesapurisā urena nipajjiṃsu, ārakkhakajeṭṭhako ekova nadanto vagganto paharitvā pañcasatepi core palāpetvā satthavāhaputtaṃ sotthinā kantāraṃ tāresi.

昔、バーラーナシーでブラフマダッタが統治していた時、菩薩はある森の守護者の家に生まれ、成人して五百人の部下を連れ、森の守護者たちの首領となって、森の入り口の一つの村に住んでいました。彼は報酬を受け取って人々を森の向こうへ渡らせていました。ある日、バーラーナシーの商人の息子が五百台の荷車を連れてその村に到着し、彼を呼び寄せて、“友よ、千(金貨)を受け取って私を森の向こうへ渡らせてくれ”と言いました。彼は“承知した”と言って、その男の手から千(金貨)を受け取り、報酬を受け取ると同時に、彼のために命を捧げました。彼は彼を連れて森に入りましたが、森の途中で五百人の盗賊が現れました。盗賊を見るやいなや、他の男たちは地面に伏せてしまいましたが、守護者の首領はただ一人、叫び声を上げ、飛び跳ね、攻撃して、五百人の盗賊を逃走させ、商人の息子を無事に荒野の向こうへ渡らせました。

Satthavāhaputto parakantāre satthaṃ nivesetvā ārakkhakajeṭṭhakaṃ nānaggarasabhojanaṃ bhojetvā sayampi bhuttapātarāso sukhanisinno tena saddhiṃ sallapanto ‘‘samma, tathādāruṇānaṃ corānaṃ āvudhāni gahetvā avattharaṇakāle kena nu kho te kāraṇena cittutrāsamattampi na uppanna’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

商人の息子は荒野の向こう側で隊商を休ませ、守護者の首領に様々な美味な食事を供し、自分も朝食を済ませて、幸せに座りながら彼と語らい、“友よ、あれほど恐ろしい盗賊たちの武器を手に取り、襲いかかってきた時、どういうわけであなたには心にわずかな恐怖さえ生じなかったのか”と問いながら、最初の偈を唱えました。

43.

43.

‘‘Disvā [Pg.304] khurappe dhanuveganunne, khagge gahīte tikhiṇe teladhote;

Tasmiṃ bhayasmiṃ maraṇe viyūḷhe, kasmā nu te nāhu chambhitatta’’nti.

“弓の勢いで放たれた鋭い矢(クラップ)を見、油で磨かれた鋭い剣が握られ、その恐怖の中で死が目前に迫った時、どうしてあなたには身震い(恐怖)が起きなかったのか。”

Tattha dhanuveganunneti dhanuvegena vissaṭṭhe. Khagge gahīteti tharudaṇḍehi sugahite khagge. Maraṇe viyūḷheti maraṇe paccupaṭṭhite. Kasmā nu te nāhūti kena nu kho kāraṇena nāhosi. Chambhitattanti sarīracalanaṃ.

そこで“弓の勢いで放たれた(dhanuveganunne)”とは、弓の力によって放たれたということです。“剣が握られ(khagge gahīte)”とは、柄をしっかりと握られた剣のことです。“死が目前に迫った(maraṇe viyūḷhe)”とは、死が直面していることです。“どうしてあなたには起きなかったのか(kasmā nu te nāhū)”とは、どのような理由で生じなかったのかということです。“身震い(chambhitatta)”とは、身体の震えのことです。

Taṃ sutvā ārakkhakajeṭṭhako itarā dve gāthā abhāsi –

それを聞いて、守護者の首領は残りの二つの偈を唱えました。

44.

44.

‘‘Disvā khurappe dhanuveganunne, khagge gahīte tikhiṇe teladhote;

Tasmiṃ bhayasmiṃ maraṇe viyūḷhe, vedaṃ alatthaṃ vipulaṃ uḷāraṃ.

“弓の勢いで放たれた鋭い矢を見、油で磨かれた鋭い剣が握られ、その恐怖の中で死が目前に迫った時、私は広大で崇高な喜び(ヴェーダ)を得ました。”

45.

45.

‘‘So vedajāto ajjhabhaviṃ amitte, pubbeva me jīvitamāsi cattaṃ;

Na hi jīvite ālayaṃ kubbamāno, sūro kayirā sūrakiccaṃ kadācī’’ti.

“私はその喜びを生じて敵を圧倒しました。私はあらかじめ命を捨てていたのです。命に執着を持っていては、勇者が勇者としての務めを果たすことは決してできないからです。”

Tattha vedaṃ alatthanti tuṭṭhiñceva somanassañca paṭilabhiṃ. Vipulanti bahuṃ. Uḷāranti uttamaṃ. Ajjhabhavinti jīvitaṃ pariccajitvā abhibhaviṃ. Pubbeva me jīvitamāsi cattanti mayā pubbeva tava hatthato bhatiṃ gaṇhanteneva jīvitaṃ cattamāsi. Na hi jīvite ālayaṃ kubbamānoti jīvitasmiñhi nikantiṃ kurumāno purisakiccaṃ kadācipi na karoti.

その中で“知(vedaṃ alattha)”とは、満足と喜びを得たということである。“広大(vipulanti)”とは、多くを。“勝妙(uḷāranti)”とは、最上のものを。“打ち勝った(ajjhabhavinti)”とは、命を捨てて克服したということである。“以前から私の命は捨てられていた(pubbeva me jīvitamāsi cattaṃ)”とは、私が以前からあなたの手から報酬(雇い賃)を受け取ったその時に、すでに命は捨てられていたということである。“命に執着をしない(na hi jīvite ālayaṃ kubbamāno)”とは、命に愛着を抱く者は、決して男としての務めを果たすことはない、ということである。

Evaṃ so saravasse vassante jīvitanikantiyā vissaṭṭhattā attanā sūrakiccassa katabhāvaṃ ñāpetvā satthavāhaputtaṃ uyyojetvā sakagāmameva paccāgantvā dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.

このように、彼は矢の雨が降る中で、命への執着を捨てていたために、自らの勇気ある務めを果たしたことを知らせ、隊商主の息子を送り出し、自分の村へと戻り、布施などの功徳を積んで、業(ごう)に従って去って行った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ossaṭṭhavīriyo bhikkhu arahatte patiṭṭhahi. ‘‘Tadā ārakkhakajeṭṭhako ahameva ahosi’’nti.

釈尊はこの説法を終えて、真理(四聖諦)を明らかにし、本生話を結びつけられた。真理の説示の終わりに、精進を放棄していた比丘は阿羅漢果に留まった。“その時の守衛の長は、実に私であった”と。

Khurappajātakavaṇṇanā pañcamā.

第五、クルッパ本生(梗概)の解説。

[266] 6. Vātaggasindhavajātakavaṇṇanā

[266] 第六、ヴァータッガシンドヴァ本生(風の如きシンド馬)の解説。

Yenāsi [Pg.305] kisiyā paṇḍūti idaṃ satthā jetavane viharanto sāvatthiyaṃ aññataraṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kirekā abhirūpā itthī ekaṃ abhirūpaṃ kuṭumbikaṃ disvā paṭibaddhacittā ahosi, sakalasarīraṃ jhāyamāno viyassā abbhantare kilesaggi uppajji. Sā neva kāyassādaṃ labhi, na cittassādaṃ, bhattampissā na rucci, kevalaṃ mañcakaaṭaniṃ gahetvā nipajji. Atha naṃ upaṭṭhāyikā ca sahāyikā ca pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho tvaṃ kampamānacittā aṭaniṃ gahetvā nipannā, kiṃ te aphāsuka’’nti. Sā ekaṃ dve vāre akathetvā punappunaṃ vuccamānā tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ tā samassāsetvā ‘‘tvaṃ mā cintayi, mayaṃ taṃ ānessāmā’’ti vatvā gantvā kuṭumbikena saddhiṃ mantesuṃ, so paṭikkhipitvā punappunaṃ vuccamāno adhivāsesi. Tā ‘‘asukadivase asukavelāyaṃ āgacchā’’ti paṭiññaṃ gahetvā gantvā tassā ārocesuṃ. Sā attano sayanagabbhaṃ sajjetvā attānaṃ alaṅkaritvā sayanapiṭṭhe nisinnā tasmiṃ āgantvā sayanekadese nisinne cintesi – ‘‘sacāhaṃ imassa garukaṃ akatvā idāneva okāsaṃ karissāmi, issariyaṃ me parihāyissati, āgatadivaseyeva okāsakaraṇaṃ nāma akāraṇaṃ, ajja na maṅkuṃ katvā aññasmiṃ divase okāsaṃ karissāmī’’ti. Atha naṃ hatthagahaṇādivasena keḷiṃ kātuṃ āraddhaṃ hatthe gahetvā ‘‘apehi apehi, na me tayā attho’’ti nibbhacchesi. So osakkitvā lajjito uṭṭhāya attano gehameva gato.

“なぜあなたは痩せ衰え、青ざめているのか”というこの(詩句を)、釈尊は祇園精舎に滞在していた時、舎衛城のある長者(家主)について語られた。伝え聞くところによると、舎衛城にある美しい女が、一人の美しい長者を見て恋心を抱き、全身を焼くかのように、彼女の内に煩悩の火が燃え上がった。彼女は肉体的な悦びも精神的な悦びも得られず、食事も喉を通らず、ただ寝台の枠をつかんで横たわっていた。そこで、彼女の世話係や友人たちが尋ねた。“なぜあなたは心を震わせ、寝台の枠をつかんで寝ているのですか。どこか具合が悪いのですか”。彼女は一、二度(問われても)語らなかったが、何度も言われるうちにその理由を告げた。そこで彼女たちは彼女を慰め、“心配しないでください。私たちが彼を連れてきましょう”と言って、長者のところへ行って相談した。彼は(最初は)拒んだが、何度も言われるうちに承諾した。彼女たちは“某日の某時刻に来てください”と約束を取り付け、戻って彼女に告げた。彼女は自分の寝室を整え、自身を着飾り、寝台の上に座っていた。彼がやって来て寝台の端に座った時、彼女は考えた。“もし私が彼を重んじずに、今すぐ機会を与えてしまえば、私の優位性は失われてしまうだろう。やって来たその日に機会を与えるなど、あってはならないことだ。今日は彼を思い通りにさせず、別の日に機会を与えることにしよう”。そして、彼が手を取るなどして戯れ始めると、彼女は彼の手を掴んで“去れ、去れ、あなたに用はない”と叱りつけた。彼は退き下がり、恥じ入って立ち上がり、自分の家へと帰ってしまった。

Itarā itthiyo tāya tathā katabhāvaṃ ñatvā kuṭumbike nikkhante taṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘‘tvaṃ etasmiṃ paṭibaddhacittā āhāraṃ paṭikkhipitvā nipajji, atha naṃ mayaṃ punappunaṃ yācitvā ānayimha, tassa kasmā okāsaṃ na akāsī’’ti. Sā tamatthaṃ ārocesi. Itarā ‘‘tena hi paññāyissasī’’ti vatvā pakkamiṃsu. Kuṭumbiko puna nivattitvāpi na olokesi. Sā taṃ alabhamānā nirāhārā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Kuṭumbiko tassā matabhāvaṃ ñatvā bahuṃ mālāgandhavilepanaṃ ādāya jetavanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā ekamantaṃ nisīditvā satthārā ca ‘‘kiṃ nu kho, upāsaka, na paññāyasī’’ti pucchite tamatthaṃ ārocetvā ‘‘svāhaṃ, bhante, ettakaṃ kālaṃ lajjāya buddhupaṭṭhānaṃ nāgato’’ti āha. Satthā ‘‘na[Pg.306], upāsaka, idānevesā kilesavasena taṃ pakkosāpetvā āgatakāle taṃ okāsaṃ akatvā lajjāpesi, pubbepi pana paṇḍitesu paṭibaddhacittā hutvā pakkosāpetvā āgatakāle okāsaṃ akatvā kilametvāva uyyojesī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

他の女たちは彼女がそのようにしたことを知り、長者が去った後に彼女に近づいてこう言った。“あなたは彼に恋い焦がれて食事も拒んで寝ていた。だから私たちは何度も頼んで彼を連れてきたのだ。それなのになぜ彼に機会を与えなかったのか”。彼女はその理由を告げた。他の女たちは“それなら、そのうちわかるでしょう”と言って去った。長者は再び戻って来ることもなく、見向きもしなかった。彼女は彼を得ることができず、食事を絶って、その場所で命を終えた。長者は彼女が死んだことを知り、多くの花や香、塗香を持って祇園精舎へ行き、釈尊を供養して一傍らに座った。釈尊から“居士よ、なぜ(しばらく)姿を見せなかったのか”と尋ねられ、その理由を話し、“尊師よ、私はこれまで恥ずかしくて、仏陀への参拝に来られませんでした”と言った。釈尊は“居士よ、今だけではない。彼女は煩悩のゆえにあなたを呼び寄せておきながら、あなたが来た時には機会を与えず、あなたに恥をかかせたのだ。以前にも、彼女は賢者たちに恋心を抱いて呼び寄せておきながら、来た時には機会を与えず、疲れさせてから追い返したことがあるのだ”と語り、彼に請われて過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sindhavakule nibbattitvā vātaggasindhavo nāma hutvā tassa maṅgalaasso ahosi. Assagopakā taṃ netvā gaṅgāyaṃ nhāpenti. Atha naṃ bhaddalī nāma gadrabhī disvā paṭibaddhacittā hutvā kilesavasena kampamānā neva tiṇaṃ khādi, na udakaṃ pivi, parisussitvā kisā aṭṭhicammamattā ahosi. Atha naṃ putto gadrabhapotako mātaraṃ parisussamānaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho tvaṃ, amma, neva tiṇaṃ khādasi, na udakaṃ pivasi, parisussitvā tattha tattha kampamānā nipajjasi, kiṃ te aphāsuka’’nti pucchi. Sā akathetvā punappunaṃ vuccamānā tamatthaṃ kathesi. Atha naṃ putto samassāsetvā ‘‘amma, mā cintayi, ahaṃ taṃ ānessāmī’’ti vatvā vātaggasindhavassa nhāyituṃ āgatakāle taṃ upasaṅkamitvā ‘‘tāta, mayhaṃ mātā tumhesu paṭibaddhacittā nirāhārā sussitvā marissati, jīvitadānamassā dethā’’ti āha. ‘‘Sādhu, tāta, dassāmi, assagopakā maṃ nhāpetvā thokaṃ gaṅgātīre vicaraṇatthāya vissajjenti, tvaṃ mātaraṃ gahetvā taṃ padesaṃ ehī’’ti. So gantvā mātaraṃ ānetvā tasmiṃ padese vissajjetvā ekamantaṃ paṭicchanno aṭṭhāsi.

昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた時、菩薩はシンド馬の家系に生まれ、ヴァータッガシンドヴァ(風の如きシンド馬)という名で、王の吉兆の馬(御馬)であった。馬飼いたちは彼を連れてガンジス川で水浴びをさせていた。そこへバッダリーという名の雌ロバが彼を見て恋心を抱き、煩悩のゆえに震え、草も食べず、水も飲まず、痩せ細って皮と骨ばかりになった。そこで、彼女の息子である仔ロバが、母が痩せ衰えていくのを見て、“お母さん、なぜ草も食べず、水も飲まず、痩せ細ってあちこちで震えながら横たわっているのですか。どこか具合が悪いのですか”と尋ねた。彼女は(最初は)語らなかったが、何度も言われるうちにその理由を話した。そこで息子は母を慰め、“お母さん、心配しないで。僕が彼を連れてくるよ”と言って、ヴァータッガシンドヴァが水浴びに来た時に彼に近づき、“旦那様、僕の母があなたに恋い焦がれ、食事も取らずに衰弱して死にそうです。彼女に命を授けてください”と言った。“わかったよ、坊や。授けよう。馬飼いたちは水浴びの後に、しばらくガンジス川の岸辺を散策させるために私を放す。君は母親を連れてその場所へ来なさい”。彼は行って母を連れてき、その場所に放して、自分は一傍らに隠れて立っていた。

Assagopakāpi vātaggasindhavaṃ tasmiṃ ṭhāne vissajjesuṃ. So taṃ gadrabhiṃ oloketvā upasaṅkami. Atha sā gadrabhī tasmiṃ upasaṅkamitvā attano sarīraṃ upasiṅghamāne ‘‘sacāhaṃ garuṃ akatvā āgatakkhaṇeyevassa okāsaṃ karissāmi, evaṃ me yaso ca issariyañca parihāyissati, anicchamānā viya bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā sindhavassa heṭṭhāhanuke pādena paharitvā palāyi, dantamūlamassa bhijjitvā gatakālo viya ahosi. Vātaggasindhavo ‘‘ko me etāya attho’’ti lajjito tatova palāyi. Sā vippaṭisārinī hutvā tattheva patitvā socamānā nipajji.

馬飼いたちもまた、駿馬ヴァータッガ・シンドハヴァをその場所に放しました。彼はその雌のロバを見て近づきました。そこでその雌のロバは、彼が近づいてきたとき、“もし私が重々しく振る舞わずに、来た瞬間にすぐ(交わりの)機会を与えてしまったら、私の名声と権威は損なわれてしまうでしょう。気のないふりをするのがよい”と考え、駿馬の下顎を足で蹴って逃げ去りました。彼の歯の根元は砕けてしまったかのようになりました。ヴァータッガ・シンドハヴァは“彼女に何の用があろうか”と恥じて、そこから逃げ去りました。彼女は後悔の念に駆られ、その場で倒れて悲しみながら横たわりました。

Atha [Pg.307] naṃ putto upasaṅkamitvā pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

そこで、息子が彼女に近づいて尋ね、第一の偈を唱えました。

46.

46.

‘‘Yenāsi kisiyā paṇḍu, yena bhattaṃ na ruccati;

Ayaṃ so āgato bhattā, kasmā dāni palāyasī’’ti.

“あなたは何ゆえに痩せ衰え、青ざめているのですか。なぜ食事が進まないのですか。この夫がやって来たというのに、なぜ今、あなたは逃げるのですか”

Tattha yenāti tasmiṃ paṭibaddhacittatāya yena kāraṇabhūtena.

その中の‘何ゆえに(yenā)’とは、彼に対する執着の心ゆえに、その原因によって、という意味です。

Puttassa vacanaṃ sutvā gadrabhī dutiyaṃ gāthamāha –

息子の言葉を聞いて、雌のロバは第二の偈を唱えました。

47.

47.

‘‘Sace panādikeneva, santhavo nāma jāyati;

Yaso hāyati itthīnaṃ, tasmā tāta palāyaha’’nti.

“もし最初からすぐに親密な交わりが生じれば、女たちの名声は損なわれます。それゆえ、息子よ、私は逃げるのです”

Tattha ādikenevātiāditova paṭhamameva. Santhavoti methunadhammasaṃyogavasena mittasanthavo. Yaso hāyati itthīnanti, tāta, itthīnañhi garukaṃ akatvā āditova santhavaṃ kurumānānaṃ yaso hāyati, issariyagabbitabhāvo parihāyatīti. Evaṃ sā itthīnaṃ sabhāvaṃ puttassa kathesi.

その中の‘最初から(ādikenevāti)’とは、初めから、まず最初にということです。‘親密(santhavo)’とは、交わりの結びつきによる親しい交際のことです。‘女たちの名声は損なわれる’とは、息子よ、重々しく振る舞わずに最初から親密にする女たちの名声は損なわれ、権威ある誇り高い状態が失われるということです。このように彼女は女たちの本性を息子に語りました。

Tatiyagāthaṃ pana satthā abhisambuddho hutvā āha –

第三の偈は、お師匠様(釈尊)が正覚を得られた後に唱えられました。

48.

48.

‘‘Yasassinaṃ kule jātaṃ, āgataṃ yā na icchati;

Socati cirarattāya, vātaggamiva bhaddalī’’ti.

“名声ある家柄に生まれ、やって来た者を望まない女は、ヴァータッガを拒んだ雌ロバ(バッダリー)のように、長い夜の間、悲しむことになる”

Tattha yasassinanti yasasampannaṃ. Yā na icchatīti yā itthī tathārūpaṃ purisaṃ na icchati. Cirarattāyāti cirarattaṃ, dīghamaddhānanti attho.

その中の‘名声ある(yasassinanti)’とは、名声を具えたということです。‘望まない女(yā na icchatī)’とは、そのような男を望まない女のことです。‘長い夜の間(cirarattāyāti)’とは、長い間、長い期間という意味です。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne kuṭumbiko sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā gadrabhī sā itthī ahosi, vātaggasindhavo pana ahameva ahosi’’nti.

お師匠様はこの法話を終えて四聖諦を明らかにされ、本生譚をまとめられました。四聖諦の説法の終わりに、長者は預流果に達しました。“その時の雌ロバはその女であり、ヴァータッガ・シンドハヴァは私自身であった”と。

Vātaggasindhavajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

ヴァータッガ・シンドハヴァ本生譚(第六)の注釈が終了しました。

[267] 7. Kakkaṭakajātakavaṇṇanā

[267] 7. 蟹本生譚(カッカータカ・ジャータカ)の注釈

Siṅgī [Pg.308] migoti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ itthiṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kireko kuṭumbiko attano bhariyaṃ gahetvā uddhārasodhanatthāya janapadaṃ gantvā uddhāraṃ sodhetvā āgacchanto antarāmagge corehi gahito. Bhariyā panassa abhirūpā pāsādikā dassanīyā, corajeṭṭhako tassā sinehena kuṭumbikaṃ māretuṃ ārabhi. Sā pana itthī sīlavatī ācārasampannā patidevatā, sā corajeṭṭhakassa pādesu nipatitvā ‘‘sāmi, sace mayi sineho atthi, mā mayhaṃ sāmikaṃ mārehi. Sace māresi, ahampi visaṃ vā khāditvā nāsavātaṃ vā sannirumbhitvā marissāmi, tayā pana saddhiṃ na gamissāmi, mā me akāraṇena sāmikaṃ mārehī’’ti yācitvā taṃ vissajjāpesi. Te ubhopi sotthinā sāvatthiṃ patvā jetavanapiṭṭhivihārena gacchantā ‘‘vihāraṃ pavisitvā satthāraṃ vandissāmā’’ti gandhakuṭipariveṇaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Te satthārā ‘‘kahaṃ gatattha, upāsakā’’ti puṭṭhā ‘‘uddhārasodhanatthāyā’’ti āhaṃsu. ‘‘Antarāmagge pana ārogyena āgatatthā’’ti vutte kuṭumbiko āha – ‘‘antarāmagge no, bhante, corā gaṇhiṃsu, tatresā maṃ māriyamānaṃ corajeṭṭhakaṃ yācitvā mocesi, imaṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddha’’nti. Satthā ‘‘na, upāsaka, idānevetāya evaṃ tuyhaṃ jīvitaṃ dinnaṃ, pubbepi paṇḍitānampi jīvitaṃ adāsiyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“角のある動物は……”というこの話を、お師匠様は祇園精舎に滞在していた際、ある女について語られました。聞くところによれば、舎衛城のある長者が、自分の妻を連れて借金を取り立てるために地方へ行き、用を済ませて帰る途中で盗賊たちに捕まりました。彼の妻は容姿端麗で、魅力的で見事でした。盗賊の首領は彼女への執着から、長者を殺そうとしました。しかしその女は戒律を守り、行いが正しく、夫を神のように敬う人でした。彼女は盗賊の首領の足元にひれ伏して、“旦那様、もし私に愛情があるのなら、私の夫を殺さないでください。もし殺すなら、私も毒を飲むか、あるいは呼吸を止めて死ぬでしょう。あなたと一緒にいたくはありません。どうか理由もなく夫を殺さないでください”と懇願して、彼を解放させました。二人は無事に舎衛城に到着し、祇園精舎の裏手を通る際、“精舎に入ってお師匠様を拝もう”と言って香堂の庭へ行き、お師匠様を拝んで一方に座りました。彼らはお師匠様に“信者たちよ、どこへ行っていたのか”と問われ、“借金の取り立てのためです”と答えました。“途中で無事に来られたか”と問われると、長者は言いました。“お師匠様、道中で盗賊に捕まりましたが、その際、この妻が殺されようとしていた私を助けるよう首領に懇願して解放してくれました。彼女のおかげで私は命を得ました”と。お師匠様は“信者よ、今だけ彼女がそのようにしてお前に命を与えたのではない。前世でも賢者たちの命を救ったのだ”と言って、彼に請われて過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente himavante mahāudakarahado, tattha mahāsuvaṇṇakakkaṭako ahosi. So tassa nivāsabhāvena ‘‘kuḷīradaho’’ti paññāyittha. Kakkaṭako mahā ahosi khalamaṇḍalappamāṇo, hatthī gahetvā vadhitvā khādati. Hatthī tassa bhayena tattha otaritvā gocaraṃ gaṇhituṃ na sakkonti. Tadā bodhisatto kuḷīradahaṃ upanissāya vasamānaṃ hatthiyūthajeṭṭhakaṃ paṭicca kareṇuyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Athassa mātā ‘‘gabbhaṃ rakkhissāmī’’ti aññaṃ pabbatappadesaṃ gantvā gabbhaṃ rakkhitvā puttaṃ vijāyi. So anukkamena viññutaṃ patto [Pg.309] mahāsarīro thāmasampanno sobhaggappatto añjanapabbato viya ahosi. So ekāya kareṇuyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetvā ‘‘kakkaṭakaṃ gaṇhissāmī’’ti attano bhariyañca mātarañca ādāya taṃ hatthiyūthaṃ upasaṅkamitvā pitaraṃ passitvā ‘‘tāta, ahaṃ kakkaṭakaṃ gaṇhissāmī’’ti āha. Atha naṃ pitā ‘‘na sakkhissasi, tātā’’ti vāretvā punappunaṃ vadantaṃ ‘‘tvaññeva jānissasī’’ti āha.

昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、ヒマラヤに大きな水の湖がありました。そこには巨大な黄金の蟹が住んでいました。そこはその蟹の住処であるため、“ク利ーラ・ダハ(蟹の湖)”として知られていました。その蟹は唐箕の円座ほどの大きさがあり、象を捕らえて殺して食べていました。象たちはその恐ろしさのために、そこに下りて餌を摂ることができませんでした。その時、菩薩はク利ーラ・ダハの近くに住む象の群れのリーダーを父として、雌象の胎内に宿りました。その後、母象は“胎児を守ろう”と考えて別の山の地方へ行き、胎児を守って息子を産みました。彼は次第に分別がつくようになり、巨大な体を持ち、力に満ち、美しさを備え、まるで黒山(アニジャナ・パッバタ)のようでした。彼は一頭の雌象と夫婦となり、“蟹を捕まえよう”と考え、妻と母を連れてその象の群れに近づき、父に会って“お父様、私はあの蟹を捕まえます”と言いました。そこで父は“息子よ、お前にはできないだろう”と止めましたが、繰り返し言うので“お前が思うようにしなさい”と言いました。

So kuḷīradahaṃ upanissāya vasante sabbavāraṇe sannipātetvā sabbehi saddhiṃ dahasamīpaṃ gantvā ‘‘kiṃ so kakkaṭako otaraṇakāle gaṇhāti, udāhu gocaraṃ gaṇhanakāle, udāhu uttaraṇakāle’’ti pucchitvā ‘‘uttaraṇakāle’’ti sutvā ‘‘tena hi tumhe kuḷīradahaṃ otaritvā yāvadatthaṃ gocaraṃ gahetvā paṭhamaṃ uttaratha, ahaṃ pacchato bhavissāmī’’ti āha. Vāraṇā tathā kariṃsu. Kuḷīro pacchato uttarantaṃ bodhisattaṃ mahāsaṇḍāsena kammāro lohasalākaṃ viya aḷadvayena pāde daḷhaṃ gaṇhi, kareṇukā bodhisattaṃ avijahitvā samīpeyeva aṭṭhāsi. Bodhisatto ākaḍḍhanto kuḷīraṃ cāletuṃ nāsakkhi, kuḷīro pana taṃ ākaḍḍhanto attano abhimukhaṃ karoti. So maraṇabhayatajjito baddharavaṃ ravi, sabbe vāraṇā maraṇabhayatajjitā koñcanādaṃ katvā muttakarīsaṃ cajamānā palāyiṃsu, kareṇukāpissa saṇṭhātuṃ asakkontī palāyituṃ ārabhi.

彼は蟹の池の近くに住むすべての象を集め、彼らと共に池の近くへ行き、“あの蟹は、池に入る時、餌を食べている時、あるいは池から上がる時のいつ捕まえるのか”と尋ねた。“池から上がる時です”と聞いて、“それなら、お前たちは蟹の池に入って、存分に餌を食べてから先に上がりなさい。私は最後にいよう”と言った。象たちはその通りにした。蟹は、最後に上がってきた菩薩を、鍛冶屋が鉄の棒を掴むように、大きな鋏でその足をしっかりと掴んだ。雌象は菩薩を離れず、すぐそばに留まった。菩薩は蟹を引き寄せようとしたが動かすことができず、逆に蟹が彼を引き寄せ、自分のほうへ向かわせた。彼は死の恐怖に怯え、悲痛な叫び声を上げた。すべての象は死の恐怖に怯え、咆哮を上げて、糞尿を垂らしながら逃げ去った。雌象もまた、踏み止まることができず逃げようとし始めた。

Atha naṃ so attano baddhabhāvaṃ saññāpetvā tassā apalāyanatthaṃ paṭhamaṃ gāthamāha –

そこで彼は、自分が捕らえられていることを彼女に知らせ、彼女が逃げないようにするために、最初の偈を唱えた。

49. Tattha siṅgī migoti siṅgī suvaṇṇavaṇṇo migo. Dvīhi aḷehi siṅgakiccaṃ sādhentehi yuttatāya siṅgīti attho. Migoti pana sabbapāṇasaṅgāhakavasena idha kuḷīro vutto. Āyatacakkhunettoti ettha dassanaṭṭhena cakkhu, nayanaṭṭhena nettaṃ, āyatāni cakkhusaṅkhātāni nettāni [Pg.310] assāti āyatacakkhunetto, dīghaakkhīti attho. Aṭṭhimevassa tacakiccaṃ sādhetīti aṭṭhittaco. Tenābhibhūtoti tena migena abhibhūto ajjhotthato niccalaṃ gahito hutvā. Kapaṇaṃ rudāmīti kāruññappatto hutvā rudāmi viravāmi. Mā heva manti maṃ evarūpaṃ byasanappattaṃ attano pāṇasamaṃ piyasāmikaṃ tvaṃ mā heva jahīti.

49. その意味は、“角のある獣(siṅgī migo)”とは、黄金色の獣のことである。二つの鋏で角の役割を果たしているために“角のある者(siṅgī)”という意味である。“獣(migo)”とは、ここではすべての生き物を指す言葉として蟹のことを言っている。“長い眼を持つ者(āyatacakkhunetto)”については、見るという意味で眼(cakkhu)、導くという意味で眼(netta)であり、長い眼をその眼として持っているので長い眼を持つ者、つまり長い眼という意味である。“骨の皮を持つ者(aṭṭhittaco)”とは、その皮が骨の役割を果たしているからである。“彼に圧倒され(tenābhibhūto)”とは、その獣(蟹)に圧倒され、抑え込まれて動けなくなった状態である。“哀れに泣く(kapaṇaṃ rudāmī)”とは、慈悲を求めるような状態になって叫び声を上げることである。“私を見捨てないでおくれ(mā heva manti)”とは、このように災難に遭っている、自分の命のように大切な愛する夫である私を、決して見捨てないでほしいということである。

Atha sā kareṇukā nivattitvā taṃ assāsayamānā dutiyaṃ gāthamāha –

そこで、その雌象は引き返し、彼を慰めながら第二の偈を唱えた。

50.

50.

‘‘Ayya na taṃ jahissāmi, kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ;

Pathabyā cāturantāya, suppiyo hosi me tuva’’nti.

“旦那様、私はあなたを見捨てません。六十歳の象よ。四方の海に囲まれたこの大地において、あなたは私の最愛の人なのです”

Tattha saṭṭhihāyananti jātiyā saṭṭhivassakālasmiñhi kuñjarā thāmena parihāyanti, sā ahaṃ evaṃ thāmahīnaṃ imaṃ byasanaṃ pattaṃ taṃ na jahissāmi, mā bhāyi, imissā hi catūsu disāsu samuddaṃ patvā ṭhitāya cāturantāya pathaviyā tvaṃ mayhaṃ suṭṭhu piyoti.

その意味は、“六十歳の(saṭṭhihāyananti)”とは、象は生まれて六十歳になると体力が衰えるものであるが、そのように体力が衰えてこの災難に遭ったあなたを、私は見捨てません、恐れないでください、ということである。四つの方向に海が広がっているこの大地において、あなたは私にとって非常に愛おしい存在なのです。

Atha naṃ santhambhetvā ‘‘ayya, idāni taṃ kuḷīrena saddhiṃ thokaṃ kathāsallāpaṃ labhamānā vissajjāpessāmī’’ti vatvā kuḷīraṃ yācamānā tatiyaṃ gāthamāha –

そこで、彼女は彼を励まし、“旦那様、今、蟹と少し言葉を交わして、あなたを解放させましょう”と言って、蟹に懇願しながら第三の偈を唱えた。

51.

51.

‘‘Ye kuḷīrā samuddasmiṃ, gaṅgāya yamunāya ca;

Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭho, muñca rodantiyā pati’’nti.

“海に、ガンジス川に、ヤムナー川におられる蟹たちよ。あなたはそれら水に住む者の中で最も優れたお方です。泣いている私のために、夫を放してください”

Tassattho – ye samudde vā gaṅgāya vā yamunāya vā kuḷīrā, sabbesaṃ vaṇṇasampattiyā ca mahantattena ca tvameva seṭṭho uttamo. Tena taṃ yācāmi, mayhaṃ rodamānāya sāmikaṃ muñcāti.

その意味は、海やガンジス川やヤムナー川にいる蟹たちの中で、色の美しさと大きさにおいて、あなたこそが最高で最も優れています。それゆえにあなたにお願いします、泣いている私のために夫を放してください、ということである。

Kuḷīro tassā kathayamānāya itthisadde nimittaṃ gahetvā ākaḍḍhiyamānaso hutvā vāraṇassa pādato aḷe viniveṭhento ‘‘ayaṃ vissaṭṭho idaṃ nāma karissatī’’ti na kiñci aññāsi. Atha naṃ vāraṇo pādaṃ ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ akkami, tāvadeva aṭṭhīni bhijjiṃsu. Vāraṇo tuṭṭharavaṃ ravi, sabbe vāraṇā sannipatitvā kuḷīraṃ nīharitvā mahītale ṭhapetvā maddantā cuṇṇavicuṇṇamakaṃsu. Tassa dve aḷā sarīrato bhijjitvā ekamante patiṃsu. So ca kuḷīradaho gaṅgāya ekābaddho[Pg.311], gaṅgāya pūraṇakāle gaṅgodakena pūrati, udake mandībhūte dahato udakaṃ gaṅgaṃ otarati. Atha dvepi te aḷā uplavitvā gaṅgāya vuyhiṃsu. Tesu eko samuddaṃ pāvisi, ekaṃ dasabhātikarājāno udake kīḷamānā labhitvā āḷiṅgaṃ nāma mudiṅgaṃ akaṃsu. Samuddaṃ pana paviṭṭhaṃ asurā gahetvā ālambaraṃ nāma bheriṃ kāresuṃ. Te aparabhāge sakkena saṅgāme parājitā taṃ chaḍḍetvā palāyiṃsu, atha naṃ sakko attano atthāya gaṇhāpesi. ‘‘Ālambaramegho viya thanatī’’ti taṃ sandhāya vadanti.

蟹は、彼女が語りかける女の声に心を動かされ、象の足から鋏を緩めた。“この女が放されたら、これこれのことをするだろう”と思い、何も気づかなかった。そこで象は足を上げ、蟹の背中を踏みつけた。たちまち骨(甲羅)が砕けた。象は歓喜の声を上げ、すべての象が集まってきて蟹を引きずり出し、地上に置いて踏みつけ、粉々に砕いた。その二つの鋏は体から離れ、片隅に落ちた。その蟹の池はガンジス川と繋がっており、ガンジス川が増水した時には水が満ち、水が減ると池の水がガンジス川へ流れ込む。そこで二つの鋏も浮き上がってガンジス川に流された。そのうちの一つは海に入り、一つを十人兄弟の王たちが水遊びをしている時に見つけ、アーリンガという名の鼓を作った。海に入ったほうは、阿修羅たちが手に入れてアーランバラという名の太鼓を作った。彼らは後に帝釈天との戦いに敗れてそれを捨てて逃げ、帝釈天が自分のためにそれを取らせた。“アーランバラの雲のように鳴り響く”と言われるのは、それを指して言うのである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ubho jayampatikā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. ‘‘Tadā kareṇukā ayaṃ upāsikā ahosi, vāraṇo pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を行い、真理(四聖諦)を明らかにして、本生話を結びつけた。真理の説示の終わりに、その夫婦は共に預流果に達した。“その時の雌象はこの女信徒であり、象は私自身であった”と。

Kakkaṭakajātakavaṇṇanā sattamā.

蟹本生(カッカタカ・ジャータカ)注釈、第七。

[268] 8. Ārāmadūsakajātakavaṇṇanā

[268] 八、園を荒らす者本生(アーラーマドゥーサカ・ジャータカ)注釈。

Yo ve sabbasametānanti idaṃ satthā dakkhiṇāgirijanapade aññataraṃ uyyānapālaputtaṃ ārabbha kathesi. Satthā kira vutthavasso jetavanā nikkhamitvā dakkhiṇāgirijanapade cārikaṃ cari. Atheko upāsako buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā uyyāne nisīdāpetvā yāgukhajjakehi santappetvā ‘‘ayyā, uyyānacārikaṃ caritukāmā iminā uyyānapālena saddhiṃ carantū’’ti vatvā ‘‘ayyānaṃ phalāphalāni dadeyyāsī’’ti uyyānapālaṃ āṇāpesi. Bhikkhū caramānā ekaṃ chiddaṭṭhānaṃ disvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ chiddaṃ viraḷarukkhaṃ, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchiṃsu. Atha nesaṃ uyyānapālo ācikkhi – ‘‘eko kira uyyānapālaputto uparopakesu udakaṃ āsiñcanto ‘mūlappamāṇena āsiñcissāmī’ti uppāṭetvā mūlappamāṇena udakaṃ āsiñci, tena taṃ ṭhānaṃ chiddaṃ jāta’’nti. Bhikkhū satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva pubbepi so kumārako ārāmadūsakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“実に、すべてが集まったものを”というこの一節は、師がダッキナーギリ地方の、ある庭師の息子について語られたものである。師は雨安居を終えてジェータ樹林を出発し、ダッキナーギリ地方を遊行された。ある在家信者が、仏陀を筆頭とする比丘サンガを招待し、庭に座らせて粥や菓子で供養した。“皆様、庭園を散策したい方は、この庭師と共に散策してください”と言い、“皆様に果物などを差し上げるように”と庭師に命じた。比丘たちが散策していると、一箇所の隙間を見つけ、“この場所は隙間があり、木がまばらですが、どういう理由ですか”と尋ねた。そこで庭師は彼らに告げた。“ある庭師の息子が、植えたばかりの苗木に水をやる際、‘根の大きさに合わせて水をやろう’と言って、苗を引き抜いては根の大きさを測って水をやりました。それで、その場所は隙間ができてしまったのです”。比丘たちは師のところへ行き、そのことを報告した。師は“比丘たちよ、その少年が庭を荒らしたのは今だけではなく、前世においてもそうであったのだ”と言って、過去の物語を話された。

Atīte [Pg.312] bārāṇasiyaṃ vissasene nāma raññe rajjaṃ kārente ussave ghuṭṭhe uyyānapālo ‘‘ussavaṃ kīḷissāmī’’ti uyyānavāsino makkaṭe āha – ‘‘idaṃ uyyānaṃ tumhākaṃ bahūpakāraṃ, ahaṃ sattāhaṃ ussavaṃ kīḷissāmi, tumhe satta divase uparopakesu udakaṃ āsiñcathā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. So tesaṃ cammaghaṭake datvā pakkāmi. Makkaṭā udakaṃ āsiñcantā uparopakesu āsiñciṃsu. Atha ne makkaṭajeṭṭhako āha – ‘‘āgametha tāva, udakaṃ nāma sabbakālaṃ dullabhaṃ, taṃ rakkhitabbaṃ, uparopake uppāṭetvā mūlappamāṇaṃ ñatvā dīghamūlakesu bahuṃ, rassamūlakesu appaṃ udakaṃ siñcituṃ vaṭṭatī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti vatvā ekacce uparopake uppāṭetvā gacchanti, ekacce te ropetvā udakaṃ siñcanti.

昔、バーラーナシーでヴィッサセーナという王が統治していた時、祭礼が布告されました。庭園の番人は“自分も祭礼を楽しもう”と考え、庭園に住む猿たちに言いました。“この庭園はお前たちに多大な恩恵を与えている。私は七日間、祭礼を楽しみに行く。お前たちはこの七日間、若木に水をやりなさい”。彼らは“承知しました”と承諾しました。番人は彼らに革の瓶を渡して去りました。猿たちは水をやる際、若木に水を注ぎました。すると、猿の長が彼らに言いました。“ちょっと待ちなさい。水は常に得がたいものであり、大切にしなければならない。若木を引き抜いて根の長さを確かめ、根の長いものには多くの水を、根の短いものには少なめの水を注ぐのが適当である”。彼らは“承知しました”と言って、ある者は若木を引き抜いて行き、ある者はそれらを再び植えて水を注ぎました。

Tasmiṃ kāle bodhisatto bārāṇasiyaṃ ekassa kulassa putto ahosi, so kenacideva karaṇīyena uyyānaṃ gantvā te makkaṭe tathā karonte disvā ‘‘ko tumhe evaṃ kāretī’’ti pucchitvā ‘‘vānarajeṭṭhako’’ti vutte ‘‘jeṭṭhakassa tāva vo ayaṃ paññā, tumhākaṃ pana kīdisī bhavissatī’’ti tamatthaṃ pakāsento imaṃ paṭhamaṃ gāthamāha –

その時、菩薩はバーラーナシーのある家の息子でした。彼は何かの用事で庭園に行き、猿たちがそのようにしているのを見て、“誰がお前たちにこのようなことをさせているのか”と尋ねました。“猿の長です”と言われた時、“長の知恵がこの程度なら、お前たちの知恵はいかほどであろうか”と、その意味を明らかにするために、この最初の偈を語りました。

52.

52.

‘‘Yo ve sabbasametānaṃ, ahuvā seṭṭhasammato;

Tassāyaṃ edisī paññā, kimeva itarā pajā’’ti.

“これら等しく集まったすべての者たちの中で、最勝と認められた者がいた。その者の知恵がこのようなものであるなら、他の者たちはいったいいかほどであろうか”。

Tattha sabbasametānanti imesaṃ sabbesaṃ samānajātīnaṃ. Ahuvāti ahosi. Kimeva itarā pajāti yā itarā etesu lāmikā pajā, kīdisā nu kho tassā paññāti.

その中で、“sabbasametānaṃ”とは、これらすべての同種の者たちのことです。“ahuvā”とは、あったということです。“kimeva itarā pajā”とは、これらのうちにいる他の劣った者たちの知恵は、いったいいかなるものであろうか、という意味です。

Tassa kathaṃ sutvā vānarā dutiyaṃ gāthamāhaṃsu –

彼の言葉を聞いて、猿たちは第二の偈を語りました。

53.

53.

‘‘Evameva tuvaṃ brahme, anaññāya vinindasi;

Kathaṃ mūlaṃ adisvāna, rukkhaṃ jaññā patiṭṭhita’’nti.

“バラモンよ、あなたはこのように、事情を知らないで私たちを非難されます。根を見ずして、どうして樹木が大地に定着していると知ることができましょうか”。

Tattha brahmeti ālapanamattaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – tvaṃ, bho purisa, kāraṇākāraṇaṃ ajānitvā evameva amhe vinindasi, rukkhaṃ nāma ‘‘gambhīre patiṭṭhito vā esa, na vā’’ti mūlaṃ anuppāṭetvā kathaṃ ñātuṃ sakkā, tena mayaṃ uppāṭetvā mūlappamāṇena udakaṃ āsiñcāmāti.

その中で、“brahme”とは単なる呼びかけです。ここでの要旨はこうです。“もしもし、お方よ、原因と非原因を知らずに、そのように私たちを非難されますが、樹木というものは‘これは深く根を張っているのか、いないのか’と、根を引き抜いてみることなしに、どうして知ることができましょうか。それゆえ、私たちは引き抜いて根の長さに応じて水を注いでいるのです”。

Taṃ [Pg.313] sutvā bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、菩薩は第三の偈を語りました。

54.

54.

‘‘Nāhaṃ tumhe vinindāmi, ye caññe vānarā vane;

Vissasenova gārayho, yassatthā rukkharopakā’’ti.

“私はお前たちを非難しない。また森にいる他の猿たちも非難しない。ただヴィッサセーナこそが責められるべきである。彼のために、あのような者たちが樹木を植える者となったのだから”。

Tattha vissasenova gārayhoti bārāṇasirājā vissasenoyeva ettha garahitabbo. Yassatthā rukkharopakāti yassatthāya tumhādisā rukkharopakā jātāti.

その中で、“vissasenova gārayho”とは、バーラーナシーの王ヴィッサセーナこそが、ここで非難されるべきであるということです。“yassatthā rukkharopakā”とは、彼のために、お前たちのような者が樹木を植える者として雇われたのだ、という意味です。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā vānarajeṭṭhako ārāmadūsakakumāro ahosi, paṇḍitapuriso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生話を結び合わされました。“その時の猿の長は、庭園を台無しにした少年(村長の子)であり、賢明な男は私であった”と。

Ārāmadūsakajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

アーラーマドゥーサカ本生話注釈、第八。

[269] 9. Sujātajātakavaṇṇanā

9. スジャータ本生話注釈

Na hi vaṇṇena sampannāti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikassa suṇisaṃ dhanañcayaseṭṭhidhītaraṃ visākhāya kaniṭṭhabhaginiṃ sujātaṃ ārabbha kathesi. Sā kira mahantena yasena anāthapiṇḍikassa gharaṃ pūrayamānā pāvisi, ‘‘mahākulassa dhītā aha’’nti mānathaddhā ahosi kodhanā caṇḍī pharusā, sassusasurasāmikavattāni na karoti, gehajanaṃ tajjentī paharantī carati. Athekadivasaṃ satthā pañcahi bhikkhusatehi parivuto anāthapiṇḍikassa gehaṃ gantvā nisīdi. Mahāseṭṭhi dhammaṃ suṇantova bhagavantaṃ upanisīdi, tasmiṃ khaṇe sujātā dāsakammakarehi saddhiṃ kalahaṃ karoti. Satthā dhammakathaṃ ṭhapetvā ‘‘kiṃ saddo eso’’ti āha. Esā, bhante, kulasuṇhā agāravā, nevassā sassusasurasāmikavattaṃ atthi, assaddhā appasannā ahorattaṃ kalahaṃ kurumānā vicaratīti. Tena hi naṃ pakkosathāti. Sā āgantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

“外見が美しいからといって”……この話を、師はジェータ林に滞在している時、アナータピンディカの息子の嫁であり、ダナンジャヤ長者の娘、ヴィサーカーの妹であるスジャータについて語られました。彼女は、大きな名声とともにアナータピンディカの家を満たしながら嫁ぎましたが、“私は名家の娘である”と高慢で、怒りっぽく、荒々しく、粗野でした。姑、舅、夫への務めを果たさず、家の人々を脅し、打ち据えて過ごしていました。ある日、師は五百人の比丘たちに囲まれてアナータピンディカの家に行き、座られました。大長者は法を聴きながら、世尊の近くに座っていました。その時、スジャータは召使いたちと激しい喧嘩をしていました。師は法話を止めて、“あの大きな音は何ですか”と言われました。“世尊よ、この名家の嫁は不敬であります。姑、舅、夫への務めもなく、信仰心もなく、清らかな信もなく、昼夜、喧嘩をして過ごしております”。“それならば、彼女を呼びなさい”。彼女はやって来て礼拝し、片隅に立ちました。

Atha naṃ satthā ‘‘sattimā, sujāte, purisassa bhariyā, tāsaṃ tvaṃ katarā’’ti pucchi. ‘‘Bhante, nāhaṃ saṃkhittena kathitassa atthaṃ ājānāmi, vitthārena me kathethā’’ti. Satthā ‘‘tena hi ohitasotā suṇohī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –

そこで師は彼女に“スジャータよ、男の妻には七種類あるが、お前はそのうちのどれか”と尋ねられました。“世尊よ、私は短く語られたことの意味がわかりません。私に詳しく語ってください”。師は“それならば、耳を傾けて聞きなさい”と言って、これらの偈を語られました。

‘‘Paduṭṭhacittā [Pg.314] ahitānukampinī, aññesu rattā atimaññate patiṃ,Dhanena kītassa vadhāya ussukā;

Yā evarūpā purisassa bhariyā,Vadhakā ca bhariyāti ca sā pavuccati. [1]

“悪意を抱き、慈しみなく、他人に心を寄せ、夫を軽んじ、金で買われた者のように殺害しようと企てる。このような男の妻は、‘殺害者のような妻(怨家妻)’と呼ばれます。[1]”

‘‘Yaṃ itthiyā vindati sāmiko dhanaṃ, sippaṃ vaṇijjañca kasiṃ adhiṭṭhahaṃ,Appampi tassa apahātumicchati;

Yā evarūpā purisassa bhariyā,Corī ca bhariyāti ca sā pavuccati. [2]

“夫が商売や農業、技術によって得た富を、たとえわずかであっても盗もうと欲する。このような男の妻は、‘盗賊のような妻(盗賊妻)’と呼ばれます。[2]”

‘‘Akammakāmā alasā mahagghasā, pharusā ca caṇḍī ca duruttavādinī,Uṭṭhāyakānaṃ abhibhuyya vattati;

Yā evarūpā purisassa bhariyā,Ayyā ca bhariyāti ca sā pavuccati. [3]

“働くことを好まず、怠惰で、大食らいで、粗暴で、荒々しく、暴言を吐き、精を出して働く者を圧倒して支配する。このような男の妻は、‘主人のような妻(貴女妻)’と呼ばれます。[3]”

‘‘Yā sabbadā hoti hitānukampinī, mātāva puttaṃ anurakkhate patiṃ,Tato dhanaṃ sambhatamassa rakkhati;

Yā evarūpā purisassa bhariyā,Mātā ca bhariyāti ca sā pavuccati. [4]

“常に利益を考え慈しみ、母が息子を守るように夫を守り、夫が蓄えた富を保護する。このような男の妻は、‘母のような妻(母婦)’と呼ばれます。[4]”

‘‘Yathāpi jeṭṭhā bhaginī kaniṭṭhakā, sagāravā hoti sakamhi sādhike,Hirīmanā bhattu vasānuvattinī;

Yā evarūpā purisassa bhariyā,Bhaginī ca bhariyāti ca sā pavuccati. [5]

“姉に対する妹のように、尊敬の念を持ち、夫に従順で、羞恥心があり、夫の意志に従う。このような男の妻は、‘妹のような妻(妹婦)’と呼ばれます。[5]”

‘‘Yācīdha disvāna patiṃ pamodati, sakhī sakhāraṃva cirassamāgataṃ,Koleyyakā sīlavatī patibbatā;

Yā evarūpā purisassa bhariyā,Sakhī ca bhariyāti ca sā pavuccati. [6]

“久しぶりに会った友を見る友のように、夫を見て喜び、良家の出で、戒を保ち、夫に尽くす。このような男の妻は、‘友のような妻(朋友妻)’と呼ばれます。[6]”

‘‘Akkuddhasantā [Pg.315] vadhadaṇḍatajjitā, aduṭṭhacittā patino titikkhati,Akkodhanā bhattu vasānuvattinī;

Yā evarūpā purisassa bhariyā,Dāsī ca bhariyāti ca sā pavuccati’’. (a. ni. 7.63);

[7]

“怒ることなく、罰や杖で脅されても、悪意を抱かずに夫を耐え忍び、腹を立てずに夫の意志に従う。このような男の妻は、‘召使いのような妻(婢妻)’と呼ばれます”。[7]

Imā kho, sujāte, purisassa satta bhariyā. Tāsu vadhakasamā corīsamā ayyasamāti imā tisso niraye nibbattanti, itarā catasso nimmānaratidevaloke.

“スジャータよ、これらが男の七種類の妻である。それらのうち、殺害者のような妻、盗賊のような妻、主人のような妻の三種類は地獄に生まれ、他の四種類は化楽天という天界に生まれるのである”。

‘‘Yācīdha bhariyā vadhakāti vuccati, corīti ayyāti ca yā pavuccati;

Dussīlarūpā pharusā anādarā, kāyassa bhedā nirayaṃ vajanti tā.

“ここで、殺人者のような妻、盗賊のような妻、主人のような妻と呼ばれる者、戒を破り、粗野で、不遜な者たちは、身体が崩壊した後、地獄へ行く。”

‘‘Yācīdha mātā bhaginī sakhīti ca, dāsīti bhariyāti ca yā pavuccati;

Sīle ṭhitattā cirarattasaṃvutā, kāyassa bhedā sugatiṃ vajanti tā’’ti. (a. ni. 7.63);

“ここで、母のような妻、姉妹のような妻、友のような妻、そして召使いのような妻と呼ばれる者、戒に確立し、長く慎み深い者たちは、身体が崩壊した後、善処(天界)へ行く。”(増支部 7.63)

Evaṃ satthari imā satta bhariyā dassenteyeva sujātā sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Sujāte, tvaṃ imāsaṃ sattannaṃ bhariyānaṃ katarā’’ti vutte ‘‘dāsisamā ahaṃ, bhante’’ti vatvā tathāgataṃ vanditvā khamāpesi. Iti satthā sujātaṃ gharasuṇhaṃ ekovādeneva dametvā katabhattakicco jetavanaṃ gantvā bhikkhusaṅghena vatte dassite gandhakuṭiṃ pāvisi. Dhammasabhāyampi kho, bhikkhū, satthu guṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, ekovādeneva satthā sujātaṃ gharasuṇhaṃ dametvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi mayā sujātā ekovādeneva damitā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

このように師(仏陀)がこれら七種の妻を示されたとき、スジャーターは預流果に確立した。“スジャーターよ、あなたはこの七種の妻のうち、どれにあたりますか”と問われると、“尊師よ、私は召使いのような妻(下女同妻)でございます”と言って、如来を礼拝して許しを請うた。このように師はスジャーターという嫁を一言の教えによって調伏し、食事の用を終えてジェータ林(祇園精舎)へ行き、比丘衆に義務(日課)を示された後、香堂に入られた。法堂においても、比丘たちは師の徳について語り合った。“友よ、師はただ一言の教えによってスジャーターという嫁を調伏し、預流果に確立させられた”と。師は来られて“比丘たちよ、今、あなた方は何の対話をして座っているのか”と問い、“これこれのことでございます”と言われると、“比丘たちよ、今だけではない。過去にも私はスジャーターを一言の教えによって調伏したのだ”と言って、過去の話をされた。”

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni [Pg.316] uggaṇhitvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena samena rajjaṃ kāresi. Tassa mātā kodhanā ahosi caṇḍā pharusā akkosikā paribhāsikā. So mātu ovādaṃ dātukāmopi ‘‘avatthukaṃ kathetuṃ na yutta’’nti tassā anusāsanatthaṃ ekaṃ upamaṃ olokento carati. Athekadivasaṃ uyyānaṃ agamāsi, mātāpi puttena saddhiṃyeva agamāsi. Atha antarāmagge kikī sakuṇo viravi, bodhisattaparisā taṃ saddaṃ sutvā kaṇṇe pidahitvā ‘‘ambho, caṇḍavāce pharusavāce mā saddamakāsī’’ti āha. Bodhisatte pana nāṭakaparivārite mātarā saddhiṃ uyyāne vicarante ekasmiṃ supupphitasālarukkhe nilīnā ekā kokilā madhurena sarena vassi. Mahājano tassā saddena sammatto hutvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘saṇhavāce sakhilavāce muduvāce vassa vassā’’ti gīvaṃ ukkhipitvā ohitasoto olokento aṭṭhāsi.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はその正妃の胎に生まれ、成人してタッカシラーですべての技術を学び、父の没後に王位に就いて、法と公正をもって国を治めた。彼の母は怒りっぽく、荒々しく、粗野で、人を罵り、叱責する者であった。彼は母に教誡を与えたいと思ったが、“理由もなく語るのは適当ではない”と考え、彼女を教え導くための比喩を探して歩いていた。ある日、彼は庭園へ行った。母も息子と共に行った。その途上、キキー鳥(キジの一種)が鳴いた。菩薩の従者たちはその声を聞いて耳を塞ぎ、“おい、荒々しい声、粗野な声の者よ、鳴くな”と言った。一方、菩薩が踊り子たちに囲まれて母と共に庭園を散策していたとき、一羽のコキラ(クロツグミ)が、美しく咲き誇るサーラ(沙羅)の木に隠れて、甘美な声で鳴いた。人々はその声に魅了され、合掌して“麗しい声、親しみやすい声、柔和な声の者よ、鳴け、鳴け”と言って、首を上げ、耳を傾けて見守りながら佇んだ。”

Atha mahāsatto tāni dve kāraṇāni disvā ‘‘idāni mātaraṃ saññāpetuṃ sakkhissāmī’’ti cintetvā ‘‘amma, antarāmagge kikīsaddaṃ sutvā mahājano ‘mā saddamakāsi, mā saddamakāsī’ti kaṇṇe pidahi, pharusavācā nāma na kassaci piyā’’ti vatvā imā gāthā avoca –

そこで大士(菩薩)は、これら二つの事象を見て“今こそ母を納得させることができるだろう”と考え、“母上、道中でキキー鳥の声を聞いて、人々は‘鳴くな、鳴くな’と言って耳を塞ぎました。粗野な言葉というものは、誰にとっても好まれるものではありません”と言って、次の詩を唱えた。”

55.

55.

‘‘Na hi vaṇṇena sampannā, mañjukā piyadassanā;

Kharavācā piyā honti, asmiṃ loke paramhi ca.

“容姿が端正で、麗しく、見栄えが良くても、言葉が荒々しければ、現世でも来世でも愛されることはない。”

56.

56.

‘‘Nanu passasimaṃ kāḷiṃ, dubbaṇṇaṃ tilakāhataṃ;

Kokilaṃ saṇhabhāṇena, bahūnaṃ pāṇinaṃ piyaṃ.

“この黒く、醜く、斑点のあるコキラを見なさい。穏やかな言葉で語るゆえに、多くの生きとし生けるものに愛されているではないか。”

57.

57.

‘‘Tasmā sakhilavācassa, mantabhāṇī anuddhato;

Atthaṃ dhammañca dīpeti, madhuraṃ tassa bhāsita’’nti.

“それゆえ、親しみやすい言葉を使い、思慮深く語り、高ぶることのない者は、義(意味)と法を明らかにする。その人の語る言葉は甘美である。”

Tāsaṃ ayamattho – amma, ime sattā piyaṅgusāmādinā sarīravaṇṇena samannāgatā kathānigghosassa madhuratāya mañjukā, abhirūpatāya piyadassanā samānāpi antamaso mātāpitaropi akkosaparibhāsādivasena pavattāya kharavācāya samannāgatattā kharavācā imasmiñca parasmiñca loke piyā nāma na honti antarāmagge kharavācā kikī viya, saṇhabhāṇino [Pg.317] pana maṭṭhāya madhurāya vācāya samannāgatā virūpāpi piyā honti. Tena taṃ vadāmi – nanu passasi tvaṃ imaṃ kāḷiṃ dubbaṇṇaṃ sarīravaṇṇatopi kāḷatarehi tilakehi āhataṃ kokilaṃ, yā evaṃ dubbaṇṇā samānāpi saṇhabhāsanena bahūnaṃ piyā jātā. Iti yasmā kharavāco satto loke mātāpitūnampi appiyo, tasmā bahujanassa piyabhāvaṃ icchanto poso sakhilavāco saṇhamaṭṭhamuduvāco assa. Paññāsaṅkhātāya mantāya paricchinditvā vacanato mantabhāṇī, vinā uddhaccena pamāṇayuttasseva kathanato anuddhato. Yo hi evarūpo puggalo pāḷiñca atthañca dīpeti, tassa bhāsitaṃ kāraṇasannissitaṃ katvā paraṃ anakkosetvā kathitatāya madhuranti.

