| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ขุทฺทกนิกาเย ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་སྡེ། จริยาปิฏก-อฏฺฐกถา སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་འགྲེལ་པ། คนฺถารมฺภกถา གཞུང་འགོ་བརྩམས་པའི་གཏམ། จริยา [Pg.1] สพฺพโลกสฺส, หิตา ยสฺส มเหสิโน; อจินฺเตยฺยานุภาวํ ตํ, วนฺเท โลกคฺคนายกํ. གང་གི་སྤྱོད་པ་འགྲོ་བ་ཀུན་གྱི་ཕན། །དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་བསམ་ཡས་མཐུ་མངའ་བ། །འཇིག་རྟེན་གཙོ་བོ་མཆོག་གྱུར་དེ་ཉིད་ལ། །བདག་གིས་སྒོ་གསུམ་གུས་པས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นียนฺติ โลกโต; วนฺเท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ. རིག་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས། །གང་གིས་འཇིག་རྟེན་འཁོར་བ་ལས་སྒྲོལ་བ། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱིས་མཆོད་མཛད་པའི། །དམ་པའི་ཆོས་མཆོག་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย; วนฺเท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ. ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་ཡོན་ཏན་ཕུན་ཚོགས་ཤིང་། །ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་ལ་རབ་གནས་པ། །བསོད་ནམས་ཞིང་མཆོག་བླ་ན་མེད་པ་ཡི། །འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย; หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสา. དེ་ལྟར་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་བཙལ་བས། །བསོད་ནམས་གང་ཞིག་བདག་གིས་བསགས་པ་དེའི། །མཐུ་སྟོབས་ཉིད་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་བར་ཆད་རྣམས། །རབ་ཏུ་ཞི་ཞིང་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་གུ། อิมสฺมึ ภทฺทกปฺปสฺมึ, สมฺภตา ยา สุทุกฺกรา; อุกฺกํสปารมิปฺปตฺตา, ทานปารมิตาทโย. བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་ལ་བསགས་པ་ཡི། །སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་སོགས་ཤིན་ཏུ་དཀའ། །མཆོག་གི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པའི་མཐར་ཐུག་པ། ། ตาสํ สมฺโพธิจริยานํ, อานุภาววิภาวนํ; สกฺเกสุ นิคฺโรธาราเม, วสนฺเตน มเหสินา. བྱང་ཆུབ་སྤྱོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི། །མཐུ་སྟོབས་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། །ཤཱཀྱའི་ཡུལ་གྱི་ནྱ་གྲོ་དྷ་ཡི་གླིང་། །བཞུགས་པའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་སྐྱོབ་པ་དེས། ยํ ธมฺมเสนาปติโน, สพฺพสาวกเกตุโน; โลกนาเถน จริยา-ปิฏกํ นาม เทสิตํ. ཉན་ཐོས་ཀུན་གྱི་རྒྱལ་མཚན་ལྟ་བུ་ཡི། །ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་ཉིད་ལ་ནི། །འཇིག་རྟེན་མགོན་པོས་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཅེས་པའི། །ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་གང་ཞིག་བཤད་པ་དང་། ยํ ขุทฺทกนิกายสฺมึ, สงฺคายึสุ มเหสโย; ธมฺมสงฺคาหกา สตฺถุ, เหตุสมฺปตฺติทีปนํ. སྟོན་པའི་རྒྱུ་ཡི་ཕུན་ཚོགས་གསལ་བྱེད་པ། །སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་ཆོས་འདི་དྲང་སྲོང་ཆེན། །ཆོས་བསྡུ་མཛད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཕྲན་ཚེགས་སྡེར། །གང་ཞིག་ཡང་དག་བསྡུས་པར་མཛད་པ་དེ། ตสฺส [Pg.2] สมฺโพธิสมฺภาร-วิภาคนยโยคโต; กิญฺจาปิ ทุกฺกรา กาตุํ, อตฺถสํวณฺณนา มยา. རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཚོགས་ཀྱི་རྣམ་དབྱེ་ཡི། །ཚུལ་དང་སྦྱར་ནས་དེ་ཡི་དོན་འགྲེལ་པ། །བདག་གིས་བགྱིད་པར་ཤིན་ཏུ་དཀའ་ན་ཡང་། ། สห สํวณฺณนํ ยสฺมา, ธรเต สตฺถุ สาสนํ; ปุพฺพาจริยสีหานํ, ติฏฺฐเตว วินิจฺฉโย. སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་སེང་གེ་ལྟ་བུ་རྣམས། །འགྲེལ་བཤད་བཅས་པའི་སྟོན་པའི་བསྟན་པ་འཛིན། །དེ་དག་གི་ནི་རྣམ་པར་ངེས་པ་ཡང་། །གནས་པར་གྱུར་པ་དེ་ཡི་ཕྱིར་ན་བདག ། ตสฺมา ตํ อวลมฺพิตฺวา, โอคาหิตฺวา จ สพฺพโส; ชาตกานุปนิสฺสาย, โปราณฏฺฐกถานยํ. དེ་ཕྱིར་དེ་ལ་བརྟེན་ཅིང་ཀུན་ནས་ཞུགས། །སྐྱེས་པའི་རབས་ལ་ཉེ་བར་བརྟེན་ནས་ནི། །གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་གནས་པའི་སློབ་དཔོན་གྱི། །སྔོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ཚུལ་ལ་གཞི་བཅོལ་ཏེ། ། นิสฺสิตํ วาจนามคฺคํ, สุวิสุทฺธมนากุลํ; มหาวิหารวาสีนํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ. གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་གནས་པའི་མཁས་པ་རྣམས། །བཤད་པའི་ལམ་ལ་བརྟེན་ཅིང་ཤིན་ཏུ་དགེ །འཁྲུགས་པ་མེད་ཅིང་དོན་གྱི་རྣམ་ངེས་ཕྲ། ། นีตเนยฺยตฺถเภทา จ, ปารมี ปริทีปยํ; กริสฺสามิ ตํ จริยา-ปิฏกสฺสตฺถวณฺณนํ. ངེས་དོན་དྲང་དོན་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་དང་། །ཕ་རོལ་ཕྱིན་པའི་དོན་རྣམས་གསལ་བྱེད་པ། །སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་འདི། །བདག་གིས་ལེགས་པར་བརྩམ་པར་བགྱིའོ་ལོ། อิติ อากงฺขมานสฺส, สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิตึ; วิภชนฺตสฺส ตสฺสตฺถํ, นิสามยถ สาธโวติ. དེ་ལྟར་དམ་ཆོས་ཡུན་རིང་གནས་འདོད་ཅིང་། །དེ་ཡི་དོན་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ། །སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཁྱེད་རྣམས་བདག་གི་གཏམ། །རྩེ་གཅིག་ཡིད་ཀྱིས་ལེགས་པར་ཉན་པར་མཛོད། ตตฺถ จริยาปิฏกนฺติ เกนฏฺเฐน จริยาปิฏกํ? อตีตาสุ ชาตีสุ สตฺถุ จริยานุภาวปฺปกาสินี ปริยตฺตีติ กตฺวา, ปริยตฺติอตฺโถ หิ อยํ ปิฏกสทฺโท, ‘‘มา ปิฏกสมฺปทาเนนา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) วิย. อถ วา ยสฺมา สา ปริยตฺติ ตสฺเสว สตฺถุ ปุริมชาตีสุ จริยานํ อานุภาวปฺปกาสเนน ภาชนภูตา, ตสฺมาปิ ‘‘จริยาปิฏก’’นฺติ วุจฺจติ, ภาชนตฺโถปิ หิ ปิฏกสทฺโท นิทฺทิฏฺโฐ ‘‘อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย, กุทาลปิฏกํ อาทายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๒๘; อ. นิ. ๓.๗๐) วิย. ตํ ปเนตํ จริยาปิฏกํ วินยปิฏกํ, สุตฺตนฺตปิฏกํ, อภิธมฺมปิฏกนฺติ ตีสุ ปิฏเกสุ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนํ. ทีฆนิกาโย, มชฺฌิมนิกาโย, สํยุตฺตนิกาโย, องฺคุตฺตรนิกาโย, ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจสุ นิกาเยสุ ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนํ. สุตฺตํ, เคยฺยํ, เวยฺยากรณํ, คาถา, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, ชาตกํ, อพฺภุตธมฺมํ, เวทลฺลนฺติ นวสุ สาสนงฺเคสุ คาถาสงฺคหํ. དེ་ལ་“སྤྱོད་པའི་སྣོད་” (Cariyāpiṭaka) ཅེས་པ་ནི་དོན་ཅི་ཞིག་གི་ཕྱིར་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཅེས་བྱ་ཞེ་ན། འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་སྟོན་པའི་སྤྱོད་པའི་མཐུ་སྟོབས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ལུང་གི་ཆོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། འདིར་“སྣོད་” (piṭaka) ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལུང་གི་ཆོས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་སྟེ། དཔེར་ན། “སྣོད་ཀྱི་རྒྱུན་འཛིན་པ་ལ་མ་བརྟེན་པར།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། ཡང་ན། ལུང་གི་ཆོས་དེ་ནི་སྟོན་པ་ཉིད་ཀྱི་སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་མཐུ་སྟོབས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྣོད་ལྟ་བུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ནའང་ “སྤྱོད་པའི་སྣོད་” ཅེས་བྱའོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “སྣོད་” ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྣོད་དངོས་ཀྱི་དོན་ལའང་འཇུག་པར་བཤད་དེ། དཔེར་ན། “དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཞིག་འཇོར་དང་སྣོད་བཟུང་ནས་འོངས་སོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། སྤྱོད་པའི་སྣོད་དེ་ནི་འདུལ་བའི་སྣོད། མདོ་སྡེའི་སྣོད། ཆོས་མངོན་པའི་སྣོད་དེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་མདོ་སྡེའི་སྣོད་དུ་གཏོགས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་ལུང་རིང་པོ། ལུང་བར་མ། ལུང་འབྲིང་པོ། གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་ལུང་། ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་ལུང་སྟེ་སྡེ་ལྔའི་ནང་ནས་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་སྡེར་གཏོགས་སོ། མདོ་སྡེ། དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ། ལུང་བསྟན་པ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ཆེད་དུ་བརྗོད་པ། དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བ། སྐྱེས་པའི་རབས། རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས། ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ་སྟེ་གསུང་རབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དགུའི་ནང་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེར་བསྡུས་སོ། ‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเวสหสฺสานิ ภิกฺขุโต; จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ. (เถรคา. ๑๐๒๗) – “བརྒྱད་ཁྲི་ཉིས་སྟོང་སངས་རྒྱས་ལས། །ཉིས་སྟོང་དགེ་སློང་རྣམས་ལས་བླངས། །བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་། །བདག་གི་ཡིད་ལ་ཀུན་ཏུ་གནས། །” เอวํ [Pg.3] ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ปฏิญฺญาเตสุ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหสฺเสสุ กติปยธมฺมกฺขนฺธสงฺคหํ. วคฺคโต อกิตฺติวคฺโค, หตฺถินาควคฺโค, ยุธญฺชยวคฺโคติ วคฺคตฺตยสงฺคหํ. จริยโต อกิตฺติวคฺเค ทส, หตฺถินาควคฺเค ทส, ยุธญฺชยวคฺเค ปญฺจทสาติ ปญฺจตึสจริยาสงฺคหํ. ตีสุ วคฺเคสุ อกิตฺติวคฺโค อาทิ, จริยาสุ อกิตฺติจริยา. ตสฺสาปิ – དེ་ལྟར་ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་པ་ཉིས་ཀྱིས་ཁས་བླངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་ནང་ནས་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཁ་ཤས་ཤིག་འདིར་བསྡུས་སོ། ཚན་པའི་སྒོ་ནས་བཤད་ན། ཨ་ཀིཏྟིའི་ཚན་པ། གླང་པོ་ཆེའི་ཚན་པ། ཡུ་དྷཉྫ་ཡའི་ཚན་པ་སྟེ་ཚན་པ་གསུམ་དུ་བསྡུས་སོ། སྤྱོད་པའི་སྒོ་ནས་བཤད་ན། ཨ་ཀིཏྟིའི་ཚན་པ་ལ་བཅུ། གླང་པོ་ཆེའི་ཚན་པ་ལ་བཅུ། ཡུ་དྷཉྫ་ཡའི་ཚན་པ་ལ་བཅོ་ལྔ་སྟེ་སྤྱོད་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་ལྔར་བསྡུས་སོ། ཚན་པ་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་ཨ་ཀིཏྟིའི་ཚན་པ་ནི་ཐོག་མ་ཡིན་ལ། སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཨ་ཀིཏྟིའི་སྤྱོད་པ་ནི་ཐོག་མ་ཡིན་ནོ། དེ་ལའང་། ‘‘กปฺเป จ สตสหสฺเส, จตุโร จ อสงฺขิเย; เอตฺถนฺตเร ยํ จริตํ, สพฺพํ ตํ โพธิปาจน’’นฺติ. – “བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་དང་། །གྲངས་མེད་པ་ནི་བཞི་དག་གི །བར་འདིར་སྤྱོད་པ་གང་བསགས་པ། །ཐམས་ཅད་བྱང་ཆུབ་སྨིན་བྱེད་དོ། །” อยํ คาถา อาทิ. ตสฺส อิโต ปภุติ อนุกฺกเมน อตฺถสํวณฺณนา โหติ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་ཐོག་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་རིམ་པ་བཞིན་དུ་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། คนฺถารมฺภกถา นิฏฺฐิตา. གཞུང་འགོ་བརྩམས་པའི་གཏམ་རྫོགས་སོ། นิทานกถา གླེང་གཞིའི་གཏམ། สา ปนายํ อตฺถสํวณฺณนา ยสฺมา ทูเรนิทานํ, อวิทูเรนิทานํ, สนฺติเกนิทานนฺติ อิมานิ ตีณิ นิทานานิ ทสฺเสตฺวา วุจฺจมานา สุณนฺเตหิ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย สุฏฺฐุ วิญฺญาตา นาม โหติ. ตสฺมา เตสํ นิทานานํ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་འདི་ནི་རྒྱང་རིང་བའི་གླེང་གཞི། ཉེ་བའི་གླེང་གཞི། ཤིན་ཏུ་ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་སྟེ་གླེང་གཞི་གསུམ་པོ་འདི་དག་བསྟན་ནས་བཤད་ན། ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཐོག་མའི་ཀུན་འབྱུང་ནས་བཟུང་སྟེ་ལེགས་པར་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ། དེའི་ཕྱིར་གླེང་གཞི་དེ་དག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། ทีปงฺกรทสพลสฺส ปาทมูลสฺมิญฺหิ กตาภินีหารสฺส มหาโพธิสตฺตสฺส ยาว ตุสิตภวเน นิพฺพตฺติ, ตาว ปวตฺโต กถามคฺโค ทูเรนิทานํ นาม. ตุสิตภวนโต ปฏฺฐาย ยาว โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปตฺติ, ตาว ปวตฺโต กถามคฺโค อวิทูเรนิทานํ นาม. มหาโพธิมณฺฑโต ปน ปฏฺฐาย ยาว ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุ, ตาว ปวตฺโต กถามคฺโค สนฺติเกนิทานํ นาม. อิเมสุ ตีสุ นิทาเนสุ ยสฺมา ทูเรนิทานอวิทูเรนิทานานิ สพฺพสาธารณานิ, ตสฺมา ตานิ ชาตกฏฺฐกถายํ (ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) วิตฺถาริตนเยเนว วิตฺถารโต เวทิตพฺพานิ. สนฺติเกนิทาเน ปน อตฺถิ วิเสโสติ ติณฺณมฺปิ นิทานานํ อยมาทิโต ปฏฺฐาย สงฺเขปกถา. སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་སྟོབས་བཅུ་པའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷག་པའི་བསམ་པ་བསྐྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་བཞེས་པའི་བར་དུ་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ལམ་ནི་ “རྒྱང་རིང་བའི་གླེང་གཞི་” ཞེས་བྱའོ། དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་བརྙེས་པའི་བར་དུ་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ལམ་ནི་ “ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་” ཞེས་བྱའོ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཆེན་པོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ད་ལྟར་གྱི་བྱུང་བ་ལ་ཐུག་པའི་བར་དུ་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ལམ་ནི་ “ཤིན་ཏུ་ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་” ཞེས་བྱའོ། གླེང་གཞི་གསུམ་པོ་འདི་དག་གི་ནང་ནས་རྒྱང་རིང་བའི་གླེང་གཞི་དང་ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་གཉིས་ནི་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ནི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས་རྒྱས་པར་བཤད་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། འོན་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་ལ་ནི་ཁྱད་པར་ཡོད་པའི་ཕྱིར། གླེང་གཞི་གསུམ་པོ་འདིའི་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་མདོར་བསྡུས་པའི་གཏམ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ทีปงฺกรสฺส [Pg.4] ภควโต ปาทมูเล กตาภินีหาโร โพธิสตฺตภูโต โลกนาโถ อตฺตโน อภินีหารานุรูปํ สมตฺตึสปารมิโย ปูเรตฺวา, สพฺพญฺญุตญฺญาณสมฺภารํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา, ตุสิตภวเน นิพฺพตฺโต พุทฺธภาวาย อุปฺปตฺติกาลํ อาคมยมาโน, ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุโต สกฺยราชกุเล ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา อนนฺเตน ปริหาเรน มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน วฑฺฒมาโน อนุกฺกเมน โยพฺพนํ ปตฺวา เอกูนตึเส วยสฺมึ กตมหาภินิกฺขมโน, ฉพฺพสฺสานิ มหาปธานํ ปทหิตฺวา, เวสาขปุณฺณมายํ โพธิรุกฺขมูเล นิสินฺโน สูริเย อนตฺถงฺคมิเตเยว มารพลํ วิธมิตฺวา ปุริมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา, ปจฺฉิมยาเม ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ เขเปตฺวา, อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธิมภิสมฺพุชฺฌิ. བཅོམ་ལྡན་འདས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷག་པའི་བསམ་པ་བསྐྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་དེས། རང་གི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་ནས། དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་བཞེས་ཤིང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་བརྙེས་པའི་དུས་ལ་སྒུག་བཞིན་དུ། དེ་ཉིད་དུ་ཚེ་ཚད་མ་རྫོགས་ཀྱི་བར་དུ་བཞུགས་སོ། དེ་ནས་འཕོས་ཏེ་ཤཱཀྱའི་རྒྱལ་རྒྱུད་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་ནས། མཐའ་ཡས་པའི་འཁོར་དང་ཆེན་པོའི་དཔལ་གྱི་གཟི་བརྗིད་དང་བཅས་ཏེ་ཆེར་སྐྱེས་ཤིང་། རིམ་གྱིས་ལང་ཚོ་བརྟས་ཏེ་དགུང་ལོ་ཉེར་དགུའི་ཐོག་མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོ་མཛད་དོ། ལོ་དྲུག་གི་རིང་ལ་དཀའ་བ་ཆེན་པོ་སྤྱད་དེ། ས་ག་ཟླ་བའི་ཉིན་མོ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་བཞུགས་ནས། ཉི་མ་མ་ནུབ་པའི་སྔོན་དུ་བདུད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་རྣམ་པར་བཅོམ་ཞིང་། མཚན་མོའི་ཐུན་དང་པོ་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་མཛད། ཐུན་བར་མ་ལ་ལྷའི་སྤྱན་རྣམ་པར་དག་པར་མཛད། ཐུན་ཐ་མ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་ཟད་པར་མཛད་དེ། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། ตโต ตตฺเถว สตฺตสตฺตาเห วีตินาเมตฺวา, อาสาฬฺหิปุณฺณมายํ พาราณสึ คนฺตฺวา อิสิปตเน มิคทาเย อญฺญาสิโกณฺฑญฺญปฺปมุขา อฏฺฐารส พฺรหฺมโกฏิโย ธมฺมามตํ ปาเยนฺโต, ธมฺมจกฺกํ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓ อาทโย; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) ปวตฺเตตฺวา, ยสาทิเก เวเนยฺเย อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา, เต สพฺเพว สฏฺฐิ อรหนฺเต โลกานุคฺคหาย วิสฺสชฺเชตฺวา, อุรุเวลํ คจฺฉนฺโต กปฺปาสิกวนสณฺเฑ ตึส ภทฺทวคฺคิเย โสตาปตฺติผลาทีสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา, อุรุเวลํ คนฺตฺวา อฑฺฒุฑฺฒานิ ปาฏิหาริยสหสฺสานิ ทสฺเสตฺวา อุรุเวลกสฺสปาทโย สหสฺสชฏิลปริวาเร เตภาติกชฏิเล วิเนตฺวา, เตหิ ปริวุโต ราชคหนครูปจาเร ลฏฺฐิวนุยฺยาเน นิสินฺโน พิมฺพิสารปฺปมุเข ทฺวาทสนหุเต พฺราหฺมณคหปติเก สาสเน โอตาเรตฺวา, มคธราเชน การิเต เวฬุวนวิหาเร วิหรติ. དེ་ནས་གནས་དེ་ཉིད་དུ་ཞག་བདུན་ཕྲག་བདུན་འདས་པར་མཛད་དེ། ཆུ་སྟོད་ཟླ་བའི་ཉིན་མོ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་གཤེགས་ནས་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ནགས་སུ། ཀུན་ཤེས་ཀཽཎྜི་ནྱ་ལ་སོགས་པའི་ཚངས་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བཅོ་བརྒྱད་ལ་ཆོས་ཀྱི་བདུད་རྩི་སྦྱིན་པར་མཛད་ཅིང་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་ཏོ། ཡ་ས་ལ་སོགས་པའི་གདུལ་བྱ་རྣམས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལ་བཀོད་དེ། དགྲ་བཅོམ་པ་དྲུག་ཅུ་པོ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་ཕྱོགས་སོ་སོར་མངགས་ནས། ལྟེང་རྒྱས་ཀྱི་ནགས་སུ་གཤེགས་པའི་ལམ་ཁར་རས་བལ་གྱི་ནགས་ཚལ་དུ་བཟང་པོའི་སྡེ་ཚན་གྱི་སྐྱེས་བུ་སུམ་ཅུ་པོ་རྣམས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་ལ་བཀོད་དོ། དེ་ནས་ལྟེང་རྒྱས་སུ་བྱོན་ཏེ་ཆོ་འཕྲུལ་སྟོང་ཕྲག་གསུམ་དང་ཕྱེད་གཉིས་བསྟན་ནས། ལྟེང་རྒྱས་འོད་སྲུང་ལ་སོགས་པའི་རལ་པ་ཅན་སྟོང་གི་འཁོར་དང་བཅས་པའི་རལ་པ་ཅན་སྤུན་གསུམ་པོ་རྣམས་གདུལ་བར་མཛད་དོ། དེ་དག་གིས་བསྐོར་ཏེ་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཚལ་ཡས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་བཞུགས་ནས། རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པའི་བྲམ་ཟེ་དང་ཁྱིམ་བདག་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་དང་ཉི་ཁྲི་རྣམས་བསྟན་པ་ལ་བཅུག་སྟེ། མ་ག་དྷཱའི་རྒྱལ་པོས་བཞེངས་པའི་འོད་མའི་ཚལ་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བཞུགས་སོ། อเถวํ ภควติ เวฬุวเน วิหรนฺเต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนสุ อคฺคสาวกฏฺฐาเน ฐปิเตสุ สาวกสนฺนิปาเต ชาเต, สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘ปุตฺโต กิร เม ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ จริตฺวา ปรมาภิสมฺโพธึ ปตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก ราชคหํ นิสฺสาย เวฬุวเน วิหรตี’’ติ สุตฺวา ทสปุริสสหสฺสปริวาเร, อนุกฺกเมน ทส อมจฺเจ เปเสสิ ‘‘ปุตฺตํ เม อิธาเนตฺวา ทสฺเสถา’’ติ. เตสุ ราชคหํ คนฺตฺวา สตฺถุ ธมฺมเทสนาย อรหตฺเต ปติฏฺฐิเตสุ กาฬุทายิตฺเถเรน รญฺโญ อธิปฺปาเย อาโรจิเต ภควา วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต ราชคหโต นิกฺขมิตฺวา สฏฺฐิโยชนํ [Pg.5] กปิลวตฺถุํ ทฺวีหิ มาเสหิ สมฺปาปุณิ. สกฺยราชาโน ‘‘อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปติตฺวา นิคฺโรธารามํ ภควโต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ วสนโยคฺคํ กาเรตฺวา, คนฺธปุปฺผาทิหตฺถา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา, สตฺถารํ นิคฺโรธารามํ ปเวเสสุํ. ตตฺร ภควา วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. สากิยา มานตฺถทฺธา สตฺถุ ปณิปาตํ นากํสุ. ภควา เตสํ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา มานํ ภญฺชิตฺวา เต ธมฺมเทสนาย ภาชเน กาตุํ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา เตสํ สีเส ปาทปํสุํ โอกิรมาโน วิย, กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล กตปาฏิหาริยสทิสํ ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ. ราชา ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ‘‘อยํ โลเก อคฺคปุคฺคโล’’ติ วนฺทิ. รญฺญา ปน วนฺทิเต เต ฐาตุํ นาม น สกฺโกนฺติ, สพฺเพปิ สากิยา วนฺทึสุ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་མའི་ཚལ་དུ་བཞུགས་ཤིང་། ཤཱ་རིའི་བུ་དང་མོའུ་གལ་གྱི་བུ་གཉིས་མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་གོ་འཕང་ལ་བཀོད་དེ་ཉན་ཐོས་ཀྱི་འདུ་བ་བྱུང་བའི་ཚེ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཟས་གཙང་མས་ “བདག་གི་བུ་དེས་ལོ་དྲུག་གི་རིང་ལ་དཀའ་བ་སྤྱད་དེ། བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་བརྙེས་ནས་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ལ་བརྟེན་ནས་འོད་མའི་ཚལ་དུ་བཞུགས་སོ།” ཞེས་ཐོས་ནས། སྐྱེས་བུ་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཁོར་དང་བཅས་པའི་བློན་པོ་བཅུ་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ “བདག་གི་བུ་འདིར་ཁྲིད་དེ་བདག་ལ་སྟོན་ཅིག” ཅེས་མངགས་སོ། བློན་པོ་དེ་དག་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་སོང་ནས་སྟོན་པའི་ཆོས་བཤད་པ་ཐོས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལ་བཀོད་པའི་ཚེ། གནས་བརྟན་འཆར་ཀས་རྒྱལ་པོའི་བསམ་པ་བརྗོད་པས། བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་ཁྲིའི་འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ནས་བྱོན་ནས། དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུ་ཡོད་པའི་སེར་སྐྱའི་གཞི་རུ་ཟླ་བ་གཉིས་ཀྱི་ནང་དུ་བྱོན་ཏོ། ཤཱཀྱའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ “བདག་ཅག་གི་གཉེན་གྱི་གཙོ་བོ་ལ་བལྟའོ།” ཞེས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་དགེ་འདུན་རྣམས་བཞུགས་པའི་ཕྱིར་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་བཟོ་བར་བྱས་ཤིང་། ལག་ཏུ་སྤོས་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་ཐོགས་ཏེ་བསུ་བར་བྱས་ནས་སྟོན་པ་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་སྤྱན་དྲངས་སོ། དེར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་ཁྲིའི་འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་བཤམས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཞུགས་ཁྲི་མཆོག་ལ་བཞུགས་སོ། ཤཱཀྱ་རྣམས་ནི་ང་རྒྱལ་གྱིས་ཁེངས་ཏེ་སྟོན་པ་ལ་ཕྱག་མ་བྱས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་དག་གི་བསམ་པ་མཁྱེན་ནས་ང་རྒྱལ་བཅོམ་སྟེ། དེ་དག་ཆོས་ཉན་པའི་སྣོད་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར། མངོན་ཤེས་ཀྱི་རྟེན་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་ལངས་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལ་འཕགས་ནས་དེ་དག་གི་མགོ་བོར་ཞབས་ཀྱི་རྡུལ་འཐོར་བ་བཞིན་དུ། ཀཎྜའི་ཨམ་བྲའི་ཤིང་དྲུང་དུ་མཛད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་མཚུངས་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་མཛད་དོ། རྒྱལ་པོས་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོ་འཕྲུལ་དེ་མཐོང་ནས་ “འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་སྐྱེས་བུ་མཆོག་གོ།” ཞེས་ཕྱག་བྱས་སོ། རྒྱལ་པོས་ཕྱག་བྱས་པའི་ཚེ། ཤཱཀྱ་དེ་དག་ཀྱང་ཕྱག་མ་བྱས་པར་སྡོད་མ་ནུས་པར། ཤཱཀྱ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཕྱག་བྱས་སོ། ตทา กิร ภควา ยมกปาฏิหาริยํ กโรนฺโต โลกวิวรณปาฏิหาริยมฺปิ อกาสิ – ยสฺมึ วตฺตมาเน มนุสฺสา มนุสฺสโลเก ยถาฐิตา ยถานิสินฺนาว จาตุมหาราชิกโต ปฏฺฐาย ยาว อกนิฏฺฐภวนา สพฺเพ เทเว ตตฺถ ตตฺถ อตฺตโน ภวเน กีฬนฺเต ทิพฺพานุภาเวน โชตนฺเต มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺเต สนฺตานิ สมาปตฺติสุขานิ อนุภวนฺเต อญฺญมญฺญํ ธมฺมํ สากจฺฉนฺเต จ พุทฺธานุภาเวน อตฺตโน มํสจกฺขุนาว ปสฺสนฺติ. ตถา เหฏฺฐาปถวิยํ อฏฺฐสุ มหานิรเยสุ, โสฬสสุ จ อุสฺสทนิรเยสุ, โลกนฺตรนิรเย จาติ ตตฺถ ตตฺถ มหาทุกฺขํ อนุภวมาเน สตฺเต ปสฺสนฺติ. ทสสหสฺสิโลกธาตุยํ เทวา มหจฺจเทวานุภาเวน ตถาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ปญฺชลิกา นมสฺสมานา ปยิรุปาสนฺติ, พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตา คาถาโย อุทาหรนฺตา โถเมนฺติ อปฺโผเฏนฺติ หสนฺติ ปีติโสมนสฺสํ ปเวเทนฺติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་མཛད་བཞིན་པར། འཇིག་རྟེན་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་ཡང་མཛད་དོ། །ཆོ་འཕྲུལ་དེ་འབྱུང་བཞིན་པའི་ཚེ། མི་རྣམས་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཇི་ལྟར་གནས་པ་དང་ཇི་ལྟར་འཁོད་པ་བཞིན་དུ། རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ནས་བཟུང་སྟེ་འོག་མིན་གྱི་གནས་ཀྱི་བར་དུ། ལྷ་ཐམས་ཅད་དེ་དང་དེར་རང་རང་གི་གཞལ་ཡས་ཁང་དུ་རྩེ་བ་དང་། ལྷའི་མཐུས་འབར་ཞིང་གསལ་བ་དང་། ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཆེན་པོ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་དང་། ཞི་བའི་སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་དང་། ཕན་ཚུན་ཆོས་གླེང་བཞིན་པ་རྣམས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་རང་གི་ཤའི་སྤྱན་ཉིད་ཀྱིས་མཐོང་ངོ་། །དེ་བཞིན་དུ་འོག་གི་ས་གཞིར་ཚ་བའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་བརྒྱད་དང་། ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བ་བཅུ་དྲུག་དང་། འཇིག་རྟེན་བར་གྱི་དམྱལ་བ་རྣམས་སུའང་། དེ་དང་དེར་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བཞིན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་མཐོང་ངོ་། །སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷའི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྤྱན་སྔར་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། ངོ་མཚར་ཞིང་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་སེམས་སྐྱེས་ནས། ཐལ་མོ་སྦྱར་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་འབྲེལ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་བརྗོད་དེ་བསྟོད་པ་བྱེད་པ་དང་། ཐལ་མོ་རྡེབ་པ་དང་། དགོད་པ་དང་། དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་མངོན་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘ภุมฺมา มหาราชิกา ตาวตึสา, ยามา จ เทวา ตุสิตา จ นิมฺมิตา; ปรนิมฺมิตา เยปิ จ พฺรหฺมกายิกา, อานนฺทิตา วิปุลมกํสุ โฆส’’นฺติ. (พุ. วํ. ๑.๖) “ས་བླའི་ལྷ་རྣམས་དང་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་དང་། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པ་རྣམས་དང་། འཐབ་བྲལ་གྱི་ལྷ་རྣམས་དང་། དགའ་ལྡན་གྱི་ལྷ་རྣམས་དང་། འཕྲུལ་དགའི་ལྷ་རྣམས་དང་། གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་དང་། ཚངས་པའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་གང་དག་ཡོད་པ་རྣམས་ཀྱང་། ཀུན་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར་ཏེ་སྒྲ་ཆེན་པོ་བསྒྲགས་སོ། །”ཞེས་སོ། ། ตทา [Pg.6] หิ ทสพโล ‘‘อตุลํ อตฺตโน พุทฺธพลํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ มหากรุณาย สมุสฺสาหิโต อากาเส ทสสหสฺสจกฺกวาฬสมาคเม จงฺกมํ มาเปตฺวา, ทฺวาทสโยชนวิตฺถเต สพฺพรตนมเย จงฺกเม ฐิโต ยถาวุตฺตํ เทวมนุสฺสนยนวิหงฺคานํ เอกนิปาตภูตมจฺฉริยํ อนญฺญสาธารณํ พุทฺธานํ สมาธิญาณานุภาวทีปนํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา, ปุน ตสฺมึ จงฺกเม จงฺกมนฺโต เวเนยฺยานํ อชฺฌาสยานุรูปํ อจินฺเตยฺยานุภาวาย อโนปมาย พุทฺธลีฬาย ธมฺมํ เทเสสิ. เตน วุตฺตํ – དེའི་ཚེ་སྟོབས་བཅུ་པས་ “བདག་གི་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྟོབས་བསྟན་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་བསྐུལ་ཏེ། ནམ་མཁར་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འཁོར་ཡུག་དང་མཉམ་པའི་འཆག་ས་སྤྲུལ་ནས། ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཡོད་པ་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་ལས་གྲུབ་པའི་འཆག་ས་དེར་བཞུགས་ནས། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྷ་དང་མིའི་མིག་གི་བྱ་ཚོགས་རྣམས་གཅིག་ཏུ་འདུ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ངོ་མཚར་བ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་བསྟན་ནས། ཡང་འཆག་ས་དེར་འཆག་ཅིང་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར། བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་མཐུ་དང་དཔེ་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྒེག་ཉམས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ‘‘น เหเต ชานนฺติ สเทวมานุสา, พุทฺโธ อยํ กีทิสโก นรุตฺตโม; อิทฺธิพลํ ปญฺญาพลญฺจ กีทิสํ, พุทฺธพลํ โลกหิตสฺส กีทิสํ. “ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པ་འདི་དག་གིས་མི་ཤེས་ཏེ། སྐྱེས་བུ་མཆོག་གྱུར་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་ཇི་འདྲ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་སྟོབས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ནི་ཇི་འདྲ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པར་མཛད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྟོབས་ནི་ཇི་འདྲ་ཞིག་ཡིན་པའོ། ། ‘‘น เหเต ชานนฺติ สเทวมานุสา, พุทฺโธ อยํ เอทิสโก นรุตฺตโม; อิทฺธิพลํ ปญฺญาพลญฺจ เอทิสํ, พุทฺธพลํ โลกหิตสฺส เอทิสํ. “ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པ་འདི་དག་གིས་མི་ཤེས་ཏེ། སྐྱེས་བུ་མཆོག་གྱུར་སངས་རྒྱས་འདི་ནི་འདི་འདྲ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་སྟོབས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ནི་འདི་འདྲ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པར་མཛད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྟོབས་ནི་འདི་འདྲ་ཞིག་ཡིན་པའོ། ། ‘‘หนฺทาหํ ทสฺสยิสฺสามิ, พุทฺธพลมนุตฺตรํ; จงฺกมํ มาปยิสฺสามิ, นเภ รตนมณฺฑิต’’นฺติ. (พุ. วํ. ๑.๓-๕); “དེ་བས་བདག་གིས་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། བླ་ན་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྟོབས་དང་། ནམ་མཁར་རིན་པོ་ཆེས་བརྒྱན་པའི་འཆག་ས་སྤྲུལ་པར་བྱའོ། །”ཞེས་སོ། ། เอวํ ตถาคเต อตฺตโน พุทฺธานุภาวทีปนํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺเต อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺโต ราชคเห คิชฺฌกูฏปพฺพเต ฐิโต ทิพฺพจกฺขุนา ปสฺสิตฺวา, เตน พุทฺธานุภาวสนฺทสฺสเนน อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาโต ‘‘หนฺทาหํ ภิยฺโยโสมตฺตาย พุทฺธานุภาวํ โลกสฺส ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ สญฺชาตปริวิตกฺโก อตฺตโน ปริวารภูตานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา อิทฺธิยา อากาเสน ตาวเทว อาคนฺตฺวา สปริวาโร ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลมญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห ตถาคตสฺส มหาภินีหารํ ปารมิปริปูรณญฺจ ปุจฺฉิ. ภควา ตํ กายสกฺขึ กตฺวา ตตฺถ สนฺนิปติตมนุสฺสานญฺเจว ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวพฺรหฺมานญฺจ อตฺตโน พุทฺธานุภาวํ ปริทีปยนฺโต พุทฺธวํสํ เทเสสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་རང་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་བསྟན་ནས་ཆོས་སྟོན་པ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་ཤཱ་རིའི་བུ་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་བྱ་རྒོད་ཕུང་པོའི་རི་ལ་བཞུགས་བཞིན་པར། ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་གཟིགས་ནས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་བསྟན་པ་དེས་ངོ་མཚར་ཞིང་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་སེམས་སྐྱེས་ཏེ། “བདག་གིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་འཇིག་རྟེན་ལ་ལྷག་པར་གསལ་བར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྐྱེས་ནས། རང་གི་འཁོར་དུ་གྱུར་པའི་དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་པོ་རྣམས་ལ་དོན་དེ་བསྒྲགས་ཏེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་ནམ་མཁའ་ལས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་བྱོན་ནས། འཁོར་དང་བཅས་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། ཡན་ལག་ལྔས་ཕྱག་འཚལ་ནས། སོར་མོ་བཅུའི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་རབ་ཏུ་འབར་བའི་ཐལ་མོ་སྤྱི་བོར་བཀོད་དེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་དང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཚུལ་དྲིས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོང་ཉིད་ལུས་ཀྱི་དཔང་པོར་མཛད་དེ། དེར་འདུས་པའི་མི་རྣམས་དང་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཁོར་ཡུག་གི་ལྷ་དང་ཚངས་པ་རྣམས་ལ། རང་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་པར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རིགས་རྒྱུད་ཀྱི་མདོ་བསྟན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ‘‘สาริปุตฺโต [Pg.7] มหาปญฺโญ, สมาธิชฺฌานโกวิโท; ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺโต, ปุจฺฉติ โลกนายกํ. “ཤཱ་རིའི་བུ་ནི་ཤེས་རབ་ཆེ་ཞིང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བསམ་གཏན་ལ་མཁས་པ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་གྱུར་པས། འཇིག་རྟེན་གྱི་འདྲེན་པ་ལ་འདྲི་བར་བྱེད་དོ། ། ‘‘กีทิโส เต มหาวีร, อภินีหาโร นรุตฺตม; กมฺหิ กาเล ตยา ธีร, ปตฺถิตา โพธิมุตฺตมา. “སྐྱེས་བུ་མཆོག་གྱུར་བརྩོན་འགྲུས་ཆེན་པོ་ལགས། ཁྱེད་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ནི་ཇི་འདྲ་ཞིག་ལགས། བརྟན་པ་ལགས། ཁྱེད་ཀྱིས་དུས་ནམ་གྱི་ཚེ་བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པར་མཛད། ‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา วีริยญฺจ กีทิสํ; ขนฺติ สจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขา จ กีทิสา. “སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ངེས་འབྱུང་དང་། ཤེས་རབ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ནི་ཇི་འདྲ་ཞིག་ལགས། བཟོད་པ་དང་བདེན་པ་དང་ལྷག་པར་གནས་པ་དང་། བྱམས་པ་དང་བཏང་སྙོམས་ནི་ཇི་འདྲ་ཞིག་ལགས། ‘‘ทส ปารมี ตยา ธีร, กีทิสี โลกนายก; กถํ อุปปารมี ปุณฺณา, ปรมตฺถปารมี กถํ. “འཇིག་རྟེན་གྱི་འདྲེན་པ་བརྟན་པ་ལགས། ཁྱེད་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་ཇི་ལྟར་བསྒྲུབས། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཇི་ལྟར་རྫོགས་པར་མཛད། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཇི་ལྟར་རྫོགས་པར་མཛད། ‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, กรวีกมธุรคิโร; นิพฺพาปยนฺโต หทยํ, หาสยนฺโต สเทวก’’นฺติ. (พุ. วํ. ๑.๗๔-๗๘); “དེས་དྲིས་པ་ན་ལུང་བསྟན་ཏོ། །ཀ་ལ་པིང་ཀའི་གསུང་སྙན་དང་ལྡན་པས། སྙིང་ལ་བསིལ་བ་སྦྱིན་ཞིང་། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་དགའ་བར་མཛད་དོ། །”ཞེས་སོ། ། เอวํ ภควตา พุทฺธวํเส เทสิเต อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ ‘‘อโห พุทฺธานํ เหตุสมฺปทา, อโห สมุทาคมสมฺปตฺติ, อโห มหาภินีหารสมิชฺฌนา, ทุกฺกรํ วต ภควตา กตํ เอตฺตกํ กาลํ เอวํ ปารมิโย ปูเรนฺเตน, เอวํวิธสฺส โพธิสมฺภารสมฺภรณสฺส อนุจฺฉวิกเมว เจตํ ผลํ, ยทิทํ สพฺพญฺญุตา พเลสุ จ วสีภาโว เอวํมหิทฺธิกตา เอวํมหานุภาวตา’’ติ พุทฺธคุณารมฺมณํ ญาณํ เปเสสิ. โส อนญฺญสาธารณํ ภควโต สีลํ สมาธิ ปญฺญา วิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ หิริโอตฺตปฺปํ สทฺธาวีริยํ สติสมฺปชญฺญํ สีลวิสุทฺธิ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ สมถวิปสฺสนา ตีณิ กุสลมูลานิ ตีณิ สุจริตานิ ตโย สมฺมาวิตกฺกา ติสฺโส อนวชฺชสญฺญาโย ติสฺโส ธาตุโย จตฺตาโร สติปฏฺฐานา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา จตฺตาโร อิทฺธิปาทา จตฺตาโร อริยมคฺคา จตฺตาริ อริยผลานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณานิ จตฺตาโร อริยวํสา จตฺตาริ เวสารชฺชญาณานิ ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ ปญฺจงฺคิโก สมฺมาสมาธิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ ปญฺจ นิสฺสรณิยา ธาตุโย ปญฺจ วิมุตฺตายตนญาณานิ ปญฺจ วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา ฉ สารณียา ธมฺมา ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ ฉ คารวา ฉ นิสฺสรณิยา ธาตุโย ฉ สตตวิหารา ฉ อนุตฺตริยานิ ฉ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา ฉ อภิญฺญา [Pg.8] ฉ อสาธารณญาณานิ สตฺต อปริหานิยา ธมฺมา สตฺต อริยธนานิ สตฺต โพชฺฌงฺคา สตฺต สปฺปุริสธมฺมา สตฺต นิทฺทสวตฺถูนิ สตฺต สญฺญา สตฺต ทกฺขิเณยฺยปุคฺคลเทสนา สตฺต ขีณาสวพลเทสนา อฏฺฐ ปญฺญาปฏิลาภเหตุเทสนา อฏฺฐ สมฺมตฺตานิ อฏฺฐ โลกธมฺมาติกฺกมา อฏฺฐ อารมฺภวตฺถูนิ อฏฺฐ อกฺขณเทสนา อฏฺฐ มหาปุริสวิตกฺกา อฏฺฐ อภิภายตนเทสนา อฏฺฐ วิโมกฺขา นว โยนิโสมนสิการมูลกา ธมฺมา นว ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานิ นว สตฺตาวาสเทสนา นว อาฆาตปฺปฏิวินยา นว ปญฺญา นว นานตฺตเทสนา นว อนุปุพฺพวิหารา ทส นาถกรณา ธมฺมา ทส กสิณายตนานิ ทส กุสลกมฺมปถา ทส สมฺมตฺตานิ ทส อริยวาสา ทส อเสกฺขา ธมฺมา ทส รตนานิ ทส ตถาคตพลานิ เอกาทส เมตฺตานิสํสา ทฺวาทส ธมฺมจกฺกาการา เตรส ธุตงฺคคุณา จุทฺทส พุทฺธญาณานิ ปญฺจทส วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา โสฬสวิธา อานาปานสฺสตี โสฬส อปรมฺปริยา ธมฺมา อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมา เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ ปญฺญาส อุทยพฺพยญาณานิ ปโรปณฺณาส กุสลธมฺมา สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนิ จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจาริตมหาวชิรญาณํ อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานปวิจยปจฺจเวกฺขณเทสนาญาณานิ ตถา อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตานํ สตฺตานํ อาสยาทิวิภาวนญาณานิ จาติ เอวมาทิเก อจินฺเตยฺยานุภาเว พุทฺธคุเณ ธมฺมนฺวยโต อนุคจฺฉนฺโต อนุสฺสรนฺโต เนว อนฺตํ, น ปมาณํ ปสฺสิ. เถโร หิ อตฺตโนปิ นาม คุณานํ อนฺตํ วา ปมาณํ วา อาวชฺเชนฺโต น ปสฺสติ, โส ภควโต คุณานํ ปมาณํ กึ ปสฺสิสฺสติ? ยสฺส ยสฺส หิ ปญฺญา มหตี ญาณํ วิสทํ, โส โส พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ, อิติ เถโร ภควโต คุณานํ ปมาณํ วา ปริจฺเฉทํ วา อปสฺสนฺโต ‘‘มาทิสสฺส นาม สาวกปารมิญาเณ ฐิตสฺส พุทฺธคุณา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺกา, ปเคว อิตเรสํ. อโห อจินฺเตยฺยา อปริเมยฺยเภทา มหานุภาวา สพฺพญฺญุคุณา, เกวลํ ปเนเต เอกสฺส พุทฺธญาณสฺเสว สพฺพโส โคจรา, นาญฺเญสํ. กเถตุํ ปน สมฺมาสมฺพุทฺเธหิปิ วิตฺถารโต น สกฺกาเยวา’’ติ นิฏฺฐมคมาสิ. วุตฺตญฺเหตํ – དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རིགས་རྒྱུད་ཀྱི་མདོ་བསྟན་པ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས། “ཀྱེ་མ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ངོ་མཚར་ཏོ། །ཀྱེ་མ་གྲུབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ངོ་མཚར་ཏོ། །ཀྱེ་མ་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་འགྲུབ་པ་ནི་ངོ་མཚར་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་དུས་ཡུན་འདི་སྙེད་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྫོགས་པར་མཛད་དེ་བྱ་དཀའ་བ་མཛད་དོ། །འདི་ལྟ་བུའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་བསགས་པ་ལ་འབྲས་བུ་འདི་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་བ་དང་། འདི་ལྟ་བུའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་དང་། འདི་ལྟ་བུའི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོའོ་”ཞེས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་བཏང་ངོ་། །ཁོང་གིས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་། དད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་དང་། དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་དང་། ལེགས་པར་སྤྱད་པ་གསུམ་དང་། ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་གསུམ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་གསུམ་དང་། ཁམས་གསུམ་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞི་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་དང་། འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་བཞི་དང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་དང་། སྐྱེ་གནས་བཞི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། འཕགས་པའི་རིགས་བཞི་དང་། མི་འཇིགས་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། སྤོང་བའི་ཡན་ལག་ལྔ་དང་། ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། དབང་པོ་ལྔ་དང་། སྟོབས་ལྔ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཁམས་ལྔ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ལྔ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ལྔ་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དྲུག་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པའི་གནས་དྲུག་དང་། གུས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དྲུག་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཁམས་དྲུག་དང་། རྟག་ཏུ་གནས་པ་དྲུག་དང་། བླ་ན་མེད་པ་དྲུག་དང་། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་འདུ་ཤེས་དྲུག་དང་། མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་དང་། མི་ཉམས་པའི་ཆོས་བདུན་དང་། འཕགས་པའི་ནོར་བདུན་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་བདུན་དང་། བསྔགས་པའི་གཞི་བདུན་དང་། འདུ་ཤེས་བདུན་དང་། སྦྱིན་གནས་ཀྱི་གང་ཟག་བསྟན་པ་བདུན་དང་། ཟག་པ་ཟད་པའི་སྟོབས་བསྟན་པ་བདུན་དང་། ཤེས་རབ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་བསྟན་པ་བརྒྱད་དང་། ཡང་དག་པ་ཉིད་བརྒྱད་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་ལས་འདས་པ་བརྒྱད་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་གཞི་བརྒྱད་དང་། མི་ཁོམ་པ་བསྟན་པ་བརྒྱད་དང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པའི་རྟོག་པ་བརྒྱད་དང་། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་བསྟན་པ་བརྒྱད་དང་། རྣམ་པར་ཐར་པ་བརྒྱད་དང་། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྩ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་དགུ་དང་། རྣམ་པར་དག་པར་སྤོང་བའི་ཡན་ལག་དགུ་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་བསྟན་པ་དགུ་དང་། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཞི་བར་བྱེད་པ་དགུ་དང་། ཤེས་རབ་དགུ་དང་། ཐ་དད་པ་ཉིད་བསྟན་པ་དགུ་དང་། མཐར་གྱིས་གནས་པ་དགུ་དང་། མགོན་བྱེད་པའི་ཆོས་བཅུ་དང་། ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་དང་། དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་དང་། ཡང་དག་པ་ཉིད་བཅུ་དང་། འཕགས་པའི་གནས་བཅུ་དང་། མི་སློབ་པའི་ཆོས་བཅུ་དང་། རིན་པོ་ཆེ་བཅུ་དང་། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྟོབས་བཅུ་དང་། བྱམས་པའི་ཕན་ཡོན་བཅུ་གཅིག་དང་། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅུ་གསུམ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་བཅུ་བཞི་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་བཅོ་ལྔ་དང་། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་དྲན་པ་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་དང་། གཞན་གྱི་དྲིང་ལ་མི་འཇོག་པའི་ཆོས་བཅུ་དྲུག་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་མ་འདྲེས་པ་བཅོ་བརྒྱད་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་བཅུ་དགུ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞི་དང་། སྐྱེ་འཇིག་གི་ཡེ་ཤེས་ལྔ་བཅུ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་ལྔ་བཅུ་ལྷག་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་དང་། སྙོམས་འཇུག་བྱེ་བ་ཕྲག་འབུམ་ཕྲག་གཉིས་དང་བཞི་བཅུ་ལ་འཇུག་པའི་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོ་དང་། མཐའ་ཡས་པའི་ཚུལ་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀུན་ནས་བསྡུས་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་སོ་སོར་རྟོག་པའི་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་མཐའ་ཡས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་མཐའ་ཡས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཏེ། འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་རྗེས་སུ་འགྲོ་ཞིང་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ན། མཐའ་དང་ཚད་གང་ཡང་མ་མཐོང་ངོ་། །གནས་བརྟན་དེས་རང་ཉིད་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐའ་འམ་ཚད་ཀྱང་བསམ་པར་བྱེད་པ་ན་མི་མཐོང་ན། ཁོང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚད་ལྟ་ཇི་ལྟར་མཐོང་བར་འགྱུར། གང་དང་གང་གི་ཤེས་རབ་ཆེ་ཞིང་ཡེ་ཤེས་གསལ་བ་དེ་དང་དེས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་ཆེས་ཆེར་དད་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་གནས་བརྟན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚད་དམ་མཚམས་མ་མཐོང་བར། “བདག་ལྟ་བུ་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་གནས་པ་ཞིག་གིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཚམས་གཅོད་པར་མི་ནུས་ན། གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས། ཀྱེ་མ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་ཅིང་། དབྱེ་བ་ཚད་མེད་པ་དང་། མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གོ། འོན་ཀྱང་འདི་དག་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་གཅིག་པུའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྤྱོད་ཡུལ་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། གཞན་དག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་ནོ། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རྒྱས་པར་བཤད་པར་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་ཏོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘พุทฺโธปิ [Pg.9] พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ, กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน; ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๔; ๓.๑๔๑; อุทา. อฏฺฐ. ๕๓); “སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པར་མཛད་ཅིང་། བསྐལ་པར་ཡང་གཞན་གང་ཡང་མི་གསུང་བར་བཤད་ནའང་། དུས་ཡུན་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་བསྐལ་པ་དེ་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་ཟད་པར་མི་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སོ། ། เอวํ พุทฺธานํ คุณมหนฺตตํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนพลวปีติโสมนสฺโส ปุน จินฺเตสิ – ‘‘เอวรูปานํ นาม พุทฺธคุณานํ เหตุภูตา พุทฺธการกา ธมฺมา ปารมิโย อโห มหานุภาวา. กตมาสุ นุ โข ชาตีสุ ปารมิตา ปริปาจิตา, กถํ วา ปริปากํ คตา, หนฺทาหํ อิมมตฺถํ ปุจฺฉนฺโต เอวมฺปิ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย พุทฺธานุภาวํ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส ปากฏตรํ กริสฺสามี’’ติ. โส เอวํ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อิมํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กตมาสุ นุ โข, ภนฺเต, ชาตีสุ อิเม พุทฺธการกา ธมฺมา ปริปาจิตา, กถํ วา ปริปากํ คตา’’ติ? อถสฺส ภควา ตสฺมึ รตนจงฺกเม ติสนฺธิปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา ยุคนฺธรปพฺพเต พาลสูริโย วิย วิโรจมาโน นิสินฺโน ‘‘สาริปุตฺต, มยฺหํ พุทฺธการกา ธมฺมา สมาทานโต ปฏฺฐาย นิรนฺตรํ สกฺกจฺจการิตาย วีริยูปตฺถมฺเภน จ สพฺเพสุ กปฺเปสุ ภวโต ภวํ ชาติโต ชาตึ ปริปจฺจนฺตาเยว อเหสุํ, อิมสฺมึ ปน ภทฺทกปฺเป อิมาสุ ชาตีสุ เต ปริปกฺกา ชาตา’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กปฺเป จ สตสหสฺเส’’ติอาทินา จริยาปิฏกํ พุทฺธาปทานิยนฺติ ทุติยาภิธานํ ธมฺมปริยายํ อภาสิ. อปเร ปน ‘‘รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโต เทวาติเทโว เทวพฺรหฺมาทีหิ ปูชิยมาโน นิคฺโรธาราเม โอตริตฺวา วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน ภควา วุตฺตนเยเนว อายสฺมตา สาริปุตฺเตน ปุจฺฉิโต จริยาปิฏกํ เทเสสี’’ติ วทนฺติ. เอตฺตาวตา ทูเรนิทานอวิทูเรนิทานานิ สงฺเขปโต ทสฺเสตฺวา จริยาปิฏกสฺส สนฺติเกนิทานํ วิตฺถารโต นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. ทูเรนิทานํ ปน อสงฺขฺเยยฺยวิภาวนายํ อาวิ ภวิสฺสตีติ. དེ་ལྟར་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆེ་བའི་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ། སླར་ཡང་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །“འདི་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པ། སངས་རྒྱས་ཉིད་བྱེད་པའི་ཆོས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ནི་ཀྱེ་མ་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གོ །སྐྱེ་བ་གང་དག་ཏུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱས་ཤིང་། ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་ཏམ། ད་ནི་བདག་གིས་དོན་འདི་འདྲི་བཞིན་དུ། འདི་ལྟར་ཡང་ཀུན་འབྱུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འདི་ལ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་བྱའོ། །”ཞེས་སོ། །ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་བསམས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དྲི་བ་འདི་ཉིད་ཞུས་སོ། །“བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས། སྐྱེ་བ་གང་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་ཉིད་བྱེད་པའི་ཆོས་འདི་དག་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱས་ཤིང་། ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་ཏམ། །”ཞེས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རིན་པོ་ཆེའི་འཆག་ས་དེར། ཚིགས་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ཏེ། གཉའ་ཤིང་འཛིན་གྱི་རི་ལ་ཉི་མ་གཞོན་ནུ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་མཛེས་ཤིང་བཞུགས་ནས། “ཤཱ་རིའི་བུ་ཉོན། ངའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་གུས་པས་བྱས་པ་ཉིད་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་རྒྱབ་རྟེན་གྱིས་ཀྱང་བསྐལ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྲིད་པ་ནས་སྲིད་པ་དང་། སྐྱེ་བ་ནས་སྐྱེ་བར་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་པ་ཤ་སྟག་ཡིན་ལ། འོན་ཀྱང་བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདིར་སྐྱེ་བ་འདི་དག་ཏུ་དེ་དག་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་ཏོ། །”ཞེས་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་དང་། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སྤྱོད་པའི་སྣོད་དེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཚན་གཉིས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་གསུངས་སོ། །གཞན་དག་ནི་འདི་སྐད་དུ་སྨྲ་སྟེ། “རིན་པོ་ཆེའི་འཆག་ས་ལ་འཆག་ཅིང་ལྷའི་ཡང་ལྷར་གྱུར་པ། ལྷ་དང་ཚངས་པ་ལ་སོགས་པས་མཆོད་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་བབས་ནས། ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་ཁྲིས་བསྐོར་ཏེ། བཤམས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདན་མཆོག་ལ་བཞུགས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུས་ཞུས་པ་ན། སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་མདོ་གསུངས་སོ། །”ཞེས་སོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་རྒྱང་རིང་བའི་གླེང་གཞི་དང་ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་རྣམས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་ནས། སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་ཉེ་བའི་གླེང་གཞི་རྒྱས་པར་བསྟན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །རྒྱང་རིང་བའི་གླེང་གཞི་ནི་གྲངས་མེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལས་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ། ། ๑. อิทานิ ‘‘กปฺเป จ สตสหสฺเส’’ติอาทินยปฺปวตฺตาย จริยาปิฏกปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนา โหติ. ตตฺรายํ กปฺป-สทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค [Pg.10] จ วิตกฺกวิธานปฏิภาคปญฺญตฺติกาลปรมายุสมณโวหารสมนฺตภาวาภิสทฺทหน- เฉทนวินิโยควินยกิริยาเลสนฺตรกปฺปตณฺหาทิฏฺฐิอสงฺขฺเยยฺยกปฺปมหากปฺปาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป อพฺยาปาทสงฺกปฺโป’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๓๗) วิตกฺเก อาคโต. ‘‘จีวเร วิกปฺปํ อาปชฺเชยฺยา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๖๔๒) วิธาเน, อธิกวิธานํ อาปชฺเชยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต กิร, โภ, สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา น ชานิมฺหา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๖๐) ปฏิภาเค. สตฺถุสทิเสนาติ อยญฺหิ ตตฺถ อตฺโถ. ‘‘อิธายสฺมา, กปฺโป’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๙๘) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาเล. ‘‘อากงฺขมาโน, อานนฺท, ตถาคโต กปฺปํ วา ติฏฺเฐยฺย กปฺปาวเสสํ วา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๗๘; อุทา. ๕๑) ปรมายุมฺหิ. อายุกปฺโป หิ อิธ กปฺโปติ อธิปฺเปโต. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) สมณโวหาเร. ‘‘เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๕.๑; สุ. นิ. มงฺคลสุตฺต) สมนฺตภาเว. ‘‘สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๒) อภิสทฺทหเน, สทฺธายนฺติ อตฺโถ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติอาทีสุ (วิ. ว. ๑๐๙๔; ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘) เฉทเน. ‘‘เอวเมว อิโต ทินฺนํ, เปตานํ อุปกปฺปตี’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๗.๗; เป. ว. ๒๐) วินิโยเค. ‘‘กปฺปกเตน อกปฺปกตํ สํสิพฺพิตํ โหตี’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๓๗๑) วินยกิริยายํ. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ, หนฺทาหํ นิปชฺชามี’’ติอาทีสุ เลเส. ‘‘อาปายิโก เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ สงฺฆเภทโก…เป… กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตี’’ติ (อิติวุ. ๑๘; จูฬว. ๓๕๔; กถา. ๖๕๗, ๘๖๒) จ อาทีสุ อนฺตรกปฺเป. ༡. ད་ནི་“བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་དང་། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་གཞུང་གི་དོན་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་“ཀལྤ་”སྒྲ་འདི་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པ་གཉིས་ཀ་ཡོད་དེ། རྟོག་པ་དང་། ཆོ་ག (འཆོས་པ་) དང་། མཚུངས་པ་དང་། བཏགས་པ་དང་། དུས་དང་། ཚེའི་ཚད་དང་། དགེ་སྦྱོང་གི་ཐ་སྙད་དང་། ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ་ཉིད་དང་། མངོན་པར་ཡིད་ཆེས་པ་དང་། གཅོད་པ་དང་། སྦྱོར་བ་དང་། འདུལ་བའི་བྱ་བ་དང་། མཚན་མ་དང་། བར་གྱི་བསྐལ་པ་དང་། སྲེད་པ་དང་། ལྟ་བ་དང་། གྲངས་མེད་པའི་བསྐལ་པ་དང་། བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་ལ་མཐོང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ཡང་འདི་ནི་“ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་དང་། གནོད་སེམས་མེད་པའི་རྟོག་པ།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་རྟོག་པ་ལ་འཇུག་གོ །“ཆོས་གོས་ལ་ལྷག་པར་འཆོས་པར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཆོ་ག་ལ་འཇུག་སྟེ། ལྷག་པར་འཆོས་པར་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག །སྟོན་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཉན་ཐོས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྲོས་བྱེད་བཞིན་དུ་བདག་ཅག་གིས་མ་ཤེས་སོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་མཚུངས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། སྟོན་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལ་དོན་ཏོ། །“འདི་ན་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀལྤའོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་བཏགས་པ་ལ་འཇུག་གོ །“གང་གིས་རྟག་པའི་དུས་སུ་གནས་པར་བྱའོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་དུས་ལ་འཇུག་གོ །“ཀུན་དགའ་བོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་འདོད་ན་བསྐལ་པའམ་བསྐལ་པ་ལས་ལྷག་པར་བཞུགས་སོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཚེའི་ཚད་ལ་འཇུག་སྟེ། འདིར་བསྐལ་པ་ནི་ཚེའི་བསྐལ་པ་ལ་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དགེ་སློང་དག །དགེ་སྦྱོང་གི་རུང་བ་ལྔས་འབྲས་བུ་སྤྱད་པར་རྗེས་སུ་གནང་ངོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཐ་སྙད་ལ་འཇུག་གོ །“རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་ཀུན་ཏུ་གསལ་བར་བྱས་ནས། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ །“དད་པ་དང་། ཡིད་ཆེས་པ་དང་། མངོན་པར་ཡིད་ཆེས་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་དང་བ།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་མངོན་པར་ཡིད་ཆེས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། དད་པས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“བརྒྱན་ཅིང་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བྲེགས་པ།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་གཅོད་པ་ལ་འཇུག་གོ །“དེ་བཞིན་དུ་འདི་ནས་བྱིན་པ་ནི་གཤིན་རྗེའི་འཇིག་རྟེན་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་ཕན་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་འཇུག་གོ །“རུང་བར་བྱས་པ་དང་རུང་བར་མ་བྱས་པ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བཙེམས་པ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་འདུལ་བའི་བྱ་བ་ལ་འཇུག་གོ །“ཉལ་བའི་མཚན་མ་ཡོད་དེ། ད་ནི་བདག་ཉལ་ལོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་མཚན་མ་ལ་འཇུག་གོ །“དགེ་འདུན་འབྱེད་པ་པོ་ནི་ངན་སོང་བ་དང་། སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་པ་དང་། བསྐལ་པར་གནས་པ་དང་། ... བསྐལ་པར་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་འཚེད་དོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་བར་གྱི་བསྐལ་པ་ལ་འཇུག་གོ ། ‘‘น กปฺปยนฺติ น ปุเรกฺขโรนฺติ, ธมฺมาปิ เตสํ น ปฏิจฺฉิตาเส; น พฺราหฺมโณ สีลวเตน เนยฺโย, ปารงฺคโต น ปจฺเจติ ตาที’’ติ. – “རྟོག་པར་མི་བྱེད་མདུན་དུ་མི་འཇོག་ལ། །ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ནི་དེ་དག་དང་དུ་མི་ལེན་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱིས་མི་བཀྲི་ཞིང་། །ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་དེ་འདྲ་ཕྱིར་མི་ལྡོག །”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། อาทีสุ (สุ. นิ. ๘๐๙) ตณฺหาทิฏฺฐีสุ. ตถา หิ วุตฺตํ นิทฺเทเส ‘‘กปฺปาติ อุทฺทานโต ทฺเว กปฺปา ตณฺหากปฺโป ทิฏฺฐิกปฺโป’’ติ (มหานิ. ๒๘). ‘‘อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป’’ติอาทีสุ [Pg.11] (ที. นิ. ๑.๒๔๔; ม. นิ. ๑.๖๘) อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๕๖) มหากปฺเป. อิธาปิ มหากปฺเปเยว ทฏฺฐพฺโพ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๙; ๓.๒๗๕; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๑๒๘; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา). སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ །དེ་ལྟར་ཡང་གཏན་ལ་དབབ་པ་ལས་“བསྐལ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མདོར་བསྡུས་ན་བསྐལ་པ་གཉིས་ཏེ། སྲེད་པའི་བསྐལ་པ་དང་ལྟ་བའི་བསྐལ་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མ་དང་། ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་དུ་མ་ལའང་།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་གྲངས་མེད་པའི་བསྐལ་པ་ལ་འཇུག་གོ །“དགེ་སློང་དག །བསྐལ་པའི་གྲངས་མེད་པ་ནི་བཞི་པོ་འདི་དག་གོ །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་ལ་འཇུག་གོ །འདིར་ཡང་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ตตฺรายํ ปทสิทฺธิ – กปฺปียตีติ กปฺโป, เอตฺตกานิ วสฺสานีติ วา เอตฺตกานิ วสฺสสตานีติ วา เอตฺตกานิ วสฺสสหสฺสานีติ วา เอตฺตกานิ วสฺสสตสหสฺสานีติ วา สํวจฺฉรวเสน คเณตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา เกวลํ สาสปราสิอุปมาทีหิ กปฺเปตพฺโพ ปริกปฺเปตพฺพปริมาโณติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ – དེ་ལ་འདི་ནི་ཚིག་གི་གྲུབ་པ་སྟེ། རྟོག་པར་བྱེད་པས་ན་བསྐལ་པའོ། །ལོ་འདི་སྙེད་དམ། ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་འདི་སྙེད་དམ། ལོ་སྟོང་ཕྲག་འདི་སྙེད་དམ། ལོ་འབུམ་ཕྲག་འདི་སྙེད་ཅེས་ལོའི་དབང་གིས་བགྲང་བར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། འབྲུ་ཡུངས་ཀར་གྱི་ཕུང་པོའི་དཔེ་ལ་སོགས་པས་བརྟག་པར་བྱ་ཞིང་། ཡོངས་སུ་བརྟག་པར་བྱ་བའི་ཚད་ཅན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་སྐད་དུ་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘กีว ทีโฆ นุ โข, ภนฺเต, กปฺโปติ? ทีโฆ โข, ภิกฺขุ, กปฺโป, โส น สุกโร สงฺขาตุํ ‘เอตฺตกานิ วสฺสานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ วสฺสสตานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ วสฺสสหสฺสานี’ติ วา ‘เอตฺตกานิ วสฺสสตสหสฺสานี’ติ วา. สกฺกา ปน, ภนฺเต, อุปมํ กาตุนฺติ? ‘สกฺกา, ภิกฺขู’ติ ภควา อโวจ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, โยชนํ อายาเมน โยชนํ วิตฺถาเรน โยชนํ อุพฺเพเธน มหาสาสปราสิ. ตโต วสฺสสตสฺส วสฺสสหสฺสสฺส อจฺจเยน เอกเมกํ สาสปํ อุทฺธเรยฺย, ขิปฺปตรํ โข โส, ภิกฺขุ, มหาสาสปราสิ อิมินา อุปกฺกเมน ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺย, น ตฺเวว กปฺโป, เอวํ ทีโฆ โข, ภิกฺขุ, กปฺโป’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๘). “བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས། བསྐལ་པ་ནི་ཇི་ཙམ་ཞིག་རིང་བ་ལགས་སམ། དགེ་སློང་། བསྐལ་པ་ནི་རིང་བ་སྟེ། དེ་ནི་ལོ་འདི་སྙེད་དམ། ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་འདི་སྙེད་དམ། ལོ་སྟོང་ཕྲག་འདི་སྙེད་དམ། ལོ་འབུམ་ཕྲག་འདི་སྙེད་ཅེས་བགྲང་བར་མི་སླའོ། །བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས། དཔེ་ཞིག་བགྱི་བར་ནུས་སམ། དགེ་སློང་། ནུས་སོ། །ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །དགེ་སློང་། དཔེར་ན། སྲིད་དུ་དཔག་ཚད་གཅིག །ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་གཅིག །དཔངས་སུ་དཔག་ཚད་གཅིག་ཡོད་པའི་ཡུངས་ཀར་གྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡོད་ལ། དེ་ལས་ལོ་བརྒྱ་ཞིག་ལོན་པ་ན། ཡུངས་ཀར་གྱི་འབྲུ་རེ་རེ་ཕྱིར་འདོན་པར་བྱེད་ན། དགེ་སློང་། སྦྱོར་བ་འདིས་ཡུངས་ཀར་གྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་དེ་ནི་མྱུར་དུ་ཟད་ཅིང་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི། བསྐལ་པ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ཏེ། དགེ་སློང་། བསྐལ་པ་ནི་དེ་ལྟར་རིང་བ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་སོ། ། สฺวายํ มหากปฺโป สํวฏฺฏาทิวเสน จตุอสงฺขฺเยยฺยกปฺปสงฺคโห. วุตฺตมฺปิ เจตํ – བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་ནི་འཇིག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གྲངས་མེད་པའི་བསྐལ་པ་བཞི་ཡིས་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་སྐད་དུ་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? สํวฏฺโฏ, สํวฏฺฏฏฺฐายี, วิวฏฺโฏ, วิวฏฺฏฏฺฐายี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๕๖). “དགེ་སློང་དག །བསྐལ་པའི་གྲངས་མེད་པ་ནི་བཞི་པོ་འདི་དག་གོ །བཞི་གང་ཞེ་ན། འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་དང་། འཇིག་ནས་གནས་པའི་བསྐལ་པ་དང་། ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་དང་། ཆགས་ནས་གནས་པའི་བསྐལ་པའོ། །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ ตโย สํวฏฺฏา – เตโชสํวฏฺโฏ, อาโปสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ. ติสฺโส สํวฏฺฏสีมา – อาภสฺสรา, สุภกิณฺหา, เวหปฺผลาติ. ยทา หิ กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ, อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ฑยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ, สุภกิณฺหโต เหฏฺฐา อุทเกน วิลียติ. ยทา วายุนา สํวฏฺฏติ, เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วาเตน วิทฺธํสติ. วิตฺถารโต ปน โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ วินสฺสติ, ยํ พุทฺธานํ [Pg.12] อาณากฺเขตฺตนฺติ วุจฺจติ. เตสุ ตีสุ สํวฏฺเฏสุ ยถากฺกมํ กปฺปวินาสกมหาเมฆโต ยาว ชาลาย วา อุทกสฺส วา วาตสฺส วา อุปจฺเฉโท อิทํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ สํวฏฺโฏ นาม. กปฺปวินาสกชาลาทิปจฺเฉทโต ยาว โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริปูรโก สมฺปตฺติมหาเมโฆ อุฏฺฐหติ, อิทํ ทุติยํ อสงฺขฺเยยฺยํ สํวฏฺฏฏฺฐายี นาม. དེ་ལ་འཇིག་པ་ནི་གསུམ་སྟེ། མེས་འཇིག་པ་དང་། ཆུས་འཇིག་པ་དང་། རླུང་གིས་འཇིག་པའོ། །འཇིག་པའི་ས་མཚམས་གསུམ་ནི། འོད་གསལ་དང་། དགེ་རྒྱས་དང་། འབྲས་བུ་ཆེ་བའོ། །གང་གི་ཚེ་བསྐལ་པ་མེས་འཇིག་པ་ན། འོད་གསལ་གྱི་འོག་རྣམས་མེས་བསྲེག་པར་བྱེད་དོ། །གང་གི་ཚེ་ཆུས་འཇིག་པ་ན། དགེ་རྒྱས་ཀྱི་འོག་རྣམས་ཆུས་བཞུ་བར་བྱེད་དོ། །གང་གི་ཚེ་རླུང་གིས་འཇིག་པ་ན། འབྲས་བུ་ཆེའི་འོག་རྣམས་རླུང་གིས་འཇིག་པར་བྱེད་དོ། །རྒྱས་པར་ན་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་འབུམ་འཇིག་པར་འགྱུར་ཏེ། གང་ལ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བཀའི་ཞིང་ཞེས་བྱའོ། །འཇིག་པ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ལ། གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བསྐལ་པ་འཇིག་པའི་ཆར་ཆེན་པོ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཇི་སྲིད་མེ་ལྕེ་འམ། ཆུའམ། རླུང་གི་རྒྱུན་ཆད་པའི་བར་གྱི་དུས་ཀྱི་ས་མཚམས་འདི་ནི་འཇིག་པའི་བསྐལ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་མེད་པ་དང་པོའོ། །བསྐལ་པ་འཇིག་པའི་མེ་ལྕེ་ལ་སོགས་པ་ཆད་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཇི་སྲིད་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་འབུམ་ཡོངས་སུ་གང་བར་བྱེད་པའི་ཆགས་པའི་ཆར་ཆེན་པོ་འབབ་པའི་བར་གྱི་དུས་ཀྱི་ས་མཚམས་འདི་ནི་འཇིག་ནས་གནས་པའི་བསྐལ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་མེད་པ་གཉིས་པའོ། ། สมฺปตฺติมหาเมฆโต ยาว จนฺทิมสูริยปาตุภาโว, อิทํ ตติยํ อสงฺขฺเยยฺยํ วิวฏฺโฏ นาม. จนฺทิมสูริยปาตุภาวโต ยาว ปุน กปฺปวินาสกมหาเมโฆ, อิทํ จตุตฺถํ อสงฺขฺเยยฺยํ วิวฏฺฏฏฺฐายี นาม. อิเมสุ จตุสฏฺฐิอนฺตรกปฺปสงฺคหํ วิวฏฺฏฏฺฐายี. เตน สมานกาลปริจฺเฉทา วิวฏฺฏาทโย เวทิตพฺพา. ‘‘วีสติอนฺตรกปฺปสงฺคห’’นฺติ เอเก. อิติ อิมานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ เอโก มหากปฺโป โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สฺวายํ มหากปฺโป สํวฏฺฏาทิวเสน จตุอสงฺขฺเยยฺยกปฺปสงฺคโห’’ติ. ཆགས་པའི་ཆར་ཆེན་པོ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཇི་སྲིད་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་མངོན་དུ་འབྱུང་བའི་བར་གྱི་དུས་ཀྱི་ས་མཚམས་འདི་ནི་ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་མེད་པ་གསུམ་པའོ། །ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་མངོན་དུ་འབྱུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ། སླར་ཡང་བསྐལ་པ་འཇིག་པའི་ཆར་ཆེན་པོ་འབབ་པའི་བར་གྱི་དུས་ཀྱི་ས་མཚམས་འདི་ནི་ཆགས་ནས་གནས་པའི་བསྐལ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་མེད་པ་བཞི་པའོ། །འདི་དག་ལས་ཆགས་ནས་གནས་པའི་བསྐལ་པ་ནི་བར་གྱི་བསྐལ་པ་རེ་བཞི་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་དང་དུས་ཀྱི་ས་མཚམས་མཚུངས་པར་ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་ལ་སོགས་པའང་རིག་པར་བྱའོ། །“བར་གྱི་བསྐལ་པ་ཉི་ཤུ་བསྡུས་པའོ། །”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །དེ་ལྟར་གྲངས་མེད་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་གཅིག་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་ནི་འཇིག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གྲངས་མེད་པའི་བསྐལ་པ་བཞི་ཡིས་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། กปฺเปติ จ อจฺจนฺตสํโยควเสน อุปโยคพหุวจนํ. สตสหสฺเสติ กปฺปสทฺทสมฺพนฺเธน จายํ ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส, อิธาปิ อจฺจนฺตสํโยควเสเนว พหุวจนํ. สมานาธิกรณญฺเหตํ ปททฺวยํ. จตุโร จ อสงฺขิเยติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. กสฺส ปน อสงฺขิเยติ อญฺญสฺส อวุตฺตตฺตา กปฺปสฺส จ วุตฺตตฺตา ปกรณโต กปฺปานนฺติ อยมตฺโถ วิญฺญายเตว. น หิ วุตฺตํ วชฺเชตฺวา อวุตฺตสฺส กสฺสจิ คหณํ ยุตฺตนฺติ. จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, มหากปฺปานํ จตุโร อสงฺขฺเยยฺเย สตสหสฺเส จ มหากปฺเปติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. อสงฺขิเยติ เอตฺถ สงฺขาตุํ น สกฺกาติ อสงฺขิยา, คณนํ อติกฺกนฺตาติ อตฺโถ. ‘‘อสงฺขฺเยยฺยนฺติ เอโก คณนวิเสโส’’ติ เอเก. เต หิ เอกโต ปฏฺฐาย มหาพลกฺขปริโยสานานิ เอกูนสฏฺฐิฏฺฐานานิ วชฺเชตฺวา ทสมหาพลกฺขานิ อสงฺขฺเยยฺยํ นาม, สฏฺฐิมฏฺฐานนฺตรนฺติ วทนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ, สงฺขฺยาฐานนฺตรํ นาม คณนวิเสโส, ตสฺส อสงฺขฺเยยฺยภาวาภาวโต เอกํ ฐานนฺตรํ อสงฺขฺเยยฺยญฺจาติ วิรุทฺธเมตํ. นนุ จ อสงฺขฺยภาเวน อสงฺขฺเยยฺยตฺเตปิ ตสฺส จตุพฺพิธภาโว น ยุชฺชตีติ? โน น ยุชฺชติ. จตูสุ ฐาเนสุ อสงฺขฺเยยฺยภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ตตฺรายมาทิโต ปฏฺฐาย วิภาวนา – “བསྐལ་པ་ལའང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ལས་ཀྱི་སྒྲ་མང་ཚིག་གོ །“འབུམ་ཕྲག་ལའང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྐལ་པའི་སྒྲ་དང་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་འདི་ནི་སྐྱེས་པའི་རྟགས་ཀྱི་བསྟན་པ་སྟེ། འདིར་ཡང་ཤིན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་མང་ཚིག་ཉིད་དོ། །ཚིག་གཉིས་པོ་འདི་དག་ནི་གཞི་མཐུན་པ་ཡིན་ནོ། །“བཞི་དང་གྲངས་མེད་པ་ལའང་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འོ་ན་གང་གི་གྲངས་མེད་པ་ཞེ་ན། གཞན་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། བསྐལ་པ་ནི་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྐབས་ཀྱིས་བསྐལ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ། །གསུངས་པ་དོར་ནས་མ་གསུངས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་འཛིན་པ་ནི་མི་རིགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དང་”ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏེ། བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་འབུམ་ཕྲག་ལའང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར་དོན་ཏོ། །“གྲངས་མེད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་བགྲང་བར་མི་ནུས་པས་ན་གྲངས་མེད་པ་སྟེ། བགྲང་བ་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“གྲངས་མེད་པ་ནི་བགྲང་བའི་བྱེ་བྲག་གཅིག་གོ །”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །དེ་དག་ནི་གཅིག་ནས་བཟུང་སྟེ། སྟོབས་ཆེན་པོའི་མཐར་ཐུག་པའི་གནས་ལྔ་བཅུ་རྩ་དགུ་དོར་ནས། སྟོབས་ཆེན་པོ་བཅུ་པོ་དག་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། གནས་དྲུག་ཅུ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ། །དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། གྲངས་ཀྱི་གནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བགྲང་བའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་ཡིན་ལ། དེ་ལ་གྲངས་མེད་པའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར། གནས་གཅིག་ཉིད་དང་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འགལ་བ་ཡིན་ནོ། །ཅི་གྲངས་མེད་པའི་དངོས་པོས་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་ཡིན་ནའང་། དེ་ལ་རྣམ་པ་བཞི་ཉིད་དུ་མི་རིགས་སམ་ཞེ་ན། མི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། གནས་བཞི་དག་ཏུ་གྲངས་མེད་པའི་དངོས་པོ་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་འདི་ནི་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། อตีเต กิร เอกสฺมึ กปฺเป ตณฺหงฺกโร เมธงฺกโร สรณงฺกโร ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร สมฺมาสมฺพุทฺธา อนุกฺกเมน โลเก อุปฺปชฺชึสุ. เตสุ ทีปงฺกรสฺส ภควโต กาเล อมรวตี นาม นครํ อโหสิ. ตตฺถ [Pg.13] สุเมโธ นาม พฺราหฺมโณ ปฏิวสติ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต. โส อญฺญํ กมฺมํ อกตฺวา พฺราหฺมณสิปฺปเมว อุคฺคณฺหิ. ตสฺส ทหรกาเลเยว มาตาปิตโร กาลมกํสุ. อถสฺส ราสิวฑฺฒโก อมจฺโจ อายโปตฺถกํ อาหริตฺวา สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิภริเต สารคพฺเภ วิวริตฺวา ‘‘เอตฺตกํ เต, กุมาร, มาตุสนฺตกํ, เอตฺตกํ เต ปิตุสนฺตกํ, เอตฺตกํ เต อยฺยกปยฺยกาน’’นฺติ ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ธนํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘เอตํ ธนํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ อาห. สุเมธปณฺฑิโต จินฺเตสิ – ‘‘อิมํ เอวํ พหุํ ธนํ สํหริตฺวา มยฺหํ มาตาปิตาทโย ปรโลกํ คจฺฉนฺตา เอกกหาปณมฺปิ คเหตฺวา น คตา, มยา ปน คเหตฺวา คมนการณํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส รญฺโญ อาโรเจตฺวา นคเร เภรึ จราเปตฺวา มหาชนสฺส ทานํ ทตฺวา หิมวนฺตปฺปเทสํ คนฺตฺวา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา สตฺตาเหเนว อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา สมาปตฺติวิหาเรหิ วิหรติ. སྔོན་བྱུང་བ་ཞིག་ལ། བསྐལ་པ་གཅིག་གི་ནང་དུ་སྲེད་མེད་མཛད་དང་། བློ་གྲོས་མཛད་དང་། སྐྱབས་མཛད་དང་། མར་མེ་མཛད་དེ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཞི་རིམ་གྱིས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་ངོ་། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་དུས་སུ། ལྷ་ལྡན་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་ཞིག་ཡོད་དོ། །དེར་མཁས་པ་ཤིན་ཏུ་བློ་གསལ་ཞེས་བྱ་བའི་བྲམ་ཟེ་ཞིག་གནས་ཏེ། ཕ་མ་གཉིས་ཀའི་ཕྱོགས་ནས་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་སྐྱེས་ཤིང་། མེས་པོའི་བརྒྱུད་པ་བདུན་གྱི་བར་དུ་རིགས་རྒྱུད་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། རིགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྨད་པ་དང་སྐྱོན་བརྗོད་པ་མེད་པ། གཟུགས་བཟང་ཞིང་ལྟ་ན་སྡུག་ལ། མཛེས་ཤིང་མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཁ་དོག་དང་ལྡན་པའོ། །ཁོང་གིས་ལས་གཞན་གང་ཡང་མི་བྱེད་པར་བྲམ་ཟེའི་རིག་བྱེད་ཁོ་ནར་སྦྱངས་སོ། །ཁོང་ཆུང་ངུའི་དུས་ཉིད་དུ་ཕ་མ་གཉིས་དུས་ལས་འདས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་གི་ནོར་གཉེར་གྱི་བློན་པོས་རྩིས་དེབ་བཟུང་ནས་གསེར་དངུལ་དང་ནོར་བུ་མུ་ཏིག་སོགས་ཀྱིས་གང་བའི་མཛོད་ཁང་རྣམས་ཕྱེ་སྟེ། “གཞོན་ནུ། འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་མའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ནོར་སྐལ་ཡིན། འདི་ནི་ཕའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ནོར་སྐལ་ཡིན། འདི་ནི་མེས་པོ་དང་ཡང་མེས་རྣམས་ཀྱི་ནོར་སྐལ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་མེས་པོའི་བརྒྱུད་པ་བདུན་གྱི་བར་གྱི་ནོར་རྣམས་བསྟན་ནས། “ནོར་འདི་དག་ལ་དབང་བྱོས་ཤིག”ཅེས་སྨྲས་སོ། །མཁས་པ་ཤིན་ཏུ་བློ་གསལ་གྱིས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “ངའི་ཕ་མ་སོགས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་ནོར་མང་པོ་བསགས་ཀྱང་། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཚེ་ཀཱརྵཱཔཎ་གཅིག་ཀྱང་མ་ཁྱེར་བར་སོང་ངོ་། །ངས་ནི་རང་ཉིད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཁྱེར་རྒྱུ་ཡོད་པའི་རྒྱུ་ཞིག་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ་”སྙམ་མོ། །ཁོང་གིས་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྙན་གསོལ་ཏེ། གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྔ་བརྡུང་བཅུག་ནས་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་སྦྱིན་པ་བཏང་ཞིང་། གངས་རིའི་ལྗོངས་སུ་སོང་ནས་དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱས་ཏེ། ཞག་བདུན་ཁོ་ནས་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་མངོན་ཤེས་ལྔ་བསྐྱེད་དེ། སྙོམས་འཇུག་གི་གནས་པས་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། ། ตสฺมิญฺจ กาเล ทีปงฺกรทสพโล ปรมาภิสมฺโพธึ ปตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก จตูหิ ขีณาสวสตสหสฺเสหิ ปริวุโต อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน รมฺมวตีนครํ นาม ปตฺวา ตสฺส อวิทูเร สุทสฺสนมหาวิหาเร ปฏิวสติ. รมฺมวตีนครวาสิโน ‘‘สตฺถา กิร อมฺหากํ นครํ ปตฺวา สุทสฺสนมหาวิหาเร ปฏิวสตี’’ติ สุตฺวา คนฺธมาลาทิหตฺถา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนา ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. เต ปุนทิวเส มหาทานํ สชฺเชตฺวา นครํ อลงฺกริตฺวา ทสพลสฺส อาคมนมคฺคํ หฏฺฐตุฏฺฐา โสเธนฺติ. དེའི་ཚེ་སྟོབས་བཅུ་མངའ་བ་མར་མེ་མཛད་ཀྱིས་བླ་ན་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བླ་ན་མེད་པ་བསྐོར་ནས། དགྲ་བཅོམ་པ་འབུམ་ཕྲག་བཞིས་བསྐོར་ཏེ། རིམ་གྱིས་ཡུལ་གྲུ་ཀུན་ཏུ་གཤེགས་ཤིང་། སྒེག་ལྡན་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བྱོན་ནས། དེའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ལྟ་ན་སྡུག་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་རུ་བཞུགས་སོ། །སྒེག་ལྡན་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་ “སྟོན་པ་ངེད་ཅག་གི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བྱོན་ནས་ལྟ་ན་སྡུག་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོར་བཞུགས་སོ་”ཞེས་ཐོས་ནས། ལག་ཏུ་སྤོས་དང་མེ་ཏོག་སོགས་ཐོགས་ཏེ་སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་། སྤོས་དང་མེ་ཏོག་སོགས་ཀྱིས་མཆོད་དེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཁོད་ནས་ཆོས་ཀྱི་གསུང་བཤད་གསན་ཏོ། །དེ་ནས་སང་ཉིན་གྱི་བསོད་སྙོམས་ལ་གདན་དྲངས་ཏེ། སྟན་ལས་ལངས་ནས་སོང་ངོ་། །དེ་དག་གིས་ཉིན་གཉིས་པར་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་བཤམས་ཤིང་། གྲོང་ཁྱེར་ཐམས་ཅད་བརྒྱན་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་པའི་བྱོན་ལམ་དགའ་ཞིང་སྤྲོ་བའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱག་དར་བྱེད་དོ། ། ตสฺมิญฺจ กาเล สุเมธตาปโส อากาเสน คจฺฉนฺโต เต หฏฺฐตุฏฺเฐ มนุสฺเส ทิสฺวา ‘‘อมฺโภ, กสฺส ตุมฺเห อิมํ มคฺคํ โสเธถา’’ติ ปุจฺฉิ? เตหิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อาคมนมคฺคํ โสเธมา’’ติ วุตฺเต อตีเตสุ พุทฺเธสุ กตาธิการตฺตา ‘‘พุทฺโธ’’ติ วจนํ สุตฺวา อุปฺปนฺนปีติโสมนสฺโส ตาวเทว อากาสโต โอรุยฺห ‘‘มยฺหมฺปิ โอกาสํ เทถ, อหมฺปิ โสเธสฺสามี’’ติ [Pg.14] เตหิ ทสฺสิตํ โอกาสํ ‘‘กิญฺจาปิ อหํ อิมํ อิทฺธิยา สตฺตรตนวิจิตฺตํ กตฺวา อลงฺกริตุํ ปโหมิ, อชฺช ปน มยา กายเวยฺยาวจฺจํ กาตุํ วฏฺฏติ, กายารหํ ปุญฺญํ คณฺหิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ติณกจวราทโย นีหริตฺวา ปํสุํ อาหริตฺวา สมํ กโรนฺโต โสเธติ. อนิฏฺฐิเตเยว ปน ตสฺส ปเทสสฺส โสธเน ทีปงฺกโร ภควา มหานุภาวานํ ฉฬภิญฺญานํ ขีณาสวานํ จตูหิ สตสหสฺเสหิ ปริวุโต ตํ มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. สุเมธปณฺฑิโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ พุทฺธสาวกา จ มา จิกฺขลฺลํ อกฺกมนฺตู’’ติ อตฺตโน วากจีรญฺจ จมฺมขณฺฑญฺจ ชฏากลาปญฺจ ปสาเรตฺวา สยญฺจ เยน ภควา เตน สีสํ กตฺวา อวกุชฺโช นิปชฺชิ. เอวญฺจ จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ อิจฺฉิสฺสามิ, อิมสฺส ภควโต สาวโก หุตฺวา อชฺเชว กิเลเส ฆาเตสฺสามิ. กึ มยฺหํ เอกเกเนว สํสารมโหฆโต นิตฺถรเณน? ยํนูนาหมฺปิ เอวรูโป สมฺมาสมฺพุทฺโธ หุตฺวา สเทวกํ โลกํ สํสารมหณฺณวโต ตาเรยฺย’’นฺติ. อิติ โส อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตมหาภินีหารวเสน จิตฺตํ ปณิเธสิ. อถ ภควา อาคนฺตฺวา ตสฺส อุสฺสีสเก ฐตฺวา จิตฺตาจารํ สมิชฺฌนภาวญฺจสฺส ญตฺวา ‘‘อยํ อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก โคตโม นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ สพฺพํ อิมํ ภควโต ปวตฺตึ พฺยากริตฺวา ปกฺกามิ. དེའི་ཚེ་དྲང་སྲོང་ཤིན་ཏུ་བློ་གསལ་ནམ་མཁའ་ལས་འགྲོ་བཞིན་པར། དགའ་ཞིང་སྤྲོ་བའི་མི་རྣམས་མཐོང་ནས། “ཀྱེ་སྐྱེ་བོ་དག ཁྱེད་ཅག་གིས་ལམ་འདི་སུ་ཞིག་གི་ཆེད་དུ་ཕྱག་དར་བྱེད་པ་ཡིན་ནམ།”ཞེས་དྲིས་སོ། །དེ་དག་གིས་ “རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱོན་ལམ་ཕྱག་དར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་སྨྲས་པ་ན། སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་དགེ་བའི་རྩ་བ་བསྐྲུན་པའི་མཐུས། “སངས་རྒྱས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ཐོས་མ་ཐག་དགའ་བ་དང་ཡིད་ཚིམ་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། དེ་མ་ཐག་ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ནས། “ང་ལའང་ས་ཆ་ཞིག་སྤྲོད་དང་། ངས་ཀྱང་ཕྱག་དར་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་དག་གིས་ས་ཆ་ཞིག་བསཏན་པ་ན། “ངས་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་ས་གཞི་འདི་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་གྱིས་སྤྲས་ཏེ་བརྒྱན་པར་ནུས་མོད་ཀྱང་། དེ་རིང་ནི་ངས་ལུས་ཀྱི་ཞབས་ཏོག་བསྒྲུབ་པར་རིགས་ཏེ། ལུས་ཀྱིས་བསྒྲུབ་པའི་བསོད་ནམས་ལེན་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། རྩྭ་དང་ཕྱག་དར་སོགས་བསལ་ཞིང་། ས་བླངས་ཏེ་ས་གཞི་མཉམ་པོར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཕྱག་དར་བྱས་སོ། །ཁོང་གིས་ས་ཆ་དེ་ཕྱག་དར་བྱས་ཏེ་མ་ཚར་བའི་གོང་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་མར་མེ་མཛད་མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་ལྡན་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཆེན་པོ་འབུམ་ཕྲག་བཞིས་བསྐོར་ཏེ་ལམ་དེར་གཤེགས་སོ། །མཁས་པ་ཤིན་ཏུ་བློ་གསལ་གྱིས་ “རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་འདམ་རྫབ་ལ་ཞབས་མ་བསྣུན་ཅིག”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། རང་གི་ཤིང་ལྤགས་ཀྱི་ཆོས་གོས་དང་། གཅན་གཟན་གྱི་པགས་པ། རལ་པའི་ཐོར་ཚུགས་རྣམས་བཏིང་ཞིང་། རང་ཉིད་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་པའི་ཕྱོགས་སུ་མགོ་བསྟན་ཏེ་ཁ་སྦུབ་ཏུ་ཉལ་ལོ། །དེ་ནས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “གལ་ཏེ་ངས་འདོད་ན་དེ་རིང་ཉིད་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདིའི་ཉན་ཐོས་སུ་གྱུར་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་པར་ནུས་མོད་ཀྱང་། བདག་གཅིག་པུ་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་ལས་ཐར་བས་ཅི་ཞིག་བྱ། བདག་ཀྱང་འདི་འདྲ་བའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ཏེ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་བསྒྲལ་བར་བྱའོ་”སྙམ་མོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོའི་སྒོ་ནས་སེམས་བསྐྱེད་དོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱོན་ཏེ་ཁོང་གི་དབུ་སྔས་སུ་བཞུགས་ནས། ཁོང་གི་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་སྨོན་ལམ་འགྲུབ་པའི་སྐལ་བ་མཁྱེན་ཏེ། “འདི་ནི་འདི་ནས་བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་བཞི་དང་གྲངས་མེད་པ་བཞིའི་འདས་པའི་མཐར། གཽ་ཏ་མ་ཞེས་བྱ་བའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལུང་བསྟན་ཐམས་ཅད་གསུངས་ནས་གཤེགས་སོ། ། ตโต อปเรปิ โกณฺฑญฺญภควนฺตํ อาทึ กตฺวา อนุกฺกเมน อุปฺปนฺนา ยาว กสฺสปทสพลปริโยสานา สมฺมาสมฺพุทฺธา มหาสตฺตํ ‘‘พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ. อิติ อมฺหากํ โพธิสตฺตสฺส ปารมิโย ปูเรนฺตสฺเสว จตุวีสติ สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปนฺนา. ยสฺมึ ปน กปฺเป ทีปงฺกรทสพโล อุทปาทิ, ตสฺมึ อญฺเญปิ ตโย พุทฺธา อเหสุํ. เตสํ สนฺติเก โพธิสตฺตสฺส พฺยากรณํ นาโหสิ, ตสฺมา เต อิธ น คหิตา. โปราณฏฺฐกถายํ ปน ตมฺหา กปฺปา ปฏฺฐาย สพฺพพุทฺเธ ทสฺเสตุํ อิทํ วุตฺตํ – དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀཽཎྜི་ནྱ་ནས་བཟུང་སྟེ། རིམ་གྱིས་བྱོན་པའི་སྟོབས་བཅུ་པ་འོད་སྲུང་གི་བར་གྱི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཞན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ། “སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ལུང་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལྟར་ངེད་ཅག་གི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་ཚེ། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་བྱུང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་སྟོབས་བཅུ་པ་མར་མེ་མཛད་གང་དུ་བྱུང་བའི་བསྐལ་པ་དེར། སངས་རྒྱས་གཞན་གསུམ་ཡང་བྱུང་ངོ་། །དེ་དག་གི་སྤྱན་སྔར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ལུང་བསྟན་མ་ཐོབ་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་འདིར་མ་བཟུང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་གནའ་བོའི་འགྲེལ་བཤད་དུ་བསྐལ་པ་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ། ‘‘ตณฺหงฺกโร เมธงฺกโร, อโถปิ สรณงฺกโร; ทีปงฺกโร จ สมฺพุทฺโธ, โกณฺฑญฺโญ ทฺวิปทุตฺตโม. “སྲེད་མེད་མཛད་དང་བློ་གྲོས་མཛད། །དེ་བཞིན་སྐྱབས་མཛད་ཉིད་དང་ནི། །སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་པ་དང་། །རྐང་གཉིས་མཆོག་གྱུར་ཀཽཎྜི་ནྱ། ། ‘‘มงฺคโล จ สุมโน จ, เรวโต โสภิโต มุนิ; อโนมทสฺสี ปทุโม, นารโท ปทุมุตฺตโร. “བཀྲ་ཤིས་པ་དང་ཡིད་བཟང་དང་། །ནམ་མཁའ་མཛེས་ལྡན་ཐུབ་པ་དང་། །བཟང་མཐོང་པདྨ་ནཱ་ར་ད། །པདྨའི་མཆོག་དང་ལྡན་པ་དང་། ། ‘‘สุเมโธ [Pg.15] จ สุชาโต จ, ปิยทสฺสี มหายโส; อตฺถทสฺสี ธมฺมทสฺสี, สิทฺธตฺโถ โลกนายโก. “ཤིན་ཏུ་བློ་གསལ་ལེགས་སྐྱེས་དང་། །སྙན་པར་ལྟ་དང་གྲགས་པ་ཆེན། །དོན་མཐོང་ཆོས་མཐོང་དོན་གྲུབ་དང་། །འཇིག་རྟེན་འདྲེན་པ་ཉིད་དང་ནི། ། ‘‘ติสฺโส ผุสฺโส จ สมฺพุทฺโธ, วิปสฺสี สิขิ เวสฺสภู; กกุสนฺโธ โกณาคมโน, กสฺสโป จาปิ นายโก. “སྐར་རྒྱལ་རྒྱལ་དང་རྫོགས་སངས་རྒྱས། །རྣམ་པར་གཟིགས་དང་གཙུག་ཏོར་ཅན། །ཐམས་ཅད་སྐྱོབ་དང་འཁོར་བ་འཇིག །གསེར་ཐུབ་འདྲེན་པ་འོད་སྲུང་ཉིད། ། ‘‘เอเต อเหสุํ สมฺพุทฺธา, วีตราคา สมาหิตา; สตรํสีว อุปฺปนฺนา, มหาตมวิโนทนา; ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺธาว, นิพฺพุตา เต สสาวกา’’ติ. (ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา; อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา); “འདི་དག་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཏེ། །ཆགས་བྲལ་མཉམ་པར་བཞག་པ་ཡིན། །ཉི་མ་བཞིན་དུ་ཤར་ནས་ནི། །མུན་པ་ཆེན་པོ་སེལ་བར་མཛད། །མེ་དཔུང་བཞིན་དུ་འབར་བྱས་ནས། །ཉན་ཐོས་བཅས་པ་མྱ་ངན་འདས། །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ ทีปงฺกรทสพลสฺส จ โกณฺฑญฺญทสพลสฺส จ อนฺตเร มหากปฺปานํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ พุทฺธสุญฺโญ โลโก อโหสิ, ตถา ภควโต โกณฺฑญฺญสฺส จ ภควโต มงฺคลสฺส จ อนฺตเร, ตถา ภควโต โสภิตสฺส จ ภควโต อโนมทสฺสิสฺส จ อนฺตเร, ตถา ภควโต นารทสฺส จ ภควโต ปทุมุตฺตรสฺส จ อนฺตเร. วุตฺตญฺเหตํ พุทฺธวํเส (พุ. วํ. ๒๘.๓, ๔, ๖, ๙) – དེ་དག་གི་ནང་ནས་སྟོབས་བཅུ་པ་མར་མེ་མཛད་དང་སྟོབས་བཅུ་པ་ཀཽཎྜི་ནྱ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ། བསྐལ་ཆེན་གྲངས་མེད་པ་གཅིག་གི་རིང་ལ་འཇིག་རྟེན་འདི་སངས་རྒྱས་མེད་པར་སྟོང་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀཽཎྜི་ནྱ་དང་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཀྲ་ཤིས་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དང་། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཛེས་ལྡན་དང་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཟང་མཐོང་གཉིས་ཀྱི་བར་དང་། དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནཱ་ར་དོ་དང་བཅོམ་ལྡན་འདས་པདྨའི་མཆོག་གཉིས་ཀྱི་བར་དུའང་སྟོང་པར་གྱུར་ཏོ། །འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདུང་རབས་ལས་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ། ‘‘ทีปงฺกรสฺส ภควโต, โกณฺฑญฺญสฺส จ สตฺถุโน; เอเตสํ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา. “བཅོམ་ལྡན་མར་མེ་མཛད་པ་དང་། །སྟོན་པ་ཀཽཎྜི་ནྱ་ཉིད་ཀྱི། །བར་གྱི་བསྐལ་པ་རྣམས་ཉིད་ནི། །བགྲང་བས་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་དོ། ། ‘‘โกณฺฑญฺญสฺส อปเรน, มงฺคโล นาม นายโก; เตสมฺปิ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา. “ཀཽཎྜི་ནྱ་ཡི་འོག་ཏུ་ནི། །འདྲེན་པ་བཀྲ་ཤིས་ཞེས་བྱ་བྱུང་། །དེ་དག་བར་གྱི་བསྐལ་པ་ཡང་། །བགྲང་བས་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་དོ། ། ‘‘โสภิตสฺส อปเรน, อโนมทสฺสี มหายโส; เตสมฺปิ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา. “མཛེས་ལྡན་ཉིད་ཀྱི་འོག་ཏུ་ནི། །གྲགས་ཆེན་བཟང་མཐོང་བྱུང་བར་གྱུར། །དེ་དག་བར་གྱི་བསྐལ་པ་ཡང་། །བགྲང་བས་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་དོ། ། ‘‘นารทสฺส ภควโต, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน; เตสมฺปิ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา’’ติ. “བཅོམ་ལྡན་ནཱ་ར་དོ་ཉིད་དང་། །སྟོན་པ་པདྨའི་མཆོག་ཉིད་ཀྱི། །དེ་དག་བར་གྱི་བསྐལ་པ་ཡང་། །བགྲང་བས་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་དོ། །”ཞེས་སོ། ། เอวํ คณนาตีตตาย อสงฺขฺเยยฺยตฺเตปิ จตูสุ ฐาเนสุ มหากปฺปานํ คณนาติกฺกเมน ‘‘จตุโร จ อสงฺขิเย’’ติ วุตฺตํ, น สงฺขฺยาวิเสเสนาติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน ปทุมุตฺตรทสพลสฺส จ สุเมธทสพลสฺส จ อนฺตเร ตึสกปฺปสหสฺสานิ, สุชาตทสพลสฺส จ ปิยทสฺสีทสพลสฺส จ อนฺตเร นวสหสฺสาธิกานํ กปฺปานํ สฏฺฐิสหสฺสานิ ทฺวาสีตุตฺตรานิ อฏฺฐ จ สตานิ, ธมฺมทสฺสีทสพลสฺส จ สิทฺธตฺถทสพลสฺส จ อนฺตเร วีสติ กปฺปา, สิทฺธตฺถทสพลสฺส จ ติสฺสทสพลสฺส จ อนฺตเร เอโก กปฺโป[Pg.16], ภควโต วิปสฺสิสฺส จ ภควโต สิขิสฺส จ อนฺตเร สฏฺฐิ กปฺปา, ภควโต จ เวสฺสภุสฺส ภควโต จ กกุสนฺธสฺส อนฺตเร ตึส กปฺปา, อิติ ปทุมุตฺตรทสพลสฺส อุปฺปนฺนกปฺปโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา เตสํ เตสํ พุทฺธานํ อุปฺปนฺนกปฺเปหิ อิมินา จ ภทฺทกปฺเปน สทฺธึ สตสหสฺสมหากปฺปา. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กปฺเป จ สตสหสฺเส’’ติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ วิตฺถาริยมาเน สพฺพํ พุทฺธวํสปาฬึ อาหริตฺวา สํวณฺเณตพฺพํ โหตีติ อติวิตฺถารภีรุกสฺส มหาชนสฺส จิตฺตํ อนุรกฺขนฺตา น วิตฺถารยิมฺห. อตฺถิเกหิ พุทฺธวํสโต (พุ. วํ. ๑.๑ อาทโย) คเหตพฺโพ. โยปิ เจตฺถ วตฺตพฺโพ กถามคฺโค, โสปิ อฏฺฐสาลินิยา (ธ. ส. อฏฺฐ. สุเมธกถา) ธมฺมสงฺคหวณฺณนาย ชาตกฏฺฐกถาย (ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) จ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. དེ་ལྟར་བགྲང་ལས་འདས་པས་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་ཡིན་ནའང་། གནས་བཞི་པོ་དག་ཏུ་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་གྲངས་ལས་འདས་པའི་སྒོ་ནས་ “གྲངས་མེད་པ་བཞི་”ཞེས་གསུངས་ཀྱི། གྲངས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གིས་མ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྟོབས་བཅུ་པ་པདྨའི་མཆོག་དང་སྟོབས་བཅུ་པ་ཤིན་ཏུ་བློ་གསལ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་བསྐལ་པ་སུམ་ཁྲི་དང་། སྟོབས་བཅུ་པ་ལེགས་སྐྱེས་དང་སྟོབས་བཅུ་པ་སྙན་པར་ལྟ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་བསྐལ་པ་དགུ་སྟོང་གིས་ལྷག་པའི་དྲུག་ཁྲི་བརྒྱད་བརྒྱ་གྱ་གཉིས་དང་། སྟོབས་བཅུ་པ་ཆོས་མཐོང་དང་སྟོབས་བཅུ་པ་དོན་གྲུབ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་བསྐལ་པ་ཉི་ཤུ་དང་། སྟོབས་བཅུ་པ་དོན་གྲུབ་དང་སྟོབས་བཅུ་པ་སྐར་རྒྱལ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་བསྐལ་པ་གཅིག་དང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམ་པར་གཟིགས་དང་བཅོམ་ལྡན་འདས་གཙུག་ཏོར་ཅན་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་བསྐལ་པ་དྲུག་ཅུ་དང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཐམས་ཅད་སྐྱོབ་དང་བཅོམ་ལྡན་འདས་འཁོར་བ་འཇིག་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་བསྐལ་པ་སུམ་ཅུ་ཡོད་པས། དེ་ལྟར་སྟོབས་བཅུ་པ་པདྨའི་མཆོག་བྱུང་བའི་བསྐལ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། འོག་གི་སངས་རྒྱས་དེ་དང་དེ་དག་བྱུང་བའི་བསྐལ་པ་རྣམས་དང་། ད་ལྟའི་བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་དང་བཅས་པ་བསྡོམས་པས་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་ཡོད་དོ། །དེ་དག་ལ་དགོངས་ནས་ “བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་གི་ནང་དུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་འདི་རྒྱས་པར་བཤད་ན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདུང་རབས་ཀྱི་མདོ་ཐམས་ཅད་དྲངས་ནས་འགྲེལ་བཤད་བྱ་དགོས་པས། ཧ་ཅང་རྒྱས་པར་དོགས་ནས་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཡིད་སྲུང་བའི་ཕྱིར་ངེད་ཅག་གིས་རྒྱས་པར་མ་བཤད་དོ། །དོན་གཉེར་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདུང་རབས་ལས་བླང་བར་བྱའོ། །འདིར་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་གཏམ་གྱི་ཚུལ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་། ཆོས་བསྡུས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ཀུན་ལས་བཏུས་དང་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། เอตฺถนฺตเรติ เอตฺถ อนฺตรสทฺโท – “འདིའི་བར་དུ་”ཞེས་པ་འདིར་ “བར་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། ། ‘‘นทีตีเรสุ สณฺฐาเน, สภาสุ รถิยาสุ จ; ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ, มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๒๘) – “ཆུ་ཀླུང་འགྲམ་དང་འདུ་ས་དང་། །ཚོགས་ས་དང་ནི་ལམ་སྲང་དུ། །སྐྱེ་བོ་འདུས་ནས་གྲོས་བྱེད་པ། །ང་དང་ཁྱོད་ཀྱི་རྒྱུ་ཅི་ཞིག །”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་ “རྒྱུ་མཚན་”གྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ ། อาทีสุ การเณ อาคโต. ‘‘อทฺทสา โข มํ, ภนฺเต, อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) ขเณ, วิชฺชุนิจฺฉรณกฺขเณติ อตฺโถ. ‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๐) จิตฺเต. ‘‘อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธิ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑) วิวเร. ‘‘น อุปชฺฌายสฺส ภณมานสฺส อนฺตรนฺตรา กถา โอปาเตตพฺพา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๖๖) เวมชฺเฌ. อิธาปิ เวมชฺเฌเยว ทฏฺฐพฺโพ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๓๖), ตสฺมา เอตสฺมึ อนฺตเร เวมชฺเฌติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมึ มหากปฺเป อมฺหากํ ภควา สุเมธปณฺฑิโต หุตฺวา ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล – “བཙུན་པ། བུད་མེད་ཅིག་གིས་གློག་འཁྱུག་པའི་བར་གསེང་དུ་བདག་གིས་སྣོད་བཀྲུ་བ་མཐོང་ངོ་། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་ “སྐད་ཅིག་མ་”སྟེ། གློག་འཁྱུག་པའི་སྐད་ཅིག་མའི་དོན་ཏོ། །“གང་གི་ནང་དུ་ཁོང་ཁྲོ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་ “སེམས་”ཀྱི་དོན་ཏོ། །“གཡཱ་དང་བྱང་ཆུབ་ཤིང་གི་བར་དུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་ “བར་སྟོང་”གི་དོན་ཏོ། །“མཁན་པོས་གསུང་བཤད་གནང་བའི་ཚེ་བར་བར་དུ་གཏམ་གླེང་གིས་བར་གཅོད་མི་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་ “དཀྱིལ་ལམ་བར་”གྱི་དོན་ཏོ། །འདིར་ཡང་ “དཀྱིལ་ལམ་བར་”གྱི་དོན་ཁོ་ནར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ “འདིའི་བར་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ “དཀྱིལ་འདིར་”ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་སྐད་བསྟན་པ་ཡིན་ཏེ། བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་གང་དུ་ངེད་ཅག་གི་བཅོམ་ལན་འདས་མཁས་པ་ཤིན་ཏུ་བློ་གསལ་དུ་གྱུར་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་མར་མེ་མཛད་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ། ། ‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ; ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙) – “མི་ཉིད་སྐྱེས་པའི་དབང་པོ་ཚང་། །རྒྱུ་དང་སྟོན་པ་མཇལ་བ་དང་། །རབ་བྱུང་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས། །ལྷག་པར་བྱེད་དང་འདུན་པ་ཉིད། །”ཞེས་སོ། ། เอวํ วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ มหาภินีหารํ อกาสิ, สมตฺตึส ปารมิโย ปวิจินิ สมาทิยิ, สพฺเพปิ พุทฺธการเก ธมฺเม สมฺปาเทตุํ [Pg.17] อารภิ, ยมฺหิ เจตสฺมึ ภทฺทกปฺเป สพฺพโส ปูริตปารมี หุตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ. อิเมสํ ทฺวินฺนํ มหากปฺปานํ อนฺตเร ยถาวุตฺตปริจฺเฉเท กาลวิเสเสติ. กถํ ปเนตํ วิญฺญายตีติ? ‘‘กปฺเป จ สตสหสฺเส, จตุโร จ อสงฺขิเย’’ติ อิทญฺหิ มหากปฺปานํ ปริจฺเฉทโต อปริจฺเฉทโต จ สงฺขฺยาทสฺสนํ. สา โข ปนายํ สงฺขฺยา สงฺขฺเยยฺยสฺส อาทิปริโยสานคฺคหณํ วินา น สมฺภวตีติ ยตฺถ โพธิสมฺภารานมารมฺโภ ยตฺถ จ เต ปริโยสิตา ตทุภยมฺปิ อวธิภาเวน ‘‘เอตฺถนฺตเร’’ติ เอตฺถ อตฺถโต ทสฺสิตนฺติ วิญฺญายติ. อวธิ จ ปนายํ อภิวิธิวเสน เวทิตพฺโพ, น มริยาทาวเสน, อารมฺโภสานกปฺปานํ เอกเทเสน อนฺโตคธตฺตา. นนุ จ นิปฺปเทเสน เตสํ อปริยาทานโต อภิวิธิ จ อิธ น สมฺภวตีติ? น อิทเมวํ ตเทกเทเสปิ ตพฺโพหารโต. โย หิ ตเทกเทสภูโต กปฺโป, โส นิปฺปเทสโต ปริยาทินฺโนติ. དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་རྣམས་སོ་སོར་བརྟག་ཅིང་ཡང་དག་པར་བླངས། སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱས། བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་ཉིད་ལ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།། བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་གཉིས་པོ་འདི་དག་གི་བར་གྱི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཀྱི་ཚད་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་དོ།། འོ་ན་འདི་ཇི་ལྟར་ཤེས་ཤེ་ན། "བསྐལ་པ་འབུམ་དང་གྲངས་མེད་བཞི།" ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཚད་ཡོད་པ་དང་ཚད་མེད་པའི་སྒོ་ནས་གྲངས་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། གྲངས་དེ་ནི་བགྲང་བྱའི་ཐོག་མ་དང་མཐའ་མ་བཟུང་བ་མེད་པར་མི་སྲིད་པས། གང་དུ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་བརྩམས་པ་དང་། གང་དུ་དེ་དག་མཐར་ཕྱིན་པ་སྟེ། དེ་གཉིས་ཀ་མཚམས་ཀྱི་དངོས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ "འདིའི་བར་དུ།" ཞེས་པའི་ཚིག་འདིར་དོན་གྱིས་བསྟན་པར་ཤེས་སོ།། མཚམས་འདི་ཡང་ཁྱབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་ཡི། མཚམས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མ་ཡིན་ཏེ། ཐོག་མ་དང་མཐའ་མའི་བསྐལ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཅི་མ་ལྷག་པར་དེ་དག་མ་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། འདིར་ཁྱབ་པའི་ཚུལ་ཡང་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། དེའི་ཆ་ཤས་ལ་ཡང་དེའི་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་དེའི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་བསྐལ་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མ་ལྷག་པར་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ།། ยํ จริตํ, สพฺพํ ตํ โพธิปาจนนฺติ เอตฺถ จริตนฺติ จริยา, สมตฺตึสปารมิสงฺคหา ทานสีลาทิปฏิปตฺติ, ญาตตฺถจริยาโลกตฺถจริยาพุทฺธตฺถจริยานํ ตทนฺโตคธตฺตา. ตถา ยา จิมา อฏฺฐ จริยา, เสยฺยถิทํ – ปณิธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อิริยาปเถสุ อิริยาปถจริยา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อายตนจริยา, อปฺปมาทวิหารีนํ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สติจริยา, อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ จตูสุ ฌาเนสุ สมาธิจริยา, พุทฺธิสมฺปนฺนานํ จตูสุ อริยสจฺเจสุ ญาณจริยา, สมฺมา ปฏิปนฺนานํ จตูสุ อริยมคฺเคสุ มคฺคจริยา, อธิคตผลานํ จตูสุ สามญฺญผเลสุ ปตฺติจริยา, ติณฺณํ พุทฺธานํ สพฺพสตฺเตสุ โลกตฺถจริยาติ. ตตฺถ ปเทสโต ทฺวินฺนํ โพธิสตฺตานํ ปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานญฺจ โลกตฺถจริยา, มหาโพธิสตฺตานํ ปน สมฺมาสมฺพุทฺธานญฺจ นิปฺปเทสโต. วุตฺตญฺเหตํ นิทฺเทเส (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๑; ปฏิ. ม. ๑.๑๙๗) ‘‘จริยาติ อฏฺฐ จริยาโย อิริยาปถจริยา อายตนจริยา’’ติ วิตฺถาโร. ‘‘อธิมุจฺจนฺโต สทฺธาย จรติ, ปคฺคณฺหนฺโต วีริเยน จรติ, อุปฏฺฐหนฺโต สติยา จรติ, อวิกฺขิปนฺโต สมาธินา จรติ, ปชานนฺโต ปญฺญาย จรติ, วิชานนฺโต วิญฺญาเณน จรติ, เอวมฺปิ ปฏิปนฺนสฺส กุสลา ธมฺมา อายตนฺตีติ อายตนจริยาย จรติ, เอวมฺปิ ปฏิปนฺโน วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิเสสจริยาย จรตี’’ติ ยา [Pg.18] อิมา อปราปิ อฏฺฐ จริยา วุตฺตา, ตาสํ สพฺพาสํ ปารมิตาสฺเวว สโมโรโธ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘จริตนฺติ จริยา, สมตฺตึสปารมิสงฺคหา ทานสีลาทิปฏิปตฺตี’’ติ. เหตุจริยาย เอว ปน อิธาธิปฺเปตตฺตา มคฺคจริยาปตฺติจริยานํ อิธ อนวโรโธ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพํ ตํ โพธิปาจน’’นฺติ. "སྤྱད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་བྱང་ཆུབ་སྨིན་བྱེད་དོ།།" ཞེས་པ་འདིར་ "སྤྱད་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་པ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུར་འདུས་པའི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པ་དང་། ཉེ་དུ་ལ་ཕན་པར་སྤྱོད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པར་སྤྱོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་རྣམས་དེའི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ཀྱང་ཡོད་དེ། འདི་ལྟར་སྨོན་ལམ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ལམ་བཞི་ལ་སྤྱོད་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། དབང་པོའི་སྒོ་བསྡམས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་། བག་ཡོད་པར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་ལ་དྲན་པའི་སྤྱོད་པ་དང་། ལྷག་པའི་སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞི་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་། ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་ལ་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞི་ལ་ཐོབ་པའི་སྤྱོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་གསུམ་གྱི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པར་སྤྱོད་པའོ།། དེ་ལ་ཕྱོགས་རེ་བའི་སྒོ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཉིས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པར་སྤྱོད་པ་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དང་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་མ་ལྷག་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ནི་གདགས་པའི་བསྟན་བཅོས་ལས། "སྤྱོད་པ་ནི་སྤྱོད་པ་བརྒྱད་དེ། སྤྱོད་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྤྱོད་པའོ།།" ཞེས་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ།། "མོས་པ་བྱེད་པ་ནི་དད་པས་སྤྱོད་དོ། རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སྤྱོད་དོ། ཉེ་བར་གནས་པ་ནི་དྲན་པས་སྤྱོད་དོ། རྣམ་པར་མི་གཡེང་བ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སྤྱོད་དོ། རབ་ཏུ་ཤེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྤྱོད་དོ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་སྤྱོད་དོ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྤྱོད་པས་སྤྱོད་དོ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ནི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ཁྱད་པར་གྱི་སྤྱོད་པས་སྤྱོད་དོ།།" ཞེས་གཞན་ཡང་སྤྱོད་པ་བརྒྱད་པོ་གང་གསུངས་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཉིད་དུ་འདུ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "སྤྱད་པ་ནི་སྤྱོད་པ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུར་འདུས་པའི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པའོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་འདིར་རྒྱུའི་སྤྱོད་པ་ཉིད་བཞེད་པའི་ཕྱིར། ལམ་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་ཐོབ་པའི་སྤྱོད་པ་དག་འདིར་མ་འདུས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "དེ་ཐམས་ཅད་བྱང་ཆུབ་སྨིན་བྱེད་དོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ สพฺพ-สทฺโท สพฺพสพฺพํ อายตนสพฺพํ สกฺกายสพฺพํ ปเทสสพฺพนฺติ จตูสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตถา หิ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถมาคจฺฉนฺตี’’ติอาทีสุ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) สพฺพสพฺพสฺมึ. ‘‘สพฺพํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ตํ สุณาถ, กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ จกฺขุญฺเจว รูปา จ…เป… มโน เจว ธมฺมา จา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓) เอตฺถ อายตนสพฺพสฺมึ. ‘‘สพฺพํ สพฺพโต สญฺชานาตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖) สกฺกายสพฺพสฺมึ. ‘‘สพฺเพสมฺปิ โว, สาริปุตฺต, สุภาสิตํ ปริยาเยนา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๔๕) ปเทสสพฺพสฺมึ. อิธาปิ ปเทสสพฺพสฺมึ เอว เวทิตพฺโพ, โพธิสมฺภารภูตสฺส จริตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. དེ་ལ་ "ཐམས་ཅད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཐའ་དག་ཐམས་ཅད་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ཐམས་ཅད་དང་། འཇིག་ཚོགས་ཐམས་ཅད་དང་། ཕྱོགས་རེའི་ཐམས་ཅད་དེ་དོན་བཞི་ལ་འཇུག་པར་སྣང་ངོ།། འདི་ལྟར་ "ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཐའ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་གོ། "དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་ཐམས་ཅད་བསྟན་པར་བྱ་ཡིས་དེ་ཉོན་ཅིག །དགེ་སློང་དག །ཐམས་ཅད་གང་ཞེ་ན། མིག་དང་གཟུགས་ཉིད་དང་། ... ཡིད་དང་ཆོས་ཉིད་དོ།།" ཞེས་པ་འདིར་ནི་སྐྱེ་མཆེད་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་གོ། "ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་སོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་གོ། "ཤཱ་རིའི་བུ་ཁྱེད་ཅག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཤད་དོ།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཕྱོགས་རེའི་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་གོ། འདིར་ཡང་ཕྱོགས་རེའི་ཐམས་ཅད་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པའི་སྤྱོད་པ་བཞེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། โพธีติ รุกฺโขปิ อริยมคฺโคปิ นิพฺพานมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ. ‘‘โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ (มหาว. ๑; อุทา. ๑) จ ‘‘อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธิ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑) จ อาคตฏฺฐาเน พุชฺฌติ เอตฺถาติ รุกฺโข โพธิ. ‘‘โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๑) อาคตฏฺฐาเน จตฺตาริ อริยสจฺจานิ พุชฺฌติ เอเตนาติ อริยมคฺโค โพธิ. ‘‘ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขต’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน พุชฺฌติ เอตสฺมึ นิมิตฺตภูเตติ นิพฺพานํ โพธิ. ‘‘ปปฺโปติ โพธึ วรภูริเมธโส’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๑๗) อาคตฏฺฐาเน สพฺเพ ธมฺเม สพฺพากาเรน พุชฺฌติ เอเตนาติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ โพธิ. อิธาปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อธิปฺเปตํ. อรหตฺตมคฺคสพฺพญฺญุตญฺญาณานิ วา อิธ โพธีติ เวทิตพฺพานิ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๑), มหาโพธิยา อธิปฺเปตตฺตา ภควโต. อาสวกฺขยญาณปทฏฺฐานญฺหิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานญฺจ อาสวกฺขยญาณํ ‘‘มหาโพธี’’ติ วุจฺจติ. เอตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – ยถาวุตฺตกาลปริจฺเฉเท ยํ มม ทานาสีลาทิปฏิปตฺติสงฺขาตํ จริตํ, ตํ สพฺพํ อนวเสสํ มหาโพธิยา ปาจนํ สาธกํ นิพฺพตฺตกนฺติ. เอเตน โพธิสมฺภารานํ นิรนฺตรภาวนํ ทสฺเสติ. อถ วา [Pg.19] สพฺพนฺติ เอตฺถนฺตเร ยถาวุตฺตกาลปริจฺเฉเท ยํ จริตํ, ตํ สพฺพํ สกลเมว อนวเสสํ โพธิสมฺภารภูตเมว. เอเตน สพฺพสมฺภารภาวนํ ทสฺเสติ. "བྱང་ཆུབ་" ཅེས་པ་ནི་ཤིང་ལྗོན་པ་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལའང་འཇུག་གོ། "བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཐོག་མར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།།" ཞེས་པ་དང་། "གཡཱ་དང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བར་དུའོ།།" ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ། འདི་ལ་སངས་རྒྱས་པས་ན་ཤིང་ནི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ།། "ལམ་བཞི་ལ་ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ།།" ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ། འདིས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པས་ན་འཕགས་པའི་ལམ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ།། "འཆི་མེད་འདུས་མ་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་ནས།" ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ། དམིགས་པར་གྱུར་པ་འདི་ལ་རྟོགས་པས་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ།། "ས་ཆེན་པོའི་བློ་གྲོས་མཆོག་དང་ལྡན་པས་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་བོ།།" ཞེས་འབྱུང་བའི་གནས་སུ། འདིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རྟོགས་པས་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ།། འདིར་ཡང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་བཞེད་དོ།། ཡང་ན་འདིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དག་བྱང་ཆུབ་ཏུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ་བཞེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་པས་ན། "བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ་" ཞེས་བྱའོ།། འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཀྱི་ཚད་ཀྱི་ནང་དུ་ངའི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པར་གཏོགས་པའི་སྤྱད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་མ་ལྷག་པར་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ་སྨིན་བྱེད་དང་། སྒྲུབ་བྱེད་དང་། སྐྱེད་བྱེད་དོ།། འདིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བསྒོམ་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། ཡང་ན། "ཐམས་ཅད་" ཅེས་པ་ནི་འདིའི་བར་གྱི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཀྱི་ཚད་ཀྱི་ནང་དུ་སྤྱད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་མ་ལྷག་པར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། འདིས་ཚོགས་ཐམས་ཅད་བསྒོམ་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། ตสฺโส หิ โพธิสมฺภาเรสุ ภาวนา สพฺพสมฺภารภาวนา นิรนฺตรภาวนา จิรกาลภาวนา สกฺกจฺจภาวนา จาติ. ตาสุ ‘‘กปฺเป จ สตสหสฺเส, จตุโร จ อสงฺขิเย’’ติ อิมินา จิรกาลภาวนา วุตฺตา. โย เจตฺถ อจฺจนฺตสํโยโค, เตน ปฐเม อตฺถวิกปฺเป สพฺพคฺคหเณน จ นิรนฺตรภาวนา, ทุติเย อตฺถวิกปฺเป สพฺพํ จริต’’นฺติ อิมินา สพฺพสมฺภารภาวนา, โพธิปาจน’’นฺติ อิมินา สกฺกจฺจภาวนา วุตฺตา โหติ, ยถา ตํ จริตํ สมฺมาสมฺโพธึ ปาเจติ เอวํภูตภาวทีปนโต. ตถา หิ ตํ ‘‘โพธิปาจน’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, น อญฺญถาติ. กถํ ปเนตฺถ โพธิจริยาย นิรนฺตรภาโว เวทิตพฺโพ? ยทิ จิตฺตนิรนฺตรตาย ตํ น ยุชฺชติ, น หิ มหาโพธิสตฺตานํ มหาภินีหารโต อุทฺธํ โพธิสมฺภารสมฺภรณจิตฺตโต อญฺญํ จิตฺตํ นปฺปวตฺตตีติ สกฺกา วตฺตุํ. อถ กิริยมยจิตฺตปฺปวตฺตึ สนฺธาย วุจฺเจยฺย, เอวมฺปิ น ยุชฺชติ, น หิ สพฺพานิ เตสํ กิริยมยจิตฺตานิ โพธิสมฺภารสมฺภรณวเสเนว ปวตฺตนฺติ. เอเตเนว ปโยคนิรนฺตรตาปิ ปฏิกฺขิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ชาตินิรนฺตรตาย ปน นิรนฺตรภาวนา เวทิตพฺพา. ยสฺสญฺหิ ชาติยํ มหาโพธิสตฺเตน มหาปณิธานํ นิพฺพตฺติตํ, ตโต ปฏฺฐาย ยาว จริมตฺตภาวา น สา นาม ชาติ อุปลพฺภติ, ยา สพฺเพน สพฺพํ โพธิสมฺภารสมฺภตา น สิยา อนฺตมโส ทานปารมิมตฺตํ อุปาทาย. อยญฺหิ นิยติปตฺถิตานํ โพธิสตฺตานํ ธมฺมตา. ยาว จ เต กมฺมาทีสุ วสีภาวํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สปฺปเทสมฺปิ สมฺภาเรสุ ปโยคมาปชฺชนฺติ. ยทา ปน สพฺพโส กมฺมาทีสุ วสีภาวปฺปตฺตา โหนฺติ, อถ ตโต ปฏฺฐาย นิปฺปเทสโต เอว โพธิสมฺภาเรสุ สมีหนํ สาตจฺจกิริยา จ สมฺปชฺชติ. สกฺกจฺจการิตา ปน สพฺพกาลํ โหติ, เอวํ เยน เยน โพธิสตฺตานํ ตตฺถ ตตฺถ ยถาธิปฺปายํ สมิชฺฌนํ สมฺปชฺชตีติ. เอวเมตาย คาถาย โพธิสมฺภาเรสุ สพฺพสมฺภารภาวนา จิรกาลภาวนา นิรนฺตรภาวนา สกฺกจฺจภาวนา จาติ จตสฺโสปิ ภาวนา ปกาสิตาติ เวทิตพฺพา. བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ་བསྒོམ་པ་ནི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་བསྒོམ་པ་དང་། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བསྒོམ་པ་དང་། དུས་ཡུན་རིང་པོར་བསྒོམ་པ་དང་། གུས་པས་བསྒོམ་པ་སྟེ་བཞིའོ།། དེ་དག་གི་ནང་ནས་ "བསྐལ་པ་འབུམ་དང་གྲངས་མེད་བཞི།" ཞེས་པས་དུས་ཡུན་རིང་པོར་བསྒོམ་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་ཤིན་ཏུ་སྦྱོར་བ་གང་ཡིན་པ་དེས་དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་ལ་ "ཐམས་ཅད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་བས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བསྒོམ་པ་དང་། དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ་ "སྤྱད་པ་ཐམས་ཅད་" ཅེས་པས་ཚོགས་ཐམས་ཅད་བསྒོམ་པ་དང་། "བྱང་ཆུབ་སྨིན་བྱེད་" ཅེས་པས་གུས་པས་བསྒོམ་པ་གསུངས་པ་ཡིན་ཏེ། སྤྱད་པ་དེས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཇི་ལྟར་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོའི་གནས་ལུགས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ན་དེ་ལ་ "བྱང་ཆུབ་སྨིན་བྱེད་" ཅེས་བརྗོད་པར་འོས་ཀྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ།། འོ་ན་འདིར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་ཚུལ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། གལ་ཏེ་སེམས་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་སྒོ་ནས་ཡིན་ན་ནི་མི་རིགས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་གསོག་པའི་སེམས་ལས་གཞན་པའི་སེམས་མི་སྐྱེ་ཞེས་བརྗོད་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཅི་སྟེ་བྱ་བའི་རང་བཞིན་གྱི་སེམས་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ནས་བཤད་ན་ཡང་མི་རིགས་ཏེ། དེ་དག་གི་བྱ་བའི་རང་བཞིན་གྱི་སེམས་ཐམས་ཅད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་གསོག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་འཇུག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྦྱོར་བ་རྒྱུན་མི་ཆད་པ་ཉིད་ཀྱང་བཀག་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་སྐྱེ་བ་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བསྒོམ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སྐྱེ་བ་གང་ལ་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཐ་མའི་ལུས་ཀྱི་བར་དུ་སྐྱེ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ། ཉུང་མཐར་ཡང་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཙམ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་མ་བསྡུས་པ་ནི་མི་སྲིད་དོ།། འདི་ནི་ངེས་པར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་དོ།། ཇི་སྲིད་དུ་དེ་དག་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་དབང་འབྱོར་པ་མ་ཐོབ་པ་དེ་སྲིད་དུ་ཕྱོགས་རེ་བའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ཚོགས་རྣམས་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ།། གང་གི་ཚེ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཐོབ་པར་གྱུར་པ་ན། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་མ་ལྷག་པར་ཉིད་དུ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ་བརྩོན་པ་དང་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་བྱ་བ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། གུས་པས་བྱེད་པ་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོད་དེ། དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་གང་དང་གང་དུ་དེ་དང་དེར་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་གྲུབ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ་ཚོགས་ཐམས་ཅད་བསྒོམ་པ་དང་། དུས་ཡུན་རིང་པོར་བསྒོམ་པ་དང་། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བསྒོམ་པ་དང་། གུས་པས་བསྒོམ་པ་སྟེ་བསྒོམ་པ་བཞི་ག་གསལ་བར་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ตตฺร ยสฺมา โพธิสตฺตจริตํ โพธิสมฺภารา โพธิจริยา อคฺคยานํ ปารมิโยติ อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนเมว นานํ, ยสฺมา จ ปรโต วิภาเคน [Pg.20] วกฺขมานานํ ทานปารมิอาทีนํ จริตนฺติ อิทํ อวิเสสวจนํ, ตสฺมา สพฺพโพธิสมฺภาเรสุ โกสลฺลชนนตฺถํ ปารมิโย อิธ สํวณฺเณตพฺพา. ตา ปรโต ปกิณฺณกกถายํ สพฺพากาเรน สํวณฺณยิสฺสาม. དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྤྱད་པ་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་། ཐེག་པ་མཆོག་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ནི་དོན་གཅིག་ལ་ཚིག་འབྲུ་ཐ་དད་པ་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། གང་གི་ཕྱིར་ཕྱིས་སུ་སོ་སོར་དབྱེ་ནས་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ "སྤྱད་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ནི་སྤྱི་སྒྲ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ལ་མཁས་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། འདིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ།། དེ་དག་ནི་ཕྱིས་སུ་སྤེལ་མའི་གཏམ་གྱི་སྐབས་སུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བཤད་པར་བྱའོ།། ๒. อิติ ภควา อตฺตโน โพธิสตฺตภูมิยํ จริตํ อารมฺภโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา มหาโพธิยา ปริปาจนเมวาติ อวิเสสโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส ปรมุกฺกํสคมเนน อติสยโต โพธิปริปาจนภาวํ ทสฺเสตุํ อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป กติปยา ปุพฺพจริยา วิภาคโต วิภาเวนฺโต ‘‘อตีตกปฺเป’’ติอาทิมาห. ༢. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ས་ལ་བཞུགས་པའི་ཚེ་སྤྱད་པ་བརྩམས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། མཐར་ཕྱིན་པའི་བར་དུ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།། ཞེས་སྤྱིའི་སྒོ་ནས་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པར་གཤེགས་པས་ལྷག་པར་བྱང་ཆུབ་སྨིན་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་ལ་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་འགའ་ཞིག་སོ་སོར་དབྱེ་ནས་གསལ་བར་བྱེད་བཞེད་དེ། "འདས་པའི་བསྐལ་པ་ལ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ อตีตกปฺเปติ อิโต ปุริเม ปุริมตเร วา สพฺพสฺมึ อติกฺกนฺเต ยถาวุตฺตปริจฺเฉเท มหากปฺเป, กปฺปานํ สตสหสฺสาธิเกสุ จตูสุ อสงฺขฺเยยฺเยสูติ อตฺโถ. จริตนฺติ จิณฺณํ ทานาทิปฏิปตฺตึ. ฐปยิตฺวาติ มุญฺจิตฺวา อคฺคเหตฺวา, อวตฺวาติ อตฺโถ. ภวาภเวติ ภเว จ อภเว จ, ‘‘อิติภวาภวกถ’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๗) เอตฺถ หิ วุทฺธิหานิโย ภวาภวาติ วุตฺตา. ‘‘อิติภวาภวตญฺจ วีติวตฺโต’’ติ (อุทา. ๒๐) เอตฺถ สมฺปตฺติวิปตฺติวุทฺธิหานิสสฺสตุจฺเฉทปุญฺญปาปานิภวาภวาติ อธิปฺเปตานิ. ‘‘อิติภวาภวเหตุ วา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๙; อิติวุ. ๑๐๕) เอตฺถ ปน ปณีตปณีตตรานิ สปฺปินวนีตาทิเภสชฺชานิ ภวาภวาติ อธิปฺเปตานิ. สมฺปตฺติภเวสุ ปณีตตรา ปณีตตมา ภวาภวาติปิ วทนฺติ เอว, ตสฺมา อิธาปิ โส เอว อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ขุทฺทเก เจว มหนฺเต จ ภวสฺมินฺติ วุตฺตํ โหติ. อิมมฺหิ กปฺเปติ อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป. ปวกฺขิสฺสนฺติ กถยิสฺสํ. สุโณหีติ ธมฺมเสนาปตึ สวเน นิโยเชติ. เมติ มม สนฺติเก, มม ภาสโตติ อตฺโถ. དེ་ལ་“འདས་པའི་བསྐལ་པ་ལ”་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལས་སྔ་མ་འམ་ཤིན་ཏུ་སྔ་བའི་བསྐལ་པ་ཐམས་ཅད་འདས་ཤིང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚད་དང་ལྡན་པའི་བསྐལ་ཆེན་ཏེ། བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་བཞི་ལའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “སྤྱད་པ”་ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པ་གོམས་པར་བྱས་པའོ།། “བཞག་ནས”་ཞེས་པ་ནི། བཏང་ནས་མ་བཟུང་བར་ཏེ། མ་བཤད་པར་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་ལ”་ཞེས་པ་ནི། སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་མ་ཡིན་པ་ལའོ།། “འདི་ལྟར་སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་གི་གཏམ”་ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ནི། འཕེལ་བ་དང་འགྲིབ་པ་ལ་སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་ཞེས་གསུངས་སོ།། “འདི་ལྟར་སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ”་ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ནི། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། རྒུད་པ་དང་། འཕེལ་བ་དང་། འགྲིབ་པ་དང་། རྟག་པ་དང་། ཆད་པ་དང་། བསོད་ནམས་དང་། སྡིག་པ་རྣམས་ལ་སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ།། “དགེ་སློང་དག་འདི་ལྟར་སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་གི་རྒྱུ་ལས་དགེ་སློང་གི་སྲེད་པ་སྐྱེ་བཞིན་དུ་སྐྱེའོ”་ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་ནི། གྱ་ནོམ་པ་དང་ཤིན་ཏུ་གྱ་ནོམ་པའི་མར་གསར་དང་མར་ཞུན་ལ་སོགས་པའི་སྨན་རྣམས་ལ་སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ།། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལས་ཤིན་ཏུ་གྱ་ནོམ་པ་དང་མཆོག་ཏུ་གྱ་ནོམ་པ་ལ་ཡང་སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་ཞེས་བརྗོད་པས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཡང་དོན་དེ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱ་སྟེ། སྲིད་པ་ཆུང་ངུ་དང་ཆེན་པོ་ལ་ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ།། “བསྐལ་པ་འདི་ལ”་ཞེས་པ་ནི། བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་ལའོ།། “བཤད་པར་བྱ”་ཞེས་པ་ནི། ངས་བཤད་པར་བྱའོ།། “ཉོན་ཅིག”་ཅེས་པས་ནི། ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་ཤཱ་རིའི་བུ་ཆོས་ཉན་པ་ལ་བསྐུལ་བའོ།། “མེ”་ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་དྲུང་དུའམ། བདག་གིས་བཤད་པ་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། นิทานกถา นิฏฺฐิตา. གླེང་གཞིའི་གཏམ་རྫོགས་སོ།། ๑. อกิตฺติวคฺโค ༡. ཨ་ཀིཏྟིའི་ཚོམས། ๑. อกิตฺติจริยาวณฺณนา ༡. ཨ་ཀིཏྟིའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๓. เอวํ [Pg.21] ภควา อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สเทวมนุสฺสาย จ ปริสาย อตฺตโน ปุพฺพจริยาย สวเน อุสฺสาหํ ชเนตฺวา อิทานิ ตํ ปุพฺพจริตํ ภวนฺตรปฏิจฺฉนฺนํ หตฺถตเล อามลกํ วิย ปจฺจกฺขํ กโรนฺโต ‘‘ยทา อหํ พฺรหารญฺเญ’’ติอาทิมาห. ༣. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་དང་། ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་འཁོར་རྣམས་ལ། རང་གི་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་ཉན་པ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་ནས། ད་ལྟ་སྐྱེ་བ་གཞན་གྱིས་བསྒྲིབས་པའི་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་དེ་ཉིད་ལག་མཐིལ་གྱི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་བཞེད་ནས། “གང་ཚེ་ང་ནི་ནགས་ཁྲོད་ཆེར”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ยทาติ ยสฺมึ กาเล. พฺรหารญฺเญติ มหาอรญฺเญ, อรญฺญานิยํ, มหนฺเต วเนติ อตฺโถ. สุญฺเญติ ชนวิวิตฺเต. วิปินกานเนติ วิปินภูเต กานเน, ปททฺวเยนาปิ ตสฺส อรญฺญสฺส คหนภาวเมว ทีเปติ, สพฺพเมตํ การทีปํ สนฺธาย วุตฺตํ. อชฺโฌคาเหตฺวาติ อนุปวิสิตฺวา. วิหรามีติ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอาเนญฺชวิหาเรหิ สมุปฺปาทิตสุขวิเสเสน อิริยาปถวิหาเรน สรีรทุกฺขํ วิจฺฉินฺทิตฺวา หรามิ อตฺตภาวํ ปวตฺเตมิ. อกิตฺติ นาม ตาปโสติ เอวํนามโก ตาปโส หุตฺวา ยทา อหํ ตสฺมึ อรญฺเญ วิหรามีติ อตฺโถ. สตฺถา ตทา อตฺตโน อกิตฺติตาปสภาวํ ธมฺมเสนาปติสฺส วทติ. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – དེ་ལ་“གང་ཚེ”་ཞེས་པ་ནི། དུས་གང་གི་ཚེའོ།། “ནགས་ཁྲོད་ཆེར”་ཞེས་པ་ནི། དགོན་པ་ཆེན་པོའམ། ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་ལའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “དབེན་པ”་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བོ་མེད་པར་དབེན་པའོ།། “ནགས་ཚལ་སྟུག་པོར”་ཞེས་པ་ནི། ཚལ་སྟུག་པོར་གྱུར་པའི་ནགས་ལའོ།། ཚིག་གཉིས་ཀས་ཀྱང་ནགས་ཚལ་དེའི་འཐུག་པོའི་རང་བཞིན་ཉིད་སྟོན་ཏེ། འདི་ཐམས་ཅད་ཀཱ་ར་གླིང་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། “ཞུགས་ནས”་ཞེས་པ་ནི། རིམ་གྱིས་ཞུགས་ནས་སོ།། “གནས་པ”་ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་ཚངས་པ་དང་འཕགས་པ་དང་མི་གཡོ་བའི་གནས་པས་བསྐྱེད་པའི་བདེ་བའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པས་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་བཅད་དེ་གནས་ཤིང་ལུས་ཀྱི་རྒྱུན་སྐྱོང་བའོ།། “ཨ་ཀིཏྟི་ཞེས་བྱ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ”་ཞེས་པ་ནི། མིང་དེ་ལྟར་ཐོགས་པའི་དཀའ་ཐུབ་པར་གྱུར་ཏེ། གང་གི་ཚེ་ང་ནི་ནགས་ཚལ་དེར་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། སྟོན་པས་དེའི་ཚེ་རང་ཉིད་དཀའ་ཐུབ་པ་ཨ་ཀིཏྟིར་གྱུར་པའི་ཚུལ་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་ལ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་འདི་ནི་སྔོན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་དེ། อตีเต กิร อิมสฺมึเยว ภทฺทกปฺเป พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต นาม ราชินิ รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต อสีติโกฏิวิภวสฺส พฺราหฺมณมหาสาลสฺส กุเล นิพฺพตฺติ, ‘‘อกิตฺตี’’ติสฺส นามํ กรึสุ. ตสฺส ปทสา คมนกาเล ภคินีปิ ชายิ. ‘‘ยสวตี’’ติสฺสา นามํ กรึสุ. โส โสฬสวสฺสกาเล ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา สพฺพสิปฺปานิ อุคฺคเหตฺวา ปจฺจาคมาสิ. อถสฺส มาตาปิตโร กาลมกํสุ. โส เตสํ เปตกิจฺจานิ กาเรตฺวา กติปยทิวสาติกฺกเมน รตนาวโลกนํ อายุตฺตกปุริเสหิ การยมาโน ‘‘เอตฺตกํ มตฺติกํ, เอตฺตกํ เปตฺติกํ, เอตฺตกํ ปิตามห’’นฺติ สุตฺวา สํวิคฺคมานโส หุตฺวา ‘‘อิทํ ธนเมว ปญฺญายติ, น ธนสฺส สํหารกา, สพฺเพ อิมํ ธนํ ปหาเยว คตา, อหํ ปน นํ อาทาย คมิสฺสามี’’ติ ราชานํ อาปุจฺฉิตฺวา เภรึ จราเปสิ – ‘‘ธเนน อตฺถิกา อกิตฺติปณฺฑิตสฺส เคหํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ. སྔོན་བྱུང་བ་སྟེ། བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་ཉིད་ལ། ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་རྒྱལ་པོ་ཚངས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་ཚེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ནོར་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུ་ཡོད་པའི་བྲམ་ཟེ་ཆེན་པོའི་ཁྱིམ་དུ་སྐྱེས་ཤིང་། ཁོ་ལ་“ཨ་ཀིཏྟི”་ཞེས་མིང་བཏགས་སོ།། ཁོ་རང་རྐང་པས་འགྲོ་ཐུབ་པའི་དུས་སུ་སྲིང་མོ་ཞིག་ཀྱང་སྐྱེས་ཏེ། མོ་ལ་“ཡ་ས་ཝ་ཏི”་ཞེས་མིང་བཏགས་སོ།། ཁོ་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པའི་ཚེ་ཏཀྵ་ཤི་ལར་སོང་ནས་རིག་པའི་གནས་ཐམས་ཅད་བསླབས་ཏེ་ཕྱིར་འོངས་སོ།། དེ་ནས་ཁོའི་ཕ་མ་གཉིས་དུས་ལས་འདས་སོ།། ཁོས་དེ་དག་གི་གཤིན་ཆོག་བྱས་ནས་ཉིན་ཤས་འདས་པ་ན། ཕྱག་མཛོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་རིན་པོ་ཆེའི་མཛོད་རྣམས་བསྟན་ཏེ། “འདི་ནི་མ་ལས་ཐོབ་པའོ།། འདི་ནི་ཕ་ལས་ཐོབ་པའོ།། འདི་ནི་མེས་པོ་ལས་ཐོབ་པའོ”་ཞེས་བཤད་པ་ཐོས་ནས། ཡིད་སྐྱོ་བར་གྱུར་ཏེ། “ནོར་འདི་དག་ནི་སྣང་ལ། ནོར་གསོག་པ་པོ་རྣམས་ནི་མི་སྣང་སྟེ། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནོར་འདི་དག་བོར་ནས་སོང་ངོ་།། བདག་གིས་ནི་འདི་དག་ཁྱེར་ཏེ་འགྲོ་བར་བྱའོ”་སྙམ་ནས། རྒྱལ་པོ་ལ་གནང་བ་ཞུས་ཏེ་རྔ་བརྡུང་དུ་བཅུག་ནས། “ནོར་འདོད་པ་རྣམས་མཁས་པ་ཨ་ཀིཏྟིའི་ཁྱིམ་དུ་ཤོག་ཅིག”་ཅེས་བསྒྲགས་སོ།། โส [Pg.22] สตฺตาหํ มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา ธเน อขียมาเน ‘‘กึ เม อิมาย ธนกีฬาย, อตฺถิกา คณฺหิสฺสนฺตี’’ติ นิเวสนทฺวารํ วิวริตฺวา หิรญฺญสุวณฺณาทิภริเต สารคพฺเภ วิวราเปตฺวา ‘‘ทินฺนํเยว หรนฺตู’’ติ เคหํ ปหาย ญาติปริวฏฺฏสฺส ปริเทวนฺตสฺส ภคินึ คเหตฺวา พาราณสิโต นิกฺขมิตฺวา นทึ อุตฺตริตฺวา ทฺเว ตีณิ โยชนานิ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา รมณีเย ภูมิภาเค ปณฺณสาลํ กริตฺวา วสติ. เยน ปน ทฺวาเรน ตทา นิกฺขมิ, ตํ อกิตฺติทฺวารํ นาม ชาตํ. เยน ติตฺเถน นทึ โอติณฺโณ, ตํ อกิตฺติติตฺถํ นาม ชาตํ. ตสฺส ปพฺพชิตภาวํ สุตฺวา พหู มนุสฺสา คามนิคมราชธานิวาสิโน ตสฺส คุเณหิ อากฑฺฒิยมานหทยา อนุปพฺพชึสุ. มหาปริวาโร อโหสิ, มหาลาภสกฺกาโร นิพฺพตฺติ, พุทฺธุปฺปาโท วิย อโหสิ. อถ มหาสตฺโต ‘‘อยํ ลาภสกฺกาโร มหา, ปริวาโรปิ มหนฺโต, กายวิเวกมตฺตมฺปิ อิธ น ลภติ, มยา เอกากินา วิหริตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปรมปฺปิจฺฉภาวโต วิเวกนินฺนตาย จ กสฺสจิ อชานาเปตฺวา เอกโกว นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ทมิฬรฏฺฐํ ปตฺวา กาวีรปฏฺฏนสมีเป อุยฺยาเน วิหรนฺโต ฌานาภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตสิ. ตตฺราปิสฺส มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ. โส ตํ ชิคุจฺฉนฺโต ฉฑฺเฑตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา การทีเป โอตริ. ตทา การทีโป อหิทีโป นาม. โส ตตฺถ มหนฺตํ การรุกฺขํ อุปนิสฺสาย ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา วาสํ กปฺเปสิ. อปฺปิจฺฉตาย ปน กตฺถจิ อคนฺตฺวา ตสฺส รุกฺขสฺส ผลกาเล ผลานิ ขาทนฺโต ผเล อสติ ปตฺตานิ อุทกสิตฺตานิ ขาทนฺโต ฌานสมาปตฺตีหิ วีตินาเมสิ. ཁོས་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་བྱས་ཀྱང་ནོར་ཟད་པ་མེད་པས། “བདག་ལ་ནོར་གྱི་རྩེད་མོ་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ། དགོས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལོངས་ཤིག”་ཅེས་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་ཕྱེ་ཞིང་། གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པས་གང་བའི་མཛོད་རྣམས་ཕྱེ་ནས། “བྱིན་པ་ཉིད་ཁྱེར་ཅིག”་ཅེས་བརྗོད་དེ་ཁྱིམ་སྤངས་ཤིང་། གཉེན་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་མྱ་ངན་བྱེད་བཞིན་དུ་སྲིང་མོ་ཁྲིད་དེ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་ནས་བྱུང་ཞིང་། ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཏེ་དཔག་ཚད་གཉིས་གསུམ་ཙམ་སོང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ། ཉམས་དགའ་བའི་ས་ཕྱོགས་ཤིག་ཏུ་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་བྱས་ཏེ་གནས་སོ།། དེའི་ཚེ་ཁོ་སྒོ་གང་ནས་བྱུང་བ་དེ་ལ་“ཨ་ཀིཏྟིའི་སྒོ”་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ།། ཆུ་བོ་ལ་འབབ་པའི་རབ་ཁ་གང་ནས་བརྒལ་བ་དེ་ལ་“ཨ་ཀིཏྟིའི་རབ་ཁ”་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ།། ཁོ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་གཏམ་ཐོས་ནས། གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་དང་རྒྱལ་ས་ན་གནས་པའི་མི་མང་པོ་ཞིག་ཁོའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཡིད་དྲངས་ཏེ་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་།། འཁོར་ཤིན་ཏུ་མང་པོར་གྱུར་ཅིང་། རྙེད་བཀུར་ཆེན་པོ་བྱུང་སྟེ་སངས་རྒྱས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་“རྙེད་བཀུར་འདི་ནི་ཆེའོ།། འཁོར་ཡང་ཤིན་ཏུ་མང་བས་འདིར་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་ཙམ་ཡང་མི་ཐོབ་པས། བདག་གཅིག་པུར་གནས་པར་བྱའོ”་སྙམ་དུ་བསམས་ནས། འདོད་ཆུང་བ་ཉིད་དང་དབེན་པ་ལ་གཞོལ་བའི་ཕྱིར། སུ་ལའང་མ་བཤད་པར་གཅིག་པུར་བྱུང་སྟེ། རིམ་གྱིས་དྲ་མི་ལའི་ཡུལ་དུ་ཕྱིན་ནས། ཀཱ་ཝཱི་རའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཚལ་ཞིག་ཏུ་གནས་ཤིང་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་བསྐྱེད་དོ།། དེར་ཡང་ཁོ་ལ་རྙེད་བཀུར་ཆེན་པོ་བྱུང་བས། ཁོས་དེ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་བལྟས་ཏེ་སྤངས་ནས་མཁའ་ལ་སོང་སྟེ་ཀཱ་ར་གླིང་དུ་བབས་སོ།། དེའི་ཚེ་ཀཱ་ར་གླིང་ནི་ཨ་ཧི་གླིང་ཞེས་བྱའོ།། ཁོས་དེར་ཀཱ་རའི་ཤིང་ཆེན་པོ་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་བཅོས་ཏེ་གནས་སོ།། འདོད་ཆུང་བའི་ཕྱིར་གང་དུའང་མི་འགྲོ་བར། ཤིང་དེའི་འབྲས་བུ་སྨིན་པའི་ཚེ་འབྲས་བུ་ཟ་ཞིང་། འབྲས་བུ་མེད་པའི་ཚེ་ལོ་མ་ཆུས་བྲན་ཏེ་ཟ་བཞིན་དུ་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་གིས་དུས་འདའ་བར་བྱེད་དོ།། ตสฺส สีลเตเชน สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก ‘‘โก นุ โข มํ อิมมฺหา ฐานา จาเวตุกาโม’’ติ อาวชฺเชนฺโต ปณฺฑิตํ ทิสฺวา ‘‘กิมตฺถํ นุ โข อยํ ตาปโส เอวํ ทุกฺกรํ ตปํ จรติ, สกฺกตฺตํ นุ โข ปตฺเถติ, อุทาหุ อญฺญํ, วีมํสิสฺสามิ นํ. อยญฺหิ สุวิสุทฺธกายวจีมโนสมาจาโร ชีวิเต นิรเปกฺโข อุทกสิตฺตานิ การปตฺตานิ ขาทติ, สเจ สกฺกตฺตํ ปตฺเถติ อตฺตโน สิตฺตานิ การปตฺตานิ มยฺหํ ทสฺสติ, โน เจ, น ทสฺสตี’’ติ พฺราหฺมณวณฺเณน ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. โพธิสตฺโตปิ การปตฺตานิ เสเทตฺวา ‘‘สีตลีภูตานิ ขาทิสฺสามี’’ติ ปณฺณสาลทฺวาเร นิสีทิ. อถสฺส ปุรโต สกฺโก พฺราหฺมณรูเปน [Pg.23] ภิกฺขาย อตฺถิโก หุตฺวา อฏฺฐาสิ. มหาสตฺโต ตํ ทิสฺวา ‘‘ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม, จิรสฺสํ วต เม ยาจโก ทิฏฺโฐ’’ติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา ‘‘อชฺช มม มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทานํ ทสฺสามี’’ติ ปกฺกภาชเนเนว อาทาย คนฺตฺวา ทานปารมึ อาวชฺเชตฺวา อตฺตโน อเสเสตฺวาว ตสฺส ภิกฺขาภาชเน ปกฺขิปิ. สกฺโก ตํ คเหตฺวา โถกํ คนฺตฺวา อนฺตรธายิ. มหาสตฺโตปิ ตสฺส ทตฺวา ปุน ปริเยฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวา เตเนว ปีติสุเขน วีตินาเมสิ. ཁོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་པཎྜུ་ཀམ་བ་ལའི་རྡོ་ལེབ་དྲོ་བར་གྱུར་ཏོ།། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་“སུ་ཞིག་གིས་བདག་གནས་འདི་ལས་ཕྱུང་བར་འདོད”་ཅེས་བརྟགས་པ་ན། མཁས་པ་དེ་མཐོང་ནས། “ཅིའི་ཕྱིར་དཀའ་ཐུབ་པ་འདིས་འདི་ལྟར་དཀའ་བ་སྤྱོད་པ་ཡིན། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་གོ་འཕང་འདོད་དམ་འོན་ཏེ་གཞན་ཞིག བདག་གིས་ཁོ་ལ་བརྟག་པར་བྱའོ།། ཁོ་ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་སྤྱོད་པ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་ཅིང་། སྲོག་ལ་མི་ལྟ་བར་ཀཱ་རའི་ལོ་མ་ཆུས་བྲན་པ་ཟ་ན། གལ་ཏེ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་གོ་འཕང་འདོད་ན་རང་གི་ཟས་ཀཱ་རའི་ལོ་མ་བདག་ལ་མི་སྦྱིན་ལ། དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ན་སྦྱིན་པར་འགྱུར་རོ”་སྙམ་དུ་བསམས་ནས། བྲམ་ཟེའི་ช་བྱད་ཀྱིས་ཁོའི་དྲུང་དུ་སོང་ངོ་།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཡང་ཀཱ་རའི་ལོ་མ་བཙོས་ཏེ། “བསིལ་བར་གྱུར་པ་དང་ཟའོ”་སྙམ་ནས་སྤྱིལ་བུའི་སྒོ་དྲུང་དུ་འདུག་གོ། དེ་ནས་ཁོའི་མདུན་དུ་བརྒྱ་བྱིན་བྲམ་ཟེའི་གཟུགས་ཀྱིས་བསོད་སྙོམས་འདོད་དེ་ལངས་སོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཁོ་མཐོང་ནས། “བདག་ལ་རྙེད་པ་ལེགས་པར་ཐོབ་པོ་ཉིད། བདག་གིས་ལེགས་པར་རྙེད་དོ།། ཡུན་རིང་པོ་ནས་བདག་གིས་སློང་མོ་བ་མཐོང་ངོ”་སྙམ་དུ་དགའ་བ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། “དེ་རིང་བདག་གི་བསམ་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ”་སྙམ་ནས། བཙོས་པའི་སྣོད་དེ་ཉིད་ཁྱེར་ཏེ་སོང་ཞིང་། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་བསམས་ཏེ། རང་གི་ཕྱིར་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་ལྷག་པར་ཁོའི་ལྷུང་བཟེད་དུ་བླུགས་སོ།། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་དེ་བླངས་ནས་ཅུང་ཟད་སོང་སྟེ་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཀྱང་ཁོ་ལ་བྱིན་ནས། སླར་ཟས་གཞན་མི་འཚོལ་བར་དགའ་བའི་བདེ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་དུས་འདའ་བར་བྱས་སོ།། ทุติยทิวเส ปน การปตฺตานิ ปจิตฺวา ‘‘หิยฺโย ทกฺขิเณยฺยํ อลภึ, อชฺช นุ โข กถ’’นฺติ ปณฺณสาลทฺวาเร นิสีทิ. สกฺโกปิ ตเถว อาคมิ. มหาสตฺโต ปุนปิ ตเถว ทตฺวา วีตินาเมสิ. ตติยทิวเส จ ตเถว ทตฺวา ‘‘อโห วต เม ลาภา, พหุํ วต ปุญฺญํ ปสวามิ, สจาหํ ทกฺขิเณยฺยํ ลเภยฺยํ, เอวเมว มาสมฺปิ ทฺเวมาสมฺปิ ทานํ ทเทยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ. ตีสุปิ ทิวเสสุ ‘‘เตน ทาเนน น ลาภสกฺการสิโลกํ น จกฺกวตฺติสมฺปตฺตึ น สกฺกสมฺปตฺตึ น พฺรหฺมสมฺปตฺตึ น สาวกโพธึ น ปจฺเจกโพธึ ปตฺเถมิ, อปิ จ อิทํ เม ทานํ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหตู’’ติ ยถาธิการํ จิตฺตํ ฐเปสิ. เตน วุตฺตํ – ཉིན་གཉིས་པ་ལ་ཡང་ཀཱ་རའི་ལོ་མ་བཙོས་ཏེ། “ཁ་སང་ནི་སྦྱིན་གནས་རྙེད་ལ། དེ་རིང་ཇི་ལྟར་འགྱུར”་སྙམ་ནས་སྤྱིལ་བུའི་སྒོ་དྲུང་དུ་འདུག་གོ། བརྒྱ་བྱིན་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་འོངས་སོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཡང་བསྐྱར་དེ་བཞིན་དུ་བྱིན་ནས་དུས་འདའ་བར་བྱས་སོ།། ཉིན་གསུམ་པ་ལ་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་བྱིན་ནས། “ཀྱེ་མ་བདག་གི་རྙེད་པ་ནི་ཆེའོ།། བསོད་ནམས་མང་པོ་བསགས་སོ།། གལ་ཏེ་བདག་གིས་སྦྱིན་གནས་རྙེད་ན། འདི་ལྟར་ཟླ་བ་གཅིག་གམ་ཟླ་བ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཡང་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ”་སྙམ་དུ་བསམས་སོ།། ཉིན་གསུམ་པོ་དེ་དག་ཀུན་ཏུ། “སྦྱིན་པ་དེས་བདག་གིས་རྙེད་བཀུར་དང་གྲགས་པ་མི་འདོད། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མི་འདོད། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མི་འདོད། ཚངས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མི་འདོད། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མི་འདོད། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མི་འདོད། འོན་ཀྱང་བདག་གི་སྦྱིན་པ་འདི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་ཅིག”་ཅེས་རང་གི་སྨོན་ལམ་བཞིན་དུ་སེམས་བཞག་གོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๔. ༤. ‘‘ตทา มํ ตปเตเชน, สนฺตตฺโต ติทิวาภิภู; ธาเรนฺโต พฺราหฺมณวณฺณํ, ภิกฺขาย มํ อุปาคมิ. “དེ་ཚེ་བདག་གི་དཀའ་ཐུབ་མཐུས། །གསུམ་རྩེན་བདག་པོ་ཡོངས་སུ་གདུངས། །བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་བཟུང་ནས་ནི། །བསོད་སྙོམས་ཕྱིར་དུ་བདག་གམ་ལྷགས། ། ๕. ༥. ‘‘ปวนา อาภตํ ปณฺณํ, อเตลญฺจ อโลณิกํ; มม ทฺวาเร ฐิตํ ทิสฺวา, สกฏาเหน อากิรึ. “ནགས་ནས་བླངས་པའི་ལོ་མ་ནི། །སྣུམ་མེད་ཚྭ་ཡང་མེད་པ་སཏེ། །བདག་གི་སྒོ་དྲུང་ལངས་མཐོང་ནས། །སྣོད་དང་བཅས་ཏེ་བླུགས་པར་བྱས། ། ๖. ༦. ‘‘ตสฺส ทตฺวานหํ ปณฺณํ, นิกุชฺชิตฺวาน ภาชนํ; ปุเนสนํ ชหิตฺวาน, ปาวิสึ ปณฺณสาลกํ. “ཁོ་ལ་ལོ་མ་བྱིན་ནས་ནི། །སྣོད་ནི་ཁ་སྦུབ་བྱས་ནས་སུ། །ཡང་བསྐྱར་ཟས་འཚོལ་ཡོངས་སྤངས་ཏེ། །ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་ཞུགས་པར་བྱས། ། ๗. ༧. ‘‘ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ, อุปคญฺฉิ มมนฺติกํ; อกมฺปิโต อโนลคฺโค, เอวเมวมทาสหํ. “ཐེངས་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ལའང་། །བདག་གི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་ལྷགས། །མི་གཡོ་ཆགས་པ་མེད་པ་རུ། །དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་བདག་གིས་བྱིན། ། ๘. ༨. ‘‘น เม ตปฺปจฺจยา อตฺถิ, สรีรสฺมึ วิวณฺณิยํ; ปีติสุเขน รติยา, วีตินาเมมิ ตํ ทิวํ. “དེ་ཡི་རྒྱུ་ལས་བདག་གི་ལུས། །མདོག་ཉམས་པ་ནི་ཅུང་ཟད་མེད། །དགའ་བའི་བདེ་བས་ཚིམ་པ་ཡིས། །ཉིན་མོ་དེ་དག་འདའ་བར་བྱས། ། ๙. ༩. ‘‘ยทิ มาสมฺปิ ทฺเวมาสํ, ทกฺขิเณยฺยํ วรํ ลเภ; อกมฺปิโต อโนลีโน, ทเทยฺยํ ทานมุตฺตมํ. “གལ་ཏེ་ཟླ་གཅིག་ཟླ་གཉིས་སུ། །སྦྱིན་གནས་མཆོག་ནི་རྙེད་གྱུར་ན། །མི་གཡོ་ཞུམ་པ་མེད་པ་རུ། །སྦྱིན་པ་མཆོག་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ། ། ๑๐. ༡༠. ‘‘น [Pg.24] ตสฺส ทานํ ททมาโน, ยสํ ลาภญฺจ ปตฺถยึ; สพฺพญฺญุตํ ปตฺถยาโน, ตานิ กมฺมานิ อาจริ’’นฺติ. “སྦྱིན་པ་དེ་དག་བྱེད་པའི་ཚེ། །གྲགས་དང་རྙེད་པ་མ་བརྐམ་སྟེ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དོན་གཉེར་ཕྱིར། །ལས་དེ་དག་ནི་སྤྱད་པ་ཡིན། །”ཞེས་བྱའོ།། ตตฺถ ตทาติ ยทา อหํ อกิตฺตินามโก ตาปโส หุตฺวา ตสฺมึ ทีเป การารญฺเญ วิหรามิ, ตทา. มนฺติ มม. ตปเตเชนาติ สีลปารมิตานุภาเวน. สีลญฺหิ ทุจฺจริตสํกิเลสสฺส ตปนโต ‘‘ตโป’’ติ วุจฺจติ, เนกฺขมฺมวีริยปารมิตานุภาเวน วา. ตาปิ หิ ตณฺหาสํกิเลสสฺส โกสชฺชสฺส จ ตปนโต ‘‘ตโป’’ติ วุจฺจติ, อุกฺกํสคตา จ ตา โพธิสตฺตสฺส อิมสฺมึ อตฺตภาเวติ. ขนฺติสํวรสฺส จาปิ ปรมุกฺกํสคมนโต ‘‘ขนฺติปารมิตานุภาเวนา’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏเตว. ‘‘ขนฺตี ปรมํ ตโป’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๔) หิ วุตฺตํ. สนฺตตฺโตติ ยถาวุตฺตคุณานุภาวชนิเตน ธมฺมตาสิทฺเธน ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนสฺส อุณฺหากาเรน สนฺตาปิโต. ติทิวาภิภูติ เทวโลกาธิปติ, สกฺโกติ อตฺโถ. ปณฺณสาลาย สมีเป คหิตมฺปิ การปณฺณํ ปณฺณสาลาย อรญฺญมชฺฌคตตฺตา ‘‘ปวนา อาภต’’นฺติ วุตฺตํ. དེ་ལ་“དེ་ཚེ”་ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་ང་ནི་དཀའ་ཐུབ་པ་ཨ་ཀིཏྟི་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏེ། གླིང་དེའི་ཀཱ་རའི་ནགས་སུ་གནས་པའི་ཚེའོ།། “མང”་ཞེས་པ་ནི། བདག་ལའོ།། “དཀའ་ཐུབ་མཐུས”་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཐུ་ཉིད་དོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“དཀའ་ཐུབ”་ཅེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ངེས་འབྱུང་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཐུ་ལའང་བྱ་སཏེ། དེ་དག་ཀྱང་སྲེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་ལེ་ལོ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“དཀའ་ཐུབ”་ཅེས་བྱ་ལ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐྱེ་བ་འདིར་དེ་དག་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཏོ།། བཟོད་པ་དང་སྡོམ་པ་ཡང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཐུས”་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དུ་རུང་སཏེ། “བཟོད་པ་ནི་དཀའ་ཐུབ་མཆོག་ཡིན”་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཡོངས་སུ་གདུངས”་ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་ལས་བྱུང་ཞིང་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་ཚ་བའི་རྣམ་པས་པཎྜུ་ཀམ་བ་ལའི་རྡོ་ལེབ་གདུངས་པར་གྱུར་པའོ།། “གསུམ་རྩེན་བདག་པོ”་ཞེས་པ་ནི། ལྷའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུའི་ཉེ་འཁོར་ནས་བླངས་པའི་ཀཱ་རའི་ལོ་མ་ཡིན་ཡང་། སྤྱིལ་བུ་དེ་ནི་ནགས་ཀྱི་དབུས་སུ་ཆགས་པའི་ཕྱིར། “ནགས་ནས་བླངས་པ”་ཞེས་གསུངས་སོ།། อเตลญฺจ อโลณิกนฺติ เทยฺยธมฺมสฺส อนุฬารภาเวปิ อชฺฌาสยสมฺปตฺติยา ทานธมฺมสฺส มหาชุติกภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. มม ทฺวาเรติ มยฺหํ ปณฺณสาลาย ทฺวาเร. สกฏาเหน อากิรินฺติ อิมินา อตฺตโน กิญฺจิปิ อเสเสตฺวา ทินฺนภาวํ ทสฺเสติ. «སྣུམ་མེད་ཚྭ་མེད་» ཅེས་པ་ནི། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ (ཀན་པྲིང་ལོ་མའི་དངོས་པོ་) དེ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་མ་ཡིན་ནའང་། བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་སྦྱིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །«ངའི་སྒོ་རུ་» ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུའི་སྒོ་རུའོ། །«ཤིང་རྟའི་གཞོང་པས་བླུགས་སོ་» ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་རང་གི་ཆེད་དུ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་ལྷག་པར་བྱས་ཏེ་བྱིན་པའི་རང་བཞིན་སྟོན་ཏོ། ། ปุเนสนํ ชหิตฺวานาติ ‘‘เอกทิวสํ ทฺวิกฺขตฺตุํ ฆาเสสนํ น สลฺเลข’’นฺติ จินฺเตตฺวา ทานปีติยา ติตฺโต วิย หุตฺวา ตสฺมึ ทิวเส ปุน อาหารปริเยฏฺฐึ อกตฺวา. «ཡང་བཙལ་བ་སྤངས་ཏེ་» ཞེས་པ་ནི། «ཉིན་གཅིག་ལ་ལན་གཉིས་སུ་ཟས་འཚོལ་བ་ནི་སྐྱོ་བ་ (སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་) མ་ཡིན་ནོ་» ཞེས་བསམས་ནས། སྦྱིན་པའི་དགའ་བས་ཚིམ་པ་ལྟར་གྱུར་ཏེ། ཉིན་མོ་དེ་ལ་ཡང་བསྐྱར་ཟས་འཚོལ་བར་མ་བྱས་པའོ། ། อกมฺปิโตติ สุทูรวิกฺขมฺภิตตฺตา มจฺฉริเยน อจลิโต ทานชฺฌาสยโต จลนมตฺตมฺปิ อการิโต. อโนลคฺโคติ โลภวเสน อีสกมฺปิ อลคฺโค. ตติยมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ทุติยมฺปีติ อิมํ สมฺปิณฺเฑติ. เอวเมวมทาสหนฺติ ยถา ปฐมํ, เอวเมวํ ทุติยมฺปิ, ตติยมฺปิ อทาสึ อหํ. «མི་གཡོ་བ་» ཞེས་པ་ནི། སེར་སྣ་ཤིན་ཏུ་རིང་དུ་བསལ་བས་མི་གཡོ་ཞིང་། སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ལས་གཡོ་བ་ཙམ་ཡང་མ་བྱས་པའོ། །«མ་ཆགས་པ་» ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པའི་དབང་གིས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་ཆགས་པའོ། །«གསུམ་པར་ཡང་» ཞེས་པའི་ «ཡང་» སྒྲས་ «གཉིས་པར་ཡང་» ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་སྡུད་དོ། །«དེ་བཞིན་དུ་བདག་གིས་བྱིན་ནོ་» ཞེས་པ་ནི། ཉིན་དང་པོ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ཉིན་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པར་ཡང་བདག་གིས་བྱིན་ནོ། ། น เม ตปฺปจฺจยาติ คาถาย วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏํ กโรติ. ตตฺถ ตปฺปจฺจยาติ ทานปจฺจยา ตีสุ ทิวเสสุ ฉินฺนาหารตาย สรีรสฺมึ เยน เววณฺณิเยน ภวิตพฺพํ, ตมฺปิ เม สรีรสฺมึ วิวณฺณิยํ ทานปจฺจยาเยว นตฺถิ[Pg.25]. กสฺมา? ทานวิสเยน ปีติสุเขน ทานวิสยาย เอว จ รติยา. วีตินาเมมิ ตํ ทิวนฺติ ตํ สกลํ ติมตฺตทิวสํ วีตินาเมมิ, น เกวลญฺจ ตีณิ เอว ทิวสานิ, อถ โข มาสทฺวิมาสมตฺตมฺปิ กาลํ, เอวเมว ทาตุํ ปโหมีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยทิ มาสมฺปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อโนลีโนติ อลีนจิตฺโต, ทาเน อสงฺกุจิตจิตฺโตติ อตฺโถ. «དེའི་རྐྱེན་གྱིས་བདག་ལ་མི་འབྱུང་» ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་ནང་དུ་གསུངས་ཟིན་པའི་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ནང་གི་ «དེའི་རྐྱེན་གྱིས་» ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཉིན་གསུམ་གྱི་རིང་ལ་ཟས་ཆད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ལུས་ལ་ཤ་མདོག་འགྱུར་བ་གང་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་དེའང་། སྦྱིན་པའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱིས་བདག་གི་ལུས་ལ་ཤ་མདོག་ཉམས་པ་དེ་མེད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྦྱིན་པའི་ཡུལ་ལ་དགའ་བའི་བདེ་བ་དང་སྦྱིན་པའི་ཡུལ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བས་སོ། །«ཉིན་མོ་དེ་འདའ་བར་བྱེད་དོ་» ཞེས་པ་ནི། ཉིན་གསུམ་གྱི་ཚད་ཡོད་པའི་ཉིན་མོ་དེ་ཐམས་ཅད་འདའ་བར་བྱེད་དོ། །ཉིན་གསུམ་ཁོ་ན་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཟླ་བ་གཅིག་གམ་ཟླ་བ་གཉིས་ཙམ་གྱི་དུས་སུའང་དེ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པར་ནུས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «གལ་ཏེ་ཟླ་བ་ཡང་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །«ཞུམ་པ་མེད་པ་» ཞེས་པ་ནི། སེམས་མ་ཞུམ་པ་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སེམས་མི་འཁུམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ตสฺสาติ พฺราหฺมณรูเปน อาคตสฺส สกฺกสฺส. ยสนฺติ กิตฺตึ, ปริวารสมฺปตฺตึ วา. ลาภญฺจาติ เทวมนุสฺเสสุ จกฺกวตฺติอาทิภาเวน ลทฺธพฺพํ ลาภํ วา น ปตฺถยึ. อถ โข สพฺพญฺญุตํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺถยาโน อากงฺขมาโน ตานิ ตีสุ ทิวเสสุ อเนกวารํ อุปฺปนฺนานิ ทานมยานิ ปุญฺญกมฺมานิ ทานสฺส วา ปริวารภูตานิ กายสุจริตาทีนิ ปุญฺญกมฺมานิ อาจรึ อกาสินฺติ. «དེ་ལ་» ཞེས་པ་ནི། བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་ལྷགས་པའི་བརྒྱ་བྱིན་ལའོ། །«གྲགས་པ་» ཞེས་པ་ནི། སྙན་གྲགས་སམ། ཡང་ན་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །«རྙེད་པ་ཡང་» ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མིའི་ནང་དུ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་རྙེད་པ་ལ་བདག་གིས་མ་ཆགས་སོ། །འོན་ཀྱང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་དོན་དུ་གཉེར་ཞིང་འདོད་པས། ཉིན་གསུམ་པོ་དེ་དག་ལ་ལན་མང་དུ་སྐྱེས་པའི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་དེ་དག་དང་། སྦྱིན་པའི་འཁོར་དུ་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རྣམས་བསྒྲུབས་ཤིང་བྱས་སོ། ། อิติ ภควา ตสฺมึ อตฺตภาเว อตฺตโน สุทุกฺกรํ ปุญฺญจริตมตฺตเมว อิธ มหาเถรสฺส ปกาเสสิ. ชาตกเทสนายํ ปน จตุตฺถทิวเส สกฺกสฺส อุปสงฺกมิตฺวา โพธิสตฺตสฺส อชฺฌาสยชานนํ วเรน อุปนิมนฺตนา โพธิสตฺตสฺส วรสมฺปฏิจฺฉนสีเสน ธมฺมเทสนา เทยฺยธมฺมทกฺขิเณยฺยานํ ปุน สกฺกสฺส อนาคมนสฺส จ อากงฺขมานตา จ ปกาสิตา. วุตฺตญฺเหตํ – དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྐྱེ་བ་དེར་རང་གི་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་དོན་ཉིད་འདིར་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ (ཤཱ་རིའི་བུ་) ལ་གསལ་བར་མཛད་དོ། །སྐྱེས་པའི་རབས་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པ་ལས་ནི། ཉིན་བཞི་པར་བརྒྱ་བྱིན་ལྷགས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བསམ་པ་ཤེས་ནས། མཆོག་སྦྱིན་པས་གདན་དྲངས་པ་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མཆོག་ཁས་བླངས་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་སྦྱིན་གནས་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པ་དང་། ཡང་བརྒྱ་བྱིན་མི་འོང་བར་འདོད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དོ། །འདི་སྐད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘อกิตฺตึ ทิสฺวาน สมฺมนฺตํ, สกฺโก ภูตปตี พฺรวิ; กึ ปตฺถยํ มหาพฺรหฺเม, เอโก สมฺมสิ ฆมฺมนิ. «འབྱུང་པོའི་བདག་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས། །ཞི་བར་གནས་པའི་ཀུན་དགའ་མཐོང་། །ཚངས་པ་ཆེན་པོ་གཅིག་པུ་རུ། །ཚ་བའི་གནས་སུ་ཅི་ཕྱིར་བཞུགས། ། ‘‘ทุกฺโข ปุนพฺภโว สกฺก, สรีรสฺส จ เภทนํ; สมฺโมหมรณํ ทุกฺขํ, ตสฺมา สมฺมามิ, วาสว. «བརྒྱ་བྱིན་ཡང་བསྐྱར་སྐྱེ་བ་སྡུག །ལུས་འདི་འཇིག་པའང་སྡུག་བསྔལ་ཉིད། །རྨོངས་ཏེ་འཆི་བའང་སྡུག་བསྔལ་བས། །དེ་ཕྱིར་བདག་ནི་ཞི་བར་གནས། ། ‘‘เอตสฺมึ เต สุลปิเต, ปติรูเป สุภาสิเต; วรํ กสฺสป เต ทมฺมิ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสิ. «ཀཱ་ཤྱ་པ་ཁྱོད་ལེགས་སྨྲས་ཤིང་། །འཚམ་ཞིང་ལེགས་པར་བཤད་པ་འདིས། །ཡིད་ལ་གང་འདོད་མཆོག་སྦྱིན་པ། །ཅི་ཡང་རུང་བ་ཁྱོད་ལ་སྦྱིན། །» ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘วรญฺเจ เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร; เยน ปุตฺเต จ ทาเร จ, ธนธญฺญํ ปิยานิ จ; ลทฺธา นรา น ตปฺปนฺติ, โส โลโภ น มยี วเส. «འབྱུང་པོ་ཀུན་གྱི་དབང་ཕྱུག་བརྒྱ་བྱིན་ཁྱོད། །གལ་ཏེ་བདག་ལ་མཆོག་སྦྱིན་ན། །གང་གིས་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་། །ནོར་འབྲུ་ཡིད་འོང་ཐོབ་གྱུར་ཀྱང་། །མི་རྣམས་ངོམས་པ་མེད་འགྱུར་བའི། །ཆགས་པ་དེ་ནི་བདག་ལ་མ་ཆགས་ཤིག །» ཅེས་སྨྲས་པ་ན། เอตสฺมึ เต สุลปิเต…เป… มนสิจฺฉสิ. «ཀཱ་ཤྱ་པ་ཁྱོད་ལེགས་སྨྲས་ཤིང་། །... བྱས་ནས། ... ཡིད་ལ་གང་འདོད་མཆོག་སྦྱིན་པ། །» ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘วรญฺเจ [Pg.26] เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร; เขตฺตํ วตฺถุํ หิรญฺญญฺจ, ควาสฺสํ ทาสโปริสํ; เยน ชาเตน ชียนฺติ, โส โทโส น มยี วเส. «འབྱུང་པོ་ཀུན་གྱི་དབང་ཕྱུག་བརྒྱ་བྱིན་ཁྱོད། །གལ་ཏེ་བདག་ལ་མཆོག་སྦྱིན་ན། །ཞིང་ས་ཁང་ཁྱིམ་གསེར་དངུལ་དང་། །བ་ལང་རྟ་དང་བྲན་ཕོ་མོ། །གང་ཞིག་སྐྱེས་པས་འཇིག་འགྱུར་བའི། །སྐྱོན་དེ་ནི་བདག་ལ་མ་ཆགས་ཤིག །» ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘เอตสฺมึ เต สุลปิเต…เป… มนสิจฺฉสิ. «ཀཱ་ཤྱ་པ་ཁྱོད་ལེགས་སྨྲས་ཤིང་། །... བྱས་ནས། ... ཡིད་ལ་གང་འདོད་མཆོག་སྦྱིན་པ། །» ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘วรญฺเจ เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร; พาลํ น ปสฺเส น สุเณ, น จ พาเลน สํวเส; พาเลนลฺลาปสลฺลาปํ, น กเร น จ โรจเย. «འབྱུང་པོ་ཀུན་གྱི་དབང་ཕྱུག་བརྒྱ་བྱིན་ཁྱོད། །གལ་ཏེ་བདག་ལ་མཆོག་སྦྱིན་ན། །བྱིས་པ་མི་མཐོང་མི་ཐོས་ཤིག །བྱིས་པ་དང་ནི་མི་གནས་ཤིག །བྱིས་པ་དང་ནི་གཏམ་མི་བྱེད། །བྱིས་པ་ལ་ནི་མི་དགའ་ཤིག །» ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘กึ นุ เต อกรํ พาโล, วท กสฺสป การณํ; เกน กสฺสป พาลสฺส, ทสฺสนํ นาภิกงฺขสิ. «བྱིས་པས་ཁྱོད་ལ་ཅི་བྱས་པ། །ཀཱ་ཤྱ་པ་ཡི་རྒྱུ་མཚན་ཤོད། །ཅི་ཕྱིར་ཀཱ་ཤྱ་པ་ཁྱོད་ནི། །བྱིས་པ་མཐོང་བར་མི་འདོད་དམ། །» ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘อนยํ นยติ ทุมฺเมโธ, อธุรายํ นิยุญฺชติ; ทุนฺนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต ปกุปฺปติ; วินยํ โส น ชานาติ, สาธุ ตสฺส อทสฺสนํ. «བློ་ངན་ལམ་མིན་ཁྲིད་པར་བྱེད། །བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་སྦྱོར། །ལོག་པར་ཁྲིད་པ་མཆོག་ཏུ་འཛིན། །ལེགས་པར་སྨྲས་ཀྱང་ཁྲོ་བར་བྱེད། །འདུལ་བ་དེ་ཡིས་མི་ཤེས་པས། །དེ་ཉིད་མི་མཐོང་བ་ནི་ལེགས། །» ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘เอตสฺมึ เต สุลปิเต…เป… มนสิจฺฉสิ. «ཀཱ་ཤྱ་པ་ཁྱོད་ལེགས་སྨྲས་ཤིང་། །... བྱས་ནས། ... ཡིད་ལ་གང་འདོད་མཆོག་སྦྱིན་པ། །» ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘วรญฺเจ เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร; ธีรํ ปสฺเส สุเณ ธีรํ, ธีเรน สห สํวเส; ธีเรนลฺลาปสลฺลาปํ, ตํ กเร ตญฺจ โรจเย. «འབྱུང་པོ་ཀུན་གྱི་དབང་ཕྱུག་བརྒྱ་བྱིན་ཁྱོད། །གལ་ཏེ་བདག་ལ་མཆོག་སྦྱིན་ན། །མཁས་པ་མཐོང་ཞིང་མཁས་ཐོས་ཤིག །མཁས་པ་དང་ནི་ལྷན་ཅིག་གནས། །མཁས་པ་དང་ནི་གཏམ་བྱེད་ཅིང་། །དེ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བར་ཤིག །» ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘กึ นุ เต อกรํ ธีโร, วท กสฺสป การณํ; เกน กสฺสป ธีรสฺส, ทสฺสนํ อภิกงฺขสิ. «མཁས་པས་ཁྱོད་ལ་ཅི་བྱས་པ། །ཀཱ་ཤྱ་པ་ཡི་རྒྱུ་མཚན་ཤོད། །ཅི་ཕྱིར་ཀཱ་ཤྱ་པ་ཁྱོད་ནི། །མཁས་པ་མཐོང་བར་འདོད་དམ། །» ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘นยํ นยติ เมธาวี, อธุรายํ น ยุญฺชติ; สุนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต น กุปฺปติ; วินยํ โส ปชานาติ, สาธุ เตน สมาคโม. «བློ་ལྡན་ལམ་བཟང་ཁྲིད་པར་བྱེད། །བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་མི་སྦྱོར། །ལེགས་པར་ཁྲིད་པ་མཆོག་ཏུ་འཛིན། །ལེགས་པར་སྨྲས་ཀྱང་མི་ཁྲོ་འོ། །འདུལ་བ་དེ་ཡིས་ཤེས་པས་ན། །དེ་དང་འཕྲད་པ་བཟང་པོ་ཉིད། །» ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘เอตสฺมึ เต สุลปิเต…เป… มนสิจฺฉสิ. «ཀཱ་ཤྱ་པ་ཁྱོད་ལེགས་སྨྲས་ཤིང་། །... བྱས་ནས། ... ཡིད་ལ་གང་འདོད་མཆོག་སྦྱིན་པ། །» ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘วรญฺเจ เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร; ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยุคฺคมนํ ปติ; ทิพฺพา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุํ, สีลวนฺโต จ ยาจกา. «འབྱུང་པོ་ཀུན་གྱི་དབང་ཕྱུག་བརྒྱ་བྱིན་ཁྱོད། །གལ་ཏེ་བདག་ལ་མཆོག་སྦྱིན་ན། །དེ་ནས་མཚན་མོ་འདས་པའི་མཐར། །ཉི་མ་ཤར་བའི་དུས་ཉིདདུ། །ལྷ་ཡི་ཟས་རྣམས་འབྱུང་བ་དང་། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པའི་སློང་མོ་བ། །ལྷགས་པར་གྱུར་ཅིག་བརྒྱ་བྱིན་ལགས། །» ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘ททโต เม น ขีเยถ, ทตฺวา นานุตเปยฺยหํ; ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺยํ, เอตํ สกฺก วรํ วเร. «བདག་གིས་བྱིན་པས་མི་ཟད་ཅིང་། །བྱིན་ནས་འགྱོད་པ་མི་སྐྱེ་ལ། །སྦྱིན་བཞིན་སེམས་ནི་དྭངས་གྱུར་ཅིག །བརྒྱ་བྱིན་མཆོག་འདི་བདག་གིས་གདམ། །» ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘เอตสฺมึ เต สุลปิเต…เป… มนสิจฺฉสิ.‘‘วรญฺเจ [Pg.27] เม อโท สกฺก, สพฺพภูตานมิสฺสร; น มํ ปุน อุเปยฺยาสิ, เอตํ สกฺก วรํ วเร. «ཀཱ་ཤྱ་པ་ཁྱོད་ལེགས་སྨྲས་ཤིང་། །... བྱས་ནས། ... ཡིད་ལ་གང་འདོད་མཆོག་སྦྱིན་པ། །» ཞེས་སྨྲས་པ་ན། «འབྱུང་པོ་ཀུན་གྱི་དབང་ཕྱུག་བརྒྱ་བྱིན་ཁྱོད། །གལ་ཏེ་བདག་ལ་མཆོག་སྦྱིན་ན། །ཡང་བསྐྱར་བདག་གི་དྲུང་དུ་མི་འོང་བར། །བརྒྱ་བྱིན་མཆོག་འདི་བདག་གིས་གདམ། །» ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘พหูหิ วตจริยาหิ, นรา จ อถ นาริโย; ทสฺสนํ อภิกงฺขนฺติ, กึ นุ เม ทสฺสเน ภยํ. «ཀཱ་ཤྱ་པ་དཀའ་ཐུབ་སྤྱོད་པ་མང་པོ་ཡིས། །སྐྱེས་པ་དང་ནི་བུད་མེད་རྣམས། །མཐོང་བར་མངོན་པར་འདོད་པ་ལ། །བདག་མཐོང་བ་ལ་ཅི་ཕྱིར་འཇིགས། །» ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘ตํ ตาทิสํ เทววณฺณํ, สพฺพกามสมิทฺธินํ; ทิสฺวา ตโป ปมชฺเชยฺยํ, เอตํ เต ทสฺสเน ภย’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๓.๘๓-๑๐๓); «འདོད་པ་ཐམས་ཅད་འབྱོར་པ་ཡི། །ལྷ་ཡི་ཆ་བྱད་དེ་འདྲ་མཐོང་། །བདག་གི་དཀའ་ཐུབ་ཉམས་འགྱུར་བས། །ཁྱོད་མཐོང་བ་ཡི་འཇིགས་པ་འདིའོ། །» ཞེས་གསུངས་སོ། ། อถ สกฺโก ‘‘สาธุ, ภนฺเต, น เต อิโต ปฏฺฐาย สนฺติกํ อาคมิสฺสามี’’ติ ตํ อภิวาเทตฺวา ปกฺกามิ. มหาสตฺโต ยาวชีวํ ตตฺเถว วสนฺโต อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. དེ་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ «བཙུན་པ་ལེགས་སོ། །དེ་རིང་ནས་བཟུང་ཁྱོད་ཀྱི་དྲུང་དུ་མི་འོང་ངོ་» ཞེས་སྨྲས་ཏེ། ཁོང་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་གཤེགས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཚེ་གང་པོར་གནས་དེ་ཉིད་དུ་བཞུགས་ཤིང་། ཚེའི་མཐར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ། ། อนุรุทฺธตฺเถโร ตทา สกฺโก อโหสิ, โลกนาโถ อกิตฺติปณฺฑิโต. དེའི་ཚེ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་གནས་བརྟན་མ་འགགས་པ་ཡིན་ལ། འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ནི་མཁས་པ་ཀུན་དགའ་ (ཨ་ཀིཏྟི་) ཡིན་ནོ། ། ตสฺส มหาภินิกฺขมนสทิสํ นิกฺขนฺตตฺตา เนกฺขมฺมปารมี. สุวิสุทฺธสีลาจารตาย สีลปารมี. กามวิตกฺกาทีนํ สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตตฺตา วีริยปารมี. ขนฺติสํวรสฺส ปรมุกฺกํสคมนโต ขนฺติปารมี. ปฏิญฺญานุรูปํ ปฏิปตฺติยา สจฺจปารมี. สพฺพตฺถ อจลสมาทานาธิฏฺฐาเนน อธิฏฺฐานปารมี. สพฺพสตฺเตสุ หิตชฺฌาสเยน เมตฺตาปารมี. สตฺตสงฺขารกตวิปฺปกาเรสุ มชฺฌตฺตภาวปฺปตฺติยา อุเปกฺขาปารมี. ตาสํ อุปการานุปกาเร ธมฺเม ชานิตฺวา อนุปกาเร ธมฺเม ปหาย อุปการธมฺเมสุ ปวตฺตาปนปุเรจรา สหชาตา จ อุปายโกสลฺลภูตา อติสลฺเลขวุตฺติสาธนี จ ปญฺญา ปญฺญาปารมีติ อิมาปิ ทส ปารมิโย ลพฺภนฺติ. ཁོང་གི་མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོ་དང་འདྲ་བར་མངོན་པར་བྱུང་བས་ནི་ «ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་» ཐོབ་བོ། །ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྤྱོད་པས་ནི་ «ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་» ཐོབ་བོ། །འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་ལེགས་པར་བསལ་བས་ནི་ «བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་» ཐོབ་བོ། །བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པས་ནི་ «བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་» ཐོབ་བོ། །དམ་བཅས་པ་དང་མཐུན་པར་བསྒྲུབས་པས་ནི་ «བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་» ཐོབ་བོ། །ཐམས་ཅད་དུ་མི་གཡོ་བར་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པས་ནི་ «སྨོན་ལམ་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་» ཐོབ་བོ། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པའི་བསམ་པས་ནི་ «བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་» ཐོབ་བོ། །སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པས་ནི་ «བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་» ཐོབ་བོ། །དེ་དག་གི་ཕན་བྱེད་དང་གནོད་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཤེས་ནས། གནོད་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སྤངས་ཏེ། ཕན་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་སྔོན་འགྲོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། ཐབས་མཁས་པར་གྱུར་པ་དང་། ཤིན་ཏུ་སྐྱོ་བའི་འཚོ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ «ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་» སྟེ། འདི་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་ཀྱང་ཐོབ་བོ། ། ทานชฺฌาสยสฺส ปน อติอุฬารภาเวน ทานมุเขน เทสนา ปวตฺตา. ตสฺมา สพฺพตฺถ สมกา มหากรุณา, ทฺเวปิ ปุญฺญญาณสมฺภารา, กายสุจริตาทีนิ ตีณิ โพธิสตฺตสุจริตานิ, สจฺจาธิฏฺฐานาทีนิ จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, อุสฺสาหาทโย จตสฺโส พุทฺธภูมิโย, สทฺธาทโย ปญฺจ มหาโพธิปริปาจนียา ธมฺมา, อโลภชฺฌาสยาทโย ฉ โพธิสตฺตานํ อชฺฌาสยา, ติณฺโณ ตาเรสฺสามีติอาทโย สตฺต ปฏิญฺญา ธมฺมา, อปฺปิจฺฉสฺสายํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม มหิจฺฉสฺสาติอาทโย (ที. นิ. ๓.๓๕๘; อ. นิ. ๘.๓๐) อฏฺฐ มหาปุริสวิตกฺกา (ที. นิ. ๓.๓๕๘), นว โยนิโสมนสิการมูลกา ธมฺมา, ทานชฺฌาสยาทโย ทส มหาปุริสชฺฌาสยา, ทานสีลาทโย ทส ปุญฺญกิริยวตฺถูนีติ เอวมาทโย เย อเนกสตอเนกสหสฺสปฺปเภทา โพธิสมฺภารภูตา [Pg.28] มหาโพธิสตฺตคุณา. เต สพฺเพปิ ยถารหํ อิธ นิทฺธาเรตฺวา วตฺตพฺพา. སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་སྦྱིན་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་བྱུང་ངོ་། །དེ་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་དུ་མཉམ་པའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་། བསོད་ནམས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་གཉིས་དང་། ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོ་གསུམ་དང་། བདེན་པ་དང་སྨོན་ལམ་ལ་སོགས་པ་སྨོན་ལམ་བཞི་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་བཞི་དང་། དད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ལྔ་དང་། མ་ཆགས་པའི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བསམ་པ་དྲུག་དང་། «བདག་ཐར་ནས་གཞན་སྒྲོལ་བར་བྱའོ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དམ་བཅས་པའི་ཆོས་བདུན་དང་། «ཆོས་འདི་ནི་འདོད་པ་ཆུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི། འདོད་པ་ཆེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་བརྒྱད་དང་། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ཆོས་དགུ་དང་། སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་བསམ་པ་བཅུ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་བཅུ་ལ་སོགས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་དང་སྟོང་ཕྲག་མང་པོའི་དབྱེ་བ་ཡོད་པ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡོད་དོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྐབས་འདིར་རིགས་པ་བཞིན་དུ་ཕྱུང་སྟེ་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། อปิ เจตฺถ มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ มหนฺตญฺจ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหาภินิกฺขมนสทิสํ เคหโต นิกฺขมนํ, นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตสฺส พหุชนสมฺมตสฺส สโต ปรมปฺปิจฺฉภาเวน กุเลสุ คเณสุ จ อลคฺคตา, อจฺจนฺตเมว ลาภสกฺการสิโลกชิคุจฺฉา, ปวิเวกาภิรติ, กายชีวิตนิรเปกฺโข ปริจฺจาโค, อนาหารสฺเสว สโต ทิวสตฺตยมฺปิ ทานปีติยา ปริตุฏฺฐสฺส นิพฺพิการสรีรยาปนํ, มาสทฺวิมาสมตฺตมฺปิ กาลํ ยาจเก สติ อาหารํ ตเถว ทตฺวา ‘‘ทานคเตเนว ปีติสุเขน สรีรํ ยาเปสฺสามี’’ติ ปริจฺจาเค อโนลีนวุตฺติสาธโก อุฬาโร ทานชฺฌาสโย, ทานํ ทตฺวา ปุน อาหารปริเยฏฺฐิยา อกรณเหตุภูตา ปรมสลฺเลขวุตฺตีติ เอวมาทโย มหาสตฺตสฺส คุณานุภาวา เวทิตพฺพา. เตเนตํ วุจฺจติ – གཞན་ཡང་འདིར་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་དང་། གཉེན་འཁོར་གྱི་ཚོགས་ཆེན་པོ་སྤངས་ཏེ། མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོ་དང་འདྲ་བར་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་ཞིང་། བྱུང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་སྐྱེ་བོ་མང་པོས་བཀུར་བར་གྱུར་ཀྱང་། མཆོག་ཏུ་འདོད་པ་ཆུང་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་རིགས་དང་ཚོགས་རྣམས་ལ་མ་ཆགས་པ་དང་། རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་གྲགས་པ་ལ་གཏན་ནས་སྐྱུག་བྲོ་བ་དང་། དབེན་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་། ལུས་དང་སྲོག་ལ་མ་ལྟོས་པར་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། ཟས་མེད་བཞིན་དུ་ཉིན་གསུམ་གྱི་རིང་ལའང་སྦྱིན་པའི་དགའ་བས་ཚིམ་སྟེ་ལུས་ལ་འགྱུར་བ་མེད་པར་འཚོ་བ་དང་། ཟླ་བ་གཅིག་གམ་གཉིས་ཙམ་གྱི་དུས་སུའང་སློང་མོ་བ་ཡོད་ཚེ་ཟས་དེ་བཞིན་དུ་བྱིན་ནས། «སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་དགའ་བའི་བདེ་བས་ལུས་འཚོ་བར་བྱའོ་» ཞེས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་མི་ཞུམ་པའི་འཚོ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་དང་། སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས་ཡང་བསྐྱར་ཟས་འཚོལ་བར་མི་བྱེད་པའི་རྒྱུ་རུ་གྱུར་པའི་མཆོག་ཏུ་སྐྱོ་བའི་འཚོ་བ་ལ་སོགས་པ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘เอวํ อจฺฉริยา เหเต, อพฺภุตา จ มเหสิโน; มหาการุณิกา ธีรา, สพฺพโลเกกพนฺธวา. «དེ་ལྟར་རྨད་བྱུང་ངོ་མཚར་ཅན། །དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་འདི་དག་ནི། །ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ལྡན་མཁས་པ་སྟེ། །འཇིག་རྟེན་ཀུན་གྱི་གཉེན་གཅིག་པུའོ། ། ‘‘อจินฺเตยฺยานุภาวา จ, สทา สทฺธมฺมโคจรา; โพธิสตฺตา มหาสตฺตา, สุจิสลฺเลขวุตฺติโน. «བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་མཐུ་མངའ་ཞིང་། །རྟག་ཏུ་དམ་ཆོས་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སེམས་དཔའ་ཆེ། །གཙང་ཞིང་སྐྱོ་བའི་འཚོ་བ་ཅན། ། ‘‘มหาวาตสมุทฺธต-วีจิมาโล มโหทธิ; อปิ ลงฺเฆยฺย เวลนฺตํ, โพธิสตฺตา น ธมฺมตํ. «རླུང་ཆེན་གྱིས་བསྐྱོད་རྦ་རླབས་ཅན། །རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོས་མཐའ་ལས་ནི། །བརྒལ་བར་འགྱུར་བ་སྲིད་ནའང་། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཆོས་ཉིད་མིན། ། ‘‘โลเก สญฺชาตวทฺธาปิ, น เต ภาวิตภาวิโน; ลิมฺปนฺติ โลกธมฺเมหิ, โตเยน ปทุมํ ยถา. «འཇིག་རྟེན་སྐྱེས་ཤིང་འཕེལ་གྱུར་ཀྱང་། །བསྒོམ་པར་བྱ་བ་བསྒོམས་པ་དེ། །འཇིག་རྟེན་ཆོས་ཀྱིས་མི་གོས་ཏེ། །ཆུས་ནི་པདྨ་ཇི་བཞིན་ནོ། ། ‘‘เยสํ เว อตฺตนิ สฺเนโห, นิหียติ ยถา ยถา; สตฺเตสุ กรุณาสฺเนโห, วฑฺฒเตว ตถา ตถา. «གང་དག་རང་ལ་ཆགས་པ་ནི། །ཇི་ལྟ་ཇི་ལྟར་ཉམས་གྱུར་པ། །དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་སེམས་ཅན་ལ། །སྙིང་རྗེའི་ཆགས་པ་འཕེལ་བ་ཉིད། ། ‘‘ยถา จิตฺตํ วเส โหติ, น จ จิตฺตวสานุคา; ตถา กมฺมํ วเส โหติ, น จ กมฺมวสานุคา. «ཇི་ལྟར་སེམས་ནི་དབང་དུ་འགྱུར། །སེམས་ཀྱི་དབང་དུ་མི་འགྲོ་ཞིང་། །དེ་བཞིན་ལས་ནི་དབང་དུ་འགྱུར། །ལས་ཀྱི་དབང་དུ་མི་འགྲོ་འོ། ། ‘‘โทเสหิ นาภิภูยนฺติ, สมุคฺฆาเตนฺติ วา น เต; จรนฺตา โพธิปริเยฏฺฐึ, ปุริสาชานิยา พุธา. «བྱང་ཆུབ་ཚོལ་བར་སྤྱོད་པ་ཡི། །སྐྱེས་བུ་སྐྱེས་མཆོག་མཁས་པ་རྣམས། །ཞེ་སྡང་དག་གིས་མི་ཟིལ་གནོན། །རྩ་བ་ནས་ནི་སྤོང་བའང་མིན། ། ‘‘เตสุ [Pg.29] จิตฺตปฺปสาโทปิ, ทุกฺขโต ปริโมจเย; ปเควานุกิริยา เตสํ, ธมฺมสฺส อนุธมฺมโต’’ติ. «དེ་དག་ལ་ནི་སེམས་དྭངས་པའང་། །སྡུག་བསྔལ་དག་ལས་ཐར་བྱེད་ན། །ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས། །དེ་དག་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། །» ཞེས་སོ། ། ปรมตฺถทีปนิยา จริยาปิฏกสํวณฺณนาย དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ལས་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་དུ། อกิตฺติจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཀུན་དགའི་སྤྱོད་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། ๒. สงฺขพฺราหฺมณจริยาวณฺณนา ༢. བྲམ་ཟེ་དུང་གི་སྤྱོད་པའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། ๑๑-๑๒. ทุติยสฺมึ ปุนาปรนฺติ ปุน อปรํ, น เกวลมิทํ อกิตฺติจริยเมว, อถ โข ปุน อปรํ อญฺญํ สงฺขจริยมฺปิ ปวกฺขิสฺสํ, สุโณหีติ อธิปฺปาโย. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโย. สงฺขสวฺหโยติ สงฺขนาโม. มหาสมุทฺทํ ตริตุกาโมติ สุวณฺณภูมึ คนฺตุํ นาวาย มหาสมุทฺทํ ตริตุกาโม. อุปคจฺฉามิ ปฏฺฏนนฺติ ตามลิตฺติปฏฺฏนํ อุทฺทิสฺส คจฺฉามิ. สยมฺภุญาเณน ปจฺเจกโพธิยา อธิคตตฺตา สยเมว ภูตนฺติ สยมฺภุํ. กิเลสมาราทีสุ เกนจิปิ น ปราชิตนฺติ อปราชิตํ, ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ มทฺทิตฺวา ฐิตนฺติ อตฺโถ. ตตฺตาย กฐินภูมิยาติ ฆมฺมสนฺตาเปน สนฺตตฺตาย สกฺขรวาลุกานิจิตตฺตา ขราย กกฺขฬาย ภูมิยา. ༡༡-༡༢. གཉིས་པ་ལ་“ཡང་དང་གཞན་ཡང་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་བསྐྱར་གཞན་ཞིག་སྟེ། འདི་ནི་ཨ་ཀིཏྟིའི་སྤྱོད་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། ཡང་བསྐྱར་གཞན་ཡང་སངྑའི་སྤྱོད་པ་ཡང་བཤད་པར་བྱ་ཡིས། ཉོན་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“སངྑ་ཞེས་བྱ་བ་”ནི་སངྑ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ནོ། །“རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་བརྒལ་བར་འདོད་པ་”ནི་གསེར་གྱི་ས་གཞིར་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་གྲུ་གཟིངས་ཀྱིས་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་བརྒལ་བར་འདོད་པའོ། །“གྲུ་ཁར་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་”ནི་ཏཱ་མ་ལིཏྟིའི་གྲུ་ཁར་དམིགས་ཏེ་འགྲོ་བའོ། །རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་བྱས་པས་རང་ཉིད་བྱུང་བ་ནི་“རང་བྱུང་”ངོ། །ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་ལ་སོགས་པ་གང་གིས་ཀྱང་མ་ཕམ་པ་ནི་“མ་ཕམ་པ་”སྟེ། བདུད་གསུམ་གྱི་སྤྱི་བོ་ནས་མནན་ཏེ་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ཚ་ཞིང་མཁྲེགས་པའི་ས་གཞི་ལ་”ཞེས་པ་ནི། ཚ་བའི་གདུང་བས་ཡོངས་སུ་ཚིག་ཅིང་། གསེག་མ་དང་བྱེ་མས་གཏམས་པས་རྩུབ་ཅིང་མཁྲེགས་པའི་ས་གཞི་ལའོ། ། ๑๓. ตนฺติ ตํ ปจฺเจกพุทฺธํ. อิมมตฺถนฺติ อิมํ อิทานิ วกฺขมานํ ‘‘อิทํ เขตฺต’’นฺติอาทิกํ อตฺถํ. วิจินฺตยินฺติ ตทา สงฺขพฺราหฺมณภูโต จินฺเตสินฺติ สตฺถา วทติ. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – ༡༣. “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་དེ་ལའོ། །“དོན་འདི་”ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བའི་“འདི་ནི་ཞིང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཏོ། །“རྣམ་པར་བསམས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་བྲམ་ཟེ་སངྑར་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བསམས་སོ་ཞེས་སྟོན་པས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འདི་ནི་སྔོན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་དེ། อตีเต อยํ พาราณสี โมฬินี นาม อโหสิ. โมฬินีนคเร พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต สงฺโข นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา อฑฺโฒ มหทฺธโน จตูสุ นครทฺวาเรสุ นครมชฺเฌ อตฺตโน นิเวสนทฺวาเรติ ฉสุ ฐาเนสุ ฉ ทานสาลาโย กาเรตฺวา เทวสิกํ ฉสตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชนฺโต กปณทฺธิกาทีนํ มหาทานํ ปวตฺเตสิ. โส เอกทิวสํ จินฺเตสิ – ‘‘อหํ เคเห ธเน ขีเณ ทานํ ทาตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อปริกฺขีเณเยว ธเน นาวาย สุวณฺณภูมึ คนฺตฺวา ธนํ อาหริสฺสามี’’ติ. โส นาวํ ภณฺฑสฺส ปูราเปตฺวา ปุตฺตทารํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ยาวาหํ อาคจฺฉิสฺสามิ, ตาว เม ทานํ อนุปจฺฉินฺทนฺตา ปวตฺเตยฺยาถา’’ติ วตฺวา ทาสกมฺมกรปริวุโต อุปาหนํ อารุยฺห ฉตฺเตน ธาริยมาเนน ปฏฺฏนคามาภิมุโข ปายาสิ. འདས་པའི་དུས་སུ་ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་འདི་ནི་མོ་ལི་ནཱི་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ། །གྲོང་ཁྱེར་མོ་ལི་ནཱིར་ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་ཚེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་བྲམ་ཟེ་སངྑ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏེ། ཕྱུག་ཅིང་ནོར་མང་བ་དང་ལྡན་པས། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཞི་དང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས། རང་གི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་སྟེ་གནས་དྲུག་ཏུ་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་དྲུག་བསྐྲུན་ནས། ཉིན་རེ་བཞིན་གསེར་དོང་འབུམ་ཕྲག་དྲུག་བཏང་སྟེ་ཉམ་ཐག་པ་དང་ལམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ངོ་། །ཁོང་གིས་ཉིན་གཅིག་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “བདག་གི་ཁྱིམ་གྱི་ནོར་ཟད་པར་གྱུར་ན་སྦྱིན་པ་གཏོང་མི་ཐུབ་པས། ནོར་མ་ཟད་པའི་སྔོན་དུ་གྲུ་གཟིངས་ལ་བཞོན་ཏེ་གསེར་གྱི་ས་གཞིར་སོང་ནས་ནོར་བླང་བར་བྱའོ་”སྙམ་མོ། །ཁོང་གིས་གྲུ་གཟིངས་ནོར་གྱིས་གཏམས་པར་བྱས་ཏེ། བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་བོས་ནས། “བདག་མ་འོངས་ཀྱི་བར་དུ་བདག་གི་སྦྱིན་པ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་གཏོང་བར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས་ནས། བྲན་གཡོག་དང་ལས་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ། ལྷམ་གྱོན་ཞིང་གདུགས་ཕུབ་ནས་གྲུ་ཁའི་གྲོང་གི་ཕྱོགས་སུ་ཆས་སོ། ། ตสฺมึ [Pg.30] ขเณ คนฺธมาทเน เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ ธนาหรณตฺถํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘มหาปุริโส ธนํ อาหริตุํ คจฺฉติ, ภวิสฺสติ นุ โข อสฺส มหาสมุทฺเท อนฺตราโย, โน’’ติ อาวชฺเชตฺวา ‘‘ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘เอส มํ ทิสฺวา ฉตฺตญฺจ อุปาหนญฺจ มยฺหํ ทตฺวา อุปาหนทานนิสฺสนฺเทน สมุทฺเท ภินฺนาย นาวาย ปติฏฺฐํ ลภิสฺสติ, กริสฺสามิสฺส อนุคฺคห’’นฺติ อากาเสน คนฺตฺวา ตสฺส อวิทูเร โอตริตฺวา มชฺฌนฺหิกสมเย จณฺฑวาตาตเปน องฺคารสนฺถตสทิสํ อุณฺหวาลุกํ มทฺทนฺโต ตสฺส อภิมุขํ อาคญฺฉิ. โส ตํ ทิสฺวาว หฏฺฐตุฏฺโฐ ‘‘ปุญฺญกฺเขตฺตํ เม อาคตํ, อชฺช มยา เอตฺถ พีชํ โรเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตมหํ ปฏิปเถ ทิสฺวา, อิมมตฺถํ วิจินฺตยิ’’นฺติอาทิ. དེའི་ཚེ་རི་སྤོས་ཀྱི་ངད་ལྡན་ན་བཞུགས་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ཤིག་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས། འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་བཞེངས་ཏེ་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན། ཁོང་ནོར་ལེན་པའི་ཕྱིར་འགྲོ་བ་གཟིགས་ནས། “སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་འདི་ནི་ནོར་ལེན་པའི་ཕྱིར་འགྲོ་ན། ཁོང་ལ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་བར་ཆད་འབྱུང་ངམ་མི་འབྱུང་”ཞེས་བརྟགས་པས། “འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་མཁྱེན་ཏེ། “འདིས་བདག་མཐོང་ནས་གདུགས་དང་ལྷམ་བདག་ལ་བྱིན་ཏེ། ལྷམ་སྦྱིན་པའི་མཐུ་ལས་རྒྱ་མཚོར་གྲུ་གཟིངས་ཞིག་པའི་ཚེ་སྐྱབས་ཐོབ་པར་གྱུར་བས། བདག་གིས་ཁོང་ལ་ཕན་གདགས་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས། མགལ་ལས་གཤེགས་ཏེ་ཁོང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་བབས་ནས། ཉིན་གུང་གི་དུས་སུ་རླུང་དང་ཉི་མ་དྲག་པོས་མགལ་དུམ་གྱི་སྟན་ལྟར་ཚ་བའི་བྱེ་མ་བརྫིས་ཏེ་ཁོང་གི་གདོང་གཏད་ནས་གཤེགས་སོ། །ཁོང་གིས་རང་སངས་རྒྱས་དེ་མཐོང་མ་ཐག་དགའ་ཞིང་མགུ་ནས། “བདག་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་བྱོན་ཏོ། །དེ་རིང་བདག་གིས་འདིར་ས་བོན་གདབ་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“བདག་གིས་ལམ་ཁར་དེ་མཐོང་ནས། །དོན་འདི་རྣམ་པར་བསམས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ อิทํ เขตฺตนฺติอาทิ จินฺติตาการทสฺสนํ. เขตฺตนฺติ ขิตฺตํ พีชํ มหปฺผลภาวกรเณน ตายตีติ เขตฺตํ, ปุพฺพณฺณาปรณฺณวิรุหนภูมิ. อิธ ปน เขตฺตํ วิยาติ เขตฺตํ, อคฺคทกฺขิเณยฺโย ปจฺเจกพุทฺโธ. เตเนวาห ‘‘ปุญฺญกามสฺส ชนฺตุโน’’ติ. དེ་ལ་“འདི་ནི་ཞིང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བསམས་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའོ། །“ཞིང་”ཞེས་པ་ནི། བཏབ་པའི་ས་བོན་འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་བྱེད་པས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ཞིང་སྟེ། ལོ་ཏོག་སྔ་ཕྱི་སྐྱེ་བའི་ས་གཞིའོ། །འདིར་ནི་ཞིང་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཞིང་སྟེ། སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རང་སངས་རྒྱས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“བསོད་ནམས་འདོད་པའི་སྐྱེ་བོ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๑๔. มหาคมนฺติ วิปุลผลาคมํ, สสฺสสมฺปตฺติทายกนฺติ อตฺโถ. พีชํ น โรเปตีติ พีชํ น วปติ. ༡༤. “འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་རྒྱ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བ་སྟེ། ལོ་ཏོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ས་བོན་མི་འདེབས་པ་”ནི་ས་བོན་མི་འདེབས་པའོ། ། ๑๕. ༡༥. เขตฺตวรุตฺตมนฺติ เขตฺตวเรสุปิ อุตฺตมํ. สีลาทิคุณสมฺปนฺนา หิ วิเสสโต อริยสาวกา เขตฺตวรา, ตโตปิ อคฺคภูโต ปจฺเจกพุทฺโธ เขตฺตวรุตฺตโม. การนฺติ สกฺการํ. ยทิ น กโรมีติ สมฺพนฺโธ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิทมีทิสํ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ ลภิตฺวา ตตฺถ ปูชาสกฺการํ ยทิ น กโรมิ, ปุญฺเญน อตฺถิโก นามาหํ น ภเวยฺยนฺติ. “ཞིང་གི་མཆོག་གི་དམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཞིང་གི་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཀྱང་དམ་པའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཞིང་གི་མཆོག་ཡིན་ལ། དེ་དག་ལས་ཀྱང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ནི་ཞིང་གི་མཆོག་གི་དམ་པའོ། །“བྱ་བ་”ནི་བཀུར་སྟིའོ། །“གལ་ཏེ་མི་བྱེད་ན་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ལྟ་བུའི་བླ་ན་མེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཐོབ་ནས། དེ་ལ་མཆོད་པ་དང་བཀུར་སྟི་གལ་ཏེ་མི་བྱེད་ན་། བདག་ནི་བསོད་ནམས་དོན་དུ་གཉེར་བ་ཞེས་བྱ་བར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། ། ๑๖-๑๗. ยถา อมจฺโจติอาทีนํ ทฺวินฺนํ คาถานํ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ยถา นาม โย โกจิ รญฺญา มุทฺทาธิกาเร ฐปิโต ลญฺฉนธโร อมจฺจปุริโส เสนาปติ วา โส อนฺเตปุเร ชเน พหิทฺธา จ พลกายาทีสุ รญฺโญ ยถานุสิฏฺฐํ น ปฏิปชฺชติ น เตสํ ธนธญฺญํ เทติ, ตํ ตํ กตฺตพฺพํ วตฺตํ ปริหาเปติ. โส มุทฺทิโต ปริหายติ มุทฺทาธิการลทฺธวิภวโต [Pg.31] ปริธํสติ, เอวเมว อหมฺปิ ปุญฺญกมฺมสฺส รโต ลทฺธพฺพปุญฺญผลสงฺขาตํ ปุญฺญกาโม ทกฺขิณาย วิปุลผลภาวกรเณน วิปุลํ ทิสฺวาน ตํ ทกฺขิณํ อุฬารํ ทกฺขิเณยฺยํ ลภิตฺวา ตสฺส ทานํ ยทิ น ททามิ ปุญฺญโต อายตึ ปุญฺญผลโต จ ปริธํสามิ. ตสฺมา อิธ มยา ปุญฺญํ กาตพฺพเมวาติ. ༡༦-༡༧. “ཇི་ལྟར་བློན་པོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱི་བསྡུས་པའི་དོན་ནི། དཔེར་ན། རྒྱལ་པོས་ཕྱག་རྒྱའི་ལས་ལ་བསྐོས་ཤིང་དམ་ཕྲུག་འཛིན་པའི་བློན་པོའམ་དམག་དཔོན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས། ཕོ་བྲང་གི་ནང་གི་མི་དང་། ཕྱིའི་དམག་ཚོགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་རྒྱལ་པོའི་བཀའ་བཞིན་མི་སྒྲུབ་ཅིང་། དེ་དག་ལ་ནོར་དང་འབྲུ་མི་སྟེར་ལ། བྱ་བར་འོས་པའི་ལས་རྣམས་ཉམས་པར་བྱེད་ན། ཁོང་ནི་ཕྱག་རྒྱའི་གོ་ས་ལས་ཉམས་ཤིང་། ཕྱག་རྒྱའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ལས་ཀྱང་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་བདག་ཀྱང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ལ་དགའ་ཞིང་། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུར་གཏོགས་པའི་བསོད་ནམས་འདོད་པ་ཞིག་ཡིན་པས། ཡོན་སྦྱིན་པ་ལས་འབྲས་བུ་རྒྱ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་མཐོང་ནས། ཡོན་གྱི་གནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དེ་ཐོབ་བཞིན་དུ་དེ་ལ་སྦྱིན་པ་གལ་ཏེ་མི་གཏོང་ན། བསོད་ནམས་ལས་ཀྱང་ཉམས་ཤིང་མ་འོངས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལས་ཀྱང་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འདིར་བདག་གིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་བྱ་བ་ཁོ་ནའོ་སྙམ་མོ། ། เอวํ ปน จินฺเตตฺวา มหาปุริโส ทูรโตว อุปาหนา โอโรหิตฺวา เวเคน อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ อนุคฺคหตฺถาย อิมํ รุกฺขมูลํ อุปคจฺฉถา’’ติ วตฺวา ตสฺมึ รุกฺขมูลํ อุปสงฺกมนฺเต ตตฺถ วาลุกํ อุสฺสาเปตฺวา อุตฺตราสงฺคํ ปญฺญาเปตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ ตตฺถ นิสินฺเน วนฺทิตฺวา วาสิตปริสฺสาวิเตน อุทเกน ตสฺส ปาเท โธวิตฺวา, คนฺธเตเลน มกฺเขตฺวา, อตฺตโน อุปาหนํ ปุญฺฉิตฺวา, คนฺธเตเลน มกฺเขตฺวา, ตสฺส ปาเท ปฏิมุญฺจิตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิมํ อุปาหนํ อารุยฺห, อิมํ ฉตฺตํ มตฺถเก กตฺวา คจฺฉถา’’ติ ฉตฺตุปาหนํ อทาสิ. โสปิสฺส อนุคฺคหตฺถาย ตํ คเหตฺวา ปสาทสํวฑฺฒนตฺถํ ปสฺสนฺตสฺเสว เวหาสํ อุปฺปติตฺวา คนฺธมาทนํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་བསམས་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་ལྷམ་ཕུད་དེ། མྱུར་དུ་ཉེ་བར་སོང་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། “བཙུན་པ། བདག་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་ཤིང་དྲུང་འདིར་གཤེགས་སུ་གསོལ་”ཞེས་གསོལ་ཏོ། །རང་སངས་རྒྱས་དེ་ཤིང་དྲུང་དུ་གཤེགས་པ་ན། དེར་བྱེ་མ་བསལ་ཏེ་བླ་གོས་བཏིང་ནས། རང་སངས་རྒྱས་དེར་བཞུགས་པ་ན་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། དྲི་ཞིམ་པོས་བསྒོས་ཤིང་བཙགས་པའི་ཆུས་ཞབས་བསིལ་ཏེ། དྲི་ཞིམ་པོའི་བྱུག་པས་བྱུགས་ཤིང་། རང་གི་ལྷམ་ཕྱིས་ནས་དྲི་ཞིམ་པོའི་བྱུག་པས་བྱུགས་ཏེ། ཞབས་ལ་གསོལ་ནས། “བཙུན་པ། ལྷམ་འདི་གསོལ་ཞིང་གདུགས་འདི་དབུ་ལ་ཕུབ་སྟེ་གཤེགས་སུ་གསོལ་”ཞེས་གདུགས་དང་ལྷམ་ཕུལ་ལོ། །རང་སངས་རྒྱས་དེས་ཀྱང་ཁོང་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་བཞེས་ནས། དད་པ་སྤེལ་བའི་ཕྱིར་ཁོང་གིས་བལྟས་བཞིན་དུ་མཁའ་ལ་འཕགས་ཏེ་རི་སྤོས་ཀྱི་ངད་ལྡན་དུ་གཤེགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ๑๘. ༡༨. ‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, โอโรหิตฺวา อุปาหนา; ตสฺส ปาทานิ วนฺทิตฺวา, อทาสึ ฉตฺตุปาหน’’นฺติ. “བདག་གིས་དེ་ལྟར་བསམས་ནས་ནི། །ལྷམ་ཡང་ཕུད་དེ་ཉེ་བར་སོང་། །དེ་ཡི་ཞབས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། །གདུགས་དང་ལྷམ་ནི་ཕུལ་བར་བྱས། །”ཞེས་པའོ། ། โพธิสตฺโต ตํ ทิสฺวา อติวิย ปสนฺนจิตฺโต ปฏฺฏนํ คนฺตฺวา นาวํ อภิรุหิ. อถสฺส มหาสมุทฺทํ ตรนฺตสฺส สตฺตเม ทิวเส นาวา วิวรมทาสิ. อุทกํ อุสฺสิญฺจิตุํ นาสกฺขึสุ. มหาชโน มรณภยภีโต อตฺตโน อตฺตโน เทวตา นมสฺสิตฺวา มหาวิรวํ วิรวิ. โพธิสตฺโต เอกํ อุปฏฺฐากํ คเหตฺวา สกลสรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา สปฺปินา สทฺธึ สกฺขรจุณฺณานิ ยาวทตฺถํ ขาทิตฺวา ตมฺปิ ขาทาเปตฺวา เตน สทฺธึ กูปกยฏฺฐิมตฺถกํ อารุยฺห ‘‘อิมาย ทิสาย อมฺหากํ นคร’’นฺติ ทิสํ ววตฺถเปตฺวา มจฺฉกจฺฉปปริปนฺถโต อตฺตานํ สจฺจาธิฏฺฐาเนน ปโมเจนฺโต เตน สทฺธึ อุสภมตฺตฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา ปติตฺวา สมุทฺทํ ตริตุํ อารภิ. มหาชโน ปน ตตฺเถว วินาสํ ปาปุณิ. ตสฺส ตรนฺตสฺเสว สตฺต ทิวสา คตา. โส ตสฺมิมฺปิ กาเล โลโณทเกน มุขํ วิกฺขาเลตฺวา อุโปสถิโก อโหสิเยว. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དེ་མཐོང་ནས་ཡིད་ཤིན་ཏུ་དད་པར་གྱུར་ཏེ། གྲུ་ཁར་སོང་ནས་གྲུ་གཟིངས་ལ་བཞོན་ནོ། །དེ་ནས་ཁོང་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་བརྒལ་བའི་ཞག་བདུན་པའི་ཉིན་གྲུ་གཟིངས་ལ་བུ་ག་བྱུང་ངོ་། །ཆུ་ཕྱིར་འབོ་བར་མ་ནུས་སོ། །སྐྱེ་བོ་རྣམས་འཆི་བའི་འཇིགས་པས་སྐྲག་སྟེ་རང་རང་གི་ལྷ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་ཆོ་ངེ་ཆེན་པོ་བཏོན་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་གཡོག་གཅིག་ཁྲིད་དེ། ལུས་ཐམས་ཅད་ལ་སྣུམ་བྱུགས་ཤིང་། མར་གསར་དང་ལྷན་ཅིག་བྱེ་མ་ཀ་ར་ཅི་དགར་ཟོས་ཏེ། གཡོག་དེ་ལའང་ཟོས་སུ་བཅུག་ནས། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་དར་པོ་ཆེའི་ཀ་བའི་རྩེ་མོར་འཛེགས་ཏེ། “ཕྱོགས་འདི་ནི་བདག་ཅག་གི་གྲོང་ཁྱེར་རོ་”ཞེས་ཕྱོགས་ངོས་བཟུང་ནས། ཉ་དང་རུས་སྦལ་གྱི་གནོད་པ་ལས་བདག་ཉིད་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་གྱིས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གཞུ་འདོམ་གཅིག་ཙམ་གྱི་ས་ལས་བརྒལ་ཏེ་མཆོངས་ནས་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བར་བརྩམས་སོ། །སྐྱེ་བོ་ཕལ་ཆེར་ནི་དེ་ཉིད་དུ་ཤི་བར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་བརྒལ་བཞིན་པའི་ངང་ནས་ཞག་བདུན་འདས་སོ། །ཁོང་གིས་དེའི་ཚེའང་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཚྭ་ཅན་གྱིས་ཁ་བཤལ་ཏེ་གསོ་སྦྱོང་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ། ། ตทา [Pg.32] ปน อีทิสานํ ปุริสวิเสสานํ รกฺขณตฺถาย จตูหิ โลกปาเลหิ ฐปิตา มณิเมขลา นาม เทวธีตา อตฺตโน อิสฺสริเยน สตฺตาหํ ปมชฺชิตฺวา สตฺตเม ทิวเส ตํ ทิสฺวา ‘‘สจายํ อิธ มริสฺส, อติวิย คารยฺหา อภวิสฺส’’นฺติ สํวิคฺคหทยา สุวณฺณปาติยา ทิพฺพโภชนสฺส ปูเรตฺวา เวเคนาคนฺตฺวา ‘‘พฺราหฺมณ, อิทํ ทิพฺพโภชนํ ภุญฺชา’’ติ อาห. โส ตํ อุลฺโลเกตฺวา ‘‘นาหํ ภุญฺชามิ, อุโปสถิโกมฺหี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตํ ปุจฺฉนฺโต – དེའི་ཚེ་འདི་ལྟ་བུའི་སྐྱེས་བུ་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་བསྲུང་བའི་ཕིར། རྒྱལ་ཆེན་བཞིས་བསྐོས་པའི་ལྷའི་བུ་མོ་མ་ཎི་མེ་ཁ་ལཱ་ཞེས་བྱ་བ་དེ། རང་གི་དབང་ཕྱུག་གིས་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་བག་མེད་པར་གྱུར་ཏེ། ཞག་བདུན་པའི་ཉིན་ཁོང་མཐོང་ནས། “གལ་ཏེ་འདི་འདིར་ཤི་ན་བདག་ལ་ཤིན་ཏུ་སྨད་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་ཡིད་སྐྲག་སྟེ། གསེར་གྱི་གཞོང་པ་ལྷའི་བཟའ་བས་གཏམས་ཏེ་མྱུར་དུ་འོངས་ནས། “བྲམ་ཟེ། ལྷའི་བཟའ་བ་འདི་ཟོལ་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཁོང་གིས་མོ་ལ་བལྟས་ནས། “བདག་མི་ཟ་སྟེ། བདག་ནི་གསོ་སྦྱོང་དང་ལྡན་པའོ་”ཞེས་བཀག་ནས། མོ་ལ་འདྲི་བའི་ཕྱིར། ‘‘ยํ ตฺวํ สุเขนาภิสเมกฺขเส มํ, ภุญฺชสฺสุ ภตฺตํ อิติ มํ วเทสิ; ปุจฺฉามิ ตํ นาริ มหานุภาเว, เทวี นุสิ ตฺวํ อุท มานุสี นู’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๔๒) – “ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་ལ་བདེ་བར་ལྟ་བྱེད་ཅིང་། །ཟས་འདི་ཟོལ་ཅིག་ཅེས་ནི་བདག་ལ་སྨྲ། །མཐུ་ཆེན་བུད་མེད་ཁྱོད་ལ་བདག་འདྲི་ན། །ཁྱོད་ནི་ལྷ་མོ་ཡིན་ནམ་མི་ཡི་བུ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། อาห. สา ตสฺส ปฏิวจนํ เทนฺตี – ལྷའི་བུ་མོ་དེས་ཁོང་ལ་ལན་འདེབས་པར། ‘‘เทวี อหํ สงฺข มหานุภาวา, อิธาคตา สาครวาริมชฺเฌ; อนุกมฺปิกา โน จ ปทุฏฺฐจิตฺตา, ตเวว อตฺถาย อิธาคตาสฺมิ. “སངྑ། བདག་ནི་མཐུ་ཆེན་ལྷ་མོ་སྟེ། །རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཡི་དབུས་འདིར་འོངས་པ་ནི། །སྙིང་རྗེའི་བསམ་པ་ཡིན་གྱི་གནོད་སེམས་མེད། །ཁྱོད་ཀྱི་དོན་དུ་འདིར་ནི་འོངས་པ་ཡིན། །” ‘‘อิธนฺนปานํ สยนาสนญฺจ, ยานานิ นานาวิวิธานิ สงฺข; สพฺพสฺส ตฺยาหํ ปฏิปาทยามิ, ยํ กิญฺจิ ตุยฺหํ มนสาภิปตฺถิต’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๐.๔๓-๔๔) – “སངྑ། འདིར་ནི་བཟའ་བཏུང་མལ་ཆ་དང་། །བཞོན་པ་སྣ་ཚོགས་དུ་མ་ཡོད། །ཁྱོད་ཀྱི་ཡིད་ལ་གང་འདོད་པ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་བདག་གིས་བསྒྲུབ། །”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གསུངས་སོ། ། อิมา คาถา อภาสิ. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อยํ เทวธีตา สมุทฺทปิฏฺเฐ มยฺหํ ‘อิทญฺจิทญฺจ ทมฺมี’ติ วทติ, ยญฺเจสา มยฺหํ เทติ, ตมฺปิ มม ปุญฺเญเนว, ตํ ปน ปุญฺญํ อยํ เทวธีตา ชานาติ นุ โข, อุทาหุ น ชานาติ, ปุจฺฉิสฺสามิ ตาว น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ปุจฺฉนฺโต อิมํ คาถมาห – དེ་ཐོས་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས། “ལྷའི་བུ་མོ་འདིས་རྒྱ་མཚོའི་སྟེང་དུ་བདག་ལ་‘འདི་དང་འདི་སྦྱིན་ནོ་’ཞེས་སྨྲ་ན། མོས་བདག་ལ་གང་སྟེར་བ་དེ་ཡང་བདག་གི་བསོད་ནམས་ཁོ་ནས་ཡིན་པས། ལྷའི་བུ་མོ་འདིས་བདག་གི་བསོད་ནམས་དེ་ཤེས་སམ་མི་ཤེས། ཐོག་མར་མོ་ལ་འདྲི་བར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་འདྲི་བའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘ยํ กิญฺจิ ยิฏฺฐญฺจ หุตญฺจ มยฺหํ, สพฺพสฺส โน อิสฺสรา ตฺวํ สุคตฺเต; สุสฺโสณิ สุพฺภูรุ วิลคฺคมชฺเฌ, กิสฺส เม กมฺมสฺส อยํ วิปาโก’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๔๕); “ལུས་བཟང་མཛེས་མ་སྨིན་ལེགས་སྐེད་སྐབས་ཕྲ། །བདག་གིས་སྦྱིན་དང་མཆོད་པ་གང་བྱས་པ། །དེ་དག་ཀུན་གྱི་འབྲས་བུ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས། །བདག་གི་ལས་གང་འདི་ཡི་རྣམ་སྨིན་ལགས། །”ཞེས་པའོ། ། ตตฺถ [Pg.33] ยิฏฺฐนฺติ ทานวเสน ยชิตํ. หุตนฺติ อาหุนปาหุนวเสน ทินฺนํ. สพฺพสฺส โน อิสฺสรา ตฺวนฺติ อมฺหากํ ปุญฺญกมฺมสฺส สพฺพสฺส ตฺวํ อิสฺสรา, ‘‘อยํ อิมสฺส วิปาโก, อยํ อิมสฺสา’’ติ พฺยากริตุํ สมตฺถา. สุสฺโสณีติ สุนฺทรชฆเน. สุพฺภูรูติ สุนฺทเรหิ ภมุเกหิ อูรูหิ จ สมนฺนาคเต. วิลคฺคมชฺเฌติ วิลคฺคตนุมชฺเฌ. กิสฺส เมติ มยา กตกมฺเมสุ กตรกมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เยนาหํ อปฺปติฏฺเฐ มหาสมุทฺเท อชฺช ปติฏฺฐํ ลภามีติ. དེ་ལ་“སྦྱིན་པ་”ནི་སྦྱིན་པའི་སྒོ་ནས་བཏང་བའོ། །“མཆོད་པ་”ནི་མགྲོན་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བྱིན་པའོ། །“ཀུན་གྱི་དབང་ཕྱུག་ཁྱོད་”ཞེས་པ་ནི། བདག་ཅག་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱོད་དབང་སྟེ། “འདི་ནི་འདིའི་རྣམ་སྨིན་ནོ། །འདི་ནི་འདིའི་རྣམ་སྨིན་ནོ། །”ཞེས་ལུང་སྟོན་པར་ནུས་པའོ། །“སྨིན་ལེགས་”ཞེས་པ་ནི་དཔྱི་མཛེས་པའོ། །“སྨིན་ལེགས་”ཞེས་པ་ནི་སྨིན་མ་དང་བརླ་མཛེས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“སྐེད་སྐབས་ཕྲ་”ཞེས་པ་ནི་སྐེད་པ་ཕྲ་ཞིང་མཛེས་པའོ། །“བདག་གི་གང་”ཞེས་པ་ནི། བདག་གིས་བྱས་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ལས་གང་གི་རྣམ་སྨིན་འདི་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་བདག་གིས་དེ་རིང་གཏད་སོ་མེད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་འདིར་སྐྱབས་ཐོབ་པར་གྱུར་པ་ལགས་ཞེས་པའོ། ། ตํ สุตฺวา เทวธีตา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ ‘ยํ อตฺตนา กุสลกมฺมํ กตํ, ตํ กมฺมํ น ชานาตี’ติ สญฺญาย ปุจฺฉติ มญฺเญ, กเถสฺสามิ น’’นฺติ นาวาภิรุหนทิวเส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ฉตฺตุปาหนทานปุญฺญเมว ตสฺส การณนฺติ กเถนฺตี – དེ་ཐོས་ནས་ལྷའི་བུ་མོས་“བྲམ་ཟེ་འདིས་རང་གིས་བྱས་པའི་དགེ་བའི་ལས་དེ་མི་ཤེས་པར་སྙམ་ནས་འདྲི་བར་སེམས་སོ། །བདག་གིས་ཁོང་ལ་བཤད་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས། གྲུ་གཟིངས་ལ་བཞོན་པའི་ཉིན་རང་སངས་རྒྱས་ལ་གདུགས་དང་ལྷམ་ཕུལ་བའི་བསོད་ནམས་ཉིད་དེའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་བཤད་པའི་ཕྱིར། ‘‘ฆมฺเม ปเถ พฺราหฺมณ เอกภิกฺขุํ, อุคฺฆฏฺฏปาทํ ตสิตํ กิลนฺตํ; ปฏิปาทยี สงฺข อุปาหนานิ, สา ทกฺขิณา กามทุหา ตวชฺชา’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๔๖) – “བྲམ་ཟེ་ཤངྑ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཚ་བའི་ལམ་དུ། རྐང་པ་རྨས་ཤིང་སྐོམ་ཞིང་ངལ་བའི་དགེ་སློང་གཅིག་ལ། ལྷམ་ཟུང་ཞིག་ཕུལ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་རིང་ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱིན་པ་དེ་ནི་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་འཇོ་བར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། คาถมาห. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ เอกภิกฺขุนฺติ เอกํ ปจฺเจกพุทฺธํ สนฺธายาห. อุคฺฆฏฺฏปาทนฺติ อุณฺหวาลุกาย ฆฏฺฏปาทํ, วิพาธิตปาทนฺติ อตฺโถ. ตสิตนฺติ ปิปาสิตํ. ปฏิปาทยีติ ปฏิปาเทสิ โยเชสิ. กามทุหาติ สพฺพกามทายิกา. དེའི་ནང་དུ་“དགེ་སློང་གཅིག་”ཅེས་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་གཅིག་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“རྐང་པ་རྨས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བྱེ་མ་ཚ་པོས་རྐང་པ་བརྡེགས་ཤིང་རྨས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྐོམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐོམ་པས་གདུངས་པའོ། །“ཕུལ་བར་གྱུར་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱས་པའམ་ལྷམ་བཅུག་པའོ། །“འདོད་པ་འཇོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་སྦྱིན་པའོ། ། ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘เอวรูเปปิ นาม อปฺปติฏฺเฐ มหาสมุทฺเท มยา ทินฺนํ ฉตฺตุปาหนทานํ มม สพฺพกามททํ ชาตํ อโห สุทินฺน’’นฺติ ตุฏฺฐจิตฺโต – དེ་ཐོས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་བཞིན་དུ། “འདི་འདྲ་བའི་རྟེན་གཞི་མེད་པའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ནང་དུའང་། ངས་ཕུལ་བའི་གདུགས་དང་ལྷམ་གྱི་སྦྱིན་པ་འདིས་བདག་གི་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་སྦྱིན་པར་གྱུར་ཏོ། །ཨོ་ཧོ། སྦྱིན་པ་ལེགས་པར་བྱས་སོ། །” ཞེས་བསམས་ནས། ‘‘สา โหตุ นาวา ผลกูปปนฺนา, อนวสฺสุตา เอรกวาตยุตฺตา; อญฺญสฺส ยานสฺส น เหตฺถ ภูมิ, อชฺเชว มํ โมฬินึ ปาปยสฺสู’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๔๗) – “གྲུ་གཟིངས་དེ་ནི་པང་ལེབ་ལེགས་པར་སྦྱར་ཞིང་ཆུ་མི་འཛག་པ་དང་། མཐུན་པའི་རླུང་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག །འདི་རུ་བཞོན་པ་གཞན་གྱི་གོ་སྐབས་མེད་པས། དེ་རིང་ཉིད་དུ་བདག་མོ་ལི་ནཱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྐྱེལ་ཅིག །” ཅེས་གསུངས་སོ། ། คาถมาห. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ [Pg.34] ผลกูปปนฺนาติ มหานาวตาย พหูหิ ผลเกหิ อุเปตา. อุทกปฺปเวสนาภาเวน อนวสฺสุตา. สมฺมา คเหตฺวา คมนกวาเตน เอรกวาตยุตฺตา. དེའི་ནང་དུ་“པང་ལེབ་ལེགས་པར་སྦྱར་བ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུ་གཟིངས་ཆེན་པོ་ཡིན་པས་པང་ལེབ་མང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཆུ་མི་འཛག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ནང་དུ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མཐུན་པའི་རླུང་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུ་གཟིངས་ལེགས་པར་བཟུང་ནས་འགྲོ་བའི་རླུང་དྲང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། ། เทวธีตา ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุฏฺฐหฏฺฐา ทีฆโต อฏฺฐอุสภํ วิตฺถารโต จตุอุสภํ คมฺภีรโต วีสติยฏฺฐิกํ สตฺตรตนมยํ นาวํ มาเปตฺวา กูปผิยาริตฺตยุตฺตานิ อินฺทนีลรชตสุวณฺณมยาทีนิ นิมฺมินิตฺวา สตฺตนฺนํ รตนานํ ปูเรตฺวา พฺราหฺมณํ อาลิงฺเคตฺวา นาวํ อาโรเปสิ, อุปฏฺฐากํ ปนสฺส น โอโลเกสิ. พฺราหฺมโณ อตฺตนา กตกลฺยาณโต ตสฺส ปตฺตึ อทาสิ, โส อนุโมทิ. อถ เทวธีตา ตมฺปิ อาลิงฺเคตฺวา นาวาย ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ นาวํ โมฬินีนครํ เนตฺวา พฺราหฺมณสฺส ฆเร ธนํ ปติฏฺฐาเปตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว อคมาสิ. เตนาห ภควา – ལྷའི་བུ་མོས་ཁོང་གི་ཚིག་ཐོས་ནས་རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་མགུ་བར་གྱུར་ཏེ། སྲིད་དུ་ཨུ་ས་བྷ་བརྒྱད། ཞེང་དུ་ཨུ་ས་བྷ་བཞི། ཟབ་ཏུ་འདོམ་ཉི་ཤུ་ཡོད་པ། རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་ལས་གྲུབ་པའི་གྲུ་གཟིངས་ཤིག་སྤྲུལ་ཏེ། ཨིནྡྲ་ནཱི་ལ་དང་། དངུལ། གསེར་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲུབ་པའི་གྲུ་གཟིངས་ཀྱི་ཀ་བ་དང་སྐྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཤིང་། རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་གྱིས་ཡོངས་སུ་གཏམས་ཏེ། བྲམ་ཟེ་ལ་འཁྱུད་ནས་གྲུ་གཟིངས་ཐོག་ཏུ་བཞག་གོ །འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་གཡོག་པོ་ལ་ནི་ལྷའི་བུ་མོས་མ་བལྟས་སོ། །བྲམ་ཟེས་རང་གིས་བྱས་པའི་དགེ་བའི་ཆ་ཤས་དེ་གཡོག་པོ་ལ་བསྔོས་པས། ཁོས་ཀྱང་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བྱས་སོ། །དེ་ནས་ལྷའི་བུ་མོས་ཁོ་ལའང་འཁྱུད་དེ་གྲུ་གཟིངས་ཐོག་ཏུ་བཞག་ནས། གྲུ་གཟིངས་དེ་མོ་ལི་ནཱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བཏང་སྟེ། བྲམ་ཟེའི་ཁྱིམ་དུ་ནོར་རྣམས་བཞག་ནས་རང་གི་གནས་སུ་སོང་ངོ་། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘สา ตตฺถ วิตฺตา สุมนา ปตีตา, นาวํ สุจิตฺตํ อภินิมฺมินิตฺวา; อาทาย สงฺขํ ปุริเสน สทฺธึ, อุปานยี นครํ สาธุรมฺม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๐.๔๘); “མོ་ནི་དེར་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་མགུ་ནས་ཡིད་ཚིམ་སྟེ། ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་གྲུ་གཟིངས་ཤིག་མངོན་པར་སྤྲུལ་ནས། ཤངྑ་དང་གཡོག་པོ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཁྲིད་དེ། ཉམས་དགའ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བསྐྱལ་ཏོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། มหาปุริสสฺส หิ จิตฺตสมฺปตฺติยา ปจฺเจกพุทฺธสฺส จ นิโรธโต วุฏฺฐิตภาเวน สตฺตสุ เจตนาสุ อาทิเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียา อติอุฬารผลา จ ชาตา. อิทมฺปิ ตสฺส ทานสฺส อปฺปมตฺตผลนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อปริมาณผลญฺหิ ตํ ทานํ โพธิสมฺภารภูตํ. เตน วุตฺตํ – སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སེམས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། རང་སངས་རྒྱས་འགོག་པ་ལས་ལངས་པའི་མཐུས། སེམས་པ་བདུན་གྱི་ནང་ནས་ཐོག་མའི་སེམས་པ་དེ་ནི་ཚེ་འདིར་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་སུ་གྱུར་ཏེ། ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་འབྲས་བུ་བྱུང་བའོ། །འདི་ནི་སྦྱིན་པ་དེའི་འབྲས་བུ་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཏུ་ལྟ་བར་བྱ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པའི་སྦྱིན་པ་དེ་ནི་ཚད་མེད་པའི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๙. ༡༩. ‘‘เตเนวาหํ สตคุณโต, สุขุมาโล สุเขธิโต; อปิ จ ทานํ ปริปูเรนฺโต, เอวํ ตสฺส อทาสห’’นฺติ. “དེའི་ཕྱིར་བདག་ནི་བརྒྱ་འགྱུར་གྱིས་ཤིན་ཏུ་ཤ་གཉོག་ཅིང་བདེ་བར་འཚོ་བ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་ནའང་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། བདག་གིས་ཁོང་ལ་དེ་ལྟར་སྦྱིན་པ་ཕུལ་ལོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ เตนาติ ตโต ปจฺเจกพุทฺธโต, สตคุณโตติ สตคุเณน อหํ ตทา สงฺขภูโต สุขุมาโล, ตสฺมา สุเขธิโต สุขสํวฑฺโฒ, อปิ จ เอวํ สนฺเตปิ ทานํ ปริปูเรนฺโต, เอวํ มยฺหํ ทานปารมี ปริปูเรตูติ ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส อตฺตโน สรีรทุกฺขํ อนเปกฺขิตฺวา ฉตฺตุปาหนํ อทาสินฺติ อตฺตโน ทานชฺฌาสยสฺส อุฬารภาวํ สตฺถา ปเวเทสิ. དེའི་ནང་དུ་“དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་དེའི་རྒྱུ་ལས་སོ། །“བརྒྱ་འགྱུར་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་བརྒྱ་འགྱུར་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཏེ། དེའི་ཚེ་བདག་ཤངྑར་གྱུར་པ་ན་ཤིན་ཏུ་ཤ་གཉོག་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“བདེ་བར་འཚོ་བ་”ནི་བདེ་བར་ཆེར་སྐྱེས་པའོ། །“དེ་ལྟ་ནའང་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཚེ་འདིའི་འབྲས་བུ་མྱོང་བཞིན་དུའང་། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། “བདག་གི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་བསམས་ནས། རང་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་རང་གི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལ་མ་ལྟོས་པར་གདུགས་དང་ལྷམ་ཕུལ་བ་སྟེ། སྟོན་པས་རང་གི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཉིད་མངོན་པར་མཛད་དོ། ། โพธิสตฺโตปิ [Pg.35] ยาวชีวํ อมิตธนเคหํ อชฺฌาวสนฺโต ภิยฺโยโสมตฺตาย ทานานิ ทตฺวา สีลานิ รกฺขิตฺวา อายุปริโยสาเน สปริโส เทวนครํ ปูเรสิ. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའང་ཚེ་གང་པོར་ཚད་མེད་པའི་ནོར་གྱི་ཁྱིམ་དུ་གནས་ཤིང་། ལྷག་པར་དུ་སྦྱིན་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་བཏང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས་ཏེ། ཚེའི་མཐར་འཁོར་དང་བཅས་པ་ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྐྱེས་སོ། ། ตทา เทวธีตา อุปฺปลวณฺณา อโหสิ, ปุริโส อานนฺทตฺเถโร, โลกนาโถ สงฺขพฺราหฺมโณ. དེའི་ཚེ་ལྷའི་བུ་མོ་ནི་ཨུཏྤལའི་མདོག་ཅན་དུ་གྱུར་ཏོ། །གཡོག་པོ་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོར་གྱུར་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་ཤངྑ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་བདག་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ། ། ตสฺส สุวิสุทฺธนิจฺจสีลอุโปสถสีลาทิวเสน สีลปารมี ทานสีลาทีนํ ปฏิปกฺขโต นิกฺขนฺตตฺตา กุสลธมฺมวเสน เนกฺขมฺมปารมี, ทานาทินิปฺผาทนตฺถํ อพฺภุสฺสหนวเสน ตถา มหาสมุทฺทตรณวายามวเสน จ วีริยปารมี, ตทตฺถํ อธิวาสนขนฺติวเสน ขนฺติปารมี, ปฏิญฺญานุรูปปฺปฏิปตฺติยา สจฺจปารมี, สพฺพตฺถ อจลสมาทานาธิฏฺฐานวเสน อธิฏฺฐานปารมี, สพฺพสตฺเตสุ หิตชฺฌาสยวเสน เมตฺตาปารมี, สตฺตสงฺขารกตวิปฺปกาเรสุ มชฺฌตฺตภาวปฺปตฺติยา อุเปกฺขาปารมี, สพฺพปารมีนํ อุปการานุปกาเร ธมฺเม ชานิตฺวา อนุปกาเร ธมฺเม ปหาย อุปการธมฺเมสุ ปวตฺตาปนปุเรจรา สหชาตา จ อุปายโกสลฺลภูตา ปญฺญา ปญฺญาปารมีติ อิมาปิ ปารมิโย ลพฺภนฺติ. ཁོང་གི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་བོ། །སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ལས་ཐར་ཞིང་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་མཐུས་ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་བོ། །སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་བརྩོན་པའི་མཐུ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་བརྒལ་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མཐུས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་བོ། །དེའི་དོན་དུ་དང་དུ་ལེན་པའི་བཟོད་པས་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་བོ། །དམ་བཅས་པ་དང་མཐུན་པར་སྒྲུབ་པས་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་བོ། །ཐམས་ཅད་དུ་མི་གཡོ་བར་དམ་བཅས་པ་སྨོན་ལམ་དུ་བྱས་པའི་མཐུས་སྨོན་ལམ་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་བོ། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པར་འདོད་པའི་བསམ་པས་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་བོ། །སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་གནོད་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་བོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཤེས་ནས། མི་ཕན་པའི་ཆོས་རྣམས་སྤངས་ཏེ། ཕན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་སྔོན་འགྲོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཐབས་མཁས་པར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། འདི་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་འདི་དག་ཀྱང་ཐོབ་བོ། ། ทานชฺฌาสยสฺส ปน อติอุฬารภาเวน ทานปารมีวเสน เทสนา ปวตฺตา. ยสฺมา เจตฺถ ทส ปารมิโย ลพฺภนฺติ, ตสฺมา เหฏฺฐา วุตฺตา มหากรุณาทโย โพธิสตฺตคุณา อิธาปิ ยถารหํ นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา อตฺตโน โภคสุขํ อนเปกฺขิตฺวา มหากรุณาย ‘‘ทานปารมึ ปูเรสฺสามี’’ติ ทานสมฺภารสํหรณตฺถํ สมุทฺทตรณํ, ตตฺถ จ สมุทฺทปติตสฺสปิ อุโปสถาธิฏฺฐานํ, สีลขณฺฑภเยน เทวธีตายปิ อุปคตาย อาหารานาหรณนฺติ เอวมาทโย มหาสตฺตสฺส คุณา เวทิตพฺพา. อิทานิ วกฺขมาเนสุ เสสจริเตสุ อิมินาว นเยน คุณนิทฺธารณํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ตตฺถ วิเสสมตฺตเมว วกฺขาม. เตเนตํ วุจฺจติ – འོན་ཀྱང་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་བྱུང་ངོ་། །འདིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། འོག་ཏུ་བཤད་པའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་འདིར་ཡང་ཅི་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་བདེ་བ་ལ་མ་ལྟོས་པར། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་“བདག་གིས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ་”ཞེས་སྦྱིན་པའི་ཚོགས་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་རྒྱ་མཚོ་ལས་བརྒལ་བ་དང་། རྒྱ་མཚོར་ལྷུང་བའི་ཚེའང་གསོ་སྦྱོང་སྨོན་ལམ་དུ་བྱས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་དོགས་ནས་ལྷའི་བུ་མོ་ཉེ་བར་འོངས་ཀྱང་ཟས་མ་ཟོས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །ད་ནི་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་སྤྱོད་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་དང་དེར་ཁྱད་པར་ཙམ་ཞིག་བཤད་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། ‘‘เอวํ อจฺฉริยา เหเต, อพฺภุตา จ มเหสิโน…เป…; ปเควานุกิริยา เตสํ, ธมฺมสฺส อนุธมฺมโต’’ติ. “འདི་ལྟར་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་ཆོས་འདི་དག་ནི་ངོ་མཚར་ཆེ་ཞིང་རྨད་དུ་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ། །... ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་སློབ་པ་ནི་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། ངོ་མཚར་ཆེ་བ་ཉིད་དོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། สงฺขพฺราหฺมณจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བྲམ་ཟེ་ཤངྑའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๓. กุรุราชจริยาวณฺณนา ༣. ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๒๐. ༢༠. ตติเย [Pg.36] อินฺทปตฺเถ ปุรุตฺตเมติ อินฺทปตฺถนามเก กุรุรฏฺฐสฺส ปุรวเร อุตฺตมนคเร. ราชาติ ธมฺเมน สเมน จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ปริสํ รญฺเชตีติ ราชา. กุสเล ทสหุปาคโตติ กุสเลหิ ทสหิ สมนฺนาคโต, ทานาทีหิ ทสหิ ปุญฺญกิริยวตฺถูหิ, ทสหิ กุสลกมฺมปเถหิ วา ยุตฺโตติ อตฺโถ. གསུམ་པ་ལས་“དབང་པོའི་གནས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་མཆོག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུ་རུའི་ཡུལ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གཙོ་བོ་དབང་པོའི་གནས་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་དམ་པ་ལའོ། །“རྒྱལ་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་ཞིང་སྙོམས་པར་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་འཁོར་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་རྒྱལ་པོའོ། །“དགེ་བ་བཅུ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་བཅུ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་བཅུའམ། ཡང་ན་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་དང་ལྡན་པའི་དོན་ཏོ། ། ๒๑. กลิงฺครฏฺฐวิสยาติ กลิงฺครฏฺฐสงฺขาตวิสยา. พฺราหฺมณา อุปคญฺฉุ มนฺติ กลิงฺคราเชน อุยฺโยชิตา อฏฺฐ พฺราหฺมณา มํ อุปสงฺกมึสุ. อุปสงฺกมิตฺวา จ ปน อายาจุํ มํ หตฺถินาคนฺติ หตฺถิภูตํ มหานาคํ มํ อายาจึสุ. ธญฺญนฺติ ธนายิตพฺพสิริโสภคฺคปฺปตฺตํ ลกฺขณสมฺปนฺนํ. มงฺคลสมฺมตนฺติ ตายเยว ลกฺขณสมฺปตฺติยา มงฺคลํ อภิวุฑฺฒิการณนฺติ อภิสมฺมตํ ชเนหิ. ༢༡. “ཀ་ལིངྒའི་ཡུལ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཀ་ལིངྒའི་རྒྱལ་ཁམས་སུ་གྲགས་པའི་ཡུལ་ནས་སོ། །“བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཉེ་བར་འོངས་”ཞེས་པ་ནི་ཀ་ལིངྒའི་རྒྱལ་པོས་བསྐུལ་བའི་བྲམ་ཟེ་བརྒྱད་བདག་གི་གནས་སུ་ཉེ་བར་འོངས་སོ། །ཉེ་བར་འོངས་ནས་“བདག་ལ་གླང་པོ་ཆེ་སློང་བར་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེར་གྱུར་པའི་གླང་ཆེན་མཆོག་དེ་བདག་ལ་བསླངས་སོ། །“ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ནོར་དུ་བརྩི་བར་བྱ་བའི་དཔལ་དང་མཛེས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་མཚན་དང་ལྡན་པའོ། །“བཀྲ་ཤིས་སུ་གྲགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བཀྲ་ཤིས་པ་དང་ཡར་ངོའི་རྒྱུ་རུ་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་བའོ། ། ๒๒. อวุฏฺฐิโกติ วสฺสรหิโต. ทุพฺภิกฺโขติ ทุลฺลภโภชโน. ฉาตโก มหาติ มหตี ชิฆจฺฉาพาธา วตฺตตีติ อตฺโถ. ททาหีติ เทหิ. นีลนฺติ นีลวณฺณํ. อญฺชนสวฺหยนฺติ อญฺชนสทฺเทน อวฺหาตพฺพํ, อญฺชนนามกนฺติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อมฺหากํ กลิงฺครฏฺฐํ อวุฏฺฐิกํ, เตน อิทานิ มหาทุพฺภิกฺขํ ตตฺถ มหนฺตํ ฉาตกภยํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺส วูปสมตฺถาย อิมํ อญฺชนคิริสงฺกาสํ ตุยฺหํ อญฺชนนามกํ มงฺคลหตฺถึ เทหิ, อิมสฺมิญฺหิ ตตฺถ นีเต เทโว วสฺสิสฺสติ, เตน ตํ สพฺพภยํ วูปสมฺมิสฺสตีติ. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – ༢༢. “ཆར་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆར་པ་བབས་པ་མེད་པའོ། །“མུ་གེ་”ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བཏུང་རྙེད་པར་དཀའ་བའོ། །“བཀྲེས་པ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟོགས་པའི་ནད་ཆེན་པོ་བྱུང་བའི་དོན་ཏོ། །“བྱིན་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་སྦྱིན་པར་མཛོད་ཅིག་པའོ། །“སྔོན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་མདོག་སྔོན་པོའོ། །“ཨཉྫ་ན་ཞེས་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཨཉྫ་ན་ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། མིང་ལ་ཨཉྫ་ན་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདིའི་དོན་ནི་འདི་ལྟར་ཏེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་གི་ཀ་ལིངྒའི་ཡུལ་དུ་ཆར་པ་མ་བབས་པས། དེའི་ཕྱིར་ད་ལྟ་མུ་གེ་ཆེན་པོ་བྱུང་ཞིང་དེར་བཀྲེས་པའི་འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་སོ། །འཇིགས་པ་དེ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རི་བོ་ཨཉྫ་ན་དང་འདྲ་བའི་ཁྱོད་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་པའི་གླང་ཆེན་ཨཉྫ་ན་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཉིད་སྦྱིན་པར་མཛོད་ཅིག །གླང་ཆེན་འདི་དེར་ཁྲིད་པ་ན་ཆར་འབེབས་པར་འགྱུར་ཞིང་། དེས་འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་ཞི་བར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་པའོ། །འདིར་སྔོན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། อตีเต กุรุรฏฺเฐ อินฺทปตฺถนคเร โพธิสตฺโต กุรุราชสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา อนุปุพฺเพน วิญฺญุตํ ปตฺโต, ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา โยควิหิตานิ สิปฺปายตนานิ วิชฺชาฏฺฐานานิ จ อุคฺคเหตฺวา ปจฺจาคโต ปิตรา อุปรชฺเช ฐปิโต, อปรภาเค ปิตุ อจฺจเยน รชฺชํ ปตฺวา ทส ราชธมฺเม อโกเปนฺโต ธมฺเมน รชฺชํ กาเรสิ ธนญฺชโย นาม นาเมน. โส จตูสุ นครทฺวาเรสุ นครมชฺเฌ นิเวสนทฺวาเรติ ฉ ทานสาลาโย กาเรตฺวา เทวสิกํ ฉสตสหสฺสํ ธนํ วิสฺสชฺเชนฺโต สกลชมฺพุทีปํ อุนฺนงฺคลํ กตฺวา ทานํ อทาสิ. ตสฺส ทานชฺฌาสยตา ทานาภิรติ สกลชมฺพุทีปํ ปตฺถริ. འདས་པའི་དུས་སུ་ཀུ་རུའི་ཡུལ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དབང་པོའི་གནས་སུ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་དམ་པའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་ཏེ། རིམ་གྱིས་ཤེས་རིག་བཀྲ་བའི་ཚད་དུ་སླེབས་པ་ན། ཏཀྵ་ཤི་ལར་སོང་ནས་བཟོ་དང་རིག་པའི་གནས་རྣམས་བསླབས་ཏེ་ཕྱིར་འོངས་སོ། །ཕས་ཁོང་རྒྱལ་ཚབ་ཀྱི་གོ་སར་བསྐོས་སོ། །ཕྱིས་སུ་ཕ་འདས་པའི་འོག་ཏུ་རྒྱལ་སྲིད་ཐོབ་ནས། རྒྱལ་པོའི་ཆོས་བཅུ་མ་ཉམས་པར་ཆོས་བཞིན་དུ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ཏེ། མཚན་ལ་དྷ་ནཉྫ་ཡ་ཞེས་བྱའོ། །ཁོང་གིས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཞི་དང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས། ཕོ་བྲང་གི་སྒོ་བཅས་སུ་སྦྱིན་གཏོང་གི་གཙུག་ལག་ཁང་དྲུག་བཞེངས་ཏེ། ཉིན་རེ་བཞིན་གསེར་གྱི་ཊམ་ཀ་འབུམ་ཕྲག་དྲུག་བཏང་ནས་འཛམ་བུའི་གླིང་ཐམས་ཅད་འུར་ཟིང་གིས་ཁེངས་པར་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་པ་བཏང་ངོ་། །ཁོང་གི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་དང་སྦྱིན་པ་ལ་དགའ་བ་དེ་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཐམས་ཅད་དུ་ཁྱབ་པར་གྱུར་ཏོ། ། ตสฺมึ [Pg.37] กาเล กลิงฺครฏฺเฐ ทุพฺภิกฺขภยํ ฉาตกภยํ โรคภยนฺติ ตีณิ ภยานิ อุปฺปชฺชึสุ. สกลรฏฺฐวาสิโน ทนฺตปุรํ คนฺตฺวา ราชภวนทฺวาเร อุกฺกุฏฺฐิมกํสุ ‘‘เทวํ วสฺสาเปหิ เทวา’’ติ. ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘กึการณา เอเต วิรวนฺตี’’ติ อมจฺเจ ปุจฺฉิ. อมจฺจา รญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา โปราณกราชาโน เทเว อวสฺสนฺเต กึ กโรนฺตีติ. ‘‘เทโว วสฺสตู’’ติ ทานํ ทตฺวา อุโปสถํ อธิฏฺฐาย สมาทินฺนสีลา สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา ทพฺพสนฺถเร สตฺตาหํ นิปชฺชนฺตีติ. ตํ สุตฺวา ตถา อกาสิ. เทโว น วสฺสิ, เอวํ ราชา อหํ มยา กตฺตพฺพกิจฺจํ อกาสึ, เทโว น วสฺสติ, กินฺติ กโรมาติ. เทว, อินฺทปตฺถนคเร ธนญฺชยสฺส นาม กุรุราชสฺส มงฺคลหตฺถิมฺหิ อานีเต เทโว วสฺสิสฺสตีติ. โส ราชา พลวาหนสมฺปนฺโน ทุปฺปสโห, กถมสฺส หตฺถึ อาเนสฺสามาติ. มหาราช, เตน สทฺธึ ยุทฺธกิจฺจํ นตฺถิ, ทานชฺฌาสโย โส ราชา ทานาภิรโต ยาจิโต สมาโน อลงฺกตสีสมฺปิ ฉินฺทิตฺวา ปสาทสมฺปนฺนานิ อกฺขีนิปิ อุปฺปาเฏตฺวา สกลรชฺชมฺปิ นิยฺยาเตตฺวา ทเทยฺย, หตฺถิมฺหิ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, อวสฺสํ ยาจิโต สมาโน ทสฺสตีติ. เก ปน ยาจิตุํ สมตฺถาติ? พฺราหฺมณา, มหาราชาติ. ราชา อฏฺฐ พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา สกฺการสมฺมานํ กตฺวา ปริพฺพยํ ทตฺวา หตฺถิยาจนตฺถํ เปเสสิ. เต สพฺพตฺถ เอกรตฺติวาเสน ตุริตคมนํ คนฺตฺวา กติปาหํ นครทฺวาเร ทานสาลาสุ ภุญฺชนฺตา สรีรํ สนฺตปฺเปตฺวา รญฺโญ ทานคฺคํ อาคมนปเถ กาลํ อาคมยมานา ปาจีนทฺวาเร อฏฺฐํสุ. དེའི་ཚེ་ཀ་ལིངྒའི་ཡུལ་དུ་མུ་གེའི་འཇིགས་པ་དང་། བཀྲེས་པའི་འཇིགས་པ། ནད་ཀྱི་འཇིགས་པ་སྟེ་འཇིགས་པ་གསུམ་བྱུང་ངོ་། །ཡུལ་གྱི་མི་ཐམས་ཅད་དན་ཏ་པུ་རའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སོང་ནས། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་སྒོ་དྲུང་དུ་“ལྷ་གཅིག ཆར་འབེབས་པར་མཛོད་ཅིག །” ཅེས་སྐད་ཅོར་བརྒྱབ་བོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་ཐོས་ནས་“འདི་དག་ཅིའི་ཕྱིར་སྐད་འབོད་བྱེད་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་བློན་པོ་རྣམས་ལ་དྲིས་སོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ལ་དོན་དེ་བཤད་དོ། །རྒྱལ་པོས་“སྔོན་གྱི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆར་མ་བབས་པའི་ཚེ་ཅི་ཞིག་བྱེད་དམ་”ཞེས་དྲིས་པར། བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་“‘ཆར་འབབ་པར་གྱུར་ཅིག་’ཅེས་སྦྱིན་པ་བཏང་། གསོ་སྦྱོང་བླངས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས་ནས། དཔལ་གྱི་གཟིམ་ཁང་དུ་ཞུགས་ཏེ་རྩྭ་གདན་གྱི་ཐོག་ཏུ་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་ཉལ་བར་བྱེད་དོ། །” ཞེས་གསོལ་ཏོ། །དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། །འོན་ཀྱང་ཆར་མ་བབས་སོ། །དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་“ངས་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱས་ཀྱང་ཆར་མི་འབབ་པས། ད་ཅི་བྱ་”ཞེས་དྲིས་པར། “ལྷ་གཅིག དབང་པོའི་གནས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོ་དྷ་ནཉྫ་ཡ་ཞེས་བྱ་བའི་བཀྲ་ཤིས་པའི་གླང་ཆེན་དེ་འདིར་ཁྲིད་ན་ཆར་འབེབས་པར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་“རྒྱལ་པོ་དེ་ནི་དཔུང་དང་བཞོན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་གཞན་གྱིས་ཐུབ་པར་དཀའ་བ་ཞིག་ཡིན་པས། ཁོང་གི་གླང་ཆེན་དེ་བདག་ཅག་གིས་ཇི་ལྟར་ལེན་ནམ་”ཞེས་གསུངས་པར། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁོང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གཡུལ་འགྱེད་པའི་བྱ་བ་མི་དགོས་ཏེ། རྒྱལ་པོ་དེ་ནི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་ཞིང་སྦྱིན་པ་ལ་དགའ་བ་ཞིག་ཡིན་པས། གལ་ཏེ་བསླངས་ན་རང་གི་མགོ་བོ་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་ཉིད་ཀྱང་བཅད་དེ་སྦྱིན་པར་བྱེད་ལ། དྭངས་ཤིང་གསལ་བའི་མིག་གཉིས་ཀྱང་ཕྱུང་སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱེད། ཐ་ན་རྒྱལ་སྲིད་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གཏད་དེ་སྦྱིན་པར་བྱེད་ན། གླང་པོ་ཆེ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། བསླངས་ན་ངེས་པར་སྦྱིན་པར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་གསོལ་ཏོ། །“འོ་ན་སུ་ཞིག་སློང་བར་ནུས་སམ་”ཞེས་དྲིས་པར། “བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་ནུས་སོ། །རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ།” ཞེས་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་བྲམ་ཟེ་བརྒྱད་བོས་ཏེ་བཀུར་སྟི་དང་རིམ་གྲོ་བྱས་ཤིང་། ལམ་རྒྱགས་བྱིན་ནས་གླང་པོ་ཆེ་སློང་བའི་ཕྱིར་མངགས་སོ། །ཁོང་ཚོས་ལམ་བར་དུ་ཞག་རེ་ལས་མ་བསྡད་པར་མྱུར་དུ་སོང་ནས། ཉིན་ཤས་རིང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་དྲུང་གི་སྦྱིན་གཏོང་ཁང་དུ་བཟའ་བཏུང་ལ་རོལ་ཞིང་ལུས་ཀྱི་ངལ་གསོ་བྱས་ཏེ། རྒྱལ་པོ་སྦྱིན་གཏོང་ཁང་དུ་ཕེབས་པའི་དུས་ལ་སྒུག་བཞིན་དུ་ཤར་སྒོའི་དྲུང་དུ་ལངས་ཏེ་བསྡད་དོ། ། โพธิสตฺโตปิ ปาโตว นฺหาตานุลิตฺโต สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิโต อลงฺกตวรวารณขนฺธคโต มหนฺเตน ราชานุภาเวน ทานสาลํ คนฺตฺวา โอตริตฺวา สตฺตฏฺฐชนานํ สหตฺเถน ทานํ ทตฺวา ‘‘อิมินาว นีหาเรน เทถา’’ติ วตฺวา หตฺถึ อภิรุหิตฺวา ทกฺขิณทฺวารํ อคมาสิ. พฺราหฺมณา ปาจีนทฺวาเร อารกฺขสฺส พลวตาย โอกาสํ อลภิตฺวา ทกฺขิณทฺวารํ คนฺตฺวา ราชานํ อาคจฺฉนฺตํ อุลฺโลกยมานา ทฺวารโต นาติทูเร อุนฺนตฏฺฐาเน ฐิตา สมฺปตฺตํ ราชานํ หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา ชยาเปสุํ. ราชา วชิรงฺกุเสน วารณํ นิวตฺเตตฺวา เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา เต พฺราหฺมเณ ‘‘กึ อิจฺฉถา’’ติ ปุจฺฉิ. พฺราหฺมณา ‘‘กลิงฺครฏฺฐํ ทุพฺภิกฺขภเยน ฉาตกภเยน โรคภเยน จ อุปทฺทุตํ. โส อุปทฺทโว อิมสฺมึ ตว มงฺคลหตฺถิมฺหิ นีเต [Pg.38] วูปสมฺมิสฺสติ. ตสฺมา อิมํ อญฺชนวณฺณํ นาคํ อมฺหากํ เทหี’’ติ อาหํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห ‘‘กลิงฺครฏฺฐวิสยา…เป… อญฺชนสวฺหย’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ วุตฺโต เอว. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཡང་སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་ཁྲུས་བྱས་ཤིང་བྱུག་པ་བྱས་ཏེ། རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་ནས་བརྒྱན་པའི་གླང་པོ་ཆེ་མཆོག་གི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་མཐུ་ཆེན་པོས་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པར་གཤེགས་ནས་བབས་ཏེ། སྐྱེ་བོ་བདུན་བརྒྱད་ཙམ་ལ་རང་གི་ལག་པས་སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས། “ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་བྱིན་ཅིག་”ཅེས་གསུངས་ཏེ་གླང་པོ་ཆེ་ལ་བཞོན་ནས་ལྷོ་སྒོར་གཤེགས་སོ། །བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཤར་སྒོར་སྲུང་མའི་སྟོབས་ཆེ་བས་སྐབས་མ་རྙེད་པར་ལྷོ་སྒོར་སོང་སྟེ། རྒྱལ་པོ་བྱོན་པ་ལ་བལྟ་བཞིན་དུ་སྒོ་ནས་མི་རིང་བའི་ས་མཐོ་བར་གནས་ཏེ། ཕེབས་པའི་རྒྱལ་པོ་ལ་ལག་པ་བཏེགས་ནས་ཤིས་པ་བརྗོད་དོ། །རྒྱལ་པོས་རྡོ་རྗེའི་ལྕགས་ཀྱུས་གླང་པོ་ཆེ་ཕྱིར་བཟློག་སྟེ། དེ་དག་གི་དྲུང་དུ་གཤེགས་ནས་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་ལ། “ཁྱེད་རྣམས་ཅི་འདོད་དམ་”ཞེས་དྲིས་སོ། །བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས། “ལྷ་གཅིག ཀ་ལིངྒའི་ཡུལ་ནི་མུ་གེའི་འཇིགས་པ་དང་། ལྟོགས་པའི་འཇིགས་པ་དང་། ནད་ཀྱི་འཇིགས་པས་གཙེས་སོ། །འཚེ་བ་དེ་ནི་ཁྱེད་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་མཆོག་གི་མངོན་པར་བསྔགས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་འདི་བཏང་ན་ཞི་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མིག་སྨན་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའི་གླང་པོ་ཆེ་འདི་བདག་ཅག་ལ་སྩོལ་ཅིག་”ཅེས་གསོལ་ཏོ། །དོན་དེ་གསལ་བར་མཛད་ཕྱིར་སྟོན་པས་གསུངས་པ། “ཀ་ལིངྒའི་ཡུལ་ནས་…པེ་… མིག་སྨན་ཞེས་བྱ་བ་”ཞེས་པའོ། །དེའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་ཏོ། ། อถ โพธิสตฺโต ‘‘น เมตํ ปติรูปํ, ยํ เม ยาจกานํ มโนรถวิฆาโต สิยา, มยฺหญฺจ สมาทานเภโท สิยา’’ติ หตฺถิกฺขนฺธโต โอตริตฺวา ‘‘สเจ อนลงฺกตฏฺฐานํ อตฺถิ, อลงฺกริตฺวา ทสฺสามี’’ติ สมนฺตโต โอโลเกตฺวา อนลงฺกตฏฺฐานํ อทิสฺวา โสณฺฑาย นํ คเหตฺวา พฺราหฺมณานํ หตฺเถสุ ฐเปตฺวา รตนภิงฺคาเรน ปุปฺผคนฺธวาสิตํ อุทกํ ปาเตตฺวา อทาสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས། “བདག་གི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ཀྱི་རེ་བ་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་དང་། བདག་གི་སྡོམ་པ་བཤིག་པར་འགྱུར་བ་ནི་བདག་ལ་མི་རིགས་སོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ནས་བབས་ཏེ། “གལ་ཏེ་མ་བརྒྱན་པའི་གནས་ཡོད་ན་བརྒྱན་ཏེ་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་ཀུན་ཏུ་བལྟས་ཀྱང་མ་བརྒྱན་པའི་གནས་མ་མཐོང་བར། སྣ་ཞགས་ནས་བཟུང་སྟེ་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་ལག་ཏུ་བཞག་ནས། རིན་པོ་ཆེའི་སྤྱི་བླུགས་ལས་མེ་ཏོག་དང་དྲིས་བསྒོས་པའི་ཆུ་བླུགས་ཏེ་བྱིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๒๓. ༢༣. ‘‘น เม ยาจกมนุปฺปตฺเต, ปฏิกฺเขโป อนุจฺฉโว; มา เม ภิชฺชิ สมาทานํ, ทสฺสามิ วิปุลํ คชํ. “བདག་ལ་སློང་མོ་བ་ལྷགས་པ་ན། །ཕྱིར་བཟློག་པ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། །བདག་གི་སྡོམ་པ་མ་ཞིག་པར། །གླང་པོ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པར་བྱ། ། ๒๔. ༢༤. ‘‘นาคํ คเหตฺวา โสณฺฑาย, ภิงฺคาเร รตนามเย; ชลํ หตฺเถ อากิริตฺวา, พฺราหฺมณานํ อทํ คช’’นฺติ. “གླང་པོ་སྣ་ནས་བཟུང་བྱས་ཏེ། །རིན་ཆེན་ལས་གྲུབ་སྤྱི་བླུགས་ཀྱི། །ཆུ་ནི་ལག་ཏུ་བླུགས་ནས་སུ། །བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་གླང་པོ་བྱིན། །”ཞེས་པའོ། ། ตตฺถ ยาจกมนุปฺปตฺเตติ ยาจเก อนุปฺปตฺเต. อนุจฺฉโวติ อนุจฺฉวิโก ปติรูโป. มา เม ภิชฺชิ สมาทานนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณตฺถาย สพฺพสฺส ยาจกสฺส สพฺพํ อนวชฺชํ อิจฺฉิตํ ททนฺโต ทานปารมึ ปูเรสฺสามีติ ยํ มยฺหํ สมาทานํ, ตํ มา ภิชฺชิ. ตสฺมา ทสฺสามิ วิปุลํ คชนฺติ มหนฺตํ อิมํ มงฺคลหตฺถึ ทสฺสามีติ. อทนฺติ อทาสึ. དེ་ལ་“སློང་མོ་བ་ལྷགས་པ་ན་”ཞེས་པ་ནི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལྷགས་པ་ལའོ། །“མི་རིགས་”ཞེས་པ་ནི་མི་འཚམ་པ་སྟེ་མི་རིགས་པའོ། །“བདག་གི་སྡོམ་པ་མ་ཞིག་པར”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱིར་སློང་མོ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་སྦྱིན་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་བདག་གི་སྡོམ་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་མ་ཞིག་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“གླང་པོ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་ཆེན་པོ་མངོན་པར་བསྔགས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་འདི་སྦྱིན་ནོ་ཞེས་པའོ། །“བྱིན་”ཞེས་པ་ནི་བྱིན་ཏོ། ། ๒๕. ༢༥. ตสฺมึ ปน หตฺถิมฺหิ ทินฺเน อมจฺจา โพธิสตฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘กสฺมา, มหาราช, มงฺคลหตฺถึ ททตฺถ, นนุ อญฺโญ หตฺถี ทาตพฺโพ, รญฺญา นาม เอวรูโป โอปวยฺโห มงฺคลหตฺถี อิสฺสริยํ อภิวิชยญฺจ อากงฺขนฺเตน น ทาตพฺโพ’’ติ. มหาสตฺโต ยํ มํ ยาจกา ยาจนฺติ, ตเทว มยา ทาตพฺพํ, สเจ ปน มํ รชฺชํ ยาเจยฺยุํ, รชฺชมฺปิ เตสํ ทเทยฺยํ, มยฺหํ รชฺชโตปิ ชีวิตโตปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปิยตรํ, ตสฺมา ตํ หตฺถึ อทาสินฺติ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺส นาเค ปทินฺนมฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ ตสฺสาติ ตสฺส เตน, ตสฺมึ นาเค หตฺถิมฺหิ ทินฺเน. གླང་པོ་ཆེ་དེ་བྱིན་པ་ན། བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་གསོལ་ཏོ། །“ལྷ་གཅིག ཅིའི་ཕྱིར་མངོན་པར་བསྔགས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་གནང་བ་ལགས། གླང་པོ་ཆེ་གཞན་ཞིག་གནང་བར་མི་རིགས་སམ། རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་དབང་ཕྱུག་དང་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་འདོད་པ་དེས་འདི་ལྟ་བུའི་བཞོན་པའི་གླང་པོ་ཆེ་མཆོག་གནང་བར་མི་བྱའོ་”ཞེས་གསོལ་ཏོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་གསུངས་པ། “སློང་མོ་བ་རྣམས་བདག་ལ་གང་གསོལ་བ་དེ་ཉིད་བདག་གིས་སྦྱིན་པར་བྱ་སྟེ། གལ་ཏེ་བདག་ལ་རྒྱལ་སྲིད་གསོལ་ནའང་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱང་དེ་དག་ལ་སྦྱིན་ནོ། །བདག་ལ་རྒྱལ་སྲིད་དང་སྲོག་ལས་ཀྱང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཆེས་གཅེས་པས་དེའི་ཕྱིར་གླང་པོ་ཆེ་དེ་བྱིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“དེས་གླང་པོ་ཆེ་བྱིན་པ་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“དེས་”ཞེས་པ་ནི་དེས་ཏེ། གླང་པོ་ཆེ་དེ་བྱིན་པ་ལའོ། ། ๒๖. มงฺคลสมฺปนฺนนฺติ มงฺคลคุเณหิ สมนฺนาคตํ. สงฺคามวิชยุตฺตมนฺติ สงฺคามวิชยา อุตฺตมํ, สงฺคามวิชเย วา อุตฺตมํ ปธานํ ปวรํ นาคํ. กึ เต รชฺชํ [Pg.39] กริสฺสตีติ ตสฺมึ นาเค อปคเต ตว รชฺชํ กึ กริสฺสติ, รชฺชกิจฺจํ น กริสฺสติ, รชฺชมฺปิ อปคตเมวาติ ทสฺเสติ. ༢༦. “བཀྲ་ཤིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཀྲ་ཤིས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའོ། །“གཡུལ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་མཆོག་”ཞེས་པ་ནི་གཡུལ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའམ། ཡང་ན་གཡུལ་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བ་ལ་མཆོག་དང་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་གླང་པོ་ཆེ་མཆོག་གོ །“ཁྱོད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་ཅི་ཞིག་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེ་དེ་སོང་བ་ན་ཁྱོད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱེད། རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་མི་བྱེད་ཅིང་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱང་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། ๒๗. รชฺชมฺปิ เม ทเท สพฺพนฺติ ติฏฺฐตุ นาโค ติรจฺฉานคโต, อิทํ เม สพฺพํ กุรุรฏฺฐมฺปิ ยาจกานํ ทเทยฺยํ. สรีรํ ทชฺชมตฺตโนติ รชฺเชปิ วา กึ วตฺตพฺพํ, อตฺตโน สรีรมฺปิ ยาจกานํ ทเทยฺยํ, สพฺโพปิ หิ เม อชฺฌตฺติกพาหิโร ปริคฺคโห โลกหิตตฺถเมว มยา ปริจฺจตฺโต. ยสฺมา สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ สพฺพญฺญุตา จ ทานปารมึ อาทึ กตฺวา สพฺพปารมิโย อปูเรนฺเตน น สกฺกา ลทฺธุํ, ตสฺมา นาคํ อทาสึ อหนฺติ ทสฺเสติ. ༢༧. “བདག་གི་རྒྱལ་སྲིད་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྦྱིན་”ཞེས་པ་ནི་དུད་འགྲོར་གྱུར་པའི་གླང་པོ་ཆེ་ནི་ལྟ་ཅི་སྨོས། བདག་གི་ཀུ་རུའི་ཡུལ་འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་ནོ། །“རང་གི་ལུས་ཀྱང་སྦྱིན་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་སྲིད་ལྟ་ཅི་སྨོས། རང་གི་ལུས་ཀྱང་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་ནོ། །བདག་གི་ཕྱི་ནང་གི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ཐམས་ཅད་ནི་འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་བདག་གིས་བཏང་ངོ་། །གང་གི་ཕྱིར་བདག་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་གཅེས་ཤིང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པར་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་གླང་པོ་ཆེ་བྱིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། เอวมฺปิ ตสฺมึ นาเค อานีเต กลิงฺครฏฺเฐ เทโว น วสฺสเตว. กลิงฺคราชา ‘‘อิทานิปิ น วสฺสติ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘กุรุราชา ครุธมฺเม รกฺขติ, เตนสฺส รฏฺเฐ อนฺวทฺธมาสํ อนุทสาหํ เทโว วสฺสติ, รญฺโญ คุณานุภาโว เอส, น อิมสฺส ติรจฺฉานคตสฺสา’’ติ ชานิตฺวา ‘‘มยมฺปิ ครุธมฺเม รกฺขิสฺสาม, คจฺฉถ ธนญฺจยโกรพฺยสฺส สนฺติเก เต สุวณฺณปฏฺเฏ ลิขาเปตฺวา อาเนถา’’ติ อมจฺเจ เปเสสิ. ครุธมฺมา วุจฺจนฺติ ปญฺจ สีลานิ, ตานิ โพธิสตฺโต สุปริสุทฺธานิ กตฺวา รกฺขติ, ยถา จ โพธิสตฺโต. เอวมสฺส มาตา อคฺคมเหสี, กนิฏฺฐภาตา อุปราชา, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ, รชฺชุคฺคาหโก อมจฺโจ, สารถิ เสฏฺฐิ, โทณมาปโก โทวาริโก, นครโสภินี วณฺณทาสีติ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་གླང་པོ་ཆེ་དེ་བླངས་ཀྱང་ཀ་ལིངྒའི་ཡུལ་དུ་ཆར་མ་བབས་སོ། །ཀ་ལིངྒའི་རྒྱལ་པོས་“ད་ལྟའང་ཆར་མི་འབབ་པ་ཅིའི་ཕྱིར་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོས་བླ་མའི་ཆོས་སྲུང་བས། དེའི་ཡུལ་དུ་ཟླ་ཕྱེད་རེར་རམ། ཉིན་བཅུ་རེར་ཆར་འབབ་པ་ཡིན། འདི་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་ཡིན་གྱི། དུད་འགྲོར་གྱུར་པའི་གླང་པོ་ཆེ་འདིའི་མཐུ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཤེས་ནས། “བདག་ཅག་གིས་ཀྱང་བླ་མའི་ཆོས་བསྲུང་བར་བྱའོ། །ཁྱེད་རྣམས་སོང་ལ་དྷ་ནཉྫ་ཡ་ཀོ་རབྱའི་དྲུང་ནས་ཆོས་དེ་དག་གསེར་གྱི་བྱང་བུ་ལ་བྲིས་ཏེ་ཁྱེར་ཤོག་”ཅེས་བློན་པོ་རྣམས་བཏང་ངོ་། །བླ་མའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་པོ་དག་ཡིན་ལ། དེ་དག་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པར་བྱས་ཏེ་སྲུང་ངོ་། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཇི་ལྟར་བསྲུངས་པ་བཞིན། དེའི་ཡུམ་དང་། བཙུན་མོ་དམ་པ། ནུ་བོ་རྒྱལ་ཚབ། མདུན་ན་འདོན་བྲམ་ཟེ། ཞིང་ཐིག་འདེབས་པའི་བློན་པོ། ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པ། ཁྱིམ་བདག འབྲུ་འཇལ་བ། སྒོ་སྲུང་། གྲོང་ཁྱེར་མཛེས་པར་བྱེད་པའི་སྨད་འཚོང་མ་བཅས་ཀྱིས་ཀྱང་བསྲུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘ราชา มาตา มเหสี จ, อุปราชา ปุโรหิโต; รชฺชุคฺคาโห สารถี เสฏฺฐิ, โทโณ โทวาริโก ตถา; คณิกา เต เอกาทส, ครุธมฺเม ปติฏฺฐิตา’’ติ. “རྒྱལ་པོ་ཡུམ་དང་བཙུན་མོ་དང་། །རྒྱལ་ཚབ་མདུན་ན་འདོན་དང་ནི། །ཐིག་འདེབས་ཁ་ལོ་ཁྱིམ་བདག་དང་། །འཇལ་བྱེད་སྒོ་སྲུང་དེ་བཞིན་དུ། །སྨད་འཚོང་མ་སྟེ་བཅུ་གཅིག་པོ། །བླ་མའི་ཆོས་ལ་རབ་ཏུ་གནས། །”ཞེས་པའོ། ། เต อมจฺจา โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. มหาสตฺโต ‘‘มยฺหํ ครุธมฺเม กุกฺกุจฺจํ อตฺถิ, มาตา ปน เม สุรกฺขิตํ รกฺขติ, ตสฺสา สนฺติเก คณฺหถา’’ติ วตฺวา เตหิ ‘‘มหาราช, กุกฺกุจฺจํ นาม สิกฺขากามสฺส สลฺเลขวุตฺติโน โหติ, เทถ โน’’ติ ยาจิโต ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ, อทินฺนํ น อาทาตพฺพํ, กาเมสุมิจฺฉาจาโร น จริตพฺโพ, มุสา น ภณิตพฺพํ, มชฺชํ น ปาตพฺพ’’นฺติ สุวณฺณปฏฺเฏ ลิขาเปตฺวา ‘‘เอวํ สนฺเตปิ มาตุ สนฺติเก คณฺหถา’’ติ อาห. བློན་པོ་དེ་དག་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས་དོན་དེ་གསོལ་ཏོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“བདག་ལ་བླ་མའི་ཆོས་ལ་འགྱོད་པ་ཞིག་ཡོད་པས། བདག་གི་ཡུམ་གྱིས་ནི་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་བསྲུངས་པས་དེའི་དྲུང་ནས་ལོངས་ཤིག་”ཅེས་གསུངས་པ་ན། དེ་དག་གིས། “ལྷ་གཅིག འགྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསླབ་པ་ལ་འདོད་པ་དང་སྦྱངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པ་ལ་འབྱུང་བ་ལགས་པས། བདག་ཅག་ལ་གནང་བར་མཛོད།”ཅེས་གསོལ་བ་ན། “སྲོག་གཅོད་པར་མི་བྱ། མ་བྱིན་པར་ལེན་པར་མི་བྱ། འདོད་པས་ལོག་པར་གཡེམ་པར་མི་བྱ། རྫུན་དུ་སྨྲ་བར་མི་བྱ། མྱོས་བྱེད་འཐུང་བར་མི་བྱ།”ཞེས་གསེར་གྱི་བྱང་བུ་ལ་བྲིར་བཅུག་ནས། “འདི་ལྟར་ཡིན་ནའང་ཡུམ་གྱི་དྲུང་ནས་ལོངས་ཤིག་”ཅེས་གསུངས་སོ། ། ทูตา [Pg.40] ราชานํ วนฺทิตฺวา ตสฺสา สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘เทวิ, ตุมฺเห กิร ครุธมฺมํ รกฺขถ, ตํ โน เทถา’’ติ วทึสุ. โพธิสตฺตสฺส มาตาปิ ตเถว อตฺตโน กุกฺกุจฺจสฺส อตฺถิภาวํ วตฺวาว เตหิ ยาจิตา อทาสิ. ตถา มเหสิอาทโยปิ. เต สพฺเพสมฺปิ สนฺติเก สุวณฺณปฏฺเฏ ครุธมฺเม ลิขาเปตฺวา ทนฺตปุรํ คนฺตฺวา กลิงฺครญฺโญ ทตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. โสปิ ราชา ตสฺมึ ธมฺเม วตฺตมาโน ปญฺจ สีลานิ ปูเรสิ. ตโต สกลกลิงฺครฏฺเฐ เทโว วสฺสิ. ตีณิ ภยานิ วูปสนฺตานิ. รฏฺฐํ เขมํ สุภิกฺขํ อโหสิ. โพธิสตฺโต ยาวชีวํ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สปริโส สคฺคปุรํ ปูเรสิ. ཕོ་ཉ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཡུམ་གྱི་དྲུང་དུ་སོང་ནས། “ལྷ་མོ། ཁྱེད་ཀྱིས་བླ་མའི་ཆོས་བསྲུངས་པར་གྲགས་པས། དེ་བདག་ཅག་ལ་སྩོལ་ཅིག་”ཅེས་གསོལ་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་གྱིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་འགྱོད་པ་ཡོད་པར་གསུངས་ནས། དེ་དག་གིས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན་གནང་ངོ་། །དེ་བཞིན་དུ་བཙུན་མོ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་གནང་ངོ་། །དེ་དག་གིས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དྲུང་ནས་གསེར་གྱི་བྱང་བུ་ལ་བླ་མའི་ཆོས་བྲིར་བཅུག་སྟེ། དནྟ་པུ་རར་སོང་ནས་ཀ་ལིངྒའི་རྒྱལ་པོ་ལ་བྱིན་ཏེ་ལོ་རྒྱུས་དེ་དག་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོ་དེ་ཡང་ཆོས་དེ་ལ་གནས་ཤིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་སོ། །དེ་ནས་ཀ་ལིངྒའི་ཡུལ་མཐའ་དག་ཏུ་ཆར་བབས་སོ། །འཇིགས་པ་གསུམ་པོ་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། །ཡུལ་འཁོར་བདེ་ཞིང་ལོ་ལེགས་པར་གྱུར་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཚེ་གང་པོར་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱས་ཏེ། འཁོར་དང་བཅས་པ་མཐོ་རིས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཡོངས་སུ་གང་བར་མཛད་དོ། ། ตทา คณิกาทโย อุปฺปลวณฺณาทโย อเหสุํ. วุตฺตญฺเหตํ – དེའི་ཚེ་སྨད་འཚོང་མ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཨུཏྤལའི་མདོག་ལ་སོགས་པར་གྱུར་ཏོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘คณิกา อุปฺปลวณฺณา, ปุณฺโณ โทวาริโก ตทา; รชฺชุคฺคาโห จ กจฺจาโน, โทณมาปโก จ โกลิโต. “སྨད་འཚོང་མ་ནི་ཨུཏྤལ་མདོག །སྒོ་སྲུང་དེ་ཚེ་གང་པོ་ཡིན། །ཐིག་འདེབས་པ་ནི་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡན། །འབྲུ་འཇལ་བ་ནི་ཀོ་ལི་ཏ། ། ‘‘สาริปุตฺโต ตทา เสฏฺฐิ, อนุรุทฺโธ จ สารถิ; พฺราหฺมโณ กสฺสโป เถโร, อุปราชานนฺทปณฺฑิโต. “ཤཱ་རིའི་བུ་ནི་ཁྱིམ་བདག་སྟེ། །མ་འགགས་པ་ནི་ཁ་ལོ་པ། །གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་བྲམ་ཟེ་སྟེ། །རྒྱལ་ཚབ་ཀུན་དགའ་མཁས་པ་ཡིན། ། ‘‘มเหสี ราหุลมาตา, มายาเทวี ชเนตฺติกา; กุรุราชา โพธิสตฺโต, เอวํ ธาเรถ ชาตก’’นฺติ. (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๓๖๑ หํสฆาตกภิกฺขุวตฺถุ); “བཙུན་མོ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་ཡུམ། །ལྷ་མོ་སྒྱུ་མ་མ་ཡིན་ཏེ། །ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོ་བྱང་ཆུབ་སེམས། །སྐྱེས་རབས་དེ་ལྟར་བཟུང་བར་བྱ། །”ཞེས་པའོ། ། อิธาปิ เนกฺขมฺมปารมิอาทโย เสสธมฺมา จ วุตฺตนเยเนว นิทฺธาเรตพฺพาติ. འདིར་ཡང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། กุรุราชจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔. มหาสุทสฺสนจริยาวณฺณนา ༤. ལེགས་མཐོང་ཆེན་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๒๘. จตุตฺเถ กุสาวติมฺหิ นคเรติ กุสาวตีนามเก นคเร, ยสฺมึ ฐาเน เอตรหิ กุสินารา นิวิฏฺฐา. มหีปตีติ ขตฺติโย, นาเมน มหาสุทสฺสโน นาม. จกฺกวตฺตีติ จกฺกรตนํ วตฺเตติ จตูหิ วา สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺตติ, เตหิ จ ปรํ ปวตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติปิ จกฺกวตฺตี. อถ วา จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ สงฺคหวตฺถูหิ จ สมนฺนาคเตน, ปเรหิ อนภิภวนียสฺส อนติกฺกมนียสฺส อาณาสงฺขาตสฺส จกฺกสฺส วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติปิ จกฺกวตฺตี. ปริณายกรตนปุพฺพงฺคเมน [Pg.41] หตฺถิรตนาทิปมุเขน มหาพลกาเยน ปุญฺญานุภาวนิพฺพตฺเตน กายพเลน จ สมนฺนาคตตฺตา มหพฺพโล. ยทา อาสินฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – ༢༨. བཞི་པ་ལ་“ཀུ་ཤཱ་བ་ཏཱིའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུ་ཤཱ་བ་ཏཱི་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་ཏེ། གནས་གང་དུ་ད་ལྟ་རྩྭ་མཆོག་གྲོང་ཆགས་པའོ། །“ས་སྐྱོང་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཏེ། མིང་ལ་ལེགས་མཐོང་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱའོ། །“འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་སྐོར་བའམ། ཡང་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་འཁོར་ལོ་བཞིས་གནས་ཤིང་། དེ་དག་གིས་གཞན་དག་ཀྱང་འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང་། གཞན་ལ་ཕན་པའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ལམ་གྱི་འཁོར་ལོའི་འཇུག་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ཀྱང་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའོ། །ཡང་ན་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་བཞི་དང་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་དང་ལྡན་པས། གཞན་གྱིས་མི་ཐུབ་པ་དང་མི་བརྒལ་བ་བཀའ་ཞེས་བྱ་བའི་འཁོར་ལོའི་འཇུག་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ཀྱང་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའོ། །སྐྱེས་བུ་རིན་པོ་ཆེས་སྔོན་དུ་བཏང་ཞིང་གླང་པོ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པས་གཙོ་བྱས་པའི་དཔུང་ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་“སྟོབས་ཆེན་”ནོ། །“གང་གི་ཚེ་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་འབྲེལ་ལོ། །དེ་ལ་འདི་ནི་གོ་རིམ་གྱི་གཏམ་སྟེ། อตีเต กิร มหาปุริโส สุทสฺสนตฺตภาวโต ตติเย อตฺตภาเว คหปติกุเล นิพฺพตฺโต ธรมานกสฺส พุทฺธสฺส สาสเน เอกํ เถรํ อรญฺญวาสํ วสนฺตํ อตฺตโน กมฺเมน อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ รุกฺขมูเล นิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘อิธ มยา อยฺยสฺส ปณฺณสาลํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน กมฺมํ ปหาย ทพฺพสมฺภารํ ฉินฺทิตฺวา นิวาสโยคฺคํ ปณฺณสาลํ กตฺวา ทฺวารํ โยเชตฺวา กฏฺฐตฺถรณํ กตฺวา ‘‘กริสฺสติ นุ โข ปริโภคํ, น นุ โข กริสฺสตี’’ติ เอกมนฺเต นิสีทิ. เถโร อนฺโตคามโต อาคนฺตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา กฏฺฐตฺถรเณ นิสีทิ. มหาสตฺโตปิ นํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ผาสุกา, ภนฺเต, ปณฺณสาลา’’ติ ปุจฺฉิ. ผาสุกา, ภทฺทมุข, ปพฺพชิตสารุปฺปาติ. วสิสฺสถ, ภนฺเต, อิธาติ? อาม, อุปาสกาติ. โส อธิวาสนากาเรเนว ‘‘วสิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘นิพทฺธํ มยฺหํ ฆรทฺวารํ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ ปฏิชานาเปตฺวา นิจฺจํ อตฺตโน ฆเรเยว ภตฺตวิสฺสคฺคํ การาเปสิ. โส ปณฺณสาลายํ กฏสารกํ ปตฺถริตฺวา มญฺจปีฐํ ปญฺญเปสิ, อปสฺเสนํ นิกฺขิปิ, ปาทกฐลิกํ ฐเปสิ, โปกฺขรณึ ขณิ, จงฺกมํ กตฺวา วาลุกํ โอกิริ, ปริสฺสยวิโนทนตฺถํ ปณฺณสาลํ กณฺฏกวติยา ปริกฺขิปิ, ตถา โปกฺขรณึ จงฺกมญฺจ. เตสํ อนฺโตวติปริยนฺเต ตาลปนฺติโย โรเปสิ. เอวมาทินา อาวาสํ นิฏฺฐาเปตฺวา เถรสฺส ติจีวรํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ สมณปริกฺขารํ อทาสิ. เถรสฺส หิ ตทา โพธิสตฺเตน ติจีวรปิณฺฑปาตปตฺตถาลกปริสฺสาวนธมกรณปริโภคภาชนฉตฺตุปาหนอุทกตุมฺพสูจิกตฺตร- ยฏฺฐิอารกณฺฏกปิปฺผลินขจฺเฉทนปทีเปยฺยาทิ ปพฺพชิตานํ ปริโภคชาตํ อทินฺนํ นาม นาโหสิ. โส ปญฺจ สีลานิ รกฺขนฺโต อุโปสถํ กโรนฺโต ยาวชีวํ เถรํ อุปฏฺฐหิ. เถโร ตตฺเถว วสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายิ. སྔོན་བྱུང་བ་ལས། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་རྒྱལ་པོ་སུ་དས་ས་ནའི་སྐྱེ་བ་ནས་གསུམ་པའི་སྐྱེ་བ་ལ། ཁྱིམ་བདག་གི་རིགས་སུ་སྐྱེས་སོ།། བཞུགས་བཞིན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀཱ་ཤྱ་པའི་བསྟན་པ་ལ། དགོན་པར་གནས་པའི་གནས་བརྟན་གཅིག་ལ། རང་གི་ལས་དོན་གྱིས་ནགས་སུ་ཞུགས་པ་ན། ཤིང་དྲུང་དུ་བཞུགས་པ་མཐོང་ནས། "འདིར་བདག་གིས་འཕགས་པ་ལ་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་ཞིག་བསྐྲུན་པར་རིགས་སོ་"སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། རང་གི་ལས་དོན་སྤངས་ནས། ཤིང་ཆ་བཅད་དེ། གནས་པར་འོས་པའི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་བཟོས་ཤིང་། སྒོ་སྦྱར་ཏེ། ཤིང་གི་གདན་བཏིང་ནས། "འཕགས་པས་ལོངས་སྤྱོད་པར་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར་"སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འདུག་གོ། གནས་བརྟན་དེ་གྲོང་གསེབ་ནས་ཕྱིར་བྱོན་ཏེ། ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་ཞུགས་ནས་ཤིང་གི་གདན་ལ་བཞུགས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཀྱང་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ནས། "བཙུན་པ་ལགས། ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་འདི་བདེ་མོ་འདུག་གམ་"ཞེས་ཞུས་སོ།། "བཞིན་བཟང་པོ། བདེ་མོ་འདུག་སྟེ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་འཚམ་པ་ཞིག་རེད།" "བཙུན་པ་ལགས། འདིར་བཞུགས་པར་མཛད་དམ།" "དགེ་བསྙེན་ལགས། དེ་དེ་བཞིན་ནོ།།" ཁོང་གིས་ཁས་བླངས་པའི་རྣམ་འགྱུར་གྱིས་"བཞུགས་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་ཤེས་ནས། "བདག་གི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་རུ་རྒྱུན་དུ་བྱོན་པར་མཛོད།" ཅེས་ཁས་ལེན་དུ་བཅུག་སྟེ། རྟག་ཏུ་རང་གི་ཁྱིམ་དུ་ཁ་ཟས་ཀྱི་མཆོད་པ་ཕུལ་ལོ།། ཁོང་གིས་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་སྦ་གདན་བཏིང་ཞིང་། ཁྲི་དང་སྟེགས་བཤམས། རྒྱབ་བརྟེན་གྱི་པང་ལེབ་བཞག རྐང་པ་འཁྲུ་སྟེགས་བཞག རྫིང་བུ་བརྐོས། འཆག་ས་བཟོས་ཏེ་བྱེ་མ་བཏིང་། ཉེན་ཁ་བཟློག་པའི་ཆེད་དུ་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་ལ་ཚེར་མའི་ར་བས་བསྐོར་ཞིང་། དེ་བཞིན་དུ་རྫིང་བུ་དང་འཆག་ས་ལའང་བསྐོར་རོ།། ར་བའི་ནང་གི་མཐའ་སྐོར་དུ་ཏཱ་ལའི་ཤིང་གི་ཕྲེང་བ་བཙུགས། དེ་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པས་གནས་གཞི་ལེགས་པར་གྲུབ་ནས། གནས་བརྟན་ལ་ཆོས་གོས་གསུམ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཡོ་བྱད་ཐམས་ཅད་ཕུལ་ལོ།། དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་གནས་བརྟན་དེ་ལ་ཆོས་གོས་གསུམ་དང་། བསོད་སྙོམས། ལྷུང་བཟེད། ཕོར་པ། ཆུ་ཚག ཆུ་སྣོད། སྤྱོད་པའི་སྣོད། གདུགས། ལྷམ། ཆུ་བུམ། ཁབ་དང་ཁབ་སྐུད། སེན་གཏུབ། སྒྲོན་མེ་ལ་སོགས་པ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཉེར་སྤྱོད་ཀྱི་དངོས་པོ་མ་ཕུལ་བ་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ།། ཁོང་གིས་བསླབ་པ་གཞི་ལྔ་བསྲུངས་ཤིང་གསོ་སྦྱོང་བགྱིས་ཏེ། ཚེ་གང་པོར་གནས་བརྟན་ལ་རིམ་གྲོ་བྱས་སོ།། གནས་བརྟན་དེ་ཡང་གནས་དེ་ཉིད་དུ་བཞུགས་ཤིང་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་སོ།། ๒๙. โพธิสตฺโตปิ ยาวตายุกํ ปุญฺญํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุโต มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉนฺโต กุสาวติยา ราชธานิยา นิพฺพตฺติตฺวา มหาสุทสฺสโน นาม ราชา อโหสิ จกฺกวตฺตี. ตสฺสิสฺสริยานุภาโว ‘‘ภูตปุพฺพํ, อานนฺท, ราชา มหาสุทสฺสโน นาม อโหสิ ขตฺติโย [Pg.42] มุทฺธาวสิตฺโต’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๒๔๒) นเยน สุตฺเต อาคโต เอว. ตสฺส กิร จตุราสีติ นครสหสฺสานิ กุสาวตีราชธานิปฺปมุขานิ, จตุราสีติ ปาสาทสหสฺสานิ ธมฺมปาสาทปฺปมุขานิ, จตุราสีติ กูฏาคารสหสฺสานิ มหาพฺยูหกูฏาคารปฺปมุขานิ, ตานิ สพฺพานิ ตสฺส เถรสฺส กตาย เอกิสฺสา ปณฺณสาลาย นิสฺสนฺเทน นิพฺพตฺตานิ, จตุราสีติ ปลฺลงฺกสหสฺสานิ นาคสหสฺสานิ อสฺสสหสฺสานิ รถสหสฺสานิ ตสฺส ทินฺนสฺส มญฺจปีฐสฺส, จตุราสีติ มณิสหสฺสานิ ตสฺส ทินฺนสฺส ปทีปสฺส, จตุราสีติ โปกฺขรณิสหสฺสานิ เอกโปกฺขรณิยา, จตุราสีติ อิตฺถิสหสฺสานิ ปุตฺตสหสฺสานิ คหปติสหสฺสานิ จ ปตฺตถาลกาทิปริโภคารหสฺส ปพฺพชิตปริกฺขารทานสฺส, จตุราสีติ เธนุสหสฺสานิ ปญฺจโครสทานสฺส, จตุราสีติ วตฺถโกฏฺฐสหสฺสานิ นิวาสนปารุปนทานสฺส, จตุราสีติ ถาลิปากสหสฺสานิ โภชนทานสฺส นิสฺสนฺเทน นิพฺพตฺตานิ. โส สตฺตหิ รตเนหิ จตูหิ อิทฺธีหิ จ สมนฺนาคโต ราชาธิราชา หุตฺวา สกลํ สาครปริยนฺตํ ปถวิมณฺฑลํ ธมฺเมน อภิวิชิย อชฺฌาวสนฺโต อเนกสเตสุ ฐาเนสุ ทานสาลาโย กาเรตฺวา มหาทานํ ปฏฺฐเปสิ. ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ นคเร เภรึ จราเปสิ ‘‘โย ยํ อิจฺฉติ, โส ทานสาลาสุ อาคนฺตฺวา ตํ คณฺหาตู’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตตฺถาหํ ทิวเส ติกฺขตฺตุํ, โฆสาเปมิ ตหึ ตหิ’’นฺติอาทิ. ༢༩. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཡང་ཚེ་གང་པོར་བསོད་ནམས་བསགས་ཏེ་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་ཤིང་། དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་མི་ཡུལ་དུ་འོངས་ནས། རྒྱལ་ས་ཀུ་ཤཱ་བ་ཏཱི་རུ་སྐྱེས་ཏེ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སུ་དས་ས་ན་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ།། ཁོང་གི་དབང་ཕྱུག་གི་མཐུ་རྩལ་ནི། "ཀུན་དགའ་བོ། སྔོན་བྱུང་བ་ལ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སུ་དས་ས་ན་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་རིགས་སྤྱི་བོ་ནས་དབང་བསྐུར་བ་ཞིག་བྱུང་ངོ་།།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མདོ་ལས་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ།། ཁོང་ལ་ཀུ་ཤཱ་བ་ཏཱི་རྒྱལ་ས་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་གྲོང་ཁྱེར་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དང་། ཆོས་ཀྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དང་། བཀོད་པ་ཆེན་པོའི་ཁང་བརྩེགས་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཁང་བརྩེགས་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ཡོད་དེ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་གནས་བརྟན་དེ་ལ་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་གཅིག་ཕུལ་བའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་ལས་བྱུང་བ་ཤ་སྟག་གོ། ཁྲི་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དང་། གླང་པོ་ཆེ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དང་། རྟ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དང་། ཤིང་རྟ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་རྣམས་ནི་ཁོང་ལ་ཁྲི་དང་སྟེགས་ཕུལ་བའི་འབྲས་བུ་དང་། ནོར་བུ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ནི་ཁོང་ལ་སྒྲོན་མེ་ཕུལ་བའི་འབྲས་བུ་དང་། རྫིང་བུ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ནི་རྫིང་བུ་གཅིག་བརྐོས་པའི་འབྲས་བུ་དང་། བུད་མེད་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དང་། བུ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དང་། ཁྱིམ་བདག་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་རྣམས་ནི་ལྷུང་བཟེད་དང་ཕོར་པ་ལ་སོགས་པ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་ཕུལ་བའི་འབྲས་བུ་དང་། བཞོན་མ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ནི་བ་ལང་གི་ཐོན་སྐྱེད་ལྔའི་སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་དང་། གོས་མཛོད་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ནི་ཤམ་ཐབས་དང་ཆོས་གོས་ཕུལ་བའི་འབྲས་བུ་དང་། འོ་ཐུག་གི་སྣོད་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ནི་ཟས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ཕུལ་བའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་ལས་བྱུང་བ་ཤ་སྟག་གོ། ཁོང་ནི་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་དང་རྫུ་འཕྲུལ་བཞི་དང་ལྡན་པའི་རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་པོར་གྱུར་ཏེ། རྒྱ་མཚོས་མཐའ་བསྐོར་བའི་ས་གཞིའི་དཀྱིལ་འཁོར་མཐའ་དག་ཆོས་ཀྱིས་རྣམ་པར་རྒྱལ་ཏེ་དབང་བསྒྱུར་ཞིང་། གནས་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོར་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་བརྩིགས་ནས་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་སྤེལ་ལོ།། ཉིན་རེར་ཐེངས་གསུམ་རེ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྔ་བརྡུང་སྟེ། "སུ་ཞིག་གིས་ཅི་ཞིག་འདོད་པ་དེས་སྦྱིན་གཏོང་ཁང་དུ་འོངས་ཏེ་ལོངས་ཤིག་"ཅེས་བསྒྲགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་"དེར་བདག་གིས་ཉིན་རེར་ཐེངས་གསུམ་དུ་གནས་དེ་དང་དེར་སྒྲོག་པར་བྱེད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ นคเร. ‘‘ตทาห’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส ตทา อหํ, มหาสุทสฺสนกาเลติ อตฺโถ. ตหึ ตหินฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน, ตสฺส ตสฺส ปาการสฺส อนฺโต จ พหิ จาติ อตฺโถ. โก กึ อิจฺฉตีติ พฺราหฺมณาทีสุ โย โกจิ สตฺโต อนฺนาทีสุ เทยฺยธมฺเมสุ ยํ กิญฺจิ อิจฺฉติ. ปตฺเถตีติ ตสฺเสว เววจนํ. กสฺส กึ ทียตุ ธนนฺติ อเนกวารํ ปริยายนฺตเรหิ จ ทานโฆสนาย ปวตฺติตภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, เอเตน ทานปารมิยา สรูปํ ทสฺเสติ. เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกวิกปฺปรหิตา หิ โพธิสตฺตานํ ทานปารมีติ. དེ་ལས་ "དེར་" ཞེས་པ་ནི་གྲོང་ཁྱེར་དེ་ཉིད་ལའོ།། "དེའི་ཚེ་བདག་" ཅེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། དེའི་དོན་ནི་དེའི་ཚེ་བདག་རྒྱལ་པོ་སུ་དས་ས་ནའི་དུས་སུ་ཞེས་པའོ།། "དེ་དང་དེར་" ཞེས་པ་ནི་གནས་དེ་དང་དེར། ལྕགས་རི་དེ་དང་དེའི་ཕྱི་ནང་ཀུན་ཏུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "སུ་ཞིག་གིས་ཅི་ཞིག་འདོད་པ་" ཞེས་པ་ནི་བྲམ་ཟེ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་གང་རུང་ཞིག་གིས་ཟས་ལ་སོགས་པའི་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་འདོད་པའོ།། "རེ་བ་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲའོ།། "སུ་ལ་ནོར་ཅི་ཞིག་སྦྱིན་པར་བྱ་" ཞེས་པ་ནི་ཐེངས་མང་པོ་དང་ཐབས་གཞན་གྱི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པའི་བསྒྲགས་གཏམ་སྤེལ་བའི་ཚུལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། འདིས་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རང་བཞིན་མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་དང་ལེན་པོ་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་བྲལ་བ་ཉིད་དོ།། ๓๐. อิทานิ ทานโฆสนาย ตสฺส ตสฺส เทยฺยธมฺมสฺส อนุจฺฉวิกปุคฺคลปริกิตฺตนํ ทสฺเสตุํ ‘‘โก ฉาตโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. ༣༠. ད་ནི་སྦྱིན་པའི་བསྒྲགས་གཏམ་གྱིས་སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་སོ་སོ་དང་འཚམ་པའི་སྐྱེ་བོ་བརྗོད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "སུ་ཞིག་བཀྲེས་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ [Pg.43] ฉาตโกติ ชิฆจฺฉิโต. ตสิโตติ ปิปาสิโต. โก มาลํ โก วิเลปนนฺติปิ ‘‘อิจฺฉตี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. นคฺโคติ วตฺถวิกโล, วตฺเถน อตฺถิโกติ อธิปฺปาโย. ปริทหิสฺสตีติ นิวาสิสฺสติ. དེ་ལས་ "བཀྲེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ལྟོགས་པའོ།། "སྐོམ་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྐོམ་པའོ།། "སུ་ལ་མེ་ཏོག་ཕྲེང་བ། སུ་ལ་བྱུག་པ་" ཞེས་པར་ཡང་ "འདོད་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་སྦྱར་བར་བྱའོ།། "གཅེར་བུ་" ཞེས་པ་ནི་གོས་མེད་པ་སྟེ། གོས་འདོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "གྱོན་པར་འགྱུར་རམ་" ཞེས་པ་ནི་གྱོན་པར་བྱེད་པའོ།། ๓๑. โก ปเถ ฉตฺตมาเทตีติ โก ปถิโก ปเถ มคฺเค อตฺตโน วสฺสวาตาตปรกฺขณตฺถํ ฉตฺตํ คณฺหาติ, ฉตฺเตน อตฺถิโกติ อตฺโถ. โกปาหนา มุทู สุภาติ ทสฺสนียตาย สุภา สุขสมฺผสฺสตาย มุทู อุปาหนา อตฺตโน ปาทานํ จกฺขูนญฺจ รกฺขณตฺถํ. โก อาเทตีติ โก ตาหิ อตฺถิโกติ อธิปฺปาโย. สายญฺจ ปาโต จาติ เอตฺถ จ-สทฺเทน มชฺฌนฺหิเก จาติ อาหริตฺวา วตฺตพฺพํ. ‘‘ทิวเส ติกฺขตฺตุํ โฆสาเปมี’’ติ หิ วุตฺตํ. ༣༡. "ལམ་དུ་སུ་ཞིག་གིས་གདུགས་ལེན་པ་" ཞེས་པ་ནི། ལམ་པ་སུ་ཞིག་གིས་ལམ་བར་དུ་རང་ཉིད་ཆར་རླུང་དང་ཉི་མ་ལས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་གདུགས་ལེན་པའམ་གདུགས་འདོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "སུ་ཞིག་གིས་ལྷམ་མཛེས་ཤིང་འཇམ་པ་ལེན་པ་" ཞེས་པ་ནི། ལྟ་ན་སྡུག་པས་མཛེས་པ་དང་། རེག་བྱ་བདེ་བས་འཇམ་པའི་ལྷམ་དེ། རང་གི་རྐང་པ་དང་མིག་གཉིས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར། "སུ་ཞིག་གིས་ལེན་པ་" ཞེས་པ་ནི་སུ་ཞིག་དེ་དག་ལ་མཁོ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "ཕྱི་དྲོ་དང་སྔ་དྲོ་" ཞེས་པ་འདིར་ "དང་" ཞེས་པའི་སྒྲས་ཉིན་གུང་ཡང་བསྡུ་བར་བྱའོ།། "ཉིན་རེར་ཐེངས་གསུམ་དུ་བསྒྲགས་སོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ๓๒. น ตํ ทสสุ ฐาเนสูติ ตํ ทานํ น ทสสุ ฐาเนสุ ปฏิยตฺตนฺติ โยชนา. นปิ ฐานสเตสุ วา ปฏิยตฺตํ, อปิ จ โข อเนกสเตสุ ฐาเนสุ ปฏิยตฺตํ. ยาจเก ธนนฺติ ยาจเก อุทฺทิสฺส ธนํ ปฏิยตฺตํ อุปกฺขฏํ. ทฺวาทสโยชนายาเม หิ นคเร สตฺตโยชนวิตฺถเต สตฺตสุ ปาการนฺตเรสุ สตฺต ตาลปนฺติปริกฺเขปา, ตาสุ ตาลปนฺตีสุ จตุราสีติ โปกฺขรณิสหสฺสานิ ปาฏิเยกฺกํ โปกฺขรณิตีเร มหาทานํ ปฏฺฐปิตํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ༣༢. "དེ་ནི་གནས་བཅུ་པོ་ཁོ་ནར་མ་ཡིན་" ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་དེ་གནས་བཅུ་པོ་ཁོ་ནར་བཤམས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། གནས་བརྒྱ་ཕྲག་ཙམ་དུའང་མ་ཟད་ཀྱི། གནས་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོར་བཤམས་སོ།། "སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་ནོར་" ཞེས་པ་ནི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་ནོར་རྣམས་བཤམས་ཤིང་གྲ་སྒྲིག་བྱས་པའོ།། དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཞེང་དང་དཔག་ཚད་བདུན་གྱི་སྲིད་ཡོད་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དེར། ལྕགས་རི་བདུན་གྱི་བར་མཚམས་སུ་ཏཱ་ལའི་ཤིང་གི་ཕྲེང་བ་བདུན་གྱིས་བསྐོར་ཞིང་། ཏཱ་ལའི་ཤིང་གི་ཕྲེང་བ་དེ་དག་གི་གསེབ་ཏུ་རྫིང་བུ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ཡོད་དེ། རྫིང་བུ་རེ་རེའི་འགྲམ་དུ་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་བཤམས་སོ།། འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ปฏฺฐเปสิ โข, อานนฺท, ราชา มหาสุทสฺสโน ตาสํ โปกฺขรณีนํ ตีเร เอวรูปํ ทานํ อนฺนํ อนฺนตฺถิกสฺส, ปานํ ปานตฺถิกสฺส, วตฺถํ วตฺถตฺถิกสฺส, ยานํ ยานตฺถิกสฺส, สยนํ สยนตฺถิกสฺส, อิตฺถึ อิตฺถิตฺถิกสฺส, หิรญฺญํ หิรญฺญตฺถิกสฺส, สุวณฺณํ สุวณฺณตฺถิกสฺสา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๕๔). "ཀུན་དགའ་བོ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སུ་དས་ས་ནས་རྫིང་བུ་དེ་དག་གི་འགྲམ་དུ་འདི་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་བཤམས་ཏེ། ཟས་འདོད་པ་ལ་ཟས་དང་། སྐོམ་འདོད་པ་ལ་སྐོམ། གོས་འདོད་པ་ལ་གོས། བཞོན་པ་འདོད་པ་ལ་བཞོན་པ། ཉལ་ཁྲི་འདོད་པ་ལ་ཉལ་ཁྲི། བུད་མེད་འདོད་པ་ལ་བུད་མེད། དངུལ་འདོད་པ་ལ་དངུལ། གསེར་འདོད་པ་ལ་གསེར་གྱི་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་བཤམས་སོ།།" ๓๓. ตตฺถายํ ทานสฺส ปวตฺติตากาโร – มหาปุริโส หิ อิตฺถีนญฺจ ปุริสานญฺจ อนุจฺฉวิเก อลงฺกาเร กาเรตฺวา อิตฺถิมตฺตเมว ตตฺถ ปริจารวเสน เสสญฺจ สพฺพํ ปริจฺจาควเสน ฐเปตฺวา ‘‘ราชา มหาสุทสฺสโน ทานํ เทติ, ตํ ยถาสุขํ ปริภุญฺชถา’’ติ เภรึ จราเปสิ. มหาชนา โปกฺขรณิตีรํ คนฺตฺวา นฺหตฺวา วตฺถาทีนิ นิวาเสตฺวา มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา เยสํ ตาทิสานิ อตฺถิ, เต ปหาย คจฺฉนฺติ[Pg.44]. เยสํ นตฺถิ, เต คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. เย หตฺถิยานาทีสุปิ นิสีทิตฺวา ยถาสุขํ วิจริตฺวา วรสยเนสุปิ สยิตฺวา สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อิตฺถีหิปิ สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา สตฺตวิธรตนปสาธนานิ ปสาเธตฺวา สมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ยํ ยํ อตฺถิกา, ตํ ตํ คเหตฺวา คจฺฉนฺติ, อนตฺถิกา โอหาย คจฺฉนฺติ. ตมฺปิ ทานํ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย เทวสิกํ ทียเตว. ตทา ชมฺพุทีปวาสีนํ อญฺญํ กมฺมํ นตฺถิ, ทานํ ปริภุญฺชนฺตา สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตา วิจรนฺติ. น ตสฺส ทานสฺส กาลปริจฺเฉโท อโหสิ. รตฺติญฺจาปิ ทิวาปิ ยทา ยทา อตฺถิกา อาคจฺฉนฺติ, ตทา ตทา ทียเตว. เอวํ มหาปุริโส ยาวชีวํ สกลชมฺพุทีปํ อุนฺนงฺคลํ กตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, ยทิ เอติ วนิพฺพโก’’ติอาทิ. ༣༣. དེ་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བའི་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་འཚམ་པའི་རྒྱན་ཆ་བཟོ་རུ་བཅུག་ཅིང་། བུད་མེད་རྣམས་ནི་གཡོག་འཁོར་གྱི་ཚུལ་དུ་བཞག་ལ། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཡོ་བྱད་ཐམས་ཅད་ནི་གཏོང་བའི་ཚུལ་དུ་བཞག་ནས། "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སུ་དས་ས་ནས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བས་དེ་དག་ཅི་དགར་ལོངས་སྤྱོད་ཅིག་"ཅེས་རྔ་བརྡུང་བར་བཅུག་གོ། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་རྫིང་བུའི་འགྲམ་དུ་སོང་ནས་ཁྲུས་བྱས། གོས་གྱོན་ཏེ་ལོངས་སྤྱོད་ཆེན་པོ་ལ་རོལ་ཅིང་། སུ་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་གོས་ཡོད་པ་དེ་དག་གིས་ནི་དེ་དག་བོར་ནས་འགྲོའོ།། སུ་ལ་མེད་པ་དེ་དག་གིས་ནི་ཁྱེར་ནས་འགྲོའོ།། གང་དག་གླང་པོ་ཆེའི་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བཞོན་ནས་ཅི་དགར་རྒྱུ་ཞིང་། མལ་ཆ་བཟང་པོ་ལ་ཉལ་ནས་བདེ་བ་ལ་རོལ་པ་དང་། བུད་མེད་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་བདེ་བ་ལ་རོལ་པ། རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་གྱི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་ཏེ་བདེ་བ་ལ་རོལ་ནས། གང་དང་གང་འདོད་པ་དེ་དག་ནི་ཁྱེར་ནས་འགྲོ་ལ། མི་འདོད་པ་རྣམས་ནི་བོར་ནས་འགྲོའོ།། སྦྱིན་པ་དེ་ཡང་ཉིན་རེར་བཞིན་བརྩོན་འགྲུས་ཆེན་པོས་གཏོང་བ་ཤ་སྟག་གོ། དེའི་ཚེ་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་མི་རྣམས་ལ་ལས་ཀ་གཞན་མེད་པར། སྦྱིན་པ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་ཅིང་བདེ་བ་ལ་རོལ་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། སྦྱིན་པ་དེ་ལ་དུས་ཀྱི་ཚད་འཛིན་མེད་དོ།། ཉིན་མཚན་གང་རུང་ལ་འདོད་པ་རྣམས་ནམ་འོངས་པའི་ཚེ་ན་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྦྱིན་ནོ།། དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཚེ་གང་པོར་འཛམ་བུའི་གླིང་ཐམས་ཅད་ཟང་ཟིང་གིས་ཁེངས་པར་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་སྤེལ་ལོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཉིན་མོའམ་ཡང་ན་མཚན་མོ་ལ། གལ་ཏེ་སློང་མོ་བ་འོངས་ན།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, ยทิ เอตีติ เอเตนสฺส ยถากาลํ ทานํ ทสฺเสติ. ยาจกานญฺหิ ลาภาสาย อุปสงฺกมนกาโล เอว โพธิสตฺตานํ ทานสฺส กาโล นาม. วนิพฺพโกติ ยาจโก. ลทฺธา ยทิจฺฉกํ โภคนฺติ เอเตน ยถาภิรุจิตํ ทานํ. โย โย หิ ยาจโก ยํ ยํ เทยฺยธมฺมํ อิจฺฉติ, ตสฺส ตสฺส ตํตเทว โพธิสตฺโต เทติ. น ตสฺส มหคฺฆทุลฺลภาทิภาวํ อตฺตโน อุปโรธํ จินฺเตสิ. ปูรหตฺโถว คจฺฉตีติ เอเตน ยาวทิจฺฉกํ ทานํ ทสฺเสติ, ยตฺตกญฺหิ ยาจกา อิจฺฉนฺติ, ตตฺตกํ อปริหาเปตฺวาว มหาสตฺโต เทติ อุฬารชฺฌาสยตาย จ มหิทฺธิกตาย จ. དེ་ལས་ "ཉིན་མོའམ་ཡང་ན་མཚན་མོ་ལ། གལ་ཏེ་འོངས་ན་" ཞེས་པས་ནི་དུས་དང་མཐུན་པར་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་མཚོན་ནོ།། སློང་མོ་བ་རྣམས་ཐོབ་རེས་ཉེ་བར་བཅར་བའི་དུས་ཉིད་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་དུས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། "སློང་མོ་བ་" ཞེས་པ་ནི་སློང་མོ་བའོ།། "ཅི་འདོད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ཐོབ་ནས་" ཞེས་པས་ནི་རང་གི་མོས་པ་དང་མཐུན་པའི་སྦྱིན་པ་མཚོན་ནོ།། སློང་མོ་བ་གང་དང་གང་གིས་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་གང་དང་གང་འདོད་པ་དེ་དང་དེ་ཉིད་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་སྦྱིན་ནོ།། དངོས་པོ་དེ་དག་རིན་ཐང་ཆེ་བ་དང་རྙེད་དཀའ་བ་ལ་སོགས་པས་རང་ལ་གནོད་པར་འགྱུར་སྙམ་དུ་མི་སེམས་སོ།། "ལག་པ་གང་སྟེ་འགྲོ་" ཞེས་པས་ནི་ཅི་འདོད་པའི་སྦྱིན་པ་མཚོན་ནོ།། སློང་མོ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་དེ་ཙམ་དུ་མ་ཉམས་པར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་བསམ་པ་རྒྱ་ཆེ་བ་དང་མཐུ་རྩལ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་སྦྱིན་ནོ།། ๓๔. ‘‘ยาวชีวิก’’นฺติ เอเตน ทานสฺส กาลปริยนฺตาภาวํ ทสฺเสติ. สมาทานโต ปฏฺฐาย หิ มหาสตฺตา ยาวปาริปูริ เวมชฺเฌ น กาลปริจฺเฉทํ กโรนฺติ, โพธิสมฺภารสมฺภรเณ สงฺโกจาภาเวน อนฺตรนฺตรา อโวสานาปตฺติโต มรเณนปิ อนุปจฺเฉโท เอว, ตโต ปรมฺปิ ตเถว ปฏิปชฺชนโต, ‘‘ยาวชีวิก’’นฺติ ปน มหาสุทสฺสนจริตสฺส วเสน วุตฺตํ. นปาหํ เทสฺสํ ธนํ ทมฺมีติ อิทํ ธนํ นาม มยฺหํ น เทสฺสํ อมนาปนฺติ เอวรูปํ มหาทานํ เทนฺโต เคหโต จ ธนํ นีหราเปมิ. นปิ นตฺถิ นิจโย มยีติ มม สมีเป ธนนิจโย ธนสงฺคโห นาปิ นตฺถิ, สลฺเลขวุตฺติสมโณ วิย อสงฺคโหปิ น โหมีติ อตฺโถ. อิทํ เยน อชฺฌาสเยน ตสฺสิทํ มหาทานํ ปวตฺติตํ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ༣༤. "ཚེ་གང་བར་དུ་"ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་སྦྱིན་པའི་དུས་ཀྱི་མཐའ་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་བར་དུ་བར་སྐབས་སུ་དུས་ཀྱི་ས་མཚམས་མི་བྱེད་དེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་བསགས་པ་ལ་ཕྱིར་བཤོལ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། བར་མ་དོར་ཡོངས་སུ་མི་གཏོང་བའི་ཕྱིར་ཤི་འཕོས་ཀྱང་རྒྱུན་མི་ཆད་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་འོག་ཏུ་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་"ཚེ་གང་བར་དུ་"ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱལ་པོ་ང་ཆེན་པོའི་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །"བདག་གིས་མི་འདོད་པའི་ནོར་མི་སྦྱིན་ནོ་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། ནོར་འདི་ནི་བདག་གི་མི་འདོད་པ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་བཞིན་དུ་ཁྱིམ་ནས་ནོར་ཕྱིར་མི་འདོན་ཏོ། །"བདག་ལ་གསོག་འཇོག་མེད་པ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། བདག་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་ནོར་གསོག་འཇོག་དང་ནོར་བསྡུ་བ་མེད་པ་མ་ཡིན་ལ། སྐྱོ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པའི་དགེ་སྦྱོང་བཞིན་དུ་བསྡུ་བ་མེད་པ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །འདི་ནི་བསམ་པ་གང་གིས་ཁོང་གི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་འདི་བཏང་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། ๓๕. อิทานิ [Pg.45] ตํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถาปิ อาตุโร นามา’’ติอาทิมาห. ตตฺถิทํ อุปมาสํสนฺทเนน สทฺธึ อตฺถทสฺสนํ – ยถา นาม อาตุโร โรคาภิภูโต ปุริโส โรคโต อตฺตานํ ปริโมเจตุกาโม ธเนน หิรญฺญสุวณฺณาทินา เวชฺชํ ติกิจฺฉกํ ตปฺเปตฺวา อาราเธตฺวา ยถาวิธิ ปฏิปชฺชนฺโต ตโต โรคโต วิมุจฺจติ. ༣༥. ད་ནི་དེ་ཉིད་དཔེས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། "ཇི་ལྟར་ནད་པ་ཞེས་བྱ་བ་"ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་དཔེ་སྦྱར་བ་དང་བཅས་པའི་དོན་བསྟན་པ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། དཔེར་ན་ནད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ནད་པ་ཞིག་རང་ཉིད་ནད་ལས་ཐར་བར་འདོད་དེ། གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་གྱིས་སྨན་པ་མགུ་བར་བྱས་ཤིང་མཉེས་པར་བྱས་ནས། ཆོ་ག་བཞིན་དུ་སྨན་བསྟེན་པས་ནད་དེ་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་བ་བཞིན་ནོ། ๓๖. ตเถว เอวเมว อหมฺปิ อฏฺฏภูตํ สกลโลกํ กิเลสโรคโต สกลสํสารทุกฺขโรคโต จ ปริโมเจตุกาโม ตสฺส ตโต ปริโมจนสฺส อยํ สพฺพสาปเตยฺยปริจฺจาโค ทานปารมิอุปาโยติ ชานมาโน พุชฺฌมาโน อเสสโต เทยฺยธมฺมสฺส ปฏิคฺคาหกานญฺจ วเสน อนวเสสโต มหาทานสฺส วเสน สตฺตานํ อชฺฌาสยํ ปริปูเรตุํ อตฺตโน จ น มยฺหํ ทานปารมี ปริปุณฺณา, ตสฺมา อูนมนนฺติ ปวตฺตํ อูนํ มนํ ปูรยิตุํ ปวตฺตยิตุํ วนิพฺพเก ยาจเก อทาสึ ตํ ทานํ เอวรูปํ มหาทานํ ททามิ, ตญฺจ โข ตสฺมึ ทานธมฺเม ตสฺส จ ผเล นิราลโย อนเปกฺโข อปจฺจาโส กิญฺจิปิ อปจฺจาสีสมาโน เกวลํ สมฺโพธิมนุปตฺติยา สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว อธิคนฺตุํ เทมีติ. ༣༦. དེ་བཞིན་དུ་བདག་གིས་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པའི་ནད་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ནད་མཐའ་དག་ལས་འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་ཐར་བར་འདོད་དེ། དེ་དག་དེ་ལས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རང་གི་ནོར་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་འདི་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཐབས་ཡིན་པར་ཤེས་ཤིང་རྟོགས་ནས། སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་དང་ལེན་པ་པོའི་དབང་གིས་མ་ལུས་པར་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་སྟེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། བདག་གི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མ་རྫོགས་པས་"ཡིད་མ་ཚིམ་པ་རྣམས་ཚིམ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་"སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པ་དེ་ཉིད་བྱིན་ཏོ། །དེ་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པར་བྱེད་ལ། སྦྱིན་པའི་ཆོས་དེ་དང་དེའི་འབྲས་བུ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པ། རེ་བ་མེད་པ། ཅི་ལའང་རེ་བ་མེད་པར་ཁྱད་པར་དུ་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་བྱ་བ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁོང་དུ་ཆུད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་སྦྱིན་ནོ། เอวํ มหาสตฺโต มหาทานํ ปวตฺเตนฺโต อตฺตโน ปุญฺญานุภาวนิพฺพตฺตํ ธมฺมปาสาทํ อภิรุยฺห มหาพฺยูหกูฏาคารทฺวาเร เอว กามวิตกฺกาทโย นิวตฺเตตฺวา ตตฺถ โสวณฺณมเย ราชปลฺลงฺเก นิสินฺโน ฌานาภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา โสวณฺณมยํ กูฏาคารํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ รชตมเย ปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา จตุราสีติ วสฺสสหสฺสานิ ฌานสมาปตฺตีหิ วีตินาเมตฺวา มรณสมเย ทสฺสนาย อุปคตานํ สุภทฺทาเทวีปมุขานํ จตุราสีติยา อิตฺถาคารสหสฺสานํ อมจฺจปาริสชฺชาทีนญฺจ – དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་བཞིན་དུ། རང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཆོས་ཀྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་ལ་མངོན་པར་འཛེགས་ཏེ། བཀོད་པ་ཆེན་པོའི་ཁང་པ་བརྩེགས་པའི་སྒོ་ཉིད་དུ་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་བཟློག་ནས། དེ་ན་གསེར་ལས་གྲུབ་པའི་རྒྱལ་པོའི་ཁྲི་ལ་བཞུགས་ཏེ་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་བསྐྱེད་དོ། །དེ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་གསེར་གྱི་ཁང་པ་བརྩེགས་པར་ཞུགས་ནས། དེ་ན་དངུལ་གྱི་ཁྲི་ལ་བཞུགས་ཏེ་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་བསྒོམས་ཤིང་། ལོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་བར་དུ་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་གིས་དུས་འདས་པར་བྱས་ཏེ། འཆི་བའི་ཚེ་མཇལ་བར་ལྷགས་པའི་བཙུན་མོ་བཟང་མོ་གཙོ་བྱས་པའི་བཙུན་མོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་དང་། བློན་པོ་དང་འཁོར་གཡོག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ། ‘‘อนิจฺจา วต สงฺขารา, อุปฺปาทวยธมฺมิโน; อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, เตสํ วูปสโม สุโข’’ติ. (ที. นิ. ๒.๒๒๑, ๒๗๒; สํ. นิ. ๑.๑๘๖; ๒.๑๔๓) – "ཀྱེ་མ་འདུ་བྱེད་རྣམས་མི་རྟག་སྟེ། །སྐྱེ་ཞིང་འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་ཡིན། །སྐྱེས་ནས་འགག་པར་འགྱུར་བ་སྟེ། །དེ་དག་ཉེ་བར་ཞི་བ་བདེ། །"ཞེས་བྱ་བ་འདིའོ། อิมาย คาถาย โอวทิตฺวา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลกปรายโน อโหสิ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་གདམས་ངག་བྱིན་ནས། ཚེའི་མཐར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། ตทา สุภทฺทาเทวี ราหุลมาตา อโหสิ, ปริณายกรตนํ ราหุโล, เสสปริสา พุทฺธปริสา, มหาสุทสฺสโน ปน โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་བཙུན་མོ་བཟང་མོ་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་མ་ཡིན་ལ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་བློན་པོ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ཡིན། འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་ཡིན་ལ། ང་ཆེན་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཉིད་དོ། อิธาปิ [Pg.46] ทส ปารมิโย สรูปโต ลพฺภนฺติ เอว, ทานชฺฌาสยสฺส ปน อุฬารตาย ทานปารมี เอว ปาฬิยํ อาคตา. เสสธมฺมา เหฏฺฐา วุตฺตนยา เอว. ตถา อุฬาเร สตฺตรตนสมุชฺชเล จตุทีปิสฺสริเยปิ ฐิตสฺส ตาทิสํ โภคสุขํ อนลงฺกริตฺวา กามวิตกฺกาทโย ทูรโต วิกฺขมฺเภตฺวา ตถารูเป มหาทาเน ปวตฺเตนฺตสฺเสว จตุราสีติ วสฺสสหสฺสานิ สมาปตฺตีหิ วีตินาเมตฺวา อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กตฺวาปิ วิปสฺสนาย อนุสฺสุกฺกนํ สพฺพตฺถ อนิสฺสงฺคตาติ เอวมาทโย คุณานุภาวา นิทฺธาเรตพฺพาติ. འདིར་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དུ་ཐོབ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཁོ་ན་ལུང་གི་ཚིག་ཏུ་བྱུང་ངོ་། །ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་གྱིས་རབ་ཏུ་འབར་བའི་གླིང་བཞིའི་དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོ་ལ་གནས་ཀྱང་། དེ་ལྟ་བུའི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་བདེ་བས་རང་ཉིད་མ་བརྒྱན་པར། འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་ཐག་རིང་དུ་བསལ་ཏེ། དེ་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་བཞིན་དུ་ལོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་བར་དུ་སྙོམས་འཇུག་གིས་དུས་འདས་པར་བྱས་ཤིང་། མི་རྟག་པ་ཉིད་དང་འབྲེལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་ཀྱང་། ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པ་མེད་པར་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་གས་པ་མེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱའོ། มหาสุทสฺสนจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. རྒྱལ་པོ་ང་ཆེན་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ๕. มหาโควินฺทจริยาวณฺณนา ༥. བྲམ་ཟེ་མགོན་ཆེན་གྱི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ปญฺจเม สตฺตราชปุโรหิโตติ สตฺตภูอาทีนํ สตฺตนฺนํ ราชูนํ สพฺพกิจฺจานุสาสกปุโรหิโต. ปูชิโต นรเทเวหีติ เตหิ เอว อญฺเญหิ จ ชมฺพุทีเป สพฺเพเหว ขตฺติเยหิ จตุปจฺจยปูชาย สกฺการสมฺมาเนน จ ปูชิโต. มหาโควินฺทพฺราหฺมโณติ มหานุภาวตาย โควินฺทสฺสาภิเสเกน อภิสิตฺตตาย จ ‘‘มหาโควินฺโท’’ติ สงฺขํ คโต พฺราหฺมโณ, อภิสิตฺตกาลโต ปฏฺฐาย หิ โพธิสตฺตสฺส อยํ สมญฺญา ชาตา, นาเมน ปน โชติปาโล นาม. ตสฺส กิร ชาตทิวเส สพฺพาวุธานิ โชตึสุ. ราชาปิ ปจฺจูสสมเย อตฺตโน มงฺคลาวุธํ ปชฺชลิตํ ทิสฺวา ภีโต อตฺตโน ปุโรหิตํ โพธิสตฺตสฺส ปิตรํ อุปฏฺฐานํ อาคตํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘มา ภายิ, มหาราช, มยฺหํ ปุตฺโต ชาโต, ตสฺสานุภาเวน น เกวลํ ราชเคเหเยว, สกลนคเรปิ อาวุธานิ ปชฺชลึสุ, น ตํ นิสฺสาย ตุยฺหํ อนฺตราโย อตฺถิ, สกลชมฺพุทีเป ปน ปญฺญาย เตน สโม น ภวิสฺสติ, ตสฺเสตํ ปุพฺพนิมิตฺต’’นฺติ ปุโรหิเตน สมสฺสาสิโต ตุฏฺฐจิตฺโต ‘‘กุมารสฺส ขีรมูลํ โหตู’’ติ สหสฺสํ ทตฺวา ‘‘วยปฺปตฺตกาเล มยฺหํ ทสฺเสถา’’ติ อาห. โส วุทฺธิปฺปตฺโต อปรภาเค อลมตฺถทสฺโส สตฺตนฺนํ ราชูนํ สพฺพกิจฺจานุสาสโก หุตฺวา ปพฺพชิตฺวา จ สตฺเต ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกหิ อนตฺเถหิ ปาเลตฺวา อตฺเถหิ นิโยเชสิ. อิติ โชติตตฺตา ปาลนสมตฺถตาย [Pg.47] จ ‘‘โชติปาโล’’ติสฺส นามํ อกํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘นาเมน โชติปาโล นามา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๐๔). ལྔ་པ་ལ་"རྒྱལ་པོ་བདུན་གྱི་མདུན་ན་འདོན་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། ས་བདུན་ལ་སོགས་པའི་རྒྱལ་པོ་བདུན་གྱི་བྱ་བ་མཐའ་དག་ལ་གདམས་ངག་སྟོན་པའི་མདུན་ན་འདོན་ནོ། །"ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེ་དག་ཉིད་དང་གཞན་ཡང་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་རྒྱལ་རིགས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཡོ་བྱད་བཞིའི་མཆོད་པ་དང་། བཀུར་སྟི་རིམ་གྲོས་མཆོད་པའོ། །"བྲམ་ཟེ་མགོན་ཆེན་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། མཐུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དང་། མགོན་པོའི་དབང་བསྐུར་བས་དབང་བསྐུར་བའི་ཕྱིར་"མགོན་ཆེན་"ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་སོང་བའི་བྲམ་ཟེ་སྟེ། དབང་བསྐུར་བའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་མིང་འདི་བྱུང་ངོ་། །མིང་དངོས་ནི་སྐར་སྲུང་ཞེས་བྱའོ། །དེ་སྐྱེས་པའི་ཉིན་མོ་མཚོན་ཆ་ཐམས་ཅད་འོད་འབར་བར་གྱུར་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་ཀྱང་ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་རང་གི་མཚོན་ཆ་རྟེན་འབྲེལ་ཅན་འབར་བ་མཐོང་ནས་སྐྲག་སྟེ། མདུན་ན་འདོན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཕ་བྲམ་ཟེ་མགོན་ཆེན་འདུས་པའི་སར་ལྷགས་པ་ལ་དྲིས་པ་ན། "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་མ་སྐྲག་ཅིག བདག་ལ་བུ་ཞིག་སྐྱེས་ཏེ། དེའི་མཐུས་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་ཁོ་ནར་མ་ཟད། གྲོང་ཁྱེར་མཐའ་དག་ཏུ་ཡང་མཚོན་ཆ་རྣམས་འོད་འབར་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཁྱོད་ལ་བར་ཆད་མི་འབྱུང་ངོ་། །འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་ཏུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་དང་མཚུངས་པ་མི་འབྱུང་སྟེ། འདི་ནི་དེའི་སྔ་ལྟས་སོ་"ཞེས་མདུན་ན་འདོན་གྱིས་དབུགས་དབྱུང་བས་ཡིད་དགའ་སྟེ། "བྱིས་པའི་ནུ་རིན་དུ་གྱུར་ཅིག་"ཅེས་གསེར་གྱི་དོང་ཙེ་སྟོང་བྱིན་ནས། "ལང་ཚོ་ལ་བབས་པའི་ཚེ་བདག་ལ་སྟོན་ཅིག་"ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ཆེར་སྐྱེས་ནས་ཕྱིས་སུ་དོན་མཐོང་བར་ནུས་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། རྒྱལ་པོ་བདུན་གྱི་བྱ་བ་མཐའ་དག་ལ་གདམས་ངག་སྟོན་པར་གྱུར་ཅིང་། རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་མ་ཡིན་པ་ལས་བསྲུངས་ཏེ་དོན་ལ་བཀོད་དོ། །དེ་ལྟར་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དང་སྐྱོང་ནུས་པའི་ཕྱིར་"སྐར་སྲུང་"ཞེས་མིང་དུ་བཏགས་སོ། །དེས་ན་"མིང་ནི་སྐར་སྲུང་ཞེས་བྱ་བ་"ཞེས་གསུངས་སོ། ตตฺถ โพธิสตฺโต ทิสมฺปติสฺส นาม รญฺโญ ปุโรหิตสฺส โควินฺทพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต หุตฺวา อตฺตโน ปิตุ ตสฺส จ รญฺโญ อจฺจเยน ตสฺส ปุตฺโต เรณุ, สหายา จสฺส สตฺตภู, พฺรหฺมทตฺโต, เวสฺสภู, ภรโต, ทฺเว จ ธตรฏฺฐาติ อิเม สตฺต ราชาโน ยถา อญฺญมญฺญํ น วิวทนฺติ. เอวํ รชฺเช ปติฏฺฐาเปตฺวา เตสํ อตฺถธมฺเม อนุสาสนฺโต ชมฺพุทีปตเล สพฺเพสํ ราชูนํ อญฺเญสญฺจ พฺราหฺมณานํ เทวนาคคหปติกานํ สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต อุตฺตมํ คารวฏฺฐานํ ปตฺโต อโหสิ. ตสฺส อตฺถธมฺเมสุ กุสลตาย ‘‘มหาโควินฺโท’’ตฺเวว สมญฺญา อุทปาทิ. ยถาห ‘‘โควินฺโท วต, โภ พฺราหฺมโณ, มหาโควินฺโท วต, โภ พฺราหฺมโณ’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๐๕). เตน วุตฺตํ – དེ་ལ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་རྒྱལ་པོ་ཕྱོགས་བདག་གི་མདུན་ན་འདོན་བྲམ་ཟེ་མགོན་པོའི་བུར་གྱུར་ཏེ། རང་གི་ཕ་དང་རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་འདས་པའི་འོག་ཏུ། དེའི་བུ་རྡུལ་བཟང་དང་། དེའི་གྲོགས་པོ་ས་བདུན་། ཚངས་བྱིན། ཐམས་ཅད་སྐྱོབ། རྒྱས་བྱེད། ཡུལ་འཁོར་སྲུང་གཉིས་ཏེ་རྒྱལ་པོ་བདུན་པོ་འདི་རྣམས་ཕན་ཚུན་རྩོད་པ་མི་བྱེད་པའི་ཚུལ་དུ་རྒྱལ་སྲིད་ལ་བཀོད་དོ། །དེ་ལྟར་རྒྱལ་སྲིད་ལ་བཀོད་ནས་དེ་དག་ལ་དོན་དང་ཆོས་སྟོན་ཅིང་། འཛམ་བུའི་གླིང་གི་རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་དང་། གཞན་ཡང་བྲམ་ཟེ་དང་ལྷ་དང་ཀླུ་དང་ཁྱིམ་བདག་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་སྟི་བྱས་པ། བླ་མར་བྱས་པ། རི་མོར་བྱས་པ། མཆོད་པར་བྱས་པ། རྗེད་པར་བྱས་ཏེ་གུས་པའི་གནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། །དོན་དང་ཆོས་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་"བྲམ་ཟེ་མགོན་ཆེན་"ཞེས་བྱ་བའི་མིང་དུ་གྲགས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ། "ཀྱེ་བྲམ་ཟེ་རྣམས་མགོན་པོ་ནི་བྲམ་ཟེའོ། །ཀྱེ་བྲམ་ཟེ་རྣམས་མགོན་ཆེན་ནི་བྲམ་ཟེའོ། །"ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །དེས་ན་གསུངས་པ། ๓๗. ༣༧. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, สตฺตราชปุโรหิโต; ปูชิโต นรเทเวหิ, มหาโควินฺทพฺราหฺมโณ’’ติ. "གཞན་ཡང་བདག་ནི་སྔོན་གྱི་ཚེ། །རྒྱལ་པོ་བདུན་གྱི་མདུན་ན་འདོན། །ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་ཡི། །བྲམ་ཟེ་མགོན་ཆེན་གྱུར་པའི་ཚེ། །"ཞེས་བྱའོ། อถ โพธิสตฺตสฺส ปุญฺญานุภาวสมุสฺสาหิเตหิ ราชูหิ เตสํ อนุยุตฺเตหิ ขตฺติเยหิ พฺราหฺมณคหปติเกหิ เนคมชานปเทหิ จ อุปรูปริ อุปนีโต สมนฺตโต มโหโฆ วิย อชฺโฌตฺถรมาโน อปริเมยฺโย อุฬาโร ลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ, ยถา ตํ อปริมาณาสุ ชาตีสุ อุปจิตวิปุลปุญฺญสญฺจยสฺส อุฬาราภิชาตสฺส ปริสุทฺธสีลาจารสฺส เปสลสฺส ปริโยทาตสพฺพสิปฺปสฺส สพฺพสตฺเตสุ ปุตฺตสทิสมหากรุณาวิปฺผารสินิทฺธมุทุหทยสฺส. โส จินฺเตสิ – ‘‘เอตรหิ โข มยฺหํ มหาลาภสกฺกาโร, ยํนูนาหํ อิมินา สพฺพสตฺเต สนฺตปฺเปตฺวา ทานปารมึ ปริปูเรยฺย’’นฺติ. โส นครสฺส มชฺเฌ จตูสุ ทฺวาเรสุ อตฺตโน นิเวสนทฺวาเรติ ฉ ทานสาลาโย กาเรตฺวา เทวสิกํ อปริมิตธนปริจฺจาเคน มหาทานํ ปวตฺเตสิ. ยํ ยํ อุปายนํ อานียติ, ยญฺจ อตฺตโน อตฺถาย อภิสงฺขรียติ, สพฺพํ ตํ ทานสาลาสุ เอว เปเสสิ. เอวํ ทิวเส ทิวเส มหาปริจฺจาคํ กโรนฺตสฺส จสฺส จิตฺตสฺส ติตฺติ วา สนฺโตโส วา นาโหสิ, กุโต ปน สงฺโกโจ. ทานคฺคญฺจสฺส ลาภาสาย อาคจฺฉนฺเตหิ เทยฺยธมฺมํ คเหตฺวา คจฺฉนฺเตหิ จ มหาสตฺตสฺส จ คุณวิเสเส กิตฺตยนฺเตหิ มหาชนกาเยหิ อนฺโตนครํ พหินครญฺจ [Pg.48] สมนฺตโต เอโกฆภูตํ กปฺปวุฏฺฐานมหาวายุสงฺฆฏฺฏปริพฺภมิตํ วิย มหาสมุทฺทํ เอกโกลาหลํ เอกนินฺนาทํ อโหสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་བསྐུལ་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་དང་། དེ་དག་གི་འཁོར་གྱི་རྒྱལ་རིགས་དང་། བྲམ་ཟེ་དང་ཁྱིམ་བདག་དང་། གྲོང་དང་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་གོང་ནས་གོང་དུ་བསྐྱལ་ཏེ། ཕྱོགས་ཀུན་ནས་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་ལྷགས་པའི་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཚད་མེད་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་བྱུང་ངོ་། །དེ་ནི་སྐྱེ་བ་ཚད་མེད་པར་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་རྒྱ་ཆེན་པོ་བསགས་ཤིང་། རིགས་མཐོ་བ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྤྱོད་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ། ཡིད་དུ་འོང་བ། བཟོ་གནས་མཐའ་དག་ལ་མཁས་པ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་རང་གི་བུ་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་རྒྱས་པས་སེམས་བརླན་ཞིང་འཇམ་པར་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་ཆོས་ཉིད་དོ། །ཁོང་གིས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། "ད་ལྟ་བདག་ལ་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོ་འདི་ལྟ་བུ་ཡོད་པས། བདག་གིས་འདིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཚིམ་པར་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ་"སྙམ་མོ། །ཁོང་གིས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་དང་། སྒོ་བཞི་དང་། རང་གི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་སྟེ་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་དྲུག་བྱས་ནས། ཉིན་རེ་བཞིན་ནོར་ཚད་མེད་པ་བཏང་སྟེ་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ངོ་། །སྐྱེས་སུ་བསྐྱལ་བའི་དངོས་པོ་གང་དང་གང་དང་། རང་གི་ཆེད་དུ་བཤམས་པའི་དངོས་པོ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་ཉིད་དུ་བཏང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ཉིན་རེ་བཞིན་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་བྱེད་པ་ཁོང་གི་ཐུགས་ལ་ངོམས་པ་དང་ཆོག་ཤེས་པ་མེད་ན། ཕྱིར་བཤོལ་བྱེད་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། རྙེད་པ་འདོད་པས་ཁོང་གི་སྦྱིན་གཏོང་གི་གནས་སུ་ལྷགས་པ་དང་། སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་བླངས་ཏེ་འགྲོ་བ་དང་། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་བརྗོད་པའི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་ཚོགས་ཀྱིས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་དང་ཕྱི་རོལ་ཀུན་ཏུ་གཅིག་ཏུ་འདུས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་འཇིག་པའི་རླུང་ཆེན་པོས་བསྐྱོད་ཅིང་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་ཀུ་ཅོ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་སྒྲ་ཆེན་པོ་གཅིག་ཏུ་གྲགས་སོ། །དེས་ན་གསུངས་པ། ๓๘. ༣༨. ‘‘ตทาหํ สตฺตรชฺเชสุ, ยํ เม อาสิ อุปายนํ; เตน เทมิ มหาทานํ, อกฺโขภํ สาครูปม’’นฺติ. "དེའི་ཚེ་རྒྱལ་སྲིད་བདུན་པོ་ནི། །བདག་གི་སྐྱེས་སུ་གང་བྱུང་བ། །དེས་ནི་རྒྱ་མཚོ་ལྟ་བུ་ཡི། །མི་འཁྲུགས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བྱིན། །"ཞེས་བྱའོ། ตตฺถ ตทาหนฺติ ยทา สตฺตราชปุโรหิโต มหาโควินฺทพฺราหฺมโณ โหมิ, ตทา อหํ. สตฺตรชฺเชสูติ เรณุอาทีนํ สตฺตนฺนํ ราชูนํ รชฺเชสุ. อกฺโขภนฺติ อพฺภนฺตเรหิ จ พาหิเรหิ จ ปจฺจตฺถิเกหิ อปฺปฏิเสธนียตาย เกนจิ อกฺโขภนียํ. ‘‘อจฺจุพฺภ’’นฺติปิ ปาโฐ. อติปุณฺณทานชฺฌาสยสฺส เทยฺยธมฺมสฺส จ อุฬารภาเวน วิปุลภาเวน จ อติวิย ปริปุณฺณนฺติ อตฺโถ. สาครูปมนฺติ สาครสทิสํ, ยถา สาคเร อุทกํ สกเลนปิ โลเกน หรนฺเตน เขเปตุํ น สกฺกา, เอวํ ตสฺส ทานคฺเค เทยฺยธมฺมนฺติ. དེ་ལ་"དེའི་ཚེ་བདག་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྒྱལ་པོ་བདུན་གྱི་མདུན་ན་འདོན་བྲམ་ཟེ་མགོན་ཆེན་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ་བདག་གོ། །"རྒྱལ་སྲིད་བདུན་པོ་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྡུལ་བཟང་ལ་སོགས་པའི་རྒྱལ་པོ་བདུན་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་རྣམས་སོ། །"མི་འཁྲུགས་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཕྱི་ནང་གི་དགྲ་བོ་གང་གིས་ཀྱང་བཟློག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་སུས་ཀྱང་མི་འཁྲུགས་པའོ། །"ལྷག་པར་གང་བ་"ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ། །དོན་ནི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ཤིན་ཏུ་གང་བ་དང་། སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་མང་བའི་ཕྱིར་ལྷག་པར་ཡོངས་སུ་གང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །"རྒྱ་མཚོ་ལྟ་བུ་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྒྱ་མཚོ་དང་མཚུངས་པ་སྟེ། དཔེར་ན་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཅུས་ཀྱང་ཟད་པར་མི་ནུས་པ་བཞིན་དུ། ཁོང་གི་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པའི་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། ๓๙. โอสานคาถาย วรํ ธนนฺติ อุตฺตมํ อิจฺฉิตํ วา ธนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. ༣༩. མཐར་གྱུར་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། "ནོར་མཆོག་"ཞེས་བྱ་བ་ནི། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་འམ་འདོད་པའི་ནོར་རོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། เอวํ มหาสตฺโต ปฐมกปฺปิกมหาเมโฆ วิย มหาวสฺสํ อวิภาเคน มหนฺตํ ทานวสฺสํ วสฺสาเปนฺโต ทานพฺยาวโฏ หุตฺวาปิ เสสํ สตฺตนฺนํ ราชูนํ อตฺถธมฺเม อปฺปมตฺโต อนุสาสติ. สตฺต จ พฺราหฺมณมหาสาเล วิชฺชาสิปฺปํ สิกฺขาเปติ, สตฺต จ นฺหาตกสตานิ มนฺเต วาเจติ. ตสฺส อปเรน สมเยน เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต ‘‘สกฺขิ มหาโควินฺโท พฺราหฺมโณ พฺรหฺมานํ ปสฺสติ, สกฺขิ มหาโควินฺโท พฺราหฺมโณ พฺรหฺมุนา สากจฺเฉติ สลฺลปติ มนฺเตตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๑๒). โส จินฺเตสิ – ‘‘เอตรหิ โข มยฺหํ อยํ อภูโต กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต ‘พฺรหฺมานํ ปสฺสติ, สกฺขิ มหาโควินฺโท พฺราหฺมโณ พฺรหฺมุนา สากจฺเฉติ สลฺลปติ มนฺเตตี’ติ, ยํนูนาหํ อิมํ ภูตํ เอว กเรยฺย’’นฺติ. โส ‘‘เต สตฺต ราชาโน สตฺต จ พฺราหฺมณมหาสาเล สตฺต จ นฺหาตกสตานิ อตฺตโน ปุตฺตทารญฺจ อาปุจฺฉิตฺวา พฺรหฺมานํ ปสฺเสยฺย’’นฺติ จิตฺตํ ปณิธาย วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส พฺรหฺมวิหารภาวนมนุยุญฺชิ. ตสฺส เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย พฺรหฺมา สนงฺกุมาโร ปุรโต ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา มหาปุริโส ปุจฺฉิ – དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་བསྐལ་པ་དང་པོའི་ཆར་སྤྲིན་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་ཁྱད་པར་མེད་པར་སྦྱིན་པའི་ཆར་ཆེན་པོ་འབེབས་པར་བྱེད་ཅིང་། སྦྱིན་པ་ལ་བརྩོན་པར་གྱུར་ཀྱང་། ལྷག་མ་རྒྱལ་པོ་བདུན་པོ་རྣམས་ལ་དོན་དང་ཆོས་རྣམས་ལས་བག་ཡོད་པས་རྗེས་སུ་སློབ་པར་བྱེད། བྲམ་ཟེ་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་བདུན་ལ་རིག་པའི་བཟོ་གནས་ལ་སློབ་པར་བྱེད་ཅིང་། ཁྲུས་བྱས་པའི་བྲམ་ཟེ་བདུན་བརྒྱ་ལ་གསང་སྔགས་ཀློག་ཏུ་འཇུག དེ་ནས་དུས་གཞན་ཞིག་ན་ཁོང་ལ་འདི་ལྟར་སྙན་པའི་གྲགས་པ་བཟང་པོ་ཞིག་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པར་གྱུར་ཏེ། “བྲམ་ཟེ་མ་ཧཱ་གོ་བིནྡ་ནི་ཚངས་པ་མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་ཞིང་། ཚངས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གླེང་མོལ་བྱེད་པ་དང་། བགྲོ་གླེང་བྱེད་པ་དང་། གྲོས་བྱེད་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་སོ།། ཁོང་གིས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “ད་ལྟ་ང་ལ་སྔར་མ་བྱུང་བའི་སྙན་པའི་གྲགས་པ་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པར་གྱུར་ཏེ། བདག་གིས་ཅིས་ཀྱང་འདི་ཉིད་དོན་དངོས་སུ་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ་” སྙམ་མོ།། ཁོང་གིས་ “རྒྱལ་པོ་བདུན་པོ་དེ་དག་དང་། བྲམ་ཟེ་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་བདུན་དང་། ཁྲུས་བྱས་པའི་བྲམ་ཟེ་བདུན་བརྒྱ་དང་། རང་གི་བུ་དང་ཆུང་མ་རྣམས་ལ་གནང་བ་ཞུས་ནས། བདག་གིས་ཚངས་པ་མཐོང་བར་བྱའོ་” ཞེས་སེམས་བསྐྱེད་དེ། དབྱར་གྱི་ཟླ་བ་བཞིའི་རིང་ལ་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པར་བྱས། ཁོང་གི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སེམས་ཀྱིས་ཤེས་ནས། ཚངས་པ་ས་ནང་ཀུ་མཱ་ར་ཁོང་གི་མདུན་དུ་མངོན་དུ་གྱུར་ཏོ།། དེ་མཐོང་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་དྲིས་པ། ‘‘วณฺณวา [Pg.49] ยสวา สิริมา, โก นุ ตฺวมสิ มาริส; อชานนฺตา ตํ ปุจฺฉาม, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๓๑๘); “མཛེས་ཤིང་གྲགས་པ་དང་ལྡན་ལ་དཔལ་དང་ལྡན་པ། མཆོག་ཉིད་སུ་ཞིག་ལགས་སམ། བདག་ཅག་གིས་མ་ཤེས་པས་ཁྱེད་ལ་འདྲི་ན། བདག་ཅག་གིས་ཁྱེད་ཉིད་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་བགྱི།” ཞེས་སོ།། ตสฺส พฺรหฺมา อตฺตานํ ชานาเปนฺโต – ཚངས་པས་ཁོང་ལ་རང་ཉིད་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ‘‘มํ เว กุมารํ ชานนฺติ, พฺรหฺมโลเก สนนฺตนํ; สพฺเพ ชานนฺติ มํ เทวา, เอวํ โควินฺท ชานาหี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๑๘) – “ང་ནི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་གཞོན་ནུ་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བར་ངེས་པར་ཤེས་ཏེ། ལྷ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ང་ཤེས་སོ།། གོ་བིནྡ་ཁྱོད་ཀྱིས་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག” ཅེས་སོ།། วตฺวา เตน – ཞེས་གསུངས་པ་དང་། ཁོང་གིས། ‘‘อาสนํ อุทกํ ปชฺชํ, มธุสากญฺจ พฺรหฺมุโน; อคฺเฆ ภวนฺตํ ปุจฺฉาม, อคฺฆํ กุรุตุ โน ภว’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๓๑๘) – “ཚངས་པ་ལ་བཞུགས་གདན་དང་། ཞབས་བསིལ་ཆུ། ཞབས་ཕྱིས། སྦྲང་རྩིའི་སྔོ་ཚོད་རྣམས་བཤམས་ཡོད་པས། བདག་ཅག་གིས་མཆོག་ཉིད་ལ་མཆོད་པ་འབུལ་བར་གསོལ་ན། བདག་ཅག་གི་མཆོད་པ་འདི་བཞེས་པར་མཛོད།” ཞེས་སོ།། อุปนีตํ อติถิสกฺการํ อนตฺถิโกปิ พฺรหฺมา ตสฺส จิตฺตสมฺปหํสนตฺถํ วิสฺสาสกรณตฺถญฺจ สมฺปฏิจฺฉนฺโต ‘‘ปฏิคฺคณฺหาม เต อคฺฆํ, ยํ, ตฺวํ โควินฺท, ภาสสี’’ติ. วตฺวา โอกาสทานตฺถํ – ཚངས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྟབས་པའི་གློ་བུར་བའི་མཆོད་པ་ལ་དགོས་པ་མེད་ཀྱང་། ཁོང་གི་སེམས་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱ་བ་དང་། ཡིད་ཆེས་སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་དང་དུ་བཞེས་ཏེ། “གོ་བིནྡ་ཁྱོད་ཀྱིས་གང་སྨྲས་པའི་མཆོད་པ་དེ་བདག་གིས་དང་དུ་ལེན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་ནས། དྲི་བའི་སྐབས་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། ‘‘ทิฏฺฐธมฺมหิตตฺถาย, สมฺปรายสุขาย จ; กตาวกาโส ปุจฺฉสฺสุ, ยํกิญฺจิ อภิปตฺถิต’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๓๑๘) – “ཚེ་འདིའི་ཕན་པ་དང་། ཕྱི་མའི་བདེ་བའི་ཕྱིར། སྐབས་ཕྱེ་ཟིན་པས་ཁྱོད་ཀྱིས་གང་འདོད་པ་ཞིག་དྲིས་ཤིག” ཅེས་སོ།། โอกาสมกาสิ. སྐབས་ཕྱེ་བར་མཛད་དོ།། อถ นํ มหาปุริโส สมฺปรายิกํ เอว อตฺถํ – དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཕྱི་མའི་དོན་ཁོ་ན་ལས། ‘‘ปุจฺฉามิ พฺรหฺมานํ สนงฺกุมารํ, กงฺขี อกงฺขึ ปรเวทิเยสุ; กตฺถฏฺฐิโต กิมฺหิ จ สิกฺขมาโน, ปปฺโปติ มจฺโจ อมตํ พฺรหฺมโลก’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๓๑๙) – “བདག་ནི་ཐེ་ཚོམ་དང་བཅས་པས་གཞན་གྱིས་ཤེས་པར་བྱས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པའི་ཚངས་པ་ས་ནང་ཀུ་མཱ་ར་ལ་འདྲི་ན། འཆི་བའི་ชོས་ཅན་གྱི་མི་ནི་གང་ལ་གནས་ཤིང་ཅི་ཞིག་ལ་བསླབས་ན། འཆི་བ་མེད་པའི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བགྲོད་པར་འགྱུར།” ཞེས་སོ།། ปุจฺฉิ. དྲིས་སོ།། ตสฺส พฺรหฺมา พฺยากโรนฺโต – ཚངས་པས་ཁོང་ལ་ལུང་བསྟན་པ་ནི། ‘‘หิตฺวา มมตฺตํ มนุเชสุ พฺรหฺเม, เอโกทิภูโต กรุเณธิมุตฺโต; นิรามคนฺโธ วิรโต เมถุนสฺมา, เอตฺถฏฺฐิโต เอตฺถ จ สิกฺขมาโน; ปปฺโปติ มจฺโจ อมตํ พฺรหฺมโลก’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๓๑๙) – “བྲམ་ཟེ། མི་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་བདག་གིར་འཛིན་པ་སྤངས་ཤིང་། གཅིག་པུར་གནས་ལ་སྙིང་རྗེ་ལ་གཞོལ་བ། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་ང་བ་མེད་ཅིང་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལས་ལོག་པ། འདི་ལ་གནས་ཤིང་འདི་ལ་སློབ་པའི་འཆི་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་མི་ནི། འཆི་བ་མེད་པའི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བགྲོད་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་སོ།། พฺรหฺมโลกคามิมคฺคํ กเถสิ. ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བགྲོད་པའི་ལམ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ [Pg.50] มํ เว กุมารํ ชานนฺตีติ เว เอกํเสน มํ ‘‘กุมาโร’’ติ ชานนฺติ. พฺรหฺมโลเกติ เสฏฺฐโลเก. สนนฺตนนฺติ จิรตนํ โปราณํ. เอวํ, โควินฺท, ชานาหีติ, โควินฺท, เอวํ มํ ธาเรหิ. དེ་ལ་ “Maṃ ve kumāraṃ jānanti” ཞེས་པ་ནི། ངེས་པར་དུ་ང་ལ་ “གཞོན་ནུ་” ཞེས་ཤེས་སོ།། “Brahmaloke” ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་འཇིག་རྟེན་ནོ།། “Sanantanaṃ” ཞེས་པ་ནི་ཡུན་རིང་བའི་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པའོ།། “Evaṃ, govinda, jānāhi” ཞེས་པ་ནི། གོ་བིནྡ། ང་ལ་དེ་ལྟར་ཟུངས་ཤིག་ཅེས་པའོ།། อาสนนฺติ อิทํ โภโต พฺรหฺมุโน นิสีทนตฺถาย อาสนํ ปญฺญตฺตํ. อิทํ อุทกํ ปริโภชนียํ ปาทานํ โธวนตฺถํ ปานียํ ปิปาสหรณตฺถาย. อิทํ ปชฺชํ ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ ปาทพฺภญฺชนเตลํ. อิทํ มธุสากํ อตกฺกํ อโลณิกํ อธูปนํ อุทเกน เสทิตํ สากํ สนฺธาย วทติ. ตทา หิ โพธิสตฺตสฺส ตํ จตุมาสํ พฺรหฺมจริยํ อภิสลฺเลขวุตฺติปรมุกฺกฏฺฐํ อโหสิ. ตสฺสิเม สพฺเพ อคฺเฆ กตฺวา ปุจฺฉาม, ตยิทํ อคฺฆํ กุรุตุ ปฏิคฺคณฺหาตุ โน ภวํ อิทํ อคฺฆนฺติ วุตฺตํ โหติ. อิติ มหาปุริโส พฺรหฺมุโน เนสํ อปริภุญฺชนํ ชานนฺโตปิ วตฺตสีเส ฐตฺวา อตฺตโน อาจิณฺณํ อติถิปูชนํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. พฺรหฺมาปิสฺส อธิปฺปายํ ชานนฺโต ‘‘ปฏิคฺคณฺหาม เต อคฺฆํ, ยํ ตฺวํ, โควินฺท, ภาสสี’’ติ อาห. “Āsana” ཞེས་པ་ནི། ཚངས་པ་མཆོག་བཞུགས་པའི་ཕྱིར་བཤམས་པའི་གདན་འདི་ཉིད་དོ།། “Udaka” ཞེས་པ་ནི་ཞབས་བསིལ་བའི་ཆུ་དང་། སྐོམ་པ་སེལ་བའི་བཏུང་ཆུའོ།། “Pajja” ཞེས་པ་ནི་ངལ་བ་གསོ་བའི་ཞབས་བྱུག་བྱེད་ཀྱི་བྱུག་པའོ།། “Madhusāka” ཞེས་པ་ནི་དར་བ་མེད་པ། ལན་ཚྭ་མེད་པ། དུ་བས་མ་བདུག་པ། ཆུས་བཙོས་པའི་སྔོ་ཚོད་ལ་བྱའོ།། དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཟླ་བ་བཞིའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྐྱོ་བའི་འཚོ་བ་དང་ལྡན་ཞིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞིག་གོ། “བདག་ཅག་གིས་འདི་དག་ཐམས་ཅད་མཆོད་པར་བྱས་ནས་གསོལ་ན། མཆོག་ཉིད་ཀྱིས་མཆོད་པ་འདི་བཞེས་ཤིང་དང་དུ་བླང་བར་མཛོད།” ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཚངས་པས་འདི་དག་མི་བཞེས་པ་ཤེས་བཞིན་དུའང་། ཆོས་སྤྱོད་ཀྱི་གཙོ་བོ་ལ་གནས་ཏེ་རང་གི་གོམས་པའི་གློ་བུར་བའི་མཆོད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། ཚངས་པས་ཀྱང་ཁོང་གི་བསམ་པ་ཤེས་ནས། “paṭiggaṇhāma te agghaṃ, yaṃ tvaṃ, govinda, bhāsasī” ཞེས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ตสฺส เต อาสเน มยํ นิสินฺนา นาม โหม, ปาโททเกน ปาทา โธตา นาม โหนฺตุ, ปานียํ ปีตา นาม โหม, ปาทพฺภญฺชเนน ปาทา มกฺขิตา นาม โหนฺตุ, อุทกสากมฺปิ ปริภุตฺตํ นาม โหตูติ อตฺโถ. དེ་ལ་དོན་ནི། ཁྱོད་ཀྱི་གདན་དེ་ལ་བདག་ཅག་བཞུགས་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཅིག ཞབས་བསིལ་ཆུས་ཞབས་བསིལ་བ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཅིག བཏུང་ชུ་བཏུངས་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཅིག ཞབས་བྱུག་གིས་ཞབས་ལ་བྱུགས་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཅིག ཆུས་བཙོས་པའི་སྔོ་ཚོད་ཀྱང་བཞེས་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ།། กงฺขี อกงฺขึ ปรเวทิเยสูติ อหํ สวิจิกิจฺโฉ ปเรน สยํ อภิสงฺขตตฺตา ปรสฺส ปากเฏสุ ปรเวทิเยสุ ปญฺเหสุ นิพฺพิจิกิจฺฉํ. “Kaṅkhī akaṅkhiṃ paravediyesū” ཞེས་པ་ནི། བདག་ནི་ཐེ་ཚོམ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། གཞན་གྱིས་རང་ཉིད་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་ཕྱིར། གཞན་ལ་གསལ་བའི་གཞན་གྱིས་ཤེས་པར་བྱས་པའི་དྲི་བ་རྣམས་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པའོ།། หิตฺวา มมตฺตนฺติ ‘‘อิทํ มม, อิทํ มมา’’ติ ปวตฺตนกํ อุปกรณตณฺหํ จชิตฺวา. มนุเชสูติ สตฺเตสุ. พฺรหฺเมติ โพธิสตฺตํ อาลปติ. เอโกทิภูโตติ เอโก อุเทติ ปวตฺตตีติ เอโกทิภูโต เอกีภูโต, เอเกน กายวิเวกํ ทสฺเสติ. อถ วา เอโก อุเทตีติ เอโกทิ, สมาธิ. ตํ ภูโต ปตฺโตติ เอโกทิภูโต, อุปจารปฺปนาสมาธีหิ สมาหิโตติ อตฺโถ. เอตํ เอโกทิภาวํ กรุณาพฺรหฺมวิหารวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘กรุเณธิมุตฺโต’’ติ อาห. กรุณชฺฌาเน อธิมุตฺโต, ตํ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวาติ อตฺโถ. นิรามคนฺโธติ กิเลสสงฺขาตวิสฺสคนฺธรหิโต. เอตฺถฏฺฐิโตติ เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต, เอเต ธมฺเม สมฺปาเทตฺวา. เอตฺถ จ สิกฺขมาโนติ เอเตสุ ธมฺเมสุ สิกฺขมาโน[Pg.51], เอตํ พฺรหฺมวิหารภาวนํ ภาเวนฺโตติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปาฬิยํ (ที. นิ. ๒.๒๙๓ อาทโย) อาคโตเยวาติ. “Hitvā mamatta” ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་བདག་གིའོ། འདི་ནི་བདག་གིའོ།” ཞེས་འཇུག་པའི་ཡོ་བྱད་ལ་ཆགས་པའི་སྲེད་པ་སྤངས་ནས་སོ།། “Manujesu” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལའོ།། “Brahme” ཞེས་པས་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་བོས་པའོ།། “Ekodibhūto” ཞེས་པ་ནི། གཅིག་པུར་སྐྱེ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་གཅིག་པུར་གྱུར་པ་སྟེ། འདིས་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་སྟོན་ཏོ།། ཡང་ན། གཅིག་པུར་སྐྱེ་བས་ན་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་སྟེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ།། དེ་ལ་གནས་ཤིང་ཐོབ་པས་ན་རྩེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་སྟེ། ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་མཉམ་པར་བཞག་པའི་དོན་ཏོ།། རྩེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་དེ་ཉིད་སྙིང་རྗེའི་ཚངས་པའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “karuṇedhimutto” ཞེས་གསུངས་སོ།། སྙིང་རྗེའི་བསམ་གཏན་ལ་གཞོལ་བ། བསམ་གཏན་དེ་ཉིད་བསྐྱེད་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “Nirāmagandho” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲི་ང་བ་དང་བྲལ་བའོ།། “Etthaṭṭhito” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་འདི་དག་ལ་གནས་པ། ཆོས་འདི་དག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་སོ།། “Ettha ca sikkhamāno” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་འདི་དག་ལ་སློབ་པ། ཚངས་པའི་གནས་བཞི་སྒོམ་པ་འདི་ཉིད་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་མདོ་སྡེའི་གཞུང་ལས་འབྱུང་བ་བཞིན་ནོ།། อถ มหาปุริโส ตสฺส พฺรหฺมุโน วจนํ สุตฺวา อามคนฺเธ ชิคุจฺฉนฺโต ‘‘อิทาเนวาหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อาห. พฺรหฺมาปิ ‘‘สาธุ, มหาปุริส, ปพฺพชสฺสุ. เอวํ สติ มยฺหมฺปิ ตว สนฺติเก อาคมนํ สฺวาคมนเมว ภวิสฺสติ, ตฺวํ, ตาต, สกลชมฺพุทีเป อคฺคปุริโส ปฐมวเย ฐิโต, เอวํ มหนฺตํ นาม สมฺปตฺตึ อิสฺสริยญฺจ ปหาย ปพฺพชนํ นาม คนฺธหตฺถิโน อโยพนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา วนคมนํ วิย อติอุฬารํ, พุทฺธตนฺติ นาเมสา’’ติ มหาโพธิสตฺตสฺส ทฬฺหีกมฺมํ กตฺวา พฺรหฺมโลกเมว คโต. มหาสตฺโตปิ ‘‘มม อิโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชนํ นาม น ยุตฺตํ, อหํ ราชกุลานํ อตฺถํ อนุสาสามิ, ตสฺมา เตสํ อาโรเจตฺวา สเจ เตปิ ปพฺพชนฺติ สุนฺทรเมว, โน เจ ปุโรหิตฏฺฐานํ นิยฺยาเตตฺวา ปพฺพชิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เรณุสฺส ตาว รญฺโญ อาโรเจตฺวา เตน ภิยฺโยโสมตฺตาย กาเมหิ นิมนฺติยมาโน อตฺตโน สํเวคเหตุํ เอกนฺเตน ปพฺพชิตุกามตญฺจสฺส นิเวเทตฺวา เตน ‘‘ยทิ เอวํ อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เอเตเนว นเยน สตฺตภูอาทโย ฉ ขตฺติเย, สตฺต จ พฺราหฺมณมหาสาเล, สตฺต จ นฺหาตกสตานิ, อตฺตโน ภริยาโย จ อาปุจฺฉิตฺวา สตฺตาหมตฺตเมว เตสํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถํ ฐตฺวา มหาภินิกฺขมนสทิสํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཚངས་པ་དེའི་གསུང་ཐོས་ནས། ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་ང་བ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་གྱུར་ཏེ། “བདག་ནི་ད་ལྟ་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚངས་པས་ཀྱང་ “ལེགས་སོ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ། རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིག དེ་ལྟར་བྱས་ན་བདག་ཀྱང་ཁྱོད་ཀྱི་དྲུང་དུ་འོང་བ་ནི་འོང་བ་བཟང་པོ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། བུ་གཅེས་པ། ཁྱོད་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་གི་སྐྱེས་བུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་། ལང་ཚོ་དང་པོ་ལ་གནས་བཞིན་དུ། འདི་ལྟ་བུའི་ལོངས་སྤྱོད་ཆེན་པོ་དང་དབང་ཕྱུག་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི། སྤོས་ཀྱི་གླང་པོ་ཆེས་ལྕགས་ཀྱི་སྒྲོག་བཅད་དེ་ནགས་སུ་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་སྟེ། འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྒྱུད་པ་ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་བརྟན་པར་མཛད་ནས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་དུ་གཤེགས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཀྱང་ “བདག་གིས་ཁྱིམ་འདི་ནས་ཐོན་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཙམ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། བདག་གིས་རྒྱལ་པོའི་རིགས་རྣམས་ལ་དོན་རྗེས་སུ་སློབ་པར་བྱེད་པས། དེ་ལྟ་བས་ན་དེ་དག་ལ་བསྒྲགས་ཏེ། གལ་ཏེ་དེ་དག་ཀྱང་རབ་ཏུ་བྱུང་ན་ནི་ཤིན་ཏུ་ལེགས་ལ། གལ་ཏེ་མི་བྱེད་ན་མདུན་ན་འདོན་གྱི་གོ་གནས་གཏད་དེ་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ་” སྙམ་དུ་བསམས་ནས། ཐོག་མར་རྒྱལ་པོ་རེ་ཎུ་ལ་བསྒྲགས་པ་དང་། རྒྱལ་པོ་དེས་ལྷག་པར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་། རང་གི་སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་དང་ངེས་པར་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་འདོད་པའི་ཚུལ་བསྟན་པས། རྒྱལ་པོ་དེས་ “གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ན་བདག་ཀྱང་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ་” ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། “ལེགས་སོ་” ཞེས་དང་དུ་བཞེས་ཏེ། ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ས་ཏྟ་བྷཱུ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱལ་རིགས་དྲུག་དང་། བྲམ་ཟེ་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་བདུན་དང་། ཁྲུས་བྱས་པའི་བྲམ་ཟེ་བདུན་བརྒྱ་དང་། རང་གི་ཆུང་མ་རྣམས་ལ་གནང་བ་ཞུས་ནས། ཞག་བདུན་གྱི་རིང་ལ་དེ་དག་གི་སེམས་བསྲུང་བའི་ཕིར་བཞུགས་ཏེ། མངོན་པར་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་དང་མཚུངས་པར་མངོན་པར་བྱུང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་།། ตสฺส เต สตฺตราชาโน อาทึ กตฺวา สพฺเพว อนุปพฺพชึสุ. สา อโหสิ มหตี ปริสา. อเนกโยชนวิตฺถาราย ปริสาย ปริวุโต มหาปุริโส ธมฺมํ เทเสนฺโต คามนิคมชนปทราชธานีสุ จาริกํ จรติ, มหาชนํ ปุญฺเญ ปติฏฺฐาเปติ. คตคตฏฺฐาเน พุทฺธโกลาหลํ วิย โหติ. มนุสฺสา ‘‘โควินฺทปณฺฑิโต กิร อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา ปุเรตรเมว มณฺฑปํ กาเรตฺวา ตํ อลงฺการาเปตฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา มณฺฑปํ ปเวเสตฺวา นานคฺครสโภชเนน ปติมาเนนฺติ. มหาลาภสกฺกาโร มโหโฆ วิย อชฺโฌตฺถรนฺโต อุปฺปชฺชิ. มหาปุริโส มหาชนํ ปุญฺเญ ปติฏฺฐาเปสิ สีลสมฺปทาย อินฺทฺริยสํวเร โภชเน มตฺตญฺญุตาย ชาคริยานุโยเค กสิณปริกมฺเม ฌาเนสุ อภิญฺญาสุ อฏฺฐสมาปตฺตีสุ พฺรหฺมวิหาเรสูติ. พุทฺธุปฺปาทกาโล วิย อโหสิ. ཁོང་གི་རྗེས་སུ་རྒྱལ་པོ་བདུན་པོ་དེ་དག་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་།། འཁོར་དེ་ནི་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ།། དཔག་ཚད་དུ་མ་ཡོད་པའི་འཁོར་གྱིས་བསྐོར་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཆོས་སྟོན་ཅིང་། གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ། ཡུལ་འཁོར། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་རྣམས་སུ་རྒྱུ་ཞིང་། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དགེ་བ་ལ་བཀོད་དོ།། གཤེགས་པའི་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ་ལྟ་བུའི་ཅ་ཅོ་ཆེན་པོ་འབྱུང་ངོ་།། མི་རྣམས་ཀྱིས་ “མཁས་པ་གོ་བིནྡ་བྱོན་ནོ།།” ཞེས་ཐོས་ནས། སྔོན་ལ་བྲེས་ཁང་བསྐྲུན་ཏེ། དེ་ཉིད་བརྒྱན་ནས་བསུ་བར་བྱས་ཏེ། བྲེས་ཁང་དུ་བཅུག་ནས་རོ་མཆོག་སྣ་ཚོགས་པའི་བཟའ་བཏུང་གིས་མཆོད་པར་བྱེད་དོ།། རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོ་ནི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་ལུད་ནས་བྱུང་ངོ་།། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དགེ་བ་ལ་བཀོད་དེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། དབང་པོ་སྡོམ་པ་དང་། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་དང་། མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་དང་། ཟད་པར་གྱི་སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བ་དང་། བསམ་གཏན་རྣམས་དང་། མངོན་ཤེས་རྣམས་དང་། སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་། ཚངས་པའི་གནས་རྣམས་ལ་བཀོད་དོ།། སངས་རྒྱས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་པའི་དུས་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། โพธิสตฺโต [Pg.52] ยาวตายุกํ ปารมิโย ปูเรนฺโต สมาปตฺติสุเขน วีตินาเมตฺวา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺส ตํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตํ จิรํ ทีฆมทฺธานํ ปวตฺติตฺถ. ตสฺส เย สาสนํ สพฺเพน สพฺพํ อาชานึสุ, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ พฺรหฺมโลกํ อุปปชฺชึสุ. เย น อาชานึสุ, เต อปฺเปกจฺเจ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชึสุ. อปฺเปกจฺเจ นิมฺมานรตีนํ…เป… ตุสิตานํ ยามานํ ตาวตึสานํ จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชึสุ. เย สพฺพนิหีนา, เต คนฺธพฺพกายํ ปริปูเรสุํ. อิติ มหาชโน เยภุยฺเยน พฺรหฺมโลกูปโค สคฺคูปโค จ อโหสิ. ตสฺมา เทวพฺรหฺมโลกา ปริปูรึสุ. จตฺตาโร อปายา สุญฺญา วิย อเหสุํ. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཚེ་གང་པོར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་། སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བས་དུས་འདས་པར་བྱས་ནས། ཚེའི་མཐར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ།། ཁོང་གི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་དེ་ནི་འབྱོར་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། རྒྱས་པ་དང་། རྒྱ་ཆེ་བ་དང་། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་ཤེས་པ་དང་། རྒྱ་ཆེར་གྱུར་པ་སྟེ། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བསྟན་ཅིང་། དུས་ཡུན་རིང་པོར་གནས་སོ།། ཁོང་གི་བསྟན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་པ་རྣམས་ནི། ལུས་ཞིག་ནས་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདེ་འགྲོ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ།། གང་དག་གིས་མ་ཤེས་པ་རྣམས་ལས། ཁ་ཅིག་ནི་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་སྐལ་བ་མཉམ་པར་སྐྱེས་སོ།། ཁ་ཅིག་ནི་འཕྲུལ་དགའ་དང་། དགའ་ལྡན་དང་། འཐབ་བྲལ་དང་། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པ་དང་། རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་སྐལ་བ་མཉམ་པར་སྐྱེས་སོ།། ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐ་མ་རྣམས་ནི་དྲི་ཟའི་ཚོགས་སུ་སྐྱེས་སོ།། འདི་ལྟར་སྐྱེ་བོ་ཕལ་ཆེ་བ་ནི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་མཐོ་རིས་སུ་སོང་བར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ནི་ཡོངས་སུ་གང་བར་གྱུར་ལ། ངན་སོང་བཞི་ནི་སྟོང་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏོ།། อิธาปิ อกิตฺติชาตเก (ชา. ๑.๑๓.๘๓ อาทโย) วิย โพธิสมฺภารนิทฺธารณา เวทิตพฺพา – ตทา สตฺต ราชาโน มหาเถรา อเหสุํ, เสสปริสา พุทฺธปริสา, มหาโควินฺโท โลกนาโถ. ตถา เรณุอาทีนํ สตฺตนฺนํ ราชูนํ อญฺญมญฺญาวิโรเธน ยถา สกรชฺเช ปติฏฺฐาปนํ, ตถา มหติ สตฺตวิเธ รชฺเช เตสํ อตฺถธมฺมานุสาสเน อปฺปมาโท, ‘‘พฺรหฺมุนาปิ สากจฺฉํ สมาปชฺชตี’’ติ ปวตฺตสมฺภาวนํ ยถาภูตํ กาตุํ จตฺตาโร มาเส ปรมุกฺกํสคโต พฺรหฺมจริยวาโส. เตน พฺรหฺมุโน อตฺตนิ สมาปชฺชนํ, พฺรหฺมุโน โอวาเท ฐตฺวา สตฺตหิ ราชูหิ สกเลน จ โลเกน อุปนีตํ ลาภสกฺการํ เขฬปิณฺฑํ วิย ฉฑฺเฑตฺวา อปริมาณาย ขตฺติยพฺราหฺมณาทิปริสาย อนุปพฺพชฺชานิมิตฺตาย ปพฺพชฺชาย อนุฏฺฐานํ, พุทฺธานํ สาสนสฺส วิย อตฺตโน สาสนสฺส จิรกาลานุปฺปพนฺโธติ เอวมาทโย คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. འདིར་ཡང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ཀཱིརྟིའི་སྐྱེས་རབས་བཞིན་དུ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ངེས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། །དེའི་ཚེ་རྒྱལ་པོ་བདུན་ནི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་རྣམས་སུ་གྱུར་ཏོ། །འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་སུ་གྱུར་ཏོ། །མཧཱ་གོ་བིནྡ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་རུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་རེ་ཎུ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱལ་པོ་བདུན་པོ་རྣམས་ཕན་ཚུན་མི་མཐུན་པ་མེད་པར་རང་རང་གི་རྒྱལ་སྲིད་ལ་བကོད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་སྲིད་ཆེན་པོ་རྣམ་པ་བདུན་པོ་དེ་དག་ལ་དོན་དང་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་བག་ཡོད་པ་དང་། “ཚངས་པ་དང་ཡང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གླེང་མོ་བྱེད་དོ་”ཞེས་བྱ་བའི་གྲགས་པ་བྱུང་བ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཟླ་བ་བཞིའི་བར་དུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པ་དང་། དེས་ན་ཚངས་པ་ཉིད་རང་གི་དྲུང་དུ་ལྷགས་པ་དང་། ཚངས་པའི་གདམས་ངག་ལ་གནས་ནས་རྒྱལ་པོ་བདུན་དང་အཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གིས་ཉེ་བར་བསྟབས་པའི་རྙེད་བཀུར་མཆིལ་མའི་ཐལ་བ་བཞིན་དུ་བོར་ནས། ཚད་མེད་པའི་རྒྱལ་རིགས་དང་བྲམ་ཟེ་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་རྣམས་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ཞུགས་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་རང་གི་བསྟན་པ་ཡང་དུས་ཡུན་རིང་པོར་རྒྱུན་མི་ཆད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་གསལ་བར་བྱའོ། ། มหาโควินฺทจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མཧཱ་གོ་བིནྡའི་སྤྱད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๖. นิมิราชจริยาวณฺณนา ༦. རྒྱལ་པོ་ནི་མིའི་སྤྱད་པ་བཤད་པ། ๔๐. ฉฏฺเฐ มิถิลายํ ปุรุตฺตเมติ มิถิลานามเก วิเทหานํ อุตฺตมนคเร. นิมิ นาม มหาราชาติ เนมึ ฆเฏนฺโต วิย อุปฺปนฺโน ‘‘นิมี’’ติ ลทฺธนาโม, มหนฺเตหิ ทานสีลาทิคุณวิเสเสหิ มหตา จ [Pg.53] ราชานุภาเวน สมนฺนาคตตฺตา มหนฺโต ราชาติ มหาราชา. ปณฺฑิโต กุสลตฺถิโกติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ ปุญฺญตฺถิโก. ༤༠. དྲུག་པ་ལ་“མི་ཐི་ལཱ་ཡི་གྲོང་ཁྱེར་མཆོག་ཏུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། མི་ཐི་ལཱ་ཞེས་བྱ་བའི་བི་དེ་ཧ་རྣམས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་མཆོག་ཏུའོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ནི་མི་ཞེས་བྱ་བ་”ནི། འཁོར་ལོའི་མུ་ཁྱུད་མཐུད་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་པས་“ནི་མི་”ཞེས་པའི་མཚན་ཐོབ་པའོ། །རྒྱ་ཆེ་བའི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་དང་། ཆེན་པོའི་རྒྱལ་པོའི་མཐུ་དང་ལྡན་པས་ན་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱའོ། །“མཁས་པ་དགེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། རང་དང་གཞན་གྱི་བསོད་ནམས་དོན་དུ་གཉེར་བའོ། ། อตีเต กิร วิเทหรฏฺเฐ มิถิลานคเร อมฺหากํ โพธิสตฺโต มฆเทโว นาม ราชา อโหสิ. โส จตุราสีติ วสฺสสหสฺสานิ กุมารกีฬํ กีฬิตฺวา จตุราสีติ วสฺสหสฺสานิ อุปรชฺชํ กาเรตฺวา จตุราสีติ วสฺสสหสฺสานิ รชฺชํ กาเรนฺโต ‘‘ยทา เม สิรสฺมึ ปลิตานิ ปสฺเสยฺยาสิ, ตทา เม อาโรเจยฺยาสี’’ติ กปฺปกสฺส วตฺวา อปรภาเค เตน ปลิตานิ ทิสฺวา อาโรจิเต สุวณฺณสณฺฑาเสน อุทฺธราเปตฺวา หตฺเถ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปลิตํ โอโลเกตฺวา ‘‘ปาตุภูโต โข มยฺหํ เทวทูโต’’ติ สํเวคชาโต ‘‘อิทานิ มยา ปพฺพชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา สตสหสฺสุฏฺฐานกํ คามวรํ กปฺปกสฺส ทตฺวา เชฏฺฐกุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตสฺส – སྔོན་བྱུང་བ་ནི། བི་དེ་ཧའི་ཡུལ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་མི་ཐི་ལཱ་རུ། བདག་ཅག་གི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་མ་གྷ་དེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོར་གྱུར་ཏོ། །དེས་ལོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་བར་དུ་གཞོན་ནུའི་རྩེད་མོས་རྩེས་ཤིང་། ལོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་བར་དུ་རྒྱལ་ཚབ་ཀྱི་བྱ་བ་བྱས། ལོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་བར་དུ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ཏེ། “ནམ་ཞིག་ངའི་མགོ་ལ་སྐྲ་དཀར་པོ་མཐོང་བའི་ཚེ། དེའི་ཚེ་ང་ལ་སྨྲོས་ཤིག་”ཅེས་སྐྲ་མཁན་ལ་བསྒོའོ། །དེ་ནས་དུས་ཕྱིས་སྐྲ་མཁན་དེས་སྐྲ་དཀར་མཐོང་ནས་སྨྲས་པ་ན། གསེར་གྱི་སྐམ་པས་བཏོག་ཏུ་བཅུག་སྟེ་ལག་པར་བཞག་ནས་སྐྲ་དཀར་པོ་ལ་བལྟས་ཏེ། “བདག་ལ་འཆི་བདག་གི་ཕོ་ཉ་མངོན་དུ་གྱུར་ཏོ། །”ཞེས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ནས། “ད་ནི་བདག་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་རིགས་སོ་”ཞེས་བསམས་ཏེ། འབབ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་ཡོད་པའི་གྲོང་མཆོག་ཅིག་སྐྲ་མཁན་ལ་བྱིན་ནས། བུ་ཆེ་ཤོས་བོས་ཏེ་དེ་ལ། ‘‘อุตฺตมงฺครุหา มยฺหํ, อิเม ชาตา วโยหรา; ปาตุภูตา เทวทูตา, ปพฺพชฺชาสมโย มมา’’ติ. (ชา. ๑.๑.๙) – “བདག་གི་མགོ་ལས་སྐྱེས་པ་འདི། །ལང་ཚོ་འཕྲོག་བྱེད་སྐྲ་དཀར་སྐྱེས། །འཆི་བདག་ཕོ་ཉ་མངོན་གྱུར་པས། །བདག་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དུས། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། ། วตฺวา สาธุกํ รชฺเช สมนุสาสิตฺวา ยทิปิ อตฺตโน อญฺญานิปิ จตุราสีติ วสฺสสหสฺสานิ อายุ อตฺถิ, เอวํ สนฺเตปิ มจฺจุโน สนฺติเก ฐิตํ วิย อตฺตานํ มญฺญมาโน สํวิคฺคหทโย ปพฺพชฺชํ โรเจติ. เตน วุตฺตํ – དེ་སྐད་སྨྲས་ནས་རྒྱལ་སྲིད་ལེགས་པར་གདམས་ཏེ། རང་ལ་ད་དུང་ལོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་ཚེ་ཚད་ཡོད་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་འཆི་བདག་གི་དྲུང་དུ་ལངས་པ་བཞིན་དུ་རང་ཉིད་བསམས་ནས་ཡིད་སྐྱོ་བའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘สิรสฺมึ ปลิตํ ทิสฺวา, มฆเทโว ทิสมฺปติ; สํเวคํ อลภี ธีโร, ปพฺพชฺชํ สมโรจยี’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๐๙); “ཕྱོགས་ཀྱི་བདག་པོ་བརྟན་པ་ཅན། །མ་གྷ་དེ་བས་མགོ་བོ་ལ། །སྐྲ་དཀར་མཐོང་ནས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས། །རབ་ཏུ་བྱུང་ལ་མངོན་པར་དགའ། །”ཞེས་སོ། ། โส ปุตฺตํ ‘‘อิมินาว นีหาเรน วตฺเตยฺยาสิ ยถา มยา ปฏิปนฺนํ, มา โข ตฺวํ อนฺติมปุริโส อโหสี’’ติ โอวทิตฺวา นครา นิกฺขมฺม ภิกฺขุปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา จตุราสีติ วสฺสสหสฺสานิ ฌานสมาปตฺตีหิ วีตินาเมตฺวา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลกปรายโน อโหสิ. ปุตฺโตปิสฺส พหูนิ วสฺสสหสฺสานิ ธมฺเมน รชฺชํ กาเรตฺวา เตเนว อุปาเยน ปพฺพชิตฺวา พฺรหฺมโลกปรายโน อโหสิ. ตถา ตสฺส ปุตฺโต, ตถา ตสฺส ปุตฺโตติ เอวํ ทฺวีหิ อูนานิ จตุราสีติ ขตฺติยสหสฺสานิ สีเส ปลิตํ ทิสฺวาว ปพฺพชิตานิ. อถ โพธิสตฺโต พฺรหฺมโลเก ฐิโตว ‘‘ปวตฺตติ นุ โข มยา มนุสฺสโลเก กตํ กลฺยาณํ น ปวตฺตตี’’ติ อาวชฺเชนฺโต อทฺทส [Pg.54] ‘‘เอตฺตกํ อทฺธานํ ปวตฺตํ, อิทานิ นปฺปวตฺติสฺสตี’’ติ. โส ‘‘น โข ปนาหํ มยฺหํ ปเวณิยา อุจฺฉิชฺชิตุํ ทสฺสามี’’ติ อตฺตโน วํเส ชาตรญฺโญ เอว อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตฺวา อตฺตโน วํสสฺส เนมึ ฆเฏนฺโต วิย นิพฺพตฺโต. เตน วุตฺตํ ‘‘เนมึ ฆเฏนฺโต วิย อุปฺปนฺโนติ นิมีติ ลทฺธนาโม’’ติ. རྒྱལ་པོ་དེས་རང་གི་བུ་ལ། “བུ་སྙིང་ཉེ་བ། བདག་གིས་ཇི་ལྟར་སྤྱད་པ་བཞིན་དུ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཀྱང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྤྱོད་ཅིག །ཁྱོད་ནི་མཐའ་མའི་སྐྱེས་བུར་མ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་གདམས་ནས། གྲོང་ཁྱེར་ལས་བྱུང་སྟེ་དགེ་སློང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་ཞུགས་ནས། ལོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་བར་དུ་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་གིས་དུས་འདས་པར་བྱས་ཏེ། ཚེའི་མཐར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་བླངས་སོ། །དེའི་བུས་ཀྱང་ལོ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོར་ཆོས་བཞིན་དུ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ནས། ཐབས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་དེའི་བུ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་དེའི་བུ་སྟེ། དེ་ལྟར་གཉིས་ཀྱིས་མ་ཚང་བའི་རྒྱལ་རིགས་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མགོ་ལ་སྐྲ་དཀར་མཐོང་མ་ཐག་ཏུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་། །དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་བཞུགས་བཞིན་དུ། “བདག་གིས་མི་ཡུལ་དུ་བཙུགས་པའི་དགེ་བའི་སྲོལ་རྒྱུན་དེ་ད་ལྟ་ཡང་གནས་སམ་མི་གནས་”ཞེས་བརྟགས་པ་ན། དུས་ཡུན་འདི་ཙམ་དུ་གནས་ཀྱང་ད་ནི་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་དུ་གཟིགས་སོ། །དེས་“བདག་གི་བརྒྱུད་པ་འདི་ཆད་དུ་མི་གཞུག་གོ་”སྙམ་ནས། རང་གི་རིགས་རྒྱུད་དུ་བྱུང་བའི་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཀྱི་བཙུན་མོ་ཆེན་མོའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་ཏེ། རང་གི་རིགས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་མུ་ཁྱུད་མཐུད་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“འཁོར་ལོའི་མུ་ཁྱུད་མཐུད་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་པས་ནི་མི་ཞེས་པའི་མཚན་ཐོབ་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตสฺส หิ นามคฺคหณทิวเส ปิตรา อานีตา ลกฺขณปาฐกา. ลกฺขณานิ โอโลเกตฺวา ‘‘มหาราช, อยํ กุมาโร ตุมฺหากํ วํสํ ปคฺคณฺหาติ, ปิตุปิตามเหหิปิ มหานุภาโว มหาปุญฺโญ’’ติ พฺยากรึสุ. ตํ สุตฺวา ราชา ยถาวุตฺเตนตฺเถน ‘‘นิมี’’ติสฺส นามํ อกาสิ, โส ทหรกาลโต ปฏฺฐาย สีเล อุโปสถกมฺเม จ ยุตฺตปฺปยุตฺโต อโหสิ. อถสฺส ปิตา ปุริมนเยเนว ปลิตํ ทิสฺวา กปฺปกสฺส คามวรํ ทตฺวา ปุตฺตํ รชฺเช สมนุสาสิตฺวา นครา นิกฺขมฺม ปพฺพชิตฺวา ฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลกปรายโน อโหสิ. དེའི་མཚན་འདོགས་པའི་ཉིན་མོར། ཡབ་རྒྱལ་པོས་བོས་པའི་མཚན་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་མཚན་རྣམས་ལ་བལྟས་ནས། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། གཞོན་ནུ་འདིས་ནི་ཁྱེད་ཀྱི་རིགས་རྒྱུད་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ། །ཡབ་མེས་རྣམས་ལས་ཀྱང་མཐུ་རྩལ་ཆེ་ཞིང་བསོད་ནམས་ཆེ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ལུང་བསྟན་ཏོ། །དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས་གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་བཞིན་དུ་དེའི་མཚན་ལ་“ནི་མི་”ཞེས་བཏགས་སོ། །དེ་ནི་ཆུང་ངུའི་དུས་ནས་བཟུང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་ལ་རྟག་ཏུ་བརྩོན་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་དེའི་ཡབ་ཀྱིས་ཀྱང་སྔར་བཞིན་དུ་སྐྲ་དཀར་མཐོང་ནས་སྐྲ་མཁན་ལ་གྲོང་མཆོག་བྱིན་ཏེ། བུ་རྒྱལ་སྲིད་ལ་བཀོད་ནས་གྲོང་ཁྱེར་ལས་བྱུང་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་བསམ་གཏན་རྣམས་བསྐྱེད་དེ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ། ། นิมิราชา ปน ทานชฺฌาสยตาย จตูสุ นครทฺวาเรสุ นครมชฺเฌ จาติ ปญฺจ ทานสาลาโย กาเรตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตสิ. เอเกกาย ทานสาลาย สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ กตฺวา เทวสิกํ ปญฺจสตสหสฺสานิ ปริจฺจชิ, ปญฺจ สีลานิ รกฺขิ, ปกฺขทิวเสสุ อุโปสถกมฺมํ สมาทิยิ, มหาชนมฺปิ ทานาทีสุ ปุญฺเญสุ สมาทเปสิ, สคฺคมคฺคํ อาจิกฺขิ, นิรยภเยน ตชฺเชสิ, ปาปโต นิวาเรสิ. ตสฺส โอวาเท ฐตฺวา มหาชโน ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติ, เทวโลโก ปริปูริ, นิรโย ตุจฺโฉ วิย อโหสิ. ตทา ปน อตฺตโน ทานชฺฌาสยสฺส อุฬารภาวํ สวิเสสํ ทานปารมิยา ปูริตภาวญฺจ ปเวเทนฺโต สตฺถา – རྒྱལ་པོ་ནི་མི་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་ལྷག་པར་མོས་པའི་ཕྱིར། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཞི་དང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་སུ་སྟེ་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་ལྔ་བརྩིགས་ནས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ངོ་། །སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་རེ་རེ་ནས་འབུམ་ཕྲག་རེ་རེ་སྟེ། ཉིན་རེ་བཞིན་འབུམ་ཕྲག་ལྔ་ལྔ་བཏང་ཞིང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་བསྲུངས། ཟླ་ཕྱེད་ཀྱི་ཉིན་མོ་རྣམས་སུ་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་ཡང་དག་པར་བླངས། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ཡང་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ལ་བཀོད། མཐོ་རིས་ཀྱི་ལམ་བསྟན། དམྱལ་བའི་འཇིགས་པས་བསྐུལ། སྡིག་པ་ལས་བཟློག་གོ། །དེའི་གདམས་ངག་ལ་གནས་ནས་སྐྱེ་བོ་མང་པོས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱས་ཏེ། དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ནས་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པས། ལྷ་ཡུལ་ནི་ཡོངས་སུ་གང་ཞིང་དམྱལ་བ་ནི་སྟོང་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཚེ་རང་གི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་རྒྱ་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་དང་། ལྷག་པར་དུ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཚུལ་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ་སྟོན་པས། ๔๑. ༤༡. ‘‘ตทาหํ มาปยิตฺวาน, จตุสฺสาลํ จตุมฺมุขํ; ตตฺถ ทานํ ปวตฺเตสึ, มิคปกฺขินราทิน’’นฺติ. – อาทิมาห; “དེའི་ཚེ་བདག་གིས་ཀུན་ནས་སྒོ། །བཞི་ལྡན་ཁང་པ་བསྐྲུན་བྱས་ནས། །རི་དྭགས་བྱ་དང་མི་ལ་སོགས། །དེ་རུ་སྦྱིན་པ་རྒྱ་ཆེར་བཏང་། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ ตทาติ ตสฺมึ นิมิราชกาเล. มาปยิตฺวานาติ การาเปตฺวา. จตุสฺสาลนฺติ จตูสุ ทิสาสุ สมฺพนฺธสาลํ. จตุมฺมุขนฺติ จตูสุ ทิสาสุ จตูหิ ทฺวาเรหิ ยุตฺตํ. ทานสาลาย หิ มหนฺตภาวโต เทยฺยธมฺมสฺส ยาจกชนสฺส จ พหุภาวโต น สกฺกา เอเกเนว ทฺวาเรน [Pg.55] ทานธมฺมํ ปริยนฺตํ กาตุํ เทยฺยธมฺมญฺจ ปริโยสาเปตุนฺติ สาลาย จตูสุ ทิสาสุ จตฺตาริ มหาทฺวารานิ การาเปสิ. ตตฺถ ทฺวารโต ปฏฺฐาย ยาว โกณา เทยฺยธมฺโม ราสิกโต ติฏฺฐติ. อรุณุคฺคํ อาทึ กตฺวา ยาว ปกติยา สํเวสนกาโล, ตาว ทานํ ปวตฺเตติ. อิตรสฺมิมฺปิ กาเล อเนกสตา ปทีปา ฌายนฺติ. ยทา ยทา อตฺถิกา อาคจฺฉนฺติ, ตทา ตทา ทียเตว. ตญฺจ ทานํ น กปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานญฺเญว, อถ โข อฑฺฒานํ มหาโภคานมฺปิ อุปกปฺปนวเสน มหาสุทสฺสนทานสทิสํ อุฬารตรปณีตตรานํ เทยฺยธมฺมานํ ปริจฺจชนโต สพฺเพปิ สกลชมฺพุทีปวาสิโน มนุสฺสา ปฏิคฺคเหสุญฺเจว ปริภุญฺชึสุ จ. สกลชมฺพุทีปญฺหิ อุนฺนงฺคลํ กตฺวา มหาปุริโส ตทา มหาทานํ ปวตฺเตสิ. ยถา จ มนุสฺสานํ, เอวํ มิคปกฺขิเก อาทึ กตฺวา ติรจฺฉานคตานมฺปิ ทานสาลาย พหิ เอกมนฺเต เตสํ อุปกปฺปนวเสน ทานํ ปวตฺเตสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตตฺถ ทานํ ปวตฺเตสึ, มิคปกฺขินราทิน’’นฺติ. น เกวลญฺจ ติรจฺฉานานเมว, เปตานมฺปิ ทิวเส ทิวเส ปตฺตึ ทาเปสิ. ยถา จ เอกิสฺสา ทานสาลาย, เอวํ ปญฺจสุปิ ทานสาลาสุ ทานํ ปวตฺติตฺถ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ตทาหํ มาปยิตฺวาน, จตุสฺสาลํ จตุมฺมุข’’นฺติ เอกํ วิย วุตฺตํ, ตํ นครมชฺเฌ ทานสาลํ สนฺธาย วุตฺตํ. དེ་ལ་“དེའི་ཚེ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་ནི་མིའི་དུས་དེརའོ། །“བསྐྲུན་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བརྩིགས་སུ་བཅུག་ནས་སོ། །“ཁང་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་བཞི་ཀུན་ཏུ་འབྲེལ་བའི་ཁང་པའོ། །“ཀུན་ནས་སྒོ་བཞི་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་བཞི་པོ་རྣམས་སུ་སྒོ་བཞི་དང་ལྡན་པའོ། །སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི་ཕྱིརདང་། སྦྱིན་བྱའི་ཆོས་དང་སློང་མོ་བ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་མང་བའི་ཕྱིར། སྒོ་གཅིག་ཁོ་ནས་སྦྱིན་པའི་བྱ་བ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་མི་ནུས་ཤིང་སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱང་སྤྲོད་མི་ཚར་བས། ཁང་པའི་ཕྱོགས་བཞི་པོ་རྣམས་སུ་སྒོ་ཆེན་པོ་བཞི་བཟོས་སོ། །དེ་ལ་སྒོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཟུར་གྱི་བར་དུ་སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་རྣམས་སྤུངས་ཏེ་བཞག་གོ། །སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྒྱུན་ལྡན་གྱི་ཉལ་བའི་དུས་ཀྱི་བར་དུ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་བྱེད་དོ། །དུས་གཞན་དག་ཏུ་ཡང་སྒྲོན་མེ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་སྦར་རོ། །ནམ་ཞིག་དགོས་པ་ཅན་རྣམས་ལྷགས་པའི་ཚེ། དེའི་ཚེ་སྦྱིན་པ་སྟེར་བ་ཉིད་དོ། །སྦྱིན་པ་དེ་ཡང་ཉམ་ཐག་པ་དང་། ལམ་པ་དང་། སློང་མོ་བ་ཁོ་ན་ལ་སྟེར་བ་མ་ཡིན་པར། ཕྱུག་པོ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཆེ་བ་རྣམས་ལའང་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་དབང་གིས། མཧཱ་སུ་དསྶ་ནའི་སྦྱིན་པ་དང་མཚུངས་པར་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་གྱ་ནོམ་པའི་སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར། འཛམ་བུའི་གླིང་གི་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཀྱང་བླངས་ཤིང་ལོངས་སུ་སྤྱད་དོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེས་འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་གཤོལ་གཅིག་གིས་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་དེའི་ཚེ་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ངོ་། །མི་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་བ་བཞིན་དུ། རི་དྭགས་དང་བྱ་ལ་སོགས་པ་བྱས་ཏེ་དུད་འགྲོ་རྣམས་ལའང་སྦྱིན་གཏོང་ཁང་པའི་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་དེ་དག་ལ་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་དབང་གིས་སྦྱིན་པ་བཏང་ངོ་། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “རི་དྭགས་བྱ་དང་མི་ལ་སོགས། །དེ་རུ་སྦྱིན་པ་རྒྱ་ཆེར་བཏང་། །”ཞེས་སོ། །དུད་འགྲོ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་མ་ཡིན་པར། ཡི་དྭགས་རྣམས་ལའང་ཉིན་རེ་བཞིན་བསོད་ནམས་ཀྱི་སྐལ་བ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ། །སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་གཅིག་པུ་ལ་ཇི་ལྟར་བ་བཞིན་དུ། སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་ལྔ་ཆར་དུ་ཡང་སྦྱིན་པ་བཏང་ངོ་། །ལུང་གི་ཚིག་ཏུ་ནི་“དེའི་ཚེ་བདག་གིས་ཀུན་ནས་སྒོ། །བཞི་ལྡན་ཁང་པ་བསྐྲུན་བྱས་ནས། །”ཞེས་གཅིག་པུ་བཞིན་དུ་གསུངས་པ་ནི། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་སུ་ཡོད་པའི་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པའོ། ། ๔๒. อิทานิ ตตฺถ เทยฺยธมฺมํ เอกเทเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘อจฺฉาทนญฺจ สยนํ, อนฺนํ ปานญฺจ โภชน’’นฺติ อาห. ༤༢. ད་ནི་དེ་དག་གི་ནང་ནས་སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་ཕྱོགས་གཅིག་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ། “གོས་དང་ཉལ་ཁྲི་བཟའ་བཏུང་དང་། །བཟའ་བཅའ་རྣམས་ནི་...”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ อจฺฉาทนนฺติ โขมสุขุมาทินานาวิธนิวาสนปารุปนํ. สยนนฺติ มญฺจปลฺลงฺกาทิญฺเจว โคนกจิตฺตกาทิญฺจ อเนกวิธํ สยิตพฺพกํ, อาสนมฺปิ เจตฺถ สยนคฺคหเณเนว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อนฺนํ ปานญฺจ โภชนนฺติ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ยถาภิรุจิตํ นานคฺครสํ อนฺนญฺเจว ปานญฺจ อวสิฏฺฐํ นานาวิธโภชนวิกติญฺจ. อพฺโพจฺฉินฺนํ กริตฺวานาติ อารมฺภโต ปฏฺฐาย ยาว อายุปริโยสานา อโหรตฺตํ อวิจฺฉินฺนํ กตฺวา. དེ་ལ་“གོས་”ཞེས་པ་ནི་ཟར་མའི་རས་ཕྲ་མོ་ལ་སོགས་པའི་གོས་དང་གཟན་པ་སྣ་ཚོགས་པའོ། །“ཉལ་ཁྲི་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲི་དང་ཁྲིའུ་ལ་སོགས་པ་དང་། ས་གདན་རི་མོ་ཅན་ལ་སོགས་པའི་ཉལ་བའི་ཡོ་བྱད་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའོ། །འདིར་བཞུགས་པའི་གདན་ཡང་ཉལ་ཁྲིའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“བཟའ་བཏུང་དང་བཟའ་བཅའ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེའི་འདོད་པ་བཞིན་དུ་རོ་མཆོག་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་པའི་ཟས་དང་སྐོམ་དང་། ལྷག་མ་བཟའ་བཅའི་བྱེ་བྲག་སྣ་ཚོགས་པའོ། །“རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་འགོ་བརྩམས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚེའི་མཐར་ཐུག་གི་བར་དུ་ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་བྱས་ནས་སོ། ། ๔๓-๔. อิทานิ ตสฺส ทานสฺส สมฺมาสมฺโพธึ อารพฺภ ทานปารมิภาเวน ปวตฺติตภาวํ ทสฺเสนฺโต ยถา ตทา อตฺตโน อชฺฌาสโย ปวตฺโต, ตํ อุปมาย ทสฺเสตุํ ‘‘ยถาปิ เสวโก’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม เสวกปุริโส อตฺตโน สามิกํ กาลานุกาลํ เสวนวเสน [Pg.56] อุปคโต ลทฺธพฺพธนเหตุ กาเยน วาจาย มนสา สพฺพถาปิ กายวจีมโนกมฺเมหิ ยถา โส อาราธิโต โหติ, เอวํ อาราธนียํ อาราธนเมว เอสติ คเวสติ, ตถา อหมฺปิ โพธิสตฺตภูโต สเทวกสฺส โลกสฺส สามิภูตํ อนุตฺตรํ พุทฺธภาวํ เสเวตุกาโม ตสฺส อาราธนตฺถํ สพฺพภเว สพฺพสฺมึ นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตภเว ทานปารมิปริปูรณวเสน ทาเนน สพฺพสตฺเต สนฺตปฺเปตฺวา โพธิสงฺขาตโต อริยมคฺคญาณโต ชาตตฺตา ‘‘โพธิช’’นฺติ ลทฺธนามํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปรโต สพฺพถา นานูปาเยหิ เอสิสฺสามิ คเวสิสฺสามิ, ตํ อุตฺตมํ โพธึ สมฺมาสมฺโพธึ ชีวิตปริจฺจาคาทึ ยํกิญฺจิ กตฺวา อิจฺฉามิ อภิปตฺเถมีติ. ༤༣-༤. ད་ནི་སྦྱིན་པ་དེ་ཉིད་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་དུ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཚུལ་དུ་སྤྱད་པར་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ། དེའི་ཚེ་རང་གི་བསམ་པ་ཇི་ལྟར་སྐྱེས་པ་དེ་ཉིད་དཔེ་ཡིས་མཚོན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཇི་ལྟར་གཡོག་པོ་...”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། དཔེར་ན་གཡོག་པོ་ཞིག་གིས་རང་གི་རྗེ་བོ་ལ་དུས་དང་དུས་སུ་བསྟེན་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ནོར་གྱི་ཕྱིར་དུ་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་རྗེ་བོ་དེ་མཉེས་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་ལྟར་མཉེས་པར་བྱ་བ་དང་མཉེས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་འདོད་ཅིང་ཚོལ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་བདག་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པའི་ཚེ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་အཇིག་རྟེན་གྱི་བདག་པོར་གྱུར་པའི་བླ་ན་མེད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་བསྟེན་པར་འདོད་པས། འཇིག་རྟེན་དེ་དག་མཉེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བ་བླངས་པའི་བག་ཆགས་ཐམས་ཅད་དུ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཚིམ་པར་བྱས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱ་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་“བྱང་ཆུབ་ལས་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པའི་མཚན་ཐོབ་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ཉིད་ཕྱིས་སུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཐབས་དུ་མས་འདོད་ཅིང་ཚོལ་བར་འགྱུར་རོ། །བྱང་ཆུབ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་དེ་ཉིད་སྲོག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་གང་ཅི་ཡང་བྱས་ནས་བདག་གིས་འདོད་ཅིང་མངོན་པར་གསོལ་བ་འདེབས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། เอวมิธ ทานชฺฌาสยสฺส อุฬารภาวํ ทสฺเสตุํ ทานปารมิวเสเนว เทสนา กตา. ชาตกเทสนายํ ปนสฺส สีลปารมิอาทีนมฺปิ ปริปูรณํ วิภาวิตเมว, ตถา หิสฺส เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สีลาทิคุเณหิ อตฺตานํ อลงฺกริตฺวา มหาชนํ ตตฺถ ปติฏฺฐเปนฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา นิพฺพตฺตเทวตา สุธมฺมายํ เทวสภายํ สนฺนิปติตา ‘‘อโห อมฺหากํ นิมิราชานํ นิสฺสาย มยํ อิมํ สมฺปตฺตึ ปตฺตา, เอวรูปาปิ นาม อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ มหาชนสฺส พุทฺธกิจฺจํ สาธยมานา อจฺฉริยมนุสฺสา โลเก อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ มหาปุริสสฺส คุเณ วณฺเณนฺตา อภิตฺถวึสุ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་འདིར་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་རྒྱ་ཆེན་པོའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་མཛད་དོ། །སྐྱེས་རབས་བསྟན་པ་ལས་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་འདིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའང་གསལ་བར་བྱས་པ་ཉིད་དེ། འདི་ལྟར་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བདག་ཉིད་བརྒྱན་ཏེ། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དེ་ལ་བཀོད་ཅིང་། གདམས་ངག་ལ་གནས་ནས་སྐྱེས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཆོས་བཟང་ལྷའི་འདུན་སར་འདུས་ཏེ། ཀྱེ་ཧུད། བདག་ཅག་གིས་ནེ་མི་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་ཐོབ་བོ། །སངས་རྒྱས་མ་བྱོན་པའི་གོང་དུ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཛད་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ངོ་མཚར་བའི་མི་འདི་འདྲ་བ་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་ནི་ཨ་ཧོ་ངོ་མཚར་ཆེའོ་ཞེས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྔགས་ཤིང་མངོན་པར་བསྟོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ, อุปฺปชฺชนฺติ วิจกฺขณา; ยทา อหุ นิมิราชา, ปณฺฑิโต กุสลตฺถิโก’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๒๑) – འཇིག་རྟེན་དུ་ནི་ངོ་མཚར་ཏེ། །མཁས་པ་རྣམས་ནི་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །གང་ཚེ་དགེ་བ་དོན་གཉེར་བའི། །མཁས་པ་ནེ་མི་རྒྱལ་པོ་བྱུང་། །ཞེས་བྱའོ། ། อาทิ. ལ་སོགས་པའོ། ། ตํ สุตฺวา สกฺกํ เทวานมินฺทํ อาทึ กตฺวา สพฺเพ เทวา โพธิสตฺตํ ทฏฺฐุกามา อเหสุํ. อเถกทิวสํ มหาปุริสสฺส อุโปสถิกสฺส อุปริปาสาทวรคตสฺส ปจฺฉิมยาเม ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘ทานํ นุ โข วรํ, อุทาหุ พฺรหฺมจริย’’นฺติ. โส ตํ อตฺตโน กงฺขํ ฉินฺทิตุํ นาสกฺขิ. ตสฺมึ ขเณ สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก ตํ การณํ อาวชฺเชนฺโต โพธิสตฺตํ ตถา วิตกฺเกนฺตํ ทิสฺวา ‘‘หนฺทสฺส วิตกฺกํ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ อาคนฺตฺวา ปุรโต ฐิโต เตน ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ ปุฏฺโฐ อตฺตโน เทวราชภาวํ อาโรเจตฺวา [Pg.57] ‘‘กึ, มหาราช, จินฺเตสี’’ติ วุตฺเต ตมตฺถํ อาโรเจสิ. สกฺโก พฺรหฺมจริยเมว อุตฺตมํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต – དེ་ཐོས་ནས་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ལ་སོགས་པའི་ལྷ་ཐམས་ཅད་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མཇལ་བར་འདོད་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་གསོ་སྦྱོང་ལ་གནས་ཤིང་གཟིམ་ཁང་མཆོག་གི་སྟེང་དུ་བཞུགས་ཏེ། ནམ་གྱི་ཆ་སྨད་ལ་སྐྱིལ་ཀྲུང་བཅས་ནས་བཞུགས་པ་ན། སེམས་ལ་འདི་སྙམ་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྐྱེས་ཏེ། སྦྱིན་པ་ནི་མཆོག་གམ། འོན་ཏེ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ནི་མཆོག་ཡིན་ནམ་སྙམ་མོ། །ཁོང་གིས་རང་གི་ཐེ་ཚོམ་དེ་གཅོད་པར་མ་ནུས་སོ། །དེའི་ཚེ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་གནས་ཁང་དྲོ་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་ཏོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རྒྱུ་མཚན་དེ་ལ་བརྟག་པ་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དེ་ལྟར་རྟོག་པ་མཐོང་ནས། དེ་ནས་ཁོང་གི་ཐེ་ཚོམ་གཅད་པར་བྱའོ་སྙམ་ནས་འོངས་ཏེ་མདུན་དུ་ལངས་པ་ན། ཁོང་གིས་ཁྱོད་སུ་ཞིག་ཡིན་ནམ་ཞེས་དྲིས་པ་ལ། རང་ཉིད་ལྷའི་རྒྱལ་པོ་ཡིན་པར་བསྒྲགས་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱོད་ཅི་ཞིག་སེམས་སམ་ཞེས་སྨྲས་པ་ན། དོན་དེ་བཤད་དོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཉིད་མཆོག་ཏུ་བྱས་ཏེ་སྟོན་པར། ‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ; มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌติ. ཚངས་སྤྱོད་དམན་པས་རྒྱལ་རིགས་སུ། །སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་འབྲིང་གིས་ནི། །ལྷ་ཉིད་དུ་ནི་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །མཆོག་གིས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར། ། ‘‘น เหเต สุลภา กายา, ยาจโยเคน เกนจิ; เย กาเย อุปปชฺชนฺติ, อนคารา ตปสฺสิโน’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๒๙-๔๓๐) – ཁྱིམ་མེད་དཀའ་ཐུབ་སྤྱོད་པ་གང་། །ཚངས་པའི་ལུས་སུ་སྐྱེ་འགྱུར་བ། །ལུས་དེ་དག་ནི་སློང་བ་ཡི། །སྦྱོར་བ་གང་གིས་ཐོབ་མི་སླ། །ཞེས་བྱའོ། ། อาห. ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ ปุถุติตฺถายตเนสุ เมถุนวิรติมตฺตํ หีนํ พฺรหฺมจริยํ นาม, เตน ขตฺติยกุเล อุปปชฺชติ. ฌานสฺส อุปจารมตฺตํ มชฺฌิมํ นาม, เตน เทวตฺตํ อุปปชฺชติ. อฏฺฐสมาปตฺตินิพฺพตฺตนํ ปน อุตฺตมํ นาม, เตน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. ตญฺหิ พาหิรกา ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ กเถนฺติ. เตนาห ‘‘วิสุชฺฌตี’’ติ. สาสเน ปน ปริสุทฺธสีลสฺส ภิกฺขุโน อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปตฺเถนฺตสฺส พฺรหฺมจริยเจตนา หีนตาย หีนํ นาม, เตน ยถาปตฺถิเต เทวโลเก นิพฺพตฺตติ. ปริสุทฺธสีลสฺส อฏฺฐสมาปตฺตินิพฺพตฺตนํ มชฺฌิมํ นาม, เตน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. ปริสุทฺธสีลสฺส ปน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตปฺปตฺติ อุตฺตมํ นาม, เตน วิสุชฺฌตีติ. อิติ สกฺโก ‘‘มหาราช, ทานโต พฺรหฺมจริยวาโสว สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน มหปฺผโล’’ติ วณฺเณสิ. กายาติ พฺรหฺมคณา. ยาจโยเคนาติ ยาจนยุตฺเตน. ‘‘ยาชโยเคนา’’ติปิ ปาฬิ, ยชนยุตฺเตน, ทานยุตฺเตนาติ อตฺโถ. ตปสฺสิโนติ ตปนิสฺสิตกา. อิมายปิ คาถาย พฺรหฺมจริยวาสสฺเสว มหานุภาวตํ ทีเปติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘กิญฺจาปิ, มหาราช, ทานโต พฺรหฺมจริยเมว มหปฺผลํ, ทฺเวปิ ปเนเต มหาปุริสกตฺตพฺพาว. ทฺวีสุปิ อปฺปมตฺโต หุตฺวา ทานญฺจ เทหิ สีลญฺจ รกฺขาหี’’ติ วตฺวา ตํ โอวทิตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. དེ་ལ་ཕྱི་རོལ་པའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ལོག་པར་ལྟ་བའི་གནས་སུ་ལོག་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ལས། ལོག་པར་གཡེམ་པ་ལས་ལྡོག་པ་ཙམ་ནི་དམན་པའི་ཚངས་སྤྱོད་ཅེས་བྱ་སྟེ། དེས་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རིགས་སུ་སྐྱེའོ། །བསམ་གཏན་གྱི་ཉེར་བསྡོགས་ཙམ་ནི་འབྲིང་གི་ཚངས་སྤྱོད་ཅེས་བྱ་སྟེ། དེས་ལྷ་ཉིད་དུ་སྐྱེའོ། །སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་བསྐྱེད་པ་ནི་མཆོག་གི་ཚངས་སྤྱོད་ཅེས་བྱ་སྟེ། དེས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེའོ། །དེ་ནི་ཕྱི་རོལ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མྱང་འདས་ཞེས་སྨྲའོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་ཞེས་གསུངས་སོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པའི་དགེ་སློང་ལྷའི་ཚོགས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་དོན་དུ་གཉེར་བའི་ཚངས་སྤྱོད་ཀྱི་སེམས་པ་ནི་དམན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དམན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེས་ཇི་ལྟར་གསོལ་བ་བཏབ་པའི་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པས་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་བསྐྱེད་པ་ནི་འབྲིང་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པས་ལྷག་མཐོང་འཕེལ་བར་བྱས་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ནི་མཆོག་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་དོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། སྦྱིན་པ་ལས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་གནས་ནི་བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་བརྒྱ་སྟོང་འགྱུར་གྱིས་འབྲས་བུ་ཆེའོ་ཞེས་བསྔགས་སོ། །ལུས་ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་ཚོགས་སོ། །སློང་བའི་སྦྱོར་བས་ཞེས་པ་ནི་སློང་བ་དང་ལྡན་པས་སོ། །མཆོད་སྦྱིན་གྱི་སྦྱོར་བས་ཞེས་པའང་ལུང་ཡོད་དེ། མཆོད་སྦྱིན་དང་ལྡན་པའམ། སྦྱིན་པ་དང་ལྡན་པས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དཀའ་ཐུབ་ཅན་ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ཐུབ་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ཀྱང་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་གནས་ཉིད་ཀྱི་མཐུ་ཆེན་པོ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་སྨྲས་ནས་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། སྦྱིན་པ་ལས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཉིད་འབྲས་བུ་ཆེ་ནའང་། འདི་གཉིས་ཀ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །གཉིས་ཀ་ལ་བག་ཡོད་པར་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་པའང་བྱིན་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་སྲུངས་ཤིག་ཅེས་གདམས་ངག་བྱིན་ནས་རང་གི་གནས་ཉིད་དུ་གཤེགས་སོ། ། อถ นํ เทวคโณ ‘‘มหาราช, กุหึ คตตฺถา’’ติ อาห. สกฺโก ‘‘มิถิลายํ นิมิรญฺโญ กงฺข ฉินฺทิตุ’’นฺติ ตมตฺถํ ปกาเสตฺวา โพธิสตฺตสฺส คุเณ วิตฺถารโต วณฺเณสิ. ตํ สุตฺวา เทวา ‘‘มหาราช, มยฺหํ นิมิราชานํ ทฏฺฐุกามมฺหา, สาธุ นํ ปกฺโกสาเปหี’’ติ วทึสุ. สกฺโก ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา มาตลึ อามนฺเตสิ – ‘‘คจฺฉ นิมิราชานํ เวชยนฺตํ อาโรเปตฺวา อาเนหี’’ติ[Pg.58]. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา รเถน คนฺตฺวา ตตฺถ มหาสตฺตํ อาโรเปตฺวา เตน ยาจิโต ยถากมฺมํ ปาปกมฺมีนํ ปุญฺญกมฺมีนญฺจ ฐานานิ อาจิกฺขนฺโต อนุกฺกเมน เทวโลกํ เนสิ. เทวาปิ โข ‘‘นิมิราชา อาคโต’’ติ สุตฺวา ทิพฺพคนฺธวาสปุปฺผหตฺถา ยาว จิตฺตกูฏทฺวารโกฏฺฐกา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา มหาสตฺตํ ทิพฺพคนฺธาทีหิ ปูเชนฺตา สุธมฺมํ เทวสภํ อานยึสุ. ราชา รถา โอตริตฺวา เทวสภํ ปวิสิตฺวา สกฺเกน สทฺธึ เอกาสเน นิสีทิตฺวา เตน ทิพฺเพหิ กาเมหิ นิมนฺติยมาโน ‘‘อลํ, มหาราช, มยฺหํ อิเมหิ ยาจิตกูปเมหิ กาเมหี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา อเนกปริยาเยน ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสคณนาย สตฺตาหเมว ฐตฺวา ‘‘คจฺฉามหํ มนุสฺสโลกํ, ตตฺถ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กริสฺสามี’’ติ อาห. สกฺโก ‘‘นิมิราชานํ มิถิลํ เนหี’’ติ มาตลึ อาณาเปสิ. โส ตํ เวชยนฺตรถํ อาโรเปตฺวา ปาจีนทิสาภาเคน มิถิลํ ปาปุณิ. มหาชโน ทิพฺพรถํ ทิสฺวา รญฺโญ ปจฺจุคฺคมนํ อกาสิ. มาตลิ สีหปญฺชเร มหาสตฺตํ โอตาเรตฺวา อาปุจฺฉิตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. มหาชโนปิ ราชานํ ปริวาเรตฺวา ‘‘กีทิโส, เทว, เทวโลโก’’ติ ปุจฺฉิ. ราชา เทวโลกสมฺปตฺตึ วณฺเณตฺวา ‘‘ตุมฺเหปิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรถ, เอวํ ตสฺมึ เทวโลเก อุปฺปชฺชิสฺสถา’’ติ ธมฺมํ เทเสสิ. โส อปรภาเค ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ปลิตํ ทิสฺวา ปุตฺตสฺส รชฺชํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา กาเม ปหาย ปพฺพชิตฺวา จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลกูปโค อโหสิ. དེ་ནས་ལྷའི་ཚོགས་ཀྱིས་ཁོང་ལ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱེད་ཅག་གང་དུ་གཤེགས་སམ་ཞེས་སྨྲས་སོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་མི་ཐི་ལཱ་རུ་ནེ་མི་རྒྱལ་པོའི་ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱས་ནས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡོན་ཏན་རྒྱས་པར་བསྔགས་སོ། །དེ་ཐོས་ནས་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ཅག་ནེ་མི་རྒྱལ་པོ་མཇལ་བར་འདོད་ན། ཁོང་འདིར་སྤྱན་འདྲེན་པར་མཛོད་ཅིག་ཞེས་སྨྲས་སོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ལེགས་སོ་ཞེས་ཁས་བླངས་ནས་ཤིང་རྟ་མཁན་མ་ཏ་ལི་ལ་བསྒོ་བ། སོང་ཞིག་དང་། ནེ་མི་རྒྱལ་པོ་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་ཤིང་རྟ་ལ་བསྐྱོན་ནས་འདིར་ཁྲིད་དེ་ཤོག་ཅིག་ཅེས་སོ། །ཁོང་གིས་ལེགས་སོ་ཞེས་ཁས་བླངས་ནས་ཤིང་རྟས་སོང་སྟེ། དེར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ཤིང་རྟ་ལ་བསྐྱོན་ནས། ཁོང་གིས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་བཞིན་ལས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་སྡིག་པ་བྱེད་པ་རྣམས་དང་དགེ་བ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་རྣམས་སྟོན་བཞིན་དུ་རིམ་གྱིས་ལྷ་ཡུལ་དུ་ཁྲིད་དོ། །ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ནེ་མི་རྒྱལ་པོ་བྱོན་ཏོ་ཞེས་ཐོས་ནས། ལྷའི་སྤོས་དང་མེ་ཏོག་ལག་ཏུ་ཐོགས་ཏེ་སེམས་ཅན་གྱི་རི་བོའི་སྒོ་ཁང་གི་བར་དུ་མངོན་པར་བསུ་བར་འོངས་ནས། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་ལྷའི་སྤོས་ལ་སོགས་པས་མཆོད་དེ་ཆོས་བཟང་ལྷའི་འདུན་སར་ཁྲིད་དོ། །རྒྱལ་པོ་ཤིང་རྟ་ལས་བབས་ཏེ་ལྷའི་འདུན་སར་ཞུགས་ནས། བརྒྱ་བྱིན་དང་ལྷན་ཅིག་སྟན་གཅིག་ལ་བཞུགས་ཏེ། ཁོང་གིས་ལྷའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ལ་གཡར་པོ་དང་འདྲ་བའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་གིས་ཆོག་གོ་ཞེས་ཕྱིར་བཟློག་ནས། རྣམ་གྲངས་དུ་མས་ཆོས་བསྟན་ཏེ། མིའི་གྲངས་ཀྱིས་ཞག་བདུན་ཁོ་ནར་བཞུགས་ནས། བདག་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འགྲོ་སྟེ། དེར་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བ་བྱའོ་ཞེས་སྨྲས་སོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ནེ་མི་རྒྱལ་པོ་མི་ཐི་ལཱ་རུ་སྐྱེལ་ཞིག་ཞེས་མ་ཏ་ལི་ལ་བསྒོའོ། །ཁོང་གིས་ཁོང་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་ཤིང་རྟ་ལ་བསྐྱོན་ནས་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆ་ནས་མི་ཐི་ལཱ་རུ་ཕྱིན་ཏོ། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་ལྷའི་ཤིང་རྟ་མཐོང་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་མངོན་པར་བསུ་བ་བྱས་སོ། །མ་ཏ་ལིས་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ཕབ་ནས་གནང་བ་ཞུས་ཏེ་རང་གི་གནས་ཉིད་དུ་སོང་ངོ། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་ཀྱང་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྐོར་ནས། ལྷ། ལྷ་ཡུལ་ནི་ཇི་འདྲ་བ་ཞིག་ལགས་སམ་ཞེས་དྲིས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ལྷ་ཡུལ་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྔགས་ནས། ཁྱེད་ཅག་ཀྱང་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བ་གྱིས་ཤིག དེ་ལྟར་ན་ལྷ་ཡུལ་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཆོས་བསྟན་ཏོ། །ཁོང་གིས་ཕྱིས་སུ་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྐྲ་དཀར་པོ་མཐོང་ནས། བུ་ལ་རྒྱལ་སྲིད་གཏད་དེ་འདོད་པ་རྣམས་སྤངས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ། ཚངས་པའི་གནས་བཞི་བསྒོམས་ནས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་གཤེགས་པར་གྱུར་ཏོ། ། ตทา สกฺโก อนุรุทฺโธ อโหสิ. มาตลิ อานนฺโท. จตุราสีติ ราชสหสฺสานิ พุทฺธปริสา. นิมิราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་བརྒྱ་བྱིན་ནི་མ་འགགས་པ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། །མ་ཏ་ལི་ནི་ཀུན་དགའ་བོའོ། །རྒྱལ་པོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་རོ། །ནེ་མི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོའོ། ། ตสฺส อิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว โพธิสมฺภารา นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา พฺรหฺมโลกสมฺปตฺตึ ปหาย ปุพฺเพ อตฺตนา ปวตฺติตํ กลฺยาณวตฺตํ อนุปฺปพนฺเธสฺสามีติ มหากรุณาย มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺตนํ, อุฬาโร ทานชฺฌาสโย, ตทนุรูปา ทานาทีสุ ปฏิปตฺติ, มหาชนสฺส จ ตตฺถ ปติฏฺฐาปนํ, ยาว เทวมนุสฺสานํ ปตฺถฏยสตา, สกฺกสฺส เทวราชสฺส อุปสงฺกมเน อติวิมฺหยตา, เตน ทิพฺพสมฺปตฺติยา นิมนฺติยมาโนปิ ตํ อนลงฺกริตฺวา ปุญฺญสมฺภารปริพฺรูหนตฺถํ ปุน มนุสฺสวาสูปคมนํ, ลาภสมฺปตฺตีสุ สพฺพตฺถ อลคฺคภาโวติ เอวมาทโย คุณานุภาวา นิทฺธาเรตพฺพาติ. འདིར་ཡང་ཁོང་གི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ངེས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྤངས་ནས། སྔོན་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བསྟེན་པའི་དགེ་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་རྗེས་སུ་མཐུད་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་བཞེས་པ་དང་། སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་། དེ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཞུགས་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དེ་ལ་བཀོད་པ་དང་། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་སྙན་གྲགས་རྒྱ་ཆེར་གྲགས་པའི་བར་དང་། ལྷའི་རྒྱལ་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་བ་ན་ཤིན་ཏུ་ངོ་མཚར་བ་ཉིད་དང་། ཁོང་གིས་ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་དེ་ལ་མ་ཆགས་པར་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་སྤེལ་བའི་ཕྱིར་སླར་ཡང་མིའི་གནས་སུ་བྱོན་པ་དང་། རྙེད་པ་དང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལ་མ་ཆགས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་ངེས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། ། นิมิราชจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ནེ་མི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๗. จนฺทกุมารจริยาวณฺณนา ༧. ཟླ་བའི་གཞོན་ནུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๔๕. สตฺตเม [Pg.59] เอกราชสฺส อตฺรโชติ เอกราชสฺส นาม กาสิรญฺโญ โอรสปุตฺโต. นคเร ปุปฺผวติยาติ ปุปฺผวตินามเก นคเร. จนฺทสวฺหโยติ จนฺทสทฺเทน อวฺหาตพฺโพ, จนฺทนาโมติ อตฺโถ. ༤༥. སྐྱེས་རབས་བདུན་པ་ལས། ཨེ་ཀ་རཱ་ཛའི་བུ་ཞེས་པ་ནི་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོ་ཨེ་ཀ་རཱ་ཛ་ཞེས་བྱ་བའི་རང་གི་བུའོ། །མེ་ཏོག་ལྡན་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞེས་པ་ནི་མེ་ཏོག་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་དུའོ། །ཟླ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཟླ་བའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། མིང་ལ་ཟླ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། อตีเต กิร อยํ พาราณสี ปุปฺผวตี นาม อโหสิ. ตตฺถ วสวตฺติรญฺโญ ปุตฺโต เอกราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ. โพธิสตฺโต ตสฺส โคตมิยา นาม อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. ‘‘จนฺทกุมาโร’’ติสฺส นามมกํสุ. ตสฺส ปทสา คมนกาเล อปโรปิ ปุตฺโต อุปฺปนฺโน, ตสฺส ‘‘สูริยกุมาโร’’ติ นามมกํสุ. ตสฺส ปทสา คมนกาเล เอกา ธีตา อุปฺปนฺนา, ‘‘เสลา’’ติสฺสา นามมกํสุ. เวมาติกา จ เนสํ ภทฺทเสโน สูโร จาติ ทฺเว ภาตโร อเหสุํ. โพธิสตฺโต อนุปุพฺเพน วุทฺธิปฺปตฺโต สิปฺเปสุ จ วิชฺชาฏฺฐาเนสุ จ ปารํ อคมาสิ. ตสฺส ราชา อนุจฺฉวิกํ จนฺทํ นาม ราชธีตรํ อาเนตฺวา อุปรชฺชํ อทาสิ. โพธิสตฺตสฺส เอโก ปุตฺโต อุปฺปนฺโน, ตสฺส ‘‘วาสุโล’’ติ นามมกํสุ. ตสฺส ปน รญฺโญ ขณฺฑหาโล นาม ปุโรหิโต, ตํ ราชา วินิจฺฉเย ฐเปสิ. โส ลญฺชวิตฺตโก หุตฺวา ลญฺชํ คเหตฺวา อสฺสามิเก สามิเก กโรติ, สามิเก จ อสฺสามิเก กโรติ. อเถกทิวสํ อฏฺฏปราชิโต เอโก ปุริโส วินิจฺฉยฏฺฐาเน อุปกฺโกเสนฺโต นิกฺขมิตฺวา ราชูปฏฺฐานํ คจฺฉนฺตํ โพธิสตฺตํ ทิสฺวา ตสฺส ปาเทสุ นิปติตฺวา ‘‘สามิ ขณฺฑหาโล วินิจฺฉเย วิโลปํ ขาทติ, อหํ เตน ลญฺชํ คเหตฺวา ปราชยํ ปาปิโต’’ติ อฏฺฏสฺสรมกาสิ. โพธิสตฺโต ‘‘มา ภายี’’ติ ตํ อสฺสาเสตฺวา วินิจฺฉยํ เนตฺวา สามิกเมว สามิกํ อกาสิ. มหาชโน มหาสทฺเทน สาธุการมทาสิ. སྔོན་བྱུང་བ་ནི་ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་འདི་ཉིད་མེ་ཏོག་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེར་དབང་སྒྱུར་རྒྱལ་པོའི་བུ་ཨེ་ཀ་རཱ་ཛ་ཞེས་བྱ་བས་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཁོང་གི་བཙུན་མོ་དམ་པ་གཽ་ཏ་མཱི་ཞེས་བྱ་བའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་ངོ་། །ཁོང་གི་མིང་ལ་ཟླ་བའི་གཞོན་ནུ་ཞེས་བཏགས་སོ། །ཁོང་རང་གི་རྐང་པས་འགྲོ་ནུས་པའི་དུས་སུ་བུ་གཞན་ཞིག་ཀྱང་སྐྱེས་ཏེ། དེའི་མིང་ལ་ཉི་མའི་གཞོན་ནུ་ཞེས་བཏགས་སོ། །ཁོང་རང་གི་རྐང་པས་འགྲོ་ནུས་པའི་དུས་སུ་བུ་མོ་གཅིག་སྐྱེས་ཏེ། དེའི་མིང་ལ་སེ་ལཱ་ཞེས་བཏགས་སོ། །མ་སོ་སོ་བའི་སྤུན་ཟླ་ནི་བྷ་དྲ་སེ་ན་དང་སཱུ་ར་ཞེས་བྱ་བའི་སྤུན་གཉིས་བྱུང་ངོ་། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་རིམ་གྱིས་ནར་སོན་ནས་བཟོ་དང་རིག་པའི་གནས་རྣམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་ཁོང་ལ་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་ཟླ་བ་ཞེས་བྱ་བ་བསུས་ཏེ་རྒྱལ་ཚབ་ཀྱི་གོ་འཕང་བྱིན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་བུ་གཅིག་སྐྱེས་ཏེ། དེའི་མིང་ལ་ཝཱ་སུ་ལ་ཞེས་བཏགས་སོ། །རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་ཁཎྜ་ཧཱ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་མདུན་ན་འདོན་ཞིག་ཡོད་དེ། རྒྱལ་པོས་ཁོང་ཁྲིམས་གཅོད་པའི་གནས་སུ་བསྐོས་སོ། །ཁོང་ནི་ཕག་ཉོས་ཟ་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། ཕག་ཉོས་བླངས་ནས་བདག་པོ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་བདག་པོར་བྱེད་ཅིང་། བདག་པོ་རྣམས་བདག་པོ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་ཁྲིམས་ལས་ཕམ་པའི་མི་གཅིག་ཁྲིམས་གཅོད་པའི་གནས་སུ་སྐད་ཅོར་རྒྱག་བཞིན་དུ་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་མདུན་དུ་འགྲོ་བའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མཐོང་ནས། ཁོང་གི་ཞབས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། ཇོ་བོ། ཁཎྜ་ཧཱ་ལས་ཁྲིམས་གཅོད་པ་ན་ཕག་ཉོས་ཟའོ། །བདག་ནི་ཁོང་གིས་ཕག་ཉོས་བླངས་ནས་ཕམ་པར་བྱས་སོ་ཞེས་ཞལ་གཏུག་གི་སྒྲ་ཆེན་པོ་བསྒྲགས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མ་འཇིགས་ཤིག་ཞེས་ཁོང་ལ་དབུགས་དབྱུང་སྟེ། ཁྲིམས་གཅོད་པའི་གནས་སུ་ཁྲིད་ནས་བདག་པོ་ཉིད་བདག་པོར་མཛད་དོ། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་སྒྲ་ཆེན་པོས་ལེགས་སོ་ཞེས་བྱིན་ནོ། ། ราชา ‘‘โพธิสตฺเตน กิร อฏฺโฏ สุวินิจฺฉิโต’’ติ สุตฺวา ตํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ตาต, อิโต ปฏฺฐาย ตฺวเมว อฏฺฏกรเณ วินิจฺฉยํ วินิจฺฉินาหี’’ติ วินิจฺฉยํ โพธิสตฺตสฺส อทาสิ. ขณฺฑหาลสฺส อาโย ปจฺฉิชฺชิ. โส ตโต ปฏฺฐาย โพธิสตฺเต อาฆาตํ พนฺธิตฺวา โอตาราเปกฺโข วิจริ. โส ปน ราชา มุธปฺปสนฺโน. โส เอกทิวสํ สุปินนฺเตน เทวโลกํ ปสฺสิตฺวา ตตฺถ คนฺตุกาโม หุตฺวา ‘‘ปุโรหิตํ [Pg.60] พฺรหฺมโลกคามิมคฺคํ อาจิกฺขา’’ติ อาห. โส ‘‘อติทานํ ททนฺโต สพฺพจตุกฺเกน ยญฺญํ ยชสฺสู’’ติ วตฺวา รญฺญา ‘‘กึ อติทาน’’นฺติ ปุฏฺโฐ ‘‘อตฺตโน ปิยปุตฺตา ปิยภริยา ปิยธีตโร มหาวิภวเสฏฺฐิโน มงฺคลหตฺถิอสฺสาทโยติ เอเต จตฺตาโร จตฺตาโร กตฺวา ทฺวิปทจตุปฺปเท ยญฺญตฺถาย ปริจฺจชิตฺวา เตสํ คลโลหิเตน ยชนํ อติทานํ นามา’’ติ สญฺญาเปสิ. อิติ โส ‘‘สคฺคมคฺคํ อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ นิรยมคฺคํ อาจิกฺขิ. རྒྱལ་པོས་ "བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཁྲིམས་ལེགས་པར་བཅད་དོ་" ཞེས་ཐོས་ནས་ཁོང་ལ་བོས་ཏེ། "བུ་ཉིད། དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་ཁྱོད་ཉིད་ཀྱིས་ཁྲིམས་གཅོད་པའི་ས་ལ་ཁྲིམས་ཆོད་ཅིག་" ཅེས་ཁྲིམས་གཅོད་པའི་དབང་ཆ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་སྤྲད་དོ། །ཁཎྜཧཱལ་གྱི་འབབ་སྒོ་ཆད་པར་གྱུར། ཁོང་གིས་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་འཁོན་འཛིན་བཅངས་ནས་གནོད་པ་བྱ་བའི་སྐབས་བཙལ་ཏེ་ཉུལ། རྒྱལ་པོ་དེ་ནི་རྨོངས་པའི་དད་པ་ཅན་ཞིག་ཡིན། ཉིན་གཅིག་ཁོང་གིས་རྨི་ལམ་དུ་ལྷ་ཡུལ་མཐོང་ནས་དེར་འགྲོ་བར་འདོད་དེ། "མདུན་ན་འདོན་ཁཎྜཧཱལ་ལ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་ཤོད་ཅིག་" ཅེས་སྨྲས། ཁཎྜཧཱལ་གྱིས་ "བྱིན་ཆེན་གཏོང་བར་འདོད་ན། ཐམས་ཅད་བཞི་ཚན་བཞི་ཚན་གྱིས་མཆོད་སྦྱིན་གྱིས་ཤིག་" ཅེས་བཤད་པ་ན། རྒྱལ་པོས་ "བྱིན་ཆེན་གང་ཡིན་ནམ་" ཞེས་དྲིས་པར། "རང་གི་སྙིང་དུ་སྡུག་པའི་བུ་དང་། ཆུང་མ། བུ་མོ། ཕྱུག་པོ་ཆེན་པོ། བཀྲ་ཤིས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་བཞི་ཚན་བཞི་ཚན་བྱས་ཏེ། རྐང་གཉིས་རྐང་བཞིའི་སེམས་ཅན་རྣམས་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ཕྱིར་བཏང་ནས། དེ་དག་གི་མགྲིན་པའི་ཁྲག་གིས་མཆོད་པ་བྱེད་པ་ནི་བྱིན་ཆེན་ཞེས་བྱའོ་" ཞེས་གོ་བར་བྱས། དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་ "ངས་མཐོ་རིས་ཀྱི་ལམ་བསྟན་པར་བྱའོ་" ཞེས་བཤད་ནས་དམྱལ་བའི་ལམ་བསྟན་ཏོ། ། ราชาปิ ตสฺมึ ปณฺฑิตสญฺญี หุตฺวา ‘‘เตน วุตฺตวิธิ สคฺคมคฺโค’’ติ สญฺญาย ตํ ปฏิปชฺชิตุกาโม มหนฺตํ ยญฺญาวาฏํ การาเปตฺวา ตตฺถ โพธิสตฺตาทิเก จตฺตาโร ราชกุมาเร อาทึ กตฺวา ขณฺฑหาเลน วุตฺตํ สพฺพํ ทฺวิปทจตุปฺปทํ ยญฺญปสุตฏฺฐาเน เนถาติ อาณาเปสิ. สพฺพญฺจ ยญฺญสมฺภารํ อุปกฺขฏํ อโหสิ. ตํ สุตฺวา มหาชโน มหนฺตํ โกลาหลํ อกาสิ. ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ขณฺฑหาเลน อุปตฺถมฺภิโต ปุนปิ ตถา ตํ อาณาเปสิ. โพธิสตฺโต ‘‘ขณฺฑหาเลน วินิจฺฉยฏฺฐานํ อลภนฺเตน มยิ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา มเมว มรณํ อิจฺฉนฺเตน มหาชนสฺส อนยพฺยสนํ อุปฺปาทิต’’นฺติ ชานิตฺวา นานาวิเธหิ อุปาเยหิ ราชานํ ตโต ทุคฺคหิตคฺคาหโต วิเวเจตุํ วายมิตฺวาปิ นาสกฺขิ. มหาชโน ปริเทวิ, มหนฺตํ การุญฺญมกาสิ. มหาชนสฺส ปริเทวนฺตสฺเสว ยญฺญาวาเฏ สพฺพกมฺมานิ นิฏฺฐาเปสิ. ราชปุตฺตํ เนตฺวา คีวาย นาเมตฺวา นิสีทาเปสุํ. ขณฺฑหาโล สุวณฺณปาตึ อุปนาเมตฺวา ขคฺคํ อาทาย ‘‘ตสฺส คีวํ ฉินฺทิสฺสามี’’ติ อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา จนฺทา นาม ราชปุตฺตสฺส เทวี ‘‘อญฺญํ เม ปฏิสรณํ นตฺถิ, อตฺตโน สจฺจพเลน สามิกสฺส โสตฺถึ กริสฺสามี’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ปริสาย อนฺตเร วิจรนฺตี ‘‘อิทํ เอกนฺเตเนว ปาปกมฺมํ, ยํ ขณฺฑหาโล สคฺคมคฺโคติ กโรติ. อิมินา มยฺหํ สจฺจวจเนน มม สามิกสฺส โสตฺถิ โหตุ. རྒྱལ་པོས་ཀྱང་ཁོང་ལ་མཁས་པར་འདུ་ཤེས་ཏེ། "ཁོང་གིས་བཤད་པའི་ཆོ་ག་ནི་མཐོ་རིས་ཀྱི་ལམ་མོ་" སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་སྒྲུབ་པར་འདོད་ནས། མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ས་ཀོང་ཆེན་པོ་ཞིག་བཟོ་བཅུག་སྟེ། དེར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱལ་བུ་བཞི་པོ་གཙོ་བྱས་ཏེ། ཁཎྜཧཱལས་བཤད་པའི་རྐང་གཉིས་རྐང་བཞིའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་པའི་གནས་སུ་ཁྱེར་ཞིག་ཅེས་བཀའ་བསྒོས། མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ཡོ་བྱད་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གྲ་སྒྲིག་བྱས་ཟིན། དེ་ཐོས་ནས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་ཅ་ཅོ་ཆེན་པོ་བྱས། རྒྱལ་པོ་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ཀྱང་ཁཎྜཧཱལས་བསྐུལ་བས་ཡང་བསྐྱར་སྔར་བཞིན་བཀའ་བསྒོས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ "ཁཎྜཧཱལས་ཁྲིམས་གཅོད་པའི་གནས་མ་ཐོབ་པས་ང་ལ་འཁོན་འཛིན་བཅངས་ཏེ། ང་ཉིད་འཆི་བར་འདོད་པས་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམས་ཉེས་པ་འདི་ལྟ་བུ་བསྐྲུན་ཏོ་" ཞེས་ཤེས་ནས། ཐབས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ལྟ་བ་ངན་པ་དེ་ལས་བཟློག་པར་བརྩོན་ཀྱང་མ་ནུས། སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་མྱ་ངན་བྱས་ཤིང་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་སྐྱེས། སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་མྱ་ངན་བྱེད་བཞིན་པའི་ངང་ནས་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ས་ཀོང་དུ་ལས་ཐམས་ཅད་ཚར་བར་བྱས། རྒྱལ་བུ་ཁྲིད་དེ་མགོ་བོ་བཏུད་ནས་བསྡད་དུ་བཅུག ཁཎྜཧཱལས་གསེར་གྱི་གཞོང་པ་ཞིག་ཉེ་བར་བཞག་སྟེ་རལ་གྲི་ཐོགས་ནས་ "ཁོང་གི་སྐེ་གཅད་པར་བྱའོ་" ཞེས་ལངས་ཏེ་བསྡད། དེ་མཐོང་ནས་ཙནྡཱ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་བུའི་བཙུན་མོས་ "ང་ལ་སྐྱབས་གཞན་མེད། རང་གི་བདེན་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་བདག་པོ་ལ་བདེ་ལེགས་སུ་བྱའོ་" སྙམ་ནས། ཐལ་མོ་སྦྱར་ཏེ་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་རྒྱུ་བཞིན་དུ་ "ཁཎྜཧཱལས་མཐོ་རིས་ཀྱི་ལམ་མོ་ཞེས་བྱེད་པ་འདི་ནི་གཏན་ནས་སྡིག་པའི་ལས་ཁོ་ན་ཡིན། བདག་གི་བདེན་པའི་ཚིག་འདིས་བདག་གི་བདག་པོ་ལ་བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག" ཅེས་བཤད། ‘‘ยา เทวตา อิธ โลเก, สพฺพา ตา สรณํ คตา; อนาถํ ตายถ มมํ, ยถาหํ ปติมา สิย’’นฺติ. – "འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ལྷ་གང་དག་ཡོད་པ་ཐམས་ཅད་སྐྱབས་སུ་སོང་ངོ་། །བདག་མགོན་མེད་པ་ལ་སྲུངས་ཤིག །བདག་གི་ཁྱོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་སོ། ། สจฺจกิริยมกาสิ. สกฺโก เทวราชา ตสฺสา ปริเทวนสทฺทํ สุตฺวา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ชลิตํ อโยกูฏํ อาทาย อาคนฺตฺวา ราชานํ ตาเสตฺวา [Pg.61] สพฺเพ วิสฺสชฺชาเปสิ. สกฺโกปิ ตทา อตฺตโน ทิพฺพรูปํ ทสฺเสตฺวา สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ วชิรํ ปริพฺภมนฺโต ‘‘อเร, ปาปราช กาฬกณฺณิ, กทา ตยา ปาณาติปาเตน สุคติคมนํ ทิฏฺฐปุพฺพํ, จนฺทกุมารํ สพฺพญฺจ อิมํ ชนํ พนฺธนโต โมเจหิ, โน เจ โมเจสฺสสิ, เอตฺเถว เต อิมสฺส จ ทุฏฺฐพฺราหฺมณสฺส สีสํ ผาเลสฺสามี’’ติ อากาเส อฏฺฐาสิ. ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ราชา พฺราหฺมโณ จ สีฆํ สพฺเพ พนฺธนา โมเจสุํ. དེ་ལྟར་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་བཏབ། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་མོ་ཡི་མྱ་ངན་གྱི་སྒྲ་ཐོས་ཤིང་གནས་ཚུལ་དེ་ཤེས་ནས། འབར་བའི་ལྕགས་ཀྱི་ཐོ་བ་ཐོགས་ཏེ་འོངས་ནས་རྒྱལ་པོ་བསྡིགས་ཤིང་ཐམས་ཅད་གློད་དུ་བཅུག བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཀྱང་དེའི་ཚེ་རང་གི་ལྷའི་གཟུགས་བསྟན་ཏེ། ཀུན་ཏུ་འབར་ཞིང་འོད་འཕྲོ་བའི་རྡོ་རྗེ་བསྐོར་བཞིན་དུ་ "ཀྱེ་རྒྱལ་པོ་སྡིག་ཅན་བཀྲ་མི་ཤིས་པ་ཁྱོད། ཁྱོད་ཀྱིས་སྲོག་གཅོད་པས་བདེ་འགྲོར་འགྲོ་བ་ནམ་ཞིག་མཐོང་མྱོང་ངམ། ཟླ་བའི་གཞོན་ནུ་དང་སྐྱེ་བོ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་བཅིངས་པ་ལས་གློད་ཅིག གལ་ཏེ་མི་གློད་ན། གནས་འདི་ཉིད་དུ་ཁྱོད་དང་བྲམ་ཟེ་ངན་པ་འདིའི་མགོ་བོ་དུམ་བུར་གཤེགས་པར་བྱའོ་" ཞེས་བར་སྣང་ལ་གནས་སོ། །དེ་ལྟ་བུའི་ངོ་མཚར་བའི་ལྟས་མཐོང་ནས་རྒྱལ་པོ་དང་བྲམ་ཟེ་གཉིས་ཀྱིས་མྱུར་དུ་ཐམས་ཅད་བཅིངས་པ་ལས་བཀྲོལ། อถ มหาชโน เอกโกลาหลํ กตฺวา สหสา ยญฺญาวาฏํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ขณฺฑหาลสฺส เอเกกํ เลฑฺฑุปฺปหารํ เทนฺโต ตตฺเถว นํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา ราชานมฺปิ มาเรตุํ อารภิ. โพธิสตฺโต ปุเรตรเมว ปิตรํ ปลิสฺสชิตฺวา ฐิโต มาเรตุํ น อทาสิ. มหาชโน ‘‘ชีวิตํ ตาวสฺส ปาปรญฺโญ เทม, ฉตฺตํ ปนสฺส น ทสฺสาม, นคเร วาสํ วา น ทสฺสาม, ตํ จณฺฑาลํ กตฺวา พหินคเร วาสาเปสฺสามา’’ติ ราชเวสํ หาเรตฺวา กาสาวํ นิวาสาเปตฺวา หลิทฺทิปิโลติกาย สีสํ เวเฐตฺวา จณฺฑาลํ กตฺวา จณฺฑาลคามํ ปหิณึสุ. เย ปน ตํ ปสุฆาตยญฺญํ ยชึสุ เจว ยชาเปสุญฺจ อนุโมทึสุ จ, สพฺเพ เต นิรยปรายนา อเหสุํ. เตนาห ภควา – དེ་ནས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་མགྲིན་གཅིག་ཏུ་ཅ་ཅོ་སྒྲོག་བཞིན་དུ་མྱུར་དུ་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ས་ཀོང་དུ་བརྒྱུགས་ཏེ། ཁཎྜཧཱལ་ལ་རེ་རེ་བཞིན་རྡོ་དབྱུག་གིས་བརྡུངས་ནས་གནས་དེ་ཉིད་དུ་ཁོང་གི་སྲོག་བཅད། རྒྱལ་པོའང་གསོད་པར་བརྩམས་པ་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་སྔོན་ལ་ཕ་ལ་འཁྱུད་དེ་གསོད་དུ་མ་བཅུག སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ "རྒྱལ་པོ་ངན་པ་འདིའི་སྲོག་ནི་ཐོག་མར་བཞག་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་ཁོང་ལ་གདུགས་དཀར་པོ་མི་སྦྱིན་ཞིང་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གནས་པའང་མི་སྦྱིན་ནོ། །ཁོང་གདོལ་པར་བྱས་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་རོལ་དུ་གནས་སུ་བཅུག་གོ་" ཞེས་རྒྱལ་པོའི་ཆས་གོས་ཕྲལ་ནས་ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་བསྐོན་ཏེ། ལི་ཁྲིའི་རས་ཀྱིས་མགོ་བོ་དཀྲིས་ནས་གདོལ་པར་བྱས་ཏེ་གདོལ་པའི་གྲོང་དུ་བཏང་ངོ་། །གང་དག་གིས་སེམས་ཅན་གསོད་པའི་མཆོད་སྦྱིན་དེ་བྱས་པ་དང་། བྱེད་དུ་བཅུག་པ་དང་། རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་རྣམས་ནི་ཐམས་ཅད་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘สพฺเพ ปติฏฺฐา นิรยํ, ยถา ตํ ปาปกํ กริตฺวาน; น หิ ปาปกมฺมํ กตฺวา, ลพฺภา สุคตึ อิโต คนฺตุ’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๑๑๔๓); "སྡིག་པའི་ལས་དེ་བྱས་པས་ན། །ཐམས་ཅད་དམྱལ་བར་ལྷུང་བར་འགྱུར། །སྡིག་པའི་ལས་ནི་བྱས་ནས་ནི། །འདི་ནས་བདེ་འགྲོར་འགྲོ་མི་ཐོབ། །" ཅེས་སོ། ། อถ สพฺพาปิ ราชปริสา นาครา เจว ชานปทา จ สมาคนฺตฺวา โพธิสตฺตํ รชฺเช อภิสิญฺจึสุ. โส ธมฺเมน รชฺชํ อนุสาสนฺโต ตํ อตฺตโน มหาชนสฺส จ อการเณเนว อุปฺปนฺนํ อนยพฺยสนํ อนุสฺสริตฺวา สํเวคชาโต ปุญฺญกิริยาสุ ภิยฺโยโสมตฺตาย อุสฺสาหชาโต มหาทานํ ปวตฺเตสิ, สีลานิ รกฺขิ, อุโปสถกมฺมํ สมาทิยิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ནས་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་དང་གྲོང་ཁྱེར་བ་དང་ཡུལ་མི་ཐམས་ཅད་འདུས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར། ཁོང་གིས་ཆོས་བཞིན་དུ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ཤིང་། རང་དང་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་རྒྱུ་མེད་པར་བྱུང་བའི་ཕུང་ཀྲོལ་དང་ཉམས་ཉེས་པ་དེ་དྲན་ནས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་རྣམས་ལ་ལྷག་པར་བརྩོན་པ་བསྐྱེད་ནས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་། ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས། གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་ཡང་དག་པར་བླངས། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๔๖. ༤༦. ‘‘ตทาหํ ยชนา มุตฺโต, นิกฺขนฺโต ยญฺญวาฏโต; สํเวคํ ชนยิตฺวาน, มหาทานํ ปวตฺตยิ’’นฺติ. – อาทิ; "དེའི་ཚེ་ང་ནི་མཆོད་སྦྱིན་ལས་ཐར་ཞིང་། །མཆོད་སྦྱིན་ས་ཀོང་ལས་བྱུང་ནས། །སྐྱོ་བ་ཉེ་བར་བསྐྱེད་ནས་ནི། །སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་བར་བྱས། །" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། ตตฺถ [Pg.62] ยชนา มุตฺโตติ ขณฺฑหาเลน วิหิตยญฺญวิธิโต วุตฺตนเยน ฆาเตตพฺพโต มุตฺโต. นิกฺขนฺโต ยญฺญวาฏโตติ อภิเสกกรณตฺถาย อุสฺสาหชาเตน มหาชเนน สทฺธึ ตโต ยญฺญภูมิโต นิคฺคโต. สํเวคํ ชนยิตฺวานาติ เอวํ ‘‘พหุอนฺตราโย โลกสนฺนิวาโส’’ติ อติวิย สํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา. มหาทานํ ปวตฺตยินฺติ ฉ ทานสาลาโย การาเปตฺวา มหตา ธนปริจฺจาเคน เวสฺสนฺตรทานสทิสํ มหาทานมทาสึ. เอเตน อภิเสกกรณโต ปฏฺฐาย ตสฺส มหาทานสฺส ปวตฺติตภาวํ ทสฺเสติ. དེ་ལ་ "མཆོད་སྦྱིན་ལས་ཐར་" ཞེས་པ་ནི། ཁཎྜཧཱལས་བཤམས་པའི་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ཆོ་ག་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསོད་པ་ལས་ཐར་བའོ། །"མཆོད་སྦྱིན་ས་ཀོང་ལས་བྱུང་" ཞེས་པ་ནི། དབང་བསྐུར་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པ་བསྐྱེད་པའི་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ས་དེ་ལས་ཕྱིར་ཐོན་པའོ། །"སྐྱོ་བ་ཉེ་བར་བསྐྱེད་ནས་" ཞེས་པ་ནི། "འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་འདི་ནི་བར་ཆད་မང་པོ་དང་བཅས་པའོ་" ཞེས་ཤིན་ཏུ་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་ནས་སོ། །"སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་" ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་དྲུག་བཟོ་བཅུག་སྟེ། ནོར་ཆེན་པོ་བཏང་ནས་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྦྱིན་པ་དང་མཚུངས་པའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་བའོ། །འདིས་དབང་བསྐུར་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཁོང་གིས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་བའི་ཚུལ་བསྟན་ཏོ། ། ๔๗. ทกฺขิเณยฺเย อทตฺวานาติ ทกฺขิณารเห ปุคฺคเล เทยฺยธมฺมํ อปริจฺจชิตฺวา. อปิ ฉปฺปญฺจ รตฺติโยติ อปฺเปกทา ฉปิ ปญฺจปิ รตฺติโย อตฺตโน ปิวนขาทนภุญฺชนานิ น กโรมีติ ทสฺเสติ. ༤༧. "ཡོན་གནས་ལ་མ་བྱིན་པར་" ཞེས་པ་ནི། ཡོན་གནས་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་མ་བཏང་བར། "ཞག་ལྔ་དྲུག་གི་བར་དུའང་" ཞེས་པ་ནི། རེས་འགའ་ཞག་ལྔའམ་དྲུག་གི་བར་དུ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བཏུང་བ་དང་། བཟའ་བ། བཟའ་བཅའ་རྣམས་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། ། ตทา กิร โพธิสตฺโต สกลชมฺพุทีปํ อุนฺนงฺคลํ กตฺวา มหาเมโฆ วิย อภิวสฺสนฺโต มหาทานํ ปวตฺเตสิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ทานสาลาสุ อนฺนปานาทิอุฬารุฬารปณีตปณีตเมว ยาจกานํ ยถารุจิตํ ทิวเส ทิวเส ทียติ, ตถาปิ อตฺตโน สชฺชิตํ อาหารํ ราชารหโภชนมฺปิ ยาจกานํ อทตฺวา น ภุญฺชติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นาหํ ปิวามี’’ติอาทิ. དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་གཤོལ་གྱིས་རྨོས་པ་ལྟར་བྱས་ཏེ། སྤྲིན་ཆེན་པོ་ལས་ཆར་འབབ་པ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ངོ་། །དེར་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་རྣམས་སུ་བཟའ་བཏུང་ལ་སོགས་པ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་བཟང་ལ་གྱ་ནོམ་པ་ཁོ་ན་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ཉིན་རེ་བཞིན་སྦྱིན་པར་བྱེད་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་རང་གི་ཕྱིར་གྲ་སྒྲིག་བྱས་པའི་བཟའ་བ་རྒྱལ་པོ་ལ་འོས་པའི་བཟའ་བཅའ་ཡང་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་མ་བྱིན་པར་མི་ཟ་སྟེ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ "ང་ནི་མི་འཐུང་ངོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ๔๘. อิทานิ ตถา ยาจกานํ ทาเน การณํ ทสฺเสนฺโต อุปมํ ตาว อาหรติ ‘‘ยถาปิ วาณิโช นามา’’ติอาทินา. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม วาณิโช ภณฺฑฏฺฐานํ คนฺตฺวา อปฺเปน ปาภเตน พหุํ ภณฺฑํ วิกฺกิณิตฺวา วิปุลํ ภณฺฑสนฺนิจยํ กตฺวา เทสกาลํ ชานนฺโต ยตฺถสฺส ลาโภ อุทโย มหา โหติ, ตตฺถ เทเส กาเล วา ตํ ภณฺฑํ หรติ อุปเนติ วิกฺกิณาติ. ༤༨. ད་ནི་དེ་ལྟར་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དཔེར་ན་ཚོང་པ་ཞེས་བྱ་བ་" ལ་སོགས་པས་ཐོག་མར་དཔེ་དྲངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། དཔེར་ན་ཚོང་པ་ཞིག་ཚོང་ཟོག་ཡོད་པའི་གནས་སུ་སོང་ནས། སྐྱེས་ཉུང་ངུས་ཚོང་ཟོག་མང་པོ་ཉོས་ཏེ་ཚོང་ཟོག་གི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་བསགས་ནས། ཡུལ་དང་དུས་ཤེས་པས་གང་དུ་རང་ལ་ཁེ་སྤོགས་ཆེན་པོ་འབྱུང་བའི་ཡུལ་ལམ་དུས་དེར་ཚོང་ཟོག་དེ་ཁྱེར་ནས་ཉེ་བར་བཀོད་དེ་འཚོང་བ་བཞིན་ནོ། ། ๔๙. สกภุตฺตาปีติ สกภุตฺตโตปิ อตฺตนา ปริภุตฺตโตปิ. ‘‘สกปริภุตฺตาปี’’ติปิ ปาโฐ. ปเรติ ปรสฺมึ ปฏิคฺคาหกปุคฺคเล. สตภาโคติ อเนกสตภาโค อายตึ ภวิสฺสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา วาณิเชน กีตภณฺฑํ ตตฺเถว อวิกฺกิณิตฺวา ตถารูเป เทเส กาเล จ วิกฺกิณิยมานํ พหุํ อุทยํ วิปุลํ ผลํ โหติ, ตเถว อตฺตโน สนฺตกํ อตฺตนา อนุปภุญฺชิตฺวา ปรสฺมึ ปฏิคฺคาหกปุคฺคเล ทินฺนํ มหปฺผลํ อเนกสตภาโค ภวิสฺสติ, ตสฺมา อตฺตนา [Pg.63] อภุญฺชิตฺวาปิ ปรสฺส ทาตพฺพเมวาติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ติรจฺฉานคเต ทานํ ทตฺวา สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา. ปุถุชฺชนทุสฺสีเล ทานํ ทตฺวา สหสฺสคุณา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) วิตฺถาโร. อปรมฺปิ วุตฺตํ ‘‘เอวํ เจ, ภิกฺขเว, สตฺตา ชาเนยฺยุํ ทานสํวิภาคสฺส วิปากํ, ยถาหํ ชานามิ, น อทตฺวา ภุญฺเชยฺยุํ, น จ เนสํ มจฺเฉรมลํ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺเฐยฺย. โยปิ เนสํ อสฺส จริโม อาโลโป จริมํ กพฬํ, ตโตปิ น อสํวิภชิตฺวา ภุญฺเชยฺยุ’’นฺติอาทิ (อิติวุ. ๒๖). ༤༩. "རང་གིས་ཟོས་པ་ལས་ཀྱང་" ཞེས་པ་ནི། རང་གིས་སྤྱད་པ་ལས་ཀྱང་ངོ་། །"རང་གིས་སྤྱད་པ་ལས་ཀྱང་" ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། "གཞན་ལ་" ཞེས་པ་ནི། གཞན་ལེན་པའི་སྐྱེས་བུ་ལའོ། །"བརྒྱ་འགྱུར་" ཞེས་པ་ནི། ཕྱི་མར་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོའི་ཆ་ཤས་སུ་འགྱུར་བའོ། །འདི་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་ཚོང་པས་ཉོས་པའི་ཚོང་ཟོག་དེ་ཉིད་དུ་མ་བཙོངས་པར། དེ་ལྟ་བུའི་ཡུལ་དང་དུས་སུ་བཙོངས་ན་ཁེ་སྤོགས་ཆེན་པོ་དང་འབྲས་བུ་རྒྱ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ། རང་གི་ནོར་རང་གིས་མ་སྤྱད་པར་གཞན་ལེན་པའི་སྐྱེས་བུ་ལ་བྱིན་ན་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོའི་ཆ་ཤས་སུ་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་རང་གིས་མ་ཟོས་ཀྱང་གཞན་ལ་སྦྱིན་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། "དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སོང་བ་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ན་ཡོན་གནས་བརྒྱ་འགྱུར་དུ་རེ་བར་བྱའོ། །སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ན་སྟོང་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་གསུངས་ཏེ། "དགེ་སློང་དག །གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བདག་གིས་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་ན། མ་བྱིན་པར་མི་ཟ་ཞིང་། དེ་དག་གི་སེམས་ལ་སེར་སྣའི་དྲི་མས་ཀུན་ནས་བཟུང་སྟེ་མི་གནས་སོ། །དེ་དག་ལ་ཐ་མའི་ཟས་སྐལ་ལམ་ཐ་མའི་ཁམ་ཟས་ཡོད་ནའང་། དེ་ལས་ཀྱང་བགོ་བཤའ་མ་བྱས་པར་མི་ཟའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། ๕๐. เอตมตฺถวสํ ญตฺวาติ เอตํ ทานสฺส มหปฺผลภาวสงฺขาตญฺเจว สมฺมาสมฺโพธิยา ปจฺจยภาวสงฺขาตญฺจ อตฺถวสํ การณํ ชานิตฺวา. น ปฏิกฺกมามิ ทานโตติ ทานปารมิโต อีสกมฺปิ น นิวตฺตามิ อภิกฺกมามิ เอว. กิมตฺถํ? สมฺโพธิมนุปตฺติยาติ สมฺโพธึ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อนุปฺปตฺติยา อนุปฺปตฺติยตฺถํ, อธิคนฺตุนฺติ อตฺโถ. ༥༠. "དོན་གྱི་དབང་འདི་ཤེས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོའི་དངོས་པོར་བགྲང་བ་དང་། རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོར་བགྲང་བའི་དོན་གྱི་དབང་སྟེ་རྒྱུ་མཚན་ཤེས་ནས་སོ། །"སྦྱིན་པ་ལས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་" ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལས་ཆུང་ངུ་ཙམ་ཡང་མི་ལྡོག་པར་མདུན་དུ་འགྲོ་བ་ཁོ་ནའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། "བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་རིམ་གྱིས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དོན་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ตทา โพธิสตฺโต มหาชเนน ปิตริ จณฺฑาลคามํ ปเวสิเต ทาตพฺพยุตฺตกํ ปริพฺพยํ ทาเปสิ นิวาสนานิ ปารุปนานิ จ. โสปิ นครํ ปวิสิตุํ อลภนฺโต โพธิสตฺเต อุยฺยานกีฬาทิอตฺถํ พหิคเต อุปสงฺกมติ, ปุตฺตสญฺญาย ปน น วนฺทติ, น อญฺชลิกมฺมํ กโรติ, ‘‘จิรํ ชีว, สามี’’ติ วทติ. โพธิสตฺโตปิ ทิฏฺฐทิวเส อติเรกสมฺมานํ กโรติ. โส เอวํ ธมฺเมน รชฺชํ กาเรตฺวา อายุปริโยสาเน สปริโส เทวโลกํ ปูเรสิ. དེའི་ཚེ་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཕ་གདོལ་པའི་གྲོང་དུ་བཅུག་པ་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་སྦྱིན་པར་འོས་པའི་ཟས་སྐལ་དང་། གྱོན་པ་དང་གཟན་པ་རྣམས་སྦྱིན་དུ་བཅུག ཁོང་ཡང་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག་མ་ཐོབ་པས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཀུན་དགའ་ར་བར་རྩེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་ཕྱི་རོལ་དུ་སོང་བ་ན། ཉེ་བར་འོང་མོད་ཀྱི། བུའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ཕྱག་མི་བྱེད་ཅིང་ཐལ་མོ་སྦྱར་བར་མི་བྱེད་པར། "རྗེ་བོ་སྐུ་ཚེ་རིང་བར་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་སྨྲའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀྱང་མཐོང་བའི་ཉིན་མོར་ལྷག་པར་བཀུར་སྟི་བྱེད། ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་ཆོས་བཞིན་དུ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ནས། ཚེའི་མཐར་འཁོར་དང་བཅས་པ་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་སོ། ། ตทา ขณฺฑหาโล เทวทตฺโต อโหสิ, โคตมี เทวี มหามายา, จนฺทา ราชธีตา ราหุลมาตา, วาสุโล ราหุโล, เสลา อุปฺปลวณฺณา, สูโร มหากสฺสโป, ภทฺทเสโน มหาโมคฺคลฺลาโน, สูริยกุมาโร สาริปุตฺโต, จนฺทราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཁཎྜཧཱལ་ནི་ལྷས་བྱིན་དུ་གྱུར། གཽ་ཏ་མཱི་བཙུན་མོ་ནི་ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཆེན་མོར་གྱུར། རྒྱལ་བུ་མོ་ཙནྡཱ་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་མ་རུ་གྱུར། ཝཱ་སུ་ལོ་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་དུ་གྱུར། སེ་ལཱ་ནི་ཨུཏྤལའི་མདོག་ཏུ་གྱུར། སཱུ་རོ་ནི་འོད་སྲུང་ཆེན་པོར་གྱུར། བྷདྡྷ་སེ་ནོ་ནི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོར་གྱུར། ཉི་མའི་གཞོན་ནུ་ནི་ཤཱ་རིའི་བུར་གྱུར། ཟླ་བའི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོར་གྱུར་ཏོ། ། ตสฺส อิธาปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ยถารหํ เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตทา ขณฺฑหาลสฺส กกฺขฬผรุสภาวํ ชานนฺโตปิ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ธมฺเมน สเมน อฏฺฏสฺส วินิจฺฉโย, อตฺตานํ มาเรตุกามสฺเสว ขณฺฑหาลสฺส ตถา ยญฺญวิธานํ ชานิตฺวาปิ ตสฺส อุปริ จิตฺตปฺปโกปาภาโว, อตฺตโน ปริสํ คเหตฺวา ปิตุ สตฺตุ ภวิตุํ สมตฺโถปิ ‘‘มาทิสสฺส นาม ครูหิ วิโรโธ น ยุตฺโต’’ติ อตฺตานํ ปุริสปสุํ กตฺวา ฆาตาเปตุกามสฺส ปิตุ อาณายํ อวฏฺฐานํ, โกสิยา อสึ คเหตฺวา สีสํ [Pg.64] ฉินฺทิตุํ อุปกฺกมนฺเต ปุโรหิเต อตฺตโน ปิตริ ปุตฺเต สพฺพสตฺเตสุ จ เมตฺตาผรเณน สมจิตฺตตา, มหาชเน ปิตรํ มาเรตุํ อุปกฺกมนฺเต สยํ ปลิสฺสชิตฺวา ตสฺส ชีวิตทานญฺจ, ทิวเส ทิวเส เวสฺสนฺตรทานสทิสํ มหาทานํ ททโตปิ ทาเนน อติตฺตภาโว, มหาชเนน จณฺฑาเลสุ วาสาปิตสฺส ปิตุ ทาตพฺพยุตฺตกํ ทตฺวา โปสนํ, มหาชนํ ปุญฺญกิริยาสุ ปติฏฺฐาปนนฺติ เอวมาทโย คุณานุภาวา นิทฺธาเรตพฺพาติ. འདིར་ཡང་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ལྷག་མའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཅི་རིགས་པར་ངེས་པར་བྱ་དགོས་སོ། །དེའི་ཚེ་ཁཎྜཧཱ་ལའི་རྩུབ་ཅིང་གཏུམ་པའི་རང་བཞིན་ཤེས་བཞིན་དུ་ཡང་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་ནས་ཆོས་དང་མཐུན་ཞིང་མཉམ་པར་གྱོད་གཞི་ཐག་གཅོད་པ་དང་། རང་ཉིད་གསོད་པར་འདོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཁཎྜཧཱ་ལའི་དེ་ལྟ་བུའི་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ཆོ་ག་ཤེས་བཞིན་དུ་ཡང་དེ་ལ་ཁོང་ཁྲོ་བའི་སེམས་མེད་པ་དང་། རང་གི་འཁོར་རྣམས་ཁྲིད་དེ་ཕའི་དགྲ་བོར་འགྱུར་ནུས་ཀྱང་། “བདག་ལྟ་བུ་ཞིག་གིས་བཀུར་འོས་པའི་ཕ་དང་རྒྱབ་འགལ་བྱེད་པ་མི་རིགས་སོ”། །ཞེས་རང་ཉིད་སྐྱེས་བུའི་ཕྱུགས་ལྟ་བུར་བྱས་ནས་གསོད་པར་འདོད་པའི་ཕའི་བཀའ་ལ་གནས་པ་དང་། ཤུབས་ནས་རལ་གྲི་བཏོན་ཏེ་མགོ་བོ་གཅོད་པར་བརྩོན་པའི་མདུན་ན་འདོན་དང་། རང་གི་ཕ་དང་། བུ་དང་། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བྱམས་པ་བརྐྱངས་པས་སེམས་མཉམ་པ་ཉིད་དང་། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་ཕ་གསོད་པར་བརྩོན་པའི་ཚེ་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཁྱུད་དེ་དེ་ལ་སྲོག་གི་སྦྱིན་པ་གནས་པ་དང་། ཉིན་རེ་བཞིན་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྦྱིན་པ་དང་མཚུངས་པའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བྱིན་ཀྱང་སྦྱིན་པས་མི་ངོམས་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་གདོལ་པའི་གནས་སུ་བསྐྲད་པའི་ཕ་ལ་སྦྱིན་པར་འོས་པ་རྣམས་བྱིན་ནས་གསོ་སྐྱོང་བྱེད་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་འགོད་པ་སོགས་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་ངེས་པར་བྱ་དགོས་སོ། ། จนฺทกุมารจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཟླ་བའི་གཞོན་ནུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๘. สิวิราชจริยาวณฺณนา ༨. རྒྱལ་པོ་སི་བིའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๕๑. อฏฺฐเม อริฏฺฐสวฺหเย นคเรติ อริฏฺฐปุรนามเก นคเร. สิวิ นามาสิ ขตฺติโยติ สิวีติ โคตฺตโต เอวํนามโก ราชา อโหสิ. ༥༡. བརྒྱད་པ་ལས། “ཨ་རིཊྛ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ”། །ཞེས་པ་ནི་ཨ་རིཊྛ་པུ་ར་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་དུའོ། །“སི་བི་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་རིགས”། །ཞེས་པ་ནི་སི་བིའི་རིགས་ལས་དེ་ལྟ་བུའི་མིང་ཅན་གྱི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་བྱུང་ངོ་། ། อตีเต กิร สิวิรฏฺเฐ อริฏฺฐปุรนคเร สิวิราเช รชฺชํ กาเรนฺเต มหาสตฺโต ตสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ‘‘สิวิกุมาโร’’ติสฺส นามมกํสุ. โส วยปฺปตฺโต ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา อุคฺคหิตสิปฺโป อาคนฺตฺวา ปิตุ สิปฺปํ ทสฺเสตฺวา อุปรชฺชํ ลภิตฺวา อปรภาเค ปิตุ อจฺจเยน ราชา หุตฺวา อคติคมนํ ปหาย ทส ราชธมฺเม อโกเปตฺวา รชฺชํ กาเรนฺโต นครสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ นครมชฺเฌ นิเวสนทฺวาเรติ ฉ ทานสาลาโย กาเรตฺวา เทวสิกํ ฉสตสหสฺสปริจฺจาเคน มหาทานํ ปวตฺเตสิ. อฏฺฐมีจาตุทฺทสีปนฺนรสีสุ สยํ ทานสาลํ คนฺตฺวา ทานคฺคํ โอโลเกติ. སྔོན་བྱུང་བ་སྟེ། སི་བིའི་ཡུལ་གྱི་ཨ་རིཊྛ་པུ་རའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྒྱལ་པོ་སི་བིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་ཚེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེའི་བུར་སྐྱེ་བ་བཟུང་ངོ་། །དེའི་མིང་ལ་“སི་བིའི་གཞོན་ནུ”། །ཞེས་བཏགས་སོ། །ཁོང་ལང་ཚོ་བབ་པ་ན་ཏཀྵ་ཤི་ལར་བྱོན་ནས་རིག་པའི་གནས་རྣམས་བསླབས་ཏེ་ཕྱིར་འཁོར་ནས། ཡབ་ལ་རིག་རྩལ་བསྟན་ཏེ་རྒྱལ་ཚབ་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ། ཕྱིས་སུ་ཡབ་འདས་པའི་རྗེས་སུ་རྒྱལ་པོར་གྱུར་ཏེ། ལོག་པར་འགྲོ་བ་བཞི་སྤངས་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཆོས་བཅུ་མ་ཉམས་པར་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བཞིན་དུ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཞི་དང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་དང་། ཕོ་བྲང་གི་སྒོ་སྟེ་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་དྲུག་བརྩིགས་ནས། ཉིན་རེ་བཞིན་གསེར་དོང་འབུམ་དྲུག་བཏང་སྟེ་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ངོ་། །ཚེས་བརྒྱད་དང་། བཅུ་བཞི། བཅོ་ལྔ་རྣམས་ལ་རང་ཉིད་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པར་བྱོན་ནས་སྦྱིན་པའི་གནས་ལ་གཟིགས་སོ། ། โส เอกทา ปุณฺณมทิวเส ปาโตว สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต ราชปลฺลงฺเก นิสินฺโน อตฺตนา ทินฺนทานํ อาวชฺเชนฺโต พาหิรวตฺถุํ อตฺตนา อทินฺนํ นาม อทิสฺวา ‘‘น เม พาหิรกทานํ ตถา จิตฺตํ โตเสติ, ยถา อชฺฌตฺติกทานํ, อโห วต มม ทานสาลํ คตกาเล โกจิ ยาจโก พาหิรวตฺถุํ อยาจิตฺวา อชฺฌตฺติกเมว ยาเจยฺย, สเจ หิ เม โกจิ สรีเร มํสํ วา โลหิตํ วา สีสํ วา หทยมํสํ วา อกฺขีนิ วา อุปฑฺฒสรีรํ วา สกลเมว วา อตฺตภาวํ ทาสภาเวน ยาเจยฺย, ตํตเทวสฺส [Pg.65] อธิปฺปายํ ปูเรนฺโต ทาตุํ สกฺโกมี’’ติ จินฺเตสิ. ปาฬิยํ ปน อกฺขีนํ เอว วเสน อาคตา. เตน วุตฺตํ – ཉིན་གཅིག་ཟླ་བ་ཉ་བའི་ཉིན་མོར་སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་གདུགས་དཀར་པོ་བསྒྲེངས་པའི་རྒྱལ་པོའི་ཁྲི་ལ་བཞུགས་ནས། རང་གིས་བཏང་བའི་སྦྱིན་པ་ལ་བསམ་བློ་གཏོང་བའི་ཚེ། རང་གིས་མ་བྱིན་པའི་ཕྱིའི་དངོས་པོ་གང་ཡང་མ་གཟིགས་པར། “བདག་གི་ཕྱིའི་སྦྱིན་པས་ནི་ནང་གི་སྦྱིན་པ་ལྟར་སེམས་མི་ཚིམ་པས། ཀྱེ་མ་བདག་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པར་འགྲོ་བའི་ཚེ། སློང་མོ་བ་སུ་ཞིག་གིས་ཕྱིའི་དངོས་པོ་མི་སློང་བར་ནང་གི་དངོས་པོ་ཉིད་སློང་བར་ཤོག་ཅིག །གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་བདག་གི་ལུས་ཀྱི་ཤ་འམ། ཁྲག་གམ། མགོ་བོའམ། སྙིང་གི་ཤ་འམ། མིག་གམ། ལུས་ཕྱེད་དམ། ཡང་ན་ལུས་ཧྲིལ་པོ་བྲན་གྱི་ཚུལ་དུ་བསླངས་ན། དེ་དང་དེའི་བསམ་པ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་སྦྱིན་པར་ནུས་སོ”། །ཞེས་བསམ་མོ། །ལུང་ལས་ནི་མིག་ཉིད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་བྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘นิสชฺช ปาสาทวเร, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา’’. “གཟིམས་ཁང་མཆོག་ཏུ་འཁོད་ནས་ནི། །དེའི་ཚེ་བདག་གིས་འདི་ལྟར་བསམས། །” ๕๒. ༥༢. ‘‘ยํกิญฺจิ มานุสํ ทานํ, อทินฺนํ เม น วิชฺชติ; โยปิ ยาเจยฺย มํ จกฺขุํ, ทเทยฺยํ อวิกมฺปิโต’’ติ. “མི་ཡི་སྦྱིན་པ་ཅི་ཡང་རུང་། །བདག་གིས་མ་བྱིན་གང་ཡང་མེད། །སུ་ཞིག་བདག་ལ་མིག་བསླངས་ན། །མི་འགྱུར་བརྟན་པས་སྦྱིན་པར་བྱ། །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ มานุสํ ทานนฺติ ปกติมนุสฺเสหิ ทาตพฺพทานํ อนฺนปานาทิ. เอวํ ปน มหาสตฺตสฺส อุฬาเร ทานชฺฌาสเย อุปฺปนฺเน สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. โส ตสฺส การณํ อาวชฺเชนฺโต โพธิสตฺตสฺส อชฺฌาสยํ ทิสฺวา ‘‘สิวิราชา อชฺช สมฺปตฺตยาจกา จกฺขูนิ เจ ยาจนฺติ, จกฺขูนิ อุปฺปาเฏตฺวา เนสํ ทสฺสามีติ จินฺเตสี’’ติ สกฺโก เทวปริสาย วตฺวา ‘‘โส สกฺขิสฺสติ นุ โข ตํ ทาตุํ, อุทาหุ โนติ วีมํสิสฺสามิ ตาว น’’นฺติ โพธิสตฺเต โสฬสหิ คนฺโธทกฆเฏหิ นฺหตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ ปฏิมณฺฑิเต อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธวรคเต ทานคฺคํ คจฺฉนฺเต ชราชิณฺโณ อนฺธพฺราหฺมโณ วิย หุตฺวา ตสฺส จกฺขุปเถ เอกสฺมึ อุนฺนตปฺปเทเส อุโภ หตฺเถ ปสาเรตฺวา ราชานํ ชยาเปตฺวา ฐิโต โพธิสตฺเตน ตทภิมุขํ วารณํ เปเสตฺวา ‘‘พฺราหฺมณ, กึ อิจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิโต ‘‘ตว ทานชฺฌาสยํ นิสฺสาย สมุคฺคเตน กิตฺติโฆเสน สกลโลกสนฺนิวาโส นิรนฺตรํ ผุโฏ, อหญฺจ อนฺโธ, ตสฺมา ตํ ยาจามี’’ติ อุปจารวเสน เอกํ จกฺขุํ ยาจิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལ་“མི་ཡི་སྦྱིན་པ”། །ཞེས་པ་ནི་ཕལ་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཟས་སྐོམ་སོགས་སོ། །འདི་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་སྐྱེས་པ་ན། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་ལྷའི་རྡོ་ལེབ་སྐྱ་བོ་ཚ་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་ཏོ། །ཁོང་གིས་དེའི་རྒྱུ་མཚན་ལ་བརྟག་པའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བསམ་པ་གཟིགས་ནས། “རྒྱལ་པོ་སི་བིས་དེ་རིང་ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གལ་ཏེ་མིག་བསླངས་ན། མིག་ཕྱུང་ནས་དེ་དག་ལ་སྦྱིན་པར་བྱའོ་སྙམ་དུ་བསམས་སོ”། །ཞེས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ལྷའི་འཁོར་རྣམས་ལ་སྨྲས་ཏེ། “ཁོང་གིས་དེ་སྦྱིན་ནུས་སམ་མི་ནུས། བདག་གིས་རེ་ཞིག་ཁོང་ལ་བརྟག་པར་བྱའོ”། །ཞེས་བསམས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དྲི་ཞིམ་པོའི་ཆུའི་བུམ་པ་བཅུ་དྲུག་གིས་སྐུ་བཀྲུས་ཏེ། རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་ཅིང་། བརྒྱན་པའི་གླང་པོ་ཆེ་མཆོག་གི་སྒལ་པར་བཞུགས་ནས་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པར་བྱོན་པའི་ཚེ། བརྒྱ་བྱིན་ནི་རྒས་ཤིང་འཁོགས་པའི་བྲམ་ཟེ་ལོང་བ་ཞིག་ཏུ་སྤྲུལ་ནས། ཁོང་གི་མིག་ལམ་གྱི་ས་མཐོ་ས་ཞིག་ཏུ་ལག་པ་གཉིས་བརྐྱངས་ཏེ་རྒྱལ་པོ་ལ་རྒྱལ་བར་སྨོན་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དེའི་ཕྱོགས་སུ་གླང་པོ་ཆེ་བཏང་ནས། “བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་ཅི་འདོད”། །ཅེས་དྲིས་པ་ན། “ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་སྙན་གྲགས་ཀྱི་སྒྲས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཐམས་ཅད་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཁྱབ་ལ། བདག་ཀྱང་ལོང་བ་ཞིག་ཡིན་པས་དེའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་སོ”། །ཞེས་ཉེ་བར་བཅར་བའི་ཚུལ་གྱིས་མིག་གཅིག་བསླངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๕๓. ༥༣. ‘‘มม สงฺกปฺปมญฺญาย, สกฺโก เทวานมิสฺสโร; นิสินฺโน เทวปริสาย, อิทํ วจนมพฺรวิ. “ལྷ་ཡི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས། །བདག་གི་བསམ་པ་ཤེས་གྱུར་ནས། །ལྷ་ཡི་འཁོར་གྱི་ནང་འཁོད་དེ། །ཚིག་འདི་དག་ནི་སྨྲས་པར་གྱུར། །” ๕๔. ༥༤. ‘‘นิสชฺช ปาสาทวเร, สิวิราชา มหิทฺธิโก; จินฺเตนฺโต วิวิธํ ทานํ, อเทยฺยํ โส น ปสฺสติ. “གཟིམས་ཁང་མཆོག་ཏུ་འཁོད་ནས་ནི། །རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་བའི་སི་བིའི་རྒྱལ། །སྦྱིན་པ་སྣ་ཚོགས་བསམ་པའི་ཚེ། །མ་བྱིན་པ་ནི་གང་མ་མཐོང་། །” ๕๕. ༥༥. ‘‘ตถํ นุ วิตถํ เนตํ, หนฺท วีมํสยามิ ตํ; มุหุตฺตํ อาคเมยฺยาถ, ยาว ชานามิ ตํ มนํ. “འདི་ནི་བདེན་ནམ་བརྫུན་པ་ཞིག །ཀྱེ་མ་བདག་གིས་བརྟག་པར་བྱ། །བདག་གིས་དེ་ཡི་སེམས་ཤེས་བར། །ཡུད་ཙམ་ཞིག་ནི་སྒུག་པར་མཛོད། །” ๕๖. ༥༦. ‘‘ปเวธมาโน ปลิตสิโร, วลิคตฺโต ชราตุโร; อนฺธวณฺโณว หุตฺวาน, ราชานํ อุปสงฺกมิ. “འདར་ཞིང་མགོ་སྐྱ་གཉེར་མ་མང་། །རྒས་པས་ཉེན་ཅིང་ལོང་བའི་གཟུགས། །དེ་ལྟ་བུ་ཞིག་གྱུར་ནས་ནི། །རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་། །” ๕๗. ༥༧. ‘‘โส [Pg.66] ตทา ปคฺคเหตฺวาน, วามํ ทกฺขิณพาหุ จ; สิรสฺมึ อญฺชลึ กตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ. “དེའི་ཚེ་ཁོང་གིས་གཡས་གཡོན་གྱི། །ལག་པ་གཉིས་ནི་བཏེགས་ནས་སུ། །སྤྱི་བོར་ཐལ་མོ་སྦྱར་བྱས་ཏེ། །ཚིག་འདི་དག་ནི་སྨྲས་པར་གྱུར། །” ๕๘. ༥༨. ‘‘‘ยาจามิ ตํ มหาราช, ธมฺมิก รฏฺฐวฑฺฒน; ตว ทานรตา กิตฺติ, อุคฺคตา เทวมานุเส. “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཆོས་ལྡན་པ། །ཡུལ་འཁོར་འཕེལ་བྱེད་ཁྱོད་ལ་གསོལ། །སྦྱིན་ལ་དགའ་བའི་སྙན་གྲགས་ནི། །ལྷ་དང་མི་ཡི་ནང་དུ་གྲགས། །” ๕๙. ༥༩. ‘‘‘อุโภปิ เนตฺตา นยนา, อนฺธา อุปหตา มม; เอกํ เม นยนํ เทหิ, ตฺวมฺปิ เอเกน ยาปยา’’’ติ. “བདག་གི་མིག་གཉིས་ལོང་ཞིང་ཉམས། །བདག་ལ་མིག་གཅིག་སྦྱིན་དུ་གསོལ། །ཁྱོད་ཀྱང་མིག་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས། །འཚོ་བ་སྐྱོང་བར་མཛོད་ཅིག་ཀྱེ། །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ จินฺเตนฺโต วิวิธํ ทานนฺติ อตฺตนา ทินฺนํ วิวิธํ ทานํ จินฺเตนฺโต, อาวชฺเชนฺโต ทานํ วา อตฺตนา ทินฺนํ วิวิธํ พาหิรํ เทยฺยธมฺมํ จินฺเตนฺโต. อเทยฺยํ โส น ปสฺสตีติ พาหิรํ วิย อชฺฌตฺติกวตฺถุมฺปิ อเทยฺยํ ทาตุํ อสกฺกุเณยฺยํ น ปสฺสติ, ‘‘จกฺขูนิปิ อุปฺปาเฏตฺวา ทสฺสามี’’ติ จินฺเตสีติ อธิปฺปาโย. ตถํ นุ วิตถํ เนตนฺติ เอตํ อชฺฌตฺติกวตฺถุโนปิ อเทยฺยสฺส อทสฺสนํ เทยฺยภาเวเนว ทสฺสนํ จินฺตนํ สจฺจํ นุ โข, อุทาหุ, อสจฺจนฺติ อตฺโถ. โส ตทา ปคฺคเหตฺวาน, วามํ ทกฺขิณพาหุ จาติ วามพาหุํ ทกฺขิณพาหุญฺจ ตทา ปคฺคเหตฺวา, อุโภ พาหู อุกฺขิปิตฺวาติ อตฺโถ. รฏฺฐวฑฺฒนาติ รฏฺฐวฑฺฒีกร. ตฺวมฺปิ เอเกน ยาปยาติ เอเกน จกฺขุนา สมวิสมํ ปสฺสนฺโต สกํ อตฺตภาวํ ตฺวํ ยาเปหิ, อหมฺปิ ภวโต ลทฺเธน เอเกน ยาเปมีติ ทสฺเสติ. དེ་ལ་“སྦྱིན་པ་སྣ་ཚོགས་བསམ་པ”། །ཞེས་པ་ནི་རང་གིས་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་བསམ་པ་སྟེ། ཡང་ན་རང་གིས་བྱིན་པའི་ཕྱིའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སྣ་ཚོགས་ལ་བསམ་ཞིང་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། །“མ་བྱིན་པ་ནི་གང་མ་མཐོང”། །ཞེས་པ་ནི་ཕྱིའི་དངོས་པོ་ལྟར་ནང་གི་དངོས་པོ་ཡང་མ་བྱིན་པ་དང་སྦྱིན་མི་ནུས་པ་གང་ཡང་མ་གཟིགས་པ་སྟེ། “མིག་ཀྱང་ཕྱུང་ནས་སྦྱིན་པར་བྱའོ”། །སྙམ་དུ་བསམས་པའི་དོན་ཏོ། །“འདི་ནི་བདེན་ནམ་བརྫུན་པ་ཞིག”། །ཅེས་པ་ནི་ནང་གི་དངོས་པོ་ཡང་མ་བྱིན་པ་མེད་པར་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གཟིགས་ཤིང་བསམས་པ་འདི་བདེན་ནམ་འོན་ཏེ་མི་བདེན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དེའི་ཚེ་ཁོང་གིས་གཡས་གཡོན་གྱི། །ལག་པ་གཉིས་ནི་བཏེགས་ནས་སུ”། །ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་གཡོན་ལག་དང་གཡས་ལག་གཉིས་ཀ་བཏེགས་ཏེ་ལག་པ་གཉིས་ཀ་ཡར་བཀྱགས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཡུལ་འཁོར་འཕེལ་བྱེད”། །ཅེས་པ་ནི་ཡུལ་འཁོར་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་པོའོ། །“ཁྱོད་ཀྱང་མིག་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས། །འཚོ་བ་སྐྱོང”། །ཞེས་པ་ནི་མིག་གཅིག་གིས་མཐོ་དམན་ལ་བལྟ་བཞིན་དུ་རང་གི་ལུས་འདི་འཚོ་བར་མཛོད་ཅིག །བདག་ཀྱང་མགོན་པོ་ཉིད་ལས་ཐོབ་པའི་མིག་གཅིག་གིས་འཚོ་བར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པའོ། ། ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ตุฏฺฐมานโส ‘‘อิทาเนวาหํ ปาสาเท นิสินฺโน เอวํ จินฺเตตฺวา อาคโต, อยญฺจ เม จิตฺตํ ญตฺวา วิย จกฺขุํ ยาจติ, อโห วต เม ลาภา, อชฺช เม มโนรโถ มตฺถกํ ปาปุณิสฺสติ, อทินฺนปุพฺพํ วต ทานํ ทสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาโต อโหสิ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห – དེ་ཐོས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སེམས་རབ་ཏུ་དགའ་སྟེ། “ད་ལྟ་ཉིད་དུ་བདག་གཟིམས་ཁང་དུ་འཁོད་ནས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ་ལྷགས་པ་ན། འདིས་ཀྱང་བདག་གི་སེམས་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་མིག་སློང་བར་བྱེད་དོ། །ཀྱེ་མ་བདག་གི་རྙེད་པ་ལེགས་པར་ཐོབ་སྟེ། དེ་རིང་བདག་གི་བསམ་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་གགྱུར་རོ། །སྔོན་མ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ཞིག་སྦྱིན་པར་བྱའོ”། །ཞེས་སྤྲོ་བ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་སོ། །དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྟོན་པས་གསུངས་པ། ๖๐. ༦༠. ‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส; กตญฺชลี เวทชาโต, อิทํ วจนมพฺรวึ. “བདག་གིས་དེ་ཡི་ཚིག་ཐོས་ནས། །དགའ་ཞིང་ཡིད་ནི་སྐྱོ་བ་དང་། །ཐལ་མོ་སྦྱར་ཏེ་སྤྲོ་བ་སྐྱེས། །ཚིག་འདི་དག་ནི་སྨྲས་པར་གྱུར། །” ๖๑. ༦༡. ‘‘‘อิทานาหํ จินฺตยิตฺวาน, ปาสาทโต อิธาคโต; ตฺวํ มม จิตฺตมญฺญาย, เนตฺตํ ยาจิตุมาคโต. “བདག་གིས་ད་ལྟ་བསམས་བྱས་ནས། །གཟིམས་ཁང་ནས་ནི་འདིར་ལྷགས་པ། །ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་གི་སེམས་ཤེས་ནས། །མིག་ནི་སློང་བར་ལྷགས་པ་ཡིན། །” ๖๒. ༦༢. ‘‘‘อโห [Pg.67] เม มานสํ สิทฺธํ, สงฺกปฺโป ปริปูริโต; อทินฺนปุพฺพํ ทานวรํ, อชฺช ทสฺสามิ ยาจเก’’’ติ. “ཀྱེ་མ་བདག་གི་སེམས་གྲུབ་ཅིང་། །བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར། །སྔོན་མ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་མཆོག་འདི། །དེ་རིང་སློང་མོ་བ་ལ་སྦྱིན། །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ ตสฺสาติ ตสฺส พฺราหฺมณรูปธรสฺส สกฺกสฺส. หฏฺโฐติ ตุฏฺโฐ. สํวิคฺคมานโสติ มม จิตฺตํ ชานิตฺวา วิย อิมินา พฺราหฺมเณน จกฺขุ ยาจิตํ, เอตฺตกํ กาลํ เอวํ อจินฺเตตฺวา ปมชฺชิโต วตมฺหีติ สํวิคฺคจิตฺโต. เวทชาโตติ ชาตปีติปาโมชฺโช. อพฺรวินฺติ อภาสึ. มานสนฺติ มนสิ ภวํ มานสํ, ทานชฺฌาสโย, ‘‘จกฺขุํ ทสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนทานชฺฌาสโยติ อตฺโถ. สงฺกปฺโปติ มโนรโถ. ปริปูริโตติ ปริปุณฺโณ. དེ་ལ་“དེ་ཡི”། །ཞེས་པ་ནི་བྲམ་ཟེའི་གཟུགས་སུ་ཞུགས་པའི་བརྒྱ་བྱིན་དེའོ། །“དགའ”། །ཞེས་པ་ནི་ཚིམ་པའོ། །“ཡིད་ནི་སྐྱོ་བ”། །ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་སེམས་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་བྲམ་ཟེ་འདིས་མིག་བསླངས་ལ། བདག་གིས་ནི་དེ་སྔོན་འདི་ལྟར་མ་བསམས་པར་བག་མེད་པར་གནས་སོ་སྙམ་དུ་ཡིད་སྐྱོ་བའོ། །“སྤྲོ་བ་སྐྱེས”། །ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་དང་རབ་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེས་པའོ། །“སྨྲས་པར་གྱུར”། །ཞེས་པ་ནི་སྨྲས་པའོ། །“སེམས”། །ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཏེ་སྦྱིན་པའི་བསམ་པའོ། །“མིག་སྦྱིན་པར་བྱའོ”། །སྙམ་དུ་སྐྱེས་པའི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བསམ་པ”། །ཞེས་པ་ནི་རེ་བའོ། །“ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར”། །ཞེས་པ་ནི་གང་བའོ། ། อถ โพธิสตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ มม จิตฺตาจารํ ญตฺวา วิย ทุจฺจชมฺปิ จกฺขุํ มํ ยาจติ, สิยา นุ โข กายจิ เทวตาย อนุสิฏฺโฐ ภวิสฺสติ, ปุจฺฉิสฺสามิ ตาว น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตํ พฺราหฺมณํ ปุจฺฉิ. เตนาห ภควา ชาตกเทสนายํ – དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བསམས་པ། “བྲམ་ཟེ་འདིས་བདག་གི་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་གཏོང་བར་དཀའ་བའི་མིག་ཀྱང་བདག་ལ་སློང་བར་བྱེད་ན། ལྷ་འགའ་ཞིག་གིས་བསྐུལ་བ་ཡིན་ནམ་ཅི། རེ་ཞིག་ཁོང་ལ་འདྲི་བར་བྱའོ”། །ཞེས་བསམས་ནས་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་དྲིས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པ་ལས་གསུངས་པ། ‘‘เกนานุสิฏฺโฐ อิธมาคโตสิ, วนิพฺพก จกฺขุปถานิ ยาจิตุํ; สุทุจฺจชํ ยาจสิ อุตฺตมงฺคํ, ยมาหุ เนตฺตํ ปุริเสน ทุจฺจช’’นฺติ.(ชา. ๑.๑๕.๕๓); “སློང་མོ་བ། སུ་ཞིག་གིས་བསྐུལ་ནས་འདིར་ལྷགས་ཏེ་མིག་གི་ལམ་རྣམས་སློང་བར་བྱེད། །སྐྱེས་བུས་གཏོང་བར་དཀའ་བའི་མིག་ཅེས་གང་སྨྲ་བའི་ཡན་ལག་མཆོག་གཏོང་དཀའ་བ་དེ་ཁྱོད་ཀྱིས་སློང་ངོ་། །”ཞེས་སོ། ། ตํ สุตฺวา พฺราหฺมณรูปธโร สกฺโก อาห – དེ་ཐོས་ནས་བྲམ་ཟེའི་གཟུགས་སུ་ཞུགས་པའི་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་སྨྲས་པ། ‘‘ยมาหุ เทเวสุ สุชมฺปตีติ, มฆวาติ นํ อาหุ มนุสฺสโลเก; เตนานุสิฏฺโฐ อิธมาคโตสฺมิ, วนิพฺพโก จกฺขุปถานิ ยาจิตุํ. “ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ལེགས་སྐྱེས་བདག་པོ་ཞེས་གང་ལ་བརྗོད་ཅིང་། མི་ཡི་འཇིག་རྟེན་དུ་མགྷ་བཱ་ཞེས་བརྗོད་པ་དེས་བསྐུལ་ནས། སློང་མོ་བ་བདག་ནི་མིག་གི་ལམ་རྣམས་སློང་བའི་ཕྱིར་འདིར་ལྷགས་སོ། །” ‘‘วนิพฺพโต มยฺหํ วนึ อนุตฺตรํ, ททาหิ เต จกฺขุปถานิ ยาจิโต; ททาหิ เม จกฺขุปถํ อนุตฺตรํ, ยมาหุ เนตฺตํ ปุริเสน ทุจฺจช’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๕๔-๕๕); “སློང་མོ་བ་བདག་གི་བླ་ན་མེད་པའི་སློང་མོ་འདི་ལ། མིག་གི་ལམ་རྣམས་བསླངས་པ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་མཛོད། །སྐྱེས་བུས་གཏོང་བར་དཀའ་བའི་མིག་ཅེས་གང་སྨྲ་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་མིག་གི་ལམ་དེ་བདག་ལ་སྦྱིན་པར་མཛོད། །”ཞེས་སོ། ། มหาสตฺโต อาห – བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་སྨྲས་པ། ‘‘เยน อตฺเถน อาคจฺฉิ, ยมตฺถมภิปตฺถยํ; เต เต อิชฺฌนฺตุ สงฺกปฺปา, ลภ จกฺขูนิ พฺราหฺมณ. “དོན་གང་གི་ཕྱིར་ལྷགས་པ་དང་། དོན་གང་ལ་མངོན་པར་འདོད་པ་དེ། །བསམ་པ་དེ་དང་དེ་དག་འགྲུབ་པར་གྱུར་ཅིག །བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱིས་མིག་རྣམས་ཐོབ་པར་མཛོད། །” ‘‘เอกํ [Pg.68] เต ยาจมานสฺส, อุภยานิ ททามหํ; ส จกฺขุมา คจฺฉ ชนสฺส เปกฺขโต,ยทิจฺฉเส ตฺวํ ตท เต สมิชฺฌตู’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๕๖-๕๗); “ཁྱོད་ཀྱིས་མིག་གཅིག་བསླངས་པ་ལ། བདག་གིས་གཉིས་ཀ་སྦྱིན་པར་བྱ། །མིག་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ལྟ་བཞིན་དུ་སོང་ཞིག །ཁྱོད་ཀྱིས་གང་འདོད་པ་དེ་ཉིད་ཁྱོད་ལ་འགྲུབ་པར་གྱུར་ཅིག །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ วนิพฺพกาติ ตํ อาลปติ. จกฺขุปถานีติ ทสฺสนสฺส ปถภาวโต จกฺขูนเมเวตํ นามํ. ยมาหูติ ยํ โลเก ‘‘ทุจฺจช’’นฺติ กเถนฺติ. วนิพฺพโตติ ยาจนฺตสฺส. วนินฺติ ยาจนํ. เต เตติ เต ตว ตสฺส อนฺธสฺส สงฺกปฺปา. ส จกฺขุมาติ โส ตฺวํ มม จกฺขูหิ จกฺขุมา หุตฺวา. ตท เต สมิชฺฌตูติ ยํ ตฺวํ มม สนฺติกา อิจฺฉสิ, ตํ เต สมิชฺฌตูติ. དེ་ལ་“སློང་མོ་བ”། །ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་བོས་པའོ། །“མིག་གི་ལམ་རྣམས”། །ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བའི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མིག་ཉིད་ཀྱི་མིང་ངོ་། །“གང་སྨྲ་བ”། །ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་དུ་“གཏོང་བར་དཀའ་བ”། །ཞེས་གང་སྨྲ་བའོ། །“སློང་མོ་བ”། །ཞེས་པ་ནི་སློང་བ་པོའོ། །“སློང་མོ”། །ཞེས་པ་ནི་སློང་བའི་བྱ་བའོ། །“དེ་དང་དེ”། །ཞེས་པ་ནི་ལོང་བ་དེ་ཉིད་ཀྱི་བསམ་པ་རྣམས་སོ། །“མིག་དང་ལྡན་པར”། །ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་རང་བདག་གི་མིག་གིས་མིག་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེའོ། །“དེ་ཉིད་ཁྱོད་ལ་འགྲུབ་པར་གྱུར་ཅིག”། །ཅེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་གི་དྲུང་ནས་གང་འདོད་པ་དེ་ཉིད་ཁྱོད་ལ་འགྲུབ་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། ། ราชา เอตฺตกํ กเถตฺวา ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ สกฺเกน อนุสิฏฺโฐ อิธาคโตสฺมีติ ภณติ, นูน อิมสฺส อิมินา อุปาเยน จกฺขุ สมฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘อิเธว มยา จกฺขูนิ อุปฺปาเฏตฺวา ทาตุํ อสารุปฺป’’นฺติ จินฺเตตฺวา พฺราหฺมณํ อาทาย อนฺเตปุรํ คนฺตฺวา ราชาสเน นิสีทิตฺวา สิวกํ นาม เวชฺชํ ปกฺโกสาเปสิ. อถ ‘‘อมฺหากํ กิร ราชา อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา พฺราหฺมณสฺส ทาตุกาโม’’ติ สกลนคเร เอกโกลาหลํ อโหสิ. อถ นํ รญฺโญ ญาติเสนาปติอาทโย ราชวลฺลภา อมจฺจา ปาริสชฺชา นาครา โอโรธา จ สพฺเพ สนฺนิปติตฺวา นานาอุปาเยหิ นิวาเรสุํ. ราชาปิ เน อนุวาเรสิ เตนาห – རྒྱལ་པོས་ཚིག་འདི་ཙམ་སྨྲས་ནས། “བྲམ་ཟེ་འདི་ནི་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བསྐུལ་ཏེ་འདིར་ངའི་དྲུང་དུ་འོངས་སོ་ཞེས་སྨྲའོ། ཐབས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་བྲམ་ཟེ་འདིའི་མིག་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་” སྙམ་དུ་ཤེས་ནས། “གནས་འདི་ཉིད་དུ་ངས་མིག་ཕྱུང་སྟེ་སྦྱིན་པ་ནི་མི་རིགས་སོ་” སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། བྲམ་ཟེ་ཁྲིད་དེ་ཕོ་བྲང་ནང་དུ་སོང་ནས་རྒྱལ་པོའི་གདན་ལ་བཞུགས་ཏེ། ཤི་བ་ཀ་ཞེས་བྱ་བའི་སྨན་པ་བོས་སོ། དེ་ནས་ “ངེད་ཅག་གི་རྒྱལ་པོས་མིག་ཕྱུང་སྟེ་བྲམ་ཟེ་ལ་སྦྱིན་པར་བཞེད་དོ་” ཞེས་གྲོང་ཁྱེར་ཀུན་ཏུ་ཅ་ཅོའི་སྒྲ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། དེ་ནས་རྒྱལ་པོའི་གཉེན་འདུན་དང་དམག་དཔོན་ལ་སོགས་པ་དང་། རྒྱལ་པོའི་མཛའ་བོའི་བློན་པོ་དང་། འཁོར་དང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་དང་། བཙུན་མོ་རྣམས་ཐམས་ཅད་འདུས་ཏེ་ཐབས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བཟློག་པར་བྱས་སོ། རྒྱལ་པོས་ཀྱང་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་མ་འབྲངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘มา โน เทว อทา จกฺขุํ, มา โน สพฺเพ ปรากริ; ธนํ เทหิ มหาราช, มุตฺตา เวฬุริยา พหู. “ལྷ་གཅིག སྤྱན་ནི་མ་སྦྱིན་ཅིག ངེད་ཅག་ཐམས་ཅད་མ་སྤང་ཞིག རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ནོར་སྦྱིན་པར་མཛོད་ཅིག མུ་ཏིག་དང་བཻཌཱུརྱ་མང་པོ་ཡོད་དོ། ‘‘ยุตฺเต เทว รเถ เทหิ, อาชานีเย จลงฺกเต; นาเค เทหิ มหาราช, เหมกปฺปนวาสเส. “ལྷ་གཅིག རྟ་བཏགས་པའི་ཤིང་རྟ་དང་། རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་རྟ་ཅང་ཤེས་རྣམས་སྦྱིན་པར་མཛོད་ཅིག རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། གསེར་གྱི་གཡོགས་དང་ལྡན་པའི་གླང་པོ་ཆེ་རྣམས་སྦྱིན་པར་མཛོད་ཅིག ‘‘ยถา ตํ สิวโย สพฺเพ, สโยคฺคา สรถา สทา; สมนฺตา ปริกิเรยฺยุํ, เอวํ เทหิ รเถสภา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๕๘-๖๐); “ཇི་ལྟར་ཤི་བི་པའི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཞོན་པ་དང་བཅས་ཤིང་རྟ་དང་བཅས་ཏེ་ཀུན་ནས་བསྐོར་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། ཤིང་རྟའི་གཙོ་བོ་ལགས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་མཛོད་ཅིག སྤྱན་ནི་མ་སྦྱིན་ཅིག་ཅེས་སོ།” อถ ราชา ติสฺโส คาถา อภาสิ – དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གསུངས་སོ། ‘‘โย เว ทสฺสนฺติ วตฺวาน, อทาเน กุรุเต มโน; ภูมฺยํ โส ปติตํ ปาสํ, คีวายํ ปฏิมุญฺจติ. “གང་ཞིག་སྦྱིན་ནོ་ཞེས་སྨྲས་ནས། མི་སྦྱིན་པར་ཡིད་བྱེད་ན། དེ་ནི་ས་ལ་ལྷུང་བའི་ཞགས་པ་རང་གི་མགུལ་དུ་འཆིང་བ་དང་མཚུངས་སོ། ‘‘โย [Pg.69] เว ทสฺสนฺติ วตฺวาน, อทาเน กุรุเต มโน; ปาปา ปาปตโร โหติ, สมฺปตฺโต ยมสาธนํ. “གང་ཞིག་སྦྱིན་ནོ་ཞེས་སྨྲས་ནས། མི་སྦྱིན་པར་ཡིད་བྱེད་ན། སྡིག་པ་ཅན་ལས་ཀྱང་ཆེས་སྡིག་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་ཞིང་། གཤིན་རྗེའི་གནས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ། ‘‘ยญฺหิ ยาเจ ตญฺหิ ทเท, ยํ น ยาเจ น ตํ ทเท; สฺวาหํ ตเมว ทสฺสามิ, ยํ มํ ยาจติ พฺราหฺมโณ’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๖๑-๖๓); “གང་ཞིག་བསླངས་པ་དེ་ཉིད་སྦྱིན་པར་བྱ་ཞིང་། གང་མ་བསླངས་པ་དེ་ནི་མི་སྦྱིན་ནོ། བྲམ་ཟེས་ང་ལ་གང་བསླངས་པའི་མིག་དེ་ཉིད་ངས་སྦྱིན་པར་བྱའོ་” ཞེས་སོ། ตตฺถ มา โน, เทวาติ โนติ นิปาตมตฺตํ. เทว, มา จกฺขุํ อทาสิ. มา โน สพฺเพ ปรากรีติ อมฺเห สพฺเพ มา ปริจฺจชิ. อกฺขีสุ หิ ทินฺเนสุ ตฺวํ รชฺชํ น กริสฺสสิ, เอวํ ตยา มยํ ปริจฺจตฺตา นาม ภวิสฺสามาติ อธิปฺปาเยน เอวมาหํสุ. ปริกิเรยฺยุนฺติ ปริวาเรยฺยุํ. เอวํ เทหีติ ยถา ตํ อวิกลจกฺขุํ สิวโย จิรํ ปริวาเรยฺยุํ, เอวํ เทหิ ธนเมวสฺส เทหิ, มา อกฺขีนิ, อกฺขีสุ หิ ทินฺเนสุ น ตํ สิวโย ปริวาเรสฺสนฺตีติ ทสฺเสติ. དེ་ལ། “མཱ་ནོ་དེ་བཱ་” (mā no deva) ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ལ། “ནོ་” (no) ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ། “ལྷ་གཅིག སྤྱན་མ་སྦྱིན་ཅིག” “ངེད་ཅག་ཐམས་ཅད་མ་སྤང་ཞིག་” ཅེས་པ་ནི། ངེད་ཅག་ཐམས་ཅད་མ་གཏང་ཞིག་པའི་དོན་ཏོ། མིག་གཉིས་སྦྱིན་པར་བཏང་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་མི་ཐུབ་ལ། དེ་ལྟར་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ངེད་ཅག་བཏང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་དེ་ལྟར་སྨྲས་སོ། “བསྐོར་བར་འགྱུར་” (parikireyyuṃ) ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བའོ། “དེ་ལྟར་སྦྱིན་པར་མཛོད་” (evaṃ dehi) ཅེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་སྤྱན་མ་ཉམས་པའི་ཁྱོད་ལ་ཤི་བི་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཡུན་རིང་དུ་བསྐོར་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། ཁོ་ལ་ནོར་ཉིད་སྦྱིན་པར་མཛོད་ཅིག སྤྱན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། མིག་གཉིས་སྦྱིན་པར་བཏང་ན་ཤི་བི་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱོད་ལ་བསྐོར་བར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ปฏิมุญฺจตีติ ปฏิปเวเสติ. ปาปา ปาปตโร โหตีติ ลามกา ลามกตโร นาม โหติ. สมฺปตฺโต ยมสาธนนฺติ ยมสฺส อาณาปวตฺติฏฺฐานํ อุสฺสทนิรยํ เอส ปตฺโต นาม โหติ. ยญฺหิ ยาเจติ ยํ วตฺถุํ ยาจโก ยาจติ, ทายโกปิ ตเทว ทเทยฺย, น อยาจิตํ, อยญฺจ พฺราหฺมโณ จกฺขุํ มํ ยาจติ, น มุตฺตาทิกํ ธนํ, ตํ ทสฺสามีติ วทติ. “འཆིང་བར་བྱེད་” (paṭimuñcati) ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་འཇུག་པའོ། “སྡིག་པ་ཅན་ལས་ཀྱང་ཆེས་སྡིག་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་” (pāpā pāpataro hoti) ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ངན་པ་ལས་ཀྱང་ཆེས་ངན་པར་འགྱུར་བའོ། “གཤིན་རྗེའི་གནས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་” (sampatto yamasādhanaṃ) ཞེས་པ་ནི་གཤིན་རྗེའི་དབང་ཤུགས་རྒྱུ་བའི་གནས་ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བོ་འདི་འགྲོ་བར་འགྱུར་བའོ། “གང་ཞིག་བསླངས་པ་” (yañhi yāceti) ཞེས་པ་ནི་སློང་མོ་བས་དངོས་པོ་གང་ཞིག་བསླངས་པ་དེའོ། སྦྱིན་པ་པོས་ཀྱང་དེ་ཉིད་སྦྱིན་པར་བྱ་ཞིང་། མ་བསླངས་པ་ནི་མི་སྦྱིན་ནོ། བྲམ་ཟེ་འདིས་ནི་ང་ལ་མིག་སློང་གི་མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པའི་ནོར་ནི་མི་སློང་བས། དེ་ཉིད་ངས་སྦྱིན་པར་བྱའོ་ཞེས་སྨྲའོ། อถ นํ ‘‘อายุอาทีสุ กึ ปตฺเถตฺวา จกฺขูนิ เทสิ เทวา’’ติ ปุจฺฉึสุ. มหาปุริโส ‘‘นาหํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกํ วา สมฺปตฺตึ ปตฺเถตฺวา เทมิ, อปิ จ โพธิสตฺตานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ โปราณกมคฺโค เอส, ยทิทํ ทานปารมิปูรณํ นามา’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ – དེ་ནས་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ལ། “ལྷ་གཅིག ཚེ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཅི་ཞིག་རེ་ནས་སྤྱན་གཉིས་སྦྱིན་པར་མཛད་དམ་” ཞེས་དྲིས་སོ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་སྨྲས་པ། “ངས་ནི་ཚེ་འདིའི་འབྱོར་པ་འམ་ཕྱི་མའི་འབྱོར་པ་ལ་རེ་ནས་སྦྱིན་པ་མ་ཡིན་ནོ། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས་ཡང་ཡང་བསྟེན་པའི་སྔོན་གྱི་ལམ་ཆེན་པོ་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘อายุํ นุ วณฺณํ นุ สุขํ พลํ นุ, กึ ปตฺถยาโน นุ ชนินฺท เทสิ; กถญฺหิ ราชา สิวินํ อนุตฺตโร, จกฺขูนิ ทชฺชา ปรโลกเหตุ. “མི་ཡི་དབང་པོ། ཚེ་ལ་རེ་འམ། ཁ་དོག་ལ་རེ་འམ། བདེ་བ་ལ་རེ་འམ། སྟོབས་ལ་རེ་འམ། ཅི་ཞིག་ལ་རེ་ནས་སྦྱིན་པར་མཛད། ཇི་ལྟར་ཤི་བི་པའི་རྒྱལ་པོ་བླ་ན་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་ཕྱི་མའི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར་སྤྱན་གཉིས་སྦྱིན་པར་མཛད་དམ། ‘‘น วาหเมตํ ยสสา ททามิ, น ปุตฺตมิจฺเฉ น ธนํ น รฏฺฐํ; สตญฺจ ธมฺโม จริโต ปุราโณ, อิจฺเจว ทาเน รมเต มโน มมา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๖๔-๖๕); “ངས་ནི་སྙན་གྲགས་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྦྱིན་པ་མ་ཡིན་ནོ། བུ་འདོད་པས་མ་ཡིན། ནོར་འདོད་པས་མ་ཡིན། ཡུལ་འཁོར་འདོད་པས་མ་ཡིན། དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྔོན་གྱི་ཆོས་སྤྱད་པ་ཉིད་དོ། རྒྱུ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ངའི་ཡིད་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་དགའོ་” ཞེས་སོ། ตตฺถ [Pg.70] ปรโลกเหตูติ, มหาราช, กถํ นาม ตุมฺหาทิโส ปณฺฑิตปุริโส สกฺกสมฺปตฺติสทิสํ สนฺทิฏฺฐิกํ อิสฺสริยํ ปหาย ปรโลกเหตุ จกฺขูนิ ทเทยฺยาติ. དེ་ལ། “འཇིག་རྟེན་ཕྱི་མའི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར་” (paralokahetu) ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱོད་ལྟ་བུའི་སྐྱེས་བུ་མཁས་པ་ཞིག་གིས་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་འབྱོར་པ་དང་མཚུངས་པའི་མངོན་སུམ་གྱི་དབང་ཕྱུག་བོར་ནས། འཇིག་རྟེན་ཕྱི་མའི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར་སྤྱན་གཉིས་སྦྱིན་པར་མཛད་དམ་ཞེས་པའོ། น วาหนฺติ น เว อหํ. ยสสาติ ทิพฺพสฺส วา มานุสสฺส วา อิสฺสริยสฺส การณา, อปิจ สตํ โพธิสตฺตานํ ธมฺโม พุทฺธการโก จริโต อาจริโต อาจิณฺโณ ปุราตโน อิจฺเจว อิมินา การเณน ทาเนเยว อีทิโส มม มโน นิรโตติ. “ན་བཱ་ཧཾ་” (na vāhaṃ) ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་ང་མ་ཡིན་ནོ། “སྙན་གྲགས་ཀྱི་ཕྱིར་” (yasasā) ཞེས་པ་ནི་ལྷ་འམ་མིའི་དབང་ཕྱུག་གི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར་རོ། འོན་ཀྱང་དམ་པ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་ཉིད་དེ། སྤྱད་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་སྤྱད་པ་དང་། གོམས་པར་བྱས་པའི་སྔོན་གྱི་ཆོས་སོ། རྒྱུ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ན། འདི་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་ཉིད་ལ་ངའི་ཡིད་ནི་རྟག་ཏུ་དགའོ་ཞེས་པའོ། เอวญฺจ ปน วตฺวา ราชา อมจฺเจ สญฺญาเปตฺวา สิวกํ เวชฺชํ อาณาเปสิ – ‘‘เอหิ, สิวก, มม อุโภปิ อกฺขีนิ อิมสฺส พฺราหฺมณสฺส ทาตุํ สีฆํ อุปฺปาเฏตฺวา หตฺเถ ปติฏฺฐเปหี’’ติ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་སྨྲས་ནས། རྒྱལ་པོས་བློན་པོ་རྣམས་གོ་བར་བྱས་ཏེ། སྨན་པ་ཤི་བ་ཀ་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། “ཤི་བ་ཀ་ཚུར་ཤོག ངའི་མིག་གཉིས་ཀ་བྲམ་ཟེ་འདི་ལ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། མྱུར་དུ་ཕྱུང་སྟེ་ལག་ཏུ་ཞོག་ཅིག་” ཅེས་སོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๖๓. ༦༣. ‘‘เอหิ สิวก อุฏฺเฐหิ, มา ทนฺธยิ มา ปเวธยิ; อุโภปิ นยนํ เทหิ, อุปฺปาเฏตฺวา วนิพฺพเก. “ཤི་བ་ཀ་ཚུར་ཤོག་ལོངས་ཤིག མ་བུལ་ཞིག མ་འདར་ཞིག མིག་གཉིས་ཀ་ཕྱུང་སྟེ་སློང་མོ་བ་ལ་སྦྱིན་པར་གྱིས་ཤིག ๖๔. ༦༤. ‘‘ตโต โส โจทิโต มยฺหํ, สิวโก วจนํกโร; อุทฺธริตฺวาน ปาทาสิ, ตาลมิญฺชํว ยาจเก’’ติ. དེ་ནས་ངས་བསྐུལ་བས། ངག་ཉན་པའི་ཤི་བ་ཀ་དེས། ཏཱ་ལའི་སྙིང་པོ་བཞིན་དུ་སློང་མོ་བ་ལ་ཕྱུང་སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱས་སོ།” ตตฺถ อุฏฺเฐหีติ อุฏฺฐานวีริยํ กโรหิ. อิมสฺมึ มม จกฺขุทาเน สหายกิจฺจํ กโรหีติ ทสฺเสติ. มา ทนฺตยีติ มา จิรายิ. อยญฺหิ อติทุลฺลโภ จิรกาลํ ปตฺถิโต มยา อุตฺตโม ทานกฺขโณ ปฏิลทฺโธ, โส มา วิรชฺฌีติ อธิปฺปาโย. มา ปเวธยีติ ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ จกฺขูนิ อุปฺปาเฏมี’’ติ จิตฺตุตฺราสวเสน มา เวธยิ สรีรกมฺปํ มา อาปชฺชิ. อุโภปิ นยนนฺติ อุโภปิ นยเน. วนิพฺพเกติ ยาจกสฺส มยฺหนฺติ มยา. อุทฺธริตฺวาน ปาทาสีติ โส เวชฺโช รญฺโญ อกฺขิกูปโต อุโภปิ อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา รญฺโญ หตฺเถ อทาสิ. དེ་ལ། “ལོངས་ཤིག་” (uṭṭhehi) ཞེས་པ་ནི་ལྡང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་གྱིས་ཤིག་པའོ། ངའི་མིག་སྦྱིན་པ་འདི་ལ་གྲོགས་ཀྱི་བྱ་བ་གྱིས་ཤིག་ཅེས་སྟོན་ཏོ། “མ་བུལ་ཞིག་” (mā dandhayi) ཞེས་པ་ནི་ཡུན་མ་འགྱངས་ཤིག་པའོ། འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་ཞིང་ངས་ཡུན་རིང་དུ་རེ་བའི་སྦྱིན་པའི་དུས་མཆོག་ཐོབ་པ་ཡིན་པས། དེ་མ་ཉམས་པར་གྱིས་ཤིག་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། “མ་འདར་ཞིག་” (mā pavedhayi) ཞེས་པ་ནི། “ངེད་ཅག་གི་རྒྱལ་པོའི་མིག་འབྱིན་ཏོ་” སྙམ་དུ་སེམས་སྐྲག་པའི་དབང་གིས་མ་འདར་ཞིག ལུས་འདར་བར་མ་བྱེད་ཅིག་པའོ། “མིག་གཉིས་ཀ་” (ubhopi nayanaṃ) ཞེས་པ་ནི་མིག་གཉིས་པོའོ། “སློང་མོ་བ་ལ་” (vanibbake) ཞེས་པ་ནི་སློང་བ་པོ་ལའོ། “ངའི་” (mayhaṃ) ཞེས་པ་ནི་ངས་སོ། “ཕྱུང་སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱས་སོ་” (uddharitvāna pādāsi) ཞེས་པ་ནི། སྨན་པ་དེས་རྒྱལ་པོའི་མིག་ཀོང་ནས་མིག་གཉིས་ཀ་ཕྱུང་སྟེ་རྒྱལ་པོའི་ལག་ཏུ་བྱིན་ནོ། เทนฺโต จ น สตฺถเกน อุทฺธริตฺวา อทาสิ. โส หิ จินฺเตสิ – ‘‘อยุตฺตํ มาทิสสฺส สุสิกฺขิตเวชฺชสฺส รญฺโญ อกฺขีสุ สตฺถปาตน’’นฺติ เภสชฺชานิ ฆํเสตฺวา เภสชฺชจุณฺเณน นีลุปฺปลํ ปริภาเวตฺวา ทกฺขิณกฺขึ อุปสิงฺฆาเปสิ, อกฺขิ ปริวตฺติ, ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชิ. โส ปริภาเวตฺวา ปุนปิ อุปสิงฺฆาเปสิ, อกฺขิ อกฺขิกูปโต มุจฺจิ, พลวตรา เวทนา อุทปาทิ, ตติยวาเร ขรตรํ ปริภาเวตฺวา อุปนาเมสิ, อกฺขิ โอสธพเลน ปริพฺภมิตฺวา อกฺขิกูปโต นิกฺขมิตฺวา นฺหารุสุตฺตเกน โอลมฺพมานํ อฏฺฐาสิ, อธิมตฺตา [Pg.71] เวทนา อุทปาทิ, โลหิตํ ปคฺฆริ, นิวตฺถสาฏกาปิ โลหิเตน เตมึสุ. โอโรธา จ อมจฺจา จ รญฺโญ ปาทมูเล ปติตฺวา ‘‘เทว, อกฺขีนิ มา เทหิ, เทว, อกฺขีนิ มา เทหี’’ติ มหาปริเทวํ ปริเทวึสุ. སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་ནའང་མཚོན་ཆུང་གིས་ཕྱུང་སྟེ་མ་བྱིན་ནོ། ཁོས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “ང་ལྟ་བུའི་སྨན་པ་མཁས་པས་རྒྱལ་པོའི་སྤྱན་ལ་མཚོན་ཆུང་འདེབས་པ་ནི་མི་རིགས་སོ་” སྙམ་ནས། སྨན་རྣམས་བརྡར་ཏེ་སྨན་ཕྱེས་ཨུཏྤལ་སྔོན་པོ་བགོས་ནས་སྤྱན་གཡས་པ་ལ་བསྣུམས་སུ་བཅུག་གོ། སྤྱན་ནི་འཁོར་བར་གྱུར་ཏོ། ཟུག་རྔུའི་ཚོར་བ་དྲག་པོ་སྐྱེས་སོ། ཁོས་སྨན་བགོས་ཏེ་ཡང་བསྣུམས་སུ་བཅུག་གོ། སྤྱན་ནི་སྤྱན་ཀོང་ནས་ལྷོད་པར་གྱུར་ཏོ། ཆེས་དྲག་པོའི་ཚོར་བ་སྐྱེས་སོ། ཐེངས་གསུམ་པར་ཆེས་རྣོ་བའི་སྨན་བགོས་ཏེ་གཏད་དོ། སྤྱན་ནི་སྨན་གྱི་མཐུས་ཡོངས་སུ་འཁོར་ཏེ་སྤྱན་ཀོང་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ནས། ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་སྐུད་པ་ལ་དཔྱངས་ཏེ་གནས་སོ། ཚད་མེད་པའི་ཟུག་རྔུ་སྐྱེས་སོ། ཁྲག་འཛག་གོ། གྱོན་པའི་ན་བཟའ་ཡང་ཁྲག་གིས་བརླན་ཏོ། བཙུན་མོ་དང་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱང་རྒྱལ་པོའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷུང་སྟེ། “ལྷ་གཅིག སྤྱན་མ་སྦྱིན་ཅིག ལྷ་གཅིག སྤྱན་མ་སྦྱིན་ཅིག་” ཅེས་ཆོ་ངེ་ཆེན་པོ་བཏོན་ཏོ། ราชา เวทนํ อธิวาเสตฺวา ‘‘ตาต, มา ปปญฺจํ กรี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ วามหตฺเถน อกฺขึ ธาเรตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน สตฺถกํ อาทาย อกฺขิสุตฺตกํ ฉินฺทิตฺวา อกฺขึ คเหตฺวา มหาสตฺตสฺส หตฺเถ ฐเปสิ. โส วามกฺขินา ทกฺขิณกฺขึ โอโลเกตฺวา ปริจฺจาคปีติยา อภิภุยฺยมานํ ทุกฺขเวทนํ เวเทนฺโต ‘‘เอหิ, พฺราหฺมณา’’ติ พฺราหฺมณํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘มม อิโต จกฺขุโต สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน สมนฺตจกฺขุเมว ปิยตรํ, ตสฺส เม อิทํ อกฺขิทานํ ปจฺจโย โหตู’’ติ พฺราหฺมณสฺส อกฺขึ อทาสิ. โส ตํ อุกฺขิปิตฺวา อตฺตโน อกฺขิมฺหิ ฐเปสิ, ตํ ตสฺสานุภาเวน วิกสิตนีลุปฺปลํ วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาสิ. มหาสตฺโต วามกฺขินา ตสฺส ตํ อกฺขึ ทิสฺวา ‘‘อโห สุทินฺนํ มยา อกฺขี’’ติ อนฺโตสมุคฺคตาย ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏสรีโร หุตฺวา อปรมฺปิ อทาสิ. สกฺโกปิ ตํ ตเถว กตฺวา ราชนิเวสนา นิกฺขมิตฺวา มหาชนสฺส โอโลเกนฺตสฺเสว นครา นิกฺขมิตฺวา เทวโลกเมว คโต. རྒྱལ་པོས་ཚོར་བ་བཟོད་པར་བྱས་ནས། “གཅེས་པ། ཡུན་མ་འགྱངས་ཤིག་” ཅེས་གསུངས་སོ། ཁོས་ “ལེགས་སོ་ལྷ་གཅིག་” ཅེས་སྨྲས་ཏེ། ལག་པ་གཡོན་པས་སྤྱན་བཟུང་ནས། ལག་པ་གཡས་པས་མཚོན་ชུང་བཟུང་སྟེ་སྤྱན་གྱི་ཆུ་རྒྱུས་བཅད་ནས། སྤྱན་བླངས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཕྱག་ཏུ་བཞག་གོ། ཁོས་སྤྱན་གཡོན་པས་སྤྱན་གཡས་པ་ལ་བལྟས་ནས། གཏོང་བའི་དགའ་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་བཞིན་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་མྱོང་བཞིན། “བྲམ་ཟེ་ཚུར་ཤོག་” ཅེས་བྲམ་ཟེ་བོས་ཏེ། “ངའི་སྤྱན་འདི་ལས་བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་འབུམ་འགྱུར་གྱིས་ཀུན་མཁྱེན་གྱི་སྤྱན་ཉིད་ཆེས་གཅེས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ངའི་སྤྱན་སྦྱིན་པ་འདི་ནི་ཀུན་མཁྱེན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་སྨྲས་ནས་བྲམ་ཟེ་ལ་སྤྱན་བྱིན་ནོ། ཁོས་དེ་བླངས་ཏེ་རང་གི་མིག་ཀོང་དུ་བཞག་གོ། དེ་ནི་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་མཐུས་ཨུཏྤལ་སྔོན་པོ་ཁ་བྱེ་བ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏེ་གནས་སོ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་སྤྱན་གཡོན་པས་ཁོའི་སྤྱན་དེ་མཐོང་ནས། “ཀྱེ་མ་ངས་སྤྱན་ལེགས་པར་བྱིན་ཏོ་” སྙམ་དུ་ཁོང་ནས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བས་ལུས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པར་གྱུར་ཏེ། ཅིག་ཤོས་ཀྱང་བྱིན་ནོ། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཀྱང་དེ་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས། ཕོ་བྲང་ནས་ཐོན་ཏེ། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་བལྟས་བཞིན་དུ་གྲོང་ཁྱེར་ནས་ཐོན་ཏེ་ལྷ་ཡུལ་ཉིད་དུ་གཤེགས་སོ། รญฺโญ นจิรสฺเสว อกฺขีนิ อาวาฏภาวํ อปฺปตฺตานิ กมฺพลเคณฺฑุกํ วิย อุคฺคเตน มํสปิณฺเฑน ปูเรตฺวา จิตฺตกมฺมรูปสฺส วิย รุหึสุ, เวทนา ปจฺฉิชฺชิ. อถ มหาสตฺโต กติปาหํ ปาสาเท วสิตฺวา ‘‘กึ อนฺธสฺส รชฺเชนาติ อมจฺจานํ รชฺชํ นิยฺยาเตตฺวา อุยฺยานํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา สมณธมฺมํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อมจฺจานํ ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘มุขโธวนาทิทายโก เอโก ปุริโส มยฺหํ สนฺติเก โหตุ, สรีรกิจฺจฏฺฐาเนสุปิ เม รชฺชุกํ พนฺธถา’’ติ วตฺวา สิวิกาย คนฺตฺวา โปกฺขรณิตีเร ราชปลฺลงฺเก นิสีทิ. อมจฺจาปิ วนฺทิตฺวา ปฏิกฺกมึสุ. โพธิสตฺโตปิ อตฺตโน ทานํ อาวชฺเชสิ. ตสฺมึ ขเณ สกฺกสฺส อาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก ตํ ทิสฺวา ‘‘มหาราชสฺส วรํ ทตฺวา จกฺขุํ ปฏิปากติกํ กริสฺสามี’’ติ โพธิสตฺตสฺส สมีปํ คนฺตฺวา ปทสทฺทมกาสิ. มหาสตฺเตน จ ‘‘โก เอโส’’ติ วุตฺเต – རྒྱལ་པོའི་སྤྱན་གཉིས་ནི་རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་སྤྱན་ཀོང་སྟོང་པར་མ་ལུས་པར། ལ་ཆའི་ཕྲུ་གུ་བཞིན་དུ་ཤ་རྡོག་སྐྱེས་ཏེ་གང་ནས། རི་མོའི་གཟུགས་བརྙན་བཞིན་དུ་སྐྱེས་སོ། ཟུག་རྔུ་ནི་ཆད་དོ། དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཉིན་ཤས་རིང་ཕོ་བྲང་དུ་བཞུགས་ནས། “ལོང་བ་བདག་ལ་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ་” སྙམ་དུ། བློན་པོ་རྣམས་ལ་རྒྱལ་སྲིད་གཏད་དེ། “ཀུན་དགའ་ར་བར་སོང་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱའོ་” སྙམ་དུ་བསམས་ནས། བློན་པོ་རྣམས་ལ་དོན་དེ་བསྒྲགས་ཏེ། “བདག་གི་དྲུང་དུ་བཞིན་བཀྲུ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་གཅིག་ཡོད་པར་གྱིས་ཤིག བདག་གི་ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་གནས་རྣམས་སུ་ཡང་ཐག་པ་བཏགས་ཤིག་” ཅེས་སྨྲས་ནས། ཁྱོགས་ཀྱིས་སོང་སྟེ་རྫིང་བུའི་འགྲམ་གྱི་རྒྱལ་པོའི་ཁྲི་ལ་བཞུགས་སོ། བློན་པོ་རྣམས་ཀྱང་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཕྱིར་དེངས་སོ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀྱང་རང་གི་སྦྱིན་པ་ལ་བསམ་བློ་བཏང་ངོ་། དེའི་ཚེ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་གདན་ཚ་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་ཏོ། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་དེ་མཐོང་ནས། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ལ་མཆོག་སྦྱིན་ཏེ་སྤྱན་སྔར་བཞིན་དུ་གསལ་བར་བྱའོ་” སྙམ་དུ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་ཞབས་སྒྲ་བཏོན་ཏོ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “འདི་སུ་ཞིག་ཡིན་” ཞེས་དྲིས་པ་ན། ‘‘สกฺโกหมสฺมิ [Pg.72] เทวินฺโท, อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก; วรํ วรสฺสุ ราชีสิ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๗๑) – “རྒྱལ་པོའི་དྲང་སྲོང་། ང་ནི་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ཡིན་ཏེ། ཁྱོད་ཀྱི་དྲུང་དུ་འོངས་སོ། ཡིད་ལ་གང་འདོད་པའི་མཆོག་སྦྱིན་པ་ཞིག་ལོངས་ཤིག་ཅེས་སོ།” วตฺวา เตน – དེ་ལྟར་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘ปหูตํ เม ธนํ สกฺก, พลํ โกโส จนปฺปโก; อนฺธสฺส เม สโต ทานิ, มรณญฺเญว รุจฺจตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๗๒) – “བརྒྱ་བྱིན། ངའི་ནོར་ནི་མང་པོ་ཡོད་དོ། སྟོབས་དང་མཛོད་ཀྱང་ཉུང་ངུ་མ་ཡིན་ནོ། ད་ལྟ་ལོང་བར་གྱུར་པའི་བདག་ལ་འཆི་བ་ཉིད་དགའོ་” ཞེས་སོ། วุตฺเต อถ นํ สกฺโก อาห – ‘‘สิวิราช, กึ ปน ตฺวํ มริตุกาโม หุตฺวา มรณํ โรเจสิ, อุทาหุ อนฺธภาเวนา’’ติ. อนฺธภาเวน, เทวาติ. ‘‘มหาราช, ทานํ นาม น เกวลํ สมฺปรายตฺถเมว ทิยฺยติ, ทิฏฺฐธมฺมตฺถายปิ ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา ตว ทานปุญฺญเมว นิสฺสาย สจฺจกิริยํ กโรหิ, ตสฺส พเลเนว เต จกฺขุ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ มยา มหาทานํ สุทินฺน’’นฺติ วตฺวา สจฺจกิริยํ กโรนฺโต – དེ་ལྟར་སྨྲས་པ་ན། དེ་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཁོ་ལ་སྨྲས་པ། “ཤི་བིའི་རྒྱལ་པོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱོད་འཆི་བར་འདོད་དེ་འཆི་བ་ལ་དགའ་བར་བྱེད། ཡང་ན་ལོང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སམ་” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “ལྷ་གཅིག ལོང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕྱི་མའི་དོན་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཚེ་འདིའི་དོན་གྱི་རྒྱུར་ཡང་འགྱུར་རོ། དེའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་ཐོབ་ཅིག དེའི་མཐུ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱོད་ཀྱི་མིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། “འོ་ན་ངས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་ལེགས་པར་བྱིན་ཏོ་” ཞེས་སྨྲས་ནས། བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་བྱེད་པ་ནི། ‘‘เย มํ ยาจิตุมายนฺติ, นานาโคตฺตา วนิพฺพกา; โยปิ มํ ยาจเต ตตฺถ, โสปิ เม มนโส ปิโย; เอเตน สจฺจวชฺเชน, จกฺขุ เม อุปปชฺชถา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๗๔) – “གང་དག་ང་ལ་སློང་བར་འོངས་པ། རིགས་སྣ་ཚོགས་པའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་དང་། དེའི་ཚེ་གང་ཞིག་གིས་ང་ལ་སློང་བ་དེ་ཡང་ངའི་ཡིད་ལ་གཅེས་པ་ཡིན་ནོ། བདེན་པའི་ཚིག་འདི་ཉིད་ཀྱིས་བདག་གི་མིག་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སོ།” อาห. ཞེས་གསུངས་སོ། ตตฺถ เย มนฺติ เย มํ ยาจิตุมาคจฺฉนฺติ, เตสุปิ อาคเตสุ โย อิมํ นาม เทหีติ วาจํ นิจฺฉาเรนฺโต มํ ยาจเต, โสปิ เม มนโส ปิโย. เอเตนาติ สเจ มยฺหํ สพฺเพปิ ยาจกา ปิยา, สจฺจเมเวตํ มยา วุตฺตํ, เอเตน เม สจฺจวจเนน เอกํ จกฺขุ อุปปชฺชถ อุปฺปชฺชตูติ. དེ་ལ། “ཡེ་མང་” (ye maṃ) ཞེས་པ་ནི་གང་དག་ང་ལ་སློང་བར་འོངས་པའོ། དེ་དག་འོངས་པ་ནའང་། གང་ཞིག་འདི་ལྟ་བུ་བྱིན་ཅིག་ཅེས་ཚིག་སྨྲས་ཏེ་ང་ལ་སློང་བ་དེ་ཡང་ངའི་ཡིད་ལ་གཅེས་སོ། “འདི་ཉིད་ཀྱིས་” (etena) ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་བདག་ལ་སློང་བ་པོ་ཐམས་ཅད་གཅེས་པ་ཡིན་ན། འདི་ནི་ངས་བདེན་པ་ཉིད་སྨྲས་པ་ཡིན་པས། ངའི་བདེན་པའི་ཚིག་འདི་ཉིད་ཀྱིས་མིག་གཅིག་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། อถสฺส วจนสมนนฺตรเมว ปฐมํ จกฺขุ อุทปาทิ. ตโต ทุติยสฺส อุปฺปชฺชนตฺถาย – དེ་ནས་ཁོའི་ཚིག་སྨྲས་མ་ཐག་ཏུ་ཉིད་དུ་སྤྱན་དང་པོ་ནི་སྐྱེས་སོ། དེ་ནས་གཉིས་པ་སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ‘‘ยํ มํ โส ยาจิตุํ อาคา, เทหิ จกฺขุนฺติ พฺราหฺมโณ; ตสฺส จกฺขูนิ ปาทาสึ, พฺราหฺมณสฺส วนิพฺพโต. བརྒྱ་བྱིན་ལགས། སློང་མོ་བ་བྲམ་ཟེ་གང་ཞིག་བདག་གི་མིག་སློང་བའི་ཕྱིར་ལྷགས་ཏེ། 'རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ལ་མིག་སྦྱིན་དུ་གསོལ།' ཞེས་སྨྲས་པ་ན། སློང་མོ་བ་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་བདག་གིས་མིག་གཉིས་པོ་བྱིན་ནོ།། ‘‘ภิยฺโย มํ อาวิสี ปีติ, โสมนสฺสญฺจนปฺปกํ; เอเตน สจฺจวชฺเชน, ทุติยํ เม อุปปชฺชถา’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๗๕-๗๖) – བདག་ལ་དགའ་བ་ལྷག་པར་ཞུགས་ཤིང་། ཚད་མེད་པའི་ཡིད་བདེ་བ་ཡང་སྐྱེས་སོ། །བདེན་པར་སྨྲས་པ་འདི་ཡིས་བདག་ལ་མིག་གཉིས་པ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག། อาห. ཅེས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ยํ มนฺติ โย มํ. โสติ โส จกฺขุยาจโก พฺราหฺมโณ. อาคาติ อาคโต. วนิพฺพโตติ ยาจนฺตสฺส. มํ อาวิสีติ พฺราหฺมณสฺส [Pg.73] จกฺขูนิ ทตฺวา อนฺธกาเลปิ ตถารูปํ เวทนํ อคเณตฺวา ‘‘อโห สุทินฺนํ เม ทาน’’นฺติ ปจฺจเวกฺขนฺตํ มํ ภิยฺโย อติเรกตรา ปีติ อาวิสิ. โสมนสฺสญฺจนปฺปกนฺติ อปริมาณํ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. เอเตนาติ สเจ ตทา มม อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปนฺนํ, สจฺจเมเวตํ มยา วุตฺตํ, เอเตน เม สจฺจวจเนน ทุติยมฺปิ จกฺขุ อุปปชฺชตูติ. དེ་ལ་ 'གང་བདག་ལ།' (yaṃ maṃ) ཞེས་པ་ནི་གང་ཞིག་བདག་ལའོ། །'དེ།' (so) ཞེས་པ་ནི་མིག་སློང་བའི་བྲམ་ཟེ་དེའོ། །'ལྷགས།' (āgā) ཞེས་པ་ནི་འོངས་པའོ། །'སློང་མོ་བ།' (vanibbato) ཞེས་པ་ནི་སློང་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །'བདག་ལ་ཞུགས།' (maṃ āvisī) ཞེས་པ་ནི་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་མིག་གཉིས་བྱིན་ནས་ལོང་བར་གྱུར་པའི་ཚེ་ནའང་། དེ་ལྟ་བུའི་ཟུག་རྔུའི་ཚོར་བ་ལ་མ་ལྟོས་པར། 'ཀྱེ་ཧུད། བདག་གིས་སྦྱིན་པ་ལེགས་པར་བྱིན་ཏོ།' ཞེས་སོ་སོར་རྟོག་བཞིན་པའི་བདག་ལ་དགའ་བ་ལྷག་པར་ཆེས་ཆེར་ཞུགས་པའོ། །'ཚད་མེད་པའི་ཡིད་བདེ་བ།' (somanassañcanappakaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པའི་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེས་པའོ། །'འདི་ཡིས།' (etena) ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་དེའི་ཚེ་བདག་ལ་ཚད་མེད་པའི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེས་པ་ནི་བདེན་པ་ཉིད་དུ་བདག་གིས་སྨྲས་ན། བདེན་པར་སྨྲས་པ་འདི་ཡིས་བདག་ལ་མིག་གཉིས་པའང་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ།། ตํขณญฺเญว ทุติยมฺปิ จกฺขุ อุทปาทิ. ตานิ ปนสฺส จกฺขูนิ เนว ปากติกานิ, น ทิพฺพานิ. สกฺกพฺราหฺมณสฺส หิ ทินฺนํ จกฺขุํ ปุน ปากติกํ กาตุํ น สกฺกา, อุปหตจกฺขุโน จ ทิพฺพจกฺขุ นาม นุปฺปชฺชติ, วุตฺตนเยน ปนสฺส อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ อวิปรีตํ อตฺตโน ทานปีตึ อุปาทาย ปีติผรณวเสน นิพฺพตฺตานิ ‘‘สจฺจปารมิตาจกฺขูนี’’ติ วุตฺตานิ. เตน วุตฺตํ – སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་མིག་གཉིས་པའང་སྐྱེས་སོ། །འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་མིག་དེ་དག་ནི་ཕལ་པའི་མིག་ཀྱང་མ་ཡིན་ལ། ལྷའི་མིག་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ། །བརྒྱ་བྱིན་བྲམ་ཟེར་སྤྲུལ་པ་ལ་བྱིན་ཟིན་པའི་མིག་དེ་ཉིད་སླར་ཡང་ཕལ་པའི་མིག་ཏུ་བསྒྱུར་མི་ནུས་ལ། མིག་ཉམས་པ་ལ་ལྷའི་མིག་ཅེས་བྱ་བ་སྐྱེ་བའང་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁོང་གི་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའ་མར་མ་ནོར་བའི་རང་གི་སྦྱིན་པའི་དགའ་བ་ལ་བརྟེན་ནས། དགའ་བས་ཁྱབ་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་པའི་ 'བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མིག' ཅེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๖๕. ༦༥. ‘‘ททมานสฺส เทนฺตสฺส, ทินฺนทานสฺส เม สโต; จิตฺตสฺส อญฺญถา นตฺถิ, โพธิยาเยว การณา’’ติ. སྦྱིན་པར་འདོད་ཅིང་སྦྱིན་པ་དང་། །སྦྱིན་པ་བྱིན་ཟིན་ཉིད་ཀྱི་ཚེ། །བདག་གི་སེམས་ནི་གཞན་མི་འགྱུར། །བྱང་ཆུབ་ཁོ་ནའི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར།། ตตฺถ ททมานสฺสาติ จกฺขูนิ ทาตุํ เวชฺเชน อุปฺปาเฏนฺตสฺส. เทนฺตสฺสาติ อุปฺปาฏิตานิ ตานิ สกฺกพฺราหฺมณสฺส หตฺเถ ฐเปนฺตสฺส. ทินฺนทานสฺสาติ จกฺขุทานํ ทินฺนวโต. จิตฺตสฺส อญฺญถาติ ทานชฺฌาสยสฺส อญฺญถาภาโว. โพธิยาเยว การณาติ ตญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสว เหตูติ อตฺโถ. དེ་ལ་ 'སྦྱིན་པར་འདོད་པ།' (dadamānassa) ཞེས་པ་ནི་མིག་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་སྨན་པས་འབྱིན་དུ་འཇུག་པའི་ཚེའོ། །'སྦྱིན་པ།' (dentassa) ཞེས་པ་ནི་ཕྱུང་ཟིན་པའི་མིག་དེ་དག་བརྒྱ་བྱིན་བྲམ་ཟེའི་ལག་ཏུ་འཇོག་པའི་ཚེའོ། །'སྦྱིན་པ་བྱིན་ཟིན།' (dinnadānassa) ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་སྦྱིན་པ་བཏང་ཟིན་པའོ། །'སེམས་གཞན་དུ་མི་འགྱུར།' (cittassa aññathā) ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། །'བྱང་ཆུབ་ཁོ་ནའི་རྒྱུ་ཡི་ཕྱིར།' (bodhiyāyeva kāraṇā) ཞེས་པ་ནི་དེ་ཡང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁོ་ནའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ๖๖. สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สุทุลฺลภตาย เอวํ สุทุกฺกรํ มยา กตนฺติ น จกฺขูนํ น อตฺตภาวสฺสปิ อปฺปิยตายาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เม เทสฺสา’’ติ โอสานคาถมาห. ตตฺถ อตฺตา น เม น เทสฺสิโยติ ปฐโม น-กาโร นิปาตมตฺโต. อตฺตา น เม กุชฺฌิตพฺโพ, น อปฺปิโยติ อตฺโถ. ‘‘อตฺตานํ เม น เทสฺสิย’’นฺติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – เม อตฺตานํ อหํ น เทสฺสิยํ น กุชฺเฌยฺยํ น กุชฺฌิตุํ อรหามิ น โส มยา กุชฺฌิตพฺโพติ. ‘‘อตฺตาปิ เม น เทสฺสิโย’’ติปิ ปฐนฺติ. อทาสหนฺติ อทาสึ อหํ. ‘‘อทาสิห’’นฺติปิ ปาโฐ. ༦༦. ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར། བདག་གིས་འདི་ལྟར་བྱ་དཀའ་བ་བྱས་པ་ཡིན་གྱི། མིག་དང་ལུས་ལ་མི་དགའ་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར། 'བདག་ལ་མི་སྡང་།' (na me dessā) ཞེས་པའི་མཐར་གྱུར་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'བདག་ཉིད་བདག་ལ་མི་སྡང་།' (attā na me na dessiyo) ཞེས་པའི་ནང་གི་ 'མི།' (na) ཡིག་ཐོག་མ་ནི་ཚིག་གི་རྒྱན་ཙམ་མོ། །བདག་ཉིད་བདག་ལ་ཁྲོ་བར་མི་བྱ་ཞིང་མི་སྡང་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །'བདག་ཉིད་ལ་བདག་མི་སྡང་།' (attānaṃ me na dessiyaṃ) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། དེའི་དོན་ནི་བདག་གིས་རང་གི་བདག་ཉིད་ལ་མི་སྡང་ཞིང་ཁྲོ་བར་མི་བྱ་ལ། ཁྲོ་བར་མི་རིགས་ཤིང་དེ་ལ་ཁྲོ་བར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའོ། །'བདག་ཉིད་ཀྱང་བདག་ལ་མི་སྡང་།' (attāpi me na dessiyo) ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། །'བདག་གིས་བྱིན།' (adāsahaṃ) ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་བྱིན་ནོ་ཞེས་པའོ། །'བདག་གིས་བྱིན་ཏོ།' (adāsihaṃ) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། ตทา ปน โพธิสตฺตสฺส สจฺจกิริยาย จกฺขูสุ อุปฺปนฺเนสุ สกฺกานุภาเวน สพฺพา ราชปริสา สนฺนิปติตาว อโหสิ. อถสฺส สกฺโก มหาชนมชฺเฌ อากาเส ฐตฺวา – དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བདེན་པ་བརྗོད་པས་མིག་གཉིས་སྐྱེས་པ་ན། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་མཐུས་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་ཐམས་ཅད་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་དབུས་སུ་བར་སྣང་ལ་གནས་ཏེ། ‘‘ธมฺเมน [Pg.74] ภาสิตา คาถา, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒน; เอตานิ ตว เนตฺตานิ, ทิพฺพานิ ปฏิทิสฺสเร. ཆོས་དང་མཐུན་པར་ཚིགས་བཅད་སྨྲས། །སི་བིའི་ཡུལ་འཁོར་འཕེལ་བྱེད་པ། །ཁྱོད་ཀྱི་མིག་འདི་དག་ནི་ལྷའི། །མིག་ཉིད་དུ་ནི་སླར་མཐོང་ངོ་།། ‘‘ติโรกุฏฺฏํ ติโรเสลํ, สมติคฺคยฺห ปพฺพตํ; สมนฺตา โยชนสตํ, ทสฺสนํ อนุโภนฺตุ เต’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๗๗-๗๘) – རྩིག་པའི་ཕ་རོལ་བྲག་ཕ་རོལ། །རི་བོ་ལས་ཀྱང་རབ་བརྒལ་ནས། །མཐའ་སྐོར་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཡི་སར། །ཁྱོད་ཀྱི་མིག་གིས་མཐོང་བར་ཤོག། อิมาหิ คาถาหิ ถุตึ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. โพธิสตฺโตปิ มหาชนปริวุโต มหนฺเตน สกฺกาเรน นครํ ปวิสิตฺวา ราชเคหทฺวาเร สุสชฺชิเต มหามณฺฑเป สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต ราชปลฺลงฺเก นิสินฺโน จกฺขุปฏิลาเภน ตุฏฺฐหฏฺฐปมุทิตานํ ทฏฺฐุํ อาคตานํ นาครานํ ชานปทานํ ราชปริสาย จ ธมฺมํ เทเสนฺโต – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གིས་བསྟོད་པ་བྱས་ནས་ལྷ་ཡུལ་ཉིད་དུ་གཤེགས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའང་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་བསྐོར་ཏེ། བཀུར་སྟི་ཆེན་པོས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གཤེགས་ནས། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་སྒོ་དྲུང་དུ་ལེགས་པར་བཤམས་པའི་ཚོམས་ཆེན་པོར། གདུགས་དཀར་པོ་བསྒྲེངས་པའི་རྒྱལ་པོའི་ཁྲི་ལ་བཞུགས་ཏེ། མིག་སླར་རྙེད་པས་དགའ་མགུ་ཡི་རངས་ཏེ་བལྟ་བར་ལྷགས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་བ་དང་། ཡུལ་མི་དང་། རྒྱལ་པོའི་འཁོར་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་པར། ‘‘โก นีธ วิตฺตํ น ทเทยฺย ยาจิโต, อปิ วิสิฏฺฐํ สุปิยมฺปิ อตฺตโน; ตทิงฺฆ สพฺเพ สิวโย สมาคตา, ทิพฺพานิ เนตฺตานิ มมชฺช ปสฺสถ. འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སླངས་པ་ན། །རང་གི་མཆོག་ཏུ་གཅེས་པའི་ནོར། །སུ་ཞིག་སྦྱིན་པར་མི་བྱེད་དེ། །འདུས་པའི་སི་བི་པ་ཀུན་ལྟོས། །དེ་རིང་བདག་གི་ལྷ་མིག་ལྟོས།། ‘‘ติโรกุฏฺฏํ ติโรเสลํ, สมติคฺคยฺห ปพฺพตํ; สมนฺตา โยชนสตํ, ทสฺสนํ อนุโภนฺติ เม. རྩིག་པའི་ཕ་རོལ་བྲག་ཕ་རོལ། །རི་བོ་ལས་ཀྱང་རབ་བརྒལ་ནས། །མཐའ་སྐོར་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཡི་སར། །བདག་གི་མིག་གིས་མཐོང་བར་འགྱུར།། ‘‘น จาคมตฺตา ปรมตฺถิ กิญฺจิ, มจฺจานํ อิธ ชีวิเต; ทตฺวาน มานุสํ จกฺขุํ, ลทฺธํ เม จกฺขุ อมานุสํ. འཆི་བའི་ཆོས་ཅན་གསོན་པའི་ཚེ། །གཏོང་བ་ལས་ལྷག་ཅི་ཡང་མེད། །མི་ཡི་མིག་ནི་བྱིན་པ་ལས། །བདག་གིས་མི་མིན་མིག་ཐོབ་བོ།། ‘‘เอตมฺปิ ทิสฺวา สิวโย, เทถ ทานานิ ภุญฺชถ; ทตฺวา จ ภุตฺวา จ ยถานุภาวํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปถ ฐาน’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๕.๗๙-๘๒) – སི་བི་པ་རྣམས་འདི་མཐོང་ནས། །སྦྱིན་པ་ཐོངས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་ཅིག །བྱིན་ཞིང་ལོངས་སྤྱོད་མཐུ་བཞིན་དུ། །སྨད་པ་མེད་པར་མཐོ་རིས་བགྲོད།། อิมา คาถา อภาสิ. ตตฺถ ธมฺเมน ภาสิตาติ, มหาราช, อิมา เต คาถา ธมฺเมน สภาเวเนว ภาสิตา. ทิพฺพานีติ ทิพฺพานุภาวยุตฺตานิ. ปฏิทิสฺสเรติ ปฏิทิสฺสนฺติ. ติโรกุฏฺฏนฺติ ปรกุฏฺฏํ. ติโรเสลนฺติ ปรเสลํ. สมติคฺคยฺหาติ อติกฺกมิตฺวา. สมนฺตา ทสทิสา โยชนสตํ รูปทสฺสนํ อนุโภนฺตุ สาเธนฺตุ. ༩. ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'ཆོས་དང་མཐུན་པར་སྨྲས།' (dhammena bhāsitā) ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱོད་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་ནི་ཆོས་ཉིད་དང་རང་བཞིན་གྱིས་སྨྲས་པའོ། །'ལྷའི།' (dibbāni) ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའོ། །'སླར་མཐོང་།' (paṭidissare) ཞེས་པ་ནི་སླར་ཡང་མཐོང་བར་འགྱུར་བའོ། །'རྩིག་པའི་ཕ་རོལ།' (tirokuṭṭaṃ) ཞེས་པ་ནི་རྩིག་པ་གཞན་གྱི་ཕ་རོལ་ལོ། །'བྲག་ཕ་རོལ།' (tiroselaṃ) ཞེས་པ་ནི་བྲག་གཞན་གྱི་ཕ་རོལ་ལོ། །'རབ་བརྒལ་ནས།' (samatiggayha) ཞེས་པ་ནི་འདས་ནས་སོ། །'མཐའ་སྐོར།' (samantā) ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་བཅུ་ཀུན་ནས་དཔག་ཚད་བརྒྱའི་སར་གཟུགས་མཐོང་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་ཞིང་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའོ།། โก นีธาติ โก นุ อิธ. อปิ วิสิฏฺฐนฺติ อุตฺตมมฺปิ สมานํ. น จาคมตฺตาติ จาคปฺปมาณโต อญฺญํ วรํ นาม นตฺถิ. อิธ ชีวิเตติ อิมสฺมึ [Pg.75] ชีวโลเก. ‘‘อิธ ชีวต’’นฺติปิ ปฐนฺติ. อิมสฺมึ โลเก ชีวมานานนฺติ อตฺโถ. อมานุสนฺติ ทิพฺพจกฺขุ มยา ลทฺธํ, อิมินา การเณน เวทิตพฺพเมตํ ‘‘จาคโต อุตฺตมํ นาม นตฺถี’’ติ. เอตมฺปิ ทิสฺวาติ เอตํ มยา ลทฺธํ ทิพฺพจกฺขุํ ทิสฺวาปิ. ༦༧. 'སུ་ཞིག་འདི་ན།' (ko nīdha) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སུ་ཞིག་གོ། །'མཆོག་ཏུ།' (api visiṭṭhaṃ) ཞེས་པ་ནི་དམ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའོ། །'གཏོང་བ་ལས་ལྷག' (na cāgamattā) ཞེས་པ་ནི་གཏོང་བའི་ཚད་ལས་ལྷག་པའི་ཆོས་མཆོག་ཅེས་བྱ་བ་མེད་པའོ། །'གསོན་པའི་ཚེ།' (idha jīvite) ཞེས་པ་ནི་གསོན་པོའི་འཇིག་རྟེན་འདི་ནའོ། །'འདི་ན་གསོན་པོ།' (idha jīvataṃ) ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། འཇིག་རྟེན་འདི་ན་གསོན་པོར་གནས་པའི་འགྲོ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །'མི་མིན།' (amānusaṃ) ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ལྷའི་མིག་ཐོབ་པ་སྟེ། རྒྱུ་མཚན་འདི་ལས་ 'གཏོང་བ་ལས་ལྷག་པའི་ཆོས་མཆོག་ཅེས་བྱ་བ་མེད།' ཅེས་པ་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །'འདི་མཐོང་ནས།' (etampi disvā) ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ཐོབ་པའི་ལྷའི་མིག་འདི་མཐོང་ནས་ཀྱང་ཞེས་པའོ།། อิติ อิมาหิ จตูหิ คาถาหิ น เกวลํ ตสฺมึเยว ขเณ, อถ โข อนฺวทฺธมาสมฺปิ อุโปสเถ มหาชนํ สนฺนิปาเตตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. ตํ สุตฺวา มหาชโน ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา เทวโลกปรายโน อโหสิ. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་བཞི་པོས་སྐབས་དེ་ཉིད་ཁོ་ནར་མ་ཟད་ཀྱི། ཟླ་བ་ཕྱེད་ཕྱེད་ཅིང་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོར་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་བསྡུས་ནས་ཆོས་བསྟན་ཏོ། །དེ་ཐོས་ནས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱས་ཏེ། ལྷ་ཡུལ་དུ་བགྲོད་པར་གྱུར་ཏོ།། ตทา เวชฺโช อานนฺทตฺเถโร อโหสิ, สกฺโก อนุรุทฺธตฺเถโร, เสสปริสา พุทฺธปริสา, สิวิราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་སྨན་པ་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་ཡིན་ལ། བརྒྱ་བྱིན་ནི་གནས་བརྟན་མ་འགགས་པ་ཡིན། འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་ཡིན་ཞིང་། སི་བིའི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཉིད་དོ།། ตสฺส อิธาปิ วุตฺตนเยเนว ยถารหํ ปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา ทิวเส ทิวเส ยถา อทินฺนปุพฺพํ พาหิรเทยฺยธมฺมวตฺถุ น โหติ, เอวํ อปริมิตํ มหาทานํ ปวตฺเตนฺตสฺส เตน อปริตุฏฺฐสฺส กถํ นุ โข อหํ อชฺฌตฺติกวตฺถุกํ ทานํ ทเทยฺยํ, กทา นุ โข มํ โกจิ อาคนฺตฺวา อชฺฌตฺติกํ เทยฺยธมฺมํ ยาเจยฺย, สเจ หิ โกจิ ยาจโก เม หทยมํสสฺส นามํ คณฺเหยฺย, กณเยน นํ นีหริตฺวา ปสนฺนอุทกโต สนาฬํ ปทุมํ อุทฺธรนฺโต วิย โลหิตพินฺทุํ ปคฺฆรนฺตํ หทยํ นีหริตฺวา ทสฺสามิ. สเจ สรีรมํสสฺส นามํ คณฺเหยฺย, อวเลขเนน ตาลคุฬปฏลํ อุปฺปาเฏนฺโต วิย สรีรมํสํ อุปฺปาเฏตฺวา ทสฺสามิ. สเจ โลหิตสฺส นามํ คณฺเหยฺย, อสินา วิชฺฌิตฺวา ยนฺตมุเข วา ปติตฺวา อุปนีตํ ภาชนํ ปูเรตฺวา โลหิตํ ทสฺสามิ. สเจ ปน โกจิ ‘‘เคเห เม กมฺมํ นปฺปวตฺตติ, ตตฺถ เม ทาสกมฺมํ กโรหี’’ติ วเทยฺย, ราชเวสํ อปเนตฺวา ตสฺส อตฺตานํ สาเวตฺวา ทาสกมฺมํ กริสฺสามิ. สเจ วา ปน โกจิ อกฺขีนํ นามํ คณฺเหยฺย, ตาลมิญฺชํ นีหรนฺโต วิย อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา ตสฺส ทสฺสามีติ เอวํ อนญฺญสาธารณวสีภาวปฺปตฺตานํ มหาโพธิสตฺตานํเยว อาเวณิกา อุฬารตรา ปริวิตกฺกุปฺปตฺติ, จกฺขุยาจกํ ลภิตฺวา อมจฺจปาริสชฺชาทีหิ นิวาริยมานสฺสาปิ เตสํ วจนํ อนาทิยิตฺวา อตฺตโน ปริวิตกฺกานุรูปํ ปฏิปตฺติยา จ ปรมา ปีติปฏิสํเวทนา, ตสฺสา ปีติมนตาย อวิตถภาวํ นิสฺสาย สกฺกสฺส ปุรโต สจฺจกิริยากรณํ, เตน จ อตฺตโน จกฺขูนํ ปฏิปากติกภาโว, เตสญฺจ ทิพฺพานุภาวตาติ เอวมาทโย มหาสตฺตสฺส คุณานุภาวา เวทิตพฺพาติ. འདིར་ཡང་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་པོ་དེའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཉིན་རེ་བཞིན་སྔོན་ཆད་མ་བྱིན་པའི་ཕྱིའི་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་མེད་པར་གྱུར་པ་ན། དེ་ལྟར་ཚད་མེད་པའི་སྦྱིན་ཆེན་གཏོང་བཞིན་དུ་དེས་མ་ཚིམ་པར། 'བདག་གིས་ནང་གི་དངོས་པོའི་སྦྱིན་པ་ཇི་ལྟར་གཏོང་བར་བྱ། ནམ་ཞིག་སུ་ཞིག་ལྷགས་ཏེ་བདག་ལ་ནང་གི་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་སློང་བར་འགྱུར། གལ་ཏེ་སློང་མོ་བ་ཞིག་གིས་བདག་གི་སྙིང་གི་ཤ་སློང་ན། བདག་གིས་དེ་ཉིད་ཕྱུང་སྟེ། ཆུ་དང་打ལྡན་པའི་མཚོ་ལས་པད་མའི་རྩ་བ་དང་བཅས་པའི་པད་མ་འདྲེན་པ་བཞིན་དུ། ཁྲག་གི་ཐིགས་པ་འཛག་པའི་སྙིང་ཕྱུང་སྟེ་སྦྱིན་ནོ། །གལ་ཏེ་ལུས་ཀྱི་ཤ་སློང་ན། གྲི་རྣོན་པོས་ཏཱ་ལའི་འབྲས་བུའི་ཤུན་པ་བཤུ་བ་བཞིན་དུ། ལུས་ཀྱི་ཤ་བཏོགས་ཏེ་སྦྱིན་ནོ། །གལ་ཏེ་ཁྲག་སློང་ན། རལ་གྲིས་བཙུགས་ཏེ་འཁྲུལ་འཁོར་གྱི་ཁ་ནས་འཛག་པ་ལྟར། སྣོད་བཟེད་དེ་ཁྲག་གིས་གང་བར་བྱས་ནས་སྦྱིན་ནོ། །གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་ "བདག་གི་ཁྱིམ་དུ་ལས་བྱེད་མཁན་མེད་པས། དེར་བདག་གི་བྲན་གྱི་ལས་གྱིས་ཤིག" ཅེས་སྨྲས་ན། རྒྱལ་པོའི་ཆས་སྤངས་ཏེ་དེ་ལ་རང་ཉིད་བྲན་དུ་བསྒྲགས་ནས་བྲན་གྱི་ལས་བྱའོ། །ཡང་ན་གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་མིག་སློང་ན། ཏཱ་ལའི་སྙིང་པོ་འདོན་པ་བཞིན་དུ་མིག་གཉིས་ཕྱུང་སྟེ་དེ་ལ་སྦྱིན་ནོ།' ཞེས་པ་འདི་ལྟར་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དབང་འབྱོར་པ་ཐོབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཁོ་ནའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྒྱ་ཆེ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྐྱེ་བ་དང་། མིག་སློང་བ་རྙེད་པའི་ཚེ་བློན་པོ་དང་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་བཀག་ཀྱང་དེ་དག་གི་ཚིག་ལ་མ་ལྟོས་པར། རང་གི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་མཐུན་པའི་སྤྱོད་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགའ་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་དང་། དགའ་བའི་ཡིད་དེའི་མ་ནོར་བའི་རང་བཞིན་ལ་བརྟེན་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་མདུན་དུ་བདེན་པ་བརྗོད་པ་དང་། དེས་རང་གི་མིག་སྔར་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་དང་། དེ་དག་ལྷའི་མཐུ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ།། สิวิราชจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. སི་བི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๙. เวสฺสนฺตรจริยาวณฺณนา ༩. ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๖๗. นวเม [Pg.76] ยา เม อโหสิ ชนิกาติ เอตฺถ เมติ เวสฺสนฺตรภูตํ อตฺตานํ สนฺธาย สตฺถา วทติ. เตเนวาห – ‘‘ผุสฺสตี นาม ขตฺติยา’’ติ. ตทา หิสฺส มาตา ‘‘ผุสฺสตี’’ติ เอวํนามิกา ขตฺติยานี อโหสิ. สา อตีตาสุ ชาตีสูติ สา ตโต อนนฺตราตีตชาติยํ. เอกตฺเถ หิ เอตํ พหุวจนํ. สกฺกสฺส มเหสี ปิยา อโหสีติ สมฺพนฺโธ. อถ วา ยา เม อโหสิ ชนิกา อิมสฺมึ จริมตฺตภาเว, สา อตีตาสุ ชาตีสุ ผุสฺสตี นาม, ตตฺถ อตีตาย ชาติยา ขตฺติยา, ยตฺถาหํ ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ เวสฺสนฺตโร หุตฺวา นิพฺพตฺตึ, ตโต อนนฺตราตีตาย สกฺกสฺส มเหสี ปิยา อโหสีติ. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – ༦༧. དགུ་པ་ལས། “གང་ཞིག་བདག་གི་མ་ཡིན་པ།” ཞེས་པ་ནི། འདིར་ “བདག་གི” ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པས་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་དུ་གྱུར་པའི་བདག་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཕུས྄སཏཱི་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་རིགས” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཚེ་ཁོང་གི་མ་ནི་ “ཕུས྄སཏཱི” ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་གྱི་རྒྱལ་རིགས་བུད་མེད་ཅིག་ཡིན་ནོ། །“འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ” ཞེས་པ་ནི་དེའི་གོང་རོལ་གྱི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་ཉིད་ལའོ། །འདིར་མང་ཚིག་ནི་གཅིག་ཚིག་གི་དོན་དུ་སྦྱར་རོ། །“བརྒྱ་བྱིན་གྱི་བཙུན་མོ་སྡུག་པ་ཡིན” ཞེས་པ་དང་སྦྱར་རོ། །ཡང་ན། གང་ཞིག་བདག་གི་ཐ་མའི་ལུས་འདིའི་མ་རུ་གྱུར་པ་དེ་ནི། འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་ཕུས྄སཏཱི་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ལ། དེའི་ཚེ་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་དེར་རྒྱལ་རིགས་ཤིག་ཡིན་ཞིང་། དེར་བདག་མོ་དེའི་མངལ་དུ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་དུ་སྐྱེས་སོ། །དེའི་གོང་གི་འདས་པའི་སྐྱེ་བར་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་བཙུན་མོ་སྡུག་པ་ཡིན་ནོ། །འདིར་གོ་རིམ་བཞིན་གྱི་གཏམ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། อิโต หิ เอกนวุเต กปฺเป วิปสฺสี นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. ตสฺมึ พนฺธุมตีนครํ อุปนิสฺสาย เขเม มิคทาเย วิหรนฺเต พนฺธุมา ราชา เกนจิ รญฺญา เปสิตํ มหคฺฆํ จนฺทนสารํ อตฺตโน เชฏฺฐธีตาย อทาสิ. สา เตน สุขุมํ จนฺทนจุณฺณํ กาเรตฺวา สมุคฺคํ ปูเรตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ ปูเชตฺวา เสสจุณฺณานิ คนฺธกุฏิยํ วิกิริตฺวา ‘‘ภนฺเต, อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส มาตา ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. สา ตโต จุตา ตสฺสา จนฺทนจุณฺณปูชาย ผเลน รตฺตจนฺทนปริปฺโผสิเตน วิย สรีเรน เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺตี ตาวตึสภวเน สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อคฺคมเหสี หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อถสฺสา อายุปริโยสาเน ปุพฺพนิมิตฺเตสุ อุปฺปนฺเนสุ สกฺโก เทวราชา ตสฺสา ปริกฺขีณายุกตํ ญตฺวา ตสฺสา อนุกมฺปาย ‘‘ภทฺเท, ผุสฺสติ ทส เต วเร ทมฺมิ, เต คณฺหสฺสู’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ – འདི་ནས་བསྐལ་པ་དགུ་བཅུ་རྩ་གཅིག་གི་གོང་དུ་འཇིག་རྟེན་དུ་རྣམ་གཟིགས་ཞེས་བྱ་བའི་སྟོན་པ་བྱུང་ངོ་། །དེའི་ཚེ་གྲོང་ཁྱེར་བྷནྡྷུམཏཱི་ལ་བརྟེན་པའི་ཞི་བའི་རི་དྭགས་ཀྱི་ཚལ་དུ་བཞུགས་པ་ན། རྒྱལ་པོ་བྷནྡྷུམས་རྒྱལ་པོ་གཞན་ཞིག་གིས་བསྐུར་བའི་ཙན་དན་གྱི་སྙིང་པོ་རིན་ཐང་ཆེ་བ་དེ་རང་གི་བུ་མོ་ཆེ་བ་ལ་བྱིན་ནོ། །མོ་དེས་དེས་ཙན་དན་གྱི་ཕྱེ་མ་ཞིབ་མོ་བྱེད་དུ་བཅུག་ནས་སྣོད་དུ་བཀང་སྟེ། གཙུག་ལག་ཁང་དུ་སོང་ནས་སྟོན་པའི་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གྱི་སྐུ་ལ་མཆོད་ཅིང་། ཕྱེ་མ་ལྷག་མ་རྣམས་དྲི་གཙང་ཁང་དུ་གཏོར་ནས། “བཙུན་པ། མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་ཁྱེད་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ། །མོ་དེ་དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་ཙན་དན་གྱི་ཕྱེ་མས་མཆོད་པའི་འབྲས་བུས། ལུས་ལ་ཙན་དན་དམར་པོའི་ཆུས་བྱུགས་པ་ལྟ་བུར་ལྷ་དང་མིའི་ནང་དུ་འཁོར་ཞིང་། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་བཙུན་མོ་དམ་པར་སྐྱེས་སོ། །དེ་ནས་མོའི་ཚེ་ཟད་པའི་ཚེ་སྔ་ལྟས་རྣམས་བྱུང་བ་ན། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་མོའི་ཚེ་ཟད་པར་རིག་ནས། མོ་ལ་སྙིང་རྗེ་བས་ “བཟང་མོ་ཕུས྄སཏཱི། ཁྱོད་ལ་མཆོག་བཅུ་སྦྱིན་གྱིས་དེ་དག་ཟུངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๖๘. ༦༨. ‘‘ตสฺสา อายุกฺขยํ ญตฺวา, เทวินฺโท เอตทพฺรวิ; ‘ททามิ เต ทส วเร, วร ภทฺเท ยทิจฺฉสี’’’ติ. “མོ་ཡི་ཚེ་ཟད་རིག་ནས་ནི། །ལྷ་དབང་གིས་ནི་འདི་སྐད་སྨྲས། །བཟང་མོ་ཁྱོད་ལ་མཆོག་བཅུ་སྦྱིན། །གང་འདོད་མཆོག་ནི་བླང་བར་གྱིས། །” ཞེས་སོ། ། ตตฺถ วราติ วรสฺสุ วรํ คณฺห. ภทฺเท, ยทิจฺฉสีติ, ภทฺเท, ผุสฺสติ ยํ อิจฺฉสิ ยํ ตว ปิยํ, ตํ ทสหิ โกฏฺฐาเสหิ ‘‘วรํ วรสฺสุ ปฏิคฺคณฺหาหี’’ติ วทติ. དེའི་ནང་ལས། “མཆོག” ཅེས་པ་ནི་འདོད་པའི་མཆོག་ཟུངས་ཤིག་པའོ། །“བཟང་མོ་གང་འདོད” ཞེས་པ་ནི། བཟང་མོ་ཕུས྄སཏཱི། ཁྱོད་གང་ལ་དགའ་ཞིང་འདོད་པ་དེ། སྐབས་བཅུའི་སྒོ་ནས་ “མཆོག་བླངས་ཏེ་ཟུངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་པའོ། ། ๖๙. ปุนิทมพฺรวีติ ปุน อิทํ สา อตฺตโน จวนธมฺมตํ อชานนฺตี ‘‘กึ นุ เม อปราธตฺถี’’ติอาทิกํ อภาสิ. สา หิ ปมตฺตา หุตฺวา อตฺตโน อายุกฺขยํ [Pg.77] อชานนฺตี อยํ ‘‘วรํ คณฺหา’’ติ วทนฺโต ‘‘กตฺถจิ มม อุปฺปชฺชนํ อิจฺฉตี’’ติ ญตฺวา เอวมาห. ตตฺถ อปราธตฺถีติ อปราโธ อตฺถิ. กึ นุ เทสฺสา อหํ ตวาติ กึ การณํ อหํ ตว เทสฺสา กุชฺฌิตพฺพา อปฺปิยา ชาตา. รมฺมา จาเวสิ มํ ฐานาติ รมณียา อิมสฺมา ฐานา จาเวสิ. วาโตว ธรณีรุหนฺติ เยน พลวา มาลุโต วิย รุกฺขํ อุมฺมูเลนฺโต อิมมฺหา เทวโลกา จาเวตุกาโมสิ กึ นุ การณนฺติ ตํ ปุจฺฉติ. ༦༩. “ཡང་འདི་སྐད་སྨྲས” ཞེས་པ་ནི། ཡང་མོ་རང་ཉིད་འཆི་འཕོ་བའི་ཆོས་ཉིད་མ་ཤེས་པར། “བདག་ལ་ཉེས་པ་ཅི་ཞིག་ཡོད” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྨྲས་སོ། །མོ་ནི་བག་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་རང་གི་ཚེ་ཟད་པ་མ་ཤེས་པར། འདིས་ “མཆོག་ཟུངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་པ་ན། “གནས་ཤིག་ཏུ་བདག་སྐྱེ་བར་འདོད་པ་ཡིན་ནམ” སྙམ་དུ་རིག་ནས་འདི་སྐད་སྨྲས་སོ། །དེའི་ནང་ལས། “ཉེས་པ་ཡོད” ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་ཡོད་དམ། “བདག་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་མི་དགའ་བ་ཅི་ཞིག་ཡིན” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་ཅིའི་ཕྱིར་བདག་ཁྱོད་ཀྱི་མི་དགའ་བ་དང་། ཁྲོ་བར་བྱ་བ་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བར་གྱུར་ཏམ། “ཉམས་དགའི་གནས་འདི་ལས་བདག་ཕྱུང་” ཞེས་པ་ནི། ཉམས་དགའ་བའི་ལྷའི་གནས་འདི་ལས་བདག་འཆི་འཕོ་བར་བྱེད་དམ། “རླུང་གིས་ཤིང་བཞིན” ཞེས་པ་ནི། རླུང་དྲག་པོས་ཤིང་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པ་ལྟར། རྒྱུ་གང་གིས་ལྷ་ཡུལ་འདི་ལས་བདག་ཕྱུང་བར་འདོད་པ་ཡིན། རྒྱུ་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེས་དྲིས་པའོ། ། ๗๐. ตสฺสิทนฺติ ตสฺสา อิทํ. น เจว เต กตํ ปาปนฺติ น เจว ตยา กิญฺจิ ปาปํ กตํ เยน เต อปราโธ สิยา. น จ เม ตฺวํสิ อปฺปิยาติ มม ตฺวํ น จาปิ อปฺปิยา, เยน เทสฺสา นาม มม อปฺปิยาติ อธิปฺปาโย. ༧༠. “མོ་ལ་འདི” ཞེས་པ་ནི། མོ་ལ་འདི་ཉིད་དོ། །“ཁྱོད་ཀྱིས་སྡིག་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བྱས” ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱིས་སྡིག་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བྱས་པས། ཁྱོད་ལ་ཉེས་པ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །“བདག་ལ་ཁྱོད་ནི་མི་དགའ་བ་མ་ཡིན” ཞེས་པ་ནི། བདག་ལ་ཁྱོད་ནི་མི་དགའ་བ་མ་ཡིན་པས། བདག་ཁྱོད་ལ་ཁྲོ་བ་དང་མི་དགའ་བ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ๗๑. อิทานิ เยน อธิปฺปาเยน วเร ทาตุกาโม, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺตกํเยว เต อายุ, จวนกาโล ภวิสฺสตี’’ติ วตฺวา วเร คณฺหาเปนฺโต ‘‘ปฏิคฺคณฺห มยา ทินฺเน, วเร ทส วรุตฺตเม’’ติ อาห. ༧༡. ད་ནི་བསམ་པ་གང་གིས་མཆོག་སྦྱིན་པར་འདོད་པ་དེ་སྟོན་པར། “ཁྱོད་ཀྱི་ཚེ་འདི་ཙམ་ཞིག་ལས་མེད་པས། འཆི་འཕོ་བའི་དུས་ལ་བབ་པོ་” ཞེས་གསུངས་ནས་མཆོག་ལེན་དུ་བཅུག་སྟེ། “བདག་གིས་བྱིན་པའི་མཆོག་བཅུ་པོ། །མཆོག་གི་དམ་པ་བླང་བར་གྱིས། །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ วรุตฺตเมติ วเรสุ อุตฺตเม อคฺควเร. དེའི་ནང་ལས། “མཆོག་གི་དམ་པ” ཞེས་པ་ནི་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དམ་པའོ། ། ๗๒. ทินฺนวราติ ‘‘วเร ทสฺสามี’’ติ ปฏิญฺญาทานวเสน ทินฺนวรา. ตุฏฺฐหฏฺฐาติ อิจฺฉิตลาภปริโตเสน ตุฏฺฐา เจว ตสฺส จ สิขาปฺปตฺติทสฺสเนน หาสวเสน หฏฺฐา จ. ปโมทิตาติ พลวปาโมชฺเชน ปมุทิตา. มมํ อพฺภนฺตรํ กตฺวาติ เตสุ วเรสุ มํ อพฺภนฺตรํ กริตฺวา. ทส วเร วรีติ สา อตฺตโน ขีณายุกภาวํ ญตฺวา สกฺเกน วรทานตฺถํ กโตกาสา สกลชมฺพุทีปตลํ โอโลเกนฺตี อตฺตโน อนุจฺฉวิกํ สิวิรญฺโญ นิเวสนํ ทิสฺวา ตตฺถ ตสฺส อคฺคมเหสิภาโว นีลเนตฺตตา นีลภมุกตา ผุสฺสตีตินามํ คุณวิเสสยุตฺตปุตฺตปฏิลาโภ อนุนฺนตกุจฺฉิภาโว อลมฺพตฺถนตา อปลิตภาโว สุขุมจฺฉวิตา วชฺฌชนานํ โมจนสมตฺถตา จาติ อิเม ทส วเร คณฺหิ. ༧༢. “མཆོག་བྱིན་པ” ཞེས་པ་ནི། “མཆོག་སྦྱིན་ནོ” ཞེས་དམ་བཅས་པའི་སྒོ་ནས་མཆོག་བྱིན་པའོ། །“དགའ་ཞིང་མགུ་བ” ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་དོན་ཐོབ་པས་མགུ་བ་དང་། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་མཐར་ཐུག་པའི་གཟིགས་པ་མཐོང་བས་དགའ་བའོ། །“རབ་ཏུ་དགའ་བ” ཞེས་པ་ནི། དགའ་བ་ཆེན་པོས་རབ་ཏུ་དགའ་བའོ། །“བདག་ཉིད་ནང་དུ་བཅུག་ནས” ཞེས་པ་ནི། མཆོག་དེ་དག་གི་ནང་དུ་བདག་ཉིད་བཅུག་ནས་སོ། །“མཆོག་བཅུ་བླངས” ཞེས་པ་ནི། མོ་རང་གི་ཚེ་ཟད་པར་རིག་ནས། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་མཆོག་སྦྱིན་པའི་སྐབས་ཕྱེ་བ་ན། འཛམ་བུའི་གླིང་གི་ས་གཞི་ཀུན་ལ་བལྟས་ཏེ། རང་དང་འཚམ་པའི་སི་བི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་མཐོང་ནས། དེར་རྒྱལ་པོ་དེའི་བཙུན་མོ་དམ་པར་འགྱུར་བ་དང་། སྤྱན་སྔོན་པོ་དང་། སྨིན་མ་སྔོན་པོ་དང་། མིང་ལ་ཕུས྄སཏཱི་ཞེས་བྱ་བ་དང་། ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པའི་བུ་ཐོབ་པ་དང་། ལྟོ་བ་མ་འབུར་བ་དང་། ནུ་མ་མ་འཕྱང་བ་དང་། སྐྲ་མ་སྐྱ་བ་དང་། ཤ་མདོག་འཇམ་པ་དང་། གསོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཐར་བར་ནུས་པ་སྟེ། མཆོག་བཅུ་པོ་འདི་དག་བླངས་སོ། ། อิติ สา ทส วเร คเหตฺวา ตโต จุตา มทฺทรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. ชายมานา จ สา จนฺทนจุณฺณปริปฺโผสิเตน วิย สรีเรน ชาตา. เตนสฺสา นามคฺคหณทิวเส ‘‘ผุสฺสตี’’ ตฺเวว นามํ กรึสุ. สา มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒิตฺวา โสฬสวสฺสกาเล อุตฺตมรูปธรา [Pg.78] อโหสิ. อถ นํ เชตุตฺตรนคเร สิวิมหาราชา ปุตฺตสฺส สญฺชยกุมารสฺสตฺถาย อาเนตฺวา เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ตํ โสฬสนฺนํ อิตฺถิสหสฺสานํ เชฏฺฐกํ กตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་མོས་མཆོག་བཅུ་པོ་བླངས་ནས་དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ། མ་དྲའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་དམ་པའི་མངལ་དུ་སྐྱེས་སོ། །སྐྱེས་པའི་ཚེ་ཡང་མོའི་ལུས་ནི་ཙན་དན་གྱི་ཕྱེ་མས་བྱུགས་པ་ལྟ་བུར་སྐྱེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་མོ་ལ་མིང་འདོགས་པའི་ཉིན་མོར། “ཕུས྄སཏཱི” ཞེས་བྱ་བའི་མིང་བཏགས་སོ། །མོ་ནི་འཁོར་མང་པོས་བསྐྱངས་ཏེ་ཆེར་སྐྱེས་ནས། ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པའི་ཚེ་ན་ལུས་ཀྱི་བཀྲག་མདོག་ཕུལ་དུ་བྱུང་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་གྲོང་ཁྱེར་ཛེ་ཏུཏྟ་རའི་སི་བིའི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོས་རང་གི་བུ་རྒྱལ་བུ་སཉྫ་ཡའི་དོན་དུ་མོ་བླངས་ཏེ། གདུགས་དཀར་པོ་བསྒྲེངས་ནས། མོ་ནི་བུད་མེད་ཁྲི་ཚོ་བཅུ་དྲུག་གི་གཙོ་མོར་བྱས་ཏེ་བཙུན་མོ་དམ་པའི་གོ་སར་བཞག་གོ །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๗๓. ༧༣. ‘‘ตโต จุตา สา ผุสฺสตี, ขตฺติเย อุปปชฺชถ; เชตุตฺตรมฺหิ นคเร, สญฺชเยน สมาคมี’’ติ. “དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཕུས྄སཏཱི། །རྒྱལ་རིགས་ནང་དུ་སྐྱེ་བ་བླངས། །གྲོང་ཁྱེར་ཛེ་ཏུཏྟ་ར་རུ། །སཉྫ་ཡ་དང་ལྷན་ཅིག་འདུས། །” ཞེས་སོ། ། สา สญฺชยรญฺโญ ปิยา อโหสิ มนาปา. อถ สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ‘‘มยา ผุสฺสติยา ทินฺนวเรสุ นว วรา สมิทฺธา’’ติ ทิสฺวา ‘‘ปุตฺตวโร น สมิทฺโธ, ตมฺปิสฺสา สมิชฺฌาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา โพธิสตฺตํ ตทา ตาวตึสเทวโลเก ขีณายุกํ ทิสฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มาริส, ตยา มนุสฺสโลเก สิวิสญฺชยรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิตุํ วฏฺฏตี’’ติ ตสฺส เจว อญฺเญสญฺจ จวนธมฺมานํ สฏฺฐิสหสฺสานํ เทวปุตฺตานํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. มหาสตฺโตปิ ตโต จวิตฺวา ตตฺถุปฺปนฺโน. เสสา เทวปุตฺตาปิ สฏฺฐิสหสฺสานํ อมจฺจานํ เคเหสุ นิพฺพตฺตึสุ. มหาสตฺเต กุจฺฉิคเต ผุสฺสติเทวี จตูสุ นครทฺวาเรสุ นครมชฺเฌ นิเวสนทฺวาเรติ ฉ ทานสาลาโย กาเรตฺวา เทวสิกํ ฉสตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชตฺวา ทานํ ทาตุํ โทหฬินี อโหสิ. ราชา ตสฺสา โทหฬํ สุตฺวา เนมิตฺตเก พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ‘‘มหาราช, เทวิยา กุจฺฉิมฺหิ ทานาภิรโต อุฬาโร สตฺโต อุปฺปนฺโน, ทาเนน ติตฺตึ น ปาปุณิสฺสตี’’ติ สุตฺวา ตุฏฺฐมานโส วุตฺตปฺปการํ ทานํ ปฏฺฐเปสิ. สมณพฺราหฺมณชิณฺณาตุรกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจเก สนฺตปฺเปสิ. โพธิสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย รญฺโญ อายสฺส ปมาณํ นาโหสิ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สกลชมฺพุทีเป ราชาโน ปณฺณาการํ ปหิณนฺติ. เตน วุตฺตํ – མོ་ནི་རྒྱལ་པོ་སཉྫ་ཡའི་སྡུག་ཅིང་ཡིད་དུ་འོང་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བསམས་པ། “བདག་གིས་ཕུས྄སཏཱི་ལ་བྱིན་པའི་མཆོག་རྣམས་ལས་མཆོག་དགུ་ནི་གྲུབ་ཟིན་ཏོ” ཞེས་མཐོང་ནས། “བུའི་མཆོག་ནི་མ་གྲུབ་པས། དེ་ཡང་མོ་ལ་འགྲུབ་པར་བྱའོ” སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། དེའི་ཚེ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་ལྷ་ཡུལ་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཚེ་ཟད་པར་རིག་ནས། ཁོང་གི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ། “གྲོགས་པོ། ཁྱོད་ཀྱིས་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སི་བིའི་རྒྱལ་པོ་སཉྫ་ཡའི་བཙུན་མོ་དམ་པའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་རིགས་སོ” ཞེས་གསུངས་ཤིང་། ཁོང་དང་འཆི་འཕོ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ལྷའི་བུ་གཞན་དྲུག་ཁྲི་པོའི་ཁས་ལེན་བླངས་ནས་རང་གི་གནས་སུ་སོང་ངོ་། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའང་དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་དེར་སྐྱེས་སོ། །ལྷའི་བུ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་བློན་པོ་དྲུག་ཁྲིའི་ཁྱིམ་དུ་སྐྱེས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་མངལ་དུ་ཞུགས་པ་ན། ལྷ་མོ་ཕུས྄སཏཱི་ནི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཞི་དང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་དང་། ཕོ་བྲང་གི་སྒོ་སྟེ་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་དྲུག་བྱེད་དུ་བཅུག་ནས། ཉིན་རེ་བཞིན་གསེར་དོང་འབུམ་ཕྲག་དྲུག་བཏང་སྟེ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བའི་མངལ་གྱི་ནད་དུ་གྱུར་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་མོའི་མངལ་གྱི་ནད་དེ་ཐོས་ནས། ལྟས་མཁན་གྱི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་བོས་ཏེ་དྲིས་པ་ན། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ལྷ་མོའི་མངལ་དུ་སྦྱིན་པ་ལ་དགའ་བའི་སེམས་ཅན་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ཞིག་སྐྱེས་པས། སྦྱིན་པས་ངོམས་པ་མི་མངའོ” ཞེས་ཐོས་ནས། ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་སྟེ་གསུངས་པ་བཞིན་གྱི་སྦྱིན་པ་བཤམས་སོ། །དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་དང་། རྒས་པ་དང་། ནད་པ་དང་། ཉམ་ཐག་པ་དང་། ལམ་པ་དང་། སློང་མོ་བ་རྣམས་ཚིམ་པར་བྱས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་བ་ནས་བཟུང་། རྒྱལ་པོའི་འབབ་ཁྲལ་གྱི་ཚད་མེད་པར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སྐྱེས་བསྐུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๗๔. ༧༤. ‘‘ยทาหํ ผุสฺสติยา กุจฺฉึ, โอกฺกนฺโต ปิยมาตุยา; มม เตเชน เม มาตา, ตทา ทานรตา อหุ. “གང་ཚེ་བདག་ཉིད་ཕུས྄སཏཱི། །སྡུག་པའི་མའི་མངལ་ཞུགས་ཚེ། །བདག་གི་མཐུ་ཡིས་བདག་གི་མ། །དེ་ཚེ་སྦྱིན་ལ་དགའ་བར་གྱུར། །” ๗๕. ༧༥. ‘‘อธเน [Pg.79] อาตุเร ชิณฺเณ, ยาจเก อทฺธิเก ชเน; สมเณ พฺราหฺมเณ ขีเณ, เทติ ทานํ อกิญฺจเน’’ติ; “ནོར་མེད་ནད་པ་རྒས་པ་དང་། །སློང་མོ་བ་དང་ལམ་པ་དང་། །དགེ་སྦྱོང་བྲམ་ཟེ་ཟད་པ་དང་། །ཅི་ཡང་མེད་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་། །” ཞེས་སོ། ། ตตฺถ มม เตเชนาติ มม ทานชฺฌาสยานุภาเวน. ขีเณติ โภคาทีหิ ปริกฺขีเณ ปาริชุญฺญปฺปตฺเต. อกิญฺจเนติ อปริคฺคเห. สพฺพตฺถ วิสเย ภุมฺมํ. อธนาทโย หิ ทานธมฺมสฺส ปวตฺติยา วิสโย. དེའི་ནང་ལས། “བདག་གི་མཐུ་ཡིས” ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པའི་མཐུ་ཉིད་ཀྱིས། “ཟད་པ” ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ཟད་ཅིང་ཉམས་པར་གྱུར་པའོ། །“ཅི་ཡང་མེད་པ” ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་མེད་པའོ། །ཐམས་ཅད་དུ་གནས་ཀྱི་དོན་དུ་བདུན་པ་སྦྱར་རོ། །ནོར་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཆོས་འཇུག་པའི་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། เทวี มหนฺเตน ปริหาเรน คพฺภํ ธาเรนฺตี ทสมาเส ปริปุณฺเณ นครํ ทฏฺฐุกามา หุตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา เทวนครํ วิย นครํ อลงฺการาเปตฺวา เทวึ รถวรํ อาโรเปตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กาเรสิ. ตสฺสา เวสฺสวีถิยา มชฺฌปฺปตฺตกาเล กมฺมชวาตา จลึสุ. อมจฺจา รญฺโญ อาโรเจสุํ. โส เวสฺสวีถิยํเยวสฺสา สูติฆรํ กาเรตฺวา อารกฺขํ คณฺหาเปสิ. สา ตตฺถ ปุตฺตํ วิชายิ. เตนาห – ལྷ་མོས་སྐྱོང་བ་ཆེན་པོས་མངལ་བཟུང་ནས་ཟླ་བ་བཅུ་ཚང་བ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ལ་བལྟ་བར་འདོད་དེ་རྒྱལ་པོ་ལ་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་ལྟར་གྲོང་ཁྱེར་བརྒྱན་དུ་བཅུག་ནས། ལྷ་མོ་ཤིང་རྟ་མཆོག་ལ་བཞོན་དུ་བཅུག་སྟེ་གྲོང་ཁྱེར་བསྐོར་དུ་བཅུག་གོ །མོ་ཚོང་པའི་ལམ་གྱི་དབུས་སུ་སླེབས་པའི་ཚེ་ན་མངལ་གྱི་རླུང་གཡོས་སོ། །བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ལ་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་ཚོང་པའི་ལམ་དེ་ཉིད་དུ་མོའི་བཙས་ཁང་བྱེད་དུ་བཅུག་ནས་སྲུང་བ་བཞག་གོ །མོས་དེར་བུ་བཙས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๗๖. ༧༦. ‘‘ทสมาเส ธารยิตฺวาน, กโรนฺเต ปุรํ ปทกฺขิณํ; เวสฺสานํ วีถิยา มชฺเฌ, ชเนสิ ผุสฺสตี มมํ. “ཟླ་བ་བཅུ་རུ་མངལ་བཟུང་ནས། །གྲོང་ཁྱེར་སྐོར་བ་བྱེད་པའི་ཚེ། །ཚོང་པ་རྣམས་ཀྱི་ལམ་དབུས་སུ། །ཕུས྄སཏཱི་ཡིས་བདག་བཙས་སོ། །” ๗๗. ‘‘น มยฺหํ มตฺติกํ นามํ, นาปิ เปตฺติกสมฺภวํ. ༧༧. “བདག་གི་མིང་ནི་མའི་མིན་ལ། །ཕ་ལས་བྱུང་བའང་མ་ཡིན་ནོ། །” ชาเตตฺถ เวสฺสวีถิยํ, ตสฺมา เวสฺสนฺตโร อหู’’ติ. “ཚོང་པའི་ལམ་དུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། །དེ་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་ཞེས་བྱ། །” ཞེས་སོ། ། ตตฺถ กโรนฺเต ปุรํ ปทกฺขิณนฺติ เทวึ คเหตฺวา สญฺชยมหาราเช นครํ ปทกฺขิณํ กุรุมาเน. เวสฺสานนฺติ วาณิชานํ. དེའི་ནང་ལས། “གྲོང་ཁྱེར་སྐོར་བ་བྱེད་པའི་ཚེ” ཞེས་པ་ནི་ལྷ་མོ་ཁྲིད་དེ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སཉྫ་ཡས་གྲོང་ཁྱེར་བསྐོར་བ་བྱེད་དུ་བཅུག་པ་ནའོ། །“ཚོང་པ་རྣམས” ཞེས་པ་ནི་ཚོང་པ་དག་གིའོ། ། น มตฺติกํ นามนฺติ น มาตุอาคตํ มาตามหาทีนํ นามํ. เปตฺติกสมฺภวนฺติ ปิตุ อิทนฺติ เปตฺติกํ, สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโว, ตํ เปตฺติกํ สมฺภโว เอตสฺสาติ เปตฺติกสมฺภวํ, นามํ. มาตาปิตุสมฺพนฺธวเสน น กตนฺติ ทสฺเสติ. ชาเตตฺถาติ ชาโต เอตฺถ. ‘‘ชาโตมฺหี’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺมา เวสฺสนฺตโร อหูติ ยสฺมา ตทา เวสฺสวีถิยํ ชาโต, ตสฺมา เวสฺสนฺตโร นาม อโหสิ, เวสฺสนฺตโรติ นามํ อกํสูติ อตฺโถ. “མའི་མིན” ཞེས་པ་ནི་མའི་ཕྱོགས་ནས་བྱུང་བའི་མ་ཕྱི་ལ་སོགས་པའི་མིང་མ་ཡིན་པའོ། །“ཕ་ལས་བྱུང་བ” ཞེས་པ་ནི་ཕའི་འདི་ཡིན་པས་ཕ་ལས་བྱུང་བ་སྟེ། འདི་ལས་བྱུང་བས་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་ལ། ཕ་ལས་བྱུང་བའི་མིང་འདི་ལ་ཡོད་པས་ཕ་ལས་བྱུང་བའི་མིང་ངོ་། །མ་དང་ཕའི་འབྲེལ་བའི་སྒོ་ནས་བཏགས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །“འདིར་སྐྱེས” ཞེས་པ་ནི་འདིར་སྐྱེས་པའོ། །“བདག་སྐྱེས་སོ” ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ། །“དེ་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་ཞེས་བྱ” ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་དེའི་ཚེ་ཚོང་པའི་ལམ་དུ་སྐྱེས་པས། དེའི་ཕྱིར་མིང་ལ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏེ། ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་ཞེས་མིང་བཏགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། มหาสตฺโต มาตุ กุจฺฉิโต นิกฺขมนฺโต วิสโท หุตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวาว นิกฺขมิ. นิกฺขนฺตมตฺเต เอว มาตุ หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘อมฺม, ทานํ ทสฺสามิ, อตฺถิ กิญฺจี’’ติ อาห. อถสฺส มาตา ‘‘ตาต, ยถาชฺฌาสยํ ทานํ เทหี’’ติ หตฺถสมีเป สหสฺสตฺถวิกํ ฐเปสิ. โพธิสตฺโต หิ อุมฺมงฺคชาตเก [Pg.80] (ชา. ๒.๒๒.๕๙๐ อาทโย) อิมสฺมึ ชาตเก ปจฺฉิมตฺตภาเวติ ตีสุ ฐาเนสุ ชาตมตฺโตว กเถสิ. ราชา มหาสตฺตสฺส อติทีฆาทิโทสวิวชฺชิตา มธุรขีรา จตุสฏฺฐิธาติโย อุปฏฺฐาเปสิ. เตน สทฺธึ ชาตานํ สฏฺฐิยา ทารกสหสฺสานมฺปิ ธาติโย ทาเปสิ. โส สฏฺฐิทารกสหสฺเสหิ สทฺธึ มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒติ. ตสฺส ราชา สตสหสฺสคฺฆนกํ กุมารปิฬนฺธนํ การาเปตฺวา อทาสิ. โส จตุปญฺจวสฺสิกกาเล ตํ โอมุญฺจิตฺวา ธาตีนํ ทตฺวา ปุน ตาหิ ทียมานํ น คณฺหาติ. ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘มม ปุตฺเตน ทินฺนํ สุทินฺน’’นฺติ วตฺวา อปรมฺปิ กาเรสิ. ตมฺปิ เทติ. ทารกกาเลเยว ธาตีนํ นววาเร ปิฬนฺธนํ อทาสิ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ཡུམ་གྱི་མངལ་ནས་བལྟམས་པའི་ཚེ་རྣམ་པར་དག་པ་གྱུར་ཏེ། སྤྱན་ཕྱེ་ནས་ཉིད་དུ་བལྟམས་སོ། །བལྟམས་མ་ཐག་ཉིད་དུ་ཡུམ་གྱི་ཕྱག་བརྐྱངས་ཏེ། “ཨ་མ་ལགས། བདག་གིས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་བྱའོ། །ཅི་ཞིག་ཡོད་དམ་”ཞེས་གསུངས། དེ་ནས་ཁོང་གི་ཡུམ་གྱིས་ “བུ་ལགས། རང་གི་བསམ་པ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་ཐོངས་ཤིག་”ཅེས་ཕྱག་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་གསེར་ཊམ་སྟོང་གི་ཁུག་མ་ཞིག་བཞག་གོ །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཨུམྨངྒ་སྐྱེས་རབས་དང་། སྐྱེས་རབས་འདི་དང་། ཐ་མའི་སྐྱེ་བ་སྟེ་གནས་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཏུ་བཙས་མ་ཐག་ཉིད་དུ་གསུང་བྱོན་ནོ། །རྒྱལ་པོས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཆེད་དུ་ཧ་ཅང་རིང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་ཞིང་ནུ་ཞོ་མངར་བ་དང་ལྡན་པའི་མ་མ་དྲུག་ཅུ་རྩ་བཞི་བསྐོས་སོ། །ཁོང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བྱིས་པ་སྟོང་ཕྲག་དྲུག་ཅུ་རྣམས་ལའང་མ་མ་རྣམས་བསྐོས་སོ། །ཁོང་ནི་བྱིས་པ་སྟོང་ཕྲག་དྲུག་ཅུ་པོ་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་བཅས་ཏེ་ཆེར་སྐྱེས་སོ། །ཁོང་གི་ཆེད་དུ་རྒྱལ་པོས་རིན་ཐང་འབུམ་གཅིག་རི་བའི་བྱིས་པའི་རྒྱན་ཆ་བཟོས་ཏེ་གནང་ངོ། །ཁོང་ནི་ལོ་བཞི་ལྔ་ལོན་པའི་དུས་སུ་རྒྱན་ཆ་དེ་དག་ཕུད་དེ་མ་མ་རྣམས་ལ་བྱིན་ཞིང་། སླར་ཡང་མ་མ་དེ་དག་གིས་ཕུལ་བའི་རྒྱན་ཆ་རྣམས་མི་བཞེས་སོ། །དེ་གསན་ནས་རྒྱལ་པོས་ “བདག་གི་བུས་བྱིན་པ་ནི་ལེགས་པར་བྱིན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ་གཞན་ཡང་བཟོ་རུ་བཅུག་གོ །དེ་ཡང་གནང་ངོ། །བྱིས་པའི་དུས་ཉིད་དུ་མ་མ་རྣམས་ལ་ཐེངས་དགུའི་བར་དུ་རྒྱན་ཆ་རྣམས་གནང་ངོ། ། อฏฺฐวสฺสิกกาเล ปน สยนปีเฐ นิสินฺโน จินฺเตสิ – ‘‘อหํ พาหิรกทานํ เทมิ, น ตํ มํ ปริโตเสติ, อชฺฌตฺติกทานํ ทาตุกาโมมฺหิ. สเจ หิ มํ โกจิ หทยํ ยาเจยฺย, หทยํ นีหริตฺวา ทเทยฺยํ. สเจ อกฺขีนิ ยาเจยฺย, อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา ทเทยฺยํ. สเจ สกลสรีเร มํสํ รุธิรมฺปิ วา ยาเจยฺย, สกลสรีรโต มํสํ ฉินฺทิตฺวา รุธิรมฺปิ อสินา วิชฺฌิตฺวา ทเทยฺยํ. อถาปิ โกจิ ‘ทาโส เม โหหี’ติ วเทยฺย, อตฺตานํ ตสฺส สาเวตฺวา ทเทยฺย’’นฺติ. ตสฺเสวํ สภาวํ สรสํ จินฺเตนฺตสฺส จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา อยํ มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา กมฺปิ. สิเนรุปพฺพตราชา โอนมิตฺวา เชตุตฺตรนคราภิมุโข อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ – ལོ་བརྒྱད་ལོན་པའི་དུས་སུ་ནི་མལ་ཁྲིའི་སྟེང་དུ་བཞུགས་ཏེ་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །“བདག་གིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ནི་བདག་ལ་ཚིམ་པ་མི་སྟེར་བས། བདག་ནི་ནང་གི་སྦྱིན་པ་གཏོང་འདོད་པ་ཡིན། གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་བདག་གི་སྙིང་སློང་བར་བྱེད་ན། སྙིང་ཕྱུང་སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་མིག་གཉིས་སློང་བར་བྱེད་ན། མིག་གཉིས་ཕྱུང་སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་ལུས་ཀུན་གྱི་ཤ་དང་ཁྲག་ཀྱང་སློང་བར་བྱེད་ན། ལུས་ཀུན་ལས་ཤ་བཅད་ཅིང་རལ་གྲིས་རྩ་གཏར་ཏེ་ཁྲག་ཀྱང་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་སུ་ཞིག་གིས་ ‘ཁྱོད་བདག་གི་བྲན་དུ་གྱུར་ཅིག་’ ཅེས་སྨྲ་ན། བདག་ཉིད་དེའི་བྲན་དུ་ཁས་བླངས་ཏེ་སྦྱིན་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་རང་གི་བསམ་པ་དང་བཅས་པའི་རང་བཞིན་ལ་བསམ་བཞིན་པའི་ཚེ། དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་གཉིས་དང་ཁྲི་བཞི་སྟག་གི་མཐུག་ཚད་དང་ལྡན་པའི་ས་ཆེན་པོ་འདི་ཉིད་ཆུའི་མཐའི་བར་དུ་གཡོས་སོ། །རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་ཀྱང་དུད་དེ་ཛེ་ཏུཏྟ་ར་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱོགས་སུ་གནས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๗๘. ༧༨. ‘‘ยทาหํ ทารโก โหมิ, ชาติยา อฏฺฐวสฺสิโก; ตทา นิสชฺช ปาสาเท, ทานํ ทาตุํ วิจินฺตยึ. “གང་ཚེ་བདག་ནི་བྱིས་པ་སྟེ། །སྐྱེས་ནས་ལོ་ནི་བརྒྱད་ལོན་ཚེ། །དེ་ཚེ་གཞལ་ཡས་ཁང་བཞུགས་ནས། །སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་རྣམ་པར་བསམས། ། ๗๙. ༧༩. ‘‘หทยํ ทเทยฺยํ จกฺขุํ, มํสมฺปิ รุธิรมฺปิ จ; ทเทยฺยํ กายํ สาเวตฺวา, ยทิ โกจิ ยาจเย มมํ. “གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་བདག་སློང་ན། །སྙིང་དང་མིག་ཀྱང་སྦྱིན་པར་བྱ། །ཤ་དང་ཁྲག་ཀྱང་སྦྱིན་བྱ་ཞིང་། །ལུས་ཀྱང་བྲན་དུ་བསྒྲགས་ཏེ་སྦྱིན། ། ๘๐. ༨༠. ‘‘สภาวํ จินฺตยนฺตสฺส, อกมฺปิตมสณฺฐิตํ; อกมฺปิ ตตฺถ ปถวี, สิเนรุวนวฏํสกา’’ติ. “མི་གཡོ་ཞུམ་པ་མེད་པ་ཡི། །རང་བཞིན་དེ་ལྟར་བསམ་པའི་ཚེ། །རི་རབ་ནགས་ཚལ་རྒྱན་ལྡན་པའི། །ས་ཆེན་དེ་རུ་རབ་ཏུ་གཡོས། །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ สาเวตฺวาติ ‘‘อชฺช ปฏฺฐาย อหํ อิมสฺส ทาโส’’ติ ทาสภาวํ สาเวตฺวา. ยทิ โกจิ ยาจเย มมนฺติ โกจิ มํ ยทิ ยาเจยฺย. สภาวํ จินฺตยนฺตสฺสาติ อวิปรีตํ อตฺตโน ยถาภูตํ สภาวํ อติตฺติมํ [Pg.81] ยถาชฺฌาสยํ จินฺเตนฺตสฺส มม, มยิ จินฺเตนฺเตติ อตฺโถ. อกมฺปิตนฺติ กมฺปิตรหิตํ. อสณฺฐิตนฺติ สงฺโกจรหิตํ. เยน หิ โลภาทินา อโพธิสตฺตานํ จกฺขาทิทาเน จิตฺตุตฺราสสงฺขาตํ กมฺปิตํ สงฺโกจสงฺขาตํ สณฺฐิตญฺจ สิยา, เตน วินาติ อตฺโถ. อกมฺปีติ อจลิ. สิเนรุวนวฏํสกาติ สิเนรุมฺหิ อุฏฺฐิตนนฺทนวนผารุสกวนมิสฺสกวนจิตฺตลตาวนาทิกปฺปกตรุวนํ สิเนรุวนํ. อถ วา สิเนรุ จ ชมฺพุทีปาทีสุ รมณียวนญฺจ สิเนรุวนํ, ตํ วนํ วฏํสกํ เอติสฺสาติ สิเนรุวนวฏํสกา. དེ་ལ་“བསྒྲགས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་ “དེ་རིང་ནས་བཟུང་བདག་ནི་འདིའི་བྲན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྲན་གྱི་དངོས་པོ་བསྒྲགས་ནས་སོ། །“གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་བདག་སློང་ན་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་བདག་ལ་སློང་བར་བྱེད་ན་འོ། །“རང་བཞིན་བསམ་པའི་ཚེ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མ་ནོར་བ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་རང་བཞིན་ལ་ཆོག་ཤེས་མེད་པར་རང་གི་བསམ་པ་བཞིན་དུ་བསམ་བཞིན་པའི་བདག་ལའམ། བདག་གིས་བསམ་པའི་ཚེ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“མི་གཡོ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་ཤིང་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བའོ། །“ཞུམ་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་བཤོལ་དང་བྲལ་བའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་མིག་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་པའི་ཚེ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་སྐྲག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གཡོ་བ་དང་། ཕྱིར་བཤོལ་ཞེས་བྱ་བའི་ཞུམ་པ་གང་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་དེ་དང་བྲལ་བའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“རབ་ཏུ་གཡོས་”ཞེས་པ་ནི་མི་གཡོ་བ་ལས་གཡོས་པའོ། །“རི་རབ་ནགས་ཚལ་རྒྱན་ལྡན་པའི་”ཞེས་པ་ནི་རི་རབ་ཀྱི་སྟེང་དུ་སྐྱེས་པའི་དགའ་བའི་ཚལ་དང་། རྩུབ་འགྱུར་ཚལ་དང་། འདྲེས་པའི་ཚལ་དང་། སྐྱེད་མོས་ཚལ་ལ་སོགས་པ་དཔག་བསམ་གྱི་ཤིང་གི་ནགས་ཚལ་ནི་རི་རབ་ཀྱི་ནགས་ཚལ་ལོ། །ཡང་ན་རི་རབ་དང་འཛམ་བུའི་གླིང་ལ་སོགས་པའི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ནགས་ཚལ་ནི་རི་རབ་ཀྱི་ནགས་ཚལ་ཏེ། ནགས་ཚལ་དེ་ཉིད་རྒྱན་དུ་གྱུར་པ་ནི་རི་རབ་ནགས་ཚལ་རྒྱན་ལྡན་པའོ། ། เอวญฺจ ปถวิกมฺปเน วตฺตมาเน มธุรคมฺภีรเทโว คชฺชนฺโต ขณิกวสฺสํ วสฺสิ, วิชฺชุลตา นิจฺฉรึสุ, มหาสมุทฺโท อุพฺภิชฺชิ, สกฺโก เทวราชา อปฺโผเฏสิ, มหาพฺรหฺมา สาธุการมทาสิ, ยาว พฺรหฺมโลกา เอกโกลาหลํ อโหสิ. มหาสตฺโต โสฬสวสฺสกาเลเยว สพฺพสิปฺปานํ นิปฺผตฺตึ ปาปุณิ. ตสฺส ปิตา รชฺชํ ทาตุกาโม มาตรา สทฺธึ มนฺเตตฺวา มทฺทราชกุลโต มาตุลธีตรํ มทฺทึ นาม ราชกญฺญํ อาเนตฺวา โสฬสนฺนํ อิตฺถิสหสฺสานํ เชฏฺฐกํ อคฺคมเหสึ กตฺวา มหาสตฺตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. มหาสตฺโต รชฺเช ปติฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย เทวสิกํ ฉสตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตนฺโต อนฺวทฺธมาสํ ทานํ โอโลเกตุํ อุปสงฺกมติ. อปรภาเค มทฺทิเทวี ปุตฺตํ วิชายิ. ตํ กญฺจนชาเลน สมฺปฏิจฺฉึสุ, เตนสฺส ‘‘ชาลิกุมาโร’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. ตสฺส ปทสา คมนกาเล สา ธีตรํ วิชายิ. ตํ กณฺหาชิเนน สมฺปฏิจฺฉึสุ, เตนสฺสา ‘‘กณฺหาชินา’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་ས་ཆེན་པོ་གཡོ་བའི་ཚེ། སྙན་ཞིང་ཟབ་པའི་སྤྲིན་གྱི་སྒྲ་སྒྲོག་བཞིན་དུ་ཆར་པ་བབས། གློག་གི་ཞགས་པ་འཁྱུག །རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་རྦ་རླབས་འཁྲུགས། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཐལ་མོ་བརྡབས། ཚངས་པ་ཆེན་པོས་ལེགས་སོ་བྱིན། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བར་དུ་སྒྲ་གཅིག་ཏུ་འུར་གྱིས་གང་བར་གྱུར་ཏོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་དགུང་防ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པའི་དུས་ཉིད་དུ་རིག་པའི་གནས་ཐམས་ཅད་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དོ། །ཁོང་གི་ཡབ་རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་སྲིད་གནང་འདོད་དེ་ཡུམ་དང་ལྷན་ཅིག་གྲོས་བྱས་ནས། མདྡ་རྒྱལ་པོའི་རིགས་ལས་སྲུ་མོའི་བུ་མོ་མདྡཱི་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་བུ་མོ་བསུས་ཏེ། བུད་མེད་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་དྲུག་གི་གཙོ་བོ་བཙུན་མོ་ཆེན་པོར་བསྐོས་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་རོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྒྱལ་སྲིད་ལ་མངའ་གསོལ་བའི་ཉིན་ནས་བཟུང་ཉིན་རེ་བཞིན་གསེར་ཊམ་འབུམ་ཕྲག་དྲུག་བཏང་སྟེ་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་ཞིང་། ཟླ་བ་ཕྱེད་རེའི་མཚམས་སུ་སྦྱིན་གནས་ལ་གཟིགས་པར་བྱོན་ནོ། །དེ་ནས་བཙུན་མོ་མདྡཱི་ལ་སྲས་ཤིག་བཙས་སོ། །སྲས་དེ་ཉིད་གསེར་གྱི་དྲ་བས་བཟུང་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་ “ཛཱ་ལི་གཞོན་ནུ་” ཞེས་མཚན་གསོལ། སྲས་དེ་ཉིད་ཞབས་ཐང་དུ་གཤེགས་ཐུབ་པའི་དུས་སུ་བཙུན་མོ་ལ་སྲས་མོ་ཞིག་བཙས་སོ། །སྲས་མོ་དེ་ཉིད་གཟིག་ལྤགས་ཀྱིས་བཟུང་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་མོ་ལ་ “ཀཎྷཱ་ཛི་ནཱ་” ཞེས་མཚན་གསོལ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๘๑. ༨༡. ‘‘อนฺวทฺธมาเส ปนฺนรเส, ปุณฺณมาเส อุโปสเถ; ปจฺจยํ นาคมารุยฺห, ทานํ ทาตุํ อุปาคมิ’’นฺติ. “ཟླ་ཕྱེད་རེ་དང་བཅོ་ལྔ་ལ། །ཉ་གང་གསོ་སྦྱོང་ཉིན་མོ་རུ། །པཙྩ་ཡ་ཡི་གླང་པོར་ཞོན། །སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་ཉེ་བར་བྱོན། །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ อนฺวทฺธมาเสติ อนุอทฺธมาเส, อทฺธมาเส อทฺธมาเสติ อตฺโถ. ปุณฺณมาเสติ ปุณฺณมาสิยํ, มาสปริปูริยา จนฺทปริปูริยา จ สมนฺนาคเต ปนฺนรเส ทานํ ทาตุํ อุปาคมินฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺรายํ โยชนา – ปจฺจยํ นาคมารุยฺห อทฺธมาเส อทฺธมาเส ทานํ ทาตุํ ทานสาลํ อุปาคมึ, เอวํ อุปคจฺฉนฺโต จ ยทา เอกสฺมึ ปนฺนรเส ปุณฺณมาสิอุโปสเถ ทานํ ทาตุํ อุปาคมึ, ตทา กลิงฺครฏฺฐวิสยา พฺราหฺมณา อุปคญฺฉุ [Pg.82] มนฺติ ตตฺถ ปจฺจยํ นาคนฺติ ปจฺจยนามกํ มงฺคลหตฺถึ. โพธิสตฺตสฺส หิ ชาตทิวเส เอกา อากาสจารินี กเรณุกา อภิมงฺคลสมฺมตํ สพฺพเสตหตฺถิโปตกํ อาเนตฺวา มงฺคลหตฺถิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปกฺกามิ. ตสฺส มหาสตฺตํ ปจฺจยํ กตฺวา ลทฺธตฺตา ‘‘ปจฺจโย’’ตฺเวว นามํ กรึสุ. ตํ ปจฺจยนามกํ โอปวยฺหํ หตฺถินาคํ อารุยฺห ทานํ ทาตุํ อุปาคมินฺติ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལ་“ཟླ་ཕྱེད་རེ་”ཞེས་པ་ནི་ཟླ་བ་ཕྱེད་རེ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“ཉ་གང་”ཞེས་པ་ནི་ཟླ་བ་ཉ་གང་བའི་ཉིན་ཏེ། ཟླ་བ་རྫོགས་པ་དང་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡོངས་སུ་གང་བ་དང་ལྡན་པའི་བཅོ་ལྔའི་ཉིན་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་ཉེ་བར་བྱོན་ནོ་ཞེས་སྦྲེལ་ལོ། །འདིར་སྦྱོར་ཚུལ་ནི། པཙྩ་ཡ་ཞེས་བྱ་བའི་གླང་པོ་ཆེ་ལ་ཞོན་ཏེ་ཟླ་བ་ཕྱེད་རེ་བཞིན་སྦྱིན་པ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་སྦྱིན་གནས་སུ་ཉེ་བར་བྱོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་བྱོན་པའི་ཚེ་གང་གི་ཚེ་བཅོ་ལྔའི་ཉ་གང་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་གཅིག་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་ཉེ་བར་བྱོན་པ་ན། དེའི་ཚེ་ཀ་ལིངྒ་ཡུལ་གྱི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་བདག་གི་དྲུང་དུ་ལྷགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་“པཙྩ་ཡ་ཡི་གླང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་པཙྩ་ཡ་ཞེས་བྱ་བའི་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་གླང་པོ་ཆེའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཙས་པའི་ཉིན་མོར་མཁའ་ལ་སྤྱོད་པའི་གླང་མོ་ཞིག་གིས་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་ཤིས་པར་གྲགས་པའི་གླང་པོ་ཐམས་ཅད་དཀར་པོ་ཞིག་བསྐྱལ་ནས་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་གླང་པོའི་གནས་སུ་བཞག་སྟེ་གཤེགས་སོ། །གླང་པོ་དེ་ནི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ “པཙྩ་ཡ་” ཞེས་མཚན་གསོལ། པཙྩ་ཡ་ཞེས་བྱ་བའི་གླང་པོ་ཆེ་དེ་ལ་བཅིབས་ཏེ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་ཉེ་བར་བྱོན་ནོ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๘๒. ༨༢. ‘‘กลิงฺครฏฺฐวิสยา, พฺราหฺมณา อุปคญฺฉุ มํ; อยาจุํ มํ หตฺถินาคํ, ธญฺญํ มงฺคลสมฺมตํ. “ཀ་ལིངྒ་ཡི་ཡུལ་ནས་ནི། །བྲམ་ཟེ་རྣམས་ནི་བདག་དྲུང་ལྷགས། །བཀྲ་ཤིས་དགེ་བར་གྲགས་པ་ཡི། །གླང་ཆེན་མཆོག་དེ་བདག་ལ་བསླངས། ། ๘๓. ༨༣. ‘‘อวุฏฺฐิโก ชนปโท, ทุพฺภิกฺโข ฉาตโก มหา; ททาหิ ปวรํ นาคํ, สพฺพเสตํ คชุตฺตม’’นฺติ. “ཡུལ་འཁོར་འདི་རུ་ཆར་མི་འབབ། །མུ་གེ་ལྟོགས་སྐོམ་ཆེན་པོ་བྱུང་། །ཀུན་ནས་དཀར་བའི་གླང་པོའི་མཆོག་ །གླང་ཆེན་དམ་པ་དེ་ཉིད་སྩོལ། །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ ‘‘กลิงฺครฏฺฐวิสยา’’ติอาทิคาถา เหฏฺฐา กุรุราชจริเตปิ (จริยา. ๑.๒๑-๒๒) อาคตา เอว, ตสฺมา ตาสํ อตฺโถ กถามคฺโค จ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิธ ปน มงฺคลหตฺถิโน เสตตฺตา ‘‘สพฺพเสตํ คชุตฺตม’’นฺติ วุตฺตํ. โพธิสตฺโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต – དེ་ལ་“ཀ་ལིངྒ་ཡི་ཡུལ་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ནི་འོག་གི་ཀུ་རུ་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་ལས་ཀྱང་འབྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་དོན་དང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རིམ་པ་ནི་དེར་བཤད་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་གླང་པོ་ཆེ་དཀར་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “ཀུན་ནས་དཀར་བའི་གླང་པོའི་མཆོག་” ཅེས་གསུངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་མཆོག་ཏུ་བཞུགས་ནས། ๘๔. ༨༤. ‘‘ททามิ น วิกมฺปามิ, ยํ มํ ยาจนฺติ พฺราหฺมณา; สนฺตํ นปฺปฏิคูหามิ, ทาเน เม รมเต มโน’’ติ. – “བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་གང་བསླངས་པ། །བདག་གིས་སྦྱིན་གྱི་མི་གཡོ་འོ། །ཡོད་པ་སྦས་པར་མི་བྱེད་དེ། །བདག་གི་ཡིད་ནི་སྦྱིན་ལ་དགའ། །”ཞེས་སོ། ། อตฺตโน ทานาภิรตึ ปเวเทนฺโต – རང་གི་སྦྱིན་པ་ལ་དགའ་བ་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ། ๘๕. ༨༥. ‘‘น เม ยาจกมนุปฺปตฺเต, ปฏิกฺเขโป อนุจฺฉโว; มา เม ภิชฺชิ สมาทานํ, ทสฺสามิ วิปุลํ คช’’นฺติ. (จริยา. ๑.๒๓) – “བདག་གི་དྲུང་དུ་སློང་མོ་བ། །ལྷགས་ཚེ་ཕྱིར་བཟློག་མི་རིགས་སོ། །བདག་གི་དམ་བཅའ་མ་ཉམས་ཤིག །གླང་པོ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པར་བྱ། །”ཞེས་སོ། ། ปฏิชานิตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห อนลงฺกตฏฺฐานํ โอโลกนตฺถํ อนุปริยายิตฺวา อนลงฺกตฏฺฐานํ อทิสฺวา กุสุมมิสฺสคนฺโธทกภริตํ สุวณฺณภิงฺคารํ คเหตฺวา ‘‘โภนฺโต อิโต เอถา’’ติ อลงฺกตรชตทามสทิสํ หตฺถิโสณฺฑํ เตสํ หตฺเถ ฐเปตฺวา อุทกํ ปาเตตฺวา อลงฺกตวารณํ อทาสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་ཞལ་གྱིས་བཞེས་ནས་གླང་པོའི་རྒྱབ་ལས་བབས་ཏེ། རྒྱན་གྱིས་མ་བརྒྱན་པའི་གནས་ཡործམེད་བལྟ་བའི་ཕྱིར་སྐོར་བ་བྱས་ཀྱང་རྒྱན་གྱིས་མ་བརྒྱན་པའི་གནས་མ་གཟིགས་པས། མེ་ཏོག་དང་འདྲེས་པའི་དྲི་ཆུས་གང་བའི་གསེར་གྱི་སྤྱི་བླུགས་བཟུང་ནས། “ཤེས་ལྡན་དག་འདིར་གཤེགས་ཤིག་” ཅེས་གསུངས་ཏེ། དངུལ་གྱི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལྟ་བུའི་གླང་པོའི་སྣ་ཞགས་དེ་དག་གི་ལག་ཏུ་བཞག་ནས་ཆུ་བླུགས་ཏེ། རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་གླང་པོ་ཆེ་དེ་ཉིད་སྦྱིན་པར་མཛད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๘๖. ༨༦. ‘‘นาคํ คเหตฺวา โสณฺฑาย, ภิงฺคาเร รตนามเย; ชลํ หตฺเถ อากิริตฺวา, พฺราหฺมณานํ อทํ คช’’นฺติ. (จริยา. ๑.๒๔); “གླང་པོའི་སྣ་ནས་བཟུང་བྱས་ཏེ། །རིན་ཆེན་ལས་གྲུབ་སྤྱི་བླུགས་ནས། །ལག་ཏུ་ཆུ་ནི་བླུགས་བྱས་ཏེ། །བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་གླང་པོ་བྱིན། །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ [Pg.83] สนฺตนฺติ วิชฺชมานํ เทยฺยธมฺมํ. นปฺปฏิคูหามีติ น ปฏิจฺฉาเทมิ. โย หิ อตฺตโน สนฺตกํ ‘‘มยฺหเมว โหตู’’ติ จินฺเตติ, ยาจิโต วา ปฏิกฺขิปติ, โส ยาจกานํ อภิมุเข ฐิตมฺปิ อตฺถโต ปฏิจฺฉาเทติ นาม. มหาสตฺโต ปน อตฺตโน สีสํ อาทึ กตฺวา อชฺฌตฺติกทานํ ทาตุกาโมว, กถํ พาหิรํ ปฏิกฺขิปติ, ตสฺมา อาห ‘‘สนฺตํ นปฺปฏิคูหามี’’ติ. เตเนวาห ‘‘ทาเน เม รมเต มโน’’ติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว. དེ་ལ་“ཡོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོད་བཞིན་པའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་སོ། །“སྦས་པར་མི་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི་མི་གསང་བའོ། །གང་ཞིག་གིས་རང་གི་ནོར་ལ་ “བདག་ཉིད་ཁོ་ནའི་རྫས་སུ་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་བསམ་པའམ། ཡང་ན་སློང་མོ་བས་བསླངས་པའི་ཚེ་ཕྱིར་བཟློག་པར་བྱེད་ན། དེ་ནི་སློང་མོ་བ་རྣམས་མདུན་དུ་ལངས་ཏེ་ཡོད་ཀྱང་དོན་གྱིས་སྦས་པ་ཞེས་བྱའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་རང་གི་དབུ་ལ་སོགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ནང་གི་སྦྱིན་པ་གཏོང་འདོད་པ་ཉིད་ཡིན་ན། ཕྱི་རོལ་གྱི་རྫས་རྣམས་ཕྱིར་བཟློག་པར་ཇི་ལྟར་བྱེད། དེའི་ཕྱིར་ “ཡོད་པ་སྦས་པར་མི་བྱེད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ “བདག་གི་ཡིད་ནི་སྦྱིན་ལ་དགའ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ། ། ตสฺส ปน หตฺถิโน จตูสุ ปาเทสุ อลงฺการา จตฺตาริ สตสหสฺสานิ อคฺฆนฺติ, อุโภสุ ปสฺเสสุ อลงฺการา ทฺเว สตสหสฺสานิ, เหฏฺฐา อุทเร กมฺพลํ สตสหสฺสํ, ปิฏฺฐิยํ มุตฺตาชาลํ มณิชาลํ กญฺจนชาลนฺติ ตีณิ ชาลานิ ตีณิ สตสหสฺสานิ, อุโภ กณฺณาลงฺการา ทฺเว สตสหสฺสานิ, ปิฏฺฐิยํ อตฺถตกมฺพลํ สตสหสฺสํ, กุมฺภาลงฺกาโร สตสหสฺสํ, ตโย วฏํสกา ตีณิ สตสหสฺสานิ, กณฺณจูฬาลงฺกาโร สตสหสฺสํ, ทฺวินฺนํ ทนฺตานํ อลงฺการา ทฺเว สตสหสฺสานิ, โสณฺฑาย โสวตฺถิกาลงฺกาโร สตสหสฺสํ, นงฺคุฏฺฐาลงฺกาโร สตสหสฺสํ, อาโรหณนิสฺเสณิ สตสหสฺสํ, ภุญฺชนกฏาหํ สตสหสฺสํ, ฐเปตฺวา อนคฺฆภณฺฑํ อิทํ ตาว เอตฺตกํ จตุวีสติ สตสหสฺสานิ อคฺฆติ. ฉตฺตปิณฺฑิยํ ปน มณิ, จูฬามณิ, มุตฺตาหาเร มณิ, องฺกุเส มณิ, หตฺถิกณฺฐเวฐนมุตฺตาหาเร มณิ, หตฺถิกุมฺเภ มณีติ อิมานิ ฉ อนคฺฆานิ, หตฺถีปิ อนคฺโฆ เอวาติ หตฺถินา สทฺธึ สตฺต อนคฺฆานิ, ตานิ สพฺพานิ พฺราหฺมณานํ อทาสิ. ตถา หตฺถิโน ปริจารกานิ ปญฺจ กุลสตานิ หตฺถิเมณฺฑหตฺถิโคปเกหิ สทฺธึ อทาสิ. สห ทาเนน ปนสฺส เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ภูมิกมฺปาทโย อเหสุํ. เตน วุตฺตํ – གླང་པོ་ཆེ་དེའི་ཞབས་བཞི་པོའི་རྒྱན་ཆ་ནི་རིན་ཐང་འབུམ་བཞི་རིའོ། །གློ་གཡས་གཡོན་གཉིས་ཀྱི་རྒྱན་ཆ་ནི་འབུམ་གཉིས། ལྟོ་བའི་འོག་གི་ཟངས་ཕྱིང་ནི་འབུམ་གཅིག །སྒལ་གཞུང་གི་མུ་ཏིག་གི་དྲ་བ་དང་། ནོར་བུའི་དྲ་བ་དང་། གསེར་གྱི་དྲ་བ་སྟེ་དྲ་བ་གསུམ་པོ་ནི་འབུམ་གསུམ། རྣ་རྒྱན་གཉིས་ནི་འབུམ་གཉིས། སྒལ་སྟེང་དུ་བཏིང་བའི་ཟངས་ཕྱིང་ནི་འབུམ་གཅིག །སྤྱི་བོའི་རྒྱན་ནི་འབུམ་གཅིག །ཟེ་ཕྲན་གསུམ་ནི་འབུམ་གསུམ། རྣ་བའི་རྩེ་རྒྱན་ནི་འབུམ་གཅིག །མཆེ་བ་གཉིས་ཀྱི་རྒྱན་ནི་འབུམ་གཉིས། སྣ་ཞགས་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་པའི་རྒྱན་ནི་འབུམ་གཅིག །རྔ་མའི་རྒྱན་ནི་འབུམ་གཅིག །འཛེག་པའི་སྐས་ནི་འབུམ་གཅིག །བཟའ་བཏུང་གི་གཞོང་པ་ནི་འབུམ་གཅིག་སྟེ། རིན་ཐང་བྲལ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་མ་གཏོགས་པར་འདི་དག་ཁོ་ནའི་རིན་ཐང་ནི་འབུམ་ཕྲག་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་རིའོ། །གདུགས་ཀྱི་རྩེ་མོའི་ནོར་བུ་དང་། གཙུག་གི་ནོར་བུ་དང་། མུ་ཏིག་གི་དོ་ཤལ་གྱི་ནོར་བུ་དང་། ལྕགས་ཀྱུའི་ནོར་བུ་དང་། གླང་པོའི་མགུལ་གྱི་མུ་ཏིག་གི་དོ་ཤལ་གྱི་ནོར་བུ་དང་། གླང་པོའི་སྤྱི་བོའི་ནོར་བུ་སྟེ་འདི་དག་དྲུག་ནི་རིན་ཐང་བྲལ་བའོ། །གླང་པོ་ཆེ་ཉིད་ཀྱང་རིན་ཐང་བྲལ་བ་ཡིན་པས། གླང་པོ་ཆེ་དང་བཅས་ཏེ་རིན་ཐང་བྲལ་བའི་དངོས་པོ་བདུན་པོ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་གནང་ངོ། །དེ་བཞིན་དུ་གླང་པོ་ཆེའི་ཞབས་ཕྱི་བྱེད་པའི་རིགས་ལྔ་བརྒྱ་དང་། གླང་པོ་སྐྱོང་བ་དང་གླང་རྫི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནང་ངོ། །སྦྱིན་པ་བཏང་མ་ཐག་ཏུ་ཁོང་ལ་སྔར་བཤད་པ་བཞིན་དུ་ས་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱུང་ངོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๘๗. ༨༧. ‘‘ปุนาปรํ ททนฺตสฺส, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ; ตทาปิ ปถวี กมฺปิ, สิเนรุวนวฏํสกา’’ติ. “སླར་ཡང་ཀུན་ནས་དཀར་བ་ཡི། །གླང་པོའི་མཆོག་དེ་སྦྱིན་པའི་ཚེ། །རི་རབ་ནགས་ཚལ་རྒྱན་ལྡན་པའི། །ས་ཆེན་དེ་རུ་རབ་ཏུ་གཡོས། །”ཞེས་སོ། ། ชาตเกปิ (ชา. ๒.๒๒.๑๖๗๓) วุตฺตํ – སྐྱེས་རབས་ལས་ཀྱང་གསུངས་པ། ‘‘ตทาสิ ยํ ภึสนกํ, ตทาสิ โลมหํสนํ; หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, เมทนี สมฺปกมฺปถา’’ติ. “དེ་ཚེ་འཇིགས་སུ་རུང་བ་བྱུང་། །དེ་ཚེ་སྤུ་ཟིང་བྱེད་པར་གྱུར། །གླང་པོའི་མཆོག་དེ་བྱིན་པའི་ཚེ། །ས་ཆེན་རབ་ཏུ་འདར་བར་གྱུར། །”ཞེས་སོ། ། ๘๘. ตสฺส [Pg.84] นาคสฺส ทาเนนาติ ฉหิ อนคฺเฆหิ สทฺธึ จตุวีสติสตสหสฺสคฺฆนิกอลงฺการภณฺฑสหิตสฺส ตสฺส มงฺคลหตฺถิสฺส ปริจฺจาเคน. สิวโยติ สิวิราชกุมารา เจว สิวิรฏฺฐวาสิโน จ. ‘‘สิวโย’’ติ จ เทสนาสีสเมตํ. ตตฺถ หิ อมจฺจา ปาริสชฺชา พฺราหฺมณคหปติกา เนคมชานปทา นาครา สกลรฏฺฐวาสิโน จ สญฺชยมหาราชํ ผุสฺสติเทวึ มทฺทิเทวิญฺจ ฐเปตฺวา สพฺเพ เอว. กุทฺธาติ เทวตาวตฺตเนน โพธิสตฺตสฺส กุทฺธา. สมาคตาติ สนฺนิปติตา. เต กิร พฺราหฺมณา หตฺถึ ลภิตฺวา ตํ อภิรุหิตฺวา มหาทฺวาเรน ปวิสิตฺวา นครมชฺเฌน ปายึสุ. มหาชเนน จ ‘‘อมฺโภ พฺราหฺมณา, อมฺหากํ หตฺถี กุโต อภิรุฬฺโห’’ติ วุตฺเต ‘‘เวสฺสนฺตรมหาราเชน โน หตฺถี ทินฺโน, เก ตุมฺเห’’ติ หตฺถวิการาทีหิ ฆฏฺเฏนฺตา อคมํสุ. อถ อมจฺเจ อาทึ กตฺวา มหาชนา ราชทฺวาเร สนฺนิปติตฺวา ‘‘รญฺญา นาม พฺราหฺมณานํ ธนํ วา ธญฺญํ วา เขตฺตํ วา วตฺถุ วา ทาสิทาสปริจาริกา วา ทาตพฺพา สิยา, กถญฺหิ นามายํ เวสฺสนฺตรมหาราชา ราชารหํ มงฺคลหตฺถึ ทสฺสติ, น อิทานิ เอวํ รชฺชํ วินาเสตุํ ทสฺสามา’’ติ อุชฺฌายิตฺวา สญฺชยมหาราชสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา เตน อนุนียมานา อนนุยนฺตา อคมํสุ. เกวลํ ปน – ༨༨. “གླང་པོ་ཆེ་དེ་ཉིད་སྦྱིན་པ་བཏང་བས་”ཞེས་པ་ནི། རིན་ཐང་གཞལ་དུ་མེད་པའི་ནོར་བུ་དྲུག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། གསེར་དངུལ་འབུམ་ཕྲག་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞིའི་རིན་ཐང་དང་ལྡན་པའི་རྒྱན་ཆ་དང་བཅས་པའི་བཀྲ་ཤིས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་དེ་ཉིད་ཡོངས་སུ་བཏང་བས་སོ། །“ཤི་བི་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། ཤི་བིའི་རྒྱལ་བུ་རྣམས་དང་ཤི་བིའི་རྒྱལ་ཁམས་ཀྱི་མི་རྣམས་སོ། །“ཤི་བི་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་བསྟན་པའི་དབུ་རྒྱན་ལྟ་བུ་ཡིན། དེ་ལ་བློན་པོ་དང་། འཁོར་གཡོག བྲམ་ཟེ་དང་ཁྱིམ་བདག གྲོང་རྡལ་དང་ཡུལ་མི། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྐྱེ་བོ་དང་རྒྱལ་ཁམས་ཀྱི་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སཉྫ་ཡ་དང་། ལྷ་མོ་ཕུསྶ་ཏཱི། ལྷ་མོ་མདྲཱི་བཅས་མ་གཏོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སོ། །“ཁྲོས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་ཁྲོས་པའོ། །“འདུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཚོགས་པའོ། །བྲམ་ཟེ་དེ་དག་གིས་གླང་པོ་ཆེ་ཐོབ་ནས་དེ་ལ་བཞོན་ཏེ། སྒོ་ཆེན་པོ་ནས་ཞུགས་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་སུ་སོང་སྐད། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་“ཀྱེ་བྲམ་ཟེ་དག ང་ཚོའི་གླང་པོ་ཆེ་འདི་གང་ནས་བཞོན་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱིས་ང་ཚོ་ལ་གླང་པོ་ཆེ་འདི་གནང་བ་ཡིན། ཁྱེད་ཚོ་སུ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་ལག་པའི་རྣམ་འགྱུར་སོགས་ཀྱིས་བརྙས་བཅོས་བྱེད་བཞིན་དུ་སོང་ངོ་། །དེ་ནས་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་དབུ་བཟུང་སྟེ་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་རྒྱལ་པོའི་སྒོ་དྲུང་དུ་འདུས་ནས། “རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་ནོར་རམ། འབྲུ་འམ། ཞིང་ངམ། ཁང་ཁྱིམ་མམ། བྲན་ཕོ་བྲན་མོ་དང་གཡོག་འཁོར་རྣམས་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱིས་རྒྱལ་པོ་ཁོ་ནས་སྤྱོད་འོས་པའི་བཀྲ་ཤིས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་འདི་སྦྱིན་པར་བྱེད། ད་ནི་འདི་ལྟར་རྒྱལ་སྲིད་འཇིག་ཏུ་མི་འཇུག་གོ་”ཞེས་སྐྱོན་བརྗོད་བྱས་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སཉྫ་ཡ་ལ་དོན་དེ་ཉིད་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་དག་ལ་དབུགས་དབྱུང་བར་མཛད་ཀྱང་། ཁོང་ཚོས་མ་ཉན་པར་སོང་ངོ་། །འོན་ཀྱང་ཁོ་ན་ནི། ‘‘มา นํ ทณฺเฑน สตฺเถน, น หิ โส พนฺธนารโห; ปพฺพาเชหิ จ นํ รฏฺฐา, วงฺเก วสตุ ปพฺพเต’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๑๖๘๗) – “ཁོང་ལ་དབྱུག་པ་དང་མཚོན་ཆས་མ་བརྡེག་ཅིག ཁོང་ནི་བཅིང་བར་འོས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཁོང་ཉིད་རྒྱལ་ཁམས་ནས་བསྐྲད་པར་གྱིས་ཤིག བངྐ་རི་ལ་གནས་པར་གྱིས།”ཞེས་སོ། ། วทึสุ. เตน วุตฺตํ – ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘ปพฺพาเชสุํ สกา รฏฺฐา, วงฺกํ คจฺฉตุ ปพฺพต’’นฺติ. “རང་གི་རྒྱལ་ཁམས་ནས་བསྐྲད་པར་བྱས། བངྐ་རི་ལ་འགྲོ་བར་གྱིས།”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ ปพฺพาเชสุนฺติ รชฺชโต พหิ วาสตฺถาย อุสฺสุกฺกมกํสุ; – དེ་ལ་“བསྐྲད་པར་བྱས་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་གནས་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱས་པའོ། ། ราชาปิ ‘‘มหา โข อยํ ปฏิปกฺโข, หนฺท มม ปุตฺโต กติปาหํ รชฺชโต พหิ วสตู’’ติ จินฺเตตฺวา – རྒྱལ་པོས་ཀྱང་“ཕྱོགས་འགལ་བ་འདི་དག་ནི་ཤིན་ཏུ་མང་པོ་འདུག་པས། ཀྱེ་མ། ངའི་བུ་འདི་ཉིན་ཤས་ཤིག་གི་རིང་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་གནས་པར་བྱའོ་”ཞེས་བསམས་ནས། ‘‘เอโส เจ สิวีนํ ฉนฺโท, ฉนฺทํ นปฺปนุทามเส; อิมํ โส วสตุ รตฺตึ, กาเม จ ปริภุญฺชตุ. “གལ་ཏེ་འདི་ནི་ཤི་བི་པ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པ་ཡིན་ན། ང་ཚོས་འདོད་པ་དེ་མི་བཟློག་གོ །ཁོང་གིས་མཚན་མོ་འདི་ཉིད་དུ་གནས་པར་བྱ་ཞིང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱང་ལོངས་སྤྱོད་པར་གྱིས།” ‘‘ตโต รตฺยา วิวสาเน, สูริยุคฺคมนํ ปติ; สมคฺคา สิวโย หุตฺวา, รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺตุ น’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๑๖๘๘-๑๖๘๙) – “དེ་ནས་མཚན་མོ་དེ་འདས་ནས་ནམ་ལངས་པ་དང་། ཉི་མ་ཤར་བའི་ཚེ། ཤི་བི་པ་རྣམས་མཐུན་པར་གྱུར་ཏེ། ཁོང་ཉིད་རྒྱལ་ཁམས་ནས་བསྐྲད་པར་གྱིས་ཤིག”ཅེས་སོ། ། วตฺวา [Pg.85] ปุตฺตสฺส สนฺติเก กตฺตารํ เปเสสิ ‘‘อิมํ ปวตฺตึ มม ปุตฺตสฺส อาโรเจหี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. ཞེས་གསུངས་ནས། བུའི་དྲུང་དུ་ཕོ་ཉ་བཏང་སྟེ། “གནས་ཚུལ་འདི་ངའི་བུ་ལ་སྤྲོད་ཅིག་”ཅེས་བསྒོའོ། །ཁོས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། ། มหาสตฺโตปิ ตํ สุตฺวา – བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཀྱང་དེ་ཐོས་ནས། ‘‘กิสฺมึ เม สิวโย กุทฺธา, นาหํ ปสฺสามิ ทุกฺกฏํ; ตํ เม กตฺเต วิยาจิกฺข, กสฺมา ปพฺพาชยนฺติ ม’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๑๗๐๑) – “ཤི་བི་པ་རྣམས་ང་ལ་ཅིའི་ཕྱིར་ཁྲོས་པ་ཡིན། ངས་ནི་རང་གི་ཉེས་པ་ཅི་ཡང་མི་མཐོང་། ཀྱེ་ཕོ་ཉ། དེ་ང་ལ་གསལ་པོར་ཤོད་ཅིག ཅིའི་ཕྱིར་ང་ཉིད་བསྐྲད་པར་བྱེད།”ཅེས་སོ། ། การณํ ปุจฺฉิ. เตน ‘‘ตุมฺหากํ หตฺถิทาเนนา’’ติ วุตฺเต โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา – རྒྱུ་མཚན་དྲིས་སོ། །ཕོ་ཉས་“ཁྱེད་ཀྱིས་གླང་པོ་ཆེ་སྦྱིན་པར་བཏང་བའི་ཕྱིར་རོ། །”ཞེས་གསོལ་བ་ན། ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར་ཏེ། ‘‘หทยํ จกฺขุมฺปหํ ทชฺชํ, กึ เม พาหิรกํ ธนํ; หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา, มุตฺตา เวฬุริยา มณิ. “ངས་ནི་རང་གི་སྙིང་དང་མིག་ཀྱང་སྦྱིན་པར་བྱ་ན། ཕྱིའི་ནོར་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དངུལ་ལམ་གསེར་རམ། མུ་ཏིག་དང་བཻ་ཌཱུརྱའི་ནོར་བུ་རྣམས་ལྟ་ཅི་སྨོས།” ‘‘ทกฺขิณํ วาปหํ พาหุํ, ทิสฺวา ยาจกมาคเต; ทเทยฺยํ น วิกมฺเปยฺยํ, ทาเน เม รมเต มโน. “སློང་མོ་བ་ལྷགས་པ་མཐོང་ཚེ། རང་གི་ལག་པ་གཡས་པའང་སྦྱིན་པར་བྱ་ཞིང་། ཡིད་མི་གཡོ་བར་སྦྱིན་པ་ལ་ངའི་སེམས་རབ་ཏུ་དགའོ། །” ‘‘กามํ มํ สิวโย สพฺเพ, ปพฺพาเชนฺตุ หนนฺตุ วา; เนว ทานา วิรมิสฺสํ, กามํ ฉินฺทนฺตุ สตฺตธา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๑๗๐๓-๑๗๐๕) – “ཤི་བི་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ང་ཉིད་བསྐྲད་པར་བྱེད་དམ། ཡང་ན་གསོད་པར་བྱེད་ཀྱང་རུང་། ང་ནི་སྦྱིན་པ་ལས་ནམ་ཡང་མི་བཟློག་སྟེ། བདག་གི་ལུས་འདི་དུམ་བུ་བདུན་དུ་གཏུབས་ཀྱང་རུང་ངོ་། །”ཞེས་སོ། ། วตฺวา ‘‘นาครา เม เอกทิวสํ ทานํ ทาตุํ โอกาสํ เทนฺตุ, สฺเว ทานํ ทตฺวา ตติยทิวเส คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา กตฺตารํ เตสํ สนฺติเก เปเสตฺวา ‘‘อหํ สฺเว สตฺตสตกํ นาม มหาทานํ ทสฺสามิ, สตฺตหตฺถิสตานิ สตฺตอสฺสสตานิ สตฺตรถสตานิ สตฺตอิตฺถิสตานิ สตฺตทาสสตานิ สตฺตทาสิสตานิ สตฺตเธนุสตานิ ปฏิยาเทหิ, นานปฺปการญฺจ อนฺนปานาทึ สพฺพํ ทาตพฺพยุตฺตกํ อุปฏฺฐเปหี’’ติ สพฺพกมฺมิกํ อมจฺจํ อาณาเปตฺวา เอกโกว มทฺทิเทวิยา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘ภทฺเท มทฺทิ, อนุคามิกนิธึ นิทหมานา, สีลวนฺเตสุ ทเทยฺยาสี’’ติ ตมฺปิ ทาเน นิโยเชตฺวา ตสฺสา อตฺตโน คมนการณํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘อหํ วนํ วสนตฺถาย คมิสฺสามิ, ตฺวํ อิเธว อนุกฺกณฺฐิตา วสาหี’’ติ อาห. สา ‘‘นาหํ, มหาราช, ตุมฺเหหิ วินา เอกทิวสมฺปิ วสิสฺสามี’’ติ อาห. ཞེས་གསུངས་ནས། “གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་ང་ལ་ཉིན་གཅིག་གི་རིང་སྦྱིན་པ་གཏོང་བའི་གོ་སྐབས་སྤྲོད་པར་མཛོད། སང་ཉིན་སྦྱིན་པ་བཏང་ནས་ཉིན་གསུམ་པར་ང་འགྲོ་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཕོ་ཉ་དེ་དག་གི་དྲུང་དུ་བཏང་ནས། “ངས་སང་ཉིན་བདུན་བརྒྱ་ཚན་བདུན་ཞེས་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་བར་བྱའོ། །གླང་པོ་ཆེ་བདུན་བརྒྱ། རྟ་བདུན་བརྒྱ། ཤིང་རྟ་བདུན་བརྒྱ། བུད་མེད་བདུན་བརྒྱ། བྲན་ཕོ་བདུན་བརྒྱ། བྲན་མོ་བདུན་བརྒྱ། བཞོན་མ་བདུན་བརྒྱ་རྣམས་གྲ་སྒྲིག་གྱིས་ཤིག བཟའ་བཏུང་སྣ་ཚོགས་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་པར་འོས་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་གཤོམས་ཤིག་”ཅེས་ལས་ཀ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པའི་བློན་པོ་ལ་བཀའ་བསྒོའོ། །དེ་ནས་གཅིག་པུ་ལྷ་མོ་མདྲཱིའི་གནས་སུ་བྱོན་ཏེ། “བཟང་མོ་མདྲཱི། རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་གཏེར་ཆེན་པོ་སྦས་པར་འདོད་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་མོ་ཉིད་ཀྱང་སྦྱིན་པ་ལ་བསྐུལ་ཏེ། མོ་ལ་རང་ཉིད་འགྲོ་བའི་རྒྱུ་མཚན་བཤད་ནས། “ང་ནི་ནགས་ཚལ་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་འགྲོ་བར་བྱའོ། །ཁྱོད་ནི་འདི་ཉིད་དུ་ཡིད་མ་སྐྱོ་བར་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་གསུངས་སོ། །མོས་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ནི་ཁྱེད་དང་བྲལ་ནས་ཉིན་གཅིག་ཀྱང་གནས་པར་མི་སྤྲོའོ་”ཞེས་གསོལ་ཏོ། ། ทุติยทิวเส สตฺตสตกํ มหาทานํ ปวตฺเตสิ. ตสฺส สตฺตสตกํ ทานํ เทนฺตสฺเสว สายํ อโหสิ. อลงฺกตรเถน มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘อหํ สฺเว คมิสฺสามี’’ติ เต อาปุจฺฉิตฺวา อกามกานํ เตสํ อสฺสุมุขานํ โรทนฺตานํเยว วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา [Pg.86] ตํ ทิวสํ อตฺตโน นิเวสเน วสิตฺวา ปุนทิวเส ‘‘คมิสฺสามี’’ติ ปาสาทโต โอตริ. มทฺทิเทวี สสฺสุสสุเรหิ นานานเยหิ ยาจิตฺวา นิวตฺติยมานาปิ เตสํ วจนํ อนาทิยิตฺวา เต วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เสสิตฺถิโย อปโลเกตฺวา ทฺเว ปุตฺเต อาทาย เวสฺสนฺตรสฺส ปฐมตรํ คนฺตฺวา รเถ อฏฺฐาสิ. ཉིན་གཉིས་པར་བདུན་བརྒྱ་ཚན་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ངོ་། །ཁོང་གིས་བདུན་བརྒྱ་ཚན་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་གཏོང་བཞིན་པའི་ངང་ནས་ཕྱི་དྲོ་ལྷགས་སོ། །རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ཤིང་རྟར་བཞོན་ནས་ཡབ་ཡུམ་གྱི་གནས་སུ་བྱོན་ཏེ། “བདག་ནི་སང་ཉིན་འགྲོ་བར་བྱའོ་”ཞེས་གནང་བ་ཞུས་པ་ན། ཡབ་ཡུམ་གཉིས་མི་འདོད་བཞིན་དུ་མིག་ཆུ་འཛག་ཅིང་ངུ་བཞིན་པའི་ངང་ལ། ཕྱག་འཚལ་ཞིང་སྐོར་བ་བྱས་ཏེ་དེ་ནས་བྱུང་ངོ་། །ཉིན་དེར་རང་གི་ཁྱིམ་དུ་བཞུགས་ནས། ཉིན་རྗེས་མར་“འགྲོ་བར་བྱའོ་”ཞེས་གཟིམ་ཁང་ནས་བབས་སོ། །ལྷ་མོ་མདྲཱི་ནི་གྱོས་པོ་དང་སྒྱུག་མོས་ཐབས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་སྟེ་བཟློག་པར་བརྩམས་ཀྱང་། ཁོང་ཚོའི་ཚིག་ལ་མ་ཉན་པར་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་སྐོར་བ་བྱས་ཏེ། བུད་མེད་གཞན་རྣམས་ལ་གནང་བ་ཞུས་ནས། བུ་གཉིས་ཁྲིད་དེ་རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྔོན་ལ་སོང་ནས་ཤིང་རྟའི་སྟེང་དུ་བསྡད་དོ། ། มหาปุริโส รถํ อภิรุหิตฺวา รเถ ฐิโต มหาชนํ อาปุจฺฉิตฺวา ‘‘อปฺปมตฺตา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรถา’’ติ โอวาทมสฺส ทตฺวา นครโต นิกฺขมิ. โพธิสตฺตสฺส มาตา ‘‘ปุตฺโต เม ทานวิตฺตโก ทานํ เทตู’’ติ อาภรเณหิ สทฺธึ สตฺตรตนปูรานิ สกฏานิ อุโภสุ ปสฺเสสุ เปเสสิ. โสปิ อตฺตโน กายารุฬฺหเมว อาภรณภณฺฑํ สมฺปตฺตยาจกานํ อฏฺฐารส วาเร ทตฺวา เสสํ สพฺพมทาสิ. นครา นิกฺขมิตฺวาว นิวตฺติตฺวา โอโลเกตุกาโม อโหสิ. อถสฺส ปุญฺญานุภาเวน รถปฺปมาเณ ฐาเน มหาปถวี ภิชฺชิตฺวา ปริวตฺติตฺวา รถํ นคราภิมุขํ อกาสิ. โส มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐานํ โอโลเกสิ. เตน การุญฺเญน ปถวิกมฺโป อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เตสํ นิจฺฉุภมานาน’’นฺติอาทิ. སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ཤིང་རྟར་བཞོན་ཏེ། ཤིང་རྟའི་སྟེང་དུ་ལངས་ནས་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་གནང་བ་ཞུས་ཤིང་། “བག་ཡོད་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རྣམས་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་གདམས་ངག་བསྟན་ནས་གྲོང་ཁྱེར་ནས་བྱུང་ངོ་། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་གྱིས་“ངའི་བུ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་དགའ་བ་ཡིན་པས་སྦྱིན་པ་ཐོངས་ཤིག་”ཅེས་རྒྱན་ཆ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་གྱིས་གང་བའི་ཤིང་རྟ་རྣམས་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་བཏང་ངོ་། །ཁོང་གིས་ཀྱང་རང་གི་ལུས་ལ་བཏགས་པའི་རྒྱན་ཆ་རྣམས་ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་ཐེངས་བཅོ་བརྒྱད་དུ་བཏང་ཞིང་། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྦྱིན་པར་བཏང་ངོ་། །གྲོང་ཁྱེར་ནས་བྱུང་མ་ཐག་ཏུ་ཕྱིར་འཁོར་ནས་བལྟ་བར་འདོད་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་ཁོང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་ལས་ཤིང་རྟའི་ཚད་ཙམ་གྱི་ས་གཞི་ཆེན་པོ་གས་ཤིང་འཁོར་ཏེ། ཤིང་རྟའི་ཁ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱོགས་སུ་བསྒྱུར་ཏོ། །ཁོང་གིས་ཡབ་ཡུམ་གྱི་བཞུགས་གནས་ལ་གཟིགས་སོ། །སྙིང་རྗེ་དེའི་རྐྱེན་གྱིས་ས་གཞི་ཆེན་པོ་གཡོས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “ཁོང་ཚོས་བསྐྲད་པར་བྱེད་པའི་ཚེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། ๘๙-๙๐. ตตฺถ นิจฺฉุภมานานนฺติ เตสุ สิวีสุ นิกฺกฑฺฒนฺเตสุ, ปพฺพาเชนฺเตสูติ อตฺโถ. เตสํ วา นิกฺขมนฺตานํ. มหาทานํ ปวตฺเตตุนฺติ สตฺตสตกมหาทานํ ทาตุํ. อายาจิสฺสนฺติ ยาจึ. สาวยิตฺวาติ โฆสาเปตฺวา. กณฺณเภรินฺติ ยุคลมหาเภรึ. ททามหนฺติ ททามิ อหํ. ༨༩-༩༠. དེ་ལ་“བསྐྲད་པར་བྱེད་པའི་ཚེ་”ཞེས་པ་ནི། ཤི་བི་པ་དེ་དག་གིས་ཕྱིར་འབུད་པ་དང་བསྐྲད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་ཁོང་ཚོ་ཕྱིར་འགྲོ་བའི་ཚེའོ། །“སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། བདུན་བརྒྱ་ཚན་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“གསོལ་བ་བཏབ་”ཅེས་པ་ནི། ངས་གསོལ་བ་བཏབ་པའོ། །“སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་ནས་”ཞེས་པ་ནི། སྐད་ཅོར་སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་པའོ། །“རྔ་བོ་ཆེ་”ཞེས་པ་ནི། ཟུང་དུ་གྱུར་པའི་རྔ་ཆེན་པོའོ། །“ངས་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། བདག་གིས་སྦྱིན་པའོ། ། ๙๑. อเถตฺถาติ อเถวํ ทาเน ทียมาเน เอตสฺมึ ทานคฺเค. ตุมูโลติ เอกโกลาหลีภูโต. เภรโวติ ภยาวโห. มหาสตฺตญฺหิ ฐเปตฺวา อญฺเญสํ โส ภยํ ชเนติ, ตสฺส ภยชนนาการํ ทสฺเสตุํ. ‘‘ทาเนนิม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อิมํ เวสฺสนฺตรมหาราชานํ ทาเนน เหตุนา สิวโย รฏฺฐโต นีหรนฺติ ปพฺพาเชนฺติ, ตถาปิ ปุน จ เอวรูปํ ทานํ เทติ อยนฺติ. ༩༡. དེ་ལ་“དེ་ནས་འདིར་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་སྦྱིན་པ་གཏོང་བའི་ཚེ་སྦྱིན་གནས་འདི་ཉིད་དུའོ། །“འུར་སྒྲ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཅ་ཅོ་ཆེན་པོ་བྱུང་བའོ། །“འཇིགས་སུ་རུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྲག་པ་སྐྱེད་པའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་མ་གཏོགས་པ་གཞན་རྣམས་ལ་དེས་འཇིགས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དེ། དེའི་འཇིགས་པ་སྐྱེ་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྦྱིན་པ་འདི་ཡིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་འདི་ཉིད་སྦྱིན་པ་བཏང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཤི་བི་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་ཁམས་ནས་ཕྱིར་བསྐྲད་ཅིང་སྤྱུགས་པར་བྱས་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་ཁོང་གིས་ཡང་བསྐྱར་འདི་འདྲ་བའི་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་བྱེད་དོ། ། ๙๒-๙๔. อิทานิ ตํ ทานํ ทสฺเสตุํ ‘‘หตฺถิ’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ควนฺติ เธนุํ. จตุวาหึ รถํ ทตฺวาติ วหนฺตีติ วาหิโน, อสฺสา, จตุโร อาชญฺญสินฺธเว [Pg.87] รถญฺจ พฺราหฺมณานํ ทตฺวาติ อตฺโถ. มหาสตฺโต หิ ตถา นครโต นิกฺขมนฺโต สหชาเต สฏฺฐิสหสฺเส อมจฺเจ เสสชนญฺจ อสฺสุปุณฺณมุขํ อนุพทฺธนฺตํ นิวตฺเตตฺวา รถํ ปาเชนฺโต มทฺทึ อาห – ‘‘สเจ, ภทฺเท, ปจฺฉโต ยาจกา อาคจฺฉนฺติ, อุปธาเรยฺยาสี’’ติ. สา โอโลเกนฺตี นิสีทิ. อถสฺส สตฺตสตกมหาทานํ คมนกาเล กตทานญฺจ สมฺปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตา จตฺตาโร พฺราหฺมณา อาคนฺตฺวา ‘‘เวสฺสนฺตโร กุหิ’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทานํ ทตฺวา รเถน คโต’’ติ วุตฺเต ‘‘อสฺเส ยาจิสฺสามา’’ติ อนุพนฺธึสุ. มทฺที เต อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา ‘‘ยาจกา, เทวา’’ติ อาโรเจสิ. มหาสตฺโต รถํ ฐเปสิ. เต อาคนฺตฺวา อสฺเส ยาจึสุ. มหาสตฺโต อสฺเส อทาสิ. เต เต คเหตฺวา คตา. อสฺเสสุ ปน ทินฺเนสุ รถธุรํ อากาเสเยว อฏฺฐาสิ. อถ จตฺตาโร เทวปุตฺตา โรหิตมิควณฺเณนาคนฺตฺวา รถธุรํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อคมํสุ. มหาสตฺโต เตสํ เทวปุตฺตภาวํ ญตฺวา – ༩༢-༩༤. ད་ནི་སྦྱིན་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གླང་པོ་ཆེ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བ་ལང་”ཞེས་པ་ནི། བཞོན་མའོ། །“བཞི་བཞོན་ཤིང་རྟ་བྱིན་ནས་”ཞེས་པ་ནི། འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་བཞོན་པ་སྟེ་རྟའོ། །ཅང་ཤེས་སིནྡྷུའི་རྟ་བཞི་དང་ཤིང་རྟ་བཅས་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་བྱིན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེ་ལྟར་གྲོང་ཁྱེར་ནས་བྱུང་བའི་ཚེ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བློན་པོ་དྲུག་ཁྲི་དང་སྐྱེ་བོ་གཞན་རྣམས་མིག་ཆུས་གང་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་རྣམས་ཕྱིར་ལྡོག་ཏུ་བཅུག་ནས། ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་བསྒྱུར་བཞིན་དུ་མདྲཱི་ལ་གསུངས་པ། “བཟང་མོ། གལ་ཏེ་རྒྱབ་ནས་སློང་མོ་བ་དག་ལྷགས་ན་གཟིགས་ཤིག་”ཅེས་སོ། །མོ་ནི་ལྟ་བཞིན་དུ་བསྡད་དོ། །དེ་ནས་ཁོང་གི་བདུན་བརྒྱ་ཚན་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་བའི་དུས་སུ་མ་སླེབས་ཤིང་སྦྱིན་པ་མ་ཐོབ་པའི་བྲམ་ཟེ་བཞི་ལྷགས་ནས། “ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གང་དུ་སོང་”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “སྦྱིན་པ་བཏང་ནས་ཤིང་རྟར་བཞོན་ཏེ་སོང་ངོ་”ཞེས་སྨྲས་པས། “ང་ཚོས་རྟ་རྣམས་སློང་བར་བྱའོ་”ཞེས་རྗེས་སུ་འབྲངས་སོ། །མདྲཱིས་དེ་དག་ལྷགས་པ་མཐོང་ནས། “ལྷ་གཅིག སློང་མོ་བ་དག་ལྷགས་སོ། །”ཞེས་གསོལ་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཤིང་རྟ་བཀག་གོ །དེ་དག་ལྷགས་ནས་རྟ་རྣམས་བསླངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་རྟ་རྣམས་བྱིན་ཏོ། །དེ་དག་གིས་རྟ་རྣམས་ཁྲིད་དེ་སོང་ངོ་། །རྟ་རྣམས་བྱིན་ཟིན་པ་ན། ཤིང་རྟའི་གཉའ་ཤིང་ནི་བར་སྣང་ཉིད་དུ་གནས་སོ། །དེ་ནས་ལྷའི་བུ་བཞི་ཤྭ་བ་དམར་པོའི་གཟུགས་སུ་བྱོན་ནས། ཤིང་རྟའི་གཉའ་ཤིང་ནས་བཟུང་སྟེ་སོང་ངོ་། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དེ་དག་ལྷའི་བུ་ཡིན་པར་ཤེས་ནས། ‘‘อิงฺฆ มทฺทิ นิสาเมหิ, จิตฺตรูปํว ทิสฺสติ; มิคโรหิจฺจวณฺเณน, ทกฺขิณสฺสา วหนฺติ ม’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๑๘๖๔) – “ཀྱེ་མདྲཱི། ལྟོས་ཤིག ངོ་མཚར་བའི་རྣམ་པ་ཞིག་སྣང་སྟེ། ཤྭ་བ་དམར་པོའི་གཟུགས་ཅན་གྱི་རི་དྭགས་དག་གིས། རྟ་མཆོག་ལེགས་པར་བསླབས་པ་བཞིན་དུ་བདག་ཉིད་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་སོ། ། มทฺทิยา อาห. ཞེས་མདྲཱི་ལ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ จิตฺตรูปํวาติ อจฺฉริยรูปํ วิย. ทกฺขิณสฺสาติ สุสิกฺขิตอสฺสา วิย มํ วหนฺติ. དེ་ལ་“ངོ་མཚར་བའི་རྣམ་པ་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི། རྨད་དུ་བྱུང་བའི་རྣམ་པ་བཞིན་ནོ། །“རྟ་མཆོག་ལེགས་པར་བསླབས་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་རྟ་བཞིན་དུ་བདག་ཉིད་འདྲེན་པར་བྱེད་པའོ། ། อถ นํ เอวํ คจฺฉนฺตํ อปโร พฺราหฺมโณ อาคนฺตฺวา รถํ ยาจิ. มหาสตฺโต ปุตฺตทารํ โอตาเรตฺวา รถํ อทาสิ. รเถ ปน ทินฺเน เทวปุตฺตา อนฺตรธายึสุ. ตโต ปฏฺฐาย ปน สพฺเพปิ ปตฺติกาว อเหสุํ. อถ มหาสตฺโต ‘‘มทฺทิ, ตฺวํ กณฺหาชินํ คณฺหาหิ, อหํ ชาลิกุมารํ คณฺหามี’’ติ อุโภปิ ทฺเว ทารเก องฺเกนาทาย อญฺญมญฺญํ ปิยสลฺลาปา ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺเต มนุสฺเส วงฺกปพฺพตสฺส มคฺคํ ปุจฺฉนฺตา สยเมว โอนเตสุ ผลรุกฺเขสุ ผลานิ ทารกานํ ททนฺตา อตฺถกามาหิ เทวตาหิ มคฺคสฺส สงฺขิปิตตฺตา ตทเหว เจตรฏฺฐํ สมฺปาปุณึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘จตุวาหึ รถํ ทตฺวา’’ติอาทิ. དེ་ནས་ཁོང་དེ་ལྟར་བྱོན་པ་ན། བྲམ་ཟེ་གཞན་ཞིག་ལྷགས་ནས་ཤིང་རྟ་བསླངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བུ་དང་ཆུང་མ་བབས་སུ་བཅུག་ནས་ཤིང་རྟ་བྱིན་ཏོ། །ཤིང་རྟ་བྱིན་ཟིན་པ་ན། ལྷའི་བུ་རྣམས་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཐམས་ཅད་རྐང་ཐང་ཁོ་ནར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་“མདྲཱི། ཁྱོད་ཀྱིས་ཀཎྷཱ་ཛི་ནཱ་ཟུངས་ཤིག ངས་ནི་ཛཱ་ལི་གཞོན་ནུ་འཛིན་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། གཉིས་ཀས་བྱིས་པ་གཉིས་པང་དུ་བཟུང་ནས། ཕན་ཚུན་གཅེས་པའི་གཏམ་སྨྲ་བཞིན་དུ། ལམ་དུ་འཕྲད་པའི་མི་རྣམས་ལ་བངྐ་རིའི་ལམ་འདྲི་བཞིན་དུ་བྱོན་ཏོ། །ཤིང་ཏོག་གི་ཤིང་རྣམས་རང་བཞིན་གྱིས་དམའ་བར་གུག་པ་ལས་བྱིས་པ་རྣམས་ལ་ཤིང་ཏོག་སྦྱིན་ཞིང་། ཕན་པར་འདོད་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། ཉིན་དེ་ཉིད་ལ་ཅེ་ཏའི་ཡུལ་དུ་ལེགས་པར་ཕེབས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “བཞི་བཞོན་ཤིང་རྟ་བྱིན་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། ตตฺถ ฐตฺวา จาตุมฺมหาปเถติ อตฺตโน คมนมคฺเคน ปสฺสโต อาคเตน เตน พฺราหฺมเณน อาคตมคฺเคน จ วินิวิชฺฌิตฺวา คตฏฺฐานตฺตา จตุกฺกสงฺขาเต [Pg.88] จตุมหาปเถ ฐตฺวา ตสฺส พฺราหฺมณสฺส รถํ ทตฺวา. เอกากิโยติ อมจฺจเสวกาทิสหายาภาเวน เอกโก. เตเนวาห ‘‘อทุติโย’’ติ. มทฺทิเทวึ อิทมพฺรวีติ มทฺทิเทวึ อิทํ อภาสิ. དེ་ལ་“ལམ་ཆེན་བཞི་མདོར་ལངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་བྱོན་པའི་ལམ་དང་། གློ་བུར་དུ་ལྷགས་པའི་བྲམ་ཟེ་དེའི་འོངས་པའི་ལམ་གཉིས་ཕན་ཚུན་འཕྲད་པའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལམ་བཞི་འདུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལམ་ཆེན་བཞི་མདོར་ལངས་ནས། བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་ཤིང་རྟ་བྱིན་ཏོ། །“གཅིག་པུ་”ཞེས་པ་ནི། བློན་པོ་དང་གཡོག་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་གྲོགས་མེད་པར་གཅིག་པུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“གྲོགས་མེད་པར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ལྷ་མོ་མདྲཱི་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་མོ་མདྲཱི་ལ་ཚིག་འདི་ཉིད་གསུངས་པའོ། ། ๙๖-๙๙. ปทุมํ ปุณฺฑรีกํวาติ ปทุมํ วิย, ปุณฺฑรีกํ วิย จ. กณฺหาชินคฺคหีติ กณฺหาชินํ อคฺคเหสิ. อภิชาตาติ ชาติสมฺปนฺนา. วิสมํ สมนฺติ วิสมํ สมญฺจ ภูมิปฺปเทสํ. เอนฺตีติ อาคจฺฉนฺติ. อนุมคฺเค ปฏิปฺปเถติ อนุมคฺเค วา ปฏิปเถ วาติ วา-สทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. กรุณนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, กรุณายิตตฺตนฺติ อตฺโถ. ทุกฺขํ เต ปฏิเวเทนฺตีติ อิเม เอวํ สุขุมาลา ปทสา คจฺฉนฺติ, ทูเรว อิโต วงฺกปพฺพโตติ เต ตทา อมฺเหสุ การุญฺญวเสน อตฺตนา ทุกฺขํ ปฏิลภนฺติ, ตถา อตฺตโน อุปฺปนฺนทุกฺขํ ปฏิเวเทนฺติ วาติ อตฺโถ. ༩༦-༩༩. “པདྨ་པུཎྜ་རཱི་ཀཾ་ཝཱ”ཞེས་པ་ནི། པདྨ་བཞིན་དང་པདྨ་དཀར་པོ་བཞིན་ནོ།། “ཀཎྷཱ་ཛི་ནགྒ་ཧཱི”ཞེས་པ་ནི། ཀཎྷཱ་ཛི་ནཱ་བཟུང་བའོ།། “ཨ་བྷི་ཛཱ་ཏཱ”ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། “ཝི་ས་མཾ་ས་མཾ”ཞེས་པ་ནི། མི་མཉམ་པ་དང་མཉམ་པའི་ས་ཕྱོགས་ལའོ།། “ཨེན་ཏཱི”ཞེས་པ་ནི། འོང་བའོ།། “ཨ་ནུ་མགྒེ་པ་ཊི་པ་ཐེ”ཞེས་པ་ནི། ལམ་གྱི་རྗེས་སུའམ་ལམ་གྱི་ཁ་གཏད་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏེ། འདིར་“ཝཱ”（ཡང་ན）ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། “ཀ་རུ་ཎཾ”ཞེས་པ་ནི། བྱ་བའི་མ་ནིང་གི་མཚོན་པ་སྟེ། སྙིང་རྗེ་དང་ལྡན་པའི་སྒྲ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “དུཀྑཾ་ཏེ་པ་ཊི་ཝེ་དེན་ཏཱི”ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་འདི་དག་རྐང་ཐང་དུ་འགྲོ་ཞིང་། འདི་ནས་བངྐ་རི་བོ་ནི་རྒྱང་རིང་པོ་ན་ཡོད་དོ་སྙམ་དུ་བསམས་ནས། དེའི་ཚེ་ཁོང་ཚོས་བདག་ཅག་ལ་སྙིང་རྗེའི་དབང་གིས་རང་གི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་བཞིན་དུ་རང་ལ་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་སླར་ཡང་ཚོར་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ๑๐๐-๑. ปวเนติ มหาวเน. ผลิเนติ ผลวนฺเต. อุพฺพิทฺธาติ อุทฺธํ อุคฺคตา อุจฺจา. อุปคจฺฉนฺติ ทารเกติ ยถา ผลานิ ทารกานํ หตฺถูปคยฺหกานิ โหนฺติ, เอวํ รุกฺขา สยเมว สาขาหิ โอนมิตฺวา ทารเก อุเปนฺติ. ༡༠༠-༡. “པ་ཝ་ནེ”ཞེས་པ་ནི། ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་ལའོ།། “ཕ་ལི་ནེ”ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པ་ལའོ།། “ཨུབ་བིདྡྷཱ”ཞེས་པ་ནི། གྱེན་དུ་འཕགས་ཤིང་མཐོ་བའོ།། “ཨུ་པ་གཙྪན་ཏི་དཱ་ར་ཀེ”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལག་པས་འབྲས་བུ་ལོན་ཐུབ་པ་དེ་བཞིན། ཤིང་རྣམས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ཀྱི་ཡལ་ག་རྣམས་མར་བཏུད་དེ་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ།། ๑๐๒. อจฺฉริยนฺติ อจฺฉราโยคฺคํ, อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตํ. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อพฺภุตํ. โลมานํ หํสนสมตฺถตาย โลมหํสนํ. สาหุการนฺติ สาธุการํ, อยเมว วา ปาโฐ. อิตฺถิรตนภาเวน สพฺเพหิ องฺเคหิ อวยเวหิ โสภตีติ สพฺพงฺคโสภนา. ༡༠༢. “ཨཙྪ་རི་ཡཾ”ཞེས་པ་ནི། ངོ་མཚར་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཐལ་མོ་རྡེབ་པར་འོས་པའོ།། “ཨ་བྷཱུ་ཏ་པུབ་བཾ་བྷཱུ་ཏཾ”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་མ་བྱུང་བའི་རྨད་དུ་བྱུང་བའོ།། “ལོ་མ་ཧཾ་ས་ནཾ”ཞེས་པ་ནི། སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་ནུས་པའི་ཕྱིར་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱའོ།། “སཱ་ཧུ་ཀཱ་རཾ”ཞེས་པ་ནི། ལེགས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། འདི་ཉིད་ཀྱང་ཀློག་ཚུལ་ལོ།། བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་ཐམས་ཅད་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན། “སབ་བངྒ་སོ་བྷ་ཎཱ”ཞེས་བྱའོ།། ๑๐๓-๔. อจฺเฉรํ วตาติ อจฺฉริยํ วต. เวสฺสนฺตรสฺส เตเชนาติ เวสฺสนฺตรสฺส ปุญฺญานุภาเวน. สงฺขิปึสุ ปถํ ยกฺขาติ เทวตา มหาสตฺตสฺส ปุญฺญเตเชน โจทิตา ตํ มคฺคํ ปริกฺขยํ ปาเปสุํ, อปฺปกํ อกํสุ, ตํ ปน ทารเกสุ กรุณาย กตํ วิย กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อนุกมฺปาย ทารเก’’ติ. เชตุตฺตรนครโต หิ สุวณฺณคิริตาโล นาม ปพฺพโต ปญฺจ โยชนานิ, ตโต โกนฺติมารา นาม นที ปญฺจ โยชนานิ, ตโต มารญฺชนาคิริ นาม ปพฺพโต ปญฺจ โยชนานิ, ตโต ทณฺฑพฺราหฺมณคาโม นาม ปญฺจ โยชนานิ, ตโต มาตุลนครํ ทส โยชนานิ, อิติ ตํ รฏฺฐํ เชตุตฺตรนครโต ตึส โยชนานิ โหติ. เทวตา [Pg.89] โพธิสตฺตสฺส ปุญฺญเตเชน โจทิตา มคฺคํ ปริกฺขยํ ปาเปสุํ. ตํ สพฺพํ เอกาเหเนว อติกฺกมึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิกฺขนฺตทิวเสเนว, เจตรฏฺฐมุปาคมุ’’นฺติ. ༡༠༣-༤. “ཨཙྪེ་རཾ་ཝ་ཏ”ཞེས་པ་ནི། ཀྱེ་མ་ངོ་མཚར་ཆེའོ།། “ཝེས྄སན་ཏ་རས྄སཱ་ཏེ་ཛེ་ན”ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་ལས་ོ།། “སངྑི་པིཾ་སུ་པ་ཐཾ་ཡཀྑཱ”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་བསྐུལ་ཏེ། ལམ་དེ་ཐུང་དུ་བཏང་ཞིང་ཉུང་ངུར་བྱས་སོ། དེ་ནི་བྱིས་པ་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེས་ཀུན་ནས་བསླངས་ཏེ་བྱས་པ་བཞིན་དུ། “བྱིས་པ་རྣམས་ལ་སྙིང་བརྩེ་བའི་ཕྱིར”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཛེ་ཏུཏྟ་ར་གྲོང་ཁྱེར་ནས་གསེར་གྱི་རི་བོ་ཏཱ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་བོའི་བར་དཔག་ཚད་ལྔའོ།། དེ་ནས་ཀོན་ཏི་མཱ་རཱ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆུ་བོའི་བར་དཔག་ཚད་ལྔའོ།། དེ་ནས་མཱ་རཉྫ་ནཱ་གི་རི་ཞེས་བྱ་བའི་རི་བོའི་བར་དཔག་ཚད་ལྔའོ།། དེ་ནས་དཎྜ་ཞེས་བྱ་བའི་བྲམ་ཟེའི་གྲོང་གི་བར་དཔག་ཚད་ལྔའོ།། དེ་ནས་ཞང་པོའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་བར་དཔག་ཚད་བཅུའོ།། དེ་ལྟར་ཡུལ་དེ་ནི་ཛེ་ཏུཏྟ་ར་གྲོང་ཁྱེར་ནས་དཔག་ཚད་སུམ་ཅུ་ཡོད་དོ།། ལྷ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་བསྐུལ་ཏེ་ལམ་ཐུང་དུ་བཏང་བས། དེ་ཐམས་ཅད་ཉིན་གཅིག་ཉིད་ལ་བགྲོད་པར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཕྱིར་ཐོན་པའི་ཉིན་མོ་ཉིད་ལ། ཅེ་ཏ་ཡུལ་དུ་ཉེ་བར་སླེབས་སོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། เอวํ มหาสตฺโต สายนฺหสมยํ เจตรฏฺเฐ มาตุลนครํ ปตฺวา ตสฺส นครสฺส ทฺวารสมีเป สาลายํ นิสีทิ. อถสฺส มทฺทิเทวี ปาเทสุ รชํ ปุญฺฉิตฺวา ปาเท สมฺพาหิตฺวา ‘‘เวสฺสนฺตรสฺส อาคตภาวํ ชานาเปสฺสามี’’ติ สาลโต นิกฺขมิตฺวา ตสฺส จกฺขุปเถ สาลทฺวาเร อฏฺฐาสิ. นครํ ปวิสนฺติโย จ นิกฺขมนฺติโย จ อิตฺถิโย ตํ ทิสฺวา ปริวาเรสุํ. มหาชโน ตญฺจ เวสฺสนฺตรญฺจ ปุตฺเต จสฺส ตถา อาคเต ทิสฺวา ราชูนํ อาจิกฺขิ. สฏฺฐิสหสฺสา ราชาโน โรทนฺตา ปริเทวนฺตา ตสฺส สนฺติกํ อาคนฺตฺวา มคฺคปริสฺสมํ วิโนเทตฺวา ตถา อาคมนการณํ ปุจฺฉึสุ. དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་ཅེ་ཏ་ཡུལ་གྱི་ཞང་པོའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སླེབས་ནས། གྲོང་ཁྱེར་དེའི་སྒོ་ཉེ་སར་ཡོད་པའི་སྤྱི་ཁང་ཞིག་ཏུ་བཞུགས་སོ།། དེའི་ཚེ་ལྷ་མོ་མ་དྲཱི་ཡིས་ཁོང་གི་ཞབས་ཀྱི་རྡུལ་རྣམས་ཕྱིས་ཤིང་ཞབས་ལ་བསྐུ་མཉེ་བྱས་ནས། “ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་བྱོན་པའི་གནས་ཚུལ་མི་རྣམས་ལ་ཤེས་སུ་འཇུག་གོ”སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། སྤྱི་ཁང་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་མི་རྣམས་ཀྱི་མིག་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་སྒོ་དྲུང་དུ་ལངས་ཏེ་བསད་དོ།། གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག་པ་དང་ཕྱིར་འཐོན་པའི་བུད་མེད་རྣམས་ཀྱིས་མོ་མཐོང་ནས་མཐའ་བསྐོར་ཏོ།། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་མོ་དང་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་དང་ཁོང་གི་བུ་རྣམས་དེ་ལྟར་བྱོན་པ་མཐོང་ནས་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ།། རྒྱལ་པོ་དྲུག་ཁྲི་པོ་རྣམས་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་བཞིན་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་འོངས་ཏེ། ལམ་གྱི་ངལ་གསོ་བྱས་ནས་དེ་ལྟར་བྱོན་པའི་རྒྱུ་མཚན་དྲིས་སོ།། มหาสตฺโต หตฺถิทานํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ กเถสิ. ตํ สุตฺวา เต อตฺตโน รชฺเชน นิมนฺตยึสุ. มหาปุริโส ‘‘มยา ตุมฺหากํ รชฺชํ ปฏิคฺคหิตเมว โหตุ, ราชา ปน มํ รฏฺฐา ปพฺพาเชติ, ตสฺมา วงฺกปพฺพตเมว คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา เตหิ นานปฺปการํ ตตฺถ วาสํ ยาจิยมาโนปิ ตํ อนลงฺกริตฺวา เตหิ คหิตารกฺโข ตํ รตฺตึ สาลายเมว วสิตฺวา ปุนทิวเส ปาโตว นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา เตหิ ปริวุโต นิกฺขมิตฺวา ปนฺนรสโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา วนทฺวาเร ฐตฺวา เต นิวตฺเตตฺวา ปุรโต ปนฺนรสโยชนมคฺคํ เตหิ อาจิกฺขิตนิยาเมเนว อคมาสิ. เตน วุตฺตํ – བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་གླང་པོ་ཆེ་སྦྱིན་པ་བཏང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཐམས་ཅད་བཤད་དོ།། དེ་ཐོས་ནས་ཁོང་ཚོས་རང་གི་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་གདན་དྲངས་སོ།། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“ངས་ཁྱེད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་དང་དུ་བླངས་ཟིན་པར་གྱུར་ཅིག འོན་ཀྱང་ཡབ་རྒྱལ་པོས་བདག་ཡུལ་ནས་བསྐྲད་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་བངྐ་རི་བོ་ཉིད་དུ་འགྲོའོ”ཞེས་གསུངས་ཤིང་། ཁོང་ཚོས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་དེ་གར་བཞུགས་པར་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་། རྒྱལ་སྲིད་དེ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པར་ཁོང་ཚོས་བསྲུངས་ཏེ་མཚན་མོ་དེར་སྤྱི་ཁང་ཉིད་དུ་བཞུགས་སོ།། ཕྱི་ཉིན་ཞོགས་པ་སྔ་པོར་རོ་མཆོག་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་པའི་ཟས་བཟས་ནས། ཁོང་ཚོས་བསྐོར་ཏེ་ཕྱིར་ཐོན་ཞིང་དཔག་ཚད་བཅོ་ལྔའི་ལམ་དུ་གཤེགས་ཏེ། ནགས་ཀྱི་སྒོ་ཁར་བཞུགས་ནས་ཁོང་རྣམས་ཕྱིར་ལྡོག་ཏུ་བཅུག་སྟེ། མདུན་གྱི་དཔག་ཚད་བཅོ་ལྔའི་ལམ་ནི་ཁོང་ཚོས་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་གཤེགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ๑๐๕. ༡༠༥. ‘‘สฏฺฐิราชสหสฺสานิ, ตทา วสนฺติ มาตุเล; สพฺเพ ปญฺชลิกา หุตฺวา, โรทมานา อุปาคมุํ. “དེའི་ཚེ་ཞང་པོའི་ཡུལ་ན་རྒྱལ་པོ་དྲུག་ཁྲི་གནས་ཏེ། ཐམས་ཅད་ཐལ་མོ་སྦྱར་ནས་ངུ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་འོངས་སོ།།” ๑๐๖. ༡༠༦. ‘‘ตตฺถ วตฺเตตฺวา สลฺลาปํ, เจเตหิ เจตปุตฺเตหิ; เต ตโต นิกฺขมิตฺวาน, วงฺกํ อคมุ ปพฺพต’’นฺติ. “དེ་གར་ཅེ་ཏ་པ་དང་ཅེ་ཏའི་བུ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གཏམ་གླེང་བྱས་ནས། ཁོང་ཚོ་དེ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་བངྐ་རི་བོར་གཤེགས་སོ།།” ตตฺถ ตตฺถ วตฺเตตฺวา สลฺลาปนฺติ ตตฺถ เตหิ ราชูหิ สมาคเมหิ สทฺธึ ปฏิสมฺโมทมานา กถํ ปวตฺเตตฺวา. เจตปุตฺเตหีติ เจตราชปุตฺเตหิ. เต ตโต นิกฺขมิตฺวานาติ เต ราชาโน ตโต วนทฺวารฏฺฐาเน นิวตฺเตตฺวา. วงฺกํ อคมุ ปพฺพตนฺติ อมฺเห จตฺตาโร ชนา วงฺกปพฺพตํ อุทฺทิสฺส อคมมฺหา. དེ་ལས་“དེ་གར་གཏམ་གླེང་བྱས་ནས”ཞེས་པ་ནི། དེ་གར་རྒྱལ་པོ་དང་འཁོར་ཚོགས་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་དགའ་མགུ་ཡི་རངས་ཀྱིས་གཏམ་གླེང་བྱས་པའོ།། “ཅེ་ཏའི་བུ་རྣམས”ཞེས་པ་ནི། ཅེ་ཏའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་རྣམས་སོ།། “ཁོང་ཚོ་དེ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ”ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་དེ་དག་ནགས་ཀྱི་སྒོ་ཁ་དེ་ནས་ཕྱིར་ལྡོག་ཏུ་བཅུག་ནས་སོ།། “བངྐ་རི་བོར་གཤེགས”ཞེས་པ་ནི། བདག་ཅག་མི་བཞི་པོ་བངྐ་རི་བོ་ལ་དམིགས་ཏེ་སོང་བའོ།། อถ [Pg.90] มหาสตฺโต เตหิ อาจิกฺขิตมคฺเคน คจฺฉนฺโต คนฺธมาทนปพฺพตํ ปตฺวา ตํ ทิวสํ ตตฺถ วสิตฺวา ตโต อุตฺตรทิสาภิมุโข เวปุลฺลปพฺพตปาเทน คนฺตฺวา เกตุมตีนทีตีเร นิสีทิตฺวา วนจรเกน ทินฺนํ มธุมํสํ ขาทิตฺวา ตสฺส สุวณฺณสูจึ ทตฺวา นฺหตฺวา ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ นทึ อุตฺตริตฺวา สานุปพฺพตสิขเร ฐิตสฺส นิคฺโรธสฺส มูเล โถกํ นิสีทิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉนฺโต นาลิกปพฺพตํ ปริหรนฺโต มุจลินฺทสรํ คนฺตฺวา สรตีเรน ปุพฺพุตฺตรกณฺณํ ปตฺวา เอกปทิกมคฺเคเนว วนฆฏํ ปวิสิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม คิริวิทุคฺคานํ นทีปภวานํ ปุรโต จตุรสฺสโปกฺขรณึ ปาปุณิ. དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཁོང་ཚོས་བསྟན་པའི་ལམ་དུ་གཤེགས་ཤིང་། སྤོས་ཀྱི་ངད་ལྡན་གྱི་རི་བོར་སླེབས་ནས་ཉིན་དེ་གར་བཞུགས་སོ།། དེ་ནས་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཁ་ཕྱོགས་ཏེ་བཻ་པུལླ་རི་བོའི་རྩ་བར་གཤེགས་ནས། ཀེ་ཏུ་མ་ཏཱི་ཆུ་བོའི་འགྲམ་དུ་བཞུགས་ཏེ། རི་དྭགས་རྔོན་པས་བྱིན་པའི་ཤ་སྦྲང་རྩི་ཅན་བཟས་ཤིང་། དེ་ལ་གསེར་གྱི་ཁབ་བྱིན་ནོ།། ཆུར་བཀྲུས་ཤིང་བཏུངས་ཏེ་ངལ་གསོས་ནས། ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་ཏེ་རི་རྩེའི་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་དྲུང་དུ་ཅུང་ཟད་བཞུགས་སོ།། དེ་ནས་བཞེངས་ཏེ་གཤེགས་ཤིང་ནཱ་ལི་ཀ་རི་བོ་བསྐོར་ནས་མུ་ཙ་ལིན་དའི་མཚོ་རུ་བྱོན་ཏོ།། མཚོ་འགྲམ་ནས་ཤར་བྱང་གི་མཚམས་སུ་སླེབས་ཤིང་། རྐང་ལམ་གཅིག་པུས་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོར་ཞུགས་ཏེ། དེ་ལས་བརྒལ་ནས་རི་བྲག་དཀའ་བ་དང་ཆུ་བོ་འབབ་པའི་མདུན་གྱི་རྫིང་བུ་གྲུ་བཞི་པ་ཞིག་ཏུ་སླེབས་སོ།། ๑๐๗. ตสฺมึ ขเณ สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ‘‘มหาสตฺโต หิมวนฺตํ ปวิฏฺโฐ, วสนฏฺฐานํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา วิสฺสกมฺมํ เปเสสิ – ‘‘คจฺฉ วงฺกปพฺพตกุจฺฉิมฺหิ รมณีเย ฐาเน อสฺสมปทํ มาเปหี’’ติ. โส ตตฺถ ทฺเว ปณฺณสาลาโย ทฺเว จงฺกเม ทฺเว จ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ มาเปตฺวา เตสุ เตสุ ฐาเนสุ นานาปุปฺผวิจิตฺเต รุกฺเข ผลิเต รุกฺเข ปุปฺผคจฺเฉ กทลิวนาทีนิ จ ทสฺเสตฺวา สพฺเพ ปพฺพชิตปริกฺขาเร ปฏิยาเทตฺวา ‘‘เยเกจิ ปพฺพชิตุกามา, เต คณฺหนฺตู’’ติ อกฺขรานิ ลิขิตฺวา อมนุสฺเส จ เภรวสทฺเท มิคปกฺขิโน จ ปฏิกฺกมาเปตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. ༡༠༧. དེའི་ཚེ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བསམས་པ། “བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་གངས་རིར་ཞུགས་པས། བཞུགས་གནས་ཤིག་རྙེད་པར་བྱ་འོས་སོ”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། བཟོ་སྦྱངས་ལྷའི་བུ་ལ་བཀའ་བསྒོས་པ། “སོང་ལ་བངྐ་རི་བོའི་ཁོངས་ཀྱི་ཉམས་དགའ་བའི་གནས་ཤིག་ཏུ་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཞིག་ཕྱིར་བཟོས་ཤིག”ཅེས་བཏང་ངོ་།། ཁོས་དེ་གར་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་གཉིས་དང་། འཆག་ས་གཉིས་དང་། ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོའི་བཞུགས་གནས་གཉིས་བསྐྲུན་ཏེ། གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་མེ་ཏོག་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ཤིང་དང་། འབྲས་བུ་ཆགས་པའི་ཤིང་དང་། མེ་ཏོག་གི་ཚལ་དང་། ཀྭ་ལའི་ནགས་ཚལ་ལ་སོགས་པ་བཀོད་ཅིང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ། “གང་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་པ་དེ་དག་གིས་འདི་དག་ལོངས་ཤིག”ཅེས་ཡི་གེ་བྲིས་སོ།། མི་མ་ཡིན་པ་རྣམས་དང་སྒྲ་སྐད་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་རི་དྭགས་དང་བྱ་གཅན་གཟན་རྣམས་ཕྱིར་བསྐྲད་དེ། རང་གི་གནས་ཉིད་དུ་སོང་ངོ་།། มหาสตฺโต เอกปทิกมคฺคํ ทิสฺวา ‘‘ปพฺพชิตานํ วสนฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ มทฺทิญฺจ ปุตฺเต จ ตตฺเถว ฐเปตฺวา อสฺสมปทํ ปวิสิตฺวา อกฺขรานิ โอโลเกตฺวา ‘‘สกฺเกน ทินฺโนสฺมี’’ติ ปณฺณสาลทฺวารํ วิวริตฺวา ปวิฏฺโฐ ขคฺคญฺจ ธนุญฺจ อปเนตฺวา สาฏเก โอมุญฺจิตฺวา อิสิเวสํ คเหตฺวา กตฺตรทณฺฑํ อาทาย นิกฺขมิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสทิเสน อุปสเมน ทารกานํ สนฺติกํ อคมาสิ. มทฺทิเทวีปิ มหาสตฺตํ ทิสฺวา ปาเทสุ ปติตฺวา โรทิตฺวา เตเนว สทฺธึ อสฺสมํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน ปณฺณสาลํ คนฺตฺวา อิสิเวสํ คณฺหิ. ปจฺฉา ปุตฺเตปิ ตาปสกุมารเก กรึสุ. โพธิสตฺโต มทฺทึ วรํ ยาจิ ‘‘มยํ อิโต ปฏฺฐาย ปพฺพชิตา นาม, อิตฺถี จ นาม พฺรหฺมจริยสฺส มลํ, มา ทานิ อกาเล มม สนฺติกํ อาคจฺฉา’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา มหาสตฺตมฺปิ วรํ ยาจิ ‘‘เทว, ตุมฺเห ปุตฺเต คเหตฺวา อิเธว โหถ, อหํ ผลาผลํ อาหริสฺสามี’’ติ. สา ตโต ปฏฺฐาย อรญฺญโต ผลาผลานิ อาหริตฺวา ตโย ชเน ปฏิชคฺคิ. อิติ จตฺตาโร ขตฺติยา วงฺกปพฺพตกุจฺฉิยํ สตฺตมาสมตฺตํ วสึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘อามนฺตยิตฺวา เทวินฺโท, วิสฺสกมฺมํ มหิทฺธิก’’นฺติอาทิ. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་རྐང་ལམ་དེ་མཐོང་ནས། “འདི་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་བཞུགས་གནས་སུ་འགྱུར་རོ”སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། མ་དྲཱི་དང་བུ་རྣམས་དེ་ཉིད་དུ་བཞག་ནས་ཀུན་དགའ་ར་བར་ཞུགས་སོ།། ཡི་གེ་རྣམས་ལ་བལྟས་ནས། “བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བདག་ལ་གནང་བའོ”སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ལོ་མའི་སྤིལ་བུའི་སྒོ་ཕྱེ་ནས་ནང་དུ་ཞུགས་ཤིང་། རལ་གྲི་དང་གཞུ་བཞག་སྟེ། ཁྱིམ་པའི་གོས་རྣམས་ཕུད་ནས་དྲང་སྲོང་གི་ཆ་བྱད་བཟུང་ཞིང་། མཁར་གསིལ་བཟུང་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ། རང་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་ཉེ་བར་ཞི་བས་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་གཤེགས་སོ།། ལྷ་མོ་མ་དྲཱི་ཡིས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་མཐོང་ནས་ཞབས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ངུས་ཤིང་། ཁོང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཀུན་དགའ་ར་བར་ཞུགས་ཏེ། རང་གི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་སོང་ནས་དྲང་སྲོང་མའི་ཆ་བྱད་བཟུང་ངོ་།། ཕྱིས་སུ་བུ་རྣམས་ཀྱང་དྲང་སྲོང་ཆུང་ངུར་བྱས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མ་དྲཱི་ལ་མཆོག་གསོལ་བ་བཏབ་པ། “བདག་ཅག་འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ལ། བུད་མེད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་དྲི་མ་ཡིན་པས། ད་ནི་དུས་མ་ཡིན་པར་བདག་གི་དྲུང་དུ་མ་འོང་ཞིག”ཅེས་གསུངས་སོ།། མོས་“ལེགས་སོ”ཞེས་དང་དུ་བླངས་ནས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལའང་མཆོག་གསོལ་བ་བཏབ་པ། “ལྷ་གཅིག ཁྱེད་ཀྱིས་བུ་རྣམས་བཟུང་སྟེ་འདི་ཉིད་དུ་བཞུགས་ཤིག བདག་གིས་ཤིང་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ”ཞེས་གསོལ་ཏོ།། མོས་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ནགས་ནས་ཤིང་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་བསྒྲུབས་ཏེ་མི་གསུམ་པོ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱས་སོ།། དེ་ལྟར་རྒྱལ་རིགས་བཞི་པོ་རྣམས་བངྐ་རི་བོའི་ཁོངས་སུ་ཟླ་བ་བདུན་ཙམ་དུ་བཞུགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“ལྷའི་དབང་པོས་བཟོ་སྦྱངས་ལྷའི་བུ་མཐུ་རྩལ་ཅན་ལ་བཀའ་བསྒོས་ནས”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ [Pg.91] อามนฺตยิตฺวาติ ปกฺโกสาเปตฺวา. มหิทฺธิกนฺติ มหติยา เทวิทฺธิยา สมนฺนาคตํ. อสฺสมํ สุกตนฺติ อสฺสมปทํ สุกตํ กตฺวา. รมฺมํ เวสฺสนฺตรสฺส วสนานุจฺฉวิกํ ปณฺณสาลํ. สุมาปยาติ สุฏฺฐุ มาปย. อาณาเปสีติ วจนเสโส. สุมาปยีติ สมฺมา มาเปสิ. དེ་ལས་“བཀའ་བསྒོས་ནས”ཞེས་པ་ནི། བོས་ནས་སོ།། “མཐུ་རྩལ་ཅན”ཞེས་པ་ནི། ལྷའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ།། “ཀུན་དགའ་ར་བ་ལེགས་པར་བྱས་པ”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་དགའ་ར་བའི་གནས་ལེགས་པར་བྱས་པའོ།། “ཉམས་དགའ་བ”ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་བཞུགས་པར་འོས་པའི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུའོ།། “བཟོས་ཤིག”ཞེས་པ་ནི། ལེགས་པར་བཟོས་ཤིག་ཅེས་པའོ།། “བཀའ་བསྒོས་སོ”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ།། “བཟོས་སོ”ཞེས་པ་ནི། ལེགས་པར་བཟོས་སོ།། ๑๑๑. อสุญฺโญติ ยถา โส อสฺสโม อสุญฺโญ โหติ, เอวํ ตสฺส อสุญฺญภาวกรเณน อสุญฺโญ โหมิ. ‘‘อสุญฺเญ’’ติ วา ปาโฐ, มม วสเนเนว อสุญฺเญ อสฺสเม ทารเก อนุรกฺขนฺโต วสามิ ตตฺถ ติฏฺฐามิ. โพธิสตฺตสฺส เมตฺตานุภาเวน สมนฺตา ติโยชเน สพฺเพ ติรจฺฉานาปิ เมตฺตํ ปฏิลภึสุ. ༡༡༡. “མི་སྟོང་པ”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཀུན་དགའ་ར་བ་དེ་མི་སྟོང་པར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན། དེ་མི་སྟོང་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་བདག་མི་སྟོང་པར་འགྱུར་རོ།། ཡང་ན་“མི་སྟོང་པ་ལ”ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཏེ། བདག་ཉིད་གནས་པ་ཉིད་ཀྱིས་མི་སྟོང་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ། བྱིས་པ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་སྲུང་བཞིན་དུ་གནས་ཤིང་དེ་གར་འདུག་གོ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བྱམས་པའི་མཐུ་ལས་མཐའ་འཁོར་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་ནང་དུ་དུད་འགྲོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ།། เอวํ เตสุ ตตฺถ วสนฺเตสุ กลิงฺครฏฺฐวาสี ชูชโก นาม พฺราหฺมโณ อมิตฺตตาปนาย นาม ภริยาย ‘‘นาหํ เต นิจฺจํ ธญฺญโกฏฺฏนอุทกาหรณยาคุภตฺตปจนาทีนิ กาตุํ สกฺโกมิ, ปริจารกํ เม ทาสํ วา ทาสึ วา อาเนหี’’ติ วุตฺเต ‘‘กุโตหํ เต โภติ ทุคฺคโต ทาสํ วา ทาสึ วา ลภิสฺสามี’’ติ วตฺวา ตาย ‘‘เอส เวสฺสนฺตโร ราชา วงฺกปพฺพเต วสติ. ตสฺส ปุตฺเต มยฺหํ ปริจารเก ยาจิตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺเต กิเลสวเสน ตสฺสา ปฏิพทฺธจิตฺตตาย ตสฺสา วจนํ อติกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโต ปาเถยฺยํ ปฏิยาทาเปตฺวา อนุกฺกเมน เชตุตฺตรนครํ ปตฺวา ‘‘กุหึ เวสฺสนฺตรมหาราชา’’ติ ปุจฺฉิ. དེ་ལྟར་ཁོང་ཚོ་དེ་གར་བཞུགས་པ་ན། ཀ་ལིངྒ་ཡུལ་གྱི་བྲམ་ཟེ་ཛཱུ་ཛ་ཀ་ཞེས་བྱ་བ་ལ། ཆུང་མ་ཨ་མི་ཏྟ་ཏཱ་པ་ནཱ་ཞེས་བྱ་བས་“བདག་གིས་ཁྱོད་ལ་རྟག་ཏུ་འབྲུ་བརྡུང་བ་དང་། ཆུ་ལེན་པ་དང་། ཐུག་པ་དང་ཟས་གཡོ་སྐོལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་མི་ནུས་པས། བདག་གི་གཡོག་ཏུ་བྲན་ཕོ་འམ་བྲན་མོ་ཞིག་ཁྱེར་ཤིག”ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ཁོས་“བདག་ནི་དབུལ་པོ་ཞིག་ཡིན་པས་ཁྱོད་ལ་བྲན་ཕོ་འམ་བྲན་མོ་གང་ནས་རྙེད་པར་འགྱུར”ཞེས་བཤད་དོ།། ཡང་མོས་“རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་འདི་བངྐ་རི་བོར་གནས་ཏེ། ཁོང་གི་བུ་རྣམས་བདག་གི་གཡོག་ཏུ་བསླངས་ཏེ་ཁྱེར་ཤིག”ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་མོ་ལ་སེམས་ཆགས་པའི་ཕྱིར། མོའི་ཚིག་ལས་འདའ་མ་ནུས་པར་རྒྱགས་ཕྱེ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ། རིམ་གྱིས་ཛེ་ཏུཏྟ་ར་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སླེབས་ནས། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གང་ན་བཞུགས”ཞེས་དྲིས་སོ།། มหาชโน ‘‘อิเมสํ ยาจกานํ อติทาเนน อมฺหากํ ราชา รฏฺฐา ปพฺพาชิโต, เอวํ อมฺหากํ ราชานํ นาเสตฺวา ปุนปิ อิเธว อาคจฺฉตี’’ติ เลฑฺฑุทณฺฑาทิหตฺโถ อุปกฺโกสนฺโต พฺราหฺมณํ อนุพนฺธิ. โส เทวตาวิคฺคหิโต หุตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา วงฺกปพฺพตคามิมคฺคํ อภิรุฬฺโห อนุกฺกเมน วนทฺวารํ ปตฺวา มหาวนํ อชฺโฌคาเหตฺวา มคฺคมูฬฺโห หุตฺวา วิจรนฺโต เตหิ ราชูหิ โพธิสตฺตสฺส อารกฺขณตฺถาย ฐปิเตน เจตปุตฺเตน สมาคญฺฉิ. เตน ‘‘กหํ, โภ พฺราหฺมณ, คจฺฉสี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘เวสฺสนฺตรมหาราชสฺส สนฺติก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อทฺธา อยํ พฺราหฺมโณ ตสฺส ปุตฺเต วา เทวึ วา ยาจิตุํ คจฺฉตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มา โข, ตฺวํ พฺราหฺมณ, ตตฺถ คญฺฉิ, สเจ คจฺฉสิ, เอตฺเถว เต สีสํ ฉินฺทิตฺวา มยฺหํ สุนขานํ ฆาสํ กริสฺสามี’’ติ เตน สนฺตชฺชิโต มรณภยภีโต ‘‘อหมสฺส ปิตรา เปสิโต ทูโต, ‘ตํ อาเนสฺสามี’ติ อาคโต’’ติ มุสาวาทํ อภาสิ. ตํ สุตฺวา เจตปุตฺโต ตุฏฺฐหฏฺโฐ พฺราหฺมณสฺส [Pg.92] สกฺการสมฺมานํ กตฺวา วงฺกปพฺพตคามิมคฺคํ อาจิกฺขิ. โส ตโต ปรํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อจฺจุเตน นาม ตาปเสน สทฺธึ สมาคนฺตฺวา ตมฺปิ มคฺคํ ปุจฺฉิตฺวา เตนาปิ มคฺเค อาจิกฺขิเต เตน อาจิกฺขิตสญฺญาย มคฺคํ คจฺฉนฺโต อนุกฺกเมน โพธิสตฺตสฺส อสฺสมปทฏฺฐานสมีปํ คนฺตฺวา มทฺทิเทวิยา ผลาผลตฺถํ คตกาเล โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อุโภ ทารเก ยาจิ. เตน วุตฺตํ – སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་ “སློང་མོ་བ་འདི་དག་ལ་སྦྱིན་པ་ཐལ་ཆེས་པས་ངེད་ཅག་གི་རྒྱལ་པོ་ཡུལ་ནས་བསྐྲད་པ་ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་ངེད་ཅག་གི་རྒྱལ་པོ་བརླགས་ནས་ད་དུང་ཡང་འདི་ཉིད་དུ་ཕྱིར་འོང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གྱོ་དུམ་དང་དབྱུག་པ་ལ་སོགས་པ་ལག་ཏུ་ཐོགས་ཏེ་སྨོད་བཞིན་དུ་བྲམ་ཟེའི་རྗེས་སུ་བསྙེགས་སོ། །བྲམ་ཟེ་དེ་ནི་ལྷས་བསླུས་ཏེ་དེ་ནས་བྱུང་ནས་རི་བོ་བངྐ་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ལ་ཞུགས་ཤིང་། རིམ་གྱིས་ནགས་ཀྱི་སྒོར་ཕྱིན་ནས་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོར་ཞུགས་ཏེ་ལམ་ནོར་ནས་འཁྱམས་པ་ན། རྒྱལ་པོ་དེ་དག་གིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་བཞག་པའི་ཙེ་ཏའི་བུ་དང་ཕྲད་དོ། །དེས་ “ཀྱེ་བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་གང་དུ་འགྲོ་”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་དྲུང་དུ་འགྲོའོ་”ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། “བྲམ་ཟེ་འདི་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་ཁོང་གི་བུ་དང་ཆུང་མ་སློང་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བསམས་ནས། “ཀྱེ་བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་དེར་མ་འགྲོ་ཞིག །གལ་ཏེ་འགྲོ་ན། འདི་ཉིད་དུ་ཁྱོད་ཀྱི་མགོ་བོ་བཅད་དེ་ངའི་ཁྱི་རྣམས་ཀྱི་ཟས་སུ་བྱའོ་”ཞེས་དེས་བསྡིགས་པས། འཆི་བའི་འཇིགས་པས་སྐྲག་སྟེ། “ང་ནི་ཁོང་གི་ཡབ་ཀྱིས་བཏང་བའི་ཕོ་ཉ་ཡིན། ‘ཁོང་སྤྱན་དྲང་བར་བྱའོ་’ཞེས་འོངས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་རྫུན་དུ་སྨྲས་སོ། །དེ་ཐོས་ནས་ཙེ་ཏའི་བུ་རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་མགུ་ནས་བྲམ་ཟེ་ལ་བཀུར་སྟི་དང་རིམ་གྲོ་བྱས་ཏེ། རི་བོ་བངྐ་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་བསྟན་ཏོ། །དེ་ནས་ཕྱིན་པ་ན་ལམ་བར་དུ་ཨཙྩུཏ་ཞེས་བྱ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་དང་ཕྲད་དེ། དེ་ལའང་ལམ་དྲིས་ཤིང་། དེས་ཀྱང་ལམ་བསྟན་པ་ན། དེས་བསྟན་པའི་མཚན་མ་བཞིན་དུ་ལམ་ལ་སོང་སྟེ། རིམ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཀུན་དགའ་ར་བའི་གནས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཕྱིན་ནས། ལྷ་མོ་མ་དྲི་ཤིང་ཏོག་འཐུ་བར་སོང་བའི་ཚེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་ནས་བུ་གཉིས་པོ་བསླངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๑๒. ༡༡༢. ‘‘ปวเน วสมานสฺส, อทฺธิโก มํ อุปาคมิ; อยาจิ ปุตฺตเก มยฺหํ, ชาลึ กณฺหาชินํ จุโภ’’ติ. “ནགས་ཚལ་གནས་སུ་གནས་པ་ལ། །ལམ་པ་བདག་གི་དྲུང་དུ་འོངས། །བདག་གི་བུ་ཕྲུག་གཉིས་པོ་སྟེ། །ཛཱ་ལི་ནག་མོའི་གཟི་གཉིས་བསླངས། །”ཞེས་པའོ། ། เอวํ พฺราหฺมเณน ทารเกสุ ยาจิเตสุ มหาสตฺโต ‘‘จิรสฺสํ วต เม ยาจโก อธิคโต, อชฺชาหํ อนวเสสโต ทานปารมึ ปูเรสฺสามี’’ติ อธิปฺปาเยน โสมนสฺสชาโต ปสาริตหตฺเถ สหสฺสตฺถวิกํ ฐเปนฺโต วิย พฺราหฺมณสฺส จิตฺตํ ปริโตเสนฺโต สกลญฺจ ตํ ปพฺพตกุจฺฉึ อุนฺนาเทนฺโต ‘‘ททามิ ตว มยฺหํ ปุตฺตเก, อปิ จ มทฺทิเทวี ปน ปาโตว ผลาผลตฺถาย วนํ คนฺตฺวา สายํ อาคมิสฺสติ, ตาย อาคตาย เต ปุตฺตเก ทสฺเสตฺวา ตฺวญฺจ มูลผลาผลํ ขาทิตฺวา เอกรตฺตึ วสิตฺวา วิคตปริสฺสโม ปาโตว คมิสฺสสี’’ติ อาห. พฺราหฺมโณ ‘‘กามญฺเจส อุฬารชฺฌาสยตาย ปุตฺตเก ททาติ, มาตา ปน วจฺฉคิทฺธา อาคนฺตฺวา ทานสฺส อนฺตรายมฺปิ กเรยฺย, ยํนูนาหํ อิมํ นิปฺปีเฬตฺวา ทารเก คเหตฺวา อชฺเชว คจฺเฉยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ปุตฺตา เจ เต มยฺหํ ทินฺนา, กึ ทานิ มาตรํ ทสฺเสตฺวา เปสิเตหิ, ทารเก คเหตฺวา อชฺเชว คมิสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘สเจ, ตฺวํ พฺราหฺมณ, ราชปุตฺตึ มาตรํ ทฏฺฐุํ น อิจฺฉสิ, อิเม ทารเก คเหตฺวา เชตุตฺตรนครํ คจฺฉ, ตตฺถ สญฺชยมหาราชา ทารเก คเหตฺวา มหนฺตํ เต ธนํ ทสฺสติ, เตน ทาสทาสิโย คณฺหิสฺสสิ, สุขญฺจ ชีวิสฺสสิ, อญฺญถา อิเม สุขุมาลา ราชทารกา, กึ เต เวยฺยาวจฺจํ กริสฺสนฺตี’’ติ อาห. དེ་ལྟར་བྲམ་ཟེས་བུ་ཕྲུག་རྣམས་བསླངས་པ་ན། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ “བདག་གིས་ཡུན་རིང་པོ་ནས་སློང་མོ་བ་མ་རྙེད་པ་ལ། དེ་རིང་བདག་གིས་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ་”སྙམ་པའི་བསམ་པས་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་སྟེ། བརྐྱངས་པའི་ལག་པར་གསེར་གྱི་ཁུག་མ་སྟོང་བཞག་པ་བཞིན་དུ་བྲམ་ཟེའི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱེད་ཅིང་། རི་བོའི་ཁོངས་ཐམས་ཅད་སྒྲ་སྒྲོག་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། “བདག་གི་བུ་ཕྲུག་འདི་དག་ཁྱོད་ལ་སྦྱིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་ལྷ་མོ་མ་དྲི་ནི་སྔ་དྲོ་ཉིད་ནས་ཤིང་ཏོག་འཐུ་བའི་ཕྱིར་ནགས་སུ་སོང་ཞིང་ཕྱི་དྲོ་ཕྱིར་འོང་བར་འགྱུར་བས། མོ་འོངས་པ་དང་བུ་རྣམས་མོ་ལ་བསྟན་ཏེ། ཁྱོད་ཀྱང་རྩ་བ་དང་ཤིང་ཏོག་རྣམས་ཟོས་ནས་ཞག་གཅིག་བསྡད་དེ་ངལ་གསོ་ཐོབ་ནས་སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་སོང་ཞིག་”ཅེས་གསུངས་སོ། །བྲམ་ཟེས་ “ཁོང་ནི་བསམ་པ་རྒྱ་ཆེ་བས་བུ་རྣམས་སྦྱིན་པར་བྱེད་མོད་ཀྱི། མ་ནི་བུ་ལ་ཆགས་པ་ཆེ་བས་ཕྱིར་འོངས་ནས་སྦྱིན་པ་ལ་བར་ཆད་ཀྱང་བྱེད་སྲིད་པས། བདག་གིས་འདི་ལ་ནན་གྱིས་བསྐུལ་ཏེ་བུ་རྣམས་ཁྲིད་ནས་དེ་རིང་ཉིད་དུ་སོང་ན་རེ་ཞིག་ཅི་མ་རུང་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། “གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་བུ་རྣམས་བདག་ལ་བྱིན་པ་ཡིན་ན། ད་ལྟ་མ་ལ་བསྟན་ནས་བཏང་བས་ཅི་ཞིག་བྱ། བུ་རྣམས་ཁྲིད་དེ་དེ་རིང་ཉིད་དུ་འགྲོའོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །“གལ་ཏེ་ཁྱོད་བྲམ་ཟེ་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་མ་ལ་ལྟ་བར་མི་འདོད་ན། བུ་འདི་དག་ཁྲིད་དེ་གྲོང་ཁྱེར་ཛེ་ཏུཏྟ་རར་སོང་ཞིག །དེར་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སཉྫ་ཡས་བུ་རྣམས་བླངས་ཏེ་ཁྱོད་ལ་ནོར་མང་པོ་སྦྱིན་པར་འགྱུར་ལ། དེས་ཁྱོད་ཀྱིས་བྲན་ཕོ་དང་བྲན་མོ་རྣམས་ཉོས་ཏེ་བདེ་བར་འཚོ་བར་འགྱུར་རོ། །གཞན་དུ་ན་རྒྱལ་བུ་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་འདི་དག་གིས་ཁྱོད་ཀྱི་ཞབས་ཏོག་ཅི་ཞིག་བྱེད་ནུས་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། พฺราหฺมโณ ‘‘เอวมฺปิ มยา น สกฺกา กาตุํ, ราชทณฺฑโต ภายามิ, มยฺหเมว คามํ เนสฺสามี’’ติ อาห. อิมํ เตสํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา ทารกา ‘‘ปิตา โน โข อมฺเห พฺราหฺมณสฺส ทาตุกาโม’’ติ ปกฺกมิตฺวา โปกฺขรณึ คนฺตฺวา ปทุมินิคจฺเฉ นิลียึสุ. พฺราหฺมโณ เต อทิสฺวาว ‘‘ตฺวํ [Pg.93] ‘ทารเก ททามี’ติ วตฺวา เต อปกฺกมาเปสิ, เอโส เต สาธุภาโว’’ติ อาห. อถ มหาสตฺโต สหสาว อุฏฺฐหิตฺวา ทารเก คเวสนฺโต ปทุมินิคจฺเฉ นิลีเน ทิสฺวา ‘‘เอถ, ตาตา, มา มยฺหํ ทานปารมิยา อนฺตรายํ อกตฺถ, มม ทานชฺฌาสยํ มตฺถกํ ปาเปถ, อยญฺจ พฺราหฺมโณ ตุมฺเห คเหตฺวา ตุมฺหากํ อยฺยกสฺส สญฺชยมหาราชสฺส สนฺติกํ คมิสฺสติ, ตาต ชาลิ, ตฺวํ ภุชิสฺโส โหตุกาโม พฺราหฺมณสฺส นิกฺขสหสฺสํ ทตฺวา ภุชิสฺโส ภเวยฺยาสิ, กณฺหาชิเน ตฺวํ ทาสสตํ ทาสิสตํ หตฺถิสตํ อสฺสสตํ อุสภสตํ นิกฺขสตนฺติ สพฺพสตํ ทตฺวา ภุชิสฺสา ภเวยฺยาสี’’ติ กุมาเร อคฺฆาเปตฺวา สมสฺสาเสตฺวา คเหตฺวา อสฺสมปทํ คนฺตฺวา กมณฺฑลุนา อุทกํ คเหตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปจฺจยํ กตฺวา พฺราหฺมณสฺส หตฺเถ อุทกํ ปาเตตฺวา อติวิย ปีติโสมนสฺสชาโต หุตฺวา ปถวึ อุนฺนาเทนฺโต ปิยปุตฺตทานํ อทาสิ. อิธาปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปถวิกมฺปาทโย อเหสุํ. เตน วุตฺตํ – བྲམ་ཟེས་ “དེ་ལྟར་ཡང་བདག་གིས་བྱ་མི་ནུས་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་ཆད་པ་ལ་འཇིགས་པས་བདག་གི་གྲོང་ཉིད་དུ་ཁྲིད་པར་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཁོང་ཚོའི་གཏམ་གླེང་དེ་ཐོས་ནས་བུ་ཕྲུག་རྣམས་ཀྱིས་ “ངེད་ཅག་གི་ཡབ་ཀྱིས་ངེད་རྣམས་བྲམ་ཟེ་ལ་སྦྱིན་པར་བཞེད་དོ་”ཞེས་བྲོས་ཏེ་རྫིང་བུར་སོང་ནས་པདྨའི་ཚལ་གསེབ་ཏུ་ཡིབས་སོ། །བྲམ་ཟེས་དེ་དག་མ་མཐོང་བར། “ཁྱོད་ཀྱིས་ ‘བུ་རྣམས་སྦྱིན་ནོ་’ཞེས་སྨྲས་ནས་དེ་དག་བྲོས་སུ་བཅུག་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཚུལ་ལམ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་མྱུར་དུ་ལངས་ཏེ་བུ་རྣམས་བཙལ་བ་ན། པདྨའི་ཚལ་གསེབ་ཏུ་ཡིབས་པ་མཐོང་ནས། “ཚུར་ཤོག་ཅིག་བུ་དག །བདག་གི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་བར་ཆད་མ་བྱེད་ཅིག །བདག་གི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱིས་ཤིག །བྲམ་ཟེ་འདིས་ཁྱོད་རྣམས་ཁྲིད་དེ་ཁྱོད་ཀྱི་སྤོ་བོ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སཉྫ་ཡའི་དྲུང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ། །བུ་ཛཱ་ལི། ཁྱོད་རང་རང་དབང་ཐོབ་པར་འདོད་ན། བྲམ་ཟེ་ལ་གསེར་གྱི་དོང་ཙེ་སྟོང་བྱིན་ཏེ་རང་དབང་ཐོབ་པར་གྱིས་ཤིག །ཀཎྷཱ་ཛི་ནཱ། ཁྱོད་ཀྱིས་བྲན་ཕོ་བརྒྱ། བྲན་མོ་བརྒྱ། གླང་པོ་ཆེ་བརྒྱ། རྟ་བརྒྱ། ཁྱུ་མཆོག་བརྒྱ། གསེར་གྱི་དོང་ཙེ་བརྒྱ་སྟེ་ཐམས་ཅད་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་བྱིན་ཏེ་རང་དབང་ཐོབ་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་གཞོན་ནུ་གཉིས་ཀྱི་རིན་ཐང་བཅད་དེ་དབུགས་དབྱུང་ཞིང་། ཁྲིད་ནས་ཀུན་དགའ་ར་བར་སོང་སྟེ་སྤྱི་བླུགས་ཀྱི་ཆུ་བླངས་ནས། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུར་བྱས་ཏེ་བྲམ་ཟེའི་ལག་ཏུ་ཆུ་བླུགས་ཤིང་། ཤིན་ཏུ་དགའ་ཞིང་ཡིད་རངས་ཏེ་ས་གཞི་སྒྲོག་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་གཅེས་པའི་བུ་སྦྱིན་པར་བྱས་སོ། །འདིར་ཡང་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ས་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱུང་ངོ་། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๑๓. ༡༡༣. ‘‘ยาจกํ อุปคตํ ทิสฺวา, หาโส เม อุปปชฺชถ; อุโภ ปุตฺเต คเหตฺวาน, อทาสึ พฺราหฺมเณ ตทา. “སློང་མོ་ཉེ་བར་འོངས་མཐོང་ནས། །བདག་ལ་རབ་ཏུ་དགའ་བ་སྐྱེས། །དེ་ཚེ་བུ་གཉིས་ལག་བཟུང་ནས། །བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་སྦྱིན་པར་བྱས། །” ๑๑๔. ༡༡༤. ‘‘สเก ปุตฺเต จชนฺตสฺส, ชูชเก พฺราหฺมเณ ยทา; ตทาปิ ปถวี กมฺปิ, สิเนรุวนวฏํสกา’’ติ. “རང་གི་བུ་ཕྲུག་གཏོང་བའི་ཚེ། །བྲམ་ཟེ་ཛཱུ་ཛ་ཀ་ཉིད་ལ། །དེ་ཚེ་ས་གཞི་རབ་ཏུ་གཡོས། །ལྷུན་པོ་ནགས་ཚལ་རྒྱན་དང་བཅས། །”ཞེས་པའོ། ། อถ พฺราหฺมโณ ทารเก อคนฺตุกาเม ลตาย หตฺเถสุ พนฺธิตฺวา อากฑฺฒิ. เตสํ พนฺธฏฺฐาเน ฉวึ ฉินฺทิตฺวา โลหิตํ ปคฺฆริ. โส ลตาทณฺเฑน ปหรนฺโต อากฑฺฒิ. เต ปิตรํ โอโลเกตฺวา. དེ་ནས་བྲམ་ཟེས་བུ་ཕྲུག་འགྲོ་བར་མི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ལག་པ་འཁྲི་ཤིང་གིས་བཅིངས་ཏེ་དྲུད་དོ། །དེ་དག་གི་བཅིངས་པའི་གནས་སུ་པགས་པ་རལ་ཏེ་ཁྲག་ཟགས་སོ། །དེས་འཁྲི་ཤིང་གི་དབྱུག་པས་བརྡེག་བཞིན་དུ་དྲུད་དོ། །དེ་དག་གིས་ཕ་ལ་བལྟས་ནས། ‘‘อมฺมา จ ตาต นิกฺขนฺตา, ตฺวญฺจ โน ตาต ทสฺสสิ; มา โน ตฺวํ ตาต อททา, ยาว อมฺมาปิ เอตุ โน; ตทายํ พฺราหฺมโณ กามํ, วิกฺกิณาตุ หนาตุ วา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๑๒๖) – “ཡབ་ཅིག་མ་ནི་ནགས་སུ་གཤེགས། །ཡབ་ཀྱིས་བདག་ཅག་གཏོང་བར་བྱེད། །ཡབ་ཅིག་མ་འོངས་བར་དུ་ནི། །བདག་ཅག་མ་གཏོང་ཡབ་ཅིག་ཀྱེ། །དེ་ནས་བྲམ་ཟེ་འདི་ཉིད་ཀྱིས། །བཙོང་ངམ་གསོད་ཀྱང་ཅི་དགར་མཛོད། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། ། วตฺวา ปุนปิ อยํ เอวรูโป โฆรทสฺสโน กุรูรกมฺมนฺโต – ཞེས་སྨྲས་ནས་ཡང་ “འདི་འདྲ་བའི་ལྟ་བྱེད་འཇིགས་སུ་རུང་བ་དང་ལས་གདུག་པ་ཅན་འདི་ནི། ‘‘มนุสฺโส อุทาหุ ยกฺโข, มํสโลหิตโภชโน; คามา อรญฺญมาคมฺม, ธนํ ตํ ตาต ยาจติ; นียมาเน ปิสาเจน, กึ นุ ตาต อุทิกฺขสี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๑๓๐-๒๑๓๑) – “མི་འམ་འོན་ཏེ་ཤ་ཁྲག་ཟོ། །གནོད་སྦྱིན་ཞིག་ཡིན་ཡབ་ཅིག་ཀྱེ། །གྲོང་ནས་ནགས་སུ་འོངས་ནས་ནི། །བུ་ཡི་ནོར་དེ་སློང་བར་བྱེད། །ཤ་ཟས་བདག་ཅག་འཁྲིད་པའི་ཚེ། །ཡབ་ཅིག་ཅི་ཕྱིར་ལྟ་བར་མཛོད། །”ཞེས་སོ། ། อาทีนิ วทนฺตา ปริเทวึสุ. ตตฺถ ธนนฺติ ปุตฺตธนํ. ལ་སོགས་པ་སྨྲས་ཏེ་བཤུམས་སོ། །དེའི་ནང་གི་ “ནོར་”ཞེས་པ་ནི་བུ་ཡི་ནོར་རོ། ། ชูชโก [Pg.94] ทารเก ตถา ปริเทวนฺเตเยว โปเถนฺโตว คเหตฺวา ปกฺกามิ. มหาสตฺตสฺส ทารกานํ กรุณํ ปริเทวิเตน ตสฺส จ พฺราหฺมณสฺส อการุญฺญภาเวน พลวโสโก อุปฺปชฺชิ, วิปฺปฏิสาโร จ อุทปาทิ. โส ตงฺขณญฺเญว โพธิสตฺตานํ ปเวณึ อนุสฺสริ. ‘‘สพฺเพว หิ โพธิสตฺตา ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา พุทฺธา ภวิสฺสนฺติ, อหมฺปิ เตสํ อพฺภนฺตโร, ปุตฺตทานญฺจ มหาปริจฺจาคานํ อญฺญตรํ, ตสฺมา เวสฺสนฺตร ทานํ ทตฺวา ปจฺฉานุตาโป น เต อนุจฺฉวิโก’’ติ อตฺตานํ ปริภาเสตฺวา ‘‘ทินฺนกาลโต ปฏฺฐาย มม เต น กิญฺจิ โหนฺตี’’ติ อตฺตานํ อุปตฺถมฺเภตฺวา ทฬฺหสมาทานํ อธิฏฺฐาย ปณฺณสาลทฺวาเร ปาสาณผลเก กญฺจนปฏิมา วิย นิสีทิ. ཛཱུ་ཛ་ཀས་བུ་ཕྲུག་རྣམས་དེ་ལྟར་བཤུམ་བཞིན་དུ་བརྡེག་ཅིང་ཁྲིད་དེ་སོང་ངོ་། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་བུ་ཕྲུག་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་རྗེ་བའི་བཤུམ་གླེང་དང་བྲམ་ཟེ་དེའི་སྙིང་རྗེ་མེད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་མྱ་ངན་དྲག་པོ་སྐྱེས་ཤིང་། འགྱོད་པའང་སྐྱེས་སོ། །ཁོང་གིས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་རྗེས་སུ་དྲན་ཏེ། “བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཐམས་ཅད་ནི་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་བཏང་ནས་སངས་རྒྱས་པར་འགྱུར་ལ། བདག་ཀྱང་དེ་དག་གི་ནང་གཅིག་ཡིན་ཞིང་། བུ་སྦྱིན་པའང་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་གསེས་གཅིག་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་བྱས་ནས་ཕྱིས་འགྱོད་པ་སྐྱེ་བ་ནི་ཁྱོད་ལ་མི་འོས་སོ་”ཞེས་རང་ཉིད་ལ་གཤེ་ཞིང་། “བྱིན་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་བདག་ལ་དེ་དག་ཅི་ཡང་མི་དབང་ངོ་”ཞེས་རང་ཉིད་བརྟན་པར་བྱས་ཏེ། སྡོམ་པ་བརྟན་པོ་བཟུང་ནས་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུའི་སྒོ་དྲུང་གི་རྡོ་ལེབ་སྟེང་དུ་གསེར་གྱི་སྐུ་བཞིན་དུ་བཞུགས་སོ། ། อถ มทฺทิเทวี อรญฺญโต ผลาผลํ คเหตฺวา นิวตฺตนฺตี ‘‘มา มหาสตฺตสฺส ทานนฺตราโย โหตู’’ติ วาฬมิครูปธราหิ เทวตาหิ อุปรุทฺธมคฺคา เตสุ อปคเตสุ จิเรน อสฺสมํ ปตฺวา ‘‘อชฺช เม ทุสฺสุปินํ ทิฏฺฐํ, ทุนฺนิมิตฺตานิ จ อุปฺปนฺนานิ, กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺตี อสฺสมํ ปวิสิตฺวา ปุตฺตเก อปสฺสนฺตี โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘เทว, น โข อมฺหากํ ปุตฺตเก ปสฺสามิ, กุหึ เต คตา’’ติ อาห. โส ตุณฺหี อโหสิ. สา ปุตฺตเก อุปธาเรนฺตี ตหึ ตหึ อุปธาวิตฺวา คเวสนฺตี อทิสฺวา ปุนปิ คนฺตฺวา ปุจฺฉิ. โพธิสตฺโต ‘‘กกฺขฬกถาย นํ ปุตฺตโสกํ ชหาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา – དེ་ནས་ལྷ་མོ་མ་དྲི་ནགས་ནས་ཤིང་ཏོག་བཏོགས་ཏེ་ཕྱིར་ལོག་པ་ན། “སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་སྦྱིན་པ་ལ་བར་ཆད་དུ་མ་གྱུར་ཅིག་”སྙམ་ནས་གཅན་གཟན་གྱི་གཟུགས་སུ་སྤྲུལ་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་བཀག་ཅིང་། དེ་དག་སོང་བ་དང་ཡུན་རིང་པོ་ནས་ཀུན་དགའ་ར་བར་ཕྱིན་ཏེ། “དེ་རིང་བདག་གིས་རྨི་ལམ་ངན་པ་མཐོང་ཞིང་ལྟས་ངན་པའང་བྱུང་བས། ཅི་ཞིག་འགྱུར་རམ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་ཀུན་དགའ་ར་བར་ཞུགས་པ་ན། བུ་ཕྲུག་རྣམས་མ་མཐོང་བར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་སོང་ནས། “ལྷ་གཅིག །བདག་གི་བུ་ཕྲུག་རྣམས་མི་སྣང་ན། དེ་དག་གང་དུ་སོང་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཁོང་ནི་ཅང་མི་གསུང་བར་བཞུགས་སོ། །མོས་བུ་ཕྲུག་རྣམས་རྗེས་སུ་འཚོལ་ཞིང་དེ་དང་དེར་རྒྱུགས་ཏེ་བཙལ་ཡང་མ་མཐོང་བས། ཡང་བསྐྱར་སོང་ནས་དྲིས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “ཚིག་རྩུབ་པོས་མོ་ལ་བུའི་མྱ་ངན་སྤོང་དུ་བཅུག་གོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། ‘‘นูน มทฺที วราโรหา, ราชปุตฺตี ยสสฺสินี; ปาโต คตาสิ อุญฺฉาย, กิมิทํ สายมาคตา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๒๒๕) – “མ་དྲི་ལུས་མཛེས་གྲགས་པ་ཅན། །རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་ཁྱོད་ཉིད་ནི། །སྔ་དྲོ་ཟས་འཚོལ་སོང་བ་ལ། །ཅི་ཕྱིར་ཕྱི་དྲོ་འདི་རུ་འོངས། །”ཞེས་སོ། ། วตฺวา ตาย จิรายนการเณ กถิเต ปุนปิ ทารเก สนฺธาย น กิญฺจิ อาห. สา ปุตฺตโสเกน เต อุปธาเรนฺตี ปุนปิ วาตเวเคน วนานิ วิจริ. ตาย เอกรตฺติยํ วิจริตฏฺฐานํ ปริคฺคณฺหนฺตํ ปนฺนรสโยชนมตฺตํ อโหสิ. อถ วิภาตาย รตฺติยา มหาสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ฐิตา ทารกานํ อทสฺสเนน พลวโสกาภิภูตา ตสฺส ปาทมูเล ฉินฺนกทลี วิย ภูมิยํ วิสญฺญี หุตฺวา ปติ. โส ‘‘มตา’’ติ สญฺญาย กมฺปมาโน อุปฺปนฺนพลวโสโกปิ สตึ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ‘‘ชานิสฺสามิ ตาว ชีวติ, น ชีวตี’’ติ สตฺตมาเส กายสํสคฺคํ อนาปนฺนปุพฺโพปิ [Pg.95] อญฺญสฺส อภาเวน ตสฺสา สีสํ อุกฺขิปิตฺวา อูรูสุ ฐเปตฺวา อุทเกน ปริปฺโผสิตฺวา อุรญฺจ มุขญฺจ หทยญฺจ ปริมชฺชิ. มทฺทีปิ โข โถกํ วีตินาเมตฺวา สตึ ปฏิลภิตฺวา หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ‘‘เทว, ทารกา เต กุหึ คตา’’ติ ปุจฺฉิ. โส อาห – ‘‘เทวิ, เอกสฺส เม พฺราหฺมณสฺส มํ ยาจิตฺวา อาคตสฺส ทาสตฺถาย ทินฺนา’’ติ วตฺวา ตาย ‘‘กสฺมา, เทว, ปุตฺเต พฺราหฺมณสฺส ทตฺวา มม สพฺพรตฺตึ ปริเทวิตฺวา วิจรนฺติยา นาจิกฺขี’’ติ วุตฺเต ‘‘ปฐมเมว วุตฺเต ตว จิตฺตทุกฺขํ พหุ ภวิสฺสติ, อิทานิ ปน สรีรทุกฺเขน ตนุกํ ภวิสฺสตี’’ติ วตฺวา – ཞེས་གསུངས་པ་དང་། མོས་ཕྱི་དྲོ་བའི་རྒྱུ་མཚན་བཤད་ཀྱང་བུ་རྣམས་ཀྱི་སྐོར་ལ་ཅི་ཡང་མ་གསུངས་སོ། །མོ་ནི་བུའི་མྱ་ངན་གྱིས་དེ་དག་འཚོལ་བཞིན་དུ་ཡང་བསྐྱར་རླུང་གི་ཤུགས་བཞིན་དུ་ནགས་ཚལ་རྣམས་སུ་ཉུལ་ལོ། །མོས་མཚན་གཅིག་ལ་ཉུལ་བའི་གནས་རྣམས་བསྡོམས་ན་དཔག་ཚད་བཅོ་ལྔ་ཙམ་ཡོད་དོ། །དེ་ནས་ནམ་ལངས་པ་དང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་དྲུང་དུ་འོངས་ཏེ་ལངས་ནས། བུ་ཕྲུག་རྣམས་མ་མཐོང་བས་མྱ་ངན་དྲག་པོས་ནོན་ཏེ། ཁོང་གི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཆུ་ཤིང་བཅད་པ་བཞིན་དུ་ས་ལ་བརྒྱལ་ཏེ་འགྱེལ་ལོ། །ཁོང་གིས་ “ཤི་བར་གྱུར་ཏོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་འདར་ཞིང་མྱ་ངན་དྲག་པོ་སྐྱེས་ཀྱང་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་སྟེ། “རེ་ཞིག་གསོན་ནམ་མི་གསོན་ཤེས་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས། ཟླ་བ་བདུན་གྱི་རིང་ལ་ལུས་ཀྱི་རེག་པ་མ་བྱས་པར་གྱུར་ཀྱང་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་མོའི་མགོ་བོ་བཏེགས་ཏེ་བརླ་སྟེང་དུ་བཞག་ནས། ཆུ་བཏོར་ཞིང་བྲང་དང་གདོང་དང་སྙིང་ག་རྣམས་བྱུག་གོ །མ་དྲིའང་ཅུང་ཟད་ལོན་པ་དང་དྲན་པ་རྙེད་དེ་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་ཉེ་བར་བཞག་ནས། “ལྷ་གཅིག །བུ་ཕྲུག་རྣམས་གང་དུ་སོང་”ཞེས་དྲིས་སོ། །ཁོང་གིས་ “ལྷ་མོ། བདག་ལ་སློང་དུ་འོངས་པའི་བྲམ་ཟེ་གཅིག་ལ་བྲན་དུ་བྱིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པ་དང་། མོས་ “ལྷ་གཅིག །ཅི་ཕྱིར་བུ་རྣམས་བྲམ་ཟེ་ལ་བྱིན་ནས་བདག་མཚན་གང་པོར་བཤུམས་ཤིང་ཉུལ་བའི་ཚེ་མ་བསཏན་པ་ལགས་”ཞེས་ཞུས་པ་ན། “ཐོག་མ་ཉིད་དུ་སྨྲས་ན་ཁྱོད་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོར་འགྱུར་ལ། ད་ལྟ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ཆུང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། ‘‘มํ ปสฺส มทฺทิ มา ปุตฺเต, มา พาฬฺหํ ปริเทวสิ; ลจฺฉาม ปุตฺเต ชีวนฺตา, อโรคา จ ภวามเส’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๒๖๐) – “མ་དྲི་བདག་ལ་ལྟོས་ཤིག་དང་། །བུ་ཡི་ཕྱིར་དུ་མ་བཤུམས་ཤིག །བུ་རྣམས་གསོན་པོར་རྙེད་འགྱུར་ཞིག །བདག་ཅག་ནད་མེད་བདེ་བར་འགྱུར། །”ཞེས་སོ། ། โส สมสฺสาเสตฺวา ปุน – ཁོང་གིས་དབུགས་དབྱུང་ནས་ཡང་། ‘‘ปุตฺเต ปสุญฺจ ธญฺญญฺจ, ยญฺจ อญฺญํ ฆเร ธนํ; ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ, ทิสฺวา ยาจกมาคตํ; อนุโมทาหิ เม มทฺทิ, ปุตฺตเก ทานมุตฺตม’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๒๖๑) – “བུ་དང་ཕྱུགས་དང་འབྲུ་རྣམས་དང་། །ཁྱིམ་གྱི་ནོར་གཞན་གང་ཡོད་པ། །སློང་མོ་ཉེ་བར་འོངས་མཐོང་ནས། །སྐྱེས་བུ་དམ་པས་སྦྱིན་པར་བྱེད། །མ་དྲི་བདག་གི་བུ་ཕྲུག་གི །སྦྱིན་པ་མཆོག་ལ་རྗེས་ཡིད་རོངས། །”ཞེས་སོ། ། วตฺวา อตฺตโน ปุตฺตทานํ ตํ อนุโมทาเปสิ. ཞེས་གསུངས་ནས་རང་གི་བུ་སྦྱིན་པ་དེ་ལ་མོ་རྗེས་སུ་ཡིད་རངས་པར་མཛད་དོ། ། สาปิ – མོས་ཀྱང་། ‘‘อนุโมทามิ เต เทว, ปุตฺตเก ทานมุตฺตมํ; ทตฺวา จิตฺตํ ปสาเทหิ, ภิยฺโย ทานํ ทโท ภวา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๒๖๒) – “ལྷ་གཅིག །བདག་ནི་རྗེས་ཡིད་རོངས། །བུ་ཡི་སྦྱིན་པ་མཆོག་ཉིད་ལ། །བྱིན་ནས་སེམས་ནི་དད་པར་མཛོད། །སྦྱིན་པ་ལྷག་པར་གཏོང་བར་མཛོད། །”ཞེས་པའོ། ། วตฺวา อนุโมทิ. དེ་སྐད་ཅེས་སྨྲས་ནས་ལྷ་མོ་མ་དྲཱི་རྗེས་སུ་ཡི་རངས་པར་གྱུར་ཏོ།། เอวํ เตสุ อญฺญมญฺญํ สมฺโมทนียํ กถํ กเถนฺเตสุ สกฺโก จินฺเตสิ – ‘‘มหาปุริโส หิยฺโย ชูชกสฺส ปถวึ อุนฺนาเทตฺวา ทารเก อทาสิ. อิทานิ นํ โกจิ หีนปุริโส อุปสงฺกมิตฺวา มทฺทิเทวึ ยาจิตฺวา คเหตฺวา คจฺเฉยฺย, ตโต ราชา นิปฺปจฺจโย ภเวยฺย, หนฺทาหํ พฺราหฺมณวณฺเณน นํ อุปสงฺกมิตฺวา มทฺทึ ยาจิตฺวา ปารมิกูฏํ คาหาเปตฺวา กสฺสจิ อวิสฺสชฺชิยํ กตฺวา ปุน นํ ตสฺเสว ทตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ. โส สูริยุคฺคมนเวลายํ พฺราหฺมณวณฺเณน ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ ทิสฺวา มหาปุริโส ‘‘อติถิ โน อาคโต’’ติ ปีติโสมนสฺสชาโต เตน สทฺธึ มธุรปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘พฺราหฺมณ, เกนตฺเถน อิธาคโตสี’’ติ [Pg.96] ปุจฺฉิ. อถ นํ สกฺโก มทฺทิเทวึ ยาจิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་དེ་དག་ཕན་ཚུན་དགའ་བར་འགྱུར་བའི་གཏམ་གླེང་བཞིན་པའི་ཚེ། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་འདིས་ཁ་སང་བྲམ་ཟེ་ཛུ་ཛ་ཀ་ལ་ས་གཞི་གཡོ་བར་བྱས་ཏེ་བུ་དང་བུ་མོ་བྱིན་ཏོ། །ད་ལྟ་སྐྱེས་བུ་དམན་པ་ཞིག་ལྷགས་ཏེ་ལྷ་མོ་མ་དྲཱི་བསླངས་ནས་ཁྱེར་ན་རྒྱལ་པོ་འདི་རྟེན་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །བདག་གིས་བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་དུ་བྱས་ཏེ་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་མ་དྲཱི་བསླང་བར་བྱ་ཞིང་། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རྩེ་མོར་བསྒྲུབ་པར་བྱས་ཏེ། གཞན་སུ་ལའང་སྦྱིན་དུ་མི་རུང་བར་བྱས་ནས་སླར་ཡང་ཁོང་ཉིད་ལ་བྱིན་ཏེ་འོངས་སོ། །” དེ་ནས་ཉི་མ་ཤར་བའི་དུས་སུ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་དུ་བྱས་ཏེ་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་སོང་ངོ་། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་དེ་མཐོང་ནས་“བདག་ཅག་ལ་མགྲོན་པོ་ཞིག་ལྷགས་སོ། །”ཞེས་དགའ་ཞིང་ཡིད་ཚིམ་པར་གྱུར་ཏེ། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྙན་པའི་འཕྲིན་ལས་བྱས་ནས། “བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་དོན་ཅི་ཞིག་གི་ཕྱིར་འདིར་ལྷགས་པ་ཡིན། །”ཞེས་དྲིས་སོ། །དེ་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ལྷ་མོ་མ་དྲཱི་བསླངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๑๕. ༡༡༥. ‘‘ปุนเทว สกฺโก โอรุยฺห, หุตฺวา พฺราหฺมณสนฺนิโภ; อยาจิ มํ มทฺทิเทวึ, สีลวนฺตึ ปติพฺพต’’นฺติ. “སླར་ཡང་བརྒྱ་བྱིན་བབས་ནས་ནི། །བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་འཛིན་པར་གྱུར། །ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་ཞིང་ཁྱོ་ལ་གུས། །ལྷ་མོ་མ་དྲཱི་བདག་ལ་བསླངས། །”ཞེས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ปุนเทวาติ ทารเก ทินฺนทิวสโต ปจฺฉา เอว. ตทนนฺตรเมวาติ อตฺโถ. โอรุยฺหาติ เทวโลกโต โอตริตฺวา. พฺราหฺมณสนฺนิโภติ พฺราหฺมณสมานวณฺโณ. དེ་ལ་“སླར་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་བུ་དང་བུ་མོ་བྱིན་པའི་ཉིན་མོའི་རྗེས་ཐོག་ཉིད་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བབས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་ནས་བབས་ཏེའོ། །“བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བྲམ་ཟེ་དང་མཚུངས་པའི་ཁ་དོག་དང་ལྡན་པའོ། ། อถ มหาสตฺโต ‘‘หิยฺโย เม ทฺเวปิ ทารเก พฺราหฺมณสฺส ทินฺนา, อหมฺปิ อรญฺเญ เอกโกว, กถํ เต มทฺทึ สีลวนฺตึ ปติพฺพตํ ทสฺสามี’’ติ อวตฺวาว ปสาริตหตฺเถ อนคฺฆรตนํ ฐเปนฺโต วิย อสชฺชิตฺวา อพชฺฌิตฺวา อโนลีนมานโส ‘‘อชฺช เม ทานปารมี มตฺถกํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ หฏฺฐตุฏฺโฐ คิรึ อุนฺนาเทนฺโต วิย – དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་“ཁ་སང་བདག་གིས་བུ་དང་བུ་མོ་གཉིས་ཀ་བྲམ་ཟེ་ལ་བྱིན་ཟིན། བདག་ཀྱང་ནགས་ཁྲོད་འདིར་གཅིག་པུ་ལུས་པ་ལ། ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་ཁྱོ་ལ་གུས་པའི་མ་དྲཱི་སྦྱིན་པར་བྱ། །”ཞེས་མ་གསུངས་པར། བརྐྱངས་པའི་ལག་པའི་མཐིལ་དུ་རིན་པོ་ཆེ་རིན་ཐང་མེད་པ་ཞིག་འཇོག་པ་བཞིན་དུ། ཆགས་ཐོགས་མེད་པར་ཡིད་མི་ཞུམ་པར། “དེ་རིང་བདག་གི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་ཡིད་ཚིམ་སྟེ་རི་བོ་སྒྲ་སྒྲོག་པར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། ‘‘ททามิ น วิกมฺปามิ, ยํ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ; สนฺตํ นปฺปฏิคูหามิ, ทาเน เม รมตี มโน’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๒๗๘) – “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱིས་གང་བསླངས་པ། །བདག་གིས་སྦྱིན་གྱི་མི་འདར་རོ། །ཡོད་པ་གསང་བར་མི་བྱེད་དེ། །བདག་གི་ཡིད་ནི་སྦྱིན་ལ་དགའ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། วตฺวา สีฆเมว กมณฺฑลุนา อุทกํ อาหริตฺวา พฺราหฺมณสฺส หตฺเถ อุทกํ ปาเตตฺวา ภริยมทาสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་སྐད་ཅེས་སྨྲས་ནས་མྱུར་དུ་སྤྱི་བླུགས་ནས་ཆུ་བླངས་ཏེ། བྲམ་ཟེའི་ལག་ཏུ་ཆུ་བླུགས་ནས་ཆུང་མ་བྱིན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๑๖. ༡༡༦. ‘‘มทฺทึ หตฺเถ คเหตฺวาน, อุทกญฺชลิ ปูริย; ปสนฺนมนสงฺกปฺโป, ตสฺส มทฺทึ อทาสห’’นฺติ. “མ་དྲཱིའི་ལག་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། །ཆུ་ཡི་ཐལ་མོ་རབ་གང་ནས། །བསམ་པ་རྣམ་པར་དག་པ་ཡིས། །དེ་ལ་མ་དྲཱི་བདག་གིས་བྱིན། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ อุทกญฺชลีติ อุทกํ อญฺชลึ, ‘‘อุทก’’นฺติ จ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, อุทเกน ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อญฺชลึ ปสาริตหตฺถตลํ ปูเรตฺวาติ อตฺโถ. ปสนฺนมนสงฺกปฺโปติ ‘‘อทฺธา อิมินา ปริจฺจาเคน ทานปารมึ มตฺถกํ ปาเปตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ อธิคมิสฺสามี’’ติ อุปนฺนสทฺธาปสาเทน ปสนฺนจิตฺตสงฺกปฺโป. ตงฺขณญฺเญว เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการานิ สพฺพปาฏิหาริยานิ ปาตุรเหสุํ. ‘‘อิทานิสฺส น ทูเร สมฺมาสมฺโพธี’’ติ เทวคณา พฺรหฺมคณา อติวิย ปีติโสมนสฺสชาตา อเหสุํ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལ་“ཆུ་ཡི་ཐལ་མོ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུས་ཐལ་མོ་སྟེ། “ཆུ་”ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པའི་དོན་དུ་ཉེ་བར་སྦྱར་བའི་ཚིག་སྟེ། ཆུ་ཡིས་བྲམ་ཟེ་དེའི་བརྐྱངས་པའི་ལག་མཐིལ་གྱི་ཐལ་མོ་གང་བར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བསམ་པ་རྣམ་པར་དག་པ་”ཞེས་པ་ནི་“ངེས་པར་སྦྱིན་པ་འདིས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སྐྱེས་པའི་དད་པ་དང་དང་བས་སེམས་ཀྱི་བསམ་པ་རྣམ་པར་དག་པའོ། །དེའི་མོད་ཉིད་དུ་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་ཐམས་ཅད་མངོན་དུ་གྱུར་ཏོ། །“ད་ནི་ཁོང་གི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐག་མི་རིང་ངོ་། །”ཞེས་ལྷའི་ཚོགས་དང་ཚངས་པའི་ཚོགས་རྣམས་ཤིན་ཏུ་དགའ་ཞིང་ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๑๗. ༡༡༧. ‘‘มทฺทิยา ทียมานาย, คคเน เทวา ปโมทิตา; ตทาปิ ปถวี กมฺปิ, สิเนรุวนวฏํสกา’’ติ. “མ་དྲཱི་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་ཚེ། །མཁའ་ལ་ལྷ་རྣམས་རབ་ཏུ་དགའ། །དེ་ཚེ་ས་གཞི་གཡོས་གྱུར་ཅིང་། །རི་རབ་ནགས་ཚལ་བཅས་པ་འདར། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตโต [Pg.97] ปน ทียมานาย มทฺทิยา เทวิยา รุณฺณํ วา ทุมฺมุขํ วา ภากุฏิมตฺตํ วา นาโหสิ, เอวํ จสฺสา อโหสิ ‘‘ยํ เทโว อิจฺฉติ, ตํ กโรตู’’ติ. དེ་ལྟར་ལྷ་མོ་མ་དྲཱི་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་ཚེ། མོ་ལ་ངུ་བ་དང་། བཞིན་མི་ལེགས་པ་དང་། ཁྲོ་གཉེར་བསྡུ་བ་ཙམ་ཡང་མ་བྱུང་ཞིང་། མོའི་བསམ་པ་ལ་“ལྷ་གང་ལ་དགྱེས་པ་དེ་ཉིད་མཛད་དུ་གསོལ། །”སྙམ་དུ་གྱུར་ཏོ། ། ‘‘โกมารี ยสฺสาหํ ภริยา, สามิโก มม อิสฺสโร; ยสฺสิจฺเฉ ตสฺส มํ ทชฺชา, วิกฺกิเณยฺย หเนยฺย วา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๒๘๒) – “གཞོན་ནུ་མ་ནས་གང་གི་ཆུང་མར་གྱུར། །བདག་གི་བདག་པོ་དེ་ནི་དབང་བ་སྟེ། །གང་ལ་སྦྱིན་པར་བཞེད་པ་དེ་ལ་བྱིན། །བཙོང་ངམ་གསོད་ཀྱང་རུང་བར་ཟད་དོ། །” อาห. ཞེས་སྨྲས་སོ། ། มหาปุริโสปิ ‘‘อมฺโภ, พฺราหฺมณ, มทฺทิโต เม สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปิยตรํ, อิทํ เม ทานํ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิเวธสฺส ปจฺจโย โหตู’’ติ วตฺวา อทาสิ. เตน วุตฺตํ – སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཀྱང་“ཀྱེ་བྲམ་ཟེ། བདག་ལ་མ་དྲཱི་ལས་བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་འབུམ་འགྱུར་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་གཅེས་པར་འཛིན་ཏོ། །བདག་གི་སྦྱིན་པ་འདི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྟོགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་ཅིག །”ཅེས་གསུངས་ནས་བྱིན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๑๘. ༡༡༨. ‘‘ชาลึ กณฺหาชินํ ธีตํ, มทฺทิเทวึ ปติพฺพตํ; จชมาโน น จินฺเตสึ, โพธิยาเยว การณา. “ཛཱ་ལི་དང་ནི་བུ་མོ་ཀཎྞཱ་ཛི་ནཱ་དང་། །ཁྱོ་ལ་གུས་པའི་ལྷ་མོ་མ་དྲཱི་རྣམས། །གཏོང་བའི་ཚེ་ན་ཡིད་ནི་མི་འགྱོད་དེ། །བྱང་ཆུབ་ཉིད་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཁོ་ནའོ། །” ๑๑๙. ༡༡༩. น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, มทฺทิเทวี น เทสฺสิยา; สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา ปิเย อทาสห’’นฺติ. “བདག་ལ་བུ་གཉིས་མི་དགའ་མ་ཡིན་ཞིང་། །ལྷ་མོ་མ་དྲཱི་མི་དགའ་མ་ཡིན་ཏེ། །བདག་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་གཅེས་པའི་ཕྱིར། །དེས་ན་གཅེས་པའི་བུ་དང་ཆུང་མ་བྱིན། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ จชมาโน น จินฺเตสินฺติ ปริจฺจชนฺโต สนฺตาปวเสน น จินฺเตสึ, วิสฺสฏฺโฐ หุตฺวา ปริจฺจชินฺติ อตฺโถ. དེ་ལ་“གཏོང་བའི་ཚེ་ན་ཡིད་མི་འགྱོད་”ཅེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཚེ་ན་གདུང་བའི་དབང་གིས་ཡིད་མི་འགྱོད་པར། བློས་བཏང་སྟེ་ཡོངས་སུ་བཏང་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། เอตฺถาห – กสฺมา ปนายํ มหาปุริโส อตฺตโน ปุตฺตทาเร ชาติสมฺปนฺเน ขตฺติเย ปรสฺส ทาสภาเวน ปริจฺจชิ, น หิ เยสํ เกสญฺจิปิ ภุชิสฺสานํ อภุชิสฺสภาวกรณํ สาธุธมฺโมติ? วุจฺจเต – อนุธมฺมภาวโต. อยญฺหิ พุทฺธการเก ธมฺเม อนุคตธมฺมตา, ยทิทํ สพฺพสฺส อตฺตนิยสฺส มมนฺติ ปริคฺคหิตวตฺถุโน อนวเสสปริจฺจาโค, น หิ เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกวิกปฺปรหิตํ ทานปารมึ ปริปูเรตุํ อุสฺสุกฺกมาปนฺนานํ โพธิสตฺตานํ มมนฺติ ปริคฺคหิตวตฺถุํ ยาจนฺตสฺส ยาจกสฺส น ปริจฺจชิตุํ ยุตฺตํ, โปราโณปิ จายมนุธมฺโม. สพฺเพสญฺหิ โพธิสตฺตานํ อยํ อาจิณฺณสมาจิณฺณธมฺโม กุลวํโส กุลปฺปเวณี, ยทิทํ สพฺพสฺส ปริจฺจาโค. ตตฺถ จ วิเสสโต ปิยตรวตฺถุปริจฺจาโค, น หิ เกจิ โพธิสตฺตา วํสานุคตํ รชฺชิสฺสริยาทิธนปริจฺจาคํ, อตฺตโน สีสนยนาทิองฺคปริจฺจาคํ, ปิยชีวิตปริจฺจาคํ, กุลวํสปติฏฺฐาปกปิยปุตฺตปริจฺจาคํ, มนาปจารินีปิยภริยาปริจฺจาคนฺติ [Pg.98] อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค อปริจฺจชิตฺวา พุทฺธา นาม ภูตปุพฺพา อตฺถิ. ตถา หิ มงฺคเล ภควติ โพธิสตฺตภูเต โพธิปริเยสนํ จรมาเน จ จริมตฺตภาวโต ตติเย อตฺตภาเว สปุตฺตทาเร เอกสฺมึ ปพฺพเต วสนฺเต ขรทาฐิโก นาม ยกฺโข มหาปุริสสฺส ทานชฺฌาสยตํ สุตฺวา พฺราหฺมณวณฺเณน อุปสงฺกมิตฺวา มหาสตฺตํ ทฺเว ทารเก ยาจิ. འདིར་རྒོལ་བས་སྨྲས་པ། “ཅིའི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་འདིས་རང་གི་བུ་དང་ཆུང་མ་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱལ་རིགས་རྣམས་གཞན་གྱི་བྲན་གྱི་དངོས་པོར་ཡོངས་སུ་བཏང་། རང་དབང་ཅན་གྱི་སྐྱེས་བུ་གང་དག་གཞན་གྱི་བྲན་དུ་བྱེད་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་སོ། །བཤད་པར་བྱ་སྟེ། ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་ཆོས་ཉིད་དེ། འདི་ལྟ་སྟེ་རང་གི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་བདག་གིར་བཟུང་བའི་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ། །སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་དང་ལེན་པ་པོ་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་མེད་པར་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་བརྩོན་པར་ཞུགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱིས། བདག་གིར་བཟུང་བའི་དངོས་པོ་སློང་བ་པོས་བསླངས་པ་ན་མི་གཏོང་བ་ནི་མི་རིགས་ལ། འདི་ནི་སྔོན་གྱི་ཆོས་དང་མཐུན་པ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཤེགས་ཤིང་བསྟེན་པའི་ཆོས་དང་། རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་། རིགས་ཀྱི་ལུགས་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ། །དེ་ལའང་ཁྱད་པར་དུ་ཆེས་གཅེས་པའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གང་ཡང་རིགས་རྒྱུད་ལས་འོངས་པའི་རྒྱལ་སྲིད་དང་ནོར་ལོངས་སྤྱོད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། རང་གི་མགོ་དང་མིག་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། གཅེས་པའི་སྲོག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། རིགས་རྒྱུད་འཛིན་པའི་གཅེས་པའི་བུ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཆུང་མ་གཅེས་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་མ་བཏང་བར་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་སྔོན་ཆད་བྱུང་མ་མྱོང་ངོ་། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཀྲ་ཤིས་པ་ཉིད་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་ཏེ་བྱང་ཆུབ་ཚོལ་བར་མཛད་པའི་ཚེ། མཐའ་མའི་ལུས་ལས་གསུམ་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་ཏེ་རི་གཅིག་ལ་གནས་པའི་ཚེ། མཆེ་བ་རྣོན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གནོད་སྦྱིན་ཞིག་གིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ཐོས་ནས། བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་དུ་བྱས་ཏེ་ལྷགས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་བུ་ཆུང་གཉིས་བསླངས་སོ། ། มหาสตฺโต ‘‘ททามิ พฺราหฺมณสฺส ปุตฺตเก’’ติ หฏฺฐปหฏฺโฐ อุทกปริยนฺตํ ปถวึ กมฺเปนฺโต ทฺเวปิ ทารเก อทาสิ. ยกฺโข จงฺกมนโกฏิยํ อาลมฺพนผลกํ นิสฺสาย ฐิโต มหาสตฺตสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว มุฬาลกลาปํ วิย ทฺเว ทารเก ขาทิ. อคฺคิชาลํ วิย โลหิตธารํ อุคฺคิรมานํ ยกฺขสฺส มุขํ โอโลเกนฺตสฺส มหาปุริสสฺส ‘‘วญฺเจสิ วต มํ ยกฺโข’’ติ อุปฺปชฺชนกจิตฺตุปฺปาทสฺส โอกาสํ อเทนฺตสฺส อุปายโกสลฺลสฺส สุภาวิตตฺตา อตีตธมฺมานํ อปฺปฏิสนฺธิสภาวโต อนิจฺจาทิวเสน สงฺขารานํ สุปริมทฺทิตภาวโต จ เอวํ อิตฺตรฏฺฐิติเกน ปภงฺคุนา อสาเรน สงฺขารกลาเปน ‘‘ปูริตา วต เม ทานปารมี, มหนฺตํ วต เม อตฺถํ สาเธตฺวา อิทํ อธิคต’’นฺติ โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺชิ. โส อิทํ อนญฺญสาธารณํ ตสฺมึ ขเณ อตฺตโน จิตฺตาจารํ ญตฺวา ‘‘อิมสฺส นิสฺสนฺเทน อนาคเต อิมินาว นีหาเรน สรีรโต รสฺมิโย นิกฺขมนฺตู’’ติ ปตฺถนมกาสิ. ตสฺส ตํ ปตฺถนํ นิสฺสาย พุทฺธภูตสฺส สรีรปฺปภา นิจฺจเมว ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา). เอวํ อญฺเญปิ โพธิสตฺตา อตฺตโน ปิยตรํ ปุตฺตทารํ ปริจฺจชิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌึสุ. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་“བྲམ་ཟེ་ལ་བུ་ཆུང་རྣམས་སྦྱིན་ནོ། །”ཞེས་རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་ཡིད་ཚིམ་སྟེ་ཆུའི་མཐར་ཐུག་པའི་ས་གཞི་གཡོ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་བུ་ཆུང་གཉིས་ཀ་བྱིན་ཏོ། །གནོད་སྦྱིན་གྱིས་འཆག་སའི་མཐར་བརྟེན་པའི་པང་ལེབ་ལ་བརྟེན་ནས་ལངས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མཐོང་བཞིན་དུ་པད་རྩའི་ཆུན་པོ་བཞིན་དུ་བུ་ཆུང་གཉིས་ཟོས་སོ། །མེ་ལྕེ་བཞིན་དུ་ཁྲག་གི་རྒྱུན་སྐྱུག་པའི་གནོད་སྦྱིན་གྱི་ཁ་ལ་བལྟས་ནས། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་“གནོད་སྦྱིན་འདིས་བདག་ལ་བསླུས་སོ། །”ཞེས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་སེམས་སྐྱེ་བའི་གོ་སྐབས་མི་སྟེར་བར། ཐབས་ལ་མཁས་པ་ལེགས་པར་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་དང་། འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལེགས་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལྟར་གནས་སྐབས་ཙམ་དུ་གནས་ཤིང་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་སྙིང་པོ་མེད་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་འདིས། “བདག་གི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྫོགས་སོ། །བདག་ལ་དོན་ཆེན་པོ་བསྒྲུབས་ཏེ་འདི་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །”ཞེས་ཡིད་བདེ་བ་ཉིད་སྐྱེས་སོ། །ཁོང་གིས་དེའི་ཚེ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རང་གི་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དེ་ཤེས་ནས། “འདིའི་མཐུ་ལས་མ་འོངས་པ་ན་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ལུས་ལས་འོད་ཟེར་རྣམས་འཕྲོ་བར་གྱུར་ཅིག །”ཅེས་སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ། །ཁོང་གི་སྨོན་ལམ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པའི་ཚེ་སྐུ་ལུས་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་རྟག་ཏུ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྱབ་པར་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཞན་དག་ཀྱང་རང་གི་ཆེས་གཅེས་པའི་བུ་དང་ཆུང་མ་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་བྱས་སོ། ། อปิ จ ยถา นาม โกจิ ปุริโส กสฺสจิ สนฺติเก คามํ วา ชนปทํ วา เกณิยา คเหตฺวา กมฺมํ กโรนฺโต อตฺตโน อนฺเตวาสิกานํ วา ปมาเทน ปูติภูตํ ธนํ ธาเรยฺย, ตเมนํ โส คาหาเปตฺวา พนฺธนาคารํ ปเวเสยฺย. ตสฺส เอวมสฺส ‘‘อหํ โข อิมสฺส รญฺโญ กมฺมํ กโรนฺโต เอตฺตกํ นาม ธนํ ธาเรมิ, เตนาหํ รญฺญา พนฺธนาคาเร ปเวสิโต, สจาหํ อิเธว โหมิ, อตฺตานญฺจ ชีเยยฺย, ปุตฺตทารกมฺมกรโปริสา จ เม ชีวิกาปคตา มหนฺตํ อนยพฺยสนํ อาปชฺเชยฺยุํ. ยํนูนาหํ รญฺโญ อาโรเจตฺวา อตฺตโน ปุตฺตํ วา กนิฏฺฐภาตรํ วา อิธ ฐเปตฺวา นิกฺขเมยฺยํ[Pg.99]. เอวาหํ อิโต พนฺธนโต มุตฺโต นจิรสฺเสว ยถามิตฺตํ ยถาสนฺทิฏฺฐํ ธนํ สํหริตฺวา รญฺโญ ทตฺวา ตมฺปิ พนฺธนโต โมเจมิ, อปฺปมตฺโตว หุตฺวา อุฏฺฐานพเลน อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปฏิปากติกํ กริสฺสามี’’ติ. โส ตถา กเรยฺย. เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. གཞན་ཡང་དཔེར་ན། སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་རྒྱལ་པོ་གང་ཞིག་གི་དྲུང་ནས་གྲོང་ངམ། ཡུལ་འཁོར་ཞིག་གླས་ཏེ་ལས་ཀ་བྱེད་པའི་ཚེ། རང་ཉིད་དམ་རང་གི་སློབ་མ་རྣམས་ཀྱི་བག་མེད་པའི་དབང་གིས་རྒྱལ་པོའི་ནོར་རུལ་པ་ཞིག་བཟུང་བར་གྱུར་ན། རྒྱལ་པོ་དེས་དེ་བཟུང་ནས་བཙོན་རར་བཅུག་གོ །དེ་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བསམ་པ་སྐྱེ་སྟེ། “བདག་གིས་རྒྱལ་པོ་འདིའི་ལས་བྱེད་བཞིན་དུ་འདི་ཙམ་གྱི་ནོར་བཟུང་བས། དེའི་ཕྱིར་རྒྱལ་པོས་བདག་བཙོན་རར་བཅུག་གོ །གལ་ཏེ་བདག་འདི་ཉིད་དུ་ལུས་ན་རང་ཉིད་ཀྱང་འཆི་བར་འགྱུར་ལ། བདག་གི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་གཡོག་འཁོར་རྣམས་ཀྱང་འཚོ་བ་དང་བྲལ་ཏེ་གནོད་པ་ཆེན་པོ་དང་ཕུང་ཀྲོལ་དུ་འགྱུར་རོ། །བདག་གིས་རྒྱལ་པོ་ལ་གསོལ་ཏེ་རང་གི་བུའམ་ནུ་བོ་འདིར་ཚབ་ཏུ་བཞག་ནས་ཕྱིར་སོང་ན་ཅི་མ་རུང་། དེ་ལྟར་ན་བདག་བཙོན་ར་འདི་ལས་ཐར་ཏེ་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་མཛའ་བཤེས་དང་ངོ་ཤེས་པ་རྣམས་ལས་ནོར་བསྡུས་ཏེ་རྒྱལ་པོ་ལ་བྱིན་ནས། དེ་ཡང་བཙོན་ར་ལས་ཐར་བར་བྱ་ཞིང་། བག་ཡོད་པར་གྱུར་ཏེ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་རང་གི་ལོངས་སྤྱོད་སྔར་བཞིན་དུ་བྱའོ། །”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་དེས་དེ་ལྟར་བྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་དཔེ་འདི་ཡང་རིག་པར་བྱའོ། ། ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ราชา วิย กมฺมํ, พนฺธนาคาโร วิย สํสาโร, รญฺญา พนฺธนาคาเร ฐปิตปุริโส วิย กมฺมวเสน สํสารจารเก ฐิโต มหาปุริโส, ตสฺส พนฺธนาคาเร ฐิตปุริสสฺส ตตฺถ ปุตฺตสฺส วา ภาตุโน วา ปราธีนภาวกรเณน เตสํ อตฺตโน จ ทุกฺขปฺปโมจนํ วิย มหาปุริสสฺส อตฺตโน ปุตฺตาทิเก ปเรสํ ทตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาเภน สพฺพสตฺตานํ วฏฺฏทุกฺขปฺปโมจนํ, ตสฺส วิคตทุกฺขสฺส เตหิ สทฺธึ ยถาธิปฺเปตสมฺปตฺติยํ ปติฏฺฐานํ วิย มหาปุริสสฺส อรหตฺตมคฺเคน อปคตวฏฺฏทุกฺขสฺส พุทฺธภาเวน ทสพลาทิสพฺพญฺญุตญฺญาณสมฺปตฺติสมนฺนาคโม อตฺตโน วจนการกานํ วิชฺชตฺตยาทิสมฺปตฺติสมนฺนาคโม จาติ เอวํ อนวชฺชสภาโว เอว มหาปุริสานํ ปุตฺตทารปริจฺจาโค. เอเตเนว นเยน เนสํ องฺคชีวิตปริจฺจาเค ยา โจทนา, สาปิ วิโสธิตาติ เวทิตพฺพาติ. དེ་ལ་དཔེ་དང་དོན་སྦྱར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ལྟ་བུ་ནི་ལས་སོ། །བཙོན་ར་ལྟ་བུ་ནི་འཁོར་བའོ། །རྒྱལ་པོས་བཙོན་རར་བཅུག་པའི་སྐྱེས་བུ་ལྟ་བུ་ནི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་འཁོར་བའི་བཙོན་རར་གནས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའོ། །བཙོན་རར་གནས་པའི་སྐྱེས་བུ་དེས་དེར་རང་གི་བུའམ་ནུ་བོ་གཞན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་དག་དང་རང་ཉིད་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་རང་གི་བུ་ལ་སོགས་པ་གཞན་ལ་བྱིན་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་བྱས་ཏེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པའོ། །སྡུག་བསྔལ་དང་བྲལ་བའི་སྐྱེས་བུ་དེས་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ལ་གནས་པ་བཞིན་དུ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་བྲལ་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་གིས་སྟོབས་བཅུ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་ཞིང་། རང་གི་བཀའ་བཞིན་བྱེད་པ་རྣམས་རིག་པ་གསུམ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བུ་དང་ཆུང་མ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཁོ་ནའོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་ཚོའི་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་རྒོལ་བ་གང་ཡོད་པ་དེ་ཡང་བསལ་ཟིན་ཏོ། །ཞེས་རིག་པར་བྱའོ། ། เอวํ ปน มหาสตฺเตน มทฺทิเทวิยา ทินฺนาย สกฺโก อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาโต หุตฺวา – དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ལྷ་མོ་མ་དྲཱི་བྱིན་པ་ན། བརྒྱ་བྱིན་ངོ་མཚར་དང་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་སེམས་སྐྱེས་ཏེ། ‘‘สพฺเพ ชิตา เต ปจฺจูหา, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา; นินฺนาทิตา เต ปถวี, สทฺโท เต ติทิวํ คโต. (ชา. ๒.๒๒.๒๒๘๓-๒๒๘๔); “ལྷ་དང་མི་ཡི་བར་ཆད་གང་ཡོད་པ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཁྱོད་ཀྱིས་རྣམ་པར་རྒྱལ། །ཁྱོད་ཀྱིས་ས་གཞི་ཀུན་ཏུ་སྒྲ་སྒྲོག་ཅིང་། །ཁྱོད་ཀྱི་སྒྲ་སྙན་གསུམ་རྩེན་གནས་སུ་སོང་། །” ‘‘ทุทฺททํ ททมานานํ, ทุกฺกรํ กมฺม กุพฺพตํ; อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ, สตํ ธมฺโม ทุรนฺนโย. “སྦྱིན་དཀའ་བ་དག་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་དང་། །བྱ་དཀའི་ལས་རྣམས་བྱེད་པར་བྱེད་པ་ལ། །སྐྱེས་བུ་དམ་མིན་རྗེས་སུ་བྱེད་མི་ནུས། །དམ་པའི་ཆོས་ནི་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་ཡིན། །” ‘‘ตสฺมา สตญฺจ อสตํ, นานา โหติ อิโต คติ; อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ, สนฺโต สคฺคปรายนา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๒๘๖-๒๒๘๗) – “དེ་ཕྱིར་འདི་ནས་ཤི་འཕོས་ནས། །དམ་པ་དང་ནི་དམ་མིན་པའི། །འགྲོ་བ་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར། །དམ་མིན་དམྱལ་བར་འགྲོ་འགྱུར་ཞིང་། །དམ་པ་མཐོ་རིས་གནས་སུ་འགྲོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། อาทินา นเยน มหาปุริสสฺส ทานานุโมทนวเสน ถุตึ อกาสิ. ཚུལ་དེས་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་སྦྱིན་པ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་པ་མཛད་དོ།། ตตฺถ ปจฺจูหาติ ปจฺจตฺถิกา. ทิพฺพาติ ทิพฺพยสปฏิพาหกา. มานุสาติ มนุสฺสยสปฏิพาหกา. เก ปน เตติ? มจฺฉริยธมฺมา, เต สพฺเพ ปุตฺตทารํ เทนฺเตน มหาสตฺเตน ชิตาติ ทสฺเสติ. ทุทฺททนฺติ ปุตฺตทาราทิทุทฺททํ ททมานานํ [Pg.100] ตเมว ทุกฺกรํ กุพฺพตํ ตุมฺหาทิสานํ กมฺมํ อญฺเญ สาวกปจฺเจกโพธิสตฺตา นานุกุพฺพนฺติ, ปเคว อสนฺโต มจฺฉริโน. ตสฺมา สตํ ธมฺโม ทุรนฺนโย สาธูนํ มหาโพธิสตฺตานํ ปฏิปตฺติธมฺโม อญฺเญหิ ทุรนุคโม. དེ་ལ་“པཙྩཱུཧཱ” (paccūhā) ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བོའོ།། “དིབྦཱ” (dibbā) ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་དཔལ་འབྱོར་ལ་བགེགས་བྱེད་པའོ།། “མཱནུསཱ” (mānusā) ཞེས་པ་ནི་མིའི་དཔལ་འབྱོར་ལ་བགེགས་བྱེད་པའོ།། “དེ་དག་གང་ཞེ་ན།” སེར་སྣའི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། བུ་དང་ཆུང་མ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། “དུདྡདཾ” (duddadaṃ) ཞེས་པ་ནི་བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་པར་དཀའ་བ་རྣམས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའོ།། ཁྱེད་ཅག་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པར་དཀའ་བའི་ལས་དེ་ལྟ་བུ་བྱེད་པ་ལ་ཉན་ཐོས་དང་རང་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་བ་གཞན་དག་གིས་ཀྱང་རྗེས་སུ་བྱེད་མི་ནུས་ན། སེར་སྣ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་ངན་པ་རྣམས་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒྲུབ་པའི་ཆོས་ནི་གཞན་དག་གིས་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་དཀའ་འོ།། เอวํ สกฺโก มหาปุริสสฺส อนุโมทนวเสน ถุตึ กตฺวา มทฺทิเทวึ นิยฺยาเตนฺโต – དེ་ལྟར་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་པ་མཛད་དེ། ལྷ་མོ་མ་དྲི་ཕྱིར་གཏོད་བཞིན་དུ། ‘‘ททามิ โภโต ภริยํ, มทฺทึ สพฺพงฺคโสภนํ; ตฺวญฺเจว มทฺทิยา ฉนฺโน, มทฺที จ ปติโน ตวา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๒๘๙) – “ཁྱོད་ཀྱི་ཆུང་མ་ཡན་ལག་ཀུན་མཛེས་མ།། མ་དྲི་ཞེས་བྱ་ཁྱོད་ལ་ཕྱིར་སྦྱིན་ནོ།། ཁྱོད་ནི་མ་དྲི་ཉིད་ལ་མགུ་བར་གྱིས།། མ་དྲི་ཡང་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཁྱོ་ལ་མགུ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། วตฺวา ตํ มทฺทึ ปฏิทตฺวา ทิพฺพตฺตภาเวน ชลนฺโต ตรุณสูริโย วิย อากาเส ฐตฺวา อตฺตานํ อาจิกฺขนฺโต – ཞེས་གསུངས་ནས་མ་དྲི་ཕྱིར་བྱིན་ཏེ། ལྷའི་ལུས་ཀྱིས་ཉི་མ་གཞོན་ནུ་ལྟར་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་ནམ་མཁའ་ལ་འགྲེང་ནས་རང་ཉིད་ངོ་སྤྲོད་པར། ‘‘สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท, อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก; วรํ วรสฺสุ ราชิสิ, วเร อฏฺฐ ททามิ เต’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๒๙๒) – “ང་ནི་ལྷ་དབང་བརྒྱ་བྱིན་ཡིན།། ཁྱོད་ཀྱི་དྲུང་དུ་འོངས་པ་ཡིན།། རྒྱལ་བའི་དྲང་སྲོང་མཆོག་སྩོལ་ཅིག། ཁྱོད་ལ་མཆོག་ནི་བརྒྱད་སྦྱིན་ནོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། วตฺวา วเรหิ นิมนฺเตสิ. มหาสตฺโตปิ ‘‘ปิตา มํ ปุนเทว รชฺเช ปติฏฺฐาเปตุ, วชฺฌปฺปตฺตํ วธโต โมเจยฺยํ, สพฺพสตฺตานํ อวสฺสโย ภเวยฺยํ, ปรทารํ น คจฺเฉยฺยํ, อิตฺถีนํ วสํ น คจฺเฉยฺยํ, ปุตฺโต เม ทีฆายุโก สิยา, อนฺนปานาทิเทยฺยธมฺโม พหุโก สิยา, ตญฺจ อปริกฺขยํ ปสนฺนจิตฺโต ทเทยฺยํ, เอวํ มหาทานานิ ปวตฺเตตฺวา เทวโลกํ คนฺตฺวา ตโต อิธาคโต สพฺพญฺญุตํ ปาปุเณยฺย’’นฺติ อิเม อฏฺฐ วเร ยาจิ. สกฺโก ‘‘นจิรสฺเสว ปิตา สญฺชยมหาราชา อิเธว อาคนฺตฺวา ตํ คเหตฺวา รชฺเช ปติฏฺฐาเปสฺสติ, อิตโร จ สพฺโพ เต มโนรโถ มตฺถกํ ปาปุณิสฺสติ, มา จินฺตยิ, อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ โอวทิตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. โพธิสตฺโต จ มทฺทิเทวี จ สมฺโมทมานา สกฺกทตฺติเย อสฺสเม วสึสุ. ཞེས་གསུངས་ནས་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་གདམས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཀྱང་། “ངའི་ཡབ་ཀྱིས་ང་སླར་ཡང་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་བར་གྱུར་ཅིག། གསོད་པར་འོས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པར་གྱུར་ཅིག། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་འགྱུར་བར་གྱུར་ཅིག། གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་མི་འགྲོ་བར་གྱུར་ཅིག། བུད་མེད་ཀྱི་དབང་དུ་མི་འགྲོ་བར་གྱུར་ཅིག། ངའི་བུ་ཚེ་རིང་བར་གྱུར་ཅིག། བཟའ་བཏུང་ལ་སོགས་པའི་སྦྱིན་བྱའི་ཆོས་རྣམས་མང་པོར་གྱུར་ཅིག། དེ་དག་ཀྱང་མ་ཟད་པར་དང་བའི་སེམས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པར་གྱུར་ཅིག། དེ་ལྟར་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ནས་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་ཏེ། དེ་ནས་འདིར་འོངས་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག།” ཅེས་མཆོག་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་གསོལ་ཏོ།། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཀྱང་། “མི་རིང་བར་ཁྱོད་ཀྱི་ཡབ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སཉྫ་ཡ་འདིར་ཉིད་དུ་འོངས་ནས། ཁྱོད་ཁྲིད་དེ་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་བར་འགྱུར་རོ།། ཁྱོད་ཀྱི་བསམ་པ་གཞན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བས། ཡིད་མི་བདེ་བར་མ་བྱེད་ཅིག། བག་ཡོད་པར་གྱིས་ཤིག།” ཅེས་གདམས་ངག་བྱིན་ནས་རང་གི་གནས་སུ་གཤེགས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་ལྷ་མོ་མ་དྲི་གཉིས་ཀྱང་དགའ་མགུ་ཡི་རང་བཞིན་དུ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བྱིན་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་བཞུགས་སོ།། ชูชเกปิ กุมาเร คเหตฺวา คจฺฉนฺเต เทวตา อารกฺขมกํสุ. ทิวเส ทิวเส เอกา เทวธีตา รตฺติภาเค อาคนฺตฺวา มทฺทิวณฺเณน กุมาเร ปฏิชคฺคิ. โส เทวตาวิคฺคหิโต หุตฺวา ‘‘กลิงฺครฏฺฐํ คมิสฺสามี’’ติ อฑฺฒมาเสน เชตุตฺตรนครเมว สมฺปาปุณิ. ราชา วินิจฺฉเย นิสินฺโน พฺราหฺมเณน สทฺธึ ทารเก ราชงฺคเณน คจฺฉนฺเต ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา พฺราหฺมเณน [Pg.101] สทฺธึ เต ปกฺโกสาเปตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา โพธิสตฺเตน กถิตนิยาเมเนว ธนํ ทตฺวา กุมาเร กิณิตฺวา นฺหาเปตฺวา โภเชตฺวา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิเต กตฺวา ราชา ทารกํ ผุสฺสติเทวี ทาริกํ อุจฺฉงฺเค กตฺวา โพธิสตฺตสฺส ราชปุตฺติยา จ ปวตฺตึ สุณึสุ. ཛཱུ་ཛ་ཀས་ཀྱང་གཞོན་ནུ་གཉིས་ཁྲིད་དེ་འགྲོ་བའི་ཚེ། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་སྲུང་སྐྱོབ་མཛད་དོ།། ཉིན་རེ་བཞིན་མཚན་མོའི་ཆར་ལྷའི་བུ་མོ་ཞིག་མ་དྲིའི་གཟུགས་སུ་བྱས་ཏེ་འོངས་ནས་གཞོན་ནུ་གཉིས་ལ་བལྟ་སྐྱོང་བྱས་སོ།། ཁོ་ནི་ལྷས་བསླུས་ཏེ་“ཀ་ལིང་གའི་ཡུལ་དུ་འགྲོའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ཀྱང་། ཟླ་བ་ཕྱེད་ཀྱི་ནང་དུ་ཛེ་ཏུཏྟ་རའི་གྲོང་ཁྱེར་ཉིད་དུ་སླེབས་སོ།། རྒྱལ་པོ་ཁྲིམས་རར་བཞུགས་པའི་ཚེ། བྲམ་ཟེ་དང་ལྷན་ཅིག་གཞོན་ནུ་གཉིས་ཕོ་བྲང་གི་ར་བར་འགྲོ་བ་གཟིགས་ནས་ངོ་ཤེས་ཏེ། བྲམ་ཟེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཁོང་ཚོ་བོས་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཐོས་པ་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ནོར་བྱིན་ཏེ་གཞོན་ནུ་གཉིས་བླུས་སོ།། ཁྲུས་བྱས་ཤིང་ཟས་ཟོས་ནས་རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་པར་བྱས་ཏེ། རྒྱལ་པོས་བུ་ཆུང་དང་ལྷ་མོ་ཕུས྄ས་ཏཱིས་བུ་མོ་ཆུང་ཆུང་པང་དུ་བླངས་ནས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་རྒྱལ་པོའི་སྲས་མོའི་གནས་ཚུལ་རྣམས་གསན་ཏོ།། ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘ภูนหจฺจํ วต มยา กต’’นฺติ สํวิคฺคมานโส ตาวเทว ทฺวาทสอกฺโขภนีปริมาณํ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา วงฺกปพฺพตาภิมุโข ปายาสิ สทฺธึ ผุสฺสติเทวิยา เจว ทารเกหิ จ. อนุกฺกเมน คนฺตฺวา ปุตฺเตน จ สุณิสาย จ สมาคญฺฉิ. เวสฺสนฺตโร ปิยปุตฺเต ทิสฺวา โสกํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต วิสญฺญี หุตฺวา ตตฺเถว ปติ, ตถา มทฺที มาตาปิตโร สหชาตา สฏฺฐิสหสฺสา จ อมจฺจา. ตํ การุญฺญํ ปสฺสนฺเตสุ เอโกปิ สกภาเวน สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิ, สกลํ อสฺสมปทํ ยุคนฺธรวาตปมทฺทิตํ วิย สาลวนํ อโหสิ. สกฺโก เทวราชา เตสํ วิสญฺญิภาววิโนทนตฺถํ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสาเปสิ, เตเมตุกามา เตเมนฺติ, โปกฺขเร ปติตวสฺสํ วิย วินิวตฺติตฺวา อุทกํ คจฺฉติ. สพฺเพ สญฺญํ ปฏิลภึสุ. ตทาปิ ปถวิกมฺปาทโย เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการา อจฺฉริยา ปาตุรเหสุํ. เตน วุตฺตํ – དེ་གསན་ནས་རྒྱལ་པོས་“ཀྱེ་ཧུད་བདག་གིས་གནོད་པ་ཆེན་པོ་བྱས་སོ་”སྙམ་དུ་ཡིད་སྐྱོ་བར་གྱུར་ཏེ། དེ་མ་ཐག་ཏུ་དཔུང་གི་ཚོགས་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པ་བཤམས་ནས། ལྷ་མོ་ཕུས྄ས་ཏཱི་དང་གཞོན་ནུ་གཉིས་དང་ལྷན་ཅིག་རི་བོ་བངྐ་པར་ཕྱོགས་ཏེ་གཤེགས་སོ།། རིམ་གྱིས་བྱོན་ནས་སྲས་དང་མནའ་མ་གཉིས་དང་མཇལ་ལོ།། ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱིས་རང་གི་བུ་གཅེས་པ་རྣམས་མཐོང་ནས་མྱ་ངན་བཟོད་མ་ནུས་པར་བརྒྱལ་ཏེ་དེ་ཉིད་དུ་འགྱེལ་ལོ།། དེ་བཞིན་དུ་མ་དྲི་དང་། ཡབ་ཡུམ་གཉིས། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བློན་པོ་དྲུག་ཁྲི་པོ་རྣམས་ཀྱང་འགྱེལ་ལོ།། སྙིང་རྗེ་བའི་གནས་དེ་མཐོང་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གཅིག་གིས་ཀྱང་རང་གི་སེམས་བཟུང་བར་མ་ནུས་ཏེ། ཀུན་དགའ་ར་བ་མཐའ་དག་རླུང་ཆེན་པོས་བཅོམ་པའི་ཤཱ་ལའི་ཚལ་ལྟར་གྱུར་ཏོ།། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཁོང་ཚོའི་བརྒྱལ་བའི་གནས་སྐབས་སེལ་བའི་ཕྱིར། པདྨའི་ཆར་ (པོཀྑརཝས྄ས) འབེབས་པར་མཛད་དོ།། སྦང་བར་འདོད་པ་རྣམས་ནི་སྦངས་ལ། གཞན་རྣམས་ལ་ནི་པདྨའི་ལོ་མར་ཆུ་ཐིགས་ཕོག་པ་ལྟར་ཆུ་རྣམས་འགྲིལ་ཏེ་འགྲོའོ།། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་དྲན་པ་རྙེད་དོ།། དེའི་ཚེ་ཡང་ས་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ངོ་མཚར་བའི་ལྟས་སྔར་བཤད་པ་རྣམས་བྱུང་ངོ་།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๒๐. ༡༢༠. ‘‘ปุนาปรํ พฺรหารญฺเญ, มาตาปิตุสมาคเม; กรุณํ ปริเทวนฺเต, สลฺลปนฺเต สุขํ ทุขํ. “གཞན་ཡང་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་རུ།། ཕ་མ་གཉིས་དང་མཇལ་བའི་ཚེ།། སྙིང་རྗེའི་ངུ་སྐད་འདོན་བཞིན་དུ།། བདེ་དང་སྡུག་བསྔལ་གླེང་བར་བྱེད།།” ๑๒๑. ༡༢༡. ‘‘หิโรตฺตปฺเปน ครุนา, อุภินฺนํ อุปสงฺกมิ; ตทาปิ ปถวี กมฺปิ, สิเนรุวนวฏํสกา’’ติ. “ངོ་ཚ་ཤེས་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པས།། གཉིས་ཀའི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་།། དེའི་ཚེ་ས་ཡང་རྣམ་པར་གཡོས།། ལྷུན་པོ་ནགས་ཚལ་བཅས་པ་བཏུད།།” ཅེས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ กรุณํ ปริเทวนฺเตติ มาตาปิตโร อาทึ กตฺวา สพฺพสฺมึ อาคตชเน กรุณํ ปริเทวมาเน. สลฺลปนฺเต สุขํ ทุขนฺติ สุขทุกฺขํ ปุจฺฉิตฺวา ปฏิสนฺถารวเสน อาลาปสลฺลาปํ กโรนฺเต. หิโรตฺตปฺเปน ครุนา อุภินฺนนฺติ อิเม สิวีนํ วจนํ คเหตฺวา อทูสกํ ธมฺเม ฐิตํ มํ ปพฺพาชยึสูติ จิตฺตปฺปโกปํ อกตฺวา อุโภสุ เอเตสุ มาตาปิตูสุ ธมฺมคารวสมุสฺสิเตน หิโรตฺตปฺเปเนว ยถารูเป อุปสงฺกมิ. เตน เม ธมฺมเตเชน ตทาปิ ปถวี กมฺปิ. དེ་ལ་“ཀརུཎཾ པརིདེཝནྟེ” (karuṇaṃ paridevante) ཞེས་པ་ནི་ཕ་མ་ལ་སོགས་ཏེ་འོངས་པའི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་སྙིང་རྗེ་བའི་སྒོ་ནས་ངུ་བའོ།། “སལླཔནྟེ སུཁཾ དུཁཾ” (sallapante sukhaṃ dukhaṃ) ཞེས་པ་ནི་བདེ་སྡུག་དྲིས་ནས་གཤིས་ལུགས་འདྲི་བའི་སྒོ་ནས་ཕན་ཚུན་གླེང་མོལ་བྱེད་པའོ།། “ཧིརོཏྟཔྤེན གརུནཱ ཨུབྷིནྣཾ” (hirottappena garunā ubhinnaṃ) ཞེས་པ་ནི་“ཕ་མ་འདི་དག་གིས་སི་བིའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བཟུང་ནས། ཉེས་པ་མེད་ཅིང་ཆོས་ལ་གནས་པའི་བདག་ཕྱིར་བསྐྲད་དོ་”སྙམ་དུ་སེམས་ལ་ཁོང་ཁྲོ་མ་བྱས་པར། ཕ་མ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལ་ཆོས་ཀྱི་གུས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། བདག་གི་ཆོས་ཀྱི་མཐུ་དེས་དེའི་ཚེ་ཡང་ས་ཆེན་པོ་འདི་གཡོས་སོ།། อถ [Pg.102] สญฺชยมหาราชา โพธิสตฺตํ ขมาเปตฺวา รชฺชํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา ตงฺขณญฺเญว เกสมสฺสุกมฺมาทีนิ การาเปตฺวา นฺหาเปตฺวา สพฺพาภรณวิภูสิตํ เทวราชานมิว วิโรจมานํ สห มทฺทิเทวิยา รชฺเช อภิสิญฺจิตฺวา ตาวเทว จ ตโต ปฏฺฐาย ทฺวาทสอกฺโขภนีปริมาณาย จตุรงฺคินิยา เสนาย จ ปุตฺตํ ปริวารยิตฺวา วงฺกปพฺพตโต ยาว เชตุตฺตรนครา สฏฺฐิโยชนมคฺคํ อลงฺการาเปตฺวา ทฺวีหิ มาเสหิ สุเขเนว นครํ ปเวเสสิ. มหาชโน อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทสิ. เจลุกฺเขปาทโย ปวตฺตึสุ. นคเร จ นนฺทิเภรึ จราเปสุํ. อนฺตมโส พิฬาเร อุปาทาย สพฺเพสํ พนฺธเน ฐิตานํ พนฺธนโมกฺโข อโหสิ. โส นครํ ปวิฏฺฐทิวเสเยว ปจฺจูสกาเล จินฺเตสิ – ‘‘สฺเว วิภาตาย รตฺติยา มมาคตภาวํ สุตฺวา ยาจกา อาคมิสฺสนฺติ, เตสาหํ กึ ทสฺสามี’’ติ. ตสฺมึ ขเณ สกฺกสฺส อาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. โส อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา ตาวเทว ราชนิเวสนสฺส ปุริมวตฺถุํ ปจฺฉิมวตฺถุญฺจ กฏิปฺปมาณํ ปูเรนฺโต ฆนเมโฆ วิย สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสาเปสิ. สกลนคเร ชณฺณุปฺปมาณํ วสฺสาเปสีติ. เตน วุตฺตํ – དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སཉྫ་ཡས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་བཟོད་པར་གསོལ་ཏེ། རྒྱལ་སྲིད་གཏད་ནས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བཞར་བ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་དུ་བཅུག་ཅིང་ཁྲུས་བྱས་ཏེ། རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་ནས་ལྷའི་དབང་པོ་ལྟར་མཛེས་པར་བྱས་ནས། ལྷ་མོ་མ་དྲི་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་ཏོ།། དེ་མ་ཐག་ཏུ་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཡན་ལག་བཞི་པའི་དཔུང་གི་ཚོགས་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པས་སྲས་ལ་བསྐོར་ནས། རི་བོ་བངྐ་པ་ནས་ཛེ་ཏུཏྟ་རའི་གྲོང་ཁྱེར་བར་གྱི་དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུའི་ལམ་བརྒྱན་དུ་བཅུག་སྟེ། ཟླ་བ་གཉིས་ཀྱི་ནང་དུ་བདེ་བར་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྤྱན་དྲངས་སོ།། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་གྱུར་ཏོ།། གོས་གཡུག་པ་ལ་སོགས་པ་བྱུང་ངོ་།། གྲོང་ཁྱེར་དུ་དགའ་བའི་རྔ་བརྡུང་བར་བཅུག་གོ། ཐ་ན་ཞི་མི་ (biḷāra) ཡན་ཆད་བཟུང་སྟེ་བཙོན་རར་གནས་པ་ཐམས་ཅད་བཙོན་ར་ལས་ཐར་བར་གྱུར་ཏོ།། ཁོང་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་པའི་ཉིན་མོ་དེའི་ཐོ་རངས་ཀྱི་ཆར་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “སང་ཉིན་མཚན་མོ་གསལ་བར་གྱུར་ཚེ། བདག་འོངས་པའི་གནས་ཚུལ་ཐོས་ནས་སློང་མོ་བ་རྣམས་འོངས་པར་འགྱུར་ན། བདག་གིས་ཁོང་ཚོ་ལ་ཅི་ཞིག་སྦྱིན་པར་བྱ།” ཞེས་སོ།། དེའི་ཚེ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་སྟན་ཚ་བར་གྱུར་ཏོ།། ཁོས་བརྟགས་ནས་རྒྱུ་རྐྱེན་དེ་ཤེས་ཏེ། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཕོ་བྲང་གི་མདུན་གྱི་ས་གཞི་དང་རྒྱབ་ཀྱི་ས་གཞི་ལ་རྐེད་པའི་ཚད་ཙམ་གང་བར་བྱེད་བཞིན་དུ། སྤྲིན་མཐུག་པོ་ལྟར་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་གྱི་ཆར་ཕབ་བོ།། གྲོང་ཁྱེར་མཐའ་དག་ཏུ་པུས་མོའི་ཚད་ཙམ་ཕབ་བོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๒๒. ༡༢༢. ‘‘ปุนาปรํ พฺรหารญฺญา, นิกฺขมิตฺวา สญาติภิ; ปวิสามิ ปุรํ รมฺมํ, เชตุตฺตรํ ปุรุตฺตมํ. “གཞན་ཡང་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་ནས།། ཉེ་དུ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཐོན།། ཛེ་ཏུཏྟ་ར་གྲོང་ཁྱེར་མཆོག། ཉམས་དགའི་གྲོང་དུ་ཞུགས་པར་གྱུར།།” ๑๒๓. ༡༢༣. ‘‘รตนานิ สตฺต วสฺสึสุ, มหาเมโฆ ปวสฺสถ; ตทาปิ ปถวี กมฺปิ, สิเนรุวนวฏํสกา. “རིན་ཆེན་སྣ་བདུན་ཆར་དུ་བབས།། སྤྲིན་ཆེན་པོ་ལས་ཆར་ཆེན་བབས།། དེའི་ཚེ་ས་ཡང་རྣམ་པར་གཡོས།། ལྷུན་པོ་ནགས་ཚལ་བཅས་པ་བཏུད།།” ๑๒๔. ༡༢༤. ‘‘อเจตนายํ ปถวี, อวิญฺญาย สุขํ ทุขํ; สาปิ ทานพลา มยฺหํ, สตฺตกฺขตฺตุํ ปกมฺปถา’’ติ. “ས་ཆེན་འདི་ནི་སེམས་མེད་དེ།། བདེ་དང་སྡུག་བསྔལ་མི་ཤེས་ཀྱང་།། བདག་གི་སྦྱིན་པའི་མཐུ་ཉིད་ཀྱིས།། ལན་བདུན་དུ་ནི་རྣམ་པར་གཡོས།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། เอวํ สตฺตรตนวสฺเส วุฏฺเฐ ปุนทิวเส มหาสตฺโต ‘‘เยสํ กุลานํ ปุริมปจฺฉิมวตฺถูสุ วุฏฺฐธนํ, เตสญฺเญว โหตู’’ติ ทาเปตฺวา อวเสสํ อาหราเปตฺวา อตฺตโน เคหวตฺถุสฺมึ ธเนน สทฺธึ โกฏฺฐาคาเรสุ โอกิราเปตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตสิ. อเจตนายํ ปถวีติ เจตนารหิตา อยํ มหาภูตา ปถวี, เทวตา ปน เจตนาสหิตา. อวิญฺญาย สุขํ ทุขนฺติ อเจตนตฺตา เอว สุขํ ทุกฺขํ อชานิตฺวา. สติปิ สุขทุกฺขปจฺจยสํโยเค [Pg.103] ตํ นานุภวนฺตี. สาปิ ทานพลา มยฺหนฺติ เอวํภูตาปิ สา มหาปถวี มม ทานปุญฺญานุภาวเหตุ. สตฺตกฺขตฺตุํ ปกมฺปถาติ อฏฺฐวสฺสิกกาเล หทยมํสาทีนิปิ ยาจกานํ ทเทยฺยนฺติ ทานชฺฌาสยุปฺปาเท มงฺคลหตฺถิทาเน ปพฺพาชนกาเล ปวตฺติตมหาทาเน ปุตฺตทาเน ภริยาทาเน วงฺกปพฺพเต ญาติสมาคเม นครํ ปวิฏฺฐทิวเส รตนวสฺสกาเลติ อิเมสุ ฐาเนสุ สตฺตวารํ อกมฺปิตฺถ. เอวํ เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวิกมฺปนาทิอจฺฉริยปาตุภาวเหตุภูตานิ ยาวตายุกํ มหาทานานิ ปวตฺเตตฺวา มหาสตฺโต อายุปริโยสาเน ตุสิตปุเร อุปฺปชฺชิ. เตนาห ภควา – དེ་ལྟར་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་གྱི་ཆར་བབས་པ་དང་། ཕྱི་ཉིན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་“ཁྱིམ་ཚང་གང་དག་གི་མདུན་ས་དང་རྒྱབ་སར་བབས་པའི་ནོར་རྣམས་ཁོང་ཚོ་ཉིད་ལ་དབང་བར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་སྦྱིན་དུ་བཅུག་ནས། ལྷག་མ་རྣམས་བསྡུས་ཏེ་རང་གི་ཕོ་བྲང་གི་ནོར་དང་ལྷན་ཅིག་བང་མཛོད་རྣམས་སུ་བླུགས་ནས་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ངོ་།། “ཨཙེཏནཱཡཾ པཐཝཱི” (acetanāyaṃ pathavī) ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོའི་ས་འདི་ནི་སེམས་པ་དང་བྲལ་བ་ཡིན་ལ། ལྷ་རྣམས་ནི་སེམས་པ་དང་བཅས་པའོ།། “ཨཝིཉྙཱཡ སུཁཾ དུཁཾ” (aviññāya sukhaṃ dukhaṃ) ཞེས་པ་ནི་སེམས་མེད་པའི་ཕྱིར་བདེ་སྡུག་མི་ཤེས་པའོ།། བདེ་སྡུག་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་དང་འཕྲད་ཀྱང་དེ་དག་མི་མྱོང་བའོ།། “སཱཔི དཱནབལཱ མཡྷཾ” (sāpi dānabalā mayhaṃ) ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་གྱུར་ཀྱང་ས་ཆེན་པོ་དེ་བདག་གི་སྦྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་སོ།། “སཏྟཀྑཏྟུཾ པཀམྤཐཱ” (sattakkhattuṃ pakampatha) ཞེས་པ་ནི་ལོ་བརྒྱད་ལོན་པའི་ཚེ། “བདག་གིས་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་སྙིང་དང་ཤ་ལ་སོགས་པ་ཡང་སྦྱིན་ནོ།།” ཞེས་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་སྐྱེས་པའི་ཚེ་དང་། བཀྲ་ཤིས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་སྦྱིན་པའི་ཚེ་དང་། ཕྱིར་བསྐྲད་པའི་ཚེ་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་བའི་ཚེ་དང་། བུ་སྦྱིན་པའི་ཚེ་དང་། ཆུང་མ་སྦྱིན་པའི་ཚེ་དང་། རི་བོ་བངྐ་པར་ཉེ་དུ་རྣམས་དང་མཇལ་བའི་ཚེ་དང་། གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་པའི་ཉིན་མོ་རིན་པོ་ཆེའི་ཆར་བབས་པའི་ཚེ་སྟེ། གནས་འདི་རྣམས་སུ་ལན་བདུན་དུ་ས་གཡོས་སོ།། དེ་ལྟར་སྐྱེ་བ་གཅིག་ཉིད་ལ་ས་ཆེན་པོ་ལན་བདུན་དུ་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ངོ་མཚར་བའི་ལྟས་དུ་མ་འབྱུང་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཚེ་གང་པོའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་བཏང་ནས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཚེའི་མཐར་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘ตโต เวสฺสนฺตโร ราชา, ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย; กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ, สคฺคํ โส อุปปชฺชถา’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๔๔๐); “དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་།། རྒྱལ་རིགས་ཤེས་རབ་ལྡན་པ་དེས།། སྦྱིན་པ་རྣམས་ནི་བཏང་བྱས་ནས།། ལུས་ཞིག་མཐོ་རིས་གནས་སུ་སྐྱེས།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ตทา ชูชโก เทวทตฺโต อโหสิ, อมิตฺตตาปนา จิญฺจมาณวิกา, เจตปุตฺโต ฉนฺโน, อจฺจุตตาปโส สาริปุตฺโต, สกฺโก อนุรุทฺโธ, มทฺที ราหุลมาตา, ชาลิกุมาโร ราหุโล, กณฺหาชินา อุปฺปลวณฺณา, มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ, เสสปริสา พุทฺธปริสา, เวสฺสนฺตโร ราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཛཱུ་ཛ་ཀ་ནི་ལྷས་བྱིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། ཨ་མིཏྟ་ཏཱ་པ་ནཱ་ནི་ཙིཉྩའི་བུ་མོར་གྱུར་ཏོ།། ཙེ་ཏའི་བུ་ནི་འཆར་ཀར་གྱུར་ཏོ།། དྲང་སྲོང་ཨཙྩུ་ཏa་ནི་ཤཱ་རིའི་བུར་གྱུར་ཏོ།། བརྒྱ་བྱིན་ནི་མ་འགགས་པར་གྱུར་ཏོ།། མ་དྲི་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་མ་རུ་གྱུར་ཏོ།། གཞོན་ནུ་ཛཱ་ལི་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། ཀཎྷཱ་ཛི་ནཱ་ནི་ཨུཏྤལའི་མདོག་ཏུ་གྱུར་ཏོ།། ཡབ་ཡུམ་གཉིས་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོའི་རིགས་སུ་གྱུར་ཏོ།། འཁོར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་དུ་གྱུར་ཏོ།། རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཡིན་ནོ།། อิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ยถารหํ เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา มหาสตฺเต กุจฺฉิคเต มาตุ เทวสิกํ ฉสตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชตฺวา ทานํ ทาตุกามตาโทหโฬ, ตถา ทียมาเนปิ ธนสฺส ปริกฺขยาภาโว, ชาตกฺขเณ เอว หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘ทานํ ทสฺสามิ, อตฺถิ กิญฺจี’’ติ วาจานิจฺฉารณํ, จตุปญฺจวสฺสิกกาเล อตฺตโน อลงฺการสฺส ธาตีนํ หตฺถคตสฺส ปุน อคฺคเหตุกามตา, อฏฺฐวสฺสิกกาเล หทยมํสาทิกสฺส อตฺตโน สรีราวยวสฺส ทาตุกามตาติ เอวมาทิกา สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวิกมฺปนาทิอเนกจฺฉริยปาตุภาวเหตุภูตา อิธ มหาปุริสสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพา. เตเนตํ วุจฺจติ – འདིར་ཡང་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཅི་རིགས་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལྷུམས་སུ་ཞུགས་པའི་ཚེ། ཡུམ་ལ་ཉིན་རེ་བཞིན་ནོར་འབུམ་ཕྲག་དྲུག་བཏང་ནས་སྦྱིན་པ་གཏོང་འདོད་པའི་མངལ་གྱི་དང་ག་སྐྱེས་པ་དང་། དེ་ལྟར་བྱིན་ཀྱང་ནོར་ཟད་པ་མེད་པ་དང་། བཙས་མ་ཐག་ཏུ་ལག་པ་བརྐྱངས་ནས་“བདག་གིས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་བྱའོ།། ཅི་ཞིག་ཡོད་དམ་”ཞེས་ཚིག་སྨྲས་པ་དང་། ལོ་བཞི་ལྔ་ལོན་པའི་ཚེ། རང་གི་རྒྱན་ཆ་རྣམས་མ་མ་རྣམས་ཀྱི་ལག་ཏུ་སོང་བ་ན་སླར་ལེན་པར་མི་འདོད་པ་དང་། ལོ་བརྒྱད་ལོན་པའི་ཚེ། རང་གི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་སྙིང་དང་ཤ་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་པར་འདོད་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུའི་ས་ཆེན་པོ་ལན་བདུན་དུ་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ངོ་མཚར་བའི་ལྟས་དུ་མ་འབྱུང་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་འདིར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘เอวํ อจฺฉริยา เหเต, อพฺภุตา จ มเหสิโน…เป…; เตสุ จิตฺตปฺปสาโทปิ, ทุกฺขโต ปริโมจเย; ปเควานุกิริยา เตสํ, ธมฺมสฺส อนุธมฺมโต’’ติ. “དེ་ལྟར་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་ཡི།། ངོ་མཚར་རྨད་བྱུང་འདི་དག་ཉིད།། ... དེ་དག་ལ་ནི་སེམས་དང་བས།། སྡུག་བསྔལ་ཀུན་ལས་ཐར་བར་བྱེད།། ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས།། རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། เวสฺสนฺตรจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๐. สสปณฺฑิตจริยาวณฺณนา ༡༠. རི་བོང་མཁས་པའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๑๒๕-๖. ทสเม [Pg.104] ยทา โหมิ, สสโกติ อหํ, สาริปุตฺต, โพธิปริเยสนํ จรมาโน ยทา สสปณฺฑิโต โหมิ. โพธิสตฺตา หิ กมฺมวสิปฺปตฺตาปิ ตาทิสานํ ติรจฺฉานานํ อนุคฺคณฺหนตฺถํ ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตนฺติ. ปวนจารโกติ มหาวนจารี. ทพฺพาทิติณานิ รุกฺขคจฺเฉสุ ปณฺณานิ ยํกิญฺจิ สากํ รุกฺขโต ปติตผลานิ จ ภกฺโข เอตสฺสาติ ติณปณฺณสากผลภกฺโข. ปรเหฐนวิวชฺชิโตติ ปรปีฬาวิรหิโต. สุตฺตโปโต จาติ อุทฺทโปโต จ. อหํ ตทาติ ยทาหํ สสโก โหมิ, ตทา เอเต มกฺกฏาทโย ตโย สหาเย โอวทามิ. ༡༢༥-༦. ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད་དེ། སྐབས་བཅུ་པ་ལས། 'གང་གི་ཚེ་ང་རི་བོང་དུ་གྱུར་པ་' ཞེས་པ་ནི། ང་ཉིད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་འཚོལ་ཞིང་སྤྱོད་པའི་ཚེ། རི་བོང་མཁས་པར་གྱུར་པ་ཉིད་དོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ནི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་དེ་ལྟ་བུའི་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་ཡང་། དུད་འགྲོ་དེ་དག་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །'ནགས་སུ་རྒྱུ་བ་' ཞེས་པ་ནི་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོར་རྒྱུ་བའོ། །ཀུ་ཤ་ལ་སོགས་པའི་རྩྭ་དང་། ཤིང་དང་ཤིང་ཕྲན་གྱི་ལོ་མ་དང་། སྡོང་པོ་ལས་ལྷུང་བའི་ཤིང་ཏོག་གང་ཡང་རུང་བ་ནི་ཁོང་གི་ཟས་ཡིན་པས། 'རྩྭ་ལོ་སྡོང་བུ་ཤིང་ཏོག་ཟས་སུ་ཟ་བ་' ཞེས་བྱའོ། །'གཞན་ལ་གནོད་པ་སྤངས་པ་' ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལ་འཚེ་བ་དང་བྲལ་བའོ། །'སྲམ་ཕྲུག་' ཅེས་པ་ནི་སྲམ་གྱི་ཕྲུ་གུའོ། །'དེའི་ཚེ་ང་' ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་ང་རི་བོང་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ། སྤྲེའུ་ལ་སོགས་པའི་གྲོགས་པོ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ལ་གདམས་ངག་སྟོན་པའོ།། ๑๒๗. กิริเย กลฺยาณปาปเกติ กุสเล เจว อกุสเล จ กมฺเม. ปาปานีติ อนุสาสนาการทสฺสนํ. ตตฺถ ปาปานิ ปริวชฺเชถาติ ปาณาติปาโต…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิมานิ ปาปานิ ปริวชฺเชถ. กลฺยาเณ อภินิวิสฺสถาติ ทานํ สีลํ…เป… ทิฏฺฐุชุกมฺมนฺติ อิทํ กลฺยาณํ, อิมสฺมึ กลฺยาเณ อตฺตโน กายวาจาจิตฺตานิ อภิมุขภาเวน นิวิสฺสถ, อิมํ กลฺยาณปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชถาติ อตฺโถ. ༡༢༧. 'བྱ་བ་དགེ་བ་དང་སྡིག་པ་' ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ལའོ། །'སྡིག་པ་རྣམས་' ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་གདམས་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའོ། །དེ་ལ་ 'སྡིག་པ་རྣམས་སྤོངས་ཤིག་' ཞེས་པ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་ནས་ལོག་པར་ལྟ་བའི་བར་གྱི་སྡིག་པའི་ལས་འདི་དག་ཡོངས་སུ་སྤོངས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །'དགེ་བ་ལ་འཇུག་པར་གྱིས་ཤིག་' ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ནས་ལྟ་བ་དྲང་པོར་བྱེད་པའི་བར་གྱི་དགེ་བ་འདི་ལ། རང་གི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པར་གྱིས་ཤིང་། དགེ་བའི་སྤྱོད་པ་འདི་ལ་ཉམས་སུ་ལེན་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། เอวํ มหาสตฺโต ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺโตปิ ญาณสมฺปนฺนตาย กลฺยาณมิตฺโต หุตฺวา เตสํ ติณฺณํ ชนานํ กาเลน กาลํ อุปคตานํ โอวาทวเสน ธมฺมํ เทเสสิ. เต ตสฺส โอวาทํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา วสนฺติ. เอวํ กาเล คจฺฉนฺเต โพธิสตฺโต อากาสํ โอโลเกตฺวา จนฺทปาริปูรึ ทิสฺวา ‘‘อุโปสถกมฺมํ กโรถา’’ติ โอวทิ. เตนาห – དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ཀྱང་། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དུ་གྱུར་ཏེ། དུས་དུས་སུ་ལྷགས་པའི་སྐྱེ་བོ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ལ་གདམས་ངག་གི་སྒོ་ནས་ཆོས་བསྟན་ཏོ། །དེ་དག་གིས་ཁོང་གི་གདམས་ངག་དང་དུ་བླངས་ནས། རང་རང་གི་གནས་སུ་སོང་སྟེ་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་དུས་འདས་པ་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ནམ་མཁར་བལྟས་ཏེ་ཟླ་བ་ཉ་གང་བ་མཐོང་ནས། 'གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་གྱིས་ཤིག་' ཅེས་གདམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๒๘. ༡༢༨. ‘‘อุโปสถมฺหิ ทิวเส, จนฺทํ ทิสฺวาน ปูริตํ; เอเตสํ ตตฺถ อาจิกฺขึ, ทิวโส อชฺชุโปสโถ. 'གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོ་ལ། ཟླ་བ་ཉ་གང་བ་མཐོང་ནས། དེ་དག་ལ་དེར་བསྟན་པ་ནི། དེ་རིང་ནི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོའོ། །' ๑๒๙. ༡༢༩. ‘‘ทานานิ ปฏิยาเทถ, ทกฺขิเณยฺยสฺส ทาตเว; ทตฺวา ทานํ ทกฺขิเณยฺเย, อุปวสฺสถุโปสถ’’นฺติ. 'སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་གྲ་སྒྲིག་གྱིས་ཤིག །ཡོན་གནས་དག་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། །ཡོན་གནས་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས། །གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་སྲུངས་ཤིག །' ཅེས་པའོ།། ตตฺถ จนฺทํ ทิสฺวา น ปูริตนฺติ ชุณฺหปกฺขจาตุทฺทสิยํ อีสกํ อปริปุณฺณภาเวน จนฺทํ น ปริปูริตํ ทิสฺวา ตโต วิภาตาย รตฺติยา อรุณุคฺคมนเวลายเมว อุโปสถมฺหิ ทิวเส ปนฺนรเส เอเตสํ มกฺกฏาทีนํ มยฺหํ [Pg.105] สหายานํ ทิวโส อชฺชุโปสโถ. ตสฺมา ‘‘ทานานิ ปฏิยาเทถา’’ติอาทินา ตตฺถ อุโปสถทิวเส ปฏิปตฺติวิธานํ อาจิกฺขินฺติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ทานานีติ เทยฺยธมฺเม. ปฏิยาเทถาติ ยถาสตฺติ ยถาพลํ สชฺเชถ. ทาตเวติ ทาตุํ. อุปวสฺสถาติ อุโปสถกมฺมํ กโรถ, อุโปสถสีลานิ รกฺขถ, สีเล ปติฏฺฐาย ทินฺนทานํ มหปฺผลํ โหติ, ตสฺมา ยาจเก สมฺปตฺเต ตุมฺเหหิ ขาทิตพฺพาหารโต ทตฺวา ขาเทยฺยาถาติ ทสฺเสติ. དེ་ལ་ 'ཟླ་བ་མ་གང་བ་མཐོང་ནས' ཞེས་པ་ནི། ཡར་ངོའི་ཚེས་བཅུ་བཞིའི་ཉིན་ཟླ་བ་ཅུང་ཟད་མ་གང་བར་མཐོང་ནས། དེ་ལས་མཚན་མོ་འདས་ཏེ་སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་ཉིད་དུ། ཚེས་བཅོ་ལྔའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོ་འདི་ནི། ངའི་གྲོགས་པོ་སྤྲེའུ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ 'སྦྱིན་པ་རྣམས་གྲ་སྒྲིག་གྱིས་ཤིག་' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོར་ཉམས་ལེན་གྱི་རིམ་པ་སྟོན་པ་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ 'སྦྱིན་པ་རྣམས་' ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །'གྲ་སྒྲིག་གྱིས་ཤིག་' ཅེས་པ་ནི་རང་གི་ནུས་པ་དང་མཐུ་ལ་གཞིགས་ཏེ་གྲ་སྒྲིག་གྱིས་ཤིག་པའོ། །'སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །'གསོ་སྦྱོང་སྲུངས་ཤིག་' ཅེས་པ་ནི་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་གྱིས་ཤིག །གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་སྲུངས་ཤིག །ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་ནས་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་སློང་མོ་བ་ལྷགས་པའི་ཚེ། ཁྱེད་རང་གིས་ཟ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ལས་བགོས་ཏེ་བྱིན་ནས་ཟོ་ཞིག་ཅེས་སྟོན་པའོ།། เต ‘‘สาธู’’ติ โพธิสตฺตสฺส โอวาทํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐหึสุ. เตสุ อุทฺทโปโต ปาโตว ‘‘โคจรํ ปริเยสิสฺสามี’’ติ นทีตีรํ คโต. อเถโก พาฬิสิโก สตฺต โรหิตมจฺเฉ อุทฺธริตฺวา วลฺลิยา อาวุณิตฺวา นทีตีเร วาลุกาย ปฏิจฺฉาเทตฺวา มจฺเฉ คณฺหนฺโต นทิยา อโธ โสตํ ภสฺสิ. อุทฺโท มจฺฉคนฺธํ ฆายิตฺวา วาลุกํ วิยูหิตฺวา มจฺเฉ ทิสฺวา นีหริตฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข เอเตสํ สามิโก’’ติ ติกฺขตฺตุํ โฆเสตฺวา สามิกํ อปสฺสนฺโต วลฺลิยํ ฑํสิตฺวา อตฺตโน วสนคุมฺเพ ฐเปตฺวา ‘‘เวลายเมว ขาทิสฺสามี’’ติ อตฺตโน สีลํ อาวชฺเชนฺโต นิปชฺชิ. สิงฺคาโลปิ โคจรํ ปริเยสนฺโต เอกสฺส เขตฺตโคปกสฺส กุฏิยํ ทฺเว มํสสูลานิ เอกํ โคธํ เอกญฺจ ทธิวารกํ ทิสฺวา ‘‘อตฺถิ นุ โข เอเตสํ สามิโก’’ติ ติกฺขตฺตุํ โฆเสตฺวา สามิกํ อทิสฺวา ทธิวารกสฺส อุคฺคหณรชฺชุกํ คีวายํ ปเวเสตฺวา มํสสูเล จ โคธญฺจ มุเขน ฑํสิตฺวา อตฺตโน วสนคุมฺเพ ฐเปตฺวา ‘‘เวลายเมว ขาทิสฺสามี’’ติ อตฺตโน สีลํ อาวชฺเชนฺโต นิปชฺชิ. มกฺกโฏปิ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา อมฺพปิณฺฑํ อาหริตฺวา อตฺตโน วสนคุมฺเพ ฐเปตฺวา ‘‘เวลายเมว ขาทิสฺสามี’’ติ อตฺตโน สีลํ อาวชฺเชนฺโต นิปชฺชิ. ติณฺณมฺปิ ‘‘อโห อิธ นูน ยาจโก อาคจฺเฉยฺยา’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ. เตน วุตฺตํ – དེ་དག་གིས་ 'ལེགས་སོ་' ཞེས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་གདམས་ངག་སྤྱི་བོས་དང་དུ་བླངས་ཏེ། གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་རྣམས་སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་སྲམ་ཕྲུག་ནི་སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་ 'ཟས་འཚོལ་བར་བྱའོ་' ཞེས་ཆུ་ཀླུང་གི་འགྲམ་དུ་སོང་ངོ། །དེའི་ཚེ་ཉ་པ་ཞིག་གིས་ཉ་གདོང་དམར་པོ་བདུན་ཆུ་ལས་བཏོན་ཏེ། ལྕུག་མས་བརྒྱུས་ནས་ཆུ་ཀླུང་གི་འགྲམ་གྱི་བྱེ་མའི་ནང་དུ་སྦས་ཏེ། ཉ་གཞན་འཛིན་བཞིན་དུ་ཆུ་ཀླུང་གི་གཤམ་དུ་ལྷུང་ངོ། །སྲམ་གྱིས་ཉའི་དྲི་མ་ཚོར་ནས་བྱེ་མ་བསལ་ཏེ་ཉ་རྣམས་མཐོང་ནས་ཕྱིར་བཏོན་ཏེ། 'འདི་དག་གི་བདག་པོ་ཡོད་དམ་' ཞེས་ལན་གསུམ་དུ་བོས་ཀྱང་བདག་པོ་མ་མཐོང་བས། ལྕུག་མ་སོ་ཡིས་བཟུང་ནས་རང་གི་གནས་ཚང་གི་ཚལ་དུ་བཞག་སྟེ། 'དུས་ལ་བབས་པའི་ཚེ་ཟའོ་' ཞེས་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བསམ་བཞིན་དུ་ཉལ་ལོ། །ལྕེ་སྤྱང་ཡང་ཟས་འཚོལ་བཞིན་དུ་ཞིང་སྲུང་བ་ཞིག་གི་སྤྱིལ་བུའི་ནང་དུ་ཤ་བསྲེགས་པའི་ལྕགས་གཟེར་གཉིས་དང་། རྨིགས་པ་གཅིག་དང་། ཞོ་ཕོར་གཅིག་མཐོང་ནས། 'འདི་དག་གི་བདག་པོ་ཡོད་དམ་' ཞེས་ལན་གསུམ་དུ་བོས་ཀྱང་བདག་པོ་མ་མཐོང་བས། ཞོ་ཕོར་གྱི་ཐག་པ་སྐེ་ལ་བསྐོན་ཏེ། ཤ་གཟེར་དང་རྨིགས་པ་སོ་ཡིས་བཟུང་ནས་རང་གི་གནས་ཚང་གི་ཚལ་དུ་བཞག་སྟེ། 'དུས་ལ་བབས་པའི་ཚེ་ཟའོ་' ཞེས་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བསམ་བཞིན་དུ་ཉལ་ལོ། །སྤྲེའུ་ཡང་ནགས་ཚལ་དུ་སོང་ནས་སྭཱ་རའི་འབྲས་བུ་བཏོགས་ཏེ་རང་གི་གནས་ཚང་གི་ཚལ་དུ་བཞག་སྟེ། 'དུས་ལ་བབས་པའི་ཚེ་ཟའོ་' ཞེས་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བསམ་བཞིན་དུ་ཉལ་ལོ། །དེ་གསུམ་ཀ་ལའང་ 'ཀྱེ་མ་རེ་ཞིག་འདིར་སློང་མོ་བ་ཞིག་ལྷགས་པར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་པའི་སེམས་སྐྱེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๓๐. ༡༣༠. ‘‘เต เม สาธูติ วตฺวาน, ยถาสตฺติ ยถาพลํ; ทานานิ ปฏิยาเทตฺวา, ทกฺขิเณยฺยํ คเวสิสุ’’นฺติ. 'དེ་དག་གིས་ང་ལ་ལེགས་སོ་ཞེས་སྨྲས་ནས། །རང་གི་ནུས་པ་དང་མཐུ་ལ་གཞིགས་ཏེ། །སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་གྲ་སྒྲིག་བྱས་ནས། །ཡོན་གནས་ཤིག་ཡོངས་སུ་བཙལ་ཏོ། །' ཅེས་པའོ།། โพธิสตฺโต ปน ‘‘เวลายเมว นิกฺขมิตฺวา ทพฺพาทิติณานิ ขาทิสฺสามี’’ติ อตฺตโน วสนคุมฺเพเยว นิสินฺโน จินฺเตสิ – ‘‘มม สนฺติกํ อาคตานํ ยาจกานํ ติณานิ ขาทิตุํ น สกฺกา, ติลตณฺฑุลาทโยปิ มยฺหํ [Pg.106] นตฺถิ, สเจ เม สนฺติกํ ยาจโก อาคมิสฺสติ, อหํ ติเณน ยาเปมิ, อตฺตโน สรีรมํสํ ทสฺสามี’’ติ. เตนาห ภควา – བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ནི་ 'དུས་ལ་བབས་པའི་ཚེ་ཕྱིར་སོང་སྟེ་ཀུ་ཤའི་རྩྭ་རྣམས་ཟའོ་' ཞེས་རང་གི་གནས་ཚང་གི་ཚལ་དུ་འདུག་བཞིན་དུ་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། 'ངའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་པའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་རྩྭ་ཟ་བར་བྱ་མི་ནུས་ལ། ཏིལ་དང་འབྲས་ལ་སོགས་པ་ཡང་ང་ལ་མེད། གལ་ཏེ་ངའི་དྲུང་དུ་སློང་མོ་བ་ཞིག་ལྷགས་པར་གྱུར་ན། ང་ནི་རྩྭ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་ཡིན་པས། རང་གི་ལུས་ཀྱི་ཤ་སྦྱིན་པར་བྱའོ་' ཞེས་བསམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ๑๓๑. ༡༣༡. ‘‘อหํ นิสชฺช จินฺเตสึ, ทานํ ทกฺขิณนุจฺฉวํ; ยทิหํ ลเภ ทกฺขิเณยฺยํ, กึ เม ทานํ ภวิสฺสติ. 'ང་ནི་འདུག་སྟེ་བསམས་པ་ནི། །ཡོན་གནས་ལ་འོས་པའི་སྦྱིན་པ་སྟེ། །གལ་ཏེ་ངས་ཡོན་གནས་ཤིག་རྙེད་ན། །ངའི་སྦྱིན་པ་ཅི་ཞིག་ཏུ་འགྱུར། །' ๑๓๒. ༡༣༢. ‘‘น เม อตฺถิ ติลา มุคฺคา, มาสา วา ตณฺฑุลา ฆตํ; อหํ ติเณน ยาเปมิ, น สกฺกา ติณ ทาตเว. 'ང་ལ་ཏིལ་དང་སྲན་ཆུང་དང་། །མཱ་ཤ་འབྲས་དང་མར་ཡང་མེད། །ང་ནི་རྩྭ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ། །རྩྭ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་མི་ནུས། །' ๑๓๓. ༡༣༣. ‘‘ยทิ โกจิ เอติ ทกฺขิเณยฺโย, ภิกฺขาย มม สนฺติเก; ทชฺชาหํ สกมตฺตานํ, น โส ตุจฺโฉ คมิสฺสตี’’ติ. 'གལ་ཏེ་ཡོན་གནས་གང་ཡང་རུང་། །ངའི་དྲུང་དུ་བསོད་སྙོམས་ཕྱིར་ལྷགས་ན། །རང་གི་ལུས་འདི་སྦྱིན་པར་བྱ། །ཁོང་ནི་སྟོང་པར་འགྲོ་མི་འགྱུར། །' ཅེས་པའོ།། ตตฺถ ทานํ ทกฺขิณนุจฺฉวนฺติ ทกฺขิณาภาเวน อนุจฺฉวิกํ ทานํ ทกฺขิเณยฺยสฺส ทาตพฺพํ เทยฺยธมฺมํ จินฺเตสึ. ยทิหํ ลเภติ ยทิ อหํ กิญฺจิ ทกฺขิเณยฺยํ อชฺช ลเภยฺยํ. กึ เม ทานํ ภวิสฺสตีติ กึ มม ทาตพฺพํ ภวิสฺสติ. น สกฺกา ติณ ทาตเวติ ยทิ ทกฺขิเณยฺยสฺส ทาตุํ ติลมุคฺคาทิกํ มยฺหํ นตฺถิ, ยํ ปน มม อาหารภูตํ, ตํ น สกฺกา ติณํ ทกฺขิเณยฺยสฺส ทาตุํ. ทชฺชาหํ สกมตฺตานนฺติ กึ วา มยฺหํ เอตาย เทยฺยธมฺมจินฺตาย, นนุ อิทเมว มยฺหํ อนวชฺชํ อปราธีนตาย สุลภํ ปเรสญฺจ ปริโภคารหํ สรีรํ สเจ โกจิ ทกฺขิเณยฺโย มม สนฺติกํ อาคจฺฉติ, ตยิทํ สกมตฺตานํ ตสฺส ทชฺชามหํ. เอวํ สนฺเต น โส ตุจฺโฉ มม สนฺติกํ อาคโต อริตฺตหตฺโถ หุตฺวา คมิสฺสตีติ. དེ་ལ་ 'ཡོན་གནས་ལ་འོས་པའི་སྦྱིན་པ་' ཞེས་པ་ནི། ཡོན་གནས་ཀྱི་དངོས་པོར་འོས་པའི་སྦྱིན་པ་སྟེ། ཡོན་གནས་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་བསམས་པའོ། །'གལ་ཏེ་ངས་རྙེད་ན་' ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ངས་དེ་རིང་ཡོན་གནས་ཤིག་རྙེད་པར་གྱུར་ནའོ། །'ངའི་སྦྱིན་པ་ཅི་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་' ཞེས་པ་ནི། ངས་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ཅི་ཞིག་ཡོད་དམ་སྙམ་པའོ། །'རྩྭ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་མི་ནུས་' ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ཡོན་གནས་ལ་སྦྱིན་པའི་ཏིལ་དང་སྲན་ཆུང་ལ་སོགས་པ་ང་ལ་མེད་ན། ངའི་ཟས་སུ་གྱུར་པའི་རྩྭ་དེ་ནི་ཡོན་གནས་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་མི་ནུས་སོ། །'རང་གི་ལུས་འདི་སྦྱིན་པར་བྱ་' ཞེས་པ་ནི། ངའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་བསམ་པ་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ། ངའི་ལུས་འདི་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་། གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པས་རྙེད་སླ་བ་དང་། གཞན་གྱིས་ལོངས་སྤྱད་པར་འོས་པ་ཞིག་མ་ཡིན་ནམ། གལ་ཏེ་ཡོན་གནས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ངའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་ན། རང་གི་ལུས་འདི་ཁོང་ལ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ན་ངའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་པའི་ཡོན་གནས་དེ་ཉིད་ལག་པ་སྟོང་པར་འགྲོ་བར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། เอวํ มหาปุริสสฺส ยถาภูตสภาวํ ปริวิตกฺเกนฺตสฺส ปริวิตกฺกานุภาเวน สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. โส อาวชฺเชนฺโต อิมํ การณํ ทิสฺวา ‘‘สสราชํ วีมํสิสฺสามี’’ติ ปฐมํ อุทฺทสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณเวเสน อฏฺฐาสิ. เตน ‘‘กิมตฺถํ, พฺราหฺมณ, ฐิโตสี’’ติ จ วุตฺเต สเจ กญฺจิ อาหารํ ลเภยฺยํ, อุโปสถิโก หุตฺวา สมณธมฺมํ กเรยฺยนฺติ. โส ‘‘สาธูติ เต อาหารํ ทสฺสามี’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་རང་བཞིན་ལ་བསམས་པའི་བསམ་པའི་མཐུ་ལས། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་ལྷའི་རྡོ་ལེབ་སྐྱ་བོ་ཚ་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་ཏོ། །ཁོང་གིས་བསམས་ཏེ་རྒྱུ་མཚན་འདི་མཐོང་ནས། 'རི་བོང་གི་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟག་པར་བྱའོ་' ཞེས་ཐོག་མར་སྲམ་གྱི་གནས་སུ་སོང་སྟེ། བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་དུ་བྱས་ནས་ལངས་ཏེ་འདུག་གོ །དེས་ 'བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཅིའི་ཕྱིར་ལངས་ཏེ་འདུག་' ཅེས་སྨྲས་པ་ན། 'གལ་ཏེ་ཟས་འགའ་ཞིག་རྙེད་ན། གསོ་སྦྱོང་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཏེ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱའོ་' ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེས་ 'ལེགས་སོ། །ཁྱོད་ལ་ཟས་སྦྱིན་པར་བྱའོ་' ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘สตฺต เม โรหิตา มจฺฉา, อุทกา ถลมุพฺภตา; อิทํ พฺราหฺมณ เม อตฺถิ, เอตํ ภุตฺวา วเน วสา’’ติ. (ชา. ๑.๔.๖๑); 'ང་ལ་ཉ་གདོང་དམར་པོ་བདུན་ཡོད་དེ། །ཆུ་ལས་སྐམ་སར་བཏོན་པ་ཡིན། །བྲམ་ཟེ་ང་ལ་འདི་ཡོད་པས། །འདི་ཟོས་ནས་ནི་ནགས་སུ་གནས་པར་གྱིས། །' ཅེས་པའོ།། พฺราหฺมโณ [Pg.107] ‘‘ปเคว ตาว โหตุ, ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ ตเถว สิงฺคาลสฺส มกฺกฏสฺส จ สนฺติกํ คนฺตฺวา เตหิปิ อตฺตโน วิชฺชมาเนหิ เทยฺยธมฺเมหิ นิมนฺติโต ‘‘ปเคว ตาว โหตุ, ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ – བྲམ་ཟེས་ 'རེ་ཞིག་དེ་ལྟར་ཐོངས་ཤིག །ཕྱིས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ་' ཞེས་སྨྲས་ནས། དེ་བཞིན་དུ་ལྕེ་སྤྱང་དང་སྤྲེའུའི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ། དེ་དག་གིས་ཀྱང་རང་ལ་ཡོད་པའི་སྦྱིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་གདན་དྲངས་པ་ན། 'རེ་ཞིག་དེ་ལྟར་ཐོངས་ཤིག །ཕྱིས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ་' ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘ทุสฺส เม เขตฺตปาลสฺส, รตฺติภตฺตํ อปาภตํ; มํสสูลา จ ทฺเว โคธา, เอกญฺจ ทธิวารกํ; อิทํ พฺราหฺมณ เม อตฺถิ, เอตํ ภุตฺวา วเน วสา’’ติ. 'ཞིང་སྲུང་བས་བརྗེད་པའི་ནུབ་མོའི་ཟས། །ཤ་གཟེར་གཉིས་དང་རྨིགས་པ་གཅིག །དེ་བཞིན་ཞོ་ཕོར་གཅིག་ཀྱང་ཡོད། །བྲམ་ཟེ་ང་ལ་འདི་ཡོད་པས། །འདི་ཟོས་ནས་ནི་ནགས་སུ་གནས་པར་གྱིས། །' ཅེས་པའོ།། ‘‘อมฺพปกฺกํ ทกํ สีตํ, สีตจฺฉายา มโนรมา; อิทํ พฺราหฺมณ เม อตฺถิ, เอตํ ภุตฺวา วเน วสา’’ติ. (ชา. ๑.๔.๖๒-๖๓); 'སྭཱ་རའི་འབྲས་བུ་སྨིན་པ་དང་ཆུ་བསིལ་བ། །བསིལ་གྲིབ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཡོད། །བྲམ་ཟེ་ང་ལ་འདི་ཡོད་པས། །འདི་ཟོས་ནས་ནི་ནགས་སུ་གནས་པར་གྱིས། །' ཅེས་པའོ།། ตตฺถ ทุสฺสาติ อมุสฺส. รตฺติภตฺตํ อปาภตนฺติ รตฺติโภชนโต อปนีตํ. มํสสูลา จ ทฺเว โคธาติ องฺคารปกฺกานิ ทฺเว มํสสูลานิ เอกา จ โคธา. ทธิวารกนฺติ ทธิวารโก. དེ་ལ་ 'བརྗེད་པའི་' ཞེས་པ་ནི་བརྗེད་པ་ལའོ། །'ནུབ་མོའི་ཟས་བཞག་པ་' ཞེས་པ་ནི་ནུབ་མོའི་ཟས་ལས་བསལ་བའོ། །'ཤ་གཟེར་གཉིས་དང་རྨིགས་པ་གཅིག་' ཞེས་པ་ནི་སོལ་མེར་བསྲེགས་པའི་ཤ་གཟེར་གཉིས་དང་རྨིགས་པ་གཅིག་གོ །'ཞོ་ཕོར་' ཞེས་པ་ནི་ཞོའི་སྣོད་དོ།། ๑๓๔. อถ พฺราหฺมโณ สสปณฺฑิตสฺส สนฺติกํ คโต. เตนาปิ ‘‘กิมตฺถมาคโตสี’’ติ วุตฺเต ตเถวาห. เตน วุตฺตํ ‘‘มม สงฺกปฺปมญฺญายา’’ติอาทิ. ༡༣༤. དེ་ནས་བྲམ་ཟེ་རི་བོང་མཁས་པའི་དྲུང་དུ་སོང་ངོ། །དེས་ཀྱང་ 'ཅིའི་ཕྱིར་ལྷགས་པ་ཡིན་' ཞེས་སྨྲས་པ་ན། དེ་བཞིན་དུ་སྨྲས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ངའི་བསམ་པ་ཤེས་ནས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ มม สงฺกปฺปมญฺญายาติ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการํ ปริวิตกฺกํ ชานิตฺวา. พฺราหฺมณวณฺณินาติ พฺราหฺมณรูปวตา อตฺตภาเวน. อาสยนฺติ วสนคุมฺพํ. དེ་ལ་ 'ངའི་བསམ་པ་ཤེས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་པའི་བསམ་པ་ཤེས་ནས་སོ། །'བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་བྲམ་ཟེའི་གཟུགས་སུ་བྱས་པའི་ལུས་ཀྱིས་སོ། །'གནས་སུ་' ཞེས་པ་ནི་གནས་ཚང་གི་ཚལ་དུའོ།། ๑๓๕-๗. สนฺตุฏฺโฐติ สมํ สพฺพภาเคเนว ตุฏฺโฐ. ฆาสเหตูติ อาหารเหตุ. อทินฺนปุพฺพนฺติ เยหิ เกหิจิ อโพธิสตฺเตหิ อทินฺนปุพฺพํ. ทานวรนฺติ อุตฺตมทานํ. ‘‘อชฺช ทสฺสามิ เต อห’’นฺติ วตฺวา ตุวํ สีลคุณูเปโต, อยุตฺตํ เต ปรเหฐนนฺติ ตํ ปาณาติปาตโต อปเนตฺวา อิทานิ ตสฺส ปริโภคโยคฺคํ อตฺตานํ กตฺวา ทาตุํ ‘‘เอหิ อคฺคึ ปทีเปหี’’ติอาทิมาห. ༡༣༥-༧. 'ཆོག་ཤེས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཆ་ནས་མཉམ་པར་ཚིམ་པའོ། །'ཟས་ཀྱི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སོ། །'སྔོན་མ་བྱིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མ་ཡིན་པ་གང་གིས་ཀྱང་སྔོན་མ་བྱིན་པའོ། །'སྦྱིན་པ་མཆོག་' ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ཁྱད་པར་ཅན་ནོ། །'དེ་རིང་ཁྱོད་ལ་ངས་སྦྱིན་ནོ་' ཞེས་སྨྲས་ནས། 'ཁྱོད་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ཞིག་སྟེ། གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ནི་ཁྱོད་ལ་མི་འོས་སོ་' ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ཁོང་སྲོག་གཅོད་པ་ལས་བཟློག་ནས། ད་ལྟ་ཁོང་གིས་ལོངས་སྤྱད་པར་འོས་པའི་ལུས་སུ་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། 'ཚུར་ཤོག་མེ་ཐོངས་ཤིག་' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ อหํ ปจิสฺสมตฺตานนฺติ ตยา กเต องฺคารคพฺเภ อหเมว ปติตฺวา อตฺตานํ ปจิสฺสํ. ปกฺกํ ตฺวํ ภกฺขยิสฺสสีติ ตถา ปน ปกฺกํ ตฺวํ ขาทิสฺสสิ. དེ་ལ་ 'བདག་གི་ལུས་འདི་བསྲེག་པར་བྱ་' ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱིས་བཟོས་པའི་མེ་མུར་གྱི་དོང་དུ་ང་ཉིད་ལྷུང་སྟེ་རང་གི་ལུས་འདི་བསྲེག་པར་བྱའོ། །'ཚོས་པ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཟོ་ཞིག་' ཅེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཚོས་པའི་ཤ་དེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཟ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། ๑๓๘-๙. นานากฏฺเฐ [Pg.108] สมานยีติ โส พฺราหฺมณเวสธารี สกฺโก นานาทารูนิ สมาเนนฺโต วิย อโหสิ. มหนฺตํ อกาสิ จิตกํ, กตฺวา องฺคารคพฺภกนฺติ วีตจฺจิกํ วิคตธูมํ องฺคารภริตพฺภนฺตรํ สมนฺตโต ชลมานํ มม สรีรสฺส นิมุชฺชนปฺปโหนกํ ตงฺขณญฺเญว มหนฺตํ จิตกํ อกาสิ, สหสา อิทฺธิยา อภินิมฺมินีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อคฺคึ ตตฺถ ปทีเปสิ, ยถา โส ขิปฺปํ มหาภเว’’ติ. ༡༣༨-༩. 'ཤིང་སྣ་ཚོགས་བསྡུས་ཏེ་' ཞེས་པ་ནི། བྲམ་ཟེའི་ཆ་བྱད་འཛིན་པའི་བརྒྱ་བྱིན་དེས་ཤིང་སྣ་ཚོགས་བསྡུ་བ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། །'མེ་སྤུངས་ཆེན་པོ་བྱས་ནས། མེ་མུར་གྱི་དོང་དུ་བྱས་པ་' ཞེས་པ་ནི། མེ་ལྕེ་མེད་པ་དང་། དུ་བ་དང་བྲལ་བ། མེ་མུར་གྱིས་གང་བའི་ནང་། ཀུན་ནས་འབར་ཞིང་ངའི་ལུས་ནུབ་པར་འོས་པ་ཞིག་དེ་མ་ཐག་ཏུ་མེ་སྤུངས་ཆེན་པོ་བྱས་ཏེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་མྱུར་དུ་སྤྲུལ་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། 'དེར་མེ་བཏང་བར་བྱས་པ་ནི། །དེ་ཉིད་མྱུར་དུ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། །' ཞེས་པའོ།། ตตฺถ โสติ โส อคฺคิกฺขนฺโธ สีฆํ มหนฺโต ยถา ภเวยฺย, ตถา ปทีเปสิ. โผเฏตฺวา รชคเต คตฺเตติ ‘‘สเจ โลมนฺตเรสุ ปาณกา อตฺถิ, เต มา มรึสู’’ติ ปํสุคเต มม คตฺเต ติกฺขตฺตุํ วิธุนิตฺวา. เอกมนฺตํ อุปาวิสินฺติ น ตาว กฏฺฐานิ อาทิตฺตานีติ เตสํ อาทีปนํ อุทิกฺขนฺโต โถกํ เอกมนฺตํ นิสีทึ. དེ་ལ་ 'སོ་' ཞེས་པ་ནི་མེ་དཔུང་ཆེན་པོ་དེ་མྱུར་དུ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་སྤར་བའོ། །'ལུས་ཀྱི་རྡུལ་རྣམས་སྤྲུགས་ཏེ་' ཞེས་པ་ནི་ 'གལ་ཏེ་སྤུའི་གསེང་ན་སྲོག་ཆགས་ཡོད་ན་དེ་དག་མ་ཤི་བར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་བསམས་ནས་རྡུལ་གྱིས་གོས་པའི་བདག་གི་ལུས་ལན་གསུམ་དུ་སྤྲུགས་པའོ། །'ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཁོད་དེ་' ཞེས་པ་ནི་ཤིང་རྣམས་ད་དུང་མེ་ལྕེ་མ་འབར་བས་དེ་དག་འབར་བར་བསྒུགས་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཅུང་ཟད་འཁོད་པའོ། ། ๑๔๐. ยทา มหากฏฺฐปุญฺโช, อาทิตฺโต ธมธมายตีติ ยทา ปน โส ทารุราสิ สมนฺตโต อาทิตฺโต วายุเวคสมุทฺธฏานํ ชาลสิขานํ วเสน ‘‘ธมธมา’’ติ เอวํ กโรติ. ตทุปฺปติตฺวา ปตติ, มชฺเฌ ชาลสิขนฺตเรติ ตทา ตสฺมึ กาเล ‘‘มม สรีรสฺส ฌาปนสมตฺโถ อยํ องฺคารราสี’’ติ จินฺเตตฺวา อุปฺปติตฺวา อุลฺลงฺฆิตฺวา ชาลสิขานํ อพฺภนฺตรภูเต ตสฺส องฺคารราสิสฺส มชฺเฌ ปทุมปุญฺเช ราชหํโส วิย ปมุทิตจิตฺโต สกลสรีรํ ทานมุเข ทตฺวา ปตติ. ༡༤༠. 'ནམ་ཞིག་ཤིང་ཕུང་ཆེན་པོ་འབར་ཞིང་ལྷབ་ལྷུབ་ཏུ་གྱུར་པ་ན་' ཞེས་པ་ནི་ནམ་ཞིག་ཤིང་ཕུང་དེ་ཀུན་ནས་འབར་ཞིང་རླུང་གི་ཤུགས་ཀྱིས་བསྐྱོད་པའི་མེ་ལྕེའི་དབང་གིས་ལྷབ་ལྷུབ་ཏུ་འབར་བར་བྱེད་པ་ནའོ། །'དེའི་ཚེ་མཆོངས་ཏེ་མེ་ལྕེའི་དབུས་སུ་ལྷུང་' ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་ 'མེ་མ་དག་གི་ཕུང་པོ་འདི་ནི་བདག་གི་ལུས་བསྲེག་པར་ནུས་སོ་' ཞེས་བསམས་ནས་མཆོངས་ཏེ་མེ་ལྕེའི་ནང་རོལ་གྱི་མེ་མ་དག་གི་ཕུང་པོའི་དབུས་སུ་པད་མའི་ཚལ་ལ་ངང་པའི་རྒྱལ་པོ་བཞིན་དུ་དགའ་བའི་སེམས་ཀྱིས་ལུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་སྦྱིན་པའི་ཆེད་དུ་བཏང་ནས་ལྷུང་བའོ། ། ๑๔๑-๒. ปวิฏฺฐํ ยสฺส กสฺสจีติ ยถา ฆมฺมกาเล สีตลํ อุทกํ เยน เกนจิ ปวิฏฺฐํ ตสฺส ทรถปริฬาหํ วูปสเมติ, อสฺสาทํ ปีติญฺจ อุปฺปาเทติ. ตเถว ชลิตํ อคฺคินฺติ เอวํ ตถา ปชฺชลิตํ องฺคารราสิ ตทา มม ปวิฏฺฐสฺส อุสุมมตฺตมฺปิ นาโหสิ. อญฺญทตฺถุ ทานปีติยา สพฺพทรถปริฬาหวูปสโม เอว อโหสิ. จิรสฺสํ วต เม ฉวิจมฺมาทิโก สพฺโพ สรีราวยโว ทานมุเข ชุหิตพฺพตํ อุปคโต อภิปตฺถิโต มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโตติ. เตน วุตฺตํ – ༡༤༡-༢. 'སུ་ཞིག་ཞུགས་པ་ན་' ཞེས་པ་ནི་དཔེར་ན་ཚ་བའི་དུས་སུ་སུ་ཞིག་ཆུ་བསིལ་མོའི་ནང་དུ་ཞུགས་ན་དེའི་ཚ་གདུང་ཞི་བར་བྱེད་ཅིང་མྱོང་བ་དང་ཚིམ་པ་སྐྱེད་པ་བཞིན་ནོ། །'དེ་བཞིན་དུ་འབར་བའི་མེ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་འབར་བའི་མེ་མ་དག་གི་ཕུང་པོའི་ནང་དུ་བདག་ཞུགས་པ་ན་དེའི་ཚེ་དྲོད་ཙམ་ཡང་མ་བྱུང་བའོ། །གཞན་དུ་ན་སྦྱིན་པའི་དགའ་བས་གདུང་བ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། །'ཀྱེ་མ་རིང་པོ་ནས་བདག་གི་པགས་པ་དང་ཤ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་མཐའ་དག་སྦྱིན་པའི་མཆོད་སྦྱིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །ཡིད་ལ་བརྣག་པའི་རེ་བ་མཐར་ཕྱིན་ཏོ། །' ཞེས་བསམས་ནས་མཆོག་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๑๔๓. ༡༤༣. ‘‘ฉวึ จมฺมํ มํสํ นฺหารุํ, อฏฺฐึ หทยพนฺธนํ; เกวลํ สกลํ กายํ, พฺราหฺมณสฺส อทาสห’’นฺติ. “པགས་པ་ཤ་དང་ཆུ་རྒྱུས་དང་། །རུས་པ་སྙིང་གི་འབྲེལ་བ་དང་། །ལུས་པོ་མཐའ་དག་མ་ལུས་པར། །བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་བདག་གིས་བྱིན། །” ตตฺถ หทยพนฺธนนฺติ หทยมํสเปสิ. ตญฺหิ หทยวตฺถุํ พนฺธิตฺวา วิย ฐิตตฺตา ‘‘หทยพนฺธน’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา หทยพนฺธนนฺติ หทยญฺจ พนฺธนญฺจ, หทยมํสญฺเจว [Pg.109] ตํ พนฺธิตฺวา วิย ฐิตยกนมํสญฺจาติ อตฺโถ. เกวลํ สกลํ กายนฺติ อนวเสสํ สพฺพํ สรีรํ. དེ་ལ་ 'སྙིང་གི་འབྲེལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་སྙིང་གི་ཤ་དུམ་སྟེ། དེ་ནི་སྙིང་གི་གཞི་བཅིངས་པ་བཞིན་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་ 'སྙིང་གི་འབྲེལ་བ་' ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་ 'སྙིང་གི་འབྲེལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་སྙིང་དང་འབྲེལ་བ་སྟེ། སྙིང་གི་ཤ་དང་དེ་ལ་བཅིངས་པ་བཞིན་དུ་གནས་པའི་མཆིན་པའི་ཤ་ལ་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི་དོན་ཏོ། །'ལུས་པོ་མཐའ་དག་མ་ལུས་པར་' ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཐམས་ཅད་ལྷག་མ་མ་ལུས་པའོ། ། เอวํ ตสฺมึ อคฺคิมฺหิ อตฺตโน สรีเร โลมกูปมตฺตมฺปิ อุณฺหํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต โพธิสตฺโตปิ หิมคพฺภํ ปวิฏฺโฐ วิย หุตฺวา พฺราหฺมณรูปธรํ สกฺกํ เอวมาห – ‘‘พฺราหฺมณ, ตยา กโต อคฺคิ อติสีตโล, กึ นาเมต’’นฺติ? ปณฺฑิต, นาหํ พฺราหฺมโณ, สกฺโกหมสฺมิ, ตว วีมํสนตฺถํ อาคโต เอวมกาสินฺติ. ‘‘สกฺก, ตฺวํ ตาว ติฏฺฐตุ, สกโลปิ เจ โลโก มํ ทาเนน วีมํเสยฺย, เนว เม อทาตุกามตํ กถญฺจิปิ อุปฺปาเทยฺย ปสฺเสถ น’’นฺติ โพธิสตฺโต สีหนาทํ นทิ. དེ་ལྟར་མེ་དེས་རང་གི་ལུས་ཀྱི་བ་སྤུའི་ཁུང་བུ་ཙམ་ཡང་ཚ་བར་མ་ནུས་པས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཡང་གངས་ཀྱི་སྦུབས་སུ་ཞུགས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏེ། བྲམ་ཟེའི་གཟུགས་སུ་གནས་པའི་ལྷ་དབང་བརྒྱ་བྱིན་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ། །“བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་ཀྱིས་བསྒྲུབས་པའི་མེ་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་བསིལ་བས་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། “མཁས་པ། ང་ནི་བྲམ་ཟེ་མ་ཡིན་གྱི། ང་ནི་བརྒྱ་བྱིན་ཡིན། ཁྱོད་ལ་ཚོད་བགམ་པའི་ཕྱིར་འོངས་ཏེ་འདི་ལྟར་བྱས་སོ། །” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “བརྒྱ་བྱིན། ཁྱོད་ནི་རེ་ཞིག་ཐོངས་ཤིག འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གིས་ཀྱང་བདག་ལ་སྦྱིན་པས་ཚོད་བགམ་པར་བྱེད་ན། བདག་ལ་སྦྱིན་པར་མི་འདོད་པའི་བསམ་པ་གཏན་ནས་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་བས་ལྟོས་ཤིག” ཅེས་སེང་གེའི་སྒྲ་བསྒྲགས་སོ། ། อถ นํ สกฺโก ‘‘สสปณฺฑิต, ตว คุณา สกลกปฺปมฺปิ ปากฏา โหนฺตู’’ติ ปพฺพตํ ปีเฬตฺวา ปพฺพตรสํ อาทาย จนฺทมณฺฑเล สสลกฺขณํ อาลิขิตฺวา โพธิสตฺตํ ตสฺมึ วนสณฺเฑ ตตฺเถว วนคุมฺเพ ตรุณทพฺพติณปีเฐ นิปชฺชาเปตฺวา อตฺตโน เทวโลกเมว คโต. เตปิ จตฺตาโร ปณฺฑิตา สมคฺคา สมฺโมทมานา นิจฺจสีลํ อุโปสถสีลญฺจ ปูเรตฺวา ยถารหํ ปุญฺญานิ กตฺวา ยถากมฺมํ คตา. དེ་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ “རི་བོང་མཁས་པ། ཁྱོད་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་བསྐལ་པ་མཐའ་དག་ཏུ་གསལ་བར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་རི་བོ་བཙིར་ཏེ་རིའི་བཅུད་བླངས་ནས། ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་རི་བོང་གི་གཟུགས་བྲིས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནགས་ཚལ་དེའི་ཚལ་གསེབ་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྩྭ་དུར་བའི་སྟན་ལ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས་རང་གི་ལྷ་ཡུལ་དུ་གཤེགས་སོ། །མཁས་པ་བཞི་པོ་དེ་དག་ཀྱང་མཐུན་ཞིང་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བཞིན་དུ་རྟག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ། ཇི་ལྟར་འོས་པའི་བསོད་ནམས་བསགས་ནས་རང་རང་གི་ལས་བཞིན་དུ་གཤེགས་སོ། ། ตทา อุทฺโท อายสฺมา อานนฺโท อโหสิ, สิงฺคาโล มหาโมคฺคลฺลาโน, มกฺกโฏ สาริปุตฺโต, สสปณฺฑิโต ปน โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་སྲམ་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ་ཡིན་ལ། ཅེ་སྤྱང་ནི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་ཡིན། སྤྲེའུ་ནི་ཤཱ་རིའི་བུ་ཡིན་ཞིང་། རི་བོང་མཁས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཉིད་དོ། ། ตสฺส อิธาปิ สีลาทิปารมิโย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ยถารหํ นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา สติปิ ติรจฺฉานุปปตฺติยํ กุสลาทิธมฺเม กุสลาทิโต ยถาภูตาวโพโธ, เตสุ อณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ ภยโต ทิสฺวา สุฏฺฐุ อกุสลโต โอรมณํ, สมฺมเทว จ กุสลธมฺเมสุ อตฺตโน ปติฏฺฐาปนํ, ปเรสญฺจ ‘‘อิเม นาม ปาปธมฺมา เต เอวํ คหิตา เอวํ ปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’’ติ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ตโต วิรมเณ นิโยชนํ, อิทํ ทานํ นาม, อิทํ สีลํ นาม, อิทํ อุโปสถกมฺมํ นาม, เอตฺถ ปติฏฺฐิตานํ เทวมนุสฺสสมฺปตฺติโย หตฺถคตา เอวาติอาทินา ปุญฺญกมฺเมสุ อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา ปติฏฺฐาปนํ, อตฺตโน สรีรชีวิตนิรเปกฺขํ, ปเรสํ สตฺตานํ อนุคฺคณฺหนํ, อุฬาโร จ ทานชฺฌาสโยติ เอวมาทโย อิธ โพธิสตฺตสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพา. เตเนตํ วุจฺจติ – ‘‘เอวํ อจฺฉริยา เหเต…เป… ธมฺมสฺส อนุธมฺมโต’’ติ. འདིར་ཡང་ཁོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་འོས་པ་དབྱེ་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྱུར་ཀྱང་དགེ་བའི་ཆོས་ལ་སོགས་པ་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པ་དང་། དེ་དག་ལས་རྡུལ་ཙམ་གྱི་ཉེས་པའང་འཇིགས་པར་མཐོང་ནས་མི་དགེ་བ་ལས་ལེགས་པར་ལྡོག་པ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རང་ཉིད་ཡང་དག་པར་གནས་པ་དང་། གཞན་དག་ལའང་ “འདི་དག་ནི་སྡིག་པའི་ཆོས་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་འདི་ལྟར་བཟུང་ཞིང་འདི་ལྟར་སྤྱད་ན་འདི་ལྟ་བུའི་འགྲོ་བ་དང་འདི་ལྟ་བུའི་ཕྱི་མའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་ཉེས་དམིགས་བསྟན་ནས་དེ་ལས་ལྡོག་པར་བསྐུལ་བ་དང་། “འདི་ནི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ནི་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལ་ལྷ་དང་མིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལག་ཏུ་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་རྣམས་ཀྱི་ཕན་ཡོན་བསྟན་ནས་གནས་པར་བྱེད་པ་དང་། རང་གི་ལུས་དང་སྲོག་ལ་མི་ལྟ་བར་གཞན་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་དང་། རྒྱ་ཆེ་བའི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་འདིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། “འདི་ལྟར་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་འདི་དག་ནི་... ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་སོ་” ཞེས་པའོ། ། สสปณฺฑิตจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. རི་བོང་མཁས་པའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། อิทานิ [Pg.110] ‘‘อกิตฺติพฺราหฺมโณ’’ติอาทินา ยถาวุตฺเต ทสปิ จริยาวิเสเส อุทาเนตฺวา นิคเมติ. ตตฺถ อหเมว ตทา อาสึ, โย เต ทานวเร อทาติ โย ตานิ อุตฺตมทานานิ อทาสิ, โส อกิตฺติพฺราหณาทิโก อหเมว ตทา ตสฺมึ กาเล อโหสึ, น อญฺโญติ. อิติ เตสุ อตฺตภาเวสุ สติปิ สีลาทิปารมีนํ ยถารหํ ปูริตภาเว อตฺตโน ปน ตทา ทานชฺฌาสยสฺส อติวิย อุฬารภาวํ สนฺธาย ทานปารมิวเสเนว เทสนํ อาโรเปสิ. เอเต ทานปริกฺขารา, เอเต ทานสฺส ปารมีติ เย อิเม อกิตฺติชาตกาทีสุ (ชา. ๑.๑๓.๘๓ อาทโย) อเนกาการโวการา มยา ปวตฺติตา เทยฺยธมฺมปริจฺจาคา มม สรีราวยวปุตฺตทารปริจฺจาคา ปรมโกฏิกา, กิญฺจาปิ เต กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว อุทฺทิสฺส ปวตฺติตตฺตา ทานสฺส ปรมุกฺกํสคมเนน ทานปารมี เอว, ตถาปิ มม ทานสฺส ปรมตฺถปารมิภูตสฺส ปริกฺขรณโตสนฺตานสฺส ปริภาวนาวเสน อภิสงฺขรณโต เอเต ทานปริกฺขารา นาม. ยสฺส ปเนเต ปริกฺขารา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ชีวิตํ ยาจเก ทตฺวา, อิมํ ปารมิ ปูรยิ’’นฺติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ ฐเปตฺวา สสปณฺฑิตจริยํ เสสาสุ นวสุ จริยาสุ ยถารหํ ทานปารมิทานอุปปารมิโย เวทิตพฺพา, สสปณฺฑิตจริเย (จริยา. ๑.๑๒๕ อาทโย) ปน ทานปรมตฺถปารมี. เตน วุตฺตํ – ད་ནི་ 'བྲམ་ཟེ་ཨ་ཀིཏྟི་' ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྤྱོད་པ་ཁྱད་པར་ཅན་བཅུ་པོ་དག་ཆེད་དུ་བརྗོད་དེ་མཇུག་བསྡུ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་ 'དེའི་ཚེ་སྦྱིན་པའི་མཆོག་དེ་དག་སུ་ཞིག་གིས་བྱིན་པ་དེ་ནི་བདག་ཉིད་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་དམ་པ་དེ་དག་སུ་ཞིག་གིས་བྱིན་པ་སྟེ། བྲམ་ཟེ་ཨ་ཀིཏྟི་ལ་སོགས་པ་དེ་ནི་དེའི་ཚེ་བདག་ཉིད་ཡིན་གྱི་གཞན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེ་བ་དེ་དག་ཏུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཇི་ལྟར་འོས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱུར་ཀྱང་། རང་གི་དེའི་ཚེའི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་དབང་དུ་བྱས་ནས། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་སྒོ་ནས་ཁོ་ནར་ཆོས་བསྟན་པ་གཏན་ལ་ཕབ་པའོ། །'འདི་དག་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡོ་བྱད་དོ། །'འདི་དག་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ་' ཞེས་པ་ནི་ཨ་ཀིཏྟིའི་སྐྱེས་རབས་ལ་སོགས་པར་བདག་གིས་རྣམ་པ་དུ་མར་བཏང་བའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་དང་། བདག་གི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་བུ་དང་ཆུང་མ་བཏང་བའི་མཐར་ཐུག་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་པ་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཁོ་ན་དམིགས་ནས་བཏང་བའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་མོད་ཀྱང་། བདག་གི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་གྱུར་པའི་སྦྱིན་པའི་ཡན་ལག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། རྒྱུད་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་འདི་དག་ནི་སྦྱིན་པའི་ཡོ་བྱད་ཅེས་བྱའོ། །སུ་ཞིག་ལ་ཡོ་བྱད་འདི་དག་ཡོད་པ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'སློང་བ་པོ་ལ་སྲོག་བྱིན་ནས། །ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་འདི་ཡོངས་རྫོགས། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ནི་རི་བོང་མཁས་པའི་སྤྱོད་པ་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་སྤྱོད་པ་དགུ་པོ་དག་ལས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་སྦྱིན་པའི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དག་ཏུ་རིག་པར་བྱ་ལ། རི་བོང་མཁས་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘ภิกฺขาย อุปคตํ ทิสฺวา, สกตฺตานํ ปริจฺจชึ; ทาเนน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม ทานปารมี’’ติ. (จริยา. ๑.ตสฺสุทฺทาน); “ཟས་ཕྱིར་ཉེ་བར་འོངས་མཐོང་ནས། །བདག་གི་ལུས་ནི་ཡོངས་སུ་བཏང་། །བདག་གི་སྦྱིན་དང་མཚུངས་པ་མེད། །འདི་ནི་བདག་གི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན། །” กิญฺจาปิ หิ มหาปุริสสฺส ยถาวุตฺเต อกิตฺติพฺราหฺมณาทิกาเล อญฺญสฺมิญฺจ มหาชนกมหาสุตโสมาทิกาเล ทานปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ, ตถาปิ เอกนฺเตเนว สสปณฺฑิตกาเล ทานปารมิยา ปรมตฺถปารมิภาโว วิภาเวตพฺโพติ. སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བྲམ་ཟེ་ཨ་ཀིཏྟིའི་དུས་དང་། གཞན་ཡང་མངའ་བདག་ཆེན་པོ་དང་ཟླ་བ་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་མེད་པ་ཞིག་ཡོད་མོད་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་རི་བོང་མཁས་པའི་དུས་ཀྱི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ངེས་པར་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱ་དགོས་སོ། ། ปรมตฺถทีปนิยา จริยาปิฏกสํวณฺณนาย སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ལས། ทสวิธจริยาสงฺคหสฺส วิเสสโต སྤྱོད་པ་རྣམ་པ་བཅུ་བསྡུས་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ། ทานปารมิวิภาวนสฺส སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི། ปฐมวคฺคสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. སྐབས་དང་པོའི་དོན་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒. หตฺถินาควคฺโค ༢. གླང་པོ་ཆེའི་སྐབས། ๑. มาตุโปสกจริยาวณฺณนา ༡. མ་སྐྱོང་བའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๑. ทุติยวคฺคสฺส [Pg.111] ปฐเม กุญฺชโรติ หตฺถี. มาตุโปสโกติ อนฺธาย ชราชิณฺณาย มาตุยา ปฏิชคฺคนโก. มหิยาติ ภูมิยํ. คุเณนาติ สีลคุเณน, ตทา มม สทิโส นตฺถิ. ༡. སྐབས་གཉིས་པའི་དང་པོ་ལ། 'ཀུཉྫ་ར་' ཞེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེའོ། །'མ་སྐྱོང་བ་' ཞེས་པ་ནི་ལོང་བ་དང་རྒས་ཤིང་འཁོགས་པའི་མ་ལ་གཡོག་བྱེད་པའོ། །'ས་ལ་' ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་ལའོ། །'ཡོན་ཏན་གྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཏེ། དེའི་ཚེ་བདག་དང་མཚུངས་པ་མེད་དོ། ། โพธิสตฺโต หิ ตทา หิมวนฺตปฺปเทเส หตฺถิโยนิยํ นิพฺพตฺติ. โส สพฺพเสโต อภิรูโป ลกฺขณสมฺปนฺโน มหาหตฺถี อเนกหตฺถิสตสหสฺสปริวาโร อโหสิ. มาตา ปนสฺส อนฺธา. โส มธุรผลาผลานิ หตฺถีนํ หตฺเถสุ ทตฺวา มาตุ เปเสติ. หตฺถิโน ตสฺสา อทตฺวา สยํ ขาทนฺติ. โส ปริคฺคณฺหนฺโต ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ‘‘ยูถํ ปหาย มาตรเมว โปเสสฺสามี’’ติ รตฺติภาเค อญฺเญสํ หตฺถีนํ อชานนฺตานํ มาตรํ คเหตฺวา จณฺโฑรณปพฺพตปาทํ คนฺตฺวา เอกํ นฬินึ อุปนิสฺสาย ฐิตาย ปพฺพตคุหาย มาตรํ ฐเปตฺวา โปเสสิ. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་དེའི་ཚེ་གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་གླང་པོ་ཆེའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་སོ། །ཁོང་ནི་གླང་པོ་ཆེ་ཤིན་ཏུ་དཀར་ཞིང་མཛེས་ལ་མཚན་དང་ལྡན་པ་ཆེན་པོ་ཞིག་སྟེ། གླང་པོ་ཆེ་འབུམ་ཕྲག་དུ་མས་བསྐོར་བ་ཞིག་གོ །འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་མ་ནི་ལོང་བ་ཞིག་གོ །ཁོང་གིས་ཤིང་ཏོག་མངར་མོ་རྣམས་གླང་པོ་ཆེ་གཞན་དག་གི་ལག་ཏུ་བཞག་ནས་མའི་ཆེད་དུ་བསྐུར་ཀྱང་། གླང་པོ་ཆེ་དེ་དག་གིས་མ་ལ་མ་བྱིན་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཟོས་སོ། །ཁོང་གིས་དེ་དག་ལ་བརྟག་པ་ན་གནས་ཚུལ་དེ་ཤེས་ནས། “ཁྱུ་འདི་སྤངས་ཏེ་མ་ཁོ་ན་བསྐྱང་བར་བྱའོ་” ཞེས་བསམས་ཏེ། མཚན་མོའི་དུས་སུ་གླང་པོ་ཆེ་གཞན་དག་གིས་མ་ཤེས་པར་མ་ཁྲིད་དེ་ཙཎྜོ་རཎ་རིའི་ཞོལ་དུ་སོང་ནས། པད་མའི་མཚོ་ཞིག་གི་ཉེ་འགྲམ་དུ་ཡོད་པའི་རིའི་ཕུག་པ་ཞིག་ཏུ་མ་བཞག་ནས་གསོས་སོ། ། ๒-๓. ปวเน ทิสฺวา วนจโรติ เอโก วนจรโก ปุริโส ตสฺมึ มหาวเน วิจรนฺโต มํ ทิสฺวา. รญฺโญ มํ ปฏิเวทยีติ พาราณสิรญฺโญ มํ อาโรเจสิ. ༢-༣. 'ནགས་སུ་མཐོང་ནས་ནགས་པ་ཡིས་' ཞེས་པ་ནི་ནགས་སུ་རྒྱུ་བའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་དེར་རྒྱུ་ཞིང་བདག་མཐོང་ནས་སོ། །'རྒྱལ་པོ་ལ་བདག་བསྟན་ཏོ་' ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ལ་བདག་གི་གནས་ཚུལ་བརྗོད་པའོ། ། โส หิ มคฺคมูฬฺโห ทิสํ ววตฺถเปตุํ อสกฺโกนฺโต มหนฺเตน สทฺเทน ปริเทวิ. โพธิสตฺโตปิ ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ‘‘อยํ ปุริโส อนาโถ, น โข ปเนตํ ปติรูปํ, ยํ เอส มยิ ฐิเต อิธ วินสฺเสยฺยา’’ติ ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ ภเยน ปลายนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อมฺโภ ปุริส, นตฺถิ เต มํ นิสฺสาย ภยํ, มา ปลายิ, กสฺมา ตฺวํ ปริเทวนฺโต วิจรสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สามิ, อหํ มคฺคมูฬฺโห อชฺช เม สตฺตโม ทิวโส’’ติ วุตฺเต ‘‘โภ ปุริส, มา ภายิ, อหํ ตํ มนุสฺสปเถ ฐเปสฺสามี’’ติ ตํ อตฺตโน ปิฏฺฐิยํ นิสีทาเปตฺวา อรญฺญโต นีหริตฺวา นิวตฺติ. โสปิ ปาโป ‘‘นครํ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสฺสามี’’ติ รุกฺขสญฺญํ ปพฺพตสญฺญญฺจ กโรนฺโตว นิกฺขมิตฺวา พาราณสึ อคมาสิ. ตสฺมึ กาเล รญฺโญ มงฺคลหตฺถี มโต. โส ปุริโส ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา มหาปุริสสฺส อตฺตโน ทิฏฺฐภาวํ อาโรเจสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตวานุจฺฉโว, มหาราช, คโช วสติ กานเน’’ติอาทิ. སྐྱེས་བུ་དེ་ནི་ལམ་ནོར་ཏེ་ཕྱོགས་མ་ཤེས་པར་སྒྲ་ཆེན་པོས་ངུས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀྱང་དེའི་སྒྲ་ཐོས་ནས། “སྐྱེས་བུ་འདི་ནི་མགོན་མེད་པ་ཞིག་སྟེ། བདག་འདིར་ཡོད་བཞིན་དུ་ཁོ་འདིར་བརླག་པར་འགྱུར་བ་ནི་མི་རིགས་སོ་” ཞེས་བསམས་ནས་དེའི་དྲུང་དུ་སོང་བ་ན། ཁོ་འཇིགས་ནས་བྲོས་པ་མཐོང་སྟེ། “ཀྱེ་སྐྱེས་བུ། བདག་ལ་བརྟེན་ནས་ཁྱོད་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པས་མ་འབྲོས་ཤིག ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ངུ་ཞིང་རྒྱུ་བར་བྱེད།” ཅེས་དྲིས་པ་དང་། “གཙོ་བོ། བདག་ནི་ལམ་ནོར་ཏེ་དེ་རིང་ནི་ཉིན་ཞག་བདུན་པའོ། །” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། “ཀྱེ་སྐྱེས་བུ། མ་འཇིགས་ཤིག བདག་གིས་ཁྱོད་མིའི་ལམ་ལ་བསྐྱལ་བར་བྱའོ་” ཞེས་བསམས་ནས་ཁོ་རང་གི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་དུ་བཅུག་སྟེ་ནགས་ལས་ཕྱུང་ནས་ཕྱིར་ལོག་གོ །སྡིག་པ་ཅན་དེས་ཀྱང་ “གྲོང་ཁྱེར་དུ་སོང་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྗོད་པར་བྱའོ་” ཞེས་བསམས་ཏེ། ཤིང་གི་རྟགས་དང་རིའི་རྟགས་བྱེད་བཞིན་དུ་ནགས་ལས་ཐོན་ཏེ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སོང་ངོ། །དེའི་ཚེ་རྒྱལ་པོའི་སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱིས་གཅེས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་ཤི་བས། སྐྱེས་བུ་དེས་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་རང་གིས་མཐོང་བའི་གནས་ཚུལ་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “ལྷ་གཅིག་ཁྱོད་ལ་འོས་པ་ཡི། །གླང་ཆེན་ནགས་ན་གནས་པར་བགྱིད། །” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། ตตฺถ [Pg.112] ตวานุจฺฉโวติ ตว โอปวยฺหํ กาตุํ อนุจฺฉวิโก ยุตฺโต. น ตสฺส ปริกฺขายตฺโถติ ตสฺส คหเณ คมนุปจฺเฉทนตฺถํ สมนฺตโต ขณิตพฺพปริกฺขาย วา กเรณุยา กณฺณปุเฏน อตฺตานํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ขิตฺตปาสรชฺชุยา พนฺธิตพฺพอาฬกสงฺขาตอาลาเนน วา ยตฺถ ปวิฏฺโฐ กตฺถจิ คนฺตุํ น สกฺโกติ, ตาทิสวญฺจนกาสุยา วา อตฺโถ ปโยชนํ นตฺถิ. สหคหิเตติ คหณสมกาลํ เอว. เอหิตีติ อาคมิสฺสติ. དེ་ལ་ 'ཁྱོད་ལ་འོས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་བཞོན་པར་བྱ་བར་འོས་ཤིང་འཚམ་པའོ། །'དེ་ལ་བསྐོར་བའི་དགོས་པ་མེད་' ཞེས་པ་ནི་དེ་གཟུང་བའི་ཕྱིར་འགྲོ་བ་འགོག་པའི་ཆེད་དུ་མཐའ་སྐོར་དུ་བརྐོས་པའི་འོབས་སམ། བསླུ་བའི་གླང་མོའམ། རྣ་བའི་གསེང་དུ་རང་ཉིད་སྦས་ཏེ་བཏབ་པའི་ཞགས་པའམ། བཅིང་བར་བྱ་བའི་ཀ་བ་ལ་སོགས་པའམ། གང་དུ་ཞུགས་ན་གང་དུའང་འགྲོ་མི་ནུས་པའི་བསླུ་བའི་དོང་ལ་སོགས་པའི་དགོས་པ་མེད་དོ། །'བཟུང་མ་ཐག་ཏུ་' ཞེས་པ་ནི་བཟུང་བའི་དུས་མཚུངས་ཉིད་དུའོ། །'འོང་བར་འགྱུར་' ཞེས་པ་ནི་འོང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ราชา อิมํ มคฺคเทสกํ กตฺวา อรญฺญํ คนฺตฺวา ‘‘อิมินา วุตฺตํ หตฺถินาคํ อาเนหี’’ติ หตฺถาจริยํ สห ปริวาเรน เปเสสิ. โส เตน สทฺธึ คนฺตฺวา โพธิสตฺตํ นฬินึ ปวิสิตฺวา โคจรํ คณฺหนฺตํ ปสฺสิ. เตน วุตฺตํ – རྒྱལ་པོས་ལམ་རྒྱུས་པ་འདི་ཉིད་སྣེ་ཁྲིད་དུ་བྱས་ཏེ་ནགས་ཚལ་དུ་སོང་ནས། “སྐྱེས་བུ་འདིས་བཤད་པའི་གླང་པོའི་དབང་པོ་དེ་ཁྲིད་དེ་ཤོག་ཅིག” ཅེས་གླང་པོ་འདུལ་བའི་སློབ་དཔོན་འཁོར་དང་བཅས་པ་མངགས་སོ། །དེས་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སོང་ནས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་པདྨའི་མཚོར་ཞུགས་ཏེ་ཟས་འཚོལ་བ་མཐོང་ངོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๔. ༤. ‘‘ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, ราชาปิ ตุฏฺฐมานโส; เปเสสิ หตฺถิทมกํ, เฉกาจริยํ สุสิกฺขิตํ. “སྐྱེས་བུ་དེའི་ཚིག་དེ་ཐོས་ནས། །རྒྱལ་པོའང་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར་ཏེ། །གླང་པོ་འདུལ་བའི་སློབ་དཔོན་མཁས་པ་ཉིད། །ལེགས་པར་སྦྱངས་པ་ཅན་དེ་མངགས་པར་བྱས།” ๕. ༥. ‘‘คนฺตฺวา โส หตฺถิทมโก, อทฺทส ปทุมสฺสเร; ภิสมุฬาลํ อุทฺธรนฺตํ, ยาปนตฺถาย มาตุยา’’ติ. “གླང་པོ་འདུལ་བའི་སློབ་དཔོན་དེ་སོང་ནས། །མ་ཉིད་གསོ་བར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ་ནི། །པདྨའི་མཚོ་ལས་པདྨའི་རྩ་བ་དག །འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་བར་གྱུར།” ตตฺถ เฉกาจริยนฺติ หตฺถิพนฺธนาทิวิธิมฺหิ กุสลํ หตฺถาจริยํ. สุสิกฺขิตนฺติ หตฺถีนํ สิกฺขาปนวิชฺชาย นิฏฺฐงฺคมเนน สุฏฺฐุ สิกฺขิตํ. དེ་ལ་“མཁས་པའི་སློབ་དཔོན་”ཞེས་པ་ནི། གླང་པོ་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོ་ག་ལ་མཁས་པའི་གླང་པོའི་སློབ་དཔོན་ནོ། །“ལེགས་པར་སྦྱངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གླང་པོ་འདུལ་བའི་རིག་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་ལེགས་པར་བསླབས་པའོ། ། ๖. วิญฺญาย เม สีลคุณนฺติ ‘‘ภทฺโท อยํ หตฺถาชานีโย น มนฺโท, น จณฺโฑ, น โวมิสฺสสีโล วา’’ติ มม สีลคุณํ ชานิตฺวา. กถํ? ลกฺขณํ อุปธารยีติ สุสิกฺขิตหตฺถิสิปฺปตฺตา มม ลกฺขณํ สมนฺตโต อุปธาเรสิ. เตน โส เอหิ ปุตฺตาติ วตฺวาน, มม โสณฺฑาย อคฺคหิ. ༦. “ངའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། “གླང་པོ་ཅང་ཤེས་འདི་ནི་བཟང་པོ་སྟེ། བླུན་པོ་མ་ཡིན། གཏུམ་པོ་མ་ཡིན། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ངའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཤེས་ནས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “མཚན་ཉིད་ལ་བརྟགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། གླང་པོའི་བཟོ་རིག་ལ་ལེགས་པར་སྦྱངས་པའི་ཕྱིར། ངའི་མཚན་ཉིད་ཀུན་ནས་བརྟགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁོས་ “བུ་ཚུར་ཤོག་” ཅེས་སྨྲས་ནས། ངའི་སྣ་ཞགས་ལ་བཟུང་ངོ། ། ๗. โพธิสตฺโต หตฺถาจริยํ ทิสฺวา – ‘‘อิทํ ภยํ มยฺหํ เอตสฺส ปุริสสฺส สนฺติกา อุปฺปนฺนํ, อหํ โข ปน มหาพโล หตฺถิสหสฺสมฺปิ วิทฺธํเสตุํ สมตฺโถ, ปโหมิ กุชฺฌิตฺวา สรฏฺฐกํ เสนาวาหนํ นาเสตุํ, สเจ ปน กุชฺฌิสฺสามิ, สีลํ เม ภิชฺชิสฺสติ, ตสฺมา สตฺตีหิ โกฏฺฏิยมาโนปิ น กุชฺฌิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อธิฏฺฐาย สีสํ โอนาเมตฺวา นิจฺจโลว อฏฺฐาสิ. เตนาห ภควา ‘‘ยํ เม ตทา ปากติกํ, สรีรานุคตํ พล’’นฺติอาทิ. ༧. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་གླང་པོའི་སློབ་དཔོན་མཐོང་ནས། “ང་ལ་འཇིགས་པ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་འདིའི་དྲུང་ནས་བྱུང་ངོ། །ང་ནི་སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། གླང་པོ་སྟོང་ཕྲག་གཅིག་ཀྱང་འཇོམས་ནུས་སོ། །ཁྲོས་ན་ཡུལ་འཁོར་དང་བཅས་པའི་དམག་ཚོགས་བཅོམ་པར་ནུས་སོ། །གལ་ཏེ་ཁྲོས་པར་གྱུར་ན། ངའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མདུང་གིས་བསྣུན་ཀྱང་མི་ཁྲོ་བར་བྱའོ་”ཞེས་སེམས་བརྟན་པོར་བཟུང་ནས། མགོ་བོ་བཏུད་དེ་མི་གཡོ་བར་གནས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “གང་ཞིག་དེ་ཚེ་ང་ཡི་རང་བཞིན་གྱི། །ལུས་ལ་གནས་པའི་སྟོབས་དེ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ [Pg.113] ปากติกนฺติ สภาวสิทฺธํ. สรีรานุคตนฺติ สรีรเมว อนุคตํ กายพลํ, น อุปายกุสลตาสงฺขาตญาณานุคตนฺติ อธิปฺปาโย. อชฺช นาคสหสฺสานนฺติ อชฺชกาเล อเนเกสํ หตฺถิสหสฺสานํ สมุทิตานํ. พเลน สมสาทิสนฺติ เตสํ สรีรพเลน สมสมเมว หุตฺวา สทิสํ, น อุปมามตฺเตน. มงฺคลหตฺถิกุเล หิ ตทา โพธิสตฺโต อุปฺปนฺโนติ. དེ་ལ་“རང་བཞིན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའོ། །“ལུས་ལ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་ཏེ། ཐབས་མཁས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དེང་སང་གླང་པོ་སྟོང་ཕྲག་”ཞེས་པ་ནི། དེང་གི་དུས་སུ་དུ་མ་འདུས་པའི་གླང་པོ་སྟོང་ཕྲག་གི་སྟོབས་སོ། །“སྟོབས་དང་མཚུངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་གི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་མཚུངས་ཤིང་འདྲ་བ་སྟེ། དཔེ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་དོ། །དེ་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་བཀྲ་ཤིས་པའི་གླང་པོའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ๘. ยทิหํ เตสํ ปกุปฺเปยฺยนฺติ มํ คหณาย อุปคตานํ เตสํ อหํ ยทิ กุชฺเฌยฺยํ, เตสํ ชีวิตมทฺทเน ปฏิพโล ภเวยฺยํ. น เกวลํ เตสญฺเญว, อถ โข ยาว รชฺชมฺปิ มานุสนฺติ ยโต รชฺชโต เตสํ อาคตานํ มนุสฺสานํ สพฺพมฺปิ รชฺชํ โปเถตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ กเรยฺยํ. ༨. “གལ་ཏེ་ང་དེ་དག་ལ་ཁྲོས་པར་གྱུར་ན་”ཞེས་པ་ནི། ང་འཛིན་པར་འོངས་པའི་སྐྱེས་བུ་དེ་དག་ལ་ང་གལ་ཏེ་ཁྲོས་པར་གྱུར་ན། དེ་དག་གི་སྲོག་འཕྲོག་པ་ལ་ནུས་པ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་ཁོ་ན་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། “འོན་ཀྱང་མིའི་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་བར་དུ་”ཞེས་པ་ནི། མི་དེ་དག་གང་ནས་འོངས་པའི་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་མི་རྣམས་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བཅོམ་སྟེ་ཕྱེ་མར་བརླག་པར་བྱའོ། ། ๙. อปิ จาหํ สีลรกฺขายาติ เอวํ สมตฺโถปิ จ อหํ อตฺตนิ ปติฏฺฐิตาย สีลรกฺขาย สีลคุตฺติยา คุตฺโต พนฺโธ วิย. น กโรมิ จิตฺเต อญฺญถตฺตนฺติ ตสฺส สีลสฺส อญฺญถตฺตภูตํ เตสํ สตฺตานํ โปถนาทิวิธึ มยฺหํ จิตฺเต น กโรมิ, ตตฺถ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทมิ. ปกฺขิปนฺตํ มมาฬเกติ อาลานตฺถมฺเภ ปกฺขิปนฺตํ, ‘‘ทิสฺวาปี’’ติ วจนเสโส. กสฺมาติ เจ, สีลปารมิปูริยา อีทิเสสุ ฐาเนสุ สีลํ อขณฺเฑนฺตสฺส เม นจิรสฺเสว สีลปารมี ปริปูเรสฺสตีติ สีลปารมิปริปูรณตฺถํ ตสฺส อญฺญถตฺตํ จิตฺเต น กโรมีติ โยชนา. ༩. “འོན་ཀྱང་ང་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ང་དེ་ལྟར་ནུས་པ་དང་ལྡན་ཡང་རང་ལ་གནས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བས། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྲུང་བས་བཅིངས་པ་བཞིན་དུ་བསྡམས་སོ། །“སེམས་ལ་རྣམ་པ་གཞན་དུ་མི་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ལས་གཞན་དུ་གྱུར་པ། སེམས་ཅན་དེ་དག་ལ་བརྡེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོ་ག་ངའི་སེམས་ལ་མི་བྱེད་དེ། དེ་ལ་ཁྲོ་བའི་སེམས་ཀྱང་མི་སྐྱེད་དོ། །“ང་ལ་གཏོད་ཕུར་ལ་འདོགས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཏོད་ཕུར་ལ་འདོགས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། “མཐོང་ཡང་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ལྷག་མ་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར། འདི་ལྟ་བུའི་གནས་སུ་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ཉམས་པར་བསྲུངས་པས་ང་ཡི། རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ། དེ་ལ་སེམས་གཞན་དུ་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། ๑๐. ‘‘ยทิ เต ม’’นฺติ คาถายปิ สีลรกฺขาย ทฬฺหํ กตฺวา สีลสฺส อธิฏฺฐิตภาวเมว ทสฺเสติ. ตตฺถ โกฏฺเฏยฺยุนฺติ ภินฺเทยฺยุํ. สีลขณฺฑภยา มมาติ มม สีลสฺส ขณฺฑนภเยน. ༡༠. “གལ་ཏེ་དེ་དག་གིས་ང་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ཀྱང་། ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བ་ལ་བརྟན་པོར་བྱས་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དམ་བཅའ་བརྟན་པོ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་“བསྣུན་པར་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི་གཅོད་པར་བྱེད་པའོ། །“ངའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་འགྱུར་བའི་འཇིགས་པས་”ཞེས་པ་ནི། ངའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་འགྱུར་བའི་འཇིགས་པས་སོ། ། เอวํ ปน จินฺเตตฺวา โพธิสตฺเต นิจฺจเล ฐิเต หตฺถาจริโย ปทุมสรํ โอตริตฺวา ตสฺส ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘เอหิ ปุตฺตา’’ติ รชตทามสทิสาย โสณฺฑาย คเหตฺวา สตฺตเม ทิวเส พาราณสึ ปาปุณิ. โส อนฺตรามคฺเค วตฺตมาโนว รญฺโญ สาสนํ เปเสสิ. ราชา นครํ อลงฺการาเปสิ. หตฺถาจริโย โพธิสตฺตํ กตคนฺธปริภณฺฑํ อลงฺกตปฏิยตฺตํ หตฺถิสาลํ เนตฺวา วิจิตฺรสาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา นานคฺครสโภชนํ อาทาย คนฺตฺวา โพธิสตฺตสฺส ทาเปสิ. โส ‘‘มาตรํ วินา โคจรํ น คณฺหิสฺสามี’’ติ ปิณฺฑํ น คณฺหิ. ยาจิโตปิ อคฺคเหตฺวา – དེ་ལྟར་བསམས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མི་གཡོ་བར་གནས་པ་ན། གླང་པོའི་སློབ་དཔོན་པདྨའི་མཚོ་ལ་བབས་ཏེ། དེའི་མཚན་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་ནས། “བུ་ཚུར་ཤོག་” ཅེས་སྨྲས་ཏེ། དངུལ་གྱི་ཐག་པ་ལྟ་བུའི་སྣ་ཞགས་ལ་བཟུང་ནས། ཉིན་བདུན་པ་ལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཕྱིན་ཏོ། །ཁོ་ལམ་བར་དུ་ཡོད་བཞིན་དུ་རྒྱལ་པོ་ལ་འཕྲིན་བཏང་ངོ། །རྒྱལ་པོས་གྲོང་ཁྱེར་བརྒྱན་པར་བྱས་སོ། །གླང་པོའི་སློབ་དཔོན་གྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་དྲི་བཟང་གི་བྱུག་པ་བྱས་ཤིང་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་ཏེ། གླང་པོའི་བྲེས་སུ་ཁྲིད་ནས། ཡོལ་བ་བཀྲ་ཤིས་པས་བསྐོར་དུ་བཅུག་སྟེ་རྒྱལ་པོ་ལ་གསོལ་ཏོ། །རྒྱལ་པོས་རོ་མཆོག་སྣ་ཚོགས་པའི་བཟའ་བཏུང་བཟུང་སྟེ་སོང་ནས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་སྦྱིན་དུ་བཅུག་གོ །དེས་ “མ་མེད་པར་ཟས་མི་ཟའོ་” ཞེས་ཟས་ཀྱི་ཁམ་མ་བླངས་སོ། །གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་མ་བླངས་པར། ‘‘สา [Pg.114] นูนสา กปณิกา, อนฺธา อปริณายิกา; ขาณุํ ปาเทน ฆฏฺเฏติ, คิรึ จณฺโฑรณํ ปตี’’ติ. – “མ་དེ་ཉམ་ཐག་མགོན་མེད་ལོང་བ་སྟེ། །སྣེ་ཁྲིད་མེད་པར་གྱུར་པ་དེ་ཉིད་ནི། །རྐང་པས་སྡོང་དུམ་དག་ལ་བརྡེག་འགྱུར་ཞིང། །རི་གཟར་ཅན་ཌོ་ར་ཎ་ལས་ལྷུང་ངོ།།” อาห. ตํ สุตฺวา ราชา – ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས། ‘‘กา นุ เต สา มหานาค, อนฺธา อปริณายิกา; ขาณุํ ปาเทน ฆฏฺเฏติ, คิรึ จณฺโฑรณํ ปตี’’ติ. – ปุจฺฉิตฺวา – “གླང་པོའི་དབང་པོ་ཆེན་པོ་ཁྱོད་ཀྱི་མ། །ལོང་བ་སྣེ་ཁྲིད་མེད་པ་དེ་སུ་ཞིག །རྐང་པས་སྡོང་དུམ་དག་ལ་བརྡེག་འགྱུར་ཞིང། །རི་གཟར་ཅན་ཌོ་ར་ཎ་ལས་ལྷུང་བ།།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། ‘‘มาตา เม สา มหาราช, อนฺธา อปริณายิกา; ขาณุํ ปาเทน ฆฏฺเฏติ, คิรึ จณฺโฑรณํ ปตี’’ติ. – “ལྷ་ཆེན་པོ་ལགས་དེ་ནི་ངའི་མ་སྟེ། །ལོང་བ་སྣེ་ཁྲིད་མེད་པ་དེ་ཉིད་ནི། །རྐང་པས་སྡོང་དུམ་དག་ལ་བརྡེག་འགྱུར་ཞིང། །རི་གཟར་ཅན་ཌོ་ར་ཎ་ལས་ལྷུང་ངོ།། །” วุตฺเต อชฺช สตฺตโม ทิวโส ‘‘มาตา เม โคจรํ น ลภิตฺถา’’ติ วทโต อิมสฺส โคจรํ อคณฺหนฺตสฺส. ตสฺมา – ཞེས་སྨྲས་པ་ན། “དེ་རིང་ནི་ཉིན་བདུན་པ་སྟེ། ངའི་མས་ཟས་མ་རྙེད་དོ་”ཞེས་སྨྲ་ཞིང་ཟས་མི་ཟ་བའི་གླང་པོ་འདི་ལ། དེའི་ཕྱིར། ‘‘มุญฺจเถตํ มหานาคํ, โยยํ ภรติ มาตรํ; สเมตุ มาตรา นาโค, สห สพฺเพหิ ญาติภี’’ติ. – วตฺวา มุญฺจาเปสิ – “གང་ཞིག་མ་ཉིད་གསོ་བར་བྱེད་པ་ཡི། །གླང་པོའི་དབང་པོ་ཆེན་པོ་འདི་ཐོངས་ཤིག །གླང་པོ་འདི་ནི་མ་དང་འཕྲད་གྱུར་ཅིག །གཉེན་འདུན་ཐམས་ཅད་དང་ནི་ལྷན་ཅིག་གོ།།” ཞེས་སྨྲས་ནས་གློད་དུ་བཅུག་གོ ། ‘‘มุตฺโต จ พนฺธนา นาโค, มุตฺตทามาย กุญฺชโร; มุหุตฺตํ อสฺสาสยิตฺวา, อคมา เยน ปพฺพโต’’ติ. “གླང་པོ་འཆིང་བ་ལས་ནི་ཐར་གྱུར་ཏེ། །གླང་པོ་ཆེན་པོ་དམ་པ་དེ་ཐར་ནས། །ཡུད་ཙམ་གཅིག་ཏུ་དབུགས་ནི་ཕྱུང་བྱས་ཏེ། །རི་བོ་གང་ན་ཡོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་སོང་།།” ตตฺถ กปณิกาติ วรากา. ขาณุํ ปาเทน ฆฏฺเฏตีติ อนฺธตาย ปุตฺตวิโยคทุกฺเขน จ ปริเทวมานา ตตฺถ ตตฺถ รุกฺขกฬิงฺคเร ปาเทน ฆฏฺเฏติ. จณฺโฑรณํ ปตีติ จณฺโฑรณปพฺพตาภิมุขี, ตสฺมึ ปพฺพตปาเท ปริพฺภมมานาติ อตฺโถ. อคมา เยน ปพฺพโตติ โส หตฺถินาโค พนฺธนา มุตฺโต โถกํ วิสฺสมิตฺวา รญฺโญ ทสราชธมฺมคาถาหิ ธมฺมํ เทเสตฺวา ‘‘อปฺปมตฺโต โหหิ, มหาราชา’’ติ โอวาทํ ทตฺวา มหาชเนน คนฺธมาลาทีหิ ปูชิยมาโน นครา นิกฺขมิตฺวา ตทเหว มาตรา สมาคนฺตฺวา สพฺพํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. สา ตุฏฺฐมานสา – དེ་ལ་“ཉམ་ཐག་”ཅེས་པ་ནི་ཉམ་ཆུང་བའོ། །“རྐང་པས་སྡོང་དུམ་ལ་བརྡེག་”ཅེས་པ་ནི། ལོང་བ་ཉིད་དང་བུ་དང་བྲལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་བཞིན་དུ། དེ་དང་དེར་ཤིང་གི་སྡོང་དུམ་ལ་རྐང་པས་བརྡེག་པའོ། །“ཅན་ཌོ་ར་ཎ་ལས་ལྷུང་”ཅེས་པ་ནི། རི་གཟར་པོ་ཅན་ཌོ་ར་ཎ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ། རི་དེའི་ཞབས་སུ་འཁྱམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“རི་གང་ན་ཡོད་པར་སོང་”ཞེས་པ་ནི། གླང་པོའི་དབང་པོ་དེ་འཆིང་བ་ལས་ཐར་ནས། ཅུང་ཟད་ངལ་གསོ་བྱས་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ལ་རྒྱལ་པོའི་ཆོས་བཅུ་སྟོན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ཆོས་བསྟན་ནས། “ལྷ་ཆེན་པོ་བག་ཡོད་པར་མཛོད་ཅིག་”ཅེས་གདམས་ངག་བྱིན་ཏེ། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་དྲི་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པས་མཆོད་བཞིན་དུ་གྲོང་ཁྱེར་ནས་བྱུང་སྟེ། ཉིན་དེ་ཉིད་ལ་མ་དང་འཕྲད་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཐམས་ཅད་བཤད་དོ། །མ་དེ་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར་ཏེ། ‘‘จิรํ ชีวตุ โส ราชา, กาสีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน; โย เม ปุตฺตํ ปโมเจสิ, สทา วุทฺธาปจายิก’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๑.๑๒) – “ཀཱ་ཤིའི་ཡུལ་འཁོར་རྒྱས་པར་བྱེད་པ་ཡི། །རྒྱལ་པོ་གང་གིས་བདག་གི་བུ་བཏང་ཞིང་། །རྟག་ཏུ་རྒན་རབས་རྣམས་ལ་རི་མོར་བྱེད། །རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་ཡུན་རིང་འཚོ་གྱུར་ཅིག།” รญฺโญ อนุโมทนํ อกาสิ. ราชา โพธิสตฺตสฺส คุเณ ปสีทิตฺวา นฬินิยา อวิทูเร คามํ มาเปตฺวา โพธิสตฺตสฺส มาตุ จสฺส นิพทฺธํ วตฺตํ ปฏฺฐเปสิ[Pg.115]. อปรภาเค โพธิสตฺโต มาตริ มตาย ตสฺสา สรีรปริหารํ กตฺวา กุรณฺฑกอสฺสมปทํ นาม คโต. ตสฺมึ ปน ฐาเน หิมวนฺตโต โอตริตฺวา ปญฺจสตา อิสโย วสึสุ. ตํ วตฺตํ เตสํ ทตฺวา ราชา โพธิสตฺตสฺส สมานรูปํ สิลาปฏิมํ กาเรตฺวา มหาสกฺการํ ปวตฺเตสิ. ชมฺพุทีปวาสิโน อนุสํวจฺฉรํ สนฺนิปติตฺวา หตฺถิมหํ นาม กรึสุ. རྒྱལ་པོ་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བྱས་སོ། །རྒྱལ་པོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡོན་ཏན་ལ་དད་ནས། པདྨའི་མཚོ་དང་མི་རིང་བའི་སར་གྲོང་གསར་དུ་བཏོད་དེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་དེའི་མ་ལ་རྟག་ཏུ་འཚོ་བའི་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱར་རོ། །ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མ་ཤི་བར་གྱུར་པ་ན། དེའི་ཕུང་པོ་ལ་བྱ་བ་བྱས་ནས། ཀུ་རཎྜ་ཀ་ཞེས་བྱ་བའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་སོང་ངོ། །གནས་དེ་ལ་ནི་གངས་རི་ལས་བབས་ཏེ་དྲང་སྲོང་ལྔ་བརྒྱ་གནས་སོ། །མཐུན་རྐྱེན་དེ་དག་དྲང་སྲོང་རྣམས་ལ་བྱིན་ནས། རྒྱལ་པོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་འདྲ་རྡོ་ལས་གྲུབ་པ་ཞིག་བཞེངས་ཏེ། མཆོད་པ་ཆེན་པོ་བྱས་སོ། །འཛམ་བུའི་གླིང་གི་མི་རྣམས་ཀྱིས་ལོ་རེ་བཞིན་འདུས་ནས། “གླང་པོའི་དུས་སྟོན་”ཞེས་བྱ་བ་བྱས་སོ། ། ตทา ราชา อานนฺโท อโหสิ, หตฺถินี มหามายา, วนจรโก เทวทตฺโต, มาตุโปสกหตฺถินาโค โลกนาโถ. དེ་ཚེ་རྒྱལ་པོ་ནི་ཀུན་དགའ་བོ་ཡིན། གླང་མོ་ནི་སྒྱུ་མ་ལྷ་མོ་ཡིན། ནགས་སྤྱོད་པ་ནི་ལྷས་བྱིན་ཡིན། མ་གསོ་བའི་གླང་པོའི་དབང་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ང་ཉིད་ཡིན་ནོ། ། อิธาปิ ทานปารมิอาทโย ยถารหํ นิทฺธาเรตพฺพา. สีลปารมี ปน อติสยวตีติ สา เอว เทสนํ อารุฬฺหา. ตถา ติรจฺฉานโยนิยํ อุปฺปนฺโนปิ พฺรหฺมปุพฺพเทวปุพฺพาจริยอาหุเนยฺยาทิภาเวน สพฺพญฺญุพุทฺเธนปิ ปสตฺถภาวานุรูปํ มาตุยา ครุจิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา ‘‘มาตา นาเมสา ปุตฺตสฺส พหูปการา, ตสฺมา มาตุปฏฺฐานํ นาม ปณฺฑิเตน ปญฺญตฺต’’นฺติ มนสิ กตฺวา อเนเกสํ หตฺถิสหสฺสานํ อิสฺสราธิปติ มหานุภาโว ยูถปติ หุตฺวา เตหิ อนุวตฺติยมาโน เอกกวิหาเร อนฺตรายํ อคเณตฺวา ยูถํ ปหาย เอกโก หุตฺวา อุปการิเขตฺตํ ปูเชสฺสามีติ มาตุโปสนํ, มคฺคมูฬฺหปุริสํ ทิสฺวา อนุกมฺปาย ตํ คเหตฺวา มนุสฺสโคจรสมฺปาปนํ, เตน จ กตาปราธสหนํ, หตฺถาจริยปฺปมุขานํ อตฺตานํ พนฺธิตุํ อาคตปุริสานํ สมตฺโถปิ สมาโน สนฺตาสนมตฺเตนปิ เตสํ ปีฬนา ภวิสฺสติ, มยฺหญฺจ สีลสฺส ขณฺฑาทิภาโวติ ตถา อกตฺวา สุทนฺเตน โอปวยฺโห วิย สุเขเนว คหณูปคมนํ, มาตรํ วินา น กญฺจิ อชฺโฌหริสฺสามีติ สตฺตาหมฺปิ อนาหารตา, อิมินาปาหํ พนฺธาปิโตติ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา ราชานํ เมตฺตาย ผรณํ, ตสฺส จ นานานเยหิ ธมฺมเทสนาติ เอวมาทโย อิธ มหาปุริสสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพา. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอวํ อจฺฉริยา เอเต, อพฺภุตา จ มเหสิโน…เป… ธมฺมสฺส อนุธมฺมโต’’ติ. འདིར་ཡང་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཅི་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ལྷག་པར་གསལ་བའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སུ་བསྟན་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ཀྱང་། ཚངས་པ་དང་། སྔོན་གྱི་ལྷ་དང་། སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་དང་། སྦྱིན་གནས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་བསྔགས་པར་འོས་པ་དང་མཐུན་པར། མ་ལ་གུས་པའི་སེམས་ཉེ་བར་བཞག་སྟེ། “མ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བུ་ལ་ཕན་གདགས་པ་མང་བ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་མ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱ་བ་ནི་མཁས་པས་བསྔགས་པའོ་”ཞེས་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། གླང་པོ་སྟོང་ཕྲག་དུ་མའི་དབང་ཕྱུག་གཙོ་བོ་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཁྱུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། དེ་དག་གིས་རྗེས་སུ་འབྲངས་བཞིན་དུ། གཅིག་པུར་གནས་པ་ལ་བར་ཆད་དུ་མི་བརྩི་བར། ཁྱུ་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་གྱུར་ནས། “ཕན་འདོགས་པའི་ཞིང་ལ་མཆོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་མ་གསོ་བ་དང་། ལམ་ནོར་བའི་སྐྱེས་བུ་མཐོང་ནས་སྙིང་རྗེས་དེ་བཟུང་སྟེ་མིའི་གནས་སུ་བསྐྱལ་བ་དང་། དེས་བྱས་པའི་ཉེས་པ་བཟོད་པ་དང་། གླང་པོའི་སློབ་དཔོན་ལ་སོགས་པ་རང་ཉིད་འཆིང་བར་འོངས་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་ནུས་ཀྱང་། སྡིགས་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་དེ་དག་ལ་གནོད་པར་འགྱུར་ལ། བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་དུ་དེ་ལྟར་མི་བྱེད་པར། ལེགས་པར་བཏུལ་བའི་རྒྱལ་པོའི་བཞོན་པ་བཞིན་དུ་བདེ་བླག་ཏུ་འཛིན་དུ་བཅུག་པ་དང་། “མ་མེད་པར་ཅིའང་མི་ཟའོ་”ཞེས་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་ཟས་བཅད་པ་དང་། “འདིས་བདག་བཅིངས་པར་བྱས་སོ་”ཞེས་ཁྲོ་བའི་སེམས་མི་སྐྱེད་པར། རྒྱལ་པོ་ལ་བྱམས་པས་ཁྱབ་པར་བྱས་པ་དང་། དེ་ལ་རྣམ་པ་དུ་མས་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཏེ། འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་འདིར་རིག་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འདི་ལྟར་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་འདི་དག །དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་རྨད་བྱུང་སྟེ། །…སོགས… ཆོས་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས།” ཞེས་པ་སོགས་སོ། ། มาตุโปสกจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མ་གསོ་བའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒. ภูริทตฺตจริยาวณฺณนา ༢. བྷཱུ་རི་དཏྟའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๑๑. ทุติเย [Pg.116] ภูริทตฺโตติ ภูริสมทตฺโต. ทตฺโตติ หิ ตทา โพธิสตฺตสฺส มาตาปิตูหิ กตํ นามํ. ยสฺมา ปเนโส นาคภวเน วิรูปกฺขมหาราชภวเน ตาวตึสภวเน จ อุปฺปนฺเน ปญฺเห สมฺมเทว วินิจฺฉินาติ, เอกทิวสญฺจ วิรูปกฺขมหาราเช นาคปริสาย สทฺธึ ติทสปุรํ คนฺตฺวา สกฺกํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน เทวานมนฺตเร ปญฺโห สมุฏฺฐาสิ. ตํ โกจิ กเถตุํ นาสกฺขิ. สกฺเกน ปน อนุญฺญาโต ปลฺลงฺกวรคโต หุตฺวา มหาสตฺโตว กเถสิ. อถ นํ เทวราชา ทิพฺพคนฺธปุปฺเผหิ ปูเชตฺวา ‘‘ทตฺต, ตฺวํ ปถวิสมาย วิปุลาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต อิโต ปฏฺฐาย ภูริทตฺโต นามา’’ติ อาห. ภูรีติ หิ ปถวิยา นามํ, ตสฺมา ภูริสมตาย ภูเต อตฺเถ รมตีติ จ ภูริสงฺขาตาย มหติยา ปญฺญาย สมนฺนาคตตฺตา มหาสตฺโต ‘‘ภูริทตฺโต’’ติ ปญฺญายิตฺถ. มหติยา ปน นาคิทฺธิยา สมนฺนาคตตฺตา มหิทฺธิโก จาติ. ༡༡. གཉིས་པ་ལ་“བྷཱུ་རི་དཏྟ་”ཞེས་པ་ནི། ས་དང་མཚུངས་པའི་བློ་གྲོས་ཅན་ནོ། །“དཏྟ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཕ་མས་བཏགས་པའི་མིང་ངོ། །གང་གི་ཕྱིར་འདི་ནི་ཀླུའི་གནས་དང་། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་མིག་མི་བཟང་གི་གནས་དང་། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་གནས་སུ་བྱུང་བའི་དྲི་བ་རྣམས་ལེགས་པར་འབྱེད་པར་བྱེད་དོ། །ཉིན་གཅིག་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་མིག་མི་བཟང་ཀླུའི་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སོང་ནས། བརྒྱ་བྱིན་ལ་བསྐོར་ནས་འཁོད་པ་ན། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་དྲི་བ་ཞིག་བྱུང་ངོ། །དེ་སུས་ཀྱང་སྨྲ་མ་ནུས་སོ། །འོན་ཀྱང་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་གནང་བ་བྱིན་ཏེ། ཁྲི་མཆོག་ལ་འཁོད་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་བཤད་དོ། །དེ་ནས་ལྷའི་རྒྱལ་པོས་དེ་ལ་ལྷའི་དྲི་དང་མེ་ཏོག་གིས་མཆོད་ནས། “དཏྟ། ཁྱོད་ནི་ས་དང་མཚུངས་པའི་ཤེས་རབ་ཡངས་པ་དང་ལྡན་པས། འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་མིང་བྷཱུ་རི་དཏྟ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །“བྷཱུ་རི་”ཞེས་པ་ནི་སའི་མིང་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ས་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་དག་པའི་དོན་ལ་དགའ་བའི་ཕྱིར་དང་། བྷཱུ་རི་ཞེས་བྱ་བའི་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་“བྷཱུ་རི་དཏྟ་”ཞེས་གྲགས་སོ། །ཀླུའི་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། “མཐུ་ཆེན་པོ་”ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། ། อตีเต หิ อิมสฺมึเยว กปฺเป พาราณสิรญฺโญ ปุตฺโต ปิตรา รฏฺฐโต ปพฺพาชิโต วเน วสนฺโต อญฺญตราย นาคมาณวิกาย สํวาสํ กปฺเปสิ. เตสํ สํวาสมนฺวาย ทฺเว ทารกา ชายึสุ – ปุตฺโต จ ธีตา จ. ปุตฺตสฺส ‘‘สาครพฺรหฺมทตฺโต’’ติ นามํ กรึสุ ธีตาย ‘‘สมุทฺทชา’’ติ. โส อปรภาเค ปิตุ อจฺจเยน พาราณสึ คนฺตฺวา รชฺชํ กาเรสิ. อถ ธตรฏฺโฐ นาม นาคราชา ปญฺจโยชนสติเก นาคภวเน นาครชฺชํ กาเรนฺโต ตํ อภูตวาทิเกน จิตฺตจูเฬน นาม กจฺฉเปน ‘‘พาราณสิราชา อตฺตโน ธีตรํ ตุยฺหํ ทาตุกาโม, สา โข ปน ราชธีตา สมุทฺทชา นาม อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา จา’’ติ กถิตํ สุตฺวา ธตรฏฺโฐ จตฺตาโร นาคมาณวเก เปเสตฺวา ตํ ทาตุํ อนิจฺฉนฺตํ นาควิภึสิกาย ภึสาเปตฺวา ‘‘ทมฺมี’’ติ วุตฺเต มหนฺตํ ปณฺณาการํ เปเสตฺวา มหติยา นาคิทฺธิยา มหนฺเตน ปริวาเรน ตสฺส ธีตรํ นาคภวนํ เนตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. སྔོན་བསྐལ་པ་འདི་ཉིད་ལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་སྲས་ཤིག་ཡབ་ཀྱིས་རྒྱལ་ཁབ་ནས་བསྐྲད་དེ་ནགས་སུ་གནས་པ་ན། ཀླུ་མོ་ཞིག་དང་ལྷན་དུ་འདུས་པར་གྱུར། དེ་གཉིས་འདུས་པ་ལས་བུ་དང་བུ་མོ་སྟེ་བྱིས་པ་གཉིས་སྐྱེས་སོ། །བུ་ལ་“སཱ་ག་ར་བྲཧྨ་དཏྟ་” ཞེས་བྱ་བའི་མིང་བཏགས་ཤིང་། བུ་མོ་ལ་“ས་མུདྡ་ཛཱ་” ཞེས་བཏགས། ཕྱིས་སུ་ཡབ་འདས་པའི་རྗེས་སུ་ཁོང་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་གཤེགས་ཏེ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས། དེའི་ཚེ་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་དྷ་ཏ་རཊྛ་ཞེས་བྱ་བ་དཔག་ཚད་ལྔ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་ཀླུ་ཡུལ་དུ་ཀླུའི་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བཞིན་ཡོད་པ་ན། རྫུན་སྨྲ་བའི་རུས་སྦལ་ཙིཏྟ་ཙཱུ་ལཱ་ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་གིས། “ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོས་རང་གི་བུ་མོ་ཁྱེད་ལ་སྟེར་བར་འདོད་དོ། །རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་ས་མུདྡ་ཛཱ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཛེས་ཤིང་བལྟ་ན་སྡུག་པ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞིག་གོ།” ཞེས་སྨྲས་པ་ཐོས་ནས། དྷ་ཏ་རཊྛ་ཀྱིས་ཀླུ་གཞོན་བཞི་ཕོ་ཉར་བཏང་སྟེ། བུ་མོ་སྟེར་བར་མི་འདོད་པའི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་དེ་ཀླུའི་འཇིགས་པ་ཆེན་པོས་བསྐྲགས་པར་བྱས་སོ། །རྒྱལ་པོས་“སྟེར་རོ”ཞེས་སྨྲས་པ་ན། སྐྱེས་ཆེན་པོ་བསྐུར་ཞིང་། ཀླུའི་ཆོ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་དང་འཁོར་མང་པོ་དང་བཅས་ཏེ་རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་དེ་ཀླུ་ཡུལ་དུ་བསུས་ནས་བཙུན་མོ་ཆེན་པོའི་གོ་སར་བཀོད་དོ། ། สา อปรภาเค ธตรฏฺฐํ ปฏิจฺจ สุทสฺสโน, ทตฺโต, สุโภโค, อริฏฺโฐติ จตฺตาโร ปุตฺเต ปฏิลภิ. เตสุ ทตฺโต โพธิสตฺโต, โส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สกฺเกน ตุฏฺฐจิตฺเตน ‘‘ภูริทตฺโต’’ติ คหิตนามตฺตา ‘‘ภูริทตฺโต’’ตฺเวว [Pg.117] ปญฺญายิตฺถ. อถ เนสํ ปิตา โยชนสติกํ โยชนสติกํ รชฺชํ ภาเชตฺวา อทาสิ. มหนฺโต ยโส อโหสิ. โสฬสโสฬสนาคกญฺญาสหสฺสานิ ปริวารยึสุ. ปิตุปิ เอกโยชนสตเมว รชฺชํ อโหสิ. ตโย ปุตฺตา มาเส มาเส มาตาปิตโร ปสฺสิตุํ อาคจฺฉนฺติ, โพธิสตฺโต ปน อนฺวทฺธมาสํ อาคจฺฉติ. ཕྱིས་སུ་མོ་ལ་དྷ་ཏ་རཊྛ་ལས་སུ་དས྄སན་དང་། དཏྟ་དང་། སུ་བྷོ་གྷ་དང་། ཨ་རིཊྛ་སྟེ་བུ་བཞི་སྐྱེས་སོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་དཏྟ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཡིན་ལ། ཁོང་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་མཉེས་པའི་སེམས་ཀྱིས་“བྷཱུ་རི་དཏྟ་”ཞེས་མིང་བཏགས་པས་ན། “བྷཱུ་རི་དཏྟ་”ཞེས་པའི་མིང་ཉིད་དུ་གྲགས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་ཚོའི་ཡབ་ཀྱིས་བུ་རེ་རེ་ལ་དཔག་ཚད་བརྒྱ་རེའི་རྒྱལ་སྲིད་བགོས་ཏེ་བྱིན་ནོ། །སྙན་གྲགས་ཆེན་པོ་བྱུང་ངོ་། །ཀླུ་མོ་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་དྲུག་རེས་བསྐོར་བར་གྱུར། ཡབ་ལའང་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཐམ་པའི་རྒྱལ་སྲིད་ཁོ་ན་ལྷག་གོ། །བུ་གསུམ་པོ་ནི་ཟླ་བ་རེ་རེ་བཞིན་ཕ་མ་གཉིས་ལ་མཇལ་བར་འོང་ལ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཟླ་ཕྱེད་རེ་རེ་བཞིན་འོང་ངོ་། ། โส เอกทิวสํ วิรูปกฺขมหาราเชน สทฺธึ สกฺกสฺส อุปฏฺฐานํ คโต เวชยนฺตปาสาทํ สุธมฺมเทวสภํ ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารํ ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ เทวจฺฉราปริวารํ อติมโนหรํ สกฺกสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘เอตฺตกมตฺตมฺปิ นาคตฺตภาเว ฐิตสฺส ทุลฺลภํ, กุโต สมฺมาสมฺโพธี’’ติ นาคตฺตภาวํ ชิคุจฺฉิตฺวา ‘‘นาคภวนํ คนฺตฺวา อุโปสถวาสํ วสิตฺวา สีลเมว ปคฺคณฺหิสฺสามิ, ตํ โพธิปริปาจนํ โหติ, อิมสฺมึ เทวโลเก อุปฺปตฺติการณํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา นาคภวนํ คนฺตฺวา มาตาปิตโร อาห – ‘‘อมฺมตาตา, อหํ อุโปสถกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ. เตหิ ‘‘อิเธว อุโปสถํ อุปวสาหิ, พหิคตานํ นาคานํ มหนฺตํ ภย’’นฺติ วุตฺเต เอกวารํ ตถา กตฺวา นาคกญฺญาหิ อุปทฺทุโต ปุนวาเร มาตาปิตูนํ อนาโรเจตฺวา อตฺตโน ภริยํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ภทฺเท, อหํ มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา ยมุนาตีเร มหานิคฺโรธรุกฺโข อตฺถิ ตสฺส อวิทูเร วมฺมิกมตฺถเก โภเค อาภุชิตฺวา จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อธิฏฺฐาย นิปชฺชิตฺวา ‘‘อุโปสถกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ นาคภวนโต นิกฺขมิตฺวา ตถา กโรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิรูปกฺเขน มหารญฺญา, เทวโลกมคญฺฉห’’นฺติอาทิ. ཉིན་གཅིག་ཁོང་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་མིག་མི་བཟང་དང་ལྷན་དུ་བརྒྱ་བྱིན་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པར་སོང་ཞིང་། རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་ཁང་བཟང་དང་། ཆོས་བཟང་ལྷའི་འདུན་ས་དང་། ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་ཤིང་དང་། ཨ་དཀར་པང་ལེབ་ཀྱི་རྡོ་ལེབ་ཀྱི་གདན་དང་། ལྷའི་བུ་མོའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་བའི་ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་དག་མཐོང་ནས། “ཀླུའི་ལུས་སུ་གནས་པ་བདག་ལ་འདི་ཙམ་ཡང་རྙེད་པར་དཀའ་ན། བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས།” ཞེས་ཀླུའི་ལུས་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་གྱུར་ཏེ། “ཀླུ་ཡུལ་དུ་སོང་ནས་གསོ་སྦྱོང་ལ་གནས་ཤིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་བསྲུང་བར་བྱའོ། །དེ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ལྷ་ཡུལ་འདིར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་ཡང་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་བསམས་ནས་ཀླུ་ཡུལ་དུ་སོང་སྟེ་ཕ་མ་གཉིས་ལ་“ཡབ་དང་ཡུམ། བདག་གིས་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་བགྱིའོ། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་དག་གིས་“འདི་ཉིད་དུ་གསོ་སྦྱོང་སྲུངས་ཤིག ཕྱི་རོལ་དུ་སོང་བའི་ཀླུ་རྣམས་ལ་འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་ཡོད་དོ། །”ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ཐེངས་གཅིག་ནི་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་མོད་ཀྱང་ཀླུ་མོ་རྣམས་ཀྱིས་བར་ཆད་བྱས་པས། ཐེངས་རྗེས་མར་ཕ་མ་གཉིས་ལ་མ་བསྙད་པར་རང་གི་ཆུང་མ་ལ་བོས་ཏེ། “བཟང་མོ། ང་ནི་མི་ཡུལ་དུ་སོང་ནས་ཡ་མུ་ནཱའི་འགྲམ་དུ་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡོད་པ་དེའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་གྲོག་མཁར་གྱི་རྩེ་མོར་ལུས་བསྐུམ་སྟེ་ཉལ་ནས། ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་གསོ་སྦྱོང་སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་བྱའོ། །”ཞེས་ཀླུ་ཡུལ་ནས་བྱུང་སྟེ་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་མིག་མི་བཟང་དང་ལྷན་དུ་ལྷ་ཡུལ་དུ་སོང་ངོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ วิรูปกฺเขน มหารญฺญาติ วิรูปกฺเขน นาม นาคาธิปติมหาราเชน. เทวโลกนฺติ ตาวตึสเทวโลกํ. อคญฺฉหนฺติ อคญฺฉึ, อุปสงฺกมึ อหํ. དེ་ལ་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་མིག་མི་བཟང་དང་ལྷན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། ཀླུའི་བདག་པོ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་མིག་མི་བཟང་ཞེས་བྱ་བ་དང་ལྷན་དུ་འོ། །“ལྷ་ཡུལ་དུ་”ཞེས་པ་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷ་ཡུལ་དུའོ། །“སོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་སོང་ཞིང་ཉེ་བར་བཅར་བའོ། ། ๑๒. ตตฺถาติ ตสฺมึ เทวโลเก. ปสฺสึ ตฺวาหนฺติ อทฺทกฺขึ อหํ ตุ-สทฺโท นิปาตมตฺโต. เอกนฺตํ สุขสมปฺปิเตติ เอกนฺตํ อจฺจนฺตเมว สุเขน สมงฺคีภูเต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม สคฺคา. ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว สุขา สคฺคา’’ติ [Pg.118] (ม. นิ. ๓.๒๕๕) จ. ตํสคฺคคมนตฺถายาติ ตสฺมึ สคฺคสฺมึ อุปฺปตฺติวเสน คมนตฺถาย. สีลพฺพตนฺติ สีลสงฺขาตํ วตํ. อถ วา สีลพฺพตนฺติ อุโปสถสีลญฺเจว ‘‘มม จมฺมํ จมฺมตฺถิกา หรนฺตู’’ติอาทินา อตฺตโน สรีราวยวปริจฺจาคสมาทิยนสงฺขาตํ วตญฺจ. ༡༢. “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་ཡུལ་དེ་ཉིད་དུའོ། །“མཐོང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་མཐོང་བའོ། །“ཏུ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ། །“གཅིག་ཏུ་བདེ་བས་ཁྱབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་མཐར་ཐུག་པར་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག། རེག་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་དང་ལྡན་པའི་མཐོ་རིས་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དོ། །དགེ་སློང་དག། མཐོ་རིས་ཀྱི་བདེ་བ་དེ་དག་ནི་གཏམ་གྱིས་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱིས་ཐོབ་པར་མི་སླ་འོ། །”ཞེས་སོ། །“མཐོ་རིས་དེར་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་མཐོ་རིས་དེར་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ནས་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སུ་བགྲང་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་སོ། །ཡང་ན། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་”ཞེས་པ་ནི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་དང་། “པགས་པ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་བདག་གི་པགས་པ་ཁྱེར་ཅིག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རང་གི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་དམ་བཅས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་སོ། ། ๑๓. สรีรกิจฺจนฺติ มุขโธวนาทิสรีรปฏิชคฺคนํ. ภุตฺวา ยาปนมตฺตกนฺติ อินฺทฺริยานิ นิพฺพิเสวนานิ กาตุํ สรีรฏฺฐิติมตฺตกํ อาหารํ อาหริตฺวา. จตุโร องฺเคติ จตฺตาริ องฺคานิ. อธิฏฺฐายาติ อธิฏฺฐหิตฺวา. เสมีติ สยามิ. ༡༣. “ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བཞིན་བཀྲུ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་བསྙེན་བཀུར་རོ། །“ཟོས་ནས་འཚོ་བ་ཙམ་”ཞེས་པ་ནི་དབང་པོ་རྣམས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལུས་གནས་པ་ཙམ་གྱི་ཟས་བཟོས་ནས་སོ། །“ཡན་ལག་བཞི་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་བཞིའོ། །“སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ་”ཞེས་པ་ནི་དམ་བཅས་ནས་སོ། །“ཉལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་གཟིམས་པའོ། ། ๑๔. ฉวิยาติอาทิ เตสํ จตุนฺนํ องฺคานํ ทสฺสนํ. ตตฺถ จ ฉวิจมฺมานํ วิสฺสชฺชนํ เอกํ องฺคํ, เสสานิ เอเกกเมว, มํสคฺคหเณเนว เจตฺถ รุธิรมฺปิ สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตนาติ เอเตหิ. หราตุ โสติ ยสฺส เอเตหิ ฉวิอาทีหิ กรณียํ อตฺถิ, ตสฺส มยา ทินฺนเมเวตํ. สพฺพํ โส หรตูติ อตฺตโน อตฺตภาเว อนเปกฺขปวารณํ ปวาเรติ. ༡༤. “པགས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཡན་ལག་བཞི་པོ་དེ་དག་སྟོན་པའོ། །དེ་ལ་ཕྱི་པགས་དང་ནང་པགས་གཏོང་བ་ནི་ཡན་ལག་གཅིག་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རེ་རེ་བཞིན་ནོ། །འདིར་ཤ་བཟུང་བས་ཁྲག་ཀྱང་བསྡུས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“འདིས་”ཞེས་པ་ནི་འདི་དག་གིས་སོ། །“ཁྱེར་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི་སུ་ཞིག་ལ་པགས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གིས་བྱ་བ་ཡོད་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་བྱིན་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །“ཐམས་ཅད་ཁོང་གིས་ཁྱེར་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་རང་གི་ལུས་ལ་ཕངས་སེམས་མེད་པར་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་བྱེད་པའོ། ། เอวํ มหาสตฺตสฺส อิมินา นิยาเมเนว อนฺวทฺธมาสํ อุโปสถกมฺมํ กโรนฺตสฺส ทีโฆ อทฺธา วีติวตฺโต. เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล เอกทิวสํ อญฺญตโร เนสาทพฺราหฺมโณ โสมทตฺเตน นาม อตฺตโน ปุตฺเตน สห ตํ ฐานํ ปตฺวา อรุณุคฺคมนสมเย นาคกญฺญาหิ ปริวาริยมานํ มหาสตฺตํ ทิสฺวา ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ตาวเทว นาคกญฺญาโย ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา นาคภวนเมว คตา. พฺราหฺมโณ มหาสตฺตํ ปุจฺฉิ – ‘‘โก นุ โข ตฺวํ, มาริส, เทโว วา ยกฺโข วา นาโค วา’’ติ? โพธิสตฺโต ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิ กตฺวา สจายํ อิโต คจฺเฉยฺย, อิธ เม วาสํ มหาชนสฺส ปากฏํ กเรยฺย, เตน เม อุโปสถวาสสฺส อนฺตราโยปิ สิยา. ยํนูนาหํ อิโต อิมํ นาคภวนํ เนตฺวา มหติยา สมฺปตฺติยา โยเชยฺยํ. เอวายํ ตตฺเถว อภิรมิสฺสติ, เตน เม อุโปสถกมฺมํ อทฺธนิยํ สิยาติ. อถ นํ อาห – ‘‘พฺราหฺมณ, มหนฺตํ เต ยสํ ทสฺสามิ, รมณียํ นาคภวนํ, เอหิ ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ. สามิ, ปุตฺโต เม อตฺถิ, ตสฺมึ อาคจฺฉนฺเต อาคมิสฺสามีติ. คจฺฉ, พฺราหฺมณ, ปุตฺตํ อาเนหีติ. พฺราหฺมโณ คนฺตฺวา ปุตฺตสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ตํ อาเนสิ. มหาสตฺโต เต อุโภปิ อาทาย อตฺตโน อานุภาเวน นาคภวนํ [Pg.119] อาเนสิ. เตสํ ตตฺถ ทิพฺโพ อตฺตภาโว ปาตุภวิ. อถ เตสํ มหาสตฺโต ทิพฺพสมฺปตฺตึ ทตฺวา จตฺตาริ จตฺตาริ นาคกญฺญาสตานิ อทาสิ. เต มหตึ สมฺปตฺตึ อนุภวึสุ. དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཟླ་ཕྱེད་རེ་རེ་བཞིན་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་མཛད་དེ་དུས་ཡུན་རིང་པོ་འདས། དེ་ལྟར་དུས་འདས་པ་ན་ཉིན་གཅིག་རྔོན་པ་བྲམ་ཟེ་ཞིག་རང་གི་བུ་སོ་མ་དཏྟ་དང་ལྷན་དུ་གནས་དེར་སླེབས་ཤིང་། སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་ཚེ་ཀླུ་མོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྐོར་བའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མཐོང་ནས་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་སོང་ངོ་། །དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཀླུ་མོ་རྣམས་ས་ལ་ཐིམ་སྟེ་ཀླུ་ཡུལ་དུ་སོང་ངོ་། །བྲམ་ཟེས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་“གྲོགས་པོ། ཁྱོད་སུ་ཞིག་ཡིན། ལྷ་ཞིག་གམ། གནོད་སྦྱིན་ཞིག་གམ། ཀླུ་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་དྲིས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་རང་ཉིད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གསལ་བར་མཛད་དེ། “གལ་ཏེ་འདི་འདི་ནས་སོང་ན། བདག་འདིར་གནས་པ་འདི་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་གསལ་བར་བྱེད་པར་འགྱུར་ཞིང་། དེས་བདག་གི་གསོ་སྦྱོང་གི་གནས་ལ་བར་ཆད་དུའང་འགྱུར་རོ། །བདག་གིས་འདི་འདི་ནས་ཀླུ་ཡུལ་དུ་ཁྲིད་དེ་ལོངས་སྤྱོད་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པར་བྱས་ན་ཅི་མ་རུང་། དེ་ལྟར་བྱས་ན་འདི་དེ་ཉིད་དུ་དགའ་བར་འགྱུར་ལ། དེས་བདག་གི་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་ཀྱང་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་བསམས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་གིས་བྲམ་ཟེ་ལ་“བྲམ་ཟེ། ངས་ཁྱོད་ལ་གོ་ས་ཆེན་པོ་སྦྱིན་ནོ། །ཀླུ་ཡུལ་ནི་ཉམས་དགའ་བ་ཞིག་ཡིན་པས་ཚུར་ཤོག དེར་འགྲོའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཇོ་བོ། བདག་ལ་བུ་ཞིག་ཡོད་པས་དེ་འོངས་ན་འགྲོའོ། །”ཞེས་སྨྲས་པ་ན། “བྲམ་ཟེ་སོང་ལ་བུ་ཁྲིད་དེ་ཤོག” ཅེས་གསུངས་སོ། །བྲམ་ཟེ་སོང་ནས་བུ་ལ་དོན་དེ་བཤད་དེ་ཁྲིད་དེ་འོངས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དེ་གཉིས་ཀ་བཟུང་ནས་རང་གི་མཐུས་ཀླུ་ཡུལ་དུ་ཁྲིད་དོ། །དེ་དག་ལ་དེར་ལྷའི་ལུས་མངོན་དུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དེ་དག་ལ་ལྷའི་ལོངས་སྤྱོད་བྱིན་ཞིང་། ཀླུ་མོ་བཞི་བརྒྱ་རེ་བྱིན་ནོ། །དེ་དག་གིས་ལོངས་སྤྱོད་ཆེན་པོ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་གྱུར་ཏོ། ། โพธิสตฺโตปิ อปฺปมตฺโต อุโปสถกมฺมํ กโรติ. อนฺวทฺธมาสํ มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ธมฺมกถํ กเถตฺวา ตโต จ พฺราหฺมณสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรคฺยํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เยน เต อตฺโถ, ตํ วเทยฺยาสี’’ติ อาปุจฺฉิตฺวา ‘‘อนุกฺกณฺฐมาโน อภิรมา’’ติ วตฺวา โสมทตฺเตนปิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา อตฺตโน นิเวสนํ คจฺฉติ. พฺราหฺมโณ สํวจฺฉรํ ตตฺถ วสิตฺวา มนฺทปุญฺญตาย อุกฺกณฺฐิตฺวา อนิจฺฉมานมฺปิ ปุตฺตํ คเหตฺวา โพธิสตฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา เตน ทียมานํ พหุํ ธนํ สพฺพกามททํ มณิรตนมฺปิ อลกฺขิกตาย อคฺคเหตฺวา ‘‘มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อาห. มหาสตฺโต นาคมาณวเก อาณาเปตฺวา ตํ สปุตฺตกํ มนุสฺสโลกํ ปาเปสิ. เต อุโภปิ ทิพฺพาภรณานิ ทิพฺพวตฺถานิ จ โอมุญฺจิตฺวา นฺหายิตุํ เอกํ โปกฺขรณึ โอตรึสุ, ตสฺมึ ขเณ ตานิ อนฺตรธายิตฺวา นาคภวนเมว อคมํสุ. อถ ปฐมนิวตฺถกาสาวปิโลติกาว สรีเร ปฏิมุญฺจิ, ธนุสรสตฺติโย คเหตฺวา อรญฺญํ คนฺตฺวา มิเค วธิตฺวา ปุริมนิยาเมเนว ชีวิกํ กปฺเปสุํ. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའང་བག་ཡོད་པས་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་མཛད་དོ། །ཟླ་ཕྱེད་རེ་རེ་བཞིན་ཕ་མའི་དྲུང་དུ་བྱོན་ནས་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གསུངས་ཤིང་། དེ་ནས་བྲམ་ཟེའི་དྲུང་དུ་བྱོན་ནས་བདེ་ཐང་དྲིས་ཏེ། “ཁྱོད་ལ་གང་གིས་དགོས་པ་དེ་སྨྲོས་ཤིག” ཅེས་དྲིས་ནས། “ཡིད་མ་སྐྱོ་བར་དགའ་བར་གྱིས་ཤིག” ཅེས་གསུངས་ཤིང་། སོ་མ་དཏྟ་དང་ལྷན་དུའང་འཚམས་འདྲི་མཛད་དེ་རང་གི་གནས་སུ་གཤེགས་སོ། །བྲམ་ཟེ་དེར་ལོ་གཅིག་གནས་པ་ན། བསོད་ནམས་ཆུང་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཡིད་སྐྱོ་བར་གྱུར་ཏེ། མི་འདོད་བཞིན་པའི་བུ་ཡང་ཁྲིད་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་གནང་བ་ཞུས་ཤིང་། ཁོང་གིས་གནང་བའི་ནོར་མང་པོ་དང་འདོད་དགུ་སྟེར་བའི་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ཡང་སྐལ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་བླངས་པར། “མི་ཡུལ་དུ་སོང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ། །”ཞེས་སྨྲས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀླུ་གཞོན་རྣམས་ལ་བཀའ་བསྒོས་ཏེ་ཁོང་ཕ་བུ་གཉིས་མི་ཡུལ་དུ་བསྐྱལ་ལོ། །དེ་གཉིས་ཀས་ལྷའི་རྒྱན་ཆ་དང་ལྷའི་གོས་རྣམས་ཕུད་དེ་ཁྲུས་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རྫིང་བུ་ཞིག་ཏུ་བབས་པ་ན། སྐད་ཅིག་དེ་ཉིད་ལ་རྒྱན་གོས་དེ་དག་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཏེ་ཀླུ་ཡུལ་དུ་སོང་ངོ་། །དེ་ནས་སྔོན་གྱི་གོས་རྙིང་ངུར་སྨྲིག་ཁོ་ན་ལུས་ལ་གྱོན་དགོས་པར་གྱུར་ཏེ། གཞུ་དང་ཉག་ཕྲན་དང་མདུང་ཐོགས་ནས་ནགས་སུ་སོང་སྟེ་རི་དྭགས་བསད་ནས་སྔར་བཞིན་འཚོ་བ་བསྐྱངས་སོ། ། เตน จ สมเยน อญฺญตโร ตาปโส สุปณฺณราชโต ลทฺธํ อลมฺปายนมนฺตํ ตสฺส อนุจฺฉวิกานิ โอสธานิ มนฺตูปจารญฺจ อตฺตานํ อุปฏฺฐหนฺตสฺส อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส อทาสิ. โส ‘‘ลทฺโธ เม ชีวิกูปาโย’’ติ กติปาหํ วสิตฺวา ตาปสํ อาปุจฺฉิตฺวา ปกฺกมนฺโต อนุปุพฺเพน ยมุนาตีรํ ปตฺวา ตํ มนฺตํ สชฺฌายนฺโต มหามคฺเคน คจฺฉติ. ตทา โพธิสตฺตสฺส ภวนโต ตสฺส ปริจาริกา นาคมาณวิกา ตํ สพฺพกามททํ มณิรตนํ อาทาย ยมุนาตีเร วาลุการาสิมตฺถเก ฐเปตฺวา ตสฺโสภาเสน รตฺติยํ กีฬิตฺวา อรุณุคฺคมเน ตสฺส พฺราหฺมณสฺส มนฺตสทฺทํ สุตฺวา ‘‘สุปณฺโณ’’ติ สญฺญาย ภยตชฺชิตา มณิรตนํ อคฺคเหตฺวา ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา นาคภวนํ อคมํสุ. དེའི་ཚེ་དཀའ་ཐུབ་པ་ཞིག་གིས་བྱ་ཁྱུང་གི་རྒྱལ་པོ་ལས་ཐོབ་པའི་ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ནའི་གསང་སྔགས་དང་། དེ་ལ་འཚམ་པའི་སྨན་དང་སྔགས་ཀྱི་ཆོ་ག་རྣམས་རང་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་བྲམ་ཟེ་ཞིག་ལ་བྱིན་ནོ། །བྲམ་ཟེ་དེས་“བདག་གིས་འཚོ་བའི་ཐབས་རྙེད་དོ། །”ཞེས་བསམས་ནས་ཉིན་ཤས་གནས་ཏེ་དཀའ་ཐུབ་པ་ལ་གནང་བ་ཞུས་ནས་སོང་ཞིང་། རིམ་གྱིས་ཡ་མུ་ནཱའི་འགྲམ་དུ་སླེབས་ནས་གསང་སྔགས་དེ་བཟླས་བཞིན་ལམ་ཆེན་པོ་ནས་སོང་ངོ་། །དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་གནས་ནས་ཁོང་གི་གཡོག་མོ་ཀླུ་མོ་རྣམས་ཀྱིས་འདོད་དགུ་སྟེར་བའི་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་དེ་ཁྱེར་ནས་ཡ་མུ་ནཱའི་འགྲམ་གྱི་བྱེ་ཕུང་གི་རྩེ་མོར་བཞག་སྟེ། ནོར་བུའི་འོད་ཀྱིས་མཚན་མོ་རྩེད་མོ་རྩེས་ཤིང་། སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ན་བྲམ་ཟེ་དེའི་སྔགས་སྒྲ་ཐོས་ནས། “བྱ་ཁྱུང་ངོ་”སྙམ་དུ་འཇིགས་པས་སྐྲག་སཏེ་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ཡང་མ་བླངས་པར་ས་ལ་ཐིམ་ནས་ཀླུ་ཡུལ་དུ་སོང་ངོ་། ། พฺราหฺมโณ ตํ มณิรตนํ อาทาย ปายาสิ. ตสฺมึ ขเณ โส เนสาทพฺราหฺมโณ ปุตฺเตน สทฺธึ มิควธาย อรญฺญํ คจฺฉนฺโต ตสฺส หตฺเถ [Pg.120] ตํ มณิรตนํ ทิสฺวา ‘‘อิทํ ภูริทตฺตสฺส สพฺพกามททํ มณิรตน’’นฺติ สญฺชานิตฺวา ตํ คณฺหิตุกาโม เตน สทฺธึ อลฺลาปสลฺลาปํ กตฺวา มนฺตวาทิภาวํ ชานิตฺวา เอวมาห – ‘‘สเจ เม ตฺวํ อิมํ มณิรตนํ ทสฺสสิ, เอวาหํ เต มหานุภาวํ นาคํ ทสฺเสสฺสามิ, ยํ ตฺวํ คเหตฺวา คามนิคมราชธานิโย จรนฺโต พหุธนํ ลจฺฉสี’’ติ. ‘‘เตน หิ ทสฺเสตฺวา คณฺหาหี’’ติ วุตฺเต ตํ อาทาย โพธิสตฺตํ อุโปสถกรณฏฺฐาเน วมฺมิกมตฺถเก โภเค อาภุชิตฺวา นิปนฺนํ อวิทูเร ฐิโต หตฺถํ ปสาเรตฺวา ทสฺเสสิ. བྲམ་ཟེ་དེས་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་དེ་བླངས་ནས་སོང་ངོ་། །སྐབས་དེར་རྔོན་པ་བྲམ་ཟེ་དེ་རང་གི་བུ་དང་ལྷན་དུ་རི་དྭགས་གསོད་པའི་ཕྱིར་ནགས་སུ་འགྲོ་བ་ན། ཁོའི་ལག་ཏུ་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་དེ་མཐོང་ནས། “འདི་ནི་བྷཱུ་རི་དཏྟའི་འདོད་དགུ་སྟེར་བའི་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་དེ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་ཤེས་ཏེ། དེ་ལེན་པར་འདོད་ནས་ཁོ་དང་ལྷན་དུ་གཏམ་གླེང་བྱས་ཤིང་། ཁོ་སྔགས་པ་ཞིག་ཡིན་པ་ཤེས་ནས་འདི་སྐད་སྨྲས་སོ། །“གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ལ་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་འདི་བྱིན་ན། ངས་ཁྱོད་ལ་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཀླུ་ཞིག་བསྟན་པར་བྱའོ། །ཁྱོད་ཀྱིས་དེ་བཟུང་ནས་གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་དང་རྒྱལ་ས་རྣམས་སུ་འཁྱམས་ཤིང་ནོར་མང་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སོ། །“དེ་ལྟ་ན་བསྟན་ལ་ལོངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ཁོ་ཁྲིད་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གསོ་སྦྱོང་བྱེད་པའི་གནས་གྲོག་མཁར་གྱི་རྩེ་མོར་ལུས་བསྐུམ་སྟེ་ཉལ་བ་དེའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ལངས་ནས། ལག་པ་བརྐྱངས་ཏེ་བསྟན་ཏོ། ། มหาสตฺโต ตํ เนสาทํ ทิสฺวา ‘‘อยํ อุโปสถสฺส เม อนฺตรายํ กเรยฺยาติ นาคภวนํ เนตฺวา มหาสมฺปตฺติยํ ปติฏฺฐาปิโตปิ น อิจฺฉิ. ตโต อปกฺกมิตฺวา สยํ คนฺตุกาโม มยา ทียมานมฺปิ มณิรตนํ คณฺหิตุํ น อิจฺฉิ. อิทานิ ปน อหิคุณฺฑิกํ คเหตฺวา อาคจฺฉติ. สจาหํ อิมสฺส มิตฺตทุพฺภิโน กุชฺเฌยฺยํ, สีลํ เม ขณฺฑํ ภวิสฺสติ. มยา โข ปน ปฐมํเยว จตุรงฺคสมนฺนาคโต อุโปสโถ อธิฏฺฐิโต, โส ยถาธิฏฺฐิโตว โหตุ. อลมฺปายโน มํ ฉินฺทตุ วา มา วา, เนวสฺส กุชฺฌิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อกฺขีนิ นิมฺมีเลตฺวา อธิฏฺฐานปารมึ ปุเรจาริกํ กตฺวา โภคนฺตเร สีสํ ปกฺขิปิตฺวา นิจฺจโลว หุตฺวา นิปชฺชิ. เนสาทพฺราหฺมโณปิ ‘‘โภ อลมฺปายน, อิมํ นาคํ คณฺห, มณึ เม เทหี’’ติ อาห. อลมฺปายโน นาคํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ มณึ กิสฺมิญฺจิ อคเณตฺวา ‘‘คณฺห, พฺราหฺมณา’’ติ หตฺเถ ขิปิ. โส ตสฺส หตฺถโต ภสฺสิตฺวา ปถวิยํ ปติตมตฺโตว ปถวึ ปวิสิตฺวา นาคภวนเมว คโต. เนสาทพฺราหฺมโณ มณิรตนโต ภูริทตฺเตน สทฺธึ มิตฺตภาวโต จ ปริหายิตฺวา นิปฺปจฺจโยว ปกฺกนฺโต. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་རྔོན་པ་དེ་མཐོང་ནས། “འདིས་བདག་གི་གསོ་སྦྱོང་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ”སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ཀླུ་ཡུལ་དུ་ཁྲིད་ནས་འབྱོར་པ་ཆེན་པོ་ལ་བཀོད་ཀྱང་ཁོ་མ་ཆགས། དེ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་རང་ཉིད་འགྲོ་བར་འདོད་པ་ན། བདག་གིས་སྦྱིན་པའི་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ཡང་ལེན་པར་མ་འདོད། ད་ལྟ་ནི་སྦྲུལ་འཛིན་པ་ཁྲིད་དེ་འོངས་སོ། །གལ་ཏེ་བདག་གིས་མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་འདི་ལ་ཁྲོ་བར་བྱས་ན། བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །བདག་གིས་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་གསོ་སྦྱོང་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ཡིན་པས། དེ་ནི་ཇི་ལྟར་སྨོན་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཅིག །ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ནས་བདག་གཏུབ་པར་བྱེད་དམ་མི་བྱེད་ཀྱང་རུང་། དེ་ལ་ཁྲོ་བར་མི་བྱའོ་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། སྤྱན་བཙུམས་ནས་དམ་བཅའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྔོན་དུ་བཏང་སཏེ། ལུས་ཀྱི་ལྷག་མའི་ནང་དུ་དབུ་བཅུག་ནས་མི་གཡོ་བར་ཉལ་ལོ། །རྔོན་པ་བྲམ་ཟེ་དེས་ཀྱང་། “ཀྱེ་ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ན། ཀླུ་འདི་ཟུང་ཞིག །བདག་ལ་ནོར་བུ་བྱིབ་ཅིག”ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ནས་ཀླུ་མཐོང་ནས་དགའ་སྟེ། ནོར་བུ་ལ་ཅི་ལའང་མ་བརྩིས་པར། “བྲམ་ཟེ་ཟུང་ཞིག”ཅེས་ལག་ཏུ་འཕངས་སོ། །ནོར་བུ་དེ་ཁོའི་ལག་པ་ནས་ཤོར་ཏེ་ས་ལ་ལྷུང་མ་ཐག་ས་འོག་ཏུ་ཟུག་ནས་ཀླུ་ཡུལ་ཉིད་དུ་སོང་ངོ། །རྔོན་པ་བྲམ་ཟེ་དེ་ནི་ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་དང་བྲལ་ཞིང་། བྷཱུ་རི་དཏྟ་དང་མཛའ་བའི་འབྲེལ་བ་ཡང་ཉམས་ཏེ་རེ་བ་ཐམས་ཅད་ཟད་ནས་ཕྱིར་སོང་ངོ།། ๑๕. อลมฺปายโนปิ มหานุภาเวหิ โอสเธหิ อตฺตโน สรีรํ มกฺเขตฺวา โถกํ ขาทิตฺวา เขฬํ อตฺตโน กายสฺมึ ปริภาเวตฺวา ทิพฺพมนฺตํ ชปฺปนฺโต โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา สีเส ทฬฺหํ คณฺหนฺโต มุขมสฺส วิวริตฺวา โอสธํ ขาทิตฺวา มุเข สหเขฬํ โอสิญฺจิ. สุจิชาติโก มหาสตฺโต สีลเภทภเยน อกุชฺฌิตฺวา อกฺขีนิ น อุมฺมีเลสิ. อถ นํ โอสธมนฺตพเลน นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา เหฏฺฐา สีสํ กตฺวา สญฺจาเลตฺวา คหิตโคจรํ ฉฑฺฑาเปตฺวา ภูมิยํ ทีฆโส นิปชฺชาเปตฺวา [Pg.121] มสูรกํ มทฺทนฺโต วิย หตฺเถหิ ปริมทฺทิ. อฏฺฐีนิ จุณฺณิยมานานิ วิย อเหสุํ. ༡༥. ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ནས་ཀྱང་མཐུ་རྩལ་ཆེ་བའི་སྨན་གྱིས་རང་གི་ལུས་ལ་བྱུགས་ཤིང་། ཅུང་ཟད་ཟོས་ཏེ་མཆིལ་མ་རང་གི་ལུས་ལ་བྱུགས་ནས། ལྷའི་གཟུངས་སྔགས་བཟླས་བཞིན་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། རྔ་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་དྲུད་ཅིང་མགོ་བོ་ནས་དམ་པོར་བཟུང་ནས། ཁོའི་ཁ་ཕྱེ་སྟེ་སྨན་ཟོས་ནས་ཁ་ནང་དུ་མཆིལ་མ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྨན་བླུགས་སོ། །རང་བཞིན་གཙང་བའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་དོགས་ནས་མ་ཁྲོས་པར་སྤྱན་མ་ཕྱེའོ། །དེ་ནས་སྨན་དང་གཟུངས་སྔགས་ཀྱི་མཐུ་ལ་བརྟེན་ནས་ཁོ་རྔ་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་མགོ་བོ་ཐུར་དུ་བསྟན་ནས་གཡུགས་ཤིང་། ཟོས་པའི་ཟས་རྣམས་སྐྱུག་ཏུ་བཅུག་སྟེ། ས་ལ་རིང་པོར་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས་སྔས་མགོ་འཇིབ་པ་བཞིན་དུ་ལག་པས་མཉེས་སོ། །རུས་པ་རྣམས་ཕྱེ་མར་བརྡུངས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། ปุน นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา ทุสฺสํ โปเถนฺโต วิย โปเถสิ. มหาสตฺโต เอวรูปํ ทุกฺขํ อนุโภนฺโตปิ เนว กุชฺฌิตฺถ. อญฺญทตฺถุ อตฺตโน สีลเมว อาวชฺเชสิ. อิติ โส มหาสตฺตํ ทุพฺพลํ กตฺวา วลฺลีหิ เปฬํ สชฺเชตฺวา มหาสตฺตํ ตตฺถ ปกฺขิปิ. สรีรํ ปนสฺส มหนฺตํ ตตฺถ น ปวิสติ. อถ นํ ปณฺหิยา โกฏฺเฏนฺโต ปเวเสตฺวา เปฬํ อาทาย เอกํ คามํ คนฺตฺวา คามมชฺเฌ โอตาเรตฺวา ‘‘นาคสฺส นจฺจํ ทฏฺฐุกามา อาคจฺฉนฺตู’’ติ สทฺทมกาสิ. สกลคามวาสิโน สนฺนิปตึสุ. ตสฺมึ ขเณ อลมฺปายโน ‘‘นิกฺขม มหานาคา’’ติ อาห. มหาสตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อชฺช มยา ปริสํ โตเสนฺเตน กีฬิตุํ วฏฺฏติ, เอวํ อลมฺปายโน พหุธนํ ลภิตฺวา ตุฏฺโฐ มํ วิสฺสชฺเชสฺสติ, ยํ ยํ เอส มํ กาเรติ, ตํ ตํ กริสฺสามี’’ติ. ཡང་བསྐྱར་རྔ་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་གོས་འཁྲུ་བ་བཞིན་དུ་ས་ལ་བརྡབས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་འདི་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བཞིན་དུ་ཡང་ཁྲོ་བར་མ་བྱས་སོ། །གཞན་དུ་མ་ཡིན་པར་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཁོ་ན་ལ་བསམས་སོ། །དེ་ལྟར་ཁོས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་སྟོབས་མེད་པར་བྱས་ནས། འཁྲི་ཤིང་གིས་སློ་མ་བཟོས་ཏེ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་དེའི་ནང་དུ་བཅུག་གོ །འོན་ཀྱང་ཁོའི་ལུས་ཆེ་བས་དེའི་ནང་དུ་མ་ཤོངས་སོ། །དེ་ནས་རྟིང་པས་བརྡུངས་ཏེ་ནང་དུ་བཅུག་ནས་སློ་མ་དེ་ཁྱེར་ཏེ་གྲོང་གསེབ་ཅིག་ཏུ་སོང་ཞིང་། གྲོང་གི་དབུས་སུ་བཞག་ནས། “ཀླུའི་གར་ལ་བལྟ་བར་འདོད་པ་རྣམས་ཚུར་ཤོག་ཅིག”ཅེས་སྒྲ་བསྒྲགས་སོ། །གྲོང་མི་ཐམས་ཅད་འདུས་སོ། །དེའི་ཚེ་ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ནས། “ཀླུ་ཆེན་པོ་ཕྱིར་ཐོན་ཅིག”ཅེས་སྨྲས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བསམས་པ། “དེ་རིང་བདག་གིས་འཁོར་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་རྩེ་བར་བྱ་དགོས་ཏེ། དེ་ལྟར་ན་ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ནས་ནོར་མང་པོ་ཐོབ་སྟེ་དགའ་ནས་བདག་གློད་པར་འགྱུར་རོ། །འདིས་བདག་ལ་ཅི་བྱེད་དུ་བཅུག་པ་དེ་ཐམས་ཅད་བདག་གིས་བྱའོ”སྙམ་མོ།། อถ นํ โส เปฬโต นิกฺขมนฺตํ ‘‘มหา โหหี’’ติ อาห, โส มหา อโหสิ. ‘‘ขุทฺทโก วฏฺโฏ วิผโณ เอกผโณ ทฺวิผโณ ยาว สหสฺสผโณ อุจฺโจ นีโจ ทิสฺสมานกาโย อทิสฺสมานกาโย ทิสฺสมานอุปฑฺฒกาโย นีโล ปีโต โลหิโต โอทาโต มญฺชิฏฺโฐ โหหิ, ธูมํ วิสฺสชฺเชหิ, ชาลสิขํ อุทกญฺจ วิสฺสชฺเชหี’’ติ วุตฺเต เตน วุตฺตํ ตํ ตํ อาการํ นิมฺมินิตฺวา นจฺจํ ทสฺเสสิ. ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา พหุํ หิรญฺญสุวณฺณวตฺถาลงฺการาทึ อทํสุ. อิติ ตสฺมึ คาเม สตสหสฺสมตฺตํ ลภิ. โส กิญฺจาปิ มหาสตฺตํ คณฺหนฺโต ‘‘สหสฺสํ ลภิตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ อาห. ตํ ปน ธนํ ลภิตฺวา ‘‘คามเกปิ ตาว มยา เอตฺตกํ ธนํ ลทฺธํ, นคเร กิร พหุธนํ ลภิสฺสามี’’ติ ธนโลเภน น มุญฺจิ. དེ་ནས་ཁོས་སློ་མ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པ་དེ་ལ། “ཆེན་པོར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་སྨྲས་པ་དང་། ཁོ་ཆེན་པོར་གྱུར་ཏོ། །“ཆུང་ངུ་དང་། ཟླུམ་པོ་དང་། གདེངས་ཀ་མེད་པ་དང་། གདེངས་ཀ་གཅིག་པ་དང་། གདེངས་ཀ་གཉིས་པ་ནས་གདེངས་ཀ་སྟོང་གི་བར་དང་། མཐོ་བ་དང་། དམའ་བ་དང་། ལུས་མངོན་པ་དང་། ལུས་མི་མངོན་པ་དང་། ལུས་ཕྱེད་ཙམ་མངོན་པ་དང་། སྔོན་པོ་དང་། སེར་པོ་དང་། དམར་པོ་དང་། དཀར་པོ་དང་། བཙོད་མདོག་ཏུ་གྱུར་ཅིག །དུ་བ་ཐོངས་ཤིག །མེ་ལྕེ་དང་ཆུ་ཐོངས་ཤིག”ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ཁོས་སྨྲས་པའི་རྣམ་པ་དེ་དང་དེ་དག་སྤྲུལ་ནས་གར་བསྟན་ཏོ། །དེ་མཐོང་ནས་མི་རྣམས་ངོ་མཚར་སྐྱེས་ཏེ་གསེར་དངུལ་དང་གོས་རྒྱན་ལ་སོགས་པ་མང་པོ་བྱིན་ནོ། །དེ་ལྟར་གྲོང་གསེབ་དེར་ཁོས་འབུམ་ཙམ་ཐོབ་བོ། །ཁོས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་འཛིན་པའི་ཚེ་ནི། “སྟོང་ཐོབ་ན་ཁྱོད་གློད་པར་བྱའོ”ཞེས་སྨྲས་མོད་ཀྱང་། ནོར་དེ་ཐོབ་ནས་ནི། “གྲོང་གསེབ་ཆུང་ངུ་ཞིག་ནས་ཀྱང་བདག་གིས་འདི་ཙམ་གྱི་ནོར་ཐོབ་ན། གྲོང་ཁྱེར་ཆེན་པོར་ནི་ནོར་མང་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ”སྙམ་དུ་ནོར་ལ་ཆགས་པས་མ་གློད་དོ།། โส ตสฺมึ คาเม กุฏุมฺพํ สณฺฐเปตฺวา รตนมยํ เปฬํ กาเรตฺวา ตตฺถ มหาสตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา สุขยานกํ อารุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน คามนิคมราชธานีสุ ตํ กีฬาเปตฺวา พาราณสึ ปาปุณิ, นาคราชสฺส มธุลาชํ เทติ, อพทฺธสตฺตุญฺจ เทติ. โส โคจรํ น คณฺหิ อวิสฺสชฺชนภเยน. โคจรํ อคณฺหนฺตมฺปิ จ นํ จตฺตาโร นครทฺวาเร อาทึ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ มาสมตฺตํ กีฬาเปสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สํสิโต อกตญฺญุนา’’ติอาทิ. ཁོས་གྲོང་གསེབ་དེར་ཁྱིམ་གཞི་བཏིང་ནས། རིན་པོ་ཆེའི་སློ་མ་ཞིག་བཟོས་ཏེ་དེའི་ནང་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་བཅུག་ཅིང་། བདེ་བའི་ཤིང་རྟ་ལ་བཞོན་ནས་འཁོར་མང་པོ་དང་བཅས་གྲོང་གསེབ་དང་། གྲོང་རྡལ། རྒྱལ་ས་རྣམས་སུ་ཁོ་རྩེ་རུ་བཅུག་བཞིན་དུ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སླེབས་སོ། །ཀླུ་དབང་ལ་སྦྲང་རྩི་དང་ཡོས་བཏབ་པ་དང་། ཕྱེ་མར་སོགས་བྱིན་ཀྱང་། ཁོ་རང་མི་གློད་པའི་འཇིགས་པས་ཟས་མ་ཟོས་སོ། །ཟས་མི་ཟ་བཞིན་དུ་ཡང་ཁོས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཞི་ལ་སོགས་པའི་གནས་དེ་དང་དེར་ཟླ་བ་གཅིག་ཙམ་གྱི་རིང་ལ་རྩེ་རུ་བཅུག་གོ །དེའི་ཕྱིར། “བྱས་པ་མི་གཟོ་བས་བསྟན་ཏོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ [Pg.122] สํสิโตติ เอโส นาโค อมุกสฺส นิคฺโรธรุกฺขสฺส สมีเป วมฺมิกมตฺถเก สยิโตติ เอวํ ฐานํ ทสฺเสตฺวา กถิโต. อกตญฺญุนาติ อตฺตนา กตํ อุปการํ อชานนฺเตน มิตฺตทุพฺภินา เนสาทพฺราหฺมเณนาติ อธิปฺปาโย. อลมฺปายโนติ อลมฺปายนวิชฺชาปริชปฺปเนน ‘‘อลมฺปายโน’’ติ เอวํ ลทฺธนาโม อหิตุณฺฑิกพฺราหฺมโณ. มมคฺคหีติ มํ อคฺคเหสิ. กีเฬติ มํ ตหึ ตหินฺติ ตตฺถ ตตฺถ คามนิคมราชธานีสุ อตฺตโน ชีวิกตฺถํ มํ กีฬาเปติ. དེ་ལ་“བསྟན་ཏོ”ཞེས་པ་ནི། ཀླུ་འདི་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་འདི་ཞེས་བྱ་བའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་གྲོག་མཁར་གྱི་རྩེ་མོར་ཉལ་ལོ་ཞེས་གནས་བསྟན་ནས་སྨྲས་པའོ། །“བྱས་པ་མི་གཟོ་བས”ཞེས་པ་ནི། རང་ལ་བྱས་པའི་ཕན་པ་མི་ཤེས་ཤིང་མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་རྔོན་པ་བྲམ་ཟེ་དེས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ན”ཞེས་པ་ནི། ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ནའི་རིག་སྔགས་བཟླས་པས་“ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ན”ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་སྦྲུལ་འཛིན་བྲམ་ཟེ་དེའོ། །“བདག་བཟུང་ངོ”ཞེས་པ་ནི། བདག་བཟུང་བར་བྱས་སོ། །“གནས་དེ་དང་དེར་བདག་རྩེ་རུ་བཅུག་གོ”ཞེས་པ་ནི། གནས་དེ་དང་དེའི་གྲོང་གསེབ་དང་། གྲོང་རྡལ། རྒྱལ་ས་རྣམས་སུ་རང་གི་འཚོ་བའི་ཕྱིར་དུ་བདག་རྩེ་རུ་བཅུག་གོ། ๑๗. ติณโตปิ ลหุโก มมาติ อตฺตโน ชีวิตปริจฺจาโค ติณสลากปริจฺจาคโตปิ ลหุโก หุตฺวา มม อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ. ปถวีอุปฺปตนํ วิยาติ สีลวีติกฺกโม ปน จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลาย มหาปถวิยา ปริวตฺตนํ วิย ตโตปิ ตํ ภาริยตรํ หุตฺวา มยฺหํ อุปฏฺฐาตีติ ทสฺเสติ. ༡༧. “བདག་ལ་རྩྭ་ལས་ཀྱང་ཡང་ངོ”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྲོག་གཏོང་བ་ནི་རྩྭའི་ལོ་མ་གཏོང་བ་ལས་ཀྱང་ཡང་བར་བདག་ལ་སྣང་ངོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ས་གཞི་ལྡོག་པ་བཞིན”ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ནི་དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་གཉིས་དང་ཁྲི་ཕྲག་བཞིའི་མཐུག་ཚད་ལྡན་པའི་ས་ཆེན་པོ་འདི་ལྡོག་པ་ལས་ཀྱང་ཆེས་ལྕི་བར་བདག་ལ་སྣང་ངོ་ཞེས་སྟོན་པའོ།། ๑๘. นิรนฺตรํ ชาติสตนฺติ มม ชาตีนํ อเนกสตมฺปิ อเนกสตาสุปิ ชาตีสุ นิรนฺตรเมว สีลสฺส อวีติกฺกมนเหตุ. มม ชีวิตํ จเชยฺยํ จชิตุํ สกฺโกมิ. เนว สีลํ ปภินฺเทยฺยนฺติ สีลํ ปน สมาทินฺนํ เอกมฺปิ เนว ภินฺเทยฺยํ น วินาเสยฺยํ. จตุทฺทีปาน เหตูติ จกฺกวตฺติรชฺชสิริยาปิ การณาติ ทสฺเสติ. ༡༨. “སྐྱེ་བ་བརྒྱར་རྒྱུན་མི་ཆད་པར”ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་སྐྱེ་བ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོའི་ནང་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ཉམས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། བདག་གི་སྲོག་ཀྱང་གཏོང་བར་ནུས་སོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ནམ་ཡང་མི་གཞིག་གོ”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཐེངས་གཅིག་ཀྱང་མི་གཞིག་ཅིང་མི་ཉམས་པར་བྱའོ། །“གླིང་བཞིའི་ཕྱིར”ཞེས་པ་ནི། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཕྱིར་དུ་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་མི་གཞིག་གོ་ཞེས་སྟོན་པའོ།། ๑๙. อิทานิ ยทตฺถํ อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชิตฺวา ตทา สีลเมว รกฺขิตํ, ตาย จ สีลรกฺขาย ตถา อนตฺถการเกสุ เนสาทอลมฺปายนพฺราหฺมเณสุ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ น กตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิ จา’’ติ โอสานคาถมาห. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว. ༡༩. ད་ནི་གང་གི་ཕྱིར་རང་གི་སྲོག་ཀྱང་བཏང་ནས་དེའི་ཚེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཁོ་ན་བསྲུངས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས་པ་དེས་གནོད་པ་བྱེད་པའི་རྔོན་པ་དང་ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ནའི་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་ལ་སེམས་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་མ་བྱས་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “གཞན་ཡང་”ཞེས་པའི་མཐར་ཐུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ།། เอวํ ปน มหาสตฺเต อหิตุณฺฑิกหตฺถคเต ตสฺส มาตา ทุสฺสุปินํ ทิสฺวา ปุตฺตญฺจ ตตฺถ อปสฺสนฺตี โสกาภิภูตา อโหสิ. อถสฺสา เชฏฺฐปุตฺโต สุทสฺสโน ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา สุโภคํ ‘‘หิมวนฺตํ คนฺตฺวา ปญฺจสุ มหานทีสุ สตฺตสุ มหาสเรสุ ภูริทตฺตํ อุปธาเรตฺวา เอหี’’ติ ปหิณิ. กาณาริฏฺฐํ ‘‘เทวโลกํ คนฺตฺวา สเจ เทวตาหิ ธมฺมํ โสตุกามาหิ ภูริทตฺโต ตตฺถ นีโต, ตโต นํ อาเนหี’’ติ ปหิณิ. สยํ ปน ‘‘มนุสฺสโลเก คเวสิสฺสามี’’ติ ตาปสเวเสน นาคภวนโต [Pg.123] นิกฺขมิ. อจฺจิมุขี นามสฺส เวมาติกา ภคินี โพธิสตฺเต อธิมตฺตสิเนหา ตํ อนุพนฺธิ. ตํ มณฺฑูกจฺฉาปึ กตฺวา ชฏนฺตเร ปกฺขิปิตฺวา มหาสตฺตสฺส อุโปสถกรณฏฺฐานํ อาทึ กตฺวา สพฺพตฺถ คเวสนฺโต อนุกฺกเมน พาราณสึ ปตฺวา ราชทฺวารํ อคมาสิ. ตทา อลมฺปายโน ราชงฺคเณ มหาชนสฺส มชฺเฌ รญฺโญ ภูริทตฺตสฺส กีฬํ ทสฺเสตุํ เปฬํ วิวริตฺวา ‘‘เอหิ มหานาคา’’ติ สญฺญมทาสิ. དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་སྦྲུལ་འཛིན་པའི་ལག་ཏུ་ཚུད་པ་ན། ཁོའི་མ་ཡུམ་གྱིས་རྨི་ལམ་ངན་པ་མཐོང་ཞིང་། དེར་བུ་མ་མཐོང་བས་མྱ་ངན་གྱིས་ནོན་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་ཁོའི་བུ་ཆེ་བ་སུ་དས྄ས྄་ནས་གནས་ཚུལ་དེ་ཐོས་ཏེ། སུ་བྷོ་གཱ་ལ། “གངས་ཅན་གྱི་རི་ལ་སོང་ནས་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་ལྔ་དང་མཚོ་ཆེན་པོ་བདུན་གྱི་ནང་དུ་བྷཱུ་རི་དཏྟ་བཙལ་ནས་ཤོག་ཅིག”ཅེས་བཏང་ངོ། །ཀཱ་ཎཱ་རི་ཊྛ་ལ། “ལྷ་ཡུལ་དུ་སོང་ལ་གལ་ཏེ་ཆོས་ཉན་པར་འདོད་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བྷཱུ་རི་དཏྟ་དེར་ཁྲིད་ཡོད་ན། དེ་ནས་ཁོ་ཚུར་ཁྲིད་ཤོག་ཅིག”ཅེས་བཏང་ངོ། །རང་ཉིད་ནི། “མི་ཡུལ་དུ་འཚོལ་བར་བྱའོ”སྙམ་ནས་དཀའ་ཐུབ་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་ཀླུ་ཡུལ་ནས་ཐོན་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་ཤིན་ཏུ་བྱམས་པའི་མ་གཅིག་སྲིང་མོ་ཨཙ྄ཅི་མུ་ཁཱི་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ཁོའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་སོ། །ཁོས་སྲིང་མོ་དེ་སྦལ་པ་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཏུ་སྤྲུལ་ནས་རལ་པའི་གསེབ་ཏུ་བཅུག་སྟེ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་གསོ་སྦྱོང་བྱེད་པའི་གནས་ནས་བཟུང་སྟེ་ཀུན་ཏུ་བཙལ་ཞིང་། རིམ་གྱིས་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སླེབས་ནས་རྒྱལ་པོའི་སྒོ་དྲུང་དུ་སོང་ངོ། །དེའི་ཚེ་ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་ར་བར་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་དབུས་སུ་རྒྱལ་པོ་ལ་བྷཱུ་རི་དཏྟའི་རྩེད་མོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སློ་མའི་ཁ་ཕྱེ་སྟེ། “ཚུར་ཤོག་ཀླུ་ཆེན་པོ”ཞེས་བརྡ་བྱས་སོ།། มหาสตฺโต สีสํ นีหริตฺวา โอโลเกนฺโต เชฏฺฐภาติกํ ทิสฺวา เปฬโต นิกฺขมฺม ตทภิมุโข ปายาสิ. มหาชโน ภีโต ปฏิกฺกมิ. โส คนฺตฺวา ตํ อภิวาเทตฺวา นิวตฺติตฺวา เปฬเมว ปาวิสิ. อลมฺปายโน ‘‘อิมินา อยํ ตาปโส ทฏฺโฐ’’ติ สญฺญาย ‘‘มา ภายิ, มา ภายี’’ติ อาห. สุทสฺสโน ‘‘อยํ นาโค มยฺหํ กึ กริสฺสติ, มยา สทิโส อหิตุณฺฑิโก นาม นตฺถี’’ติ เตน วาทปฺปฏิวาทํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ตฺวํ อิมํ นาคํ คเหตฺวา คชฺชสิ, อหํ ตํ อิมาย มณฺฑูกจฺฉาปิยา อิจฺฉนฺโต นาสยิสฺสามี’’ติ ภคินึ ปกฺโกสิตฺวา หตฺถํ ปสาเรสิ. สา ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ชฏนฺตเร นิปนฺนา ติกฺขตฺตุํ มณฺฑูกวสฺสิตํ วสฺสิตฺวา นิกฺขมิตฺวา อํสกูเฏ นิสีทิตฺวา อุปฺปติตฺวา ตสฺส หตฺถตเล ตีณิ วิสพินฺทูนิ ปาเตตฺวา ปุน ตสฺส ชฏนฺตรเมว ปาวิสิ. སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་དབུ་ཕྱིར་བཏོན་ནས་གཟིགས་པ་ན། ཕུ་བོ་ཆེ་བ་མཐོང་ནས་སློ་མ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་ཁོའི་ཕྱོགས་སུ་སོང་ངོ། །སྐྱེ་བོ་རྣམས་སྐྲག་ནས་ཕྱིར་བཤུར་ཏོ། །ཁོ་སོང་ནས་ཕུ་བོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཕྱིར་ལོག་ནས་སློ་མ་ཉིད་དུ་ཞུགས་སོ། །ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ནས། “ཀླུ་འདིས་དཀའ་ཐུབ་པ་འདི་ལ་སོ་བཏབ་བོ”སྙམ་ནས། “མ་འཇིགས་ཤིག །མ་འཇིགས་ཤིག”ཅེས་སྨྲས་སོ། །སུ་དས྄ས྄་ནས། “ཀླུ་འདིས་བདག་ལ་ཅི་བྱེད། བདག་དང་མཚུངས་པའི་སྦྲུལ་འཛིན་པ་ནི་མེད་དོ”ཞེས་ཁོ་དང་རྩོད་པ་བརྩམས་ཏེ། “ཁྱོད་ཀྱིས་ཀླུ་འདི་བཟུང་ནས་ང་རྒྱལ་བྱེད་མོད། བདག་གིས་འདོད་ན་སྦལ་པ་ཆུང་ངུ་འདིས་ཁྱོད་ཕམ་པར་བྱའོ”ཞེས་སྲིང་མོ་བོས་ཏེ་ལག་པ་བརྐྱངས་སོ། །མོས་ཁོའི་སྒྲ་ཐོས་ནས་རལ་པའི་གསེབ་ཏུ་ཉལ་བ་ལས་ཐེངས་གསུམ་སྦལ་པའི་སྐད་བཏོན་ཏེ་ཕྱིར་ཐོན་ནས། དཔུང་པའི་སྟེང་དུ་བསྡད་དེ་མཆོངས་ནས་ཁོའི་ལག་མཐིལ་དུ་དུག་གི་ཐིགས་པ་གསུམ་ཕབ་སྟེ། ཡང་བསྐྱར་ཁོའི་རལ་པའི་གསེབ་ཉིད་དུ་ཞུགས་སོ།། สุทสฺสโน วิสพินฺทุํ ทสฺเสตฺวา ‘‘อิทํ พินฺทุํ สเจ ปถวิยํ ปาเตสฺสติ, โอสธิติณวนปฺปตโย สพฺเพ นสฺสิสฺสนฺติ. สเจ อากาเส ขิปิสฺสติ, สตฺตวสฺสานิ เทโว น วสฺสิสฺสติ. สเจ อุทเก ปาเตสฺสติ, ยาวตา ตตฺถ อุทกชาตา ปาณา สพฺเพ มเรยฺยุ’’นฺติ วตฺวา ราชานํ สทฺทหาเปตุํ ตโย อาวาเฏ ขณาเปตฺวา เอกํ นานาเภสชฺชานํ ปูเรสิ, ทุติยํ โคมยสฺส, ตติยํ ทิพฺโพสธานญฺเจว ปูเรตฺวา มชฺเฌ อาวาเฏ วิสพินฺทุํ ปกฺขิปิ. ตงฺขณญฺเญว ธูมายิตฺวา ชาลา อุฏฺฐหิ. สา คนฺตฺวา โคมยาวาฏํ คณฺหิ. ตโตปิ ชาลา อุฏฺฐาย ทิพฺโพสธปุณฺณํ คเหตฺวา ทิพฺโพสธานิ ฌาเปตฺวา นิพฺพายิ. อลมฺปายนํ ตตฺถ อาวาฏสฺส อวิทูเร ฐิตํ อุสุมา ผริตฺวา สรีรจฺฉวึ อุปฺปาเฏตฺวา คตา. เสตกุฏฺฐี อโหสิ. โส ภยตชฺชิโต ‘‘นาคราชานํ วิสฺสชฺเชมี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วาจํ นิจฺฉาเรสิ. ตํ สุตฺวา โพธิสตฺโต รตนเปฬาย นิกฺขมิตฺวา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตํ [Pg.124] อตฺตภาวํ มาเปตฺวา เทวลีฬาย ฐิโต. สุทสฺสโน จ อจฺจิมุขี จ ตเถว อฏฺฐํสุ. སུ་དས྄ས྄་ནས་དུག་གི་ཐིགས་པ་བསྟན་ཏེ། “གལ་ཏེ་ཐིགས་པ་འདི་ས་ལ་ཕབ་ན། རྩྭ་དང་སྨན་དང་ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་ཐམས་ཅད་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་ནམ་མཁར་འཕངས་ན། ལོ་བདུན་གྱི་བར་དུ་ཆར་མི་འབབ་པར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་ཆུ་ལ་ཕབ་ན། ཆུའི་ནང་གི་སྲོག་ཆགས་ཐམས་ཅད་འཆི་བར་འགྱུར་རོ”ཞེས་སྨྲས་ནས། རྒྱལ་པོ་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དོང་གསུམ་བརྐོར་བཅུག་སྟེ། གཅིག་ནི་སྨན་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བར་བྱས། གཉིས་པ་ནི་བ་ལང་གི་ལྕི་བས་གང་བར་བྱས། གསུམ་པ་ནི་ལྷའི་སྨན་གྱིས་གང་བར་བྱས་ནས། དབུས་ཀྱི་དོང་གི་ནང་དུ་དུག་གི་ཐིགས་པ་དེ་ཕབ་བོ། །དེ་མ་ཐག་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་མེ་ལྕེ་འབར་རོ། །མེ་ལྕེ་དེ་སོང་ནས་བ་ལང་གི་ལྕི་བའི་དོང་ལ་ཕོག་གོ །དེ་ནས་ཀྱང་མེ་ལྕེ་འབར་ཏེ་ལྷའི་སྨན་གྱིས་གང་བའི་དོང་ལ་ཕོག་ནས་ལྷའི་སྨན་རྣམས་བསྲེགས་ཏེ་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། །དོང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་ལངས་ཏེ་ཡོད་པའི་ཨ་ལམྤཱ་ཡ་ན་ལ་དུག་གི་རླངས་པ་ཕོག་ནས་ལུས་ཀྱི་པགས་པ་བཤུས་ཏེ་སོང་ཞིང་། མཛེ་ནད་དཀར་པོ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏོ། །ཁོ་འཆི་བའི་འཇིགས་པས་སྐྲག་སྟེ། “བདག་གིས་ཀླུ་དབང་གློད་པར་བྱའོ”ཞེས་ལན་གསུམ་སྨྲས་སོ། །དེ་ཐོས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རིན་པོ་ཆེའི་སློ་མ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ། རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ལུས་སྤྲུལ་ནས་ལྷའི་སྒེག་ཉམས་ཀྱིས་བཞུགས་སོ། །སུ་དས྄ས྄་ནས་དང་ཨཙ྄ཅི་མུ་ཁཱི་གཉིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་ལངས་ཏེ་བསྡད་དོ།། ตโต สุทสฺสโน อตฺตโน ภาคิเนยฺยภาวํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ราชา เต อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา อนฺเตปุรํ เนตฺวา มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ กตฺวา ภูริทตฺเตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต ‘‘ตาต, เอวํ มหานุภาวํ ตํ อลมฺปายโน กถํ คณฺหี’’ติ ปุจฺฉิ. โส สพฺพํ วิตฺถาเรน กเถตฺวา ‘‘มหาราช, รญฺญา นาม อิมินา นิยาเมน รชฺชํ กาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ มาตุลสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. อถ สุทสฺสโน ‘‘มาตุล, มม มาตา ภูริทตฺตํ อปสฺสนฺตี กิลมติ, น สกฺกา อมฺเหหิ อิธ ปปญฺจํ กาตุ’’นฺติ มาตุลํ อาปุจฺฉิตฺวา ภูริทตฺตอจฺจิมุขีหิ สทฺธึ นาคภวนเมว คโต. དེ་ནས་སུ་དས་ས་ནས་རང་ཉིད་ཚ་བོ་ཡིན་པའི་ཚུལ་རྒྱལ་པོ་ལ་གསོལ་ཏོ། དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས་ཁོང་ཚོར་འཁྱུད་དེ་མགོ་བོར་གཙུག་ནས་ཕོ་བྲང་ནང་དུ་ཁྲིད་དེ། བཀུར་སྟི་དང་རིམ་གྲོ་ཆེན་པོ་བྱས་ནས། བྷཱུ་རི་དད་ཏ་དང་ལྷན་དུ་གླེང་མོལ་མཛད་བཞིན། “བུ་ཉིད་དེ་ལྟ་བུའི་མཐུ་རྩལ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ལ། ཨ་ལམ་པཱ་ཡ་ནས་ཇི་ལྟར་བཟུང་ངམ།” ཞེས་དྲིས་སོ། ཁོས་ཐམས་ཅད་རྒྱས་པར་བཤད་དེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་འདི་ལྟ་བུའི་བཟོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བར་རིགས་སོ།” ཞེས་ཞང་པོ་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ། དེ་ནས་སུ་དས་ས་ནས། “ཞང་པོ་ལགས། བདག་གི་མ་ཡུམ་གྱིས་བྷཱུ་རི་དད་ཏ་མ་མཐོང་བར་ཐུགས་ངལ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བཞིན་ཡོད་པས། བདག་ཅག་གིས་འདི་རུ་དུས་འགྱངས་བྱེད་མི་རུང་ངོ།” ཞེས་ཞང་པོ་ལ་གནང་བ་ཞུས་ཏེ། བྷཱུ་རི་དད་ཏ་དང་ཨད་ཅི་མུ་ཁི་དང་ལྷན་དུ་ཀླུ་ཡི་གནས་ཉིད་དུ་སོང་ངོ།། อถ ตตฺถ มหาปุริโส คิลานเสยฺยาย นิปนฺโน คิลานปุจฺฉนตฺถํ อาคตาย มหติยา นาคปริสาย เวเท จ ยญฺเญ จ พฺราหฺมเณ จ สมฺภาเวตฺวา กาณาริฏฺเฐ กเถนฺเต ตํ วาทํ ภินฺทิตฺวา นานานเยหิ ธมฺมํ เทเสตฺวา สีลสมฺปทาย ทิฏฺฐิสมฺปทาย จ ปติฏฺฐาเปตฺวา ยาวชีวํ สีลานิ รกฺขิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา อายุปริโยสาเน สคฺคปุรํ ปูเรสิ. དེ་ནས་དེར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་ནད་པའི་མལ་དུ་ཉལ་བའི་ཚེ། ནད་པ་ལ་འདྲི་བར་འོངས་པའི་ཀླུའི་འཁོར་ཚོགས་ཆེན་པོ་ལ། ཀཱ་ཎཱ་རི་ཊྛས་རིག་བྱེད་དང་། མཆོད་སྦྱིན་དང་། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་བསྔགས་བརྗོད་བྱས་ཏེ་སྨྲ་བཞིན་པའི་ཚེ། ཁོས་ལྟ་བ་དེ་བཤིགས་ནས། རྣམ་གྲངས་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཆོས་བསྟན་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བཀོད་དེ། ཚེ་གང་བོར་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས་ཤིང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་བྱས་ནས། ཚེའི་མཐར་མཐོ་རིས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་གང་བར་བྱས་སོ།། ตทา มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ อเหสุํ. เนสาทพฺราหฺมโณ เทวทตฺโต, โสมทตฺโต อานนฺโท, อจฺจิมุขี อุปฺปลวณฺณา, สุทสฺสโน สาริปุตฺโต, สุโภโค มหาโมคฺคลฺลาโน, กาณาริฏฺโฐ สุนกฺขตฺโต, ภูริทตฺโต โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཕ་མ་གཉིས་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོའི་རིགས་སུ་གྱུར་ཏོ། རྔོན་པ་བྲམ་ཟེ་ནི་ལྷས་བྱིན་དུ་གྱུར་ཏོ། སོ་མ་ད་ཏ་ནི་ཀུན་དགའ་བོར་གྱུར་ཏོ། ཨད་ཅི་མུ་ཁི་ནི་ཨུཏྤལའི་མདོག་ཏུ་གྱུར་ཏོ། སུ་དས་ས་ནི་ཤཱ་རིའི་བུར་གྱུར་ཏོ། སུ་བྷོ་གྷ་ནི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོར་གྱུར་ཏོ། ཀཱ་ཎཱ་རི་ཊྛ་ནི་ལེགས་སྐར་དུ་གྱུར་ཏོ། བྷཱུ་རི་དད་ཏ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ།། ตสฺส อิธาปิ เสสปารมิโย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว นิทฺธาเรตพฺพา. อิธาปิ โยชนสติเก อตฺตโน นาคภวนฏฺฐาเน โสฬสหิ นาคกญฺญาสหสฺเสหิ จิตฺตรูปํ วิย ปริจาริยมาโน เทวโลกสมฺปตฺติสทิเส นาคโลกิสฺสริเย ฐิโตปิ อิสฺสริยมทํ อกตฺวา อนฺวทฺธมาสํ มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ, กุเล เชฏฺฐาปจายนํ, สกลาย นาคปริสาย จาตุมหาราชิกปริสาย ตาวตึสปริสาย จ สมุฏฺฐิตปญฺหานํ ตํตํปริสมชฺเฌ กุมุทนาลกลาปํ วิย สุนิสิตสตฺเถน อตฺตโน ปญฺญาสตฺเถน ตาวเทว ปจฺฉินฺทิตฺวา เตสํ จิตฺตานุกูลธมฺมเทสนา, วุตฺตปฺปการํ โภคสมฺปตฺตึ ปหาย อตฺตโน สรีรชีวิตนิรเปกฺขํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถาธิฏฺฐานํ, ตตฺถ จ ปฏิญฺญาย วิสํวาทนภเยน [Pg.125] อหิตุณฺฑิกหตฺถคมนํ, ตสฺมิญฺจ มุเข วิสมิสฺสเขฬปาตนํ นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา อาวิญฺฉนํ กฑฺฒนํ ภูมิยํ ฆํสนํ มทฺทนํ โปถนนฺติ เอวมาทึ นานปฺปการวิปฺปการํ กโรนฺเตปิ เอวรูปํ มหาทุกฺขํ อนุภวโตปิ กุชฺฌิตฺวา โอโลกนมตฺเตน ตํ ฉาริกํ กาตุํ สมตฺถสฺสาปิ สีลปารมึ อาวชฺชิตฺวา สีลขณฺฑนภเยน อีสกมฺปิ จิตฺตสฺส วิการาภาโว, ธนํ ลภาเปมีติ วา ตสฺส จิตฺตานุวตฺตนํ, สุโภเคน ปุนานีตสฺส อกตญฺญุโน มิตฺตทุพฺภิสฺส เนสาทพฺราหฺมณสฺส สีลํ อนธิฏฺฐหิตฺวาปิ อกุชฺฌนํ, กาณาริฏฺเฐน กถิตํ มิจฺฉาวาทํ ภินฺทิตฺวา อเนกปริยาเยน ธมฺมํ ภาสิตฺวา นาคปริสาย สีเลสุ สมฺมาทิฏฺฐิยญฺจ ปติฏฺฐาปนนฺติ เอวมาทโย โพธิสตฺตสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพา. เตเนตํ วุจฺจติ – ‘‘เอวํ อจฺฉริยา เหเต…เป… ธมฺมสฺส อนุธมฺมโต’’ติ. འདིར་ཡང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདིར་ཡང་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཡོད་པའི་རང་གི་ཀླུ་ཡི་གནས་སུ། ཀླུ་མོ་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་དྲུག་གིས་རི་མོའི་གཟུགས་བཞིན་དུ་བསྐོར་ཞིང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་དང་། ལྷ་ཡུལ་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཀླུ་ཡུལ་གྱི་དབང་ཕྱུག་ལ་གནས་ཀྱང་། དབང་ཕྱུག་གི་ང་རྒྱལ་མ་བྱས་པར། ཟླ་བ་ཕྱེད་རེར་ཕ་མ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་དང་། རིགས་ཀྱི་རྒན་རབས་རྣམས་ལ་གུས་ཞབས་བྱེད་པ་དང་། ཀླུའི་འཁོར་ཚོགས་མཐའ་དག་དང་། རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ཀྱི་ལྷའི་འཁོར་ཚོགས་དང་། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷའི་འཁོར་ཚོགས་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་བྱུང་བའི་དྲི་བ་རྣམས། འཁོར་དེ་དང་དེའི་དབུས་སུ་པད་དཀར་གྱི་རྩ་བ་རྣོན་པོའི་མཚོན་གྱིས་གཅོད་པ་བཞིན། རང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཚོན་ཆས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་བཅད་དེ། དེ་དག་གི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་དང་། གོང་དུ་བཤད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྤངས་ནས། རང་གི་ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པར་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་གསོ་སྦྱོང་སྨོན་ལམ་དུ་བླངས་པ་དང་། དེར་ཁས་བླངས་པ་ལས་འགལ་བར་དོགས་པའི་འཇིགས་པས་སྦྲུལ་འཛིན་པའི་ལག་ཏུ་སོང་བ་དང་། དེའི་ཚེ་ཁ་ནང་དུ་དུག་དང་འདྲེས་པའི་མཆིལ་མ་བཏབ་པ་དང་། མཇུག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་གཡུག་པ་དང་། འཐེན་པ་དང་། ས་ལ་བརྡར་བ་དང་། རྡོག་པས་རྫི་བ་དང་། རྡེག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་གནོད་པ་བྱེད་ཀྱང་། དེ་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བཞིན་དུ། ཁྲོས་ཏེ་བལྟས་པ་ཙམ་གྱིས་ཁོ་ཐལ་བར་རླག་པར་ནུས་ཀྱང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དྲན་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་དོགས་པའི་འཇིགས་པས་སེམས་ལ་འགྱུར་བ་སྤུ་ཙམ་ཡང་མ་བྱུང་བ་དང་། “ངས་ཁོ་ལ་ནོར་ཐོབ་པར་བྱའོ་” ཞེས་ཁོའི་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་དང་། སུ་བྷོ་གྷས་སླར་ཁྲིད་འོངས་པའི་བྱས་པ་མི་གཟོ་ཞིང་མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པའི་རྔོན་པ་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་མ་བཟུང་བའི་གནས་སྐབས་སུ་ཡང་ཁྲོ་བ་མ་སྐྱེས་པ་དང་། ཀཱ་ཎཱ་རི་ཊྛས་སྨྲས་པའི་ལོག་པར་སྨྲ་བ་བཤིགས་ནས། རྣམ་གྲངས་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཆོས་བཤད་དེ་ཀླུའི་འཁོར་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་བཀོད་པ་ལ་སོགས་པ། འདི་ལྟ་བུའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་དུ། “འདི་ལྟར་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་འདི་དག་ནི་...ལྷག... ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ภูริทตฺตจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བྷཱུ་རི་དད་ཏའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๓. จมฺเปยฺยนาคจริยาวณฺณนา ༣. ཙམ་པེ་ཡ་ཀླུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๒๐. ตติเย จมฺเปยฺยโกติ องฺคมคธรฏฺฐานํ อนฺตเร จมฺปา นาม นที, ตสฺสา เหฏฺฐา นาคภวนมฺปิ อวิทูรภวตฺตา จมฺปา นาม, ตตฺถ ชาโต นาคราชา จมฺเปยฺยโก. ตทาปิ ธมฺมิโก อาสินฺติ ตสฺมึ จมฺเปยฺยนาคราชกาเลปิ อหํ ธมฺมจารี อโหสึ. ༢༠. གསུམ་པ་ “ཙམ་པེ་ཡ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཨང་གྷ་དང་མ་གྷ་དྷའི་ཡུལ་གཉིས་ཀྱི་བར་ན་ཙམ་པཱ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆུ་བོ་ཞིག་ཡོད་དེ། དེའི་འོག་གི་ཀླུ་ཡི་གནས་ཀྱང་ཐག་མི་རིང་བའི་ཕྱིར་ཙམ་པཱ་ཞེས་བྱའོ།། དེར་སྐྱེས་པའི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ནི་ཙམ་པེ་ཡ་ཞེས་བྱའོ།། “དེའི་ཚེ་ཡང་ཆོས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཙམ་པེ་ཡ་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་བྱས་པའི་དུས་དེར་ཡང་བདག་ནི་ཆོས་སྤྱོད་པ་ཞིག་ཡིན་ནོ།། โพธิสตฺโต หิ ตทา จมฺปานาคภวเน นิพฺพตฺติตฺวา จมฺเปยฺโย นาม นาคราชา อโหสิ, มหิทฺธิโก มหานุภาโว. โส ตตฺถ นาครชฺชํ กาเรนฺโต เทวราชโภคสมฺปตฺติสทิสอิสฺสริยสมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ปารมิปูรณสฺส อโนกาสภาวโต ‘‘กึ เม อิมาย ติรจฺฉานโยนิยา, อุโปสถวาสํ วสิตฺวา อิโต มุจฺจิตฺวา สมฺมเทว ปารมิโย ปูเรสฺสามี’’ติ ตโต ปฏฺฐาย อตฺตโน ปาสาเทเยว อุโปสถกมฺมํ กโรติ. อลงฺกตนาคมาณวิกา ตสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ. โส ‘‘อิธ เม สีลสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสตี’’ติ ปาสาทโต นิกฺขมิตฺวา อุยฺยาเน นิสีทติ. ตตฺราปิ ตา อาคจฺฉนฺติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อิธ เม สีลสฺส สํกิเลโส ภวิสฺสติ, อิโต นาคภวนโต นิกฺขมิตฺวา มนุสฺสโลกํ [Pg.126] คนฺตฺวา อุโปสถวาสํ วสิสฺสามี’’ติ. โส ตโต ปฏฺฐาย อุโปสถทิวเสสุ นาคภวนา นิกฺขมิตฺวา เอกสฺส ปจฺจนฺตคามสฺส อวิทูเร มคฺคสมีเป วมฺมิกมตฺถเก ‘‘มม จมฺมาทีหิ อตฺถิกา จมฺมาทีนิ คณฺหนฺตุ, กีฬาสปฺปํ วา กาตุกามา กีฬาสปฺปํ กโรนฺตู’’ติ สรีรํ ทานมุเข วิสฺสชฺเชตฺวา โภเค อาภุชิตฺวา นิปนฺโน อุโปสถวาสํ วสติ จาตุทฺทสิยํ ปญฺจทสิยญฺจ, ปาฏิปเท นาคภวนํ คจฺฉติ. ตสฺเสวํ อุโปสถํ กโรนฺตสฺส ทีโฆ อทฺธา วีติวตฺโต. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་དེའི་ཚེ་ཙམ་པཱaཀླུའི་གནས་སུ་སྐྱེས་ནས། ཙམ་པེ་ཡ་ཞེས་བྱ་བའི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་དང་མཐུ་རྩལ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ།། ཁོས་དེར་ཀླུའི་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་ཞིང་ལྷའི་རྒྱལ་པོའི་ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་དབང་ཕྱུག་གི་དཔལ་ལ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་ཚེ། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་འདིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་གོ་སྐབས་མེད་པའི་ཕྱིར། “བདག་ལ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ། གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས་ཏེ་འདི་ལས་ཐར་ནས། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པར་བྱའོ་” སྙམ་དུ་བསམས་ནས། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་རང་གི་གཞལ་ཡས་ཁང་ཉིད་དུ་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་བྱེད་དོ།། རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ཀླུ་མོ་གཞོན་ནུ་མ་རྣམས་ཁོའི་དྲུང་དུ་འོངས་སོ།། ཁོས་ “འདི་རུ་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བསམས་ནས་གཞལ་ཡས་ཁང་ནས་བྱུང་སྟེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་འདུག་གོ། དེར་ཡང་ཀླུ་མོ་དེ་དག་འོངས་སོ།། ཁོས་ “འདི་རུ་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་འགྱུར་བས། ཀླུ་ཡི་གནས་འདི་ནས་ཐོན་ཏེ་མི་ཡུལ་དུ་སོང་ནས་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བར་བྱའོ་” ཞེས་བསམས་སོ།། ཁོ་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོ་རྣམས་སུ་ཀླུ་ཡི་གནས་ནས་ཐོན་ཏེ། མཐའ་འཁོར་གྱི་གྲོང་ཚོ་ཞིག་གི་ཐག་མི་རིང་བའི་ལམ་གྱི་ཉེ་འགྲམ་གྱི་གྲོག་མཁར་གྱི་སྟེང་དུ། “བདག་གི་པགས་པ་ལ་སོགས་པ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་པགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལོངས་ཤིག སྦྲུལ་གྱིས་རྩེད་མོ་རྩེ་བར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རྩེད་མོ་རྩེས་ཤིག་” ཅེས་ལུས་འདི་སྦྱིན་པའི་སྒོ་རུ་བཏང་ནས། ལུས་བསྐོར་ཏེ་ཉལ་ནས་ཚེས་བཅུ་བཞི་དང་བཅོ་ལྔའི་ཉིན་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས་སོ།། ཚེས་གཅིག་གི་ཉིན་ཀླུ་ཡི་གནས་སུ་ཕྱིར་སོང་ངོ།། དེ་ལྟར་གསོ་སྦྱོང་བྱེད་བཞིན་པའི་ངང་ནས་དུས་ཡུན་རིང་པོ་ཞིག་འདས་སོ།། อถ โพธิสตฺโต สุมนาย นาม อตฺตโน อคฺคมเหสิยา ‘‘เทว, ตฺวํ มนุสฺสโลกํ คนฺตฺวา อุโปสถํ อุปวสสิ, โส จ สาสงฺโก สปฺปฏิภโย’’ติ วุตฺโต มงฺคลโปกฺขรณิตีเร ฐตฺวา ‘‘สเจ มํ, ภทฺเท, โกจิ ปหริตฺวา กิลเมสฺสติ, อิมิสฺสา โปกฺขรณิยา อุทกํ อาวิลํ ภวิสฺสติ. สเจ สุปณฺโณ คณฺหิสฺสติ, อุทกํ ปกฺกุถิสฺสติ. สเจ อหิตุณฺฑิโก คณฺหิสฺสติ, อุทกํ โลหิตวณฺณํ ภวิสฺสตี’’ติ ตีณิ นิมิตฺตานิ ตสฺสา อาจิกฺขิตฺวา จาตุทฺทสีอุโปสถํ อธิฏฺฐาย นาคภวนา นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา วมฺมิกมตฺถเก นิปชฺชิ สรีรโสภาย วมฺมิกํ โสภยมาโน. สรีรญฺหิสฺส รชตทามํ วิย เสตํ อโหสิ, มตฺถโก รตฺตกมฺพลเคณฺฑุโก วิย, สรีรํ นงฺคลสีสปฺปมาณํ ภูริทตฺตกาเล (ชา. ๒.๒๒.๗๘๔ อาทโย) ปน อูรุปฺปมาณํ, สงฺขปาลกาเล (ชา. ๒.๑๗.๑๔๓ อาทโย) เอกโทณิกนาวปฺปมาณํ. དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་རང་གི་བཙུན་མོ་དམ་པ་སུ་མ་ནཱ་ཞེས་བྱ་བས་ “ལྷ་གཅིག ཉིད་མི་ཡུལ་དུ་བྱོན་ནས་གསོ་སྦྱོང་བསྲུང་བར་མཛད་པ་ནི། དོགས་པ་དང་བཅས་ཤིང་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པ་ཞིག་ལགས་སོ་” ཞེས་ཞུས་པའི་ཚེ། བཀྲ་ཤིས་པའི་རྫིང་བུའི་འགྲམ་དུ་ལངས་ཏེ། “བཟང་མོ། གལ་ཏེ་སུ་ཞིག་གིས་བདག་ལ་བརྡེག་ཅིང་མནར་བར་བྱས་ན། རྫིང་བུ་འདིའི་ཆུ་རྙོག་པོར་འགྱུར་རོ། གལ་ཏེ་མཁའ་ལྡིང་གིས་བཟུང་ན། ཆུ་འཁོལ་བར་འགྱུར་རོ། གལ་ཏེ་སྦྲུལ་འཛིན་པས་བཟུང་ན། ཆུ་ཁྲག་གི་མདོག་ཏུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་མཚན་མ་གསུམ་པོ་དེ་དག་མོ་ལ་བསྟན་ནས། ཚེས་བཅུ་བཞིའི་གསོ་སྦྱོང་སྨོན་ལམ་དུ་བླངས་ཏེ་ཀླུ་ཡི་གནས་ནས་ཐོན་ནས། དེར་སོང་སྟེ་རང་གི་ལུས་ཀྱི་འོད་ཟེར་གྱིས་གྲོག་མཁར་མཛེས་པར་བྱེད་བཞིན་གྲོག་མཁར་གྱི་སྟེང་དུ་ཉལ་ལོ།། ཁོའི་ལུས་ནི་དངུལ་གྱི་ཕྲེང་བ་བཞིན་དུ་དཀར་པོ་ཡིན་ལ། མགོ་བོ་ནི་ལ་ཆ་དམར་པོའི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་ཡོད་དོ།། ལུས་ཀྱི་ཚད་ནི་གཤོལ་གྱི་མགོ་བོ་ཙམ་ཡོད་དོ།། བྷཱུ་རི་དད་ཏའི་དུས་སུ་ནི་བརླ་ཙམ་ཡོད་ལ། སངྑ་པཱ་ལའི་དུས་སུ་ནི་གྲུ་ཆུང་གཅིག་གི་ཚད་ཙམ་ཡོད་དོ།། ตทา เอโก พาราณสิมาณโว ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา อลมฺปายนมนฺตํ อุคฺคณฺหิตฺวา เตน มคฺเคน อตฺตโน คามํ คจฺฉนฺโต มหาสตฺตํ ทิสฺวา ‘‘กึ เม ตุจฺฉหตฺเถน คามํ คนฺตุํ, อิมํ นาคํ คเหตฺวา คามนิคมราชธานีสุ กีฬาเปนฺโต ธนํ อุปฺปาเทตฺวาว คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทิพฺโพสธานิ คเหตฺวา ทิพฺพมนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ทิพฺพมนฺตํ สุตกาลโต ปฏฺฐาย มหาสตฺตสฺส กณฺเณสุ ตตฺตสลากาปเวสนกาโล วิย อโหสิ, มตฺถเก สิขเรน อภิมนฺถิยมาโน วิย. โส ‘‘โก นุ โข เอโส’’ติ โภคนฺตรโต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลเกนฺโต อหิตุณฺฑิกํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มม วิสํ อุคฺคเตชํ, สจาหํ กุชฺฌิตฺวา นาสาวาตํ วิสฺสชฺเชสฺสามิ, เอตสฺส สรีรํ ภุสมุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิริสฺสติ, อถ เม สีลํ ขณฺฑํ ภวิสฺสติ, น นํ โอโลเกสฺสามี’’ติ. โส อกฺขีนิ นิมฺมีเลตฺวา สีสํ โภคนฺตเร ฐเปสิ. อหิตุณฺฑิกพฺราหฺมโณ [Pg.127] โอสธํ ขาทิตฺวา มนฺตํ ปริวตฺเตตฺวา เขฬํ มหาสตฺตสฺส สรีเร โอสิญฺจิ. โอสธานญฺจ มนฺตสฺส จ อานุภาเวน เขเฬน ผุฏฺฐผุฏฺฐฏฺฐาเน โผฏานํ อุฏฺฐานกาโล วิย อโหสิ. དེའི་ཚེ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ཁྱེའུ་ཞིག་ཏཀྵ་ཤི་ལར་སོང་སྟེ་ཨ་ལམ་པཱ་ཡ་ནའི་གསང་སྔགས་བསླབས་ནས། ལམ་དེ་བརྒྱུད་དེ་རང་གི་གྲོང་ཚོར་འགྲོ་བའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མཐོང་ནས། “བདག་ལག་སྟོང་དུ་གྲོང་ཚོར་སོང་བས་ཅི་བྱ། ཀླུ་འདི་བཟུང་ནས་གྲོང་ཚོ་དང་། གྲོང་རྡལ་དང་། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་རྣམས་སུ་རྩེད་མོ་རྩེར་བཅུག་སྟེ་ནོར་བསྒྲུབས་ནས་འགྲོ་བར་བྱའོ་” སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ལྷའི་སྨན་རྣམས་བཟུང་ཞིང་ལྷའི་གསང་སྔགས་བཟླས་ཏེ་ཁོའི་དྲུང་དུ་སོང་ངོ།། ལྷའི་གསང་སྔགས་ཐོས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་རྣ་བར་ལྕགས་གཟེར་ཚ་པོ་བཅུག་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། མགོ་བོ་ལ་རི་རྩེས་གཙིར་བ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། ཁོས་ “འདི་སུ་ཞིག་ཡིན་ནམ་” ཞེས་ལུས་བསྐོར་བའི་ཁྲོད་ནས་མགོ་བོ་བཏེགས་ཏེ་བལྟས་པས། སྦྲུལ་འཛིན་པ་མཐོང་ནས་འདི་ལྟར་བསམས་སོ།། “བདག་གི་དུག་ནི་མཐུ་རྩལ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བས། གལ་ཏེ་བདག་ཁྲོས་ཏེ་སྣ་རླུང་བཏང་ན། ཁོའི་ལུས་ནི་སྦུན་པ་སྤར་མོ་གང་བཞིན་དུ་ཐལ་བར་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟར་བྱས་ན་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་འགྱུར་བས། བདག་གིས་ཁོ་ལ་མི་བལྟའོ་” ཞེས་བསམས་སོ།། ཁོས་མིག་གཉིས་བཙུམས་ཏེ་མགོ་བོ་ལུས་བསྐོར་བའི་ཁྲོད་དུ་བཞག་གོ། སྦྲུལ་འཛིན་པའི་བྲམ་ཟེས་སྨན་ཟོས་ཤིང་གསང་སྔགས་བཟླས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ལུས་ལ་མཆིལ་མ་བཏབ་བོ།། སྨན་དང་གསང་སྔགས་ཀྱི་མཐུ་ལས་མཆིལ་མ་ཕོག་པའི་ས་གནས་རྣམས་སུ་ཆུ་བུར་བརྡོལ་བ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། อถ โส นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา อากฑฺฒิตฺวา ทีฆโส นิปชฺชาเปตฺวา อชปเทน ทณฺเฑน อุปฺปีเฬตฺวา ทุพฺพลํ กตฺวา สีสํ ทฬฺหํ คเหตฺวา นิปฺปีเฬสิ. มหาสตฺโต มุขํ วิวริ. อถสฺส มุเข เขฬํ โอสิญฺจิตฺวา โอสธมนฺตพเลน ทนฺเต ภินฺทิ. มุขํ โลหิตสฺส ปูริ. มหาสตฺโต อตฺตโน สีลเภทภเยน เอวรูปํ ทุกฺขํ อธิวาเสนฺโต อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลกนมตฺตมฺปิ นากาสิ. โสปิ ‘‘นาคราชานํ ทุพฺพลํ กริสฺสามี’’ติ นงฺคุฏฺฐโต ปฏฺฐาย อฏฺฐีนิ สํจุณฺณยมาโน วิย สกลสรีรํ มทฺทิตฺวา ปฏฺฏกเวฐนํ นาม เวเฐสิ, ตนฺตมชฺชิตํ นาม มชฺชิ, นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา ทุสฺสโปถนํ นาม โปเถสิ. มหาสตฺตสฺส สกลสรีรํ โลหิตมกฺขิตํ อโหสิ, โส มหาเวทนํ อธิวาเสสิ. དེ་ནས་ཁོས་མཇུག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཐེན་ནས། ལུས་བརྐྱངས་ཏེ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས། ར་ཡི་རྨིག་པ་ལྟ་བུའི་དབྱུག་པས་གཙིར་ཏེ་ཉམ་ཆུང་བར་བྱས་ནས། མགོ་བོ་ནས་དམ་པོར་བཟུང་སྟེ་བཙིར་ཏོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཁ་ཕྱེ་བར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་ཁོའི་ཁ་ནང་དུ་མཆིལ་མ་བཏབ་སྟེ། སྨན་དང་གསང་སྔགས་ཀྱི་མཐུ་ལས་སོ་རྣམས་བཅག་གོ། ཁ་ནང་ཁྲག་གིས་གང་བར་གྱུར་ཏོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་དོགས་པའི་འཇིགས་པས། དེ་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་བཟོད་པ་སྒོམ་བཞིན་དུ། མིག་ཕྱེ་སྟེ་<ལྟ་བ་ཙམ་ཡང་མ་བྱས་སོ།། ཁོས་ཀྱང་ “ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་འདི་ཉམ་ཆུང་བར་བྱའོ་” ཞེས་བསམས་ནས། མཇུག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་རུས་པ་རྣམས་ཞིབ་མོར་འཐག་པ་བཞིན་དུ་ལུས་ཡོངས་ལ་བརྫིས་ཏེ། ལྷེབ་མར་བསྐོར་བ་ཞེས་བྱ་བར་བསྐོར་ཏོ།། རྒྱུད་ནས་བྱུག་པ་ཞེས་བྱ་བར་བྱུག་གོ། མཇུག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་གོས་བརྡེག་པ་བཞིན་དུ་ས་ལ་བརྡབས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ལུས་ཡོངས་རྫོགས་ཁྲག་གིས་བྱུགས་པར་གྱུར་ཏོ། ཁོས་ཟུག་རྔུ་ཆེན་པོ་ལ་བཟོད་པར་བྱས་སོ།། อถสฺส ทุพฺพลภาวํ ญตฺวา วลฺลีหิ เปฬํ กริตฺวา ตตฺถ นํ ปกฺขิปิตฺวา ปจฺจนฺตคามํ เนตฺวา มหาชนสฺส มชฺเฌ กีฬาเปสิ. นีลาทีสุ วณฺเณสุ วฏฺฏจตุรสฺสาทีสุ สณฺฐาเนสุ อณุํถูลาทีสุ ปมาเณสุ ยํ ยํ พฺราหฺมโณ อิจฺฉติ, มหาสตฺโต ตํ ตเทว กตฺวา นจฺจติ, ผณสตมฺปิ ผณสหสฺสมฺปิ กโรติเยว. มหาชโน ปสีทิตฺวา พหุธนมทาสิ. เอกทิวสเมว กหาปณสหสฺสญฺเจว สหสฺสคฺฆนิเก จ ปริกฺขาเร ลภิ. พฺราหฺมโณ อาทิโตว ‘‘สหสฺสํ ลภิตฺวา วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตํ ปน ธนํ ลภิตฺวา ‘‘ปจฺจนฺตคาเมเยว ตาว เม เอตฺตกํ ธนํ ลทฺธํ, ราชราชมหามตฺตานํ ทสฺสิเต กีว พหุํ ธนํ ลภิสฺสามี’’ติ สกฏญฺจ สุขยานกญฺจ คเหตฺวา สกเฏ ปริกฺขาเร ฐเปตฺวา สุขยานเก นิสินฺโน ‘‘มหนฺเตน ปริวาเรน มหาสตฺตํ คามนิคมราชธานีสุ กีฬาเปนฺโต พาราณสิยํ อุคฺคเสนรญฺโญ สนฺติเก กีฬาเปตฺวา วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ อคมาสิ. โส มณฺฑูเก มาเรตฺวา นาครญฺโญ เทติ. นาคราชา ‘‘ปุนปฺปุนํ มํ นิสฺสาย มาเรสฺสตี’’ติ น ขาทติ. อถสฺส มธุลาเช อทาสิ. เตปิ ‘‘สจาหํ โคจรํ คณฺหิสฺสามิ, อนฺโตเปฬายเมว มรณํ ภวิสฺสตี’’ติ น ขาทติ. དེ་ནས་དེའི་ཉམ་ཆུང་བའི་རང་བཞིན་ཤེས་ནས། འཁྲི་ཤིང་གིས་སློ་མ་བྱས་ཏེ་དེར་ཁོ་བཅུག་ནས། མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་གྲོང་གསེབ་ཏུ་ཁྱེར་ཏེ་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་དབུས་སུ་རྩེད་མོ་རྩེར་བཅུག་གོ། སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་དང་། ཟླུམ་པོ་དང་གྲུ་བཞི་ལ་སོགས་པའི་དབྱིབས་དང་། ཆུང་ངུ་དང་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཚད་རྣམས་ལས། བྲམ་ཟེས་གང་དང་གང་འདོད་པ་དེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེ་དང་དེ་ཉིད་བྱས་ཏེ་གར་འཁྲབ་ཅིང་། གདེངས་ཀ་བརྒྱ་དང་གདེངས་ཀ་སྟོང་ཡང་བྱེད་དོ།། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་དད་ནས་ནོར་མང་པོ་བྱིན་ནོ།། ཉིན་གཅིག་ཉིད་ལ་ཀཱརྵཱཔཎ་སྟོང་དང་། སྟོང་གི་རིན་ཐང་ཅན་གྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཐོབ་བོ།། བྲམ་ཟེས་ཐོག་མ་ཉིད་ནས། "སྟོང་ཐོབ་ན་གློད་པར་བྱའོ་" སྙམ་དུ་བསམས་སོ།། འོན་ཀྱང་ནོར་དེ་ཐོབ་ནས། "མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་གྲོང་གསེབ་ཉིད་དུ་བདག་གིས་འདི་ཙམ་གྱི་ནོར་ཐོབ་ན། རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་བསྟན་ན་ནོར་ཇི་འདྲའི་མང་པོ་ཞིག་ཐོབ་པར་འགྱུར་" ཞེས་བསམས་ཏེ། ཤིང་རྟ་དང་བདེ་བའི་བཞོན་པ་བླངས་ཏེ། ཤིང་རྟའི་ནང་དུ་ཡོ་བྱད་རྣམས་བཞག་ནས་བདེ་བའི་བཞོན་པ་ལ་བཞོན་ཏེ། "འཁོར་མང་པོ་དང་བཅས་ཏེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ་དང་། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་རྣམས་སུ་རྩེད་མོ་རྩེར་བཅུག་ནས། ཝཱརཱཎསཱིར་རྒྱལ་པོ་ཨུགྒསེནའི་དྲུང་དུ་རྩེད་མོ་རྩེར་བཅུག་སྟེ་གློད་པར་བྱའོ་" སྙམ་ནས་སོང་ངོ།། ཁོས་སྦལ་པ་རྣམས་བསད་དེ་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ལ་བྱིན་ནོ།། ཀླུའི་རྒྱལ་པོས་ "འདིས་བདག་ལ་བརྟེན་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་གསོད་པར་བྱེད་དོ་" སྙམ་ནས་མ་ཟོས་སོ།། དེ་ནས་དེ་ལ་སྦྲང་རྩིའི་ཡོས་བྱིན་ནོ།། དེས་ཀྱང་ "གལ་ཏེ་བདག་གིས་ཟས་བླངས་ན་སློ་མའི་ནང་ཉིད་དུ་འཆི་བར་འགྱུར་རོ་" སྙམ་ནས་མ་ཟོས་སོ།། ๒๑. พฺราหฺมโณ [Pg.128] มาสมตฺเตน พาราณสึ ปตฺวา ทฺวารคามเก ตํ กีฬาเปนฺโต พหุธนํ ลภิ. ราชาปิ นํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อมฺหากมฺปิ กีฬาเปหี’’ติ อาห. ‘‘สาธุ, เทว, สฺเว ปนฺนรเส ตุมฺหากํ กีฬาเปสฺสามี’’ติ อาห. ราชา ‘‘สฺเว นาคราชา ราชงฺคเณ นจฺจิสฺสติ, มหาชโน สนฺนิปติตฺวา ปสฺสตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา ปุนทิวเส ราชงฺคณํ อลงฺการาเปตฺวา พฺราหฺมณํ ปกฺโกสาเปสิ. โส รตนเปฬาย มหาสตฺตํ เนตฺวา วิจิตฺตตฺถเร เปฬํ ฐเปตฺวา นิสีทิ. ราชาปิ ปาสาทา โอรุยฺห มหาชนปริวุโต ราชาสเน นิสีทิ. พฺราหฺมโณ มหาสตฺตํ นีหริตฺวา นจฺจาเปสิ. มหาสตฺโต เตน จินฺติตจินฺติตาการํ ทสฺเสสิ. มหาชโน สกภาเวน สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. เจลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺตนฺติ. โพธิสตฺตสฺส อุปริ รตนวสฺสํ วสฺสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตทาปิ มํ ธมฺมจาริ’’นฺติอาทิ. ༢༡. བྲམ་ཟེ་ཟླ་བ་གཅིག་ཙམ་གྱིས་ཝཱརཱཎསཱིར་ཕྱིན་ཏེ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་འགྲམ་གྱི་གྲོང་གསེབ་ཏུ་དེ་རྩེད་མོ་རྩེར་བཅུག་པས་ནོར་མང་པོ་ཐོབ་བོ།། རྒྱལ་པོས་ཀྱང་དེ་བོས་ཏེ། "བདག་ཅག་ལའང་རྩེད་མོ་རྩེར་ཆུག་ཅིག་" ཅེས་སྨྲས་སོ།། "ལྷ་ལེགས་སོ། སང་ཚེས་བཅོ་ལྔ་ལ་ཁྱེད་ཀྱི་དྲུང་དུ་རྩེད་མོ་རྩེར་བཅུག་གོ་" ཞེས་སྨྲས་སོ།། རྒྱལ་པོས་ "སང་ཉིན་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་རྒྱལ་པོའི་སྒོ་འཁྱམས་སུ་གར་འཁྲབ་པར་འགྱུར་བས། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་འདུས་ཏེ་ལྟོས་ཤིག་" ཅེས་རྔ་བརྡུང་དུ་བཅུག་ནས། ཉིན་གཞན་དེར་རྒྱལ་པོའི་སྒོ་འཁྱམས་བརྒྱན་པར་བྱས་ཏེ་བྲམ་ཟེ་བོས་སོ།། ཁོས་རིན་པོ་ཆེའི་སློ་མས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཁྱེར་ཏེ། ཁྲ་བོའི་གདན་ལ་སློ་མ་བཞག་ནས་འདུག་གོ། རྒྱལ་པོའང་ཕོ་བྲང་ནས་བབས་ཏེ་སྐྱེ་བོ་མང་པོས་བསྐོར་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཁྲི་ལ་འདུག་གོ། བྲམ་ཟེས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཕྱིར་བཏོན་ཏེ་གར་འཁྲབ་ཏུ་བཅུག་གོ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེས་བསམས་པ་དང་བསམས་པའི་རྣམ་པ་བསྟན་ཏོ།། སྐྱེ་བོ་མང་པོས་རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་ཡིད་འཛིན་པར་མི་ནུས་སོ།། གོས་གཡུག་པ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་བྱུང་ངོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྟེང་དུ་རིན་པོ་ཆེའི་ཆར་བབས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ "དེ་ཚེའང་བདག་ནི་ཆོས་སྤྱོད་ཅིང་།།" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ตทาปีติ ยทาหํ จมฺเปยฺยโก นาคราชา โหมิ, ตทาปิ. ธมฺมจารินฺติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ เอว จรติ, น อณุมตฺตมฺปิ อธมฺมนฺติ ธมฺมจารี. อุปวุฏฺฐอุโปสถนฺติ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตสฺส อริยุโปสถสีลสฺส รกฺขณวเสน อุปวสิตอุโปสถํ. ราชทฺวารมฺหิ กีฬตีติ พาราณสิยํ อุคฺคเสนรญฺโญ เคหทฺวาเร กีฬาเปติ. དེ་ལ་ "དེ་ཚེའང་" ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་བདག་ཙམ་པེ་ཡ་ཞེས་བྱ་བའི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེའང་ངོ།། "ཆོས་སྤྱོད་ཅིང་" ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆོས་ཉིད་སྤྱོད་ཅིང་། ཆོས་མ་ཡིན་པ་རྡུལ་ཙམ་ཡང་མི་སྤྱོད་པས་ན་ཆོས་སྤྱོད་པའོ།། "གསོ་སྦྱོང་བླངས་པ་" ཞེས་པ་ནི། ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་འཕགས་པའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བའི་སྒོ་ནས་བསྲུངས་པའི་གསོ་སྦྱོང་ངོ།། "རྒྱལ་པོའི་སྒོ་འགྲམ་དུ་རྩེ་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཝཱརཱཎསཱིར་རྒྱལ་པོ་ཨུགྒསེནའི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་འགྲམ་དུ་རྩེད་མོ་རྩེར་བཅུག་པའོ།། ๒๒. ยํ ยํ โส วณฺณํ จินฺตยีติ โส อหิตุณฺฑิกพฺราหฺมโณ ‘‘ยํ ยํ นีลาทิวณฺณํ โหตู’’ติ จินฺเตสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘นีลํ ว ปีตโลหิต’’นฺติ. ตตฺถ นีลํ วาติ วา-สทฺโท อนิยมตฺโถ, คาถาสุขตฺถํ รสฺสํ กตฺวา วุตฺโต, เตน วาสทฺเทน วุตฺตาวสิฏฺฐํ โอทาตาทิวณฺณวิเสสญฺเจว วฏฺฏาทิสณฺฐานวิเสสญฺจ อณุํถูลาทิปมาณวิเสสญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส จิตฺตานุวตฺตนฺโตติ ตสฺส อหิตุณฺฑิกสฺส จิตฺตํ อนุวตฺตนฺโต. จินฺติตสนฺนิโภติ เตน จินฺติตจินฺติตากาเรน เปกฺขชนสฺส อุปฏฺฐหามีติ ทสฺเสติ. ༢༢. "གང་དང་གང་གི་ཁ་དོག་བསམས་པ་" ཞེས་པ་ནི། སྦྲུལ་འཛིན་གྱི་བྲམ་ཟེ་དེས་ "སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གང་དང་གང་དུ་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་བསམས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "སྔོན་པོའམ་སེར་པོའམ་དམར་པོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "སྔོན་པོའམ་" ཞེས་པའི་ "འམ་" (vā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་ངེས་པའི་དོན་ཏེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བདེ་བའི་ཕྱིར་ཐུང་ངུར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ།། "འམ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་དེས་གསུངས་པ་ལས་ལྷག་པའི་དཀར་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གི་བྱེ་བྲག་དང་། ཟླུམ་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱིབས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་དང་། ཆུང་ངུ་དང་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཚད་ཀྱི་བྱེ་བྲག་རྣམས་ཀྱང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། "དེའི་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ཞིང་" ཞེས་པ་ནི། སྦྲུལ་འཛིན་དེའི་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ།། "བསམས་པ་དང་མཚུངས་པ་" ཞེས་པ་ནི། དེས་བསམས་པ་དང་བསམས་པའི་རྣམ་པས་ལྟ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་མདུན་དུ་སྣང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། ๒๓. น เกวลญฺจ เตน จินฺติตาการทสฺสนํ เอว มยฺหํ อานุภาโว. อปิ จ ถลํ กเรยฺยมุทกํ, อุทกมฺปิ ถลํ กเรติ ถลํ มหาปถวึ คเหตฺวา อุทกํ, อุทกมฺปิ คเหตฺวา ปถวึ กาตุํ สกฺกุเณยฺยํ เอวํ มหานุภาโว จ. ยทิหํ ตสฺส กุปฺเปยฺยนฺติ ตสฺส อหิตุณฺฑิกสฺส อหํ ยทิ กุชฺเฌยฺยํ. ขเณน ฉาริกํ กเรติ โกธุปฺปาทกฺขเณ เอว ภสฺมํ กเรยฺยํ. ༢༣. དེས་བསམས་པའི་རྣམ་པ་བསྟན་པ་ཙམ་ཉིད་བདག་གི་མཐུ་མ་ཡིན་གྱི། གཞན་ཡང་ "སྐམ་ས་ཆུ་རུ་བྱེད་ནུས་ཤིང་།། ཆུ་ཡང་སྐམ་སར་བྱེད་ནུས་ཏེ།།" ཞེས་པ་ནི། སྐམ་ས་སྟེ་ས་ཆེན་པོ་བླངས་ནས་ཆུ་རུ་བྱེད་པ་དང་། ཆུ་ཡང་བླངས་ནས་ས་རུ་བྱེད་ནུས་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ།། "གལ་ཏེ་བདག་ནི་དེ་ལ་ཁྲོས་གྱུར་ན།།" ཞེས་པ་ནི། སྦྲུལ་འཛིན་དེ་ལ་གལ་ཏེ་བདག་ཁྲོས་པར་གྱུར་ནའོ།། "སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ཐལ་བར་བྱེད།།" ཞེས་པ་ནི། ཞེ་སྡང་སྐྱེས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ལ་ཐལ་བར་བྱེད་ནུས་སོ།། ๒๔. เอวํ [Pg.129] ภควา ตทา อตฺตโน อุปฺปชฺชนกานตฺถปฏิพาหเน สมตฺถตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เยน อธิปฺปาเยน ตํ ปฏิพาหนํ น กตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยทิ จิตฺตวสี เหสฺส’’นฺติอาทิมาห. ༢༤. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེའི་ཚེ་རང་ལ་གནོད་པ་འབྱུང་བ་བཟློག་པའི་ནུས་པ་ཡོད་པར་བསྟན་ནས། ད་ནི་བསམ་པ་གང་གིས་བཟློག་པ་དེ་མ་བྱས་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གལ་ཏེ་སེམས་ཀྱི་དབང་གྱུར་ན།།" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตสฺสตฺโถ – ‘‘อยํ อหิตุณฺฑิโก มํ อติวิย พาธติ, น เม อานุภาวํ ชานาติ, หนฺทสฺส เม อานุภาวํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ กุชฺฌิตฺวา โอโลกนมตฺเตนาปิ ยทิ จิตฺตวสี อภวิสฺสํ, อถ โส ภุสมุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิริสฺสติ. อหํ ยถาสมาทินฺนโต ปริหายิสฺสามิ สีลโต. ตถา จ สติ สีเลน ปริหีนสฺส ขณฺฑิตสีลสฺส ยฺวายํ มยา ทีปงฺกรทสพลสฺส ปาทมูลโต ปฏฺฐาย อภิปตฺถิโต, อุตฺตมตฺโถ พุทฺธภาโว โส น สิชฺฌติ. དེའི་དོན་ནི། "སྦྲུལ་འཛིན་འདིས་བདག་ལ་ཤིན་ཏུ་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་། བདག་གི་མཐུ་མི་ཤེས་པས། ད་ནི་དེ་ལ་བདག་གི་མཐུ་བསྟན་པར་བྱའོ་" སྙམ་ནས་ཁྲོས་ཏེ་བལྟས་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་གལ་ཏེ་སེམས་ཀྱི་དབང་དུ་གྱུར་ན། དེ་ནས་ཁོ་སྦུན་པ་སྤར་མོ་གང་བཏོར་བ་བཞིན་དུ་ཐལ་བར་འགྱུར་རོ།། བདག་ནི་ཇི་ལྟར་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་ཉམས་ཤིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞིག་པར་གྱུར་ན། བདག་གིས་སངས་རྒྱས་མར་མེ་མཛད་སྟོབས་བཅུ་པའི་ཞབས་དྲུང་ནས་བཟུང་སྟེ་མངོན་པར་འདོད་པའི་དོན་དམ་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དེ་ཉིད་འགྲུབ་པར་མི་འགྱུར་རོ།། ๒๕. กามํ ภิชฺชตุยํ กาโยติ อยํ จาตุมหาภูติโก โอทนกุมฺมาสูปจโย อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺโม กาโย กิญฺจาปิ ภิชฺชตุ วินสฺสตุ, อิเธว อิมสฺมึ เอว ฐาเน มหาวาเต ขิตฺตภุสมุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิรียตุ, เนว สีลํ ปภินฺเทยฺยํ, วิกิรนฺเต ภุสํ วิยาติ สีลํ ปน อุตฺตมตฺถสิทฺธิยา เหตุภูตํ อิมสฺมึ กเฬวเร ภุสมุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิรนฺเตปิ เนว ภินฺเทยฺยํ, กายชีวิเตสุ นิรเปกฺโข หุตฺวา สีลปารมึเยว ปูเรมีติ จินฺเตตฺวา ตํ ตาทิสํ ทุกฺขํ ตทา อธิวาเสสินฺติ ทสฺเสติ. ༢༥. "ལུས་འདི་འཇིག་པར་འདོད་ན་འཇིག་པར་ཆུག།" ཞེས་པ་ནི། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ལས་གྲུབ་པ་ཟན་དང་སྐྱོ་མས་རྒྱས་པར་བྱས་པ། མི་རྟག་པ་དང་། བསྐུ་མཉེ་དང་། བརྡུང་བ་དང་། ཞིག་པ་དང་། རྣམ་པར་འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ལུས་འདི་ཅི་སྟེ་ཞིག་ཅིང་གཏོར་བར་གྱུར་ཀྱང་། གནས་འདི་ཉིད་དུ་རླུང་ཆེན་པོས་སྦུན་པ་སྤར་མོ་གང་བཏོར་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་འཐོར་བར་གྱུར་ཀྱང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ནམ་ཡང་མི་གཞིག་གོ། "སྦུན་པ་གཏོར་བ་བཞིན་དུ་" ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་དོན་དམ་པའི་གོ་འཕང་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པས། ལུས་ཀྱི་རོ་འདི་སྦུན་པ་སྤར་མོ་གང་བཏོར་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་འཐོར་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ནམ་ཡང་མི་གཞིག་གོ། ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ་སྙམ་དུ་བསམས་ནས། དེའི་ཚེ་བདག་གིས་དེ་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་བཟོད་པར་བྱས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། อถ มหาสตฺตสฺส ปน อหิตุณฺฑิกหตฺถคตสฺส มาโส ปริปูริ, เอตฺตกํ กาลํ นิราหาโรว อโหสิ. สุมนา ‘‘อติจิรายติ เม สามิโก, โก นุ โข ปวตฺตี’’ติ โปกฺขรณึ โอโลเกนฺตี โลหิตวณฺณํ อุทกํ ทิสฺวา ‘‘อหิตุณฺฑิเกน คหิโต ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา นาคภวนา นิกฺขมิตฺวา วมฺมิกสนฺติกํ คนฺตฺวา มหาสตฺตสฺส คหิตฏฺฐานํ กิลมิตฏฺฐานญฺจ ทิสฺวา โรทิตฺวา กนฺทิตฺวา ปจฺจนฺตคามํ คนฺตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา พาราณสึ คนฺตฺวา ราชทฺวาเร อากาเส โรทมานา อฏฺฐาสิ. มหาสตฺโต นจฺจนฺโตว อากาสํ อุลฺโลเกนฺโต ตํ ทิสฺวา ลชฺชิโต เปฬํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชิ. དེ་ནས་སྦྲུལ་འཛིན་གྱི་ལག་ཏུ་ཆུད་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་ཟླ་བ་གཅིག་ལོན་ཏེ། དེ་སྲིད་ཀྱི་བར་དུ་ཟས་མེད་པར་གྱུར་ཏོ།། སུ་མ་ནཱས་ "བདག་གི་བདག་པོ་ཤིན་ཏུ་ཕྱི་ཞིང་འགྱངས་སོ། ཅི་ཞིག་བྱུང་བ་ཡིན་ནམ་" སྙམ་ནས་རྫིང་བུ་ལ་བལྟས་པ་ན། ཆུ་ཁྲག་གི་ཁ་དོག་ཏུ་གྱུར་པ་མཐོང་ནས། "སྦྲུལ་འཛིན་གྱིས་བཟུང་བར་གྱུར་ཏོ་" ཞེས་ཤེས་ཏེ། ཀླུའི་གནས་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ནས་གྲོག་མཁར་གྱི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་བཟུང་བའི་གནས་དང་ཉམ་ཐག་པའི་གནས་མཐོང་ནས། ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་བཞིན་དུ་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་གྲོང་གསེབ་ཏུ་སོང་ནས་དྲིས་པས། ལོ་རྒྱུས་དེ་ཐོས་ཏེ་ཝཱརཱཎསཱིར་སོང་ནས་རྒྱལ་པོའི་སྒོ་འགྲམ་གྱི་ནམ་མཁའ་ལ་ངུ་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་གར་འཁྲབ་བཞིན་དུ་ནམ་མཁའ་ལ་ཡར་བལྟས་པས་མོ་མཐོང་ནས། ངོ་ཚ་སྟེ་སློ་མའི་ནང་དུ་ཞུགས་ནས་ཉལ་ལོ།། ราชา ตสฺส เปฬํ ปวิฏฺฐกาเล ‘‘กึ นุ โข การณ’’นฺติ อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต ตํ อากาเส ฐิตํ ทิสฺวา ‘‘กา นุ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺสา นาคกญฺญาภาวํ สุตฺวา ‘‘นิสฺสํสยํ โข นาคราชา อิมํ ทิสฺวา [Pg.130] ลชฺชิโต เปฬํ ปวิฏฺโฐ, อยญฺจ ยถาทสฺสิโต อิทฺธานุภาโว นาคราชสฺเสว, น อหิตุณฺฑิกสฺสา’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ‘‘เอวํ มหานุภาโว อยํ นาคราชา, กถํ นาม อิมสฺส หตฺถํ คโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อยํ ธมฺมจารี สีลวา นาคราชา, จาตุทฺทสีปนฺนรสีสุ อุโปสถํ อุปวสนฺโต อตฺตโน สรีรํ ทานมุเข นิยฺยาเตตฺวา มหามคฺคสมีเป วมฺมิกมตฺถเก นิปชฺชติ, ตตฺถายเมเตน คหิโต, อิมสฺส เทวจฺฉราปฏิภาคา อเนกสหสฺสา อิตฺถิโย, เทวโลกสมฺปตฺติสทิสา นาคภวนสมฺปตฺติ, อยํ มหิทฺธิโก มหานุภาโว สกลปถวึ ปริวตฺเตตุํ สมตฺโถ, เกวลํ ‘สีลํ เม ภิชฺชิสฺสตี’ติ เอวรูปํ วิปฺปการํ ทุกฺขญฺจ อนุโภตี’’ติ จ สุตฺวา สํเวคปฺปตฺโต ตาวเทว ตสฺส อหิตุณฺฑิกสฺส พฺราหฺมณสฺส พหุํ ธนํ มหนฺตญฺจ ยสํ อิสฺสริยญฺจ ทตฺวา – ‘‘หนฺท, โภ, อิมํ นาคราชานํ วิสฺสชฺเชหี’’ติ วิสฺสชฺชาเปสิ. རྒྱལ་པོས་དེ་སློ་མའི་ནང་དུ་ཞུགས་པའི་ཚེ། "རྒྱུ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་" སྙམ་ནས་ཕྱོགས་ཕན་ཚུན་དུ་བལྟས་པས། ནམ་མཁའ་ལ་གནས་པའི་མོ་མཐོང་ནས། "ཁྱོད་སུ་ཞིག་ཡིན།" ཞེས་དྲིས་པས། མོ་ཀླུའི་བུ་མོ་ཡིན་པར་ཐོས་ནས། "ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་ཀླུའི་རྒྱལ་པོས་འདི་མཐོང་ནས་ངོ་ཚ་སྟེ་སློ་མའི་ནང་དུ་ཞུགས་སོ།། འདི་ལྟར་བསྟན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུ་ནི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཡིན་གྱི། སྦྲུལ་འཛིན་གྱི་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་ངེས་པ་རྙེད་དེ། "མཐུ་ཆེན་པོ་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པའི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་འདི། ཇི་ལྟར་འདིའི་ལག་ཏུ་ཆུད་པ་ཡིན་ནམ་" ཞེས་དྲིས་པས། "ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ཆོས་སྤྱོད་ཅིང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་འདི་ནི། ཚེས་བཅུ་བཞི་དང་བཅོ་ལྔ་ལ་གསོ་སྦྱོང་བསྲུངས་ཏེ། རང་གི་ལུས་སྦྱིན་པའི་སྒོ་རུ་བཏང་ནས་ལམ་པོ་ཆེའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་གྲོག་མཁར་གྱི་རྩེ་མོར་ཉལ་བ་ན། དེར་འདིས་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལ་ལྷའི་བུ་མོ་དང་མཚུངས་པའི་བུད་མེད་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་དང་། ལྷ་ཡུལ་གྱི་དཔལ་འབྱོར་དང་མཚུངས་པའི་ཀླུའི་གནས་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་ཡོད་དོ།། འདི་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་ཞིང་མཐུ་ཆེ་བས་ས་ཐམས་ཅད་བཟློག་པར་ནུས་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་ 'བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞིག་པར་འགྱུར་རོ་' སྙམ་ནས་འདི་ལྟ་བུའི་གནོད་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བའོ།།" ཞེས་ཐོས་ནས། སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྦྲུལ་འཛིན་གྱི་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་ནོར་མང་པོ་དང་། གྲགས་པ་ཆེན་པོ་དང་། དབང་ཕྱུག་བྱིན་ནས། "ཀྱེ་གྲོགས་པོ། ད་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་འདི་ཐོངས་ཤིག་" ཅེས་གློད་དུ་བཅུག་གོ། มหาสตฺโต นาควณฺณํ อนฺตรธาเปตฺวา มาณวกวณฺเณน เทวกุมาโร วิย อฏฺฐาสิ. สุมนาปิ อากาสโต โอตริตฺวา ตสฺส สนฺติเก อฏฺฐาสิ. นาคราชา รญฺโญ อญฺชลึ กตฺวา ‘‘เอหิ, มหาราช, มยฺหํ นิเวสนํ ปสฺสิตุํ อาคจฺฉาหี’’ติ ยาจิ. เตนาห ภควา – སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཀླུའི་གཟུགས་མི་སྣང་བར་བྱས་ནས། ཁྱེའུའི་གཟུགས་ཀྱིས་ལྷའི་བུ་བཞིན་དུ་གནས་སོ།། སུ་མ་ནཱའང་ནམ་མཁའ་ནས་བབས་ཏེ་དེའི་དྲུང་དུ་གནས་སོ།། ཀླུའི་རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་པོ་ལ་ཐལ་མོ་སྦྱར་ཏེ། "ལྷ་ཆེན་པོ། བྱོན་ཅིག བདག་གི་གནས་ལ་གཟིགས་ཕྱིར་བྱོན་ཅིག་" ཅེས་གསོལ་བ་བཏབ་བོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘มุตฺโต จมฺเปยฺยโก นาโค, ราชานํ เอตทพฺรวิ; ‘นโม เต กาสิราชตฺถุ, นโม เต กาสิวฑฺฒน; อญฺชลึ เต ปคฺคณฺหามิ, ปสฺเสยฺยํ เม นิเวสน’’นฺติ. "ཙམ་པེ་ཡ་ཡི་ཀླུ་ཐར་ནས།། རྒྱལ་པོ་ལ་ནི་འདི་སྐད་སྨྲས།། ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོ་ཁྱོད་ལ་འདུད།། ཀཱ་ཤི་འཕེལ་བྱེད་ཁྱོད་ལ་འདུད།། ཁྱོད་ལ་ཐལ་མོ་སྦྱར་བར་བགྱི།། བདག་གི་གནས་ལ་གཟིགས་པར་མཛོད།།" ཅེས་སོ།། อถ ราชา ตสฺส นาคภวนคมนํ อนุชานิ. มหาสตฺโต ตํ สปริสํ คเหตฺวา นาคภวนํ เนตฺวา อตฺตโน อิสฺสริยสมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา กติปาหํ ตตฺถ วสาเปตฺวา เภรึ จราเปสิ – ‘‘สพฺพา ราชปริสา ยาวทิจฺฉกํ หิรญฺญสุวณฺณาทิกํ ธนํ คณฺหตู’’ติ. รญฺโญ จ อเนเกหิ สกฏสเตหิ ธนํ เปเสสิ. ‘‘มหาราช, รญฺญา นาม ทานํ ทาตพฺพํ, สีลํ รกฺขิตพฺพํ, ธมฺมิกา รกฺขาวรณคุตฺติ สพฺพตฺถ สํวิทหิตพฺพา’’ติ ทสหิ ราชธมฺมกถาหิ โอวทิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. ราชา มหนฺเตน ยเสน นาคภวนา นิกฺขมิตฺวา พาราณสิเมว คโต. ตโต ปฏฺฐาย กิร ชมฺพุทีปตเล หิรญฺญสุวณฺณํ ชาตํ. มหาสตฺโต สีลานิ รกฺขิตฺวา อนฺวทฺธมาสํ อุโปสถกมฺมํ กตฺวา สปริโส สคฺคปุรํ ปูเรสิ. དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་དེ་ཀླུའི་གནས་སུ་འགྲོ་བར་གནང་ངོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེ་འཁོར་དང་བཅས་པ་ཁྱེར་ཏེ་ཀླུའི་གནས་སུ་བཅུག་ནས། རང་གི་དབང་ཕྱུག་གི་དཔལ་འབྱོར་བསྟན་ཏེ། ཉིན་ཤས་རིང་དེར་བསྡད་དུ་བཅུག་ནས་རྔ་བརྡུང་དུ་བཅུག་སྟེ། "རྒྱལ་པོའི་འཁོར་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་ལོངས་ཤིག་" ཅེས་སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་གོ། རྒྱལ་པོ་ལའང་ཤིང་རྟ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོས་ནོར་བསྐུར་རོ།། "ལྷ་ཆེན་པོ། རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱ་བས་ནི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བར་བྱའོ།། ཆོས་དང་མཐུན་པའི་སྲུང་སྐྱོབ་དང་སྦས་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ལེགས་པར་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ།།" ཞེས་རྒྱལ་པོའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་བཅུ་པོས་གདམས་ངག་བྱིན་ནས་བཏང་ངོ།། རྒྱལ་པོ་གྲགས་པ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་ཏེ་ཀླུའི་གནས་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ནས་ཝཱརཱཎསཱིར་ཕྱིན་ཏོ།། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་ས་གཞི་ལ་གསེར་དངུལ་བྱུང་བར་གྲགས་སོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་བསྲུངས་ཤིང་། ཟླ་བ་ཕྱེད་རེར་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་བྱས་ཏེ། འཁོར་དང་བཅས་པ་ལྷ་ཡུལ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཡོངས་སུ་གང་བར་བྱས་སོ།། ตทา อหิตุณฺฑิโก [Pg.131] เทวทตฺโต อโหสิ, สุมนา ราหุลมาตา, อุคฺคเสโน สาริปุตฺตตฺเถโร, จมฺเปยฺยโก นาคราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་སྦྲུལ་འཛིན་ནི་ལྷས་བྱིན་དུ་གྱུར་ཏོ།། སུ་མ་ནཱ་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་མ་དང་། ཨུགྒསེན་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ། ཙམ་པེ་ཡ་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཡིན་ནོ།། ตสฺส อิธาปิ ยถารหํ เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. อิธ โพธิสตฺตสฺส อจฺฉริยานุภาวา เหฏฺฐา วุตฺตนยา เอวาติ. འདིར་ཡང་དེའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་མཐུ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། จมฺเปยฺยนาคจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཙམ་པེ་ཡ་ཀླུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๔. จูฬโพธิจริยาวณฺณนา ༤. བྱང་ཆུབ་ཆུང་ངུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๒๖. จตุตฺเถ จูฬโพธีติ มหาโพธิปริพฺพาชกตฺตภาวํ อุปาทาย อิธ ‘‘จูฬโพธี’’ติ สมญฺญา อาโรปิตา, น ปน อิมสฺมึ เอว ชาตเก (ชา. ๑.๑๐.๔๙ อาทโย) อตฺตโน เชฏฺฐภาติกาทิโน มหาโพธิสฺส สมฺภวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. สุสีลวาติ สุฏฺฐุ สีลวา, สมฺปนฺนสีโลติ อตฺโถ. ภวํ ทิสฺวาน ภยโตติ กามาทิภวํ ภายิตพฺพภาเวน ปสฺสิตฺวา. เนกฺขมฺมนฺติ เอตฺถ จ-สทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ, เตน ‘‘ทิสฺวานา’’ติ ปทํ อากฑฺฒียติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ชาติชราพฺยาธิมรณํ อปายทุกฺขํ อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺขนฺติ อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ สํเวควตฺถูนํ ปจฺจเวกฺขเณน สพฺพมฺปิ กามาทิเภทํ ภวํ สํสารภยโต อุปฏฺฐหมานํ ทิสฺวา นิพฺพานํ ตสฺส อุปายภูตา สมถวิปสฺสนา ตทุปายภูตา จ ปพฺพชฺชาติ อิทํ ติวิธมฺปิ เนกฺขมฺมํ อนุสฺสวาทิสิทฺเธน ญาณจกฺขุนา ตปฺปฏิปกฺขโต ทิสฺวา ตาปสปพฺพชฺชูปคมเนน อเนกาทีนวากุลา คหฏฺฐภาวา อภินิกฺขมิตฺวา คโตติ. ༢༦. བཞི་པ་ལ། 'ཆུང་བ་བྱང་ཆུབ་' ཅེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་དངོས་པོ་ལ་བརྟེན་ནས། འདིར་ 'བྱང་ཆུབ་ཆུང་བ་' ཞེས་པའི་མིང་བཏགས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་སྐྱེས་རབས་འདི་ཉིད་དུ་རང་གི་གཅེན་པོ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ།། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཤིན་ཏུ་ལྡན་པའམ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། 'སྲིད་པ་འཇིགས་པར་མཐོང་ནས་' ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་འཇིགས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོར་མཐོང་ནས་སོ།། 'ངེས་འབྱུང་' ཞེས་པ་འདིར་ 'ca' (དང་) ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་པར་ལྟ་བར་བྱ་ཞིང་། དེས་ 'མཐོང་ནས་' ཞེས་པའི་ཚིག་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ།། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ། ན་བ། འཆི་བ། ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ། འདས་པའི་འཁོར་བའི་རྩ་བའི་སྡུག་བསྔལ། མ་འོངས་པའི་འཁོར་བའི་རྩ་བའི་སྡུག་བསྔལ། ད་ལྟར་གྱི་ཟས་འཚོལ་བའི་རྩ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བའི་གནས་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས། འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འཁོར་བའི་འཇིགས་པ་ལས་ཉེ་བར་གནས་པར་མཐོང་ནས། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། དེའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་། དེའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་སྟེ། ངེས་པར་འབྱུང་བ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་ཉིད། ཐོས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲུབ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་མཐོང་ནས། དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་ཞུགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས། ཉེས་དམིགས་དུ་མས་གང་བའི་ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོ་ལས་ངེས་པར་བྱུང་སྟེ་སོང་ངོ་ཞེས་པའོ།། ๒๗. ทุติยิกาติ โปราณทุติยิกา, คิหิกาเล ปชาปติภูตา. กนกสนฺนิภาติ กญฺจนสนฺนิภตฺตจา. วฏฺเฏ อนเปกฺขาติ สํสาเร นิราลยา. เนกฺขมฺมํ อภินิกฺขมีติ เนกฺขมฺมตฺถาย เคหโต นิกฺขมิ, ปพฺพชีติ อตฺโถ. ༢༧. 'གྲོགས་མོ་' ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་གྲོགས་མོ་སྟེ། ཁྱིམ་པའི་དུས་སུ་ཆུང་མར་གྱུར་པའོ།། 'གསེར་དང་འདྲ་བ་' ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཤ་མདོག་གསེར་གྱི་མདོག་དང་མཚུངས་པའོ།། 'འཁོར་བ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་གནས་ལ་ཞེན་པ་མེད་པའོ།། 'ངེས་པར་འབྱུང་བར་མངོན་པར་བྱུང་བ་' ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དོན་ཏོ།། ๒๘. อาลยนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อาลโย, ตณฺหา, ตทภาเวน นิราลยา. ตโต เอว ญาตีสุ ตณฺหาพนฺธนสฺส ฉินฺนตฺตา ฉินฺนพนฺธุ. เอวํ คิหิพนฺธนาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปพฺพชิตานมฺปิ เกสญฺจิ ยํ โหติ พนฺธนํ[Pg.132], ตสฺสาปิ อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนเปกฺขา กุเล คเณ’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ กุเลติ อุปฏฺฐากกุเล. คเณติ ตาปสคเณ, เสสา พฺรหฺมจาริโนติ วุจฺจนฺติ. อุปาคมุนฺติ อุโภปิ มยํ อุปาคมิมฺหา. ༢༨. 'ཞེན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདིས་ཞེན་པར་བྱེད་པས་ན་ཞེན་པ་སྟེ་སྲེད་པའོ། དེ་མེད་པས་ན་ཞེན་པ་མེད་པའོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཉེན་འདུན་རྣམས་ལ་སྲེད་པའི་འཆིང་བ་བཅད་པས་ན་འཆིང་བ་བཅད་པའོ།། དེ་ལྟར་ཁྱིམ་པའི་འཆིང་བ་མེད་པར་བསྟན་ནས། ད་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཁ་ཅིག་ལའང་འཆིང་བ་གང་ཡོད་པ་དེ་ཡང་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'རིགས་དང་ཚོགས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ 'རིགས་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའི་རིགས་ལའོ།། 'ཚོགས་' ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ཐུབ་པའི་ཚོགས་ལའོ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱའོ།། 'ཉེ་བར་སོང་བ་' ཞེས་པ་ནི་བདག་ཅག་གཉིས་ཀ་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། ๒๙. ตตฺถาติ พาราณสิสามนฺเต. นิปกาติ ปญฺญวนฺโต. นิรากุเลติ ชนสญฺจารรหิตตฺตา ชเนหิ อนากุเล, อปฺปสทฺเทติ มิคปกฺขีนํ อุฏฺฐาปนโต เตสํ วสฺสิตสทฺเทนาปิ วิรหิตตฺตา อปฺปสทฺเท. ราชุยฺยาเน วสามุโภติ พาราณสิรญฺโญ อุยฺยาเน มยํ อุโภ ชนา ตทา วสาม. ༢༩. 'དེར་' ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ཉེ་འཁོར་དུའོ།། 'མཁས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་སོ།། 'འདུ་འཛི་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་རྒྱུ་བ་དང་བྲལ་བས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་མ་འཁྲུགས་པའོ།། 'སྒྲ་ཆུང་བ་' ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་དང་བྱ་རྣམས་དཀྲོག་པ་དང་དེ་དག་གི་སྒྲ་སྐད་དང་ཡང་བྲལ་བས་སྒྲ་ཉུང་བའོ།། 'རྒྱལ་པོའི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་བདག་ཅག་གཉིས་ཀ་གནས་སོ་' ཞེས་པ་ནི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་བདག་ཅག་མི་གཉིས་པོ་དེའི་ཚེ་གནས་པའོ།། ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อตีเต อิมสฺมึ เอว ภทฺทกปฺเป โพธิสตฺโต พฺรหฺมโลกโต จวิตฺวา อญฺญตรสฺมึ กาสิคาเม เอกสฺส มหาวิภวสฺส พฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺส นามคฺคหณสมเย ‘‘โพธิกุมาโร’’ติ นามํ กรึสุ. วยปฺปตฺตกาเล ปนสฺส ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา สพฺพสิปฺปานิ อุคฺคณฺหิตฺวา ปจฺจาคตสฺส อนิจฺฉมานกสฺเสว มาตาปิตโร สมชาติกํ กุลกุมาริกํ อาเนสุํ. สาปิ พฺรหฺมโลกจุตาว อุตฺตมรูปธรา เทวจฺฉราปฏิภาคา. เตสํ อนิจฺฉมานานํ เอว อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กรึสุ. อุภินฺนมฺปิ ปน เนสํ กิเลสมุทาจาโร น ภูตปุพฺโพ, สาราควเสน อญฺญมญฺญํ โอโลกนมฺปิ นาโหสิ, กา ปน กถา อิตรสํสคฺเค. เอวํ ปริสุทฺธสีลา อเหสุํ. དེ་ལ་འདི་ནི་སྔོན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་དེ། འདས་པའི་དུས་སུ་བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་ཉིད་ལ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་ཤི་འཕོས་ནས། ཀཱ་ཤིའི་གྲོང་གསེབ་ཅིག་ཏུ་ནོར་མང་པོ་དང་ལྡན་པའི་བྲམ་ཟེ་ཞིག་གི་བུར་སྐྱེས་སོ།། དེའི་མིང་འདོགས་པའི་དུས་སུ་ 'བྱང་ཆུབ་གཞོན་ནུ་' ཞེས་མིང་བཏགས་སོ།། ལང་ཚོ་ལ་བབས་པའི་ཚེ། ཁོང་གིས་ཏཀྵ་ཤི་ལར་སོང་སྟེ་རིག་པའི་གནས་ཐམས་ཅད་བསླབས་ནས་ཕྱིར་འོངས་པ་ན། ཁོང་ཉིད་མི་འདོད་བཞིན་དུ་ཕ་མས་རིགས་མཚུངས་པའི་བུ་མོ་ཞིག་བག་མར་བླངས་སོ།། བུ་མོ་དེ་ཡང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་ཤི་འཕོས་པ་ཤ་སྟག་ཡིན་པས། གཟུགས་མཆོག་ཏུ་མཛེས་ཤིང་ལྷའི་བུ་མོ་དང་མཚུངས་པའོ།། དེ་གཉིས་ཀས་མི་འདོད་བཞིན་དུ་ཕན་ཚུན་གཉེན་སྒྲིག་བྱས་སོ།། འོན་ཀྱང་དེ་གཉིས་ཀ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་སྔོན་ཆད་བྱུང་མ་མྱོང་ཞིང་། འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཕན་ཚུན་བལྟ་བར་ཡང་མ་བྱས་ན། ལུས་འབྲེལ་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེ་ལྟར་ཁོང་གཉིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ།། อปรภาเค มหาสตฺโต มาตาปิตูสุ กาลํกเตสุ เตสํ สรีรกิจฺจํ กตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ภทฺเท, ตฺวํ อิมํ อสีติโกฏิธนํ คเหตฺวา สุเขน ชีวาหี’’ติ อาห. ‘‘ตฺวํ ปน อยฺยปุตฺตา’’ติ? ‘‘มยฺหํ ธเนน กิจฺจํ นตฺถิ, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ‘‘กึ ปน ปพฺพชฺชา อิตฺถีนมฺปิ น วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘วฏฺฏติ, ภทฺเท’’ติ. ‘‘เตน หิ มยฺหมฺปิ ธเนน กิจฺจํ นตฺถิ, อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. เต อุโภปิ สพฺพํ วิภวํ ปริจฺจชิตฺวา มหาทานํ ทตฺวา นิกฺขมิตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุญฺฉาจริยาย ผลาผเลหิ ยาเปนฺตา ปพฺพชฺชาสุเขเนว ทส สํวจฺฉรานิ วสิตฺวา โลณมฺพิลเสวนตฺถาย ชนปทจาริกํ จรนฺตา อนุปุพฺเพน พาราณสึ ปตฺวา ราชุยฺยาเน วสึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘ราชุยฺยาเน วสามุโภ’’ติ. དུས་ཕྱིས་སུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཕ་མ་གཉིས་དུས་ལས་འདས་པ་ན། དེ་དག་གི་ཕུང་པོའི་བྱ་བ་བྱས་ཟིན་ནས། བུ་མོ་དེ་བོས་ཏེ། 'བཟང་མོ། ཁྱོད་ཀྱིས་ནོར་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུ་པོ་འདི་བཟུང་ནས་བདེ་བར་འཚོ་བར་གྱིས་ཤིག' ཅེས་གསུངས་སོ།། 'རྗེའི་བུ་ཁྱེད་ཉིད་ནི་ཇི་ལྟར་བྱེད།' ཅེས་དྲིས་པ་ན། 'བདག་ལ་ནོར་གྱིས་བྱ་བ་མེད། བདག་ནི་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ།།' ཅེས་གསུངས་སོ།། 'འོ་ན་བུད་མེད་རྣམས་ལའང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མི་རུང་ངམ།' ཅེས་དྲིས་པ་ན། 'བཟང་མོ། རུང་ངོ་།།' ཅེས་གསུངས་སོ།། 'འོ་ན་བདག་ལའང་ནོར་གྱིས་བྱ་བ་མེད། བདག་ཀྱང་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ།།' ཅེས་སྨྲས་སོ།། དེ་ནས་ཁོང་གཉིས་ཀས་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་བཏང་སྟེ་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ནས། ཁྱིམ་ནས་བྱུང་སྟེ་ནགས་སུ་ཞུགས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། བསོད་སྙོམས་དང་ཤིང་ཏོག་སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་བཞིན། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ལོ་བཅུའི་བར་དུ་གནས་སོ། དེ་ནས་ཚྭ་དང་སྐྱུར་མཆོད་པའི་ཕྱིར་ཡུལ་གྲུ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ཞིང་། རིམ་གྱིས་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སླེབས་ནས་རྒྱལ་པོའི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་གནས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'རྒྱལ་པོའི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་བདག་ཅག་གཉིས་ཀ་གནས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། ๓๐. อเถกทิวสํ ราชา อุยฺยานกีฬํ คโต. อุยฺยานสฺส เอกปสฺเส ปพฺพชฺชาสุเขน วีตินาเมนฺตานํ เตสํ สมีปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปรมปาสาทิกํ อุตฺตมรูปธรํ [Pg.133] ปริพฺพาชิกํ โอโลเกนฺโต กิเลสวเสน ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา โพธิสตฺตํ ‘‘อยํ เต ปริพฺพาชิกา กึ โหตี’’ติ ปุจฺฉิ. เตน ‘‘น จ กิญฺจิ โหติ, เกวลํ เอกปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตา, อปิ จ โข ปน คิหิกาเล ปาทปริจาริกา อโหสี’’ติ วุตฺเต ราชา ‘‘อยํ กิเรตสฺส น กิญฺจิ โหติ, อปิ จ โข ปนสฺส คิหิกาเล ปาทปริจาริกา อโหสิ, ยํนูนาหํ อิมํ อนฺเตปุรํ ปเวเสยฺยํ, เตเนวสฺส อิมิสฺสา ปฏิปตฺตึ ชานิสฺสามี’’ติ อนฺธพาโล ตตฺถ อตฺตโน ปฏิพทฺธจิตฺตํ นิวาเรตุํ อสกฺโกนฺโต อญฺญตรํ ปุริสํ อาณาเปสิ ‘‘อิมํ ปริพฺพาชิกํ ราชนิเวสนํ เนหี’’ติ. ༣༠. དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་རྒྱལ་པོ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་རྩེ་བར་སོང་ངོ་།། སྐྱེད་མོས་ཚལ་གྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བདེ་བས་དུས་འདའ་བར་བྱེད་པའི་ཁོང་གཉིས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་སོང་ནས། ཤིན་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་གཟུགས་མཆོག་ཏུ་མཛེས་པའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་དེ་ལ་བལྟས་ཏེ། ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སེམས་ཆགས་པར་གྱུར་ནས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ། 'ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་འདི་ཁྱོད་ཀྱི་ཅི་ཡིན།' ཅེས་དྲིས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ 'ཅིའང་མ་ཡིན་ཏེ། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གཅིག་པུས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཙམ་མོ། འོན་ཀྱང་ཁྱིམ་པའི་དུས་སུ་ཞབས་འབྲིང་མ་བྱས་མྱོང་བ་ཡིན།' ཅེས་གསུངས་པ་ན། རྒྱལ་པོ་བླུན་པོ་དེས་ 'འདི་ནི་ཁོང་གི་ཅིའང་མ་ཡིན་པར་གྲགས་ཤིང་། ཁྱིམ་པའི་དུས་སུ་ཞབས་འབྲིང་མ་ཡིན་པས། བདག་གིས་འདི་ཕོ་བྲང་འཁོར་གྱི་ནང་དུ་བཅུག་ན། དེས་ན་འདི་ལ་ཁོང་གི་བྱ་སྤྱོད་ཇི་ལྟར་བྱེད་པ་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་བསམས་ཏེ། རང་གི་ཆགས་སེམས་དེ་བཟློག་པར་མ་ནུས་པར། སྐྱེས་བུ་ཞིག་ལ་ 'ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་འདི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་ཁྲིད་ཅིག' ཅེས་བཀའ་བསྒོའོ།། โส ตสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา ‘‘อธมฺโม โลเก วตฺตตี’’ติอาทีนิ วตฺวา ปริเทวมานํ เอว ตํ อาทาย ปายาสิ. โพธิสตฺโต ตสฺสา ปริเทวนสทฺทํ สุตฺวา เอกวารํ โอโลเกตฺวา ปุน น โอโลเกสิ. ‘‘สเจ ปนาหํ วาเรสฺสามิ, เตสุ จิตฺตํ ปโทเสตฺวา มยฺหํ สีลสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสตี’’ติ สีลปารมึเยว อาวชฺเชนฺโต นิสีทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุยฺยานทสฺสนํ คนฺตฺวา, ราชา อทฺทส พฺราหฺมณิ’’นฺติอาทิ. སྐྱེས་བུ་དེས་རྒྱལ་པོའི་བཀའ་དང་ལེན་བྱས་ཏེ། 'འཇིག་རྟེན་དུ་ཆོས་མ་ཡིན་པ་བྱུང་ངོ་།།' ཞེས་སོགས་སྨྲས་ནས། ངུ་ཞིང་སྐྱོ་བའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་དེ་ཁྲིད་དེ་སོང་ངོ་།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མོའི་ངུ་བའི་སྒྲ་ཐོས་ནས། ལན་གཅིག་བལྟས་ཏེ་སླར་མ་བལྟས་སོ།། 'གལ་ཏེ་བདག་གིས་བཟློག་པར་བྱས་ན། དེ་དག་ལ་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེས་ཏེ་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་རོ།།' ཞེས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ལ་བསམས་བཞིན་དུ་བཞུགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'སྐྱེད་མོས་ཚལ་ལ་བལྟ་བར་སོང་ནས། རྒྱལ་པོས་བྲམ་ཟེ་མོ་མཐོང་ངོ་།།' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ตุยฺเหสา กา กสฺส ภริยาติ ตุยฺหํ ตว เอสา กา, กึ ภริยา, อุทาหุ ภคินี วา สมานา กสฺส อญฺญสฺส ภริยา. དེ་ལ་ 'ཁྱོད་ཀྱི་འདི་སུ་ཡིན་སུའི་ཆུང་མ་ཡིན་' ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱི་འདི་སུ་ཡིན། ཆུང་མ་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་སྲིང་མོ་ཡིན། ཡང་ན་རིགས་མཚུངས་པའི་གཞན་ཞིག་གི་ཆུང་མ་ཡིན་ནམ་ཞེས་པའོ།། ๓๑. น มยฺหํ ภริยา เอสาติ กามญฺเจสา มยฺหํ คิหิกาเล ภริยา อโหสิ, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย น มยฺหํ ภริยา เอสา, นาปิ อหํ เอติสฺสา สามิโก, เกวลํ ปน สหธมฺมา เอกสาสนี, อหมฺปิ ปริพฺพาชโก อยมฺปิ ปริพฺพาชิกาติ สมานธมฺมา ปริพฺพาชกสาสเนน เอกสาสนี, สพฺรหฺมจารินีติ อตฺโถ. ༣༡. 'འདི་བདག་གི་ཆུང་མ་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ནི། འདི་བདག་གི་ཁྱིམ་པའི་དུས་སུ་ཆུང་མར་གྱུར་པ་བདེན་མོད་ཀྱང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དུས་ནས་བཟུང་འདི་བདག་གི་ཆུང་མ་མ་ཡིན་ལ། བདག་ཀྱང་འདིའི་ཁྱོ་ག་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ཆོས་མཐུན་པ་དང་བསྟན་པ་གཅིག་པ་སྟེ། བདག་ཀྱང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ཡིན་ལ་འདི་ཡང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་ཡིན་པས། ཀུན་ཏུ་རྒྱུའི་བསྟན་པ་ལ་ཆོས་མཚུངས་ཤིང་བསྟན་པ་གཅིག་པ་སྟེ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་མཚུངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ๓๒. ติสฺสา สารตฺตคธิโตติ กามราเคน สารตฺโต หุตฺวา ปฏิพทฺโธ. คาหาเปตฺวาน เจฏเกติ เจฏเกหิ คณฺหาเปตฺวา เจฏเก วา อตฺตโน ราชปุริเส อาณาเปตฺวา ตํ ปริพฺพาชิกํ คณฺหาเปตฺวา. นิปฺปีฬยนฺโต พลสาติ ตํ อนิจฺฉมานํ เอว อากฑฺฒนปริกฑฺฒนาทินา นิปฺปีฬยนฺโต พาเธนฺโต, ตถาปิ อคจฺฉนฺตึ พลสา พลกฺกาเรน ราชปุริเสหิ คณฺหาเปตฺวา อตฺตโน อนฺเตปุรํ ปเวเสสิ. ༣༢. 'མོ་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པ་' ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཆགས་པས་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པའོ།། 'གཡོག་པོ་རྣམས་ལ་འཛིན་དུ་བཅུག་ནས་' ཞེས་པ་ནི་གཡོག་པོ་རྣམས་ལ་འཛིན་དུ་བཅུག་པའམ། རང་གི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་ཉ་རྣམས་ལ་བཀའ་བསྒོས་ཏེ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་དེ་འཛིན་དུ་བཅུག་པའོ།། 'སྟོབས་ཀྱིས་གཙེས་ཏེ་' ཞེས་པ་ནི་མོ་རང་མི་འདོད་བཞིན་དུ་འཐེན་པ་དང་འདྲུད་པ་ལ་སོགས་པས་གཙེས་ཤིང་གནོད་པར་བྱས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཡང་མི་འགྲོ་བ་ལ་སྟོབས་དང་དབང་ཤེད་ཀྱིས་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་ཉ་རྣམས་ལ་འཛིན་དུ་བཅུག་ནས་རང་གི་ཕོ་བྲང་དུ་བཅུག་གོ། ๓๓. โอทปตฺตกิยาติ อุทกปตฺตํ อามสิตฺวา คหิตภริยา โอทปตฺติกา นาม, อิทํ วจนํ ปุราณทุติยิกาภาเวน อุปลกฺขณมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ[Pg.134], สา ปนสฺส พฺราหฺมณวิวาหวเสน มาตาปิตูหิ สมฺปฏิปาทิตา, ‘‘โอทปตฺตกิยา’’ติ จ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ. สหชาติ ปพฺพชฺชาชาติวเสน สหชาตา, เตเนวาห ‘‘เอกสาสนี’’ติ. ‘‘เอกสาสนี’’ติ จ อิทํ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตํ, เอกสาสนิยาติ อตฺโถ. นยนฺติยาติ นียนฺติยา. โกโป เม อุปปชฺชถาติ อยํ เต คิหิกาเล ภริยา พฺราหฺมณี สีลวตี, ปพฺพชิตกาเล จ สพฺรหฺมจารินีภาวโต สหชาตา ภคินี, สา ตุยฺหํ ปุรโต พลกฺกาเรน อากฑฺฒิตฺวา นียติ. ‘‘โพธิพฺราหฺมณ, กึ เต ปุริสภาว’’นฺติ ปุริสมาเนน อุสฺสาหิโต จิรกาลสยิโต วมฺมิกพิลโต เกนจิ ปุริเสน ฆฏฺฏิโต ‘‘สุสู’’ติ ผณํ กโรนฺโต อาสิวิโส วิย เม จิตฺตโต โกโป สหสา วุฏฺฐาสิ. ༣༣. 'ཆུ་ཕོར་གཏོར་ཏེ་བླངས་པའི་ཆུང་མ་' ཞེས་པ་ནི་ཆུ་སྣོད་ལ་རེག་སྟེ་བླངས་པའི་ཆུང་མ་ལ་ཆུ་ཕོར་མ་ཞེས་བྱ་ལ། ཚིག་འདི་ནི་སྔོན་གྱི་ཆུང་མའི་དངོས་པོ་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། མོ་ནི་བྲམ་ཟེའི་ཆོ་ག་ལ་བརྟེན་ནས་ཕ་མས་ཁོང་ལ་གཉེན་སྒྲིག་བྱས་པ་ཡིན་ནོ།། 'ཆུ་ཕོར་གཏོར་ཏེ་བླངས་པའི་ཆུང་མ་' ཞེས་པ་ནི་བྱ་བས་བྱ་བ་མཚོན་པའི་བདུན་པ་སྟེ། 'ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་' ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ 'བསྟན་པ་གཅིག་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ།། 'བསྟན་པ་གཅིག་པ་' ཞེས་པ་འདི་ནི་བདུན་པའི་དོན་དུ་བྱེད་པ་སྟེ། བསྟན་པ་གཅིག་པ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། 'ཁྲིད་པའི་ཚེ་' ཞེས་པ་ནི་ཁྲིད་པར་བྱེད་པ་ལའོ།། 'བདག་ལ་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེས་སོ་' ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཁྱིམ་པའི་དུས་ཀྱི་ཆུང་མ་བྲམ་ཟེ་མོ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ལ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དུས་སུ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྲིང་མོ་ཡིན་ནོ། མོ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་མདུན་དུ་དབང་ཤེད་ཀྱིས་འཐེན་ཏེ་ཁྲིད་པར་བྱེད་དོ།། 'བྱང་ཆུབ་བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་ཀྱི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཅི་ཡིན།' ཞེས་སྐྱེས་པའི་ང་རྒྱལ་གྱིས་བསྐུལ་ཏེ། ཡུན་རིང་པོར་ཉལ་ཞིང་གྲོག་མཁར་གྱི་ཁུང་བུ་ལས་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་བརྡེགས་པས་ 'ཤུ་ཤུ་' ཞེས་གདེངས་ཀ་བྱེད་པའི་དུག་སྦྲུལ་བཞིན་དུ། བདག་གི་སེམས་ལས་ཁོང་ཁྲོ་གློ་བུར་དུ་སྐྱེས་སོ།། ๓๔-๕. สหโกเป สมุปฺปนฺเนติ โกปุปฺปตฺติยา สห, ตสฺส อุปฺปตฺติสมนนฺตรเมวาติ อตฺโถ. สีลพฺพตมนุสฺสรินฺติ อตฺตโน สีลปารมึ อาวชฺเชสึ. ตตฺเถว โกปํ นิคฺคณฺหินฺติ ตสฺมึ เอว อาสเน ยถานิสินฺโนว ตํ โกปํ นิวาเรสึ. นาทาสึ วฑฺฒิตูปรีติ ตโต เอกวารุปฺปตฺติโต อุปริ อุทฺธํ วฑฺฒิตุํ น อทาสึ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โกเป อุปฺปนฺนมตฺเต เอว ‘‘นนุ ตฺวํ, โพธิปริพฺพาชก, สพฺพปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตุกาโม, ตสฺส เต กิมิทํ สีลมตฺเตปิ อุปกฺขลนํ, ตยิทํ คุนฺนํ ขุรมตฺโตทเก โอสีทนฺตสฺส มหาสมุทฺทสฺส ปรตีรํ คณฺหิตุกามตา วิย โหตี’’ติ อตฺตานํ ปริภาสิตฺวา ปฏิสงฺขานพเลน ตสฺมึ เอว ขเณ โกปํ นิคฺคเหตฺวา ปุน อุปฺปชฺชนวเสนสฺส วฑฺฒิตุํ น อทาสินฺติ. เตเนวาห ‘‘ยทิ นํ พฺราหฺมณิ’’นฺติอาทิ. ༣༤-༥. 'ཁོང་ཁྲོ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཚེ་' ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྟེ། དེ་སྐྱེས་མ་ཐག་པ་ཉིད་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་རྗེས་སུ་དྲན་ནས་' ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་བསམས་པའོ།། 'དེ་ཉིད་དུ་ཁོང་ཁྲོ་ཚར་བཅད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་སྟན་དེ་ཉིད་དུ་ཇི་ལྟར་འདུག་བཞིན་དུ་ཁོང་ཁྲོ་དེ་བཟློག་པའོ།། 'དེ་ལས་ལྷག་པར་འཕེལ་དུ་མ་བཅུག་གོ་' ཞེས་པ་ནི་ལན་གཅིག་སྐྱེས་པ་དེ་ལས་ཕྱིན་ཆད་གོང་དུ་འཕེལ་བར་མ་བྱས་པའོ།། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེས་མ་ཐག་ཏུ། 'ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བྱང་ཆུབ་ཁྱོད་ཉིད་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་མངོན་དུ་བྱེད་པར་འདོད་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟ་བུའི་ཁྱོད་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཙམ་ལའང་འཁྲུལ་བ་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན། འདི་ནི་བཞོན་པའི་རྨིག་རྗེས་ཀྱི་ཆུ་ཙམ་ལ་བྱིང་བའི་སྐྱེས་བུས་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་བཟུང་བར་འདོད་པ་དང་མཚུངས་སོ།།' ཞེས་རང་ཉིད་ལ་སྨད་ནས། སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་ཁོང་ཁྲོ་ཚར་བཅད་དེ། སླར་ཡང་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་འཕེལ་བར་མ་བྱས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ 'གལ་ཏེ་བྲམ་ཟེ་མོ་དེ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ตสฺสตฺโถ – ตํ ปริพฺพาชิกํ พฺราหฺมณึ โส ราชา วา อญฺโญ วา โกจิ ติณฺหายปิ นิสิตาย สตฺติยา โกฏฺเฏยฺย, ขณฺฑาขณฺฑิกํ ยทิ ฉินฺเทยฺย, เอวํ สนฺเตปิ สีลํ อตฺตโน สีลปารมึ เนว ภินฺเทยฺยํ. กสฺมา? โพธิยา เอว การณา, สพฺพตฺถ อขณฺฑิตสีเลเนว สกฺกา สมฺมาสมฺโพธึ ปาปุณิตุํ, น อิตเรนาติ. དེའི་དོན་ནི། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་བྲམ་ཟེ་མོ་དེ་ལ་རྒྱལ་པོ་དེའམ་གཞན་སུ་ཞིག་གིས་རྣོ་ཞིང་བརྡར་བའི་མཚོན་ཆས་བསྣུན་ཏེ། དུམ་བུ་དུམ་བུར་གཏུབས་པར་བྱས་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ན་ཡང་རང་གི་བསྲུངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནམ་ཡང་མི་གཞིག་གོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཏེ། གནས་ཐམས་ཅད་དུ་མ་ཉམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཁོ་ནས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་ནུས་ཀྱི། གཞན་ཉམས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ๓๖. น [Pg.135] เม สา พฺราหฺมณี เทสฺสาติ สา พฺราหฺมณี ชาติยา โคตฺเตน กุลปฺปเทเสน อาจารสมฺปตฺติยา จิรปริจเยน ปพฺพชฺชาทิคุณสมฺปตฺติยา จาติ สพฺพปฺปกาเรน น เม เทสฺสา น อปฺปิยา, เอติสฺสา มม อปฺปิยภาโว โกจิ นตฺถิ. นปิ เม พลํ น วิชฺชตีติ มยฺหมฺปิ พลํ น น วิชฺชติ, อตฺถิ เอว. อหํ นาคพโล ถามสมฺปนฺโน, อิจฺฉมาโน สหสา วุฏฺฐหิตฺวา ตํ อากฑฺฒนฺเต ปุริเส นิปฺโปเถตฺวา ตํ คเหตฺวา ยถิจฺฉิตฏฺฐานํ คนฺตุํ สมตฺโถติ ทสฺเสติ. สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหนฺติ ตโต ปริพฺพาชิกโต สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว มยฺหํ ปิยํ. ตสฺมา สีลานุรกฺขิสฺสนฺติ เตน การเณน สีลเมว อนุรกฺขิสฺสํ. ༣༦. «བདག་ལ་བྲམ་ཟེ་མོ་དེ་མི་སྡང་ངོ་»ཞེས་པ་ནི། བྲམ་ཟེ་མོ་དེ་ནི་རིགས་དང་། རུས་དང་། སྐྱེ་ཁུངས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཡུན་རིང་དུ་བསྟེན་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བདག་ལ་མི་སྡང་ཞིང་མི་དགའ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། མོ་ལ་བདག་གི་མི་དགའ་བའི་བསམ་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ། །«བདག་ལ་སྟོབས་མེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་»ཞེས་པ་ནི། བདག་ལ་ཡང་སྟོབས་མེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །བདག་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་སྟོབས་དང་ལྡན་ཞིང་མཐུ་རྩལ་འཛོམས་པ་ཞིག་ཡིན་པས། གལ་ཏེ་འདོད་ན་མྱུར་དུ་ལངས་ཏེ། མོ་འཐེན་པར་བྱེད་པའི་སྐྱེས་པ་རྣམས་བརྡུངས་ནས་མོ་བཟུང་སྟེ་འདོད་པའི་གནས་སུ་འགྲོ་ནུས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །«བདག་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་གཅེས་སོ་»ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་དེ་ལས་བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་འབུམ་འགྱུར་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་བདག་ལ་གཅེས་སོ། །«དེས་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་དེའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་རྗེས་སུ་བསྲུང་བར་བྱའོ། ། อถ โส ราชา อุยฺยาเน ปปญฺจํ อกตฺวาว สีฆตรํ คนฺตฺวา ตํ ปริพฺพาชิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา มหนฺเตน ยเสน นิมนฺเตสิ. สา ยสสฺส อคุณํ ปพฺพชฺชาย คุณํ อตฺตโน โพธิสตฺตสฺส จ มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ ปหาย สํเวเคน ปพฺพชิตภาวญฺจ กเถสิ. ราชา เกนจิ ปริยาเยน ตสฺสา มนํ อลภนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปริพฺพาชิกา สีลวตี กลฺยาณธมฺมา, โสปิ ปริพฺพาชโก อิมาย อากฑฺฒิตฺวา นียมานาย น กิญฺจิ วิปฺปการํ ทสฺเสสิ, สพฺพตฺถ นิรเปกฺขจิตฺโต, น โข ปน เมตํ ปติรูปํ, ยํ เอวรูเปสุ คุณวนฺเตสุ วิปฺปกาโร, ยํนูนาหํ อิมํ ปริพฺพาชิกํ คเหตฺวา อุยฺยานํ คนฺตฺวา อิมํ, ตญฺจ ปริพฺพาชกํ ขมาเปยฺย’’นฺติ? เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ‘‘ปริพฺพาชิกํ อุยฺยานํ อาเนถา’’ติ ปุริเส อาณาเปตฺวา สยํ ปฐมตรํ คนฺตฺวา โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘โภ ปพฺพชิต, กึ มยา ตาย ปริพฺพาชิกาย นียมานาย โกโป เต อุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ. มหาสตฺโต อาห – དེ་ནས་རྒྱལ་པོ་དེས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་དུས་འགྱངས་མ་བྱས་པར་མྱུར་དུ་སོང་ནས། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་དེ་བོས་ཏེ་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོས་གདན་དྲངས་སོ། །མོས་ནི་བཀུར་སྟིའི་ཉེས་དམིགས་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཡོན་ཏན། རང་ཉིད་དང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཉིས་ཀྱིས་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་སྤངས་ཏེ་སྐྱོ་ཤས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཚུལ་རྣམས་བཤད་དོ། །རྒྱལ་པོས་ཐབས་གང་གིས་ཀྱང་མོའི་བསམ་པ་མ་ཐོབ་པར་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། «ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་དགེ་བའི་ཆོས་ཅན་ཞིག་རེད། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་དེ་ཡང་མོ་འདི་འཐེན་ནས་ཁྲིད་པར་བྱེད་པའི་ཚེ་རྣམ་པ་འགྱུར་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བསྟན་ཏེ། ཐམས་ཅད་ལ་ཆགས་པ་མེད་པའི་སེམས་དང་ལྡན་ནོ། །ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་འདི་ལྟ་བུ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱས་པ་ནི་བདག་ལ་མི་རིགས་པ་ཞིག་རེད། བདག་གིས་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་འདི་ཁྲིད་དེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་ནས། མོ་དང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་དེ་གཉིས་ཀ་ལ་བཟོད་གསོལ་བྱས་ན་ཅི་མ་རུང་»སྙམ་མོ། །དེ་ལྟར་བསམས་ནས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ། «ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་ཁྲིད་ཤོག་»ཅེས་བཀའ་བསྒོས་ཏེ། རང་ཉིད་སྔོན་ལ་སོང་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་ཏེ་དྲིས་པ། «ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་དེ་ཁྲིད་པའི་ཚེ་ཁྱོད་ལ་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེས་སམ།» ཞེས་དྲིས་པ་དང་། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་གསུངས་པ། ‘‘อุปฺปชฺชิ เม น มุจฺจิตฺถ, น เม มุจฺจิตฺถ ชีวโต; รชํว วิปุลา วุฏฺฐิ, ขิปฺปเมว นิวารยิ’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๐.๕๒); «བདག་ལ་སྐྱེས་ཀྱང་མ་ཤོར་ཏོ། །གསོན་པོའི་བདག་ལས་མ་ཤོར་ཏོ། །ཆར་པ་ཆེན་པོས་རྡུལ་བཞིན་དུ། །མྱུར་བ་ཉིད་དུ་བཟློག་པར་བྱས།» ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘กึ นุ โข เอส โกปเมว สนฺธาย วทติ, อุทาหุ อญฺญํ กิญฺจิ สิปฺปาทิก’’นฺติ จินฺเตตฺวา ปุน ปุจฺฉิ – དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས་«འདིས་ཁོང་ཁྲོ་ཁོ་ན་ལ་དམིགས་ནས་སྨྲས་སམ། ཡང་ན་བཟོ་གནས་ལ་སོགས་པ་གཞན་ཞིག་ལ་དམིགས་ནས་སྨྲས་སམ་»སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ་ཡང་བསྐྱར་དྲིས་པ། ‘‘กึ เต อุปฺปชฺชิ โน มุจฺจิ, กึ เต โน มุจฺจิ ชีวโต; รชํว วิปุลา วุฏฺฐิ, กตมํ ตํ นิวารยี’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๕๓); «ཁྱོད་ལ་ཅི་ཞིག་སྐྱེས་ལ་མ་ཤོར། །གསོན་པོའི་ཁྱོད་ལས་ཅི་མ་ཤོར། །ཆར་པ་ཆེན་པོས་རྡུལ་བཞིན་དུ། །ཁྱོད་ཀྱིས་གང་ཞིག་བཟློག་པར་བྱས།» ตตฺถ [Pg.136] อุปฺปชฺชีติ เอกวารํ อุปฺปชฺชิ, น ปุน อุปฺปชฺชิ. น มุจฺจิตฺถาติ กายวจีวิการุปฺปาทนวเสน ปน น มุจฺจิตฺถ, น นํ พหิ ปวตฺติตุํ วิสฺสชฺเชสินฺติ อตฺโถ. รชํว วิปุลา วุฏฺฐีติ ยถา นาม คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส อุปฺปนฺนํ รชํ วิปุลา อกาลวุฏฺฐิธารา ฐานโส นิวาเรติ, เอวํ ตํ วูปสเมนฺโต นิวารยึ, นิวาเรสินฺติ อตฺโถ. དེ་ལ་«སྐྱེས་»ཞེས་པ་ནི། ལན་གཅིག་སྐྱེས་པ་ཡིན་གྱི་ཡང་བསྐྱར་མ་སྐྱེས་སོ། །«མ་ཤོར་»ཞེས་པ་ནི། ལུས་དང་ངག་གི་རྣམ་འགྱུར་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱིར་མ་ཤོར་ཏེ། དེ་ཕྱིར་རྒྱུ་བར་མ་བཏང་བའི་དོན་ཏོ། །«ཆར་པ་ཆེན་པོས་རྡུལ་བཞིན་དུ་»ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་དཔྱིད་ཟླ་ཐ་མར་ལངས་པའི་རྡུལ་རྣམས་དུས་མིན་གྱི་ཆར་ཆེན་པོས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་འགོག་པ་བཞིན་དུ། བདག་གིས་ཀྱང་དེ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་བཟློག་གོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། อถสฺส มหาปุริโส นานปฺปกาเรน โกเธ อาทีนวํ ปกาเสนฺโต – དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཁོང་ཁྲོའི་ཉེས་དམིགས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ། ‘‘ยมฺหิ ชาเต น ปสฺสติ, อชาเต สาธุ ปสฺสติ; โส เม อุปฺปชฺชิ โน มุจฺจิ, โกโธ ทุมฺเมธโคจโร. «གང་ཞིག་སྐྱེས་པས་མི་མཐོང་ཞིང་། །མ་སྐྱེས་པ་ན་ལེགས་པར་མཐོང་། །བློ་ངན་སྤྱོད་ཡུལ་ཁོང་ཁྲོ་དེ། །བདག་ལ་སྐྱེས་ཀྱང་ཕྱིར་མ་ཤོར།» ‘‘เยน ชาเตน นนฺทนฺติ, อมิตฺตา ทุกฺขเมสิโน; โส เม อุปฺปชฺชิ โน มุจฺจิ, โกโธ ทุมฺเมธโคจโร. «གང་ཞིག་སྐྱེས་པས་སྡུག་བསྔལ་འདོད། །དགྲ་བོ་རྣམས་ནི་དགའ་བར་འགྱུར། །བློ་ངན་སྤྱོད་ཡུལ་ཁོང་ཁྲོ་དེ། །བདག་ལ་སྐྱེས་ཀྱང་ཕྱིར་མ་ཤོར།» ‘‘ยสฺมิญฺจ ชายมานมฺหิ, สทตฺถํ นาวพุชฺฌติ; โส เม อุปฺปชฺชิ โน มุจฺจิ, โกโธ ทุมฺเมธโคจโร. «གང་ཞིག་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་ན། །རང་གི་དོན་ནི་མི་ཤེས་པ། །བློ་ངན་སྤྱོད་ཡུལ་ཁོང་ཁྲོ་དེ། །བདག་ལ་སྐྱེས་ཀྱང་ཕྱིར་མ་ཤོར།» ‘‘เยนาภิภูโต กุสลํ ชหาติ, ปรกฺกเร วิปุลญฺจาปิ อตฺถํ; ส ภีมเสโน พลวา ปมทฺที, โกโธ มหาราชา น เม อมุจฺจถ. «གང་གིས་ཟིལ་གནོན་དགེ་བ་འདོར། །དོན་ཆེན་ཕུན་ཚོགས་ཉམས་པར་བྱེད། །འཇིགས་རུང་སྟོབས་ལྡན་འཇོམས་བྱེད་པའི། །ཁོང་ཁྲོ་རྒྱལ་ཆེན་བདག་ལས་མ་ཤོར།» ‘‘กฏฺฐสฺมึ มนฺถมานสฺมึ, ปาวโก นาม ชายติ; ตเมว กฏฺฐํ ฑหติ, ยสฺมา โส ชายเต คินิ. «གཙུབ་ཤིང་བཙུབས་པ་ལས་བྱུང་བའི། །མེ་ཞེས་བྱ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །མེ་དེ་གང་ལས་སྐྱེས་པ་ཡི། །གཙུབ་ཤིང་དེ་ཉིད་སྲེག་པར་བྱེད།» ‘‘เอวํ มนฺทสฺส โปสสฺส, พาลสฺส อวิชานโต; สารมฺภา ชายเต โกโธ, สปิ เตเนว ฑยฺหติ. «དེ་བཞིན་མི་གླེན་མི་ཤེས་པའི། །བྱིས་པ་འཁྲུག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི། །ཁོང་ཁྲོ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་རང་། །བྱིས་པ་དེ་ཉིད་སྲེག་པར་བྱེད།» ‘‘อคฺคีว ติณกฏฺฐสฺมึ, โกโธ ยสฺส ปวฑฺฒติ; นิหียติ ตสฺส ยโส, กาฬปกฺเขว จนฺทิมา. «རྩྭ་དང་ཤིང་ལ་མེ་བཞིན་དུ། །གང་གི་ཁོང་ཁྲོ་འཕེལ་འགྱུར་བ། །དེ་ཡི་གྲགས་པ་ཉམས་འགྱུར་ཏེ། །ནག་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཟླ་བ་བཞིན།» ‘‘อนินฺโธ ธูมเกตูว, โกโธ ยสฺสูปสมฺมติ; อาปูรติ ตสฺส ยโส, สุกฺกปกฺเขว จนฺทิมา’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๕๔-๖๑) – «བུད་ཤིང་མེད་པའི་མེ་བཞིན་དུ། །གང་གི་ཁོང་ཁྲོ་ཉེར་ཞི་བ། །དེ་ཡི་གྲགས་པ་འཕེལ་འགྱུར་ཏེ། །དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཟླ་བ་བཞིན།» อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གིས་ཆོས་བསྟན་ཏོ། ། ตตฺถ [Pg.137] น ปสฺสตีติ อตฺตตฺถมฺปิ น ปสฺสติ, ปเคว ปรตฺถํ. สาธุ ปสฺสตีติ อตฺตตฺถํ ปรตฺถํ อุภยตฺถญฺจ สมฺมเทว ปสฺสติ. ทุมฺเมธโคจโรติ นิปฺปญฺญานํ วิสยภูโต, นิปฺปญฺโญ วา โคจโร อาหาโร อินฺธนํ เอตสฺสาติ ทุมฺเมธโคจโร. ทุกฺขเมสิโนติ ทุกฺขํ อิจฺฉนฺตา. สทตฺถนฺติ อตฺตโน อตฺถํ วุฑฺฒึ. ปรกฺกเรติ อปเนยฺย วินาเสยฺย. สภีมเสโนติ โส ภีมาย ภยชนนิยา มหติยา กิเลสเสนาย สมนฺนาคโต. ปมทฺทีติ พลวภาเวน สตฺเต ปมทฺทนสีโล. น เม อมุจฺจถาติ มม สนฺติกา โมกฺขํ น ลภิ, อพฺภนฺตเร เอว ทมิโต, นิพฺพิเสวโน กโตติ อตฺโถ. ขีรํ วิย วา มุหุตฺตํ ทธิภาเวน จิตฺเตน ปติฏฺฐหิตฺถาติปิ อตฺโถ. དེ་ལ་«མི་མཐོང་»ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དོན་ཡང་མི་མཐོང་ན། གཞན་གྱི་དོན་ལྟ་ཅི་སྨོས། །«ལེགས་པར་མཐོང་»ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་ཏེ་གཉིས་ཀའི་དོན་ལེགས་པར་མཐོང་བའོ། །«བློ་ངན་སྤྱོད་ཡུལ་»ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའམ། ཡང་ན་ཤེས་རབ་མེད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཏེ། འདིའི་ཟས་སམ་བུད་ཤིང་ནི་གཏི་མུག་ཡིན་པས་ན་བློ་ངན་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ། །«སྡུག་བསྔལ་འདོད་»ཞེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་འདོད་པ་རྣམས་སོ། །«རང་གི་དོན་»ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ཕན་པ་དང་འཕེལ་བའོ། །«ཉམས་པར་བྱེད་»ཞེས་པ་ནི། སྤོང་བར་བྱེད་པའམ་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ། །«འཇིགས་རུང་»ཞེས་པ་ནི། འཇིགས་ཤིང་སྐྲག་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དཔུང་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །«འཇོམས་བྱེད་»ཞེས་པ་ནི། སྟོབས་དང་ལྡན་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇོམས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །«བདག་ལས་མ་ཤོར་»ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་དྲུང་ནས་ཐར་པ་མ་ཐོབ་པར། ནང་ཉིད་དུ་བཏུལ་ཞིང་དུག་མེད་པར་བྱས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་འོ་མ་ཞོ་རུ་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། སེམས་ལ་སྐད་ཅིག་ཙམ་ཡང་ཁོང་ཁྲོ་མ་གནས་པའི་དོན་ཏོ། ། มนฺถมานสฺมินฺติ อรณิสหิเต มถิยมาเน. ‘‘มถมานสฺมิ’’นฺติปิ ปาโฐ. ยสฺมาติ ยโต กฏฺฐา. คินีติ อคฺคิ. พาลสฺส อวิชานโตติ พาลสฺส อชานนฺตสฺส. สารมฺภา ชายเตติ กรณุตฺตริยกรณลกฺขณา สารมฺภา อรณิมนฺถนโต วิย ปาวโก โกโธ ชายเต. สปิ เตเนวาติ โสปิ พาโล เตเนว โกเธน กฏฺฐํ วิย อคฺคินา ฑยฺหติ. อนินฺโธ ธูมเกตูวาติ อนินฺธโน อคฺคิ วิย. ตสฺสาติ ตสฺส อธิวาสนขนฺติยา สมนฺนาคตสฺส ปุคฺคลสฺส สุกฺกปกฺเข จนฺโท วิย ลทฺโธ, ยโส อปราปรํ อาปูรตีติ. «བཙུབས་པ་ལས་»ཞེས་པ་ནི། གཙུབ་གཏན་དང་གཙུབ་སྐྱེས་བཙུབས་པ་ལས་སོ། །«བཙུབས་པ་ལས་» (mathamānasmiṃ) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད། «གང་ལས་»ཞེས་པ་ནི། ཤིང་གང་ལས་སོ། །«མེ་»ཞེས་པ་ནི། མེ་ཉིད་དོ། །«བྱིས་པ་མི་ཤེས་པའི་»ཞེས་པ་ནི། བྱིས་པ་མི་ཤེས་ཤིང་མི་མཁས་པའོ། །«འཁྲུག་པ་ལས་སྐྱེས་»ཞེས་པ་ནི། ལྷག་པར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་འཁྲུག་པ་སྟེ། གཙུབ་ཤིང་བཙུབས་པ་ལས་མེ་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེ་བའོ། །«དེ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་རང་»ཞེས་པ་ནི། བྱིས་པ་དེ་ཡང་ཁོང་ཁྲོ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཤིང་མེས་བསྲེགས་པ་བཞིན་དུ་བསྲེག་པར་བྱེད་དོ། །«བུད་ཤིང་མེད་པའི་མེ་བཞིན་དུ་»ཞེས་པ་ནི། བུད་ཤིང་མེད་པའི་མེ་ལྕེ་བཞིན་ནོ། །«དེ་ཡི་»ཞེས་པ་ནི། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེ་ལ་ཐོབ་པའི་གྲགས་པ་ནི། དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཟླ་བ་བཞིན་དུ་རིམ་གྱིས་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། ། ราชา มหาสตฺตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา มหาปุริสํ ปริพฺพาชิกมฺปิ ราชเคหโต อาคตํ ขมาเปตฺวา ‘‘ตุมฺเห ปพฺพชฺชาสุขํ อนุภวนฺตา อิเธว อุยฺยาเน วสถ, อหํ โว ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ. เต อุโภปิ ตตฺเถว วสึสุ. อปรภาเค ปริพฺพาชิกา กาลมกาสิ. โพธิสตฺโต หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ฌานาภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลกปรายโน อโหสิ. རྒྱལ་པོས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་ཐོས་ནས། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དང་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་ནས་འོངས་པའི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་དེ་གཉིས་ཀ་ལ་བཟོད་གསོལ་བྱས་ཏེ། «ཁྱེད་རྣམས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བདེ་བ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་བཞིན་དུ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་འདི་ཉིད་དུ་བཞུགས་ཤིག བདག་གིས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་སྲུང་སྐྱོབ་དང་སྐྱོབ་གསོ་བྱའོ་»ཞེས་སྨྲས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས་གཤེགས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་གནས་དེ་ཉིད་དུ་བཞུགས་སོ། །ཕྱིས་ཀྱི་དུས་སུ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་དེས་ཚེ་ལས་འདས་པར་གྱུར་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་གངས་རིའི་ལྗོངས་སུ་ཞུགས་ནས་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་བསྐྱེད་དེ། ཚེའི་མཐར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་བཞེས་སོ། ། ตทา ปริพฺพาชิกา ราหุลมาตา อโหสิ, ราชา อานนฺทตฺเถโร, โพธิปริพฺพาชโก โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་མ་ཡིན་ལ། རྒྱལ་པོ་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ། །ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བྱང་ཆུབ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཡིན་ནོ། ། ตสฺส อิธาปิ ยถารหํ เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ มหนฺตญฺจ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหาภินิกฺขมนสทิสํ เคหโต นิกฺขมนํ, ตถา นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตสฺส พหุชนสมฺมตสฺส สโต ปรมปฺปิจฺฉตาย กุเลสุ จ คเณสุ จ อลคฺคตา, อจฺจนฺตเมว ลาภสกฺการชิคุจฺฉาย [Pg.138] ปวิเวกาภิรติ, อติสยวตี จ อภิสลฺเลขวุตฺติ, ตถารูปาย สีลวติยา กลฺยาณธมฺมาย ปริพฺพาชิกาย อนนุญฺญาตา อตฺตโน ปุรโต พลกฺกาเรน ปรามสิยมานาย สีลปารมึ อาวชฺเชตฺวา วิการานาปตฺติ, กตาปราเธ จ ตสฺมึ ราชินิ อุปคเต หิตจิตฺตตํ เมตฺตจิตฺตตํ อุปฏฺฐเปตฺวา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกหิ สมนุสาสนนฺติ เอวมาทโย อิธ มหาปุริสสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพา. เตเนตํ วุจฺจติ ‘‘เอวํ อจฺฉริยา เหเต…เป… ธมฺมสฺส อนุธมฺมโต’’ติ. འདིར་ཡང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་དང་། གཉེན་འཁོར་གྱི་ཚོགས་ཆེན་པོ་སྤངས་ཏེ། མངོན་པར་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་དང་མཚུངས་པར་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བ་དང་། དེ་ལྟར་བྱུང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་སྐྱེ་བོ་མང་པོས་བཀུར་བར་གྱུར་ཀྱང་། འདོད་པ་ཆུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་རིགས་རྣམས་དང་ཚོགས་པ་རྣམས་ལ་མ་ཆགས་པ་དང་། རྙེད་བཀུར་ལ་ཤིན་ཏུ་སྐྱུག་བྲོ་བའི་སྒོ་ནས་དབེན་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་། ལྷག་པར་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་གནས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་དགེ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་མོ་དེ་ལྟ་བུ་ཞིག་རང་གི་མདུན་ནས་དབང་ཤེད་ཀྱིས་འཁྲིད་པའི་ཚེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་བསམས་ཏེ་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་མེད་པ་དང་། ཉེས་པ་བྱས་པའི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལྷགས་པའི་ཚེ་ཕན་པའི་སེམས་དང་བྱམས་པའི་སེམས་ཉེ་བར་བཞག་ནས། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དོན་གྱིས་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་འདིར་གསལ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་དུ་«ངོ་མཚར་འདི་འདྲ་... ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ཉིད་དོ། །»ཞེས་གསུངས་སོ། ། จูฬโพธิจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བྱང་ཆུབ་ཆུང་ངུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๕. มหึสราชจริยาวณฺณนา ༥. མ་ཧེ་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๓๗. ปญฺจเม มหึโส ปวนจารโกติ มหาวนจารี วนมหึโส ยทา โหมีติ โยชนา. ปวฑฺฒกาโยติ วยสมฺปตฺติยา องฺคปจฺจงฺคานญฺจ ถูลภาเวน อภิวฑฺฒกาโย. พลวาติ มหาพโล ถามสมฺปนฺโน. มหนฺโตติ วิปุลสรีโร. หตฺถิกลภปฺปมาโณ กิร ตทา โพธิสตฺตสฺส กาโย โหติ. ภีมทสฺสโนติ มหาสรีรตาย วนมหึสชาติตาย จ สีลํ อชานนฺตานํ ภยํ ชนนโต ภยานกทสฺสโน. ༣༧. ལྔ་པ་ལ་«མ་ཧེ་ནགས་སུ་རྒྱུ་བ་»ཞེས་པ་ནི། ནགས་ཚལ་ཆེན་པོར་རྒྱུ་བའི་རི་དྭགས་མ་ཧེ་བདག་ཉིད་གྱུར་པའི་ཚེ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །«ལུས་རྒྱས་པ་»ཞེས་པ་ནི། ལང་ཚོ་ལ་བབས་ཤིང་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་སྦོམ་པས་ལུས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའོ། །«སྟོབས་ལྡན་»ཞེས་པ་ནི། སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་མཐུ་རྩལ་དང་ལྡན་པའོ། །«ཆེན་པོ་»ཞེས་པ་ནི། ལུས་རྒྱ་ཆེ་བའོ། །དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ལུས་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་གཞོན་ནུ་ཙམ་ཡོད་པར་གྲགས་སོ། །«འཇིགས་སུ་རུང་བར་ལྟ་བ་»ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཆེ་བ་ཉིད་དང་རི་དྭགས་མ་ཧེའི་སྐྱེ་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་ཁྲིམས་མི་ཤེས་པ་རྣམས་ལ་འཇིགས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་ལྟ་བྱད་ཅན་ནོ། ། ๓๘. ปพฺภาเรติ โอลมฺพกสิลากุจฺฉิยํ. ทกาสเยติ ชลาสยสมีเป. โหเตตฺถ ฐานนฺติ เอตฺถ มหาวเน โย โกจิ ปเทโส วนมหึสานํ ติฏฺฐนฏฺฐานํ โหติ. ตหึ ตหินฺติ ตตฺถ ตตฺถ. ༣༨. «རི་ཕུག་ཏུ་»ཞེས་པ་ནི། བྲག་གཡང་གི་ཁོག་པ་ལའོ། །«ཆུ་གནས་སུ་»ཞེས་པ་ནི། མཚེའུའི་ཉེ་འཁོར་ལའོ། །«འདི་ན་གནས་ཡོད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་འདི་ན་རི་དྭགས་མ་ཧེ་རྣམས་ཀྱི་གནས་གང་ཡང་རུང་བ་ཡོད་དོ། །«དེ་དང་དེར་»ཞེས་པ་ནི། གནས་དེ་དང་དེར་རོ། ། ๓๙. วิจรนฺโตติ วิหารผาสุกํ วีมํสิตุํ วิจรนฺโต. ฐานํ อทฺทส ภทฺทกนฺติ เอวํ วิจรนฺโต ตสฺมึ มหารญฺเญ ภทฺทกํ มยฺหํ ผาสุกํ รุกฺขมูลฏฺฐานํ อทฺทกฺขึ. ทิสฺวา จ ตํ ฐานํ อุปคนฺตฺวาน, ติฏฺฐามิ จ สยามิ จ โคจรํ คเหตฺวา ทิวา ตํ รุกฺขมูลฏฺฐานํ คนฺตฺวา ฐานสยเนหิ วีตินาเมมีติ ทสฺเสติ. ༣༩. «རྒྱུ་བ་ན་»ཞེས་པ་ནི། གནས་བདེ་བ་འཚོལ་ཞིང་ཉུལ་བ་ནའོ། །«གནས་བཟང་པོ་ཞིག་མཐོང་ངོ་»ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཉུལ་བ་ན་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་དེ་ན་བདག་གི་གནས་སུ་འོས་པའི་ཤིང་དྲུང་གི་གནས་བཟང་པོ་བདེ་བ་ཞིག་མཐོང་ངོ་། །«མཐོང་ནས་གནས་དེར་ཉེ་བར་སོང་སཏེ། ལངས་ཤིང་ཉལ་བར་བྱེད།» ཅེས་པ་ནི། ཟས་བཙལ་ནས་ཉིན་མོ་ཤིང་དྲུང་གི་གནས་དེར་སོང་སྟེ། ལངས་པ་དང་ཉལ་བའི་སྒོ་ནས་དུས་འདའ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། ๔๐. ตทา กิร โพธิสตฺโต หิมวนฺตปฺปเทเส มหึสโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺโต ถามสมฺปนฺโน มหาสรีโร หตฺถิกลภปฺปมาโณ ปพฺพตปาทปพฺภารคิริทุคฺควนฆฏาทีสุ [Pg.139] วิจรนฺโต เอกํ ผาสุกํ มหารุกฺขมูลํ ทิสฺวา โคจรํ คเหตฺวา ทิวา ตตฺถ วสติ. อเถโก โลลมกฺกโฏ รุกฺขา โอตริตฺวา มหาสตฺตสฺส ปิฏฺฐึ อภิรุหิตฺวา อุจฺจารปสฺสาวํ กตฺวา สิงฺเคสุ คณฺหิตฺวา โอลมฺพนฺโต นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา โทลายนฺโต กีฬิ. โพธิสตฺโต ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปทาย ตํ ตสฺส อนาจารํ น มนสากาสิ. มกฺกโฏ ปุนปฺปุนํ ตเถว กโรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อเถตฺถ กปิ มาคนฺตฺวา’’ติอาทิ. ༤༠. དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་གངས་རིའི་ལྗོངས་སུ་མ་ཧེའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་བཟེས་ཏེ། ལང་ཚོ་ལ་བབས་ཤིང་མཐུ་རྩལ་དང་ལྡན་ལ། ལུས་ཆེན་པོ་གླང་པོ་ཆེའི་གཞོན་ནུ་ཙམ་ཡོད་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། རིའི་རྩ་བ་དང་། རི་ཕུག་དང་། རི་བྲག་གི་གནས་དཀའ་བ་དང་ནགས་ཚལ་གསེབ་ལ་སོགས་པར་ཉུལ་བ་ན། བདེ་བའི་ཤིང་ཆེན་པོ་ཞིག་གི་དྲུང་མཐོང་ནས། ཟས་བཙལ་ཏེ་ཉིན་མོ་དེར་གནས་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་སྤྲེའུ་གླེན་པ་ཞིག་ཤིང་ལས་བབས་ཏེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་རྒྱབ་ཏུ་ཞོན་ནས་བཤང་གཅི་བཏང་བ་དང་། རྭ་གཉིས་ལ་བཟུང་ནས་དཔྱངས་པ་དང་། མཇུག་མ་ལ་བཟུང་ནས་གཡོ་ཞིང་རྩེ་བར་བྱེད་དོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་བཟོད་པ་དང་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པས། དེའི་ཚུལ་མིན་གྱི་སྤྱོད་པ་དེ་ལ་སེམས་ཀྱིས་ཅི་མི་སྙམ་པར་བཞག་གོ །སྤྲེའུ་དེས་ཡང་དང་ཡང་དུ་དེ་ལྟར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་«དེ་ནས་འདིར་སྤྲེའུ་ཞིག་འོངས་ནས་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ กปิ มาคนฺตฺวาติ กปิ อาคนฺตฺวา, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. ปาโปติ ลามโก. อนริโยติ อนเย อิริยเนน อเย จ น อิริยเนน อนริโย, นิหีนาจาโรติ อตฺโถ. ลหูติ โลโล. ขนฺเธติ ขนฺธปฺปเทเส. มุตฺเตตีติ ปสฺสาวํ กโรติ. โอหเทตีติ กรีสํ โอสฺสชฺชติ. ตนฺติ ตํ มํ, ตทา มหึสภูตํ มํ. དེ་ལ་«སྤྲེའུ་ཞིག་འོངས་ནས་» (kapi māgantvā) ཞེས་པ་ནི། སྤྲེའུ་འོངས་ནས་ཏེ། «མ»་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྒྲའོ། །«སྡིག་ཅན་»ཞེས་པ་ནི། ངན་པའོ། །«སྐྱེ་བོ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་»ཞེས་པ་ནི། མི་རིགས་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་སྤྱོད་ཅིང་རིགས་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་མི་སྤྱོད་པས་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། སྤྱོད་པ་དམན་པའི་དོན་ཏོ། །«ཡང་བ་»ཞེས་པ་ནི། གླེན་པའོ། །«ཕྲག་པ་ལ་»ཞེས་པ་ནི། ཕྲག་པའི་གནས་སུའོ། །«གཅི་བ་འདོར་»ཞེས་པ་ནི། གཅི་བ་བྱེད་པའོ། །«བཤང་བ་འདོར་»ཞེས་པ་ནི། བཤང་བ་གཏོང་བའོ། །«དེ་ལ་»ཞེས་པ་ནི། བདག་དེ་ལའོ། །དེའི་ཚེ་མ་ཧེར་གྱུར་པའི་བདག་ལའོ། ། ๔๑. สกิมฺปิ ทิวสนฺติ เอกทิวสมฺปิ ทูเสติ มํ สพฺพกาลมฺปิ. เตนาห ‘‘ทูเสติ มํ สพฺพกาล’’นฺติ. น เกวลญฺจ ทุติยตติยจตุตฺถทิวสมตฺตํ, อถ โข สพฺพกาลมฺปิ มํ ปสฺสาวาทีหิ ทูเสติ. ยทา ยทา มุตฺตาทีนิ กาตุกาโม, ตทา ตทา มยฺหเมว อุปริ กโรตีติ ทสฺเสติ. อุปทฺทุโตติ พาธิโต, เตน สิงฺเคสุ โอลมฺพนาทินา มุตฺตาทิอสุจิมกฺขเณน ตสฺส จ อปหรณตฺถํ อเนกวารํ สิงฺคโกฏีหิ วาลคฺเคน จ อเนกวารํ กทฺทมปํสุมิสฺสกํ อุทกํ สิญฺจิตฺวา โธวเนน จ นิปฺปีฬิโต โหมีติ อตฺโถ. ༤༡. "ཉིན་གཅིག་ཀྱང་" (sakimpi divasanti) ཞེས་པ་ནི་ཉིན་གཅིག་ལའང་ང་ལ་གནོད་ཅིང་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་གནོད་པར་བྱེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ "དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ང་ལ་གནོད་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉིན་གཉིས་གསུམ་བཞི་ཙམ་ཁོ་ནར་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་གཅིན་ལ་སོགས་པས་ང་ལ་མི་གཙང་བར་བྱེད་དོ། །ནམ་ཞིག་གཅིན་ལ་སོགས་པ་གཏོང་བར་འདོད་པ་དེའི་ཚེ་ངའི་སྟེང་ཁོ་ནར་བྱེད་པར་སྟོན་ཏོ། །"གཙེས་པ་" (upadduto) ཞེས་པ་ནི་གནོད་པ་བྱས་པ་སྟེ། སྤྲེའུ་དེས་རྭ་ལ་འཇུས་པ་སོགས་དང་གཅིན་ལ་སོགས་པའི་མི་གཙང་བ་བྱུགས་པ་དང་། དེ་དག་བཀྲུ་བའི་ཕྱིར་ལན་མང་དུ་རྭ་རྩེ་དང་རྔ་མའི་རྩེ་མོས་འདམ་རྡུལ་འདྲེས་པའི་ཆུ་གཏོར་ནས་བཀྲུས་པས་རྒྱུན་དུ་གནོད་པ་བསྐྱལ་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ๔๒. ยกฺโขติ ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา. มํ อิทมพฺรวีติ รุกฺขกฺขนฺเธ ฐตฺวา ‘‘มหึสราช, กสฺมา อิมสฺส ทุฏฺฐมกฺกฏสฺส อวมานํ สหสี’’ติ อิมมตฺถํ ปกาเสนฺโต นาเสเหตํ ฉวํ ปาปํ , สิงฺเคหิ จ ขุเรหิ จาติ อิทํ วจนํ มํ อภาสิ. ༤༢. "གནོད་སྦྱིན་" (yakkhoti) ཞེས་པ་ནི་ཤིང་དེ་ལ་གནས་པའི་ལྷའོ། །"ང་ལ་འདི་སྐད་སྨྲས་སོ་" (maṃ idamabravīti) ཞེས་པ་ནི་ཤིང་སྡོང་ལ་གནས་ཏེ། "མ་ཧེ་དབང་པོ། ཅིའི་ཕྱིར་སྤྲེའུ་ངན་འདིའི་བརྙས་བཅོས་བཟོད་པར་བྱེད།" ཅེས་པའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན། "རྭ་དང་རྨིག་པས་སྤྲེའུ་ངན་པ་འདི་ཚར་གཅོད་ཅིག་" ཅེས་པའི་ཚིག་འདི་ང་ལ་སྨྲས་སོ། ๔๓. เอวํ วุตฺเต ตทา ยกฺเขติ ตทา ตสฺมึ กาเล ตสฺมึ ยกฺเข เอวํ วุตฺเต สติ. อหํ ตํ อิทมพฺรวินฺติ อหํ ตํ ยกฺขํ อิทํ อิทานิ วกฺขมานํ อพฺรวึ อภาสึ. กุณเปนาติ กิเลสาสุจิปคฺฆรเณน สุจิชาติกานํ สาธูนํ ปรมชิคุจฺฉนียตาย อติทุคฺคนฺธวายเนน จ กุณปสทิสตาย กุณเปน. ปาเปนาติ ปาณาติปาตปาเปน. อนริเยนาติ อนริยานํ [Pg.140] อสาธูนํ มาควิกเนสาทาทีนํ หีนปุริสานํ ธมฺมตฺตา อนริเยน, กึ เกน การเณน, ตฺวํ เทวเต มํ มกฺเขสิ, อยุตฺตํ ตยา วุตฺตํ มํ ปาเป นิโยเชนฺติยาติ ทสฺเสติ. ༤༣. "དེ་སྐད་སྨྲས་ཚེ་གནོད་སྦྱིན་དེས་" (evaṃ vutte tadā yakkhe) ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་གནོད་སྦྱིན་དེས་དེ་སྐད་སྨྲས་པ་ན། "ངས་དེ་ལ་འདི་སྐད་སྨྲས་སོ་" (ahaṃ taṃ idamabraviṃ) ཞེས་པ་ནི་ངས་གནོད་སྦྱིན་དེ་ལ་ད་ལྟ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཚིག་འདི་སྨྲས་སོ། །"རོ་ལྟ་བུས་" (kuṇapena) ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་མི་གཙང་བ་འཛག་པ་དང་། རང་བཞིན་གྱིས་གཙང་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་པ་དང་། དྲི་ང་བ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བས་རོ་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །"སྡིག་པས་" (pāpena) ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པའི་སྡིག་པའོ། །"སྐྱེ་བོ་དམན་པའི་ཆོས་ཀྱིས་" (anariyenāti) ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྔོན་པ་དང་ཉ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཐ་ཤལ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མི་རིགས་པའོ། །"ལྷ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཅིའི་ཕྱིར་ང་ལ་ཉེས་པས་བྱུག་པར་བྱེད། ཁྱོད་ཀྱིས་ང་སྡིག་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་ནི་མི་རིགས་སོ་" ཞེས་སྟོན་ཏོ། ๔๔. อิทานิ ตสฺมึ ปาปธมฺเม อาทีนวํ ปกาเสนฺโต ‘‘ยทิห’’นฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – ภทฺเท เทวเต, อหํ ตสฺส ยทิ กุชฺเฌยฺยํ, ตโตปิ ลามกตโร ภเวยฺยํ. เยน หิ อธมฺมจรเณน โส พาลมกฺกโฏ นิหีโน นาม ชาโต, สเจ ปนาหํ ตโตปิ พลวตรํ ปาปธมฺมํ จเรยฺยํ, นนุ เตน ตโต ปาปตโร ภเวยฺยํ, อฏฺฐานญฺเจตํ ยทิหํ อิธโลกปรโลกํ ตทุตฺตริ จ ชานิตฺวา ฐิโต เอกนฺเตเนว ปรหิตาย ปฏิปนฺโน เอวรูปํ ปาปธมฺมํ จเรยฺยนฺติ. กิญฺจ ภิยฺโย – สีลญฺจ เม ปภิชฺเชยฺยาติ อหญฺเจว โข ปน เอวรูปํ ปาปํ กเรยฺยํ, มยฺหํ สีลปารมี ขณฺฑิตา สิยา. วิญฺญู จ ครเหยฺยุ มนฺติ ปณฺฑิตา จ เทวมนุสฺสา มํ ครเหยฺยุํ ‘‘ปสฺสถ, โภ, อยํ โพธิสตฺโต โพธิปริเยสนํ จรมาโน เอวรูปํ ปาปํ อกาสี’’ติ. ༤༤. ད་ནི་སྡིག་པའི་ཆོས་དེའི་ཉེས་དམིགས་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་ "གལ་ཏེ་ང་" (yadihaṃ) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། ལྷ་མོ་བཟང་མོ། གལ་ཏེ་ང་སྤྲེའུ་དེ་ལ་ཁྲོ་བར་གྱུར་ན། ང་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་ཐ་ཤལ་བར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཆོས་མ་ཡིན་པའི་སྤྱོད་པ་གང་གིས་སྤྲེའུ་བླུན་པོ་དེ་དམན་པར་གྱུར་པ་ལས། གལ་ཏེ་ངས་དེ་ལས་ཀྱང་ཆེས་དྲག་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་སྤྱད་ན། དེས་ན་ང་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་སྡིག་ཅན་དུ་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནམ། འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་དང་དེ་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཤེས་ནས་གནས་ཤིང་། གཅིག་ཏུ་གཞན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཞུགས་པ་ཞིག་གིས་འདི་འདྲའི་སྡིག་པའི་ཆོས་སྤྱོད་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ནོ། །གཞན་ཡང་ "ངའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་ཞིག་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ངས་འདི་འདྲའི་སྡིག་པ་བྱས་ན། ངའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །"མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་སྨད་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་མི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ང་ལ་ "ཀྱེ་མ་ལྟོས་ཤིག བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་འདི་བྱང་ཆུབ་འཚོལ་བའི་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་བཞིན་དུ་འདི་འདྲའི་སྡིག་པ་བྱས་སོ་" ཞེས་སྨོད་པར་འགྱུར་རོ། ๔๕. หีฬิตา ชีวิตา วาปีติ วา-สทฺโท อวธารเณ. เอวํ วิญฺญูหิ หีฬิตา ครหิตา ชีวิตาปิ ปริสุทฺเธน ปริสุทฺธสีเลน หุตฺวา มตํ วา มรณเมว วรํ อุตฺตมํ เสยฺโย. กฺยาหํ ชีวิตเหตุปิ, กาหามิ ปรเหฐนนฺติ เอวํ ชานนฺโต จ อหํ มยฺหํ ชีวิตนิมิตฺตมฺปิ ปรสตฺตวิหึสนํ กึ กาหามิ กึ กริสฺสามิ, เอตสฺส กรเณ การณํ นตฺถีติ อตฺโถ. ༤༥. "བརྙས་པའི་འཚོ་བ་ལས་ཀྱང་" (hīḷitā jīvitā vāpi) ཞེས་པའི་ "ཝཱ་" (vā) ཡི་སྒྲ་ནི་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྙས་ཤིང་སྨད་པའི་སྒོ་ནས་གསོན་པར་འགྱུར་བ་ལས་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ལྡན་པས་ཤི་བ་ཉིད་མཆོག་དང་གྱ་ནོམ་པ་དང་བཟང་བའོ། །"ངས་སྲོག་གི་ཕྱིར་ཡང་གཞན་ལ་གནོད་པ་ཅི་ཕྱིར་བྱེད" ཅེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཤེས་བཞིན་དུ་ངས་རང་གི་སྲོག་གི་ཕྱིར་ཡང་གཞན་སེམས་ཅན་ལ་གནོད་འཚེ་བྱེད་པ་ཅི་ཕྱིར་བྱེད། སྤྲེའུ་འདི་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། อยํ ปน อญฺเญปิ มํ วิย มญฺญมาโน เอวํ อนาจารํ กริสฺสติ, ตโต เยสํ จณฺฑมหึสานํ เอวํ กริสฺสติ, เต เอว เอตํ วธิสฺสนฺติ, สา เอตสฺส อญฺเญหิ มารณา มยฺหํ ทุกฺขโต จ ปาณาติปาตโต จ มุตฺติ ภวิสฺสตีติ อาห. เตน วุตฺตํ – "འོན་ཀྱང་སྤྲེའུ་འདིས་གཞན་དག་ཀྱང་ང་དང་འདྲ་བར་བསམས་ནས་འདི་ལྟར་ཚུལ་མིན་གྱི་སྤྱོད་པ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ནས་མ་ཧེ་གཏུམ་པོ་གང་དག་ལ་འདི་ལྟར་བྱེད་པ་དེའི་ཚེ། དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་འདི་གསོད་པར་འགྱུར་རོ། །གཞན་དག་གིས་འདི་གསོད་པ་དེ་ནི་ང་ལ་སྡུག་བསྔལ་དང་སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ཐར་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๔๖. ༤༦. ‘‘มเมวายํ มญฺญมาโน, อญฺเญเปวํ กริสฺสติ; เตว ตสฺส วธิสฺสนฺติ, สา เม มุตฺติ ภวิสฺสตี’’ติ. "ང་ཉིད་ཡིན་པར་འདི་བསམས་ནས། །གཞན་ལའང་འདི་ལྟར་བྱེད་པར་འགྱུར། །དེ་དག་གིས་ནི་འདི་གསོད་ལ། །དེ་ནི་ང་ཡི་ཐར་པ་འགྱུར། །" ཞེས་སོ། ตตฺถ มเมวายนฺติ มํ วิย อยํ. อญฺเญปีติ อญฺเญสมฺปิ. เสสํ วุตฺตตฺถเมว. དེ་ལ་ "ང་ཉིད་ཡིན་པར་འདི་" (mamevāyaṃ) ཞེས་པ་ནི་ང་དང་འདྲ་བར་འདིའོ། །"གཞན་ལའང་" (aññepīti) ཞེས་པ་ནི་གཞན་དག་ལའང་འོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་དོ། ๔๗. หีนมชฺฌิมอุกฺกฏฺเฐติ [Pg.141] หีเน จ มชฺฌิเม จ อุกฺกฏฺเฐ จ นิมิตฺตภูเต. สหนฺโต อวมานิตนฺติ วิภาคํ อกตฺวา เตหิ ปวตฺติตํ อวมานํ ปริภวํ สหนฺโต ขมนฺโต. เอวํ ลภติ สปฺปญฺโญติ เอวํ หีนาทีสุ วิภาคํ อกตฺวา ขนฺติเมตฺตานุทฺทยํ อุปฏฺฐเปตฺวา ตทปราธํ สหนฺโต สีลาทิปารมิโย พฺรูเหตฺวา มนสา ยถาปตฺถิตํ ยถิจฺฉิตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ลภติ ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺส ตํ น ทูเรติ. ༤༧. "དམན་འབྲིང་མཆོག་" (hīnamajjhimaukkaṭṭhe) ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་དང་། བར་མ་དང་། མཆོག་གི་ཡུལ་རྣམས་ལའོ། །"བརྙས་པ་བཟོད་པ་" (sahanto avamānitaṃ) ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བ་མ་བྱས་པར་དེ་དག་གིས་བྱས་པའི་བརྙས་བཅོས་དང་བརྙས་སྨོད་བཟོད་ཅིང་དང་དུ་ལེན་པའོ། །"དེ་ལྟར་ཤེས་རབ་ཅན་གྱིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་" (evaṃ labhati sappañño) ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་དམན་པ་སོགས་ལ་དབྱེ་བ་མ་བྱས་པར་བཟོད་པ་དང་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་བསྐྱེད་དེ། དེ་དག་གི་ཉེས་པ་བཟོད་ཅིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་སྤེལ་ནས། ཡིད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་གསོལ་བ་བཏབ་པ་དང་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་ཅིང་རྟོགས་པར་འགྱུར་ལ། དེ་ལ་དེ་ནི་ཐག་མི་རིང་བའོ། เอวํ มหาสตฺโต อตฺตโน อชฺฌาสยํ ปกาเสนฺโต เทวตาย ธมฺมํ เทเสสิ. โส กติปาหจฺจเยน อญฺญตฺถ คโต. อญฺโญ จณฺฑมหึโส นิวาสผาสุตาย ตํ ฐานํ คนฺตฺวา อฏฺฐาสิ. ทุฏฺฐมกฺกโฏ ‘‘โส เอว อย’’นฺติ สญฺญาย ตสฺส ปิฏฺฐึ อภิรุหิตฺวา ตเถว อนาจารํ อกาสิ. อถ นํ โส วิธุนนฺโต ภูมิยํ ปาเตตฺวา สิงฺเคน หทเย วิชฺฌิตฺวา ปาเทหิ มทฺทิตฺวา สญฺจุณฺเณสิ. དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་རང་གི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་ལྷ་དེ་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏོ། །ཉིན་ཤས་འདས་པ་ན་ཁོང་ཡུལ་གཞན་དུ་གཤེགས་སོ། །མ་ཧེ་གཏུམ་པོ་གཞན་ཞིག་གནས་མལ་བདེ་བའི་ཕྱིར་གནས་དེར་འོངས་ཏེ་བསྡད་དོ། །སྤྲེའུ་ངན་པས་ "འདི་ནི་སྔ་མ་དེ་ཉིད་དོ་" སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་དེའི་རྒྱབ་ཏུ་ཞོན་ནས་སྔར་བཞིན་ཚུལ་མིན་གྱི་སྤྱོད་པ་བྱས་སོ། །དེ་ནས་མ་ཧེ་དེས་སྤྲེའུ་དེ་སྤྲུགས་ནས་ས་ལ་བརྡབས་ཏེ། རྭ་ཡིས་སྙིང་གར་བཙུགས་ཤིང་རྐང་པས་བརྫིས་ནས་ཕྱེ་མར་བཏང་ངོ་། ตทา สีลวา มหึสราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་མ་ཧེའི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ (སངས་རྒྱས་) ཡིན་ནོ། ตสฺส อิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ยถารหํ เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา หตฺถินาค- (จริยา. ๒.๑ อาทโย) ภูริทตฺต- (จริยา. ๒.๑๑ อาทโย) จมฺเปยฺยนาคราช- (จริยา. ๒.๒๐ อาทโย) จริยาสุ วิย อิธ มหาสตฺตสฺส คุณานุภาวา เวทิตพฺพา. འདིར་ཡང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེའི་ལྷག་མའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་གླང་པོ་ཆེ་མཆོག་དང་། ཀླུ་བྷཱུ་རི་དཏྟ་དང་། ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ཙམ་པེ་ཡ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་པ་ལྟར། འདིར་ཡང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྩལ་ཤེས་པར་བྱའོ། มหึสราชจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མ་ཧེའི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ๖. รุรุมิคราชจริยาวณฺณนา ༦. རུ་རུ་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๔๘. ฉฏฺเฐ สุตตฺตกนกสนฺนิโภติ ยถา สุฏฺฐุ อปคตสพฺพกาฬโก โหติ, เอวํ อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา สุตตฺตกนกสนฺนิโภ. มิคราชา รุรุ นามาติ ชาติสิทฺเธน นาเมน รุรุ นาม มิคราชา, ชาติโต รุรุ, มิคานญฺจ ราชาติ อตฺโถ. ปรมสีลสมาหิโตติ อุตฺตมสีลสมาหิโต, วิสุทฺธสีโล เจว สมาหิตจิตฺโต จ, วิสุทฺธสีเล วา สมฺมา อาหิตจิตฺโตติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ༤༨. སྐབས་དྲུག་པ་ལ། "ལེགས་པར་བཏུལ་བའི་གསེར་དང་མཚུངས་པ་" (sutattakanakasannibho) ཞེས་པ་ནི་ནག་ནོག་ཐམས་ཅད་ལེགས་པར་དག་པ་ལྟར། མེ་ལ་བཅུག་པ་ན་ལེགས་པར་བཏུལ་བའི་གསེར་གྱི་མདོག་དང་མཚུངས་པའོ། །"རུ་རུ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་" (migarājā ruru nāmā) ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་མིང་ལ་རུ་རུ་ཞེས་བྱ་བའི་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སྟེ། སྐྱེ་བས་རུ་རུ་ཡིན་ལ་རི་དྭགས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"ཚུལ་ཁྲིམས་མཆོག་གིས་བསྡམས་པ་" (paramasīlasamāhito) ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དམ་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་ཅིང་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་སེམས་ལེགས་པར་གཏད་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། ตทา โพธิสตฺโต รุรุมิคโยนิยํ นิพฺพตฺติ. ตสฺส สรีรจฺฉวิ สุฏฺฐุ ตาเปตฺวา มชฺชิตกญฺจนปฏฺฏวณฺโณ อโหสิ, หตฺถปาทา ลาขารสปริกมฺมกตา วิย, นงฺคุฏฺฐํ จมรีนงฺคุฏฺฐํ วิย, สิงฺคานิ รชตทามวณฺณานิ อกฺขีนิ สุมชฺชิตมณิคุฬิกา [Pg.142] วิย, มุขํ โอทหิตฺวา ฐปิตรตฺตกมฺพลเคณฺฑุกา วิย. โส ชนสํสคฺคํ ปหาย วิเวกวาสํ วสิตุกาโม ปริวารํ ฉฑฺเฑตฺวา เอกโกว คงฺคานิวตฺตเน รมณีเย สาลมิสฺสเก สุปุปฺผิตปวเน วสติ. เตน วุตฺตํ – དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རུ་རུ་རི་དྭགས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་བཟུང་ངོ་། །ཁོང་གི་ལུས་ཀྱི་པགས་པའི་མདོག་ནི་ལེགས་པར་བསྲེགས་ཤིང་ཕྱིས་པའི་གསེར་གྱི་པང་ལེབ་ལྟ་བུ་དང་། ལག་པ་དང་རྐང་པ་ནི་རྒྱ་སྐྱེགས་ཀྱི་ཁུ་བས་བྱུགས་པ་ལྟ་བུ། རྔ་མ་ནི་གཡག་རྔ་ལྟ་བུ། རྭ་རྣམས་ནི་དངུལ་གྱི་ཐག་པ་ལྟ་བུའི་མདོག་ཅན། སྤྱན་རྣམས་ནི་ལེགས་པར་ཕྱིས་པའི་ནོར་བུའི་རིལ་བུ་ལྟ་བུ། ཁ་ནི་དམར་པོའི་ལ་ཆ་བཞག་པའི་བལ་གྱི་ཕོ་ལོང་ལྟ་བུ་ཞིག་གོ། །ཁོང་ནི་སྐྱེ་བོ་དང་འདྲེས་པ་སྤངས་ཏེ་དབེན་པར་གནས་པར་འདོད་པས། འཁོར་རྣམས་བོར་ནས་གཅིག་པུར་གངྒཱའི་འཁྱོག་མཚམས་ཀྱི་ཉམས་དགའ་བ། ཤིང་སཱ་ལ་འདྲེས་ཤིང་མེ་ཏོག་ལེགས་པར་བཞད་པའི་ནགས་ཚལ་དུ་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๔๙. ༤༩. ‘‘รมฺเม ปเทเส รมณีเย, วิวิตฺเต อมนุสฺสเก; ตตฺถ วาสํ อุปคญฺฉึ, คงฺคากูเล มโนรเม’’ติ. "ཉམས་དགའ་ས་ཕྱོགས་ཡིད་འོང་བར། །མི་མེད་དབེན་པའི་ནགས་ཚལ་དུ། །གངྒཱའི་འགྲམ་རྒྱུད་ཡིད་འཕྲོག་པར། །བདག་ནི་གནས་མལ་ཉེ་བར་བཟུང་། །" ཞེས་སོ། ตตฺถ รมฺเม ปเทเสติ มุตฺตาตลสทิสวาลุกาจุณฺณปณฺฑเรหิ ภูมิภาเคหิ สินิทฺธหริตติณสญฺจริเตหิ วนตฺถเลหิ จิตฺตตฺถรเณหิ วิย นานาวณฺณวิจิตฺเตหิ สิลาตเลหิ มณิกฺขนฺธนิมฺมลสลิเลหิ ชลาสเยหิ จ สมนฺนาคตตฺตา เยภุยฺเยน จ อินฺทโคปกวณฺณาย รตฺตาย สุขสมฺผสฺสาย ติณชาติยา สญฺฉนฺนตฺตา รมฺเม อรญฺญปฺปเทเส. รมฺมณีเยติ ปุปฺผผลปลฺลวาลงฺกตวิปุลสาขาวินทฺเธหิ นานาวิธทิชคณูปกูชิเตหิ วิวิธตรุลตาวนวิราชิเตหิ เยภุยฺเยน อมฺพสาลวนสณฺฑมณฺฑิเตหิ วนคหเนหิ อุปโสภิตตฺตา ตตฺถ ปวิฏฺฐสฺส ชนสฺส รติชนนฏฺเฐน รมณีเย. วุตฺตมฺปิ เจตํ รุรุมิคราชชาตเก – དེ་ལ་ "ཉམས་དགའ་བའི་ས་ཕྱོགས་" (ramme padese) ཞེས་པ་ནི་མུ་ཏིག་གི་ལྗོངས་ལྟ་བུའི་བྱེ་མ་དཀར་པོའི་རྡུལ་གྱིས་གཏམས་པའི་ས་གཞི་དང་། སྣུམ་ཞིང་སྔོ་བའི་རྩྭ་ཡིས་ཁྱབ་པའི་ནགས་ཁྲོད་དང་། ས་གདན་བཏིང་བ་ལྟ་བུའི་ཁྲ་བོའི་རྡོ་ལེབ་དང་། ནོར་བུའི་དབང་པོ་ལྟར་དྭངས་བའི་ཆུ་ཡི་རྫིང་བུ་རྣམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཕལ་ཆེར་དམར་ཞིང་རེག་ན་བདེ་བའི་ལྷ་མིན་བུ་ལྟ་བུའི་རྩྭ་ཡིས་ཁྱབ་པས་ཉམས་དགའ་བའི་ནགས་ཁྲོད་དོ། །"ཡིད་དུ་འོང་བ་" (rammaṇīye) ཞེས་པ་ནི་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་དང་ལོ་མ་གསར་པས་བརྒྱན་པའི་ཡལ་ག་རྒྱས་ཤིང་། བྱ་ཚོགས་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྐད་སྙན་སྒྲོག་པ་དང་། ཤིང་དང་འཁྲི་ཤིང་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་མཛེས་པ། ཕལ་ཆེར་ཨམ་བྲ་དང་སཱ་ལའི་ནགས་ཚལ་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ནགས་གསེབ་ཀྱིས་མཛེས་པར་བྱས་པས། དེར་ཞུགས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་དགའ་བ་བསྐྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཡིད་དུ་འོང་བའོ། །འདི་ནི་རུ་རུ་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘เอตสฺมึ วนสณฺฑสฺมึ, อมฺพา สาลา จ ปุปฺผิตา; อินฺทโคปกสญฺฉนฺโน, เอตฺเถโส ติฏฺฐเต มิโค’’ติ. (ชา. ๑.๑๓.๑๑๙); "ནགས་ཚལ་འདི་ཡི་གསེབ་དག་ཏུ། །ཨམ་བྲ་སཱ་ལ་མེ་ཏོག་བཞད། །ལྷ་མིན་བུ་ཡིས་ལེགས་ཁྱབ་པར། །རི་དྭགས་འདི་ནི་གནས་པར་བྱེད། །" ཞེས་སོ། วิวิตฺเตติ ชนวาสวิรเหน สุญฺเญ. อมนุสฺสเกติ สญฺจรณมนุสฺสานมฺปิ ตตฺถ อภาเวน มนุสฺสรหิเต. มโนรเมติ ยถาวุตฺตคุณสมฺปตฺติยา วิเสสโต ปวิเวกกามานํ มโน รเมตีติ มโนรเม. "དབེན་པ་" (vivitte) ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་གནས་པ་དང་བྲལ་བས་སྟོང་པའོ། །"མི་མེད་པ་" (amanussake) ཞེས་པ་ནི་དེར་འགྲོ་འོང་བྱེད་པའི་མི་ཡང་མེད་པས་མི་དང་བྲལ་བའོ། །"ཡིད་འཕྲོག་པ་" (manorame) ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་ཁྱད་པར་དུ་དབེན་པ་ལ་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ཡིད་འཕྲོག་པའོ། ๕๐. อถ อุปริคงฺคายาติ เอตฺถ อถาติ อธิกาเร นิปาโต, เตน มยิ ตตฺถ ตถา วสนฺเต อิทํ อธิการนฺตรํ อุปฺปนฺนนฺติ ทีเปติ. อุปริคงฺคายาติ คงฺคาย นทิยา อุปริโสเต. ธนิเกหิ ปริปีฬิโตติ อิณํ คเหตฺวา ตํ ทาตุํ อสกฺโกนฺโต อิณายิเกหิ โจทิยมาโน. ༥༠. "དེ་ནས་གངྒཱའི་སྟོད་དུ་" (atha uparigaṅgāya) ཞེས་པ་འདིར་ "དེ་ནས་" (atha) ཞེས་པ་ནི་སྐབས་གཞན་སྟོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་དེ། དེས་བདག་དེར་དེ་ལྟར་གནས་པ་ན། བྱུང་བ་གཞན་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་བྱུང་ངོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །"གངྒཱའི་སྟོད་དུ་" (uparigaṅgāya) ཞེས་པ་ནི་གངྒཱ་ཆུ་བོའི་གྱེན་རྒྱུད་དུའོ། །"བུ་ལོན་བདག་པོས་གཙེས་པ་" (dhanikehi paripīḷito) ཞེས་པ་ནི་བུ་ལོན་བླངས་ནས་དེ་འཇལ་མ་ཐུབ་པར་བུ་ལོན་བདག་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བདས་པའོ། เอโก กิร พาราณสิเสฏฺฐิ อตฺตโน ปุตฺตํ ‘‘อยํ สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺโต กิลมิสฺสตี’’ติ กิญฺจิ สิปฺปํ น อุคฺคณฺหาเปสิ. คีตวาทิตนจฺจขาทนโภชนโต อุทฺธํ น กิญฺจิ อญฺญาสิ. ตํ วยปฺปตฺตํ ปติรูเปน ทาเรน สํโยเชตฺวา ธนํ นิยฺยาเตตฺวา มาตาปิตโร กาลมกํสุ. โส เตสํ อจฺจเยน [Pg.143] อิตฺถิธุตฺตสุราธุตฺตาทิปริวุโต นานาพฺยสนมุเขหิ สพฺพํ ธนํ วิทฺธํเสตฺวา ตตฺถ ตตฺถ อิณํ อาทาย ตมฺปิ ทาตุํ อสกฺโกนฺโต ธนิเกหิ โจทิยมาโน ‘‘กึ มยฺหํ ชีวิเตน, เตเนวมฺหิ อตฺตภาเวน อญฺโญ วิย ชาโต, มรณํ เม เสยฺโย’’ติ จินฺเตตฺวา อิณายิเก อาห – ‘‘ตุมฺหากํ อิณปณฺณานิ คเหตฺวา อาคจฺฉถ, คงฺคาตีเร เม นิหิตํ กุลสนฺตกํ ธนํ อตฺถิ, ตํ โว ทสฺสามี’’ติ. เต เตน สทฺธึ อคมํสุ. โส ‘‘อิธ ธนํ, เอตฺถ ธน’’นฺติ นิธิฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺโต วิย ‘‘เอวํ เม อิณโมกฺโข ภวิสฺสตี’’ติ ปลายิตฺวา คงฺคายํ ปติ. โส จณฺฑโสเตน วุยฺหนฺโต การุญฺญรวํ รวิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ อุปริคงฺคายา’’ติอาทิ. གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ཁྱིམ་བདག་ཅིག་གིས་རང་གི་བུ་ལ་ "འདིས་བཟོ་ཡི་རིག་པ་བསླབས་ན་ངལ་བར་འགྱུར་རོ་" སྙམ་ནས་བཟོ་རིག་གང་ཡང་མ་བསླབས་སོ། །གླུ་གར་རོལ་མོ་དང་བཟའ་བཏུང་གི་བྱ་བ་ལས་གཞན་ཅིའང་མི་ཤེས་སོ། །དེ་ལང་ཚོ་ལ་བབས་པ་ན་མཐུན་པའི་ཆུང་མ་དང་བསྡེབས་ཤིང་ནོར་རྣམས་གཏད་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ཚེ་ལས་འདས་སོ། །ཕ་མ་ཤི་བའི་རྗེས་སུ་ཁོང་ནི་བུད་མེད་ལ་ཆགས་པ་དང་ཆང་འཐུང་བ་སོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ། ཉམས་ཉེས་པའི་སྒོ་སྣ་ཚོགས་ནས་ནོར་ཐམས་ཅད་ཆུད་ཟོས་སུ་བཏང་ཞིང་། ས་ཕྱོགས་གང་སར་བུ་ལོན་བླངས་ཏེ་དེ་དག་ཀྱང་འཇལ་མ་ཐུབ་པར། བུ་ལོན་བདག་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བདས་པ་ན། "བདག་གསོན་པས་ཅི་ཞིག་བྱ། ལུས་འདི་དང་ལྡན་པས་བདག་ནི་མི་གཞན་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏོ། །བདག་ནི་ཤི་བ་ཉིད་བཟང་ངོ་" སྙམ་དུ་བསམས་ནས་བུ་ལོན་བདག་པོ་རྣམས་ལ་སྨྲས་པ། "ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་བུ་ལོན་གྱི་ཡི་གེ་ཁྱེར་ཏེ་ཤོག་ཅིག གངྒཱའི་འགྲམ་དུ་བདག་གི་ཕ་མས་སྦས་པའི་ནོར་ཡོད་པས་དེ་ཁྱེད་རྣམས་ལ་སྦྱིན་ནོ་" ཞེས་སོ། །དེ་དག་ཁོང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སོང་ངོ་། །ཁོང་གིས་ "འདིར་ནོར་ཡོད། དེར་ནོར་ཡོད་" ཅེས་གཏེར་གྱི་གནས་སྟོན་པ་ལྟར་བྱས་ཏེ། "འདི་ལྟར་བདག་བུ་ལོན་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་རོ་" སྙམ་ནས་བྲོས་ཏེ་གངྒཱའི་ནང་དུ་མཆོངས་སོ། །ཁོང་ནི་ཆུ་རྒྱུན་དྲག་པོས་ཁྱེར་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་བའི་སྒྲ་ཆེན་པོ་བཏོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ "དེ་ནས་གངྒཱའི་སྟོད་དུ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ตตฺถ ชีวามิ วา มรามิ วาติ อิมสฺมึ คงฺคาโสเต ปติโต ชีวามิ วา มรามิ วา, ชีวิตํ วา เม เอตฺถ โหตุ มรณํ วา, อุภยถาปิ อิณายิกปีฬา น โหตีติ อธิปฺปาโย. དེ་ལ་ "གསོན་ནམ་ཡང་ན་འཆི་ཡང་རུང་" (jīvāmi vā marāmi vā) ཞེས་པ་ནི། གངྒཱའི་ཆུ་རྒྱུན་འདིར་ལྷུང་བའི་བདག་གསོན་ནམ་འཆི་ཡང་རུང་། འདིར་བདག་གི་སྲོག་གནས་སམ་འཆི་ཡང་རུང་། ཕྱོགས་གཉིས་ཀར་ཡང་བུ་ལོན་བདག་པོའི་གཙེས་པ་མི་འབྱུང་ངོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། ๕๑. มชฺเฌ คงฺคาย คจฺฉตีติ โส ปุริโส รตฺตินฺทิวํ คงฺคาย วุยฺหมาโน ชีวิตเปมสฺส วิชฺชมานตฺตา มรณํ อปฺปตฺโต มรณภยตชฺชิโต หุตฺวา กรุณํ รวํ รวนฺโต คงฺคาย มชฺเฌ มโหทเกน คจฺฉติ. ༥༡. "གངྒཱའི་དབུས་སུ་འགྲོ་" (majjhe gaṅgāya gacchati) ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་དེ་ཉིན་མཚན་ཀུན་ཏུ་གངྒཱའི་ཆུས་ཁྱེར་ཞིང་། སྲོག་ལ་ཆགས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་འཆི་བར་མ་གྱུར་ཀྱང་། འཆི་བའི་འཇིགས་པས་སྐྲག་སྟེ་སྙིང་རྗེ་བའི་སྒྲ་སྒྲོག་བཞིན་དུ་གངྒཱའི་དབུས་ཀྱི་ཆུ་ཆེན་པོའི་ནང་དུ་འགྲོ་བའོ། ๕๒. อถ มหาปุริโส อฑฺฒรตฺตสมเย ตสฺส ตํ กรุณํ ปริเทวนฺตสฺส ปริเทวิตสทฺทํ สุตฺวา ‘‘มนุสฺสสทฺโท สูยติ, มา มยิ อิธ ธรนฺเต มรตุ, ชีวิตมสฺส ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา สยนคุมฺพา วุฏฺฐาย นทีตีรํ คนฺตฺวา ‘‘อมฺโภ ปุริส, มา ภายิ, ชีวิตํ เต ทสฺสามี’’ติ วตฺวา อสฺสาเสตฺวา โสตํ ฉินฺทนฺโต คนฺตฺวา ตํ ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา ตีรํ ปาเปตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เนตฺวา ปริสฺสมํ วิโนเทตฺวา ผลาผลานิ ทตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน ตํ อาห – ‘‘อมฺโภ ปุริส, อหํ ตํ พาราณสิคามิมคฺคํ ปาเปสฺสามิ, ตฺวํ ‘อสุกฏฺฐาเน นาม กญฺจนมิโค วสตี’ติ มา กสฺสจิ อาโรเจหี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, สามี’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. มหาสตฺโต ตํ อตฺตโน ปิฏฺฐึ อาโรเปตฺวา พาราณสิมคฺเค โอตาเรตฺวา นิวตฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตสฺสาหํ สทฺทํ สุตฺวาน, กรุณํ ปริเทวโต’’ติอาทิ. ༥༢. དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་མཚན་ཕྱེད་ཀྱི་དུས་སུ་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་དེའི་སྙིང་རྗེ་བའི་སྨྲེ་ངག་འདོན་པའི་སྒྲ་ཐོས་ནས། “མིའི་སྒྲ་ཐོས་སོ། ང་འདི་ན་གསོན་པོར་གནས་བཞིན་དུ་ཁོ་མ་ཤི་བར་བྱའོ། ཁོ་ལ་སྲོག་སྦྱིན་ནོ།” ཞེས་བསམས་ཏེ། ཉལ་སའི་ཚལ་ནས་ལངས་ཏེ་ཆུ་བོའི་འགྲམ་དུ་སོང་ནས། “ཀྱེ་སྐྱེས་བུ། མ་འཇིགས་ཤིག ཁྱོད་ལ་ངས་སྲོག་སྦྱིན་ནོ།” ཞེས་སྨྲས་ཏེ་དབུགས་དབྱུང་ནས། ཆུ་རྒྱུན་བཅད་དེ་སོང་ནས་ཁོ་རང་གི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་དུ་བཅུག་སྟེ། ཆུ་འགྲམ་དུ་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་རང་གི་གནས་སུ་ཁྲིད་དེ། ངལ་གསོ་བར་བྱས་ནས་ཤིང་ཏོག་སྣ་ཚོགས་བྱིན་ཏེ། ཉིན་གཉིས་གསུམ་ཞིག་འདས་པ་ན་ཁོ་ལ་འདི་སྐད་སྨྲས་ཏེ། “ཀྱེ་སྐྱེས་བུ། ངས་ཁྱོད་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་འགྲོ་བའི་ལམ་ལ་བསྐྱལ་བར་བྱའོ། ཁྱོད་ཀྱིས་ ‘ཡུལ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ན་གསེར་གྱི་རི་དྭགས་ཤིག་གནས་སོ།’ ཞེས་སུ་ལའང་མ་སྨྲས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་སོ།། ཁོས་ “ལེགས་སོ། རྗེ་བོ།” ཞེས་ཁས་བླངས་སོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཁོ་རང་གི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་དུ་བཅུག་ནས། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ལམ་དུ་བབས་ཏེ་ཕྱིར་ལོག་གོ། དེའི་ཕྱིར་ “ངས་ཁོའི་སྒྲ་ཐོས་ནས། སྙིང་རྗེས་སྨྲེ་ངག་འདོན་པ་ལ།” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ โกสิ ตฺวํ นโรติ ตฺวํ โก มนุสฺโส อสิ, กุโต อิธ วุยฺหมาโน อาคโตสีติ อตฺโถ. དེ་ལ་ “ཀོ་སི་ཏྭཾ་ན་རོ་” ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་མི་སུ་ཞིག་ཡིན། གང་ནས་འདིར་ཆུས་ཁྱེར་ཏེ་འོངས་པ་ཡིན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ๕๓. อตฺตโน [Pg.144] กรณนฺติ อตฺตโน กิริยํ. ธนิเกหิ ภีโตติ อิณายิเกหิ อุพฺพิคฺโค. ตสิโตติ อุตฺรสฺโต. ༥༣. “ཨཏྟ་ནོ་ཀ་ར་ཎཾ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་བྱ་བའོ།། “དྷ་ནི་ཀེ་ཧི་བྷཱི་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི་བུ་ལོན་བདག་པོ་རྣམས་ལ་སྐྲག་པའོ།། “ཏ་སི་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི་དངངས་སྐྲག་སྐྱེས་པའོ།། ๕๔. ตสฺส กตฺวาน การุญฺญํ, จชิตฺวา มม ชีวิตนฺติ การุญฺญํ กตฺวา มหากรุณาย สมุสฺสาหิโต มม ชีวิตํ ตสฺส ปุริสสฺส ปริจฺจชิตฺวา. ปวิสิตฺวา นีหรึ ตสฺสาติ นทึ ปวิสิตฺวา โสตํ ฉินฺทนฺโต อุชุกเมว คนฺตฺวา มม ปิฏฺฐึ อาโรเปตฺวา ตโต ตํ นีหรึ. ตสฺสาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. ‘‘ตตฺถา’’ติปิ ปาฬิ, ตตฺถ นทิยนฺติ อตฺโถ. อนฺธการมฺหิ รตฺติยาติ รตฺติยา อนฺธการสมเย, กาฬปกฺขรตฺติยนฺติ อตฺโถ. ༥༤. “ཏསྶ་ཀཏྭཱ་ན་ཀཱ་རུཉྙཾ་ ཅ་ཇིཏྭཱ་མ་མ་ཇཱི་བི་ཏཾ་” ཞེས་པ་ནི། སྙིང་རྗེ་སྐྱེས་ཏེ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་ཀུན་ནས་བསླངས་ཏེ། རང་གི་སྲོག་སྐྱེས་བུ་དེའི་ཆེད་དུ་བཏང་ནས་སོ།། “པ་བི་སི་ཏྭཱ་ནཱི་ཧ་རིཾ་ཏསྶ་” ཞེས་པ་ནི། ཆུ་བོར་ཞུགས་ཏེ་ཆུ་རྒྱུན་བཅད་ནས་དྲང་པོར་སོང་སྟེ། རང་གི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་དུ་བཅུག་ནས་དེ་ལས་ཁོ་ཕྱིར་བཏོན་པ་ལའོ།། “ཏསྶ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་ལ་འབྲེལ་སྒྲ་སྦྱར་བར་རིག་པར་བྱའོ།། ཡང་ན་ “ཏཏྠཱ་” ཞེས་པའང་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དུ་ཡོད་དེ། དེ་ལ་ཆུ་བོ་དེ་ཉིད་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཨན་དྷ་ཀཱ་རམ་ཧི་རཏྟི་ཡཱ་” ཞེས་པ་ནི། མཚན་མོའི་མུན་པའི་དུས་སུའམ། ཟླ་ལྷག་གི་མཚན་མོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ๕๕. อสฺสตฺถกาลมญฺญายาติ ปริสฺสมํ อปเนตฺวา ผลาผลานิ ทตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน กิลมถสฺส วิคตกาลํ ชานิตฺวา. เอกํ ตํ วรํ ยาจามีติ อหํ ตํ เอกํ วรํ ยาจามิ, มยฺหํ เอกํ วรํ เทหีติ อตฺโถ. กึ ตํ วรนฺติ เจ? อาห – มา มํ กสฺสจิ ปาวทาติ ‘‘อสุกฏฺฐาเน สุวณฺณมิโค วสตี’’ติ กสฺสจิ รญฺโญ วา ราชมหามตฺตสฺส วา มํ มา ปาวท. ༥༥. “ཨསྶཏྠ་ཀཱ་ལམ་ཉྙཱ་ཡ་” ཞེས་པ་ནི། ངལ་གསོ་བར་བྱས་ཤིང་ཤིང་ཏོག་སྣ་ཚོགས་བྱིན་ནས། ཉིན་གཉིས་གསུམ་ཞིག་འདས་པ་ན་ངལ་དུབ་སངས་པའི་དུས་ཤེས་ནས་སོ།། “ཨེ་ཀཾ་ཏཾ་བ་རཾ་ཡཱ་ཅཱ་མི་” ཞེས་པ་ནི། ངས་ཁྱོད་ལ་མཆོག་གཅིག་སློང་བར་བྱའོ། ང་ལ་མཆོག་གཅིག་སྦྱིན་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། མཆོག་དེ་གང་ཞེ་ན། “མ་མཾ་ཀསྶ་ཅི་པཱ་བ་དཱ་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། “ཡུལ་འདི་ན་གསེར་གྱི་རི་དྭགས་ཤིག་གནས་སོ།” ཞེས་རྒྱལ་པོའམ། རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ཆེན་པོ་སུ་ལའང་ང་མ་སྨྲ་ཞིག་ཅེས་པའོ།། อถ ตสฺมึ ปุริเส พาราณสึ ปวิฏฺฐทิวเสเยว โส ราชา ‘‘อหํ, เทว, สุวณฺณวณฺณํ มิคํ มยฺหํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ สุปิเนน อทฺทสํ, อหญฺหิ สจฺจสุปินา, อทฺธา โส วิชฺชติ, ตสฺมา กญฺจนมิคสฺส ธมฺมํ โสตุกามา ลภิสฺสามิ เจ ชีวิสฺสามิ, โน เจ เม ชีวิตํ นตฺถี’’ติ อคฺคมเหสิยา วุตฺโต ตํ อสฺสาเสตฺวา ‘‘สเจ มนุสฺสโลเก อตฺถิ, ลภิสฺสสี’’ติ วตฺวา พฺราหฺมเณ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘สุวณฺณมิคา นาม โหนฺตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, เทว, โหนฺตี’’ติ สุตฺวา สหสฺสตฺถวิกํ สุวณฺณจงฺโกฏเก ฐเปตฺวา ตํ หตฺถิกฺขนฺธํ อาโรเปตฺวา นคเร เภรึ จราเปสิ – ‘‘โย สุวณฺณมิคํ อาจิกฺขิสฺสติ, ตสฺส หตฺถินา สทฺธึ อิมํ ทสฺสามี’’ติ. ตโต อุตฺตริมฺปิ ทาตุกาโม หุตฺวา – དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་དེ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཞུགས་པའི་ཉིན་མོ་དེ་ཉིད་ལ། བཙུན་མོ་ཆེན་པོས་རྒྱལ་པོ་ལ་ “ལྷ། ངས་རྨི་ལམ་དུ་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གྱི་རི་དྭགས་ཤིག་གིས་ང་ལ་ཆོས་སྟོན་པ་མཐོང་ངོ་། ང་ནི་རྨི་ལམ་བདེན་པ་མཐོང་བ་ཞིག་ཡིན་པས། རི་དྭགས་དེ་ནི་ངེས་པར་ཡོད་དོ། དེའི་ཕྱིར་གསེར་གྱི་རི་དྭགས་ཀྱི་ཆོས་ཐོས་པར་འདོད་དེ། གལ་ཏེ་ཐོབ་ན་ང་གསོན་པོར་གནས་ལ། མ་ཐོབ་ན་ང་ལ་སྲོག་མེད་དོ།” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། རྒྱལ་པོས་མོ་ལ་དབུགས་དབྱུང་སྟེ། “གལ་ཏེ་མིའི་འཇིག་རྟེན་ན་ཡོད་ན་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་སྨྲས་ནས། བྲམ་ཟེ་རྣམས་བོས་ཏེ། “གསེར་གྱི་རི་དྭགས་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དམ།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “ལྷ། ལགས་ཏེ་ཡོད་དོ།” ཞེས་ཐོས་ནས། གསེར་གྱི་ཟ་མ་ཏོག་གི་ནང་དུ་གསེར་སྟོང་གི་ཁུག་མ་བཞག་སྟེ། དེ་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ཏུ་བཞག་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གཤེགས་གཏོང་བཅུག་སྟེ། “སུ་ཞིག་གིས་གསེར་གྱི་རི་དྭགས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་དེ་ལ། གླང་པོ་ཆེ་དང་བཅས་ཏེ་འདི་སྦྱིན་ནོ།” ཞེས་སྒྲོག་ཏུ་བཅུག་གོ། དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་སྦྱིན་པར་འདོད་དེ། ‘‘ตสฺส คามวรํ ทมฺมิ, นาริโย จ อลงฺกตา; โย เมตํ มิคมกฺขาติ, มิคานํ มิคมุตฺตม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๓.