それらの意味は次の通りである。母上、これらの生き物が、美しい体の色を備え、声の響きが甘美であるために麗しく、容貌が端麗で見栄えが良いとしても、たとい父母に対してであっても、罵倒や叱責などによって行われる荒々しい言葉を備えているならば、その荒々しい言葉の者は、道中のキキー鳥のように、現世においても来世においても愛される者とはならない。しかし、穏やかな語り手、すなわち滑らかで甘美な言葉を備えた者は、容貌が醜くても愛されるのである。それゆえ、私はあなたにこう言いたい。あなたはこの黒く、醜く、体の色よりもさらに黒い斑点に覆われたコキラを見ているではないか。このように醜い姿であっても、穏やかな語りによって、多くの人々に愛される者となっている。このように、言葉の荒々しい者は世の中で父母にさえ愛されないのであるから、多くの人から愛されることを望む人は、親しみやすい言葉、すなわち穏やかで滑らかで柔和な言葉を持つべきである。智慧(マンター)によってよく考えて語ることから‘思慮深く語る者’、浮ついた心がなく適度な分量を語ることから‘高ぶることのない者’。このような人物は、教え(パーリ)とその意味を明らかにする。その人の語る言葉は、道理に基づき、他人を罵ることなく語られるため、甘美なのである。”

Evaṃ bodhisatto imāhi tīhi gāthāhi mātu dhammaṃ desetvā mātaraṃ saññāpesi, sā tato paṭṭhāya ācārasampannā ahosi. Bodhisattopi mātaraṃ ekovādena nibbisevanaṃ katvā yathākammaṃ gato.

このように菩薩はこれら三つの詩によって母に法を説き、母を納得させた。彼女はそれ以来、行儀の整った者となった。菩薩もまた、母を一言の教えによって悪癖から離れさせ、業に従って(その生涯を終えて)去って行った。”

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirañño mātā sujātā ahosi, rājā pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、本生(ジャータカ)をまとめられた。“その時のバーラーナシー王の母はスジャーターであり、王は私であった”と。”

Sujātajātakavaṇṇanā navamā.

スジャータ・ジャータカ注釈・第九。

[270] 10. Ulūkajātakavaṇṇanā

[270] 十、ウルーカー・ジャータカ(フクロウ本生)注釈。

Sabbehi kira ñātīhīti idaṃ satthā jetavane viharanto kākolūkakalahaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi kāle kākā divā ulūke khādanti, ulūkā sūriyatthaṅgamanato paṭṭhāya tattha tattha sayitānaṃ kākānaṃ sīsāni chinditvā te jīvitakkhayaṃ pāpenti. Athekassa bhikkhuno jetavanapaccante ekasmiṃ pariveṇe vasantassa sammajjanakāle rukkhato patitāni sattaṭṭhanāḷimattānipi bahutarānipi kākasīsāni chaḍḍetabbāni honti. So tamatthaṃ bhikkhūnaṃ ārocesi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, amukassa kira bhikkhuno vasanaṭṭhāne [Pg.318] divase divase ettakāni nāma kākasīsāni chaḍḍetabbāni hontī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchi, bhikkhū ‘‘imāya nāmā’’ti vatvā ‘‘kadā paṭṭhāya pana, bhante, kākānañca ulūkānañca aññamaññaṃ veraṃ uppanna’’nti pucchiṃsu, satthā ‘‘paṭhamakappikakālato paṭṭhāyā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“すべての親族によって”というこの(教えを)、師は祇園精舎に滞在しているとき、烏(カラス)と梟(フクロウ)の争いについて語られた。その当時、烏は昼間に梟を食らい、梟は日没から、あちこちで眠っている烏の首を切り落として、それらを死に至らしめていた。ある比丘が祇園精舎の端の一つの僧院に住んでいたが、掃除の際、木から落ちた七、八ナーリ量、あるいはそれ以上の多くの烏の頭を捨てなければならなかった。彼はそのことを比丘たちに告げた。比丘たちは法堂で“友よ、かの比丘の住まう所では、毎日これほど多くの烏の頭を捨てなければならないそうだ”という話を始めた。師は来られて、“比丘たちよ、今、あなたたちは何の会話をして座っているのか”と尋ねられた。比丘たちが“これこれのことです”と言うと、“尊師よ、いつから烏と梟の間に互いの恨みが生じたのですか”と尋ねた。師は“第一劫の時からである”と言って、過去の物語をされた。

Atīte paṭhamakappikā manussā sannipatitvā ekaṃ abhirūpaṃ sobhaggappattaṃ ācārasampannaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ purisaṃ gahetvā rājānaṃ kariṃsu, catuppadāpi sannipatitvā ekaṃ sīhaṃ rājānaṃ akaṃsu, mahāsamudde macchā ānandaṃ nāma macchaṃ rājānaṃ akaṃsu. Tato sakuṇagaṇā himavantapadese ekasmiṃ piṭṭhipāsāṇe sannipatitvā ‘‘manussesu rājā paññāyati, tathā catuppadesu ceva macchesu ca. Amhākaṃ panantare rājā nāma natthi, appatissavāso nāma na vaṭṭati, amhākampi rājānaṃ laddhuṃ vaṭṭati, ekaṃ rājaṭṭhāne ṭhapetabbayuttakaṃ jānāthā’’ti. Te tādisaṃ sakuṇaṃ olokayamānā ekaṃ ulūkaṃ rocetvā ‘‘ayaṃ no ruccatī’’ti āhaṃsu. Atheko sakuṇo sabbesaṃ ajjhāsayaggahaṇatthaṃ tikkhattuṃ sāvesi. Tassa sāventassa dve sāvanā adhivāsetvā tatiyasāvanāya eko kāko uṭṭhāya ‘‘tiṭṭha tāvetassa imasmiṃ rājābhisekakāle evarūpaṃ mukhaṃ bhavati, kuddhassa kīdisaṃ bhavissati, iminā hi kuddhena olokitā mayaṃ tattakapāle pakkhittaloṇaṃ viya tattha tattheva bhijjissāma, imaṃ rājānaṃ kātuṃ mayhaṃ na ruccatī’’ti imamatthaṃ pakāsetuṃ paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、第一劫の人間たちが集まって、一人の容姿端麗で、福徳に満ち、行儀正しく、あらゆる面で完璧な男を選んで王とした。四足動物たちも集まって、一頭の獅子を王とした。大海の魚たちも、アーナンダという名の魚を王とした。その後、鳥の群れがヒマラヤ地方の一つの平らな岩の上に集まって、“人間の中には王が知られている。同様に四足動物の中にも、魚の中にも(王がいる)。しかし、我々の間には王という名がない。無秩序に住むことは適当ではない。我々も王を得るのが適当である。王の位に置くべきふさわしい者を一人見定めよ”と言った。彼らはそのような鳥を物色し、一羽の梟を気に入って、“これが我々の好みに合う”と言った。すると一羽の鳥が、全員の意向を確認するために三回告示した。彼が告知している間、二回の告知までは容認されたが、三回目の告知の時、一羽の烏が立ち上がって、“ちょっと待て。この者の王の戴冠式の時にこのような顔をしているなら、怒った時はどのようになるだろうか。この者に怒って見つめられたなら、我々は熱い平鍋に投げ込まれた塩のように、そこかしこで弾け飛んでしまうだろう。この者を王にすることに、私は賛成しない”と言い、この意味を明らかにするために第一の偈を唱えた。

58.

58.

‘‘Sabbehi kira ñātīhi, kosiyo issaro kato;

Sace ñātīhanuññāto, bhaṇeyyāhaṃ ekavācika’’nti.

“伝え聞くところでは、すべての親族(鳥たち)によって、梟が主に選ばれた。もし親族が許してくれるなら、私は一言申したい”

Tassattho – yā esā sāvanā vattati, taṃ sutvā vadāmi. Sabbehi kira imehi samāgatehi ñātīhi ayaṃ kosiyo rājā kato. Sace panāhaṃ ñātīhi anuññāto bhaveyyaṃ, ettha vattabbaṃ ekavācikaṃ kiñci bhaṇeyyanti.

その意味は――この告知が行われているのを、それを聞いて私は語る。“伝え聞くところでは、これら集まったすべての親族によって、この梟が王とされた。もし私が親族によって許されるなら、ここで語られるべき一言を、何か申したい”ということである。

Atha [Pg.319] naṃ anujānantā sakuṇā dutiyaṃ gāthamāhaṃsu –

すると、鳥たちは彼を許して、第二の偈を唱えた。

59.

59.

‘‘Bhaṇa samma anuññāto, atthaṃ dhammañca kevalaṃ;

Santi hi daharā pakkhī, paññavanto jutindharā’’ti.

“語れ、友よ。許そう。利益と理法(真理)だけを。知恵があり、光り輝く若い鳥たちも(ここに)いるのだから”

Tattha bhaṇa, samma, anuññātoti, samma, vāyasa tvaṃ amhehi sabbehi anuññāto, yaṃ te bhaṇitabbaṃ, taṃ bhaṇa. Atthaṃ dhammañca kevalanti bhaṇanto ca kāraṇañceva paveṇiāgatañca vacanaṃ amuñcitvā bhaṇa. Paññavanto jutindharāti paññāsampannā ceva ñāṇobhāsadharā ca daharāpi pakkhino atthiyeva.

そこに(ある言葉の)“語れ、友よ。許そう”とは、“友、烏よ、あなたは我ら全員によって許された。あなたが語るべきことを語れ”ということである。“利益と理法だけを”とは、語る際に理由と伝統に基づいた言葉を離れずに語れということである。“知恵があり、光り輝く”とは、知恵を具え、知見の輝きを持つ若い鳥たちもいる、ということである。

So evaṃ anuññāto tatiyaṃ gāthamāha –

彼はそのように許されて、第三の偈を唱えた。

60.

60.

‘‘Na me ruccati bhaddaṃ vo, ulūkassābhisecanaṃ;

Akkuddhassa mukhaṃ passa, kathaṃ kuddho karissatī’’ti.

“私は梟の戴冠を好まない。あなたに幸いあれ。怒っていない時の顔を見よ。怒った時に(その顔は)どのようになるだろうか”

Tassattho – bhaddaṃ tumhākaṃ hotu, yaṃ panetaṃ tikkhattuṃ sāvanavācāya ulūkassa abhisecanaṃ karīyati, etaṃ mayhaṃ na ruccati. Etassa hi idāni tuṭṭhacittassa akkuddhassa mukhaṃ passatha, kuddho panāyaṃ kathaṃ karissatīti na jānāmi, sabbathāpi etaṃ mayhaṃ na ruccatīti.

その意味は――あなたがたに幸いあれ。三回の告知の言葉によって梟の戴冠が行われようとしているが、それは私の好むところではない。今、満足した心で、怒っていない時の彼の顔を見よ。怒った時にこの者がどのようになるか、私は知らない。いずれにせよ、それは私の好むところではない、ということである。

So evaṃ vatvā ‘‘mayhaṃ na ruccati, mayhaṃ na ruccatī’’ti viravanto ākāse uppati, ulūkopi naṃ uṭṭhāya anubandhi. Tato paṭṭhāya te aññamaññaṃ veraṃ bandhiṃsu. Sakuṇā suvaṇṇahaṃsaṃ rājānaṃ katvā pakkamiṃsu.

彼はそう言って、“私は好まない、私は好まない”と叫びながら空へ飛び上がった。梟も起き上がって彼を追いかけた。それ以来、彼らは互いに怨恨を結んだ。鳥たちは金色の鵞鳥(ハンサ)を王として去って行った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. ‘‘Tadā rajje abhisittahaṃsapoto ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、四諦を明らかにし、本生(ジャータカ)をまとめられた。四諦の説示の終わりに、多くの人々が預流果などを得た。“その時、王位に就いた鵞鳥の子は私であった”。

Ulūkajātakavaṇṇanā dasamā.

梟本生(ウルーカー・ジャータカ)注釈、第十。

Padumavaggo dutiyo.

蓮華品(パドゥマ・ヴァッガ)、第二。

Tassuddānaṃ –

その要綱(摂頌)――

Padumaṃ mudupāṇī ca, palobhanaṃ panādakaṃ;

Khurappaṃ sindhavañceva, kakkaṭā, rāmadūsakaṃ;

Sujātaṃ ulūkaṃ dasa.

蓮華、柔手、誘惑、パナーダ(王)、矢先、しんぱ(駿馬)、蟹、ラーマの汚し、善生、梟の十。

3. Udapānavaggo

3. 井戸品(ウダパーナ・ヴァッガ)。

[271] 1. Udapānadūsakajātakavaṇṇanā

[271]一、井戸を汚す者本生(ウダパーナドゥーサカ・ジャータカ)注釈。

Āraññikassa [Pg.320] isinoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ udapānadūsakasiṅgālaṃ ārabbha kathesi. Eko kira siṅgālo bhikkhusaṅghassa pānīyaudapānaṃ uccārapassāvakaraṇena dūsetvā pakkāmi. Atha naṃ ekadivasaṃ udapānasamīpaṃ āgataṃ sāmaṇerā leḍḍūhi paharitvā kilamesuṃ, so tato paṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ puna nivattitvāpi na olokesi. Bhikkhū taṃ pavattiṃ ñatvā dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, udapānadūsakasiṅgālo kira sāmaṇerehi kilamitakālato paṭṭhāya puna nivattitvāpi na olokesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa siṅgālo udapānadūsakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“森に住む仙人の”というこの(教えを)、師は祇園精舎に滞在しているとき、一匹の井戸を汚す野干(ジャッカル)について語られた。伝え聞くところでは、一匹の野干が比丘衆の飲料水の井戸を大便や尿で汚して逃げ去った。ある日、その野干が井戸の近くに来たところを、沙弥たちが石を投げて懲らしめた。それ以来、彼はその場所に二度と戻らず、見向きもしなかった。比丘たちはその出来事を知って、法堂で“友よ、井戸を汚す野干は、沙弥たちに懲らしめられて以来、二度と戻らず、見向きもしないそうだ”という話を始めた。師は来られて、“比丘たちよ、今、あなたたちは何の会話をして座っているのか”と尋ねられ、“これこれのことです”と言われると、“比丘たちよ、今だけではない。昔もこの野干は井戸を汚す者であった”と言って、過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ idameva isipatanaṃ ayameva udapāno ahosi. Tadā bodhisatto bārāṇasiyaṃ kulaghare nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṃ pabbajitvā isigaṇaparivuto isipatane vāsaṃ kappesi. Tadā eko siṅgālo idameva udapānaṃ dūsetvā pakkamati. Atha naṃ ekadivasaṃ tāpasā parivāretvā ṭhitā ekenupāyena gahetvā bodhisattassa santikaṃ ānayiṃsu. Bodhisatto siṅgālena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシにおいて、まさにこのイシパタナ、まさにこの井戸(水場)がありました。その時、菩薩はバラナシの良家に生まれ、成人して仙人の出家をなし、仙人たちに囲まれてイシパタナに住んでいました。その時、一匹のジャッカルがまさにこの井戸を汚して立ち去りました。そこで、ある日、苦行者たちがそれを取り囲んで立ち、ある方策によって捕らえ、菩薩の御もとに連れて行きました。菩薩はジャッカルと対話しつつ、最初の偈を唱えました。

61.

61.

‘‘Āraññikassa isino, cirarattatapassino;

Kicchākataṃ udapānaṃ, kathaṃ samma avāhayī’’ti.

“森に住む仙人、長きにわたる修行者の、苦労して作られた井戸を、友よ、どうして汚したのか”と。

Tassattho – araññe vasanatāya āraññikassa, esitaguṇattā isino, cirarattaṃ tapaṃ nissāya vutthattā cirarattatapassino kicchākataṃ kicchena dukkhena nipphāditaṃ udapānaṃ kathaṃ kimatthāya samma siṅgāla, tvaṃ avāhayi muttakarīsena ajjhotthari dūsesi, taṃ vā muttakarīsaṃ ettha avāhayi pātesīti.

その意味は、――森に住むゆえに“森に住む者(アーランニカ)”、徳を求めたゆえに“仙人(イシ)”、長きにわたる苦行に拠って住んでいたゆえに“長きにわたる修行者”である。苦労して、困難して作り出された井戸を、“どうして”、友であるジャッカルよ、おまえは何のために“汚したのか”、糞尿で覆い汚したのか、あるいはその糞尿をここに“流し込んだ(落とした)”のか、ということである。

Taṃ sutvā siṅgālo dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、ジャッカルは第二の偈を唱えました。

62.

62.

‘‘Esa dhammo siṅgālānaṃ, yaṃ pitvā ohadāmase;

Pitupitāmahaṃ dhammo, na taṃ ujjhātumarahasī’’ti.

“(水を)飲んでから糞をすること、これがジャッカルの法(習性)です。父や祖父からの法であり、それを不満に思うべきではありません”と。

Tattha [Pg.321] esa dhammoti esa sabhāvo. Yaṃ pitvā ohadāmaseti, samma, yaṃ mayaṃ yattha pānīyaṃ pivāma, tameva ūhadāmapi omuttemapi, esa amhākaṃ siṅgālānaṃ dhammoti dasseti. Pitupitāmahanti pitūnañca pitāmahānañca no esa dhammo. Na taṃ ujjhātumarahasīti taṃ amhākaṃ paveṇiāgataṃ dhammaṃ sabhāvaṃ tvaṃ ujjhātuṃ na arahasi, na yuttaṃ te ettha kujjhitunti.

その中で、“これが法(習性)である”とは、これが本性(自性)であるということである。“飲んでから糞をすること”とは、友よ、私たちがどこかで飲み水を飲むとき、まさにその場所に糞をし、また放尿もすること、これが私たちジャッカルの法であることを示している。“父や祖父からの”とは、私たちの父たちや祖父たちの法であるということである。“それを不満に思うべきではない”とは、私たちの伝統として伝わったその法、本性を、あなたは不満に思うべきではない、ここで怒ることはあなたにとって適当ではない、ということである。

Athassa bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

そこで、菩薩は彼に第三の偈を唱えました。

63.

63.

‘‘Yesaṃ vo ediso dhammo, adhammo pana kīdiso;

Mā vo dhammaṃ adhammaṃ vā, addasāma kudācana’’nti.

“おまえたちの法がそのようなものであるなら、では不法(非道)とはどのようなものか。おまえたちの法も不法も、いついかなる時も見ることがありませんように”と。

Tattha mā voti tumhākaṃ dhammaṃ vā adhammaṃ vā na mayaṃ kadāci addasāmāti.

その中で、“おまえたちの(見ることがありませんように)”とは、おまえたちの法であれ不法であれ、私たちが決して見ることがありませんように、ということである。

Evaṃ bodhisatto tassa ovādaṃ datvā ‘‘mā puna āgacchā’’ti āha. So tato paṭṭhāya puna nivattitvāpi na olokesi.

このように菩薩は彼に教戒を与えて、“二度と来るな”と言いました。彼はそれ以来、二度と戻ってくることも、振り返り見ることさえもしませんでした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā udapānadūsako ayameva siṅgālo ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、四諦を明かし、本生をまとめられました。“その時の井戸を汚した者は、まさにこのジャッカルであり、集団の師は、まさに私であった”と。

Udapānadūsakajātakavaṇṇanā paṭhamā.

ウダパーナ・ドゥーサカ本生(井戸を汚す者の物語)の注釈、第一。

[272] 2. Byagghajātakavaṇṇanā

[272] 二、ビャッガ本生(虎の物語)の注釈。

Yena mittena saṃsaggāti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi. Kokālikavatthu terasakanipāte takkāriyajātake (jā. 1.13.104 ādayo) āvibhavissati. Kokāliko pana ‘‘sāriputtamoggallāne gahetvā āgamissāmī’’ti kokālikaraṭṭhato jetavanaṃ āgantvā satthāraṃ vanditvā there upasaṅkamitvā ‘‘āvuso, kokālikaraṭṭhavāsino manussā tumhe pakkosanti, etha gacchāmā’’ti āha. ‘‘Gaccha tvaṃ, āvuso, na mayaṃ āgacchāmā’’ti. So therehi paṭikkhitto sayameva agamāsi. Atha bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, kokāliko sāriputtamoggallānehi sahāpi [Pg.322] vināpi vattituṃ na sakkoti, saṃyogampi na sahati, viyogampi na sahatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi kokāliko sāriputtamoggallānehi neva saha, na vinā vattituṃ sakkotī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“いかなる友との交わりによって”というこの(偈を)、師は祇園精舎に滞在しているとき、コーカーリカについて話されました。コーカーリカの事件は、第十三ニパータのタッカーリヤ本生において明らかになるでしょう。さて、コーカーリカは“サーリプッタとモッガッラーナを連れて戻ってこよう”と考えて、コーカーリカの国から祇園精舎に来て、師を礼拝し、長老たちに近づいて、“友よ、コーカーリカ国の住人たちがあなた方を呼んでいます。さあ、行きましょう”と言いました。“友よ、あなたは行きなさい。私たちは行きません”。彼は長老たちに拒絶され、一人で帰りました。そこで比丘たちは法堂において話を始めました。“友よ、コーカーリカはサーリプッタやモッガッラーナと一緒にいても、いなくても過ごすことができない。結びつきにも耐えられず、離れていることにも耐えられないのだ”。師が来られて、“比丘たちよ、おまえたちは今、何の話題で座っているのか”と尋ねられ、“これこれの話題です”と言われたとき、“比丘たちよ、今だけではない。過去においても、コーカーリカはサーリプッタやモッガッラーナと一緒にいても、いなくても過ごすことができなかったのだ”と言って、過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto aññatarasmiṃ araññāyatane rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tassa vimānato avidūre aññatarasmiṃ vanappatijeṭṭhake aññā rukkhadevatā vasati. Tasmiṃ vanasaṇḍe sīho ca byaggho ca vasanti. Tesaṃ bhayena koci tattha na khettaṃ karoti, na rukkhaṃ chindati, nivattitvā oloketuṃ samattho nāma natthi. Te pana sīhabyagghā nānappakāre mige vadhitvā khādanti, khāditāvasesaṃ tattheva pahāya gacchanti. Tena so vanasaṇḍo asucikuṇapagandho hoti. Atha itarā rukkhadevatā andhabālā kāraṇākāraṇaṃ ajānamānā ekadivasaṃ bodhisattaṃ āha – ‘‘samma, ete no sīhabyagghe nissāya vanasaṇḍo asucikuṇapagandho jāto, ahaṃ ete palāpemī’’ti. Bodhisatto ‘‘samma, ime dve nissāya amhākaṃ vimānāni rakkhiyanti, etesu palāyantesu vimānāni no vinassissanti, sīhabyagghānaṃ padaṃ apassantā manussā sabbaṃ vanaṃ chinditvā ekaṅgaṇaṃ katvā khettāni karissanti, mā te evaṃ ruccī’’ti vatvā purimā dve gāthā avoca –

過去、バラナシでブラフマダッタが統治していたとき、菩薩はある森において樹神として生まれました。彼の(住まう)宮殿の近くにある別の巨木に、別の樹神が住んでいました。その森の茂みにはライオンと虎が住んでいました。それらを恐れて、誰もそこを耕さず、木を伐ることもなく、振り返って見ることのできる者さえいませんでした。さて、そのライオンと虎はさまざまな獲物を殺して食べ、食べ残しをそこに捨てて去りました。そのため、その森の茂みは不浄な死骸の臭いがしていました。そこで、もう一人の樹神は、愚かで理非をわきまえず、ある日、菩薩に言いました。“友よ、これらライオンと虎のせいで、森の茂みは不浄な死骸の臭いがする。私は彼らを追い払おう”。菩薩は“友よ、この二頭によって私たちの宮殿は守られているのだ。彼らが逃げ出せば、私たちの宮殿は滅びるだろう。ライオンや虎の足跡を見なくなれば、人間たちは森をすべて伐り倒し、更地にして畑にするだろう。そんなことを望んではいけない”と言って、最初の二つの偈を唱えました。

64.

64.

‘‘Yena mittena saṃsaggā, yogakkhemo vihiyyati;

Pubbevajjhābhavaṃ tassa, rakkhe akkhīva paṇḍito.

“いかなる友との交わりによって、安穏(ヨーガックセーマ)が損なわれるなら、賢者はその者に圧倒される前に、自らの眼のように守るべきである。”

65.

65.

‘‘Yena mittena saṃsaggā, yogakkhemo pavaḍḍhati;

Kareyyattasamaṃ vuttiṃ, sabbakiccesu paṇḍito’’ti.

“いかなる友との交わりによって、安穏が増進するなら、賢者はあらゆる務めにおいて、(その友を)自分自身のように遇すべきである”と。

Tattha yena mittena saṃsaggāti yena pāpamittena saddhiṃ saṃsaggahetu saṃsaggakāraṇā, yena saddhiṃ dassanasaṃsaggo savanasaṃsaggo kāyasaṃsaggo samullapanasaṃsaggo paribhogasaṃsaggoti imassa pañcavidhassa saṃsaggassa katattāti attho. Yogakkhemoti kāyacittasukhaṃ. Tañhi [Pg.323] dukkhayogato khemattā idha yogakkhemoti adhippetaṃ. Vihiyyatīti parihāyati. Pubbevajjhābhavaṃ tassa, rakkhe akkhīva paṇḍitoti tassa pāpamittassa ajjhābhavaṃ tena abhibhavitabbaṃ attano lābhayasajīvitaṃ, yathā naṃ so na ajjhābhavati, tathā paṭhamatarameva attano akkhī viya paṇḍito puriso rakkheyya.

その中で、“いかなる友との交わりによって”とは、いかなる悪友との交わりを原因として、交わりの理由によって、ということであり、その(悪友)との“見ることによる交わり、聞くことによる交わり、身体による交わり、語らうことによる交わり、共用することによる交わり”というこの五種類の交わりをなすことによって、という意味である。“安穏(ヨーガックセーマ)”とは、身心の幸福である。それは苦しみとの結びつき(ヨーガ)から安らか(クセーマ)であるから、ここでは“安穏”と言われている。“損なわれる”とは、失われるということである。“圧倒される前に、自らの眼のように守るべきである”とは、その悪友に圧倒されること、彼に打ち負かされるべき自己の利得や名声や生命を、彼がそれを圧倒しないように、賢明な人はそれよりも以前に、自分の眼のように(自分を)守るべきである、ということである。

Dutiyagāthāya yenāti yena kalyāṇamittena saha saṃsaggakāraṇā. Yogakkhemo pavaḍḍhatīti kāyacittasukhaṃ vaḍḍhati. Kareyyattasamaṃ vuttinti tassa kalyāṇamittassa sabbakiccesu paṇḍito puriso yathā attano jīvitavuttiñca upabhogaparibhogavuttiñca karoti, evametaṃ sabbaṃ kareyya, adhikampi kareyya, hīnaṃ pana na kareyyāti.

第2の偈の“それによって(yena)”とは、その善友との交わりの理由によってという意味である。“瑜伽安穏(ヨーガクケーマ)が増大する”とは、身心の幸福が増大することである。“自分自身と同等の暮らしをなすべきである”とは、賢明な人は、その善友のあらゆる用務において、自分が自分の生活や享受・消費の暮らしを営むのと同様に、これらすべてを(善友のために)なすべきであり、それ以上のことさえなすべきであって、それ以下のことをしてはならないということである。

Evaṃ bodhisattena kāraṇe kathitepi sā bāladevatā anupadhāretvā ekadivasaṃ bheravarūpārammaṇaṃ dassetvā te sīhabyagghe palāpesi. Manussā tesaṃ padavalañjaṃ adisvā ‘‘sīhabyagghā aññaṃ vanasaṇḍaṃ gatā’’ti ñatvā vanasaṇḍassa ekapassaṃ chindiṃsu. Devatā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ, samma, tava vacanaṃ akatvā te palāpesiṃ, idāni tesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā manussā vanasaṇḍaṃ chindanti, kiṃ nu kho kātabba’’nti vatvā ‘‘idāni te asukavanasaṇḍe nāma vasanti, gantvā te ānehī’’ti vuttā tattha gantvā tesaṃ purato ṭhatvā añjaliṃ paggayha tatiyaṃ gāthamāha –

このように菩薩が理由を説いたにもかかわらず、その愚かな女神はよく考えもせず、ある日、恐ろしい姿を見せて、それら獅子と虎を逃げ出させた。人々はそれらの足跡が見当たらないのを見て、“獅子と虎は別の森へ行ったのだ”と知り、森の一方を切り開いた。女神は菩薩のもとに近づき、“友よ、私はあなたの言葉に従わずに彼らを逃がしてしまいました。今、彼らがいなくなったことを知って、人々が森を切り倒しています。どうすればよいでしょうか”と言い、“今、彼らはしかじかの森に住んでいる。行って彼らを連れてきなさい”と言われて、そこへ行き、彼らの前に立って合掌し、第3の偈を唱えた。

66.

66.

‘‘Etha byagghā nivattavho, paccupetha mahāvanaṃ;

Mā vanaṃ chindi nibyagghaṃ, byagghā māhesu nibbanā’’ti.

“虎たちよ、来なさい。戻りなさい。大森林へと帰りなさい。虎のいない森を(人間が)切り倒さないように。虎たちが森のない者(住処を失った者)とならないように”。

Tattha byagghāti ubhopi te byagghanāmenevālapantī āha. Nivattavhoti nivattatha. Paccupetha mahāvananti taṃ mahāvanaṃ paccupetha puna upagacchatha, ayameva vā pāṭho. Mā vanaṃ chindi nibyagghanti amhākaṃ vasanakavanasaṇḍaṃ idāni tumhākaṃ abhāvena nibyagghaṃ manussā mā chindiṃsu. Byagghā māhesu nibbanāti tumhādisā ca byaggharājāno attano vasanaṭṭhānā palāyitattā nibbanā vasanaṭṭhānabhūtena vanena virahitā mā ahesuṃ. Te evaṃ tāya devatāya yāciyamānāpi ‘‘gaccha tvaṃ, na mayaṃ āgamissāmā’’ti paṭikkhipiṃsuyeva. Devatā ekikāva vanasaṇḍaṃ paccāgañchi. Manussāpi katipāheneva sabbaṃ vanaṃ chinditvā khettāni karitvā kasikammaṃ kariṃsu.

その(偈の)中で、“虎たちよ”とは、その(獅子と虎の)両者を虎の名で呼びかけて言ったものである。“戻りなさい(nivattavho)”とは、戻れということである。“大森林へと帰りなさい(paccupetha mahāvanaṃ)”とは、その大森林へ帰りなさい、再び赴きなさいということであり、あるいはこれが本文である。“虎のいない森を切り倒さないように(mā vanaṃ chindi nibyagghaṃ)”とは、私たちの住処である森を、今、あなたたちがいないために、虎のいない(無防備な)ものとして人間たちが切り倒さないように、という意味である。“虎たちが森のない者とならないように(byagghā māhesu nibbanā)”とは、あなたたちのような虎の王たちが、自らの住処から逃げ出したことによって、住処である森を失った者とならないように、ということである。彼らはその女神にそのように懇願されたが、“お前は去れ。我々は行かない”と拒絶した。女神は一人で森に戻った。人間たちも数日のうちに森をすべて切り倒し、畑にして農耕を始めた。

Satthā [Pg.324] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā apaṇḍitā devatā kokāliko ahosi, sīho sāriputto, byaggho moggallāno, paṇḍitadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、諸真理(四諦)を明らかにし、本生譚をまとめられた。“その時の愚かな女神はコーカーリカであり、獅子はサーリプッタ、虎はモッガッラーナであった。しかし、賢明な女神は私自身であった”。

Byagghajātakavaṇṇanā dutiyā.

虎本生譚注釈(第2)は終わる。

[273] 3. Kacchapajātakavaṇṇanā

[273] 3. 亀本生譚注釈

Ko nu uddhitabhattovāti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājassa dvinnaṃ mahāmattānaṃ kalahavūpasamanaṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu dukanipāte kathitameva.

“誰が盛り分けられた供食のように(Ko nu uddhitabhatto)”というこの(法話)は、師がジェータ林(祇園精舎)に滞在していた時、コーサラ王の二人の大臣の争いを鎮めたことに関連して説かれた。現在の物語(現在事)は、第2巻(二集)ですでに説かれている。

Atīte pana bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapadese gaṅgātīre assamapadaṃ māpetvā tattha abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto vāsaṃ kappesi. Imasmiṃ kira jātake bodhisatto paramamajjhatto ahosi, upekkhāpāramiṃ pūresi. Tassa paṇṇasāladvāre nisinnassa eko pagabbho dussīlo makkaṭo āgantvā kaṇṇasotesu aṅgajātena salākapavesanakammaṃ karoti, bodhisatto avāretvā majjhatto hutvā nisīdatiyeva. Athekadivasaṃ eko kacchapo udakā uttaritvā gaṅgātīre mukhaṃ vivaritvā ātapaṃ tappanto niddāyati. Taṃ disvā so lolavānaro tassa mukhe salākapavesanakammaṃ akāsi. Athassa kacchapo pabujjhitvā aṅgajātaṃ samugge pakkhipanto viya ḍaṃsi, balavavedanā uppajji. Vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘ko nu kho maṃ imamhā dukkhā moceyya, kassa santikaṃ gacchāmī’’ti cintetvā ‘‘añño maṃ imamhā dukkhā mocetuṃ samattho natthi aññatra tāpasena, tasseva santikaṃ mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti kacchapaṃ dvīhi hatthehi ukkhipitvā bodhisattassa santikaṃ agamāsi. Bodhisatto tena dussīlamakkaṭena saddhiṃ davaṃ karonto paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシーでブラフマダッタが統治していた頃、菩薩はカーシ国のバラモンの家に生まれ、成人するとタッカシラーですべての技芸を学び、諸々の欲を捨てて仙人の出家をし、ヒマラヤ地方のガンジス川のほとりに庵を構え、そこで神通と等至(定)を成就し、禅定の楽しみを味わいながら暮らしていた。伝え聞くところによれば、この本生譚において菩薩は極めて中立的であり、捨(ウペッカー)の波羅蜜を満たしていた。彼が草庵の入口に座っていると、一匹の厚かましく不道徳な猿がやって来て、耳の穴に性器を棒のように差し込むという(いたずら)をしたが、菩薩はそれを禁じることなく、中立を保ってただ座っていた。さてある日、一匹の亀が水から上がって、ガンジス川のほとりで口を開けて日光浴をしながら眠っていた。それを見て、その落ち着きのない猿は、その(亀の)口の中に(自分の性器を)差し込むということをした。すると亀は目を覚まし、性器を小箱に閉じ込めるかのように噛みついた。激しい痛みが(猿に)生じた。猿は痛みに耐えかねて、“一体誰が私をこの苦しみから救ってくれるだろうか。誰のところへ行くべきか”と考え、“あの行者のほかに、私をこの苦しみから救える者はいない。彼のところへ行くべきだ”と思い、両手で亀を持ち上げて菩薩のもとへ行った。菩薩はその不道徳な猿に対して冗談を言いながら、第1の偈を唱えた。

67.

67.

‘‘Ko [Pg.325] nu uddhitabhattova, pūrahatthova brāhmaṇo;

Kahaṃ nu bhikkhaṃ acari, kaṃ saddhaṃ upasaṅkamī’’ti.

“盛り分けられた供食を手にした者のように、両手いっぱいに(物)を持つバラモンのように、これ(を持ってくるの)は誰か。今日、お前はどこで施食を求めて歩いたのか。いかなる信者(のもと)に近づいたのか”。

Tattha ko nu uddhitabhattovāti ko nu esa vaḍḍhitabhatto viya, ekaṃ vaḍḍhitabhattaṃ bhattapūrapātiṃ hatthehi gahetvā viya ko nu eso āgacchatīti attho. Pūrahatthova brāhmaṇoti kattikamāse vācanakaṃ labhitvā pūrahattho brāhmaṇo viya ca ko nu kho esoti vānaraṃ sandhāya vadati. Kahaṃ nu bhikkhaṃ acarīti, bho vānara, kasmiṃ padese ajja tvaṃ bhikkhaṃ acari. Kaṃ saddhaṃ upasaṅkamīti kataraṃ nāma pubbapete uddissa kataṃ saddhabhattaṃ, kataraṃ vā saddhaṃ puggalaṃ tvaṃ upasaṅkami, kuto te ayaṃ deyyadhammo laddhoti dīpeti.

その(偈の)中で、“誰が盛り分けられた供食のように(ko nu uddhitabhatto)”とは、盛り分けられた供食のように、飯をいっぱいに盛った鉢を両手で持っているかのようにやって来るこの者は誰か、という意味である。“両手いっぱいに(物)を持つバラモンのように(pūrahatthova brāhmaṇo)”とは、カルッティカ月に招きを受けて両手いっぱいに(贈り物)を授かったバラモンのようなこの者は誰か、と猿を指して言っている。“どこで施食を求めて歩いたのか(kahaṃ nu bhikkhaṃ acari)”とは、“おい猿よ、今日お前はどこの場所で施食を求めて歩いたのか”ということである。“いかなる信者に(kaṃ saddhaṃ upasaṅkamī)”とは、亡くなった先祖のために作られた“信心の供食(saddha-bhatta)”がいかなるものか、あるいは、いかなる信心深い人のもとにお前は近づき、どこでこの布施物を手に入れたのか、ということを示している。

Taṃ sutvā dussīlavānaro dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、不道徳な猿は第2の偈を唱えた。

68.

68.

‘‘Ahaṃ kapismi dummedho, anāmāsāni āmasiṃ;

Tvaṃ maṃ mocaya bhaddaṃ te, mutto gaccheyya pabbata’’nti.

“私は愚かな猿であり、触れてはならないものに触れてしまいました。あなたに幸いあれ、私を救ってください。解放されたなら、(私は)山へ行くでしょう”。

Tattha ahaṃ kapismi dummedhoti bhaddaṃ te ahaṃ asmi dummedho capalacitto makkaṭo. Anāmāsāni āmasinti anāmasitabbaṭṭhānāni āmasiṃ. Tvaṃ maṃ mocaya bhaddaṃ teti tvaṃ dayālu anukampako maṃ imamhā dukkhā mocehi, bhaddaṃ te hotu. Mutto gaccheyya pabbatanti sohaṃ tavānubhāvena imamhā byasanā mutto pabbatameva gaccheyyaṃ, na te puna cakkhupathe attānaṃ dasseyyanti.

その(偈の)中で、“私は愚かな猿であり(ahaṃ kapismi dummedho)”とは、“あなたに幸いあれ、私は愚かで心の落ち着きのない猿です”ということである。“触れてはならないものに触れてしまいました(anāmāsāni āmasiṃ)”とは、触れてはならない場所に触れたということである。“あなたに幸いあれ、私を救ってください(tvaṃ maṃ mocaya bhaddaṃ te)”とは、“慈悲深く憐れみ深いあなたよ、私をこの苦しみから救ってください。あなたに幸いがありますように”ということである。“解放されたなら、山へ行くでしょう(mutto gaccheyya pabbataṃ)”とは、“私はあなたの力によってこの災難から解放されたなら、山へ行くでしょう。二度とあなたの目の前に姿を見せません”ということである。

Bodhisatto tasmiṃ kāruññena kacchapena saddhiṃ sallapanto tatiyaṃ gāthamāha –

菩薩は彼(猿)への慈しみから、亀と対話しながら第3の偈を唱えた。

69.

69.

‘‘Kacchapā kassapā honti, koṇḍaññā honti makkaṭā;

Muñca kassapa koṇḍaññaṃ, kataṃ methunakaṃ tayā’’ti.

“亀たちはカッサパ(迦葉)族であり、猿たちはコーンダンニャ(憍陳如)族である。カッサパよ、コーンダンニャを放してやりなさい。お前たちによって性交がなされたのだから”。

Tassattho – kacchapā nāma kassapagottā honti, makkaṭā koṇḍaññagottā, kassapakoṇḍaññānañca aññamaññaṃ āvāhavivāhasambandho atthi. Addhā tayidaṃ lolena dussīlamakkaṭena tayā saddhiṃ, tayā ca dussīlena iminā makkaṭena saddhiṃ gottasadisatāsaṅkhātassa methunadhammassa [Pg.326] anucchavikaṃ dussīlyakammasaṅkhātampi methunakaṃ kataṃ, tasmā muñca, kassapa, koṇḍaññanti.

その意味は、――カメはカッサパ姓であり、猿はコーンダンニャ姓であって、カッサパとコーンダンニャの間には互いに姻戚関係があります。確かにこれは、欲深く不道徳な猿であるあなたと共に、不道徳なこの猿と共に、氏族の類似と称される淫欲の法(性交)にふさわしい、不道徳な行為と称される淫らなことがなされました。それゆえ、カッサパ(カメ)よ、コーンダンニャ(猿)を放しなさい、ということです。

Kacchapo bodhisattassa vacanaṃ sutvā kāraṇena pasanno vānarassa aṅgajātaṃ muñci. Makkaṭo muttamattova bodhisattaṃ vanditvā palāto, puna taṃ ṭhānaṃ nivattitvāpi na olokesi. Kacchapopi bodhisattaṃ vanditvā sakaṭṭhānameva gato. Bodhisattopi aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi.

カメは菩薩の言葉を聞き、その道理に納得して、猿の性器を放しました。猿は放されるやいなや、菩薩を礼拝して逃げ去り、再びその場所を振り返ることさえしませんでした。カメもまた菩薩を礼拝して、自分の居場所へと戻りました。菩薩もまた、禅定を失うことなく、ブラフマー(梵天)の世界を死後の目的地としました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kacchapavānarā dve mahāmattā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、四諦を明らかにされた後、本生(ジャータカ)をまとめられました。“その時のカメと猿は二人の大臣であり、修行者は私自身であった”と。

Kacchapajātakavaṇṇanā tatiyā.

第三のカメ本生注釈(カッチャパ・ジャータカ)が終了しました。

[274] 4. Lolajātakavaṇṇanā

【二七四】 四.貪欲本生注釈(ローラ・ジャータカ)

Kāyaṃ balākā sikhinīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ lolabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi dhammasabhaṃ ānītaṃ satthā ‘‘na tvaṃ bhikkhu idāneva lolo, pubbepi loloyeva, lolatāyeva ca jīvitakkhayaṃ patto, taṃ nissāya porāṇakapaṇḍitāpi attano vasanaṭṭhānā paribāhirā ahesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.

“誰か、この冠毛のある白鷺は”というこの物語は、師が祇園精舎に滞在していたとき、一人の貪欲な比丘について語られたものです。師はその比丘を法廷に連れてこさせ、“比丘よ、おまえが貪欲なのは今だけではなく、前世でもやはり貪欲であった。そしてその貪欲さゆえに命を落とし、おまえのせいで古の賢者たちまでもが自分の住処を追われたのだ”と言って、過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasiseṭṭhino mahānase bhattakārako puññatthāya nīḷapacchiṃ ṭhapesi. Tadā bodhisatto pārāvatayoniyaṃ nibbattitvā tattha vāsaṃ kappesi. Atheko lolakāko mahānasamatthakena gacchanto nānappakāraṃ macchamaṃsavikatiṃ disvā pipāsābhibhūto ‘‘kaṃ nu kho nissāya sakkā bhaveyyaṃ okāsaṃ laddhu’’nti cintetvā bodhisattaṃ disvā ‘‘imaṃ nissāya sakkā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tassa gocarāya araññagamanakāle piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Atha naṃ bodhisatto ‘‘mayaṃ kho, kāka, aññagocarā, tvampi aññagocaro, kiṃ nu kho maṃ anubandhasī’’ti āha. ‘‘Tumhākaṃ, sāmi, kiriyā mayhaṃ ruccati, ahampi tumhehi samānagocaro hutvā tumhe upaṭṭhātuṃ [Pg.327] icchāmī’’ti. Bodhisatto sampaṭicchi. So tena saddhiṃ gocarabhūmiyaṃ ekagocaraṃ caranto viya osakkitvā gomayarāsiṃ viddhaṃsetvā pāṇake khāditvā kucchipūraṃ katvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhe ettakaṃ kālaṃ caratheva, nanu bhojane nāma pamāṇaṃ ñātuṃ vaṭṭati, etha nātisāyameva gacchāmā’’ti āha. Bodhisatto taṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ agamāsi. Bhattakārako ‘‘amhākaṃ pārāvato sahāyaṃ gahetvā āgato’’ti kākassāpi ekaṃ thusapacchiṃ ṭhapesi. Kākopi catūhapañcāhaṃ teneva nīhārena vasi.

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、バーラーナシーの長者の台所の料理人が、功徳のために(鳥の)巣の籠を吊るしておきました。その時、菩薩は鳩の生に生まれ、そこで生活していました。ある時、一羽の貪欲な鴉が台所の上を通りかかり、色とりどりの魚や肉の料理を見て、強い欲望に駆られ、“誰を頼れば、この機会を得ることができるだろうか”と考えました。彼は菩薩を見て“彼を頼れば可能だ”と確信し、菩薩が餌を探しに森へ行く際、その後を追いました。菩薩は“鴉よ、私たちの餌と、おまえの餌は違う。なぜ私についてくるのか”と言いました。“旦那様、あなたの振る舞いが気に入りました。私もあなたと同じ餌場に行き、あなたにお仕えしたいのです”と。菩薩は承諾しました。鴉は菩薩と一緒に餌場に行き、同じように餌を探すふりをしながら、後ずさりして牛糞の山をひっくり返し、虫を食べて腹を満たし、菩薩に近づいて言いました。“あなたはそんなに長い間、歩き回るのですね。食事には適度というものを知るべきです。さあ、遅くならないうちに帰りましょう”。菩薩は彼を連れて住処に戻りました。料理人は“私たちの鳩が友人を連れてきた”と思い、鴉のためにも籾殻の入った籠を吊るしてやりました。鴉も四、五日の間、そのようにして過ごしました。

Athekadivasaṃ seṭṭhino bahumacchamaṃsaṃ āhariyittha, kāko taṃ disvā lobhābhibhūto paccūsakālato paṭṭhāya nitthunanto nipajji. Atha naṃ punadivase bodhisatto ‘‘ehi, samma, gocarāya pakkamissāmā’’ti āha. ‘‘Tumhe gacchatha, mayhaṃ ajiṇṇāsaṅkā atthī’’ti. ‘‘Samma, kākānaṃ ajīrako nāma natthi, dīpavaṭṭimattameva hi tumhākaṃ kucchiyaṃ thokaṃ tiṭṭhati, sesaṃ ajjhohaṭamattameva jīrati, mama vacanaṃ karohi, mā etaṃ macchamaṃsaṃ disvā evamakāsī’’ti. ‘‘Sāmi, kiṃ nāmetaṃ kathetha, ajiṇṇāsaṅkāva mayha’’nti. ‘‘Tena hi appamatto hohī’’ti taṃ ovaditvā bodhisatto pakkāmi.

ある日、長者のためにたくさんの魚と肉が運ばれてきました。鴉はそれを見て強い欲望に支配され、夜明け前からうなり声を上げて横になっていました。翌日、菩薩が“友よ、さあ餌を探しに行こう”と言うと、“あなたは行きなさい、私は消化不良のようなのです”と答えました。“友よ、鴉に消化不良などということはない。おまえの腹はランプの芯ほども(食べ物が)留まらず、飲み込んだものはすぐに消化されるはずだ。私の言うことを聞きなさい。あの魚や肉を見て、そんなことをしてはいけない”。“旦那様、何を言われるのですか。本当に消化不良なのです”。“それならば、油断しないようにしなさい”と菩薩は諭して出かけました。

Bhattakārakopi nānāmacchamaṃsavikatiyo sampādetvā sarīrato sedaṃ apanento mahānasadvāre aṭṭhāsi. Kāko ‘‘ayaṃ idāni kālo maṃsaṃ khāditu’’nti gantvā rasakaroṭimatthake nisīdi. Bhattakārako ‘‘kirī’’ti saddaṃ sutvā nivattitvā olokento kākaṃ disvā pavisitvā taṃ gahetvā sakalasarīralomaṃ luñcitvā matthake cūḷaṃ ṭhapetvā siṅgīveramaricādīni pisitvā takkena āloḷetvā ‘‘tvaṃ amhākaṃ seṭṭhino macchamaṃsaṃ ucchiṭṭhakaṃ karosī’’ti sakalasarīramassa makkhetvā khipitvā nīḷapacchiyaṃ pātesi, balavavedanā uppajji. Bodhisatto gocarabhūmito āgantvā taṃ nitthunantaṃ disvā davaṃ karonto paṭhamaṃ gāthamāha –

料理人もまた、様々な魚や肉の料理を準備し、体から汗を拭いながら台所の入り口に立っていました。鴉は“今こそ肉を食べる時だ”と考え、飛んで行って汁の入った器の縁に止まりました。料理人は“キリッ”という音を聞いて振り返り、鴉を見て捕まえました。そして全身の羽をむしり取り、頭のてっぺんだけに束を残し、生姜や胡椒などをすり潰してバターミルクで混ぜ合わせ、“おまえは私たちの長者の魚や肉を汚した”と言って、それを全身に塗りたくり、巣の籠の中へ投げ込みました。鴉には激しい苦痛が生じました。菩薩が餌場から戻ってきて、鴉がうめいているのを見て、冗談めかして最初の詩を唱えました。

70.

70.

‘‘Kāyaṃ balākā sikhinī, corī laṅghipitāmahā;

Oraṃ balāke āgaccha, caṇḍo me vāyaso sakhā’’ti.

“誰か、この冠毛のある白鷺は。泥棒で、空を飛ぶもの(雲)を祖父に持つ者よ。白鷺よ、こちらへ来なさい。私の友人の鴉は、気性が荒いのだ”と。

Tattha [Pg.328] kāyaṃ balākā sikhinīti taṃ kākaṃ tassa bahalatakkena makkhitasarīrasetavaṇṇattā matthake ca sikhāya ṭhapitattā ‘‘kā esā balākā sikhinī’’ti pucchanto ālapati. Corīti kulassa ananuññāya kulagharaṃ, kākassa vā aruciyā pacchiṃ paviṭṭhattā ‘‘corī’’ti vadati. Laṅghipitāmahāti laṅghī vuccati ākāse laṅghanato megho, balākā ca nāma meghasaddena gabbhaṃ gaṇhantīti meghasaddo balākānaṃ pitā, megho pitāmaho hoti. Tenāha ‘‘laṅghipitāmahā’’ti. Oraṃ balāke āgacchāti, ambho balāke, ito ehi. Caṇḍo me vā yaso sakhāti mayhaṃ sakhā pacchisāmiko vāyaso caṇḍo pharuso, so āgato taṃ disvā kaṇayasadisena tuṇḍena koṭṭetvā jīvitakkhayaṃ pāpeyya, tasmā yāva vāyaso nāgacchati, tāva pacchito otaritvā ito ehi, sīghaṃ palāyassūti vadati.

その意味は、“誰か、この冠毛のある白鷺は”とは、その鴉がたっぷりとバターミルクを塗られて全身が白くなり、頭の上に冠毛が残されていたので、“この冠毛のある白鷺は何者か”と問いかけて呼びかけているのです。“泥棒”とは、長者の許可なく家に入り、あるいは鴉の身勝手さから籠に入ったので、“泥棒”と言っています。“空を飛ぶものを祖父に持つ”とは、“ラングヒー”とは空を跳ねることから雲のことで、白鷺は雲の音(雷)を聞いて懐妊すると言われるので、雲の音が白鷺の父であり、雲は祖父にあたります。それゆえ“空を飛ぶものを祖父に持つ者”と言いました。“白鷺よ、こちらへ来なさい”とは、おい白鷺よ、こちらへ来いということです。“私の友人の鴉は気性が荒い”とは、私の友人でこの籠の持ち主である鴉は荒っぽく残酷で、彼が帰ってきておまえを見れば、金槌のような嘴で突いて命を奪うだろう。だから鴉が来ないうちに、籠から降りてここから去れ、早く逃げろと言っているのです。

Taṃ sutvā kāko dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、鴉は二番目の詩を唱えました。

71.

71.

‘‘Nāhaṃ balākā sikhinī, ahaṃ lolosmi vāyaso;

Akatvā vacanaṃ tuyhaṃ, passa lūnosmi āgato’’ti.

“私は冠毛のある白鷺ではありません。私は貪欲な鴉です。あなたの言葉に従わなかったために、見なさい、私は羽をむしり取られてしまったのです”と。

Tattha āgatoti tvaṃ idāni gocarabhūmito āgato, maṃ lūnaṃ passāti attho.

そこで“来た(帰ってきた)”とは、あなたが今、餌場から帰ってきた、そして羽をむしられた私を見なさいという意味です。

Taṃ sutvā bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、菩薩は三番目の詩を唱えました。

72.

72.

‘‘Punapāpajjasī samma, sīlañhi tava tādisaṃ;

Na hi mānusakā bhogā, subhuñjā honti pakkhinā’’ti.

“友よ、おまえは再び災難に遭うだろう。おまえの性質がそのようなものだからだ。人間の食べ物は、鳥にとっては決して安らかに食べられるものではないのだ”

Tattha punapāpajjasī sammāti samma vāyasa, punapi tvaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ paṭilabhissaseva, natthi te ettakena mokkho. Kiṃkāraṇā? Sīlañhi tava tādisaṃ pāpakaṃ, yasmā tava ācārasīlaṃ tādisaṃ dukkhādhigamasseva anurūpaṃ. Na hi mānusakāti manussā nāma mahāpuññā, tiracchānagatānaṃ tathārūpaṃ puññaṃ natthi, tasmā mānusakā bhogā tiracchānagatena pakkhinā na bhuñjīyantīti.

その“友よ、おまえは再び災難に遭うだろう”について。友なるカラスよ、おまえは再びこのような苦しみを受けるだろう。これだけでは、おまえに逃れる道はない。なぜか。おまえの性質がそのように悪いからである。おまえの行儀や性質が、そのような苦しみを得るのにふさわしいからである。“人間の”とは、人間というものは大きな功徳(福徳)を持つ者たちであるが、畜生(動物)にはそのような功徳はない。ゆえに、人間の食べ物は、畜生である鳥によって食べられるべきものではない、ということである。

Evañca [Pg.329] pana vatvā bodhisatto ‘‘ito dāni paṭṭhāya mayā ettha vasituṃ na sakkā’’ti uppatitvā aññattha agamāsi. Kākopi nitthunanto tattheva kālamakāsi.

ボードサット(菩薩)はこのように語ると、“今からは、私はここに住むことはできない”と言って、飛び立って別の場所へ行った。カラスもまた、うめき声を上げながら、その場所で息絶えた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne lolabhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā lolakāko lolabhikkhu ahosi, pārāvato pana ahameva ahosi’’nti.

師(釈尊)はこの説法を終え、聖諦(四諦)を明らかにして、本生談をまとめられた。聖諦の説示の終わりに、欲深い比丘は阿那含果(不還果)に達した。“その時の欲深いカラスはあの欲深い比丘であり、鳩は私自身であった”と。

Lolajātakavaṇṇanā catutthā.

ロラ本生(貪欲カラス本生)註解、第四。

[275] 5. Rucirajātakavaṇṇanā

[275] 5. ルチラ本生(美しい鳥本生)註解

Kāyaṃ balākā rucirāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ lolabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Dvepi vatthūni purimasadisāneva gāthāpi.

“この美しい白鷺は誰か”というこの話は、師が祇園精舎に滞在していたとき、ある欲深い比丘について語られたものである。二つの物語(現在と過去)は前(ロラ本生)と同じであり、偈も同様である。

73.

73.

‘‘Kāyaṃ balākā rucirā, kākanīḷasmimacchati;

Caṇḍo kāko sakhā mayhaṃ, yassa cetaṃ kulāvakaṃ.

“カラスの巣に留まっている、この美しい白鷺は何者か。荒々しいカラスは私の友人であり、これは彼の巣なのだが”

74.

74.

‘‘Nanu maṃ samma jānāsi, dija sāmākabhojana;

Akatvā vacanaṃ tuyhaṃ, passa lūnosmi āgato.

“友よ、私を知らないのか。野の米(サーマーカ)を食べる鳥よ。おまえの言葉に従わなかったために、見よ、私は毛をむしり取られた姿で戻ってきたのだ”

75.

75.

‘‘Punapāpajjasī samma, sīlañhi tava tādisaṃ;

Na hi mānusakā bhogā, subhuñjā honti pakkhinā’’ti. –

“友よ、おまえは再び災難に遭うだろう。おまえの性質がそのようなものだからだ。人間の食べ物は、鳥にとっては決して安らかに食べられるものではないのだ”

Gāthā hi ekantarikāyeva.

偈は実に、一(ひとつ)おきのもの(前と同じもの)である。

Tattha ‘‘rucirā’’ti takkamakkhitasarīratāya setavaṇṇataṃ sandhāya vadati. Rucirā piyadassanā, paṇḍarāti attho. Kākanīḷasminti kākakulāvake. ‘‘Kākaniḍḍhasmi’’ntipi pāṭho. Dijāti kāko pārevataṃ ālapati. Sāmākabhojanāti tiṇabījabhojana. Sāmākaggahaṇena hettha sabbampi tiṇabījaṃ gahitaṃ. Idhāpi bodhisatto ‘‘na idāni sakkā ito paṭṭhāya mayā ettha vasitu’’nti uppatitvā aññattha gato.

その“ルチラ(美しい)”とは、身体が凝乳(ぎょうにゅう)で汚れて白くなっていることを指して言っている。“ルチラ”とは“見目麗しい”“白い”という意味である。“カラスの巣に”とは、カラスの住処にという意味である。“ニッダスミン”という異本もある。“鳥よ”とは、カラスが鳩に呼びかけているのである。“サーマーカ(野の米)を食べる者”とは、草の種を食べる者のことである。ここでは“サーマーカ”という語によって、すべての草の種が含まれている。ここでもまた、ボードサット(菩薩)は“今からは、私はここに住むことはできない”と言って、飛び立って別の場所へ行った。

Satthā [Pg.330] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne lolabhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā lolakāko lolabhikkhu ahosi, pārāvato pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終え、聖諦を明らかにして、本生談をまとめられた。聖諦の説示の終わりに、欲深い比丘は阿那含果に達した。“その時の欲深いカラスはあの欲深い比丘であり、鳩は私自身であった”と。

Rucirajātakavaṇṇanā pañcamā.

ルチラ本生註解、第五。

[276] 6. Kurudhammajātakavaṇṇanā

[276] 6. クル法本生註解

Tava saddhañca sīlañcāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ haṃsaghātakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Sāvatthivāsino dve sahāyakā bhikkhū pabbajitvā laddhūpasampadā yebhuyyena ekato vicaranti. Te ekadivasaṃ aciravatiṃ gantvā nhatvā vālukapuline ātapaṃ tappamānā sāraṇīyakathaṃ kathentā aṭṭhaṃsu, tasmiṃ khaṇe dve haṃsā ākāsena gacchanti. Atheko daharabhikkhu sakkharaṃ gahetvā ‘‘ekassa haṃsapotakassa akkhiṃ paharissāmī’’ti āha, itaro ‘‘na sakkhissasī’’ti āha. ‘‘Tiṭṭhatu imasmiṃ passe akkhi, parapasse akkhiṃ paharissāmī’’ti. ‘‘Idampi na sakkhissasiyevā’’ti. ‘‘Tena hi upadhārehī’’ti tiyaṃsaṃ sakkharaṃ gahetvā haṃsassa pacchābhāge khipi. Haṃso sakkharasaddaṃ sutvā nivattitvā olokesi, atha naṃ itaro vaṭṭasakkharaṃ gahetvā parapasse akkhimhi paharitvā orimakkhinā nikkhamāpesi. Haṃso viravanto parivattitvā tesaṃ pādamūleyeva pati. Tattha tattha ṭhitā bhikkhū disvā āgantvā ‘‘āvuso, evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā ananucchavikaṃ vo kataṃ pāṇātipātaṃ karontehī’’ti vatvā te ādāya tathāgatassa dassesuṃ. Satthā ‘‘saccaṃ, kira tayā bhikkhu pāṇātipāto kato’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu, kasmā evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā evamakāsi, porāṇakapaṇḍitā anuppanne buddhe agāramajjhe saṃkiliṭṭhavāsaṃ vasamānā appamattakesupi ṭhānesu kukkuccaṃ kariṃsu, tvaṃ pana evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā kukkuccamattampi na akāsi, nanu nāma bhikkhunā kāyavācācittehi saññatena bhavitabba’’nti vatvā atītaṃ āhari.

“汝の信心と戒とは”というこの話は、師が祇園精舎に滞在していたとき、一人の“白鳥(ハンス)殺しの比丘”について語られたものである。舎衛城(サーヴァッティー)に住む二人の友人の比丘が、出家して受戒を受けたのち、ほとんどいつも一緒に歩んでいた。ある日、彼らはアチラヴァティー川へ行き、沐浴した後、砂浜で日光を浴びながら親しく語らっていた。その時、二羽の白鳥が空を飛んでいた。すると一人の若い比丘が石を手に取り、“一羽の白鳥の子供の目を射抜いてみせる”と言った。もう一人が“おまえにはできないだろう”と言うと、“こちらの側の目はそのままに、あちら側の目を射抜いてみせる”と言った。“それもできないだろう”と言うと、“では見ていろ”と言い、三角形の石を手に取って白鳥の後方に投げた。白鳥は石の音を聞いて、振り返って見た。すると彼は丸い石を手に取り、あちら側の目を射抜いて、こちらの側の目から突き出させた。白鳥は叫び声を上げ、回転しながら彼らの足元に落ちた。あちこちにいた比丘たちがそれを見てやって来て、“友よ、このような(解脱へ導く)優れた教えの中で出家しながら、生き物を殺すとは、ふさわしくないことをしたものだ”と言い、彼らを連れて世尊(タターガタ)のもとへ行った。師は“比丘よ、おまえが生き物を殺したというのは本当か”と問い、“本当です、世尊よ”と答えると、“比丘よ、なぜこのような優れた教えの中で出家しながら、そのようなことをしたのか。昔の賢者たちは、仏陀が現れていない時代に、在家の不浄な生活の中にありながら、ごく些細なことについても後悔(疑念)を抱いた。しかし、おまえはこのような優れた教えの中で出家しながら、後悔の念すら抱かなかった。比丘とは、身・口・意において慎み深くあるべきではないか”と言って、過去の物語を話された。

Atīte [Pg.331] kururaṭṭhe indapatthanagare dhanañcaye korabye rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena viññutaṃ patto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitarā oparajje patiṭṭhāpito aparabhāge pitu accayena rajjaṃ patvā dasa rājadhamme akopento kurudhamme vattittha. Kurudhammo nāma pañca sīlāni, tāni bodhisatto parisuddhāni katvā rakkhi. Yathā ca bodhisatto, evamassa mātā aggamahesī kaniṭṭhabhātā uparājā purohito brāhmaṇo rajjugāhako amacco sārathi seṭṭhi doṇamāpako mahāmatto dovāriko nagarasobhinī vaṇṇadāsīti evamete.

昔、クル国のインダパッタナガラにおいて、ダナンジャヤ・コーラビヤが統治していたとき、ボードサットはその第一王妃の胎内に宿り、順調に成長してタクカシラーで一切の諸芸を学び、父によって副王に任命された。後に父の没後、王位を継ぐと、十王法に背くことなくクル法(クルの人々の徳行)に従った。クル法とは五戒のことであり、ボードサットはそれらを清浄にして守った。ボードサットがそうであったように、その母、第一王妃、弟の副王、司祭(婆羅門)、地引役の役人(ラッジュガーハカ)、大臣、御者、長者、計量役の役人(ドナマーパカ)、門衛、都の華である遊女(ガニカー)たち、これらもまた同様であった。

‘‘Rājā mātā mahesī ca, uparājā purohito;

Rajjuko sārathi seṭṭhi, doṇo dovāriko tathā;

Gaṇikekādasa janā, kurudhamme patiṭṭhitā’’ti.

“王、母、王妃、副王、司祭、そして地引役、御者、長者、計量役、門衛、さらに遊女。これら十一の人々が、クル法(五戒)に安住していた”と。

Iti ime sabbepi parisuddhāni katvā pañca sīlāni rakkhiṃsu. Rājā catūsu nagaradvāresu ca nagaramajjhe ca nivesanadvāre cāti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ chasatasahassaṃ dhanaṃ vissajjento sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā dānaṃ adāsi, tassa pana dānajjhāsayatā dānābhiratatā sakalajambudīpaṃ ajjhotthari. Tasmiṃ kāle kāliṅgaraṭṭhe dantapuranagare kāliṅgarājā rajjaṃ kāresi. Tassa raṭṭhe devo na vassi, tasmiṃ avassante sakalaraṭṭhe chātakaṃ jātaṃ, āhāravipattiyā ca manussānaṃ rogo udapādi, dubbuṭṭhibhayaṃ chātakabhayaṃ rogabhayanti tīṇi bhayāni uppajjiṃsu. Manussā niggahaṇā dārake hatthesu gahetvā tattha tattha vicaranti.

こうして彼ら全員は、自らを清らかにして五戒を守った。王は、四つの市門と市街の中央、そして宮殿の門という六箇所に施療院を建てさせ、毎日六十万の金銭を支出し、全閻浮提(ジャンブディーパ)を揺り動かすほどに布施を行った。王の布施への志と喜びは、全閻浮提を覆い尽くした。その頃、カリンガ国のダンタプラ市では、カリンガ王が統治していた。彼の国では雨が降らず、雨が降らないために国中に飢饉が起こり、食糧の不足によって人々に病気が発生した。干ばつの災い、飢饉の災い、病気の災いという三つの災いが起こったのである。人々は窮乏し、子供たちの手を取ってあちこちを彷徨い歩いた。

Sakalaraṭṭhavāsino ekato hutvā dantapuraṃ gantvā rājadvāre ukkuṭṭhimakaṃsu. Rājā vātapānaṃ nissāya ṭhito taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ kāraṇā ete viravantī’’ti pucchi. ‘‘Mahārāja, sakalaraṭṭhe tīṇi bhayāni uppannāni, devo na vassati, sassāni na vipannāni, chātakaṃ jātaṃ. Manussā dubbhojanā rogābhibhūtā niggahaṇā putte hatthesu gahetvā vicaranti, devaṃ vassāpehi mahārājā’’ti. ‘‘Porāṇakarājāno deve avassante kiṃ karontī’’ti? ‘‘Porāṇakarājāno, mahārāja, deve avassante dānaṃ datvā [Pg.332] uposathaṃ adhiṭṭhāya samādinnasīlā sirigabbhaṃ pavisitvā dabbasanthare sattāhaṃ nipajjanti, tadā devo vassatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi. Evaṃ santepi devo na vassi.

全国の住人たちが一丸となってダンタプラへ行き、王宮の門で叫び声を上げた。王は窓辺に立ってその声を聞き、“なぜ彼らは叫んでいるのか”と尋ねた。“大王よ、国中に三つの災いが起こりました。雨が降らず、作物が実らず、飢饉となりました。人々は満足な食事もできず、病に冒され、窮乏して子供たちの手を取り彷徨っています。大王よ、雨を降らせてください”。“昔の王たちは、雨が降らない時、何をしていたか”。“大王よ、昔の王たちは、雨が降らない時、布施を行い、布薩を誓って受戒し、吉祥の部屋に入って、草の敷物の上に七日間横たわりました。そうすれば雨が降るのです”。王は“よろしい”と承諾して、その通りにした。しかし、それでも雨は降らなかった。

Rājā amacce pucchi – ‘‘ahaṃ kattabbakiccaṃ akāsiṃ, devo na vassati, kinti karomā’’ti? ‘‘Mahārāja, indapatthanagare dhanañcayassa korabyarañño añjanavaṇṇo nāma maṅgalahatthī atthi, taṃ ānessāma, evaṃ sante devo vassatī’’ti. ‘‘So rājā balavāhanasampanno duppasaho, kathamassa hatthiṃ ānessāmā’’ti? ‘‘Mahārāja, tena saddhiṃ yuddhakiccaṃ natthi, dānajjhāsayo rājā dānābhirato yācito samāno alaṅkatasīsampi chinditvā pasādasampannāni akkhīnipi uppāṭetvā sakalarajjampi niyyādetvā dadeyya, hatthimhi vattabbameva natthi, avassaṃ yācito dassatī’’ti. ‘‘Ke pana taṃ yācituṃ samatthā’’ti? ‘‘Brāhmaṇā, mahārājā’’ti. Rājā brāhmaṇagāmato aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sakkārasammānaṃ katvā hatthiṃ yācanatthāya pesesi. Te paribbayaṃ ādāya addhikavesaṃ gahetvā sabbattha ekarattivāsena turitagamanaṃ gantvā katipāhaṃ nagaradvāre dānasālāsu bhuñjitvā sarīraṃ santappetvā ‘‘kadā rājā dānaggaṃ āgacchissatī’’ti pucchiṃsu. Manussā ‘‘pakkhassa tayo divase cātuddase pannarase aṭṭhamiyañca āgacchati, sve pana puṇṇamī, tasmā sve āgacchissatī’’ti vadiṃsu.

王は大臣たちに尋ねた。“私はなすべきことをしたが、雨は降らない。どうすればよいか”。“大王よ、インダパッタ市のコラヴィヤ王ダナンジャヤには、アンジャナヴァンナという名の吉祥象がいます。それを連れてきましょう。そうすれば雨が降るでしょう”。“その王は軍事力も乗り物も備えており、屈服させるのは難しい。どうやって象を連れてくるのか”。“大王よ、彼と戦う必要はありません。その王は布施の志があり、布施を好まれる方です。請われれば、美しく飾られた頭さえ切り落とし、清らかな眼を引き抜いて、王国ごと譲り渡して布施をされるでしょう。象については言うまでもありません。請われれば必ず与えるでしょう”。“では、誰がそれを請うことができるのか”。“婆羅門たちです、大王よ”。王は婆羅門の村から八人の婆羅門を呼び寄せ、手厚くもてなした後、象を請うために派遣した。彼らは旅費を携え、旅人の姿をして、各地で一晩ずつ宿りながら急いで行き、数日後に市門の施療院で食事をして体を休め、“王はいつ施し場に来られるのか”と尋ねた。人々は“半月のうちの三日間、十四日、十五日、そして八日に来られます。明日は満月ですので、明日来られるでしょう”と言った。

Brāhmaṇā punadivase pātova gantvā pācīnadvāre aṭṭhaṃsu. Bodhisatto pātova nhatvā gattānulitto sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito alaṅkatahatthikkhandhavaragato mahantena parivārena pācīnadvārena dānasālaṃ gantvā otaritvā sattaṭṭhajanānaṃ sahatthā bhattaṃ datvā ‘‘imināva nīhārena dethā’’ti vatvā hatthiṃ abhiruhitvā dakkhiṇadvāraṃ agamāsi. Brāhmaṇā pācīnadvāre ārakkhassa balavatāya okāsaṃ alabhitvā dakkhiṇadvārameva gantvā rājānaṃ āgacchantaṃ olokayamānā dvārato nātidūre unnataṭṭhāne ṭhitā sampattaṃ rājānaṃ hatthe ukkhipitvā ‘‘jayatu bhavaṃ, mahārājā’’ti jayāpesuṃ. Rājā vajiraṅkusena vāraṇaṃ nivattetvā tesaṃ santikaṃ [Pg.333] gantvā ‘‘bho brāhmaṇā, kiṃ icchathā’’ti pucchi. Brāhmaṇā bodhisattassa guṇaṃ vaṇṇentā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –

婆羅門たちは翌朝早くに出かけ、東門に立った。菩薩は朝早く入浴して体に香油を塗り、あらゆる装身具で身を飾り、美しく飾られた名象の背に乗り、大勢の従者とともに東門の施療院へ行き、象から降りて、七、八人の人々に自らの手で食事を与え、“これと同じやり方で与えなさい”と言って象に乗り、南門へ向かった。婆羅門たちは東門では警備が厳しく機会を得られなかったため、南門へ行き、王が来るのを待ち構えて、門から遠くない高い場所に立った。やって来た王に対して手を挙げ、“王に勝利あれ”と祝辞を述べた。王は金剛の鉤で象を止め、彼らのそばへ行き、“婆羅門たちよ、何を望むのか”と尋ねた。婆羅門たちは菩薩の徳を称え、最初の偈を唱えた。

76.

76.

‘‘Tava saddhañca sīlañca, viditvāna janādhipa;

Vaṇṇaṃ añjanavaṇṇena, kāliṅgasmiṃ nimimhase’’ti.

“人々の主よ、あなたの信仰と戒を知り、我らはカリンガの地において、アンジャナヴァンナ(象)のために、財を(旅費として)交換いたしました。”

Tattha saddhanti kammaphalānaṃ saddahanavasena okappaniyasaddhaṃ. Sīlanti saṃvarasīlaṃ avītikkamasīlaṃ. Vaṇṇanti tadā tasmiṃ dese suvaṇṇaṃ vuccati, desanāsīsameva cetaṃ. Iminā pana padena sabbampi hiraññasuvaṇṇādidhanadhaññaṃ saṅgahitaṃ. Añjanavaṇṇenāti añjanapuñjasamānavaṇṇena iminā tava nāgena, kāliṅgasminti kāliṅgarañño santike. Nimimhaseti vinimayavasena gaṇhimha, paribhogavasena vā udare pakkhipimhāti attho. Seti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – mayañhi, janādhipa, tava saddhañca sīlañca viditvāna ‘‘addhā no evaṃ saddhāsīlasampanno rājā yācito añjanavaṇṇaṃ nāgaṃ dassatī’’ti iminā attano santakena viya añjanavaṇṇena kāliṅgarañño santike nāgaṃ vo āharissāmāti vatvā bahudhanadhaññaṃ nimimhase parivattayimha ceva udare ca pakkhipimha. Evaṃ taṃ mayaṃ dhārayamānā idhāgatā. Tattha kattabbaṃ devo jānātūti.

ここで“信仰(saddha)”とは、業とその報いを信じることによる確信ある信仰のことである。“戒(sīla)”とは、慎みの戒、過ちを犯さない戒のことである。“財(vaṇṇa)”とは、当時その地方で黄金を指していたが、ここでは説法の題目として挙げられている。この言葉によって、金銀などのあらゆる富や穀物が含まれる。“アンジャナヴァンナ(añjanavaṇṇena)”とは、眉墨(アンジャナ)の塊のような色の、あなたのこの象のことである。“カリンガの地において(kāliṅgasmiṃ)”とは、カリンガ王のもとで、という意味である。“交換した(nimimhase)”とは、交換して手に入れた、あるいは消費して腹の中に収めた、という意味である。“seti”は単なる助詞である。こういう意味である。“人々の主よ、私たちはあなたの信仰と戒を知り、‘これほど信仰と戒を備えた王なら、請われれば必ずアンジャナヴァンナ象を与えるだろう’と考え、自分の持ち物であるかのように、カリンガ王のもとで‘象を連れてきましょう’と言って、多くの富や穀物を交換し、また腹の中に収めました。このようにして私たちはそれを支えとしてここに来ました。それに対してなすべきことは、王がご存知のはずです”。

Aparo nayo – tava saddhañca sīlaguṇasaṅkhātaṃ vaṇṇañca sutvā ‘‘uḷāraguṇo rājā jīvitampi yācito dadeyya, pageva tiracchānagataṃ nāga’’nti evaṃ kāliṅgassa santike iminā añjanavaṇṇena tava vaṇṇaṃ nimimhase nimimha tulayimha, tenamhā idhāgatāti.

別の説では、“あなたの信仰と戒の徳という‘名声(vaṇṇa)’を聞いて、‘偉大な徳を持つ王は、請われれば命さえ捧げるだろう。ましてや畜生である象ならなおさらだ’と考え、カリンガの地において、このアンジャナヴァンナ象とあなたの名声を比較(nimimhase)しました。そのためにここに来たのです”という意味である。

Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘sace, vo brāhmaṇā, imaṃ nāgaṃ parivattetvā dhanaṃ khāditaṃ sukhāditaṃ mā cintayittha, yathālaṅkatameva vo nāgaṃ dassāmī’’ti samassāsetvā itarā dve gāthā avoca –

それを聞いた菩薩は、“婆羅門たちよ、もしこの象と引き換えに財産を使い果たしたとしても、よく使ったものだと考え、心配しなさい。装飾したままの象をあなた方に与えよう”と彼らを慰め、次の二つの偈を唱えた。

77.

77.

‘‘Annabhaccā cabhaccā ca, yodha uddissa gacchati;

Sabbe te appaṭikkhippā, pubbācariyavaco idaṃ.

“食物を求める者であれ、従者であることを求める者であれ、ここ(私)を目指して来る者は、すべて拒まれるべきではない。これは古の師たちの教えである。”

78.

78.

‘‘Dadāmi [Pg.334] vo brāhmaṇā nāgametaṃ, rājārahaṃ rājabhoggaṃ yasassinaṃ;

Alaṅkataṃ hemajālābhichannaṃ, sasārathiṃ gacchatha yenakāma’’nti.

“バラモンたちよ、私はあなたがたにこの象を授けよう。王にふさわしく、王の用に供される、誉れ高い象である。黄金の網で覆われ、装飾を施されたこの象を、象使いとともに、望むがままの場所へ連れて行くがよい。”

Tattha annabhaccā cabhaccā cāti purisaṃ upanissāya jīvamānā yāgubhattādinā annena bharitabbāti annabhaccā, itare tathā abharitabbattā abhaccā. Sandhivasena panettha akāralopo veditabbo. Ettāvatā attānaṃ upanissāya ca anupanissāya ca jīvamānavasena sabbepi sattā dve koṭṭhāse katvā dassitā honti. Yodha uddissa gacchatīti tesu sattesu idha jīvaloke yo satto yaṃ purisaṃ kāyacideva paccāsīsanāya uddissa gacchati. Sabbe te appaṭikkhippāti tathā uddissa gacchantā sacepi bahū honti, tathāpi tena purisena sabbe te appaṭikkhippā, ‘‘apetha, na vo dassāmī’’ti evaṃ na paṭikkhipitabbāti attho. Pubbācariyavaco idanti pubbācariyā vuccanti mātāpitaro, idaṃ tesaṃ vacanaṃ. Evamahaṃ mātāpitūhi sikkhāpitoti dīpeti.

ここで“食によって養われるべき者と、そうでない者”とは、人を頼って生き、粥や飯などの食物によって養われるべき者を“食によって養われるべき者(annabhaccā)”といい、それ以外の、そのように養われる必要のない者を“そうでない者(abhaccā)”という。ここでは連結(sandhi)によって“a”の音が省略されていると知るべきである。これによって、自分を頼って生きている者とそうでない者という区分に基づき、すべての生き物を二つのグループに分けて示したことになる。“そこにおいて(誰かを)目指して行く”とは、それらの生き物の中で、この世において、ある生き物がある人を何らかの助けを期待して目指して行くことである。“それらすべては拒絶されるべきではない”とは、そのように目指して来る者がたとえ多くとも、その人によってそれらすべては拒絶されるべきではなく、“去れ、お前たちには何も与えない”というように拒絶してはならないという意味である。“これは先師の言葉である”とは、先師(pubbācariyā)とは父母のことであり、これは彼らの言葉である。このように私は父母によって教え込まれたのだ、ということを示している。

Dadāmi vo brāhmaṇā nāgametanti yasmā idaṃ amhākaṃ pubbācariyavaco, tasmāhaṃ brāhmaṇā tumhākaṃ imaṃ nāgaṃ dadāmi. Rājārahanti rañño anucchavikaṃ. Rājabhogganti rājaparibhogaṃ. Yasassinanti parivārasampannaṃ, taṃ kira hatthiṃ nissāya hatthigopakahatthivejjādīni pañca kulasatāni jīvanti, tehi saddhiññeva vo dadāmīti attho. Alaṅkatanti nānāvidhehi hatthialaṅkārehi alaṅkataṃ. Hemajālābhichannanti suvaṇṇajālena abhicchannaṃ. Sasārathinti yo panassa sārathi hatthigopako ācariyo, tena saddhiṃyeva dadāmi, tasmā sasārathi hutvā tumhe saparivāraṃ imaṃ nāgaṃ gahetvā yenakāmaṃ gacchathāti.

“バラモンたちよ、私はあなたがたにこの象を授けよう”とは、これが私たちの先師の言葉であるから、ゆえに“バラモンたちよ、私はあなたがたにこの象を授ける”ということである。“王にふさわしい”とは、王に適したということである。“王の用に供される”とは、王が使用するものということである。“誉れ高い(yasassin)”とは、従者が備わっていることであり、その象を頼りにして象飼いや象の医者など五百の家系が生活しており、彼らとともに授けるという意味である。“装飾を施された”とは、多種多様な象の装飾具で飾られていることである。“黄金の網で覆われた”とは、金色の網で覆われていることである。“象使いとともに”とは、その象使いである象飼いの師とともに授けるということであり、ゆえに、象使いを伴い、従者を引き連れてこの象を受け取り、望むところへ行くがよい、ということである。

Evaṃ hatthikkhandhavaragatova mahāsatto vācāya datvā puna hatthikkhandhā oruyha ‘‘sace analaṅkataṭṭhānaṃ atthi, alaṅkaritvā dassāmī’’ti vatvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ karonto upadhāretvā analaṅkataṭṭhānaṃ adisvā tassa soṇḍaṃ brāhmaṇānaṃ hatthesu ṭhapetvā suvaṇṇabhiṅkārena pupphagandhavāsitaṃ udakaṃ pātetvā adāsi. Brāhmaṇā saparivāraṃ nāgaṃ sampaṭicchitvā [Pg.335] hatthipiṭṭhe nisinnā dantapuraṃ gantvā hatthiṃ rañño adaṃsu, hatthimhi āgatepi devo na vassateva. Rājā ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti uttariṃ pucchanto ‘‘dhanañcayakorabyarājā kurudhammaṃ rakkhati, tenassa raṭṭhe anvaḍḍhamāsaṃ anudasāhaṃ devo vassati, rañño guṇānubhāvo cesa, imassa pana tiracchānagatassa guṇā hontāpi kittakā bhaveyyu’’nti sutvā ‘‘tena hi yathālaṅkatameva saparivāraṃ hatthiṃ patinetvā rañño datvā yaṃ so kurudhammaṃ rakkhati, taṃ suvaṇṇapaṭṭe likhitvā ānethā’’ti brāhmaṇe ca amacce ca pesesi. Te gantvā rañño hatthiṃ niyyādetvā ‘‘deva, imasmiṃ hatthimhi gatepi amhākaṃ raṭṭhe devo na vassati, tumhe kira kurudhammaṃ nāma rakkhatha, amhākampi rājā taṃ rakkhitukāmo imasmiṃ suvaṇṇapaṭṭe likhitvā ānethā’’ti pesesi. ‘‘Detha no kurudhamma’’nti. ‘‘Tātā, saccāhaṃ etaṃ kurudhammaṃ rakkhāmi, idāni pana me tattha kukkuccaṃ atthi, na me so kurudhammo cittaṃ ārādheti, tasmā tumhākaṃ dātuṃ na sakkā’’ti.

こうして大士(菩薩)は、優れた象の背に乗ったまま言葉によって象を授け、再び象の背から降りて“もし装飾の足りない箇所があれば、飾ってから授けよう”と言って、三度右回りに回って調べたが、装飾の足りない箇所は見当たらなかった。そこで象の鼻をバラモンたちの手に置き、黄金の水瓶から花と香で薫じられた水を注いで授けた。バラモンたちは従者とともに象を受け取り、象の背に乗ってダンタプラへ行き、象を王に献上した。しかし、象がやって来ても、雨は降らなかった。王が“何が原因だろうか”とさらに尋ねると、“ダナンジャヤ・コーラビヤ王がクル・ダンマを守っており、そのために彼の国では半月ごと、あるいは十日ごとに雨が降ります。これは王の徳の威力です。しかし、この畜生(象)に徳があったとしても、どれほどのものでしょう”と聞いた。そこで王は“ならば、装飾されたままの象を従者とともに返して王に与え、彼が守っているクル・ダンマを黄金の板に書き写して持ってきなさい”と言って、バラモンたちと大臣たちを派遣した。彼らは行って王に象を返還し、“大王よ、この象が来ても私たちの国には雨が降りませんでした。あなたはクル・ダンマを守っておられるとのこと。私たちの王もそれを守りたいと望んでおります。この黄金の板に書き写して持たせてください。私たちにクル・ダンマを授けてください”と言った。王は“友らよ、確かに私はそのクル・ダンマを守っている。しかし今、私にはそれについて不安があり、そのクル・ダンマは私の心を満足させていない。ゆえに、あなたがたに授けることはできない”と言った。

Kasmā pana taṃ sīlaṃ rājānaṃ na ārādhetīti? Tadā kira rājūnaṃ tatiye tatiye saṃvacchare kattikamāse pavatto chaṇo nāma hoti, taṃ chaṇaṃ kīḷantā rājāno sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā devavesaṃ gahetvā cittarājassa nāma yakkhassa santike ṭhatvā catuddisā pupphapaṭimaṇḍite cittasare khipanti. Ayampi rājā taṃ khaṇaṃ kīḷanto ekissā taḷākapāḷiyā cittarājassa yakkhassa santike ṭhatvā catuddisā cittasare khipitvā tesu sesadisāgate tayo sare disvā udakapiṭṭhe khittasaraṃ na addasa. Rañño ‘‘kacci nu kho mayā khitto saro macchasarīre patito’’ti kukkuccaṃ ahosi pāṇātipātakammena sīlabhedaṃ ārabbha, tasmā sīlaṃ na ārādheti. So evamāha – ‘‘tātā, mayhaṃ kurudhamme kukkuccaṃ atthi, mātā pana me surakkhitaṃ rakkhati, tassā santike gaṇhathā’’ti. ‘‘Mahārāja, tumhākaṃ ‘pāṇaṃ vadhissāmī’ti cetanā natthi, taṃ vinā pāṇātipāto nāma na hoti, detha no attanā rakkhitaṃ kurudhamma’’nti. ‘‘Tena hi likhathā’’ti suvaṇṇapaṭṭe likhāpesi – ‘‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesu micchā na caritabbaṃ, musā na bhaṇitabbaṃ[Pg.336], majjaṃ na pātabba’’nti likhāpetvā ca pana ‘‘evaṃ santepi neva maṃ ārādheti, mātu me santike gaṇhathā’’ti āha.

なぜその戒が王を満足させていなかったのか。聞くところによれば、当時、王たちには三年に一度、カッティカ月の祭礼があった。王たちはその祭礼を楽しみ、あらゆる装飾を凝らして天人の姿となり、チッタラージャという名の夜叉のそばに立って、四方に花で飾られた色のついた矢を放つのである。この王もその祭礼を楽しみ、ある池の堤でチッタラージャ夜叉のそばに立ち、四方に色のついた矢を放ったが、他の方向へ飛んだ三本の矢は見えたものの、水面に放った矢は見失った。王には“もしや私が放った矢が魚の体に当たったのではないか”という殺生による戒の破綻に関する不安が生じた。そのため、戒が自分を満足させていなかったのである。王はこう言った。“友らよ、私にはクル・ダンマについて不安がある。しかし、私の母はそれを実によく守っている。母のもとで受け取るがよい”。“大王よ、あなたには‘生き物を殺そう’という意図はありません。意図がなければ殺生とはなりません。あなたが守っておられるクル・ダンマを私たちに授けてください”。そこで王は“ならば書き写すがよい”と言って、黄金の板に書き写させた。“生き物を殺してはならない、与えられていないものを取ってはならない、邪らな性愛の関係を持ってはならない、嘘をついてはならない、酒を飲んではならない”と書き写させたが、さらに王は“こうであっても、やはり私を満足させてはいない。私の母のもとで受け取るがよい”と言った。

Dūtā rājānaṃ vanditvā tassā santikaṃ gantvā ‘‘devi, tumhe kira kurudhammaṃ rakkhatha, taṃ no dethā’’ti vadiṃsu. ‘‘Tātā, saccāhaṃ kurudhammaṃ rakkhāmi, idāni pana me tattha kukkuccaṃ uppannaṃ, na me so kurudhammo ārādheti tena vo dātuṃ na sakkā’’ti. Tassā kira dve puttā jeṭṭho rājā, kaniṭṭho uparājā. Atheko rājā bodhisattassa satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ sahassagghanakaṃ kañcanamālaṃ pesesi. So ‘‘mātaraṃ pūjessāmī’’ti taṃ sabbaṃ mātu pesesi. Sā cintesi – ‘‘ahaṃ neva candanaṃ vilimpāmi, na mālaṃ dhāremi, suṇisānaṃ dassāmī’’ti. Athassā etadahosi – ‘‘jeṭṭhasuṇisā me issarā, aggamahesiṭṭhāne ṭhitā, tassā suvaṇṇamālaṃ dassāmi. Kaniṭṭhasuṇisā pana duggatā, tassā candanasāraṃ dassāmī’’ti. Sā rañño deviyā suvaṇṇamālaṃ datvā uparājabhariyāya candanasāraṃ adāsi, datvā ca panassā ‘‘ahaṃ kurudhammaṃ rakkhāmi, etāsaṃ duggatāduggatabhāvo mayhaṃ appamāṇaṃ, jeṭṭhāpacāyikakammameva pana kātuṃ mayhaṃ anurūpaṃ, kacci nu kho me tassa akatattā sīlaṃ bhinna’’nti kukkuccaṃ ahosi, tasmā evamāha. Atha naṃ dūtā ‘‘attano santakaṃ nāma yathāruciyā dīyati, tumhe ettakenapi kukkuccaṃ kurumānā kiṃ aññaṃ pāpaṃ karissatha, sīlaṃ nāma evarūpena na bhijjati, detha no kurudhamma’’nti vatvā tassāpi santike gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu.

使者たちは王に礼拝し、彼女(王母)のもとへ行って“王妃よ、あなたはクル・ダンマを守っておられるとのこと、それを我々に授けてください”と言った。“親愛なる者たちよ、確かに私はクル・ダンマを守っています。しかし、今、私の中にそれについて後悔が生じ、そのクル・ダンマに満足できていません。それゆえ、あなた方に授けることはできません”。彼女には二人の息子がおり、兄は王、弟は副王であった。さて、王は菩薩(の徳を讃えて贈られた)十万金の価値がある栴檀の香木と、千金の価値がある金の花輪を贈った。王は“母を供養しよう”と、それらすべてを母に送った。彼女は考えた。“私は栴檀を塗ることもなく、花輪をかけることもない。嫁たちに与えよう”。そして彼女は次のように思った。“上の嫁は権威があり、第一王妃の地位にある。彼女には金の花輪を与えよう。一方、下の嫁は(上の嫁に比べて)富が少ない。彼女には栴檀の香木を与えよう”。彼女は王妃に金の花輪を、副王の妻に栴檀の香木を与えたが、与えた後で彼女に次のような後悔が生じた。“私はクル・ダンマを守っている。彼女たちの貧富の差は私にとって考慮すべきことではないが、年長者を敬う振る舞いこそが私にふさわしい。もしや、それをしなかった(価値の低い方を兄嫁に与えた)ために私の戒が破れたのではないか”。そこで彼女はそのように語った。すると使者たちは“自分の持ち物を好みに応じて与えるのは当然のことです。あなた方はこれほどのことでも後悔なさるのなら、他にどんな悪をなすというのですか。戒というものは、このようなことで破れるものではありません。我々にクル・ダンマを授けてください”と言って、彼女からも受け取り、金板に記した。

‘‘Tātā, evaṃ santepi neva maṃ ārādheti, suṇisā pana me suṭṭhu rakkhati, tassā santike gaṇhathā’’ti vuttā ca pana aggamahesiṃ upasaṅkamitvā purimanayeneva kurudhammaṃ yāciṃsu. Sāpi purimanayeneva vatvā ‘‘idāni maṃ sīlaṃ nārādheti, tena vo dātuṃ na sakkā’’ti āha. Sā kira ekadivasaṃ sīhapañjare ṭhitā rañño nagaraṃ padakkhiṇaṃ karontassa pacchato hatthipiṭṭhe nisinnaṃ uparājaṃ disvā lobhaṃ uppādetvā ‘‘sacāhaṃ iminā saddhiṃ santhavaṃ kareyyaṃ, bhātu accayena rajje patiṭṭhito maṃ esa saṅgaṇheyyā’’ti cintesi. Athassā ‘‘ahaṃ kurudhammaṃ rakkhamānā sasāmikā hutvā kilesavasena aññaṃ purisaṃ olokesiṃ, sīlena me bhinnena bhavitabba’’nti kukkuccaṃ ahosi, tasmā evamāha. Atha naṃ dūtā ‘‘aticāro nāma ayye cittuppādamattena [Pg.337] na hoti, tumhe ettakenapi kukkuccaṃ kurumānā vītikkamaṃ kiṃkarissatha, na ettakena sīlaṃ bhijjati, detha no kurudhamma’’nti vatvā tassāpi santike gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu.

“親愛なる者たちよ、そうであっても(私の心は)満足できません。しかし、私の嫁は実によく守っています。彼女のもとで受け取りなさい”と言われ、第一王妃のもとへ行き、前述と同じようにクル・ダンマを求めた。彼女も同様に述べてから、“今、私の戒は私を満足させていません。それゆえ、あなた方に授けることはできません”と言った。彼女はある日、獅子の窓に立って、王が都を巡行する列の後ろで象の背に乗っている副王を見て、欲望を起こし、“もし私がこの人と親しくなれば、兄(王)の亡き後に王位に就いた彼が私を世話してくれるだろう”と考えた。それから彼女は“私はクル・ダンマを守りながら、夫がありながら煩悩のゆえに他の男を見た。私の戒は破れたに違いない”と後悔が生じた。それゆえ、彼女はそのように語った。すると使者たちは“高貴な方よ、不貞というものは単なる心の動きだけでは成立しません。あなた方はこれほどのことでも後悔なさるのなら、実際に踏み越える(違犯する)ことなどあるでしょうか。これしきで戒が破れることはありません。我々にクル・ダンマを授けてください”と言って、彼女からも受け取り、金板に記した。

‘‘Tātā, evaṃ santepi neva maṃ ārādheti, uparājā pana suṭṭhu rakkhati, tassa santike gaṇhathā’’ti vuttā ca pana uparājānaṃ upasaṅkamitvā purimanayeneva kurudhammaṃ yāciṃsu. So pana sāyaṃ rājupaṭṭhānaṃ gacchanto ratheneva rājaṅgaṇaṃ patvā sace rañño santike bhuñjitvā tattheva sayitukāmo hoti, rasmiyo ca patodañca antodhure chaḍḍeti. Tāya saññāya jano pakkamitvā punadivase pātova gantvā tassa nikkhamanaṃ olokentova tiṭṭhati. Sārathipi rathaṃ gopayitvā punadivase pātova taṃ ādāya rājadvāre tiṭṭhati. Sace taṅkhaṇaññeva nikkhantukāmo hoti, rasmiyo ca patodañca antoratheyeva ṭhapetvā rājupaṭṭhānaṃ gacchati. Mahājano tāya saññāya ‘‘idāneva nikkhamissatī’’ti rājadvāreyeva tiṭṭhati. So ekadivasaṃ evaṃ katvā rājanivesanaṃ pāvisi, paviṭṭhamattassayevassa devo pāvassi. Rājā ‘‘devo vassatī’’ti tassa nikkhantuṃ nādāsi, so tattheva bhuñjitvā sayi. Mahājano ‘‘idāni nikkhamissatī’’ti sabbarattiṃ temento aṭṭhāsi. Uparājā dutiyadivase nikkhamitvā temetvā ṭhitaṃ mahājanaṃ disvā ‘‘ahaṃ kurudhammaṃ rakkhanto ettakaṃ janaṃ kilamesiṃ, sīlena me bhinnena bhavitabba’’nti kukkuccaṃ ahosi, tena tesaṃ dūtānaṃ ‘‘saccāhaṃ kurudhammaṃ rakkhāmi, idāni pana me kukkuccaṃ atthi, tena vo na sakkā dātu’’nti vatvā tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ dūtā ‘‘tumhākaṃ, deva, ‘ete kilamantū’ti cittaṃ natthi, acetanakaṃ kammaṃ na hoti, ettakenapi kukkuccaṃ karontānaṃ kathaṃ tumhākaṃ vītikkamo bhavissatī’’ti vatvā tassapi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu.

“親愛なる者たちよ、そうであっても(私の心は)満足できません。しかし、副王は実によく守っています。彼のもとで受け取りなさい”と言われ、副王のもとへ行き、前述と同じようにクル・ダンマを求めた。彼はといえば、夕方に王への伺候に行く際、馬車で王宮の広場に至り、もし王のもとで食事をしてそのまま泊まるつもりなら、手綱と鞭を車軸の端に投げ置く。その合図によって人々は立ち去り、翌朝早くに彼の外出を待つ。御者も馬車を保管し、翌朝早くにそれを引いて王門に控える。もしその場ですぐに退出したい場合は、手綱と鞭を馬車の中に置いたまま、王への伺候に行く。群衆はその合図で“今すぐに出てくるだろう”と王門に留まる。彼はある日、そのようにして王宮に入ったが、入った途端に雨が降り出した。王は“雨が降っている”と言って、彼が退出するのを許さなかった。彼はそこで食事をして眠った。群衆は“今すぐに出てくるだろう”と、一晩中濡れながら待っていた。副王は翌日外出して、濡れて立っていた群衆を見て、“私はクル・ダンマを守りながら、これほどの人々を苦しめてしまった。私の戒は破れたに違いない”と後悔が生じた。それゆえ、彼は使者たちに“確かに私はクル・ダンマを守っています。しかし今、私には後悔があります。それゆえ、あなた方に授けることはできません”と言って、その事由を告げた。すると使者たちは“殿下よ、あなたには‘彼らを苦しめよう’という心はありませんでした。意図のない行為は業にはなりません。これほどのことでも後悔なさるあなた方に、どうして違犯があるでしょうか”と言って、彼からも戒を受け取り、金板に記した。

‘‘Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti, purohito pana suṭṭhu rakkhati, tassa santike gaṇhathā’’ti vuttā ca pana purohitaṃ upasaṅkamitvā yāciṃsu. Sopi ekadivasaṃ rājupaṭṭhānaṃ gacchanto ekena raññā tassa rañño pesitaṃ taruṇaravivaṇṇaṃ rathaṃ antarāmagge disvā ‘‘kassāyaṃ ratho’’ti pucchitvā ‘‘rañño ābhato’’ti sutvā ‘‘ahaṃ [Pg.338] mahallako, sace me rājā imaṃ rathaṃ dadeyya, sukhaṃ imaṃ āruyha vicareyya’’nti cintetvā rājupaṭṭhānaṃ gato. Tassa jayāpetvā ṭhitakāle rañño rathaṃ dassesuṃ. Rājā disvā ‘‘ati viya sundaro ayaṃ ratho, ācariyassa naṃ dethā’’ti āha. Purohito na icchi, punappunaṃ vuccamānopi na icchiyeva. Kiṃkāraṇā? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ kurudhammaṃ rakkhantova parasantake lobhaṃ akāsiṃ, bhinnena me sīlena bhavitabba’’nti. So etamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘tātā, kurudhamme me kukkuccaṃ atthi, na maṃ so dhammo ārādheti, tasmā na sakkā dātu’’nti āha. Atha naṃ dūtā ‘‘ayya, lobhuppādamattena na sīlaṃ bhijjati, tumhe ettakenapi kukkuccaṃ karontā kiṃ vītikkamaṃ karissathā’’ti vatvā tassapi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu.

“このようにあっても、なお私を満足させません。しかし、司祭(プローヒタ)は実によく守っています。彼のもとで受けなさい”と言われ、彼らは司祭のもとへ行って懇願した。彼もある日、王に仕えに行く途中、ある王からその王へ送られた、昇る朝日のような色の馬車を道中で見て、“これは誰の馬車か”と尋ね、“王へ献上されたものです”と聞いて、“私は年老いた。もし王がこの馬車を私にくださるなら、これに乗って楽に移動できるだろうに”と考えて、王への参内へと向かった。彼が勝利の祝辞を述べて立っている時、王にその馬車が示された。王はそれを見て“この馬車は非常に素晴らしい。これを師(アーチャリヤ)に与えよ”と言った。司祭は望まなかった。何度も言われたが、やはり望まなかった。なぜか? 彼にはこのように思われたからである。‘私はクル・ダンマ(クルの法)を守りながら、他人の所有物に貪欲を生じさせてしまった。私の戒(シーラ)は破られたに違いない’。彼はこの事情を説明して、‘人々よ、私にはクル・ダンマについて後悔(クックッチャ)があります。その法は私を満足させていません。ですから、授けることはできません’と言った。すると使者たちは‘尊者よ、貪欲が生じただけで戒が破られることはありません。これほどのことでも後悔なさるなら、どうして違反などなされるでしょうか’と言って、彼のもとでも戒を受け、金板に記した。

‘‘Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti, rajjugāhako amacco pana suṭṭhu rakkhati, tassa santike gaṇhathā’’ti vuttā ca pana tampi upasaṅkamitvā yāciṃsu. Sopi ekadivasaṃ janapade khettaṃ minanto rajjuṃ daṇḍake bandhitvā ekaṃ koṭiṃ khettasāmikena gaṇhāpetvā ekaṃ attanā aggahesi, tena gahitarajjukoṭiyā baddhadaṇḍako ekassa kakkaṭakassa bilamajjhaṃ pāpuṇi. So cintesi – ‘‘sace daṇḍakaṃ bile otāressāmi, antobile kakkaṭako nassissati. Sace pana parato karissāmi, rañño santakaṃ nassissati. Sace orato karissāmi, kuṭumbikassa santakaṃ nassissati, kiṃ nu kho kātabba’’nti? Athassa etadahosi – ‘‘bile kakkaṭakena bhavitabbaṃ, sace bhaveyya, paññāyeyya, ettheva naṃ otāressāmī’’ti bile daṇḍakaṃ otāresi, kakkaṭako ‘‘kirī’’ti saddamakāsi. Athassa etadahosi – ‘‘daṇḍako kakkaṭakapiṭṭhe otiṇṇo bhavissati, kakkaṭako mato bhavissati, ahañca kurudhammaṃ rakkhāmi, tena me sīlena bhinnena bhavitabba’’nti. So etamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘iminā me kāraṇena kurudhamme kukkuccaṃ atthi, tena vo na sakkā dātu’’nti āha. Atha naṃ dūtā ‘‘tumhākaṃ ‘kakkaṭako maratū’ti cittaṃ natthi, acetanakaṃ kammaṃ nāma na hoti. Tumhe ettakenapi kukkuccaṃ karontā kiṃ vītikkamaṃ karissathā’’ti vatvā tassapi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu.

“このようにあっても、なお私を満足させません。しかし、縄持ちの大臣(測量官)は実によく守っています。彼のもとで受けなさい”と言われ、彼らは彼のもとにも行って懇願した。彼もある日、地方で田畑を測量していた際、棒に縄を縛り、一方の端を田の持ち主に持たせ、もう一方を自分で持った。彼が持っていた縄の端に縛られた棒が、一匹の蟹の穴の真ん中に当たった。彼は考えた。‘もし棒を穴に下ろせば、穴の中にいる蟹が死ぬだろう。しかし、もし(棒を)向こう側にずらせば、王の所有分が失われる。もし手前側にずらせば、農場主の所有分が失われる。一体どうすべきか’。そこで彼はこう思った。‘穴には蟹がいるに違いない。もしいるなら、わかるはずだ。ここに下ろしてみよう’。そうして穴に棒を下ろすと、蟹が‘キリ’と音を立てた。そこで彼はこう思った。‘棒が蟹の背中の上に下りたに違いない。蟹は死んだだろう。私はクル・ダンマを守っているが、それによって私の戒は破られたに違いない’。彼はこの事情を説明して、‘この理由により、私にはクル・ダンマについて後悔があります。それゆえ、あなた方に授けることはできません’と言った。すると使者たちは‘あなたには“蟹を殺そう”という心はありませんでした。意図(チェータナー)のない行為は業(カンマ)とはなりません。これほどのことでも後悔なさるなら、どうして違反などなされるでしょうか’と言って、彼のもとでも戒を受け、金板に記した。

‘‘Evaṃ [Pg.339] santepi neva maṃ ārādheti, sārathi pana suṭṭhu rakkhati, tassa santike gaṇhathā’’ti vuttā ca pana tampi upasaṅkamitvā yāciṃsu. So ekadivasaṃ rājānaṃ rathena uyyānaṃ nesi. Rājā tattha divā kīḷitvā sāyaṃ nikkhamitvā rathaṃ abhiruhi, tassa nagaraṃ asampattasseva sūriyatthaṅgamanavelāya megho uṭṭhahi. Sārathi rañño temanabhayena sindhavānaṃ patodasaññamadāsi. Sindhavā javena pakkhandiṃsu. Tato paṭṭhāya ca pana te uyyānaṃ gacchantāpi tato āgacchantāpi taṃ ṭhānaṃ patvā javena gacchanti āgacchanti. Kiṃ kāraṇā? Tesaṃ kira etadahosi – ‘‘imasmiṃ ṭhāne parissayena bhavitabbaṃ, tena no sārathi tadā patodasaññaṃ adāsī’’ti. Sārathissapi etadahosi – ‘‘rañño temane vā atemane vā mayhaṃ doso natthi, ahaṃ pana aṭṭhāne susikkhitasindhavānaṃ patodasaññaṃ adāsiṃ, tena ime idāni aparāparaṃ javantā kilamanti, ahañca kurudhammaṃ rakkhāmi, tena me bhinnena sīlena bhavitabba’’nti. So etamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘iminā kāraṇena kurudhamme kukkuccaṃ atthi, tena vo na sakkā dātu’’nti āha. Atha naṃ dūtā ‘‘tumhākaṃ ‘sindhavā kilamantū’ti cittaṃ natthi, acetanakaṃ kammaṃ nāma na hoti, ettakenapi ca tumhe kukkuccaṃ karontā kiṃ vītikkamaṃ karissathā’’ti vatvā tassa santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu.

“このようにあっても、なお私を満足させません。しかし、御者(サーラティ)は実によく守っています。彼のもとで受けなさい”と言われ、彼らは彼のもとにも行って懇願した。彼はある日、王を馬車に乗せて公園へ連れて行った。王はそこで日中遊び、夕方に出発して馬車に乗った。彼がまだ市街に到着しないうちに、日没の時刻に雨雲が沸き起こった。御者は王が濡れるのを恐れて、駿馬(シンダヴァ)たちに突き棒で合図を送った。駿馬たちは猛スピードで駆け出した。それ以来、彼らは公園へ行く時も、そこから帰る時も、その場所に差し掛かると猛スピードで行き来するようになった。なぜか? 彼らはこう思ったからである。‘この場所には危険があるに違いない。だから、あの時御者は私たちに突き棒の合図を送ったのだ’。御者もこう思った。‘王が濡れるか濡れないかは私の落ち度ではない。しかし、私は不適切な場所で、よく訓練された駿馬たちに突き棒の合図を送ってしまった。そのため、彼らは今、何度も猛スピードで走って疲れ果てている。私はクル・ダンマを守っているが、それによって私の戒は破られたに違いない’。彼はこの事情を説明して、‘この理由により、私にはクル・ダンマについて後悔があります。それゆえ、あなた方に授けることはできません’と言った。すると使者たちは‘あなたには“駿馬たちを疲れさせよう”という心はありませんでした。意図のない行為は業とはなりません。これほどのことでも後悔なさるなら、どうして違反などなされるでしょうか’と言って、彼のもとで戒を受け、金板に記した。

‘‘Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti, seṭṭhi pana suṭṭhu rakkhati, tassa santike gaṇhathā’’ti vuttā ca pana tampi upasaṅkamitvā yāciṃsu. Sopi ekadivasaṃ gabbhato nikkhantasālisīsaṃ attano sālikhettaṃ gantvā paccavekkhitvā nivattamāno ‘‘vīhimālaṃ bandhāpessāmī’’ti ekaṃ sālisīsamuṭṭhiṃ gāhāpetvā thūṇāya bandhāpesi. Athassa etadahosi – ‘‘imamhā kedārā mayā rañño bhāgo dātabbo, adinnabhāgatoyeva me kedārato sālisīsamuṭṭhi gāhāpito, ahañca kurudhammaṃ rakkhāmi, tena me bhinnena sīlena bhavitabba’’nti. So etamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘iminā me kāraṇena kurudhamme kukkuccaṃ atthi, tena vo na sakkā dātu’’nti āha. Atha naṃ dūtā ‘‘tumhākaṃ theyyacittaṃ natthi, tena vinā adinnādānaṃ nāma paññāpetuṃ na sakkā, ettakenapi kukkuccaṃ karontā tumhe parasantakaṃ nāma [Pg.340] kiṃ gaṇhissathā’’ti vatvā tassapi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu.

“このようにあっても、なお私を満足させません。しかし、長者(セーッティ)は実によく守っています。彼のもとで受けなさい”と言われ、彼らは彼のもとにも行って懇願した。彼もある日、籾が実り始めた自分の稲田に行き、視察して帰る際、‘稲の穂で輪を作らせよう’と考えて、一掴みの稲の穂を摘み取らせ、柱に結びつけさせた。そこで彼はこう思った。‘この田から私は王への分(税)を納めなければならない。王の分をまだ納めていない田から、一掴みの稲の穂を摘み取らせてしまった。私はクル・ダンマを守っているが、それによって私の戒は破られたに違いない’。彼はこの事情を説明して、‘この理由により、私にはクル・ダンマについて後悔があります。それゆえ、あなた方に授けることはできません’と言った。すると使者たちは‘あなたには盗みの心(テイヤ・チッタ)はありませんでした。それなくしては不与取(不当に取ること)と見なすことはできません。これほどのことでも後悔なさるなら、あなた方が他人の物を盗むことなどあるでしょうか’と言って、彼のもとでも戒を受け、金板に記した。

‘‘Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti, doṇamāpako pana mahāmatto suṭṭhu rakkhati, tassa santike gaṇhathā’’ti vuttā ca pana tampi upasaṅkamitvā yāciṃsu. So kira ekadivasaṃ koṭṭhāgāradvāre nisīditvā rājabhāge vīhiṃ mināpento amitavīhirāsito vīhiṃ gahetvā lakkhaṃ ṭhapesi, tasmiṃ khaṇe devo pāvassi. Mahāmatto lakkhāni gaṇetvā ‘‘mitavīhī ettakā nāma hontī’’ti vatvā lakkhavīhiṃ saṃkaḍḍhitvā mitarāsimhi pakkhipitvā vegena gantvā dvārakoṭṭhake ṭhatvā cintesi – ‘‘kiṃ nu kho mayā lakkhavīhī mitavīhirāsimhi pakkhittā, udāhu amitarāsimhī’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘sace me mitavīhirāsimhi pakkhittā akāraṇeneva rañño santakaṃ vaḍḍhitaṃ, gahapatikānaṃ santakaṃ nāsitaṃ, ahañca kurudhammaṃ rakkhāmi, tena me bhinnena sīlena bhavitabba’’nti. So etamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘iminā me kāraṇena kurudhamme kukkuccaṃ atthi, tena vo na sakkā dātu’’nti āha. Atha naṃ dūtā ‘‘tumhākaṃ theyyacittaṃ natthi, tena vinā adinnādānaṃ nāma paññāpetuṃ na sakkā, ettakenapi kukkuccaṃ karontā kiṃ tumhe parassa santakaṃ gaṇhissathā’’ti vatvā tassapi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu.

“このように(王が言った)としても、やはり私を満足させません。しかし、枡秤役(ドナマーパカ)の太臣は(戒を)よく守っています。彼のところで(戒を)受け取りなさい”と言われ、彼ら(使者たち)は彼のところへも行って請い願った。聞くところによれば、ある日、彼は穀倉の門に座って、王の取り分である米を量らせていた際、まだ量っていない多くの米の山から一粒の米を手に取って、目印として置いた。その時、雨が降ってきた。太臣は目印(の数)を数えて“量り終えた米はこれだけである”と言い、目印の米をかき集めて量り終えた山の中に入れて、急いで行って門の建物の中に立ち、こう考えた。“私は目印の米を、量り終えた米の山に入れただろうか、それとも量っていない山に入れただろうか”。すると、彼にこのような思いが生じた。“もし私が量り終えた米の山に入れたのなら、何の根拠もなく王の財産を増やし、家主(農民)の財産を損なわせたことになる。私はクル・ダンマを守っている。それゆえ、私の戒は破られたに違いない”。彼はこの出来事を説明して、“この理由によって、私にはクル・ダンマについて疑念があります。それゆえ、あなた方に(戒を)授けることはできません”と言った。そこで使者たちは“あなたには盗みの心はありません。それなしには‘不与取(盗み)’と規定することはできません。これほどのことでも疑念を抱くあなたが、どうして他人の財産を取ることがありましょうか”と言って、彼のからも戒を受け取り、金板に書き記した。

‘‘Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti, dovāriko pana suṭṭhu rakkhati, tassa santike gaṇhathā’’ti vuttā ca pana tampi upasaṅkamitvā yāciṃsu. Sopi ekadivasaṃ nagaradvāraṃ pidhānavelāya tikkhattuṃ saddamanussāvesi. Atheko daliddamanusso attano kaniṭṭhabhaginiyā saddhiṃ dārupaṇṇatthāya araññaṃ gantvā nivattanto tassa saddaṃ sutvā bhaginiṃ ādāya vegena dvāraṃ sampāpuṇi. Atha naṃ dovāriko ‘‘tvaṃ nagare rañño atthibhāvaṃ kiṃ na jānāsi, ‘sakalasseva imassa nagarassa dvāraṃ pidhīyatī’ti na jānāsi, attano mātugāmaṃ gahetvā araññe kāmaratikīḷaṃ kīḷanto divasaṃ vicarasī’’ti āha. Athassa itarena ‘‘na me, sāmi, bhariyā, bhaginī me esā’’ti vutte etadahosi – ‘‘akāraṇaṃ vata me kataṃ bhaginiṃ bhariyāti kathentena, ahañca kurudhammaṃ rakkhāmi, tena me bhinnena sīlena bhavitabba’’nti. So etamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘iminā me kāraṇena kurudhamme kukkuccaṃ [Pg.341] atthi, tena vo na sakkā dātu’’nti āha. Atha naṃ dūtā ‘‘etaṃ tumhehi tathāsaññāya kathitaṃ, ettha vo sīlabhedo natthi, ettakenapi ca tumhe kukkuccāyantā kurudhamme sampajānamusāvādaṃ nāma kiṃ karissathā’’ti vatvā tassapi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu.

“このように(太臣が言った)としても、やはり私を満足させません。しかし、門衛は(戒を)よく守っています。彼のところで(戒を)受け取りなさい”と言われ、彼らは彼のところへも行って請い願った。彼もある日、城門を閉める時刻に、三度大声で告げ知らせた。すると、一人の貧しい男が自分の妹と一緒に、薪や葉を求めて森へ行き、帰ってくるところでその声を聞き、妹を連れて急いで門にたどり着いた。そこで門衛は“お前は都に王がいらっしゃることを知らないのか。‘この都全体の門が閉められる’ということを知らないのか。自分の女を連れて森の中で愛欲の遊びにふけりながら、一日中歩き回っているとは”と言った。すると、その男が“主よ、彼女は私の妻ではありません。私の妹です”と言ったとき、彼(門衛)にこのような思いが生じた。“根拠もなく妹を妻と言ってしまった。私はクル・ダンマを守っている。それゆえ、私の戒は破られたに違いない”。彼はこの出来事を説明して、“この理由によって、私にはクル・ダンマについて疑念があります。それゆえ、あなた方に(戒を)授けることはできません”と言った。そこで使者たちは“それはあなたがそのように思い込んで言ったことです。そこにあなたの戒の破綻はありません。これほどのことでも疑念を抱くあなたが、クル・ダンマにおいて‘知りながら嘘をつく(故妄語)’ということをどうしてしましょうか”と言って、彼のからも戒を受け取り、金板に書き記した。

‘‘Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti, vaṇṇadāsī pana suṭṭhu rakkhati, tassa santike gaṇhathā’’ti vuttā ca pana tampi upasaṅkamitvā yāciṃsu. Sā purimanayeneva paṭikkhipi. Kiṃkāraṇā? Sakko kira devānamindo ‘‘tassā sīlaṃ vīmaṃsissāmī’’ti māṇavakavaṇṇena āgantvā ‘‘ahaṃ āgamissāmī’’ti vatvā sahassaṃ datvā devalokameva gantvā tīṇi saṃvaccharāni nāgacchi. Sā attano sīlabhedabhayena tīṇi saṃvaccharāni aññassa purisassa hatthato tambūlamattampi na gaṇhi, sā anukkamena duggatā hutvā cintesi – ‘‘mayhaṃ sahassaṃ datvā gatapurisassa tīṇi saṃvaccharāni anāgacchantassa duggatā jātā, jīvitavuttiṃ ghaṭetuṃ na sakkomi, ito dāni paṭṭhāya mayā vinicchayamahāmattānaṃ ārocetvā paribbayaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti. Sā vinicchayaṃ gantvā ‘‘sāmi, paribbayaṃ datvā gatapurisassa me tīṇi saṃvaccharāni, matabhāvampissa na jānāmi, jīvitaṃ ghaṭetuṃ na sakkomi, kiṃ karomi, sāmī’’ti āha. Tīṇi saṃvaccharāni anāgacchante kiṃ karissasi, ito paṭṭhāya paribbayaṃ gaṇhāti. Tassā laddhavinicchayāya vinicchayato nikkhamamānāya eva eko puriso sahassabhaṇḍikaṃ upanāmesi.

“このように(門衛が言った)としても、やはり私を満足させません。しかし、遊女(ヴァンナダーシー)は(戒を)よく守っています。彼女のところで(戒を)受け取りなさい”と言われ、彼らは彼女のところへも行って請い願った。彼女も前述と同様に(戒を授けることを)拒んだ。なぜか。聞くところによれば、神々の主サッカが“彼女の戒を試そう”と考え、若者の姿でやって来て、“私は(また)来るだろう”と言って千(金貨)を与え、天界へと去ったまま三年間戻ってこなかった。彼女は自らの戒が破れることを恐れ、三年の間、他の男の手からは一服の噛み煙草(キンマ)さえも受け取らなかった。彼女は次第に困窮し、こう考えた。“私に千(金貨)を与えて去った男が三年間戻ってこないので、私は貧しくなってしまった。生活を営むことができない。今からは、裁判官たちに申し出て、他からの報酬を受け取ることが適当である”。彼女は裁判所へ行き、“主よ、報酬を与えて去った男から三年間が経ちました。彼が死んだかどうかも分かりません。生活を営むことができません。主よ、どうすればよいでしょうか”と言った。(裁判官は)“三年間戻ってこないならどうしようもない。今からは他から報酬を受け取りなさい”と言った。彼女が裁定を得て裁判所から出てくるとき、一人の男が千(金貨)の包みを差し出した。

Tassa gahaṇatthāya hatthaṃ pasāraṇakāle sakko attānaṃ dassesi. Sā disvāva ‘‘mayhaṃ saṃvaccharattayamatthake sahassadāyako puriso āgato, tāta, natthi me tava kahāpaṇehi attho’’ti hatthaṃ samiñjesi. Sakko attano sarīraññeva abhinimminitvā taruṇasūriyo viya jalanto ākāse aṭṭhāsi, sakalanagaraṃ sannipati. Sakko mahājanamajjhe ‘‘ahaṃ etissā vīmaṃsanavasena saṃvaccharattayamatthake sahassaṃ adāsiṃ, sīlaṃ rakkhantā nāma evarūpā hutvā rakkhathā’’ti ovādaṃ datvā tassā nivesanaṃ sattaratanehi pūretvā ‘‘ito paṭṭhāya appamattā hohī’’ti taṃ anusāsitvā devalokameva agamāsi. Iminā kāraṇena sā ‘‘ahaṃ gahitabhatiṃ ajīrāpetvāva aññena dīyamānāya bhatiyā hatthaṃ pasāresiṃ, iminā kāraṇena [Pg.342] maṃ sīlaṃ nārādheti, tena vo dātuṃ na sakkā’’ti paṭikkhipi. Atha naṃ dūtā ‘‘hatthappasāraṇamattena sīlabhedo natthi, sīlaṃ nāma etaṃ paramavisuddhi hotī’’ti vatvā tassāpi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu.

彼女がそれを受け取ろうとして手を差し出したとき、サッカが姿を現した。彼女は(彼を)見るなり、“私の三年の終わりに、千(金貨)をくれた男がやって来た。おじさん、私にあなたの貨幣は必要ありません”と言って、手を引っ込めた。サッカは自らの体を現し、昇る朝日のように輝きながら空中に立ち、都中の人々が集まった。サッカは大衆の中で、“私は彼女を試すために、三年の終わりに千(金貨)を与えた。戒を守る者は、このように厳格に守るがよい”と教誡を与え、彼女の家を七宝で満たし、“今からは怠ることなかれ”と彼女を諭して、天界へと去った。このような理由で、彼女は“私は、受け取った報酬(の義務)をまだ終わらせないうちに、他から与えられる報酬のために手を差し出しました。この理由によって、私の戒は私を満足させません。それゆえ、あなた方に(戒を)授けることはできません”と拒絶した。そこで使者たちは“手を差し出しただけでは戒の破綻はありません。戒というものは、これほどまでに至高の清浄さを持つものです”と言って、彼女からも戒を受け取り、金板に書き記した。

Iti imesaṃ ekādasannaṃ janānaṃ rakkhaṇasīlaṃ suvaṇṇapaṭṭe likhitvā dantapuraṃ gantvā kāliṅgarañño suvaṇṇapaṭṭaṃ datvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Rājā tasmiṃ kurudhamme vattamāno pañca sīlāni pūresi. Tasmiṃ khaṇe sakalakāliṅgaraṭṭhe devo vassi, tīṇi bhayāni vūpasantāni, raṭṭhaṃ khemaṃ subhikkhaṃ ahosi. Bodhisatto yāvajīvaṃ dānādīni puññāni katvā saparivāro saggapuraṃ pūresi.