๑๑๗) – “གང་ཞིག་རི་དྭགས་མཆོག་གྱུར་པ། །རི་དྭགས་འདི་ནི་སྟོན་བྱེད་པ། །དེ་ལ་གྲོང་མཆོག་སྦྱིན་པར་བྱ། །བུད་མེད་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་དང།” ཞེས་པའོ།། คาถํ สุวณฺณปฏฺเฏ ลิขาเปตฺวา สกลนคเร วาจาเปสิ. อถ โส เสฏฺฐิปุตฺโต ตํ คาถํ สุตฺวา ราชปุริสานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘รญฺโญ เอวรูปํ มิคํ [Pg.145] อาจิกฺขิสฺสามิ, มํ ราชานํ ทสฺเสถา’’ติ อาห. ราชปุริสา ตํ รญฺโญ สนฺติกํ เนตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ราชา ‘‘สจฺจํ, โภ, อทฺทสา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘สจฺจํ, เทว, มยา สทฺธึ อาคจฺฉตุ, อหํ ตํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ อาห. ราชา ตเมว ปุริสํ มคฺคเทสกํ กตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน ตํ ฐานํ คนฺตฺวา เตน มิตฺตทุพฺภินา ปุริเสน ทสฺสิตํ ปเทสํ อาวุธหตฺเถ ปุริเส สมนฺตโตว ปริวาเรตฺวา ‘‘อุกฺกุฏฺฐึ กโรถา’’ติ วตฺวา สยํ กติปเยหิ ชเนหิ สทฺธึ เอกมนฺเต อฏฺฐาสิ. โสปิ ปุริโส อวิทูเร อฏฺฐาสิ. มหาสตฺโต สทฺทํ สุตฺวา ‘‘มหโต พลกายสฺส สทฺโท, อทฺธา ตมฺหา เม ปุริสา ภเยน อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพ’’นฺติ ญตฺวา อุฏฺฐาย สกลปริสํ โอโลเกตฺวา ‘‘รญฺโญ ฐิตฏฺฐาเนเยว เม โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ ราชาภิมุโข ปายาสิ. ราชา ตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘นาคพโล อวตฺถรนฺโต อาคจฺเฉยฺยา’’ติ สรํ สนฺนยฺหิตฺวา ‘‘อิมํ มิคํ สนฺตาเสตฺวา สเจ ปลายติ, วิชฺฌิตฺวา ทุพฺพลํ กตฺวา คณฺหิสฺสามี’’ติ โพธิสตฺตาภิมุโข อโหสิ. มหาสตฺโต – ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསེར་གྱི་བྱང་བུ་ལ་བྲིར་བཅུག་ནས་གྲོང་ཁྱེར་མཐའ་དག་ཏུ་ཀློག་ཏུ་བཅུག་གོ། དེ་ནས་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་དེས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཐོས་ནས། རྒྱལ་པོའི་མི་རྣམས་ཀྱི་གམ་དུ་སོང་སྟེ། “ངས་རྒྱལ་པོ་ལ་འདི་འདྲ་བའི་རི་དྭགས་བསྟན་པར་བྱའོ། ང་རྒྱལ་པོ་ལ་སྟོན་ཅིག་” ཅེས་སྨྲས་སོ།། རྒྱལ་པོའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཁོ་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་ཁྲིད་དེ་དོན་དེ་གསོལ་ཏོ།། རྒྱལ་པོས་ “གྲོགས་པོ། ཁྱོད་ཀྱིས་མཐོང་བ་བདེན་ནམ།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། ཁོས་ “ལྷ། བདེན་ནོ། ང་དང་ལྷན་ཅིག་བྱོན་དང་། ངས་དེ་བསྟན་པར་བྱའོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ།། རྒྱལ་པོས་སྐྱེས་བུ་དེ་ཉིད་ལམ་རྒྱུས་པར་བྱས་ཏེ། འཁོར་མང་པོ་དང་བཅས་གནས་དེར་སོང་ནས། མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་དེས་བསྟན་པའི་ཕྱོགས་སུ། མཚོན་ཆ་ཐོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་མཐའ་སྐོར་དུ་བཅུག་སྟེ། “ཀུ་ཅོ་ཐོབ་ཅིག” ཅེས་སྨྲས་ནས། རང་ཉིད་མི་འགའ་ཞིག་དང་ལྷན་ཅིག་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་ཏེ་བསྡད་དོ།། སྐྱེས་བུ་དེ་ཡང་མི་རིང་བའི་ས་ན་ལངས་ཏེ་བསྡད་དོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སྒྲ་ཐོས་ནས། “འདི་ནི་དཔུང་ཚོགས་ชེན་པོའི་སྒྲ་ཡིན་པས། ངེས་པར་སྐྱེས་བུ་དེ་ལས་ང་ལ་འཇིགས་པ་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ།” ཞེས་ཤེས་ཏེ། ལངས་ནས་འཁོར་མཐའ་དག་ལ་བལྟས་པ་ན། “རྒྱལ་པོ་གནས་པའི་ས་དེ་ཉིད་དུ་ང་ལ་བདེ་ལེགས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་བསམས་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཕྱོགས་སུ་སོང་ངོ་།། རྒྱལ་པོས་ཁོ་འོངས་པ་མཐོང་ནས། “གླང་པོ་ཆེའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་འདི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་བཞིན་དུ་འོངས་སོ།” ཞེས་མདའ་བཀང་སྟེ། “རི་དྭགས་འདི་བསྐྲད་དེ་གལ་ཏེ་བྲོས་ན། མདས་བསྣུན་ཏེ་ཉམ་ཆུང་བར་བྱས་ནས་གཟུང་བར་བྱའོ།” ཞེས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཕྱོགས་སུ་ཁ་ཕྱོགས་སོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་— ‘‘อาคเมหิ มหาราช, มา มํ วิชฺฌิ รเถสภ; โก นุ เต อิทมกฺขาสิ, เอตฺเถโส ติฏฺฐเต มิโค’’ติ. (ชา. ๑.๑๓.๑๒๑) – “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བཞུགས་ཤིག་དང་། །ཡུལ་འཁོར་གཙོ་བོ་ང་ལ་མ་བསྣུན་ཅིག །སུ་ཞིག་གིས་ནི་ཁྱོད་ལ་བསྟན། །རི་དྭགས་འདི་ན་གནས་སོ་ཞེས།།” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྨྲས་སོ།། คาถํ อภาสิ. ราชา ตสฺส มธุรกถาย พชฺฌิตฺวา สรํ ปฏิสํหริตฺวา คารเวน อฏฺฐาสิ. มหาสตฺโตปิ ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา มธุรปฏิสนฺถารํ อกาสิ. มหาชโนปิ สพฺพาวุธานิ อปเนตฺวา อาคนฺตฺวา ราชานํ ปริวาเรสิ. เตน วุตฺตํ – རྒྱལ་པོ་ནི་ཁོའི་གཏམ་སྙན་པོས་བཅིངས་ཏེ། མདའ་ཕྱིར་བསྡུས་ནས་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་ལངས་སོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའང་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་ནས། སྙན་པའི་གཏམ་གྱིས་བསུ་བ་བྱས་སོ།། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱང་མཚོན་ཆ་ཐམས་ཅད་བོར་ཏེ་འོངས་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྐོར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་— ๕๖. ༥༦. ‘‘นครํ คนฺตฺวาน อาจิกฺขิ, ปุจฺฉิโต ธนเหตุโก; ราชานํ โส คเหตฺวาน, อุปคญฺฉิ มมนฺติก’’นฺติ. “གྲོང་ཁྱེར་སོང་ནས་བསྟན་པར་བྱས། །ནོར་གྱི་ཕྱིར་དུ་དྲིས་པ་ན། །ཁོས་ནི་རྒྱལ་པོ་ཁྲིད་ནས་སུ། །ངའི་གམ་དུ་ནི་ཉེ་བར་འོངས།།” ཞེས་པའོ།། ตสฺสตฺโถ – โย มิตฺตทุพฺภี ปาปปุริโส ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ตถา มยา ปาณสํสยโต โมจิโต พาราณสินครํ คนฺตฺวา อตฺตนา ลทฺธพฺพธนนิมิตฺตํ รญฺโญ มํ อาจิกฺขิ, อาจิกฺขิตฺวา โส รญฺโญ คาหาเปตุํ มคฺคเทสโก หุตฺวา ราชานํ คเหตฺวา มม สนฺติกมุปาคมีติ. དེའི་དོན་ནི། མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་སྡིག་པ་ཅན་གང་ཞིག་རང་གི་སྲོག་བཏང་སྟེ་ངས་དེ་ལྟར་སྲོག་གི་ཉེན་ཁ་ལས་ཐར་བར་བྱས་པ་དེ། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སོང་ནས། རང་གིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་ནོར་གྱི་ཕྱིར་དུ་རྒྱལ་པོ་ལ་ང་བསྟན་ཏོ།། བསྟན་ནས་ཁོས་རྒྱལ་པོ་ལ་གཟུང་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ལམ་རྒྱུས་པ་བྱས་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ཁྲིད་ནས་ངའི་གམ་དུ་ཉེ་བར་འོངས་སོ་ཞེས་པའོ།། มหาสตฺโต สุวณฺณกิงฺกิณิกํ จาเลนฺโต วิย มธุรสฺสเรน ราชานํ ปุน ปุจฺฉิ – ‘‘โก นุ เต อิทมกฺขาสิ, เอตฺเถโส ติฏฺฐเต มิโค’’ติ. ตสฺมึ ขเณ โส ปาปปุริโส โถกํ ปฏิกฺกมิตฺวา โสตปเถ อฏฺฐาสิ[Pg.146]. ราชา ‘‘อิมินา เม ตฺวํ ทสฺสิโต’’ติ ตํ ปุริสํ นิทฺทิสิ. ตโต โพธิสตฺโต – སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་གསེར་གྱི་དྲིལ་བུ་གཡེར་ཁ་གསིག་པ་བཞིན་དུ་སྙན་པའི་སྒྲས་རྒྱལ་པོ་ལ་ཡང་དྲིས་པ། “སུ་ཞིག་གིས་ནི་ཁྱོད་ལ་བསྟན། །རི་དྭགས་འདི་ན་གནས་སོ་ཞེས།།” ཞེས་སོ།། དེའི་ཚེ་སྐྱེས་བུ་སྡིག་པ་ཅན་དེ་ཅུང་ཟད་ཕྱིར་ནུར་ཏེ་རྣ་ལམ་དུ་ཐོས་པའི་སར་ལངས་ཏེ་བསྡད་དོ།། རྒྱལ་པོས་ “འདིས་ང་ལ་ཁྱོད་བསྟན་ཏོ།” ཞེས་སྐྱེས་བུ་དེ་ལ་མཛུབ་མོ་བཙུགས་སོ།། དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་— ‘‘สจฺจํ กิเรว มาหํสุ, นรา เอกจฺจิยา อิธ; กฏฺฐํ นิปฺลวิตํ เสยฺโย, น ตฺเวเวกจฺจิโย นโร’’ติ. (ชา. ๑.๑๓.๑๒๓) – “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མི་འགའ་ཞིག །བདེན་པ་ཉིད་དུ་སྨྲས་པ་སྟེ། །ཆུ་ལ་གཏིང་བའི་ཤིང་དུམ་བཟང་། །མི་འགའ་ཞིག་ནི་དེ་ལྟ་མིན།།” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྨྲས་སོ།། คาถมาห. ตํ สุตฺวา ราชา สํเวคชาโต – དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོ་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། ‘‘กึ นุ รุรุ ครหสิ มิคานํ, กึ ปกฺขีนํ กึ ปน มานุสานํ; ภยญฺหิ มํ วินฺทตินปฺปรูปํ, สุตฺวาน ตํ มานุสึ ภาสมาน’’นฺติ. (ชา. ๑.๑๓.๑๒๔) – “རུ་རུ་རི་དྭགས་རྣམས་ལ་སྨོད་དམ་ཅི། །བྱ་རྣམས་ལའམ། མི་རྣམས་ལ་ཡང་སྨོད། །ཁྱོད་ཀྱིས་མི་ཡི་སྐད་དུ་སྨྲ་བ་ཐོས་པས་ན། །ང་ལ་འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་པར་གྱུར།།” ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྨྲས་སོ།། คาถมาห. ตโต มหาปุริโส ‘‘มหาราช, น มิคํ น ปกฺขึ ครหามิ, มนุสฺสํ ปน ครหามี’’ติ ทสฺเสนฺโต – དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ངས་རི་དྭགས་ལ་མི་སྨོད། བྱ་ལ་མི་སྨོད། འོན་ཀྱང་མི་ལ་སྨོད་དོ།” ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་དེ། ‘‘ยมุทฺธรึ วาหเน วุยฺหมานํ, มโหทเก สลิเล สีฆโสเต; ตโตนิทานํ ภยมาคตํ มม, ทุกฺโข หเว ราช อสพฺภิ สงฺคโม’’ติ. (ชา. ๑.๑๓.๑๒๕) – “ཆུ་ཆེན་དྲག་ཏུ་འབབ་པའི་རྒྱུན་གྱི་ནང་། །ཆུས་ཁྱེར་བ་ཡི་མི་དེ་ངས་བཏོན་ཏོ། །དེ་ལས་བྱུང་བའི་འཇིགས་པ་བདག་ལ་བབས། །རྒྱལ་པོ་སྐྱེ་བོ་ངན་དང་འགྲོགས་པ་སྡུག།” ཞེས་པའོ།། อาห. ཞེས་སྨྲས་སོ།། ตตฺถ นิปฺลวิตนฺติ อุทฺธริตํ, เอกจฺจิโยติ เอกจฺโจ มิตฺตทุพฺภี ปาปปุริโส อุทเก ปตนฺโตปิ อุตฺตาริโต นตฺเวว เสยฺโย. กฏฺฐญฺหิ นานปฺปกาเรน อุปการาย สํวตฺตติ, มิตฺตทุพฺภี ปน วินาสาย, ตสฺมา ตโต กฏฺฐเมว วรตรนฺติ. มิคานนฺติ รุรุมิคราช, มิคานํ กึ อญฺญตรํ ครหสิ, อุทาหุ ปกฺขีนํ มนุสฺสานนฺติ ปุจฺฉติ. ภยญฺหิ มํ วินฺทตินปฺปรูปนฺติ มหนฺตํ ภยํ มํ ปฏิลภติ, อตฺตโน สนฺตกํ วิย กโรตีติ อตฺโถ. དེ་ལ་ “ནི་པླ་བི་ཏཾ་” ཞེས་པ་ནི་བཏོན་པའོ།། “ཨེ་ཀཙྩི་ཡོ་” ཞེས་པ་ནི། མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་སྡིག་པ་ཅན་འགའ་ཞིག་ནི་ཆུ་ལ་ཤི་ཡང་བཟང་གི ཆུ་ལས་བཏོན་པ་ནི་བཟང་པོ་མ་ཡིན་ནོ།། ཤིང་དུམ་ནི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཕན་འདོགས་པར་འགྱུར་ལ། མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ནི་ཆུད་ཟོས་སུ་འགྱུར་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ཤིང་དུམ་ཉིད་བཏོན་པ་མཆོག་གོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “མི་གཱ་ནཾ་” ཞེས་པ་ནི། རུ་རུ་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ། རི་དྭགས་རྣམས་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་སྨོད་དམ། ཡང་ན་བྱ་རྣམས་སམ། མི་རྣམས་ལ་སྨོད་དམ་ཞེས་འདྲི་བའོ།། “བྷ་ཡཉྷི་མཾ་བིན་ད་ཏི་ནཔྤ་རཱུ་པཾ་” ཞེས་པ་ནི། ང་ལ་འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་ཐོབ་སྟེ། རང་གི་ནོར་བཞིན་དུ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། วาหเนติ ปติตปติเต วหิตุํ สมตฺเถ คงฺคาวเห. มโหทเก สลิเลติ มโหทกีภูเต สลิเล. อุภเยนาปิ คงฺคาวหสฺส พหูทกตํ ทสฺเสติ. ตโต นิทานนฺติ, มหาราช, โย มยฺหํ ตยา ทสฺสิโต ปุริโส, เอโส มยา คงฺคาย วุยฺหมาโน อฑฺฒรตฺตสมเย กรุณํ ปริเทวนฺโต ตโต อุตฺตาริโต, ตโตนิทานํ อิทํ มยฺหํ ภยมาคตํ, อสปฺปุริเสหิ สมาคโม นาม ทุกฺโขติ. “བཱ་ཧ་ནེ་” ཞེས་པ་ནི་ཆུར་ལྷུང་བ་ཐམས་ཅད་འཁྱེར་བར་ནུས་པའི་གངྒཱའི་ཆུ་རྒྱུན་ལའོ།། “མ་ཧོ་ད་ཀེ་ས་ལི་ལེ་” ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་ཆུ་ལའོ།། ཚིག་གཉིས་ཀས་གངྒཱའི་ཆུ་རྒྱུན་གྱི་ཆུ་མང་པོ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། “ཏ་ཏོ་ནི་དཱ་ནཾ་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ལ་བསྟན་པའི་སྐྱེས་བུ་འདི་ནི། གངྒཱའི་ཆུས་ཁྱེར་ཏེ་མཚན་ཕྱེད་ཀྱི་དུས་སུ་སྙིང་རྗེ་བར་སྨྲེ་ངག་འདོན་པ་ན། ངས་དེ་ལས་བཏོན་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལས་བྱུང་བའི་འཇིགས་པ་འདི་བདག་ལ་བབས་སོ།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་དང་འགྲོགས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའོ།། ตํ [Pg.147] สุตฺวา ราชา ตสฺส กุชฺฌิตฺวา ‘‘เอวํ พหูปการสฺส นาม คุณํ น ชานาติ, ทุกฺขํ อุปฺปาเทติ, วิชฺฌิตฺวา นํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปสฺสามี’’ติ สรํ สนฺนยฺหิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོ་ཁོ་ལ་ཁྲོས་ཏེ། “འདི་ལྟར་ཕན་པ་མང་པོ་བྱས་པ་ལ་ཡོན་ཏན་མི་ཤེས་པར་སྡུག་བསྔལ་བསྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། ངས་མདས་བསྣུན་ཏེ་ཁོའི་སྲོག་གཅོད་པར་བྱའོ།” ཞེས་མདའ་བཀང་ངོ་།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་— ๕๗. ༥༧. ‘‘ยาวตา กรณํ สพฺพํ, รญฺโญ อาโรจิตํ มยา; ราชา สุตฺวาน วจนํ, อุสุํ ตสฺส ปกปฺปยิ; อิเธว ฆาตยิสฺสามิ, มิตฺตทุพฺภึ อนริย’’นฺติ. “ཇི་ཙམ་བྱས་པའི་བྱ་བ་ཀུན། །ངས་ནི་རྒྱལ་པོ་ལ་བཤད་དོ། །རྒྱལ་པོས་ཚིག་དེ་ཐོས་ནས་སུ། །ཁོ་ལ་མདའ་ནི་བཀང་བར་བྱས། །མཛའ་བཤེས་གནོད་བྱེད་སྐྱེ་བོ་ངན། །འདི་ཉིད་དུ་ནི་གསོད་པར་བྱ།།” ཞེས་པའོ།། ตตฺถ ยาวตา กรณนฺติ ยํ ตสฺส มยา กตํ อุปการกรณํ, ตํ สพฺพํ. ปกปฺปยีติ สนฺนยฺหิ. มิตฺตทุพฺภินฺติ อตฺตโน มิตฺเตสุ อุปการีสุ ทุพฺภนสีลํ. དེ་ལ་ “ཡཱ་བ་ཏཱ་ཀ་ར་ཎཾ་” ཞེས་པ་ནི་ངས་ཁོ་ལ་ཕན་བཏགས་པའི་བྱ་བ་ཇི་ཙམ་བྱས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་དོ།། “པ་ཀཔྤ་ཡཱི་” ཞེས་པ་ནི་བཀང་བའོ།། “མིཏྟ་དུབྦྷིཾ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མཛའ་བཤེས་ཕན་འདོགས་པ་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ།། ตโต มหาสตฺโต ‘‘เอส พาโล มํ นิสฺสาย มา นสฺสี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มหาราช, วโธ นาเมส พาลสฺส วา ปณฺฑิตสฺส วา น สาธูหิ ปสํสิโต, อญฺญทตฺถุ ครหิโต เอว, ตสฺมา มา อิมํ ฆาเตหิ, อยํ ยถารุจิ คจฺฉตุ, ยญฺเจว ตสฺส ‘ทสฺสามี’ติ ตยา ปฏิญฺญาตํ, ตมฺปิ อหาเปตฺวาว เทหี’’ติ อาห. ‘‘อหญฺจ เต ยํ อิจฺฉิตํ, ตํ กริสฺสามิ, อตฺตานํ ตุยฺหํ ทมฺมี’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ – དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ “བྱིས་པ་འདི་ང་ལ་བརྟེན་ནས་མ་ཞིག་པར་བྱའོ།” ཞེས་བསམས་ཏེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། གསོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བྱིས་པའམ་མཁས་པ་གང་ཡིན་ཡང་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། གཞན་དུ་ན་སྨད་པ་ཉིད་དོ། དེའི་ཕྱིར་འདི་མ་གསོད་ཅིག འདི་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་སོང་ཞིག ཁྱོད་ཀྱིས་ཁོ་ལ་ ‘སྦྱིན་ནོ།’ ཞེས་ཁས་བླངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་མ་ཉམས་པར་བྱིན་ཅིག” ཅེས་སྨྲས་སོ།། “ངས་ཀྱང་ཁྱོད་ཀྱིས་གང་འདོད་པ་དེ་བྱ་ཞིང་། བདག་ཉིད་ཁྱོད་ལ་དབུལ་བར་བྱའོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་— ๕๘. ༥༨. ‘‘ตมหํ อนุรกฺขนฺโต, นิมฺมินึ มม อตฺตนา; ติฏฺฐเตโส มหาราช, กามกาโร ภวามิ เต’’ติ. “ངས་ནི་དེ་ལ་བསྲུང་བའི་ཕྱིར། །བདག་གི་ལུས་ཀྱིས་བརྗེས་པར་བྱས། །རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་འདི་གནས་ཤིག །ཁྱོད་ཀྱི་ཅི་དགར་བྱ་བར་འགྱུར།།” ཞེས་པའོ།། ตตฺถ นิมฺมินินฺติ ตํ มิตฺตทุพฺภึ ปาปปุคฺคลํ อนุรกฺขนฺโต มม อตฺตโน อตฺตภาเวน ตํ ปริวตฺเตสึ, อตฺตานํ รญฺโญ นิยฺยาเตตฺวา ราชหตฺถโต ปตฺตํ ตสฺส มรณํ นิวาเรสินฺติ อตฺโถ. ติฏฺฐเตโสติอาทิ วินิมยาการทสฺสนํ. དེ་ལ་ “ནིམྨི་ནིཾ་” ཞེས་པ་ནི། མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་སྡིག་པ་ཅན་དེ་བསྲུང་བའི་ཕྱིར། བདག་གི་ལུས་ཀྱིས་དེ་བརྗེས་པར་བྱས་ཏེ། བདག་ཉིད་རྒྱལ་པོ་ལ་ཕུལ་ནས་རྒྱལ་པོའི་ལག་ནས་འོངས་པའི་ཁོའི་འཆི་བ་བཟློག་གོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཏིཊྛ་ཏེ་སོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བརྗེ་བའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའོ།། ๕๙. อิทานิ ยทตฺถํ โส อตฺตวินิมโย กโต, ตํ ทสฺเสตุํ โอสานคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ตทา มํ นิสฺสาย ตํ มิตฺตทุพฺภึ ปุริสํ ตสฺมึ รญฺเญ ชีวิตา โวโรเปตุกาเม อหํ อตฺตานํ รญฺโญ ปริจฺจชนฺโต มม สีลเมว อนุรกฺขึ, ชีวิตํ ปน นารกฺขึ. ยํ ปนาหเมว อตฺตโน ชีวิตนิรเปกฺขํ สีลวา อาสึ, ตํ สมฺมาสมฺโพธิยา เอว การณาติ. ༥༩. ད་ནི་གང་གི་ཕྱིར་རང་ཉིད་བརྗེ་བར་བྱས་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་མཐར་གཏུགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། དེའི་ཚེ་ང་ལ་བརྟེན་ནས་མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་དེ་ཉིད་རྒྱལ་པོ་དེས་སྲོག་དང་འབྲལ་བར་འདོད་པ་ན། ངས་རང་ཉིད་རྒྱལ་པོ་ལ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བཞིན་དུ་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཁོ་ན་བསྲུངས་ཀྱི། སྲོག་ནི་མ་བསྲུངས་སོ། །གང་ཡང་བདག་ཉིད་རང་གི་སྲོག་ལ་མ་ལྟོས་པར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་དེ་ནི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཁོ་ནའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱའོ།། อถ ราชา โพธิสตฺเตน อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ตสฺส ปุริสสฺส มรเณ นิวาเรนฺเต ตุฏฺฐมานโส ‘‘คจฺฉ, โภ, มิคราชสฺส อนุคฺคเหน มม หตฺถโต [Pg.148] มรณา มุตฺโต’’ติ วตฺวา ยถาปฏิญฺญาย ตญฺจสฺส ธนํ ทาเปสิ. มหาสตฺตสฺส ยถารุจิยาว อนุชานิตฺวา ตํ นครํ เนตฺวา นครญฺจ โพธิสตฺตญฺจ อลงฺการาเปตฺวา เทวิยา ธมฺมํ เทสาเปสิ. มหาสตฺโต เทวึ อาทึ กตฺวา รญฺโญ จ ราชปริสาย จ มธุราย มนุสฺสภาสาย ธมฺมํ เทเสตฺวา ราชานํ ทสหิ ราชธมฺเมหิ โอวทิตฺวา มหาชนํ อนุสาสิตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา มิคคณปริวุโต วาสํ กปฺเปสิ. ราชาปิ มหาสตฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา สพฺพสตฺตานํ อภยํ ทตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สุคติปรายโน อโหสิ. དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་རང་གི་སྲོག་བཏང་ནས་སྐྱེས་བུ་དེའི་འཆི་བ་བཟློག་པར་མཛད་པ་ལ་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་སྟེ། “ཀྱེ་སྐྱེས་བུ། སོང་ཞིག ཁྱོད་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་བཀའ་དྲིན་གྱིས་ངའི་ལག་ནས་འཆི་བ་ལས་ཐར་ཏོ།།” ཞེས་སྨྲས་ནས་ཁས་བླངས་པ་བཞིན་དུ་ཁོ་ལ་ནོར་དེ་སྦྱིན་དུ་བཅུག་གོ །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་གནང་བ་བྱས་ཏེ། ཁོང་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བསུས་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཉིས་ཀ་བརྒྱན་པར་བྱས་ཏེ། བཙུན་མོ་ལ་ཆོས་སྟོན་དུ་བཅུག་གོ །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་བཙུན་མོ་ལ་སོགས་པ་རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་རྣམས་ལ་མི་སྐད་སྙན་པོས་ཆོས་བསྟན་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ལ་རྒྱལ་པོའི་ཆོས་བཅུས་གདམས་ཤིང་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་བསྟན་ནས། ནགས་ཚལ་དུ་གཤེགས་ཏེ་རི་དྭགས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ནས་བཞུགས་སོ། །རྒྱལ་པོའང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་གདམས་ངག་ལ་གནས་ཏེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་མི་འཇིགས་པ་བྱིན་ཞིང་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱས་ནས་བདེ་འགྲོར་གཤེགས་པར་གྱུར་ཏོ།། ตทา เสฏฺฐิปุตฺโต เทวทตฺโต อโหสิ, ราชา อานนฺโท, รุรุมิคราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཚོང་དཔོན་གྱི་བུ་ནི་ལྷས་བྱིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །རྒྱལ་པོ་ནི་ཀུན་དགའ་བོའོ། །རུ་རུ་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཉིད་དོ།། ตสฺส อิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ยถารหํ เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา อิธาปิ ปวิเวการามตาย ชนสํสคฺคํ อนิจฺฉโต ยูถํ ปหาย เอกกวิหาโร, อฑฺฒรตฺตสมเย นทิยา วุยฺหมานสฺส กรุณํ ปริเทวนฺตสฺส ปุริสสฺส อฏฺฏสฺสรํ สุตฺวา สยิตฏฺฐานโต วุฏฺฐาย นทีตีรํ คนฺตฺวา มหาคงฺคาย มหติ อุทโกเฆ วตฺตมาเน อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา โอตริตฺวา โสตํ ปจฺฉินฺทิตฺวา ตํ ปุริสํ อตฺตโน ปิฏฺฐิยํ อาโรเปตฺวา ตีรํ ปาเปตฺวา สมสฺสาเสตฺวา ผลาผลาทีนิ ทตฺวา ปริสฺสมวิโนทนํ, ปุน ตํ อตฺตโน ปิฏฺฐึ อาโรเปตฺวา อรญฺญโต นีหริตฺวา มหามคฺเค โอตารณํ, สรํ สนฺนยฺหิตฺวา วิชฺฌิสฺสามีติ อภิมุเข ฐิตสฺส รญฺโญ นิพฺภเยน หุตฺวา ปฏิมุขเมว คนฺตฺวา ปฐมตรํ มนุสฺสภาสาย อาลปิตฺวา มธุรปฏิสนฺถารกรณํ, มิตฺตทุพฺภี ปาปปุริสํ หนฺตุกามํ ราชานํ ธมฺมกถํ กตฺวา ปุนปิ อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา มรณโต ปโมจนํ, ตสฺส จ รญฺโญ ยถาปฏิญฺญํ ธนทาปนํ, รญฺญา อตฺตโน วเร ทียมาเน เตน สพฺพสตฺตานํ อภยทาปนํ, ราชานญฺจ เทวิญฺจ ปมุขํ กตฺวา มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา ทานาทีสุ ปุญฺเญสุ เตสํ ปติฏฺฐาปนํ, ลทฺธาภยานํ มิคานํ โอวาทํ ทตฺวา มนุสฺสานํ สสฺสขาทนโต นิวารณํ, ปณฺณสญฺญาย จ ตสฺส ยาวชฺชกาลา ถาวรกรณนฺติ เอวมาทโย มหาสตฺตสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. འདིར་ཡང་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དབྱུང་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་དབེན་པ་ལ་དགའ་བས་སྐྱེ་བོ་དང་འདྲེས་པར་མི་འདོད་ཅིང་ཁྱུ་སྤངས་ཏེ་གཅིག་པུར་གནས་པ་དང་། ནམ་ཕྱེད་ཀྱི་དུས་སུ་ཆུ་བོས་ཁྱེར་ཞིང་སྙིང་རྗེ་བར་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པའི་སྐྱེས་བུའི་ཉམ་ཐག་པའི་སྒྲ་ཐོས་ནས་ཉལ་ས་ལས་ལངས་ཏེ་ཆུ་འགྲམ་དུ་སོང་ནས། གངྒཱ་ཆེན་པོའི་ཆུ་རྒྱུན་དྲག་པོ་འབབ་པའི་ཁྲོད་དུ་རང་གི་སྲོག་ལ་མ་བལྟོས་པར་ཞུགས་ཏེ་ཆུ་རྒྱུན་བཅད་ནས་སྐྱེས་བུ་དེ་རང་གི་རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱོན་ཏེ་ཆུ་ངོགས་སུ་བསྐྱལ་ནས་དབུགས་དབྱུང་ཞིང་ཤིང་ཏོག་ལ་སོགས་པ་བྱིན་ཏེ་ངལ་གསོ་བར་བྱས་པ་དང་། ཡང་དེ་ཉིད་རང་གི་རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱོན་ནས་ནགས་ཚལ་ལས་ཕྱུང་སྟེ་ལམ་པོ་ཆེར་བཞག་པ་དང་། མདའ་བཀང་སྟེ་འཕེན་པར་འདོད་ནས་མདུན་དུ་ལངས་པའི་རྒྱལ་པོ་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པར་མདུན་དུ་སོང་ནས་ཐོག་མར་མི་སྐད་ཀྱིས་སྨྲས་ཏེ་སྙན་པའི་ཀུན་དགའི་གཏམ་བྱས་པ་དང་། མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སྐྱེས་བུ་སྡིག་ཅན་གསོད་པར་འདོད་པའི་རྒྱལ་པོ་ལ་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་དེ་ཡང་བསྐྱར་རང་གི་སྲོག་བཏང་ནས་འཆི་བ་ལས་ཐར་བར་མཛད་པ་དང་། རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་ཁས་བླངས་པ་བཞིན་དུ་ནོར་སྦྱིན་དུ་བཅུག་པ་དང་། རྒྱལ་པོས་རང་ལ་གནང་སྦྱིན་སྩོལ་བ་ན། དེས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་དུ་བཅུག་པ་དང་། རྒྱལ་པོ་དང་བཙུན་མོ་གཙོ་བོར་བྱས་ཏེ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་ནས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ལ་བཀོད་པ་དང་། མི་འཇིགས་པ་ཐོབ་པའི་རི་དྭགས་རྣམས་ལ་གདམས་ངག་བྱིན་ནས་མི་རྣམས་ཀྱི་ལོ་ཏོག་ཟ་བ་ལས་བཟློག་པ་དང་། ལོ་མའི་བརྡ་ཐབས་ཀྱིས་དེ་ཉིད་དེ་རིང་གི་བར་དུ་བརྟན་པར་མཛད་པ་ལ་སོགས་པ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་མངོན་པར་གསལ་བར་བྱའོ།། รุรุมิคราชจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. རུ་རུ་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๗. มาตงฺคจริยาวณฺณนา ༧. མ་ཏང་གའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๖๐. สตฺตเม [Pg.149] ชฏิโลติ ชฏาวนฺโต, ชฏาพนฺธเกโสติ อตฺโถ. อุคฺคตาปโนติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ตาปนโต นิคฺคณฺหนโต ตปสงฺขาตํ อุคฺคตาปนํ เอตสฺสาติ อุคฺคตาปโน, โฆรตโป ปรมธิตินฺทฺริโยติ อตฺโถ. อถ วา นานปฺปกาเร ทิฏฺฐธมฺมิกาทิเภเท อนตฺเถ อุคฺคิรณโต พหิ ฉฑฺฑาปนโต โฆรภีมภยานกฏฺเฐน วา ‘‘อุคฺคา’’ติ ลทฺธนาเม กิเลเส วีริยาตเปน สนฺตาปนโต อุคฺเค ตาเปตีติ อุคฺคตาปโน. มาตงฺโค นาม นาเมนาติ นาเมน มาตงฺโค นาม. มาตงฺคกุเล นิพฺพตฺติยา ชาติยา อาคตํ หิสฺส เอตํ นามํ. สีลวาติ สีลสมฺปนฺโน สุปริสุทฺธสีโล. สุสมาหิโตติ อุปจารปฺปนาสมาธีหิ สุฏฺฐุ สมาหิโต, ฌานสมาปตฺติลาภีติ อตฺโถ. ༦༠. བདུན་པ་ལས། རལ་པ་ཅན་ཞེས་པ་ནི་རལ་པ་དང་ལྡན་པ། སྐྲ་རལ་པར་བཅིངས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དཀའ་ཐུབ་དྲག་པོ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དྲུག་པ་དང་བཅས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་གདུང་བར་བྱེད་པ་སྟེ་ཚར་གཅོད་པའི་ཕྱིར། དཀའ་ཐུབ་ཏུ་བགྲང་བའི་དཀའ་ཐུབ་དྲག་པོ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་དཀའ་ཐུབ་དྲག་པོ་སྟེ། དཀའ་ཐུབ་དྲག་པོ་དང་ལྡན་ཞིང་མཆོག་ཏུ་བརྟན་པའི་དབང་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་དོན་མེད་པ་རྣམས་ཕྱིར་འདོར་ཞིང་སྐྲོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན་མི་བཟད་ཅིང་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་དོན་གྱིས་ “དྲག་པོ་” ཞེས་མིང་དུ་ཐོབ་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱིས་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན། དྲག་པོ་གདུང་བར་བྱེད་པ་སྟེ་དཀའ་ཐུབ་དྲག་པོའོ། །མིང་དུ་མ་ཏང་ག་ཞེས་པ་ནི་མིང་ལ་མ་ཏང་ག་ཞེས་བྱའོ། །མ་ཏང་གའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པའི་སྐྱེ་བ་ལས་འོངས་པའི་ཕྱིར་ཁོ་ལ་མིང་འདི་ཐོབ་པའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ། །ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་བཞག་པ་སྟེ། བསམ་གཏན་དང་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ตทา หิ โพธิสตฺโต จณฺฑาลโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา รูเปน ทุทฺทสิโก พหินคเร จณฺฑาลคาเม วสติ. ‘‘มาตงฺคปณฺฑิโต’’ติ ปกาสนาโม. อเถกทิวสํ ตสฺมึ นคเร นกฺขตฺเต โฆสิเต เยภุยฺเยน นาครา นกฺขตฺตํ กีฬนฺติ. อญฺญตราปิ พฺราหฺมณมหาสาลกญฺญา โสฬสปนฺนรสวสฺสุทฺเทสิกา เทวกญฺญา วิย รูเปน ทสฺสนียา ปาสาทิกา ‘‘อตฺตโน วิภวานุรูปํ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามี’’ติ ปหูตขชฺชโภชฺชาทีนิ สกเฏสุ อาโรเปตฺวา สพฺพเสตํ วฬวารถมารุยฺห มหตา ปริวาเรน อุยฺยานภูมึ คจฺฉติ. ทิฏฺฐมงฺคลิกา นาเมสา, สา กิร ทุสฺสณฺฐิตํ รูปํ ‘‘อวมงฺคล’’นฺติ ตํ ทฏฺฐุํ น อิจฺฉติ, เตนสฺสา ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกา’’ตฺเวว สมญฺญา อุทปาทิ. དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་གདོལ་པའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་། གཟུགས་མི་སྡུག་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་རོལ་གདོལ་པའི་གྲོང་དུ་གནས་སོ། །“མ་ཏང་ག་མཁས་པ་” ཞེས་གྲགས་པའི་མིང་ཡོད་དོ། །དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་གྲོང་ཁྱེར་དེར་སྐར་མའི་དུས་སྟོན་བསྒྲགས་པ་ན། ཕལ་ཆེར་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་སྐར་མའི་རྩེད་མོ་རྩེའོ། །བྲམ་ཟེ་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་བུ་མོ་ལོ་བཅོ་ལྔ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པ་ཞིག ལྷའི་བུ་མོ་བཞིན་དུ་གཟུགས་མཛེས་ཤིང་ལྟ་ན་སྡུག་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞིག་ཡོད་པ་དེས། “རང་གི་འབྱོར་པ་དང་མཐུན་པར་སྐར་མའི་རྩེད་མོ་རྩེའོ་” ཞེས་བཟའ་བཅའ་མང་པོ་ཤིང་རྟ་རྣམས་ལ་བཀལ་ཏེ། རྟ་རྒོད་མ་དཀར་པོ་ཤ་སྟག་གིས་དྲངས་པའི་ཤིང་རྟར་ཞོན་ནས་འཁོར་མང་པོ་དང་བཅས་ཀུན་དགའ་ར་བའི་ས་ཕྱོགས་སུ་འགྲོའོ། །མོ་ནི་མིང་ལ་དིཊྛམངྒལིཀཱ་ཞེས་བྱ་སྟེ། མོས་ནི་གཟུགས་ངན་པ་ལ་ “བཀྲ་མི་ཤིས་པ་” ཞེས་བལྟ་བར་མི་འདོད་པས། དེའི་ཕྱིར་མོ་ལ་ “དིཊྛམངྒལིཀཱ་” ཞེས་པའི་མིང་ཆགས་སོ།། ตทา โพธิสตฺโต กาลสฺเสว อุฏฺฐาย ปฏปิโลติกํ นิวาเสตฺวา ชชฺชริตมุขภาคํ เวณุทณฺฑํ คเหตฺวา ภาชนหตฺโถ นครํ ปวิสติ มนุสฺเส ทิสฺวา ทูรโตว เตสํ ทูรีกรณตฺถํ เตน เวณุทณฺเฑน สญฺญํ กโรนฺโต. อถ ทิฏฺฐมงฺคลิกา ‘‘อุสฺสรถ อุสฺสรถา’’ติ อุสฺสารณํ กโรนฺเตหิ อตฺตโน ปุริเสหิ นียมานา นครทฺวารมชฺเฌ มาตงฺคํ ทิสฺวา ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. ‘‘อยฺเย, มาตงฺคจณฺฑาโล’’ติ จ วุตฺเต ‘‘อีทิสํ ทิสฺวา คตานํ กุโต วุฑฺฒี’’ติ ยานํ นิวตฺตาเปสิ. มนุสฺสา ‘‘ยํ มยํ อุยฺยานํ คนฺตฺวา พหุํ ขชฺชโภชฺชาทึ ลเภยฺยาม, ตสฺส โน มาตงฺเคน [Pg.150] อนฺตราโย กโต’’ติ กุปิตา ‘‘คณฺหถ, จณฺฑาล’’นฺติ เลฑฺฑูหิ ปหริตฺวา วิสญฺญีภูตํ ปาเตตฺวา อคมํสุ. དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་སྔ་བར་ལངས་ཏེ། གོས་ཧྲུལ་གྱོན་ཞིང་སྣེ་ཟད་པའི་སྨྱུག་ཐོགས་ཏེ་ལྷུང་བཟེད་ཐོགས་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག་པ་ན། མི་རྣམས་མཐོང་ཚེ་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་ཁོ་ཚོ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་སྨྱུག་མ་དེས་བརྡ་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་ནི་ “ཕར་སོངས། ཕར་སོངས།” ཞེས་མི་རྣམས་སྐྲོད་པར་བྱེད་པའི་རང་གི་གཡོག་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཁྲིད་དེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་དཀྱིལ་དུ་སླེབས་པ་ན། མ་ཏང་ག་མཐོང་ནས་ “འདི་སུ་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་དྲིས་སོ། །“ལྷ་མོ། འདི་ནི་མ་ཏང་ག་གདོལ་པའོ།།” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། “འདི་འདྲ་བ་མཐོང་ནས་སོང་ན་ཡར་སྐྱེ་གང་ནས་འབྱུང་།” ཞེས་བཤད་དེ་ཤིང་རྟ་ཕྱིར་བཟློག་གོ །མི་རྣམས་ཀྱིས་ “ངེད་རྣམས་ཀུན་དགའ་ར་བར་སོང་ནས་བཟའ་བཅའ་མང་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ལ། མ་ཏང་གས་ངེད་རྣམས་ལ་བར་ཆད་བྱས་སོ།།” ཞེས་ཁྲོས་ཏེ། “གདོལ་པ་འདི་ཟུངས་ཤིག” ཅེས་ཕ་བོང་དང་རྡོ་བས་བརྡུངས་ནས་དྲན་མེད་དུ་བརྒྱལ་བར་བྱས་ཏེ་བོར་ནས་སོང་ངོ།། โส น จิเรเนว สตึ ปฏิลภิตฺวา วุฏฺฐาย มนุสฺเส ปุจฺฉิ – ‘‘กึ, อยฺยา, ทฺวารํ นาม สพฺพสาธารณํ, อุทาหุ พฺราหฺมณานํ เอว กต’’นฺติ? ‘‘สพฺเพสํ สาธารณ’’นฺติ. ‘‘เอวํ สพฺพสาธารณทฺวาเร เอกมนฺตํ อปกฺกมนฺตํ มํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย มนุสฺสา อิมํ อนยพฺยสนํ ปาเปสุ’’นฺติ รถิกาย มนุสฺสานํ อาโรเจตฺวา ‘‘หนฺทาหํ อิมิสฺสา มานํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ ตสฺสา นิเวสนทฺวารํ คนฺตฺวา ‘‘อหํ ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลทฺธา น วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ นิปชฺชิ. ทิฏฺฐมงฺคลิกาย ปิตา ‘‘ฆรทฺวาเร มาตงฺโค นิปนฺโน’’ติ สุตฺวา ‘‘ตสฺส กากณิกํ เทถ, เตเลน สรีรํ มกฺเขตฺวา คจฺฉตู’’ติ อาห. โส ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกํ อลทฺธา น อุฏฺฐหิสฺสามิ’’จฺเจว อาห. ตโต พฺราหฺมเณน – ‘‘ทฺเว กากณิเก เทถ, มาสกํ ปาทํ กหาปณํ ทฺเว ตีณิ ยาว กหาปณสตํ กหาปณสหสฺสํ เทถา’’ติ วุตฺเตปิ น สมฺปฏิจฺฉติ เอว. เอวํ เตสํ มนฺเตนฺตานํ เอว สูริโย อตฺถงฺคโต. ཁོང་གིས་རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་དྲན་པ་རྙེད་དེ་ལངས་ནས་མི་རྣམས་ལ་དྲིས་པ། “ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག སྒོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཀུན་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཞིག་གམ། འོན་ཏེ་བྲམ་ཟེ་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བའོ།།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“འདི་ལྟར་ཀུན་ལ་ཐུན་མོང་བའི་སྒོ་རུ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་གཤེགས་པའི་བདག་ལ། དིཊྛམངྒལིཀཱའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་མི་འདོད་པའི་ཆག་སྒོ་འདི་འདྲ་བ་བྱས་སོ།།” ཞེས་ལམ་གྱི་མི་རྣམས་ལ་བཤད་དེ། “འོ་ན། ངས་མོ་ཡི་ང་རྒྱལ་བཅག་པར་བྱའོ།།” ཞེས་མོའི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་སོང་ནས། “ངས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་མ་ཐོབ་པར་དུ་མི་ལྡང་ངོ་།།” ཞེས་ཉལ་ལོ། །དིཊྛམངྒལིཀཱའི་ཕས་ “ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་མ་ཏང་ག་ཉལ་འདུག” ཅེས་ཐོས་ནས། “ཁོ་ལ་ཀཱ་ཀ་ཎི་ཀ་ཞིག་བྱིན། ལུས་ལ་སྣུམ་བྱུགས་ཏེ་གཏོང་ཞིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཁོང་གིས་ “དིཊྛམངྒལིཀཱ་མ་ཐོབ་པར་དུ་མི་ལྡང་ངོ་།།” ཞེས་ཁོ་ན་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་བྲམ་ཟེས། “ཀཱ་ཀ་ཎི་ཀ་གཉིས་བྱིན། མཱ་ས་ཀ་དང་། པཱ་དཱ་དང་། ཀ་ཧཱ་པ་ཎ་གཉིས་གསུམ་ནས་ཀ་ཧཱ་པ་ཎ་བརྒྱ་སྟོང་གི་བར་དུ་བྱིན།” ཞེས་སྨྲས་ཀྱང་ཁོང་གིས་རྩ་བ་ནས་མ་བླངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཁོ་ཚོས་གྲོས་བྱེད་བཞིན་པའི་ངང་ནས་ཉི་མ་ནུབ་བོ།། อถ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย มาตา ปาสาทา โอรุยฺห สาณิปาการํ ปริกฺขิปาเปตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ตาต, มาตงฺค, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อปราธํ ขม, ทฺเว สหสฺสานิ คณฺหาหิ ยาว สตสหสฺสํ คณฺหาหี’’ติ วุตฺเตปิ น สมฺปฏิจฺฉิ, นิปชฺชิ เอว. ตสฺเสวํ ฉ ทิวเส นิปชฺชิตฺวา สตฺตเม ทิวเส สมฺปตฺเต สมนฺตา สามนฺตฆรา ปฏิวิสกฆรา จ มนุสฺสา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘ตุมฺเห มาตงฺคํ วา อุฏฺฐาเปถ, ทาริกํ วา เทถ, มา อมฺเห นาสยิตฺถา’’ติ อาหํสุ. ตทา กิร อยํ ตสฺมึ เทเส เทสธมฺโม ‘‘ยสฺส ฆรทฺวาเร เอวํ นิปชฺชิตฺวา จณฺฑาโล มรติ, เตน ฆเรน สทฺธึ สตฺตสตฺตฆรวาสิโน จณฺฑาลา โหนฺตี’’ติ. དེ་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱའི་མ་ཁང་བཟང་ལས་བབས་ཏེ། ཡོལ་བའི་ར་བ་བསྐོར་དུ་བཅུག་ནས་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ། “ཕ་མ་ཏང་ག དིཊྛམངྒལིཀཱའི་ཉེས་པ་ལ་བཟོད་པར་མཛོད། སྟོང་ཕྲག་གཉིས་ལོངས་ཤིག འབུམ་གྱི་བར་དུ་ལོངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་ཀྱང་མ་བླངས་པར་ཉལ་ནས་བསྡད་དོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་ཉིན་དྲུག་གི་བར་དུ་ཉལ་ནས་ཉིན་བདུན་པ་ལ་བབས་པ་ན། མཐའ་སྐོར་གྱི་ཁྱིམ་མཚེས་དང་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཁྱིམ་གྱི་མི་རྣམས་ལངས་ཏེ། “ཁྱེད་ཚོས་མ་ཏང་ག་ལྡང་དུ་ཆུག་གམ། ཡང་ན་བུ་མོ་བྱིན་ཅིག ངེད་རྣམས་མ་བརླག་པར་མཛོད།” ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེའི་ཚེ་ཡུལ་དེའི་ཡུལ་ཆོས་ལ། “གང་གི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་གདོལ་པ་འདི་ལྟར་ཉལ་ནས་ཤི་ན། ཁྱིམ་དེ་དང་ལྷན་དུ་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཁྱིམ་བདུན་ཚན་བདུན་གྱི་ནང་དུ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱང་གདོལ་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་གྲགས་སོ།། ตโต ทิฏฺฐมงฺคลิกาย มาตาปิตโร ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ปฏปิโลติกํ นิวาสาเปตฺวา จณฺฑาลานุจฺฉวิกํ ปริกฺขารํ ทตฺวา ปริเทวมานํ เอว ตสฺส สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘หนฺท, ทานิ ทาริกํ อุฏฺฐาย คณฺหาหี’’ติ อทํสุ. สา ปสฺเส ฐตฺวา ‘‘อุฏฺฐาหี’’ติ อาห. โส ‘‘อหํ อติวิย กิลนฺโต, หตฺเถ คเหตฺวา มํ อุฏฺฐาเปหี’’ติ อาห. สา ตถา อกาสิ. มาตงฺโค ‘‘มยํ อนฺโตนคเร วสิตุํ น ลภาม, เอหิ, พหินคเร จณฺฑาลคามํ คมิสฺสามา’’ติ ตํ อปสฺสาย อตฺตโน เคหํ อคมาสิ. ‘‘ตสฺสา ปิฏฺฐึ อภิรุหิตฺวา’’ติ ชาตกภาณกา วทนฺติ. དེ་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱའི་ཕ་མས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་ལ་གོས་ཧྲུལ་གྱོན་དུ་བཅུག་ཅིང་། གདོལ་པ་ལ་འོས་པའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་བྱིན་ཏེ། ངུ་བཞིན་པ་ཉིད་དུ་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་ཁྲིད་ནས། “འོ་ན། ད་ནི་བུ་མོ་འདི་ལོངས་ལ་ལོངས་ཤིག” ཅེས་བྱིན་ནོ། །མོ་ནི་གམ་དུ་ལངས་ཏེ། “ལོངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཁོང་གིས། “ང་ནི་ཤིན་ཏུ་ངལ་བས་ལག་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ང་ལྡང་དུ་ཆུག་ཅིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །མོས་ཀྱང་དེ་ལྟར་བྱས་སོ། །མ་ཏང་གས་ “ངེད་རྣམས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་དུ་གནས་པར་མི་རྙེད་པས། ཚུར་ཤོག གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་རོལ་གདོལ་པའི་གྲོང་དུ་འགྲོའོ།།” ཞེས་མོ་ལ་བརྟེན་ནས་རང་གི་ཁྱིམ་དུ་སོང་ངོ། །“མོའི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་ནས་སོང་ངོ་།།” ཞེས་སྐྱེས་རབས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཟེར་རོ།། เอวํ [Pg.151] ปน เคหํ คนฺตฺวา ชาติสมฺเภทวีติกฺกมํ อกตฺวาว กติปาหํ เคเห วสิตฺวา พลํ คเหตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อิมํ พฺราหฺมณมหาสาลกญฺญํ มยฺหํ จณฺฑาลเคเห วาสาเปสึ, หนฺท, ทานิ ตํ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺตํ กริสฺสามี’’ติ. โส อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ปพฺพชิตฺวา สตฺตาหพฺภนฺตเรเยว อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจาภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา อิทฺธิยา จณฺฑาลคามทฺวาเร โอตริตฺวา เคหทฺวาเร ฐิโต ทิฏฺฐมงฺคลิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘สามิ, กิสฺส มํ อนาถํ กตฺวา ปพฺพชิโตสี’’ติ ปริเทวมานํ ‘‘ตฺวํ, ภทฺเท, มา จินฺตยิ, ตว โปราณกยสโต อิทานิ มหนฺตตรํ ยสํ กริสฺสามิ, ตฺวํ ปน ‘มหาพฺรหฺมา เม สามิโก, น มาตงฺโค, โส พฺรหฺมโลกํ คโต, อิโต สตฺตเม ทิวเส ปุณฺณมาย จนฺทมณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา อาคมิสฺสตี’ติ ปริสาสุ วเทยฺยาสี’’ติ วตฺวา หิมวนฺตเมว คโต. དེ་ལྟར་ཁྱིམ་དུ་སོང་ནས་རིགས་འདྲེས་པའི་འཁྲིག་པ་མ་བྱས་པར་ཉིན་ཤས་རིང་ཁྱིམ་དུ་བསྡད་དེ། སྟོབས་རྙེད་པ་ན་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་པ། “ངས་བྲམ་ཟེ་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་བུ་མོ་འདི་བདག་གི་གདོལ་པའི་ཁྱིམ་དུ་གནས་པར་བྱས་སོ། །འོ་ན། ད་ནི་མོ་ལ་རྙེད་པ་དང་གྲགས་པའི་མཆོག་ཐོབ་པར་བྱའོ།།” ཞེས་ནགས་སུ་ཞུགས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། ཞག་བདུན་གྱི་ནང་དུ་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་མངོན་ཤེས་ལྔ་བསྐྱེད་དེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་གདོལ་པའི་གྲོང་གི་སྒོ་དྲུང་དུ་བབས་ནས་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་བཞུགས་ཏེ། དིཊྛམངྒལིཀཱ་བོས་པ་ན། མོས་ “ཇོ་བོ། ཅིའི་ཕྱིར་ང་མགོན་མེད་དུ་བྱས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་།” ཞེས་ངུ་བཞིན་པ་ལ། “བཟང་མོ། མ་སེམས་ཤིག ཁྱོད་ཀྱི་སྔོན་གྱི་གྲགས་པ་ལས་ཀྱང་ད་ལྟ་ཆེས་ཆེ་བའི་གྲགས་པ་བྱའོ། །ཁྱོད་ཀྱིས་ནི་འཁོར་གྱི་ནང་དུ་ ‘ཚངས་པ་ཆེན་པོ་ནི་ངའི་ཁྱོ་ཡིན་གྱི། མ་ཏང་ག་ནི་མ་ཡིན། ཁོང་ནི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་གཤེགས་སོ། །འདི་ནས་ཉིན་བདུན་པ་ཉ་བའི་ཚེ་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་བཤགས་ནས་བྱོན་པར་འགྱུར་རོ།།’ ཞེས་སྨྲོས་ཤིག” ཅེས་གསུངས་ནས་གངས་རིའི་ཕྱོགས་སུ་གཤེགས་སོ།། ทิฏฺฐมงฺคลิกาปิ พาราณสิยํ มหาชนมชฺเฌ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ ตถา กเถสิ. อถ ปุณฺณมทิวเส โพธิสตฺโต จนฺทมณฺฑลสฺส คคนมชฺเฌ ฐิตกาเล พฺรหฺมตฺตภาวํ มาเปตฺวา จนฺทมณฺฑลํ ภินฺทิตฺวา ทฺวาทสโยชนิกํ พาราณสึ สกลํ กาสิรฏฺฐญฺจ เอโกภาสํ กตฺวา อากาสโต โอตริตฺวา พาราณสิยา อุปริ ติกฺขตฺตุํ ปริพฺภมิตฺวา มหาชเนน คนฺธมาลาทีหิ ปูชิยมาโน จณฺฑาลคามาภิมุโข อโหสิ. พฺรหฺมภตฺตา สนฺนิปติตฺวา ตํ จณฺฑาลคามกํ คนฺตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกาย เคหํ สุทฺธวตฺถคนฺธมาลาทีหิ เทววิมานํ วิย อลงฺกรึสุ. ทิฏฺฐมงฺคลิกา จ ตทา อุตุนี โหติ. มหาสตฺโต ตตฺถ คนฺตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกํ องฺคุฏฺเฐน นาภิยํ ปรามสิตฺวา ‘‘ภทฺเท, คพฺโภ เต ปติฏฺฐิโต, ตฺวํ ปุตฺตํ วิชายิสฺสสิ, ตฺวมฺปิ ปุตฺโตปิ เต ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺตา ภวิสฺสถ, ตว สีสโธวนอุทกํ สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ อภิเสโกทกํ ภวิสฺสติ, นฺหาโนทกํ ปน เต อมโตทกํ ภวิสฺสติ, เย นํ สีเส อาสิญฺจิสฺสนฺติ, เต สพฺพโรเคหิ มุจฺจิสฺสนฺติ, กาฬกณฺณิยา จ ปริมุจฺจิสฺสนฺติ, ตว ปาทปิฏฺเฐ สีสํ ฐเปตฺวา วนฺทนฺตา สหสฺสํ ทสฺสนฺติ, กถาสวนฏฺฐาเน ฐตฺวา วนฺทนฺตา สตํ ทสฺสนฺติ, จกฺขุปเถ ฐตฺวา วนฺทนฺตา เอเกกํ กหาปณํ ทตฺวา วนฺทิสฺสนฺติ, อปฺปมตฺตา โหหี’’ติ ตํ โอวทิตฺวา เคหา นิกฺขมฺม มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว จนฺทมณฺฑลํ ปาวิสิ. དིཊྛམངྒལིཀཱ་ཡང་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་དབུས་སུ་གནས་དེ་དང་དེར་དེ་བཞིན་དུ་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་ཟླ་བ་ཉ་བའི་ཉིན་མོར། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ནམ་མཁའི་དབུས་སུ་གནས་པའི་ཚེ། ཚངས་པའི་ལུས་སུ་སྤྲུལ་ཏེ་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་བཤགས་ནས། དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཡོད་པའི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་དང་ཀཱ་ཤིའི་ཡུལ་འཁོར་མཐའ་དག་ལ་འོད་གཅིག་ཏུ་སྣང་བར་བྱས་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ནས་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་སྟེང་དུ་ལན་གསུམ་བསྐོར་བ་བྱས་ཤིང་། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་དྲི་དང་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པས་མཆོད་བཞིན་དུ་གདོལ་པའི་གྲོང་གི་ཕྱོགས་སུ་གཤེགས་སོ། །ཚངས་པ་ལ་དད་པ་རྣམས་འདུས་ནས་གདོལ་པའི་གྲོང་ཆུང་དེར་སོང་སྟེ། དིཊྛམངྒལིཀཱའི་ཁྱིམ་དེ་གོས་གཙང་མ་དང་དྲི་དང་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པས་ལྷའི་གཞལ་ཡས་ཁང་བཞིན་དུ་བརྒྱན་ཏོ། །དེའི་ཚེ་དིཊྛམངྒལིཀཱ་ཡང་ཟླ་མཚན་བབས་པ་ཡིན་ནོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེར་གཤེགས་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱའི་ལྟེ་བར་མཐེ་བོང་གིས་རེག་སྟེ། “བཟང་མོ། ཁྱོད་ཀྱི་མངལ་ཆགས་སོ། །ཁྱོད་ཀྱིས་བུ་ཞིག་བཙའ་བར་འགྱུར་རོ། །ཁྱོད་དང་ཁྱོད་ཀྱི་བུ་གཉིས་ཀའང་རྙེད་པ་དང་གྲགས་པའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པར་འགྱུར་རོ། །ཁྱོད་ཀྱི་མགོ་བོ་བཀྲུས་པའི་ཆུ་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་གི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་བསྐུར་བའི་ཆུར་འགྱུར་རོ། །ཁྱོད་ཀྱི་ཁྲུས་ཆུ་ནི་བདུད་རྩིའི་ཆུར་འགྱུར་རོ། །གང་དག་དེ་རང་གི་མགོ་ལ་བླུགས་པར་བྱེད་པ་དེ་དག་ནི་ནད་ཐམས་ཅད་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་རོ། །བཀྲ་མི་ཤིས་པ་ལས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་ཐར་བར་འགྱུར་རོ། །ཁྱོད་ཀྱི་རྐང་སྟེགས་ལ་མགོ་བོ་གཏུགས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སྟོང་སྦྱིན་པར་བྱེད་ལ། གཏམ་ཐོས་པའི་གནས་སུ་ལངས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བརྒྱ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ། །མིག་གི་ལམ་དུ་ལངས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཀཱརྵཱ་པ་ཎ་རེ་རེ་བྱིན་ནས་ཕྱག་འཚལ་བར་འགྱུར་རོ། །བག་ཡོད་པར་གྱིས་ཤིག” ཅེས་མོ་ལ་གདམས་ནས། ཁྱིམ་ལས་བྱུང་སྟེ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་བལྟས་བཞིན་དུ་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་ཞུགས་སོ། ། พฺรหฺมภตฺตา [Pg.152] สนฺนิปติตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกํ มหนฺเตน สกฺกาเรน นครํ ปเวเสตฺวา มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน ตตฺถ วสาเปสุํ. เทววิมานสทิสญฺจสฺสา นิเวสนํ กาเรสุํ. ตตฺถ เนตฺวา อุฬารํ ลาภสกฺการํ อุปนาเมสุํ. ปุตฺตลาภาทิ สพฺโพ โพธิสตฺเตน วุตฺตสทิโสว อโหสิ. โสฬสสหสฺสา พฺราหฺมณา ทิฏฺฐมงฺคลิกาย ปุตฺเตน สห นิพทฺธํ ภุญฺชนฺติ, สหสฺสมตฺตา นํ ปริวาเรนฺติ, อเนกสหสฺสานํ ทานํ ทียติ. อถ มหาสตฺโต ‘‘อยํ อฏฺฐาเน อภิปฺปสนฺโน, หนฺทสฺส ทกฺขิเณยฺเย ชานาเปสฺสามี’’ติ ภิกฺขาย จรนฺโต ตสฺสา เคหํ คนฺตฺวา เตน สทฺธึ สลฺลปิตฺวา อคมาสิ. อถ กุมาโร คาถมาห – ཚངས་པ་ལ་དད་པ་རྣམས་འདུས་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བཅུག་སྟེ། དཔལ་དང་གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོས་དེར་གནས་པར་བྱས་སོ། །མོ་ལ་ལྷའི་གཞལ་ཡས་ཁང་དང་འདྲ་བའི་ཁྱིམ་ཞིག་ཀྱང་བྱས་སོ། །དེར་ཁྲིད་ནས་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་སོ། །བུ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་གསུངས་པ་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་ཏོ། །བྲམ་ཟེ་ཆིག་ཁྲི་དྲུག་སྟོང་གིས་དིཊྛམངྒལིཀཱའི་བུ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྟག་ཏུ་ཟས་ཟ་ཞིང་། སྟོང་ཙམ་གྱིས་ཁོང་ལ་བསྐོར་ཏེ། སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས། “འདི་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་མངོན་པར་དད་པ་ཞིག་སྟེ། ཀྱེ་ཧུད། ཁོ་བོས་ཁོ་ལ་སྦྱིན་གནས་ཤེས་པར་བྱའོ་” སྙམ་ནས། བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བཞིན་དུ་མོའི་ཁྱིམ་དུ་གཤེགས་ཏེ། ཁོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གཏམ་གླེང་བྱས་ནས་གཤེགས་སོ། །དེ་ནས་གཞོན་ནུས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་སྨྲས་སོ། ། ‘‘กุโต นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี, โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว; สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ, โก เร ตุวํ โหสิ อทกฺขิเณยฺโย’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๑); “གནས་ངན་པར་གནས་པ་ཁྱོད་གང་ནས་འོངས་པ་ཡིན། །གླེན་པ་རྡུལ་གྱི་ཤ་ཟ་བཞིན་དུ་སྣང་། །ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་གོས་མགུལ་དུ་གྱོན་པ། །ཀྱེ་ཧུད། སྦྱིན་གནས་མ་ཡིན་པ་ཁྱོད་སུ་ཞིག་ཡིན། །” เตน วุตฺตํ อนาจารํ อสหมานา เทวตา ตสฺส เตสญฺจ โสฬสสหสฺสานํ พฺราหฺมณานํ มุขํ วิปริวตฺเตสุํ. ตํ ทิสฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกา มหาสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. โพธิสตฺโต ‘‘ตสฺส อนาจารํ อสหนฺเตหิ ยกฺเขหิ โส วิปฺปกาโร กโต, อปิ จ โข ปน อิมํ อุจฺฉิฏฺฐปิณฺฑกํ เตสํ มุเข อาสิญฺจิตฺวา ตํ วิปฺปการํ วูปสเมหี’’ติ อาห. สาปิ ตถา กตฺวา ตํ วูปสเมสิ. อถ ทิฏฺฐมงฺคลิกา ปุตฺตํ อาห – ‘‘ตาต, อิมสฺมึ โลเก ทกฺขิเณยฺยา นาม มาตงฺคปณฺฑิตสทิสา ภวนฺติ, น อิเม พฺราหฺมณา วิย ชาติมตฺเตน, มนฺตสชฺฌายนมตฺเตน วา มานตฺถทฺธา’’ติ วตฺวา เย ตทา สีลาทิคุณวิเสสยุตฺตา ฌานสมาปตฺติลาภิโน เจว ปจฺเจกพุทฺธา จ, ตตฺเถวสฺส ปสาทํ อุปฺปาเทสีติ. ཁོས་སྨྲས་པའི་ཚུལ་མིན་གྱི་ཚིག་དེ་མ་བཟོད་པར་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོ་དང་བྲམ་ཟེ་ཆིག་ཁྲི་དྲུག་སྟོང་པོ་དེ་དག་གི་གདོང་རྒྱབ་ཏུ་བསྒྱུར་ཏོ། །དེ་མཐོང་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་གམ་དུ་སོང་སྟེ་དོན་དེ་གསོལ་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས། “ཁོའི་ཚུལ་མིན་གྱི་སྤྱོད་པ་མ་བཟོད་པའི་གནོད་སྦྱིན་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པ་འགྱུར་བ་དེ་བྱས་པ་ཡིན། འོན་ཀྱང་ཟས་ལྷག་གི་ཟན་གོང་འདི་དག་ཁོ་ཚོའི་ཁར་བླུགས་ཏེ་རྣམ་པ་འགྱུར་བ་དེ་ཞི་བར་གྱིས་ཤིག་” ཅེས་གསུངས་སོ། །མོས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་ཏེ་དེ་ཞི་བར་བྱས་སོ། །དེ་ནས་དིཊྛམངྒལིཀཱས་བུ་ལ་སྨྲས་པ། “བུ་ཉིད། འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྦྱིན་གནས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཱ་ཏངྒ་མཁས་པ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཡིན་གྱི། བྲམ་ཟེ་འདི་དག་བཞིན་དུ་རིགས་ཙམ་དང་། གསང་སྔགས་བཟླས་པ་ཙམ་གྱིས་ང་རྒྱལ་གྱིས་ཁེངས་པ་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བཤད་ནས། གང་དག་དེའི་ཚེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་ཞིང་བསམ་གཏན་དང་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་དང་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ། དེ་ཉིད་དུ་ཁོའི་དད་པ་བསྐྱེད་དོ། ། ตทา เวตฺตวตีนคเร ชาติมนฺโต นาม เอโก พฺราหฺมโณ ปพฺพชิตฺวาปิ ชาตึ นิสฺสาย มหนฺตํ มานมกาสิ. มหาสตฺโต ‘‘ตสฺส มานํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ ตํ ฐานํ คนฺตฺวา ตสฺสาสนฺเน อุปริโสเต วาสํ กปฺเปสิ. เตน วุตฺตํ – དེའི་ཚེ་ཝེཏྟ་ཝ་ཏཱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཛཱ་ཏི་མནྟ་ཞེས་བྱ་བའི་བྲམ་ཟེ་ཞིག་རབ་ཏུ་བྱུང་ཡང་རིགས་ལ་བརྟེན་ནས་ང་རྒྱལ་ཆེན་པོ་བྱེད་དོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས། “ཁོའི་ང་རྒྱལ་བཅག་པར་བྱའོ་” སྙམ་ནས། གནས་དེར་གཤེགས་ཏེ། ཁོའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཆུ་སྟོད་དུ་གནས་བཅས་སོ། །དེས་གསུངས་པ། ๖๑. ༦༡. ‘‘อหญฺจ พฺราหฺมโณ เอโก, คงฺคากูเล วสามุโภ; อหํ วสามิ อุปริ, เหฏฺฐา วสติ พฺราหฺมโณ’’ติ. “ང་དང་བྲམ་ཟེ་གཉིས་ཀ་ནི། །གངྒཱའི་འགྲམ་དུ་གནས་པ་ཡིན། །ང་ནི་ཆུ་ཡི་སྟོད་ན་གནས། །བྲམ་ཟེ་ཆུ་ཡི་སྨད་ན་གནས། །” อถ [Pg.153] มหาสตฺโต เอกทิวสํ ทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา ‘‘อิทํ ชาติมนฺตสฺส ชฏาสุ ลคฺคตู’’ติ อธิฏฺฐาย นทิยํ ปาเตสิ. ตํ ตสฺส อุทกํ อาจเมนฺตสฺส ชฏาสุ ลคฺคิ, โส ตํ ทิสฺวา ‘‘นสฺส วสลา’’ติ วตฺวา ‘‘กุโตยํ กาฬกณฺณี อาคโต, อุปธาเรสฺสามิ น’’นฺติ อุทฺธํโสตํ คจฺฉนฺโต มหาสตฺตํ ทิสฺวา ‘‘กึชาติโกสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘จณฺฑาโลสฺมี’’ติ. ‘‘ตยา นทิยํ ทนฺตกฏฺฐํ ปาติต’’นฺติ? ‘‘อาม, มยา’’ติ. ‘‘นสฺส, วสล, จณฺฑาล, กาฬกณฺณิ, มา อิธ วสิ, เหฏฺฐาโสเต วสา’’ติ วตฺวา เหฏฺฐาโสเต วสนฺเตนปิ ปาติเต ทนฺตกฏฺเฐ ปฏิโสตํ อาคนฺตฺวา ชฏาสุ ลคฺคนฺเต ‘‘นสฺส, วสล, สเจ อิธ วสิสฺสสิ, สตฺตเม ทิวเส สตฺตธา เต มุทฺธา ผลิสฺสตี’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ – དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སོ་ཤིང་བཅོས་ནས། “འདི་ཛཱ་ཏི་མནྟའི་རལ་པའི་གསེབ་ཏུ་ཆགས་པར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་ཏེ་ཆུ་བོར་བསྐྱུར་ཏོ། །དེ་ནི་ཁོས་ཆུ་འཐུང་བའི་ཚེ་རལ་པའི་གསེབ་ཏུ་ཆགས་སོ། །དེས་དེ་མཐོང་ནས་ “གདོལ་པ་ཕྱིར་སོང་” ཞེས་སྨྲས་ཏེ། “བཀྲ་མི་ཤིས་པ་འདི་གང་ནས་འོངས་པ་ཡིན། ངས་བརྟག་པར་བྱའོ་” སྙམ་ནས། ཆུ་སྟོད་དུ་འགྲོ་བཞིན་པས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་མཐོང་ནས། “ཁྱོད་རིགས་གང་ཡིན་” ཞེས་དྲིས་སོ། །“ང་ནི་གདོལ་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“ཁྱོད་ཀྱིས་ཆུ་བོར་སོ་ཤིང་བསྐྱུར་རམ་” ཞེས་དྲིས་པར། “འོན་ཏེ། ངས་བསྐྱུར་ཏོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“གདོལ་པ་ཕྱིར་སོང་། གདོལ་པ་བཀྲ་མི་ཤིས་པ། འདིར་མ་གནས་པར་ཆུ་སྨད་དུ་གནས་ཤིག་” ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཆུ་སྨད་དུ་གནས་པས་བསྐྱུར་བའི་སོ་ཤིང་ཡང་ཆུ་གྱེན་དུ་འབབ་པ་བཞིན་འོངས་ནས་རལ་པའི་གསེབ་ཏུ་ཆགས་པའི་ཚེ། “གདོལ་པ་ཕྱིར་སོང་། གལ་ཏེ་ཁྱོད་འདིར་གནས་ན། ཉིན་བདུན་པ་ལ་ཁྱོད་ཀྱི་མགོ་བོ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་འགས་པར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེས་གསུངས་པ། ๖๒. ༦༢. ‘‘วิจรนฺโต อนุกูลมฺหิ, อุทฺธํ เม อสฺสมทฺทส; ตตฺถ มํ ปริภาเสตฺวา, อภิสปิ มุทฺธผาลน’’นฺติ. “ཆུ་འགྲམ་དུ་རྒྱུ་བཞིན་པས། །གྱེན་དུ་ངའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་མཐོང་། །དེར་ང་ལ་སྤྱོས་ནས། །མགོ་བོ་འགས་པའི་དམོད་མོ་བོར་ཏོ། །” ตตฺถ วิจรนฺโต อนุกูลมฺหีติ อุจฺฉิฏฺฐทนฺตกฏฺเฐ อตฺตโน ชฏาสุ ลคฺเค ตสฺส อาคมนคเวสนวเสน คงฺคาย ตีเร อนุวิจรนฺโต. อุทฺธํ เม อสฺสมทฺทสาติ อตฺตโน วสนฏฺฐานโต อุปริโสเต มม อสฺสมํ ปณฺณสาลํ อทฺทกฺขิ. ตตฺถ มํ ปริภาเสตฺวาติ มม อสฺสมํ อาคนฺตฺวา ชาตึ สุตฺวา ตโตว ปฏิกฺกมิตฺวา สวนูปจาเร ฐตฺวา ‘‘นสฺส, วสล จณฺฑาล, กาฬกณฺณิ มา อิธ วสี’’ติอาทีนิ วตฺวา ภเยน สนฺตชฺเชตฺวา. อภิสปิ มุทฺธผาลนนฺติ ‘‘สเจ ชีวิตุกาโมสิ, เอตฺโตว สีฆํ ปลายสฺสู’’ติ วตฺวา ‘‘สเจ น ปกฺกมิสฺสติ, อิโต เต สตฺตเม ทิวเส สตฺตธา มุทฺธา ผลตู’’ติ เม อภิสปํ อทาสิ. དེ་ལ་ ‘ཆུ་འགྲམ་དུ་རྒྱུ་བཞིན་པས་’ ཞེས་པ་ནི། སོ་ཤིང་གི་ལྷག་མ་རང་གི་རལ་པའི་གསེབ་ཏུ་ཆགས་པའི་ཚེ། དེ་གང་ནས་འོངས་པ་འཚོལ་བའི་ཕྱིར་གངྒཱའི་འགྲམ་དུ་རྒྱུ་བའོ། །‘གྱེན་དུ་ངའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་མཐོང་’ ཞེས་པ་ནི། རང་གི་གནས་ས་ལས་ཆུ་སྟོད་དུ་ངའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལོ་མའི་སྤྱིལ་པོ་མཐོང་བའོ། །‘དེར་ང་ལ་སྤྱོས་ནས་’ ཞེས་པ་ནི། ངའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་འོངས་ནས་རིགས་ཐོས་ཏེ་དེ་ཉིད་ལས་ཕྱིར་ལོག་ནས། ཐོས་པའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ལངས་ཏེ། “གདོལ་པ་ཕྱིར་སོང་། གདོལ་པ་བཀྲ་མི་ཤིས་པ། འདིར་མ་གནས་ཤིག་” ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྨྲས་ཏེ་འཇིགས་པས་བསྡིགས་པའོ། །‘མགོ་བོ་འགས་པའི་དམོད་མོ་བོར་ཏོ་’ ཞེས་པ་ནི། “གལ་ཏེ་འཚོ་བར་འདོད་ན། འདི་ནས་མྱུར་དུ་བྲོས་ཤིག་” ཅེས་སྨྲས་ནས། “གལ་ཏེ་མི་འགྲོ་ན། འདི་ནས་ཉིན་བདུན་པ་ལ་ཁྱོད་ཀྱི་མགོ་བོ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་འགས་པར་གྱུར་ཅིག་” ཅེས་ང་ལ་དམོད་མོ་བོར་བའོ། ། กึ ปน ตสฺส อภิสเปน มุทฺธา ผลตีติ? น ผลติ, กุหโก ปน โส, เอวมยํ มรณภยตชฺชิโต สุทูรํ ปกฺกมิสฺสตีติ สญฺญาย สนฺตาสนตฺถํ ตถา อาห. འོ་ན། ཁོའི་དམོད་མོས་མགོ་བོ་འགས་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མི་འགས་སོ། །འོན་ཀྱང་ཁོ་ནི་གྱ་གྱུ་ཅན་ཞིག་སྟེ། “འདི་ལྟར་འདི་ནི་འཆི་བའི་འཇིགས་པས་བསྡིགས་ཏེ་ཤིན་ཏུ་རྒྱང་རིང་པོར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་” སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས། སྐྲག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དེ་སྐད་སྨྲས་སོ། ། ๖๓. ยทิหํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยนฺติ ตสฺส มานตฺถทฺธสฺส กูฏชฏิลสฺส อหํ ยทิ กุชฺเฌยฺยํ. ยทิ สีลํ น โคปเยติ สีลํ ยทิ น รกฺเขยฺยํ, อิทํ สีลํ นาม ชีวิตนิรเปกฺขํ สมฺมเทว รกฺขิตพฺพนฺติ ยทิ น จินฺเตยฺยนฺติ อตฺโถ. โอโลเกตฺวานหํ ตสฺส, กเรยฺยํ ฉาริกํ วิยาติ สจาหํ ตทา ตสฺส อปฺปตีโต อภวิสฺสํ. มม จิตฺตาจารํ ญตฺวา มยิ อภิปฺปสนฺนา เทวตา ขเณเนว ตํ ภสฺมมุฏฺฐึ วิย วิทฺธํเสยฺยุนฺติ อธิปฺปาโย. สตฺถา ปน [Pg.154] ตทา อตฺตโน อปฺปตีตภาเว สติ เทวตาหิ สาเธตพฺพํ ตสฺส อนตฺถํ อตฺตนา กตฺตพฺพํ วิย กตฺวา เทเสสิ ‘‘กเรยฺยํ ฉาริกํ วิยา’’ติ. ༦༣. ‘གལ་ཏེ་ང་ཁོ་ལ་ཁྲོ་བར་གྱུར་ན་’ ཞེས་པ་ནི། ང་རྒྱལ་གྱིས་ཁེངས་པའི་རལ་པ་ཅན་རྫུན་མ་དེ་ལ་གལ་ཏེ་ང་ཁྲོ་བར་གྱུར་ནའོ། །‘གལ་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་མི་སྲུང་ན་’ ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་མི་བསྲུང་ནའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ནི་སྲོག་ལ་མ་ལྟོས་པར་ཡང་དག་པར་བསྲུང་བར་བྱའོ་སྙམ་དུ་གལ་ཏེ་མི་བསམ་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །‘ངས་ཁོ་ལ་བལྟས་ནས། ཐལ་བ་བཞིན་དུ་བྱའོ་’ ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་དེའི་ཚེ་ང་ཁོ་ལ་མི་དགའ་བར་གྱུར་ན། ངའི་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཤེས་ནས་ང་ལ་མངོན་པར་དད་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ཁོ་ཐལ་བའི་སྤར་མོ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་འཇིག་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པའོ། །འོན་ཀྱང་སྟོན་པས་དེའི་ཚེ་རང་ཉིད་མི་དགའ་བར་གྱུར་པ་ན། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཁོའི་ཕུང་ཀྲོལ་དེ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བྱ་བ་བཞིན་དུ་མཛད་ནས། “ཐལ་བ་བཞིན་དུ་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། วิตณฺฑวาที ปนาห – ‘‘โพธิสตฺโตว ตํ ชฏิลํ อิจฺฉมาโน อิทฺธิยา ฉาริกํ กเรยฺย, เอวญฺหิ สติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺโถ อุชุกเมว นีโต โหตี’’ติ. โส เอวมสฺส วจนีโย – ‘‘ตฺวํ อิทฺธิยา ปรูปฆาตํ วทสิ, อิทฺธิ นาเมสา อธิฏฺฐานา อิทฺธิ, วิกุพฺพนา อิทฺธิ, มโนมยา อิทฺธิ, ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ, สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ, อริยา อิทฺธิ, กมฺมวิปากชา อิทฺธิ, ปุญฺญวโต อิทฺธิ, วิชฺชามยา อิทฺธิ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปฺปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธีติ ทสวิธา. ตตฺถ ‘‘กตรํ อิทฺธึ วเทสี’’ติ? ‘‘ภาวนามย’’นฺติ. ‘‘กึ ปน ภาวนามยาย ปรูปฆาตกมฺมํ โหตี’’ติ? อาม, เอกจฺเจ อาจริยา ‘‘เอกวารํ โหตี’’ติ วทนฺติ, ยถา หิ ปรํ ปหริตุกาเมน อุทกภริเต ฆเฏ ขิตฺเต ปโรปิ ปหรียติ, ฆโฏปิ ภิชฺชติ, เอวเมว ภาวนามยาย อิทฺธิยา เอกวารํ ปรูปฆาตกมฺมํ โหติ, ตโต ปฏฺฐาย ปน สา นสฺสติ. སྨྲ་འཁྱོག་སྨྲ་བ་དག་གིས་སྨྲས་པ། “བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཉིད་ཀྱིས་རལ་པ་ཅན་དེ་ལ་འདོད་བཞིན་དུ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་ཐལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ལྟར་ཡིན་ན་གཞུང་འདིའི་དོན་དྲང་པོར་བཀྲལ་བ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སོ། །དེ་ལ་འདི་སྐད་བརྗོད་པར་བྱ་སཏེ། “ཁྱོད་ཀྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པར་སྨྲ་ན། རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། རྣམ་པར་འཕྲུལ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། འཕགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། བསོད་ནམས་ལྡན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། རིག་སྔགས་ལས་གྲུབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། གནས་དེ་དང་དེར་ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རྫུ་འཕྲུལ་ཏེ་རྣམ་པ་བཅུ་ཡོད་དོ། །དེ་དག་ལས་ཁྱོད་ཀྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་གང་ཞིག་སྨྲ་བ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན།” “བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སོ། །“འོ་ན། བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་ལས་སུ་འགྱུར་རམ་” ཞེ་ན། འོན་ཏེ། སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་ནི་ “ལན་གཅིག་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུང་སྟེ། དཔེར་ན། གཞན་ལ་བརྡེག་པར་འདོད་པས་ཆུས་གང་བའི་བུམ་པ་བསྐྱུར་བ་ན། གཞན་ལའང་ཕོག་ཅིང་བུམ་པའང་འཇིག་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་ལན་གཅིག་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་ལས་སུ་འགྱུར་ལ། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེ་ནི་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། ། อถ โส ‘‘ภาวนามยาย อิทฺธิยา เนว เอกวารํ น ทฺเววารํ ปรูปฆาตกมฺมํ โหตี’’ติ วตฺวา ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘กึ ภาวนามยา อิทฺธิ กุสลา อกุสลา อพฺยากตา, สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สวิตกฺกสวิจารา อวิตกฺกวิจารมตฺตา อวิตกฺกอวิจารา, กามาวจรา รูปาวจรา อรูปาวจรา’’ติ? ชานนฺโต ‘‘ภาวนามยา อิทฺธิ กุสลา อพฺยากตา วา อทุกฺขมสุขเวทนิยา อวิตกฺกอวิจารา รูปาวจรา จา’’ติ วกฺขติ. โส วตฺตพฺโพ ‘‘ปาณาติปาตเจตนา กุสลาทีสุ กตรํ โกฏฺฐาสํ ภชตี’’ติ? ชานนฺโต วกฺขติ ‘‘ปาณาติปาตเจตนา อกุสลาว ทุกฺขเวทนาว สวิตกฺกสวิจาราว กามาวจราวา’’ติ. เอวํ สนฺเต ‘‘ตว ปญฺโห เนว กุสลตฺติเกน สเมติ, น เวทนาตฺติเกน น วิตกฺกตฺติเกน น ภูมนฺตเรนา’’ติ ปาฬิยา วิโรธํ ทสฺเสตฺวา สญฺญาเปตพฺโพ. ยทิ ปน โส ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต อญฺญิสฺสา กุจฺฉิคตํ คพฺภํ ปาปเกน มนสานุเปกฺขิตา โหติ ‘อโห วต ยํ ตํ กุจฺฉิคตํ คพฺภํ น โสตฺถินา อภินิกฺขเมยฺยา’ติ. เอวมฺปิ, ภิกฺขเว, กุลุมฺปสฺส อุปฆาโต โหตี’’ติ [Pg.155] สงฺคีตึ อนารุฬฺหํ กุลุมฺปสุตฺตํ อุทาหเรยฺย. ตสฺสาปิ ‘‘ตฺวํ อตฺถํ น ชานาสิ. อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโตติ หิ เอตฺถ น ภาวนามยา อิทฺธิ อธิปฺเปตา, อาถพฺพนิกา อิทฺธิ อธิปฺเปตา. สา หิ เอตฺถ ลพฺภมานา ลพฺภตีติ ภาวนามยาย อิทฺธิยา ปรูปฆาโต น สมฺภวติเยวา’’ติ สญฺญาเปตพฺโพ. โน เจ สญฺญตฺตึ อุเปติ, กมฺมํ กตฺวา อุยฺโยเชตพฺโพ. ตสฺมา ยถาวุตฺตนเยเนเวตฺถ คาถาย อตฺโถ เวทิตพฺโพ. དེ་ནས་ཁོ་ལ་ "བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་ལན་གཅིག་གམ་ལན་གཉིས་ཀྱང་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་ལས་མི་འགྱུར་རོ་" ཞེས་བརྗོད་དེ་འདི་ལྟར་དྲི་བར་བྱ་སྟེ། "ཅི་བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི་དགེ་བ་འམ། མི་དགེ་བ་འམ། ལུང་མ་བསྟན་ཏམ། བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་ནམ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་ནམ། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་ནམ། རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པའམ། རྟོག་པ་མེད་ལ་དཔྱོད་པ་ཙམ་དང་ལྡན་པའམ། རྟོག་པའང་མེད་ལ་དཔྱོད་པའང་མེད་པའམ། འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའམ། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའམ། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཞིག་གམ།" ཞེས་སོ། །ཤེས་བཞིན་དུ་ཁོས་ "བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ནི་དགེ་བ་འམ་ལུང་མ་བསྟན་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་། རྟོག་པའང་མེད་ལ་དཔྱོད་པའང་མེད་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། "སྲོག་གཅོད་པའི་སེམས་པ་ནི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་ཕུང་པོ་གང་ལ་གཏོགས་པ་ཡིན་ནམ།" ཞེས་སོ། །ཤེས་བཞིན་དུ་ཁོས་ "སྲོག་གཅོད་པའི་སེམས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་ཁོ་ན་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ཁོ་ན་དང་། རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་ཁོ་ན་དང་། འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་" ཞེས་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡིན་ན། "ཁྱོད་ཀྱི་དྲི་བ་ནི་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་དང་ཡང་མི་མཐུན། ཚོར་བའི་གསུམ་ཚན་དང་ཡང་མི་མཐུན། རྟོག་པའི་གསུམ་ཚན་དང་ཡང་མི་མཐུན། ས་མཚམས་གཞན་དང་ཡང་མི་མཐུན་ནོ་" ཞེས་ལུང་དང་འགལ་བ་བསྟན་ནས་གོ་བར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་ཁོས་ "དགེ་སློང་དག་... འདི་ན་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་སེམས་ལ་དབང་ཐོབ་པ་ཞིག་གིས་གཞན་གྱི་མངལ་དུ་གནས་པའི་བུ་ལ་བསམ་པ་ངན་པས་ 'ཀྱེ་མ་མངལ་དུ་གནས་པའི་བུ་འདི་བདེ་བར་ཕྱིར་མི་འབྱུང་བར་གྱུར་ཅིག་' ཅེས་བསམས་ན། དགེ་སློང་དག་... འདི་ལྟར་ཡང་མངལ་གྱི་བུ་ལ་གནོད་པ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་བཀའ་བསྡུ་ལ་མ་གཏོགས་པའི་ཀུ་ལུམ་པ་སཱུ་ཏྲ་ (Kulumpasutta) ལུང་དུ་འདྲེན་ན། དེ་ལའང་ "ཁྱོད་ཀྱིས་དོན་མི་ཤེས་ཏེ། 'རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་སེམས་ལ་དབང་ཐོབ་པ་' ཞེས་པ་འདིར་བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་མི་བྱ་བར། རིག་བྱེད་ཀྱི་མཐུ་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་བྱའོ། །དེ་ནི་འདིར་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ཡིན་པས་ན། བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ནི་གཏན་ནས་མི་སྲིད་དོ་" ཞེས་གོ་བར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་གོ་བ་མ་རྙེད་ན། ལས་བྱས་ཏེ་བསྐྲད་པར་བྱའོ། །དེས་ན་འདིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ตถา ปน เตน อภิสปิโต มหาสตฺโต ‘‘สจาหํ เอตสฺส กุชฺฌิสฺสามิ, สีลํ เม อรกฺขิตํ ภวิสฺสติ, อุปาเยเนวสฺส มานํ ภินฺทิสฺสามิ, สา จสฺส รกฺขา ภวิสฺสตี’’ติ สตฺตเม ทิวเส สูริยุคฺคมนํ วาเรสิ. มนุสฺสา สูริยสฺส อนุคฺคมเนน อุพฺพาฬฺหา ชาติมนฺตตาปสํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห สูริยสฺส อุคฺคนฺตุํ น เทถา’’ติ ปุจฺฉึสุ. โส ‘‘น เมตํ กมฺมํ, คงฺคาตีเร ปน เอโก จณฺฑาลตาปโส วสติ, ตสฺเสตํ กมฺมํ สิยา’’ติ อาห. มนุสฺสา มหาสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห สูริยสฺส อุคฺคนฺตุํ น เทถา’’ติ ปุจฺฉึสุ. ‘‘อามาวุโส’’ติ. ‘‘กึการณา’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ กุลูปกตาปโส มํ นิรปราธํ อภิสปิ, ตสฺมึ อาคนฺตฺวา ขมาปนตฺถํ มม ปาเทสุ ปติเต สูริยํ วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ. เต คนฺตฺวา ตํ อากฑฺฒนฺตา อาเนตฺวา มหาสตฺตสฺส ปาทมูเล นิปชฺชาเปตฺวา ขมาเปตฺวา ‘‘สูริยํ วิสฺสชฺเชถ, ภนฺเต’’ติ อาหํสุ. ‘‘น สกฺกา วิสฺสชฺเชตุํ, สจาหํ วิสฺสชฺเชสฺสามิ, อิมสฺส สตฺตธา มุทฺธา ผลิสฺสตี’’ติ. ‘‘อถ, ภนฺเต, กึ กโรมา’’ติ. มหาสตฺโต ‘‘มตฺติกาปิณฺฑํ อาหรถา’’ติ อาหราเปตฺวา ‘‘อิมํ ตาปสสฺส สีเส ฐเปตฺวา ตาปสํ โอตาเรตฺวา อุทเก ฐเปถ, ยทา สูริโย ทิสฺสติ, ตทา ตาปโส อุทเก นิมุชฺชตู’’ติ วตฺวา สูริยํ วิสฺสชฺเชสิ. สูริยรสฺมีหิ ผุฏฺฐมตฺเตว มตฺติกาปิณฺโฑ สตฺตธา ภิชฺชิ. ตาปโส อุทเก นิมุชฺชิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་ཡང་དེས་དམོད་མོ་བོར་བའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ "གལ་ཏེ་ང་ཁོ་ལ་ཁྲོ་བར་གྱུར་ན། ངའི་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་སྲུངས་པར་འགྱུར་རོ། །ཐབས་ཀྱིས་ཁོའི་ང་རྒྱལ་བཅག་པར་བྱ་ཞིང་། དེ་ཉིད་ཁོའི་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱང་འགྱུར་རོ་" ཞེས་བསམས་ནས་ཉིན་བདུན་པར་ཉི་མ་འཆར་བ་བཀག། མི་རྣམས་ཉི་མ་མ་ཤར་བས་ཉེན་ཏེ་རིགས་ལྡན་གྱི་དཀའ་ཐུབ་པ་ལ་ཉེ་བར་བཅར་ནས་ "བཙུན་པ། ཁྱེད་ཀྱིས་ཉི་མ་འཆར་དུ་མི་སྟེར་རམ།" ཞེས་དྲིས། ཁོས་ "འདི་ངའི་ལས་མ་ཡིན་ཏེ། གངྒཱའི་འགྲམ་ན་གདོལ་པའི་དཀའ་ཐུབ་པ་ཞིག་གནས་པ་དེའི་ལས་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་སྨྲས། མི་རྣམས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་ཉེ་བར་བཅར་ནས་ "བཙུན་པ། ཁྱེད་ཀྱིས་ཉི་མ་འཆར་དུ་མི་སྟེར་རམ།" ཞེས་དྲིས། "ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ དེ་དེ་བཞིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས། "ཅིའི་ཕྱིར་ལགས།" "ཁྱོད་ཅག་གི་བསྟེན་པའི་དཀའ་ཐུབ་པས་ང་ལ་ཉེས་པ་མེད་པར་དམོད་མོ་བོར་བས། ཁོ་འདིར་འོངས་ནས་བཟོད་པར་གསོལ་བའི་ཕྱིར་ངའི་རྐང་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ན་ཉི་མ་གཏོང་བར་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས། ཁོ་ཚོས་ཕྱིན་ཏེ་ཁོ་དྲུད་ནས་ཁྱེར་ཡོང་སྟེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས་བཟོད་པར་གསོལ་ཏེ། "བཙུན་པ། ཉི་མ་གཏང་དུ་གསོལ།" ཞེས་ཞུས། "གཏང་བར་མི་ནུས་ཏེ། གལ་ཏེ་ངས་བཏང་ན་འདིའི་མགོ་བོ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་འགས་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས། "འོ་ན་བཙུན་པ། བདག་ཅག་གིས་ཅི་བགྱི།" སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ "འཇིམ་གོང་ཞིག་ཁྱེར་ཤོག་" ཅེས་ཁྱེར་དུ་བཅུག་ནས། "འདི་དཀའ་ཐུབ་པའི་མགོ་ཐོག་ཏུ་བཞག་ནས་དཀའ་ཐུབ་པ་ཆུའི་ནང་དུ་ཕབ་སྟེ་བཞག་པར་གྱིས་ཤིག། ནམ་ཉི་མ་མཐོང་བའི་ཚེ་དཀའ་ཐུབ་པ་ཆུའི་ནང་དུ་བྱིང་བར་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་གསུངས་ནས་ཉི་མ་བཏང་། ཉི་མའི་འོད་ཟེར་ཕོག་མ་ཐག་ཏུ་འཇིམ་གོང་དེ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་གས་སོ། །དཀའ་ཐུབ་པ་ཆུའི་ནང་དུ་བྱིང་ངོ་། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๖๔. ༦༤. ‘‘ยํ โส ตทา มํ อภิสปิ, กุปิโต ทุฏฺฐมานโส; ตสฺเสว มตฺถเก นิปติ, โยเคน ตํ ปโมจยิ’’นฺติ. "གང་ཞིག་དེ་ཚེ་ཁྲོས་ཤིང་བསམ་ངན་པས། །ང་ལ་དམོད་མོ་བོར་བ་དེ་ཉིད་ནི། །ཁོ་རང་ཉིད་ཀྱི་སྤྱི་བོའི་ཐོག་ཏུ་བབས། །ཐབས་ཀྱིས་དེ་ལས་ཐར་བར་བྱས་པ་ཡིན། །" ཞེས་སོ། ། ตตฺถ ยํ โส ตทา มํ อภิสปีติ โส ชาติมนฺตชฏิโล ยํ มุทฺธผาลนํ สนฺธาย ตทา มํ อภิสปิ, มยฺหํ สปํ อทาสิ. ตสฺเสว มตฺถเก [Pg.156] นิปตีติ ตํ มยฺหํ อุปริ เตน อิจฺฉิตํ ตสฺเสว ปน อุปริ นิปติ นิปตนภาเวน อฏฺฐาสิ. เอวญฺเหตํ โหติ ยถา ตํ อปฺปทุฏฺฐสฺส ปทุสฺสโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ…เป… ปฏิวาตํว ขิตฺโต’’ติ (ธ. ป. ๑๒๕; สุ. นิ. ๖๖๗; ชา. ๑.๕.๙๔). โยเคน ตํ ปโมจยินฺติ ตํ ตสฺส ภาสิตํ มตฺถกผาลนํ อุปาเยน ตโต ปโมเจสึ, ตํ วา ชฏิลํ ตโต ปโมเจสึ, เยน อุปาเยน ตํ น โหติ, ตถา อกาสินฺติ อตฺโถ. དེ་ལ་ "གང་ཞིག་དེ་ཚེ་ང་ལ་དམོད་མོ་བོར་" ཞེས་པ་ནི། རིགས་ལྡན་གྱི་རལ་པ་ཅན་དེས་མགོ་བོ་འགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་དེ་ཚེ་ང་ལ་དམོད་མོ་བོར་ཞིང་ང་ལ་དམོད་པ་བྱས་པའོ། །"ཁོ་རང་ཉིད་ཀྱི་སྤྱི་བོའི་ཐོག་ཏུ་བབས་" ཞེས་པ་ནི། དེས་ངའི་སྟེང་དུ་འབབ་པར་འདོད་པ་དེ་ཉིད་ཁོ་རང་གི་སྟེང་དུ་བབས་ཤིང་བབས་པའི་ཚུལ་དུ་གནས་པའོ། །འདི་ནི་གནོད་པ་མེད་པ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་འདི་ལྟར་འགྱུར་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་ "གང་ཞིག་གནོད་པ་མེད་པའི་མི་ལ་གནོད་བྱེད་པ་... རླུང་གི་བཟློག་ཕྱོགས་སུ་གཏོར་བ་བཞིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཐབས་ཀྱིས་དེ་ལས་ཐར་བར་བྱས་" ཞེས་པ་ནི། དེས་སྨྲས་པའི་མགོ་བོ་འགས་པ་དེ་ལས་ཐབས་ཀྱིས་ཐར་བར་བྱས་པའམ། ཡང་ན་རལ་པ་ཅན་དེ་དེ་ལས་ཐར་བར་བྱས་པ་སྟེ། ཐབས་གང་གིས་དེ་མི་འབྱུང་བ་དེ་ལྟར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ยญฺหิ เตน ปารมิตาปริภาวนสมิทฺธาหิ นานาสมาปตฺติวิหารปริปูริตาหิ สีลทิฏฺฐิสมฺปทาหิ สุสงฺขตสนฺตาเน มหากรุณาธิวาเส มหาสตฺเต อริยูปวาทกมฺมํ อภิสปสงฺขาตํ ผรุสวจนํ ปยุตฺตํ, ตํ มหาสตฺตสฺส เขตฺตวิเสสภาวโต ตสฺส จ อชฺฌาสยผรุสตาย ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ หุตฺวา สเจ โส มหาสตฺตํ น ขมาเปสิ, สตฺตเม ทิวเส วิปจฺจนสภาวํ ชาตํ, ขมาปิเต ปน มหาสตฺเต ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาหิตตฺตา อวิปากธมฺมตํ อาปชฺชิ อโหสิกมฺมภาวโต. อยญฺหิ อริยูปวาทปาปสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส จ ธมฺมตา. ตตฺถ ยํ สตฺตเม ทิวเส โพธิสตฺเตน สูริยุคฺคมนนิวารณํ กตํ, อยเมตฺถ โยโคติ อธิปฺเปโต อุปาโย. เตน หิ อุพฺพาฬฺหา มนุสฺสา โพธิสตฺตสฺส สนฺติเก ตาปสํ อาเนตฺวา ขมาเปสุํ. โสปิ จ มหาสตฺตสฺส คุเณ ชานิตฺวา ตสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทสีติ เวทิตพฺพํ. ยํ ปนสฺส มตฺถเก มตฺติกาปิณฺฑสฺส ฐปนํ, ตสฺส จ สตฺตธา ผาลนํ กตํ, ตํ มนุสฺสานํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถํ, อญฺญถา หิ อิเม ปพฺพชิตาปิ สมานา จิตฺตสฺส วเส วตฺตนฺติ, น ปน จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺตีติ มหาสตฺตมฺปิ เตน สทิสํ กตฺวา คณฺเหยฺยุํ. ตทสฺส เนสํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายาติ. གང་གི་ཕྱིར་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་བསྒོམས་པས་གྲུབ་པ་དང་། སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་གནས་པ་སྣ་ཚོགས་པས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་རྒྱུད་ལེགས་པར་བསྒྲུབས་ཤིང་། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་དེས་འཕགས་པ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་ལས་ཏེ་དམོད་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་རྩུབ་པོ་སྨྲས་པ་དེ་ནི། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ཞིང་ཁྱད་པར་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཁོ་རང་གི་བསམ་པ་རྩུབ་པའི་ཕྱིར་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། གལ་ཏེ་ཁོས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་བཟོད་པར་མ་གསོལ་ན། ཉིན་བདུན་པར་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བ་ཞིག་ལ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་བཟོད་པར་གསོལ་བས་ན། སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་བཀག་པའི་ཕྱིར་རྣམ་སྨིན་མེད་པའི་ཆོས་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་ལས་བྱས་པ་ཙམ་དུ་ཟད་དོ། །འདི་ནི་འཕགས་པ་ལ་སྐུར་བ་བཏབ་པའི་སྡིག་པ་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་ཉིན་བདུན་པར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཉི་མ་འཆར་བ་བཀག་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་འདིར་ "ཐབས་" ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེས་ཉེན་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྤྱན་སྔར་དཀའ་ཐུབ་པ་ཁྲིད་དེ་བཟོད་པར་གསོལ་བཅུག་གོ། །ཁོས་ཀྱང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་ནས་དེ་ལ་སེམས་དང་བར་བྱས་སོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ཁོའི་མགོ་བོར་འཇིམ་གོང་བཞག་པ་དང་། དེ་ཉིད་ཚལ་པ་བདུན་དུ་གས་པར་བྱས་པ་ནི། མི་རྣམས་ཀྱི་སེམས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། གཞན་དུ་ན་ "འདི་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན་ཡང་སེམས་ཀྱི་དབང་དུ་སོང་བ་ཡིན་གྱི། སེམས་རང་གི་དབང་དུ་བསྒྱུར་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའང་དེ་དང་མཚུངས་པར་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ནི་ཁོ་ཚོ་ལ་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། ๖๕. อิทานิ ยทตฺถํ ตทา ตสฺมึ ตาปเส จิตฺตํ อทูเสตฺวา สุปริสุทฺธํ สีลเมว รกฺขิตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุรกฺขึ มม สีล’’นฺติ โอสานคาถมาห. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว. ༦༥. ད་ནི་དེའི་ཕྱིར་དེ་ཚེ་དཀའ་ཐུབ་པ་དེ་ལ་སེམས་མ་སྡང་བར་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཁོ་ན་བསྲུངས་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ངའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་རྗེས་སུ་བསྲུངས།" ཞེས་མཇུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི་གོང་དུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ། ། ตทา มณฺฑพฺโย อุเทโน, มาตงฺโค โลกนาโถ. དེ་ཚེ་མཱཎྜ་བྱ་ (Maṇḍabya) ནི་ཨུ་དེ་ན་ (Udena) ཡིན་ལ། མཱ་ཏངྒ་ (Mātaṅga) ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཡིན་ནོ། ། อิธาปิ เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา นิหีนชาติกสฺส สโต ยถาธิปฺปายํ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย มานนิคฺคโห, ปพฺพชิตฺวา ‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกาย อวสฺสโย [Pg.157] ภวิสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺโต อรญฺญํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา สตฺตทิวสพฺภนฺตเรเยว ยถาธิปฺปายํ ฌานาภิญฺญานิพฺพตฺตนํ, ตโต อาคนฺตฺวา ทิฏฺฐมงฺคลิกาย ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺติยา อุปายสมฺปาทนํ, มณฺฑพฺยกุมารสฺส มานนิคฺคโห, ชาติมนฺตตาปสสฺส มานนิคฺคโห, ตสฺส จ อชานนฺตสฺเสว ภาวิโน ชีวิตนฺตรายสฺส อปนยนํ, มหาปราธสฺสาปิ ตสฺส อกุชฺฌิตฺวา อตฺตโน สีลานุรกฺขณํ, อจฺฉริยพฺภุตปาฏิหาริยกรณนฺติ เอวมาทโย มหาสตฺตสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพา. འདིར་ཡང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་རིགས་དམའ་བ་ཡིན་ཡང་བསམ་པ་བཞིན་དུ་དིཊྛ་མངྒ་ལི་ཀཱ་ (Diṭṭhamaṅgalikā) ཡི་ང་རྒྱལ་བཅག་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ "དིཊྛ་མངྒ་ལི་ཀཱ་ཡི་སྐྱབས་གནས་སུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་སེམས་སྐྱེས་ཏེ་དགོན་པར་སོང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་ཞག་བདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་བསམ་པ་བཞིན་དུ་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་བསྐྱེད་པ་དང་། དེ་ནས་འོངས་ཏེ་དིཊྛ་མངྒ་ལི་ཀཱ་ལ་རྙེད་པ་མཆོག་དང་གྲགས་པ་མཆོག་ཐོབ་པའི་ཐབས་བསྒྲུབས་པ་དང་། གཞོན་ནུ་མཱཎྜ་བྱ་ཡི་ང་རྒྱལ་བཅག་པ་དང་། རིགས་ལྡན་གྱི་དཀའ་ཐུབ་པའི་ང་རྒྱལ་བཅག་པ་དང་། ཁོ་རང་གིས་མ་ཤེས་བཞིན་དུ་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་སྲོག་གི་བར་ཆད་བསལ་བ་དང་། ཉེས་པ་ཆེན་པོ་བྱས་པའི་ཁོ་ལ་ཡང་མ་ཁྲོས་པར་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྗེས་སུ་བསྲུངས་པ་དང་། ངོ་མཚར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོ་འཕྲུལ་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། ། มาตงฺคจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མཱ་ཏངྒའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๘. ธมฺมเทวปุตฺตจริยาวณฺณนา ༨. ཆོས་ཀྱི་ལྷའི་བུ་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๖๖. อฏฺฐเม มหาปกฺโขติ มหาปริวาโร. มหิทฺธิโกติ มหติยา เทวิทฺธิยา สมนฺนาคโต. ธมฺโม นาม มหายกฺโขติ นาเมน ธมฺโม นาม มหานุภาโว เทวปุตฺโต. สพฺพโลกานุกมฺปโกติ วิภาคํ อกตฺวา มหากรุณาย สพฺพโลกํ อนุคฺคณฺหนโก. ༦༦. བརྒྱད་པ་ལ་ "ཕྱོགས་ཆེན་པོ་" ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཆེན་པོའོ། །"རྫུ་འཕྲུལ་ཆེ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །"ཆོས་ཞེས་བྱ་བའི་གནོད་སྦྱིན་ཆེན་པོ་" ཞེས་པ་ནི་མིང་ལ་ཆོས་ཞེས་བྱ་བའི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོའི་ལྷའི་བུའོ། །"འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་བ་མེད་པར་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའོ། ། มหาสตฺโต หิ ตทา กามาวจรเทวโลเก ธมฺโม นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ทิพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิโต ทิพฺพรถมภิรุยฺห อจฺฉราคณปริวุโต มนุสฺเสสุ สายมาสํ ภุญฺชิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ฆรทฺวาเรสุ สุขกถาย นิสินฺเนสุ ปุณฺณมุโปสถทิวเส คามนิคมราชธานีสุ อากาเส ฐตฺวา ‘‘ปาณาติปาตาทีหิ ทสหิ อกุสลกมฺมปเถหิ วิรมิตฺวา ติวิธสุจริตธมฺมํ ปูเรถ, มตฺเตยฺยา เปตฺเตยฺยา สามญฺญา พฺรหฺมญฺญา กุเล เชฏฺฐาปจายิโน ภวถ, สคฺคปรายนา หุตฺวา มหนฺตํ ยสํ อนุภวิสฺสถา’’ติ มนุสฺเส ทสกุสลกมฺมปเถ สมาทเปนฺโต ชมฺพุทีปํ ปทกฺขิณํ กโรติ. เตน วุตฺตํ – སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་དེ་ཚེ་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་ཡུལ་དུ་ཆོས་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷའི་བུར་སྐྱེས་སོ། །ཁོ་ལྷའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་ཅིང་ལྷའི་ཤིང་རྟ་ལ་བཞོན་ཏེ་ལྷ་མོའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ནས། མི་རྣམས་ཀྱིས་དགོང་མོའི་ཟས་བཟས་ཏེ་རང་རང་གི་ཁྱིམ་གྱི་སྒོ་དྲུང་དུ་བདེ་བའི་གཏམ་གླེང་ཞིང་འཁོད་པའི་ཚེ། ཉ་བའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོར་གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ་དང་། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་རྣམས་ཀྱི་ནམ་མཁའ་ལ་གནས་ཏེ། "སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་ལས་ལྡོག་སྟེ་སྒོ་གསུམ་གྱི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོའི་ཆོས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྱིས་ཤིག། མ་ལ་བཀུར་བ་དང་། ཕ་ལ་བཀུར་བ་དང་། དགེ་སྦྱོང་ལ་བཀུར་བ་དང་། བྲམ་ཟེ་ལ་བཀུར་བ་དང་། རིགས་ཀྱི་རྒན་རབས་ལ་རི་མོར་བྱེད་པ་རྣམས་སུ་གྱུར་ཅིག། མཐོ་རིས་སུ་འགྲོ་བ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་གྲགས་པ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་མི་རྣམས་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་ལ་ཡང་དག་པར་འཛུད་བཞིན་དུ་འཛམ་བུའི་གླིང་ལ་གཡས་སྐོར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๖๗. ༦༧. ‘‘ทสกุสลกมฺมปเถ, สมาทเปนฺโต มหาชนํ; จรามิ คามนิคมํ, สมิตฺโต สปริชฺชโน’’ติ. "སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་དགེ་བ་ཡི། །ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུ་ལ་བཙུད་ནས། །གྲོགས་དང་འཁོར་དང་བཅས་པ་རྣམས། །གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ། །" ཞེས་སོ། ། ตตฺถ สมิตฺโตติ ธมฺมิเกหิ ธมฺมวาทีหิ สหาเยหิ สสหาโย. དེ་ལ་ "གྲོགས་དང་བཅས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་ལྡན་ཞིང་ཆོས་སྨྲ་བའི་གྲོགས་པོ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པའོ། ། เตน [Pg.158] จ สมเยน อธมฺโม นาเมโก เทวปุตฺโต กามาวจรเทวโลเก นิพฺพตฺติ. ‘‘โส ปาณํ หนถ, อทินฺนํ อาทิยถา’’ติอาทินา นเยน สตฺเต อกุสลกมฺมปเถ สมาทเปนฺโต มหติยา ปริสาย ปริวุโต ชมฺพุทีปํ วามํ กโรติ. เตน วุตฺตํ – དུས་དེ་ཙ་ན་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་ཡུལ་དུ་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷའི་བུ་ཞིག་སྐྱེས་སོ། །ཁོས་ "སྲོག་ཆགས་གསོད་ཅིག། མ་བྱིན་པར་ལེན་ཅིག་" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་ལ་ཡང་དག་པར་འཛུད་བཞིན་དུ་འཁོར་ཆེན་པོས་བསྐོར་ནས་འཛམ་བུའི་གླིང་ལ་གཡོན་སྐོར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๖๘. ༦༨. ‘‘ปาโป กทริโย ยกฺโข, ทีเปนฺโต ทส ปาปเก; โสเปตฺถ มหิยา จรติ, สมิตฺโต สปริชฺชโน’’ติ. "སྡིག་ཅན་སེར་སྣ་ཅན་གྱི་ལྷ། །སྡིག་པའི་ཆོས་བཅུ་སྟོན་བྱེད་པ། །དེ་ཡང་འཁོར་དང་གྲོགས་བཅས་ཏེ། །ས་འདི་དག་ཏུ་རྒྱུ་བར་བྱེད། །" ཞེས་སོ། ། ตตฺถ ปาโปติ ปาปธมฺเมหิ สมนฺนาคโต. กทริโยติ ถทฺธมจฺฉรี. ยกฺโขติ เทวปุตฺโต. ทีเปนฺโต ทส ปาปเกติ สพฺพโลเก โคจรํ นาม สตฺตานํ อุปโภคปริโภคาย ชาตํ. ตสฺมา สตฺเต วธิตฺวา ยํกิญฺจิ กตฺวา จ อตฺตา ปีเณตพฺโพ, อินฺทฺริยานิ สนฺตปฺเปตพฺพานีติอาทินา นเยน ปาณาติปาตาทิเก ทส ลามกธมฺเม กตฺตพฺเพ กตฺวา ปกาเสนฺโต. โสเปตฺถาติ โสปิ อธมฺโม เทวปุตฺโต อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป. มหิยาติ ภูมิยา อาสนฺเน, มนุสฺสานํ ทสฺสนสวนูปจาเรติ อตฺโถ. དེ་ལ་ "སྡིག་ཅན་" ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པའོ། །"སེར་སྣ་ཅན་" ཞེས་པ་ནི་སེར་སྣ་དྲག་པོ་ཅན་ནོ། །"ལྷ་" (Yakkha) ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་བུའོ། །"སྡིག་པའི་ཆོས་བཅུ་སྟོན་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་སྤྱད་པ་དང་ལོངས་སྤྱད་པའི་ཕྱིར་སྐྱེས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་བསད་དེ་ཅི་ཡང་བྱས་ནས་བདག་ཉིད་ཚིམ་པར་བྱ་ཞིང་དབང་པོ་རྣམས་མགུ་བར་བྱའོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་སྡིག་པའི་ཆོས་བཅུ་པོ་བྱ་བར་འོས་པར་བསྟན་ནས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །"དེ་ཡང་འདིར་" ཞེས་པ་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་ལྷའི་བུ་དེ་ཡང་འཛམ་བུའི་གླིང་འདི་ཉིད་དོ། །"ས་ལ་" ཞེས་པ་ནི་སའི་ཉེ་སྐོར་ཏེ། མི་རྣམས་ཀྱི་མཐོང་བ་དང་ཐོས་པའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ๖๙. ตตฺถ เย สตฺตา สาธุกมฺมิกา ธมฺมครุโน, เต ธมฺมํ เทวปุตฺตํ ตถา อาคจฺฉนฺตเมว ทิสฺวา อาสนา วุฏฺฐาย คนฺธมาลาทีหิ ปูเชนฺตา ยาว จกฺขุปถสมติกฺกมนา ตาว อภิตฺถวนฺติ, ปญฺชลิกา นมสฺสมานา ติฏฺฐนฺติ, ตสฺส วจนํ สุตฺวา อปฺปมตฺตา สกฺกจฺจํ ปุญฺญานิ กโรนฺติ. เย ปน สตฺตา ปาปสมาจารา กุรูรกมฺมนฺตา, เต อธมฺมสฺส วจนํ สุตฺวา อพฺภนุโมทนฺติ, ภิยฺโยโสมตฺตาย ปาปานิ สมาจรนฺติ. เอวํ เต ตทา อญฺญมญฺญสฺส อุชุวิปจฺจนีกวาทา เจว อุชุวิปจฺจนีกกิริยา จ หุตฺวา โลเก วิจรนฺติ. เตนาห ภควา ‘‘ธมฺมวาที อธมฺโม จ, อุโภ ปจฺจนิกา มย’’นฺติ. ༦༩. དེ་ལ་སེམས་ཅན་གང་དག་ལས་བཟང་པོ་བྱེད་ཅིང་ཆོས་ལ་གུས་པ་རྣམས་ནི། ཆོས་ཀྱི་ལྷའི་བུ་དེ་ལྟར་བྱོན་པ་མཐོང་མ་ཐག་སྟན་ལས་ལངས་ཏེ། སྤོས་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པས་མཆོད་ཅིང་། མིག་གི་ལམ་ལས་མ་འདས་ཀྱི་བར་དུ་མངོན་པར་བསྟོད་དེ། ཐལ་མོ་སྦྱར་ནས་ཕྱག་འཚལ་བཞིན་དུ་གནས་ཤིང་། དེའི་གསུང་ཐོས་ནས་བག་ཡོད་པས་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་བསོད་ནམས་རྣམས་བྱེད་དོ། །ཡང་སེམས་ཅན་གང་དག་སྡིག་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་དང་ལས་གདུག་པ་ཅན་རྣམས་ནི། ཆོས་མ་ཡིན་པའི་ཚིག་ཐོས་ནས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་ཞིང་། ལྷག་པར་དུ་སྡིག་པ་རྣམས་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་དོ། །དེ་ལྟར་དེ་དག་དེའི་ཚེ་ཕན་ཚུན་གཅིག་ལ་གཅིག་ཐད་ཀར་འགལ་བར་སྨྲ་བ་དང་། ཐད་ཀར་འགལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་འཇིག་རྟེན་ན་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “ཆོས་སྨྲ་བ་དང་ཆོས་མ་ཡིན་པ་གཉིས། །ངེད་གཉིས་ཕན་ཚུན་འགལ་བ་ཡིན། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། เอวํ ปน คจฺฉนฺเต กาเล อเถกทิวสํ เตสํ รถา อากาเส สมฺมุขา อเหสุํ. อถ เนสํ ปริสา ‘‘ตุมฺเห กสฺส, ตุมฺเห กสฺสา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘มยํ ธมฺมสฺส, มยํ อธมฺมสฺสา’’ติ วตฺวา มคฺคา โอกฺกมิตฺวา ทฺวิธา ชาตา. ธมฺมสฺส ปน อธมฺมสฺส จ รถา อภิมุขา หุตฺวา อีสาย อีสํ อาหจฺจ อฏฺฐํสุ. ‘‘ตว รถํ โอกฺกมาเปตฺวา มยฺหํ มคฺคํ เทหิ, ตว รถํ โอกฺกมาเปตฺวา มยฺหํ มคฺคํ เทหี’’ติ อญฺญมญฺญํ มคฺคทาปนตฺถํ วิวาทํ อกํสุ. ปริสา [Pg.159] จ เนสํ อาวุธานิ อภิหริตฺวา ยุทฺธสชฺชา อเหสุํ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – དེ་ལྟར་དུས་འདས་པ་ན། ཉིན་གཅིག་དེ་དག་གི་ཤིང་རྟ་ནམ་མཁའ་ལ་ཁ་སྤྲོད་དུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་དེ་དག་གི་འཁོར་རྣམས་ཀྱིས། “ཁྱེད་ཅག་སུ་ཡི་ཡིན། ཁྱེད་ཅག་སུ་ཡི་ཡིན།”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “ངེད་ཅག་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཡིན། ངེད་ཅག་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་ཡིན།”ཞེས་སྨྲས་ཏེ། ལམ་ལས་ཕྱིར་བསུར་ནས་གཉིས་སུ་གྱུར་ཏོ། །ཆོས་དང་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་ཤིང་རྟ་གཉིས་ནི་ཁ་གཏད་དུ་གྱུར་ཏེ། ཤིང་རྟའི་སྲོག་ཤིང་ལ་སྲོག་ཤིང་ཐུག་ནས་གནས་སོ། །“ཁྱོད་ཀྱི་ཤིང་རྟ་ཕྱིར་བསུར་ཏེ་ང་ལ་ལམ་བྱིན། ཁྱོད་ཀྱི་ཤིང་རྟ་ཕྱིར་བསུར་ཏེ་ང་ལ་ལམ་བྱིན།”ཞེས་ཕན་ཚུན་ལམ་སྟེར་བའི་ཕྱིར་རྩོད་པ་བྱས་སོ། །དེ་དག་གི་འཁོར་རྣམས་ཀྱང་མཚོན་ཆ་ཐོགས་ཏེ་གཡུལ་འགྱེད་པར་གྲབས་བྱས་སོ། །གང་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ནི། ‘‘ธุเร ธุรํ ฆฏฺฏยนฺตา, สมิมฺหา ปฏิปเถ อุโภ’’. “སྲོག་ཤིང་ལ་ནི་སྲོག་ཤིང་ཐུག །གཉིས་ཀ་ལམ་གྱི་ཁ་གཏད་འདུས། །” ๗๐. ༧༠. ‘‘กลโห วตฺตตี เภสฺมา, กลฺยาณปาปกสฺส จ; มคฺคา โอกฺกมนตฺถาย, มหายุทฺโธ อุปฏฺฐิโต’’ติ. “དགེ་དང་སྡིག་པ་གཉིས་པོ་ལ། །འཇིགས་སུ་རུང་བའི་འཁྲུག་པ་བྱུང་། །ལམ་ལས་ཕྱིར་བསུར་བྱ་བའི་ཕྱིར། །གཡུལ་ཆེན་ཉེ་བར་གནས་པར་གྱུར། །”ཞེས་སོ། ། ตตฺถ ธุเร ธุรนฺติ เอกสฺส รถีสาย อิตรสฺส รถีสํ ฆฏฺฏยนฺตา. สมิมฺหาติ สมาคตา สมฺมุขีภูตา. ปุน อุโภติ วจนํ อุโภปิ มยํ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจนีกา หุตฺวา โลเก วิจรนฺตา เอกทิวสํ ปฏิมุขํ อาคจฺฉนฺตา ทฺวีสุ ปริสาสุ อุโภสุ ปสฺเสสุ มคฺคโต โอกฺกนฺตาสุ สห รเถน มยํ อุโภ เอว สมาคตาติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เภสฺมาติ ภยชนโก. กลฺยาณปาปกสฺส จาติ กลฺยาณสฺส จ ปาปกสฺส จ. มหายุทฺโธ อุปฏฺฐิโตติ มหาสงฺคาโม ปจฺจุปฏฺฐิโต อาสิ. དེ་ལ་“སྲོག་ཤིང་ལ་ནི་སྲོག་ཤིང་”ཞེས་པ་ནི། ཤིང་རྟ་གཅིག་གི་སྲོག་ཤིང་ལ་ཅིག་ཤོས་ཀྱི་ཤིང་རྟའི་སྲོག་ཤིང་ཐུག་པའོ། །“འདུས་”ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་ཁ་སྤྲོད་དུ་གྱུར་པའོ། །ཡང་“གཉིས་ཀ་”ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། ངེད་གཉིས་ཀ་ཕན་ཚུན་འགལ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་འཇིག་རྟེན་ན་རྒྱུ་ཞིང་། ཉིན་གཅིག་ཁ་གཏད་དུ་འོངས་པ་ན། འཁོར་གཉིས་པོ་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་ལམ་ལས་ཕྱིར་བསུར་བའི་ཚེ། ཤིང་རྟ་དང་བཅས་པ་ངེད་གཉིས་ཀ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །“འཇིགས་སུ་རུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། འཇིགས་པ་སྐྱེད་པའོ། །“དགེ་དང་སྡིག་པ་གཉིས་པོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་དང་སྡིག་པ་གཉིས་ལའོ། །“གཡུལ་ཆེན་ཉེ་བར་གནས་པར་གྱུར”ཞེས་པ་ནི། འཐབ་མོ་ཆེན་པོ་མངོན་དུ་ཉེ་བར་གནས་པར་གྱུར་པའོ། ། อญฺญมญฺญสฺส หิ ปริสาย จ ยุชฺฌิตุกามตา ชาตา. ตตฺถ หิ ธมฺโม อธมฺมํ อาห – ‘‘สมฺม, ตฺวํ อธมฺโม, อหํ ธมฺโม, มคฺโค มยฺหํ อนุจฺฉวิโก, ตว รถํ โอกฺกมาเปตฺวา มยฺหํ มคฺคํ เทหี’’ติ. อิตโร ‘‘อหํ ทฬฺหยาโน พลวา อสนฺตาสี, ตสฺมา มคฺคํ น เทมิ, ยุทฺธํ ปน กริสฺสามิ, โย ยุทฺเธ ชินิสฺสติ, ตสฺส มคฺโค โหตู’’ติ อาห. เตเนวาห – ཕན་ཚུན་གྱི་འཁོར་རྣམས་ཀྱང་འཐབ་པར་འདོད་པ་སྐྱེས་སོ། །དེ་ལ་ཆོས་ཀྱིས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་སྨྲས་པ། “གྲོགས་པོ། ཁྱོད་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཡིན། ང་ནི་ཆོས་ཡིན། ལམ་འདི་ང་ལ་འོས་པ་ཡིན། ཁྱོད་ཀྱི་ཤིང་རྟ་ཕྱིར་བསུར་ཏེ་ང་ལ་ལམ་བྱིན།”ཞེས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་སྨྲས་པ། “ང་ནི་ཤིང་རྟ་བརྟན་ཅིང་སྟོབས་དང་ལྡན་ལ་འཇིགས་པ་མེད་པ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་ལམ་མི་སྟེར་གྱི། འོན་ཀྱང་གཡུལ་འགྱེད་པར་བྱའོ། །གང་གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བ་དེ་ལ་ལམ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘ยโสกโร ปุญฺญกโรหมสฺมิ, สทาตฺถุโต สมณพฺราหฺมณานํ; มคฺคารโห เทวมนุสฺสปูชิโต, ธมฺโม อหํ เทหิ อธมฺม มคฺคํ. “ང་ནི་གྲགས་པ་སྐྱེད་ཅིང་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་སྟེ། །དགེ་སྦྱོང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་རྟག་ཏུ་བསྟོད་པ་ཡིན། །ལམ་གྱི་འོས་ཤིང་ལྷ་དང་མི་ཡིས་མཆོད་པ་ཡི། །ཆོས་ནི་ང་ཡིན་ཆོས་མིན་ང་ལ་ལམ་བྱིན། །” ‘‘อธมฺมยานํ ทฬฺหมารุหิตฺวา, อสนฺตสนฺโต พลวาหมสฺมิ; ส กิสฺส เหตุมฺหิ ตวชฺช ทชฺชํ, มคฺคํ อหํ ธมฺม อทินฺนปุพฺพํ. “ཆོས་མིན་ཤིང་རྟ་བརྟན་པོར་བཞོན་ནས་ནི། །འཇིགས་པ་མེད་ཅིང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ང་ཡིན། །ཆོས་ཁྱོད་ལ་ནི་སྔོན་ཆད་མ་བྱིན་པའི། །ལམ་འདི་དེ་རིང་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཕྱིར་སྟེར། །” ‘‘ธมฺโม [Pg.160] หเว ปาตุรโหสิ ปุพฺเพ, ปจฺฉา อธมฺโม อุทปาทิ โลเก; เชฏฺโฐ จ เสฏฺโฐ จ สนนฺตโน จ, อุยฺยาหิ เชฏฺฐสฺส กนิฏฺฐ มคฺคา. “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྔོན་དུ་ཆོས་བྱུང་ཞིང་། །ཕྱིས་ནས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་སྐྱེས་པ་ཡིན། །གཅེན་པོ་མཆོག་ཉིད་གནའ་ནས་གནས་པ་སྟེ། །གཅུང་པོ་གཅེན་གྱི་ལམ་ལས་ཕྱིར་བསུར་ཅིག །” ‘‘น ยาจนาย นปิ ปาติรูปา, น อรหตา เตหํ ทเทยฺย มคฺคํ; ยุทฺธญฺจ โน โหตุ อุภินฺนมชฺช, ยุทฺธมฺหิ โย เชสฺสติ ตสฺส มคฺโค. “གསོལ་བ་བཏབ་པས་མ་ཡིན་རིགས་པས་མིན། །འོས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ང་ནི་ལམ་མི་སྟེར། །དེ་རིང་ངེད་གཉིས་གཡུལ་འགྱེད་བྱ་དགོས་ཏེ། །གཡུལ་ལས་གང་རྒྱལ་དེ་ལ་ལམ་ཐོབ་འགྱུར། །” ‘‘สพฺพา ทิสา อนุวิสโฏหมสฺมิ, มหพฺพโล อมิตยโส อตุลฺโย; คุเณหิ สพฺเพหิ อุเปตรูโป, ธมฺโม อธมฺม ตฺวํ กถํ วิเชสฺสสิ. “ང་ནི་ཕྱོགས་ཀུན་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ་སྟེ། །སྟོབས་ཆེན་ཚད་མེད་གྲགས་ལྡན་མཚུངས་པ་མེད། །ཡོན་ཏན་ཀུན་དང་ལྡན་པའི་རང་བཞིན་ཅན། །ཆོས་ཡིན་ཆོས་མིན་ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ལ་ཇི་ལྟར་རྒྱལ། །” ‘‘โลเหน เว หญฺญติ ชาตรูปํ, น ชาตรูเปน หนนฺติ โลหํ; สเจ อธมฺโม หญฺฉติ ธมฺมมชฺช, อโย สุวณฺณํ วิย ทสฺสเนยฺยํ. “ལྕགས་ཀྱིས་གསེར་ནི་འཇོམས་པར་བྱེད་མོད་ཀྱི། །གསེར་གྱིས་ལྕགས་ནི་འཇོམས་པར་མི་བྱེད་དོ། །གལ་ཏེ་དེ་རིང་ཆོས་མིན་ཆོས་འཇོམས་ན། །ལྕགས་དང་གསེར་བཞིན་མཐོང་བར་འགྱུར་རམ་ཅི། །” ‘‘สเจ ตุวํ ยุทฺธพโล อธมฺม, น ตุยฺหํ วุฑฺฒา จ ครู จ อตฺถิ; มคฺคญฺจ เต ทมฺมิ ปิยาปฺปิเยน, วาจา ทุรุตฺตานิปิ เต ขมามี’’ติ. (ชา. ๑.๑๑.๒๖-๓๒); “ཆོས་མིན་གལ་ཏེ་ཁྱོད་ནི་གཡུལ་སྟོབས་ཅན། །ཁྱོད་ལ་རྒན་རབས་བླ་མ་མེད་པ་ཡིན། །སྙིང་དུ་སྡུག་དང་མི་སྡུག་ཚུལ་གྱིས་ལམ་སྟེར་ཞིང་། །ཁྱོད་ཀྱི་ཚིག་ངན་རྣམས་ཀྱང་ང་ཡིས་བཟོད། །”ཅེས་སོ། ། อิมา หิ เตสํ วจนปฏิวจนกถา. འདི་དག་ནི་དེ་དག་གི་གླེང་མོལ་དང་ལན་གླེང་བའི་གཏམ་མོ། ། ตตฺถ ยโสกโรติ ธมฺเม นิโยชนวเสน เทวมนุสฺสานํ ยสทายโก. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. สทาตฺถุโตติ สทา ถุโต นิจฺจปฺปสตฺโถ. ส กิสฺส เหตุมฺหิ ตวชฺช ทชฺชนฺติ โสมฺหิ อหํ อธมฺโม อธมฺมยานรถํ อภิรุฬฺโห อภีโต พลวา, กึการณา อชฺช, โภ ธมฺม, กสฺสจิ อทินฺนปุพฺพํ มคฺคํ ตุยฺหํ ทมฺมิ. ปาตุรโหสีติ ปฐมกปฺปิกกาเล อิมสฺมึ โลเก ทสกุสลกมฺมปถธมฺโม ปุพฺเพ ปาตุรโหสิ, ปจฺฉา อธมฺโม. เชฏฺโฐ จาติ ปุเร นิพฺพตฺตภาเวน อหํ เชฏฺโฐ จ เสฏฺโฐ จ โปราณโก จ, ตฺวํ ปน กนิฏฺโฐ, ตสฺมา ‘‘มคฺคา อุยฺยาหี’’ติ วทติ. དེ་ལ་“གྲགས་པ་སྐྱེད་ཅིང་”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་ལ་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་གྲགས་པ་སྦྱིན་པའོ། །ཚིག་རྐང་གཉིས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“རྟག་ཏུ་བསྟོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྟག་ཏུ་བསྔགས་ཤིང་བསྟོད་པའོ། །“རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཕྱིར་སྟེར་”ཞེས་པ་ནི། ང་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་སྟེ། ཆོས་མ་ཡིན་པའི་ཤིང་རྟ་ལ་བཞོན་ཞིང་འཇིགས་པ་མེད་ལ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ན། ཀྱེ་ཆོས་ཉིད་དེ། དེ་རིང་རྒྱུ་མཚན་ཅིའི་ཕྱིར་སྔོན་ཆད་སུ་ལའང་མ་བྱིན་པའི་ལམ་འདི་ཁྱོད་ལ་སྟེར། །“བྱུང་ཞིང་”ཞེས་པ་ནི། བསྐལ་པ་དང་པོའི་དུས་སུ་འཇིག་རྟེན་འདིར་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆོས་སྔོན་དུ་བྱུང་ཞིང་། ཕྱིས་ནས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་བྱུང་བའོ། །“གཅེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་དུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ང་ནི་གཅེན་པོ་དང་མཆོག་དང་གནའ་བོའི་ཡིན་ལ། ཁྱོད་ནི་གཅུང་པོ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“ལམ་ལས་ཕྱིར་བསུར་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་པའོ། ། นปิ [Pg.161] ปาติรูปาติ อหญฺหิ โภโต เนว ยาจนาย น ปฏิรูปวจเนน น มคฺคารหตาย มคฺคํ ทเทยฺยํ. อนุวิสโฏติ อหํ จตสฺโส ทิสา จตสฺโส อนุทิสาติ สพฺพา ทิสา อตฺตโน คุเณน ปตฺถโฏ ปญฺญาโต. โลเหนาติ อโยมุฏฺฐิเกน. หญฺฉตีติ หนิสฺสติ. ยุทฺธพโล อธมฺมาติ สเจ ตุวํ ยุทฺธพโล อสิ อธมฺม. วุฑฺฒา จ ครู จาติ ยทิ ตุยฺหํ อิเม วุฑฺฒา อิเม ครู ปณฺฑิตาติ เอตํ นตฺถิ. ปิยาปฺปิเยนาติ ปิเยน วิย อปฺปิเยน, อปฺปิเยนปิ ททนฺโต (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๑.๓๒) ปิเยน วิย เต มคฺคํ ททามีติ อตฺโถ. “རིགས་པས་མིན་”ཞེས་པ་ནི། ང་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་གསོལ་བ་བཏབ་པས་མ་ཡིན་ཞིང་། རིགས་པའི་ཚིག་གིས་མ་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་འོས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་ལམ་མི་སྟེར་བའོ། །“ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ང་ནི་ཕྱོགས་བཞི་དང་མཚམས་བཞི་སྟེ་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་རང་གི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཁྱབ་ཅིང་གྲགས་པའོ། །“ལྕགས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། ལྕགས་ཀྱི་ཐོ་བས་སོ། །“འཇོམས་པར་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི། འཇོམས་པར་འགྱུར་བའོ། །“ཆོས་མིན་གལ་ཏེ་ཁྱོད་ནི་གཡུལ་སྟོབས་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཁྱོད་གལ་ཏེ་གཡུལ་གྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནའོ། །“རྒན་རབས་བླ་མ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ལ་འདི་དག་ནི་རྒན་རབས་ཡིན། འདི་དག་ནི་བླ་མ་མཁས་པ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པ་འདི་མེད་པའོ། །“སྙིང་དུ་སྡུག་དང་མི་སྡུག་ཚུལ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། སྙིང་དུ་སྡུག་པ་བཞིན་དུ་མི་སྡུག་པས་ཏེ། མི་སྡུག་བཞིན་དུ་སྟེར་ཡང་སྙིང་དུ་སྡུག་པ་བཞིན་དུ་ཁྱོད་ལ་ལམ་སྟེར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ๗๑. มหาสตฺโต หิ ตทา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ อิมํ ปาปปุคฺคลํ สพฺพโลกสฺส อหิตาย ปฏิปนฺนํ เอวํ มยา วิโลมคฺคาหํ คเหตฺวา ฐิตํ อจฺฉรํ ปหริตฺวา ‘อนาจาร มา อิธ ติฏฺฐ, สีฆํ ปฏิกฺกม วินสฺสา’ติ วเทยฺยํ, โส ตงฺขณญฺเญว มม ธมฺมเตเชน ภุสมุฏฺฐิ วิย วิกิเรยฺย, น โข ปน เมตํ ปติรูปํ, สฺวาหํ สพฺพโลกํ อนุกมฺปนฺโต ‘โลกตฺถจริยํ มตฺถกํ ปาเปสฺสามี’ติ ปฏิปชฺชามิ, อยํ โข ปน ปาโป อายตึ มหาทุกฺขภาคี, สฺวายํ มยา วิเสสโต อนุกมฺปิตพฺโพ, ตสฺมาสฺส มคฺคํ ทสฺสามิ, เอวํ เม สีลํ สุวิสุทฺธํ อขณฺฑิตํ ภวิสฺสตี’’ติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา โพธิสตฺเต ‘‘สเจ ตุวํ ยุทฺธพโล’’ติ คาถํ วตฺวา โถกํ มคฺคโต โอกฺกนฺตมตฺเต เอว อธมฺโม รเถ ฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อวํสิโร ปถวิยํ ปติตฺวา ปถวิยา วิวเร ทินฺเน คนฺตฺวา อวีจิมฺหิ เอว นิพฺพตฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยทิหํ ตสฺส กุปฺเปยฺย’’นฺติอาทิ. ༧༡. དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “གལ་ཏེ་ངས་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་གནོད་པར་ཞུགས་ཤིང་། འདི་ལྟར་ང་ལ་འགལ་བར་བཟུང་ནས་གནས་པའི་སྡིག་པའི་སྐྱེས་བུ་འདི་ལ། སེ་གོལ་གཏོགས་ཤིང་། ‘ཚུལ་མིན་པ་ཁྱོད་འདིར་མ་གནས་པར། མྱུར་དུ་ཕྱིར་དེངས་ཤིག་དང་ཞིག་པར་གྱུར་ཅིག་’ཅེས་སྨྲས་ན། དེ་ནི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ང་ཡི་ཆོས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་སྦུན་པའི་སྤར་མོ་བཞིན་དུ་གཏོར་བར་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་ང་ལ་མི་རིགས་ཏེ། བདག་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་རྗེས་སུ་བརྩེ་བས་ ‘འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱའོ་’ཞེས་ཞུགས་པ་ཡིན། སྡིག་པ་ཅན་འདི་ནི་མ་འོངས་པ་ན་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་འགྱུར་བས། འདི་ནི་བདག་གིས་ཁྱད་པར་དུ་བརྩེ་བར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་ལ་ལམ་སྟེར་བར་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་ན་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་ཅིང་མ་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སོ། །དེ་ལྟར་བསམས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་“གལ་ཏེ་ཁྱོད་ནི་གཡུལ་སྟོབས་ཅན་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་ཏེ། ལམ་ལས་ཅུང་ཟད་ཕྱིར་བསུར་མ་ཐག་ཏུ། ཆོས་མ་ཡིན་པ་ནི་ཤིང་རྟ་ལ་གནས་མ་ནུས་པར་མགོ་མཇུག་ལོག་སྟེ་ས་ལ་ལྷུང་ཞིང་། ས་རྡིབ་པའི་བུ་ག་བྱུང་ནས་སོང་སྟེ་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“གལ་ཏེ་བདག་ནི་དེ་ལ་ཁྲོ་བར་གྱུར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ ยทิหํ ตสฺส กุปฺเปยฺยนฺติ ตสฺส อธมฺมสฺส ยทิ อหํ กุชฺเฌยฺยํ. ยทิ ภินฺเท ตโปคุณนฺติ เตเนวสฺส กุชฺฌเนน มยฺหํ ตโปคุณํ สีลสํวรํ ยทิ วินาเสยฺยํ. สหปริชนํ ตสฺสาติ สปริชนํ ตํ อธมฺมํ. รชภูตนฺติ รชมิว ภูตํ, รชภาวํ ปตฺตํ อหํ กเรยฺยํ. དེ་ལ་“གལ་ཏེ་བདག་ནི་དེ་ལ་ཁྲོ་བར་གྱུར་”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་མ་ཡིན་པ་དེ་ལ་གལ་ཏེ་བདག་ཁྲོ་བར་གྱུར་ནའོ། །“གལ་ཏེ་དཀའ་ཐུབ་ཡོན་ཏན་འཇིག་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཁྲོས་པའི་སྒོ་ནས་བདག་གི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་གལ་ཏེ་ཉམས་པར་བྱེད་ནའོ། །“འཁོར་དང་བཅས་པ་དེ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། འཁོར་དང་བཅས་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་དེའོ། །“རྡུལ་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྡུལ་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་སྟེ། རྡུལ་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་བདག་གིས་བྱེད་ནའོ། ། ๗๒. อปิจาหนฺติ เอตฺถ อหนฺติ นิปาตมตฺตํ. สีลรกฺขายาติ สีลรกฺขณตฺถํ. นิพฺพาเปตฺวานาติ ปฏิกจฺเจว ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสฺส อุปฏฺฐาปิตตฺตา ตสฺมึ อธมฺเม อุปฺปชฺชนกโกธสฺส อนุปฺปาทเนเนว โทสปริฬาหวูปสมเนน มานสํ วูปสเมตฺวา. สห ชเนโนกฺกมิตฺวาติ มยฺหํ ปริชเนน สทฺธึ มคฺคา โอกฺกมิตฺวา ตสฺส ปาปสฺส อธมฺมสฺส อหํ มคฺคํ อทาสึ. ༧༢. “འོན་ཀྱང་བདག་ནི་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ནི་ཚིག་གི་རྒྱན་ཙམ་མོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བར་བྱ་བའི་དོན་དུའོ། །“ཞི་བར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་ལ་བཟོད་པ་དང་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་པས། ཆོས་མ་ཡིན་པ་དེ་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཁོང་ཁྲོ་མི་སྐྱེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེ་སྡང་གི་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་ཏེ་སེམས་ཞི་བར་བྱས་ནས་སོ། །“སྐྱེ་བོ་དང་བཅས་ཕྱིར་བསུར་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལམ་ལས་ཕྱིར་བསུར་ཏེ། སྡིག་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་དེ་ལ་བདག་གིས་ལམ་བྱིན་ནོ། ། ๗๓. สห [Pg.162] ปถโต โอกฺกนฺเตติ วุตฺตนเยน จิตฺตสฺส วูปสมํ กตฺวา ‘‘มคฺคํ เต ทมฺมี’’ติ จ วตฺวา โถกํ มคฺคโต สห โอกฺกมเนน. ปาปยกฺขสฺสาติ อธมฺมเทวปุตฺตสฺส. ตาวเทติ ตงฺขณํ เอว มหาปถวี วิวรมทาสิ. ชาตกฏฺฐกถายํ ปน ‘‘มคฺคญฺจ เต ทมฺมี’’ติ คาถาย กถิตกฺขเณเยวาติ วุตฺตํ. ༧༣. “ལམ་ལས་ལྷན་ཅིག་ཕྱིར་བསུར་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་ནས། “ཁྱོད་ལ་ལམ་སྟེར་རོ་”ཞེས་ཀྱང་སྨྲས་ཏེ། ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལམ་ལས་ཅུང་ཟད་ཕྱིར་བསུར་བས་སོ། །“སྡིག་པའི་གནོད་སྦྱིན་”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་མ་ཡིན་པའི་ལྷའི་བུའོ། །“དེ་མ་ཐག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི། སྐད་ཅིག་དེ་ཉིད་ལ་ས་ཆེན་པོས་བུ་ག་བྱིན་ནོ། །སྐྱེས་པའི་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས་ནི། “ཁྱོད་ལ་ལམ་སྟེར་རོ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྨྲས་པའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། เอวํ ตสฺมึ ภูมิยํ ปติเต จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา สกลํ วราวรํ ธาเรนฺตีปิ มหาปถวี ‘‘นาหมิมํ ปาปปุริสํ ธาเรมี’’ติ กเถนฺตี วิย เตน ฐิตฏฺฐาเน ทฺวิธา ภิชฺชิ. มหาสตฺโต ปน ตสฺมึ นิปติตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺเต รถธุเร ยถาฐิโตว สปริชโน มหตา เทวานุภาเวน คมนมคฺเคเนว คนฺตฺวา อตฺตโน ภวนํ ปาวิสิ. เตนาห ภควา – དེ་ལྟར་དེ་ས་ལ་ལྷུང་བའི་ཚེ། དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་གཉིས་དང་ཁྲི་ཕྲག་བཞིའི་མཐུག་ཚད་ཅན་གྱི་ས་ཆེན་པོ་འདིས། བཟང་ངན་མཐའ་དག་འདེགས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནའང་། “ངས་སྡིག་པའི་སྐྱེས་བུ་འདི་མི་འདེགས་སོ་”ཞེས་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ། དེ་གནས་པའི་ས་དེ་ཉིད་དུ་གཉིས་སུ་གས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི། དེ་ལྷུང་ནས་མནར་མེད་པར་སྐྱེས་པ་ན། ཤིང་རྟའི་སྲོག་ཤིང་ལ་ཇི་ལྟར་གནས་པ་བཞིན་དུ་འཁོར་དང་བཅས་ཏེ། ལྷའི་མཐུ་ཆེན་པོས་གཤེགས་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་བྱོན་ནས་རང་གི་གནས་སུ་ཞུགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ། ‘‘ขนฺตีพโล ยุทฺธพลํ วิเชตฺวา, หนฺตฺวา อธมฺมํ นิหนิตฺว ภูมฺยา; ปายาสิ วิตฺโต อภิรุยฺห สนฺทนํ, มคฺเคเนว อติพโล สจฺจนิกฺกโม’’ติ. (ชา. ๑.๑๑.๓๔); “བཟོད་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་གཡུལ་གྱི་སྟོབས་ལས་རྒྱལ། །ཆོས་མིན་བཅོམ་ནས་ས་ལ་བརྡེགས་བྱས་ཏེ། །སྟོབས་ཆེན་བདེན་པའི་གོམ་སྟབས་ཤིང་རྟར་བཞོན། །དགའ་བཞིན་ལམ་ཉིད་ནས་ནི་གཤེགས་པར་གྱུར། །”ཞེས་སོ། ། ตทา อธมฺโม เทวทตฺโต อโหสิ, ตสฺส ปริสา เทวทตฺตปริสา, ธมฺโม โลกนาโถ, ตสฺส ปริสา พุทฺธปริสา. དེའི་ཚེ་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ནི་ལྷས་བྱིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །དེའི་འཁོར་ནི་ལྷས་བྱིན་གྱི་འཁོར་རོ། །ཆོས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཉིད་དོ། །དེའི་འཁོར་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་རོ། ། อิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เสสปารมิโย ยถารหํ นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา อิธาปิ ทิพฺเพหิ อายุวณฺณยสสุขอาธิปเตยฺเยหิ ทิพฺเพเหว อุฬาเรหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตสฺส สมงฺคีภูตสฺส อเนกสหสฺสสงฺขาหิ อจฺฉราหิ สพฺพกาลํ ปริจาริยมานสฺส มหติ ปมาทฏฺฐาเน ฐิตสฺส สโต อีสกมฺปิ ปมาทํ อนาปชฺชิตฺวา ‘‘โลกตฺถจริยํ มตฺถกํ ปาเปสฺสามี’’ติ มาเส มาเส ปุณฺณมิยํ ธมฺมํ ทีเปนฺโต สปริชโน มนุสฺสปเถ วิจริตฺวา มหากรุณาย สพฺพสตฺเต อธมฺมโต วิเวเจตฺวา ธมฺเม นิโยชนํ, อธมฺเมน สมาคโตปิ เตน กตํ อนาจารํ อคเณตฺวา ตตฺถ จิตฺตํ อโกเปตฺวา ขนฺติเมตฺตานุทฺทยเมว ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา อขณฺฑํ สุวิสุทฺธญฺจ กตฺวา อตฺตโน สีลสฺส รกฺขณนฺติ เอวมาทโย มหาสตฺตสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. འདིར་ཡང་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ཅི་རིགས་པར་ངེས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་ལྷའི་ཚེ་དང་། ཁ་དོག་དང་། གྲགས་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། དབང་ཕྱུག་རྣམས་དང་། ལྷའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྒྱ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་ལྡན་ཞིང་འབྱོར་པ་དང་། ལྷའི་བུ་མོ་སྟོང་ཕྲག་དུ་མས་རྟག་ཏུ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་སྟེ། བག་མེད་པའི་གནས་ཆེན་པོ་ལ་གནས་བཞིན་དུའང་། བག་མེད་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བྱུང་བར། “འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཟླ་བ་རེ་རེའི་ཉ་བའི་ཚེས་ལ་ཆོས་སྟོན་ཅིང་། འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་མིའི་ལམ་ན་རྒྱུ་ཞིང་། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལས་དབེན་པར་བྱས་ཏེ་ཆོས་ལ་སྦྱོར་བ་དང་། ཆོས་མ་ཡིན་པ་དང་ཕྲད་པའི་ཚེའང་དེས་བྱས་པའི་ཚུལ་མིན་པ་ལ་མ་བརྩིས་པར། དེ་ལ་སེམས་མ་ཁྲོས་པར་བཟོད་པ་དང་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་ཉིད་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་ཏེ། མ་ཉམས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པར་བྱས་ནས་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུང་བ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་སྟོབས་སུ་རྣམ་པར་དཔྱད་པར་བྱའོ། ། ธมฺมเทวปุตฺตจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཆོས་ཀྱི་ལྷའི་བུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๙. อลีนสตฺตุจริยาวณฺณนา ༩. སེམས་མི་ཞུམ་པའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๗๔. นวเม [Pg.163] ปญฺจาลรฏฺเฐติ เอวํนามเก ชนปเท. นครวเร, กปิลายนฺติ ‘‘กปิลา’’ติ เอวํลทฺธนาเม อุตฺตมนคเร. ‘‘นครวเร’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุรุตฺตเม’’ติ วจนํ ตสฺมึ กาเล ชมฺพุทีเป สพฺพนครานํ ตสฺส นครสฺส อคฺคนครภาวทสฺสนตฺถํ. ชยทฺทิโส นามาติ รญฺญา อตฺตโน ปจฺจตฺถิเก ชิเต ชาโต, อตฺตโน วา ปจฺจามิตฺตภูตํ ยกฺขินีสงฺขาตํ ชยทฺทิสํ ชิโตติ เอวํลทฺธนาโม. สีลคุณมุปาคโตติ อาจารสีลญฺเจว อุสฺสาหสมฺปตฺติยาทิราชคุณญฺจ อุปาคโต, เตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ༧༤. དགུ་པ་ལས། “པཉྩཱལའི་ཡུལ་དུ” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་མིང་དུ་བཏགས་པའི་ཡུལ་གྲུ་ལའོ།། “གྲོང་ཁྱེར་མཆོག་ཀ་པི་ལཱ་རུ” ཞེས་པ་ནི་“ཀ་པི་ལཱ” ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དམ་པ་ལའོ།། “གྲོང་ཁྱེར་མཆོག” ཅེས་གསུངས་ནས་ཡང་བསྐྱར་ “གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གཙོ་བོ” ཞེས་གསུངས་པ་ནི། སྐབས་དེར་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་གྲོང་ཁྱེར་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དེ་ཉིད་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མཆོག་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཛ་ཡད་དི་ས་ཞེས་བྱ་བ” ནི། རྒྱལ་པོས་རང་གི་དགྲ་བོ་རྣམས་ལས་རྒྱལ་བར་གྱུར་པའི་ཚེ་སྐྱེས་པའམ། ཡང་ན་རང་གི་དགྲ་བོར་གྱུར་པའི་གནོད་སྦྱིན་མོ་ཛ་ཡད་དི་ས་ལས་རྒྱལ་བས་ན་དེ་ལྟར་མིང་ཐོབ་པའོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ” ཞེས་པ་ནི། སྤྱོད་ལམ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱལ་པོའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་སྟེ། དེ་དག་དང་ལྡན་པའི་དོན་ཏོ།། ๗๕. ตสฺส รญฺโญติ ชยทฺทิสราชสฺส, อหํ ปุตฺโต อโหสินฺติ วจนเสโส. สุตธมฺโมติ ยาวตา ราชปุตฺเตน โสตพฺพธมฺโม นาม, ตสฺส สพฺพสฺส สุตตฺตา สุตธมฺโม, พหุสฺสุโตติ อตฺโถ. อถ วา สุตธมฺโมติ วิสฺสุตธมฺโม, ธมฺมจริยาย สมจริยาย ปกาโส ปญฺญาโต, โลเก ปตฺถฏกิตฺติธมฺโมติ อตฺโถ. อลีนสตฺโตติ เอวํนาโม. คุณวาติ อุฬาเรหิ มหาปุริสคุเณหิ สมนฺนาคโต. อนุรกฺขปริชโน สทาติ สทฺธาทิคุณวิเสสโยคโต จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ สมฺมเทว สงฺคหณโต จ สพฺพกาลํ สมฺภตฺตปริวารชโน. ༧༥. “རྒྱལ་པོ་དེའི” ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་ཛ་ཡད་དི་སའི་སྟེ། “ང་ནི་བུ་རུ་གྱུར་ཏོ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ།། “ཆོས་ཐོས་པ” ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་བུས་ཐོས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཇི་སྙེད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ཐོས་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ཐོས་པ་སྟེ། མང་དུ་ཐོས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། “ཆོས་ཐོས་པ” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གྲགས་པ་སྟེ། ཆོས་སྤྱོད་པ་དང་མཉམ་པར་སྤྱོད་པས་གསལ་བར་ཤེས་ཤིང་། འཇིག་རྟེན་ན་སྙན་གྲགས་ཀྱི་ཆོས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཨ་ལཱི་ན་སད་ཏྭ” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་མིང་དུ་བཏགས་པའོ།། “ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་རྒྱ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་ལྡན་པའོ།། “རྟག་ཏུ་འཁོར་རྣམས་སྐྱོང་བ” ཞེས་པ་ནི། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་ལེགས་པར་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་འཁོར་གྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་བྱམས་ཤིང་སྐྱོང་བ་ཉིད་དོ།། ๗๖. ปิตา เม มิควํ คนฺตฺวา, โปริสาทํ อุปาคมีติ มยฺหํ ปิตา ชยทฺทิสราชา มิควํ จรนฺโต อรญฺญมชฺฌํ คนฺตฺวา โปริสาทํ มนุสฺสขาทกํ ยกฺขินิปุตฺตํ อุปคญฺฉิ, เตน สมาคมิ. ༧༦. “བདག་གི་ཕ་ནི་རི་དྭགས་རྒྱག་ཏུ་སོང་ནས། མི་ཟན་དང་ཕྲད་པར་གྱུར” ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ཕ་རྒྱལ་པོ་ཛ་ཡད་དི་ས་ནི་རི་དྭགས་རྒྱག་བཞིན་དུ་ནགས་ཚལ་གྱི་དབུས་སུ་སོང་ནས། མི་ཟན་ཏེ་གནོད་སྦྱིན་མོའི་བུ་མི་ཟ་བ་དེ་དང་ཕྲད་ཅིང་འཕྲད་པར་གྱུར་ཏོ།། ชยทฺทิสราชา กิร เอกทิวสํ ‘‘มิควํ คมิสฺสามี’’ติ ตทนุรูเปน มหตา ปริวาเรน กปิลนครโต นิกฺขมิ. ตํ นิกฺขนฺตมตฺตเมว ตกฺกสิลาวาสี นนฺโท นาม พฺราหฺมโณ จตสฺโส สตารหา คาถา นาม กเถตุํ อาทาย อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน อาคมนการณํ รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘นิวตฺติตฺวา สุณิสฺสามี’’ติ ตสฺส วสนเคหํ ปริพฺพยญฺจ ทาเปตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ ‘‘ยสฺส ปสฺเสน มิโค ปลายติ, ตสฺเสว โส คีวา’’ติ วตฺวา มิเค ปริเยสนฺโต วิจรติ. อเถโก ปสทมิโค มหาชนสฺส ปทสทฺเทน อาสยโต นิกฺขมิตฺวา รญฺโญ อภิมุโข คนฺตฺวา [Pg.164] ปลายิ. อมจฺจา ปริหาสํ กรึสุ. ราชา ตํ อนุพนฺธิตฺวา ติโยชนมตฺถเก ตํ ปริกฺขีณชวํ ฐิตํ วิชฺฌิตฺวา ปาเตสิ. ปติตํ ขคฺเคน ทฺวิธา กตฺวา อนตฺถิโกปิ ‘‘มํเสน มิคํ คเหตุํ นาสกฺขี’’ติ วจนโมจนตฺถํ กาเช กตฺวา อาคจฺฉนฺโต เอกสฺส นิคฺโรธสฺส มูเล ทพฺพติเณสุ นิสีทิตฺวา โถกํ วิสฺสมิตฺวา คนฺตุํ อารภิ. གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཉིན་གཅིག་རྒྱལ་པོ་ཛ་ཡད་དི་ས་ནི་“ང་རི་དྭགས་རྒྱག་ཏུ་འགྲོའོ” ཞེས་དེར་མཐུན་པའི་འཁོར་ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་བཅས་ཀ་པི་ལཱའི་གྲོང་ཁྱེར་ནས་ཕྱིར་བྱུང་ངོ་།། ཁོང་ཕྱིར་བྱུང་མ་ཐག་ཏུ། རྡོ་འཇོག་ན་གནས་པའི་བྲམ་ཟེ་ནན་ད་ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་གིས། “བརྒྱ་ཐོབ་པའི་ཚིགས་བཅད” ཅེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་བཤད་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་བཅར་ནས། རང་ཉིད་འོངས་པའི་རྒྱུ་མཚན་རྒྱལ་པོ་ལ་གསོལ་ཏོ།། རྒྱལ་པོས་“ཕྱིར་ལོག་ནས་ཉན་པར་བྱའོ” ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཁོ་ལ་གནས་ཁང་དང་འཚོ་བའི་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱིན་ནས་ནགས་སུ་ཞུགས་སོ།། “སུ་ཞིག་གི་གམ་ནས་རི་དྭགས་བྲོས་ན། དེའི་སྐེ་ལ་འཁྲིའོ” ཞེས་གསུངས་ཏེ་རི་དྭགས་འཚོལ་ཞིང་རྒྱུ་བར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་རི་དྭགས་ཁྲ་བོ་ཞིག་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་རྐང་སྒྲས་རང་གི་ཚང་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་མདུན་ཕྱོགས་སུ་སོང་ནས་བྲོས་སོ།། བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱལ་ཀ་བྱས་སོ།། རྒྱལ་པོས་དེའི་རྗེས་སུ་དེད་དེ། དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་ས་རུ་རི་དྭགས་དེའི་རྒྱུག་རྩལ་ཟད་དེ་ལངས་ནས་བསྡད་པ་ན། མདས་བསྣུན་ཏེ་ས་ལ་བསྒྱེལ་ཏོ།། ས་ལ་འགྱེལ་བ་དེ་རལ་གྲིས་དུམ་བུ་གཉིས་སུ་བྱས་ནས། ཤ་ལ་དགོས་པ་མེད་ཀྱང་“ཤ་ཡོད་བཞིན་དུ་རི་དྭགས་འཛིན་མ་ཐུབ” ཞེས་པའི་ཁ་གཏམ་ལས་ཐར་བའི་ཕྱིར། ཁུར་ཤིང་ལ་བཏགས་ཏེ་འོངས་པ་ན། ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་དྲུང་གཅིག་གི་རྩྭ་དུར་བའི་སྟེང་དུ་བསྡད་དེ་ཅུང་ཟད་ངལ་གསོས་ནས་འགྲོ་བར་བརྩམས་སོ།། เตน จ สมเยน ตสฺเสว รญฺโญ เชฏฺฐภาตา ชาตทิวเส เอว เอกาย ยกฺขินิยา ขาทิตุํ คหิโต อารกฺขมนุสฺเสหิ อนุพทฺธาย ตาย นิทฺธมนมคฺเคน คจฺฉนฺติยา อุเร ฐปิโต มาตุสญฺญาย มุเขน ถนคฺคหเณน ปุตฺตสิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา สํวฑฺฒิยมาโน ตทาหาโรปโยคิตาย มนุสฺสมํสํ ขาทนฺโต อนุกฺกเมน วุทฺธิปฺปตฺโต อตฺตานํ อนฺตรธาปนตฺถํ ยกฺขินิยา ทินฺนโอสธมูลานุภาเวน อนฺตรหิโต หุตฺวา มนุสฺสมํสํ ขาทิตฺวา ชีวนฺโต ตาย ยกฺขินิยา มตาย ตํ โอสธมูลํ อตฺตโน ปมาเทน นาเสตฺวา ทิสฺสมานรูโปว มนุสฺสมํสํ ขาทนฺโต นคฺโค อุพฺพิคฺควิรูปทสฺสโน ราชปุริเสหิ ปสฺสิตฺวา อนุพทฺโธ ปลายิตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ตสฺส นิคฺโรธสฺส มูเล วาสํ กปฺเปนฺโต ราชานํ ทิสฺวา ‘‘ภกฺโขสิ เม’’ติ หตฺเถ อคฺคเหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘โส เม ปิตุมคฺคเหสิ, ภกฺโขสิ มม มา จลี’’ติอาทิ. སྐབས་དེར། རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་ཀྱི་གཅེན་པོ་ནི་བཙས་པའི་ཉིན་མོ་ཉིད་དུ་གནོད་སྦྱིན་མོ་ཞིག་གིས་ཟ་བའི་ཕྱིར་བཟུང་ཞིང་། སྲུང་དམག་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་དེད་པས། མོས་བྲོས་ལམ་ནས་འགྲོ་བའི་ཚེ་ཁྱེའུ་དེ་རང་གི་བྲང་ཁར་བཞག་པ་ན། ཁྱེའུ་དེས་མ་ཡིན་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ཁས་ནུ་མ་བཟུང་བས། མོ་ལ་བུའི་བརྩེ་གདུང་སྐྱེས་ཏེ་གསོ་སྐྱོང་བྱས་སོ།། དེའི་ཟས་སུ་རུང་བའི་ཕྱིར་མི་ཤ་ཟ་བཞིན་དུ་རིམ་གྱིས་ནར་སོན་ཏོ།། རང་ཉིད་མི་སྣང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གནོད་སྦྱིན་མོས་བྱིན་པའི་སྨན་རྩའི་མཐུ་ལས་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཏེ། མི་ཤ་ཟ་བཞིན་དུ་འཚོ་བར་བྱེད་དོ།། གནོད་སྦྱིན་མོ་དེ་ཤི་བའི་ཚེ། རང་གི་བག་མེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྨན་རྩ་དེ་བརླགས་པས། ལུས་མངོན་སུམ་དུ་སྣང་བཞིན་དུ་མི་ཤ་ཟ་ཞིང་། གཅེར་བུ་དང་འཇིགས་ཤིང་མི་སྡུག་པའི་གཟུགས་ཅན་དུ་གྱུར་པ་ལ། རྒྱལ་པོའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་མཐོང་ནས་རྗེས་སུ་དེད་པས། བྲོས་ཏེ་ནགས་སུ་ཞུགས་ནས་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་དྲུང་དེར་གནས་བཅས་སོ།། ཁོས་རྒྱལ་པོ་མཐོང་ནས་“ཁྱོད་ནི་ངའི་ཟས་སོ” ཞེས་ལག་པ་ནས་བཟུང་ངོ་།། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་“ཁོས་བདག་གི་ཕ་བཟུང་ནས། ཁྱོད་ནི་ངའི་ཟས་ཡིན་པས་མ་འགུལ་ཅིག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ โส เม ปิตุมคฺคเหสีติ โส โปริสาโท มม ปิตรํ ชยทฺทิสราชานํ อตฺตโน นิสินฺนรุกฺขสมีปมาคตํ ‘‘มม ภกฺโข ตฺวํ อาคโตสิ, หตฺถปริปฺผนฺทนาทิวเสน มา จลิ, จลนฺตมฺปิ อหํ ตํ ขาทิสฺสามี’’ติ หตฺเถ อคฺคเหสิ. དེ་ལས་“ཁོས་བདག་གི་ཕ་བཟུང་ནས” ཞེས་པ་ནི། མི་ཟན་དེས་བདག་གི་ཕ་རྒྱལ་པོ་ཛ་ཡད་དི་ས་རང་ཉིད་བསྡད་པའི་ཤིང་གི་དྲུང་དུ་འོངས་པ་ན། “ཁྱོད་ནི་ངའི་ཟས་སུ་འོངས་པ་ཡིན་པས། ལག་པ་གཡོབ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མ་འགུལ་ཅིག གལ་ཏེ་འགུལ་ནའང་ངས་ཁྱོད་ཟ་བར་བྱའོ” ཞེས་ལག་པ་ནས་བཟུང་བའོ།། ๗๗. ตสฺสาติ ตสฺส ยกฺขินิปุตฺตสฺส. ตสิตเวธิโตติ จิตฺตุตฺราเสน ตสิโต สรีรปริกมฺเปน เวธิโต. อูรุกฺขมฺโภติ อุภินฺนํ อูรูนํ ถทฺธภาโว, เยน โส ตโต ปลายิตุํ นาสกฺขิ. ༧༧. “དེའི” ཞེས་པ་ནི་གནོད་སྦྱིན་མོའི་བུ་དེའིའོ།། “སྐྲག་ཅིང་འདར་བ” ཞེས་པ་ནི། སེམས་སྐྲག་པས་སྐྲག་པ་དང་། ལུས་འདར་བས་འདར་བའོ།། “བརླ་རེངས་པ” ཞེས་པ་ནི། བརླ་གཉིས་ཀ་རེངས་པར་གྱུར་པ་སྟེ། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་ཁོང་དེ་ནས་བྲོས་མ་ཐུབ་པའོ།། มิควํ คเหตฺวา มุญฺจสฺสูติ เอตฺถ มิควนฺติ มิคววเสน ลทฺธตฺตา ตํ มิคมํสํ ‘‘มิคว’’นฺติ อาห, อิมํ มิคมํสํ คเหตฺวา มํ มุญฺจสฺสูติ อตฺโถ. โส หิ ราชา นํ ยกฺขินิปุตฺตํ ทิสฺวา ภีโต อูรุกฺขมฺภํ ปตฺวา ขาณุโก วิย อฏฺฐาสิ. โส เวเคน คนฺตฺวา ตํ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘ภกฺโขสิ เม อาคโตสี’’ติ อาห. อถ นํ ราชา สตึ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ‘‘สเจ อาหารตฺถิโก, อิมํ เต มํสํ ททามิ, ตํ คเหตฺวา ขาท, มํ มุญฺจาหี’’ติ อาห[Pg.165]. ตํ สุตฺวา โปริสาโท ‘‘กิมิทํ มยฺหเมว สนฺตกํ ทตฺวา มยา โวหารํ กโรสิ, นนุ อิมํ มํสญฺจ ตฺวญฺจ มม หตฺถคตกาลโต ปฏฺฐาย มยฺหเมว สนฺตกํ, ตสฺมา ตํ ปฐมํ ขาทิตฺวา ปจฺฉา มํสํ ขาทิสฺสามี’’ติ อาห. “རི་དྭགས་ཀྱི་ཤ་འདི་ལོངས་ལ་ང་ཐོངས” ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། “མི་ག་ཝ” ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་བརྒྱབ་པས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རི་དྭགས་ཀྱི་ཤ་ལ་“མི་ག་ཝ” ཞེས་གསུངས་པ་སྟེ། རི་དྭགས་ཀྱི་ཤ་འདི་བཟུང་ནས་ང་ཐོངས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། རྒྱལ་པོ་དེས་གནོད་སྦྱིན་མོའི་བུ་དེ་མཐོང་ནས་སྐྲག་སྟེ། བརླ་རེངས་ནས་སྡོང་དུམ་བཞིན་དུ་ལུས་སོ།། ཁོས་མྱུར་དུ་སོང་ནས་ལག་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། “ཁྱོད་ནི་ངའི་ཟས་སུ་འོངས་སོ” ཞེས་སྨྲས་སོ།། དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་སྟེ། “གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཟས་འདོད་ན། ངས་ཁྱོད་ལ་ཤ་འདི་སྦྱིན་པས་དེ་ཟོ་ལ་ང་ཐོངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་སོ།། དེ་ཐོས་ནས་མི་ཟན་གྱིས་“འདི་ཅི་ཞིག ངའི་དབང་བའི་དངོས་པོ་ང་ལ་བྱིན་ནས་ཚོང་བྱེད་དམ། ཤ་འདི་དང་ཁྱོད་ཉིད་ངའི་ལག་ཏུ་ཚུད་པའི་དུས་ནས་བཟུང་ངའི་དབང་བའི་དངོས་པོ་མ་ཡིན་ནམ། དེའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་ཁྱོད་ཟོས་ནས་རྗེས་སུ་ཤ་ཟ་བར་བྱའོ” ཞེས་སྨྲས་སོ།། อถ ราชา ‘‘มํสนิกฺกเยนายํ น มํ มุญฺจติ, มยา จ มิควํ อาคจฺฉนฺเตน ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ‘อาคนฺตฺวา เต ธนํ ทสฺสามี’ติ ปฏิญฺญา กตา. สจายํ ยกฺโข อนุชานิสฺสติ, สจฺจํ อนุรกฺขนฺโต เคหํ คนฺตฺวา ตํ ปฏิญฺญํ โมเจตฺวา ปุน อิมสฺส ยกฺขสฺส ภตฺตตฺถํ อาคจฺเฉยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตสฺส ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา โปริสาโท ‘‘สเจ ตฺวํ สจฺจํ อนุรกฺขนฺโต คนฺตุกาโมสิ, คนฺตฺวา ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ทาตพฺพํ ธนํ ทตฺวา สจฺจํ อนุรกฺขนฺโต สีฆํ ปุน อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ วตฺวา ราชานํ วิสฺสชฺเชสิ. โส เตน วิสฺสฏฺโฐ ‘‘ตฺวํ มา จินฺตยิ, อหํ ปาโตว อาคมิสฺสามี’’ติ วตฺวา มคฺคนิมิตฺตานิ สลฺลกฺเขนฺโต อตฺตโน พลกายํ อุปคนฺตฺวา เตน ปริวุโต นครํ ปวิสิตฺวา นนฺทพฺราหฺมณํ ปกฺโกสาเปตฺวา มหารเห อาสเน นิสีทาเปตฺวา ตา คาถา สุตฺวา จตฺตาริ สหสฺสานิ ทตฺวา ยานํ อาโรเปตฺวา ‘‘อิมํ ตกฺกสิลเมว เนถา’’ติ มนุสฺเส ทตฺวา พฺราหฺมณํ อุยฺโยเชตฺวา ทุติยทิวเส โปริสาทสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม ปุตฺตํ รชฺเช ปติฏฺฐเปตุํ อนุสาสนิญฺจ เทนฺโต ตมตฺถํ อาโรเจสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་“ཁོས་ཤའི་རིན་གྱིས་ང་མི་གཏོང་ལ། ང་རི་དྭགས་རྒྱག་ཏུ་འོངས་པའི་ཚེ་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ། ‘ཕྱིར་ལོག་ནས་ཁྱོད་ལ་ནོར་སྦྱིན་ནོ’ ཞེས་དམ་བཅས་པ་ཡིན། གལ་ཏེ་གནོད་སྦྱིན་འདིས་གནང་བ་བྱིན་ན། བདག་གིས་བདེན་པ་བསྲུངས་ཏེ་ཁྱིམ་དུ་སོང་ནས་དམ་བཅས་པ་དེ་བསྒྲུབས་ཏེ། ཡང་བསྐྱར་གནོད་སྦྱིན་འདིའི་ཟས་སུ་འོངས་པར་བྱའོ” སྙམ་དུ་བསམས་ནས་དོན་དེ་ཁོ་ལ་བཤད་དོ།། དེ་ཐོས་ནས་མི་ཟན་གྱིས་“གལ་ཏེ་ཁྱོད་བདེན་པ་བསྲུངས་ཏེ་འགྲོ་འདོད་ན། སོང་ལ་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ནོར་བྱིན་ནས། བདེན་པ་བསྲུངས་ཏེ་མྱུར་དུ་ཕྱིར་ཤོག་ཅིག” ཅེས་སྨྲས་ནས་རྒྱལ་པོ་བཏང་ངོ་།། ཁོས་བཏང་བ་ན། “ཁྱོད་ཡིད་མ་ཆད་ཅིག ང་སང་ཉིན་སྔ་མོ་ཉིད་དུ་འོངས་སོ” ཞེས་སྨྲས་ཏེ། ལམ་གྱི་རྟགས་རྣམས་ཡིད་ལ་བཟུང་ནས་རང་གི་དམག་དཔུང་གི་གམ་དུ་སོང་སྟེ། དེས་བསྐོར་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་སོ།། བྲམ་ཟེ་ནན་ད་བོས་ནས་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་སྟན་ལ་བཞག་སྟེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་ཉོས་ནས་སྟོང་ཕྲག་བཞི་བྱིན་ཏེ། ཤིང་རྟ་ལ་བཞོན་དུ་བཅུག་ནས། “འདི་ཉིད་རྡོ་འཇོག་ཏུ་སྐྱོལ་ཅིག” ཅེས་མི་རྣམས་ལ་གཏད་དེ་བྲམ་ཟེ་བཏང་ངོ་།། ཉིན་གཉིས་པ་ལ་མི་ཟན་གྱི་གམ་དུ་འགྲོ་བར་འདོད་ཅིང་། བུ་རྒྱལ་སྲིད་ལ་བསྐོ་བ་དང་གདམས་ངག་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་དོན་དེ་བཤད་དོ།། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་པ་ནི། ๗๘. ༧༨. ‘‘มิควํ คเหตฺวา มุญฺจสฺสุ, กตฺวา อาคมนํ ปุน; พฺราหฺมณสฺส ธนํ ทตฺวา, ปิตา อามนฺตยี มมํ. “རི་དྭགས་ཤ་བཟུང་ང་ཐོངས་ཤིག །ཡང་བསྐྱར་འོངས་པར་བྱའོ་ཞེས་། །བྲམ་ཟེ་ལ་ནི་ནོར་བྱིན་ནས། །བདག་གི་ཕ་ཡིས་བཀའ་སྩལ་ཏོ།།” ๗๙. ༧༩. ‘‘รชฺชํ ปุตฺต ปฏิปชฺช, มา ปมชฺชิ ปุรํ อิทํ; กตํ เม โปริสาเทน, มม อาคมนํ ปุนา’’ติ. “བུ་ཁྱོད་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བ་དང་། །གྲོང་ཁྱེར་འདི་ལ་མ་བག་མེད། །བདག་གིས་མི་ཟན་དེ་ཉིད་ལ། །ཡང་བསྐྱར་འོངས་པར་དམ་བཅས་སོ།།” ตตฺถ อาคมนํ ปุนาติ ปุน อาคมนํ ปฏิญฺญาตสฺส โปริสาทสฺส สงฺครํ กตฺวา. พฺราหฺมณสฺส ธนํ ทตฺวาติ ตกฺกสิลโต อาคตสฺส นนฺทนามสฺส พฺราหฺมณสฺส ตา คาถา สุตฺวา จตุสหสฺสปริมาณํ ธนํ ทตฺวา. ปิตา อามนฺตยี มมนฺติ มม ปิตา ชยทฺทิสราชา มํ อามนฺเตสิ. དེ་ལས་“ཡང་བསྐྱར་འོངས་པ” ཞེས་པ་ནི། ཡང་བསྐྱར་འོངས་པར་དམ་བཅས་པའི་མི་ཟན་དེ་ལ་ཁས་བླངས་པའོ།། “བྲམ་ཟེ་ལ་ནོར་བྱིན་ནས” ཞེས་པ་ནི། རྡོ་འཇོག་ནས་འོངས་པའི་བྲམ་ཟེ་ནན་ད་ཞེས་བྱ་བ་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་ཐོས་ནས། གསེར་སྟོང་ཕྲག་བཞིའི་ཚད་ཀྱི་ནོར་བྱིན་པའོ།། “བདག་གི་ཕ་ཡིས་བཀའ་སྩལ་ཏོ” ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ཕ་རྒྱལ་པོ་ཛ་ཡད་དི་སས་བདག་ལ་བཀའ་སྩལ་པའོ།། กถํ [Pg.166] อามนฺเตสีติ เจ? อาห ‘‘รชฺช’’นฺติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ปุตฺต, ตฺวํ อิมํ กุลสนฺตกํ รชฺชํ ปฏิปชฺช, ยถาหํ ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรมิ, เอวํ ตฺวมฺปิ ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รชฺชํ กาเรหิ. ตฺวํ อิทํ ปุรํ รกฺขนฺโต รชฺชญฺจ กาเรนฺโต มา ปมาทมาปชฺชิ, อสุกสฺมึ ฐาเน นิคฺโรธรุกฺขมูเล โปริสาเทน ยกฺเขน กตเมตํ มยา สงฺครํ มม ปุน ตสฺส สนฺติกํ อาคมนํ อุทฺทิสฺส, เกวลํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ธนทานตฺถํ อิธาคโต สจฺจํ อนุรกฺขนฺโต, ตสฺมา ตตฺถาหํ คมิสฺสามีติ. ཇི་ལྟར་བཀའ་སྩལ་ཞེ་ན། “རྒྱལ་སྲིད” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། བུ་ཁྱོད་ཀྱིས་རང་གི་རིགས་རྒྱུད་ལས་བརྒྱུད་པའི་རྒྱལ་སྲིད་འདི་སྐྱོངས་ཤིག ཇི་ལྟར་བདག་གིས་ཆོས་དང་མཐུན་ཞིང་སྙོམས་པར་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་པ་བཞིན། ཁྱོད་ཀྱིས་ཀྱང་གདུགས་བཏེགས་ཏེ་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོངས་ཤིག ཁྱོད་ཀྱིས་གྲོང་ཁྱེར་འདི་བསྲུངས་ཤིང་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་ཚེ་བག་མེད་པར་མ་བྱེད་ཅིག ཡུལ་ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་གི་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་དྲུང་དུ། མི་ཟན་གནོད་སྦྱིན་དེ་ལ་བདག་གིས་ཡང་བསྐྱར་ཁོའི་གམ་དུ་འོངས་པར་དམ་བཅས་པ་ཡིན། བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་ནོར་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་འདིར་འོངས་ནས་བདེན་པ་བསྲུངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་དེར་འགྲོའོ་ཞེས་པའོ།། ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘มา โข ตฺวํ, มหาราช, ตตฺถ อคมาสิ, อหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ. สเจ ปน ตฺวํ, ตาต, คมิสฺสสิเยว, อหมฺปิ ตยา สทฺธึ คมิสฺสามิเยวา’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต มยํ อุโภปิ น ภวิสฺสาม, ตสฺมา อหเมว ตตฺถ คมิสฺสามี’’ติ นานปฺปกาเรน วาเรนฺตํ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา ปิตุ อตฺถาย อตฺตานํ ปริจฺจชิตฺวา โสตฺถิภาวาย ปิตริ สาสิตวาทํ ปยุญฺชมาเน มาตุภคินิภริยาสุ จ สจฺจกิริยํ กโรนฺตีสุ อาวุธํ คเหตฺวา นครโต นิกฺขมิตฺวา อสฺสุปุณฺณมุขํ มหาชนํ อนุพนฺธนฺตํ อาปุจฺฉิตฺวา ปิตรา อกฺขาตนเยน ยกฺขวาสมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ยกฺขินิปุตฺโตปิ ‘‘ขตฺติยา นาม พหุมายา, โก ชานาติ กึ ภวิสฺสตี’’ติ รุกฺขํ อภิรุหิตฺวา รญฺโญ อาคมนํ โอโลเกนฺโต นิสินฺโน กุมารํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ปิตรํ นิวตฺเตตฺวา ปุตฺโต อาคโต ภวิสฺสติ, นตฺถิ เม ภย’’นฺติ โอตริตฺวา ตสฺส ปิฏฺฐึ ทสฺเสตฺวาว นิสีทิ. มหาสตฺโต อาคนฺตฺวา ตสฺส ปุรโต อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ཐོས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱོད་དེར་མ་གཤེགས་ཤིག བདག་དེར་འགྲོའོ།། གལ་ཏེ་ཡབ་ཉིད་ངེས་པར་གཤེགས་ན། བདག་ཀྱང་ཡབ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགྲོའོ” ཞེས་གསུལ་ཏོ།། “དེ་ལྟར་ན་ངེད་གཉིས་ཀ་མེད་པར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་བདག་ཉིད་གཅིག་པུ་དེར་འགྲོའོ” ཞེས་རྣམ་པ་དུ་མས་བཟློག་པར་བྱེད་པའི་རྒྱལ་པོ་ལ་གོ་བར་བྱས་ཏེ། ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་ཕའི་དོན་དུ་རང་གི་ལུས་བཏང་ཞིང་། ཕས་རང་ཉིད་བདེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་གདམས་ངག་སྦྱིན་པ་དང་། མ་དང་སྲིང་མོ་དང་ཆུང་མ་རྣམས་ཀྱིས་བདེན་ཚིག་བརྗོད་བཞིན་པའི་ཚེ། མཚོན་ཆ་བཟུང་ནས་གྲོང་ཁྱེར་ནས་ཕྱིར་བྱུང་སྟེ། མིག་ཆུ་འཛག་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལ་གྱེས་མཇལ་བྱས་ནས། ཕས་བསྟན་པའི་ཚུལ་བཞིན་གནོད་སྦྱིན་གནས་པའི་ལམ་དུ་ཞུགས་སོ།། གནོད་སྦྱིན་མོའི་བུ་དེས་ཀྱང་“རྒྱལ་རིགས་རྣམས་ནི་གཡོ་སྒྱུ་ཆེ་བས། ཅི་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་སུས་ཤེས” སྙམ་ནས་ཤིང་ལ་བརྩེགས་ཏེ་རྒྱལ་པོ་འོངས་པ་ལ་བལྟས་ནས་བསྡད་པ་ན། རྒྱལ་བུ་འོངས་པ་མཐོང་ནས་“ཕྱིར་བཟློག་ནས་བུ་འོངས་པ་ཡིན་པས། བདག་ལ་འཇིགས་པ་མེད” ཅེས་བབས་ཏེ་རྒྱབ་གཏད་ནས་བསྡད་དོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་འོངས་ནས་ཁོའི་མདུན་དུ་ལངས་སོ།། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་པ་ནི། ๘๐. ༨༠. ‘‘มาตาปิตู จ วนฺทิตฺวา, นิมฺมินิตฺวาน อตฺตนา; นิกฺขิปิตฺวา ธนุํ ขคฺคํ, โปริสาทํ อุปาคมิ’’นฺติ. “ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། །རང་གི་ལུས་ནི་ཡོངས་བཏང་སྟེ། །གཞུ་དང་རལ་གྲི་ས་ལ་བཞག །མི་ཟན་དེ་ཡི་གམ་དུ་སོང་།།” ๘๑. สสตฺถหตฺถูปคตนฺติ สสตฺถหตฺถํ อุปคตํ อาวุธปาณึ มํ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคตํ ทิสฺวา. กทาจิ โส ตสิสฺสตีติ โส ยกฺโข อปิ ตเสยฺย. เตน ภิชฺชิสฺสติ สีลนฺติ เตน ตสฺส ตาสุปฺปาทเนน มยฺหํ สีลํ วินสฺสติ สํกิลิสฺสติ. ปริตาสํ กเต มยีติ มยิ ตสฺส ปริตาสํ กเต สติ. ༨༡. “ལག་ན་མཚོན་ཆ་ཐོགས་ཏེ་ཉེ་བར་བཅར་བ” ཞེས་པ་ནི། ལག་ན་མཚོན་ཆ་ཐོགས་ཏེ་རང་གི་གམ་དུ་ཉེ་བར་བཅར་བ་བདག་མཐོང་ནས། “ཅི་སྟེ་ཁོ་སྐྲག་པར་འགྱུར” ཞེས་པ་ནི། གནོད་སྦྱིན་དེ་ཡང་སྐྲག་པར་འགྱུར་རོ།། “དེས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་འགྱུར” ཞེས་པ་ནི། ཁོ་ལ་སྐྲག་པ་བསྐྱེད་པ་དེས་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཇིག་ཅིང་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། “བདག་གིས་སྐྲག་པར་བྱས་ན” ཞེས་པ་ནི། བདག་གིས་ཁོ་ལ་སྐྲག་པ་བསྐྱེད་པར་བྱས་ནའོ།། ๘๒. สีลขณฺฑภยา มยฺหํ, ตสฺส เทสฺสํ น พฺยาหรินฺติ ยถา จ สีลเภทภเยน นิหิตสตฺโถ ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ, เอวํ มยฺหํ สีลขณฺฑภยา [Pg.167] เอว ตสฺส โปริสาทสฺส เทสฺสํ อนิฏฺฐมฺปิ น พฺยาหรึ, เกวลํ ปน เมตฺตจิตฺเตน หิตวาที อิทํ อิทานิ วกฺขมานํ วจนํ อภาสึ. ༨༢. བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་དོགས་པའི་འཇིགས་པ་ལས། ཁོ་བོས་ཁོ་ལ་མི་སྙན་པའི་ཚིག་མ་སྨྲས་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བར་དོགས་པའི་འཇིགས་པས་མཚོན་ཆ་བཞག་ནས་ཁོའི་དྲུང་དུ་སོང་བ་དེ་བཞིན་དུ། བདག་གིས་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་དོགས་པའི་འཇིགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་མི་ཟན་དེ་ལ་མི་སྙན་པ་དང་མི་འདོད་པའི་ཚིག་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་སྨྲས་སོ། །འོན་ཀྱང་བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པས་ཕན་པར་སྨྲ་བཞིན་དུ་ད་ལྟ་བརྗོད་པར་འགྱུར་བའི་ཚིག་འདི་ཉིད་སྨྲས་སོ། ། มหาสตฺโต จ คนฺตฺวา ปุรโต ฐิโต. ยกฺขินิปุตฺโต ตํ วีมํสิตุกาโม ‘‘โกสิ ตฺวํ, กุโต อาคโต, กึ มํ น ชานาสิ ‘ลุทฺโท มนุสฺสมํสขาทโก’ติ, กสฺมา จ อิธาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. กุมาโร ‘‘อหํ ชยทฺทิสรญฺโญ ปุตฺโต, ตฺวํ โปริสาทโกติ ชานามิ, ปิตุ ชีวิตํ รกฺขิตุํ อิธาคโต, ตสฺมา ตํ มุญฺจ, มํ ขาทา’’ติ อาห. ปุน ยกฺขินิปุตฺโต มุขากาเรเนว ‘‘ตํ ตสฺส ปุตฺโตติ อหํ ชานามิ, ทุกฺกรํ ปน ตยา กตํ เอวํ อาคจฺฉนฺเตนา’’ติ อาห. กุมาโร ‘‘น อิทํ ทุกฺกรํ, ยํ ปิตุ อตฺเถ ชีวิตปริจฺจชนํ, มาตาปิตุเหตุ หิ เอวรูปํ ปุญฺญํ กตฺวา เอกนฺเตเนว สคฺเค ปโมทติ, อหญฺจ ‘อมรณธมฺโม นาม โกจิ สตฺโต นตฺถี’ติ ชานามิ, อตฺตนา จ กิญฺจิ กตํ ปาปํ นาม น สรามิ, ตสฺมา มรณโตปิ เม ภยํ นตฺถิ, อิทํ สรีรํ มยา เต นิสฺสฏฺฐํ, อคฺคึ ชาเลตฺวา ขาทา’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ – བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཡང་སོང་སྟེ་མདུན་དུ་ལངས་སོ། །གནོད་སྦྱིན་མོའི་བུ་དེས་ཁོང་ལ་བརྟག་པར་འདོད་ནས། “ཁྱོད་སུ་ཡིན། གང་ནས་འོངས། ང་ནི་མི་ཤ་ཟ་བའི་རྔོན་པ་ཡིན་པ་མི་ཤེས་སམ། ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་འོངས་པ་ཡིན།” ཞེས་དྲིས་སོ། །གཞོན་ནུས་སྨྲས་པ། “ང་ནི་རྒྱལ་པོ་ཛ་ཡད་དི་ས་ཡི་བུ་ཡིན། ཁྱོད་ནི་མི་ཟན་པ་ཡིན་པ་ངས་ཤེས། ཕའི་སྲོག་སྐྱོབ་པའི་ཕྱིར་འདིར་འོངས་པ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ཐོངས་ལ་ང་ཟོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཡང་གནོད་སྦྱིན་མོའི་བུས་བཞིན་གྱི་རྣམ་འགྱུར་དང་བཅས་ཏེ། “ཁྱོད་ནི་ཁོང་གི་བུ་ཡིན་པ་ངས་ཤེས། འོན་ཀྱང་ཁྱོད་འདི་ལྟར་འོངས་པ་ནི་བྱ་དཀའ་བ་ཞིག་བྱས་སོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །གཞོན་ནུས་སྨྲས་པ། “ཕའི་དོན་དུ་སྲོག་གཏོང་བ་འདི་ནི་བྱ་དཀའ་བ་མ་ཡིན། ཕ་མའི་ཆེད་དུ་འདི་ལྟ་བུའི་བསོད་ནམས་བྱས་ནས་གདོན་མི་ཟ་བར་མཐོ་རིས་སུ་དགའ་བར་འགྱུར་རོ། །བདག་གིས་ཀྱང་ ‘མི་འཆི་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་གང་ཡང་མེད’ ཅེས་ཤེས་ཤིང་། བདག་ཉིད་ཀྱིས་སྡིག་པ་གང་ཡང་བྱས་པ་མི་དྲན་པས། དེའི་ཕྱིར་འཆི་བ་ལས་ཀྱང་བདག་ལ་འཇིགས་པ་མེད། ལུས་འདི་ནི་བདག་གིས་ཁྱོད་ལ་བཏང་ཟིན་པས། མེ་སྤར་ལ་ཟོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་བརྗོད་དེ། ๘๓. ༨༣. ‘‘อุชฺชาเลหิ มหาอคฺคึ, ปปติสฺสามิ รุกฺขโต; ตฺวํ ปกฺกกาลมญฺญาย, ภกฺขย มํ ปิตามหา’’ติ. “མེ་ཆེན་པོ་ནི་རབ་ཏུ་སྤོར། །ཤིང་གི་རྩེ་ལས་ང་ལྷུང་བར། །ཁྱོད་ཀྱིས་བཙོས་པའི་དུས་ཤེས་ནས། །མེས་པོ་ང་ནི་བཟའ་བར་གྱིས། །” ตํ สุตฺวา ยกฺขินิปุตฺโต ‘‘น สกฺกา อิมสฺส มํสํ ขาทิตุํ, อุปาเยน อิมํ ปลาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘เตน หิ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สารทารูนิ อาหริตฺวา นิทฺธูเม องฺคาเร กโรหิ, ตตฺถ เต มํสํ ปจิตฺวา ขาทิสฺสามี’’ติ อาห. มหาสตฺโต ตถา กตฺวา ตสฺส อาโรเจสิ. โส ตํ โอโลเกนฺโต ‘‘อยํ ปุริสสีโห มรณโตปิ ภยํ นตฺถิ, เอวํ นิพฺภโย นาม น มยา ทิฏฺฐปุพฺโพ’’ติ โลมหํสชาโต กุมารํ โอโลเกสิ. กุมาโร กิสฺส มํ โอโลเกสิ, น ยถาวุตฺตํ กโรสีติ. ยกฺขินิปุตฺโต มหาสตฺตํ ‘‘สตฺตธา ตสฺส มุทฺธา ผเลยฺย, โย ตํ ขาเทยฺยา’’ติ อาห. ‘‘สเจ มํ น ขาทิตุกาโมสิ, อถ กสฺมา อคฺคึ กาเรสี’’ติ? ‘‘ตว ปริคฺคณฺหนตฺถ’’นฺติ. ‘‘ตฺวํ อิทานิ มํ กถํ ปริคฺคณฺหิสฺสสิ, สฺวาหํ ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺโตปิ สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อตฺตานํ ปริคฺคณฺหิตุํ น อทาสิ’’นฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต – དེ་ཐོས་ནས་གནོད་སྦྱིན་མོའི་བུས་ “འདིའི་ཤ་ནི་བཟའ་བར་མི་ནུས་སོ། །ཐབས་ཀྱིས་འདི་བྲོས་སུ་བཅུག་གོ” ཞེས་བསམས་ནས། “འོ་ན་ནགས་སུ་སོང་ལ་སྲ་བའི་ཤིང་རྣམས་ཁྱེར་ཏེ་དུ་བ་མེད་པའི་སོལ་མེ་གྱིས་ཤིག །དེར་ཁྱོད་ཀྱི་ཤ་བཙོས་ཏེ་བཟའ་བར་བྱའོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་ཁོ་ལ་བརྗོད་དོ། །ཁོས་ཁོང་ལ་བལྟས་ནས། “སྐྱེས་བུ་སེང་གེ་འདི་ནི་འཆི་བ་ལས་ཀྱང་འཇིགས་པ་མེད་དེ། འདི་ལྟར་འཇིགས་པ་མེད་པ་ནི་སྔོན་ཆད་ངས་མ་མཐོང་ངོ་།” ཞེས་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་བཞིན་དུ་གཞོན་ནུ་ལ་བལྟས་སོ། །གཞོན་ནུས་ “ཅིའི་ཕྱིར་ང་ལ་ལྟ། ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་བཞིན་མི་བྱེད་དམ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །གནོད་སྦྱིན་མོའི་བུས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ། “གང་གིས་ཁྱོད་ཟ་བར་བྱེད་པ་དེའི་མགོ་བོ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་འགས་པར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“གལ་ཏེ་ང་ཟ་བར་མི་འདོད་ན། འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་མེ་སྤར་དུ་བཅུག་པ་ཡིན།” ཞེས་དྲིས་པར། “ཁྱོད་ལ་བརྟག་པའི་ཕྱིར་རོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“ཁྱོད་ཀྱིས་ད་ལྟ་ང་ལ་ཇི་ལྟར་བརྟག་པར་བྱེད། བདག་ནི་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཚེ་ནའང་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ལའང་བདག་ཉིད་བརྟག་ཏུ་མ་བཅུག་གོ” ཞེས་དོན་འདི་ཉིད་སྟོན་བཞིན་དུ། ‘‘อิทญฺหิ [Pg.168] โส พฺราหฺมณํ มญฺญมาโน, สโส อวาเสสิ สเก สรีเร; เตเนว โส จนฺทิมา เทวปุตฺโต, สสตฺถุโต กามทุหชฺช ยกฺขา’’ติ.(ชา. ๑.๑๖.๙๓) – “བྲམ་ཟེར་བསམས་ནས་རི་བོང་དེས། །རང་གི་ལུས་ནི་བཏང་བར་བྱས། །དེས་ན་ཟླ་བའི་ལྷ་བུ་དེ། །རི་བོང་མཚན་མས་བརྒྱན་པ་སྟེ། །འདོད་འཇོ་གནོད་སྦྱིན་དག་གིས་བསྟོད། །” คาถมาห. ཞེས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་སྨྲས་སོ། ། ตตฺถ สโส อวาเสสิ สเก สรีเรติ อตฺตโน สรีรเหตุ อิมํ สรีรํ ขาทิตฺวา อิธ วสาติ เอวํ สเก สรีเร อตฺตโน สรีรํ เทนฺโต ตํ พฺราหฺมณรูปํ สกฺกํ ตตฺถ วาเสสิ. สสตฺถุโตติ ‘‘สสี’’ติ เอวํ สสสทฺเทน ถุโต. กามทุโหติ กามวฑฺฒโน. ยกฺขาติ เทว. དེ་ལ་ “རི་བོང་དེས་རང་གི་ལུས་ནི་བཏང་བར་བྱས” ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ལུས་ཀྱི་ཆེད་དུ་ལུས་འདི་ཟོས་ནས་འདིར་སྡོད་ཅིག་ཅེས་འདི་ལྟར་རང་གི་ལུས་ལ་རང་གི་ལུས་སྦྱིན་བཞིན་དུ་བྲམ་ཟེའི་གཟུགས་སུ་བྱས་པའི་བརྒྱ་བྱིན་དེ་ཉིད་དེར་གནས་པར་བྱས་སོ། །“རི་བོང་མཚན་མས་བརྒྱན་པ” ཞེས་པ་ནི། “རི་བོང་ཅན” ཞེས་རི་བོང་གི་སྒྲས་བསྟོད་པའོ། །“འདོད་འཇོ” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ། །“གནོད་སྦྱིན” ཞེས་པ་ནི་ལྷའོ། ། เอวํ มหาสตฺโต จนฺเท สสลกฺขณํ กปฺปฏฺฐิยํ ปาฏิหาริยํ สกฺขึ กตฺวา อตฺตโน สกฺเกนปิ ปริคฺคณฺหิตุํ อสกฺกุเณยฺยตํ อภาสิ. ตํ สุตฺวา โปริสาโท อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาโต – དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཟླ་བའི་སྟེང་གི་རི་བོང་གི་རི་མོ་བསྐལ་པ་གནས་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དེ་དཔང་པོར་མཛད་ནས། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཀྱང་རང་ཉིད་བརྟག་པར་མི་ནུས་པའི་ཚུལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ཐོས་ནས་མི་ཟན་པ་དེ་ངོ་མཚར་དང་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་སེམས་སྐྱེས་ཏེ། ‘‘จนฺโท ยถา ราหุมุขา ปมุตฺโต, วิโรจเต ปนฺนรเสว ภาณุมา; เอวํ ตุวํ โปริสาทา ปมุตฺโต, วิโรจ กปิเล มหานุภาว; อาโมทยํ ปิตรํ มาตรญฺจ, สพฺโพ จ เต นนฺทตุ ญาติปกฺโข’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๙๔) – “ཇི་ལྟར་ཟླ་བ་སྒྲ་གཅན་ཁ་ལས་ཐར། །བཅོ་ལྔའི་ཉིན་མོར་ཉི་མ་བཞིན་དུ་གསལ། །དེ་བཞིན་ཁྱོད་ནི་མི་ཟན་ལས་ཐར་ཏེ། །མཐུ་ཆེན་ཀ་པི་ལ་ནི་རབ་ཏུ་གསལ། །ཕ་དང་མ་ཡང་དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། །ཁྱོད་ཀྱི་གཉེན་འབྲེལ་ཐམས་ཅད་དགའ་བར་ཤོག །” คาถํ วตฺวา ‘‘คจฺฉ มหาวีรา’’ติ กุมารํ วิสฺสชฺเชสิ. โสปิ ตํ นิพฺพิเสวนํ กตฺวา ปญฺจ สีลานิ ทตฺวา ‘‘ยกฺโข นุ โข เอส, โน’’ติ วีมํสนฺโต ‘‘ยกฺขานํ อกฺขีนิ รตฺตานิ โหนฺติ อนิมิสานิ จ, ฉายา จ น ปญฺญายติ, อสมฺภีโต โหติ, น อิมสฺส ตถา. ตสฺมา นายํ ยกฺโข มนุสฺโส เอโส, มยฺหํ กิร ปิตุ ตโย ภาตโร ยกฺขินิยา คหิตา, เตสุ ตาย ทฺเว ขาทิตา ภวิสฺสนฺติ, เอโก ปุตฺตสิเนเหน ปฏิชคฺคิโต ภวิสฺสติ. อิมินา เตน ภวิตพฺพ’’นฺติ นยคฺคาเหน อนุมาเนน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน วิย อวิปรีตโต นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ‘‘มยฺหํ ปิตุ อาจิกฺขิตฺวา รชฺเช ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘น ตฺวํ ยกฺโข, ปิตุ เม เชฏฺฐภาติโกสิ, เอหิ มยา สทฺธึ คนฺตฺวา กุลสนฺตกํ รชฺชํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ อาห. เตน [Pg.169] วุตฺตํ ‘‘ตฺวํ ปิตามหา’’ติ, ตฺวํ มม มหาปิตาติ อตฺโถ. อิตเรน ‘‘นาหํ มนุสฺโส’’ติ วุตฺเต เตน สทฺธาตพฺพสฺส ทิพฺพจกฺขุกตาปสสฺส สนฺติกํ เนสิ. ตาปเสน ‘‘กึ กโรนฺตา ปิตา ปุตฺตา อรญฺเญ วิจรถา’’ติ ปิตุภาเว กถิเต โปริสาโท สทฺทหิตฺวา ‘‘คจฺฉ, ตาต, ตฺวํ, น เม รชฺเชน อตฺโถ, ปพฺพชิสฺสามห’’นฺติ ตาปสสฺส สนฺติเก อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. เตน วุตฺตํ – ཞེས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྨྲས་ནས། “དཔའ་བོ་ཆེན་པོ་སོང་ཞིག” ཅེས་གཞོན་ནུ་བཏང་ངོ་། །ཁོང་གིས་ཀྱང་ཁོ་ལ་དུག་མེད་པར་བྱས་ཏེ་བསླབ་པ་ལྔ་བྱིན་ནས། “འདི་ནི་གནོད་སྦྱིན་ཞིག་ཡིན་ནམ་མིན།” ཞེས་བརྟག་པར། “གནོད་སྦྱིན་རྣམས་ཀྱི་མིག་ནི་དམར་ཞིང་མི་འཛུམ་པ་དང་། གྲིབ་མ་ཡང་མི་སྣང་ཞིང་། འཇིགས་པ་མེད་པ་ཡིན་ནའང་། འདི་ལ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་འདི་ནི་གནོད་སྦྱིན་མ་ཡིན་པར་མི་ཞིག་ཡིན། བདག་གི་ཕའི་སྤུན་གསུམ་གནོད་སྦྱིན་མོས་བཟུང་བ་ལས། དེ་དག་ལས་གཉིས་ནི་མོས་ཟོས་ཟིན་ཏོ། །གཅིག་ནི་བུ་ལ་ཆགས་པས་གསོས་པ་ཡིན་པར་འགྱུར། འདི་ནི་དེ་ཉིད་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་རིགས་པས་རྗེས་སུ་དཔག་སྟེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞིན་དུ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ངེས་པ་རྙེད་ནས། “བདག་གི་ཕ་ལ་བརྗོད་དེ་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་བར་བྱའོ།” ཞེས་བསམས་ཏེ། “ཁྱོད་ནི་གནོད་སྦྱིན་མ་ཡིན། བདག་གི་ཕའི་ཕུ་བོ་ཡིན། ཚུར་ཤོག་དང་། བདག་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་སྟེ་རིགས་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཁྱོད་ནི་མེས་པོའོ” ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཁྱོད་ནི་བདག་གི་ཕ་ཆེན་པོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ “ང་ནི་མི་མ་ཡིན” ཞེས་སྨྲས་པར། ཁོང་གིས་ཁོ་ཉིད་ཡིད་ชེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལྷའི་མིག་དང་ལྡན་པའི་དྲང་སྲོང་གི་དྲུང་དུ་ཁྲིད་དོ། །དྲང་སྲོང་གིས་ “ཕ་བུ་གཉིས་ནགས་སུ་ཅི་བྱེད་ཅིང་རྒྱུ།” ཞེས་ཕ་བུའི་འབྲེལ་བ་གསུངས་པས། མི་ཟན་པ་དེས་ཡིད་ཆེས་ཏེ། “བུ་ཁྱོད་སོང་ཞིག །བདག་ལ་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་དོན་མེད། བདག་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ།” ཞེས་དྲང་སྲོང་གི་དྲུང་དུ་དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་བྱས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་བརྗོད་དེ། ๘๔. ༨༤. ‘‘อิติ สีลวตํ เหตุ, นารกฺขึ มม ชีวิตํ; ปพฺพาเชสึ จหํ ตสฺส, สทา ปาณาติปาติก’’นฺติ. “དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པའི་ཕྱིར། །བདག་གི་སྲོག་ནི་མ་བསྲུངས་ཏེ། །རྟག་ཏུ་སྲོག་གཅོད་བྱེད་པ་དེ། །བདག་གིས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱས། །” ตตฺถ สีลวตํ เหตูติ สีลวนฺตานํ มม ปิตูนํ เหตุ. อถ วา สีลวตํ เหตูติ สีลวตเหตุ, มยฺหํ สีลวตสมาทานนิมิตฺตํ ตสฺส อภิชฺชนตฺถํ. ตสฺสาติ ตํ โปริสาทํ. དེ་ལ་ “ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་བདག་གི་ཕ་རྣམས་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན། “ཚུལ་ཁྲིམས་ལྡན་པའི་ཕྱིར” ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དམ་བཅའ་བཟུང་བའི་རྒྱུ་ལས་ཏེ། བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དམ་བཅའ་དེ་ཉིད་མ་ཉམས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“དེ” ཞེས་པ་ནི་མི་ཟན་པ་དེ་ལའོ། ། อถ มหาสตฺโต อตฺตโน มหาปิตรํ ปพฺพชิตํ วนฺทิตฺวา นครสฺส สมีปํ คนฺตฺวา ‘‘กุมาโร กิร อาคโต’’ติ สุตฺวา หฏฺฐตุฏฺเฐน รญฺญา นาคเรหิ เนคมชานปเทหิ จ ปจฺจุคฺคโต ราชานํ วนฺทิตฺวา สพฺพํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ตงฺขณญฺเญว เภรึ จราเปตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘เอหิ, ภาติก, รชฺชํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ อาห. ‘‘อลํ, มหาราชา’’ติ. ‘‘เตน หิ มยฺหํ อุยฺยาเน วสา’’ติ. ‘‘น อาคจฺฉามี’’ติ. ราชา ตสฺส อสฺสมสฺส อวิทูเร คามํ นิเวเสตฺวา ภิกฺขํ ปฏฺฐเปสิ. โส จูฬกมฺมาสทมฺมนิคโม นาม ชาโต. དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་རང་གི་ཕ་ཆེན་པོ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་བྱོན་པ་ན། “གཞོན་ནུ་བྱོན་ཏོ” ཞེས་ཐོས་ནས་དགའ་ཞིང་མགུ་བའི་རྒྱལ་པོ་དང་། གྲོང་ཁྱེར་པ་དང་། ཚོང་པ་དང་། ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་མདུན་ནས་བསུས་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཐམས་ཅད་བརྗོད་དོ། །དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་རྔ་བརྡུང་བཅུག་སྟེ། འཁོར་མང་པོ་དང་བཅས་ཁོའི་དྲུང་དུ་སོང་ནས། “ཕུ་བོ་ཚུར་བྱོན་ལ། རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཆོག་གོ” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“འོ་ན་བདག་གི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་བཞུགས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་པར། “མི་འོངས་སོ” ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ཁོའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་མི་རིང་བའི་སར་གྲོང་གསར་དུ་བཏབ་ནས་བསོད་སྙོམས་སྦྱར་རོ། །དེ་ནི་ཅུ་ལཱ་ཀམ་མ་ས་དམ་མ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་རྡལ་དུ་གྱུར་ཏོ། ། ตทา มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ อเหสุํ, ตาปโส สาริปุตฺโต, โปริสาโท องฺคุลิมาโล, กนิฏฺฐา อุปฺปลวณฺณา, อคฺคมเหสี ราหุลมาตา, อลีนสตฺตุกุมาโร โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཕ་མ་ནི་རྒྱལ་པོའི་རིགས་རྣམས་ཡིན་ལ། དྲང་སྲོང་ནི་ཤཱ་རིའི་བུ་ཡིན། མི་ཟན་པ་ནི་སོར་མོའི་ཕྲེང་བ་ཡིན། ནུ་མོ་ནི་ཨུཏྤལའི་མདོག་ཡིན། བཙུན་མོ་དམ་པ་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་མ་ཡིན། གཞོན་ནུ་ཨ་ལི་ན་སད་ཏུ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ཉིད་ཡིན་ནོ། ། ตสฺส อิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ยถารหํ เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา ปิตรา นิวาริยมาโน อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ปิตุ ชีวิตรกฺขณตฺถํ ‘‘โปริสาทสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ นิจฺฉโย, ตสฺส จ สนฺตาสปริหรณตฺถํ นิหิตสตฺถสฺส คมนํ, ‘‘อตฺตโน สีลขณฺฑนํ มา โหตู’’ติ เตน ปิยวาจาย สมุทาจาโร, เตน จ นานานเยหิ ปริคฺคณฺหิยมานสฺส มรณสนฺตาสาภาโว, ปิตุ อตฺเถ มยฺหํ สรีรํ สผลํ กริสฺสามีติ หฏฺฐตุฏฺฐภาโว, สกฺเกนาปิ ปริคฺคณฺหิตุํ อสกฺกุเณยฺยสฺส สสชาติยมฺปิ ปริจฺจาคตฺถํ อตฺตโน ชีวิตนิรเปกฺขภาวสฺส ชานนํ, เตน [Pg.170] สมาคเมปิ โอสฺสฏฺเฐปิ จิตฺตสฺส วิการาภาโว, ตสฺส จ มนุสฺสภาวมหาปิตุภาวานํ อวิปรีตโต ชานนํ, ญาตมตฺเต จ ตํ กุลสนฺตเก รชฺเช ปติฏฺฐาเปตุกามตา, ธมฺมเทสนาย สํเวเชตฺวา สีเลสุ ปติฏฺฐาปนนฺติ. เอวมาทโย อิธ โพธิสตฺตสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. འདིར་ཡང་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་འོས་པ་དབྱེ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཕས་བཀག་ཀྱང་རང་གི་སྲོག་བཏང་ནས་ཕའི་སྲོག་སྐྱོབ་པའི་ཕྱིར། “མི་ཟན་པའི་དྲུང་དུ་འགྲོའོ” ཞེས་ངེས་པ་དང་། ཁོའི་འཇིགས་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་མཚོན་ཆ་བཞག་ནས་སོང་བ་དང་། “རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་མ་གྱུར་ཅིག” ཅེས་སྙན་པའི་ཚིག་གིས་བསྙེན་བཀུར་བྱས་པ་དང་། ཁོས་ཐབས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བརྟག་པར་བྱེད་པའི་ཚེ་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་མེད་པ་དང་། ཕའི་དོན་དུ་བདག་གི་ལུས་འདི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པར་བྱའོ་ཞེས་དགའ་ཞིང་མགུ་བ་དང་། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཀྱང་བརྟག་པར་མི་ནུས་པའི་རི་བོང་གི་སྐྱེ་གནས་སུའང་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་རང་གི་སྲོག་ལ་མི་ལྟ་བའི་རང་བཞིན་ཤེས་པ་དང་། ཁོ་དང་ཕྲད་པའི་ཚེ་དང་བཏང་བའི་ཚེ་ནའང་སེམས་ལ་རྣམ་འགྱུར་མེད་པ་དང་། ཁོ་ནི་མི་ཡིན་པ་དང་ཕ་ཆེན་པོ་ཡིན་པར་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ཤེས་པ་དང་། ཤེས་མ་ཐག་ཏུ་ཁོ་ཉིད་རིགས་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་བར་འདོད་པ་དང་། ཆོས་བསྟན་པས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བཀོད་པ་ལ་སོགས་པའོ། །འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་འདིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་རིག་པར་བྱའོ། ། อลีนสตฺตุจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. གཞོན་ནུ་ཨ་ལི་ན་སད་ཏུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๐. สงฺขปาลจริยาวณฺณนา ༡༠. དུང་སྐྱོང་གི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๘๕. ทสเม สงฺขปาโลติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – เทวโภคสมฺปตฺติสทิสาย มหติยา นาคิทฺธิยา สมนฺนาคตตฺตา มหิทฺธิโก. เหฏฺฐา ทฺเว, อุปริ ทฺเวติ จตสฺโส ทาฐา อาวุธา เอตสฺสาติ ทาฐาวุโธ. อุคฺคเตชวิสตาย โฆรวิโส. นาคโยนิสิทฺธาหิ ทฺวีหิ ชิวฺหาหิ สมนฺนาคโตติ ทฺวิชิวฺโห. มหานุภาวานมฺปิ อุเรน คมนโต ‘‘อุรคา’’ติ ลทฺธนามานํ นาคานํ อธิปติภาวโต อุรคาธิภู. ༨༥. བཅུ་པ་ “དུང་སྐྱོང” ལ་སོགས་པ་ལས་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ལྷའི་ལོངས་སྤྱོད་དང་མཚུངས་པའི་ཀླུའི་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པས་ “མཐུ་ཆེན་པོ” ཞེས་བྱའོ། །འོག་ཏུ་གཉིས་དང་སྟེང་དུ་གཉིས་ཏེ་མཆེ་བ་བཞི་ནི་མཚོན་ཆ་ཡིན་པས་ “མཆེ་བའི་མཚོན་ཅན” ཞེས་བྱའོ། །གཟི་བརྗིད་དང་དུག་དྲག་པས་ “དུག་གདུག་པ” ཞེས་བྱའོ། །ཀླུའི་སྐྱེ་གནས་ལས་གྲུབ་པའི་ལྕེ་གཉིས་དང་ལྡན་པས་ “ལྕེ་གཉིས་པ” ཞེས་བྱའོ། །མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱང་བྲང་གིས་འགྲོ་བས་ “བྲང་འགྲོ” ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཀླུ་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་ཡིན་པས་ “བྲང་འགྲོའི་དབང་ཕྱུག” ཅེས་བྱའོ། ། ๘๖. ทฺวินฺนํ มคฺคานํ วินิวิชฺฌิตฺวา สนฺธิภาเวน คตฏฺฐานสงฺขาเต จตุปฺปเถ. อปราปรํ มหาชนสญฺจรณฏฺฐานภูเต มหามคฺเค. ตโต เอว มหาชนสมากิณฺณภาเวน นานาชนสมากุเล. อิทานิ วกฺขมานานํ จตุนฺนํ องฺคานํ วเสน จตุโร องฺเค. อธิฏฺฐาย อธิฏฺฐหิตฺวา, จิตฺเต ฐเปตฺวา. ยทาหํ สงฺขปาโล นาม ยถาวุตฺตรูโป นาคราชา โหมิ, ตทา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเร ฐาเน วาสํ อุโปสถวาสวเสน นิวาสํ อกปฺปยึ กปฺเปสึ. ༨༦. “ལམ་གཉིས་ཕན་ཚུན་འདྲེས་ཤིང་འཛོམས་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ལམ་གྱི་བཞི་མདོར” ཞེས་པ་ནི་ལམ་བཞི་འདུས་པའོ། །“ཕར་ཚུར་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་རྒྱུ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ལམ་པོ་ཆེར” ཞེས་པ་ནི་ལམ་ཆེན་པོའོ། །“དེ་ཉིད་ལས་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་འདུ་བས་སྐྱེ་བོ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བར” ཞེས་པའོ། །“ད་ལྟ་བརྗོད་པར་འགྱུར་བའི་ཡན་ལག་བཞིའི་དབང་གིས་ཡན་ལག་བཞི” ཞེས་པའོ། །“སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་བཞག་ནས་སོ། །“གང་གི་ཚེ་བདག་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་དུང་སྐྱོང་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེ” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་གནས་དེར་གནས་པ་སྟེ། གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པར་བྱས་སོ། ། มหาสตฺโต หิ ทานสีลาทิปุญฺญปสุโต หุตฺวา โพธิปริเยสนวเสน อปราปรํ เทวมนุสฺสคตีสุ สํสรนฺโต กทาจิ เทวโภคสทิสสมฺปตฺติเก นาคภวเน นิพฺพตฺติตฺวา สงฺขปาโล นาม นาคราชา อโหสิ มหิทฺธิโก มหานุภาโว. โส คจฺฉนฺเต กาเล ตาย สมฺปตฺติยา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา มนุสฺสโยนึ ปตฺเถนฺโต อุโปสถวาสํ วสิ. อถสฺส นาคภวเน วสนฺตสฺส อุโปสถวาโส น สมฺปชฺชติ, สีลํ สํกิลิสฺสติ, เตน โส นาคภวนา นิกฺขมิตฺวา กณฺหวณฺณาย นทิยา อวิทูเร มหามคฺคสฺส จ เอกปทิกมคฺคสฺส จ อนฺตเร เอกํ วมฺมิกํ ปริกฺขิปิตฺวา [Pg.171] อุโปสถํ อธิฏฺฐาย จาตุทฺทสปนฺนรเสสุ สมาทินฺนสีโล ‘‘มม จมฺมาทีนิ อตฺถิกา คณฺหนฺตู’’ติ อตฺตานํ ทานมุเข วิสฺสชฺเชตฺวา นิปชฺชติ, ปาฏิปเท นาคภวนํ คจฺฉติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, สงฺขปาโล’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ วุตฺโต เอว. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ལ་བརྩོན་པར་གྱུར་ཏེ། བྱང་ཆུབ་བཙལ་བའི་ཕྱིར་ལྷ་དང་མིའི་འགྲོ་བ་རྣམས་སུ་ཕར་ཚུར་འཁོར་ཞིང་། ལན་ཅིག་ལྷའི་ལོངས་སྤྱོད་དང་མཚུངས་པའི་འབྱོར་པ་དང་ལྡན་པའི་ཀླུའི་གནས་སུ་སྐྱེས་ནས། ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་དུང་སྐྱོང་ཞེས་བྱ་བ་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་གིས་དུས་འདས་པ་ན་འབྱོར་པ་དེ་ལ་ཡིད་ཕྱུང་སྟེ་མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྨོན་ལམ་འདེབས་བཞིན་དུ་གསོ་སྦྱོང་གི་གནས་ལ་གནས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་ཀླུའི་གནས་སུ་བཞུགས་པའི་ཚེ་གསོ་སྦྱོང་གི་གནས་ནི་མི་འགྲུབ་ཅིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་འགྱུར་བས། ཁོང་ཀླུའི་གནས་ལས་བྱུང་སྟེ་ཆུ་བོ་ནག་པོའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ལམ་པོ་ཆེ་དང་རྐང་ལམ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཡོད་པའི་གྲོག་མཁར་ཞིག་ལ་བསྐོར་ནས་གསོ་སྦྱོང་ལ་གནས་ཏེ། ཚེས་བཅུ་བཞི་དང་བཅོ་ལྔ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་བླངས་ནས། “བདག་གི་པགས་པ་ལ་སོགས་པ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལོངས་ཤིག” ཅེས་བདག་ཉིད་སྦྱིན་པའི་སྒོ་ནས་བཏང་སྟེ་ཉལ་བར་བྱེད་ཅིང་། ཚེས་གཅིག་གི་ཉིན་མོར་ཀླུའི་གནས་སུ་བྱོན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གཞན་ཡང་བདག་ནི་དུང་སྐྱོང་དུ་གྱུར་པའི་ཚེ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དེའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། ๘๗. ยํ ปเนตฺถ ฉวิยา จมฺเมนาติอาทิกํ ‘‘จตุโร องฺเค อธิฏฺฐายา’’ติ วุตฺตํ จตุรงฺคาธิฏฺฐานทสฺสนํ. ฉวิจมฺมานิ หิ อิธ เอกมงฺคํ. เอวํ อุโปสถวาสํ วสนฺตสฺส มหาสตฺตสฺส ทีโฆ อทฺธา วีติวตฺโต. ༨༧. འདིར་"པགས་པ་དང་ཀོ་བ་"ལ་སོགས་པ་"ཡན་ལག་བཞི་ལ་གནས་ཏེ་"ཞེས་གསུངས་པ་ནི་ཡན་ལག་བཞིའི་དམ་བཅའ་བསྟན་པ་ཡིན། འདིར་པགས་པ་དང་ཀོ་བ་ནི་ཡན་ལག་གཅིག་ཡིན། དེ་ལྟར་གསོ་སྦྱོང་གི་གནས་ལ་གནས་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེའི་དུས་ཡུན་རིང་པོ་ཞིག་འདས་སོ།། อเถกทิวสํ ตสฺมึ ตถา สีลํ สมาทิยิตฺวา นิปนฺเน โสฬส โภชปุตฺตา ‘‘มํสํ อาหริสฺสามา’’ติ อาวุธหตฺถา อรญฺเญ จรนฺตา กิญฺจิ อลภิตฺวา นิกฺขมนฺตา ตํ วมฺมิกมตฺถเก นิปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘มยํ อชฺช โคธาโปตกมฺปิ น ลภิมฺหา, อิมํ นาคราชานํ วธิตฺวา ขาทิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘มหา โข ปเนส คยฺหมาโน ปลาเยยฺยาติ ยถานิปนฺนกํเยว นํ โภเคสุ สูเลหิ วิชฺฌิตฺวา ทุพฺพลํ กตฺวา คณฺหิสฺสามา’’ติ สูลานิ อาทาย อุปสงฺกมึสุ. โพธิสตฺตสฺสาปิ สรีรํ มหนฺตํ เอกโทณิกนาวปฺปมาณํ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตสุมนปุปฺผทามํ วิย ชิญฺชุกผลสทิเสหิ อกฺขีหิ ชยสุมนปุปฺผสทิเสน จ สีเสน สมนฺนาคตํ อติวิย โสภติ. โส เตสํ โสฬสนฺนํ ชนานํ ปทสทฺเทน โภคนฺตรโต สีสํ นีหริตฺวา รตฺตกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา เต สูลหตฺเถ อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา ‘‘อชฺช มยฺหํ มโนรโถ มตฺถกํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ อตฺตานํ ทานมุเข นิยฺยาเตตฺวา ‘‘อิเม มม สรีรํ สตฺตีหิ โกฏฺเฏตฺวา ฉิทฺทาวฉิทฺทํ กโรนฺเต น โอโลเกสฺสามี’’ติ อตฺตโน สีลขณฺฑภเยน ทฬฺหํ อธิฏฺฐานํ อธิฏฺฐหิตฺวา สีสํ โภคนฺตเร เอว ปเวเสตฺวา นิปชฺชิ. དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་ཉལ་བའི་ཚེ། བྷོ་ཛའི་བུ་བཅུ་དྲུག་"ཤ་འཚོལ་བར་བྱའོ་"ཞེས་ལག་ཏུ་མཚོན་ཆ་ཐོགས་ཏེ་ནགས་ཚལ་དུ་རྒྱུ་ཞིང་ཅི་ཡང་མ་རྙེད་པར་ཕྱིར་ཐོན་སྐབས། ཁོང་གྲོག་མཁར་གྱི་རྩེ་མོར་ཉལ་ནས་ཡོད་པ་མཐོང་སཏེ། "དེ་རིང་ང་ཚོས་རྩངས་པའི་ཕྲུ་གུ་ཙམ་ཡང་མ་རྙེད་པས། ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་འདི་བསད་དེ་བཟའ་བར་བྱའོ་"ཞེས་བསམས་ནས། "འོན་ཀྱང་འདི་བཟུང་ན་བྲོས་འགྲོ་སྲིད་པས། ཇི་ལྟར་ཉལ་བ་བཞིན་དུ་ལུས་ལ་གསལ་ཤིང་གིས་བཙུགས་ཏེ་ཉམ་ཐག་པར་བྱས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ་"ཞེས་གསལ་ཤིང་ཐོགས་ཏེ་ཉེ་བར་བཅར། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྐུ་ལུས་ཀྱང་གྲུ་གཅིག་གི་ཚད་ཙམ་ཆེ་ཞིང་། བསྐོར་ནས་བཞག་པའི་སྣ་མའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་བཞིན་དུ་གུཉྫའི་འབྲས་བུ་ལྟ་བུའི་སྤྱན་དང་། ཛ་ཡ་སུ་མ་ན་མེ་ཏོག་ལྟ་བུའི་དབུ་དང་ལྡན་པས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་གནས། ཁོང་གིས་མི་བཅུ་དྲུག་པོ་དེ་དག་གི་རྐང་སྒྲ་ཐོས་ནས་ལུས་ཀྱི་གསེང་ནས་དབུ་ཕྱིར་བཏོན་ཏེ། སྤྱན་དམར་པོ་གཉིས་ཕྱེ་ནས་གསལ་ཤིང་ཐོགས་ཏེ་ཡོང་བ་རྣམས་མཐོང་ནས། "དེ་རིང་ངའི་རེ་བ་མཐར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་བདག་ཉིད་སྦྱིན་པའི་སྒོ་རུ་བཏང་སཏེ། "འདི་དག་གིས་ངའི་ལུས་ལ་མཚོན་གྱིས་བསྣུན་ཏེ་བུ་ག་མང་པོ་བཟོ་བའི་ཚེ་ངས་བལྟ་བར་མི་བྱའོ་"ཞེས་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་དོགས་པས་དམ་བཅའ་བརྟན་པོ་བཟུང་ནས། དབུ་ལུས་ཀྱི་གསེང་དུ་བཅུག་སཏེ་ཉལ་ལོ།། อถ นํ เต อุปคนฺตฺวา นงฺคุฏฺเฐ คเหตฺวา อากฑฺฒนฺตา ภูมิยํ ปาเตตฺวา ติขิณสูเลหิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วิชฺฌิตฺวา สกณฺฏกา กาฬเวตฺตยฏฺฐิโย ปหารมุเขหิ ปเวเสตฺวา อฏฺฐสุ ฐาเนสุ กาเชหิ อาทาย มหามคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. มหาสตฺโต สูเลหิ วิชฺฌนโต ปฏฺฐาย เอกฏฺฐาเนปิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา เต น โอโลเกสิ. ตสฺส อฏฺฐหิ กาเชหิ อาทาย นียมานสฺส สีสํ โอลมฺพิตฺวา ภูมึ ปหรติ[Pg.172]. อถ นํ ‘‘สีสมสฺส โอลมฺพตี’’ติ มหามคฺเค นิปชฺชาเปตฺวา สุขุเมน สูเลน นาสาปุเฏ วิชฺฌิตฺวา รชฺชุกํ ปเวเสตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตฺวา กาชโกฏิยํ ลคฺเคตฺวา ปุนปิ อุกฺขิปิตฺวา มคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. เตน วุตฺตํ – དེ་ནས་ཁོང་ཚོ་ཉེ་བར་བཅར་ནས་མཇུག་མ་ནས་བཟུང་སཏེ་འཐེན་ཞིང་ས་ལ་བརྡབས། རྣོ་བའི་གསལ་ཤིང་གིས་གནས་བརྒྱད་དུ་བཙུགས་ཤིང་། ཚེར་མ་དང་བཅས་པའི་སྨྱུག་མ་ནག་པོའི་ལྕུག་མ་རྨ་ཁ་རྣམས་སུ་བཅུག་ནས། གནས་བརྒྱད་དུ་ཁུར་ཤིང་གིས་བཏེགས་ཏེ་ལམ་པོ་ཆེར་ཞུགས་སོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་གསལ་ཤིང་གིས་བཙུགས་པ་ནས་བཟུང་སཏེ་གནས་གཅིག་ཏུ་ཡང་སྤྱན་མ་ཕྱེ་བར་ཁོང་ཚོར་མ་གཟིགས་སོ།། ཁོང་ཁུར་ཤིང་བརྒྱད་ཀྱིས་བཏེགས་ཏེ་ཁྱེར་བའི་ཚེ། དབུ་ཐུར་དུ་འཕྱང་ནས་ས་ལ་བརྡབས་སོ།། དེ་ནས་ཁོང་ཚོས་"འདིའི་དབུ་ཐུར་དུ་འཕྱང་འདུག་གོ་"ཞེས་ལམ་པོ་ཆེར་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས། གསལ་ཤིང་ཕྲ་མོས་སྣ་བུག་བརྟོལ་ཏེ་ཐག་པ་བརྒྱུས། དབུ་ཡར་བཏེགས་ཏེ་ཁུར་ཤིང་གི་རྩེ་མོར་བཏགས་ནས་སླར་ཡང་བཏེགས་ཏེ་ལམ་ལ་ཆས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ๘๘. ༨༨. ‘‘อทฺทสํสุ โภชปุตฺตา, ขรา ลุทฺทา อการุณา; อุปคญฺฉุํ มมํ ตตฺถ, ทณฺฑมุคฺครปาณิโน. བྷོ་ཛའི་བུ་རྣམས་གདུག་ཅིང་རྩུབ་ལ་སྙིང་རྗེ་མེད་པ་དག །ལག་ན་དབྱུག་པ་དང་བེ་ཅོན་ཐོགས་ཏེ་ང་ཡོད་སར་ཉེ་བར་བཅར། ๘๙. ༨༩. ‘‘นาสาย วินิวิชฺฌิตฺวา, นงฺคุฏฺเฐ ปิฏฺฐิกณฺฏเก; กาเช อาโรปยิตฺวาน, โภชปุตฺตา หรึสุ ม’’นฺติ. སྣ་ནས་ཕུག་ཅིང་མཇུག་མ་དང་རྒྱབ་ཀྱི་སྒལ་ཚིགས་ལ། །ཁུར་ཤིང་ལ་ནི་བཏེགས་ནས་བྷོ་ཛའི་བུ་རྣམས་ཀྱིས་ང་ཁྱེར། ตตฺถ โภชปุตฺตาติ ลุทฺทปุตฺตา. ขราติ กกฺขฬา, ผรุสกายวจีกมฺมนฺตา. ลุทฺทาติ ทารุณา, โฆรมานสา. อการุณาติ นิกฺกรุณา. ทณฺฑมุคฺครปาณิโนติ จตุรสฺสทณฺฑหตฺถา. นาสาย วินิวิชฺฌิตฺวาติ รชฺชุกํ ปเวเสตุํ สุขุเมน สูเลน นาสาปุเฏ วิชฺฌิตฺวา. นงฺคุฏฺเฐ ปิฏฺฐิกณฺฏเกติ นงฺคุฏฺฐปฺปเทเส ตตฺถ ตตฺถ ปิฏฺฐิกณฺฏกสมีเป จ วินิวิชฺฌิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. กาเช อาโรปยิตฺวานาติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วินิวิชฺฌิตฺวา พทฺเธสุ อฏฺฐสุ เวตฺตลตามณฺฑเลสุ เอเกกสฺมึ โอวิชฺฌิตํ เอเกกํ กาชํ ทฺเว ทฺเว โภชปุตฺตา อตฺตโน อตฺตโน ขนฺธํ อาโรเปตฺวา. དེ་ལ་"བྷོ་ཛའི་བུ་"ཞེས་པ་ནི་རྔོན་པའི་བུ་རྣམས་སོ།། "རྩུབ་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་ངག་གི་ལས་རྩུབ་ཅིང་མཁྲེགས་པའོ།། "གདུག་པ་"ཞེས་པ་ནི་གདུག་རྩུབ་ཆེ་ཞིང་ཡིད་མི་བཟད་པའོ།། "སྙིང་རྗེ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་དང་བྲལ་བའོ།། "ལག་ན་དབྱུག་པ་དང་བེ་ཅོན་ཐོགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལག་ཏུ་དབྱུག་པ་གྲུ་བཞི་ཐོགས་པའོ།། "སྣ་ནས་ཕུག་ཅིང་"ཞེས་པ་ནི་ཐག་པ་བརྒྱུད་པའི་ཕྱིར་གསལ་ཤིང་ཕྲ་མོས་སྣ་བུག་བརྟོལ་བའོ།། "མཇུག་མ་དང་རྒྱབ་ཀྱི་སྒལ་ཚིགས་ལ་"ཞེས་པ་ནི་མཇུག་མའི་གནས་དང་དེ་དང་དེའི་རྒྱབ་ཀྱི་སྒལ་ཚིགས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཕུག་པ་དང་འབྲེལ་ལོ།། "ཁུར་ཤིང་ལ་བཏེགས་ནས་"ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྒྱད་དུ་ཕུག་སཏེ་བཅིངས་པའི་སྨྱུག་ལྕུག་གི་འཁོར་ལོ་བརྒྱད་པོ་རེ་རེར་ཁུར་ཤིང་རེ་རེ་བརྒྱུས་ནས། བྷོ་ཛའི་བུ་གཉིས་རེས་རང་རང་གི་ཕྲག་པར་བཏེགས་པ་ལ་བྱའོ།། ๙๐. สสาครนฺตํ ปถวินฺติ สมุทฺทปริยนฺตํ มหาปถวึ. สกานนํ สปพฺพตนฺติ สทฺธึ กานเนหิ ปพฺพเตหิ จาติ สกานนํ สปพฺพตญฺจ. นาสาวาเตน ฌาปเยติ สจาหํ อิจฺฉมาโน อิจฺฉนฺโต กุชฺฌิตฺวา นาสาวาตํ วิสฺสชฺเชยฺยํ, สมุทฺทปริยนฺตํ สกานนํ สปพฺพตํ อิมํ มหาปถวึ ฌาเปยฺยํ, สห นาสาวาตวิสฺสชฺชเนน ฉาริกํ กเรยฺยํ, เอตาทิโส ตทา มยฺหํ อานุภาโว. ༩༠. "རྒྱ་མཚོའི་མཐས་གཏུགས་པའི་ས་གཞི་"ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོས་མཐའ་བསྐོར་བའི་ས་གཞི་ཆེན་པོའོ།། "ནགས་ཚལ་དང་རི་བོ་དང་བཅས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ནགས་ཚལ་དང་རི་བོ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པའོ།། "སྣའི་དབུགས་ཀྱིས་བསྲེག་པར་བྱ་"ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་བདག་གིས་འདོད་ཅིང་ཁྲོས་ནས་སྣའི་དབུགས་ཕྱིར་བཏང་ན། རྒྱ་མཚོའི་མཐས་གཏུགས་ཤིང་ནགས་ཚལ་དང་རི་བོ་དང་བཅས་པའི་ས་གཞི་ཆེན་པོ་འདི་བསྲེག་པར་བྱ་ཞིང་། སྣའི་དབུགས་ཕྱིར་གཏོང་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཐལ་བར་བརླག་པར་བྱེད་ནུས་ཏེ། དེའི་ཚེ་བདག་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་མཐུ་ཡོད་དོ།། ๙๑. เอวํ สนฺเตปิ สูเลหิ วินิวิชฺฌนฺเต, โกฏฺฏยนฺเตปิ สตฺติภิ. โภชปุตฺเต น กุปฺปามีติ ทุพฺพลภาวกรณตฺถํ เวตฺตลตาปเวสนตฺถญฺจ สารทารูหิ ตจฺเฉตฺวา กเตหิ ติขิณสูเลหิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วิชฺฌนฺเตปิ ทุพฺพลภาวกรณตฺถํ ติขิณาหิ สตฺตีหิ ตหึ ตหึ โกฏฺฏยนฺเตปิ โภชปุตฺตานํ ลุทฺทานํ น กุปฺปามิ. เอสา เม สีลปารมีติ เอวํ มหานุภาวสฺส ตถา อธิฏฺฐหนฺตสฺส ยา เม มยฺหํ สีลขณฺฑภเยน เตสํ [Pg.173] อกุชฺฌนา, เอสา เอกนฺเตเนว ชีวิตนิรเปกฺขภาเวน ปวตฺตา มยฺหํ สีลปารมี, สีลวเสน ปรมตฺถปารมีติ อตฺโถ. ༩༡. "དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་གསལ་ཤིང་གིས་ཕུག་ཅིང་། མཚོན་ཆས་བསྣུན་པར་བྱེད་ནའང་། བྷོ་ཛའི་བུ་རྣམས་ལ་ང་མི་ཁྲོ་"ཞེས་པ་ནི། ཉམ་ཐག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་སྨྱུག་ལྕུག་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དུ་མཁྲེགས་ཤིང་གིས་བཟོས་པའི་རྣོ་བའི་གསལ་ཤིང་གིས་གནས་བརྒྱད་དུ་ཕུག་ནའང་། ཉམ་ཐག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དུ་རྣོ་བའི་མཚོན་ཆས་གནས་དེ་དང་དེར་བསྣུན་ནའང་། བྷོ་ཛའི་བུ་རྔོན་པ་རྣམས་ལ་ང་མི་ཁྲོ་བའོ།། "འདི་ནི་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ་"ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་ཡང་དེ་ལྟར་དམ་བཅས་ཏེ། རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པར་དོགས་ནས་ཁོང་ཚོར་ཁྲོ་བ་མེད་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི། ཚེ་སྲོག་ལ་ཡང་མ་བལྟས་པར་གཏན་དུ་གནས་པའི་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ตถา ปน โพธิสตฺเต เตหิ นียมาเน มิถิลนครวาสี อาฬาโร นาม กุฏุมฺพิโก ปญฺจสกฏสตานิ อาทาย สุขยานเก นิสีทิตฺวา คจฺฉนฺโต เต โภชปุตฺเต มหาสตฺตํ หรนฺเต ทิสฺวา การุญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา เต ลุทฺเท ปุจฺฉิ – ‘‘กิสฺสายํ นาโค นียติ, เนตฺวา จิมํ กึ กริสฺสถา’’ติ? เต ‘‘อิมสฺส นาคสฺส มํสํ สาทุญฺจ มุทุญฺจ ถูลญฺจ ปจิตฺวา ขาทิสฺสามา’’ติ อาหํสุ. อถ โส เตสํ โสฬสวาหโคเณ ปสตํ ปสตํ สุวณฺณมาสเก สพฺเพสํ นิวาสนปารุปนานิ ภริยานมฺปิ เตสํ วตฺถาภรณานิ ทตฺวา ‘‘สมฺมา, อยํ มหานุภาโว นาคราชา, อตฺตโน สีลคุเณน ตุมฺหากํ น ทุพฺภิ, อิมํ กิลมนฺเตหิ พหุํ ตุมฺเหหิ อปุญฺญํ ปสุตํ, วิสฺสชฺเชถา’’ติ อาห. เต ‘‘อยํ อมฺหากํ มนาโป ภกฺโข, พหู จ โน อุรคา ภุตฺตปุพฺพา, ตถาปิ ตว วจนํ อมฺเหหิ ปูเชตพฺพํ, ตสฺมา อิมํ นาคํ วิสฺสชฺเชสฺสามา’’ติ วิสฺสชฺเชตฺวา มหาสตฺตํ ภูมิยํ นิปชฺชาเปตฺวา อตฺตโน กกฺขฬตาย ตา กณฺฏกาจิตา อาวุตา กาฬเวตฺตลตา โกฏิยํ คเหตฺวา อากฑฺฒิตุํ อารภึสุ. དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཁོང་ཚོས་ཁྱེར་བའི་ཚེ། མི་ཐི་ལཱ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གནས་གཞི་འཛིན་པ་ཨཱ་ལཱ་ར་ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་ཤིང་རྟ་ལྔ་བརྒྱ་དང་བཅས་བདེ་བའི་བཞོན་པ་ལ་བཞོན་ནས་འགྲོ་བར། བྷོ་ཛའི་བུ་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཁྱེར་བ་མཐོང་ནས་སྙིང་རྗེ་སྐྱེས་ཏེ། རྔོན་པ་དེ་དག་ལ་ "ཀླུ་འདི་ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱེར་བ་ཡིན། འདི་ཁྱེར་ནས་ཅི་ཞིག་བྱེད་པར་འགྱུར་"ཞེས་དྲིས། ཁོང་ཚོས་ "ཀླུའི་འདིའི་ཤ་ཞིམ་པོ་དང་། འཇམ་པོ། རྒྱགས་པ་བཅས་བཙོས་ནས་བཟའ་བར་བྱའོ་"ཞེས་སྨྲས། དེ་ནས་ཁོང་གིས་ཁོང་ཚོར་གླང་གཉའ་སྦྲེལ་བཅུ་དྲུག་དང་། གསེར་གྱི་མཱ་ཥ་ཀ་སྤར་མོ་རེ་རེ། ཐམས་ཅད་ལ་གྱོན་པ་དང་གཟན་གོས། ཁོང་ཚོའི་ཆུང་མ་རྣམས་ལའང་གོས་དང་རྒྱན་ཆ་བྱིན་ནས། "གྲོགས་པོ་དག །ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་མཐུ་ཆེན་པོ་འདི་ནི་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཁྱེད་ཅག་ལ་གནོད་པ་མི་བྱེད་དོ།། འདི་ལ་གཙེས་པས་ཁྱེད་ཚོས་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་མང་པོ་བསགས་སོ།། འདི་ཐོངས་ཤིག་"ཅེས་སྨྲས། ཁོང་ཚོས་ "འདི་ནི་ང་ཚོའི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཟས་ཡིན། ང་ཚོས་སྦྲུལ་མང་པོ་ཟོས་མྱོང་མོད་ཀྱང་། ཁྱོད་ཀྱི་ཚིག་ལ་ང་ཚོས་བརྩི་བཀུར་བྱ་དགོས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཀླུ་འདི་གཏང་བར་བྱའོ་"ཞེས་གློད་དེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ས་ལ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས། རང་གི་གདུག་རྩུབ་ཀྱི་དབང་གིས་ཚེར་མས་གང་བའི་སྨྱུག་མ་ནག་པོ་དེ་དག་གི་རྩེ་མོ་ནས་བཟུང་སཏེ་འཐེན་པར་བརྩམས། อถ โส นาคราชานํ กิลมนฺตํ ทิสฺวา อกิลเมนฺโตว อสินา ลตา ฉินฺทิตฺวา ทารกานํ กณฺณเวธโต ปฏิหรณนิยาเมน อทุกฺขาเปนฺโต สณิกํ นีหริ. ตสฺมึ กาเล เต โภชปุตฺตา ยํ พนฺธนํ ตสฺส นตฺถุโต ปเวเสตฺวา ปฏิมุกฺกํ, ตํ พนฺธนํ สณิกํ โมจยึสุ. มหาสตฺโต มุหุตฺตํ ปาจีนาภิมุโข คนฺตฺวา อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ อาฬารํ โอโลเกสิ. ลุทฺทา โถกํ คนฺตฺวา ‘‘อุรโค ทุพฺพโล, มตกาเล คเหตฺวาว นํ คมิสฺสามา’’ติ นิลียึสุ. อาฬาโร มหาสตฺตสฺส อญฺชลึ ปคฺคยฺห ‘‘คจฺเฉว โข ตฺวํ, มหานาค, มา ตํ ลุทฺทา ปุน คเหสุ’’นฺติ วทนฺโต โถกํ ตํ นาคํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. དེ་ནས་ཁོང་གིས་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ཉམ་ཐག་པ་མཐོང་ནས། གནོད་པ་མི་འབྱུང་བའི་ཆེད་དུ་རལ་གྲིས་སྨྱུག་ལྕུག་རྣམས་བཅད་དེ། བྱིས་པའི་རྣ་བ་འབིགས་པ་ལྟར་ན་ཟུག་མེད་པར་དལ་གྱིས་ཕྱིར་བཏོན། དེའི་ཚེ་བྷོ་ཛའི་བུ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་གི་སྣ་བུག་ཏུ་བརྒྱུས་ཏེ་བཅིངས་པའི་ཐག་པ་དེ་དལ་གྱིས་བཀྲོལ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཡུད་ཙམ་ཞིག་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཕྱོགས་ཏེ་བྱོན་ནས། སྤྱན་མཆི་མས་གང་བཞིན་དུ་ཨཱ་ལཱ་ར་ལ་གཟིགས། རྔོན་པ་རྣམས་ཅུང་ཟད་སོང་ནས་ "སྦྲུལ་འདི་ཉམ་ཐག་པས་ཤི་བའི་ཚེ་བཟུང་ནས་འགྲོའོ་"ཞེས་ཡིབ་ནས་བསྡད། ཨཱ་ལཱ་རས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་ཐལ་མོ་སྦྱར་ཏེ། "ཀླུ་ཆེན་པོ། ཁྱོད་ཉིད་གཤེགས་ཤིག །རྔོན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སླར་ཡང་ཁྱོད་མ་འཛིན་ཅིག་"ཅེས་སྨྲས་ཏེ། ཀླུ་དེའི་རྗེས་སུ་ཅུང་ཟད་ཕྱིན་ནས་ཕྱིར་ལོག་གོ། โพธิสตฺโต นาคภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปปญฺจํ อกตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน นิกฺขมิตฺวา อาฬารํ อุปสงฺกมิตฺวา นาคภวนสฺส วณฺณํ กเถตฺวา ตํ ตตฺถ เนตฺวา ตีหิ กญฺญาสเตหิ สทฺธึ มหนฺตมสฺส ยสํ ทตฺวา ทิพฺเพหิ กาเมหิ สนฺตปฺเปสิ. อาฬาโร นาคภวเน เอกวสฺสํ วสิตฺวา ทิพฺเพ [Pg.174] กาเม ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘อิจฺฉามหํ, สมฺม, ปพฺพชิตุ’’นฺติ นาคราชสฺส กเถตฺวา ปพฺพชิตปริกฺขาเร คเหตฺวา ตโต นิกฺขมิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทสํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา ตตฺถ จิรํ วสิตฺวา อปรภาเค จาริกํ จรนฺโต พาราณสึ ปตฺวา พาราณสิรญฺญา สมาคโต เตน อาจารสมฺปตฺตึ นิสฺสาย ปสนฺเนน ‘‘ตฺวํ อุฬารโภคา มญฺเญ กุลา ปพฺพชิโต, เกน นุ โข การเณน ปพฺพชิโตสี’’ติ ปุฏฺโฐ อตฺตโน ปพฺพชฺชาการณํ กเถนฺโต ลุทฺทานํ หตฺถโต โพธิสตฺตสฺส วิสฺสชฺชาปนํ อาทึ กตฺวา สพฺพํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวา – བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཀླུའི་གནས་སུ་བྱོན་ནས་དེ་རུ་དུས་འགྱངས་མ་བྱས་པར། འཁོར་མང་པོ་དང་བཅས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་ཨཱ་ལཱ་རའི་གམ་དུ་བཅར། ཀླུའི་གནས་ཀྱི་བཀོད་པ་བརྗོད་དེ་ཁོང་དེར་ཁྲིད་ནས། བུ་མོ་གཞོན་ནུ་གསུམ་བརྒྱ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཁོང་ལ་གོ་གནས་ཆེན་པོ་བྱིན་ཞིང་ལྷའི་འདོད་ཡོན་གྱིས་ཚིམ་པར་བྱས། ཨཱ་ལཱ་ར་ཀླུའི་གནས་སུ་ལོ་གཅིག་བསྡད་དེ་ལྷའི་འདོད་ཡོན་ལ་རོལ་ནས། "གྲོགས་པོ། བདག་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་དོ་"ཞེས་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སྨྲས་ཏེ། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་བླངས་ནས་དེ་ལས་ཐོན་ཏེ་གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་བྱོན་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་། དེ་རུ་ཡུན་རིང་བསྡད་དེ་ཕྱིས་སུ་ཡུལ་གྲུ་རྒྱུ་ཞིང་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཕེབས་ནས། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་དང་མཇལ། རྒྱལ་པོ་དེ་ཁོང་གི་སྤྱོད་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་དད་ནས། "ཁྱོད་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་རིགས་ལས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་སེམས་ན། རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞིག་གི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན་"ཞེས་དྲིས་པར། རང་ཉིད་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་སྨྲ་ཞིང་། རྔོན་པ་རྣམས་ཀྱི་ལག་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཐར་བར་བྱས་པ་ནས་བཟུང་སཏེ་ལོ་རྒྱུས་ཐམས་ཅད་རྒྱལ་པོ་ལ་བཤད་དེ། ‘‘ทิฏฺฐา มยา มานุสกาปิ กามา, อสสฺสตา วิปริณามธมฺมา; อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, สทฺธายหํ ปพฺพชิโตมฺหิ, ราช. "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་གིས་མིའི་འདོད་ཡོན་རྣམས་ཀྱང་མཐོང་སཏེ། དེ་དག་ནི་མི་རྟག་ཅིང་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ཡིན། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས། བདག་ནི་དད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན།" ‘‘ทุมปฺผลานีว ปตนฺติ มาณวา, ทหรา จ วุทฺธา จ สรีรเภทา; เอตมฺปิ ทิสฺวา ปพฺพชิโตมฺหิ ราช, อปณฺณกํ สามญฺญเมว เสยฺโย’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๑๙๑-๑๙๒) – "ཤིང་ཏོག་ལྷུང་བ་བཞིན་དུ་མི་རྣམས་ཀྱང་། །གཞོན་དང་རྒན་པའང་ལུས་ནི་འཇིག་པར་འགྱུར། །རྒྱལ་པོ་འདི་ཡང་མཐོང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་། །ནོར་བ་མེད་པའི་དགེ་སྦྱོང་ཉིད་ནི་མཆོག །" อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གིས་ཆོས་བསྟན་ཏོ།། ตํ สุตฺวา ราชา – དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས་སྨྲས་པ། ‘‘อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา, พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน; นาคญฺจ สุตฺวาน ตวญฺจฬาร, กาหามิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานี’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๑๙๓) – "ཤེས་རབ་ལྡན་ཞིང་མང་དུ་ཐོས་པ་དང་། །གནས་མང་བསམ་པའི་སྐྱེས་བུ་བསྟེན་པར་བྱ། །ཨཱ་ལཱ་ར། ཀླུ་དང་ཁྱོད་ཀྱི་གཏམ་ཐོས་ནས། །བདག་གིས་བསོད་ནམས་མང་པོ་བྱ་བར་བགྱི། །" อาห. ཞེས་སྨྲས་སོ།། อถสฺส ตาปโส – དེ་ནས་དཀའ་ཐུབ་པས་སྨྲས་པ། ‘‘อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา, พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน; นาคญฺจ สุตฺวาน มมญฺจ ราช, กโรหิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานี’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๑๙๔) – "ཤེས་རབ་ལྡན་ཞིང་མང་དུ་ཐོས་པ་དང་། །གནས་མང་བསམ་པའི་སྐྱེས་བུ་བསྟེན་པར་བྱ། །རྒྱལ་པོ། ཀླུ་དང་བདག་གི་གཏམ་ཐོས་ནས། །བསོད་ནམས་མང་པོ་དག་ནི་བྱ་བར་མཛོད། །" เอวํ [Pg.175] ธมฺมํ เทเสตฺวา ตตฺเถว จตฺตาโร วสฺสานมาเส วสิตฺวา ปุน หิมวนฺตํ คนฺตฺวา ยาวชีวํ จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลกูปโค อโหสิ. โพธิสตฺโตปิ ยาวชีวํ อุโปสถวาสํ วสิตฺวา สคฺคปุรํ ปูเรสิ. โสปิ ราชา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ยถากมฺมํ คโต. དེ་ལྟར་ཆོས་བསྟན་ནས་དེ་ཉིད་དུ་དབྱར་གྱི་ཟླ་བ་བཞི་བསྡད་དེ། སླར་ཡང་གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་བྱོན་ནས་ཚེ་གང་པོར་ཚངས་པའི་གནས་བཞི་བསྒོམས་ཏེ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའང་ཚེ་གང་པོར་གསོ་སྦྱོང་གི་གནས་ལ་གནས་ཏེ་མཐོ་རིས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་གང་བར་བྱས། རྒྱལ་པོ་དེའང་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱས་ཏེ་ལས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སོང་ངོ།། ตทา อาฬาโร สาริปุตฺตตฺเถโร อโหสิ, พาราณสิราชา อานนฺทตฺเถโร, สงฺขปาลนาคราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཨཱ་ལཱ་ར་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ཡིན་ལ། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ། ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་དུང་སྐྱོང་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ཡིན་ནོ།། ตสฺส สรีรปริจฺจาโค ทานปารมี, ตถารูเปนปิ วิสเตเชน สมนฺนาคตสฺส ตถารูปายปิ ปีฬาย สติ สีลสฺส อภินฺนตา สีลปารมี, เทวโภคสมฺปตฺติสทิสํ โภคํ ปหาย นาคภวนโต นิกฺขมิตฺวา สมณธมฺมกรณํ เนกฺขมฺมปารมี, ‘‘ทานาทิอตฺถํ อิทญฺจิทญฺจ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ สํวิทหนํ ปญฺญาปารมี, กามวิตกฺกวิโนทนํ อธิวาสนวีริยญฺจ วีริยปารมี, อธิวาสนขนฺติ ขนฺติปารมี, สจฺจสมาทานํ สจฺจปารมี, อจลสมาทานาธิฏฺฐานํ อธิฏฺฐานปารมี, โภชปุตฺเต อุปาทาย สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตานุทฺทยภาโว เมตฺตาปารมี, เวทนาย สตฺตสงฺขารกตวิปฺปกาเรสุ จ มชฺฌตฺตภาโว อุเปกฺขาปารมีติ เอวํ ทส ปารมิโย ลพฺภนฺติ. สีลปารมี ปน อติสยวตีติ กตฺวา สา เอว เทสนํ อารุฬฺหา. ตถา อิธ โพธิสตฺตสฺส คุณานุภาวา ‘‘โยชนสติเก นาคภวนฏฺฐาเน’’ติอาทินา ภูริทตฺตจริยายํ (จริยา. ๒.๑๑ อาทโย) วุตฺตนเยเนว ยถารหํ วิภาเวตพฺพาติ. དེའི་ལུས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། དེ་ལྟ་བུའི་དུག་གི་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པ་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་གནོད་པ་ཡོད་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ཉམས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། ལྷའི་ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་འདྲ་བའི་ལོངས་སྤྱོད་སྤངས་ཏེ། ཀླུའི་གནས་ནས་བྱུང་ནས་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། "སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་འདི་དང་འདི་བྱ་བར་རིགས་སོ་"ཞེས་བཀོད་པ་བྱེད་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་བསལ་བ་དང་བཟོད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། དང་དུ་ལེན་པའི་བཟོད་པ་ནི་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། བདེན་པ་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ནི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། མི་གཡོ་བར་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། བྷོ་ཛའི་བུ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེའི་དངོས་པོ་ནི་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། ཚོར་བ་དང་སེམས་ཅན་གྱིས་བྱས་པའི་གནོད་པ་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། འོན་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས་དེ་ཉིད་ཆོས་བསྟན་པའི་ནང་དུ་བཞག་གོ། དེ་བཞིན་དུ་འདིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་ནི། "དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཡོད་པའི་ཀླུའི་གནས་སུ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀླུ་ཆེན་པོ་ས་སྦྱིན་གྱི་སྤྱོད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། สงฺขปาลจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. དུང་སྐྱོང་གི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། เอเตติ เย หตฺถินาคจริยาทโย อิมสฺมึ วคฺเค นิทฺทิฏฺฐา อนนฺตรคาถาย จ ‘‘หตฺถินาโค ภูริทตฺโต’’ติอาทินา อุทฺทานวเสน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตา นว จริยา, เต สพฺเพ วิเสสโต สีลปารมิปูรณวเสน ปวตฺติยา สีลํ พลํ เอเตสนฺติ สีลพลา. สีลสฺส ปรมตฺถปารมิภูตสฺส ปริกฺขรณโต สนฺตานสฺส จ ปริภาวนาวเสน อภิสงฺขรณโต ปริกฺขารา. อุกฺกํสคตาย สีลปรมตฺถปารมิยา อสมฺปุณฺณตฺตา ปเทโส เอเตสํ อตฺถิ, น นิปฺปเทโสติ ปเทสิกา สปฺปเทสา. กสฺมาติ เจ? อาห ‘‘ชีวิตํ ปริรกฺขิตฺวา, สีลานิ อนุรกฺขิส’’นฺติ, ยสฺมา เอเตสุ หตฺถินาคจริยาทีสุ (จริยา. ๒.๑ อาทโย) อหํ อตฺตโน ชีวิตํ เอกเทเสน [Pg.176] ปริรกฺขิตฺวาว สีลานิ อนุรกฺขึ, ชีวิตํ น สพฺพถา ปริจฺจชึ, เอกนฺเตเนว ปน สงฺขปาลสฺส เม สโต สพฺพกาลมฺปิ ชีวิตํ ยสฺส กสฺสจิ นิยฺยตฺตํ, สงฺขปาลนาคราชสฺส ปน เม มหานุภาวสฺส อุคฺควิสเตชสฺส สโต สมานสฺส สพฺพกาลมฺปิ เตหิ ลุทฺเทหิ สมาคเม ตโต ปุพฺเพปิ ปจฺฉาปิ สโต เอวํ ปุคฺคลวิภาคํ อกตฺวา ยสฺส กสฺสจิ สีลานุรกฺขณตฺถเมว ชีวิตํ เอกํเสเนว นิยฺยตฺตํ นียาติตํ ทานมุเข นิสฺสฏฺฐํ, ตสฺมา สา สีลปารมีติ ยสฺมา เจตเทวํ, ตสฺมา เตน การเณน สา ปรมตฺถปารมิภาวํ ปตฺตา มยฺหํ สีลปารมีติ ทสฺเสตีติ. འདི་དག་ནི་གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོའི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཚན་པ་འདིར་བསྟན་པ་དང་། དེའི་འོག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། "གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོ་དང་ས་སྦྱིན་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡོམ་གྱི་དབང་གིས་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པའི་སྤྱོད་པ་དགུ་པོ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི། ཁྱད་པར་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྟོབས་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྟོབས་ཅན་ནོ།། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་གྱུར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོ་བྱད་དུ་གྱུར་པ་དང་། རྒྱུད་ཡོངས་སུ་བསྒོ་བའི་དབང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་ཡོ་བྱད་དོ།། མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར། འདི་དག་ལ་ཆ་ཤས་ཡོད་ཀྱི་ཆ་ཤས་མེད་པ་མ་ཡིན་པས་ན་ཆ་ཤས་དང་བཅས་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། "སྲོག་ནི་ཡོངས་སུ་བསྲུངས་ནས་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ནི་རྗེས་སུ་བསྲུངས།" ཞེས་གསུངས་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོའི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གི་ནང་དུ། བདག་གིས་རང་གི་སྲོག་ཆ་ཤས་ཤིག་གི་སྒོ་ནས་བསྲུངས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་རྗེས་སུ་བསྲུངས་ཤིང་། སྲོག་ཐམས་ཅད་དུ་མ་བཏང་ལ། གཏན་དུ་དུང་སྐྱོང་དུ་གྱུར་པའི་བདག་གི་སྲོག་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་གཏད་པ་ཡིན་ནོ།། མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་ཞིང་དུག་གི་གཟི་བརྗིད་དྲག་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་དུང་སྐྱོང་དུ་གྱུར་པའི་བདག་ནི། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་རྔོན་པ་དེ་དག་དང་ཕྲད་པའི་ཚེ་ན། དེའི་སྔོན་དང་རྗེས་སུའང་དེ་ལྟར་གང་ཟག་གི་དབྱེ་བ་མ་བྱས་པར། གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་རྗེས་སུ་བསྲུང་བའི་དོན་ཁོ་ནར། སྲོག་གཅིག་ཏུ་གཏད་ཅིང་བྱིན་ནས་སྦྱིན་པའི་སྒོར་བཏང་བའི་ཕྱིར། དེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡིན་ནོ།། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར། རྒྱུ་མཚན་དེས་ན་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་ཉིད་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། ปรมตฺถทีปนิยา จริยาปิฏกสํวณฺณนาย དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ལས་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་དུ། ทสวิธจริยาสงฺคหสฺส วิเสสโต སྤྱོད་པ་རྣམ་པ་བཅུ་བསྡུས་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ། สีลปารมิวิภาวนสฺส ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི། ทุติยวคฺคสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བམ་པོ་གཉིས་པའི་དོན་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๓. ยุธญฺชยวคฺโค ༣. རྒྱལ་དཀའ་སྡེའི་ཚན་པ། ๑. ยุธญฺชยจริยาวณฺณนา ༡. རྒྱལ་དཀའ་སྡེའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๑. ตติยวคฺคสฺส [Pg.177] ปฐเม อมิตยโสติ อปริมิตปริวารวิภโว. ราชปุตฺโต ยุธญฺชโยติ รมฺมนคเร สพฺพทตฺตสฺส นาม รญฺโญ ปุตฺโต นาเมน ยุธญฺชโย นาม. ༡. ཚན་པ་གསུམ་པའི་དང་པོ་ལས། "གྲགས་པ་མཐའ་ཡས་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཁོར་དང་འབྱོར་པ་ཚད་མེད་པ་དང་ལྡན་པའོ།། "རྒྱལ་བུ་རྒྱལ་དཀའ་སྡེ་"ཞེས་པ་ནི་རམ་མ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཐམས་ཅད་བྱིན་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་མིང་ལ་རྒྱལ་དཀའ་སྡེ་ཞེས་བྱ་བའོ།། อยญฺหิ พาราณสี อุทยชาตเก (ชา. ๑.๑๑.๓๗ อาทโย) สุรุนฺธนนครํ นาม ชาตา. จูฬสุตโสมชาตเก (ชา. ๒.๑๗.๑๙๕ อาทโย) สุทสฺสนํ นาม, โสณนนฺทชาตเก (ชา. ๒.๒๐.๙๒ อาทโย) พฺรหฺมวฑฺฒนํ นาม, ขณฺฑหาลชาตเก(ชา. ๒.๒๒.๙๘๒ อาทโย) ปุปฺผวตี นาม, อิมสฺมึ ปน ยุธญฺชยชาตเก (ชา. ๑.๑๑.๗๓ อาทโย) รมฺมนครํ นาม อโหสิ, เอวมสฺส กทาจิ นามํ ปริวตฺตติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ราชปุตฺโตติ รมฺมนคเร สพฺพทตฺตสฺส นาม รญฺโญ ปุตฺโต’’ติ. ตสฺส ปน รญฺโญ ปุตฺตสหสฺสํ อโหสิ. โพธิสตฺโต เชฏฺฐปุตฺโต, ตสฺส ราชา อุปรชฺชํ อทาสิ. โส เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ทิวเส ทิวเส มหาทานํ ปวตฺเตสิ. เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล โพธิสตฺโต เอกทิวสํ ปาโตว รถวรํ อภิรุหิตฺวา มหนฺเตน สิริวิภเวน อุยฺยานกีฬํ คจฺฉนฺโต รุกฺขคฺคติณคฺคสาขคฺคมกฺกฏกสุตฺตชาลาทีสุ มุตฺตาชาลากาเรน ลคฺเค อุสฺสาวพินฺทู ทิสฺวา ‘‘สมฺม สารถิ, กึ นาเมต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เอเต, เทว, หิมสมเย ปตนกอุสฺสาวพินฺทู นามา’’ติ สุตฺวา ทิวสภาคํ อุยฺยาเน กีฬิตฺวา สายนฺหกาเล ปจฺจาคจฺฉนฺโต เต อทิสฺวา ‘‘สมฺม สารถิ, กหํ เต อุสฺสาวพินฺทู, น เต อิทานิ ปสฺสามี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เทว, สูริเย อุคฺคจฺฉนฺเต สพฺเพ ภิชฺชิตฺวา วิลยํ คจฺฉนฺตี’’ติ สุตฺวา ‘‘ยถา อิเม อุปฺปชฺชิตฺวา ภิชฺชนฺติ, เอวํ อิเมสํ สตฺตานํ ชีวิตสงฺขาราปิ ติณคฺเค อุสฺสาวพินฺทุสทิสาว, ตสฺมา มยา พฺยาธิชรามรเณหิ อปีฬิเตเนว มาตาปิตโร อาปุจฺฉิตฺวา ปพฺพชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อุสฺสาวพินฺทุเมว อารมฺมณํ กตฺวา อาทิตฺเต วิย ตโย ภเว ปสฺสนฺโต อตฺตโน เคหํ อาคนฺตฺวา อลงฺกตปฏิยตฺตาย วินิจฺฉยสาลาย นิสินฺนสฺส ปิตุ สนฺติกเมว คนฺตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เตน วุตฺตํ – འདི་ལྟར་ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་འདི་ནི་ཤར་འཆར་བའི་སྐྱེས་རབས་ལས་སུ་རུན་དྷ་ནའི་གྲོང་ཁྱེར་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ།། ཟླ་བ་བཟང་པོ་ཆུང་ངུའི་སྐྱེས་རབས་ལས་ལྟ་ན་སྡུག་ཅེས་བྱ་བ་དང་། གསེར་གྱི་ཀུན་དགའི་སྐྱེས་རབས་ལས་ཚངས་པས་འཕེལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་དང་། དུམ་བུ་འཛིན་གྱི་སྐྱེས་རབས་ལས་མེ་ཏོག་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བ་དང་། འོན་ཀྱང་རྒྱལ་དཀའ་སྡེའི་སྐྱེས་རབས་འདིར་རམ་མ་གྲོང་ཁྱེར་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏེ། དེ་ལྟར་འདིའི་མིང་རེས་འགའ་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། "རྒྱལ་བུ་ནི་རམ་མ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཐམས་ཅད་བྱིན་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོའི་བུའོ་"ཞེས་སོ།། རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་བུ་སྟོང་ཡོད་དོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་བུ་ཆེ་ཤོས་ཡིན་པས་རྒྱལ་པོས་དེ་ལ་རྒྱལ་ཚབ་ཀྱི་གོ་གནས་བྱིན་ནོ།། ཁོང་གིས་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཉིན་རེ་བཞིན་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ངོ།། དེ་ལྟར་དུས་འདས་པ་ན། ཉིན་གཅིག་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་ཤིང་རྟ་མཆོག་ལ་ཞོན་ཏེ། དཔལ་དང་འབྱོར་པ་ཆེན་པོས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་རྩེ་བར་འགྲོ་བའི་ཚེ། ཤིང་གི་རྩེ་མོ་དང་། རྩྭའི་རྩེ་མོ། ཡལ་གའི་རྩེ་མོ། སྲིན་པོའི་སྐུད་པའི་དྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་མུ་ཏིག་གི་དྲ་བ་ལྟར་ชགས་པའི་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་རྣམས་མཐོང་ནས། "གྲོགས་ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པ། འདི་དག་གི་མིང་ལ་ཅི་ཟེར་"ཞེས་དྲིས་པར། "ལྷ་གཅིག འདི་དག་ནི་གྲང་བའི་དུས་སུ་འབབ་པའི་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་ཞེས་བྱ་བའོ་"ཞེས་ཐོས་ནས། ཉིན་ཕྱེད་ཀྱི་བར་དུ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་རྩེས་ཏེ། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་ཕྱིར་ལོག་པའི་ཚེ་དེ་དག་མ་མཐོང་བར། "གྲོགས་ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པ། ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་དེ་དག་གང་དུ་སོང་། ད་ལྟ་དེ་དག་མི་སྣངོ་"ཞེས་དྲིས་པར། "ལྷ་གཅིག ཉི་མ་ཤར་བའི་ཚེ་ཐམས་ཅད་ཞིག་ནས་ཡལ་བར་གྱུར་ཏོ།།" ཞེས་ཐོས་ནས། "ཇི་ལྟར་འདི་དག་སྐྱེས་ནས་འཇིག་པ་དེ་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་འདི་དག་གི་སྲོག་གི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱང་རྩྭའི་རྩེ་མོའི་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་དང་འདྲ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་ནད་དང་། རྒ་བ། འཆི་བ་རྣམས་ཀྱིས་མ་གཟིར་བའི་སྔོན་དུ་ཕ་མ་ལ་གནང་བ་ཞུས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་རིགས་སོ་"ཞེས་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་ཉིད་དམིགས་པར་བྱས་ནས། ཁམས་གསུམ་པོ་མེ་འབར་བ་ལྟར་མཐོང་སྟེ། རང་གི་ཁྱིམ་དུ་འོངས་ནས། བརྒྱན་ཅིང་བཤམས་པའི་ཁྲིམས་ཁང་དུ་བཞུགས་པའི་ཡབ་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ། ཡབ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་ཏེ་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་གསོལ་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘อุสฺสาวพินฺทุํ [Pg.178] สูริยาตเป, ปติตํ ทิสฺวาน สํวิชึ. "ཉི་མའི་ཚ་ཟེར་གྱིས་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ། ལྷུང་བར་གྱུར་པ་མཐོང་ནས་སྐྲག་པར་གྱུར།" ๒. ༢. ‘‘ตญฺเญวาธิปตึ กตฺวา, สํเวคมนุพฺรูหยึ; มาตาปิตู จ วนฺทิตฺวา, ปพฺพชฺชมนุยาจห’’นฺติ. "དེ་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ནི། སྐྱོ་ཤས་ཤིན་ཏུ་འཕེལ་བར་བྱས། ཕ་དང་མ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་གསོལ་ཏོ།།" ตตฺถ สูริยาตเปติ สูริยาตปเหตุ, สูริยรสฺมิสมฺผสฺสนิมิตฺตํ. ‘‘สูริยาตเปนา’’ติปิ ปาโฐ. ปติตํ ทิสฺวานาติ วินฏฺฐํ ปสฺสิตฺวา, ปุพฺเพ รุกฺขคฺคาทีสุ มุตฺตาชาลาทิอากาเรน ลคฺคํ หุตฺวา ทิสฺสมานํ สูริยรสฺมิสมฺผสฺเสน วินฏฺฐํ ปญฺญาจกฺขุนา โอโลเกตฺวา. สํวิชินฺติ ยถา เอตานิ, เอวํ สตฺตานํ ชีวิตานิปิ ลหุํ ลหุํ ภิชฺชมานสภาวานีติ อนิจฺจตามนสิการวเสน สํเวคมาปชฺชึ. དེ་ལ་ "ཉི་མའི་ཚ་ཟེར་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ཉི་མའི་ཚ་བའི་རྒྱུ་ལས་ཏེ། ཉི་མའི་འོད་ཟེར་ཕྲད་པའི་མཚན་མ་ལས་སོ།། "ཉི་མའི་ཚ་ཟེར་གྱིས་" ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ།། "ལྷུང་བ་མཐོང་ནས་" ཞེས་པ་ནི་ཞིག་པ་མཐོང་ནས་ཏེ། སྔོན་དུ་ཤིང་གི་རྩེ་མོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མུ་ཏིག་གི་དྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཆགས་ཏེ་སྣང་བ་དེ། ཉི་མའི་འོད་ཟེར་ཕྲད་པས་ཞིག་པ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་བལྟས་ནས་སོ།། "སྐྲག་པར་གྱུར་" ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་འདི་དག་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྲོག་ཀྱང་མྱུར་དུ་མྱུར་དུ་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་ནོ་ཞེས་མི་རྟག་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སྐྱོ་ཤས་སྐྱེས་པའོ།། ตญฺเญวาธิปตึ กตฺวา, สํเวคมนุพฺรูหยินฺติ ตญฺเญว อุสฺสาวพินฺทูนํ อนิจฺจตํ อธิปตึ มุขํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา ตเถว สพฺพสงฺขารานํ อิตฺตรฏฺฐิติกตํ ปริตฺตกาลตํ มนสิกโรนฺโต เอกวารํ อุปฺปนฺนํ สํเวคํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปาทเนน อนุวฑฺเฒสึ. ปพฺพชฺชมนุยาจหนฺติ ‘‘ติณคฺเค อุสฺสาวพินฺทู วิย น จิรฏฺฐิติเก สตฺตานํ ชีวิเต มยา พฺยาธิชรามรเณหิ อนภิภูเตเนว ปพฺพชิตฺวา ยตฺถ เอตานิ น สนฺติ, ตํ อมตํ มหานิพฺพานํ คเวสิตพฺพ’’นฺติ จินฺเตตฺวา มาตาปิตโร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ปพฺพชฺชํ เม อนุชานาถา’’ติ เต อหํ ปพฺพชฺชํ ยาจึ. เอวํ มหาสตฺเตน ปพฺพชฺชาย ยาจิตาย สกลนคเร มหนฺตํ โกลาหลมโหสิ – ‘‘อุปราชา กิร ยุธญฺชโย ปพฺพชิตุกาโม’’ติ. "དེ་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ནི་སྐྱོ་ཤས་ཤིན་ཏུ་འཕེལ་བར་བྱས་" ཞེས་པ་ནི། ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་དེ་དག་གི་མི་རྟག་པ་ཉིད་གཙོ་བོ་དང་། སྒོ་དང་། སྔོན་འགྲོ་དང་། སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱས་ནས། དེ་བཞིན་དུ་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གནས་སྐབས་ཐུང་བ་དང་དུས་ཉུང་བ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན། ལན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྐྱོ་ཤས་དེ་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འཕེལ་བར་བྱས་སོ།། "རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་གསོལ་ཏོ་" ཞེས་པ་ནི། "རྩྭའི་རྩེ་མོའི་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྲོག་ཡུན་རིང་དུ་མི་གནས་པས། བདག་གིས་ནད་དང་རྒ་བ་དང་འཆི་བས་མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྔོན་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། གང་དུ་འདི་དག་མེད་པའི་ཤི་བ་མེད་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོ་དེ་བཙལ་བར་བྱའོ་"ཞེས་བསམས་ཏེ། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། "བདག་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་གནང་བར་མཛོད།" ཅེས་བདག་གིས་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་གསོལ་ཏོ།། དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་གསོལ་བའི་ཚེ། གྲོང་ཁྱེར་མཐའ་དག་ཏུ་ "རྒྱལ་ཚབ་རྒྱལ་དཀའ་སྡེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བཞེད་དོ་" ཞེས་སྒྲ་ཆེན་པོ་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ།། เตน จ สมเยน กาสิรฏฺฐวาสิโน ราชานํ ทฏฺฐุํ อาคนฺตฺวา รมฺมเก ปฏิวสนฺติ. เต สพฺเพปิ สนฺนิปตึสุ. อิติ สปริโส ราชา เนคมา เจว ชานปทา จ โพธิสตฺตสฺส มาตา เทวี จ สพฺเพ จ โอโรธา มหาสตฺตํ ‘‘มา โข ตฺวํ, ตาต กุมาร, ปพฺพชี’’ติ นิวาเรสุํ. ตตฺถ ราชา ‘‘สเจ เต กาเมหิ อูนํ, อหํ เต ปริปูรยามิ, อชฺเชว รชฺชํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ อาห. ตสฺส มหาสตฺโต – དེའི་ཚེ་ན་ཀཱ་ཤིའི་ཡུལ་གྱི་མི་རྣམས་རྒྱལ་པོ་ལ་བལྟ་བར་འོངས་ནས་རམ་མ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གནས་སོ།། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདུས་སོ།། དེ་ལྟར་འཁོར་དང་བཅས་པའི་རྒྱལ་པོ་དང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་དང་། ཡུལ་གྱི་མི་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མ་ལྷ་མོ་དང་། བཙུན་མོའི་འཁོར་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ། "གཞོན་ནུ་ཕ་གཅིག ཁྱོད་རབ་ཏུ་མ་བྱུང་ཞིག་"ཅེས་བཟློག་པར་བྱས་སོ།། དེ་ལ་རྒྱལ་པོས་ "གལ་ཏེ་ཁྱོད་ལ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཕོངས་ན། བདག་གིས་ཁྱོད་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའི། དེ་རིང་ཉིད་དུ་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོངས་ཤིག་"ཅེས་སྨྲས་སོ།། དེ་ལ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་— ‘‘มา มํ เทว นิวาเรหิ, ปพฺพชนฺตํ รเถสภ; มาหํ กาเมหิ สมฺมตฺโต, ชราย วสมนฺวคู’’ติ. (ชา. ๑.๑๑.๗๗) – "ལྷ་གཅིག་ཤིང་རྟའི་གཙོ་བོ་ལགས། རབ་ཏུ་འབྱུང་བའི་བདག་མ་བཟློག བདག་ནི་འདོད་པས་མྱོས་གྱུར་ནས། རྒ་བའི་དབང་དུ་མ་གྱུར་ཅིག" อตฺตโน [Pg.179] ปพฺพชฺชาฉนฺทเมว วตฺวา ตํ สุตฺวา สทฺธึ โอโรเธหิ มาตุยา กรุณํ ปริเทวนฺติยา – རང་གི་རབ་ཏུ་འབྱུང་བའི་འདུན་པ་ཉིད་བསྟན་ནས། དེ་ཐོས་ནས་བཙུན་མོའི་འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་མ་ཡིས་སྙིང་རྗེ་བའི་སྒོ་ནས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པ་ལ། ‘‘อุสฺสาโวว ติณคฺคมฺหิ, สูริยุคฺคมนํ ปติ; เอวมายุ มนุสฺสานํ, มา มํ อมฺม นิวารยา’’ติ. (ชา. ๑.๑๑.๗๙) – "ཇི་ལྟར་རྩྭ་ཡི་རྩེ་མོ་ལ། ཉི་མ་ཤར་ཚེ་ཟིལ་པ་བཞིན། མི་རྣམས་ཚེ་ཡང་དེ་བཞིན་ཏེ། མ་གཅིག་བདག་ནི་མ་བཟློག་ཅིག" อตฺตโน ปพฺพชฺชาการณํ กเถตฺวา นานปฺปการํ เตหิ ยาจิยมาโนปิ อภิสํวฑฺฒมานสํเวคตฺตา อโนสกฺกิตมานโส ปิยตเร มหติ ญาติปริวฏฺเฏ อุฬาเร ราชิสฺสริเย จ นิรเปกฺขจิตฺโต ปพฺพชิ. เตน วุตฺตํ – རང་གི་རབ་ཏུ་འབྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་བཤད་ནས། དེ་དག་གིས་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་། སྐྱོ་ཤས་ཤིན་ཏུ་འཕེལ་བའི་ཕྱིར་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་སེམས་དང་ལན་ཅིང་། ཤིན་ཏུ་གཅེས་པའི་གཉེན་འཁོར་ཆེན་པོ་དང་། རྒྱ་ཆེ་བའི་རྒྱལ་པོའི་དབང་ཕྱུག་ལ་ཆགས་པ་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๓. ༣. ‘‘ยาจนฺติ มํ ปญฺชลิกา, สเนคมา สรฏฺฐกา; อชฺเชว ปุตฺต ปฏิปชฺช, อิทฺธํ ผีตํ มหามหึ. "གྲོང་ཁྱེར་ཡུལ་དང་བཅས་པ་རྣམས། ཐལ་མོ་སྦྱར་ཏེ་བདག་ལ་གསོལ། བུ་གཅིག་དེ་རིང་ཉིད་དུ་ནི། འབྱོར་ཞིང་རྒྱས་པའི་ས་ཆེན་སྐྱོངས།" ๔. ༤. ‘‘สราชเก สโหโรเธ, สเนคเม สรฏฺฐเก; กรุณํ ปริเทวนฺเต, อนเปกฺโข ปริจฺจชิ’’นฺติ. "རྒྱལ་པོ་བཙུན་མོའི་འཁོར་བཅས་དང་། གྲོང་ཁྱེར་ཡུལ་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱིས། སྙིང་རྗེ་བར་ནི་སྨྲེ་སྔགས་འདོན། ཆགས་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་བཏང་།" ตตฺถ ปญฺชลิกาติ ปคฺคหิตอญฺชลิกา. สเนคมา สรฏฺฐกาติ เนคเมหิ เจว รฏฺฐวาสีหิ จ สทฺธึ สพฺเพ ราชปุริสา ‘‘มา โข, ตฺวํ เทว, ปพฺพชี’’ติ มํ ยาจนฺติ. มาตาปิตโร ปน อชฺเชว ปุตฺต ปฏิปชฺช, คามนิคมราชธานิอภิวุทฺธิยา เวปุลฺลปฺปตฺติยา จ, อิทฺธํ วิภวสารสมฺปตฺติยา สสฺสาทินิปฺผตฺติยา จ, ผีตํ อิมํ มหามหึ อนุสาส, ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รชฺชํ กาเรหีติ ยาจนฺติ. เอวํ ปน สห รญฺญาติ สราชเก, ตถา สโหโรเธ สเนคเม สรฏฺฐเก มหาชเน ยถา สุณนฺตานมฺปิ ปเคว ปสฺสนฺตานํ มหนฺตํ การุญฺญํ โหติ, เอวํ กรุณํ ปริเทวนฺเต ตตฺถ ตตฺถ อนเปกฺโข อลคฺคจิตฺโต ‘‘อหํ ตทา ปพฺพชิ’’นฺติ ทสฺเสติ. དེ་ལ་ "ཐལ་མོ་སྦྱར་ཏེ་" ཞེས་པ་ནི་ཐལ་མོ་བཏེགས་པའོ།། "གྲོང་ཁྱེར་ཡུལ་དང་བཅས་པ་རྣམས" ཞེས་པ་ནི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་དང་ཡུལ་གྱི་མི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱལ་པོའི་སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ "ལྷ་གཅིག ཁྱོད་རབ་ཏུ་མ་བྱུང་ཞིག་" ཅེས་བདག་ལ་གསོལ་བའོ།། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་ནི་ "བུ་གཅིག་དེ་རིང་ཉིད་དུ་ནི་" གྲོང་དང་། གྲོང་རྡལ། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་འཕེལ་ཞིང་ཡངས་པར་གྱུར་པ་དང་། "འབྱོར་ཞིང་" ལོངས་སྤྱོད་དང་སྙིང་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལོ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་གྲུབ་པ་དང་། "རྒྱས་པའི་ས་ཆེན་" འདི་ལ་དབང་བྱོས་ཤིག གདུགས་བཏེགས་ཏེ་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོངས་ཤིག་ཅེས་གསོལ་བའོ།། དེ་ལྟར་རྒྱལ་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ན་ "རྒྱལ་པོ་དང་བཅས་པ་" ཞེས་བྱ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་བཙུན་མོའི་འཁོར་དང་གྲོང་ཁྱེར་དང་ཡུལ་གྱི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཐོས་པ་རྣམས་ལྟ་ཅི་སྨོས། མཐོང་བ་རྣམས་ལའང་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། "སྙིང་རྗེ་བར་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་" པའི་ཚེ་ན། དེ་དང་དེ་ལ་ཆགས་པ་མེད་ཅིང་ཞེན་པ་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་ "བདག་དེའི་ཚེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་" ཞེས་སྟོན་ཏོ།། ๕-๖. อิทานิ ยทตฺถํ จกฺกวตฺติสิริสทิสํ รชฺชสิรึ ปิยตเร ญาติพนฺธเว ปหาย สินิทฺธํ ปริคฺคหปริชนํ โลกาภิมตํ มหนฺตํ ยสญฺจ นิรเปกฺโข ปริจฺจชินฺติ ทสฺเสตุํ ทฺเว คาถา อภาสิ. ༥-༦. ད་ནི་གང་གི་དོན་དུ་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་དཔལ་དང་འདྲ་བའི་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་དཔལ་དང་། ཤིན་ཏུ་གཅེས་པའི་གཉེན་འབྲེལ་རྣམས་སྤངས་ཏེ། མཛའ་བའི་བཟའ་ཚང་དང་གཡོག་འཁོར་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱིས་བཀུར་བའི་གྲགས་པ་ཆེན་པོ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་བཏང་ངོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ เกวลนฺติ อนวเสสํ อิตฺถาคารํ สมุทฺทปริยนฺตญฺจ ปถวึ ปพฺพชฺชาธิปฺปาเยน จชมาโน เอวํ เม สมฺมาสมฺโพธิ สกฺกา อธิคนฺตุนฺติ โพธิยาเยว การณา น กิญฺจิ จินฺเตสึ, น ตตฺถ อีสกํ ลคฺคํ ชเนสินฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา มาตาปิตโร ตญฺจ มหายสํ รชฺชญฺจ เม น เทสฺสํ[Pg.180], ปิยเมว, ตโต ปน สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว มยฺหํ ปิยตรํ, ตสฺมา มาตาทีหิ สทฺธึ รชฺชํ อหํ ตทา ปริจฺจชินฺติ. དེ་ལ་ "མ་ལུས་པ་" ཞེས་པ་ནི། མ་ལུས་པའི་བཙུན་མོའི་འཁོར་དང་རྒྱ་མཚོས་མཐའ་བསྐོར་བའི་ས་གཞི་འདི། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བསམ་པས་གཏོང་བཞིན་དུ། "འདི་ལྟར་བདག་གིས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་ནུས་སོ་" ཞེས་པའོ།། བྱང་ཆུབ་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་དུ་ཅིའང་མ་བསམས་ཤིང་། དེ་ལ་ཆགས་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། "དེ་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ཕ་མ་དང་གྲགས་པ་ཆེན་པོའི་རྒྱལ་སྲིད་དེ་དག་བདག་ལ་མི་དགའ་བ་མ་ཡིན་པར་གཅེས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ཡང་། དེ་ལས་ཀྱང་བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་འབུམ་འགྱུར་གྱིས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་བདག་ལ་ཆེས་གཅེས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་དེའི་ཚེ་ཕ་མ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱལ་སྲིད་ཡོངས་སུ་བཏང་ངོ་ཞེས་པའོ།། ตเทตํ สพฺพํ ปริจฺจชิตฺวา ปพฺพชฺชาย มหาสตฺเต นิกฺขมนฺเต ตสฺส กนิฏฺฐภาตา ยุธิฏฺฐิลกุมาโร นาม ปิตรํ วนฺทิตฺวา ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปตฺวา โพธิสตฺตํ อนุพนฺธิ. เต อุโภปิ นครา นิกฺขมฺม มหาชนํ นิวตฺเตตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา มโนรเม ฐาเน อสฺสมปทํ กตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ฌานาภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา วนมูลผลาทีหิ ยาวชีวํ ยาเปตฺวา พฺรหฺมโลกปรายนา อเหสุํ. เตนาห ภควา – དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་བཏང་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གཤེགས་པ་ན། ཁོང་གི་ནུ་བོ་གཞོན་ནུ་གཡུལ་ངོར་བརྟན་པ་ཞེས་བྱ་བས་ཕ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གནང་བ་ཞུས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་སོ།། དེ་གཉིས་ཀ་གྲོང་ཁྱེར་ནས་བྱུང་སྟེ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཕྱིར་བཟློག་ནས། གངས་རིའི་ལྗོངས་སུ་ཞུགས་ཏེ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གནས་སུ་ཀུན་དགའ་ར་བ་བྱས་ནས་དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱས། བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་བསྐྱེད་དེ་ནགས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པས་ཚེ་གང་བར་འཚོ་བ་བསྐྱངས་ནས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་གཞོལ་བར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཀའ་སྩལ་པ། ‘‘อุโภ กุมารา ปพฺพชิตา, ยุธญฺชโย ยุธิฏฺฐิโล; ปหาย มาตาปิตโร, สงฺคํ เฉตฺวาน มจฺจุโน’’ติ. (ชา. ๑.๑๑.๘๓); "གཞོན་ནུ་གཉིས་པོ་རབ་ཏུ་བྱུང་། །གཡུལ་ལས་རྒྱལ་དང་གཡུལ་བརྟན་པོ། །ཕ་མ་གཉིས་པོ་ཡོངས་སྤངས་ཏེ། །འཆི་བདག་གི་ནི་འཆིང་བ་བཅད།།" ตตฺถ สงฺคํ เฉตฺวาน มจฺจุโนติ มจฺจุมารสฺส สหการิการณภูตตฺตา สนฺตกํ ราคโทสโมหสงฺคํ วิกฺขมฺภนวเสน ฉินฺทิตฺวา อุโภปิ ปพฺพชิตาติ. དེ་ལ་ "འཆི་བདག་གི་འཆིང་བ་བཅད་དེ་" ཞེས་པ་ནི། འཆི་བདག་གི་བདུད་ཀྱི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་རང་རྒྱུད་ཀྱི་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག་གི་འཆིང་བ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཅད་ནས། གཉིས་ཀ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་ཞེས་པའོ།། ตทา มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ อเหสุํ, ยุธิฏฺฐิลกุมาโร อานนฺทตฺเถโร, ยุธญฺชโย โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཕ་མ་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་མི་རྣམས་སུ་གྱུར་ཏོ།། གཞོན་ནུ་གཡུལ་བརྟན་པོ་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོའོ།། གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོའོ།། ตสฺส ปพฺพชฺชโต ปุพฺเพ ปวตฺติตมหาทานานิ เจว รชฺชาทิปริจฺจาโค จ ทานปารมี, กายวจีสํวโร สีลปารมี, ปพฺพชฺชา จ ฌานาธิคโม จ เนกฺขมฺมปารมี, อนิจฺจโต มนสิการํ อาทึ กตฺวา อภิญฺญาธิคมปริโยสานา ปญฺญา ทานาทีนํ อุปการานุปการธมฺมปริคฺคณฺหนปญฺญา จ ปญฺญาปารมี, สพฺพตฺถ ตทตฺถสาธนํ วีริยํ วีริยปารมี, ญาณขนฺติ อธิวาสนขนฺติ จ ขนฺติปารมี, ปฏิญฺญาย อวิสํวาทนํ สจฺจปารมี, สพฺพตฺถ อจลสมาทานาธิฏฺฐานํ อธิฏฺฐานปารมี, สพฺพสตฺเตสุ หิตจิตฺตตาย เมตฺตาพฺรหฺมวิหารวเสน จ เมตฺตาปารมี, สตฺตสงฺขารกตวิปฺปการอุเปกฺขนวเสน อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหารวเสน จ อุเปกฺขาปารมีติ ทส ปารมิโย ลพฺภนฺติ. วิเสสโต ปน เนกฺขมฺมปารมีติ เวทิตพฺพา. ตถา อกิตฺติจริยายํ วิย อิธาปิ มหาปุริสสฺส อจฺฉริยคุณา ยถารหํ นิทฺธาเรตพฺพา. เตน วุจฺจติ ‘‘เอวํ อจฺฉริยา เหเต, อพฺภุตา จ มเหสิโน…เป… ธมฺมสฺส อนุธมฺมโต’’ติ. ཁོང་རབ་ཏུ་མ་བྱུང་བའི་གོང་དུ་བཏང་བའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་རྒྱལ་སྲིད་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་བཏང་བ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། མི་རྟག་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནས་དབུ་བཙུགས་ཏེ་མངོན་ཤེས་ཐོབ་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་ཤེས་རབ་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕན་གནོད་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། ཐམས་ཅད་དུ་དོན་དེ་སྒྲུབ་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། ཤེས་པའི་བཟོད་པ་དང་ཇི་མི་སྙམ་པའི་བཟོད་པ་ནི་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། དམ་བཅས་པ་ལ་མི་བསླུ་བ་ནི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། ཐམས་ཅད་དུ་མི་གཡོ་བར་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པའི་སེམས་དང་བྱམས་པའི་ཚངས་པའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་བྱས་པའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་དང་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚངས་པའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཨ་ཀིཏྟིའི་སྤྱོད་པ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཅི་རིགས་པར་ངེས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "འདི་ལྟར་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་འདི་དག་གི་རྨད་དུ་བྱུང་བ་དང་ངོ་མཚར་བ་ནི་... ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་སོ།།" ཞེས་གསུངས་སོ།། ยุธญฺชยจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๒. โสมนสฺสจริยาวณฺณนา ༢. ཡིད་བདེ་བའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๗. ทุติเย [Pg.181] อินฺทปตฺเถ ปุรุตฺตเมติ เอวํนามเก นครวเร. กามิโตติ มาตาปิตุอาทีหิ ‘‘อโห วต เอโก ปุตฺโต อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ เอวํ จิรกาเล ปตฺถิโต. ทยิโตติ ปิยายิโต. โสมนสฺโสติ วิสฺสุโตติ ‘‘โสมนสฺโส’’ติ เอวํ ปกาสนาโม. ༧. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པ་ལས། "དབང་པོའི་གནས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་མཆོག་" ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་མིང་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དམ་པའོ།། "འདོད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཕ་མ་ལ་སོགས་པས་ "ཀྱེ་མ་བདག་ལ་བུ་གཅིག་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་དེ་ལྟར་ཡུན་རིང་པོར་གསོལ་བ་བཏབ་པའོ།། "བརྩེ་བ་" ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པར་བྱས་པའོ།། "ཡིད་བདེ་བར་གྲགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ "ཡིད་བདེ་བ་" ཞེས་པའི་མིང་གསལ་བར་གྲགས་པའོ།། ๘. สีลวาติ ทสกุสลกมฺมปถสีเลน เจว อาจารสีเลน จ สมนฺนาคโต. คุณสมฺปนฺโนติ สทฺธาพาหุสจฺจาทิคุเณหิ อุเปโต, ปริปุณฺโณ วา. กลฺยาณปฏิภานวาติ ตํตํอิติกตฺตพฺพสาธเนน อุปายโกสลฺลสงฺขาเตน จ สุนฺทเรน ปฏิภาเนน สมนฺนาคโต. วุฑฺฒาปจายีติ มาตาปิตโร กุเล เชฏฺฐาติ เอวํ เย ชาติวุฑฺฒา, เย จ สีลาทิคุเณหิ วุฑฺฒา, เตสํ อปจายนสีโล. หิรีมาติ ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย หิริยา สมนฺนาคโต. สงฺคเหสุ จ โกวิโทติ ทานปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาสงฺขาเตหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ยถารหํ สตฺตานํ สงฺคณฺหเนสุ กุสโล. เอวรูโป เรณุสฺส นาม กุรุราชสฺส ปุตฺโต โสมนสฺโสติ วิสฺสุโต ยทา โหมีติ สมฺพนฺโธ. ༨. "ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཆོ་གའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ།། "ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་དད་པ་དང་ཐོས་པ་མང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ།། "སྤོབས་པ་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་མཁས་པར་གཏོགས་པའི་སྤོབས་པ་མཛེས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། "རྒན་རིམ་ལ་རི་མོར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཕ་མ་དང་རིགས་ཀྱི་རྒན་རབས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བས་རྒན་པ་རྣམས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་རྒན་པ་རྣམས་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནོ།། "ངོ་ཚ་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། "བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་ལ་མཁས་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་དང་། སྙན་པར་སྨྲ་བ། དོན་སྤྱོད་པ། དོན་མཐུན་པ་སྟེ་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་པོ་དག་གིས་ཅི་རིགས་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་སྡུད་པ་ལ་མཁས་པའོ།། དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོ་རེ་ཎུ་ཞེས་བྱ་བའི་བུ་ཡིད་བདེ་བར་གྲགས་པ་དེ་ཉིད་བདག་གྱུར་པའི་ཚེ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། ๙. ตสฺส รญฺโญ ปติกโรติ เตน กุรุราเชน ปติ อภิกฺขณํ อุปกตฺตพฺพภาเวน ปติกโร วลฺลโภ. กุหกตาปโสติ อสนฺตคุณสมฺภาวนลกฺขเณน โกหญฺเญน ชีวิตกปฺปนโก เอโก ตาปโส, ตสฺส รญฺโญ สกฺกาตพฺโพ อโหสิ. อารามนฺติ ผลารามํ, ยตฺถ เอฬาลุกลาพุกุมฺภณฺฑติปุสาทิวลฺลิผลานิ เจว ตณฺฑุเลยฺยกาทิสากญฺจ โรปียติ. มาลาวจฺฉนฺติ ชาติอติมุตฺตกาทิปุปฺผคจฺฉํ, เตน ปุปฺผารามํ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ อารามํ กตฺวา ตตฺถ มาลาวจฺฉญฺจ ยถาวุตฺตผลวจฺฉญฺจ โรเปตฺวา ตโต ลทฺธธนํ สํหริตฺวา ฐเปนฺโต ชีวตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ༩. "རྒྱལ་པོ་དེའི་ཕན་འདོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོ་དེས་རྒྱུན་དུ་ཕན་གདགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཕན་འདོགས་ཤིང་ཡིད་དུ་འོང་བའོ།། "ཟོལ་སྦྱོར་གྱི་དཀའ་ཐུབ་པ་" ཞེས་པ་ནི་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ཡོད་པར་སྒྲོག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཟོལ་སྦྱོར་གྱིས་འཚོ་བ་འཚོལ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་ཞིག་སྟེ། དེ་ནི་རྒྱལ་པོ་དེས་བཀུར་སྟི་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ།། "ཀུན་དགའ་ར་བ་" ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའི་ར་བ་སྟེ། གང་དུ་ཞལ་ལུ་དང་། ཀུ་བ་དང་། མཁལ་མ་དང་། ཁྲུང་ཁྲུང་ལ་སོགས་པའི་འཁྲི་ཤིང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་དང་། ཏཎྜུ་ལེ་ཡ་ཀ་ལ་སོགས་པའི་སྔོ་ཚོད་རྣམས་འདེབས་པའོ།། "མེ་ཏོག་གི་ར་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཛཱ་ཏི་དང་ཨ་ཏི་མུཏྟ་ཀ་ལ་སོགས་པའི་མེ་ཏོག་གི་ཤིང་ཕྲན་ཏེ། དེས་མེ་ཏོག་གི་ར་བ་སྟོན་ཏོ།། འདིར་ཀུན་དགའ་ར་བ་བྱས་ནས་དེ་ལ་མེ་ཏོག་གི་ཤིང་ཕྲན་དང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འབྲས་བུའི་ཤིང་རྣམས་བཏབ་སྟེ། དེ་ལས་བྱུང་བའི་ནོར་བསྡུས་ནས་བཞག་སྟེ་འཚོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – ตทา มหารกฺขิโต นาม ตาปโส ปญฺจสตตาปสปริวาโร หิมวนฺเต วสิตฺวา โลณมฺพิลเสวนตฺถาย ชนปทจาริกํ จรนฺโต อินฺทปตฺถนครํ ปตฺวา ราชุยฺยาเน วสิตฺวา สปริโส ปิณฺฑาย [Pg.182] จรนฺโต ราชทฺวารํ ปาปุณิ. ราชา อิสิคณํ ทิสฺวา อิริยาปเถ ปสนฺโน อลงฺกตมหาตเล นิสีทาเปตฺวา ปณีเตนาหาเรน ปริวิสิตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิมํ วสฺสารตฺตํ มม อุยฺยาเนเยว วสถา’’ติ วตฺวา เตหิ สทฺธึ อุยฺยานํ คนฺตฺวา วสนฏฺฐานานิ กาเรตฺวา ปพฺพชิตปริกฺขาเร ทตฺวา นิกฺขมิ. ตโต ปฏฺฐาย สพฺเพปิ เต ราชนิเวสเน ภุญฺชนฺติ. དེ་ལ་འདི་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་གྱི་གཏམ་སྟེ། དེའི་ཚེ་སྲུང་བ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་དཀའ་ཐུབ་པ་ལྔ་བརྒྱའི་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་གངས་རིའི་ལྗོངས་སུ་གནས་ཤིང་། ལན་ཚྭ་དང་སྐྱུར་མོ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་ཡུལ་འཁོར་དུ་རྒྱུ་ཞིང་སོང་ནས་དབང་པོའི་གནས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སླེབས་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་གནས་ནས་འཁོར་དང་བཅས་པ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་པོའི་སྒོ་དྲུང་དུ་ཕྱིན་ཏོ།། རྒྱལ་པོས་དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་དེ་མཐོང་ནས་སྤྱོད་ལམ་ལ་དད་དེ། བརྒྱན་པའི་ཁང་བཟང་གི་སྟེང་དུ་བཞུགས་སུ་བཅུག་ནས་བཟའ་བཏུང་བཟང་པོས་ཚིམ་པར་བྱས་ཏེ། "བཙུན་པ་རྣམས། དབྱར་གྱི་དུས་འདིར་བདག་གི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་ཉིད་དུ་བཞུགས་པར་མཛོད།" ཅེས་གསོལ་ནས་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་སྟེ་གནས་མལ་རྣམས་བཅོས་ཤིང་རབ་བྱུང་གི་ཡོ་བྱད་རྣམས་བྱིན་ནས་ཕྱིར་བྱུང་ངོ་།། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་བཟའ་བཏུང་བྱེད་དོ།། ราชา ปน อปุตฺตโก ปุตฺเต ปตฺเถติ, ปุตฺตา นุปฺปชฺชนฺติ. วสฺสารตฺตจฺจเยน มหารกฺขิโต ‘‘หิมวนฺตํ คมิสฺสามา’’ติ ราชานํ อาปุจฺฉิตฺวา รญฺญา กตสกฺการสมฺมาโน นิกฺขมิตฺวา อนฺตรามคฺเค มชฺฌนฺหิกสมเย มคฺคา โอกฺกมฺม เอกสฺส สนฺทจฺฉายสฺส รุกฺขสฺส เหฏฺฐา สปริโส นิสีทิ. ตาปสา กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘ราชา อปุตฺตโก, สาธุ วตสฺส สเจ ราชปุตฺตํ ลเภยฺยา’’ติ. มหารกฺขิโต ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘ภวิสฺสติ นุ โข รญฺโญ ปุตฺโต, อุทาหุ โน’’ติ อุปธาเรนฺโต ‘‘ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ‘‘มา ตุมฺเห จินฺตยิตฺถ, อชฺช ปจฺจูสกาเล เอโก เทวปุตฺโต จวิตฺวา รญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ อาห. རྒྱལ་པོ་ནི་བུ་མེད་པས་བུ་འདོད་ཀྱང་བུ་མ་སྐྱེས་སོ།། དབྱར་དུས་འདས་པ་ན་སྲུང་བ་ཆེན་པོས་ "བདག་ཅག་གངས་རིའི་ལྗོངས་སུ་འགྲོའོ་" ཞེས་རྒྱལ་པོ་ལ་གནང་བ་ཞུས་ཏེ། རྒྱལ་པོས་བཀུར་སྟི་དང་རིམ་གྲོ་བྱས་ནས་ཕྱིར་བྱུང་སྟེ། ལམ་བར་དུ་ཉིན་གུང་གི་དུས་སུ་ལམ་ནས་བཟུར་ཏེ་གྲིབ་བསིལ་སྟུག་པོའི་ཤིང་ཞིག་གི་དྲུང་དུ་འཁོར་དང་བཅས་པ་བཞུགས་སོ།། དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཏམ་འདི་ལྟར་བརྩམས་ཏེ། "རྒྱལ་པོ་ནི་བུ་མེད་པ་ཞིག་སྟེ། གལ་ཏེ་རྒྱལ་པོའི་སྲས་ཤིག་ཐོབ་ན་ཅི་མ་རུང་།" ཞེས་སོ།། སྲུང་བ་ཆེན་པོས་གཏམ་དེ་ཐོས་ནས་ "རྒྱལ་པོ་ལ་བུ་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར་" ཞེས་བརྟགས་པས། "སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་ཤེས་ནས། "ཁྱེད་རྣམས་མ་སེམས་ཤིག དེ་རིང་ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་ལྷའི་བུ་ཞིག་ཤི་འཕོས་ནས་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་དམ་པའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ตํ สุตฺวา เอโก กูฏชฏิโล ‘‘อิทานิ ราชกุลูปโก ภวิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตาปสานํ คมนกาเล คิลานาลยํ กตฺวา นิปชฺชิตฺวา ‘‘เอหิ คจฺฉามา’’ติ วุตฺเต ‘‘น สกฺโกมี’’ติ อาห. มหารกฺขิโต ตสฺส นิปนฺนการณํ ญตฺวา ‘‘ยทา สกฺโกสิ, ตทา อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ อิสิคณํ อาทาย หิมวนฺตเมว คโต. กุหโก นิวตฺติตฺวา เวเคน คนฺตฺวา ราชทฺวาเร ฐตฺวา ‘‘มหารกฺขิตสฺส อุปฏฺฐากตาปโส อาคโต’’ติ รญฺโญ อาโรจาเปตฺวา รญฺญา เวเคน ปกฺโกสาปิโต ปาสาทํ อภิรุยฺห ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ราชา ตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อิสีนํ อาโรคฺยํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ภนฺเต, อติขิปฺปํ นิวตฺติตฺถ, เกนตฺเถน อาคตตฺถา’’ติ อาห. དེ་ཐོས་ནས་རལ་པ་ཅན་ཟོལ་སྦྱོར་ཅན་ཞིག་གིས་ "ད་ནི་བདག་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་ཉེ་གནས་སུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་བསམས་ཏེ། དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་གཤེགས་པའི་ཚེ་ན་ན་ཚུལ་བྱས་ཏེ་ཉལ་ནས། "ཚུར་ཤོག་འགྲོའོ་" ཞེས་སྨྲས་པ་ན། "བདག་མི་ནུས་སོ་" ཞེས་སྨྲས་སོ།། སྲུང་བ་ཆེན་པོས་ཁོའི་ཉལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཤེས་ནས། "གང་གི་ཚེ་ཁྱོད་ནུས་པ་དེའི་ཚེ་ཤོག་ཅིག་" ཅེས་གསུངས་ཏེ་དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ཁྲིད་ནས་གངས་རིའི་ལྗོངས་ཉིད་དུ་གཤེགས་སོ།། ཟོལ་སྦྱོར་ཅན་དེ་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་མྱུར་བར་སོང་ནས་རྒྱལ་པོའི་སྒོ་དྲུང་དུ་ལངས་ཏེ། "སྲུང་བ་ཆེན་པོའི་ཉེ་གནས་དཀའ་ཐུབ་པ་སླེབས་སོ་" ཞེས་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྗོད་དུ་བཅུག་པ་ན། རྒྱལ་པོས་མྱུར་བར་བོས་ཏེ་ཕོ་བྲང་དུ་འཛེགས་ནས་བཤམས་པའི་སྟན་ལ་བཞུགས་སུ་བཅུག་གོ། རྒྱལ་པོས་ཁོང་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཁོད་ནས་དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱི་བདེ་ཐང་དྲིས་ཏེ། "བཙུན་པ། ཤིན་ཏུ་མྱུར་བར་ཕྱིར་ལོག་པ་ནི་དོན་ཅིའི་ཕྱིར་བྱོན་པ་ལགས་" ཞེས་གསོལ་ཏོ།། มหาราช, อิสิคโณ สุขนิสินฺโน ‘‘สาธุ วตสฺส สเจ รญฺโญ วํสานุรกฺขโก ปุตฺโต อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ กถํ สมุฏฺฐาเปสิ. อหํ ตํ กถํ สุตฺวา ‘‘ภวิสฺสติ นุ โข รญฺโญ ปุตฺโต, อุทาหุ โน’’ติ ทิพฺพจกฺขุนา โอโลเกนฺโต ‘‘มหิทฺธิโก เทวปุตฺโต จวิตฺวา อคฺคมเหสิยา สุธมฺมาย กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ‘‘อชานนฺตา คพฺภํ นาเสยฺยุํ, อาจิกฺขิสฺสามิ [Pg.183] ตาว น’’นฺติ ตุมฺหากํ กถนตฺถาย อาคโต, กถิตํ โว มยา, คจฺฉามห’’นฺติ. ราชา ‘‘ภนฺเต, น สกฺกา คนฺตุ’’นฺติ หฏฺฐตุฏฺโฐ ปสนฺนจิตฺโต กุหกตาปสํ อุยฺยานํ เนตฺวา วสนฏฺฐานํ สํวิทหิตฺวา อทาสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ราชกุเล ภุญฺชนฺโต วสติ, ‘‘ทิพฺพจกฺขุโก’’ตฺเววสฺส นามํ อโหสิ. "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་རྣམས་བདེ་བར་འཁོད་དེ། 'གལ་ཏེ་རྒྱལ་པོའི་གདུང་རྒྱུད་སྐྱོང་བའི་བུ་ཞིག་སྐྱེ་ན་ཅི་མ་རུང་' ཞེས་པའི་གཏམ་བརྩམས་སོ།། བདག་གིས་གཏམ་དེ་ཐོས་ནས་ 'རྒྱལ་པོ་ལ་བུ་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར་' ཞེས་ལྷའི་མིག་གིས་བལྟས་པ་ན། 'རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ལྷའི་བུ་ཞིག་ཤི་འཕོས་ནས་བཙུན་མོ་དམ་པ་ཆོས་བཟང་མའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་མཐོང་ནས། 'མ་ཤེས་པར་མངལ་འཇིག་པར་འགྱུར་བས་རེ་ཞིག་བཤད་པར་བྱའོ་' ཞེས་ཁྱེད་ལ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་འོངས་པ་ལགས་ཏེ། བདག་གིས་ཁྱེད་ལ་བཤད་ཟིན་པས་ད་ནི་འགྲོའོ་" ཞེས་སྨྲས་སོ།། རྒྱལ་པོས་ "བཙུན་པ། གཤེགས་སུ་མི་རུང་ངོ་" ཞེས་དགའ་ཞིང་མགུ་ལ་དད་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཟོལ་སྦྱོར་ཅན་གྱི་དཀའ་ཐུབ་པ་དེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་ཁྲིད་དེ་གནས་མལ་བཅོས་ནས་བྱིན་ནོ།། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཁོང་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་བཟའ་བཏུང་བྱེད་ཅིང་གནས་པས། ཁོང་གི་མིང་ལ་ "ལྷའི་མིག་ཅན་" ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ།། ตทา โพธิสตฺโต ตาวตึสภวนโต จวิตฺวา ตตฺถ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, ชาตสฺส จ นามคฺคหณทิวเส ‘‘โสมนสฺโส’’ติ นามํ กรึสุ. โส กุมารปริหาเรน วฑฺฒติ. กุหกตาปโสปิ อุยฺยานสฺส เอกปสฺเส นานปฺปการํ สูเปยฺยสากญฺจ ผลวลฺลิอาทโย จ โรเปตฺวา ปณฺณิกานํ หตฺเถ วิกฺกิณนฺโต ธนํ สํหรติ. อถ โพธิสตฺตสฺส สตฺตวสฺสิกกาเล รญฺโญ ปจฺจนฺโต กุปิโต. โส ‘‘ตาต, ทิพฺพจกฺขุตาปเส มา ปมชฺชา’’ติ กุมารํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา ปจฺจนฺตํ วูปสเมตุํ คโต. དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་དེར་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་ཏོ།། བཙས་ནས་མིང་འདོགས་པའི་ཉིན་མོར་ "ཡིད་བདེ་བ་" ཞེས་མིང་བཏགས་སོ།། ཁོང་ནི་གཞོན་ནུའི་བསྐྱེད་བསྲིང་གིས་ཆེར་སྐྱེས་སོ།། ཟོལ་སྦྱོར་ཅན་གྱི་དཀའ་ཐུབ་པ་དེས་ཀྱང་སྐྱེད་མོས་ཚལ་གྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཚོད་མ་དང་འབྲས་བུའི་འཁྲི་ཤིང་ལ་སོགས་པ་བཏབ་སཏེ། ཚོད་མ་འཚོང་བ་རྣམས་ཀྱི་ལག་ཏུ་བཙོངས་ནས་ནོར་བསྡུས་སོ།། དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དགུང་ལོ་བདུན་ལོན་པའི་ཚེ་རྒྱལ་པོའི་མཐའ་འཁོབ་ཏུ་ཟིང་ཆ་ལངས་སོ།། རྒྱལ་པོས་ "བུ་ལགས། ལྷའི་མིག་ཅན་གྱི་དཀའ་ཐུབ་པ་ལ་མ་བག་མེད་པར་གྱིས་ཤིག་" ཅེས་གཞོན་ནུ་ལ་གཏད་ནས་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཟིང་ཆ་ཞི་བར་བྱེད་དུ་སོང་ངོ་།། ๑๐-๑๓. อเถกทิวสํ กุมาโร ‘‘ชฏิลํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุยฺยานํ คนฺตฺวา กูฏชฏิลํ เอกํ คนฺธิกกาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ทฺเว ฆเฏ คเหตฺวา สากวตฺถุสฺมึ อุทกํ สิญฺจนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ กูฏชฏิโล อตฺตโน สมณธมฺมํ อกตฺวา ปณฺณิกกมฺมํ กโรตี’’ติ ญตฺวา ‘‘กึ กโรสิ ปณฺณิกคหปติกา’’ติ ตํ ลชฺชาเปตฺวา อวนฺทิตฺวา เอว นิกฺขมิ. ༡༠-༡༣. དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་གཞོན་ནུས་ "རལ་པ་ཅན་ལ་བལྟའོ་" ཞེས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་ནས། རལ་པ་ཅན་ཟོལ་སྦྱོར་ཅན་དེས་ངུར་སྨྲིག་གི་ཆོས་གོས་གཅིག་གྱོན་ཞིང་གཅིག་གཟན་དུ་གྱོན་ཏེ། ལག་པ་གཉིས་ཀྱིས་བུམ་པ་གཉིས་བཟུང་ནས་ཚོད་མའི་ཞིང་ལ་ཆུ་འདེབས་པ་མཐོང་སྟེ། "རལ་པ་ཅན་ཟོལ་སྦྱོར་ཅན་འདིས་རང་གི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་མི་བྱེད་པར་ཚོད་མ་འཚོང་བའི་ལས་བྱེད་དོ་" ཞེས་ཤེས་ནས། "ཚོད་མ་འཚོང་བའི་ཁྱིམ་བདག་ཆེན་པོ། ཁྱོད་ཅི་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད་" ཅེས་ཁོ་ངོ་ཚ་བར་བྱས་ཏེ། ཕྱག་ཀྱང་མ་བཙལ་བར་ཕྱིར་བྱུང་ངོ་།། กูฏชฏิโล ‘‘อยํ อิทาเนว เอวรูโป, ปจฺฉา ‘โก ชานาติ กึ กริสฺสตี’ติ อิทาเนว นํ นาเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา รญฺโญ อาคมนกาเล ปาสาณผลกํ เอกมนฺตํ ขิปิตฺวา ปานียฆฏํ ภินฺทิตฺวา ปณฺณสาลาย ติณานิ วิกิริตฺวา สรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา สสีสํ ปารุปิตฺวา มหาทุกฺขปฺปตฺโต วิย มญฺเจ นิปชฺชิ. ราชา อาคนฺตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กตฺวา นิเวสนํ อปวิสิตฺวาว ‘‘มม สามิกํ ทิพฺพจกฺขุกํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ ปณฺณสาลทฺวารํ คนฺตฺวา ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ อนฺโต ปวิสิตฺวา ตํ นิปนฺนกํ ทิสฺวา ปาเท ปริมชฺชนฺโต ปุจฺฉิ – ‘‘เกน, ตฺวํ ภนฺเต, เอวํ วิเหฐิโต, กมชฺช ยมโลกํ เนมิ, ตํ เม สีฆํ อาจิกฺขา’’ติ. རལ་པ་ཅན་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དེས། “འདི་ནི་ད་ལྟ་ཉིད་ནས་འདི་འདྲ་ཞིག་ཡིན་ན། ཕྱིས་སུ་ ‘སུས་ཤེས་ཏེ་ཅི་ཞིག་བྱེད་པར་འགྱུར’ སྙམ་ནས། ད་ལྟ་ཉིད་ནས་འདི་ཉིད་བརླག་པར་བྱ་རིགས་སོ་”ཞེས་བསམས་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ཕེབས་པའི་དུས་སུ་རྡོ་ལེབ་གཅིག་ཟུར་དུ་གཡུགས། ཆུ་བུམ་བཅག ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུའི་རྩྭ་རྣམས་གཏོར། ལུས་ལ་སྣུམ་བྱུགས། ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་ཞུགས་ནས་མགོ་བོ་བཏུམས་ཏེ་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བ་བཞིན་དུ་ཉལ་ཁྲིའི་སྟེང་དུ་ཉལ། རྒྱལ་པོ་ཕེབས་ནས་གྲོང་ཁྱེར་ལ་སྐོར་བ་བྱས་ཏེ། ཕོ་བྲང་དུ་མ་འཛུལ་བར། “བདག་གི་རྗེ་བོ་ལྷའི་མིག་དང་ལྡན་པ་དེ་ལ་མཇལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུའི་སྒོ་དྲུང་དུ་བྱོན་ནས། རྣམ་པ་དེ་འདྲ་བ་མཐོང་སཏེ། “འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་ནང་དུ་ཞུགས་ནས། ཁོང་ཉལ་ནས་ཡོད་པ་མཐོང་སྟེ་ཞབས་ལ་ཕྱག་བྱེད་བཞིན་དུ་དྲིས་པ། “བཙུན་པ། ཁྱེད་སུས་འདི་ལྟར་གཙེས་པར་བྱས། དེ་རིང་བདག་གིས་སུ་ཞིག་གཤིན་རྗེའི་འཇིག་རྟེན་དུ་གཏང་བར་བྱ། དེ་བདག་ལ་མྱུར་དུ་གསུང་རོགས་”ཞེས་སོ།། ตํ [Pg.184] สุตฺวา กูฏชฏิโล นิตฺถุนนฺโต อุฏฺฐาย ทิฏฺโฐ, มหาราช, ตฺวํ เม, ปสฺสิตฺวา ตยิ วิสฺสาเสน อหํ อิมํ วิปฺปการํ ปตฺโต, ตว ปุตฺเตนมฺหิ เอวํ วิเหฐิโตติ. ตํ สุตฺวา ราชา โจรฆาตเก อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉถ กุมารสฺส สีสํ ฉินฺทิตฺวา สรีรญฺจสฺส ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา รถิยา รถิยํ วิกิรถา’’ติ. เต มาตรา อลงฺกริตฺวา อตฺตโน องฺเก นิสีทาปิตํ กุมารํ อากฑฺฒึสุ – ‘‘รญฺญา เต วโธ อาณตฺโต’’ติ. กุมาโร มรณภยตชฺชิโต มาตุ องฺกโต วุฏฺฐาย – ‘‘รญฺโญ มํ ทสฺเสถ, สนฺติ ราชกิจฺจานี’’ติ อาห. เต กุมารสฺส วจนํ สุตฺวา มาเรตุํ อวิสหนฺตา โคณํ วิย รชฺชุยา ปริกฑฺฒนฺตา เนตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตมหํ ทิสฺวาน กุหก’’นฺติอาทิ. དེ་ཐོས་ནས་རལ་པ་ཅན་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དེས་འཁུན་སྒྲ་འབྱིན་བཞིན་དུ་ལངས་ཏེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱོད་བདག་གིས་མཐོང་བྱུང་། ཁྱོད་ལ་ཡིད་ཆེས་པའི་སྒོ་ནས་བདག་གནས་བབ་འདི་འདྲ་ཞིག་ལ་ལྷུང་བ་ཡིན། བདག་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་བུས་འདི་ལྟར་གཙེས་པར་བྱས་སོ་”ཞེས་སྨྲས། དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས་གཤེད་མ་རྣམས་ལ་བཀའ་བསྩལ་པ། “སོང་ལ་རྒྱལ་བུའི་མགོ་བོ་ཆོད་ཅིག ཁོའི་ལུས་པོ་དུམ་བུ་དུམ་བུར་བཏུབས་ནས་ལམ་སྲང་སོ་སོར་གཏོར་ཅིག་”ཅེས་སོ།། ཁོང་ཚོས་མ་ཡིས་བརྒྱན་ཏེ་རང་གི་པང་དུ་བཞག་པའི་རྒྱལ་བུ་དེ་ཕྱིར་དྲུད་དེ། “རྒྱལ་པོས་ཁྱོད་གསོད་པའི་བཀའ་བསྩལ་ཏོ་”ཞེས་སྨྲས། རྒྱལ་བུ་འཆི་བའི་འཇིགས་པས་སྐྲག་སྟེ་མའི་པང་ནས་ལངས་ནས། “བདག་རྒྱལ་པོ་ལ་སྟོན་ཅིག རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་དག་ཡོད་དོ་”ཞེས་སྨྲས། ཁོང་ཚོས་རྒྱལ་བུའི་ཚིག་ཐོས་ནས་གསོད་མ་ནུས་པར། བ་ལང་བཞིན་དུ་ཐག་པས་དྲུད་དེ་ཁྲིད་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྟན། དེའི་ཕྱིར་ “བདག་གིས་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དེ་མཐོང་ནས་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ถุสราสึว อตณฺฑุลนฺติ ตณฺฑุลกเณหิ วิรหิตํ ถุสราสึ วิย, ทุมํว รุกฺขํ วิย, อนฺโต มหาสุสิรํ. กทลึว อสารกํ สีลาทิสารรหิตํ ตาปสํ อหํ ทิสฺวา นตฺถิ อิมสฺส สตํ สาธูนํ ฌานาทิธมฺโม. กสฺมา? สามญฺญา สมณภาวา สีลมตฺตโตปิ อปคโต ปริหีโน อยํ, ตถา หิ อยํ หิรีสุกฺกธมฺมชหิโต ปชหิตหิริสงฺขาตสุกฺกธมฺโม. ชีวิตวุตฺติการณาติ ‘‘เกวลํ ชีวิตสฺเสว เหตุ อยํ ตาปสลิงฺเคน จรตี’’ติ จินฺเตสินฺติ ทสฺเสติ. ปรนฺติหีติ ปรนฺโต ปจฺจนฺโต นิวาสภูโต เอเตสํ อตฺถีติ ปรนฺติโน, สีมนฺตริกวาสิโน. เตหิ ปรนฺตีหิ อฏวิเกหิ ปจฺจนฺตเทโส โขภิโต อโหสิ. ตํ ปจฺจนฺตโกปํ นิเสเธตุํ วูปสเมตุํ คจฺฉนฺโต มม ปิตา กุรุราชา ‘‘ตาต โสมนสฺสกุมาร, มยฺหํ สามิกํ อุคฺคตาปนํ โฆรตปํ ปรมสนฺตินฺทฺริยํ ชฏิลํ มา ปมชฺชิ. โส หิ อมฺหากํ สพฺพกามทโท, ตสฺมา ยทิจฺฉกํ จิตฺตรุจิยํ ตสฺส จิตฺตานุกูลํ ปวตฺเตหิ อนุวตฺเตหี’’ติ ตทา มํ อนุสาสีติ ทสฺเสติ. དེ་ལ་ “འབྲས་མེད་ཕུབ་མའི་ཕུང་པོ་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི་འབྲས་རྡོག་དང་བྲལ་བའི་ཕུབ་མའི་ཕུང་པོ་བཞིན་ནོ།། “ཤིང་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི་ནང་སྟོང་ཆེན་པོ་ཡོད་པའི་ཤིང་སྡོང་བཞིན་ནོ།། “ཆུ་ཤིང་བཞིན་དུ་སྙིང་པོ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་དེ་བདག་གིས་མཐོང་ནས། འདི་ལ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་སོགས་ཀྱི་ཆོས་མེད་དོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སྦྱོང་གི་དངོས་པོ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཙམ་ལས་ཀྱང་འདི་ནི་ཉམས་ཤིང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་འདི་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་དཀར་པོའི་ཆོས་སྤངས་པ་སྟེ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དཀར་པོའི་ཆོས་སྤངས་པའོ།། “འཚོ་བ་སྐྱེལ་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་འཚོ་བ་ཙམ་གྱི་ཕྱིར་དུ་དཀའ་ཐུབ་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་བསམས་པ་སྟོན་ཏོ།། “མཐའ་འཁོབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི། མཐའ་འཁོབ་སྟེ་ས་མཚམས་ཀྱི་གནས་ཡོད་པ་རྣམས་ལ་མཐའ་འཁོབ་པ་སྟེ། ས་མཚམས་ཀྱི་བར་ན་གནས་པ་རྣམས་སོ།། མཐའ་འཁོབ་པ་ནགས་ཁྲོད་ན་གནས་པ་དེ་དག་གིས་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་འཁྲུག་པར་བྱས་སོ།། མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་འཁྲུག་པ་དེ་བཟློག་ཅིང་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འགྲོ་བཞིན་པའི་བདག་གི་ཡབ་ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོས། “ཤིང་ཏུ་དགའ་བའི་རྒྱལ་བུ། བདག་གི་རྗེ་བོ་དཀའ་ཐུབ་དྲག་པོ་བྱེད་པ། དཀའ་ཐུབ་མི་བཟད་པ་སྤྱོད་པ། དབང་པོ་ཤིན་ཏུ་ཞི་བའི་རལ་པ་ཅན་དེ་ལ་མ་བག་མེད་པར་བྱེད་ཅིག ཁོང་ནི་བདག་ཅག་གི་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་སྟེར་བ་པོ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་རང་གི་ཡིད་ལ་གང་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ཁོང་གི་ཐུགས་དང་མཐུན་པར་སྤྱོད་ཅིང་རྗེས་སུ་འཇུག་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་དེའི་ཚེ་བདག་ལ་གདམས་པ་སྟོན་ཏོ།། ๑๔. ตมหํ คนฺตฺวานุปฏฺฐานนฺติ ปิตุ วจนํ อนติกฺกนฺโต ตํ กูฏตาปสํ อุปฏฺฐานตฺถํ คนฺตฺวา ตํ สากวตฺถุสฺมึ อุทกํ อาสิญฺจนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ปณฺณิโก อย’’นฺติ จ ญตฺวา กจฺจิ เต, คหปติ, กุสลนฺติ, คหปติ, เต สรีรสฺส กจฺจิ กุสลํ กุสลเมว, ตถา หิ สากวตฺถุสฺมึ อุทกํ อาสิญฺจสิ. กึ วา ตว หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา อาหรียตุ, ตถา หิ ปณฺณิกวุตฺตึ อนุติฏฺฐสีติ อิทํ วจนํ อภาสึ. ༡༤. “བདག་ནི་དེ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་དུ་སོང་ནས་” ཞེས་པ་ནི། ཡབ་ཀྱི་བཀའ་ལས་མ་འདས་པར་དཀའ་ཐུབ་པ་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དེ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སོང་ནས། ཁོང་གིས་ཚལ་ཞིང་ལ་ཆུ་འདེབས་པ་མཐོང་སྟེ། “འདི་ནི་ཚལ་འཚོང་བ་ཞིག་གོ་”ཞེས་ཤེས་ནས། “ཁྱིམ་བདག ཁྱོད་བདེ་བར་གྱུར་ཏམ། ཁྱིམ་བདག ཁྱོད་ཀྱི་ལུས་ལ་བདེ་ཞིང་སྐུ་ཁམས་བཟང་ངམ། དེ་ལྟར་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཚལ་ཞིང་ལ་ཆུ་འདེབས་པར་བྱེད་དོ།། ཡང་ན་ཁྱོད་ལ་དངུལ་ལམ་གསེར་གང་ཞིག་འབུལ་བར་བྱ། དེ་ལྟར་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཚལ་འཚོང་བའི་ལས་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་སྨྲས་སོ།། ๑๕. เตน [Pg.185] โส กุปิโต อาสีติ เตน มยา วุตฺตคหปติวาเทน โส มานนิสฺสิโต มานํ อลฺลีโน กุหโก มยฺหํ กุปิโต กุทฺโธ อโหสิ. กุทฺโธ จ สมาโน ‘‘ฆาตาเปมิ ตุวํ อชฺช, รฏฺฐา ปพฺพาชยามิ วา’’ติ อาห. ༡༥. “དེས་ཁོང་ཁྲོས་པར་གྱུར་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི། བདག་གིས་ཁྱིམ་བདག་ཅེས་སྨྲས་པའི་ཚིག་དེས་ང་རྒྱལ་ལ་བརྟེན་ཅིང་ང་རྒྱལ་གྱིས་ཟིན་པའི་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དེ་བདག་ལ་ཁྲོས་ཤིང་སྡང་བར་གྱུར་ཏོ།། ཁོང་ཁྲོས་ནས། “དེ་རིང་བདག་གིས་ཁྱོད་གསོད་དུ་འཇུག་གམ། ཡང་ན་ཡུལ་ནས་སྐྲོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ།། ตตฺถ ตุวํ อชฺชาติ, ตฺวํ อชฺช, อิทานิเยว รญฺโญ อาคตกาเลติ อตฺโถ. དེ་ལ་ “ཁྱོད་དེ་རིང་” ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་དེ་རིང་སྟེ། ད་ལྟ་ཉིད་དུ་རྒྱལ་པོ་ཕེབས་པའི་དུས་སུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ๑๖. นิเสธยิตฺวา ปจฺจนฺตนฺติ ปจฺจนฺตํ วูปสเมตฺวา นครํ อปวิฏฺโฐ ตงฺขณญฺเญว อุยฺยานํ คนฺตฺวา กุหกํ กุหกตาปสํ กจฺจิ เต, ภนฺเต, ขมนียํ, สมฺมาโน เต ปวตฺติโตติ กุมาเรน เต สมฺมาโน ปวตฺติโต อโหสิ. ༡༦. “མཐའ་འཁོབ་བཟློག་ནས་” ཞེས་པ་ནི། མཐའ་འཁོབ་ཞི་བར་བྱས་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་མ་ཞུགས་པར། སྐད་ཅིག་དེ་ཉིད་ལ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་བྱོན་ནས། གཡོ་སྒྱུ་ཅན་གྱི་དཀའ་ཐུབ་པ་དེ་ལ། “བཙུན་པ། ཁྱེད་བཟོད་པར་གྱུར་ཏམ། ཁྱེད་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་སམ། རྒྱལ་བུས་ཁྱེད་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་སམ་”ཞེས་སོ།། ๑๗. กุมาโร ยถา นาสิโยติ ยถา กุมาโร นาสิโย นาเสตพฺโพ ฆาตาเปตพฺโพ, ตถา โส ปาโป ตสฺส รญฺโญ อาจิกฺขิ. อาณาเปสีติ มยฺหํ สามิเก อิมสฺมึ ทิพฺพจกฺขุตาปเส สติ กึ มม น นิปฺผชฺชติ, ตสฺมา ปุตฺเตน เม อตฺโถ นตฺถิ, ตโตปิ อยเมว เสยฺโยติ จินฺเตตฺวา อาณาเปสิ. ༡༧. “རྒྱལ་བུ་ཇི་ལྟར་བརླག་པར་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་བུ་ཇི་ལྟར་བརླག་པར་བྱ་བ་སྟེ་གསོད་དུ་གཞུག་པའི་ཕྱིར། སྡིག་ཅན་དེས་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་དེ་ལྟར་བཤད་དོ།། “བཀའ་བསྩལ་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་རྗེ་བོ་ལྷའི་མིག་དང་ལྡན་པའི་དཀའ་ཐུབ་པ་འདི་ཡོད་ན། བདག་གི་ཅི་ཞིག་འགྲུབ་པར་མི་འགྱུར། དེའི་ཕྱིར་བདག་ལ་བུས་ཅི་ཞིག་བྱ། དེ་ལས་ཀྱང་འདི་ཉིད་མཆོག་གོ་སྙམ་དུ་བསམས་ནས་བཀའ་བསྩལ་ཏོ།། ๑๘. กินฺติ? สีสํ ตตฺเถว ฉินฺทิตฺวาติ ยสฺมึ ฐาเน ตํ กุมารํ ปสฺสถ, ตตฺเถว ตสฺส สีสํ ฉินฺทิตฺวา สรีรญฺจสฺส กตฺวาน จตุขณฺฑิกํ จตุโร ขณฺเฑ กตฺวา รถิยา รถิยํ นียนฺตา วีถิโต วีถึ วิกฺขิปนฺตา ทสฺเสถ. กสฺมา? สา คติ ชฏิลหีฬิตาติ เยหิ อยํ ชฏิโล หีฬิโต, เตสํ ชฏิลหีฬิตานํ สา คติ สา นิปฺผตฺติ โส วิปาโกติ. ชฏิลหีฬิตาติ วา ชฏิลหีฬนเหตุ สา ตสฺส นิปฺผตฺตีติ เอวญฺเจตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ༡༨. ཅི་ཞེ་ན། “མགོ་བོ་དེ་ཉིད་དུ་བཅད་ནས་” ཞེས་པ་ནི། གནས་གང་དུ་རྒྱལ་བུ་དེ་མཐོང་བ་དེ་ཉིད་དུ་ཁོའི་མགོ་བོ་བཅད་དེ། ཁོའི་ལུས་པོ་དུམ་བུ་བཞིར་བྱས་ནས། ལམ་སྲང་ནས་ལམ་སྲང་དུ་ཁྱེར་ཏེ་ཁྲོམ་ལམ་ནས་ཁྲོམ་ལམ་དུ་གཏོར་བཞིན་དུ་སྟོན་ཅིག ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “རལ་པ་ཅན་ལ་བརྙས་པའི་འགྲོ་བ་དེ་” ཞེས་པ་ནི། སུ་དག་གིས་རལ་པ་ཅན་འདི་ལ་བརྙས་པར་བྱས་པ་དེའི་འབྲས་བུ་ནི་འགྲོ་བ་དེ་དང་། གྲུབ་པ་དེ་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པ་དེའོ།། ཡང་ན་རལ་པ་ཅན་ལ་བརྙས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཁོའི་གྲུབ་པ་དེ་ཡིན་ནོ་ཞེས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ๑๙. ตตฺถาติ ตสฺส รญฺโญ อาณายํ, ตสฺมึ วา ตาปสสฺส ปริภเว. การณิกาติ ฆาตกา, โจรฆาตกาติ อตฺโถ. จณฺฑาติ กุรูรา. ลุทฺทาติ สุทารุณา. อการุณาติ ตสฺเสว เววจนํ กตํ. ‘‘อกรุณา’’ติปิ ปาฬิ, นิกฺกรุณาติ อตฺโถ. มาตุ องฺเก นิสินฺนสฺสาติ มม มาตุ สุธมฺมาย เทวิยา อุจฺฉงฺเค นิสินฺนสฺส. ‘‘นิสินฺนสฺสา’’ติ อนาทเร สามิวจนํ. อากฑฺฒิตฺวา นยนฺติ มนฺติ มาตรา อลงฺกริตฺวา อตฺตโน องฺเก [Pg.186] นิสีทาปิตํ มํ ราชาณาย เต โจรฆาตกา โคณํ วิย รชฺชุยา อากฑฺฒิตฺวา อาฆาตนํ นยนฺติ. กุมาเร ปน นียมาเน ทาสิคณปริวุตา สทฺธึ โอโรเธหิ สุธมฺมา เทวี นาคราปิ ‘‘มยํ นิรปราธํ กุมารํ มาเรตุํ น ทสฺสามา’’ติ เตน สทฺธึเยว อคมํสุ. ༡༩. དེ་ལ་ “དེ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་བཀའ་དེ་ལ་འམ། ཡང་ན་དཀའ་ཐུབ་པ་ལ་བརྙས་པ་དེ་ལའོ།། “བྱེད་པ་པོ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་གཤེད་མ་སྟེ། ཆོམ་རྐུན་གསོད་པ་པོ་རྣམས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “གཏུམ་པོ་” ཞེས་པ་ནི་དྲག་པོའོ།། “རྩུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་མི་བཟད་པའོ།། “སྙིང་རྗེ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་ཏུ་བྱས་པའོ།། ལྷ་སྐད་དུ་ “ཨ་ཀ་རུ་ཎཱ་” ཞེས་ཀྱང་འབྱུང་སྟེ། སྙིང་རྗེ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “མའི་པང་དུ་འཁོད་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་མ་ལྷ་མོ་བཟང་མོའི་པང་དུ་འཁོད་པ་ལའོ།། “འཁོད་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་མ་གུས་པའི་འབྲེལ་སྒྲའོ།། “བདག་ཕྱིར་དྲུད་དེ་ཁྲིད་པ་” ཞེས་པ་ནི། མ་ཡིས་བརྒྱན་ཏེ་རང་གི་པང་དུ་བཞག་པའི་བདག་ལ། རྒྱལ་པོའི་བཀའ་ལྟར་གཤེད་མ་དེ་དག་གིས་བ་ལང་བཞིན་དུ་ཐག་པས་དྲུད་དེ་གསོད་སར་ཁྲིད་དོ།། རྒྱལ་བུ་ཁྲིད་པའི་ཚེ་ན། བྲན་མོའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་བའི་བཙུན་མོ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལྷ་མོ་བཟང་མོ་དང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱང་། “བདག་ཅག་གིས་ཉེས་པ་མེད་པའི་རྒྱལ་བུ་གསོད་དུ་མི་འཇུག་གོ་”ཞེས་ཁོང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སོང་ངོ་།། ๒๐. พนฺธตํ คาฬฺหพนฺธนนฺติ คาฬฺหพนฺธนํ พนฺธนฺตานํ เตสํ การณิกปุริสานํ. ราชกิริยานิ อตฺถิ เมติ มยา รญฺโญ วตฺตพฺพานิ ราชกิจฺจานิ อตฺถิ. ตสฺมา รญฺโญ ทสฺเสถ มํ ขิปฺปนฺติ เตสํ อหํ เอวํ วจนํ อวจํ. ༢༠. “དམ་པོར་འཆིང་བ་རྣམས་ལ་” ཞེས་པ་ནི་དམ་པོར་འཆིང་བར་བྱེད་པའི་གཤེད་མ་དེ་དག་ལའོ།། “བདག་ལ་རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་དག་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་རྒྱལ་པོ་ལ་སྨྲ་བར་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་དག་ཡོད་དོ།། “དེའི་ཕྱིར་བདག་མྱུར་དུ་རྒྱལ་པོ་ལ་སྟོན་ཅིག་”ཅེས་བདག་གིས་ཁོང་ཚོ་ལ་ཚིག་འདི་སྨྲས་སོ།། ๒๑. รญฺโญ ทสฺสยึสุ, ปาปสฺส ปาปเสวิโนติ อตฺตนา ปาปสีลสฺส ลามกาจารสฺส กูฏตาปสสฺส เสวนโต ปาปเสวิโน รญฺโญ มํ ทสฺสยึสุ. ทิสฺวาน ตํ สญฺญาเปสินฺติ ตํ มม ปิตรํ กุรุราชานํ ปสฺสิตฺวา ‘‘กสฺมา มํ, เทว, มาราเปสี’’ติ วตฺวา เตน ‘‘กสฺมา จ ปน ตฺวํ มยฺหํ สามิกํ ทิพฺพจกฺขุตาปสํ คหปติวาเทน สมุทาจริ. อิทญฺจิทญฺจ วิปฺปการํ กรี’’ติ วุตฺเต ‘‘เทว, คหปติญฺเญว ‘คหปตี’ติ วทนฺตสฺส โก มยฺหํ โทโส’’ติ วตฺวา ตสฺส นานาวิธานิ มาลาวจฺฉานิ โรเปตฺวา ปุปฺผปณฺณผลาผลาทีนํ วิกฺกิณนํ หตฺถโต จสฺส ตานิ เทวสิกํ วิกฺกิณนฺเตหิ มาลาการปณฺณิเกหิ สทฺทหาเปตฺวา ‘‘มาลาวตฺถุปณฺณวตฺถูนิ อุปธาเรถา’’ติ วตฺวา ปณฺณสาลญฺจสฺส ปวิสิตฺวา ปุปฺผาทิวิกฺกิยลทฺธํ กหาปณกภณฺฑิกํ อตฺตโน ปุริเสหิ นีหราเปตฺวา ราชานํ สญฺญาเปสึ ตสฺส กูฏตาปสภาวํ ชานาเปสึ. มมญฺจ วสมานยินฺติ เตน สญฺญาปเนน ‘‘สจฺจํ โข ปน กุมาโร วทติ, อยํ กูฏตาปโส ปุพฺเพ อปฺปิจฺโฉ วิย หุตฺวา อิทานิ มหาปริคฺคโห ชาโต’’ติ ยถา ตสฺมึ นิพฺพินฺโน มม วเส วตฺตติ, เอวํ ราชานํ มม วสมาเนสึ. ༢༡. “རྒྱལ་པོ་ལ་བསྟན་ཏོ། སྡིག་པ་ཅན་ལ་སྡིག་པ་བསྟེན་པ་” ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་སྡིག་པའི་ཚུལ་ཅན་གྱི་སྤྱོད་པ་དམན་པའི་དཀའ་ཐུབ་པ་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དེ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར། སྡིག་པ་བསྟེན་པའི་རྒྱལ་པོ་ལ་བདག་བསྟན་ཏོ།། “མཐོང་ནས་དེ་ལ་གོ་བར་བྱས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ཡབ་ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོ་དེ་མཐོང་ནས། “ལྷ། ཅིའི་ཕྱིར་བདག་གསོད་དུ་བཅུག” ཅེས་སྨྲས་པ་དང་། དེས་ “ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་གི་རྗེ་བོ་ལྷའི་མིག་དང་ལྡན་པའི་དཀའ་ཐུབ་པ་ལ་ཁྱིམ་བདག་ཅེས་སྨྲས། འདི་དང་འདི་ལྟ་བུའི་གནོད་པ་བྱས” ཞེས་སྨྲས་པ་ན། “ལྷ། ཁྱིམ་བདག་ཉིད་ལ་ ‘ཁྱིམ་བདག་’ ཅེས་སྨྲས་པ་ལ་བདག་ལ་ཉེས་པ་ཅི་ཞིག་ཡོད་”ཅེས་སྨྲས་ཏེ། ཁོང་གིས་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་སྣ་ཚོགས་བཙུགས་ནས་མེ་ཏོག་དང་ལོ་མ་དང་འབྲས་བུ་སོགས་འཚོང་བ་དང་། ཁོང་གི་ལག་ནས་དེ་དག་ཉིན་རེ་བཞིན་ཉོ་བར་བྱེད་པའི་མེ་ཏོག་མཁན་དང་ཚལ་འཚོང་བ་རྣམས་ལ་ཡིད་ཆེས་སུ་བཅུག་སྟེ། “མེ་ཏོག་གི་གནས་དང་ཚལ་གྱི་གནས་རྣམས་ལ་རྟོག་དཔྱོད་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས་ནས། ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་ཞུགས་ཏེ་མེ་ཏོག་སོགས་བཙུགས་ནས་ཐོབ་པའི་ཀཱརྵཱཔཎའི་ཁུག་མ་རྣམས་རང་གི་མི་རྣམས་ལ་ཕྱིར་འདོན་དུ་བཅུག་སྟེ། རྒྱལ་པོ་ལ་གོ་བར་བྱས་ཏེ་དཀའ་ཐུབ་པ་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དེའི་རང་བཞིན་ཤེས་པར་བྱས་སོ།། “བདག་གི་དབང་དུ་བྱས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། གོ་བར་བྱས་པ་དེས། “རྒྱལ་བུས་སྨྲས་པ་ནི་བདེན་ནོ།། དཀའ་ཐུབ་པ་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་འདི་ནི་སྔོན་ཆད་འདོད་ཆུང་ལྟར་གྱུར་ཀྱང་། ད་ལྟ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་དེ་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ནས་བདག་གི་དབང་དུ་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་ལྟར་རྒྱལ་པོ་བདག་གི་དབང་དུ་བྱས་སོ།། ตโต มหาสตฺโต ‘‘เอวรูปสฺส พาลสฺส รญฺโญ สนฺติเก วสนโต หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ปพฺพชิตุํ ยุตฺต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ราชานํ อาปุจฺฉิ – ‘‘น เม, มหาราช, อิธ วาเสน อตฺโถ, อนุชานาถ มํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ราชา ‘‘ตาต, มยา อนุปธาเรตฺวาว เต วโธ อาณตฺโต, ขม มยฺหํ อปราธ’’นฺติ มหาสตฺตํ ขมาเปตฺวา ‘‘อชฺเชว อิมํ รชฺชํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ อาห. กุมาโร ‘‘เทว, กิมตฺถิ มานุสเกสุ โภเคสุ, อหํ ปุพฺเพ ทีฆรตฺตํ [Pg.187] ทิพฺพโภคสมฺปตฺติโย อนุภวึ, น ตตฺถาปิ เม สงฺโค, ปพฺพชิสฺสาเมวาหํ, น ตาทิสสฺส พาลสฺส ปรเนยฺยพุทฺธิโน สนฺติเก วสามี’’ติ วตฺวา ตํ โอวทนฺโต – དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས། “འདི་འདྲ་བའི་རྒྱལ་པོ་བྱིས་པ་ཞིག་གི་དྲུང་དུ་གནས་པ་ལས། གངས་རིར་ཞུགས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རིགས་སོ་”ཞེས་བསམས་ཏེ། རྒྱལ་པོ་ལ་གནང་བ་ཞུས་པ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་འདིར་གནས་པས་ཅི་ཞིག་བྱ། བདག་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་གནང་བར་མཛོད་ཅིག་”ཅེས་སོ།། རྒྱལ་པོས། “བུ། བདག་གིས་མ་བརྟགས་པར་ཁྱོད་གསོད་པའི་བཀའ་བསྩལ་ཏོ།། བདག་གི་ཉེས་པ་ལ་བཟོད་པར་མཛོད་ཅིག་”ཅེས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་བཟོད་གསོལ་བྱས་ནས། “དེ་རིང་ཉིད་ནས་རྒྱལ་སྲིད་འདི་སྐྱོངས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས། རྒྱལ་བུས། “ལྷ། མིའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ལ་དགོས་པ་ཅི་ཞིག་ཡོད། བདག་གིས་སྔོན་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ལྷའི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མྱོང་ཡང་། དེ་ལ་ཡང་བདག་གི་ཆགས་པ་མེད་ན། བདག་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱ་སྟེ། གཞན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་བློ་གྲོས་ཅན་གྱི་བྱིས་པ་དེ་ལྟ་བུའི་དྲུང་དུ་མི་གནས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་ནས་ཁོང་ལ་གདམས་པ་བསྩལ་པ། ‘‘อนิสมฺม กตํ กมฺมํ, อนวตฺถาย จินฺติตํ; เภสชฺชสฺเสว เวภงฺโค, วิปาโก โหติ ปาปโก. “མ་བརྟགས་པར་བྱས་པའི་ལས། མ་བརྟན་པར་བསམས་པ་ནི། སྨན་གྱི་ལོག་པར་སྤྱད་པ་བཞིན། རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྡིག་པར་འགྱུར།” ‘‘นิสมฺม จ กตํ กมฺมํ, สมฺมาวตฺถาย จินฺติตํ; เภสชฺชสฺเสว สมฺปตฺติ, วิปาโก โหติ ภทฺรโก. “བརྟགས་ནས་བྱས་པའི་ལས་དང་ནི། ཡང་དག་བརྟན་པར་བསམས་པ་ནི། སྨན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཞིན། རྣམ་པར་སྨིན་པ་བཟང་པོར་འགྱུར།” ‘‘อลโส คิหี กามโภคี น สาธุ, อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ; ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี, โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธุ. “ཁྱིམ་པ་ལེ་ལོ་ཅན་འདོད་པ་སྤྱོད་པ་མི་ལེགས། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མ་སྡོམ་པ་མི་ལེགས། རྒྱལ་པོ་མ་བརྟགས་པར་བྱེད་པ་མི་ལེགས། མཁས་པ་གང་ཞིག་ཁྲོ་བ་ཅན་དེ་མི་ལེགས།” ‘‘นิสมฺม ขตฺติโย กยิรา, นานิสมฺม ทิสมฺปติ; นิสมฺมการิโน ราช, ยโส กิตฺติ จ วฑฺฒติ. “རྒྱལ་རིགས་ཀྱིས་ནི་བརྟགས་ནས་བྱ་སྟེ། ཕྱོགས་སྐྱོང་གིས་ནི་མ་བརྟགས་པར་མི་བྱའོ། རྒྱལ་པོ་བརྟགས་ནས་བྱེད་པ་པོ་ལ། གྲགས་པ་དང་ནི་སྙན་པ་འཕེལ་བར་འགྱུར།” ‘‘นิสมฺม ทณฺฑํ ปณเยยฺย อิสฺสโร, เวคา กตํ ตปฺปติ ภูมิปาล; สมฺมาปณีธี จ นรสฺส อตฺถา, อนานุตปฺปา เต ภวนฺติ ปจฺฉา. “དབང་ཕྱུག་གིས་ནི་བརྟགས་ནས་ཆད་པ་གཅད་པར་བྱ། ས་སྐྱོང་བྲེལ་བས་བྱས་པ་ལ་འགྱོད་པར་འགྱུར། སྐྱེས་བུའི་དོན་ལ་ཡང་དག་སྨོན་པ་ནི། དེ་དག་ཕྱིས་སུ་འགྱོད་པ་མེད་པར་འགྱུར།” ‘‘อนานุตปฺปานิ หิ เย กโรนฺติ, วิภชฺช กมฺมายตนานิ โลเก; วิญฺญุปฺปสตฺถานิ สุขุทฺรยานิ, ภวนฺติ พุทฺธานุมตานิ ตานิ. “གང་དག་འཇིག་རྟེན་དུ་ལས་ཀྱི་གནས་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ། འགྱོད་པ་མེད་པའི་ལས་རྣམས་བྱེད་པ་ནི། མཁས་པས་བསྔགས་ཤིང་བདེ་བ་འབྱུང་བ་སྟེ། དེ་དག་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་གནང་བ་ཡིན།” ‘‘อาคจฺฉุํ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา, กาสาวิยา หนฺตุ มมํ ชนินฺท; มาตุญฺจ องฺกสฺมิมหํ นิสินฺโน, อากฑฺฒิโต สหสา เตหิ เทว. “མི་ཡི་དབང་པོ། སྒོ་སྲུང་རལ་གྲི་ཐོགས་པ་རྣམས་འོངས་ནས། ངུར་སྨྲིག་འཛིན་པ་བདག་ལ་གསོད་པར་བྱེད། ལྷ། བདག་ནི་མའི་པང་དུ་འཁོད་པ་ལ། ཁོང་ཚོས་བཙན་གྱིས་གློ་བུར་དྲུད་དེ་ཁྲིད།” ‘‘กฏุกญฺหิ [Pg.188] สมฺพาธํ สุกิจฺฉํ ปตฺโต, มธุรมฺปิยํ ชีวิตํ ลทฺธ ราช; กิจฺเฉนหํ อชฺช วธา ปมุตฺโต, ปพฺพชฺชเมวาภิมโนหมสฺมี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๒๒๗-๒๓๔) – “རྒྱལ་པོ། བདག་ནི་དོག་ཅིང་མི་བཟད་པའི་དཀའ་བ་ཆེན་པོར་ལྷུང་། མངར་ཞིང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་སྲོག་ཐོབ་ནས། བདག་ནི་དེ་རིང་དཀའ་བས་གསོད་པ་ལས་ཐར་ཏེ། བདག་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཉིད་ལ་མངོན་པར་དགའོ།” ཞེས་སོ།། อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གིས་ཆོས་བསྟན་ཏོ།། ตตฺถ อนิสมฺมาติ อนุปธาเรตฺวา. อนวตฺถายาติ อววตฺถเปตฺวา. เวภงฺโคติ วิปตฺติ. วิปาโกติ นิปฺผตฺติ. อสญฺญโตติ อสํวุโต ทุสฺสีโล. ปณเยยฺยาติ ปฏฺฐเปยฺย. เวคาติ เวเคน สหสา. สมฺมาปณีธี จาติ สมฺมาปณิธินา, โยนิโส ฐปิเตน จิตฺเตน กตา นรสฺส อตฺถา ปจฺฉา อนานุตปฺปา ภวนฺตีติ อตฺโถ. วิภชฺชาติ อิมานิ กาตุํ ยุตฺตานิ, อิมานิ อยุตฺตานีติ เอวํ ปญฺญาย วิภชิตฺวา. กมฺมายตนานีติ กมฺมานิ. พุทฺธานุมตานีติ ปณฺฑิเตหิ อนุมตานิ อนวชฺชานิ โหนฺติ. กฏุกนฺติ ทุกฺขํ อสาตํ, สมฺพาธํ สุกิจฺฉํ มรณภยํ ปตฺโตมฺหิ. ลทฺธาติ อตฺตโน ญาณพเลน ชีวิตํ ลภิตฺวา. ปพฺพชฺชเมวาภิมโนติ ปพฺพชฺชาภิมุขจิตฺโต เอวาหมสฺมิ. དེ་ལ་“མ་བརྟགས་པར་”ཞེས་པ་ནི་མ་དཔྱད་པར་རོ།། “གནས་པ་མེད་པར་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་མ་བཞག་པར་རོ།། “རྣམ་པར་ཉམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒུད་པའོ།། “རྣམ་པར་སྨིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་པའོ།། “མ་བསྡམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་སྡོམ་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའོ།། “འཇུག་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་བརྩམ་པར་བྱའོ།། “ཤུགས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་མགྱོགས་པོར་རམ་གློ་བུར་དུའོ།། “ཡང་དག་པར་སྨོན་པ་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་སྨོན་ལམ་སྟེ། ཚུལ་བཞིན་དུ་བཞག་པའི་སེམས་ཀྱིས་བྱས་པའི་སྐྱེས་བུའི་དོན་རྣམས་ཕྱིས་སུ་འགྱོད་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་དག་བྱ་བར་རིགས་པ་དང་། འདི་དག་བྱ་བར་མི་རིགས་པ་ཞེས་དེ་ལྟར་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་སོ།། “ལས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ལས་རྣམས་སོ།། “སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གནང་བ་”ཞེས་པ་ནི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གནང་ཞིང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་རྣམས་སོ།། “ཚ་སྒོ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ། དོག་པ། དཀའ་ཚེགས་ཆེ་བ། འཆི་བའི་འཇིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སོན་པའོ།། “ཐོབ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་སྲོག་ཐོབ་ནས་སོ།། “མངོན་པར་ཕྱོགས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ང་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་སེམས་ཉིད་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའོ།། เอวํ มหาสตฺเตน ธมฺเม เทสิเต ราชา เทวึ อามนฺเตสิ – ‘‘เทวิ, ตฺวํ ปุตฺตํ นิวตฺเตหี’’ติ. เทวีปิ กุมารสฺส ปพฺพชฺชเมว โรเจสิ. มหาสตฺโต มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา ‘‘สเจ มยฺหํ โทโส อตฺถิ, ตํ ขมถา’’ติ ขมาเปตฺวา มหาชนํ อาปุจฺฉิตฺวา หิมวนฺตาภิมุโข อคมาสิ. คเต จ ปน มหาสตฺเต มหาชโน กูฏชฏิลํ โปเถตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. โพธิสตฺโตปิ สนาคเรหิ อมจฺจปาริสชฺชาทีหิ ราชปุริเสหิ อสฺสุมุเขหิ อนุพนฺธิยมาโน เต นิวตฺเตสิ. มนุสฺเสสุ นิวตฺเตสุ มนุสฺสวณฺเณนาคนฺตฺวา เทวตาหิ นีโต สตฺต ปพฺพตราชิโย อติกฺกมิตฺวา หิมวนฺเต วิสฺสกมฺมุนา นิมฺมิตาย ปณฺณสาลาย อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཆོས་བསྟན་པ་ན། རྒྱལ་པོས་ལྷ་མོ་ལ་“ལྷ་མོ། ཁྱོད་ཀྱིས་བུ་ཕྱིར་བཟློག་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ།། ལྷ་མོས་ཀྱང་གཞོན་ནུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཉིད་ལ་མོས་པར་གྱུར་ཏོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། “གལ་ཏེ་བདག་ལ་ཉེས་པ་ཡོད་ན་བཟོད་པར་མཛོད།”ཅེས་བཟོད་པར་གསོལ་ཞིང་། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་ལ་གནང་བ་ཞུས་ནས་གངས་རིའི་ཕྱོགས་སུ་གཤེགས་སོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་གཤེགས་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་རལ་པ་ཅན་རྫུན་མ་དེ་ལ་བརྡུངས་ཏེ་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀྱང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་དང་། བློན་པོ། འཁོར་ལ་སོགས་པའི་རྒྱལ་པོའི་སྐྱེ་བོ་མིག་ཆུ་འཛག་བཞིན་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་རྣམས་ཕྱིར་བཟློག་པར་མཛད་དོ།། མི་རྣམས་ཕྱིར་ལོག་པ་དང་། ལྷ་རྣམས་མིའི་ཆ་བྱད་དུ་འོངས་ཏེ་ཁྲིད་ནས། རིའི་རྒྱལ་པོ་བདུན་ལས་འདས་ཏེ། གངས་རིའི་ཁྲོད་དུ་ལས་སྣ་ཚོགས་པས་སྤྲུལ་པའི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར། དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๒๒. ༢༢. ‘‘โส มํ ตตฺถ ขมาเปสิ, มหารชฺชํ อทาสิ เม; โสหํ ตมํ ทาลยิตฺวา, ปพฺพชึ อนคาริย’’นฺติ. “དེས་ང་དེ་རུ་བཟོད་པར་གསོལ། །ང་ལ་རྒྱལ་སྲིད་ཆེན་པོ་བྱིན། །ང་དེས་མུན་པ་བཅོམ་བྱས་ནས། །ཁྱིམ་མེད་པར་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་། །”ཞེས་སོ།། ตตฺถ ตมํ ทาลยิตฺวาติ กามาทีนวทสฺสนสฺส ปฏิปกฺขภูตํ สมฺโมหตมํ วิธมิตฺวา. ปพฺพชินฺติ อุปาคจฺฉึ. อนคาริยนฺติ ปพฺพชฺชํ. དེ་ལ་“མུན་པ་བཅོམ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བསལ་ནས་སོ།། “རབ་ཏུ་བྱུང་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། “ཁྱིམ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ།། ๒๓. อิทานิ [Pg.189] ยทตฺถํ ตทา ตํ ราชิสฺสริยํ ปริจฺจตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘น เม เทสฺส’’นฺติ โอสานคาถมาห. ตสฺสตฺโถ วุตฺตนโยว. ༢༣. ད་ནི་གང་གི་དོན་དུ་དེའི་ཚེ་རྒྱལ་པོའི་དབང་ཕྱུག་དེ་ཡོངས་སུ་བཏང་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བདག་ལ་སྡང་བ་མ་ཡིན་”ཞེས་པའི་མཐར་ཐུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། เอวํ ปน มหาสตฺเต ปพฺพชิเต ยาว โสฬสวสฺสกาลา ราชกุเล ปริจาริกเวเสน เทวตาเยว นํ อุปฏฺฐหึสุ. โส ตตฺถ ฌานาภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลกูปโค อโหสิ. དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ན། ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་གཡོག་མོའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་ལྷ་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་སོ།། ཁོང་གིས་དེ་རུ་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་བསྐྱེད་དེ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་བཞེས་སོ།། ตทา กุหโก เทวทตฺโต อโหสิ, มาตา มหามายา, มหารกฺขิตตาปโส สาริปุตฺตตฺเถโร, โสมนสฺสกุมาโร โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་གྱ་གྱུ་ཅན་ནི་ལྷས་བྱིན་ཡིན་ལ། མ་ནི་སྒྱུ་མ་ཆེན་མོ་དང་། དྲང་སྲོང་སྲུང་བ་ཆེན་པོ་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་དང་། གཞོན་ནུ་ཡིད་བདེ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ཉིད་དོ།། ตสฺส ยุธญฺชยจริยายํ (จริยา. ๓.๑ อาทโย) วุตฺตนเยเนว ทส ปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. อิธาปิ เนกฺขมฺมปารมี อติสยวตีติ สา เอว เทสนํ อารุฬฺหา. ตถา สตฺตวสฺสิกกาเล เอว ราชกิจฺเจสุ สมตฺถตา, ตสฺส ตาปสสฺส กูฏชฏิลภาวปริคฺคณฺหนํ, เตน ปยุตฺเตน รญฺญา วเธ อาณตฺเต สนฺตาสาภาโว, รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา นานานเยหิ ตสฺส สโทสตํ อตฺตโน จ นิรปราธตํ มหาชนสฺส มชฺเฌ ปกาเสตฺวา รญฺโญ จ ปรเนยฺยพุทฺธิตํ พาลภาวญฺจ ปฏฺฐเปตฺวา เตน ขมาปิเตปิ ตสฺส สนฺติเก วาสโต รชฺชิสฺสริยโต จ สํเวคมาปชฺชิตฺวา นานปฺปการํ ยาจิยมาเนนปิ หตฺถคตํ รชฺชสิรึ เขฬปิณฺฑํ วิย ฉฑฺเฑตฺวา กตฺถจิ อลคฺคจิตฺเตน หุตฺวา ปพฺพชนํ, ปพฺพชิตฺวา ปวิเวการาเมน หุตฺวา นจิรสฺเสว อปฺปกสิเรน ฌานาภิญฺญานิพฺพตฺตนนฺติ เอวมาทโย มหาสตฺตสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. ཁོང་གི་རྒྱལ་རྒྱལ་བྱེད་པའི་སྤྱོད་པ་ (སྤྱོད་པའི་སྣོད་བཅུད་ ༣.༡ སོགས་) ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པར་བྱའོ།། འདིར་ཡང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས། དེ་ཉིད་ཆོས་སྟོན་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་ཏོ།། དེ་བཞིན་དུ་དགུང་ལོ་བདུན་པའི་དུས་ཉིད་ནས་རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་ལ་མཁས་པ་དང་། དྲང་སྲོང་དེའི་རལ་པ་ཅན་རྫུན་མ་ཉིད་དུ་རྟོགས་པ་དང་། དེས་བསྐུལ་བའི་རྒྱལ་པོས་གསོད་པར་བཀའ་བསྩལ་ཀྱང་སྐྲག་པ་མེད་པ་དང་། རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་ཚུལ་དུ་མ་ལས་ཁོང་གི་ཉེས་པ་དང་རང་ཉིད་ཉེས་པ་མེད་པ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་དབུས་སུ་གསལ་བར་བྱས་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་གཞན་གྱིས་དཀྲི་བའི་བློ་གྲོས་དང་བྱིས་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་ནས། དེས་བཟོད་པར་གསོལ་ཡང་དེའི་དྲུང་དུ་གནས་པ་དང་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཏེ། རྣམ་པ་དུ་མས་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་ལག་ཏུ་སོན་པའི་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་མཆིལ་མའི་ཐལ་བ་བཞིན་དུ་དོར་ནས། གང་ལའང་ཆགས་པ་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་དབེན་པ་ལ་དགའ་བར་གྱུར་ཏེ་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་དཀའ་ཚེགས་མེད་པར་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་བསྐྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། โสมนสฺสจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. གཞོན་ནུ་ཡིད་བདེའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๓. อโยฆรจริยาวณฺณนา ༣. ལྕགས་ཁང་གི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๒๔. ตติเย อโยฆรมฺหิ สํวฑฺโฒติ อมนุสฺสอุปทฺทวปริวชฺชนตฺถํ จตุรสฺสสาลวเสน กเต มหติ สพฺพอโยมเย เคเห สํวฑฺโฒ. นาเมนาสิ อโยฆโรติ อโยฆเร ชาตสํวฑฺฒภาเวเนว ‘‘อโยฆรกุมาโร’’ติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ. ༢༤. གསུམ་པ་ལས་“ལྕགས་ཁང་དུ་ནི་ནར་སོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་མ་ཡིན་པའི་གནོད་པ་སྤང་བའི་ཕྱིར། ཁང་པ་གྲུ་བཞིའི་ཚུལ་གྱིས་བྱས་པའི་ལྕགས་ལས་གྲུབ་པའི་ཁང་ཆེན་དུ་ནར་སོན་པའོ།། “མིང་ནི་ལྕགས་ཁང་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྕགས་ཁང་དུ་སྐྱེས་ཤིང་ནར་སོན་པའི་ཕྱིར། “ལྕགས་ཁང་གཞོན་ནུ་”ཞེས་པའི་མིང་གིས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ།། ๒๕-๖. ตทา [Pg.190] หิ กาสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา ปุริมตฺตภาเว สปตฺติ ‘‘ตว ชาตํ ชาตํ ปชํ ขาเทยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปตฺวา ยกฺขินิโยนิยํ นิพฺพตฺตา โอกาสํ ลภิตฺวา ตสฺสา วิชาตกาเล ทฺเว วาเร ปุตฺเต ขาทิ. ตติยวาเร ปน โพธิสตฺโต ตสฺสา กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ราชา ‘‘เทวิยา ชาตํ ชาตํ ปชํ เอกา ยกฺขินี ขาทติ, กึ นุ โข กาตพฺพ’’นฺติ มนุสฺเสหิ สมฺมนฺเตตฺวา ‘‘อมนุสฺสา นาม อโยฆรสฺส ภายนฺติ, อโยฆรํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเต กมฺมาเร อาณาเปตฺวา ถมฺเภ อาทึ กตฺวา อโยมเยเหว สพฺพเคหสมฺภาเรหิ จตุรสฺสสาลํ มหนฺตํ อโยฆรํ นิฏฺฐาเปตฺวา ปริปกฺกคพฺภํ เทวึ ตตฺถ วาเสสิ. สา ตตฺถ ธญฺญปุญฺญลกฺขณํ ปุตฺตํ วิชายิ. ‘‘อโยฆรกุมาโร’’ตฺเววสฺส นามํ กรึสุ. ตํ ธาตีนํ ทตฺวา มหนฺตํ อารกฺขํ สํวิทหิตฺวา ราชา เทวึ อนฺเตปุรํ อาเนสิ. ยกฺขินีปิ อุทกวารํ คนฺตฺวา เวสฺสวณสฺส อุทกํ วหนฺตี ชีวิตกฺขยํ ปตฺตา. ༢༥-༦. དེའི་ཚེ་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་ཆེན་མོའི་སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བའི་ཆུང་མ་རོགས་མས་“ཁྱོད་ཀྱི་བུ་བཙས་པ་རེ་རེ་བཞིན་ཟ་བར་ཤོག་ཅིག་”ཅེས་སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ། གནོད་སྦྱིན་མོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ནས་སྐབས་ཐོབ་པ་དང་། མོ་ལ་བུ་བཙས་པའི་ཚེ་ཐེངས་གཉིས་ལ་བུ་རྣམས་ཟོས་སོ།། ཐེངས་གསུམ་པར་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མོའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་ངོ་།། རྒྱལ་པོས་“ལྷ་མོ་ལ་བུ་བཙས་པ་རེ་རེ་བཞིན་གནོད་སྦྱིན་མོ་གཅིག་གིས་ཟ་ན། ཅི་ཞིག་བྱ་དགོས་སམ་”ཞེས་མི་རྣམས་དང་བགྲོས་པ་ན། “མི་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ནི་ལྕགས་ཁང་ལ་འཇིགས་པས། ལྕགས་ཁང་ཞིག་བྱ་བར་རིགས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། ལྕགས་བཟོ་བ་རྣམས་ལ་བཀའ་བསྩལ་ཏེ། ཀ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྕགས་ཉིད་ལས་གྲུབ་པའི་ཁང་པའི་ཡོ་བྱད་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གྲུ་བཞིའི་ཚུལ་གྱི་ལྕགས་ཁང་ཆེན་པོ་ཞིག་གྲུབ་པར་བྱས་ནས། མངལ་རྫོགས་པའི་ལྷ་མོ་དེ་རུ་གནས་པར་བྱས་སོ།། མོས་དེ་རུ་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཚན་དང་ལྡན་པའི་བུ་ཞིག་བཙས་སོ།། དེའི་མིང་ལ་“ལྕགས་ཁང་གཞོན་ནུ་”ཞེས་བཏགས་སོ།། དེ་མ་མ་རྣམས་ལ་གཏད་དེ་སྲུང་སྐྱོབ་ཆེན་པོ་བགྱིས་ནས། རྒྱལ་པོས་ལྷ་མོ་བཙུན་མོའི་འཁོར་དུ་བསུས་སོ།། གནོད་སྦྱིན་མོ་ཡང་ཆུ་ལེན་པའི་རེས་ལ་བབས་ཏེ། རྣམ་ཐོས་སྲས་ཀྱི་ཆུ་འཁུར་བཞིན་དུ་ཚེ་འཕོས་སོ།། มหาสตฺโต อโยฆเรเยว วฑฺฒิตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺโต, ตตฺเถว สพฺพสิปฺปานิ อุคฺคณฺหิ. ราชา ปุตฺตํ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกํ วิทิตฺวา ‘‘รชฺชมสฺส ทสฺสามี’’ติ อมจฺเจ อาณาเปสิ – ‘‘ปุตฺตํ เม อาเนถา’’ติ. เต ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ นครํ อลงฺการาเปตฺวา สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ มงฺคลวารณํ อาทาย ตตฺถ คนฺตฺวา กุมารํ อลงฺกริตฺวา หตฺถิกฺขนฺเธ นิสีทาเปตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กาเรตฺวา รญฺโญ ทสฺเสสุํ. มหาสตฺโต ราชานํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ราชา ตสฺส สรีรโสภํ โอโลเกตฺวา พลวสิเนเหน ตํ อาลิงฺคิตฺวา ‘‘อชฺเชว เม ปุตฺตํ อภิสิญฺจถา’’ติ อมจฺเจ อาณาเปสิ. มหาสตฺโต ปิตรํ วนฺทิตฺวา ‘‘น มยฺหํ รชฺเชน อตฺโถ, อหํ ปพฺพชิสฺสามิ, ปพฺพชฺชํ เม อนุชานาถา’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘ทุกฺเขน ชีวิโต ลทฺโธ’’ติอาทิ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལྕགས་ཁང་ཉིད་དུ་ནར་སོན་ཏེ་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིང་། དེ་ཉིད་དུ་བཟོ་བའི་གནས་ཐམས་ཅད་ལ་སྦྱངས་སོ།། རྒྱལ་པོས་བུ་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པར་རིག་ནས། “འདི་ལ་རྒྱལ་སྲིད་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་བློན་པོ་རྣམས་ལ་“ངའི་བུ་འདིར་ཁྲིད་དེ་ཤོག་ཅིག་”ཅེས་བཀའ་བསྩལ་ཏོ།། དེ་དག་གིས་“ལྷ་ལེགས་སོ་”ཞེས་གྲོང་ཁྱེར་བརྒྱན་པར་བྱས་ཏེ། རྒྱན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་གླང་པོ་ཆེ་བཞོན་ནས་དེ་རུ་སོང་སྟེ། གཞོན་ནུ་བརྒྱན་ནས་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་དུ་བཅུག་ཅིང་། གྲོང་ཁྱེར་ལ་སྐོར་བ་བྱེད་དུ་བཅུག་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྟན་ཏོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་རྒྱལ་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ལངས་ནས་བསྡད་དོ།། རྒྱལ་པོས་ཁོང་གི་ལུས་ཀྱི་མཛེས་པ་ལ་བལྟས་ནས་ཆགས་པ་དྲག་པོས་ཁོང་ལ་འཁྱུད་དེ། “དེ་རིང་ཉིད་དུ་ངའི་བུ་ལ་དབང་བསྐུར་བར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་བློན་པོ་རྣམས་ལ་བཀའ་བསྩལ་ཏོ།། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཕ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། “བདག་ལ་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་དོན་མེད། བདག་ནི་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱ་བས། བདག་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གནང་བར་མཛོད།”ཅེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ནི་སྲོག་ཐོབ་ཅིང་།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ทุกฺเขนาติ, ตาต, ตว ภาติกา ทฺเว เอกาย ยกฺขินิยา ขาทิตา, ตุยฺหํ ปน ตโต อมนุสฺสภยโต นิวารณตฺถํ กเตน ทุกฺเขน มหตา อายาเสน ชีวิโต ลทฺโธ. สํปีเฬ ปติโปสิโตติ นานาวิธาย อมนุสฺสรกฺขาย สมฺพาเธ อโยฆเร วิชายนกาลโต ปฏฺฐาย ยาว โสฬสวสฺสุปฺปตฺติยา สมฺพาเธ สํวฑฺฒิโตติ อตฺโถ. อชฺเชว, ปุตฺต, ปฏิปชฺช, เกวลํ วสุธํ อิมนฺติ กญฺจนมาลาลงฺกตสฺส เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา รตนราสิมฺหิ ฐเปตฺวา ตีหิ สงฺเขหิ อภิสิญฺจิยมาโน [Pg.191] อิมํ กุลสนฺตกํ เกวลํ สกลํ สมุทฺทปริยนฺตํ ตโตเยว สห รฏฺเฐหีติ สรฏฺฐกํ สห นิคเมหิ มหาคาเมหีติ สนิคมํ อปริมิเตน ปริวารชเนน สทฺธึ สชนํ อิมํ วสุธํ มหาปถวึ อชฺเชว, ปุตฺต, ปฏิปชฺช, รชฺชํ กาเรหีติ อตฺโถ. วนฺทิตฺวา ขตฺติยํ. อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวินฺติ ขตฺติยํ กาสิราชานํ มม ปิตรํ วนฺทิตฺวา ตสฺส อญฺชลึ ปณาเมตฺวา อิทํ วจนํ อภาสึ. དེ་ལ་“སྡུག་བསྔལ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། བུ་ཉིད་དེ། ཁྱོད་ཀྱི་ཕུ་བོ་གཉིས་ནི་གནོད་སྦྱིན་མོ་གཅིག་གིས་ཟོས་ལ། ཁྱོད་ལ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་མི་མ་ཡིན་པའི་འཇིགས་པ་ལས་བཟློག་པའི་ཕྱིར། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་འབད་པ་ཆེན་པོས་སྲོག་ཐོབ་པའོ།། “གནོད་པ་ལས་གསོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་མ་ཡིན་པ་ལས་སྲུང་བའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་དོག་པའི་ལྕགས་ཁང་དུ། བཙས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པའི་བར་དུ་དོག་པའི་གནས་སུ་ནར་སོན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “བུ་ཉིད་དེ་རིང་འཇུག་པར་གྱིས། །ས་གཞི་མ་ལུས་འདི་ཉིད་ལ། །”ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་ཕྲེང་བས་བརྒྱན་པའི་གདུགས་དཀར་པོའི་འོག་ཏུ་རིན་པོ་ཆེའི་ཕུང་པོ་ལ་བཞག་ནས། དུང་གསུམ་གྱིས་དབང་བསྐུར་བཞིན་དུ། རང་གི་རིགས་རྒྱུད་ལས་འོངས་པའི་རྒྱ་མཚོའི་མཐར་ཐུག་པའི་ས་གཞི་མ་ལུས་པ་འདི་ཉིད། ཡུལ་འཁོར་དང་བཅས་པ་དང་། གྲོང་རྡལ་དང་གྲོང་ཆེན་དང་བཅས་པ། ཚད་མེད་པའི་འཁོར་གྱི་སྐྱེ་བོ་དང་བཅས་པ་སྟེ། ས་གཞི་ཆེན་པོ་འདི་ལ་དེ་རིང་ཉིད་དུ་བུ་ཁྱོད་ཀྱིས་འཇུག་པར་གྱིས་ཤིག རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོངས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། “རྒྱལ་པོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། །ཐལ་མོ་སྦྱར་ཏེ་ཚིག་འདི་སྨྲས། །”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོ་བདག་གི་ཕ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། ཁོང་ལ་ཐལ་མོ་སྦྱར་ནས་ཚིག་འདི་སྨྲས་སོ།། ๒๗. เย เกจิ มหิยา สตฺตาติ อิมิสฺสา มหาปถวิยา เย เกจิ สตฺตา นาม. หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิมาติ ลามกา เจว อุตฺตมา จ, อุภินฺนํ เวมชฺเฌ ภวตฺตา มชฺฌิมา จ. สเก เคเหติ สพฺเพ เต สเก เคเห. สกญาติภีติ สเกหิ ญาตีหิ สมฺโมทมานา วิสฺสฏฺฐา อนุกฺกณฺฐิตา ยถาวิภวํ วฑฺฒนฺติ. ༢༧. “ས་ལ་སེམས་ཅན་གང་དག་ཅི། །”ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་ཆེན་པོ་འདི་ལ་སེམས་ཅན་གང་དག་ཡོད་པ་རྣམས་སོ།། “དམན་དང་མཆོག་དང་བར་མ་རྣམས། །”ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་དང་མཆོག་དང་། གཉིས་ཀའི་བར་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་བར་མ་རྣམས་སོ།། “རང་གི་ཁྱིམ་དུ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ཐམས་ཅད་རང་རང་གི་ཁྱིམ་དུའོ།། “རང་གི་གཉེན་དང་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་གཉེན་འདུན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་དགའ་མགུ་རོལ་ཞིང་། བག་ཕེབས་པ་དང་ཡིད་མི་སྐྱོ་བར་རང་གི་འབྱོར་པ་བཞིན་དུ་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།། ๒๘. อิทํ โลเก อุตฺตริยนฺติ อิทํ ปน อิมสฺมึ โลเก อสทิสํ, มยฺหํ เอว อาเวณิกํ. กึ ปน ตํ สํปีเฬ มม โปสนนฺติ สมฺพาเธ มม สํวฑฺฒนํ. ตถา หิ อโยฆรมฺหิ สํวฑฺโฒ, อปฺปเภ จนฺทสูริเยติ จนฺทสูริยานํ ปภารหิเต อโยฆเร สํวฑฺโฒมฺหีติ สํวฑฺโฒ อมฺหิ. ༢༨. “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཁྱད་པར་འདི། །”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་འདི་ལྟ་བུ་མཚུངས་པ་མེད་པ་སྟེ། བདག་ཉིད་ཁོ་ནའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའོ།། “གནོད་པ་ལས་ནི་བདག་གསོས་པ། །”ཞེས་པ་སྟེ། དོག་པའི་གནས་སུ་བདག་ནར་སོན་པའོ།། “ལྕགས་ཁང་དུ་ནི་ནར་སོན་ཞིང་། །ཉི་ཟླའི་འོད་ཀྱང་ཆུང་བ་ལ། །”ཞེས་པ་ནི་ཉི་ཟླའི་འོད་དང་བྲལ་བའི་ལྕགས་ཁང་དུ་བདག་ནར་སོན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ๒๙. ปูติกุณปสมฺปุณฺณาติ ปูติคนฺธนานปฺปการกุณปสมฺปุณฺณา คูถนิรยสทิสา. มาตุ กุจฺฉิโต ชีวิตสํสเย วตฺตมาเน กถํ มุจฺจิตฺวา นิกฺขมิตฺวา. ตโต โฆรตเรติ ตโตปิ คพฺภวาสโต ทารุณตเร, อวิสฺสฏฺฐวาเสน ทุกฺเข. ปกฺขิตฺตโยฆเรติ ปกฺขิตฺโต อโยฆเร, พนฺธนาคาเร ฐปิโต วิย อโหสินฺติ ทสฺเสติ. ༢༩. “རོ་ལྗན་རྣམས་ཀྱིས་གང་བ་”ཞེས་པ་ནི་དྲི་ང་བའི་རོ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བ་སྟེ། བཤང་གཅིའི་དམྱལ་བ་དང་མཚུངས་པའོ།། “མའི་མངལ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གི་བར་ཆད་དུ་གྱུར་པ་ལས་ཇི་ལྟར་ཐར་ཏེ་བྱུང་བའོ།། “དེ་བས་ཀྱང་ནི་འཇིགས་རུང་བ། །”ཞེས་པ་ནི་མངལ་གྱི་གནས་དེ་ལས་ཀྱང་ཆེས་མི་བཟོད་པ་སྟེ། བག་ཕེབས་པ་མེད་པར་གནས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། “ལྕགས་ཁང་དུ་ནི་བཅུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྕགས་ཁང་དུ་བཅུག་པ་སྟེ། བཙོན་ཁང་དུ་བཅུག་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་སྟོན་པའོ།། ๓๐. ยทิหนฺติ เอตฺถ ยทีติ นิปาตมตฺตํ. ตาทิสนฺติ ยาทิสํ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ตาทิสํ ปรมทารุณํ ทุกฺขํ ปตฺวา อหํ รชฺเชสุ ยทิ รชฺชามิ ยทิ รมิสฺสามิ, เอวํ สนฺเต ปาปานํ ลามกานํ นิหีนปุริสานํ อุตฺตโม นิหีนตโม สิยํ. ༣༠. “གལ་ཏེ་བདག་ནི་”ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར་“གལ་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ།། “དེ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པ་ལྟ་བུའི་ཤིན་ཏུ་མི་བཟོད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་ནས། བདག་གིས་རྒྱལ་སྲིད་ལ་གལ་ཏེ་ཆགས་ཤིང་གལ་ཏེ་རྩེ་བར་བྱེད་ན། དེ་ལྟར་ན་སྡིག་པ་ཅན་དང་། དམན་པ། སྐྱེས་བུ་ཐ་ཤལ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་ཐ་ཤལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། ๓๑. อุกฺกณฺฐิโตมฺหิ กาเยนาติ อปริมุตฺตคพฺภวาสาทินา ปูติกาเยน อุกฺกณฺฐิโต นิพฺพินฺโน อมฺหิ. รชฺเชนมฺหิ อนตฺถิโกติ รชฺเชนปิ อนตฺถิโก อมฺหิ. ยกฺขินิยา หตฺถโต มุตฺโตปิ หิ นาหํ อชรามโร, กึ [Pg.192] เม รชฺเชน, รชฺชญฺหิ นาม สพฺเพสํ อนตฺถานํ สนฺนิปาตฏฺฐานํ, ตตฺถ ฐิตกาลโต ปฏฺฐาย ทุนฺนิกฺขมํ โหติ, ตสฺมา ตํ อนุปคนฺตฺวา นิพฺพุตึ ปริเยสิสฺสํ, ยตฺถ มํ มจฺจุ น มทฺทิเยติ ยตฺถ ฐิตํ มํ มหาเสโน มจฺจุราชา น มทฺทิเย น โอตฺถเรยฺย น อภิภเวยฺย, ตํ นิพฺพุตึ อมตมหานิพฺพานํ ปริเยสิสฺสามีติ. ༣༡. “ལུས་ལ་སྐྱོ་བར་གྱུར་པ་སྟེ། །”ཞེས་པ་ནི་མངལ་གྱི་གནས་སོགས་ལས་མ་ཐར་བའི་ལུས་རུལ་པ་འདི་ལ་སྐྱོ་ཞིང་ཡིད་འབྱུང་བར་གྱུར་པའོ།། “རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་ཀྱང་དོན་མ་མཆིས། །”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་སྲིད་ལའང་དོན་དུ་གཉེར་བ་མེད་པའོ།། གནོད་སྦྱིན་མོའི་ལག་ལས་ཐར་ཡང་བདག་ནི་རྒ་ཤི་མེད་པ་མ་ཡིན་ན། བདག་ལ་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ། རྒྱལ་སྲིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཕུང་ཀྲོལ་ཐམས་ཅད་འདུ་བའི་གནས་ཡིན་ལ། དེ་ལ་གནས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་ཕྱིར་འབྱུང་བར་དཀའ་བས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་མ་ཞུགས་པར་ཞི་བ་འཚོལ་བར་བྱ་སྟེ། “གང་དུ་འཆི་བས་མི་གནོན་པ། །”ཞེས་པ་ནི་གང་དུ་གནས་ན་བདག་ལ་དཔུང་ཚོགས་ཆེན་པོ་ཅན་གྱི་འཆི་བདག་རྒྱལ་པོས་མི་གནོན་པ་དང་། མི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་འགྱུར་བའི་ཞི་བ་སྟེ། འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་འཚོལ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ๓๒. เอวาหํ จินฺตยิตฺวานาติ เอวํ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน นานปฺปการํ สํสาเร อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขเณน นิพฺพาเน อานิสํสทสฺสเนน จ โยนิโส จินฺเตตฺวา. วิรวนฺเต มหาชเนติ มยา วิปฺปโยคทุกฺขาสหเนน วิรวนฺเต ปริเทวนฺเต มาตาปิตุปฺปมุเข มหนฺเต ชเน. นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวาติ ยถา นาม มหาพโล หตฺถินาโค ทุพฺพลตรํ รชฺชุพนฺธนํ สุเขเนว ฉินฺทติ, เอวเมว ญาติสงฺคาทิเภทสฺส ตสฺมึ ชเน ตณฺหาพนฺธนสฺส ฉินฺทเนน พนฺธนํ เฉตฺวา กานนสงฺขาตํ มหาวนํ ปพฺพชฺชูปคมนวเสน ปาวิสึ. โอสานคาถา วุตฺตตฺถา เอว. ༣༢. "ང་ནི་དེ་ལྟར་བསམས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཁོར་བའི་ཉེས་དམིགས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕན་ཡོན་ལ་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་བཞིན་དུ་བསམས་ཏེའོ། ། "སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོ་ངེ་འདེབས་བཞིན་པར།" ཞེས་པ་ནི། ང་དང་བྲལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་མ་བཟོད་པར་ཕ་མ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོ་ངེ་འདེབས་ཤིང་མྱ་ངན་བྱེད་བཞིན་པར། "གླང་པོ་ཆེས་འཆིང་བ་བཅད་པ་བཞིན།" ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་སྟོབས་ཆེན་གྱི་གླང་པོ་ཆེ་ཞིག་གིས་ཉམ་ཆུང་བའི་ཐག་པའི་འཆིང་བ་བདེ་བླག་ཏུ་གཅོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཉེ་དུ་ལ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་སྐྱེ་བོ་དེ་དག་ལ་སྲེད་པའི་འཆིང་བ་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་འཆིང་བ་བཅད་དེ། ནགས་ཚལ་དུ་བགྲང་བའི་ཚལ་ཆེན་པོར་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏེ་ཞུགས་སོ། ། མཇུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ། ตตฺถ จ มหาสตฺโต อตฺตโน ปพฺพชฺชาธิปฺปายํ ชานิตฺวา ‘‘ตาต, กึการณา ปพฺพชสี’’ติ รญฺญา วุตฺโต ‘‘เทว, อหํ มาตุกุจฺฉิมฺหิ ทส มาเส คูถนิรเย วิย วสิตฺวา มาตุ กุจฺฉิโต นิกฺขนฺโต ยกฺขินิยา ภเยน โสฬสวสฺสานิ พนฺธนาคาเร วสนฺโต พหิ โอโลเกตุมฺปิ น ลภึ, อุสฺสทนิรเย ปกฺขิตฺโต วิย อโหสึ, ยกฺขินิโต มุตฺโตปิ อชรามโร น โหมิ, มจฺจุ นาเมส น สกฺกา เกนจิ ชินิตุํ, ภเว อุกฺกณฺฐิโตมฺหิ, ยาว เม พฺยาธิชรามรณานิ นาคจฺฉนฺติ, ตาวเทว ปพฺพชิตฺวา ธมฺมํ จริสฺสามิ, อลํ เม รชฺเชน, อนุชานาหิ มํ, เทว, ปพฺพชิตุ’’นฺติ วตฺวา – དེ་ལ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་རང་ཉིད་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བསམ་པ་ཤེས་ནས། "ཕ་གཞོན་ནུ། ཅིའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་འབྱུང་ངམ།" ཞེས་རྒྱལ་པོས་དྲིས་པ་ན། "ལྷ། བདག་ནི་མའི་མངལ་དུ་ཟླ་བ་བཅུར་མི་གཙང་བའི་དམྱལ་བ་བཞིན་དུ་གནས་ཤིང་། མའི་མངལ་ལས་བྱུང་ནས་ཀྱང་གནོད་སྦྱིན་མོའི་འཇིགས་པས་ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་བཙོན་རར་གནས་ཏེ་ཕྱི་རོལ་དུ་བལྟ་བར་ཡང་མ་ཐོབ་པས། ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བར་བཅུག་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། ། གནོད་སྦྱིན་མོ་ལས་ཐར་ཡང་བདག་ནི་རྒ་ཤི་མེད་པ་མ་ཡིན་ལ། འཆི་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སུས་ཀྱང་གཞོམ་མི་ནུས་སོ། ། བདག་ནི་སྲིད་པ་ལ་སྐྱོ་བར་གྱུར་པས། བདག་ལ་ནད་དང་རྒ་ཤི་མ་བྱུང་བའི་བར་དེ་སྲིད་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ཆོས་ལ་སྤྱོད་པར་བྱའོ། ། བདག་ལ་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ། ལྷ། བདག་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་གནང་བར་མཛོད།" ཅེས་གསུངས་ནས། ‘‘ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว; อพฺภุฏฺฐิโตว โส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๖๓) – "གང་ཞིག་མཚན་མོ་དང་པོ་ལ། །མི་ནི་མངལ་དུ་གནས་པ་ན། །དེ་ནི་ལངས་ནས་འགྲོ་བ་བཞིན། །འགྲོ་བ་དེ་ནི་ཕྱིར་མི་ལྡོག །" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ། อาทินา จตุวีสติยา คาถาหิ ปิตุ ธมฺมํ เทเสตฺวา ‘‘มหาราช, ตุมฺหากํ รชฺชํ ตุมฺหากเมว โหตุ, น มยฺหํ อิมินา อตฺโถ, ตุมฺเหหิ สทฺธึ กเถนฺเตเยว พฺยาธิชรามรณานิ อาคจฺเฉยฺยุํ, ติฏฺฐถ ตุมฺเห’’ติ วตฺวา อยทามํ ฉินฺทิตฺวา มตฺตหตฺถี วิย, กญฺจนปญฺชรํ ภินฺทิตฺวา สีหโปตโก วิย, กาเม ปหาย มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ. อถสฺส ปิตา ‘‘อยํ นาม กุมาโร ปพฺพชิตุกาโม, กิมงฺคํ ปนาหํ, มมาปิ รชฺเชน อตฺโถ นตฺถี’’ติ [Pg.193] รชฺชํ ปหาย เตน สทฺธึ เอว นิกฺขมิ. ตสฺมึ นิกฺขมนฺเต เทวีปิ อมจฺจาปิ พฺราหฺมณคหปติกาทโยปีติ สกลนครวาสิโน โภเค ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมึสุ. สมาคโม มหา อโหสิ, ปริสา ทฺวาทสโยชนิกา ชาตา, เต อาทาย มหาสตฺโต หิมวนฺตํ ปาวิสิ. ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞིས་ཕ་ལ་ཆོས་བསྟན་ཏེ། "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱེད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་ནི་ཁྱེད་ཉིད་ལ་གནས་པར་མཛོད། བདག་ལ་འདིས་དགོས་པ་མེད། ཁྱེད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གླེང་མོ་བྱེད་བཞིན་པའི་སྐབས་ཉིད་དུའང་ནད་དང་རྒ་ཤི་དག་འོང་བར་འགྱུར་བས། ཁྱེད་རྣམས་བཞུགས་ཤིག" ཅེས་གསུངས་ནས། ལྕགས་ཐག་བཅད་པའི་གླང་པོ་ཆེ་སྨྱོན་པ་བཞིན་དང་། གསེར་གྱི་གཟེབ་བཅག་པའི་སེང་གེའི་ཕྲུ་གུ་བཞིན་དུ། འདོད་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ་ཕ་མ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་མངོན་པར་བྱུང་ངོ་། ། དེ་ནས་ཁོང་གི་ཕས། "གཞོན་ནུ་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཀྱང་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་ན། བདག་ལྟ་ཅི་སྨོས། བདག་ལའང་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་དགོས་པ་མེད།" ཅེས་རྒྱལ་སྲིད་སྤངས་ཏེ་ཁོང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མངོན་པར་བྱུང་ངོ་། ། ཁོང་མངོན་པར་བྱུང་བ་ན། བཙུན་མོ་དང་། བློན་པོ་དང་། བྲམ་ཟེ་དང་ཁྱིམ་བདག་ལ་སོགས་པ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གནས་པ་མཐའ་དག་གིས་ཀྱང་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་བོར་ཏེ་མངོན་པར་བྱུང་ངོ་། ། འདུ་འཛི་ཆེན་པོ་བྱུང་ཞིང་། འཁོར་གྱི་ཚོགས་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ཚད་དུ་གྱུར་ཏོ། ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེ་དག་ཁྲིད་དེ་གངས་རིའི་ཁྲོད་དུ་ཞུགས་སོ། ། สกฺโก เทวราชา ตสฺส นิกฺขนฺตภาวํ ญตฺวา วิสฺสกมฺมํ เปเสตฺวา ทฺวาทสโยชนายามํ สตฺตโยชนวิตฺถารํ อสฺสมปทํ กาเรสิ, สพฺเพ จ ปพฺพชิตปริกฺขาเร ปฏิยาทาเปสิ. อิธ มหาสตฺตสฺส ปพฺพชฺชา จ โอวาททานญฺจ พฺรหฺมโลกปรายนตา จ ปริสาย สมฺมา ปฏิปตฺติ จ สพฺพา มหาโควินฺทจริยายํ (จริยา. ๑.๓๗ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ཁོང་མངོན་པར་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཤེས་ནས། ལས་སྣ་ཚོགས་ཅན་བཏང་སྟེ་དཔག་ཚད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་སྲིད་དང་དཔག་ཚད་བདུན་གྱི་ཞེང་ཡོད་པའི་སྤྱིལ་བུའི་གནས་བྱེད་དུ་བཅུག་ཅིང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གྲ་སྒྲིག་བྱེད་དུ་བཅུག་གོ ། འདིར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། གདམས་ངག་སྦྱིན་པ་དང་། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་གཞོལ་བ་དང་། འཁོར་རྣམས་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ་ཐམས་ཅད་ནི། མ་ཧཱ་གོ་བིནྡའི་སྤྱོད་པ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ตทา มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ อเหสุํ, ปริสา พุทฺธปริสา, อโยฆรปณฺฑิโต โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཕ་མ་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོའི་རིགས་རྣམས་སུ་གྱུར་ཏོ། ། འཁོར་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་དང་། ལྕགས་ཁྱིམ་གྱི་མཁས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཉིད་དོ། ། ตสฺส เสสปารมินิทฺธารณา อานุภาววิภาวนา จ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ. ཁོང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་གཏན་ལ་དབབ་པ་དང་། མཐུ་རྩལ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་འོག་ནས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། อโยฆรจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ལྕགས་ཁྱིམ་གྱི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔. ภิสจริยาวณฺณนา ༤. པད་རྩའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๓๔. ༣༤. จตุตฺเถ ยทา โหมิ, กาสีนํ ปุรวรุตฺตเมติ ‘‘กาสี’’ติ พหุวจนวเสน ลทฺธโวหารสฺส รฏฺฐสฺส นครวเร พาราณสิยํ ยสฺมึ กาเล ชาตสํวฑฺโฒ หุตฺวา วสามีติ อตฺโถ. ภคินี จ ภาตโร สตฺต, นิพฺพตฺตา โสตฺติเย กุเลติ อุปกญฺจนาทโย ฉ อหญฺจาติ ภาตโร สตฺต สพฺพกนิฏฺฐา กญฺจนเทวี นาม ภคินี จาติ สพฺเพ มยํ อฏฺฐ