このように、これら十一人の人々の守った戒を金板に書き記し、ダンタプラへ行ってカリンガ王に金板を渡し、その経緯を報告した。王はそのクル・ダンマを実践し、五つの戒を全うした。その瞬間に、カリンガ国全土に雨が降り、三つの災厄は鎮まり、国は安穏で食糧が豊かになった。菩薩は生涯、布施などの善行を行い、従者と共に天界を満たした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. ‘‘Saccapariyosāne keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto’’ti. Jātakasamodhāne pana –

師(ブッダ)はこの説法を終えて、四諦を明らかにし、本生(ジャータカ)をまとめられた。“真理(四諦)の説示が終わったとき、ある者は預流果に、ある者は一来果に、ある者は不還果に、ある者は阿羅漢果に至った”。さて、本生のまとめ(結び)において――

‘‘Gaṇikā uppalavaṇṇā, puṇṇo dovāriko tadā;

Rajjugāho kaccāyano, moggallāno doṇamāpako.

“その時、遊女はウッパラヴァンナーであり、門番はプンナであった。縄持ち(測量士)はカッチャーヤナであり、穀物計量官はモッガッラーナであった。

‘‘Sāriputto tadā seṭṭhi, anuruddho ca sārathi;

Brāhmaṇo kassapo thero, uparājā nandapaṇḍito.

その時の長者はサーリプッタであり、御者はアヌルッダであった。バラモンはカッサパ長老であり、副王はナンダ賢者であった。

‘‘Mahesī rāhulamātā, māyādevī janettiyā;

Kururājā bodhisatto, evaṃ dhāretha jātaka’’nti.

王妃はラーフラの母であり、母后はマーヤー夫人であった。クル王こそが菩薩であった。このように本生を保持しなさい”と。

Kurudhammajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

クル法本生(第276話)の注釈、第六(章)。

[277] 7. Romakajātakavaṇṇanā

[277] 7. ローマカ本生(羽の生えたもの本生)の注釈。

Vassāni paññāsa samādhikānīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto bhagavato vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu uttānameva.

“五十有余年の歳月を……”というこの話を、師は竹林精舎に滞在していた際、世尊(ブッダ)の殺害を企てたこと(デーヴァダッタの陰謀)について語られた。現在物語は明白である。

Atīte pana bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto pārāvato hutvā bahupārāvataparivuto araññe pabbataguhāyaṃ vāsaṃ kappesi. Aññataropi kho tāpaso sīlasampanno tesaṃ pārāvatānaṃ vasanaṭṭhānato [Pg.343] avidūre ekaṃ paccantagāmaṃ upanissāya assamapadaṃ māpetvā pabbataguhāyaṃ vāsaṃ kappesi. Bodhisatto antarantarā tassa santikaṃ āgantvā sotabbayuttakaṃ suṇāti. Tāpaso tattha ciraṃ vasitvā pakkāmi, athañño kūṭajaṭilo āgantvā tattha vāsaṃ kappesi. Bodhisatto pārāvataparivuto taṃ upasaṅkamitvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā assamapade vicaritvā girikandarasamīpe gocaraṃ gahetvā sāyaṃ attano vasanaṭṭhānaṃ gacchati. Kūṭatāpaso tattha atirekapaṇṇāsavassāni vasi.

過去、ブラフマダッタ王がバラナシで統治していた時、菩薩は鳩となって、多くの鳩に囲まれて森の中の岩洞に住んでいた。また、ある戒の備わった修行者が、その鳩たちの住処から遠くない、辺境の村に依存して庵を造り、岩洞に住んでいた。菩薩は時折、彼の元へ行って、聞くに値する教えを聞いていた。その修行者はそこに長く住んだ後に去り、次に別の偽りの苦行者がやって来てそこに住んだ。菩薩は多くの鳩を連れて彼を訪ね、礼拝して挨拶を交わし、庵の周囲を歩き、山峡の近くで餌を食べて、夕方には自分の住処へ帰った。偽りの苦行者はそこに五十有余年の間住んでいた。

Athassa ekadivasaṃ paccantagāmavāsino manussā pārāvatamaṃsaṃ abhisaṅkharitvā adaṃsu. So tattha rasataṇhāya bajjhitvā ‘‘kiṃ maṃsaṃ nāmeta’’nti pucchitvā ‘‘pārāvatamaṃsa’’nti sutvā cintesi – ‘‘mayhaṃ assamapadaṃ bahū pārāvatā āgacchanti, te māretvā maṃsaṃ khādituṃ vaṭṭatī’’ti. So taṇḍulasappidadhikhīramaricādīni āharitvā ekamante ṭhapetvā muggaraṃ cīvarakaṇṇena paṭicchādetvā pārāvatānaṃ āgamanaṃ olokento paṇṇasāladvāre nisīdi. Bodhisatto pārāvataparivuto āgantvā tassa kūṭajaṭilassa duṭṭhakiriyaṃ oloketvā ‘‘ayaṃ duṭṭhatāpaso aññenākārena nisinno, kacci nu kho amhākaṃ samānajātīnaṃ maṃsaṃ khādi, parigaṇhissāmi na’’nti anuvāte ṭhatvā tassa sarīragandhaṃ ghāyitvā ‘‘ayaṃ amhe māretvā maṃsaṃ khāditukāmo, na tassa santikaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti pārāvate ādāya paṭikkamitvā cari. Tāpaso taṃ anāgacchantaṃ disvā ‘‘madhurakathaṃ tehi saddhiṃ kathetvā vissāsena upagate māretvā maṃsaṃ khādituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā purimā dve gāthā avoca –

さてある日、辺境の村の住人たちが鳩の肉を調理して彼に与えた。彼はその味への執着に囚われ、“これは何の肉か”と尋ねて、“鳩の肉です”と聞いて、こう考えた。“私の庵には多くの鳩がやって来る。それらを殺して肉を食べるのがよかろう”。彼は米、溶かしバター、凝乳、牛乳、胡椒などを用意して片隅に置き、衣の端で棍棒を隠して、鳩たちが来るのを待ちながら草庵の入り口に座った。菩薩は多くの鳩を連れてやって来て、その偽りの苦行者の邪悪な挙動を見て、“この邪悪な修行者は、以前とは異なる様子で座っている。もしや我々の同類の肉を食べたのではないか。確かめてみよう”と考え、風下に立って彼の体の匂いを嗅ぎ、“こいつは我々を殺して肉を食べようとしている。彼の近辺へ行くべきではない”と言って、鳩たちを連れて引き返した。修行者は、彼が近づいてこないのを見て、“彼らと甘い言葉を交わして、信頼して近づいてきたところを殺して肉を食べるのがよかろう”と考え、最初の二つの偈を唱えた。

79.

79.

‘‘Vassāni paññāsa samādhikāni, vasimha selassa guhāya romaka;

Asaṅkamānā abhinibbutattā, hatthattamāyanti mamaṇḍajā pure.

“ローマカ(羽のある者)よ、五十有余年の間、我らはこの山の洞窟に住んできた。かつては、卵生の者たちは疑うことなく、安らいだ心で、私の手の届くところまでやって来たものだ。

80.

80.

‘‘Tedāni vakkaṅga kimatthamussukā, bhajanti aññaṃ girikandaraṃ dijā;

Na nūna maññanti mamaṃ yathā pure, cirappavutthā atha vā na te ime’’ti.

首の曲がった者たち(鳥たち)よ、今や彼らは何の目的で、不安げに他の山峡へと赴くのか。彼らはもはや以前のように私を信頼していないのか、あるいは長く留守にしていたからか、それとも彼らは以前の者たちではないのか”

Tattha [Pg.344] samādhikānīti samaadhikāni. Romakāti rumāya uppanna, sudhotapavāḷena samānavaṇṇanettapādatāya bodhisattaṃ pārāvataṃ ālapati. Asaṅkamānāti evaṃ atirekapaññāsavassāni imissā pabbataguhāya vasantesu amhesu ete aṇḍajā ekadivasampi mayi āsaṅkaṃ akatvā abhinibbutacittāva hutvā pubbe mama hatthattaṃ hatthappasāraṇokāsaṃ āgacchantīti attho.

そこで、“samādhikāni”とは、五十を超える(有余の)という意味である。“Romaka”とは、羽毛が生えたという意味で、よく洗われた珊瑚のような色の目と足を持つことから、菩薩である鳩に呼びかけている。“asaṅkamānā”とは、このように五十有余年の間、この山の洞窟に我々が住んでいる間、これらの卵生の者たちは一日たりとも私に疑念を抱くことなく、安らいだ心のままで、以前は私の手の届くところ、つまり手を差し伸べられる範囲に来ていた、という意味である。

Tedānīti te idāni. Vakkaṅgāti bodhisattaṃ ālapati, sabbepi pana pakkhino uppatanakāle gīvaṃ vakkaṃ katvā uppatanato ‘‘vakkaṅgā’’ti vuccanti. Kimatthanti kiṃkāraṇaṃ sampassamānā? Ussukāti ukkaṇṭhitarūpā hutvā. Girikandaranti girito aññaṃ pabbatakandaraṃ. Yathā pureti yathā pubbe ete pakkhino maṃ garuṃ katvā piyaṃ katvā maññanti, tathā idāni na nūna maññanti, pubbe idha nivutthatāpaso añño, ayaṃ añño, evaṃ maññe ete maṃ maññantīti dīpeti. Cirappavutthā atha vā na te imeti kiṃ nu kho ime ciraṃ vippavasitvā dīghassa addhuno accayena āgatattā maṃ ‘‘soyeva aya’’nti na sañjānanti, udāhu ye amhesu abhinibbutacittā, na te ime, aññeva āgantukapakkhino, ime kena maṃ na upasaṅkamantīti pucchati.

“tedāni”とは、それら(鳥たち)が今、という意味である。“vakkaṅgā”とは、菩薩(鳩)に呼びかけているが、すべての鳥は飛び立つときに首を曲げて飛び立つことから、“首の曲がった者”と呼ばれる。“kimatthaṃ”とは、どのような理由を見てのことか。“ussukā”とは、不安げな様子で、という意味である。“girikandaraṃ”とは、その山から別の山の洞窟へ、という意味である。“yathā pure”とは、以前のようにこれらの鳥たちが私を敬い、親しんでいたように、今はそのように思っていない。以前ここに住んでいた修行者は別人で、この人は別の人だ、と彼らが私を思っているのではないか、ということを示している。“cirappavutthā atha vā na te ime”とは、彼らは長く他所にいて長い歳月の後にやって来たので、私を“あの人だ”と認識できないのか、それとも、私に対して安らいだ心を持っていた者たちは彼らではなく、別の新しくやって来た鳥たちなのか、なぜ彼らは私に近づかないのか、と問うているのである。

Taṃ sutvā bodhisatto pakkamitvā ṭhitova tatiyaṃ gāthamāha –

を聞いて、菩薩は立ち去りながら、立ち止まって第三の偈を唱えた。

81.

81.

‘‘Jānāma taṃ na mayaṃ sampamūḷhā, soyeva tvaṃ te mayamasma nāññe;

Cittañca te asmiṃ jane paduṭṭhaṃ, ājīvikā tena tamuttasāmā’’ti.

“我々はあなたを知っている、我々は惑わされてはいない。あなたは以前と同じあなたであり、我々も以前と同じ我々であって他ではない。しかし、あなたの心はこの者たちに対して穢れている。生計のために修行者となった者よ、それゆえに我々はあなたを恐れ、近づかないのだ”

Tattha na mayaṃ sampamūḷhāti mayaṃ mūḷhā pamattā na homa. Cittañca te asmiṃ jane paduṭṭhanti tvaṃ, soyeva mayampi teyeva, na taṃ sañjānāma, apica kho pana tava cittaṃ asmiṃ jane paduṭṭhaṃ amhe māretuṃ uppannaṃ. Ājīvikāti ājīvahetu pabbajita paduṭṭhatāpasa. Tena tamuttasāmāti tena kāraṇena taṃ uttasāma bhāyāma na upasaṅkamāma.

そこで、“na mayaṃ sampamūḷhā”とは、我々は混乱したり油断したりしていない、という意味である。“cittañca te asmiṃ jane paduṭṭhaṃ”とは、あなたは以前と同じであり、我々も同じであって、あなたを別人だと思っているわけではない。しかし、あなたの心はこの者たちに対して穢れ、我々を殺そうとする思いが生じている、という意味である。“ājīvikā”とは、生計のために出家した邪悪な修行者よ、という意味である。“tena tamuttasāmā”とは、その理由によってあなたを恐れ、怖がって、近づかないのである。

Kūṭatāpaso [Pg.345] ‘‘ñāto ahaṃ imehī’’ti muggaraṃ khipitvā virajjhitvā ‘‘gaccha tāva tvaṃ viraddhomhī’’ti āha. Atha naṃ bodhisatto ‘‘maṃ tāva viraddhosi, cattāro pana apāye na virajjhasi. Sace idha vasissasi, gāmavāsīnaṃ ‘coro aya’nti ācikkhitvā taṃ gāhāpessāmi sīghaṃ palāyassū’’ti taṃ tajjetvā pakkāmi. Kūṭajaṭilo tattha vasituṃ nāsakkhi, aññattha agamāsi.

偽りの修行者は“彼らに見破られた”と思い、棍棒を投げたが外れ、“行け、お前を仕損じたわ”と言った。すると菩薩は彼に言った。“私を仕損じたのはいいが、四悪趣を逃れることはできない。もしここに住み続けるなら、村人たちに‘こいつは泥棒だ’と告げて、お前を捕まえさせるぞ。早く逃げ去れ”と彼を威嚇して立ち去った。偽りの苦行者はそこに住むことができなくなり、他所へ行った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kūṭatāpaso devadatto ahosi, purimo sīlavantatāpaso sāriputto, pārāvatajeṭṭhako pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終え、諸真理を明らかにして、本生話をまとめられました。“その時の偽の修行者はデーヴァダッタであり、先の戒徳ある修行者はサーリプッタであった。そして、鳩の長官は実に私であった”と。

Romakajātakavaṇṇanā sattamā.

ロマカ本生話注釈(第七)。

[278] 8. Mahiṃsarājajātakavaṇṇanā

[278] 八、水牛王(マヒンサラージャ)本生話注釈

Kimatthamabhisandhāyāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ lolamakkaṭaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira ekasmiṃ kule eko posāvaniyalolamakkaṭo hatthisālaṃ gantvā ekassa sīlavantassa hatthissa piṭṭhiyaṃ nisīditvā uccārapassāvaṃ karoti, piṭṭhiyaṃ caṅkamati. Hatthī attano sīlavantatāya khantisampadāya na kiñci karoti. Athekadivasaṃ tassa hatthissa ṭhāne añño duṭṭhahatthipoto aṭṭhāsi. Makkaṭo ‘‘soyeva aya’’nti saññāya duṭṭhahatthissa piṭṭhiṃ abhiruhi. Atha naṃ so soṇḍāya gahetvā bhūmiyaṃ ṭhapetvā pādena akkamitvā sañcuṇṇesi. Sā pavatti bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, lolamakkaṭo kira sīlavantahatthisaññāya duṭṭhahatthipiṭṭhiṃ abhiruhi, atha naṃ so jīvitakkhayaṃ pāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idānevesa, lolamakkaṭo evaṃsīlo, porāṇato paṭṭhāya evaṃsīloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“いかなる目的を目指して”というこの(法話)は、師がジェータ林に滞在していた際、一匹の落ち着きのない猿について語られたものである。聞くところによると、サーヴァッティーのある家で飼われていた一匹の落ち着きのない猿が、象舎に行って、ある徳の高い象の背中に座り、糞尿をし、背中の上を歩き回っていた。その象は自らの徳と忍耐の成就ゆえに、何もしなかった。ところがある日、その象の場所に別の気性の荒い若い象が立っていた。猿は“これはあの(いつもの)象だ”と思い込んで、その荒い象の背中に登った。すると、その象は彼を鼻で捕まえて地面に置き、足で踏みつけて粉々に砕いた。その出来事は比丘たちの間で知れ渡った。ある日、比丘たちが法堂で議論を始めた。“友よ、落ち着きのない猿が、徳の高い象だと思って荒い象の背中に登り、その象は彼を死に至らしめたそうだ”。師が来られて“比丘たちよ、今、何の議論をして座っているのか”と尋ねられ、“これこれの議論です”と言われると、“比丘たちよ、この落ち着きのない猿がこのような性格であったのは今に始まったことではなく、古よりこのような性格であったのだ”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese mahiṃsayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto thāmasampanno mahāsarīro [Pg.346] pabbatapādapabbhāragiriduggavanaghaṭesu vicaranto ekaṃ phāsukaṃ rukkhamūlaṃ disvā gocaraṃ gahetvā divā tasmiṃ rukkhamūle aṭṭhāsi. Atheko lolamakkaṭo rukkhā otaritvā tassa piṭṭhiṃ abhiruhitvā uccārapassāvaṃ katvā siṅge gaṇhitvā olambanto naṅguṭṭhe gahetvā dolāyantova kīḷi. Bodhisatto khantimettānuddayasampadāya taṃ tassa anācāraṃ na manasākāsi, makkaṭo punappunaṃ tatheva kari. Athekadivasaṃ tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā rukkhakkhandhe ṭhatvā naṃ ‘‘mahiṃsarāja kasmā imassa duṭṭhamakkaṭassa avamānaṃ sahasi, nisedhehi na’’nti vatvā etamatthaṃ pakāsentī purimā dve gāthā avoca –

過去、ブラフマダッタがバーラーナシーで統治していた時、菩薩はヒマラヤ地方で水牛として生まれ、成長して力強く、巨大な体躯となり、山の麓の洞窟や険しい山岳、深い森を歩き回っていたが、ある心地よい樹の根元を見つけ、食事を済ませた後、昼の間はその樹の根元に立っていた。すると、一匹の落ち着きのない猿が木から降りてきて、彼(菩薩)の背中に乗り、糞尿を垂らし、角を掴んでぶら下がり、尾を掴んでブランコのように揺らして遊んだ。菩薩は忍耐と慈しみと哀れみの徳ゆえに、その無礼を気に留めなかったが、猿は何度も同じことを繰り返した。ある日、その木に住む樹神が、木の幹に立ち、“水牛の王よ、なぜこの悪賢い猿の侮辱を耐えるのですか。彼を制止なさい”と言って、この意味を明らかにするために、最初の二つの偈を唱えた。

82.

82.

‘‘Kimatthamabhisandhāya, lahucittassa dubbhino;

Sabbakāmadadasseva, imaṃ dukkhaṃ titikkhasi.

“いかなる目的を目指して、軽薄で恩知らずな者に対して、あたかもあらゆる望みを叶えてくれる主君(に対するか)のように、この苦痛を耐え忍んでいるのですか”

83.

83.

‘‘Siṅgena nihanāhetaṃ, padasā ca adhiṭṭhaha;

Bhiyyo bālā pakujjheyyuṃ, no cassa paṭisedhako’’ti.

“角で彼を突き殺し、足で踏みつけなさい。もし制止する者がいなければ、愚か者たちはますます図に乗って害をなすでしょう”

Tattha kimatthamabhisandhāyāti kiṃ nu kho kāraṇaṃ paṭicca kiṃ sampassamāno. Dubbhinoti mittadubbhissa. Sabbakāmadadassevāti sabbakāmadadassa sāmikassa iva. Titikkhasīti adhivāsesi. Padasā ca adhiṭṭhahāti pādena ca naṃ tiṇhakhuraggena yathā ettheva marati, evaṃ akkama. Bhiyyo bālāti sace hi paṭisedhako na bhaveyya, bālā aññāṇasattā punappunaṃ kujjheyyuṃ ghaṭṭeyyuṃ viheṭheyyuṃ evāti dīpeti.

その(偈)の中で、“いかなる目的を目指して”とは、どのような理由に基づいて、何を見据えて(耐えているのか)、ということである。“恩知らずな(dubbhinoti)”とは、友を裏切る者のことである。“あらゆる望みを叶えてくれる主君に対するかのように”とは、あらゆる望みを叶えてくれる主人のように、という意味である。“耐え忍んでいるのですか”とは、許容している、ということである。“足で踏みつけなさい”とは、足とその鋭い蹄で、彼がその場で死ぬように踏みつけよ、ということである。“ますます愚か者たちは”とは、もし制止する者がいなければ、愚かな無知な生き物たちは何度も何度も怒らせ、触れ、苦しめるだろうということを示している。

Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘rukkhadevate, sacāhaṃ iminā jātigottabalādīhi adhiko samāno imassa dosaṃ na sahissāmi, kathaṃ me manoratho nipphattiṃ gamissati. Ayaṃ pana maṃ viya aññampi maññamāno evaṃ anācāraṃ karissati, tato yesaṃ caṇḍamahiṃsānaṃ esa evaṃ karissati, eteyeva etaṃ vadhissanti. Sā tassa aññehi māraṇā mayhaṃ dukkhato ca pāṇātipātato ca vimutti bhavissatī’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて菩薩は、“樹の神よ、もし私が生まれや家柄や力などにおいて(彼より)優れているのに、この者の過失を耐えなければ、どうして私の願いが達成されるでしょうか。しかし、この者は私に対してするように他者をも見なして、このような無礼を働くでしょう。そして、彼が気性の荒い水牛たちに同じことをすれば、彼らこそがこの者を殺すでしょう。他者によって彼が殺されることは、私にとっては苦痛(を耐えること)からも殺生からも解放されることになります”と言って、第三の偈を唱えた。

84.

84.

‘‘Mamevāyaṃ maññamāno, aññepevaṃ karissati;

Te naṃ tattha vadhissanti, sā me mutti bhavissatī’’ti.

“彼は私だと思い込んで、他の者にも同じことをするだろう。そこで彼らは彼を殺すだろう。それが私にとっての(罪からの)解放となるであろう”

Katipāhaccayena [Pg.347] pana bodhisatto aññattha gato. Añño caṇḍamahiṃso tattha āgantvā aṭṭhāsi. Duṭṭhamakkaṭo ‘‘soyeva aya’’nti saññāya tassa piṭṭhiṃ abhiruhitvā tatheva anācāraṃ cari. Atha naṃ so vidhunanto bhūmiyaṃ pātetvā siṅgena hadaye vijjhitvā pādehi madditvā sañcuṇṇesi.

数日が過ぎて、菩薩は別の場所へ行った。別の気性の荒い水牛がそこにやって来て立った。悪賢い猿は“これはあの(いつもの水牛)だ”と思い込んで、その背中に乗り、同じように無礼を働いた。すると、その(水牛)は彼を振り払って地面に落とし、角で心臓を突き刺し、足で踏みつけて粉々に砕いた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā duṭṭhamahiṃso ayaṃ duṭṭhahatthī ahosi, duṭṭhamakkaṭo etarahi ayaṃ makkaṭo, sīlavā mahiṃsarājā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終え、諸真理を明らかにして、本生話をまとめられました。“その時の気性の荒い水牛はこの荒い象であり、悪賢い猿は今のこの猿であり、徳の高い水牛の王は実に私であった”と。

Mahiṃsarājajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

水牛王本生話注釈(第八)。

[279] 9. Satapattajātakavaṇṇanā

[279] 九、野雁(サタパッタ)本生話注釈

Yathā māṇavako pantheti idaṃ satthā jetavane viharanto paṇḍukalohitake ārabbha kathesi. Chabbaggiyānañhi dve janā mettiyabhūmajakā rājagahaṃ upanissāya vihariṃsu, dve assajipunabbasukā kīṭāgiriṃ upanissāya vihariṃsu, paṇḍukalohitakā ime pana dve sāvatthiṃ upanissāya jetavane vihariṃsu. Te dhammena nīhaṭaṃ adhikaraṇaṃ ukkoṭenti. Yepi tesaṃ sandiṭṭhasambhattā honti, tesaṃ upatthambhā hutvā ‘‘na, āvuso, tumhe etehi jātiyā vā gottena vā sīlena vā nihīnatarā. Sace tumhe attano gāhaṃ vissajjetha, suṭṭhutaraṃ vo ete adhibhavissantī’’tiādīni vatvā gāhaṃ vissajjetuṃ na denti. Tena bhaṇḍanāni ceva kalahaviggahavivādā ca pavattanti. Bhikkhū etamatthaṃ bhagavato ārocesuṃ. Atha bhagavā etasmiṃ nidāne etasmiṃ pakaraṇe bhikkhū sannipātāpetvā paṇḍukalohitake pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tumhe, bhikkhave, attanāpi adhikaraṇaṃ ukkoṭetha, aññesampi gāhaṃ vissajjetuṃ na dethā’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘evaṃ sante, bhikkhave, tumhākaṃ kiriyā satapattamāṇavassa kiriyā viya hotī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“道行く若者のように”というこの物語は、師がジェータ林に滞在していた際、パンドゥカとローヒタカの二人の比丘について語られたものである。六群比丘のうち二人のメッティヤ・ブーマジャカはラージャガハの近くに住み、二人のアッサジ・プナッバスカはキーターギリの近くに住んでいたが、このパンドゥカとローヒタカの二人はサーヴァッティの近くのジェータ林に住んでいた。彼らは法に従って解決した訴訟を蒸し返していた。彼らの知人たちも、彼らを支持して“友よ、あなたたちは生まれや家柄や戒徳において、彼らに劣っているわけではない。もし自分たちの主張を捨ててしまえば、彼らにおとなしく屈服することになる”などと言って、主張を捨てさせなかった。そのため、争いや喧嘩、諍い、論争が続いていた。比丘たちがこの件を世尊に報告した。そこで世尊はこの件を機縁として比丘たちを集め、パンドゥカとローヒタカを召し寄せて、“比丘たちよ、お前たちは自ら訴訟を蒸し返し、他人が主張を捨てるのを妨げているというのは本当か”と問い、“本当です、世尊よ”と答えられると、“比丘たちよ、そうであるなら、お前たちの行いはサタパッタ鳥と若者の行いのようなものである”と言って、過去の話をされた。

Atīte [Pg.348] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto aññatarasmiṃ kāsigāmake ekasmiṃ kule nibbattitvā vayappatto kasivaṇijjādīhi jīvikaṃ akappetvā pañcasatamatte core gahetvā tesaṃ jeṭṭhako hutvā panthadūhanasandhicchedādīni karonto jīvikaṃ kappesi. Tadā bārāṇasiyaṃ eko kuṭumbiko ekassa jānapadassa kahāpaṇasahassaṃ datvā puna aggahetvāva kālamakāsi. Athassa bhariyā aparabhāge gilānā maraṇamañce nipannā puttaṃ āmantetvā ‘‘tāta, pitā te ekassa sahassaṃ datvā anāharāpetvāva mato, sace ahampi marissāmi, na so tuyhaṃ dassati, gaccha naṃ mayi jīvantiyā āharāpetvā gaṇhā’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tattha gantvā kahāpaṇe labhi. Athassa mātā kālakiriyaṃ katvā puttasinehena tassa āgamanamagge opapātikasiṅgālī hutvā nibbati.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が国を治めていた時、菩薩はあるカーシ村の家庭に生まれ、成人すると農耕や商売などで生計を立てるのではなく、五百人ほどの盗賊を率いてその頭領となり、略奪や壁に穴を開けての侵入などをして生計を立てていた。その頃、バーラーナシーのある長者が、ある地方の者に千カハパナを貸したが、それを回収しないまま亡くなった。その後、彼の妻は病に伏し、死の床で息子を呼び寄せて言った。“息子よ、お前の父はある者に千金を貸したまま回収せずに亡くなりました。もし私も死んでしまったら、その男はお前に返さないでしょう。私が生きているうちに、そこへ行って回収してきなさい”。息子は“承知しました”と答え、そこへ行って金を手に入れた。その後、彼の母親は亡くなり、息子への愛情から、彼が帰る道筋に化生のジャッカルとして生まれた。

Tadā so corajeṭṭhako maggapaṭipanne vilumpamāno sapariso tasmiṃ magge aṭṭhāsi. Atha sā siṅgālī putte aṭavīmukhaṃ sampatte ‘‘tāta, mā aṭaviṃ abhiruhi, corā ettha ṭhitā, te taṃ māretvā kahāpaṇe gaṇhissantī’’ti punappunaṃ maggaṃ occhindamānā nivāreti. So taṃ kāraṇaṃ ajānanto ‘‘ayaṃ kāḷakaṇṇī siṅgālī mayhaṃ maggaṃ occhindatī’’ti leḍḍudaṇḍaṃ gahetvā mātaraṃ palāpetvā aṭaviṃ paṭipajji. Atheko satapattasakuṇo ‘‘imassa purisassa hatthe kahāpaṇasahassaṃ atthi, imaṃ māretvā taṃ kahāpaṇaṃ gaṇhathā’’ti viravanto corābhimukho pakkhandi. Māṇavo tena katakāraṇaṃ ajānanto ‘‘ayaṃ maṅgalasakuṇo, idāni me sotthi bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘vassa, sāmi, vassa, sāmī’’ti vatvā añjaliṃ paggaṇhi.

その時、あの盗賊の頭領(菩薩)は、一行とともに道行く者を略奪しようとその道で待ち構えていた。さて、あの若者が森の入り口に差しかかると、ジャッカル(母)は“息子よ、森に入ってはいけない。ここに盗賊が待ち構えている。彼らはお前を殺して金を奪うだろう”と、何度も道を遮って引き止めようとした。彼はその理由を知らず、“この不吉なジャッカルが私の道を遮る”と言って、土くれや棒を手にして母を追い払い、森へ進んだ。すると一羽のサタパッタ鳥(キツツキ)が“この男の手には千カハパナがある。こいつを殺してその金を手に入れろ”と鳴き叫び、盗賊の方へと飛んでいった。若者はその意図を知らず、“これは吉兆の鳥だ。これで私は無事だろう”と考え、“鳴け、旦那よ、鳴け、旦那よ”と言って合掌した。

Bodhisatto sabbarutaññū tesaṃ dvinnaṃ kiriyaṃ disvā cintesi – imāya siṅgāliyā etassa mātarā bhavitabbaṃ, tena sā ‘‘imaṃ māretvā kahāpaṇe gaṇhantī’’ti bhayena vāreti. Iminā pana satapattena paccāmittena bhavitabbaṃ, tena so ‘‘imaṃ māretvā kahāpaṇe gaṇhathā’’ti amhākaṃ ārocesi. Ayaṃ pana etamatthaṃ ajānanto atthakāmaṃ mātaraṃ tajjetvā palāpesi, anatthakāmassa satapattassa ‘‘atthakāmo me’’ti saññāya añjaliṃ paggaṇhāti, aho vatāyaṃ bāloti[Pg.349]. Bodhisattānañhi evaṃ mahāpurisānampi sataṃ parasantakaggahaṇaṃ visamapaṭisandhiggahaṇavasena hoti, ‘‘nakkhattadosenā’’tipi vadanti.

あらゆる生き物の鳴き声の意味を知る菩薩は、その二者の行いを見て考えた。“このジャッカルは彼の母親に違いない。それゆえ、‘こいつを殺して金を奪え’と言われるのを恐れて彼を引き止めているのだ。しかし、このサタパッタ鳥は敵に違いない。それゆえ、我々に‘こいつを殺して金を奪え’と知らせたのだ。ところが、この男はその理由を知らず、自分を想う母を脅して追い払い、自分を害そうとするサタパッタ鳥を‘私を想う者だ’と思い込んで合掌している。ああ、この男は何と愚かなことか”。なお、菩薩のような偉大な人物であっても、不当な境遇に生まれて他人の物を奪うことがあるが、それは“星回りの悪さによる”とも言われる。

Māṇavo āgantvā corānaṃ sīmantaraṃ pāpuṇi. Bodhisatto taṃ gāhāpetvā ‘‘kattha vāsikosī’’ti pucchi. ‘‘Bārāṇasivāsikomhī’’ti. ‘‘Kahaṃ agamāsī’’ti? ‘‘Ekasmiṃ gāmake sahassaṃ laddhabbaṃ atthi, tattha agamāsi’’nti. ‘‘Laddhaṃ pana te’’ti? ‘‘Āma, laddha’’nti. ‘‘Kena tvaṃ pesitosī’’ti? ‘‘Sāmi, pitā me mato, mātāpi me gilānā, sā ‘mayi matāya esa na labhissatī’ti maññamānā maṃ pesesī’’ti. ‘‘Idāni tava mātu pavattiṃ jānāsī’’ti? ‘‘Na jānāmi, sāmī’’ti. ‘‘Mātā te tayi nikkhante kālaṃ katvā puttasinehena siṅgālī hutvā tava maraṇabhayabhītā maggaṃ te occhinditvā taṃ vāresi, taṃ tvaṃ tajjetvā palāpesi, satapattasakuṇo pana te paccāmitto. So ‘imaṃ māretvā kahāpaṇe gaṇhathā’ti amhākaṃ ācikkhi, tvaṃ attano bālatāya atthakāmaṃ mātaraṃ ‘anatthakāmā me’ti maññasi, anatthakāmaṃ satapattaṃ ‘atthakāmo me’ti. Tassa tumhākaṃ kataguṇo nāma natthi, mātā pana te mahāguṇā, kahāpaṇe gahetvā gacchā’’ti vissajjesi.

若者は進んでいき、盗賊たちの勢力圏に達した。菩薩は彼を捕らえさせ、“どこに住んでいるのか”と尋ねた。“バーラーナシーの住人です”。“どこへ行っていたのか”。“ある村に回収すべき千金があり、そこへ行っていました”。“手に入れたのか”。“はい、手に入れました”。“誰に遣わされたのか”。“旦那よ、父は亡くなり、母も病に伏しています。母が‘私が死んだら息子は金を受け取れないだろう’と考えて、私を遣わしました”。“今、母の状態を知っているか”。“知りません、旦那よ”。“お前が出発した後、母は亡くなり、息子への愛情からジャッカルに生まれ、お前が殺されるのを恐れて道を遮って引き止めたのだ。お前は彼女を脅して追い払った。しかし、サタパッタ鳥はお前の敵である。あいつは我々に‘こいつを殺して金を奪え’と教えたのだ。お前は自分の愚かさゆえに、利益を願う母を‘不利益を願う者’と思い、不利益を願う鳥を‘利益を願う者’と思った。あの鳥がお前にした恩など何もないが、お前の母は多大な恩がある。金を持って行きなさい”と言って、彼を解放した。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –

お師様はこの説法を終え、正覚者として次の偈を唱えられた。

85.

85.

‘‘Yathā māṇavako panthe, siṅgāliṃ vanagocariṃ;

Atthakāmaṃ pavedentiṃ, anatthakāmāti maññati;

Anatthakāmaṃ satapattaṃ, atthakāmoti maññati.

“道行く若者が、森に住むジャッカルが利益を願って告げているのを‘不利益を願う者’と思い、不利益を願うサタパッタ鳥を‘利益を願う者’と思ったように、”

86.

86.

‘‘Evameva idhekacco, puggalo hoti tādiso;

Hitehi vacanaṃ vutto, paṭiggaṇhāti vāmato.

“まさにその通り、この世のある種の人はそのような者である。利益を願う者たちから言葉をかけられても、それをひねくれて受け取る。”

87.

87.

‘‘Ye ca kho naṃ pasaṃsanti, bhayā ukkaṃsayanti vā;

Tañhi so maññate mittaṃ, satapattaṃva māṇavo’’ti.

“自分を賞賛する者や、恐れから持ち上げる者、そのような者を彼は友であると思う。あたかも、あの若者がサタパッタ鳥を友と思ったように。”

Tattha hitehīti hitaṃ vuḍḍhiṃ icchamānehi. Vacanaṃ vuttoti hitasukhāvahaṃ ovādānusāsanaṃ vutto. Paṭiggaṇhāti vāmatoti ovādaṃ agaṇhanto ‘‘ayaṃ me na atthāvaho hoti, anatthāvaho me aya’’nti gaṇhanto vāmato paṭiggaṇhāti nāma.

その中で“hitehi”とは利益と向上を望む者たちによってという意味である。“vacanaṃ vutto”とは利益と幸福をもたらす助言や教えを言われたという意味である。“paṭiggaṇhāti vāmato”とは教えを受け入れず、“これは私に利益をもたらさない、これは私に不利益をもたらすものだ”と考えて受け取ることを、“左側から(逆さまに)受け取る”と言う。

Ye [Pg.350] ca kho nanti ye ca kho taṃ attano gāhaṃ gahetvā ṭhitapuggalaṃ ‘‘adhikaraṇaṃ gahetvā ṭhitehi nāma tumhādisehi bhavitabba’’nti vaṇṇenti. Bhayā ukkaṃsayanti vāti imassa gāhassa vissaṭṭhapaccayā tumhākaṃ idañcidañca bhayaṃ uppajjissati, mā vissajjayittha, na ete bāhusaccakulaparivārādīhi tumhe sampāpuṇantīti evaṃ vissajjanapaccayā bhayaṃ dassetvā ukkhipanti. Tañhi so maññate mittanti ye evarūpā honti, tesu yaṃkiñci so ekacco bālapuggalo attano bālatāya mittaṃ maññati, ‘‘ayaṃ me atthakāmo mitto’’ti maññati. Satapattaṃva māṇavoti yathā anatthakāmaññeva satapattaṃ so māṇavo attano bālatāya ‘‘atthakāmo me’’ti maññati, paṇḍito pana evarūpaṃ ‘‘anuppiyabhāṇī mitto’’ti agahetvā dūratova naṃ vivajjeti. Tena vuttaṃ –

そして、自らの執着を保持して立っている者に対し、“あなたのような者は、まさにこのような事柄(諍い)を握って立っているべきだ”と言って称賛する者たちがいます。彼らは“(その執着を)手放せば、あなたにはあれこれの恐怖が生じるでしょう。手放してはなりません。博学や一族や従者などによって、彼らはあなたに及ぶことはありません”と、手放すことによる恐怖を示して、恐怖によって彼を煽り立てます。愚かな者は、自分の愚かさゆえに、そのような者たちを誰であれ友人であると思い、“この人は私の利益を望む友人である”と思います。それは、ちょうどあの青年が、自分の愚かさゆえに、利益を望んでいない百葉鳥(サタパッタ)を“私の利益を望む者だ”と思ったのと同じです。しかし賢者は、このような“追従する友人”を友人として受け入れず、遠くから避けます。それゆえ、次のように言われました。

‘‘Aññadatthuharo mitto, yo ca mitto vacīparo;

Anuppiyañca yo āha, apāyesu ca yo sakhā.

“ただ奪い取るだけの友、言葉だけの友、追従する(おもねる)ことを言う友、そして滅びの道における友。”

‘‘Ete amitte cattāro, iti viññāya paṇḍito;

Ārakā parivajjeyya, maggaṃ paṭibhayaṃ yathā’’ti. (dī. ni. 3.259);

“これら四種の非友を知って、賢者は、恐ろしい道を避けるように、遠く離れて避けるべきである。”(長部経典 3.259)

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā corajeṭṭhako ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、本生話を結びつけられました。“その時の盗賊の首領は私であった”と。

Satapattajātakavaṇṇanā navamā.

サタパッタ本生話注釈(第九)

[280] 10. Puṭadūsakajātakavaṇṇanā

[280] 十、プタドゥーサカ(器を壊す者)本生話注釈

Addhā hi nūna migarājāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ puṭadūsakaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kireko amacco buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā uyyāne nisīdāpetvā dānaṃ dadamāno ‘‘antarābhatte uyyāne caritukāmā carantū’’ti āha. Bhikkhū uyyānacārikaṃ cariṃsu. Tasmiṃ khaṇe uyyānapālo pattasampannaṃ rukkhaṃ abhiruhitvā mahantamahantāni paṇṇāni gahetvā ‘‘ayaṃ pupphānaṃ bhavissati, ayaṃ phalāna’’nti puṭe katvā rukkhamūle pāteti. Tassa putto dārako pātitapātitaṃ puṭaṃ viddhaṃseti. Bhikkhū tamatthaṃ bhagavato ārocesuṃ. Satthā [Pg.351] ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa puṭadūsakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“確かに、まことに獣の王よ”というこの話を、師は祇園精舎に滞在しているとき、一人の“器を壊す者”について話されました。伝え聞くところによると、舎衛城である大臣がブッダを筆頭とする比丘僧団を招き、庭園に座らせて布施を捧げているとき、“食事の合間に庭園を散策したい方は散策してください”と言いました。比丘たちは庭園を散策しました。その時、庭守が葉の茂った木に登り、大きな葉を取って、“これは花の器に、これは果物の器になるだろう”と言って器(の形に丸めた葉)を作っては、木の下に落としていました。彼の息子である子供は、落とされた器を次々と壊していました。比丘たちはそのことを世尊に告げました。師は“比丘たちよ、今だけではない。昔も、彼はやはり器を壊す者であった”と言って、過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasiyaṃ ekasmiṃ brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto agāraṃ ajjhāvasamāno ekadivasaṃ kenacideva karaṇīyena uyyānaṃ agamāsi. Tattha bahū vānarā vasanti. Uyyānapālo imināva niyāmena pattapuṭe pāteti, jeṭṭhavānaro pātitapātite viddhaṃseti. Bodhisatto taṃ āmantetvā ‘‘uyyānapālena pātitapātitaṃ puṭaṃ viddhaṃsetvā manāpataraṃ kātukāmo maññe’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

昔、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はバラナシのある婆羅門の家に生まれ、成人して家を営んでいましたが、ある日、用事があって庭園に行きました。そこには多くの猿が住んでいました。庭守はこれと同じように葉の器を落としていましたが、猿の長が、落とされた器を次々と壊していました。菩薩は彼に呼びかけ、“庭守が落とした器を次々と壊して、もっと見事なものを作ろうとしているのだろう”と言って、第一の偈を唱えました。

88.

88.

‘‘Addhā hi nūna migarājā, puṭakammassa kovido;

Tathā hi puṭaṃ dūseti, aññaṃ nūna karissatī’’ti.

“確かに、まことに獣の王(猿)は、器作りに精通している。それゆえに器を壊しているのだ。きっと別の(もっと良い)ものを作るのだろう。”

Tattha migarājāti makkaṭaṃ vaṇṇento vadati. Puṭakammassāti mālāpuṭakaraṇassa. Kovidoti cheko. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – ayaṃ migarājā ekaṃsena puṭakammassa kovido maññe, tathā hi pātitapātitaṃ puṭaṃ dūseti, aññaṃ nūna tato manāpataraṃ karissatīti.

そのうち、“獣の王よ(ミガラージャ)”とは、猿を褒めて言っています。“器作りの(プタカンマッサ)”とは、花を入れる葉の器を作ることです。“精通している(コーヴィドー)”とは、巧みであることです。ここでの要約された意味は次の通りです。この獣の王は、間違いなく器作りに精通していると思われる。それゆえに、落とされた器を壊しているのだ。きっとそれよりも見事な別のものを作るのだろう、と。

Taṃ sutvā makkaṭo dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、猿は第二の偈を唱えました。

89.

89.

‘‘Na me mātā vā pitā vā, puṭakammassa kovido;

Kataṃ kataṃ kho dūsema, evaṃ dhammamidaṃ kula’’nti.

“私の母も父も、器作りに精通してはいません。作られたものをただ壊すだけ、それが私たちの家系の習性(法)なのです。”

Taṃ sutvā bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、菩薩は第三の偈を唱えました。

90.

90.

‘‘Yesaṃ vo ediso dhammo, adhammo pana kīdiso;

Mā vo dhammaṃ adhammaṃ vā, addasāma kudācana’’nti.

“お前たちの習性がこのようなものなら、不習(非道)とはどのようなものか。お前たちの習性も不習も、決して見ることがありませんように。”

Evaṃ vatvā ca pana vānaragaṇaṃ garahitvā pakkāmi.

こう言って、さらに猿の群れを非難して立ち去りました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā vānaro puṭadūsakadārako ahosi, paṇḍitapuriso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、諸真理(四諦)を明らかにし、本生話を結びつけられました。“その時の猿は器を壊した子供であり、賢明な男は私であった”と。

Puṭadūsakajātakavaṇṇanā dasamā.

プタドゥーサカ本生話注釈(第十)

Udapānavaggo tatiyo.

ウダパーナ品(井戸の章)第三

Tassuddānaṃ –

その詩節の要旨(摂頌)は以下の通り。

Udapānavaraṃ [Pg.352] vanabyaggha kapi, sikhinī ca balāka ruciravaro;

Sujanādhipa romaka dūsa puna, satapattavaro puṭakamma dasāti.

優れたウダパーナ、ヴァナビャッガ、カピ、そしてシキニー、バラーカ、ルチラヴァラ、スジャナーディパ、ローマカ、ドゥーサ、さらに優れたサタパッタ、プタカンマの十である。

4. Abbhantaravaggo

4. アッバンタラ品(内部の章)

[281] 1. Abbhantarajātakavaṇṇanā

[281] 一、アッバンタラ本生話注釈

Abbhantaro nāma dumoti idaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattherassa bimbādevītheriyā ambarasadānaṃ ārabbha kathesi. Sammāsambuddhe hi pavattitavaradhammacakke vesāliyaṃ kūṭāgārasālāyaṃ viharante mahāpajāpatī gotamī pañca sākiyasatāni ādāya gantvā pabbajjaṃ yācitvā pabbajjañceva upasampadañca labhi. Aparabhāge tā pañcasatā bhikkhuniyo nandakovādaṃ (ma. ni. 3.398 ādayo) sutvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthari pana sāvatthiṃ upanissāya viharante rāhulamātā bimbādevī ‘‘sāmiko me pabbajitvā sabbaññutaṃ patto, puttopi me pabbajitvā tasseva santike vasati, ahaṃ agāramajjhe kiṃkarissāmi, ahampi pabbajitvā sāvatthiṃ gantvā sammāsambuddhañca puttañca nibaddhaṃ passamānā viharissāmī’’ti cintetvā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbajitvā ācariyupajjhāyāhi saddhiṃ sāvatthiṃ gantvā satthārañca piyaputtañca passamānā ekasmiṃ bhikkhunupassaye vāsaṃ kappesi. Rāhulasāmaṇero āgantvā mātaraṃ passati.

“アッバンタラという名の樹”というこの話を、師は祇園精舎に滞在しているとき、サーリプッタ長老がビンバーデーヴィー長老尼にマンゴーの汁を贈ったことについて話されました。正自覚者が(初めて)勝れた法の車輪を回し、ヴェーサーリーの重閣講堂に滞在していたとき、マハーパジャーパティー・ゴータミーが五百人の釈迦族の女性を連れて行き、出家を願って出家と具足戒を受けました。後に、それら五百人の比丘尼たちは“ナンダカへの教誡”を聞いて阿羅漢果に達しました。一方、師が舎衛城に依存して滞在していたとき、ラーフラの母であるビンバーデーヴィーは、“私の夫は出家して一切知者となり、息子もまた出家してそのもとに住んでいる。私は家の中で何をしていようか。私も出家して舎衛城に行き、正自覚者と息子を絶えず拝見しながら過ごそう”と考え、比丘尼寺へ行って出家し、阿闍梨や和上たちとともに舎衛城へ行き、師と愛する息子を拝見しながら、ある比丘尼寺に住まわれました。ラーフラ沙弥がやって来て、母に会いました。

Athekadivasaṃ theriyā udaravāto kuppi. Sā putte daṭṭhuṃ āgate tassa dassanatthāya nikkhamituṃ nāsakkhi, aññāva āgantvā aphāsukabhāvaṃ kathayiṃsu. So mātu santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ te laddhuṃ vaṭṭatī’’ti pucchi. ‘‘Tāta, agāramajjhe me sakkharayojite ambarase pīte udaravāto vūpasammati, idāni piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappema, kuto taṃ labhissāmā’’ti. Sāmaṇero ‘‘labhanto āharissāmī’’ti vatvā nikkhami. Tassa [Pg.353] panāyasmato upajjhāyo dhammasenāpati, ācariyo mahāmoggallāno, cūḷapitā ānandatthero, pitā sammāsambuddhoti mahāsampatti. Evaṃ santepi aññassa santikaṃ agantvā upajjhāyassa santikaṃ gantvā vanditvā dummukhākāro hutvā aṭṭhāsi. Atha naṃ thero ‘‘kiṃ nu kho, rāhula, dummukho viyāsī’’ti āha. ‘‘Mātu me, bhante, theriyā udaravāto kupito’’ti. ‘‘Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Sakkharayojitena kira ambarasena phāsu hotī’’ti. ‘‘Hotu labhissāmi, mā cintayī’’ti.

ある日のこと、長老尼の腹部に風の病(胃痛)が起こりました。彼女は息子が会いに来たとき、彼に会うために出ていくことができず、他の者たちがやって来て不快な状態であることを伝えました。彼は母のもとへ行き、“何を得ればよろしいですか”と尋ねました。“息子よ、家の中にいた頃は、砂糖を加えたマンゴーの汁を飲めば腹の風は静まりましたが、今は托鉢をして命をつないでいます。どこでそれを得られましょうか”。沙弥は“得てまいりましょう”と言って出ていきました。ところで、この尊者の和尚(和上)は法の大将(舎利弗)、阿闍梨は目連、叔父は阿難長老、父は正等覚者という、大きな徳と恵みがありました。そうであっても、他の人のところへは行かず、和尚のもとへ行き、礼拝して悲しそうな顔で立ちました。そこで長老は“ラーフラよ、なぜ悲しそうな顔をしているのか”と言いました。“尊師、私の母である長老尼の腹の風が乱れています”。“何を得ればよいのか”。“砂糖を混ぜたマンゴーの汁があれば、楽になるそうです”。“よろしい、私が得てこよう、心配するな”と言いました。

So punadivase taṃ ādāya sāvatthiṃ pavisitvā sāmaṇeraṃ āsanasālāyaṃ nisīdāpetvā rājadvāraṃ agamāsi. Kosalarājā theraṃ disvā nisīdāpesi, taṅkhaṇaññeva uyyānapālo piṇḍipakkānaṃ madhuraambānaṃ ekaṃ puṭaṃ āhari. Rājā ambānaṃ tacaṃ apanetvā sakkharaṃ pakkhipitvā sayameva madditvā therassa pattaṃ pūretvā adāsi. Thero rājanivesanā nikkhamitvā āsanasālaṃ gantvā sāmaṇerassa adāsi ‘‘haritvā mātu te dehī’’ti. So haritvā adāsi, theriyā paribhuttamatteva udaravāto vūpasami. Rājāpi manussaṃ pesesi – ‘‘thero idha nisīditvā ambarasaṃ na paribhuñji, gaccha kassaci dinnabhāvaṃ jānāhī’’ti. So therena saddhiṃyeva gantvā taṃ pavattiṃ ñatvā āgantvā rañño kathesi. Rājā cintesi – ‘‘sace satthā agāraṃ ajjhāvasissa, cakkavattirājā abhavissa, rāhulasāmaṇero pariṇāyakaratanaṃ, therī itthiratanaṃ, sakalacakkavāḷarajjaṃ etesaññeva abhavissa. Amhehi ete upaṭṭhahantehi caritabbaṃ assa, idāni pabbajitvā amhe upanissāya vasantesu etesu na yuttaṃ amhākaṃ pamajjitu’’nti. So tato paṭṭhāya theriyā nibaddhaṃ ambarasaṃ dāpesi. Therena bimbādevītheriyā ambarasassa dinnabhāvo bhikkhusaṅghe pākaṭo jāto. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, sāriputtatthero kira bimbādevītheriṃ ambarasena santappesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva rāhulamātā sāriputtena ambarasena santappitā, pubbepesa etaṃ santappesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

翌日、彼はそれを携えて舎衛城に入り、沙弥を坐待所に座らせて王宮の門へ行きました。コーサラ王は長老を見て座らせました。その時ちょうど、庭師が熟した甘いマンゴーの一籠を持ってきました。王はマンゴーの皮を除き、砂糖を入れ、自ら揉んで長老の鉢を満たして与えました。長老は王宮を出て坐待所に行き、沙弥に“これを持って行って、あなたの母に与えなさい”と言いました。彼は持って行って与え、長老尼がそれを口にするとすぐに腹の風は静まりました。王も人を遣わしました。“長老はここで座ってマンゴーの汁を飲まなかった。行って、誰かに与えたかどうかを確かめてこい”。その者は長老と共に(後を追って)行き、その状況を知って戻り、王に語りました。王は考えました。“もし師(仏陀)が家に留まっていたなら、転輪聖王となったであろう。ラーフラ沙弥は随行宝、長老尼は女宝となり、全輪廻の世界の統治は彼らのものであっただろう。我々は彼らに仕えて歩むべきであった。今、出家して我らを頼って住んでいる彼らを疎かにすることは、我らにとって正しくない”。彼はそれ以来、長老尼に絶えずマンゴーの汁を献上させました。長老によってビンバー・デーヴィー長老尼にマンゴーの汁が与えられたことは、比丘サンガの中で明らかになりました。ある日のこと、比丘たちは法堂で話を始めました。“諸友よ、舎利弗長老がビンバー・デーヴィー長老尼をマンゴーの汁で満足させたそうだ”。師がやって来て“比丘たちよ、今、何の会話をして座っているのか”と問い、“これこれの件です”と言われると、“比丘たちよ、今だけではない。ラーフラの母が舎利弗によってマンゴーの汁で満足させられたのは、前世でも彼は彼女を満足させたのだ”と言って、過去の物語を語りました。

Atīte [Pg.354] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsigāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā saṇṭhapitagharāvāso mātāpitūnaṃ accayena isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapadese abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā isigaṇaparivuto gaṇasatthā hutvā dīghassa addhuno accayena loṇambilasevanatthāya pabbatapādā otaritvā cārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patvā uyyāne vāsaṃ kappesi. Athassa isigaṇassa sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjamāno taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘imesaṃ tāpasānaṃ avāsāya parisakkissāmi, atha te bhinnāvāsā upaddutā caramānā cittekaggataṃ na labhissanti, evaṃ me phāsukaṃ bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘ko nu kho upāyo’’ti vīmaṃsanto imaṃ upāyaṃ addasa – majjhimayāmasamanantare rañño aggamahesiyā sirigabbhaṃ pavisitvā ākāse ṭhatvā ‘‘bhadde, sace tvaṃ abbhantaraambapakkaṃ khādeyyāsi, puttaṃ labhissasi, so cakkavattirājā bhavissatī’’ti ācikkhissāmi. Rājā deviyā kathaṃ sutvā ambapakkatthāya uyyānaṃ pesessati, athāhaṃ ambāni antaradhāpessāmi, rañño uyyāne ambānaṃ abhāvaṃ ārocessanti, ‘‘ke te khādantī’’ti vutte ‘‘tāpasā khādantī’’ti vakkhanti, taṃ sutvā rājā tāpase pothetvā nīharāpessati, evaṃ te upaddutā bhavissantīti.

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はカシ村のバラモンの一家に生まれ、成人してタクシラであらゆる学術を修め、家庭を築いた後、父母の死をきっかけに仙人の出家をしました。ヒマラヤ地方で神通と三昧を成し遂げ、仙人の群れに囲まれた集団の師となりました。長い年月の後、塩分や酸味を摂取するために山の麓に下り、遍歴してバラナシに至り、庭園に住まいました。すると、その仙人たちの戒徳の力によって、帝釈天の宮殿が揺れました。帝釈天は観察してその原因を知り、“この修行者たちが住めないように策を講じよう。そうすれば彼らは住処を失い、災難に遭って彷徨い、心の集中を得られなくなるだろう。そうすれば私にとって好都合だ”と考え、“どのような手段があるか”と検討して、この手段を見出しました。“夜中の間に王の正妃の寝室に入り、空中に立って‘美しい方よ、もしあなたが内なるマンゴー(アッバンダラ・アンバ)の熟した実を食べれば、息子を授かるでしょう。彼は転輪聖王となるでしょう’と教えよう。王は妃の話を聞いて、マンゴーの実のために庭園へ人を送るだろう。その時、私はマンゴーを消し去ってしまおう。王の庭園にマンゴーがないことが報告され、‘誰が食べたのか’と問われれば、‘修行者たちが食べています’と言うだろう。それを聞いて王は修行者たちを打って追い出すだろう。こうして彼らは災難に遭うことになる”と。

So majjhimayāmasamanantare sirigabbhaṃ pavisitvā ākāse ṭhito attano devarājabhāvaṃ jānāpetvā tāya saddhiṃ sallapanto purimā dve gāthā avoca –

彼は夜中の間に寝室に入り、空中に立って、自らが天界の王であることを知らせ、彼女と語り合いながら、最初の二つの偈を唱えました。

91.

91.

‘‘Abbhantaro nāma dumo, yassa dibyamidaṃ phalaṃ;

Bhutvā dohaḷinī nārī, cakkavattiṃ vijāyati.

“アッバンダラという名の木があり、その果実は神聖なものである。懐妊の熱望(つわり)を持つ女がそれを食べれば、転輪聖王を産むであろう。

92.

92.

‘‘Tvampi bhadde mahesīsi, sā cāpi patino piyā;

Āharissati te rājā, idaṃ abbhantaraṃ phala’’nti.

“美しい方よ、あなたもまた正妃であり、夫に愛されている。王はあなたのために、このアッバンダラの果実を持ってこさせるであろう”と。

Tattha abbhantaro nāma dumoti iminā tāva gāmanigamajanapadapabbatādīnaṃ asukassa abbhantaroti avatvā kevalaṃ ekaṃ abbhantaraṃ ambarukkhaṃ [Pg.355] kathesi. Yassa dibyamidaṃ phalanti yassa ambarukkhassa devatānaṃ paribhogārahaṃ dibyaṃ phalaṃ. Idanti pana nipātamattameva. Dohaḷinīti sañjātadohaḷā. Tvampi, bhadde, mahesīsīti tvaṃ, sobhane mahesī, asi. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘mahesī cā’’tipi pāṭho. Sā cāpi patino piyāti soḷasannaṃ devīsahassānaṃ abbhantare aggamahesī cāpi patino cāpi piyāti attho. Āharissati te rājā, idaṃ abbhantaraṃ phalanti tassā te piyāya aggamahesiyā idaṃ mayā vuttappakāraṃ phalaṃ rājā āharāpessati, sā tvaṃ taṃ paribhuñjitvā cakkavattigabbhaṃ labhissasīti.

その中で、“アッバンダラという名の木”とは、村や町や地方や山などのどこそこの内側(アッバンダラ)とは言わず、ただ一つの“アッバンダラ”という名のマンゴーの木について語ったものです。“その果実は神聖なものである”とは、そのマンゴーの木の実が、神々の享受に値する神聖なものであるということです。“これ(イダ)”というのは単なる挿入語です。“懐妊の熱望を持つ”とは、つわりが生じたことです。“美しい方よ、あなたもまた正妃であり”とは、“美しい方よ、あなたは正妃である”ということです。注釈書には“正妃であり(マヘーシー・チャ)”という読みもあります。“夫に愛されている”とは、一万六千人の妃たちの中で、正妃であり、かつ夫にとっても愛されているという意味です。“王はあなたのために、このアッバンダラの果実を持ってこさせるであろう”とは、愛されている正妃であるあなたのために、私が言ったような種類のこの果実を、王は持ってこさせるであろう。そしてあなたはそれを食べて、転輪聖王を宿すであろう、ということです。

Evaṃ sakko deviyā imā dve gāthā vatvā ‘‘tvaṃ appamattā hohi, mā papañcaṃ akāsi, sve rañño āroceyyāsī’’ti taṃ anusāsitvā attano vasanaṭṭhānameva gato. Sā punadivase gilānālayaṃ dassetvā paricārikānaṃ saññaṃ datvā nipajji. Rājā samussitasetacchatte sīhāsane nisinno nāṭakāni passanto deviṃ adisvā ‘‘kahaṃ, devī’’ti paricārike pucchi. ‘‘Gilānā, devā’’ti. So tassā santikaṃ gantvā sayanapasse nisīditvā piṭṭhiṃ parimajjanto ‘‘kiṃ te, bhadde, aphāsuka’’nti pucchi. ‘‘Mahārāja aññaṃ aphāsukaṃ nāma natthi, dohaḷo me uppanno’’ti. ‘‘Kiṃ icchasi, bhadde’’ti? ‘‘Abbhantaraambaphalaṃ devā’’ti. ‘‘Abbhantaraambo nāma kahaṃ atthī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, deva, abbhantaraambaṃ jānāmi, tassa pana me phalaṃ labhamānāya jīvitaṃ atthi, alabhamānāya natthī’’ti. ‘‘Tena hi āharāpessāmi, mā cintayī’’ti rājā deviṃ assāsetvā uṭṭhāya gantvā rājapallaṅke nisinno amacce pakkosāpetvā ‘‘deviyā abbhantaraambe nāma dohaḷo uppanno, kiṃ kātabba’’nti pucchi. ‘‘Deva dvinnaṃ ambānaṃ antare ṭhito ambo abbhantaraambo nāma, uyyānaṃ pesetvā abbhantare ṭhitaambato phalaṃ āharāpetvā deviyā dāpethā’’ti.

このように帝釈天(サッカ)は王妃にこれら二つの詩を語り、“あなたは油断することなく、妄想することなく、明日、王に報告しなさい”と彼女に教え諭して、自分自身の住処へと帰って行った。彼女は翌日、病気のふりをして、侍女たちに合図を送って横たわった。王は、高く掲げられた白傘の下、獅子の座に座って演劇を鑑賞していたが、王妃の姿が見えないので、“王妃はどこか”と侍女たちに尋ねた。“王よ、ご病気でございます”。王は彼女のもとへ行き、寝台の傍らに座って背中をさすりながら、“お前、何が具合が悪いのか”と尋ねた。“大王よ、他に具合が悪いことはありません。ただ、つわり(懐妊の渇望)が生じたのです”。“お前、何を望むのか”。“王よ、アッビヤンタラ(内部の)マンゴーの実です”。“アッビヤンタラ・マンゴーというものはどこにあるのか”。“王よ、私はアッビヤンタラ・マンゴーがどこにあるか知りません。しかし、その実を手に入れられれば私は生きられ、手に入れられなければ死んでしまうでしょう”。“それならば、持ってこさせよう。心配するな”と王は王妃を慰め、立ち上がって行き、王座に座って大臣たちを召集し、“王妃にアッビヤンタラ・マンゴーというものへのつわりが生じた。どうすべきか”と尋ねた。“王よ、二つのマンゴーの間に位置するマンゴーが、アッビヤンタラ・マンゴーと呼ばれます。庭園へ人を遣わし、内側に位置するマンゴーの木から実を持ってこさせて、王妃にお与えなさい”

Rājā ‘‘sādhu, evarūpaṃ ambaṃ āharathā’’ti uyyānaṃ pesesi. Sakko attano ānubhāvena uyyāne ambāni khāditasadisāni katvā antaradhāpesi. Ambatthāya gatā manussā sakalauyyānaṃ vicarantā ekaṃ ambampi alabhitvā gantvā uyyāne ambānaṃ abhāvaṃ rañño kathayiṃsu. ‘‘Ke [Pg.356] ambāni khādantī’’ti? ‘‘Tāpasā, devā’’ti. ‘‘Tāpase uyyānato pothetvā nīharathā’’ti. Manussā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā nīhariṃsu. Sakkassa manoratho matthakaṃ pāpuṇi. Devī ambaphalatthāya nibaddhaṃ katvā nipajjiyeva. Rājā kattabbakiccaṃ apassanto amacce ca brāhmaṇe ca sannipātāpetvā ‘‘abbhantaraambassa atthibhāvaṃ jānāthā’’ti pucchi. Brāhmaṇā āhaṃsu – ‘‘deva, abbhantaraambo nāma devatānaṃ paribhogo, ‘himavante kañcanaguhāya anto atthī’ti ayaṃ no paramparāgato anussavo’’ti. ‘‘Ko pana tato ambaṃ āharituṃ sakkhissatī’’ti? ‘‘Na sakkā tattha manussabhūtena gantuṃ, ekaṃ suvapotakaṃ pesetuṃ vaṭṭatī’’ti.

王は“よろしい、そのようなマンゴーを持ってまいれ”と言って、庭園へ人を遣わした。帝釈天は自身の神変の力によって、庭園のマンゴーをまるで食べられたかのような状態にして消し去った。マンゴーのために行った人々は、庭園中を隈なく探したが、一つのマンゴーも得られず、戻って庭園にマンゴーがないことを王に報告した。“誰がマンゴーを食べているのか”。“王よ、修行者(ターパサ)たちです”。“修行者たちを庭園から叩き出して追い出せ”。人々は“承知いたしました”と承諾して、彼らを追い出した。帝釈天の望みは達成された。王妃はマンゴーの実を求めて執拗に訴え続け、横たわったままであった。王はなすべき策が見当たらず、大臣たちとバラモンたちを召集して、“アッビヤンタラ・マンゴーの所在を知っているか”と尋ねた。バラモンたちは言った。“王よ、アッビヤンタラ・マンゴーとは神々の食べ物です。‘ヒマラヤの黄金の洞窟の中にある’というのが、我々に伝承されてきた聞き及びです”。“では、誰がそこからマンゴーを持ってくることができるのか”。“人間としてそこへ行くことは不可能です。一羽のオウムの雛を遣わすのが適当でしょう”

Tena ca samayena rājakule eko suvapotako mahāsarīro kumārakānaṃ yānakacakkanābhimatto thāmasampanno paññavā upāyakusalo. Rājā taṃ āharāpetvā ‘‘tāta suvapotaka, ahaṃ tava bahūpakāro, kañcanapañjare vasasi, suvaṇṇataṭṭake madhulāje khādasi, sakkharapānakaṃ pivasi, tayāpi amhākaṃ ekaṃ kiccaṃ nittharituṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Kiṃ, devā’’ti. ‘‘Tāta deviyā abbhantaraambe dohaḷo uppanno, so ca ambo himavante kañcanapabbatantare atthi devatānaṃ paribhogo, na sakkā manussabhūtena tattha gantuṃ, tayā tato ambaphalaṃ āharituṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Sādhu, deva, āharissāmī’’ti. Atha naṃ rājā suvaṇṇataṭṭake madhulāje khādāpetvā sakkharapānakaṃ pāyetvā satapākatelena tassa pakkhantarāni makkhetvā ubhohi hatthehi gahetvā sīhapañjare ṭhatvā ākāse vissajjesi. Sopi rañño nipaccakāraṃ dassetvā ākāse pakkhandanto manussapathaṃ atikkamma himavante paṭhame pabbatantare vasantānaṃ sukānaṃ santikaṃ gantvā abbhantaraambo nāma kattha atthi, kathetha me taṃ ṭhāna’’nti pucchi. ‘‘Mayaṃ na jānāma, dutiye pabbatantare sukā jānissantī’’ti.

その時、王宮に一羽のオウムの雛がいた。体躯は大きく、王子たちの車の車軸の轂(こしき)ほどの大きさで、力強く、賢明で、策略に長けていた。王は彼を連れてこさせ、“親愛なるオウムよ、私はお前に多大な恩恵を与えてきた。お前は黄金の籠に住み、黄金の皿で蜜を混ぜた炒り米を食べ、砂糖水を飲んでいる。お前もまた、我々のために一つの務めを果たすべきである”と言った。“王よ、何でございますか”。“親愛なる者よ、王妃にアッビヤンタラ・マンゴーへのつわりが生じた。そのマンゴーはヒマラヤの黄金の山の間にあり、神々の食べ物である。人間としてそこへ行くことはできない。お前がそこからマンゴーの実を持ってくるべきである”。“承知いたしました、王よ。持ってまいりましょう”。そこで王は、彼に黄金の皿で蜜を混ぜた炒り米を食べさせ、砂糖水を飲ませ、百回煮出した油を彼の羽の付け根に塗り、両手で彼を抱え、獅子窓に立って空へと放った。彼も王に敬意を表し、空へと飛び立ち、人間の通る道を越えて、ヒマラヤの第一の山脈に住むオウムたちのところへ行き、“アッビヤンタラ・マンゴーというものはどこにあるのか、その場所を教えてくれ”と尋ねた。“我々は知らない。第二の山脈のオウムたちが知っているだろう”

So tesaṃ vacanaṃ sutvā tato uppatitvā dutiyaṃ pabbatantaraṃ agamāsi, tathā tatiyaṃ, catutthaṃ, pañcamaṃ, chaṭṭhaṃ agamāsi. Tatthapi naṃ sukā ‘‘na mayaṃ jānāma, sattamapabbatantare sukā jānissantī’’ti āhaṃsu. So tatthapi gantvā ‘‘abbhantaraambo nāma kattha atthī’’ti pucchi. ‘‘Asukaṭṭhāne nāma kañcanapabbatantare’’ti āhaṃsu. ‘‘Ahaṃ tassa phalatthāya āgato, maṃ tattha netvā tato me phalaṃ dāpethā’’ti. Sukagaṇā [Pg.357] āhaṃsu – ‘‘samma, so vessavaṇamahārājassa paribhogo, na sakkā upasaṅkamituṃ, sakalarukkho mūlato paṭṭhāya sattahi lohajālehi parikkhitto, sahassakumbhaṇḍarakkhasā rakkhanti, tehi diṭṭhassa jīvitaṃ nāma natthi, kappuṭṭhānaggiavīcimahānirayasadisaṭṭhānaṃ, mā tattha patthanaṃ karī’’ti. ‘‘Sace tumhe na gacchatha, mayhaṃ ṭhānaṃ ācikkhathā’’ti. ‘‘Tena hi asukena ca asukena ca ṭhānena yāhī’’ti. So tehi ācikkhitavaseneva suṭṭhu maggaṃ upadhāretvā taṃ ṭhānaṃ gantvā divā attānaṃ adassetvā majjhimayāmasamanantare rakkhasānaṃ niddokkamanasamaye abbhantaraambassa santikaṃ gantvā ekena mūlantarena saṇikaṃ abhiruhituṃ ārabhi. Lohajālaṃ ‘‘kirī’’ti saddamakāsi.

彼は彼らの言葉を聞いて、そこから飛び立ち、第二の山脈へ行った。同様に第三、第四、第五、第六へと行った。そこでもオウムたちは彼に“我々は知らない。第七の山脈のオウムたちが知っているだろう”と言った。彼はそこへも行って、“アッビヤンタラ・マンゴーというものはどこにあるのか”と尋ねた。“しかじかの場所の、黄金の山脈の間にある”と彼らは答えた。“私はその実のためにやってきた。私をそこへ連れて行き、そこから実を手に入れさせてくれ”。オウムの群れは言った。“友よ、それはヴェッサヴァナ大王(多聞天)の食べ物であり、近づくことはできない。木全体が根元から七重の鉄の網で囲まれており、千のクンバンダの夜叉(ラクシャサ)たちが守っている。彼らに見つかった者に命はない。そこは劫末の火や阿鼻地獄のような場所だ。そこで望みを抱いてはならない”。“もし君たちが行かないのなら、私に場所を教えてくれ”。“それなら、しかじかの場所を通って行きなさい”。彼は彼らに教えられた通りにしっかりと道を確認してその場所へ行き、昼間は姿を見せず、中夜の直後、夜叉たちが眠りについた時に、アッビヤンタラ・マンゴーのもとへ行き、一つの根の隙間から静かに登り始めた。鉄の網が“キリッ”と音を立てた。

Rakkhasā pabujjhitvā sukapotakaṃ disvā ‘‘ambacoroya’’nti gahetvā kammakaraṇaṃ saṃvidahiṃsu. Eko ‘‘mukhe pakkhipitvā gilissāmi na’’nti āha, aparo ‘‘hatthehi madditvā puñjitvā vippakirissāmi na’’nti, aparo ‘‘dvedhā phāletvā aṅgāresu pacitvā khādissāmī’’ti. So tesaṃ kammakaraṇasaṃvidhānaṃ sutvāpi asantasitvāva te rakkhase āmantetvā ‘‘ambho rakkhasā, tumhe kassa manussā’’ti āha. ‘‘Vessavaṇamahārājassā’’ti. ‘‘Ambho, tumhepi ekassa raññova manussā, ahampi raññova manusso, bārāṇasirājā maṃ abbhantaraambaphalatthāya pesesi, svāhaṃ tattheva attano rañño jīvitaṃ datvā āgato. Yo hi attano mātāpitūnañceva sāmikassa ca atthāya jīvitaṃ pariccajati, so devalokeyeva nibbattati, tasmā ahampi imamhā tiracchānayoniyā cavitvā devaloke nibbattissāmī’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –

羅刹たちは目を覚まし、小鸚鵡を見つけると“マンゴー泥棒だ!”と言って捕らえ、処罰の準備をした。一人は“口の中に放り込んで飲み込んでやろう”と言い、別の者は“手で押しつぶして粉々にしてまき散らしてやろう”と言い、また別の者は“二つに裂いて炭火で焼いて食べてやろう”と言った。彼は彼らの処罰の計画を聞いても、恐れることなく羅刹たちに呼びかけて言った。“おおい、羅刹たちよ。お前たちは誰の部下か?”。“毘沙門天大王の部下だ”。“おおい、お前たちも一人の王の部下であり、私もまた王の家臣である。バラナシ王が私を内部のマンゴー(アッバンタラ・アンバ)の実のために遣わしたのだ。私はそこで、自分の王のために命を捧げてやって来た。およそ自分の父母や主君のために命を捨てる者は、天界に生まれる。それゆえ、私もこの畜生という生から没して、天界に生まれるであろう”と言って、第三の偈を唱えた。

93.

93.

‘‘Bhatturatthe parakkanto, yaṃ ṭhānamadhigacchati;

Sūro attapariccāgī, labhamāno bhavāmaha’’nti.

“主君のために励み、その目的を達する勇者、自己を犠牲にする者は、[その報いを]得る者となる。私は[そのような者]になろう”と。

Tattha bhatturattheti bhattā vuccanti bhattādīhi bharaṇaposakā pitā mātā sāmiko ca, iti tividhassapetassa bhattu atthāya. Parakkantoti parakkamaṃ karonto vāyamanto. Yaṃ ṭhānamadhigacchatīti yaṃ sukhakāraṇaṃ yasaṃ vā lābhaṃ vā saggaṃ vā adhigacchati. Sūroti abhīru vikkamasampanno. Attapariccāgīti [Pg.358] kāye ca jīvite ca nirapekkho hutvā tassa tividhassapi bhattu atthāya attānaṃ pariccajanto. Labhamāno bhavāmahanti yaṃ so evarūpo sūro devasampattiṃ vā manussasampattiṃ vā labhati, ahampi taṃ labhamāno bhavāmi, tasmā hāsova me ettha, na tāso, kiṃ maṃ tumhe tāsethāti.

その中で“主君のために(bhatturatthe)”とは、食べ物などによって養い育てる父、母、そして主君が“養育者(bhattar)”と言われる。このように三種の養育者のために、という意味である。“励む(parakkanto)”とは、精進し努力すること。“その目的を達する(yaṃ ṭhānamadhigacchati)”とは、幸福の原因、名声、利益、あるいは天界を得ること。“勇者(sūro)”とは、恐れを知らず、勇気に満ちた者。“自己を犠牲にする者(attapariccāgī)”とは、身体と命を顧みず、その三種の養育者のために自分自身を捨てる者のこと。“得る者となるであろう(labhamāno bhavāmaha)”とは、そのような勇者が天の幸運や人の幸運を得るように、私もそれを得る者となる、それゆえ私にはここで喜びがあるだけで、恐怖はない。なぜお前たちは私を脅すのか、ということである。

Evaṃ so imāya gāthāya tesaṃ dhammaṃ desesi. Te tassa dhammakathaṃ sutvā pasannacittā ‘‘dhammiko esa, na sakkā māretuṃ, vissajjema na’’nti vatvā sukapotakaṃ vissajjetvā ‘ambho sukapotaka, muttosi, amhākaṃ hatthato sotthinā gacchā’’ti āhaṃsu. ‘‘Mayhaṃ āgamanaṃ mā tucchaṃ karotha, detha me ekaṃ ambaphala’’nti. ‘‘Sukapotaka, tuyhaṃ ekaṃ ambaphalaṃ dātuṃ nāma na bhāro, imasmiṃ pana rukkhe ambāni aṅketvā gahitāni, ekasmiṃ phale asamente amhākaṃ jīvitaṃ natthi. Vessavaṇena hi kujjhitvā sakiṃ olokite tattakapāle pakkhittatilā viya kumbhaṇḍasahassaṃ bhijjitvā vippakirīyati, tena te dātuṃ na sakkoma, labhanaṭṭhānaṃ pana ācikkhissāmā’’ti. ‘‘Yo koci detu, phaleneva me attho, labhanaṭṭhānaṃ ācikkhathā’’ti. ‘‘Etassa kañcanapabbatassa antare jotiraso nāma tāpaso aggiṃ juhamāno kañcanapattiyā nāma paṇṇasālāyaṃ vasati vessavaṇassa kulūpako, vessavaṇo tassa nibaddhaṃ cattāri ambaphalāni peseti, tassa santikaṃ gacchā’’ti.

こうして、彼はこの偈によって彼らに法を説いた。彼らは彼の法話を聞いて心清らかになり、“この者は法に従う者だ、殺すことはできない。放してやろう”と言って、小鸚鵡を解放し、“おおい、小鸚鵡よ。お前は自由だ。我々の手から無事に去るがよい”と言った。“私のやって来たことを無駄にしないでください。私にマンゴーの実を一つください”。“小鸚鵡よ、お前にマンゴーの実を一つ与えることは造作もないことだが、この樹のマンゴーは印をつけられて管理されているのだ。実が一つでも足りなければ、我々の命はない。毘沙門天が怒って一度睨めば、熱い鉄板の上に投げられた胡麻のように、千のクンバンダが砕け散ってしまうのだ。だから、お前に与えることはできない。しかし、手に入る場所を教えよう”。“誰がくれようと、私には実が必要なのです。手に入る場所を教えてください”。“この黄金の山の間に、火の供犠(護摩)を行っているジョーティラサという行者が、カンチャナパッティという木の葉の小屋に住んでいる。彼は毘沙門天の親しい友人であり、毘沙門天は彼に絶えず四つのマンゴーの実を送っている。彼のところへ行くがよい”。

So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tāpasassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ tāpaso ‘‘kuto āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Bārāṇasirañño santikā’’ti. ‘‘Kimatthāya āgatosī’’ti? ‘‘Sāmi, amhākaṃ rañño deviyā abbhantaraambapakke dohaḷo uppanno, tadatthaṃ āgatomhi, rakkhasā pana me sayaṃ ambapakkaṃ adatvā tumhākaṃ santikaṃ pesesu’’nti. ‘‘Tena hi nisīda, labhissasī’’ti. Athassa vessavaṇo cattāri phalāni pesesi. Tāpaso tato dve paribhuñji, ekaṃ suvapotakassa khādanatthāya adāsi. Tena tasmiṃ khādite ekaṃ phalaṃ sikkāya pakkhipitvā suvapotakassa gīvāya paṭimuñcitvā ‘‘idāni gacchā’’ti sukapotakaṃ vissajjesi[Pg.359]. So taṃ āharitvā deviyā adāsi. Sā taṃ khāditvā dohaḷaṃ paṭippassambhesi, tatonidānaṃ panassā putto nāhosi.

彼は“承知しました”と承諾し、行者のもとへ行って挨拶し、一方に座った。すると行者は彼に“どこから来たのか?”と尋ねた。“バラナシ王のもとからです”。“何のために来たのか?”。“主よ、我らが王の王妃に‘内部のマンゴー’の熟した実に対する懐妊の欲求が生じました。そのために参りました。しかし、羅刹たちは自分で熟した実をくれず、あなたのところに遣わしたのです”。“それなら座りなさい。得られるであろう”。その後、毘沙門天は四つの実を送った。行者はそのうち二つを食べ、一つを小鸚鵡が食べるために与えた。彼がそれを食べた後、一つの実を網袋に入れ、小鸚鵡の首に結びつけて、“さあ、行くがよい”と言って小鸚鵡を送り出した。彼はそれを運んで王妃に実を与えた。彼女はそれを食べて懐妊の欲求を鎮めたが、それによって彼女に息子が授かることはなかった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā devī rāhulamātā ahosi, suko ānando, ambapakkadāyako tāpaso sāriputto, uyyāne nivutthatāpaso pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの法話をして、本生譚をまとめられた。“その時の王妃はラフラの母(ヤソーダラー)であり、鸚鵡はアーナンダ、マンゴーの実を与えた行者はサーリプッタ、庭園に住んでいた行者は私自身であった”。

Abbhantarajātakavaṇṇanā paṭhamā.

内部本生(アッバンタラ・ジャータカ)注釈、第一。

[282] 2. Seyyajātakavaṇṇanā

[282] 2. 最良本生(セイヤ・ジャータカ)注釈

Seyyaṃso seyyaso hotīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kosalarañño amaccaṃ ārabbha kathesi. So kira rañño bahūpakāro sabbakiccanipphādako ahosi. Rājā ‘‘bahūpakāro me aya’’nti tassa mahantaṃ yasaṃ adāsi. Taṃ asahamānā aññe rañño pesuññaṃ upasaṃharitvā taṃ paribhindiṃsu. Rājā tesaṃ vacanaṃ saddahitvā dosaṃ anupaparikkhitvāva taṃ sīlavantaṃ niddosaṃ saṅkhalikabandhanena bandhāpetvā bandhanāgāre pakkhipāpesi. So tattha ekako vasanto sīlasampattiṃ nissāya cittekaggataṃ labhitvā ekaggacitto saṅkhāre sammasitvā sotāpattiphalaṃ pāpuṇi. Athassa rājā aparabhāge niddosabhāvaṃ ñatvā saṅkhalikabandhanaṃ bhindāpetvā purimayasato mahantataraṃ yasaṃ adāsi. So ‘‘satthāraṃ vandissāmī’’ti bahūni mālāgandhādīni ādāya vihāraṃ gantvā tathāgataṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto ‘‘anattho kira te uppannoti assumhā’’ti āha. ‘‘Āma, bhante, uppanno, ahaṃ pana tena anatthena atthaṃ akāsiṃ, bandhanāgāre nisīditvā sotāpattiphalaṃ nibbattesi’’nti. Satthā ‘‘na kho, upāsaka, tvaññeva anatthena atthaṃ āhari, porāṇakapaṇḍitāpi attano anatthena atthaṃ āhariṃ suyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“より優れた者となる(seyyaṃso seyyaso hotī)”……これは師が祇園精舎に滞在していた時、コーサラ王の一人の大臣について語られたものである。伝え聞くところによれば、彼は王にとって非常に有益で、あらゆる仕事を完遂する者であった。王は“彼は私に非常に尽くしてくれている”と考え、彼に大きな名声を与えた。他の者たちはそれに耐えられず、王に中傷を吹き込んで彼を仲違いさせた。王は彼らの言葉を信じ、罪を調べることもせずに、その戒徳ある無実の者を鎖で縛らせて、牢獄に投げ込ませた。彼はそこで一人で暮らし、戒の成就を拠り所として心の統一を得て、統一された心で諸行を観じて、預流果に達した。その後、王は彼の無実を知って鎖を解かせ、以前よりもさらに大きな名声を与えた。彼は“師に挨拶しよう”と考え、多くの花や香などを持って寺院へ行き、世尊を供養して礼拝し、一方に座った。師は彼と親しく挨拶を交わしながら、“あなたに災難が生じたと聞きました”と言われた。“はい、世尊よ、生じました。しかし私はその災難によって利益を得ました。牢獄に座して預流果を得たのです”。師は“在家信者よ、あなただけが災難によって利益をもたらしたのではない。古の賢者たちもまた、自らの災難によって利益をもたらしたのだ”と言って、請われて過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni [Pg.360] uggaṇhitvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dasa rājadhamme akopetvā dānaṃ deti, pañca sīlāni rakkhati, uposathakammaṃ karoti. Athasseko amacco antepure padussi. Pādamūlikādayo ñatvā ‘‘asukaamacco antepure paduṭṭho’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā pariggaṇhanto yathāsabhāvato ñatvā pakkosāpetvā ‘‘mā maṃ ito paṭṭhāya upaṭṭhāhī’’ti nibbisayaṃ akāsi. So gantvā aññataraṃ sāmantarājānaṃ upaṭṭhahīti sabbaṃ vatthu heṭṭhā mahāsīlavajātake (jā. 1.1.51) kathitasadisameva. Idhāpi so rājā tikkhattuṃ vīmaṃsitvā tassa amaccassa vacanaṃ saddahitvā ‘‘bārāṇasirajjaṃ gaṇhissāmī’’ti mahantena parivārena rajjasīmaṃ pāpuṇi. Bārāṇasirañño sattasatamattā mahāyodhā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘deva, asuko nāma kira rājā bārāṇasirajjaṃ gaṇhissāmī’ti janapadaṃ bhindanto āgacchati, ettheva naṃ gantvā gaṇhissāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Mayhaṃ paravihiṃsāya laddhena rajjena kiccaṃ natthi, mā kiñci karitthā’’ti?

過去、バラーナシでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はその正妃の胎に生まれ、成人してタッカシラーですべての学芸を修め、父王の没後に王位に就きました。彼は十王法を乱すことなく施しを行い、五戒を守り、布薩の行を実践しました。そのとき、一人の大臣が後宮で不祥事を起こしました。下僕たちがそれを知り、“某という大臣が後宮で不祥事を起こした”と王に報告しました。王は調査を行って事実であることを知り、その大臣を呼び出して“今後、私の前に現れてはならぬ”と言い、国外追放にしました。彼は去って、ある隣国の王に仕えました。その経緯のすべては、下のマハーシーラヴァ本生経(J.1.1.51)で語られた通りです。ここでも、その(隣国の)王は三度確認した末にその大臣の言葉を信じ、“バラーナシの国を奪おう”と大軍を引き連れて国境に到達しました。バラーナシ王の七百人の勇士たちがその知らせを聞き、“大王様、某という王がバラーナシの国を奪おうと、地方を荒らしながら侵攻してきています。あそこへ行って彼を捕らえましょう”と言いました。王は“他者を害して得た王国など、私には必要ない。何もしてはならぬ”と言いました。

Corarājā āgantvā nagaraṃ parikkhipi, puna amaccā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘deva, mā evaṃ karittha, gaṇhissāma na’’nti āhaṃsu. Rājā ‘‘na labbhā kiñci kātuṃ, nagaradvārāni vivarathā’’ti vatvā sayaṃ amaccagaṇaparivuto mahātale rājapallaṅke nisīdi. Corarājā catūsu dvāresu manusse pothento nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ abhiruyha amaccaparivutaṃ rājānaṃ gāhāpetvā saṅkhalikāhi bandhāpetvā bandhanāgāre pakkhipāpesi. Rājā bandhanāgāre nisinnova corarājānaṃ mettāyanto mettajjhānaṃ uppādesi. Tassa mettānubhāvena corarañño kāye ḍāho uppajji, sakalasarīraṃ yamakaukkāhi jhāpiyamānaṃ viya jātaṃ. So mahādukkhābhitunno ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchi. ‘‘Tumhe sīlavantaṃ rājānaṃ bandhanāgāre pakkhipetha, tena vo idaṃ dukkhaṃ uppannaṃ bhavissatī’’ti. So gantvā bodhisattaṃ khamāpetvā ‘‘tumhākaṃ rajjaṃ tumhākameva hotū’’ti rajjaṃ tasseva niyyādetvā ‘‘ito paṭṭhāya tumhākaṃ paccatthiko me bhāro hotū’’ti vatvā paduṭṭhāmaccassa rājāṇaṃ kāretvā attano nagarameva gato.

賊王がやって来て都を包囲しました。再び大臣たちが王のもとに歩み寄り、“大王様、そのようなことはなさらないでください。彼を捕らえましょう”と言いました。王は“何もしてはならぬ。城門を開けなさい”と言い、自ら大臣たちに囲まれて高楼の玉座に座りました。賊王は四つの門で人々を打ち据えながら都に入り、宮殿に登って、大臣たちに囲まれていた王を捕らえさせ、鎖で縛らせて牢獄に投げ込ませました。王は牢獄に座りながらも、賊王に対して慈しみの心を持ち、慈悲の禅定を修めました。その慈しみの威力によって、賊王の体に熱病が生じ、全身が二つの松明で焼かれているかのようになりました。彼は大きな苦痛に責め立てられ、“一体何が原因なのか”と尋ねました。人々は“あなたが戒徳ある王を牢獄に投げ込んだため、その報いでこの苦痛が生じたのでしょう”と言いました。彼は行って菩薩に許しを請い、“あなたの王国はあなた自身のものとしてください”と国を返還し、“今後は、あなたの敵は私が引き受けましょう”と言って、あの邪悪な大臣を処罰させ、自らの都へと帰っていきました。

Bodhisatto alaṅkatamahātale samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinno amaccehi saddhiṃ sallapanto purimā dvegāthā avoca –

菩薩は、飾られた高楼で白い天蓋が掲げられた玉座に座り、大臣たちと共に語らいながら、次の二つの偈を唱えました。

94.

94.

‘‘Seyyaṃso [Pg.361] seyyaso hoti, yo seyyamupasevati;

Ekena sandhiṃ katvāna, sataṃ vajjhe amocayiṃ.

“優れた者に親近する者は、自らもより優れた者となる。私は一人の者(賊王)と和合したことによって、死罪に処せられるはずであった百人の人々を救い出した。”

95.

95.

‘‘Tasmā sabbena lokena, sandhiṃ katvāna ekato;

Pecca saggaṃ nigaccheyya, idaṃ suṇātha kāsiyā’’ti.

“それゆえ、全世界の人々と一つになって和合し、死後には天界へと赴くべきである。カシの国の人々よ、これを聞くがよい。”

Tattha seyyaṃso seyyaso hoti, yo seyyamupasevatīti anavajjauttamadhammasaṅkhāto seyyo aṃso koṭṭhāso assāti seyyaṃso, kusaladhammanissitapuggalo. Yo punappunaṃ taṃ seyyaṃ kusaladhammabhāvanaṃ kusalābhirataṃ vā uttamapuggalamupasevati, so seyyaso hoti pāsaṃsataro ceva uttaritaro ca hoti. Ekena sandhiṃ katvāna, sataṃ vajjhe amocayinti tadamināpi cetaṃ veditabbaṃ – ahañhi seyyaṃ mettābhāvanaṃ upasevanto tāya mettābhāvanāya ekena coraraññā sandhiṃ santhavaṃ katvā mettābhāvanaṃ bhāvetvā tumhe satajane vajjhe amocayiṃ.

そのうち、“優れた者に親近する者は、自らもより優れた者となる”とは、非難されることのない至高の法である“優れた部分”を持つ者、すなわち善法に依拠した人のことです。繰り返しその優れた善法の修行や善を好む至高の人に親近する者は、より称賛されるべき者となり、より卓越した者となります。“一人の者と和合したことによって、百人の死刑囚を救い出した”とは、次のことを知るべきです。すなわち、“私は優れた慈しみの瞑想を修め、その慈しみの修行によって一人の賊王と和合・親交を結び、慈しみの瞑想を深めることで、死罪に直面していた百人のあなた方を救い出した”ということです。

Dutiyagāthāya attho – yasmā ahaṃ ekena saddhiṃ ekato mettābhāvanāya sandhiṃ katvā tumhe vajjhappatte satajane mocayiṃ, tasmā veditabbamevetaṃ, tasmā sabbena lokena saddhiṃ mettābhāvanāya sandhiṃ katvā ekato puggalo pecca paraloke saggaṃ nigaccheyya. Mettāya hi upacāraṃ kāmāvacare paṭisandhiṃ deti, appanā brahmaloke. Idaṃ mama vacanaṃ sabbepi tumhe kāsiraṭṭhavāsino suṇāthāti.

第二の偈の意味は、――私が一人の者と共に慈しみの瞑想によって和合し、死罪に処せられるはずだった百人のあなた方を救ったのであるから、それゆえにこそ、このことは知られるべきである。それゆえ、全世界と共に慈しみの瞑想によって和合した人は、死後に来世において天界へと赴くであろう。慈しみの(近行)定は欲界への転生をもたらし、安止定は梵天界(への転生)をもたらすからである。カシの国の住民であるあなた方すべては、私のこの言葉を聞くがよい、ということです。

Evaṃ mahāsatto mahājanassa mettābhāvanāya guṇaṃ vaṇṇetvā dvādasayojanike bārāṇasinagare setacchattaṃ pahāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbaji. Satthā sammāsambuddho hutvā tatiyaṃ gāthamāha –

このように大士(菩薩)は多くの人々に慈しみの瞑想の功徳を説き、十二ヨージャナにわたるバラーナシの都で白い天蓋(王位)を捨てて、雪山に入って仙人として出家しました。師(仏陀)は自ら正等覚者となって、第三の偈を唱えられました。

96.

96.

‘‘Idaṃ vatvā mahārājā, kaṃso bārāṇasiggaho;

Dhanuṃ kaṇḍañca nikkhippa, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti.

“このように語って、バラーナシを征服したカンサ大王は、弓と矢を投げ捨てて、自己の抑制(出家生活)に入った。”

Tattha mahanto rājāti mahārājā. Kaṃsoti tassa nāmaṃ. Bārāṇasiṃ gahetvā ajjhāvasanato bārāṇasiggaho. So rājā idaṃ vacanaṃ vatvā dhanuñca sarasaṅkhātaṃ kaṇḍañca nikkhippa ohāya chaḍḍetvā sīlasaṃyamaṃ [Pg.362] upagato pabbajito, pabbajitvā ca pana jhānaṃ uppādetvā aparihīnajjhāno brahmaloke uppannoti.

そのうち、“大王”とは偉大な王のことです。“カンサ”とは彼の名です。“バラーナシを征服した者”とは、バラーナシを占領して居住したことによります。その王はこの言葉を語り、弓と矢を投げ捨てて放棄し、戒律の抑制へと赴き、出家しました。そして出家して禅定を生じさせ、禅定を失うことなく梵天界に生まれました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā corarājā ānando ahosi, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生経をまとめられました。“その時の賊王はアーナンダであり、バラーナシ王は私自身であった”と。

Seyyajātakavaṇṇanā dutiyā.

セイヤ(優れた者)本生釈、第二。

[283] 3. Vaḍḍhakīsūkarajātakavaṇṇanā

[283] 三、ヴァッダキー・スーカラ(大工の猪)本生釈

Varaṃ varaṃ tvanti idaṃ satthā jetavane viharanto dhanuggahatissattheraṃ ārabbha kathesi. Pasenadirañño pitā mahākosalo bimbisārarañño dhītaraṃ vedehiṃ nāma kosaladeviṃ dadamāno tassā nhānacuṇṇamūlaṃ satasahassuṭṭhānaṃ kāsigāmaṃ adāsi. Ajātasattunā pana pitari mārite kosaladevīpi sokābhibhūtā kālamakāsi. Tato pasenadi kosalarājā cintesi – ‘‘ajātasattunā pitā mārito, bhaginīpi me sāmike kālakate tena sokena kālakatā, pitughātakassa corassa kāsigāmaṃ na dassāmī’’ti. So taṃ ajātasattussa na adāsi. Taṃ gāmaṃ nissāya tesaṃ dvinnampi kālena kālaṃ yuddhaṃ hoti, ajātasattu taruṇo samattho, pasenadi mahallakoyeva. So abhikkhaṇaṃ parajjati, mahākosalassāpi manussā yebhuyyena parājitā. Atha rājā ‘‘mayaṃ abhiṇhaṃ parajjāma, kiṃ nu kho kātabba’’nti amacce pucchi. ‘‘Deva, ayyā nāma mantacchekā honti, jetavanavihāre bhikkhūnaṃ kathaṃ sotuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā ‘‘tena hi tāyaṃ velāyaṃ bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ suṇāthā’’ti carapurise āṇāpesi. Te tato paṭṭhāya tathā akaṃsu.

“そなたこそ、より勝れている”というこの法話は、師(ブッダ)が祇園精舎に滞在していた際、ダヌッガハティッサ長老に関して語られたものです。パセーナディ王の父であるマハーコーサラは、ビンビサーラ王の娘であるヴェーデーヒーという名のコーサラ王女を嫁がせる際、彼女の入浴料(化粧料)として、十万の収益が上がるカースィ村を与えました。しかし、アジャータサットゥによって父王が殺害されると、コーサラ王女もまた悲しみに打ちひしがれて亡くなりました。そこで、コーサラ王パセーナディは次のように考えました。“アジャータサットゥによって父が殺され、私の妹も夫が死んだその悲しみによって亡くなった。父を殺した泥棒(アジャータサットゥ)に、カースィ村を与えるわけにはいかない”。こうして、彼はその村をアジャータサットゥに与えませんでした。その村をめぐって、二人の間には度々戦争が起こりましたが、アジャータサットゥは若く有能であり、パセーナディは老いていました。そのため、彼はしばしば敗北し、マハーコーサラ(旧王)以来の兵士たちも大半が敗れました。そこで王は“我々は度々敗北しているが、一体どうすべきだろうか”と大臣たちに尋ねました。“大王よ、聖者(比丘)の方々は策略に精通しておられます。祇園精舎の比丘たちの話を聴いてみるのがよろしいでしょう”。王は“それでは、その時間に比丘たちの対話を聴きなさい”と密偵たちに命じました。彼らはそれ以降、そのようにしました。

Tasmiṃ pana kāle dve mahallakattherā vihārapaccante paṇṇasālāyaṃ vasanti dattatthero ca dhanuggahatissatthero ca. Tesu dhanuggahatissatthero paṭhamayāmepi majjhimayāmepi niddāyitvā pacchimayāme pabujjhitvā ummukkāni sodhetvā [Pg.363] aggiṃ jāletvā nisinnako āha – ‘‘bhante, dattattherā’’ti. ‘‘Kiṃ, bhante, tissattherā’’ti? ‘‘Kiṃ niddāyasi no tva’’nti. ‘‘Aniddāyantā kiṃ karissāmā’’ti? ‘‘Uṭṭhāya tāva nisīdathā’’ti. So uṭṭhāya nisinno taṃ dattattheraṃ āha – ‘‘bhante dattatthera, ayaṃ te lolo mahodarakosalo cāṭimattaṃ bhattameva pūtiṃ karoti, yuddhavicāraṇaṃ pana kiñci na jānāti, parājito parājitotveva vadāpetī’’ti. ‘‘Kiṃ pana kātuṃ vaṭṭatī’’ti? Tasmiṃ khaṇe te carapurisā tesaṃ kathaṃ suṇantā aṭṭhaṃsu.

その頃、寺院の端の葉小屋に、二人の老長老、ダッタ長老とダヌッガハティッサ長老が住んでいました。そのうちのダヌッガハティッサ長老は、夜の初更も中更も眠り、後更(明け方)に目を覚まして、燃えさしを片付け、火を焚いて座りながら言いました。“ダッタ長老よ”。“何ですか、ティッサ長老”。“なぜ眠っているのですか”。“眠らずに何をしろと言うのですか”。“さあ、起きて座りなさい”。彼は起き上がって座ると、そのダッタ長老に言いました。“ダッタ長老よ、あの貪欲で腹の出たコーサラ王は、大きな鉢いっぱいの飯を腐らせるだけで、戦の指揮については何も知らず、負けてばかりだと周囲に言わせている”。 “では、どうすればよいのですか”。その時、密偵たちは彼らの会話を聞きながら立ち止まっていました。

Dhanuggahatissatthero yuddhaṃ vicāresi – ‘‘bhante, yuddho nāma tividho – padumabyūho, cakkabyūho, sakaṭabyūhoti. Ajātasattuṃ gaṇhitukāmena asuke nāma pabbatakucchismiṃ dvīsu pabbatabhittīsu manusse ṭhapetvā purato dubbalabalaṃ dassetvā pabbatantaraṃ paviṭṭhabhāvaṃ jānitvā paviṭṭhamaggaṃ occhinditvā purato ca pacchato ca ubhosu pabbatabhittīsu vaggitvā unnaditvā khipe patitamacchaṃ viya antomuṭṭhiyaṃ vaṭṭapotakaṃ viya ca katvā sakkā assa taṃ gahetu’’nti. Carapurisā taṃ sāsanaṃ rañño ārocesuṃ. Taṃ sutvā rājā saṅgāmabheriṃ carāpetvā gantvā sakaṭabyūhaṃ katvā ajātasattuṃ jīvaggāhaṃ gāhāpetvā attano dhītaraṃ vajirakumāriṃ bhāgineyyassa datvā kāsigāmaṃ tassā nhānamūlaṃ katvā datvā uyyojesi. Sā pavatti bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, kosalarājā kira dhanuggahatissattherassa vicāraṇāya ajātasattuṃ jinī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi dhanuggahatisso yuddhavicāraṇāya chekoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

ダヌッガハティッサ長老は、戦術について解説しました。“長老よ、戦の陣立てには、蓮華の陣、円環の陣、車乗の陣の三種類があります。アジャータサットゥを捕らえたいなら、しかるべき山の窪みの二つの絶壁に兵を配置し、前方には弱い兵を見せて、彼が山の間に入ったのを見計らって退路を断ち、前方と後方の両方の絶壁から一斉に飛び出して叫び声を上げれば、網にかかった魚のように、あるいは拳の中のウズラの雛のようにして、彼を捕らえることができるでしょう”。密偵たちはその報告を王に伝えました。それを聞いた王は、進軍の太鼓を鳴らして出陣し、車乗の陣を敷いてアジャータサットゥを生け捕りにしました。そして、自分の娘であるヴァジラー王女を甥(アジャータサットゥ)に与え、カースィ村を彼女の入浴料として添えて送り出しました。その出来事は比丘たちの間で評判になりました。ある日、比丘たちが説法堂で“友よ、コーサラ王はダヌッガハティッサ長老の策略によってアジャータサットゥに勝利したそうだ”と話し合っていました。師(ブッダ)が来られて“比丘たちよ、今ここで何を話しているのか”と尋ねられ、“これこれのことです”と答えると、“比丘たちよ、ダヌッガハティッサが戦術に精通しているのは今に始まったことではなく、過去においてもそうであった”と言って、過去の物語を話されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññe rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tadā bārāṇasiṃ nissāya nivutthavaḍḍhakigāmakā eko vaḍḍhakī thambhatthāya araññaṃ gantvā āvāṭe patitaṃ sūkarapotakaṃ disvā taṃ gharaṃ netvā paṭijaggi. So vuḍḍhippatto mahāsarīro vaṅkadāṭho [Pg.364] ācārasampanno ahosi, vaḍḍhakinā positattā pana ‘‘vaḍḍhakīsūkaro’’tveva paññāyi. Vaḍḍhakissa rukkhatacchanakāle tuṇḍena rukkhaṃ parivatteti, mukhena ḍaṃsitvā vāsipharasunikhādanamuggare āharati, kālasuttakoṭiyaṃ gaṇhāti. Atha so vaḍḍhakī ‘‘kocideva, naṃ khādeyyā’’ti bhayena netvā araññe vissajjesi. Sopi araññaṃ pavisitvā khemaṃ phāsukaṭṭhānaṃ olokento ekaṃ pabbatantare mahantaṃ girikandaraṃ addasa sampannakandamūlaphalaṃ phāsukaṃ vasanaṭṭhānaṃ anekasatasūkarasamākiṇṇaṃ. Te sūkarā taṃ disvā tassa santikaṃ āgamaṃsu. Sopi te āha – ‘‘ahaṃ tumheva olokento vicarāmi, apica vo mayā diṭṭhā, idañca ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ, ahampi idāni idheva vasissāmī’’ti. ‘‘Saccaṃ idaṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ, parissayo panettha atthī’’ti. ‘‘Ahampi tumhe disvā etaṃ aññāsiṃ, evaṃ gocarasampanne ṭhāne vasantānaṃ vo sarīresu maṃsalohitaṃ natthi, kiṃ pana vo ettha bhaya’’nti? ‘‘Eko byaggho pātova āgantvā diṭṭhadiṭṭhaṃyeva gahetvā gacchatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana so nibaddhaṃ gaṇhāti, udāhu antarantarā’’ti? ‘‘Nibaddhaṃ gaṇhātī’’ti. ‘‘Kati pana te byagghā’’ti? ‘‘Ekoyevā’’ti. ‘‘Ettakā tumhe ekassa yujjhituṃ na sakkothā’’ti? ‘‘Āma, na sakkomā’’ti. ‘‘Ahaṃ taṃ gaṇhissāmi, kevalaṃ tumhe mama vacanaṃ karotha, so byaggho kahaṃ vasatī’’ti? ‘‘Etasmiṃ pabbate’’ti.

昔、バーラーナスィでブラマダッタ王が統治していた頃、菩薩は森の樹神として生まれました。その頃、バーラーナスィの近くの木工の村に住む一人の大工が、材木を求めて森へ行き、穴に落ちていた猪の子供を見つけ、家へ連れ帰って育てました。その猪は成長して体格が良くなり、曲がった牙を持ち、行儀も良くなりました。大工に育てられたため“大工の猪”として知られるようになりました。大工が木を削る時には、鼻先で木を転がしたり、口でノミや斧、錐、槌を運んだり、墨糸の端をくわえたりしました。やがて大工は“誰かがこの猪を食べてしまうかもしれない”と恐れ、森へ連れて行って放しました。その猪もまた森に入り、安全で住みやすい場所を探していると、山の間にある大きな洞窟を見つけました。そこは根や実が豊富で住みやすく、何百頭もの猪が群れていました。猪たちは彼を見ると、彼のそばに集まってきました。彼もまた言いました。“私はあなた方を探して歩き回っていました。やっと会えました。この場所は素晴らしい、私もこれからここに住むことにしましょう”。“確かにここは素晴らしい場所ですが、恐ろしい危険があるのです”。“あなた方を見て、私もそれを察しました。このように餌の豊富な場所に住んでいながら、あなた方の体には肉も血もありません。一体、ここでは何を恐れているのですか”。“一頭の虎が毎朝やってきて、目に留まった者を片端から捕らえて去っていくのです”。“それは毎日来るのですか、それとも時々ですか”。“毎日来ます”。“虎は何頭いるのですか”。“たった一頭です”。“これほど大勢いながら、一頭の虎と戦えないのですか”。“はい、できません”。“私がその虎を捕らえてみせましょう。ただ、あなた方は私の言う通りにしなさい。その虎はどこに住んでいるのですか”。“あの山です”。

So rattiññeva sūkare carāpetvā yuddhaṃ vicārento ‘‘yuddhaṃ nāma padumabyūhacakkabyūhasakaṭabyūhavasena tividhaṃ hotī’’ti vatvā padumabyūhavasena vicāresi. So hi bhūmisīsaṃ jānāti. Tasmā ‘‘imasmiṃ ṭhāne yuddhaṃ vicāretuṃ vaṭṭatī’’ti sūkarapillake mātaro ca tesaṃ majjhaṭṭhāne ṭhapesi. So tā āvijjhitvā majjhimasūkariyo, tā āvijjhitvā potakasūkare, te āvijjhitvā jarasūkare, te āvijjhitvā dīghadāṭhasūkare, te āvijjhitvā yuddhasamatthe balavatarasūkare dasa vīsa tiṃsa jane tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne balagumbaṃ katvā ṭhapesi. Attano ṭhitaṭṭhānassa purato ekaṃ parimaṇḍalaṃ āvāṭaṃ khaṇāpesi, pacchato ekaṃ suppasaṇṭhānaṃ anupubbaninnaṃ pabbhārasadisaṃ. Tassa saṭṭhisattatimatte yodhasūkare ādāya tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne ‘‘mā bhāyitthā’’ti kammaṃ vicārato aruṇaṃ uṭṭhahi.

彼は夜のうちに豚たちを動かし、戦いについて検討しながら、“戦いには蓮華陣、円輪陣、車陣の三種類がある”と言って、蓮華陣に基づいて検討しました。彼は地形の要所を心得ていたからです。それゆえ、“この場所で戦いを指揮するのが適当である”と言って、豚の子供たちとその母親たちを陣の中央に配置しました。その周囲を囲むように中堅の雌豚たちを、その周囲を囲むように若い豚たちを、その周囲に老いた豚たちを、その周囲に長い牙を持つ豚たちを、さらにその周囲に、戦いに堪えうる強力な豚たちを十頭、二十頭、三十頭と、それぞれの場所に守備隊として配置しました。自分自身が立つ場所の前面には一つの円形の穴を掘らせ、背面には、形が整い、なだらかに傾斜した崖のような穴を掘らせました。彼は六十から七十頭ほどの戦士の豚を連れて、あちこちで“恐れるな”と言って陣を指揮しているうちに、夜が明けました。

Byaggho [Pg.365] uṭṭhāya ‘‘kālo’’ti ñatvā gantvā tesaṃ sammukhā ṭhite pabbatatale ṭhatvā akkhīni ummīletvā sūkare olokesi. Vaḍḍhakīsūkaro ‘‘paṭioloketha na’’nti sūkarānaṃ saññaṃ adāsi, te paṭiolokesuṃ. Byaggho mukhaṃ ugghāṭetvā assosi, sūkarāpi tathā kariṃsu. Byaggho muttaṃ chaḍḍesi, sūkarāpi chaḍḍayiṃsu. Iti yaṃ yaṃ so karoti, taṃ taṃ te paṭikariṃsu. So cintesi – ‘‘pubbe sūkarā mayā olokitakāle palāyantā palāyitumpi na sakkonti, ajja apalāyitvā mama paṭisattu hutvā mayā katameva paṭikaronti. Etasmiṃ bhūmisīse ṭhito eko tesaṃ saṃvidhāyakopi atthi, ajja mayhaṃ gatassa jayo na paññāyatī’’ti. So nivattitvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsi. Tena pana gahitamaṃsakhādako eko kūṭajaṭilo atthi, so taṃ tucchahatthameva āgacchantaṃ disvā tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –

虎は起き上がり、“時が来た”と知って出かけ、彼らの正面の山の岩場の上に立って、目を開いて豚たちを見下ろしました。大工の豚は“彼を見返せ”と豚たちに合図を送り、彼らは見返しました。虎が口を開けると、豚たちも同様にしました。虎が放尿すると、豚たちも同様にしました。このように、虎がすることを、彼らもすべてやり返しました。虎は考えました。“以前、豚たちは私に見られた時、逃げようとしても逃げることができなかった。今日は逃げもせず、私の敵となって、私のすることをそのままやり返している。この要所に陣取っている、彼らの指揮官が一人いるに違いない。今日、私が行っても勝利は望めないだろう”。彼は引き返し、自分の住処へと戻りました。しかし、そこには彼が獲った肉を食べていた一人の偽の長髪苦行者がいました。彼は虎が手ぶらで帰ってくるのを見て、彼と語り合いながら、最初の詩を唱えました。

97.

97.

‘‘Varaṃ varaṃ tvaṃ nihanaṃ pure cari,Asmiṃ padese abhibhuyya sūkare;

Sodāni eko byapagamma jhāyasi,Balaṃ nu te byaggha na cajja vijjatī’’ti.

“かつてお前はこの場所で、豚たちを圧倒し、優れた者たちを次々と殺して歩いていた。虎よ、今、お前はただ一人で引き下がり、物思いに沈んでいる。今日はお前には力が備わっていないのか。”

Tattha varaṃ varaṃ tvaṃ nihanaṃ pure cari, asmiṃ padese abhibhuyya sūkareti ambho byaggha, tvaṃ pubbe imasmiṃ padese sabbasūkare abhibhavitvā imesu sūkaresu varaṃ varaṃ tvaṃ uttamuttamaṃ sūkaraṃ nihananto vicari. Sodāni eko byapagamma jhāyasīti so tvaṃ idāni aññataraṃ sūkaraṃ aggahetvā ekakova apagantvā jhāyasi pajjhāyasi. Balaṃ nu te byaggha na cajja vijjatīti kiṃ nu te, ambho byaggha, ajja kāyabalaṃ natthīti.

その中で、“かつてお前は優れた者たちを殺して歩いた、この場所で豚たちを圧倒して”とは、“おお虎よ、お前は以前、この場所ですべての豚を圧倒し、これらの豚の中で優れた、最も優れた豚を殺しながら歩き回っていた”ということです。“今、お前は一人で引き下がり、物思いに沈んでいる”とは、“そのお前が、今は一頭の豚も捕らえずに、ただ一人で立ち去り、深く考え込んでいる”ということです。“虎よ、今日はお前には力が備わっていないのか”とは、“おお虎よ、今日はお前には身体的な力が備わっていないのか”ということです。

Taṃ sutvā byaggho dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、虎は第二の詩を唱えました。

98.

98.

‘‘Ime sudaṃ yanti disodisaṃ pure, bhayaṭṭitā leṇagavesino puthū;

Te dāni saṅgamma vasanti ekato, yatthaṭṭhitā duppasahajjame mayā’’ti.

“以前、彼らは恐怖に怯え、逃げ場を求めて四方八方へと散り散りになっていました。しかし今、彼らは一箇所に集まって住んでいます。彼らが陣取っているあの場所では、今日、彼らを屈服させることは私には困難です。”

Tattha [Pg.366] sudanti nipāto. Ayaṃ pana saṅkhepattho – ime sūkarā pubbe maṃ disvā bhayena aṭṭitā pīḷitā attano leṇagavesino puthū visuṃ visuṃ hutvā disodisaṃ yanti, taṃ taṃ disaṃ abhimukhā palāyanti, te dāni sabbepi samāgantvā ekato vasanti tiṭṭhanti, tañca bhūmisīsaṃ upagatā, yattha ṭhitā duppasahā dummaddayā ajja ime mayāti.

その中で、“sudaṃ”は不変化詞です。これが要約された意味です。“これらの豚は以前、私を見て恐怖に苦しみ、悩まされ、自分の逃げ場を探して、バラバラになって四方八方へ逃げて行きました。しかし今、彼らは皆、集まって一箇所に留まっています。そして、あの地の要所にたどり着きました。彼らがそこに留まっている限り、今日、彼らを制圧し、打ち負かすことは、私にはできないのです。”

Athassa ussāhaṃ janento kūṭajaṭilo ‘‘mā bhāyi, gaccha tayi naditvā pakkhandante sabbepi bhītā bhijjitvā palāyissantī’’ti āha. Byaggho tasmiṃ ussāhaṃ janente sūro hutvā puna gantvā pabbatatale aṭṭhāsi. Vaḍḍhakīsūkaro dvinnaṃ āvāṭānaṃ antare aṭṭhāsi. Sūkarā ‘‘sāmi, mahācoro punāgato’’ti āhaṃsu. ‘‘Mā bhāyittha, idāni taṃ gaṇhissāmī’’ti. Byaggho naditvā vaḍḍhakīsūkarassa upari patati, sūkaro tassa attano upari patanakāle parivattitvā vegena ujukaṃ khataāvāṭe pati. Byaggho vegaṃ sandhāretuṃ asakkonto uparibhāgena gantvā suppamukhassa tiriyaṃ khataāvāṭassa atisambādhe mukhaṭṭhāne patitvā puñjakato viya ahosi. Sūkaro āvāṭā uttaritvā asanivegena gantvā byagghaṃ antarasatthimhi dāṭhāya paharitvā yāva vakkapadesā phāletvā pañcamadhuramaṃsaṃ dāṭhāya paliveṭhetvā byagghassa matthake āvijjhitvā ‘‘gaṇhatha tumhākaṃ paccāmitta’’nti ukkhipitvā bahiāvāṭe chaḍḍesi. Paṭhamaṃ āgatā byagghamaṃsaṃ labhiṃsu, pacchā āgatā ‘‘byagghamaṃsaṃ kīdisaṃ hotī’’ti tesaṃ mukhaṃ upasiṅghantā vicariṃsu.

すると、偽の苦行者は彼を鼓舞しようとして、“恐れるな、行け。お前が咆哮して飛びかかれば、皆、恐れて散り散りになって逃げ出すだろう”と言いました。虎は、彼に励まされて勇気を取り戻し、再び行って山の岩の上に立ちました。大工の豚は二つの穴の間に立ちました。豚たちは“主よ、あの大泥棒がまた来ました”と言いました。“恐れるな、今こそ彼を捕らえてやる”。虎は咆哮して大工の豚の上に飛びかかりました。豚は、虎が自分の上に飛びかかってくる瞬間に、身を翻して素早く、真っ直ぐに掘られた穴の中に飛び込みました。虎は勢いを制御することができず、上を通り過ぎ、前方にある横向きに掘られた非常に狭い穴の入り口に落ち、塊のようになってしまいました。豚は穴から這い上がると、雷のような速さで駆け寄り、虎の股の間を牙で突き刺し、腎臓のあたりまで切り裂きました。そして、五種の美味な肉を牙で巻き取り、虎の頭を振り回し、“お前たちの仇を捕らえたぞ”と言って高く掲げ、穴の外へ放り出しました。最初に来た豚たちは虎の肉を手に入れ、後から来た豚たちは“虎の肉とはどのようなものか”と、彼らの口のあたりを嗅ぎながら歩き回りました。”

Sūkarā na tāva tussanti. Vaḍḍhakīsūkaro tesaṃ iṅghitaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho tumhe na tussathā’’ti āha. ‘‘Sāmi, kiṃ etena byagghena ghātitena, añño pana byagghaāṇāpanasamattho kūṭajaṭilo atthiyevā’’ti. ‘‘Ko nāmeso’’ti? ‘‘Eko dussīlatāpaso’’ti. ‘‘Byagghopi mayā ghātito, so me kiṃ pahoti, etha gaṇhissāma na’’nti sūkaraghaṭāya saddhiṃ pāyāsi. Kūṭatāpasopi byagghe cirāyante ‘‘kiṃ nu kho sūkarā byagghaṃ gaṇhiṃsū’’ti paṭipathaṃ gacchanto te sūkare āgacchante disvā attano parikkhāraṃ ādāya palāyanto tehi anubandhito parikkhāraṃ chaḍḍetvā vegena udumbararukkhaṃ abhiruhi. Sūkarā ‘‘idānimha, sāmi, naṭṭhā, tāpaso palāyitvā [Pg.367] rukkhaṃ abhiruhī’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ rukkhaṃ nāmā’’ti? ‘‘Udumbararukkha’’nti. So ‘‘sūkariyo udakaṃ āharantu, sūkarapotakā pathaviṃ khaṇantu, dīghadāṭhā sūkarā mūlāni chindantu, sesā parivāretvā ārakkhantū’’ti saṃvidahitvā tesu tathā karontesu sayaṃ udumbarassa ujukaṃ thūlamūlaṃ pharasunā paharanto viya ekappahārameva katvā udumbararukkhaṃ pātesi. Parivāretvā ṭhitasūkarā kūṭajaṭilaṃ bhūmiyaṃ pātetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ katvā yāva aṭṭhito khāditvā vaḍḍhakīsūkaraṃ udumbarakhandheyeva nisīdāpetvā kūṭajaṭilassa paribhogasaṅkhena udakaṃ āharitvā abhisiñcitvā rājānaṃ kariṃsu, ekañca taruṇasūkariṃ tassa aggamahesiṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya kira yāvajjatanā rājāno udumbarabhaddapīṭhe nisīdāpetvā tīhi saṅkhehi abhisiñcanti.

猪たちはまだ満足しませんでした。大工猪は彼らの意図を見て、“なぜお前たちは満足しないのか”と尋ねました。“主人よ、あの虎を殺したところで何になりましょう。他に虎に命令を下すことができる偽の結髪行者がいるのです”“それは何という者か”“一人の破戒した修行者です”“虎でさえ私に殺されたのだ。彼が私に何ができよう。さあ、彼を捕らえに行こう”と言って、猪の群れと共に進みました。偽の修行者もまた、虎が遅いのを不審に思い、“猪たちが虎を捕まえたのだろうか”と迎えに出る途中で、猪たちがやって来るのを見て、自分の資具を持って逃げ出し、急いでイチジクの木(ウドゥンバラ)に登りました。猪たちは“主人よ、万事休すです。修行者が逃げて木に登ってしまいました”と言いました。“何という木か”“イチジクの木です”。彼は“雌猪たちは水を運び、子猪たちは土を掘り、牙の長い猪たちは根を切り、残りの者は周囲を囲んで見守れ”と手配しました。彼らがその通りにしている間、自分はイチジクのまっすぐで太い根を、まるで斧で打つかのように一撃で切り、イチジクの木を倒しました。周囲を囲んでいた猪たちは、偽の修行者を地面に落としてバラバラに引き裂き、骨まで食べてしまいました。そして大工猪をイチジクの幹の上に座らせ、偽の修行者の持ち物であった螺貝で水を運んで灌頂を施し、彼を王としました。そして一頭の若い雌猪を彼の正妃としました。それ以来、今日に至るまで、王たちはイチジクの吉祥の座(ウドゥンバラ・バッダ・ピータ)に座らせ、三つの螺貝で灌頂を施すようになったと言われています。

Tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā taṃ acchariyaṃ disvā ekasmiṃ viṭapantare sūkarānaṃ abhimukhā hutvā tatiyaṃ gāthamāha –

その森の茂みに住んでいた神は、その驚くべき出来事を見て、ある枝の間に猪たちに向かって現れ、第三の偈を唱えました。

99.

99.

‘‘Namatthu saṅghāna samāgatānaṃ, disvā sayaṃ sakhya vadāmi abbhutaṃ;

Byagghaṃ migā yattha jiniṃsu dāṭhino, sāmaggiyā dāṭhabalesu muccare’’ti.

“集まった群衆(猪の群れ)に礼拝せん。私は自らこの驚くべき友情を見て語る。牙を持つ獣たち(猪)が、牙ある虎に勝利した。牙の力を持つ者たちは、団結によって(死の恐怖から)解き放たれる”

Tattha namatthu saṅghānanti ayaṃ mama namakkāro samāgatānaṃ sūkarasaṅghānaṃ atthu. Disvā sayaṃ sakhya vadāmi abbhutanti idaṃ pubbe abhūtapubbaṃ abbhutaṃ sakhyaṃ mittabhāvaṃ sayaṃ disvā vadāmi. Byagghaṃ migā yattha jiniṃsu dāṭhinoti yatra hi nāma dāṭhino sūkaramigā byagghaṃ jiniṃsu, ayameva vā pāṭho. Sāmaggiyā dāṭhabalesu muccareti yā sā dāṭhabalesu sūkaresu sāmaggī ekajjhāsayatā, tāya tesu sāmaggiyā te dāṭhabalā paccāmittaṃ gahetvā ajja maraṇabhayā muttāti attho.

その中で、“namatthu saṅghānaṃ”とは、私の礼拝が集まった猪の群れに対してあらんことを、という意味です。“disvā sayaṃ sakhya vadāmi abbhutaṃ”とは、かつてなかったこの驚くべき友情(親愛の情)を自ら見て語る、という意味です。“byagghaṃ migā yattha jiniṃsu dāṭhino”とは、牙を持つ猪という獣が、まさにそこで虎に勝利したことを指します。あるいは、これが読み(テキスト)です。“sāmaggiyā dāṭhabalesu muccare”とは、牙の力を持つ猪たちの間にある、あの団結、すなわち心が一つであることによって、その団結のゆえに、牙の力を持つ彼らは敵を捕らえ、今日、死の恐怖から脱した、という意味です。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dhanuggahatisso vaḍḍhakīsūkaro ahosi, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生経をまとめられました。“その時のダヌッガハティッサは大工猪であった。木神は私自身であった”と。

Vaḍḍhakīsūkarajātakavaṇṇanā tatiyā.

大工猪本生(ヴァッダキー・スーカラ・ジャータカ)の注釈、第三。

[284] 4. Sirijātakavaṇṇanā

[284] 4. 吉祥本生(シリ・ジャータカ)の注釈

Yaṃ [Pg.368] ussukā saṅgharantīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ siricorabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. Imasmiṃ jātake paccuppannavatthu heṭṭhā khadiraṅgārajātake (jā. 1.1.40) vitthāritameva. Idhāpi pana sā anāthapiṇḍikassa ghare catutthe dvārakoṭṭhake vasanakā micchādiṭṭhidevatā daṇḍakammaṃ karontī catupaññāsahiraññakoṭiyo āharitvā koṭṭhe pūretvā seṭṭhinā saddhiṃ sahāyikā ahosi. Atha naṃ so ādāya satthu santikaṃ nesi. Satthā tassā dhammaṃ desesi, sā dhammaṃ sutvā sotāpannā ahosi. Tato paṭṭhāya seṭṭhino yaso yathāporāṇova jāto. Atheko sāvatthivāsī sirilakkhaṇaññū brāhmaṇo cintesi – ‘‘anāthapiṇḍiko duggato hutvā puna issaro jāto, yaṃnūnāhaṃ taṃ daṭṭhukāmo viya gatvā tassa gharato siriṃ thenetvā āgaccheyya’’nti. So tassa gharaṃ gantvā tena katasakkārasammāno sāraṇīyakathāya vattamānāya ‘‘kimatthaṃ āgatosī’’ti vutte ‘‘kattha nu kho sirī patiṭṭhitā’’ti olokesi. Seṭṭhino ca sabbaseto dhotasaṅkhapaṭibhāgo kukkuṭo suvaṇṇapañjare pakkhipitvā ṭhapito atthi, tassa cūḷāya sirī patiṭṭhāsi. Brāhmaṇo olokayamāno siriyā tattha patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘ahaṃ, mahāseṭṭhi, pañcasate māṇave mante vācemi, akālaraviṃ ekaṃ kukkuṭaṃ nissāya te ca mayañca kilamāma, ayañca kira kukkuṭo kālaravī, imassatthāya āgatomhi, dehi me etaṃ kukkuṭa’’nti. ‘‘Gaṇha, brāhmaṇa, demi te kukkuṭa’’nti. ‘‘Demī’’ti ca vuttakkhaṇeyeva sirī tassa cūḷato apagantvā ussīsake ṭhapite maṇikkhandhe patiṭṭhāsi.

“熱心に集める者が……”というこの物語を、師は祇園精舎に滞在していた際、ある吉祥を盗もうとした婆羅門に関連して語られました。この本生経の現在物語は、以前の“炭火本生”(ジャータカ1.1.40)において詳しく述べられた通りです。しかしここでも、給孤独(アナータピンディカ)長者の家の第四の門楼に住んでいた邪見の女神が、罰として五億四千万の金銀を運んできて倉を満たし、長者と友人となりました。その後、長者は彼女を連れて師の御もとへ行きました。師は彼女に法を説き、彼女は法を聞いて預流果に達しました。それ以来、長者の名声は以前のようになりました。そこで、舎衛城に住むある吉祥の相(シリ・ラッカな)を知る婆羅門が、“給孤独は一度没落したが、再び富豪となった。私は彼に会いたいふりをして行き、彼の家から吉祥(幸運)を盗んでこよう”と考えました。彼は長者の家へ行き、丁寧なもてなしを受け、親しい挨拶を交わしている際に、“何のために来られたのか”と尋ねられ、“吉祥はいったいどこに留まっているのか”と辺りを見回しました。長者の家には、磨き上げられた螺貝のように真っ白な雄鶏が金の籠に入れられて置かれていましたが、吉祥はその鶏の鶏冠(とさか)に留まっていました。婆羅門はそれを見て吉祥がそこに留まっていることを知り、“大長者よ、私は五百人の青年に聖典を教えていますが、時をわきまえずに鳴く一羽の鶏のせいで、彼らも私も疲れ果てています。この鶏は時に合わせて鳴くと聞きました。このために参りました。どうかこの鶏を私にください”と言いました。“婆羅門よ、お持ちなさい。その鶏を差し上げましょう”。そして“差し上げましょう”と言った瞬間に、吉祥は鶏の鶏冠から離れ、枕元に置かれていた宝玉(マニッカンダー)へと移りました。

Brāhmaṇo siriyā maṇimhi patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā maṇimpi yāci. ‘‘Maṇimpi demī’’ti vuttakkhaṇeyeva sirī maṇito apagantvā ussīsake ṭhapitaārakkhayaṭṭhiyaṃ patiṭṭhāsi. Brāhmaṇo siriyā tattha patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā tampi yāci. ‘‘Gahetvā gacchāhī’’ti vuttakkhaṇeyeva sirī yaṭṭhito apagantvā puññalakkhaṇadeviyā nāma seṭṭhino aggamahesiyā sīse patiṭṭhāsi. Siricorabrāhmaṇo tattha patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā ‘‘avissajjiyabhaṇḍaṃ etaṃ, yācitumpi na sakkā’’ti cintetvā seṭṭhiṃ etadavoca – ‘‘mahāseṭṭhi, ahaṃ [Pg.369] tumhākaṃ gehe ‘siriṃ thenetvā gamissāmī’ti āgacchiṃ, sirī pana te kukkuṭassa cūḷāyaṃ patiṭṭhitā ahosi, tasmiṃ mama dinne tato apagantvā maṇimhi patiṭṭhahi, maṇimhi dinne ārakkhayaṭṭhiyaṃ patiṭṭhahi, ārakkhayaṭṭhiyā dinnāya tato apagantvā puññalakkhaṇadeviyā sīse patiṭṭhahi, ‘idaṃ kho pana avissajjiyabhaṇḍa’nti imampi me na gahitaṃ, na sakkā tava siriṃ thenetuṃ, tava santakaṃ taveva hotū’’ti uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Anāthapiṇḍiko ‘‘imaṃ kāraṇaṃ satthu kathessāmī’’ti vihāraṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisinno sabbaṃ tathāgatassa ārocesi. Satthā taṃ sutvā ‘‘na kho, gahapati, idāneva aññesaṃ sirī aññattha gacchati, pubbepi appapuññehi uppāditasirī pana puññavantānaṃyeva pādamūlaṃ gatā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

婆羅門は、吉祥(シリー)が宝珠に宿っていることを知り、宝珠までも乞い願った。“宝珠も与えよう”と言われた瞬間に、吉祥は宝珠から離れ、枕元に置かれていた護身用の杖に宿った。婆羅門は吉祥がそこに宿ったことを知り、それをも乞い願った。“持って行くがよい”と言われた瞬間に、吉祥は杖から離れ、プンニャラッカナー・デーヴィーという名の長者の正妻の頭の上に宿った。吉祥を盗もうとした婆羅門は、そこに宿ったことを知り、“これは譲り渡すことのできない宝だ。乞い願うこともできない”と考えて、長者にこう言った。“長者よ、私はあなたの家の吉祥(シリー)を盗んで行こうと思ってやって来ました。しかし、吉祥はあなたの鶏の冠に宿っていました。それが私に与えられると、そこから離れて宝珠に宿りました。宝珠が与えられると、護身用の杖に宿りました。護身用の杖が与えられると、そこから離れてプンニャラッカナー・デーヴィーの頭の上に宿りました。しかし、‘これは譲り渡すことのできない宝である’として、私はこれも手に入れませんでした。あなたの吉祥を盗むことはできません。あなたのものは、あなたのままでありますように”。そう言って、彼は座から立ち去った。給孤独長者は“このことを世尊に申し上げよう”と精舎へ行き、世尊を供養し礼拝して、傍らに座り、ことの次第をすべて如来に報告した。世尊はそれを聞いて“長者よ、他人の吉祥が他へ行くのは、今に始まったことではない。かつても、徳の少ない者たちによって生じた吉祥が、徳ある者の足元へと行ったのである”と語り、彼に請われて過去の物語を説かれた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sippaṃ uggaṇhitvā agāraṃ ajjhāvasanto mātāpitūnaṃ kālakiriyāya saṃviggo nikkhamitvā himavantapadese isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā dīghassa addhuno accayena loṇambilasevanatthāya janapadaṃ gantvā bārāṇasirañño uyyāne vasitvā punadivase bhikkhaṃ caramāno hatthācariyassa gharadvāraṃ agamāsi. So tassa ācāravihāre pasanno bhikkhaṃ datvā uyyāne vasāpetvā niccaṃ paṭijaggi. Tasmiṃ kāle eko kaṭṭhahārako araññato dārūni āharanto velāya nagaradvāraṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi. Sāyaṃ ekasmiṃ devakule dārukalāpaṃ ussīsake katvā nipajji, devakule vissaṭṭhā bahū kukkuṭā tassa avidūre ekasmiṃ rukkhe sayiṃsu. Tesu uparisayitakukkuṭo paccūsakāle vaccaṃ pātento heṭṭhāsayitakukkuṭassa sarīre pātesi. ‘‘Kena me sarīre vaccaṃ pātita’’nti ca vutte ‘‘mayā’’ti āha. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti ca vutte ‘‘anupadhāretvā’’ti vatvā punapi pātesi. Tato ubhopi aññamaññaṃ kuddhā ‘‘kiṃ te balaṃ, kiṃ te bala’’nti kalahaṃ kariṃsu. Atha heṭṭhāsayitakukkuṭo āha – ‘‘maṃ māretvā aṅgāre pakkamaṃsaṃ khādanto pātova kahāpaṇasahassaṃ labhatī’’ti. Uparisayitakukkuṭo āha – ‘‘ambho, mā tvaṃ ettakena gajji, mama thūlamaṃsaṃ khādanto rājā hoti, bahimaṃsaṃ [Pg.370] khādanto puriso ce, senāpatiṭṭhānaṃ, itthī ce, aggamahesiṭṭhānaṃ labhati. Aṭṭhimaṃsaṃ pana me khādanto gihī ce, bhaṇḍāgārikaṭṭhānaṃ, pabbajito ce, rājakulūpakabhāvaṃ labhatī’’ti.

昔、ブラマダッタ王がバラナシで統治していた頃、菩薩はカシ国の婆羅門の家に生まれ、成人してタクシラで諸学を修め、家にあって生活していたが、父母の死に衝撃を受けて出家し、ヒマラヤ地方で仙人(リシ)として出家して、神通と等至を会得した。長い年月の後、塩や酸味のあるものを摂るために人里へ行き、バラナシ王の遊園に住み、翌日、托鉢に歩いて象の師匠の家の門前に至った。彼はその振る舞いに感銘を受け、施食を与えて遊園に住まわせ、常に世話をした。その頃、一人の薪売りが森から薪を運んでいたが、刻限までに城門に辿り着くことができなかった。夕方、彼はある神殿で薪の束を枕にして横になった。神殿には放し飼いの多くの鶏がおり、彼の近くの一本の木で眠っていた。そのうち、上に止まっていた鶏が明け方に糞をして、下に止まっていた鶏の体にかけた。“誰が私の体に糞をしたのか”と問われると、“私がした”と答えた。“なぜか”と問われると、“よく考えずに”と言って、また糞をした。そこで両者は互いに怒り、“お前に何の力があるのか、お前に何の力があるのか”と言い争いをした。すると下に止まっていた鶏が言った。“私を殺して炭火で焼いた肉を食べれば、明日の朝には千カハーパナを得るのだぞ”。上に止まっていた鶏は言った。“おい、そんなことで威張るな。私の肉の厚い部分を食べる者は王になる。外側の肉を食べる者が男なら将軍の位を、女なら正妃の位を得る。また、私の骨の周りの肉を食べる者が在家者なら大蔵卿に、出家者なら王室に近侍する身分になるのだ”。

Kaṭṭhahārako tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘rajje patte sahassena kiccaṃ natthī’’ti saṇikaṃ abhiruhitvā uparisayitakukkuṭaṃ gahetvā māretvā ucchaṅge katvā ‘‘rājā bhavissāmī’’ti gantvā vivaṭadvāreneva nagaraṃ pavisitvā kukkuṭaṃ nittacaṃ katvā udaraṃ sodhetvā ‘‘idaṃ kukkuṭamaṃsaṃ sādhukaṃ sampādehī’’ti pajāpatiyā adāsi. Sā kukkuṭamaṃsañca bhattañca sampādetvā ‘‘bhuñja, sāmī’’ti tassa upanāmesi. ‘‘Bhadde, etaṃ maṃsaṃ mahānubhāvaṃ, etaṃ khāditvā ahaṃ rājā bhavissāmi, tvaṃ aggamahesī bhavissasi, taṃ bhattañca maṃsañca ādāya gaṅgātīraṃ gantvā nhāyitvā bhuñjissāmā’’ti bhattabhājanaṃ tīre ṭhapetvā nhānatthāya otariṃsu. Tasmiṃ khaṇe vātena khubhitaṃ udakaṃ āgantvā bhattabhājanaṃ ādāya agamāsi. Taṃ nadīsotena vuyhamānaṃ heṭṭhānadiyaṃ hatthiṃ nhāpento eko hatthācariyo mahāmatto disvā ukkhipāpetvā vivarāpetvā ‘‘kimetthā’’ti pucchi. ‘‘Bhattañceva kukkuṭamaṃsañca sāmī’’ti. So taṃ pidahāpetvā lañchāpetvā ‘‘yāva mayaṃ āgacchāma, tāvimaṃ bhattaṃ mā vivarā’’ti bhariyāya pesesi. Sopi kho kaṭṭhahārako mukhato paviṭṭhena vālukodakena uddhumātaudaro palāyi.

薪売りはその言葉を聞いて、“王位を得れば、千(カハーパナ)の金など必要ない”と考え、密かに木に登って、上に止まっていた鶏を捕らえて殺し、懐に入れて“私は王になるのだ”と、開いたままの城門から町に入った。彼は鶏の羽をむしり腹を掃除して、“この鶏肉を上手に料理しなさい”と妻に与えた。彼女は鶏肉と飯を調理して、“旦那様、召し上がれ”と夫に差し出した。“お前、この肉には絶大な威力がある。これを食べて私は王になり、お前は正妃になるのだ。その飯と肉を持ってガンジス川の岸辺へ行き、身を清めてから食べよう”。彼らは飯の器を岸に置き、水浴びのために水に入った。その時、風に煽られた水が押し寄せ、飯の器をさらっていった。それが川の流れに乗って流れていくのを、下流で象を洗わせていた一人の象の師匠である大臣が見つけ、拾い上げさせて中を改めさせ、“ここには何が入っているのか”と尋ねた。“旦那様、飯と鶏肉です”と言われると、彼はそれに蓋をさせ、封印をして、“私たちが戻るまで、この飯を開けてはならぬ”と言って妻のもとへ送り届けた。一方、あの薪売りは、口から入った砂混じりの水で腹を膨らませて逃げ去った。

Atheko tassa hatthācariyassa kulūpako dibbacakkhukatāpaso ‘‘mayhaṃ upaṭṭhāko hatthiṭṭhānaṃ na vijahati, kadā nu kho sampattiṃ pāpuṇissatī’’ti dibbacakkhunā upadhārento taṃ purisaṃ disvā taṃ kāraṇaṃ ñatvā puretaraṃ gantvā hatthācariyassa nivesane nisīdi. Hatthācariyo āgantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno taṃ bhattabhājanaṃ āharāpetvā ‘‘tāpasaṃ maṃsodanena parivisathā’’ti āha. Tāpaso bhattaṃ gahetvā maṃse dīyamāne aggahetvā ‘‘imaṃ maṃsaṃ ahaṃ vicāremī’’ti vatvā ‘‘vicāretha, bhante’’ti vutte thūlamaṃsādīni ekekaṃ koṭṭhāsaṃ kāretvā thūlamaṃsaṃ hatthācariyassa dāpesi, bahimaṃsaṃ tassa bhariyāya, aṭṭhimaṃsaṃ attanā paribhuñji. So bhattakiccāvasāne gacchanto ‘‘tvaṃ ito tatiyadivase rājā bhavissasi, appamatto hohī’’ti vatvā pakkāmi. Tatiyadivase eko sāmantarājā āgantvā bārāṇasiṃ parivāresi. Bārāṇasirājā [Pg.371] hatthācariyaṃ rājavesaṃ gāhāpetvā ‘‘hatthiṃ abhiruhitvā yujjhā’’ti āṇāpetvā sayaṃ aññātakavesena senāya vicārento ekena mahāvegena sarena viddho taṅkhaṇaññeva mari. Tassa matabhāvaṃ ñatvā hatthācariyo bahū kahāpaṇe nīharāpetvā ‘‘dhanatthikā purato hutvā yujjhantū’’ti bheriṃ carāpesi. Balakāyo muhutteneva sāmantarājānaṃ jīvitakkhayaṃ pāpesi. Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā ‘‘kaṃ rājānaṃ karomā’’ti mantayamānā ‘‘amhākaṃ rājā jīvamāno attano vesaṃ hatthācariyassa adāsi, ayameva yuddhaṃ katvā rajjaṃ gaṇhi, etasseva rajjaṃ dassāmā’’ti taṃ rajjena abhisiñciṃsu, bhariyampissa aggamahesiṃ akaṃsu. Bodhisatto rājakulūpako ahosi.

その象の師の家に出入りしていた、天眼を得たある行者は、“私の供養者は象の繋ぎ場を離れようとしない。いつになったら彼は幸運を手にすることになるのだろうか”と天眼で観察しました。そして、その男を見て理由を知ると、先んじて行き、象の師の家に座りました。象の師は帰ってくると彼に敬礼して脇に座り、食事の器を運ばせて“行者様に肉入りの御飯を差し上げなさい”と言いました。行者は御飯を受け取りましたが、肉が出されるとそれを受け取らず、“この肉を私は分配しよう”と言いました。“尊師よ、分配してください”と言われると、厚い肉などを一切れずつに分け、厚い肉を象の師に与え、外側の肉をその妻に、骨のついた肉を自分自身で食べました。彼は食事が終わると立ち去り際に、“あなたはこの日から三日目に王となるだろう。油断せぬようにしなさい”と言って去りました。三日目に、ある辺境の王がやってきて、バーラーナシを包囲しました。バーラーナシの王は象の師に王の装束を着せ、“象に乗って戦え”と命じ、自分自身は身元を隠した姿で軍勢の中を巡っていましたが、一本の非常に速い矢に射られ、その瞬間に亡くなりました。彼が死んだことを知ると、象の師は多くのカハーパナ貨を出させ、“富を望む者は前に出て戦え”と太鼓を叩かせて布告しました。軍勢は瞬く間に辺境の王を死に至らしめました。大臣たちは王の葬儀を終えると、“誰を王にしようか”と相談し、“我らの王は生きている間に自らの装束を象の師に与えた。彼こそが自ら戦って王国を勝ち取ったのだ。彼にこそ王位を授けよう”と、彼に王位の灌頂を授けました。また、彼の妻を第一王妃としました。菩薩はその王の家に出入りする行者でした。

Satthā atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā dve gāthā abhāsi –

師(ブッダ)は過去の物語を引用し、正覚者として次の二つの偈を唱えられました。

100.

100.

‘‘Yaṃ ussukā saṅgharanti, alakkhikā bahuṃ dhanaṃ;

Sippavanto asippā ca, lakkhivā tāni bhuñjati.

“熱心な者たちが多くの財をかき集めるが、幸運のない者は(それを得られない)。技能のある者も技能のない者も、幸運のある者がそれらを享受する。”

101.

101.

‘‘Sabbattha katapuññassa, aticcaññeva pāṇino;

Uppajjanti bahū bhogā, appanāyatanesupī’’ti.

“あらゆるところで功徳を積んだ者には、他の生き物たちを凌駕して、たとえ不適切な場所であっても、多くの富が生じるのである。”

Tattha yaṃ ussukāti yaṃ dhanasaṅgharaṇe ussukkamāpannā chandajātā kicchena bahuṃ dhanaṃ saṅgharanti.‘‘Ye ussukā’’tipi pāṭho, ye purisā dhanasaṃharaṇe ussukā hatthisippādivasena sippavanto asippā ca antamaso vetanena kammaṃ katvā bahuṃ dhanaṃ saṅgharantīti attho. Lakkhivā tāni bhuñjatīti tāni ‘‘bahuṃ dhana’’nti vuttāni dhanāni puññavā puriso attano puññaphalaṃ paribhuñjanto kiñci kammaṃ akatvāpi paribhuñjati.

その中で“yaṃ ussukā”とは、財を集めることに熱心になり、意欲を燃やし、苦労して多くの財を集めることを言います。“ye ussukā”という読みもあり、財を集めることに熱心な人々が、象の技能などによって、技能がある者も技能がない者も、せめて賃金を得て働くことで多くの財を集めるという意味です。“lakkhivā tāni bhuñjati”とは、“多くの財”と言われたそれらの財を、功徳ある人が自らの功徳の果報を享受する際、何の働きもせずとも享受することを指します。

Aticcaññeva pāṇinoti aticca aññe eva pāṇino. Eva-kāro purimapadena yojetabbo, sabbattheva katapuññassa aññe akatapuññe satte atikkamitvāti attho. Appanāyatanesupīti api anāyatanesupi aratanākaresu ratanāni asuvaṇṇāyatanādīsu suvaṇṇādīni ahatthāyatanādīsu hatthiādayoti saviññāṇakaaviññāṇakā bahū bhogā uppajjanti. Tattha muttāmaṇiādīnaṃ anākare uppattiyaṃ duṭṭhagāmaṇiabhayamahārājassa vatthu kathetabbaṃ.

“aticcaññeva pāṇino”とは、他の生き物たちを凌駕して(超えて)という意味です。“eva”という言葉は前の語と結びつけるべきであり、あらゆる場所で功徳を積んだ者が、功徳を積んでいない他の生き物たちを凌駕して、という意味です。“appanāyatanesupī”とは、たとえ不適切な場所、すなわち宝石の産地ではない場所に宝石が、金の産地ではない場所に金などが、象の生息地ではない場所に象などが、というように、有情・非情の多くの富が生じるということです。そこで、真珠や宝石などが産地でない場所に現れたことについては、ドゥッタガーマニ・アバヤ大王の物語を語るべきです。

Satthā [Pg.372] pana imā gāthā vatvā ‘‘gahapati, imesaṃ sattānaṃ puññasadisaṃ aññaṃ āyatanaṃ nāma natthi, puññavantānañhi anākaresu ratanāni uppajjantiyevā’’ti vatvā imaṃ dhammaṃ desesi –

さて、師はこれらの偈を説いて、“長者よ、これらの生き物にとって功徳に類する他の拠点というものは存在しない。功徳のある者たちには、産地でない場所にも宝石が現れるのである”と言って、次の法を説かれました。

‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;

Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhati.

“これは神々と人間にとって、すべての望みを叶える宝蔵である。何であれ彼らが望むものは、これによってすべて得られる。”

‘‘Suvaṇṇatā susaratā, susaṇṭhānā surūpatā;

Ādhipaccaparivāro, sabbametena labbhati.

“容姿の美しさ、声の良さ、形の良さ、容貌の良さ、支配権、従者、これらすべてがこれによって得られる。”

‘‘Padesarajjaṃ issariyaṃ, cakkavattisukhaṃ piyaṃ;

Devarajjampi dibbesu, sabbametena labbhati.

“地方の王位、主権、愛される転輪聖王の幸福、天界における神々の王位までも、これらすべてがこれによって得られる。”

‘‘Mānussikā ca sampatti, devaloke ca yā rati;

Yā ca nibbānasampatti, sabbametena labbhati.

“人間界の繁栄、天界での歓喜、そして涅槃という幸福、これらすべてがこれによって得られる。”

‘‘Mittasampadamāgamma, yonisova payuñjato;

Vijjāvimuttivasībhāvo, sabbametena labbhati.

“善友を得て、正しく励む者の、明と解脱の自在、これらすべてがこれによって得られる。”

‘‘Paṭisambhidā vimokkhā ca, yā ca sāvakapāramī;

Paccekabodhi buddhabhūmi, sabbametena labbhati.

“四無礙解、諸解脱、そして声聞の波羅蜜、独覚菩提、仏陀の境地、これらすべてがこれによって得られる。”

‘‘Evaṃ mahatthikā esā, yadidaṃ puññasampadā;

Tasmā dhīrā pasaṃsanti, paṇḍitā katapuññata’’nti. (khu. pā. 8.10-16);

“このように、功徳の具足は大きな利益をもたらす。それゆえ、賢明なる智者たちは、功徳を積むことを称賛するのである。”(小誦経 8.10-16)

Idāni yesu anāthapiṇḍikassa sirī patiṭṭhitā, tāni ratanāni dassetuṃ ‘‘kukkuṭo’’tiādimāha.

今、アナータピンディカの福徳が定着したそれらの宝を示すために、“kukkuṭo”等の偈を説かれました。

102.

102.

‘‘Kukkuṭo maṇayo daṇḍo, thiyo ca puññalakkhaṇā;

Uppajjanti apāpassa, katapuññassa jantuno’’ti.

“雄鶏、宝石、杖、そして功徳の相を備えた女。これらは、罪なき功徳を積んだ人間に生じるのである。”

Tattha daṇḍoti ārakkhayaṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ, thiyoti seṭṭhibhariyaṃ puññalakkhaṇadeviṃ. Sesamettha uttānameva. Gāthaṃ vatvā ca pana jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, kulūpakatāpaso pana ahameva sammāsambuddho ahosi’’nti.

その中で“daṇḍo”とは守護のための杖を指して言われたものであり、“thiyo”とは長者の妻である功徳の相を備えた夫人のことです。その他の部分は明白です。そして偈を説き終えると、本生をまとめられました。“その時の王はアーナンダであり、家に出入りしていた行者は実に等正覚者である私であった”と。

Sirijātakavaṇṇanā catutthā.

シリ本生(吉兆本生)注釈、第四。

[285] 5. Maṇisūkarajātakavaṇṇanā

[285] 5. マニスーカラ本生(摩尼猪本生)注釈

Dariyā [Pg.373] satta vassānīti idaṃ satthā jetavane viharanto sundarīmāraṇaṃ ārabbha kathesi. Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukatoti vatthu udāne (udā. 38) āgatameva. Ayaṃ panettha saṅkhepo – bhagavato kira bhikkhusaṅghassa ca pañcannaṃ mahānadīnaṃ mahoghasadise lābhasakkāre uppanne hatalābhasakkārā aññatitthiyā sūriyuggamanakāle khajjopanakā viya nippabhā hutvā ekato sannipatitvā mantayiṃsu – ‘‘mayaṃ samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya hatalābhasakkārā, na koci amhākaṃ atthibhāvampi jānāti, kena nu kho saddhiṃ ekato hutvā samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetvā lābhasakkāramassa antaradhāpeyyāmā’’ti. Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘sundariyā saddhiṃ ekato hutvā sakkuṇissāmā’’ti.

“洞窟に七年の間”というこの物語は、師がジェータ林に滞在していた際、スンダリーの殺害に関連して説かれました。その時、世尊は崇められ重んじられていたという経緯は、ウダーナに記されている通りです。ここではその要約を記します。世尊と比丘サンガに、五大河の濁流のような莫大な利得と敬意が生じた際、利得と敬意を失った外道たちは、日の出の時の火垂のように光を失い、一堂に会して相談しました。“我々は沙門ゴータマが現れて以来、利得と敬意を失った。誰も我々の存在さえ知らない。誰と協力して沙門ゴータマの悪評を立て、利得と敬意を消滅させることができるだろうか”。そこで彼らにこのような考えが浮かびました。“スンダリーと協力すれば、それが可能になるだろう”。

Te ekadivasaṃ sundariṃ titthiyārāmaṃ pavisitvā vanditvā ṭhitaṃ nālapiṃsu. Sā punappunaṃ sallapantīpi paṭivacanaṃ alabhitvā ‘‘api nu, ayyā, tumhe kenaci viheṭhitātthā’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ, bhagini, samaṇaṃ gotamaṃ amhe viheṭhetvā hatalābhasakkāre katvā vicarantaṃ na passasī’’ti. Sā evamāha – ‘‘mayā ettha kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti? Tvaṃ khosi, bhagini, abhirūpā sobhaggappattā, samaṇassa gotamassa ayasaṃ āropetvā mahājanaṃ tava kathaṃ gāhāpetvā hatalābhasakkāraṃ karohī’’ti? Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā vanditvā pakkantā. Tato paṭṭhāya mālāgandhavilepanakappūrakaṭukaphalādīni gahetvā sāyaṃ mahājanassa satthu dhammadesanaṃ sutvā nagaraṃ pavisanakāle jetavanābhimukhī gacchati. ‘‘Kahaṃ gacchasī’’ti ca puṭṭhā ‘‘samaṇassa gotamassa santikaṃ, ahañhi tena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasāmī’’ti vatvā aññatarasmiṃ titthiyārāme vasitvā pātova jetavanamaggaṃ otaritvā nagarābhimukhī gacchati. ‘‘Kiṃ, sundari, kahaṃ gatāsī’’ti ca puṭṭhā ‘‘samaṇena gotamena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā taṃ kilesaratiyā ramāpetvā āgatāmhī’’ti vadati.

ある日、彼ら(外道たち)は、外道の園にやってきて礼拝して立っていたスンダリーに口を利きませんでした。彼女は何度も話しかけましたが返答を得られず、“聖者様方、どなたかに悩まされているのですか”と尋ねました。“妹よ、沙門ゴータマが我々を悩ませ、利得と供養を失わせて歩んでいるのが見えないのか”。彼女はこう言いました。“私はここで何をすべきでしょうか”。“妹よ、お前は容姿端麗で美しさに満ちている。沙門ゴータマに不名誉を着せ、人々にその話を信じ込ませ、彼の利得と供養を失わせなさい”。彼女は“承知いたしました”と同意して礼拝し、立ち去りました。それ以来、彼女は花香、香油、塗香、樟脳、辛い果実などを手に取り、夕方、人々が師の説法を聞いて町に入ろうとする頃、ジェータ林の方へ向かいました。“どこへ行くのか”と問われると、“沙門ゴータマのところです。私は彼と一緒に一つの香室に住んでいるのです”と言って、ある外道の園に泊まり、早朝、ジェータ林の道に現れて町の方へ向かいました。“スンダリー、どこへ行っていたのか”と問われると、“沙門ゴータマと一緒に一つの香室に住み、彼を愛欲で喜ばせて来ました”と言うのでした。

Atha naṃ katipāhaccayena dhuttānaṃ kahāpaṇe datvā ‘‘gacchatha sundariṃ māretvā samaṇassa gotamassa gandhakuṭiyā samīpe mālākacavarantare nikkhipitvā [Pg.374] ethā’’ti vadiṃsu, te tathā akaṃsu. Tato titthiyā ‘‘sundariṃ na passāmā’’ti kolāhalaṃ katvā rañño ārocetvā ‘‘kahaṃ vo āsaṅkā’’ti vuttā ‘‘imesu divasesu jetavane vasati, tatrassā pavattiṃ na jānāmā’’ti vatvā ‘‘tena hi gacchatha, naṃ vicinathā’’ti raññā anuññātā attano upaṭṭhāke gahetvā jetavanaṃ gantvā vicinantā mālākacavarantare disvā mañcakaṃ āropetvā nagaraṃ pavesetvā ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā ‘satthārā katapāpakammaṃ paṭicchādessāmā’ti sundariṃ māretvā mālākacavarantare nikkhipiṃsū’’ti rañño ārocesuṃ, rājā ‘‘tena hi gacchatha, nagaraṃ āhiṇḍathā’’ti āha. Te nagaravīthīsu ‘‘passatha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kamma’’ntiādīni viravitvā puna rañño nivesanadvāraṃ agamaṃsu.

その後、数日が過ぎてから、彼ら(外道たち)はならず者たちに貨幣(カハーパナ)を与えて、“行ってスンダリーを殺し、沙門ゴータマの香室の近くの花屑の山の中に捨てて来なさい”と言いました。彼らはその通りにしました。その後、外道たちは“スンダリーが見当たらない”と騒ぎ立て、王に報告しました。“どこに疑いがあるのか”と問われると、“最近、彼女はジェータ林に住んでいます。そこでの彼女の消息は知りません”と言い、“それなら行って、彼女を捜しなさい”と王に許可を得て、自分たちの信者を引き連れてジェータ林に行き、捜索して花屑の山の中に(死体を)見つけ、台座に乗せて町に入れ、“沙門ゴータマの弟子たちが‘師の犯した悪業を隠そう’として、スンダリーを殺して花屑の中に捨てたのだ”と王に報告しました。王は“それなら行って、町中を巡りなさい”と言いました。彼らは町の通りで“釈迦の子である沙門たちの業を見よ”などと叫び、再び王宮の門へ行きました。

Rājā sundariyā sarīraṃ āmakasusāne aṭṭakaṃ āropetvā rakkhāpesi. Sāvatthivāsino ṭhapetvā ariyasāvake sesā yebhuyyena ‘‘passatha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kamma’’ntiādīni vatvā antonagare ca bahinagare ca bhikkhū akkosantā paribhāsantā vicaranti. Bhikkhū taṃ pavattiṃ tathāgatassa ārocesuṃ. Satthā ‘‘tena hi tumhepi te manusse evaṃ paṭicodethā’’ti –

王はスンダリーの遺体を遺体置き場の台座に乗せて警護させました。舎衛城の住人たちは、聖なる弟子たちを除いて、その多くが“釈迦の子である沙門たちの業を見よ”などと言い、町の内外で比丘たちを罵り、嘲りながら歩き回りました。比丘たちはその出来事を世尊に報告しました。師は“それなら、汝らもそれらの人々をこのように戒めなさい”と言われました。

‘‘Abhūtavādī nirayaṃ upeti, yo vāpi katvā na karomi cāha;

Ubhopi te pecca samā bhavanti, nihīnakammā manujā paratthā’’ti. (udā. 38) –

“事実でないことを語る者は地獄に堕ちる。また、何かをしておきながら‘私はしていない’と言う者も(同様である)。これら両者は、下劣な業をなした人間として、死後にあの世で等しくなるのである”

Imaṃ gāthamāha.

(師は)この偈を唱えられました。

Rājā ‘‘sundariyā aññehi māritabhāvaṃ jānāthā’’ti purise pesesi. Tepi kho dhuttā tehi kahāpaṇehi suraṃ pivantā aññamaññaṃ kalahaṃ karonti. Tattheko evamāha – ‘‘tvaṃ sundariṃ ekappahāreneva māretvā mālākacavarantare nikkhipitvā tato laddhakahāpaṇehi suraṃ pivasi, hotu hotū’’ti. Rājapurisā te dhutte gahetvā rañño dassesuṃ. Atha te rājā ‘‘tumhehi māritā’’ti pucchi. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kehi mārāpitā’’ti? ‘‘Aññatitthiyehi, devā’’ti. Rājā [Pg.375] titthiye pakkosāpetvā sundariṃ ukkhipāpetvā ‘‘gacchatha tumhe, evaṃ vadantā nagaraṃ āhiṇḍatha ‘ayaṃ sundarī samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ āropetukāmehi amhehi mārāpitā, neva samaṇassa gotamassa, na gotamasāvakānaṃ doso atthi, amhākaṃyeva doso’’’ti āṇāpesi. Te tathā akaṃsu. Bālamahājano tadā saddahi, titthiyāpi purisavadhadaṇḍena palibuddhā. Tato paṭṭhāya buddhānaṃ mahantataro lābhasakkāro ahosi.

王は“スンダリーが他の者たちによって殺されたという事実を突き止めよ”と男たちを遣わしました。一方、あのならず者たちは、それらの貨幣で酒を飲み、互いに喧嘩をしていました。その中の一人がこう言いました。“お前はスンダリーを一撃で殺して花屑の中に放り込み、そこでもらった貨幣で酒を飲んでいる。いい気になるなよ”。王の使いの者たちは、そのならず者たちを捕らえて王に見せました。そこで王は“お前たちが殺したのか”と尋ねました。“はい、王様”。“誰に殺させたのか”。“他の外道たちです、王様”。王は外道たちを呼び寄せ、スンダリー(の死体)を担ぎ上げさせて、“お前たちは行って、‘このスンダリーは、沙門ゴータマに不名誉を着せようとした我々によって殺されたのである。沙門ゴータマにも、ゴータマの弟子たちにも罪はない。我々にこそ罪があるのだ’と言いながら町を巡りなさい”と命じました。彼らはその通りにしました。愚かな大衆はその時に信じ、外道たちもまた殺人罪の罰で制圧されました。それ以来、仏陀たちには、より大きな利得と供養が生じるようになりました。

Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, titthiyā ‘buddhānaṃ kāḷakabhāvaṃ uppādessāmā’ti sayaṃ kāḷakā jātā, buddhānaṃ pana mahantataro lābhasakkāro udapādī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, sakkā buddhānaṃ saṃkilesaṃ uppādetuṃ, buddhānaṃ saṃkiliṭṭhabhāvakaraṇaṃ nāma jātimaṇino kiliṭṭhabhāvakaraṇasadisaṃ, pubbe jātimaṇiṃ ‘kiliṭṭhaṃ karissāmā’ti vāyamantāpi nāsakkhiṃsu kiliṭṭhaṃ kātu’’nti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.

さて、ある日、比丘たちが法堂で話を始めました。“諸友よ、外道たちは‘仏陀たちに不名誉を与えよう’として、自分たちが不名誉を被り、仏陀たちには、より大きな利得と供養が生じました”。師が来られて、“比丘たちよ、今、何の話をして座っているのか”と尋ねられ、“これこれのことです”と言われると、“比丘たちよ、仏陀たちに汚れを生じさせることはできない。仏陀たちを汚れた状態にすることは、自然の宝玉を汚れた状態にしようとすることに似ている。かつて自然の宝玉を‘汚してやろう’と努力した者たちも、汚すことはできなかったのだ”と語り、彼らに請われて過去の物語(本生譚)を引用されました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ gāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāmesu ādīnavaṃ disvā nikkhamitvā himavantapadese tisso pabbatarājiyo atikkamitvā tāpaso hutvā paṇṇasālāyaṃ vasi. Tassā avidūre maṇiguhā ahosi, tattha tiṃsamattā sūkarā vasanti, guhāya avidūre eko sīho carati, tassa maṇimhi chāyā paññāyati. Sūkarā sīhacchāyaṃ disvā bhītā utrastā appamaṃsalohitā ahesuṃ. Te ‘‘imassa maṇino vippasannattā ayaṃ chāyā paññāyati, imaṃ maṇiṃ saṃkiliṭṭhaṃ vivaṇṇaṃ karomā’’ti cintetvā avidūre ekaṃ saraṃ gantvā kalale pavaṭṭetvā āgantvā taṃ maṇiṃ ghaṃsanti. So sūkaralomehi ghaṃsiyamāno vippasannataro ahosi. Sūkarā upāyaṃ apassantā ‘‘imassa maṇino vivaṇṇakaraṇūpāyaṃ tāpasaṃ pucchissāmā’’ti bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ ṭhitā purimā dve gāthā udāhariṃsu –

昔、バラナシでブラマダッタ王が国を治めていたとき、菩薩はある村のバラモンの家に生まれ、成人して諸欲の過失を見て出家し、ヒマラヤ地方で三つの山脈を越えて仙人となり、葉小屋に住んでいました。その近くに水晶の洞窟があり、そこには三十頭ほどの豚が住んでいました。洞窟の近くを一頭の獅子が徘徊しており、その姿が水晶に映っていました。豚たちは獅子の影を見て、恐怖に怯え、肉も血も痩せ細ってしまいました。彼らは“この水晶が澄み切っているから影が映るのだ。この水晶を汚して変色させよう”と考え、近くの池に行って泥の中で転がり、戻ってきて水晶に体をこすりつけました。しかし、豚の毛でこすられるほど、水晶はいっそう澄み渡りました。豚たちは策がつきて、“この水晶を変色させる方法を仙人に尋ねよう”と、菩薩のもとへ行き、礼拝して片傍らに立ち、最初の二つの偈を唱えました。

103.

103.

‘‘Dariyā satta vassāni, tiṃsamattā vasāmase;

Haññāma maṇino ābhaṃ, iti no mantaraṃ ahu.

“洞窟に七年の間、我ら三十頭は住んでおります。水晶の輝きを損なおう、それが我らの計略でした。”

104.

104.

‘‘Yāvatā [Pg.376] maṇiṃ ghaṃsāma, bhiyyo vodāyate maṇi;

Idañcadāni pucchāma, kiṃ kiccaṃ idha maññasī’’ti.

“水晶をこすればこするほど、いっそう水晶は清らかになります。今、これをお尋ねします。ここで何をなすべきだと、あなたはお考えでしょうか。”

Tattha dariyāti maṇiguhāyaṃ. Vasāmaseti vasāma. Haññāmāti hanissāma, mayampi vivaṇṇaṃ karissāma. Idañcadāni pucchāmāti idāni mayaṃ ‘‘kena kāraṇena ayaṃ maṇi kilissamāno vodāyate’’ti idaṃ taṃ pucchāma. ‘‘Kiṃ kiccaṃ ‘idha maññasī’ti imasmiṃ atthe tvaṃ imaṃ kiccaṃ kinti maññasī’’ti.

そこで“dariyā”とは水晶の洞窟のことです。“vasāmase”とは住んでいるということです。“haññāma”とは損なおう、すなわち変色させようということです。“idañcadāni pucchāma”とは、今、我々が‘どういう理由でこの水晶は汚されるほどに清らかになるのか’と、そのことを尋ねるということです。“kiṃ kiccaṃ idha maññasī”とは、この点において、あなたはこのなすべきことを何であると思うか、ということです。

Atha nesaṃ ācikkhanto bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

そこで彼らに教えを説き、菩薩は第三の偈を唱えました。

105.

105.

‘‘Ayaṃ maṇi veḷuriyo, akāco vimalo subho;

Nāssa sakkā siriṃ hantuṃ, apakkamatha sūkarā’’ti.

“この水晶は毘瑠璃であり、傷もなく清らかで美しい。その輝きを損なうことはできない。豚たちよ、立ち去るがよい。”

Tattha akācoti akakkaso. Subhoti sobhano. Sirinti pabhaṃ. Apakkamathāti imassa maṇissa pabhā nāsetuṃ na sakkā, tumhe pana imaṃ maṇiguhaṃ pahāya aññattha gacchathāti.

そこで“akāco”とは傷のないこと。“subho”とは美しいこと。“sirinti”とは輝きのこと。“apakkamatha”とは、この水晶の輝きを失わせることはできないから、おまえたちはこの水晶の洞窟を捨てて他所へ行きなさい、ということです。

Te tassa kathaṃ sutvā tathā akaṃsu. Bodhisatto jhānaṃ uppādetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

彼らはその言葉を聞いてその通りにしました。菩薩は禅定を修めて、梵天の世界へと赴く者となりました。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā tāpaso ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生話をまとめられました。“その時の仙人は、実に私であった”と。

Maṇisūkarajātakavaṇṇanā pañcamā.

水晶豚本生(マニ・スーカラ・ジャータカ)の解説、第五。

[286] 6. Sālūkajātakavaṇṇanā

[286] 六、サールーカ本生の解説。

Mā sālūkassa pihayīti idaṃ satthā jetavane viharanto thullakumārikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Taṃ cūḷanāradakassapajātake (jā. 1.13.40 ādayo) āvibhavissati. Taṃ pana bhikkhuṃ satthā pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchi. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ko taṃ ukkaṇṭhāpetī’’ti? ‘‘Thullakumārikā, bhante’’ti. Satthā ‘‘esā te bhikkhu anatthakārikā, pubbepi tvaṃ etissā vivāhatthāya āgataparisāya uttaribhaṅgo ahosī’’ti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.

“サールーカを羨むなかれ”……これは、師がジェータ林に滞在していた時、太った娘の誘惑について語られたものです。その経緯は“チューラナーラダ・カッサパ本生”で明らかになるでしょう。師はその比丘を召し出し、“比丘よ、汝は修行が嫌になったというのは本当か”と尋ねられました。“はい、世尊よ”。“何が汝を嫌にさせたのか”。“太った娘です、世尊よ”。師は“比丘よ、彼女は汝に不利益をもたらす者である。前世でも汝は彼女との結婚のために集まった人々の副菜となったのだ”と言って、比丘たちに請われて過去の物語をされました。

Atīte [Pg.377] bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto mahālohitagoṇo nāma ahosi, kaniṭṭhabhātā panassa cūḷalohito nāma. Ubhopi goṇā gāmake ekasmiṃ kule kammaṃ karonti. Tassa kulassa ekā vayappattā kumārikā atthi, taṃ aññakulaṃ vāresi. Atha naṃ kulaṃ ‘‘vivāhakāle uttaribhaṅgo bhavissatī’’ti sālūkaṃ nāma sūkaraṃ yāgubhattena paṭijaggi, so heṭṭhāmañce sayati. Athekadivasaṃ cūḷalohito bhātaraṃ āha – ‘‘bhātika, mayaṃ imasmiṃ kule kammaṃ karoma, amhe nissāya imaṃ kulaṃ jīvati, atha ca panime manussā amhākaṃ tiṇapalālamattaṃ denti, imaṃ sūkaraṃ yāgubhattena posenti, heṭṭhāmañce sayāpenti, kiṃ nāmesa etesaṃ karissatī’’ti. Mahālohito ‘‘tāta, mā tvaṃ etassa yāgubhattaṃ patthaya, etissā kumārikāya vivāhadivase etaṃ uttaribhaṅgaṃ kātukāmā ete maṃsassa thūlabhāvakaraṇatthaṃ posenti, katipāhaccayena taṃ passissasi heṭṭhāmañcato nikkhāmetvā vadhitvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā āgantukabhattaṃ kariyamāna’’nti vatvā purimā dve gāthā samuṭṭhāpesi –

昔、バラナシでブラマダッタ王が統治していた時、菩薩はマハーローヒタという名の牛でした。彼にはチューラローヒタという弟がいました。二頭の牛はある村の家族のために働いていました。その家には適齢期の娘がおり、別の家族と婚約しました。するとその家族は“結婚式の時に副菜にしよう”と言って、サールーカという名の豚に粥飯を与えて養い、その豚はベッドの下で寝ていました。ある日、チューラローヒタは兄に言いました。“兄さん、僕たちはこの家族のために働き、僕たちのおかげでこの家族は生活しています。それなのに、この人間たちは僕たちには藁や籾殻しか与えず、あの豚には粥飯を与えて養い、ベッドの下で寝かせています。あの豚はいったい彼らに何をしてあげるというのでしょうか”。マハーローヒタは言いました。“弟よ、彼の粥飯を欲しがってはならない。あの娘の結婚式の日に彼を副菜にするために、肉を太らせようと養っているのだ。数日経てば、彼がベッドの下から引きずり出され、殺され、切り刻まれて、客人の食事にされるのを見るだろう”。そう言って、最初の二つの偈を唱えました。

106.

106.

‘‘Mā sālūkassa pihayi, āturannāni bhuñjati;

Appossukko bhusaṃ khāda, etaṃ dīghāyulakkhaṇaṃ.

“サールーカを羨むなかれ。彼は病める糧を食べているのだ。執着なく籾殻を食べなさい。それが長寿の印なのだ。”

107.

107.

‘‘Idāni so idhāgantvā, atithī yuttasevako;

Atha dakkhasi sālūkaṃ, sayantaṃ musaluttara’’nti.

“今に彼はここに連れ出され、集まった客人の供応となる。そのとき、汝は仰向けに横たわるサールーカを見るだろう。”

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tāta, tvaṃ mā sālūkasūkarabhāvaṃ patthayi, ayañhi āturannāni maraṇabhojanāni bhuñjati, yāni bhuñjitvā nacirasseva maraṇaṃ pāpuṇissati, tvaṃ pana appossukko nirālayo hutvā attanā laddhaṃ imaṃ palālamissakaṃ bhusaṃ khāda, etaṃ dīghāyubhāvassa lakkhaṇaṃ sañjānananimittaṃ. Idāni katipāhasseva so vevāhikapuriso mahatiyā parisāya yutto yuttasevako idha atithi hutvā āgato bhavissati, athetaṃ sālūkaṃ musalasadisena uttaroṭṭhena samannāgatattā musaluttaraṃ māritaṃ sayantaṃ dakkhasīti.

その要約された意味はこうです。弟よ、おまえはサールーカという豚の状態を望んではならない。彼は死を招く食事を食べている。それを食べれば、ほどなく死に至るだろう。一方、おまえは執着なく、自分が得た藁混じりの籾殻を食べなさい。それが長寿であることの兆候なのです。“今に”数日もすれば、結婚の当事者たちが多くの供を連れて客としてここに来るでしょう。そのとき、このサールーカが、杵のような上唇(死体の顔)を晒して殺されて横たわっているのを見るだろう、ということです。

Tato katipāhasseva vevāhikesu āgatesu sālūkaṃ māretvā uttaribhaṅgamakaṃsu. Ubho goṇā taṃ tassa vipattiṃ disvā ‘‘amhākaṃ [Pg.378] bhusameva vara’’nti cintayiṃsu. Satthā abhisambuddho hutvā tadatthajotikaṃ tatiyaṃ gāthamāha –

それから数日後、結婚の客人が到着すると、彼らはサールーカを殺して副菜にしました。二頭の牛はその末路を見て、“我らには籾殻こそが良い”と考えました。師は成道者として、その意味を明らかにするために第三の偈を唱えられました。

108.

108.

‘‘Vikantaṃ sūkaraṃ disvā, sayantaṃ musaluttaraṃ;

Jaraggavā vicintesuṃ, varamhākaṃ bhusāmivā’’ti.

“切り刻まれた豚が、仰向けに横たわるのを見て、年老いた牛たちは考えた。‘我らには籾殻こそが良い’と。”

Tattha bhusāmivāti bhusameva amhākaṃ varaṃ uttamanti attho.

そこで“bhusāmivā”とは、籾殻こそが我らににとって最高である、という意味です。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā kumārikā etarahi thullakumārikā ahosi, sālūko ukkaṇṭhitabhikkhu, cūḷalohito ānando, mahālohito pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終え、四聖諦を明らかにしてから本生話を結びつけられた。真理の説示が終わったとき、その比丘は預流果に留まった。“その時の少女は今のふくよかな少女であり、サールーカは意気消沈した比丘、チューラローヒタはアーナンダであり、マハーローヒタは実に私自身であった”と。

Sālūkajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

サールーカ本生話注釈(第六)。

[287] 7. Lābhagarahajātakavaṇṇanā

[287] 七、利得蔑視本生話注釈。

Nānummattoti idaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattherassa saddhivihārikaṃ ārabbha kathesi. Therassa kira saddhivihāriko theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘lābhuppattipaṭipadaṃ me, bhante, kathetha, kiṃ karonto cīvarādīnaṃ lābhī hotī’’ti pucchi. Athassa thero ‘‘āvuso, catūhaṅgehi samannāgatassa lābhasakkāro uppajjati, attano abbhantare hirottappaṃ bhinditvā sāmaññaṃ pahāya anummatteneva ummattena viya bhavitabbaṃ, pisuṇavācā vattabbā, naṭasadisena bhavitabbaṃ, vikiṇṇavācena kutūhalena bhavitabba’’nti imaṃ lābhuppattipaṭipadaṃ kathesi. So taṃ paṭipadaṃ garahitvā uṭṭhāya pakkanto. Thero satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā taṃ pavattiṃ ācikkhi. Satthā ‘‘neso, sāriputta, bhikkhu idāneva lābhaṃ garahati, pubbepesa garahiyevā’’ti vatvā therena yācito atītaṃ āhari.

“狂っていない者でなく……”というこの(法話)は、師が祇園精舎に滞在していた時、サーリプッタ長老の共住者について語られたものである。伝え聞くところによれば、その長老の共住者は長老に近づき礼拝して一方に座り、“尊師よ、私に利得を得るための実践法を説いてください。何をすれば、衣などを得ることができるのでしょうか”と尋ねた。すると長老は、“友よ、四つの条件を備えた者に利得と供養が生じる。自分自身の内にある慚愧を打ち砕き、沙門のあり方を捨てて、正気でありながら狂人のようにならねばならない。讒言を語らねばならない。役者のようにならねばならない。お喋りで騒がしくあらねばならない”と、この利得を得るための実践法を説かれた。彼はその実践法を非難して立ち去った。長老は師のところへ行き礼拝してその出来事を伝えた。師は“サーリプッタよ、この比丘が利得(を得るための卑劣な方法)を非難したのは今だけではない。前世でもまた非難したのである”と言って、長老に請われて過去の物語をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto soḷasavassikakāleyeva tiṇṇaṃ vedānaṃ aṭṭhārasannañca sippānaṃ pariyosānaṃ patvā disāpāmokkho ācariyo [Pg.379] hutvā pañca māṇavakasatāni sippaṃ vācesi. Tatreko māṇavo sīlācārasampanno ekadivasaṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā ‘‘kathaṃ imesaṃ sattānaṃ lābho uppajjatī’’ti lābhuppattipaṭipadaṃ pucchi. Ācariyo ‘‘tāta, imesaṃ sattānaṃ catūhi kāraṇehi lābho uppajjatī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はバラモンの家に生まれ、成人して十六歳の時には早くも三ヴェーダと十八の諸芸を究め、天下に名高い師となって五百人の青年たちに諸芸を教えていた。そこに一人の青年がいて、徳行と行儀を備えていたが、ある日師に近づき、“どのようにして、これらの衆生には利得が生じるのでしょうか”と利得を得るための実践法を尋ねた。師は“子よ、これらの衆生には四つの理由によって利得が生じる”と言って、最初の詩を唱えた。

109.

109.

‘‘Nānummatto nāpisuṇo, nānaṭo nākutūhalo;

Mūḷhesu labhate lābhaṃ, esā te anusāsanī’’ti.

“正気な者(狂っていない者)ではなく、讒言しない者ではなく、役者でない者ではなく、騒がしくない者ではなく(つまり、それら恥知らずな振る舞いをする者が)、愚か者たちの間で利得を得る。これが汝への教えである”と。

Tattha nānummattoti na anummatto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ummattako nāma itthipurisadārikadārake disvā tesaṃ vatthālaṅkārādīni vilumpati, tato tato macchamaṃsapūvādīni balakkārena gahetvā khādati, evameva yo gihibhūto ajjhattabahiddhasamuṭṭhānaṃ hirottappaṃ pahāya kusalākusalaṃ agaṇetvā nirayabhayaṃ abhāyanto lobhābhibhūto pariyādiṇṇacitto kāmesu pamatto sandhicchedādīni sāhasikakammāni karoti, pabbajitopi hirottappaṃ pahāya kusalākusalaṃ agaṇetvā nirayabhayaṃ abhāyanto satthārā paññattaṃ sikkhāpadaṃ maddanto lobhena abhibhūto pariyādiṇṇacitto cīvarādimattaṃ nissāya attano sāmaññaṃ vijahitvā pamatto vejjakammadūtakammādīni karoti, veḷudānādīni nissāya jīvikaṃ kappeti, ayaṃ anummattopi ummattasadisattā ummatto nāma, evarūpassa khippaṃ lābho uppajjati. Yo pana evaṃ anummatto lajjī kukkuccako, esa mūḷhesu apaṇḍitesu purisesu lābhaṃ na labhati, tasmā lābhatthikena ummattakena viya bhavitabbanti.

その(詩)の中で、“狂っていない者ではなく(=正気でないこと)”とは、正気でないこと。こういう意味である。例えば、狂人というものは男女や子供を見て彼らの衣服や装身具などを奪い取り、あちこちから魚や肉や菓子などを力ずくで取って食べる。それと同じように、在家の者であっても内面と外面から生じる慚愧を捨て去り、善悪を考慮せず地獄の恐怖も恐れず、貪欲に圧倒され心を支配されて諸欲に耽り、押し込み強盗などの暴力的な行為を働く。出家者であっても慚愧を捨て去り、善悪を考慮せず地獄の恐怖も恐れず、師の定めた学処を蹂躙し、貪欲に圧倒され心を支配されて、衣などのわずかな物のために自分の沙門のあり方を捨て、放逸になって医業や伝令などの仕事をし、竹を贈ることなどによって生計を立てる。このような者は、正気であっても狂人に似ているがゆえに狂人と名付けられる。このような者には、速やかに利得が生じる。しかし、そのように狂っておらず(正気であり)、恥を知り慎み深い者は、愚かで知恵のない人々の間では利得を得られない。それゆえ、利得を求める者は狂人のようであらねばならない、ということである。

Nāpisuṇoti etthāpi yo pisuṇo hoti, ‘‘asukena idaṃ nāma kata’’nti rājakule pesuññaṃ upasaṃharati, so aññesaṃ yasaṃ acchinditvā attano gaṇhāti. Rājānopi naṃ ‘‘ayaṃ amhesu sasasneho’’ti ucce ṭhāne ṭhapenti, amaccādayopissa ‘‘ayaṃ no rājakule paribhindeyyā’’ti bhayena dātabbaṃ maññanti, evaṃ etarahi pisuṇassa lābho uppajjati. Yo pana apisuṇo, so mūḷhesu lābhaṃ na labhatīti evamattho veditabbo.

“讒言しない者ではなく(=讒言すること)”という点においても、讒言(告げ口)をする者は、“あの人がこれこれのことをした”と王宮で告げ口を運び、彼は他人の名声を奪って自分のものにする。王たちも“この者は我々を愛している”と言って彼を高い地位に据える。大臣たちも“この者が我々を王宮で仲違いさせるかもしれない”という恐れから、与えるべきだと考える。このように、今は讒言する者に利得が生じる。しかし、讒言しない者は愚か者たちの間で利得を得られない、とその意味を理解すべきである。

Nānaṭoti lābhaṃ uppādentena naṭena viya bhavitabbaṃ. Yathā naṭo hirottappaṃ pahāya naccagītavāditehi kīḷaṃ katvā dhanaṃ saṃharati, evameva lābhatthikena [Pg.380] hirottappaṃ bhinditvā itthipurisadārikadārakānaṃ soṇḍasahāyena viya nānappakāraṃ keḷiṃ karontena vicaritabbaṃ. Yo evaṃ anaṭo, so mūḷhesu lābhaṃ na labhati.

“役者でない者ではなく”とは、利得を生じさせようとする者は役者のようであらねばならない。役者が慚愧を捨てて踊りや歌や楽器で遊び戯れて財を集めるように、それと同じように利得を求める者は慚愧を打ち砕いて、男女や子供たちのために道楽者の仲間のようになって、様々に戯れながら歩き回らねばならない。そのように役者のようでない者は、愚か者たちの間で利得を得られない。

Nākutūhaloti kutūhalo nāma vippakiṇṇavāco. Rājāno hi amacce pucchanti – ‘‘asukaṭṭhāne kira ‘manusso mārito, gharaṃ viluttaṃ, paresaṃ dārā padhaṃsitā’ti suyyati, kesaṃ nu kho idaṃ kamma’’nti. Tattha sesesu akathentesuyeva yo uṭṭhahitvā ‘‘asuko ca asuko ca nāmā’’ti vadati, ayaṃ kutūhalo nāma. Rājāno tassa vacanena te purise pariyesitvā nisedhetvā ‘‘imaṃ nissāya no nagaraṃ niccoraṃ jāta’’nti tassa mahantaṃ yasaṃ denti, sesāpi janā ‘‘ayaṃ no rājapurisehi puṭṭho suyuttaduyuttaṃ katheyyā’’ti bhayena tasseva dhanaṃ denti, evaṃ kutūhalassa lābho uppajjati. Yo pana akutūhalo, esa na mūḷhesu labhati lābhaṃ. Esā te anusāsanīti esā amhākaṃ santikā tuyhaṃ lābhānusiṭṭhīti.

“騒がしくない者ではなく”の“騒がしい”とは、言葉をまき散らす者のことである。王たちは大臣たちに尋ねる。“どこどこの場所で‘人が殺され、家が略奪され、他人の妻が乱暴された’と聞くが、いったい誰の仕業か”と。その時、他の者たちが黙っている中で、立ち上がって“誰それと誰それです”と言う者、これが“騒がしい者”である。王たちは彼の言葉によってその男たちを捜索し、阻止して、“この者のおかげで、我々の町は泥棒がいなくなった”と言って彼に大きな名声を与える。他の人々も“この者が王の役人たちに問われて、適当なことを語るかもしれない”という恐れから、彼に財を与える。このように、騒がしい者に利得が生じる。しかし、騒がしくない者は、愚か者たちの間で利得を得ることはない。“これが汝への教えである”とは、これが我々のもとからの、汝への利得(を得るため)の教訓である、ということである。

Antevāsiko ācariyassa kathaṃ sutvā lābhaṃ garahanto –

弟子は師の言葉を聞いて、利得(を得るための卑劣な手段)を非難して――

110.

110.

‘‘Dhiratthu taṃ yasalābhaṃ, dhanalābhañca brāhmaṇa;

Yā vutti vinipātena, adhammacaraṇena vā.

“バラモンよ、その名声の獲得も、財の獲得も、呪われるべきものだ。堕落や非法な行いによる生計などというものは。

111.

111.

‘‘Api ce pattamādāya, anagāro paribbaje;

Esāva jīvikā seyyo, yā cādhammena esanā’’ti. – gāthādvayamāha;

“たとえ鉢を手にして、家なき者となって遍歴しようとも、そちらの生活のほうが、非法な追求による生活よりも優れている”と、二つの詩を唱えた。”

Tattha yā vuttīti yā jīvitavutti. Vinipātenāti attano vinipātena. Adhammacaraṇenāti adhammakiriyāya visamakiriyāya vadhabandhanagarahādīhi attānaṃ vinipātetvā adhammaṃ caritvā yā vutti, tañca yasadhanalābhañca sabbaṃ dhiratthu nindāmi garahāmi, na me etenatthoti adhippāyo. Pattamādāyāti bhikkhābhājanaṃ gahetvā. Anagāro paribbajeti ageho pabbajito hutvā careyya, na ca sappuriso kāyaduccaritādivasena adhammacariyaṃ careyya. Kiṃkāraṇā? Esāva jīvikā seyyo. Yā cādhammena esanāti, yā [Pg.381] esā adhammena jīvikapariyesanā, tato esā pattahatthassa parakulesu bhikkhācariyāva seyyo, sataguṇena sahassaguṇena sundarataroti dasseti.

“そこでの‘生き方(vuttī)’とは、生活のあり方のことである。‘破滅によって(vinipātena)’とは、自らの破滅によって、ということである。‘非法行によって(adhammacaraṇenāti)’とは、非法の行い、不当な行い、すなわち、殺害・拘束・非難などによって自らを破滅させ、非法を行って得た生き方、およびその名声と財産の利得のすべてを、‘私は呪う(dhiratthu)’、すなわち‘軽蔑し、非難する。私にはそのようなものは必要ない’というのがその意図である。‘鉢を手に取り(pattamādāyāti)’とは、托鉢の器を持ってということである。‘家なき者として遍歴せよ(anagāro paribbajeti)’とは、家を持たない出家者となって歩むべきであり、善き人は身の悪行などによる非法行をなすべきではない、ということである。なぜなら、‘その生活こそが優れている(Esāva jīvikā seyyo)’からである。‘非法による追求よりも(Yā cādhammena esanāti)’とは、非法による生活の探求、それよりも、鉢を手に他家を巡る乞食行こそが優れており、百倍も千倍も素晴らしいものであることを示している。

Evaṃ māṇavo pabbajjāya guṇaṃ vaṇṇetvā nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā dhammena bhikkhaṃ pariyesanto abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

このように、青年は出家の功徳を称え、家を出て仙人の出家をなし、法に従って食を求め、神通と等至を成就して、梵天界へ赴く者となった。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā māṇavo lābhagarahī bhikkhu ahosi, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.

世尊はこの説法を終えて、本生を統合された。“その時の青年は、利得を謗った比丘であり、師(師匠)は私であった”と。

Lābhagarahajātakavaṇṇanā sattamā.

利得毀謗本生注釈(第七)が終わった。

[288] 8. Macchuddānajātakavaṇṇanā

[二八八]第八、魚束本生注釈

Agghanti macchāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kūṭavāṇijaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitameva.

“魚は値する”というこの物語は、世尊が祇園精舎に滞在されていたとき、一人の狡猾な商人について語られたものである。その背景となる話は、既に前に語られた通りである。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kuṭumbikakule nibbattitvā viññutaṃ patto kuṭumbaṃ saṇṭhapesi. Kaniṭṭhabhātāpissa atthi, tesaṃ aparabhāge pitā kālakato. Te ekadivasaṃ ‘‘pitu santakaṃ vohāraṃ sādhessāmā’’ti ekaṃ gāmaṃ gantvā kahāpaṇasahassaṃ labhitvā āgacchantā nadītitthe nāvaṃ paṭimānentā puṭabhattaṃ bhuñjiṃsu. Bodhisatto atirekabhattaṃ gaṅgāya macchānaṃ datvā nadīdevatāya pattiṃ adāsi. Devatā pattiṃ anumoditvāyeva dibbena yasena vaḍḍhitvā attano yasavuḍḍhiṃ āvajjamānā taṃ kāraṇaṃ aññāsi. Bodhisattopi vālikāyaṃ uttarāsaṅgaṃ pattharitvā nipanno niddaṃ okkami, kaniṭṭhabhātā panassa thokaṃ corapakatiko. So te kahāpaṇe bodhisattassa adatvā sayameva gaṇhitukāmatāya kahāpaṇabhaṇḍikasadisaṃ ekaṃ sakkharabhaṇḍikaṃ katvā dvepi bhaṇḍikā ekatova ṭhapesi. Tesaṃ nāvaṃ abhiruhitvā gaṅgāmajjhagatānaṃ kaniṭṭho nāvaṃ khobhetvā ‘‘sakkharabhaṇḍikaṃ udake [Pg.382] khipissāmī’’ti sahassabhaṇḍikaṃ khipitvā ‘‘bhātika, sahassabhaṇḍikā udake patitā, kinti karomā’’ti āha. ‘‘Udake patitāya kiṃ karissāma, mā cintayī’’ti. Nadīdevatā cintesi – ‘‘ahaṃ iminā dinnapattiṃ anumoditvā dibbayasena vaḍḍhitvā etassa santakaṃ rakkhissāmī’’ti attano ānubhāvena taṃ bhaṇḍikaṃ ekaṃ mahāmacchaṃ gilāpetvā sayaṃ ārakkhaṃ gaṇhi. Sopi coro gehaṃ gantvā ‘‘bhātā me vañcito’’ti bhaṇḍikaṃ mocento sakkharā passitvā hadayena sussantena mañcassa aṭaniṃ upagūhitvā nipajji.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩は長者の家に生まれ、成人して家督を継いだ。彼には弟がいた。後に父が亡くなった。ある日、彼らは“父の遺した商売を完結させよう”と考え、ある村へ行き、千カハーパナを得て帰る途中、川の渡し場で船を待つ間に包み飯を食べた。菩薩は余った飯をガンジス川の魚に与え、河の女神にその功徳を分与した。女神はその功徳を随喜し、たちまち天界の栄光によって増長し、自らの栄光が増した理由を反省して、その原因を知った。菩薩もまた、砂の上に上衣を広げて横になり、眠りについた。しかし、彼の弟は少しばかり盗賊のような気質があった。彼はそれらのカハーパナを菩薩に与えず、自分だけで独占したいと考え、カハーパナの包みに似た石の包みを作り、二つの包みを一つに置いた。彼らが船に乗り込み、ガンジス川の中ほどに達したとき、弟は船を揺らし、“石の包みを水に投げ入れる”と言って、千(カハーパナ)の包みを投げ入れ、“兄さん、千の包みが水に落ちてしまった。どうしましょう”と言った。菩薩は“水に落ちたものをどうできようか、心配するな”と言った。河の女神は考えた。“私はこの者が与えた功徳を随喜し、天界の栄光によって増長したのだから、この者の持ち物を守ろう”と。そして自らの威力によって、一匹の大魚にその包みを飲み込ませ、自ら保護した。あの盗賊(弟)は家に帰り、“兄を騙してやった”と言って包みを解いたが、石を見て心が乾き、寝台の枠にしがみついて横たわった。

Tadā kevaṭṭā macchagahaṇatthāya jālaṃ khipiṃsu. So maccho devatānubhāvena jālaṃ pāvisi. Kevaṭṭā taṃ gahetvā vikkiṇituṃ nagaraṃ paviṭṭhā. Manussā mahāmacchaṃ disvā mūlaṃ pucchanti. Kevaṭṭā ‘‘kahāpaṇasahassañca satta ca māsake datvā gaṇhathā’’ti vadanti. Manussā ‘‘sahassagghanakamacchopi no diṭṭho’’ti parihāsaṃ karonti. Kevaṭṭā macchaṃ gahetvā bodhisattassa gharadvāraṃ gantvā ‘‘imaṃ macchaṃ gaṇhathā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kimassa mūla’’nti? ‘‘Satta māsake datvā gaṇhathā’’ti. ‘‘Aññesaṃ dadamānā kathaṃ dethā’’ti? ‘‘Aññesaṃ sahassena ca sattahi ca māsakehi dema, tumhe pana satta māsake datvā gaṇhathā’’ti. So tesaṃ satta māsake datvā macchaṃ bhariyāya pesesi. Sā macchassa kucchiṃ phālayamānā sahassabhaṇḍikaṃ disvā bodhisattassa ārocesi. Bodhisatto taṃ oloketvā attano lañchaṃ disvā sakasantakabhāvaṃ ñatvā ‘‘idāni ime kevaṭṭā imaṃ macchaṃ aññesaṃ dadamānā sahassena ceva sattahi ca māsakehi denti, amhe pana patvā sahassassa amhākaṃ santakattā satteva māsake gahetvā adaṃsu, idaṃ antaraṃ ajānantaṃ na sakkā kañci saddahāpetu’’nti cintetvā paṭhamaṃ gāthamāha –

その時、漁師たちが魚を捕るために網を投げた。その魚は女神の威力によって網に入った。漁師たちはそれを捕らえ、売るために町へ入った。人々はその大きな魚を見て値段を尋ねた。漁師たちは“千カハーパナと七マーサカを払って買いなさい”と言った。人々は“千もの価値がある魚など見たことがない”と嘲笑した。漁師たちは魚を持って菩薩の家の門へ行き、“この魚を買いなさい”と言った。“値段はいくらか”“七マーサカ払って買いなさい”“他の人には(高く)言っていたのに、なぜ(私には安く)売るのか”“他の人には千と七マーサカで売りますが、あなたには、七マーサカで売ります”と言った。彼は彼らに七マーサカを払い、魚を妻に送った。彼女が魚の腹を裂くと、千(カハーパナ)の包みを見つけ、菩薩に知らせた。菩薩はそれを見て、自分の封印を確認し、自分の物であることを知って、“今、この漁師たちは、この魚を他人に売る時は千と七マーサカだと言い、私たちのところに来ては、千(カハーパナ)が私たちの物であるから、七マーサカだけを受け取って与えた。この経緯を知らない者に、信じさせることはできないだろう”と考え、最初の偈を唱えた。

112.

112.

‘‘Agghanti macchā adhikaṃ sahassaṃ, na so atthi yo imaṃ saddaheyya;

Mayhañca assu idha satta māsā, ahampi taṃ macchuddānaṃ kiṇeyya’’nti.

“魚は千(カハーパナ)以上の価値がある。これを信じる者はいないだろう。私にとっては、ここでは七マーサカであった。私もまた、その魚の束を買ったのだ”

Tattha adhikanti aññehi pucchitā kevaṭṭā ‘‘sattamāsādhikaṃ sahassaṃ agghantī’’ti vadanti. Na so atthi yo imaṃ saddaheyyāti so puriso na [Pg.383] atthi, yo imaṃ kāraṇaṃ paccakkhato ajānanto mama vacanena saddaheyya, ettakaṃ vā macchā agghantīti yo imaṃ saddaheyya, so natthi, tasmāyeva te aññehi na gahitātipi attho. Mayhañca assūti mayhaṃ pana satta māsakā ahesuṃ. Macchuddānanti macchavaggaṃ. Tena hi macchena saddhiṃ aññepi macchā ekato baddhā taṃ sakalampi macchuddānaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kiṇeyyanti kiṇiṃ, satteva māsake datvā ettakaṃ macchavaggaṃ gaṇhinti attho.

そこでの“以上の(adhikaṃ)”とは、他人に尋ねられた漁師たちが“千と七マーサカ以上の値打ちがある”と言ったことである。“これを信じる者はいないだろう(na so atthi yo imaṃ saddaheyya)”とは、この経緯を目の当たりにせず、私の言葉だけを信じる人はいない、ということである。あるいは、これほどの価値が魚にあると信じる者はいない、ゆえに他の人には買われなかったのだ、という意味でもある。“私にとっては(Mayhañca assū)”とは、私にとっては七マーサカであったということ。“魚の束(macchuddānaṃ)”とは、魚の群れのことである。その魚と一緒に他の魚も一つに縛られていたので、その魚の束全体を指して言われたものである。“買った(Kiṇeyyanti)”とは、買い取った、すなわち七マーサカだけを払って、これだけの魚の群れを手に入れたという意味である。

Evañca pana vatvā idaṃ cintesi – ‘‘kiṃ nu kho nissāya mayā ete kahāpaṇā laddhā’’ti? Tasmiṃ khaṇe nadīdevatā ākāse dissamānarūpena ṭhatvā ‘‘ahaṃ, gaṅgādevatā, tayā macchānaṃ atirekabhattaṃ datvā mayhaṃ patti dinnā, tenāhaṃ tava santakaṃ rakkhantī āgatā’’ti dīpayamānā gāthamāha –

このように言って、彼は考えた。“一体、何に依って私はこれらのカハーパナを得たのだろうか”。その瞬間、河の女神が空中に姿を現して立ち、“私はガンジス川の女神です。あなたが魚に余った飯を与えて私に功徳を分与してくれたので、私はあなたの持ち物を守るために来ました”と説明し、偈を唱えた。

113.

113.

‘‘Macchānaṃ bhojanaṃ datvā, mama dakkhiṇamādisi;

Taṃ dakkhiṇaṃ sarantiyā, kataṃ apacitiṃ tayā’’ti.

“あなたは魚たちに食べ物を与えて、私にその功徳を回向しました。その功徳を私が覚えていたので、あなたに対して恩返しの敬意が払われたのです”

Tattha dakkhiṇanti imasmiṃ ṭhāne pattidānaṃ dakkhiṇā nāma. Sarantiyā kataṃ apacitiṃ tayāti taṃ tayā mayhaṃ kataṃ apacitiṃ sarantiyā mayā idaṃ tava dhanaṃ rakkhitanti attho.

そこで“ダッキナー(供養)”とは、この箇所では“功徳の回向(パッティダーナ)”という名のことである。“あなたがなした敬意を覚えていることによって”とは、“あなたが私に対してなしたその敬意(功徳の回向)を私が覚えていることによって、私はあなたのこの財産を(失われないように)守ったのである”という意味である。

Idaṃ vatvā ca pana sā devatā tassa kaniṭṭhena katakūṭakammaṃ sabbaṃ kathetvā ‘‘eso idāni hadayena sussantena nipanno, duṭṭhacittassa vuḍḍhi nāma natthi, ahaṃ pana ‘tava santakaṃ mā nassī’ti dhanaṃ te āharitvā adāsiṃ, idaṃ kaniṭṭhacorassa adatvā sabbaṃ tvaññeva gaṇhā’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –

このように言って、さらにその女神は、彼の弟が行った詐欺行為をすべて話し、“彼は今、心が枯れ果てて横たわっています。悪意のある者に繁栄というものはありません。しかし私は、‘あなたの持ち物が滅びないように’と思って、あなたの財産を運んできて与えたのです。この財産を泥棒である弟には与えず、すべてあなた自身が受け取りなさい”と言って、第三の偈を唱えた。

114.

114.

‘‘Paduṭṭhacittassa na phāti hoti, na cāpi taṃ devatā pūjayanti;

Yo bhātaraṃ pettikaṃ sāpateyyaṃ, avañcayī dukkaṭakammakārī’’ti.

“悪意を持つ者に繁栄はなく、神々もまた彼を敬うことはない。父から受け継いだ財産に関して兄弟を欺いた、その悪行をなす者は”

Tattha na phāti hotīti evarūpassa puggalassa idhaloke vā paraloke vā vuḍḍhi nāma na hoti. Na cāpi tanti taṃ puggalaṃ tassa santakaṃ rakkhamānā devatā na pūjayanti.

そこで“繁栄はない”とは、このような人物には今世においても来世においても、繁栄(増益)というものはないということである。“彼を敬わない”とは、その人物の持ち物を守っている神々が、その人物を敬わないということである。

Iti [Pg.384] devatā mittadubbhicorassa kahāpaṇe adātukāmā evamāha. Bodhisatto pana ‘‘na sakkā evaṃ kātu’’nti tassapi pañca kahāpaṇasatāni pesesiyeva.

このように、女神は友を裏切る泥棒(弟)には金貨(カハーパナ)を与えたくないと思って、このように言った。しかし、菩薩は“そのようにすることはできない”と言って、彼(弟)にも五百の金貨を送った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne vāṇijo sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā kaniṭṭhabhātā idāni kūṭavāṇijo, jeṭṭhabhātā pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終え、四聖諦を明かしてジャータカをまとめられた。四聖諦の説法の終わりに、商人は預流果に達した。“その時の弟は、今の不実な商人であり、兄は私自身であった”と。

Macchuddānajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

マッチュッダーナ・ジャータカ注釈(第八)は終わった。

[289] 9. Nānāchandajātakavaṇṇanā

[289] 九.ナーナーチャンダ・ジャータカ(種々の願い)注釈

Nānāchandā, mahārājāti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmato ānandassa aṭṭhavaralābhaṃ ārabbha kathesi. Vatthu ekādasakanipāte juṇhajātake (jā. 1.11.13 ādayo) āvibhavissati.

“大王よ、種々の願いが”というこの物語は、師が祇園精舎に滞在していた際、尊者アーナンダが八つの願い(恩典)を得たことに関連して語られた。その経緯は、第十一巻のジュンハ・ジャータカ(Jātaka No. 452)で明らかになるであろう。

Atīte pana bodhisatto bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggahetvā pitu accayena rajjaṃ pāpuṇi. Tassa ṭhānato apanīto pitu purohito atthi. So duggato hutvā ekasmiṃ jaragehe vasati. Athekadivasaṃ bodhisatto aññātakavesena rattibhāge nagaraṃ pariggaṇhanto vicarati. Tamenaṃ katakammacorā ekasmiṃ surāpāne suraṃ pivitvā aparampi ghaṭenādāya attano gehaṃ gacchantā antaravīthiyaṃ disvā ‘‘are kosi tva’’nti vatvā paharitvā uttarisāṭakaṃ gahetvā ghaṭaṃ ukkhipāpetvā tāsentā gacchiṃsu. Sopi kho brāhmaṇo tasmiṃ khaṇe nikkhamitvā antaravīthiyaṃ ṭhito nakkhattaṃ olokento rañño amittānaṃ hatthagatabhāvaṃ ñatvā brāhmaṇiṃ āmantesi. Sā ‘‘kiṃ, ayyā’’ti vatvā vegena tassa santikaṃ āgatā. Atha naṃ so āha – ‘‘bhoti amhākaṃ rājā amittānaṃ vasaṃ gato’’ti. ‘‘Ayya, kiṃ te rañño santike pavattiyā, brāhmaṇā jānissantī’’ti.

昔、菩薩がバラナシでブラフマダッタ王が統治していた時、その正妃の胎内に生まれ、成人してタクシラーですべての学術を修め、父の死後に王位に就いた。王位から退けられた父王の宮廷司祭がいたが、彼は落ちぶれて、ある古い家で暮らしていた。さて、ある日、菩薩は身分を隠した姿で、夜間に都を視察して回っていた。その時、悪事を働いた泥棒たちが酒場で酒を飲み、さらに別の瓶を持って自分の家へ帰る途中で王を見つけ、“おい、お前は誰だ”と言って殴り、上着を奪い、瓶を担がせて脅しながら連れて行った。その時、ちょうどそのバラモン(元司祭)は外に出て通りに立ち、星を観察して王が敵の手に落ちたことを知り、妻を呼んだ。彼女は“何ですか、旦那様”と言って急いで彼のそばに来た。すると彼は彼女に言った。“お前、我らの王が敵の支配下に入ってしまったぞ”と。(彼女は言った)“旦那様、王様の身の上に何が起きようとあなたに関係がありますか。バラモン(占星術師たち)が知ることでしょう”と。

Rājā [Pg.385] brāhmaṇassa saddaṃ sutvā thokaṃ gantvā dhutte āha – ‘‘duggatomhi, sāmi, uttarāsaṅgaṃ gahetvā vissajjetha ma’’nti. Te punappunaṃ kathentaṃ kāruññena vissajjesuṃ. So tesaṃ vasanagehaṃ sallakkhetvā nivatti. Atha porāṇakapurohito brāhmaṇopi ‘‘bhoti, amhākaṃ rājā amittahatthato mutto’’ti āha. Rājā tampi sutvā tampi gehaṃ sallakkhetvā pāsādaṃ abhiruhi. So vibhātāya rattiyā brāhmaṇe pakkosāpetvā ‘‘kiṃ ācariyā rattiṃ nakkhattaṃ olokayitthā’’ti pucchi. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kiṃ sobhana’’nti? ‘‘Sobhanaṃ, devā’’ti. ‘‘Koci gāho natthī’’ti. ‘‘Natthi, devā’’ti. Rājā ‘‘asukagehato brāhmaṇaṃ pakkosathā’’ti porāṇakapurohitaṃ pakkosāpetvā ‘‘kiṃ, ācariya, rattiṃ te nakkhattaṃ diṭṭha’’nti pucchi. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Atthi koci gāho’’ti. ‘‘Āma, mahārāja, ajja rattiṃ tumhe amittavasaṃ gantvā muhutteneva muttā’’ti. Rājā ‘‘nakkhattajānanakena nāma evarūpena bhavitabba’’nti sesabrāhmaṇe nikkaḍḍhāpetvā ‘‘brāhmaṇa, pasannosmi te, varaṃ tvaṃ gaṇhā’’ti āha. ‘‘Mahārāja, puttadārena saddhiṃ mantetvā gaṇhissāmī’’ti. ‘‘Gaccha mantetvā ehī’’ti.

王はバラモンの声を聞き、少し進んでから無頼漢たちに言った。“旦那方、私は貧しい者です。上着を返して私を放してください”と。彼らは王が何度も言うので、哀れに思って放した。王は彼らの住処を確認して引き返した。すると、かつての宮廷司祭であるバラモンもまた“お前、我らの王が敵の手から逃れたぞ”と言った。王もそれを聞いて、その家も確認してから宮殿に登った。夜が明けると、王はバラモンたちを召集して“師(アチャリヤ)たちよ、昨夜は星を観察したか”と尋ねた。“はい、大王よ”。“吉兆であったか”。“吉兆でした、大王よ”。“何か不吉な兆しはなかったか”。“ありませんでした、大王よ”。王は“あの家からバラモンを呼んでまいれ”と言って、かつての宮廷司祭を呼ばせ、“師よ、昨夜、お前は星を見たか”と尋ねた。“はい、大王よ”。“何か捕らえられるような兆しはあったか”。“はい、大王よ。昨夜、あなたは敵の手に落ちましたが、すぐに解放されました”。王は“占星術に精通した者とは、このような者であるべきだ”と言って、他のバラモンたちを追い出し、“バラモンよ、私はお前に満足した。お前に望み(恩典)を授けよう”と言った。“大王よ、妻子と相談してから頂戴いたします”。“行って相談してまいれ”と。

So gantvā brāhmaṇiñca puttañca suṇisañca dāsiñca pakkositvā ‘‘rājā me varaṃ dadāti, kiṃ gaṇhāmā’’ti pucchi. Brāhmaṇī ‘‘mayhaṃ dhenusataṃ ānehī’’ti āha, putto chattamāṇavo nāma ‘‘mayhaṃ kumudavaṇṇehi catūhi sindhavehi yuttaṃ ājaññaratha’’nti, suṇisā ‘‘mayhaṃ maṇikuṇḍalaṃ ādiṃ katvā sabbālaṅkāra’’nti, puṇṇā nāma dāsī ‘‘mayhaṃ udukkhalamusalañceva suppañcā’’ti. Brāhmaṇo pana gāmavaraṃ gahetukāmo rañño santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, pucchito te puttadāro’’ti puṭṭho ‘‘āma, deva, pucchito, anekacchando’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthādvayamāha –

彼は帰宅して、妻と息子と嫁と侍女を呼び寄せ、“王が私に望みのものをくださるという。何を受け取ろうか”と尋ねた。妻は“私に百頭の乳牛を”と言い、チャッタマーナヴァという息子は“私には、白蓮のような色の四頭の駿馬を繋いだ名馬の馬車を”と言い、嫁は“私には、真珠の耳飾りをはじめとするすべての装身具を”と言い、プンナーという名の侍女は“私には、臼と杵と、そして箕を”と言った。一方、バラモンは優れた村を受け取りたいと思い、王のもとへ行って、“バラモンよ、妻子に尋ねたか”と問われ、“はい、大王よ、尋ねましたが、皆の願いは様々です”と言って、最初の二つの偈を唱えた。

115.

115.

‘‘Nānāchandā mahārāja, ekāgāre vasāmase;

Ahaṃ gāmavaraṃ icche, brāhmaṇī ca gavaṃ sataṃ.

“大王よ、私たちは一つの家に住んでおりますが、その願いは様々です。私は優れた村を望み、妻は百頭の牛を望んでおります。”

116.

116.

‘‘Putto ca ājaññarathaṃ, kaññā ca maṇikuṇḍalaṃ;

Yā cesā puṇṇikā jammī, udukkhalaṃbhikaṅkhatī’’ti.

“息子は名馬の馬車を、(嫁の)娘は真珠の耳飾りを。そして、あの卑しい(侍女の)プンニカーは、臼を欲しがっております”

Tattha [Pg.386] iccheti icchāmi. Gavaṃ satanti dhenūnaṃ gunnaṃ sataṃ. Kaññāti suṇisā. Yā cesāti yā esā amhākaṃ ghare puṇṇikā nāma dāsī, sā jammī lāmikā suppamusalehi saddhiṃ udukkhalaṃ abhikaṅkhati icchatīti.

そこで“望む”とは、望んでいるということである。“百頭の牛”とは、乳牛の百頭のことである。“娘”とは、嫁のことである。“そして、あの(プンニカー)”とは、私たちの家にいるプンニカーという名の侍女のことである。彼女は卑しく、不遇な者であり、箕と杵とともに“臼を欲しがっている”、つまり望んでいるということである。

Rājā ‘‘sabbesaṃ icchiticchitaṃ dethā’’ti āṇāpento –

王は“すべての者に、それぞれの望むものを与えよ”と命じて、次の偈を唱えた。

117.

117.

‘‘Brāhmaṇassa gāmavaraṃ, brāhmaṇiyā gavaṃ sataṃ;

Puttassa ājaññarathaṃ, kaññāya maṇikuṇḍalaṃ;

Yañcetaṃ puṇṇikaṃ jammiṃ, paṭipādethudukkhala’’nti. – gāthamāha;

“バラモンには優れた村を、バラモン(の妻)には百頭の牛を、息子には名馬の馬車を、娘(嫁)には真珠の耳飾りを。そして、あの卑しいプンニカーには、臼を与えよ”

Tattha yañcetanti yañca etaṃ puṇṇikanti vadati, taṃ jammiṃ udukkhalaṃ paṭipādetha sampaṭicchāpethāti.

そこで“これなる何を”とは、彼が“このプンニカよ”と言うそのことについて、“その卑しい臼を渡せ、受け取らせよ”と言っているのである。

Iti rājā brāhmaṇena patthitañca aññañca mahantaṃ yasaṃ datvā ‘‘ito paṭṭhāya amhākaṃ kattabbakiccesu ussukkaṃ āpajjā’’ti vatvā brāhmaṇaṃ attano santike akāsi.

このように、王はバラモンに、彼が望んだものと、さらに他の大きな名声を与え、“これからは我々のなすべき務めに熱心に励め”と言って、そのバラモンを自分の側近に置いた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā brāhmaṇo ānando ahosi, rājā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時のバラモンはアーナンダであり、王は私自身であった”と。

Nānāchandajātakavaṇṇanā navamā.

ナーナーチャンダ本生談の注釈(第九)。

[290] 10. Sīlavīmaṃsakajātakavaṇṇanā

[290] 十、シーラヴィーマンサカ本生談の注釈

Sīlaṃ kireva kalyāṇanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ sīlavīmaṃsakabrāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. Vatthu pana paccuppannampi atītampi heṭṭhā ekakanipāte sīlavīmaṃsakajātake (jā. 1.1.86) vitthāritameva. Idha pana bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa purohito sīlasampanno ‘‘attano sīlaṃ vīmaṃsissāmī’’ti heraññikaphalakato dve divase ekekaṃ kahāpaṇaṃ gaṇhi. Atha naṃ tatiyadivase ‘‘coro’’ti gahetvā rañño santikaṃ nayiṃsu. So antarāmagge ahituṇḍike sappaṃ kīḷāpente addasa. Atha naṃ rājā disvā ‘‘kasmā evarūpaṃ akāsī’’ti pucchi[Pg.387]. Brāhmaṇo ‘‘attano sīlaṃ vīmaṃsitukāmatāyā’’ti vatvā imā gāthā avoca –

“戒こそが実に善きものである”というこの法話は、師がジェータ林に滞在していた際、ある戒を吟味するバラモンについて語られたものである。その現在と過去の物語は、すでに一集のシーラヴィーマンサカ本生談(第一巻八六番)において詳しく説かれている。しかし、ここでは、バラナシでブラフマダッタ王が統治していた時、その祭司は戒を具足していたが、“自分の戒を吟味しよう”と考え、両替人の板から二日間、一枚ずつカハーパナ銀貨を取った。すると、三日目に彼は“泥棒”として捕らえられ、王のもとへ連行された。彼は途中で、蛇使いが蛇を遊ばせているのを見た。そこで王は彼を見て“なぜこのようなことをしたのか”と尋ねた。バラモンは“自分の戒を吟味したかったからです”と言って、以下の詩を唱えた。

118.

118.

‘‘Sīlaṃ kireva kalyāṇaṃ, sīlaṃ loke anuttaraṃ;

Passa ghoraviso nāgo, sīlavāti na haññati.

“戒こそが実に善きものであり、戒こそが世において無上である。見よ、猛毒の蛇を。戒ある者(無害な者)として殺されないのだ。”

119.

119.

‘‘Sohaṃ sīlaṃ samādissaṃ, loke anumataṃ sivaṃ;

Ariyavuttisamācāro, yena vuccati sīlavā.

“それゆえ私は、世に認められた安穏なる戒を修めよう。聖者のふるまいを実践することによって、人は‘持戒者’と呼ばれるのである。”

120.

120.

‘‘Ñātīnañca piyo hoti, mittesu ca virocati;

Kāyassa bhedā sugatiṃ, upapajjati sīlavā’’ti.

“持戒者は親族から愛され、友人の間でも輝く。身体が崩壊した後、持戒者は善き所に生まれ変わるのである。”

Tattha sīlanti ācāro. Kirāti anussavatthe nipāto. Kalyāṇanti sobhanaṃ, ‘‘sīlaṃ kireva kalyāṇa’’nti evaṃ paṇḍitā vadantīti attho. Passāti attānameva vadati. Na haññatīti parampi na viheṭheti, parehipi na viheṭhīyati. Samādissanti samādiyissāmi. Anumataṃ sivanti ‘‘khemaṃ nibbhaya’’nti evaṃ paṇḍitehi sampaṭicchitaṃ. Yena vuccatīti yena sīlena sīlavā puriso ariyānaṃ buddhādīnaṃ paṭipattiṃ samācaranto ‘‘ariyavuttisamācāro’’ti vuccati, tamahaṃ samādiyissāmīti attho. Virocatīti pabbatamatthake aggikkhandho viya virocati.

そのうち“戒(シーラ)”とは行儀のことである。“実に(キラ)”は伝聞の意の不変化詞である。“善き(カリヤーナ)”とは素晴らしいということであり、“戒こそが実に善きものである”と賢者たちが語るという意味である。“見よ”とは、彼自身のことを言っている。“殺されない”とは、他者を害さず、また他者からも害されないということである。“受持しよう”とは、受持するであろうという意味である。“認められた安穏(アヌマタン・シヴァン)”とは、賢者たちによって“安泰であり、恐れがない”と承認されていることである。“それによって呼ばれる”とは、その戒によって、仏陀などの聖者の修行を実践する持戒者が“聖なる行儀を実践する者”と呼ばれるのである、ということである。私はそれを受持しようという意味である。“輝く”とは、山頂にある火の塊のように輝くという意味である。

Evaṃ bodhisatto tīhi gāthāhi sīlassa vaṇṇaṃ pakāsento rañño dhammaṃ desetvā ‘‘mahārāja, mama gehe pitu santakaṃ mātu santakaṃ attanā uppāditaṃ tayā dinnañca bahu dhanaṃ atthi, pariyanto nāma na paññāyati, ahaṃ pana sīlaṃ vīmaṃsanto heraññikaphalakato kahāpaṇe gaṇhiṃ. Idāni mayā imasmiṃ loke jātigottakulapadesānaṃ lāmakabhāvo, sīlasseva ca jeṭṭhakabhāvo ñāto, ahaṃ pabbajissāmi, pabbajjaṃ me anujānāhī’’ti anujānāpetvā raññā punappunaṃ yāciyamānopi nikkhamma himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

このように菩薩は三つの詩で戒の徳を称え、王に法を説いて言った。“大王よ、私の家には父のもの、母のもの、そして自分で得たものやあなたから頂いた多くの財産があり、その限りを知ることはできません。しかし、私は戒を吟味するために、両替人の板からカハーパナ銀貨を取りました。今、私はこの世において、生まれや氏族や家柄が劣るものであること、そして戒こそが最高であることを知りました。私は出家いたします、私の出家をお許しください”。王から何度も引き止められたが、彼は許可を得て、出家してヒマラヤに入り、仙人としての出家をして、神通力と等至を成就させ、梵天の世界を目的地とする者となった。

Satthā [Pg.388] imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sīlavīmaṃsako purohito brāhmaṇo ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時の戒を吟味した祭司のバラモンは、私自身であった”と。

Sīlavīmaṃsakajātakavaṇṇanā dasamā.

シーラヴィーマンサカ本生談の注釈(第十)。

Abbhantaravaggo catuttho.

アッバンタラ品(第四)。

Tassuddānaṃ –

その目次は以下の通り。

Duma kaṃsavaruttamabyagghamigā, maṇayo maṇi sālukamavhayano;

Anusāsaniyopi ca macchavaro, maṇikuṇḍalakena kirena dasāti.

ドゥマ、優れた真鍮、虎、鹿、宝珠、マニ(宝珠)、サールカという名のもの、教訓、優れた魚、そして宝珠の耳飾りの十である。

5. Kumbhavaggo

5. クンバ品

[291] 1. Surāghaṭajātakavaṇṇanā

[291] 一、スラーガタ本生談の注釈

Sabbakāmadadaṃ kumbhanti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikassa bhāgineyyaṃ ārabbha kathesi. So kira mātāpitūnaṃ santakā cattālīsa hiraññakoṭiyo pānabyasanena nāsetvā seṭṭhino santikaṃ agamāsi. Sopissa ‘‘vohāraṃ karohī’’ti sahassaṃ adāsi, tampi nāsetvā puna agamāsi. Punassa pañca satāni dāpesi, tānipi nāsetvā puna āgatassa dve thūlasāṭake dāpesi. Tepi nāsetvā puna āgataṃ gīvāyaṃ gāhāpetvā nīharāpesi. So anātho hutvā parakuṭṭaṃ nissāya kālamakāsi, tamenaṃ kaḍḍhitvā bahi chaḍḍesuṃ. Anāthapiṇḍiko vihāraṃ gantvā sabbaṃ taṃ bhāgineyyassa pavattiṃ tathāgatassa ārocesi. Satthā ‘‘tvaṃ etaṃ kathaṃ santappessasi, yamahaṃ pubbe sabbakāmadadaṃ kumbhaṃ datvāpi santappetuṃ nāsakkhi’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.

“すべての望みを叶える瓶を”というこの法話は、師がジェータ林に滞在していた際、アナータピンディカの甥について語られたものである。伝えられるところによれば、彼は父母の遺産である四十億の金を飲酒の道楽で使い果たし、長者のもとへやって来た。長者も彼に“商売をしなさい”と言って千金を与えたが、彼はそれも使い果たして再びやって来た。再び五百金を与えたが、それも使い果たして再びやって来た彼に、二枚の厚手の布を与えた。それらも使い果たして再びやって来た彼を、長者は首を掴んで追い出させた。彼は身寄りのない者となり、他人の家の壁に寄り添って亡くなった。人々は彼を引きずり出して外に捨てた。アナータピンディカは寺院へ行き、その甥の顛末をすべて世尊に報告した。師は“あなたがどうして彼を満足させることができようか。かつて私が、すべての望みを叶える瓶を与えてさえ、彼を満足させることはできなかったのだ”と言われ、彼に請われて過去の物語を説かれた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhikule nibbattitvā pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ labhi. Tassa gehe bhūmigatameva [Pg.389] cattālīsakoṭidhanaṃ ahosi, putto panassa ekoyeva. Bodhisatto dānādīni puññāni katvā kālakato sakko devarājā hutvā nibbatti. Athassa putto vīthiṃ āvaritvā maṇḍapaṃ kāretvā mahājanaparivuto nisīditvā suraṃ pātuṃ ārabhi. So laṅghanadhāvananaccagītādīni karontānaṃ sahassaṃ sahassaṃ dadamāno itthisoṇḍasurāsoṇḍamaṃsasoṇḍādibhāvaṃ āpajjitvā ‘‘kva gītaṃ, kva naccaṃ, kva vādita’’nti samajjatthiko pamatto hutvā āhiṇḍanto nacirasseva cattālīsakoṭidhanaṃ upabhogaparibhogūpakaraṇāni ca vināsetvā duggato kapaṇo pilotikaṃ nivāsetvā vicari. Sakko āvajjento tassa duggatabhāvaṃ ñatvā puttapemena āgantvā sabbakāmadadaṃ kumbhaṃ datvā ‘‘tāta, yathā ayaṃ kumbho na bhijjati, tathā naṃ rakkha, imasmiṃ te sati dhanassa paricchedo nāma na bhavissati, appamatto hohī’’ti ovaditvā devalokameva gato. Tato paṭṭhāya suraṃ pivanto vicari. Athekadivasaṃ matto taṃ kumbhaṃ ākāse khipitvā sampaṭicchanto ekavāraṃ virajjhi, kumbho bhūmiyaṃ patitvā bhijji. Tato paṭṭhāya puna daliddo hutvā pilotikaṃ nivāsetvā kapālahattho bhikkhaṃ caranto parakuṭṭaṃ nissāya kālamakāsi.

昔、ブラフマダッタ王がバーラーナシーで統治していた頃、菩薩は長者の家に生まれ、父の死後、長者の地位を継ぎました。彼の家には地下に埋められた四十億の富がありましたが、息子は一人だけでした。菩薩は布施などの功徳を積んで没した後、天界の王サッカとして生まれました。さて、彼の息子は通りを遮って天幕を張らせ、多くの群衆に囲まれて座り、酒を飲み始めました。彼は跳躍や疾走、踊りや歌などをする者たちに、千(金)ずつ与えては、女溺れ、酒溺れ、肉溺れの状態に陥りました。“歌はどこだ、踊りはどこだ、演奏はどこだ”と祭りを追い求め、放逸となって歩き回り、間もなく四十億の富と、享受すべき財産や道具をすべて使い果たし、困窮し哀れな姿となって、ぼろきれを身にまとって歩き回りました。サッカは(下界を)観察して彼の困窮を知り、息子への愛ゆえにやって来て、あらゆる望みを叶える瓶を授けてこう言いました。“息子よ、この瓶が壊れないように守りなさい。これがある限り、お前の富に限りがあることはないだろう。放逸であってはならない”と訓戒して、天界へ戻りました。それから彼は酒を飲みながら歩き回りました。ある日、酔っ払った彼はその瓶を空中に放り投げ、受け取ろうとして一度仕損じました。瓶は地面に落ちて壊れました。それ以来、再び貧乏になり、ぼろきれをまとい、鉢を手にして乞食をして歩き、他人の家の壁に寄りかかって亡くなりました。

Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā –

師(ブッダ)はこの過去の物語を引いて――

121.

121.

‘‘Sabbakāmadadaṃ kumbhaṃ, kuṭaṃ laddhāna dhuttako;

Yāva naṃ anupāleti, tāva so sukhamedhati.

“あらゆる望みを叶える瓶という器を手に入れた放蕩者は、それを守っている間は、幸福に栄える。”

122.

122.

‘‘Yadā matto ca ditto ca, pamādā kumbhamabbhidā;

Tadā naggo ca pottho ca, pacchā bālo vihaññati.

“酔いしれ、驕り、放逸によって瓶を壊したとき、その愚か者は裸となり、ぼろをまとい、後で苦しむことになる。”

123.

123.

‘‘Evameva yo dhanaṃ laddhā, pamatto paribhuñjati;

Pacchā tappati dummedho, kuṭaṃ bhitvāva dhuttako’’ti. –

“それと同じように、富を手に入れて放逸に費やす愚かな者は、器を壊した放蕩者のように、後で後悔することになる”と。

Imā abhisambuddhagāthā vatvā jātakaṃ samodhānesi.

これらの等正覚者の詩を語って、ジャータカをまとめられました。

Tattha sabbakāmadadanti sabbe vatthukāme dātuṃ samatthaṃ kumbhaṃ. Kuṭanti kumbhavevacanaṃ. Yāvāti yattakaṃ kālaṃ. Anupāletīti yo koci evarūpaṃ labhitvā yāva rakkhati, tāva so sukhamedhatīti attho. Matto [Pg.390] ca ditto cāti surāmadena matto dappena ditto. Pamādā kumbhamabbhidāti pamādena kumbhaṃ bhindi. Naggo ca pottho cāti kadāci naggo, kadāci potthakapilotikāya nivatthattā pottho. Evamevāti evaṃ eva. Pamattoti pamādena. Tappatīti socati.

そこで“あらゆる望みを叶える(sabbakāmadadaṃ)”とは、すべての望む物を与えることができる瓶のことです。“器(kuṭaṃ)”とは瓶の別名です。“間(yāva)”とは、その期間のことです。“守っている(anupāleti)”とは、このようなものを手に入れた者が、それを守っている間は、幸福に栄えるという意味です。“酔いしれ、驕り(matto ca ditto ca)”とは、酒の酔いで正気を失い、慢心で驕り高ぶることです。“放逸によって瓶を壊した(pamādā kumbhamabbhidā)”とは、不注意によって瓶を壊したということです。“裸となり、ぼろをまとい(naggo ca pottho ca)”とは、ある時は裸であり、ある時は古着の切れ端(ぼろ)を身にまとっている状態を指します。“それと同じように(evamevāti)”とは、まさにそのように、ということです。“放逸に(pamattoti)”とは、不注意によって。“後悔する(tappatīti)”とは、嘆き悲しむことです。

‘‘Tadā surāghaṭabhedako dhutto seṭṭhibhāgineyyo ahosi, sakko pana ahameva ahosi’’nti.

“その時、酒の瓶を壊した放蕩者は長者の甥(息子)であり、サッカは私であった”と。

Surāghaṭajātakavaṇṇanā paṭhamā.

酒瓶本生註解、第一。

[292] 2. Supattajātakavaṇṇanā

[292] 二、美翼本生(スパッタ・ジャータカ)註解

Bārāṇasyaṃ, mahārājāti idaṃ satthā jetavane viharanto bimbādeviyā sāriputtattherena dinnaṃ rohitamaccharasaṃ navasappimissakaṃ sālibhattaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitaabbhantarajātake (jā. 1.3.91-93) vatthusadisameva. Tadāpi hi theriyā udaravāto kuppi, rāhulabhaddo therassa ācikkhi. Thero taṃ āsanasālāyaṃ nisīdāpetvā kosalarañño nivesanaṃ gantvā rohitamaccharasaṃ navasappimissakaṃ sālibhattaṃ āharitvā tassa adāsi. So āharitvā mātu theriyā adāsi, tassā bhuttamattāya udaravāto paṭippassambhi. Rājā purise pesetvā pariggaṇhāpetvā tato paṭṭhāya theriyā tathārūpaṃ bhattaṃ adāsi. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso dhammasenāpati, theriṃ evarūpena nāma bhojanena santappesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva sāriputto rāhulamātāya patthitaṃ deti, pubbepi adāsiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“バーラーナシーにおいて、大王よ”というこの物語を、師はジェータ・バナ(祇園精舎)に滞在している際、サーリプッタ長老によってビンバー・デーヴィーに与えられた、新鮮なバターを混ぜた赤魚の汁と米飯に関連して語られました。物語は、以前に語られたアッバンタラ・ジャータカ(Jā. 1.3.91-93)とよく似ています。その時もまた、長老尼(ビンバー・デーヴィー)の腹部のガスが激しくなり、ラーフラ・バッダが長老(サーリプッタ)に告げました。長老は彼を会食所に座らせ、コサラ王の邸宅へ行き、新鮮なバターを混ぜた赤魚の汁と米飯を持ってきて彼に与えました。彼はそれを持って母である長老尼に与え、彼女がそれを食べた途端に腹部のガスは鎮まりました。王は部下を遣わして状況を把握させ、それ以来、長老尼にそのような食事を与えました。ある日、比丘たちが法廷で話題を上げました。“友よ、法の大将(サーリプッタ)は、長老尼をこのような食事で満足させました”と。師はやって来て、“比丘たちよ、今、何の話題で集まっているのか”と尋ね、“これこれの話題です”と言われたとき、“比丘たちよ、サーリプッタがラーフラの母の望むものを与えたのは今だけではない。過去にも与えていたのだ”と語って、過去の物語を引かれました。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kākayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto asītiyā kākasahassānaṃ jeṭṭhako supatto nāma kākarājā ahosi, aggamahesī panassa suphassā nāma kākī ahosi, senāpati sumukho nāma. So asītiyā kākasahassehi parivuto bārāṇasiṃ upanissāya vasi. So [Pg.391] ekadivasaṃ suphassaṃ ādāya gocaraṃ pariyesanto bārāṇasirañño mahānasamatthakena agamāsi. Sūdo rañño nānāmacchamaṃsavikatiparivāraṃ bhojanaṃ sampādetvā thokaṃ bhājanāni vivaritvā usumaṃ palāpento aṭṭhāsi. Suphassā macchamaṃsagandhaṃ ghāyitvā rājabhojanaṃ bhuñjitukāmā hutvā taṃ divasaṃ akathetvā dutiyadivase ‘‘ehi, bhadde, gocarāya gamissāmā’’ti vuttā ‘‘tumhe gacchatha, mayhaṃ eko dohaḷo atthī’’ti vatvā ‘‘kīdiso dohaḷo’’ti vutte ‘‘bārāṇasirañño bhojanaṃ bhuñjitukāmāmhi, na kho pana sakkā mayā taṃ laddhuṃ, tasmā jīvitaṃ pariccajissāmi, devā’’ti āha. Bodhisatto cintayamāno nisīdi. Sumukho āgantvā ‘‘kiṃ, mahārāja, anattamanosī’’ti pucchi, rājā tamatthaṃ ārocesi. Senāpati ‘‘mā cintayi, mahārājā’’ti te ubhopi assāsetvā ‘‘ajja tumhe idheva hotha, mayaṃ bhattaṃ āharissāmā’’ti vatvā pakkāmi.

昔、バーラーナシーでブラフマダッタ王が統治していた頃、菩薩はカラスの生に生まれ、成長して八万のカラスの長であるスパッタ(美翼)という名のカラスの王となりました。彼の正妃はスバッサ(美触)という名のカラスであり、将軍はスムカ(美顔)という名でした。彼は八万のカラスに囲まれて、バーラーナシーの近くに住んでいました。ある日、彼はスバッサを連れて餌を探しに行き、バーラーナシー王の調理場の上に来ました。料理人は王のために様々な魚や肉の料理を用意し、器を少し開けて湯気を逃がしながら立っていました。スバッサは魚や肉の匂いを嗅いで、王の食事を食べたくなり、その日は何も言いませんでしたが、翌日“愛しい人よ、餌を探しに行こう”と言われたとき、“あなたたちは行きなさい。私にはある切望(つわり)があります”と言いました。“どのような切望か”と問われると、“バーラーナシー王の食事を食べたいのです。しかし、私にはそれを手に入れることはできません。ですから、私は命を捨てるつもりです、王よ”と言いました。菩薩は考え込んで座りました。スムカがやって来て、“大王よ、なぜ不機嫌なのですか”と尋ね、王はその事情を話しました。将軍は“大王よ、心配しないでください”と二人を慰め、“今日はあなたたちはここにいなさい。私が食事を持ってきます”と言って去って行きました。

So kāke sannipātetvā taṃ kāraṇaṃ kathetvā ‘‘etha bhattaṃ āharissāmā’’ti kākehi saddhiṃ bārāṇasiṃ pavisitvā mahānasassa avidūre kāke vagge vagge katvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne ārakkhatthāya ṭhapetvā sayaṃ aṭṭhahi kākayodhehi saddhiṃ mahānasachadane nisīdi rañño bhattaharaṇakālaṃ olokayamāno. Te ca kāke āha – ‘‘ahaṃ rañño bhatte hariyamāne bhājanāni pātessāmi, bhājanesu patitesu mayhaṃ jīvitaṃ natthi, tumhesu cattāro janā mukhapūraṃ bhattaṃ, cattāro macchamaṃsaṃ gahetvā netvā supattaṃ sapajāpatikaṃ kākarājānaṃ bhojetha, ‘kahaṃ senāpatī’ti vutte ‘pacchato ehitī’ti vadeyyāthā’’ti. Atha sūdo rañño bhojanavikatiṃ sampādetvā kājena gahetvā rājakulaṃ pāyāsi. Tassa rājaṅgaṇaṃ gatakāle kākasenāpati kākānaṃ saññaṃ datvā sayaṃ uppatitvā bhattahārakassa ure nisīditvā nakhapañjarena paharitvā kaṇayaggasadisena tuṇḍena nāsaggamassa abhihantvā uṭṭhāya dvīhi pakkhehi mukhamassa pidahi. Rājā mahātale caṅkamanto mahāvātapānena oloketvā taṃ kākassa kiriyaṃ disvā bhattahārakassa saddaṃ datvā ‘‘bho bhattakāraka, bhājanāni chaḍḍetvā kākameva gaṇhā’’ti āha. So bhājanāni chaḍḍetvā kākaṃ daḷhaṃ gaṇhi. Rājāpi naṃ ‘‘ito ehī’’ti āha.

彼はカラスたちを集めて事情を話し、“さあ、飯を運ぼう”と言って、カラスたちと共にバーラーナシに入った。台所の近くでカラスたちを群れに分け、各所に護衛として配置し、自身は八羽のカラスの戦士と共に、王の食事が運ばれる時を見計らって台所の屋根の上に座った。彼はカラスたちに言った。“王の飯が運ばれるとき、私は器を落とさせる。器が落ちれば、私の命はないだろう。お前たちのうち四人は口いっぱいに飯を、四人は魚肉をくわえて運び、妻あるカラスの王スバッタ(善翼)に食べさせよ。‘将軍はどこだ’と問われたら、‘後から来ます’と言うのだ”。その後、料理人が王の種々の料理を用意し、天秤棒で担いで王宮へと向かった。彼が王の庭に至った時、カラスの将軍はカラスたちに合図を送り、自ら飛び上がって給食者の胸に止まり、爪の檻で打ち、槍の先のような嘴で彼の鼻の先を突き刺し、飛び上がって両の翼で彼の顔を覆った。王は高殿を歩き回りながら大きな窓から見て、そのカラスの振る舞いを目にし、給食者に声をかけて言った。‘これ、料理人よ、器を捨ててそのカラスを捕らえよ’。彼は器を捨てて、カラスをしっかりと捕らえた。王もまた‘こちらへ連れてまいれ’と言った。

Tasmiṃ [Pg.392] khaṇe kākā āgantvā attano pahonakaṃ bhuñjitvā sesaṃ vuttaniyāmeneva gahetvā agamiṃsu. Tato sesā āgantvā sesaṃ bhuñjiṃsu. Tepi aṭṭha janā gantvā rājānaṃ sapajāpatikaṃ bhojesuṃ, suphassāya dohaḷo vūpasami. Bhattahārako kākaṃ rañño upanesi. Atha naṃ rājā pucchi – ‘‘bho kāka, tvaṃ mamañca na lajji, bhattahārakassa ca nāsaṃ khaṇḍesi, bhattabhājanāni ca bhindi, attano ca jīvitaṃ na rakkhi, kasmā evarūpaṃ kammamakāsī’’ti? Kāko ‘‘mahārāja, amhākaṃ rājā bārāṇasiṃ upanissāya vasati, ahamassa senāpati, tassa suphassā nāma bhariyā dohaḷinī tumhākaṃ bhojanaṃ bhuñjitukāmā, rājā tassā dohaḷaṃ mayhaṃ ācikkhi. Ahaṃ tattheva mama jīvitaṃ pariccajitvā āgato, idāni me tassā bhojanaṃ pesitaṃ, mayhaṃ manoratho matthakaṃ patto, iminā kāraṇena mayā evarūpaṃ kammaṃ kata’’nti dīpento imā gāthā āha.

その瞬間、他のカラスたちがやって来て、自分たちの分を十分に食べ、残りを言われた通りに持って去った。その後、残りのカラスたちが来て残りを食べた。その八羽も行って、王とその妻に食べさせた。スバッサの懐妊の欲求(つわり)は鎮まった。給食者はカラスを王の前に差し出した。そこで王は彼に問うた。“これ、カラスよ。お前は私をも恐れず、給食者の鼻を傷つけ、飯の器を壊し、自分の命も守ろうとしなかった。なぜこのようなことをしたのか”。カラスは“大王よ、私たちの王はバーラーナシの近くに住んでおり、私はその将軍です。王にはスバッサという名の妻がおり、懐妊の欲求により、あなたの食事を食べたがっておりました。王はその欲求を私に告げました。私はそこで自分の命を投げ打ってやって参りました。今、彼女に食事が送られ、私の願いは成就しました。この理由のために、私はこのようなことをしたのです”と説明するために、これらの詩を唱えた。

124.

124.

‘‘Bārāṇasyaṃ mahārāja, kākarājā nivāsako;

Asītiyā sahassehi, supatto parivārito.

“大王よ、バーラーナシにはカラスの王が住んでおります。八万の眷属に囲まれたスバッタ(善翼)であります”。

125.

125.

‘‘Tassa dohaḷinī bhariyā, suphassā bhakkhitumicchati;

Rañño mahānase pakkaṃ, paccagghaṃ rājabhojanaṃ.

“彼の妻スバッサ(善触)は、懐妊の欲求により、王の台所で調理された、供されたばかりの極上の王の食事を食べることを望みました”。

126.

126.

‘‘Tesāhaṃ pahito dūto, rañño camhi idhāgato;

Bhattu apacitiṃ kummi, nāsāyamakaraṃ vaṇa’’nti.

“私は彼らに遣わされた使者として、王(の命)によりここへ参りました。主君への敬意を果たし、鼻に傷を負わせたのです”。

Tattha bārāṇasyanti bārāṇasiyaṃ. Nivāsakoti nibaddhavasanako. Pakkanti nānappakārena sampāditaṃ. Keci ‘‘siddha’’nti sajjhāyanti. Paccagghanti abbhuṇhaṃ apārivāsikaṃ, macchamaṃsavikatīsu vā paccekaṃ mahagghaṃ etthāti paccagghaṃ. Tesāhaṃ pahito dūto, rañño camhi idhāgatoti tesaṃ ubhinnampi ahaṃ dūto āṇattikaro rañño ca amhi pahito, tasmā idha āgatoti attho. Bhattu apacitiṃ kummīti svāhaṃ evaṃ āgato attano bhattu apacitiṃ sakkārasammānaṃ karomi. Nāsāyamakaraṃ vaṇanti, mahārāja, iminā kāraṇena tumhe ca attano [Pg.393] ca jīvitaṃ agaṇetvā bhattabhājanaṃ pātāpetuṃ bhattahārakassa nāsāya mukhatuṇḍakena vaṇaṃ akāsiṃ, mayā attano rañño apaciti katā, idāni tumhe yaṃ icchatha, taṃ daṇḍaṃ karothāti.

その中で、“Bārāṇasyaṃ”とはバーラーナシにおいてのこと。“Nivāsako”とは常に住んでいる者のこと。“Pakkaṃ”とは種々の方法で調理されたこと。ある者は“Siddhaṃ(完成した)”と唱える。“Paccagghaṃ”とは、熱々の、作り置きでないもの。あるいは魚肉などの一品一品が高価なものであるから“Paccagghaṃ”という。“Tesāhaṃ pahito dūto, rañño camhi idhāgato”とは、彼ら両者の使者として、命令に従う者として、王によって遣わされ、それゆえここへ来たという意味である。“Bhattu apacitiṃ kummī”とは、そのようにやって来た私が、自らの主君への敬意、供養を行うということである。“Nāsāyamakaraṃ vaṇaṃ”とは、大王よ、この理由のために、あなた方や自分の命を顧みず、飯の器を落とさせるために、給食者の鼻に嘴で傷をつけた。私は自分の王への敬意を果たしました。今は、あなたが望む通りの罰を与えてください、ということである。

Rājā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘mayaṃ tāva manussabhūtānaṃ mahantaṃ yasaṃ datvā amhākaṃ suhajje kātuṃ na sakkoma, gāmādīni dadamānāpi amhākaṃ jīvitadāyakaṃ na labhāma, ayaṃ kāko samāno attano rañño jīvitaṃ pariccajati, ativiya sappuriso madhurassaro dhammakathiko’’ti guṇesu pasīditvā taṃ setacchattena pūjesi. So attanā laddhena setacchattena rājānameva pūjetvā bodhisattassa guṇe kathesi. Rājā naṃ pakkosāpetvā dhammaṃ sutvā ubhinnampi tesaṃ attano bhojananiyāmena bhattaṃ paṭṭhapesi, sesakākānaṃ devasikaṃ ekaṃ taṇḍulambaṇaṃ pacāpesi, sayañca bodhisattassa ovāde ṭhatvā sabbasattānaṃ abhayaṃ datvā pañca sīlāni rakkhi. Supattakākovādo pana satta vassasatāni pavatti.

王はその言葉を聞いて、“我々は人間でありながら、大いなる栄誉を与えても友を作ることができず、村などを与えても自らの命を捧げる者を得られない。この者はカラスでありながら、自分の王のために命を捨てようとしている。極めて善き人であり、心地よい声で法を説く者だ”と、その徳に感服し、彼に白傘を授けて供養した。彼は自分が得た白傘で(人間の)王自身を供養し、菩薩の徳を語った。王は彼を呼び寄せて法を聞き、彼ら両者に自分と同じ食事を定常的に提供するようにし、残りのカラスたちには毎日一アンバナの米を炊かせた。王自身も菩薩の教えに従い、すべての生き物に非暴力(無畏)を施し、五戒を守った。スバッタ・カラスの教えは七百年もの間続いた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, sumukho senāpati sāriputto, suphassā rāhulamātā, supatto pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて、本生をまとめられた。“その時の王はアーナンダであり、将軍スムカはサーリプッタ、スバッサはラーフラの母、スバッタは私自身であった”。

Supattajātakavaṇṇanā dutiyā.

スバッタ本生縁起 第二。

[293] 3. Kāyanibbindajātakavaṇṇanā

[293] 三.カーヤニッビンダ(身体嫌厭)本生縁起

Phuṭṭhassa meti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ purisaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kireko puriso paṇḍurogena aṭṭito vejjehi paṭikkhitto. Puttadāropissa ‘‘ko imaṃ paṭijaggituṃ sakkotī’’ti cintesi. Tassa etadahosi – ‘‘sacāhaṃ imamhā rogā vuṭṭhahissāmi, pabbajissāmī’’ti. So katipāheneva kiñci sappāyaṃ labhitvā arogo hutvā jetavanaṃ gantvā satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. So satthu santike pabbajjañca upasampadañca labhitvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko nāma paṇḍurogī ‘imamhā rogā vuṭṭhito pabbajissāmī’ti cintetvā pabbajito ceva arahattañca patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti[Pg.394]. Pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāni ayameva; pubbe paṇḍitāpi evaṃ vatvā rogā vuṭṭhāya pabbajitvā attano vuḍḍhimakaṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“Phuṭṭhassa me”で始まるこの教えは、師(釈尊)が祇園精舎に滞在していた際、ある男について語られたものである。伝え聞くところによれば、舎衛城に、萎黄病(いおうびょう)に苦しみ、医者からも見放された一人の男がいた。彼の妻子も“誰がこの男を介抱できようか”と考えた。彼にはこう思った。“もし私がこの病から回復したなら、出家しよう”。彼は数日のうちにいくらか適切な養生を得て、無病となり、祇園精舎に行って師に出家を願い出た。彼は師の御もとで出家と具足戒を授かり、ほどなくして阿羅漢果に到達した。ある日、比丘たちが法堂で話を始めた。“友よ、あの萎黄病だった男は、‘この病から回復したら出家しよう’と考えて出家し、阿羅漢果に到達したのだ”。師が来られて、“比丘たちよ、今、あなた方は何の話をして座っているのか”と尋ねられ、“これこれの話です”と答えられると、“比丘たちよ、それは今に始まったことではない。かつても賢者たちは、そのように言って病から回復して出家し、自らの向上を成し遂げたのである”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā vasanto paṇḍurogī ahosi. Vejjāpi paṭijaggituṃ nāsakkhiṃsu, puttadāropissa vippaṭisārī ahosi. So ‘‘imamhā rogā vuṭṭhito pabbajissāmī’’ti cintetvā kiñcideva sappāyaṃ labhitvā arogo hutvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā jhānasukhena viharanto ‘‘ettakaṃ kālaṃ evarūpaṃ sukhaṃ nāma nālattha’’nti udānaṃ udānento imā gāthā āha –

過去、バナラシでブラマダッタ王が統治していたとき、菩薩はバラモンの家に生まれ、成人して家を構えて暮らしていたが、萎黄病にかかった。医者たちも介抱することができず、彼の妻子も絶望していた。彼は“この病から回復したら出家しよう”と考え、いくらか適切な養生を得て無病となり、ヒマラヤに入って仙人として出家した。そして神通と等至(禅定)を生じさせ、禅定の楽しみの中に住して、“これほどの長い間、このような幸せを今まで得たことがなかった”と感興の言葉(自説経)を唱えつつ、次の偈を語った。

127.

127.

‘‘Phuṭṭhassa me aññatarena byādhinā, rogena bāḷhaṃ dukhitassa ruppato;

Parisussati khippamidaṃ kaḷevaraṃ, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ.

“私はある病、萎黄病に冒され、激しい苦痛に悶え、苦しんでいた。この体は、砂地の日光の中に置かれた花のように、速やかに枯れ萎えていく。”

128.

128.

‘‘Ajaññaṃ jaññasaṅkhātaṃ, asuciṃ sucisammataṃ;

Nānākuṇapaparipūraṃ, jaññarūpaṃ apassato.

“愚者たちによって尊いと見なされている尊からぬもの、浄らかであると認められている不浄なもの、種々の不浄物で満ちているもの、その(真実の)姿を見ない者(愚者)にとって、(それは美しい姿として現れる)。”

129.

129.

‘‘Dhiratthumaṃ āturaṃ pūtikāyaṃ, jegucchiyaṃ assuciṃ byādhidhammaṃ;

Yatthappamattā adhimucchitā pajā, hāpenti maggaṃ sugatūpapattiyā’’ti.

“病に冒された、朽ち果てゆく汚らわしい肉体、忌まわしく不浄で、病を本質とするものを呪え。放逸で(これに)惑わされた人々は、善き境遇(天界)へ至るための道を失っている。”

Tattha aññatarenāti aṭṭhanavutiyā rogesu ekena paṇḍurogabyādhinā. Rogenāti rujjanasabhāvattā evaṃladdhanāmena. Ruppatoti ghaṭṭiyamānassa pīḷiyamānassa. Paṃsuni ātape katanti yathā ātape tattavālikāya ṭhapitaṃ sukhumapupphaṃ parisusseyya, evaṃ parisussatīti attho.

その中で“ある(病)”とは、九十八種類の病のうちの一つである萎黄病のことである。“病に(よって)”とは、痛む性質を持つことからそのように名付けられたものである。“悶え”とは、打たれ、苦しめられていることである。“砂地の日光の中に置かれた”とは、あたかも日光によって熱せられた砂の上に置かれた繊細な花が枯れ萎えるように、そのように枯れ萎えるという意味である。

Ajaññaṃ jaññasaṅkhātanti paṭikūlaṃ amanāpameva bālānaṃ manāpanti saṅkhaṃ gataṃ. Nānākuṇapaparipūranti kesādīhi dvattiṃsāya kuṇapehi paripuṇṇaṃ[Pg.395]. Jaññarūpaṃ apassatoti apassantassa andhabālaputhujjanassa manāpaṃ sādhurūpaṃ paribhogasabhāvaṃ hutvā upaṭṭhāti, ‘‘akkhimhā akkhigūthako’’tiādinā nayena pakāsito asubhasabhāvo bālānaṃ na upaṭṭhāti.

“尊からぬものを尊いと見なされている”とは、嫌悪すべき不快なものを、愚者たちが快いものと見なしているということである。“種々の死体(不浄物)で満ちている”とは、髪などの三十二の不浄な部位で満たされているということである。“(真実の)姿を見ない者にとって”とは、それを見ることのない盲目な愚かな凡夫にとって、(身体が)快く、好ましい性質のものとして現れるが、“眼から眼の垢(目やに)が出る”などの方法で明らかにされた不浄な性質は、愚者たちには現れないということである。

Āturanti niccagilānaṃ. Adhimucchitāti kilesamucchāya ativiya mucchitā. Pajāti andhabālaputhujjanā. Hāpenti maggaṃ sugatūpapattiyāti imasmiṃ pūtikāye laggā laggitā hutvā apāyamaggaṃ pūrentā devamanussabhedāya sugatiupapattiyā maggaṃ parihāpenti.

“病に冒された”とは、常に病んでいるということである。“惑わされた”とは、煩悩の迷いによって過度に惑わされていることである。“人々”とは、盲目な愚かな凡夫のことである。“善き境遇へ至るための道を失っている”とは、この朽ち果てゆく肉体に執着し、囚われることで、悪趣の道を埋め尽くし、天人としての分類における善趣への生まれ変わりの道を損なっているということである。

Iti mahāsatto nānappakārena asucibhāvañca niccāturabhāvañca pariggaṇhanto kāye nibbinditvā yāvajīvaṃ cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

このように、大士(菩薩)は様々な形で身体の不浄さと常に病んでいる状態を把握し、身体を厭離し、生涯、四無量心を修習して、梵天界を次なる生先とした。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahujanā sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā tāpaso ahameva ahosi’’nti.

師(釈尊)はこの法話を終えて、真理(四諦)を明らかにし、本生をまとめられた。真理の説法の終わりに、多くの人々が預流果などに達した。“その時の行者は、私であった”と。

Kāyanibbindajātakavaṇṇanā tatiyā.

身厭本生(カヤニッビンダ・ジャータカ)の注釈、第三。

[294] 4. Jambukhādakajātakavaṇṇanā

[294] 四、閻浮食本生(ジャンブカーダカ・ジャータカ)の注釈。

Koyaṃ bindussaro vaggūti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattakokālike ārabbha kathesi. Tadā hi devadatte parihīnalābhasakkāre kokāliko kulāni upasaṅkamitvā ‘‘devadattatthero nāma mahāsammatapaveṇiyā okkākarājavaṃse jāto asambhinnakhattiyavaṃse vaḍḍhito tipiṭakadharo jhānalābhī madhurakatho dhammakathiko, detha karotha therassā’’ti devadattassa vaṇṇaṃ bhāsati. Devadattopi ‘‘kokāliko udiccabrāhmaṇakulā nikkhamitvā pabbajito bahussuto dhammakathiko, detha karotha kokālikassā’’ti kokālikassa vaṇṇaṃ bhāsati. Iti te aññamaññassa vaṇṇaṃ bhāsitvā kulagharesu bhuñjantā vicaranti. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū [Pg.396] kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso devadattakokālikā, aññamaññassa abhūtaguṇakathaṃ kathetvā bhuñjantā vicarantī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva te aññamaññassa abhūtaguṇakathaṃ kathetvā bhuñjanti, pubbepevaṃ bhuñjiṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“Koyaṃ bindussaro vaggū”で始まるこの教えは、師が竹林精舎に滞在していた際、デーヴァダッタとコカーリカについて語られたものである。当時、デーヴァダッタは利得と名声が衰えていたが、コカーリカは家々を訪ね歩き、“デーヴァダッタ長老は、皆に承認された血統であるオッカーカ王家に生まれ、純血の刹帝利の家系で育ち、三蔵に通じ、禅定を得ており、甘美な語り口の説法師です。長老に(布施を)与え、供養しなさい”と、デーヴァダッタの徳を語った。デーヴァダッタもまた、“コカーリカは高貴なバラモンの家から出て出家し、博識な説法師です。コカーリカに(布施を)与え、供養しなさい”と、コカーリカの徳を語った。このように、彼らはお互いの徳を語り合い、家々で食事を得て歩き回っていた。ある日、法堂で比丘たちが話を始めた。“友よ、デーヴァダッタとコカーリカは、互いにありもしない徳の話をして、食事を得て歩き回っている”。師が来られて、“比丘たちよ、今、あなた方は何の話をして座っているのか”と尋ねられ、“これこれの話です”と答えられると、“比丘たちよ、彼らが互いにありもしない徳の話をして食事をするのは、今に始まったことではない。かつてもそのように食事をしていたのである”と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto aññatarasmiṃ jambuvanasaṇḍe rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tatreko kāko jambusākhāya nisinno jambupakkāni khādati. Atheko siṅgālo āgantvā uddhaṃ olokento kākaṃ disvā ‘‘yaṃnūnāhaṃ imassa abhūtaguṇakathaṃ kathetvā jambūni khādeyya’’nti tassa vaṇṇaṃ kathento imaṃ gāthamāha –

過去、バナラシでブラマダッタ王が統治していたとき、菩薩はある閻浮(ジャンブ)の林で樹神として生まれた。そこである一羽のカラスが閻浮の枝に止まり、熟した閻浮の果実を食べていた。そこへ一匹の野狐がやって来て、上を向いてカラスを見つけ、“よし、この者のありもしない徳の話をして、閻浮の実を食べよう”と考え、彼の徳を称えて次の偈を唱えた。

130.

130.

‘‘Koyaṃ bindussaro vaggu, saravantānamuttamo;

“美しく透き通った声を持つ、このお方は誰でしょう。鳴き声を持つ者たちの中で最高の方。

Accuto jambusākhāya, moracchāpova kūjatī’’ti.

閻浮の枝に止まり、まるで孔雀の雛のように鳴いている。”

Tattha bindussaroti bindunā avisārena piṇḍitena sarena samannāgato. Vaggūti madhurasaddo. Accutoti na cuto sannisinno. Moracchāpova kūjatīti taruṇamorova manāpena saddena ‘‘ko nāmeso kūjatī’’ti vadati.

その中で‘転がるような声(bindussaro)’とは、散逸せずにかたまった声を備えていること。‘美しい(vaggū)’とは、甘美な声のこと。‘揺るぎない(accuto)’とは、(木から)落ちずに留まっていること。‘孔雀の雛のように鳴く(moracchāpova kūjatī)’とは、若い孔雀のように心地よい声で‘これは誰が鳴いているのか’と言うことである。

Atha naṃ kāko paṭipasaṃsanto dutiyaṃ gāthamāha –

そこで、鴉は彼を褒め返して、第二の偈を唱えた。

131.

131.

‘‘Kulaputtova jānāti, kulaputtaṃ pasaṃsituṃ;

Byagghacchāpasarīvaṇṇa, bhuñja samma dadāmi te’’ti.

‘名門の子こそが、名門の子を賞賛することを知っている。虎の仔のような色の御方よ、友よ、食べなさい。あなたに(これらを)与えよう’

Tattha byagghacchāpasarīvaṇṇāti tvaṃ amhākaṃ byagghapotakasamānavaṇṇova khāyasi, tena taṃ vadāmi ambho byagghacchāpasarīvaṇṇa. Bhuñja, samma, dadāmi teti vayassa yāvadatthaṃ jambupakkāni khāda, ahaṃ te dadāmīti.

その中で‘虎の仔のような色の御方よ(byagghacchāpasarīvaṇṇā)’とは、‘あなたは私たちの虎の子供と同じような色に見えます、それゆえにあなたを、おお、虎の仔のような色の御方よ、と呼ぶのです’ということである。‘友よ、食べなさい、あなたに与えよう(bhuñja samma dadāmi te)’とは、‘友よ、思う存分に閻浮(ジャンブ)の熟した実を食べなさい、私があなたに与えよう’ということである。

Evañca pana vatvā jambusākhaṃ cāletvā phalāni pātesi. Atha tasmiṃ jamburukkhe adhivatthā devatā te ubhopi abhūtaguṇakathaṃ kathetvā jambūni khādante disvā tatiyaṃ gāthamāha –

このように言って、彼は閻浮の枝を揺らして実を落とした。すると、その閻浮の樹に住んでいた樹神は、彼ら両者が存在しない徳を語り合って閻浮の実を食べているのを見て、第三の偈を唱えた。

132.

132.

‘‘Cirassaṃ [Pg.397] vata passāmi, musāvādī samāgate;

Vantādaṃ kuṇapādañca, aññamaññaṃ pasaṃsake’’ti.

‘ついに、嘘つきたちが集まったのを見た。吐瀉物を食べる者と死肉を食べる者が、互いに賞賛し合っているのを’

Tattha vantādanti paresaṃ vantabhattakhādakaṃ kākaṃ. Kuṇapādañcāti kuṇapakhādakaṃ siṅgālañca.

その中で‘吐瀉物を食べる者(vantādaṃ)’とは、他人の吐いた飯を食べる鴉のことである。‘死肉を食べる者(kuṇapādañca)’とは、死肉を食べる野干(ジャッカル)のことである。

Imañca pana gāthaṃ vatvā sā devatā bheravarūpārammaṇaṃ dassetvā te tato palāpesi.

この偈を唱えて、その神は恐ろしい姿を見せて、彼らをそこから逃げ出させた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo devadatto ahosi, kāko kokāliko, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの法話を終えて、本生経をまとめられた。‘その時の野干はデーヴァダッタであり、鴉はコーカーリカであった。しかし樹神は私自身であった’と。

Jambukhādakajātakavaṇṇanā catutthā.

ジャンブ・カーダカ本生(閻浮実食本生)注釈、第四。

[295] 5. Antajātakavaṇṇanā

[295] 5. アンタ本生(最下本生)注釈

Usabhasseva te khandhoti idaṃ satthā jetavane viharanto teyeva dve jane ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu purimasadisameva.

‘あなたの肩は雄牛のようで’というこの(お話)を、師は祇園精舎に滞在しているとき、あの二人の人物について語られた。現在物語は前(のジャータカ)と同じである。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ gāmūpacāre eraṇḍarukkhadevatā hutvā nibbatti. Tadā ekasmiṃ gāmake mataṃ jaraggavaṃ nikkaḍḍhitvā gāmadvāre eraṇḍavane chaḍḍesuṃ. Eko siṅgālo āgantvā tassa maṃsaṃ khādi. Eko kāko āgantvā eraṇḍe nilīno taṃ disvā ‘‘yaṃnūnāhaṃ etassa abhūtaguṇakathaṃ kathetvā maṃsaṃ khādeyya’’nti cintetvā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩はある村の近くの、エランダ(ひまし)の樹の神として生まれた。その時、ある小さな村で、死んだ老いた牛が運び出され、村の入り口のエランダの林の中に捨てられた。一匹の野干がやって来て、その肉を食べた。一匹の鴉がやって来て、エランダの木に止まり、彼を見て‘なんとかして、こいつに存在しない徳を語って肉を食べよう’と考えて、第一の偈を唱えた。

133.

133.

‘‘Usabhasseva te khandho, sīhasseva vijambhitaṃ;

Migarāja namo tyatthu, api kiñci labhāmase’’ti.

‘あなたの肩は雄牛のよう、身のこなしは獅子のよう。獣の王よ、あなたに敬意を表します。私たちも何か(肉を)得られますように’

Tattha namo tyatthūti namo te atthu.

その中で‘あなたに敬意を(namo tyatthu)’とは、‘あなたに敬意がありますように(namo te atthu)’ということである。

Taṃ sutvā siṅgālo dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、野干は第二の偈を唱えた。

134.

134.

‘‘Kulaputtova jānāti, kulaputtaṃ pasaṃsituṃ;

Mayūragīvasaṅkāsa, ito pariyāhi vāyasā’’ti.

‘名門の子こそが、名門の子を賞賛することを知っている。孔雀の首のような御方(鴉)よ、ここから降りてきなさい、鴉よ’

Tattha [Pg.398] ito pariyāhīti eraṇḍato otaritvā ito yenāhaṃ, tenāgantvā maṃsaṃ khādāti vadati.

その中で‘ここから降りてきなさい(ito pariyāhī)’とは、‘エランダの木から降りて、私のいるこちらへ来て、肉を食べなさい’と言っているのである。

Taṃ tesaṃ kiriyaṃ disvā rukkhadevatā tatiyaṃ gāthamāha –

彼らのその振る舞いを見て、樹神は第三の偈を唱えた。

135.

135.

‘‘Migānaṃ siṅgālo anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso;

Eraṇḍo anto rukkhānaṃ, tayo antā samāgatā’’ti.

‘獣の中では野干が最下、鳥の中では鴉が最下、樹木の中ではエランダが最下。三つの最下が集まった’

Tattha antoti hīno lāmako.

その中で‘最下(anto)’とは、卑しい、劣った、ということである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo devadatto ahosi, kāko kokāliko, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

師はこの法話を終えて、本生経をまとめられた。‘その時の野干はデーヴァダッタであり、鴉はコーカーリカであった。しかし樹神は私自身であった’と。

Antajātakavaṇṇanā pañcamā.

アンタ本生注釈、第五。

[296] 6. Samuddajātakavaṇṇanā

[296] 6. サムッダ本生(大海本生)注釈

Ko nāyanti idaṃ satthā jetavane viharanto upanandattheraṃ ārabbha kathesi. So hi mahagghaso mahātaṇho ahosi, sakaṭapūrehi paccayehipi santappetuṃ na sakkā. Vassūpanāyikakāle dvīsu tīsu vihāresu vassaṃ upagantvā ekasmiṃ upāhane ṭhapeti, ekasmiṃ kattarayaṭṭhiṃ, ekasmiṃ udakatumbaṃ. Ekasmiṃ sayaṃ vasati, janapadavihāraṃ gantvā paṇītaparikkhāre bhikkhū disvā ariyavaṃsakathaṃ kathetvā tesaṃ paṃsukūlāni gāhāpetvā tesaṃ cīvarāni gaṇhāti, mattikāpatte gāhāpetvā manāpamanāpe patte thālakāni ca gahetvā yānakaṃ pūretvā jetavanaṃ āgacchati. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, upanando sakyaputto mahagghaso mahiccho aññesaṃ paṭipattiṃ kathetvā samaṇaparikkhārena yānakaṃ pūretvā āgacchatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘ayuttaṃ, bhikkhave, upanandena kataṃ paresaṃ ariyavaṃsakathaṃ kathentena, paṭhamatarañhi attanā appicchena hutvā pacchā paresaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti.

‘これは誰か’というこの(お話)を、師は祇園精舎に滞在しているとき、ウパナンダ長老について語られた。彼は大食漢で強欲であり、車一杯の供養品でも満足させることができなかった。安居に入る時期、彼は二つ三つの寺院で安居に入ると約束し、一つの寺には靴を置き、一つには杖を、一つには水瓶を置いた。そして自分自身は(別の一つの)寺に住んだ。地方の寺へ行って、立派な資具を持つ比丘たちを見て、聖種(四聖種)の説法をして、彼らに糞掃衣を執らせて彼らの衣を受け取り、また彼らに土の鉢を執らせて、彼らの気に入った鉢や皿を受け取り、車を一杯にして祇園精舎へ戻ってきた。ある日、比丘たちが法堂で話を始めた。‘友よ、釈迦族の息子ウパナンダは大食漢で欲深く、他人に修行を説いておきながら、修行者の資具で車を一杯にしてやって来る’と。師が来られて‘比丘たちよ、今、どんな話をして座っているのか’と尋ね、その旨を告げられると、‘比丘たちよ、他人に聖種の説法をしながらウパナンダのしたことは不適切である。まず自分自身が少欲になってから、後で他人に聖種(の修行)を説くべきである’と言われた。

‘‘Attānameva [Pg.399] paṭhamaṃ, patirūpe nivesaye;

Athaññamanusāseyya, na kilisseyya paṇḍito’’ti. (dha. pa. 158) –

‘まず自分自身を、正しいところに落ち着かせなさい。その後で他人を教誡しなさい。賢者は(そうすれば)汚されることがない’(法句経158)

Imaṃ dhammapade gāthaṃ desetvā upanandaṃ garahitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva upanando mahiccho, pubbe mahāsamuddepi udakaṃ rakkhitabbaṃ maññī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

この法句経の偈を説いてウパナンダを非難し、‘比丘たちよ、ウパナンダが欲深かったのは今だけではない。昔も大海において、水さえも節約して守るべきだと思っていたのだ’と言って、過去の物語を話された。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto samuddadevatā hutvā nibbatti. Atheko kāko samuddassa uparibhāge vicaranto ‘‘samudde udakaṃ pamāṇena pivatha, rakkhantā pivathā’’ti macchasaṅghasakuṇasaṅghe vārento vārento carati. Taṃ disvā samuddadevatā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バラナシでブラフマダッタ王が統治していたとき、菩薩は海神として生まれた。すると、一羽の鴉が海の上を飛び回り、‘海の水は加減して飲みなさい、節約して飲みなさい’と言って、魚の群れや鳥の群れを制止しながら歩いていた。それを見て、海神は第一の偈を唱えた。

136.

136.

‘‘Ko nāyaṃ loṇatoyasmiṃ, samantā paridhāvati;

Macche makare ca vāreti, ūmīsu ca vihaññatī’’ti.

‘塩水の周りを走り回っているのは誰か。魚やマカラを制止し、波に揉まれて疲れ果てているのは’

Tattha ko nāyanti ko nu ayaṃ.

その中で‘これは誰か(ko nāyanti)’とは、‘いったいこれは誰か(ko nu ayaṃ)’ということである。

Taṃ sutvā samuddakāko dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、海の烏は第二の偈を唱えた。

137.

137.

‘‘Anantapāyī sakuṇo, atittoti disāsuto;

Samuddaṃ pātumicchāmi, sāgaraṃ saritaṃpati’’nti.

“(私は)限りなく飲む鳥、不満足な者として諸方に知られている。私は海を、川の主たる大海を飲もうと欲している”と。

Tassattho – ahaṃ anantasāgaraṃ pātumicchāmi, tenamhi anantapāyī nāma sakuṇo mahatiyāpi apūraṇiyā taṇhāya samannāgatattā atittotipi ahaṃ disāsu suto vissuto pākaṭo, svāhaṃ imaṃ sakalasamuddaṃ sundarānaṃ ratanānaṃ ākarattā sāgarena vā khatattā sāgaraṃ saritānaṃ patibhāvena saritaṃpatiṃ pātumicchāmīti.

その意味は、――“私は果てしない大海を飲もうと欲している。それゆえ、私は限りなく飲む鳥という名である。また、満たされることのない大きな渇愛を具えているために、不満足な者として諸方に聞こえ、知られ、有名である。そのような私は、美しい宝の宝庫であるから、あるいはサガラ王によって掘られたからサガラ(大海)と呼ばれ、諸々の川の主である状態から川の主(サリタンパティ)と呼ばれるこの全海洋を、飲もうと欲している”ということである。

Taṃ sutvā samuddadevatā tatiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、海の女神は第三の偈を唱えた。

138.

138.

‘‘So ayaṃ hāyati ceva, pūrate ca mahodadhi;

Nāssa nāyati pītanto, apeyyo kira sāgaro’’ti.

“この大海は引きもし、また満ちもする。これを飲み尽くすことはできず、大海は実に飲むべからざるものである”と。

Tattha [Pg.400] so ayaṃ hāyati cevāti udakassa osakkanavelāya hāyati, nikkhamanavelāya pūrati. Nāssa nāyatīti assa mahāsamuddassa sacepi naṃ sakalaloko piveyya, tathāpi ‘‘ito ettakaṃ nāma udakaṃ pīta’’nti pariyanto na paññāyati. Apeyyo kirāti eso kira sāgaro na sakkā kenaci udakaṃ khepetvā pātunti.

そのうち、“この(大海は)引きもし”とは、水が退く時には引き、出る時には満ちるということである。“これを飲み尽くすことはできず”とは、もし全世界の者がこの大海を飲んだとしても、“ここからこれほどの水が飲まれた”という限界は知られないということである。“飲むべからざるものである”とは、この大海は何人によっても水を枯らして飲むことはできないということである。

Evañca pana vatvā sā bheravarūpārammaṇaṃ dassetvā samuddakākaṃ palāpesi.

このように言って、彼女(女神)は恐ろしい姿の対象を見せて、海の烏を逃げ出させた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā samuddakāko upanando ahosi, devatā pana ahameva ahosi’’nti.

師(ブッダ)はこの説法を終えて、本生談をまとめられた。“その時の海の烏はウパナンダであり、女神は私自身であった”と。

Samuddajātakavaṇṇanā chaṭṭhā.

海本生(サムッダ・ジャータカ)の注釈、第六。

[297] 7. Kāmavilāpajātakavaṇṇanā

[297] 七、愛欲の嘆き本生(カーマヴィラーパ・ジャータカ)の注釈。

Ucce sakuṇa ḍemānāti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu puppharattajātake (jā. 1.1.147) kathitaṃ, atītavatthu indriyajātake (jā. 1.8.60 ādayo) āvibhavissati. Taṃ pana purisaṃ jīvantaṃ sūle uttāsesuṃ. So tattha nisinno ākāsena gacchantaṃ ekaṃ kākaṃ disvā tāvakharampi taṃ vedanaṃ agaṇetvā piyabhariyāya sāsanaṃ pesetuṃ kākaṃ āmantento imā gāthā āha –

“高いところを飛ぶ鳥よ”というこの物語は、師が祇園精舎に滞在していた時、かつての妻による誘惑について語られたものである。現在の話はプッパラッタ本生(第一、一四七話)で語られており、過去の話はインドリヤ本生(第一、六十話など)で明らかになるであろう。その男は生きたまま串刺しにされた。彼はそこに座したまま、空を飛ぶ一羽の烏を見て、その激しく鋭い痛みも顧みず、愛する妻へ伝言を送ろうとして、烏に呼びかけてこれらの偈を唱えた。

139.

139.

‘‘Ucce sakuṇa ḍemāna, pattayāna vihaṅgama;

Vajjāsi kho tvaṃ vāmūruṃ, ciraṃ kho sā karissati.

“高いところを飛ぶ鳥よ、羽を乗り物とする空行く者よ。美しい腿を持つ妻に伝えておくれ。彼女は(私を待って)長く時を過ごすであろうから。

140.

140.

‘‘Idaṃ kho sā na jānāti, asiṃ sattiñca oḍḍitaṃ;

Sā caṇḍī kāhati kodhaṃ, taṃ me tapati no idaṃ.

彼女はこの、仕掛けられた剣や槍(のような串)のことを知らない。気の荒い彼女は(帰りの遅い私に)怒るだろう。そのことが私を苦しめるのであって、これ(串刺しの痛み)が苦しいのではない。

141.

141.

‘‘Esa uppalasannāho, nikkhañcussīsakohitaṃ;

Kāsikañca muduṃ vatthaṃ, tappetu dhanikā piyā’’ti.

枕元に置いてある、この青蓮華の装飾具と金の指輪、そして柔らかいカーシ地方の布。富を求める愛妻が、これらによって満足しますように”と。

Tattha [Pg.401] ḍemānāti gacchamāna caramāna. Pattayānāti tamevālapati, tathā vihaṅgamāti. So hi pattehi yānaṃ katvā gamanato pattayāno, ākāse gamanato vihaṅgamo. Vajjāsīti vadeyyāsi. Vāmūrunti kadalikkhandhasamānaūruṃ, mama sūle nisinnabhāvaṃ vadeyyāsi. Ciraṃ kho sā karissatīti sā imaṃ pavattiṃ ajānamānā mama āgamanaṃ ciraṃ karissati, ‘‘ciraṃ me gatassa piyassa na ca āgacchatī’’ti evaṃ cintessatīti attho.

そのうち、“飛ぶ”とは行くこと、移動することである。“羽を乗り物とする者”とは彼(鳥)への呼びかけであり、“空行く者”も同様である。彼は羽を乗り物として行くので“羽を乗り物とする者”であり、空を行くので“空行く者”である。“伝えておくれ”とは言うべきであるということ。“美しい腿を持つ者”とは、芭蕉の幹のような腿を持つ者に、私が串の上に座している状態を言うべきであるということ。“彼女は長く(時を)過ごすであろう”とは、彼女はこの出来事を知らずに、私の帰還を長く待ち、“愛する夫が行ってから久しいのに、まだ帰ってこない”とそのように考えるだろうという意味である。

Asiṃ sattiñcāti asisamānatāya sattisamānatāya ca sūlameva sandhāya vadati. Tañhi tassa uttāsanatthāya oḍḍitaṃ ṭhapitaṃ. Caṇḍīti kodhanā. Kāhati kodhanti ‘‘aticirāyatī’’ti mayi kodhaṃ karissati. Taṃ me tapatīti taṃ tassā kujjhanaṃ maṃ tapati. No idanti idha pana idaṃ sūlaṃ maṃ na tapatīti dīpeti.

“剣や槍”とは、剣に等しく槍に等しいことから、串そのものを指して言っている。それは彼を突き刺すために仕掛けられ、設置されたものである。“気の荒い”とは怒りっぽいこと。“怒るだろう”とは、“あまりにも遅すぎる”と言って私に対して怒りを発するだろうということ。“そのことが私を苦しめる”とは、彼女が怒ることが私を苦しめるということ。“これではない”とは、ここではこの串が私を苦しめているのではないことを示している。

‘‘Esa uppalasannāho’’tiādīhi ghare ussīsake ṭhapitaṃ attano bhaṇḍaṃ ācikkhati. Tattha uppalasannāhoti uppalo ca sannāho ca uppalasannāho, uppalasadiso kaṇayo ca sannāhako cāti attho. Nikkhañcāti pañcahi suvaṇṇehi kataṃ aṅgulimuddikaṃ. Kāsikañca mudu vatthanti muduṃ kāsikasāṭakayugaṃ sandhāyāha. Ettakaṃ kira tena ussīsake nikkhittaṃ. Tappetu dhanikā piyāti etaṃ sabbaṃ gahetvā sā mama piyā dhanatthikā iminā dhanena tappetu pūretu, santuṭṭhā hotūti.

“この青蓮華の装飾具”などの言葉によって、家に枕元に置いてある自分の持ち物を教えている。そのうち、“青蓮華の装飾具(ウッパラサンナーハ)”とは、青蓮華と装飾具のことで、青蓮華に似た槍と装飾具という意味である。“金の指輪(ニックハ)”とは、五スワンナの金で作られた指輪のこと。“柔らかいカーシの布”とは、柔らかいカーシ産の衣の一対を指して言っている。これほどのものが、彼によって枕元に置かれていたという。“富を求める愛妻が満足しますように”とは、これらすべてを受け取って、富を欲する私の愛妻が、この財産によって満足し、満たされ、喜ぶようにということである。

Evaṃ so paridevamānova kālaṃ katvā niraye nibbatti.

このように、彼は嘆きながら命を終えて、地獄に生まれた。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu, sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā bhariyā etarahi bhariyā ahosi, yena pana devaputtena taṃ kāraṇaṃ diṭṭhaṃ, so ahameva ahosi’’nti.

師はこの説法を終えて真理(四聖諦)を明かされ、本生談をまとめられた。真理の説示の終わりに、物思いに沈んでいた比丘は預流果に止まった。“その時の妻は今の妻であり、その光景を見た天子は私自身であった”と。

Kāmavilāpajātakavaṇṇanā sattamā.

愛欲の嘆き本生(カーマヴィラーパ・ジャータカ)の注釈、第七。

[298] 8. Udumbarajātakavaṇṇanā

[298] 八、イチジク本生(ウドゥンバラ・ジャータカ)の注釈。

Udumbarā [Pg.402] cime pakkāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira aññatarasmiṃ paccantagāmake vihāraṃ kāretvā vasati. Ramaṇīyo vihāro piṭṭhipāsāṇe niviṭṭho, mandaṃ sammajjanaṭṭhānaṃ udakaphāsukaṃ, gocaragāmo nātidūre nāccāsanne, sampiyāyamānā manussā bhikkhaṃ denti. Atheko bhikkhu cārikaṃ caramāno taṃ vihāraṃ pāpuṇi. Nevāsiko tassa āgantukavattaṃ katvā punadivase taṃ ādāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Manussā paṇītaṃ bhikkhaṃ datvā svātanāya nimantayiṃsu. Āgantuko katipāhaṃ bhuñjitvā cintesi – ‘‘ekenupāyena imaṃ bhikkhuṃ vañcetvā nikkaḍḍhitvā imaṃ vihāraṃ gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ therūpaṭṭhānaṃ āgataṃ pucchi – ‘‘kiṃ, āvuso, buddhūpaṭṭhānaṃ nākāsī’’ti? ‘‘Bhante, imaṃ vihāraṃ paṭijagganto natthi, tenamhi na gatapubbo’’ti. ‘‘Yāva tvaṃ buddhūpaṭṭhānaṃ gantvā āgacchasi, tāvāhaṃ paṭijaggissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti nevāsiko ‘‘yāva mamāgamanā there mā pamajjitthā’’ti manussānaṃ vatvā pakkāmi.

“これらイチジクは熟し”というこの物語は、師が祇園精舎に滞在していた時、ある比丘について語られたものである。伝え聞くところによれば、彼はある辺境の村に精舎を建てて住んでいた。その精舎は岩盤の上に建てられた麗しいもので、掃除する場所はわずかで、水も得やすく、托鉢に行く村も遠すぎず近すぎず、親愛の情を抱く人々が托鉢を供養していた。そこへ、ある比丘が遊行の途上でその精舎に到着した。住職の比丘は彼に来客としての礼を尽くし、翌日彼を連れて村へ托鉢に入った。人々は上等な食事を供養し、翌日の招待もした。客僧は数日間食事をいただいてから考えた。“ある方法でこの比丘を欺いて追い出し、この精舎を乗っ取ってやろう”。そこで彼は、仏陀への奉仕から戻った彼に尋ねた。“友よ、なぜ仏陀への奉仕をしないのですか?”“尊師、この精舎を管理する者がいないのです。それで以前から行ったことがありません”“あなたが仏陀への奉仕に行って帰ってくるまで、私が(精舎を)管理しましょう”“承知いたしました、尊師”。住職の比丘は人々に“私が帰るまで、この長老を疎かにしないでください”と言い残して出発した。

Tato paṭṭhāya āgantuko ‘‘tassa nevāsikassa ayañca ayañca doso’’ti te manusse paribhindi. Itaropi satthāraṃ vanditvā punāgato, athassa so senāsanaṃ na adāsi. So ekasmiṃ ṭhāne vasitvā punadivase piṇḍāya gāmaṃ pāvisi, manussā sāmīcimattampi na kariṃsu. So vippaṭisārī hutvā puna jetavanaṃ gantvā taṃ kāraṇaṃ bhikkhūnaṃ ārocesi. Te bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko kira bhikkhu asukaṃ bhikkhuṃ vihārā nikkaḍḍhitvā sayaṃ tattha vasī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi so imaṃ vasanaṭṭhānā nikkaḍḍhiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

それ以来、その旅の僧(客僧)は“あの住み込みの僧(住僧)には、あれやこれやの落ち度がある”と言って、それらの人々を離間させた。他方の僧も師(仏陀)を礼拝して戻ってきたが、その後、客僧は彼に居所(僧坊)を与えなかった。彼はある場所に住んで、翌日、村へ托鉢に入ったが、人々は礼儀さえ尽くさなかった。彼は後悔して、再びジェータ林(祇園精舎)へ行き、その件を比丘たちに告げた。それらの比丘たちは法堂で“友よ、聞くところによれば、ある比丘がある比丘を精舎から追い出して、自分一人でそこに住んでいるそうだ”と、その話を始めた。師(仏陀)がやって来て、“比丘たちよ、汝らは今、何の話をして座っているのか”と尋ね、“これこれの話です”と言われたとき、“比丘たちよ、今だけではない。昔も彼は、この者を住処から追い出したのだ”と言って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññe rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tattha vassāne sattasattāhaṃ devo vassi. Atheko rattamukhakhuddakamakkaṭo ekissā anovassikāya pāsāṇadariyā vasamāno ekadivasaṃ daridvāre atemanaṭṭhāne sukhena [Pg.403] nisīdi. Tattha eko kāḷamukhamahāmakkaṭo tinto sītena pīḷiyamāno vicaranto taṃ tathānisinnaṃ disvā ‘‘upāyena naṃ nīharitvā ettha vasissāmī’’ti cintetvā kucchiṃ olambetvā suhitākāraṃ dassetvā tassa purato ṭhatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

過去、バーラーナシーでブラフマダッタが王として統治していたとき、菩薩は森の中で木神として生まれた。そこで雨期の間に、七週間、雨が降った。すると、一匹の顔の赤い小猿が、雨の当たらない岩の洞窟に住んでいたが、ある日、洞窟の入り口の濡れていない場所に安らかに座っていた。そこに、一匹の顔の黒い大猿が、濡れて寒さに苦しみながら歩き回り、彼がそのように座っているのを見て、“計略によって彼を追い出し、ここに住もう”と考えて、腹を膨らませて満腹であるかのように装い、彼の前に立って最初の偈を唱えた。

142.

142.

‘‘Udumbarā cime pakkā, nigrodhā ca kapitthanā;

Ehi nikkhama bhuñjassu, kiṃ jighacchāya miyyasī’’ti.

“これらのイチジクは熟し、ニグローダ(ベンガルボダイジュ)もカピッタン(象林檎)も熟している。さあ、出てきて食べなさい。なぜ飢えで死のうとするのか”

Tattha kapitthanāti pilakkhā. Ehi nikkhamāti ete udumbarādayo phalabhāranamitā, ahampi khāditvā suhito āgatosmi, tvampi gaccha bhuñjassūti.

その中で“カピッタン”とはピラッカ(イチジクの類)のことである。“さあ、出てきなさい”とは、これらのイチジクなどが実の重みで垂れ下がっており、私も食べて満腹になってやって来たのだから、お前も行って食べなさい、ということである。

Sopi tassa vacanaṃ sutvā saddahitvā phalāni khāditukāmo nikkhamitvā tattha tattha vicaritvā kiñci alabhanto punāgantvā taṃ antopāsāṇadariyaṃ pavisitvā nisinnaṃ disvā ‘‘vañcessāmi na’’nti tassa purato ṭhatvā dutiyaṃ gāthamāha –

彼(小猿)もその言葉を聞いて信じ、実を食べようと望んで外へ出て、あちこちを歩き回ったが、何も得られずに戻ってきた。そして、(大猿が)岩の洞窟の中に入って座っているのを見て、“彼を欺こう”と、彼の前に立って第二の偈を唱えた。

143.

143.

‘‘Evaṃ so suhito hoti, yo vuḍḍhamapacāyati;

Yathāhamajja suhito, dumapakkāni māsito’’ti.

“年長者を敬う者は、このように満足する。今日、私が熟した実を食べて満足し、満ち足りているように”

Tattha dumapakkāni māsitoti udumbarādīni rukkhaphalāni khāditvā asito dhāto suhito.

その中で“ドゥマパッカーニ・マーシトー”とは、イチジクなどの樹木の実を食べて、飽食して満ち足りているという意味である。

Taṃ sutvā mahāmakkaṭo tatiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、大猿は第三の偈を唱えた。

144.

144.

‘‘Yaṃ vanejo vanejassa, vañceyya kapino kapi;

Daharo kapi saddheyya, na hi jiṇṇo jarākapī’’ti.

“森に住む者が、同じ森に住む者を欺くというなら、若い猿なら信じるだろうが、老いさらばえた老猿は決して信じない”

Tassattho – yaṃ vane jāto kapi vane jātassa kapino vañcanaṃ kareyya, taṃ tayā sadiso daharo vānaro saddaheyya, mādiso pana jiṇṇo jarākapi mahallakamakkaṭo na hi saddaheyya, satakkhattumpi bhaṇantassa tumhādisassa na saddahati. Imasmiñhi himavantapadese sabbaṃ phalāphalaṃ [Pg.404] vassena kilinnaṃ patitaṃ, puna tava idaṃ ṭhānaṃ natthi, gacchāti. So tatova pakkāmi.

その意味は――森で生まれた猿が、同じく森で生まれた猿に対して欺瞞を行うなら、お前のような若い猿なら信じるだろうが、私のような、年老いて古びた老猿、老齢の猿は決して信じない。お前のような者が百回言ったとしても信じない。この雪山(ヒマラヤ)地方では、すべての果実は雨で濡れて落ちてしまっているのだ。お前が(居座る)この場所はもうない、立ち去れ、ということである。彼(大猿)はそこから立ち去った。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā khuddakamakkaṭo nevāsiko ahosi, kāḷamahāmakkaṭo āgantuko, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、本生(ジャータカ)をまとめられた。“その時の住み込みの小猿は(今の)住僧であり、黒い大猿は客僧であった。そして木神は、実に私自身であった”と。

Udumbarajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.

ウドゥンバラ本生註解、第八。

[299] 9. Komāraputtajātakavaṇṇanā

9.コーマーラプッタ本生註解

Pure tuvanti idaṃ satthā pubbārāme viharanto keḷisīle bhikkhū ārabbha kathesi. Te kira bhikkhū satthari uparipāsāde viharante heṭṭhāpāsāde diṭṭhasutādīni kathentā kalahañca paribhāsañca karontā nisīdiṃsu. Satthā mahāmoggallānaṃ āmantetvā ‘‘ete bhikkhū saṃvejehī’’ti āha. Thero ākāse uppatitvā pādaṅguṭṭhakena pāsādathupikaṃ paharitvā yāva udakapariyantā pāsādaṃ kampesi. Te bhikkhū maraṇabhayabhītā nikkhamitvā bahi aṭṭhaṃsū. Tesaṃ so keḷisīlabhāvo bhikkhūsu pākaṭo jāto. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, ekacce bhikkhū evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā keḷisīlā hutvā vicaranti, ‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’ti vipassanāya kammaṃ na karontī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepete keḷisīlakāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“以前に、汝は”というこの(偈で始まる)話を、師(仏陀)はプッバーラーマ(東園鹿母講堂)に滞在していたとき、ふざけ好きの比丘たちに関連して語られた。伝え聞くところによれば、それらの比丘たちは、師が精舎の上層階に滞在しているとき、下層階で見聞したことなどを語り、争いや罵り合いをして座っていた。師は大目犍連(マハーモッガッラーナ)を呼んで、“これらの比丘たちを戦慄させなさい”と言われた。長老は空中に飛び上がり、足の親指で精舎の尖塔を蹴って、水底に至るまで精舎を揺さぶった。それらの比丘たちは死の恐怖に震え、外に出て立ちつくした。彼らのふざけ好きな性質は比丘たちの間で明らかになった。ある日、比丘たちが法堂で“友よ、ある比丘たちは、このような(涅槃に)導く教えの中にありながら出家して、ふざけ好きになって歩き回り、‘無常・苦・無我’という観相(ヴィパッサナー)の修行をしない”と話を始めた。師がやって来て、“比丘たちよ、汝らは今、何の話をして座っているのか”と尋ね、“これこれの話です”と言われたとき、“比丘たちよ、今だけではない。昔も彼らはふざけ好きであったのだ”と言って、過去の話をされた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ gāmake brāhmaṇakule nibbatti, ‘‘komāraputto’’ti naṃ sañjāniṃsu. So aparabhāge nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapadese vasi. Athaññe keḷisīlā tāpasā himavantapadese assamaṃ māpetvā vasiṃsu, kasiṇaparikammamattampi nesaṃ natthi, araññato phalāphalāni āharitvā khāditvā hasamānā nānappakārāya keḷiyā vītināmenti. Tesaṃ santike eko makkaṭo atthi, sopi keḷisīlakova [Pg.405] mukhavikārādīni karonto tāpasānaṃ nānāvidhaṃ keḷiṃ dasseti. Tāpasā tattha ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ agamaṃsu. Tesaṃ gatakālato paṭṭhāya bodhisatto taṃ ṭhānaṃ gantvā vāsaṃ kappesi, makkaṭo tesaṃ viya tassapi keḷiṃ dassesi.

過去、バーラーナシーでブラフマダッタが王として統治していたとき、菩薩はある村のバラモンの家に生まれ、“コーマーラプッタ(少年の子)”として知られた。彼は後に家を出て仙人の出家をなし、雪山(ヒマラヤ)地方に住んだ。また、別のふざけ好きの行者たちが雪山地方に庵を造って住んでいたが、彼らには遍照(カシナ)の修行さえもなかった。森から種々の果実を運んできては食べ、笑いながら、さまざまな遊びをして時を過ごしていた。彼らの近くに一匹の猿がいたが、その猿もまたふざけ好きで、顔をしかめるなどの仕草をして行者たちに様々な遊びを見せていた。行者たちはそこに長く住んだ後、塩や酸味を求めるために人間の住む場所へ行った。彼らが行った後、菩薩はその場所へ行って住居を構えた。猿は、彼ら(前の行者たち)に対してしたように、彼(菩薩)に対しても遊び(おどけ)を見せた。

Bodhisatto accharaṃ paharitvā ‘‘susikkhitapabbajitānaṃ santike vasantena nāma ācārasampannena kāyādīhi susaññatena jhānesu yuttena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti tassa ovādaṃ adāsi. So tato paṭṭhāya sīlavā ācārasampanno ahosi, bodhisattopi tato aññattha agamāsi. Atha te tāpasā loṇambilaṃ sevitvā taṃ ṭhānaṃ agamaṃsu. Makkaṭo pubbe viya tesaṃ keḷiṃ na dassesi. Atha naṃ tāpasā ‘‘pubbe, tvaṃ āvuso, amhākaṃ purato keḷiṃ akāsi, idāni na karosi, kiṃkāraṇā’’ti pucchantā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –

菩薩は指をパチンと弾いて、“よく訓練された出家者の近くに住む者は、行儀が良く、身体などがよく自制され、瞑想に励むべきである”と彼(猿)に説戒を与えた。それ以来、彼は戒律を守り行儀正しくなった。菩薩もそこから別の場所へ去った。その後、かの行者たちが塩や酸味を求めて歩いた後にその場所へ戻ってきた。猿は以前のように彼らと戯れなかった。そこで行者たちは、“友よ、以前は私たちの前で戯れていたのに、今はしない。なぜか”と問い、第一の偈を唱えた。

145.

145.

‘‘Pure tuvaṃ sīlavataṃ sakāse, okkantikaṃ kīḷasi assamamhi;

Karohare makkaṭiyāni makkaṭa, na taṃ mayaṃ sīlavataṃ ramāmā’’ti.

“以前、おまえは戒ある者たちのそばで、この庵にてしきりに飛び跳ねて遊んでいた。猿よ、猿の真似事をせよ。私たちは、おまえが(そんなふうに)戒ある者であるのを喜ばない。”

Tattha sīlavataṃ sakāseti keḷisīlānaṃ amhākaṃ santike. Okkantikanti migo viya okkantitvā kīḷasi. Karohareti ettha areti ālapanaṃ. Makkaṭiyānīti mukhamakkaṭikakīḷāsaṅkhātāni mukhavikārāni. Na taṃ mayaṃ sīlavataṃ ramāmāti yaṃ pubbe tava keḷisīlaṃ keḷivataṃ, taṃ mayaṃ etarahi na ramāma, tvampi no na ramāpesi, kiṃ nu kho kāraṇanti.

そこにおいて、“戒ある者たちのそばで(sīlavataṃ sakāse)”とは、戯れることを習慣とする私たちのそばで、という意味である。“しきりに(okkantikaṃ)”とは、鹿のように跳ね回って遊ぶことである。“せよ(karohareti)”の“are”は呼びかけである。“猿の真似事(makkaṭiyāni)”とは、顔を歪めるなどの猿独特の遊びのことである。“私たちは、おまえが戒ある者であるのを喜ばない(na taṃ mayaṃ sīlavataṃ ramāma)”とは、以前のおまえの戯れる性質を(私たちは好んでいたが)、今の(慎み深い様子)を私たちは喜ばない、おまえも私たちを楽しませない。その理由は何なのか、ということである。

Taṃ sutvā makkaṭo dutiyaṃ gāthamāha –

それを聞いて、猿は第二の偈を唱えた。

146.

146.

‘‘Sutā hi mayhaṃ paramā visuddhi, komāraputtassa bahussutassa;

Mā dāni maṃ maññi tuvaṃ yathā pure, jhānānuyutto viharāmi āvuso’’ti.

“博学なるコーマーラプッタ(王子の息子)より、私は最高の清浄について聞いた。友よ、もはや私を以前のように思わないでくれ。私は瞑想に専念して過ごしているのだ。”

Tattha [Pg.406] mayhanti karaṇatthe sampadānaṃ. Visuddhīti jhānavisuddhi. Bahussutassāti bahūnaṃ kasiṇaparikammānaṃ aṭṭhannañca samāpattīnaṃ sutattā ceva paṭividdhattā ca bahussutassa. Tuvanti tesu ekaṃ tāpasaṃ ālapanto idāni mā maṃ tvaṃ pure viya sañjāni, nāhaṃ purimasadiso, ācariyo me laddhoti dīpeti.

そこにおいて、“私に(mayham)”は行為者の意味を持つ与格である。“清浄(visuddhi)”とは、瞑想の清浄のことである。“博学なる(bahussutassa)”とは、多くの遍処(カシナ)の準備修行と八つの等至(浄定)について聞き、また通達しているがゆえに博学なのである。“おまえ(tuvanti)”とは、それら行者の一人に呼びかけて、“今、私を以前のように見なさないでくれ。私は以前の私ではない。私は師を得たのだ”ということを示している。

Taṃ sutvā tāpasā tatiyaṃ gāthamāhaṃsu –

それを聞いて、行者たちは第三の偈を唱えた。

147.

147.

‘‘Sacepi selasmi vapeyya bījaṃ, devo ca vasse na hi taṃ virūḷhe;

Sutā hi te sā paramā visuddhi, ārā tuvaṃ makkaṭa jhānabhūmiyā’’ti.

“たとえ岩の上に種を蒔いたとしても、雨が降ったとしても、それは芽生えない。おまえはその最高の清浄について聞いたが、猿よ、おまえは瞑想の境地から遠く離れている。”

Tassattho – sacepi pāsāṇapiṭṭhe pañcavidhaṃ bījaṃ vapeyya, devo ca sammā vasseyya, akhettatāya taṃ na virūḷheyya, evameva tayā paramā jhānavisuddhi sutā, tvaṃ pana tiracchānayonikattā ārā jhānabhūmiyā dūre ṭhito, na sakkā tayā jhānaṃ nibbattetunti makkaṭaṃ garahiṃsu.

その意味は――たとえ岩の上に五種の種を蒔き、天が適切に雨を降らせたとしても、そこが(肥沃な)畑ではないために芽吹くことはない。それと同じように、おまえは最高の瞑想の清浄について聞いたが、おまえは畜生道に生まれた者であるから、瞑想の境地からは遠く離れた場所に立っている。おまえが瞑想を成し遂げることは不可能である、と猿を非難したのである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā keḷisīlā tāpasā ime bhikkhū ahesuṃ, komāraputto pana ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、本生をまとめられた。“その時の戯れ好きの行者たちはこれらの比丘たちであり、コーマーラプッタは私であった”と。

Komāraputtajātakavaṇṇanā navamā.

コーマーラプッタ本生注釈・第九。

[300] 10. Vakajātakavaṇṇanā

[300] 十、狼本生注釈

Parapāṇarodhā jīvantoti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇasanthataṃ ārabbha kathesi. Vatthu vinaye (pārā. 565 ādayo) vitthārato āgatameva. Ayaṃ panettha saṅkhepo – āyasmā upaseno duvassiko ekavassikena saddhivihārikena saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā satthārā garahito vanditvā pakkanto vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattappatto appicchatādiguṇayutto terasa dhutaṅgāni samādāya parisampi terasadhutaṅgadharaṃ katvā bhagavati temāsaṃ paṭisallīne sapariso satthāraṃ upasaṅkamitvā parisaṃ nissāya paṭhamaṃ garahaṃ labhitvā adhammikāya katikāya ananuvattane dutiyaṃ sādhukāraṃ labhitvā ‘‘ito paṭṭhāya dhutaṅgadharā bhikkhū yathāsukhaṃ upasaṅkamitvā maṃ passantū’’ti satthārā katānuggaho nikkhamitvā bhikkhūnaṃ tamatthaṃ ārocesi. Tato pabhuti bhikkhū dhutaṅgadharā hutvā satthāraṃ [Pg.407] dassanāya upasaṅkamitvā satthari paṭisallānā vuṭṭhite tattha tattha paṃsukūlāni chaḍḍetvā attano pattacīvarāneva gaṇhiṃsu. Satthā sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ senāsanacārikaṃ caranto tattha tattha patitāni paṃsukūlāni disvā pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘bhikkhave, imesaṃ nāma bhikkhūnaṃ dhutaṅgasamādānaṃ na ciraṭṭhitikaṃ vakassa uposathakammasadisaṃ ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.

“他者の命を奪って生きる者”…これは、師がジェータ林に滞在していた際、古参の比丘たちの以前の習慣に関連して語られた。その物語は律蔵に詳しく出ている。その要約は以下の通りである。ウパセーナ長老は、出家して二年の時、一年の随行比丘と共に師のもとへ行ったが、師に叱責され、礼拝して去り、ヴィパッサナーを始めて阿羅漢果に達した。彼は少欲知足などの徳を備え、十三の頭陀行を遵守し、弟子たちにもそれを行わせた。世尊が三ヶ月の独居瞑想に入られた際、彼は弟子たちと共に師のもとへ行った。弟子たちを伴っていたことで以前は叱責を受けたが、(修行が正しかったため)不当な取り決めに従わなかったことで二度目は称賛を得た。師から“これ以降、頭陀行を守る比丘たちは、自由に私に会いに来なさい”という許可を得て、彼は比丘たちにそのことを告げた。それ以来、比丘たちは頭陀行を修めるようになり、師に会いに来るようになった。師が独居瞑想から出られた時、あちこちに糞掃衣が捨てられ、比丘たちが自分たちの鉢と衣だけを持っていく様子を見て、師は比丘たちと共に僧房を巡回し、捨てられた糞掃衣を見て理由を尋ねた。“比丘たちよ、これらの比丘たちの頭陀行の誓いは長続きしない。それは狼の布薩のようである”と言って、過去の物語を語られた。

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakko devarājā ahosi. Atheko vako gaṅgātīre pāsāṇapiṭṭhe vasati, atha gaṅgāya mahodakaṃ āgantvā taṃ pāsāṇaṃ parikkhipi. Vako abhiruhitvā pāsāṇapiṭṭhe nipajji, nevassa gocaro atthi, na gocarāya gamanamaggo, udakampi vaḍḍhateva. So cintesi – ‘‘mayhaṃ neva gocaro atthi, na gocarāya gamanamaggo, nikkammassa pana nipajjanato uposathakammaṃ vara’’nti manasāva uposathaṃ adhiṭṭhāya sīlāni samādiyitvā nipajji. Tadā sakko devarājā āvajjamāno tassa taṃ dubbalasamādānaṃ ñatvā ‘‘etaṃ vakaṃ viheṭhessāmī’’ti eḷakarūpena āgantvā tassa avidūre ṭhatvā attānaṃ dassesi. Vako taṃ disvā ‘‘aññasmiṃ divase uposathakammaṃ jānissāmī’’ti uṭṭhāya taṃ gaṇhituṃ pakkhandi. Eḷakopi ito cito ca pakkhanditvā attānaṃ gahetuṃ nādāsi. Vako taṃ gahetuṃ asakkonto nivattitvā āgamma ‘‘uposathakammaṃ tāva me na bhijjatī’’ti tattheva puna nipajji. Sakko sakkattabhāveneva ākāse ṭhatvā ‘‘tādisassa dubbalajjhāsayassa kiṃ uposathakammena, tvaṃ mama sakkabhāvaṃ ajānanto eḷakamaṃsaṃ khāditukāmo ahosī’’ti taṃ viheṭhetvā garahitvā devalokameva gato.

過去、バラナシでブラマダッタ王が統治していた頃、菩薩は帝釈天であった。ある狼がガンジス川のほとりの岩場に住んでいた。ところがガンジス川が増水し、その岩を取り囲んだ。狼は岩の上に登って横たわったが、食べ物もなく、食べ物を探しに行く道もなかった。水はさらに増し続けた。彼は考えた。“私には食べ物もなく、探しに行く道もない。何もしないで横たわっているよりは、布薩を行う方がよい”。彼は心の中で布薩を誓い、戒を保って横たわった。その時、帝釈天が観察し、彼のその弱い決意を知って、“この狼を試してやろう”と考え、羊の姿になって彼の近くに現れた。狼はそれを見て、“布薩はまた別の日にしよう”と言って、起き上がってそれを捕らえようと飛びかかった。羊はあちこちへ逃げ回り、捕らえさせなかった。狼は捕らえることができず、引き返してきて、“私の布薩はまだ破られていない”と言って、再び同じ場所に横たわった。帝釈天は帝釈天自身の姿で空中に立ち、“そのような意志の弱い者に布薩が何になろう。おまえは私の正体を知らずに、羊の肉を食べようとしたのだ”と彼を責め、非難して天界へと帰った。

148.

148.

‘‘Parapāṇarodhā jīvanto, maṃsalohitabhojano;

Vako vataṃ samādāya, upapajji uposathaṃ.

“他者の命を奪って生き、血肉を食らう狼が、誓いを立てて布薩に入った。”

149.

149.

‘‘Tassa [Pg.408] sakko vataññāya, ajarūpenupāgami;

Vītatapo ajjhappatto, bhañji lohitapo tapaṃ.

“帝釈天はその誓いを知って、羊の姿で近づいた。修行の熱意を失い、(獲物に)飛びかかったその狼は、血を飲む者の修行を破ったのである。”

150.

150.

‘‘Evameva idhekacce, samādānamhi dubbalā;

Lahuṃ karonti attānaṃ, vakova ajakāraṇā’’ti. –

“このように、この世のある人々は、誓願(戒律の受持)において弱く、山羊のために狼がそうしたように、自らを軽薄なものにするのである”

Tissopi abhisambuddhagāthāva.

この三つ(の偈)もまた、正等覚者(仏陀)の唱えられた偈である。

Tattha upapajji uposathanti uposathavāsaṃ upagato. Vataññāyāti tassa dubbalavataṃ aññāya. Vītatapo ajjhappattoti vigatatapo hutvā upagato, taṃ khādituṃ pakkhandīti attho. Lohitapoti lohitapāyī. Tapanti taṃ attano samādānatapaṃ bhindi.

その(偈)の中で、“布薩に入った(upapajji uposathaṃ)”とは、布薩の生活に入ったということである。“誓いを知って(Vataññāyā)”とは、彼の誓いが脆弱であることを知って、ということである。“苦行を捨てて近づいた(Vītatapo ajjhappatto)”とは、苦行を止めて近づき、それを食べるために飛びかかった、という意味である。“血を飲む者(Lohitapo)”とは、血をすする者のことである。“苦行を(Tapanti)”とは、自身の受持した苦行(の誓い)を破ったということである。

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sakko ahameva ahosi’’nti.

師(仏陀)はこの説法を終えて、本生(ジャータカ)をまとめられた。“その時の帝釈天は、実に私であったのである”と。

Vakajātakavaṇṇanā dasamā.

狼本生註釈(第十)。

Kumbhavaggo pañcamo.

水瓶品(第五)。

Tassuddānaṃ –

その(品の)要綱(摂頌)は以下の通りである。

Varakumbha supatta sirivhayano, sucisammata bindusaro cusabho;

Saritaṃpati caṇḍi jarākapinā, atha makkaṭiyā vakakena dasāti.

優れた水瓶(クンバ)、スパッタ、シリという名、スチサンマタ、ビンドゥサラ、そしてウサバ。サリタンパティ、チャンディ、老猿(ジャラーカピ)、そして猿(マッカティヤ)と狼(ヴァカ)の十である。

Atha vagguddānaṃ –

次に(三集の)各品の要綱(摂頌)である。

Saṅkappo padumo ceva, udapānena tatiyaṃ;

Abbhantaraṃ ghaṭabhedaṃ, tikanipātamhilaṅkatanti.

サンカッパ(思惟)品、パドゥマ(蓮華)品、そして第三のウダパーナ(井戸)品、アッバンタラ(内部)品、ガタベーダ(水瓶)品。これらによって三集(ティカニパータ)は飾られた。

Tikanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

三集(ティカニパータ)の註釈、完結。

(Dutiyo bhāgo niṭṭhito.)

(第二部、完結)


ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi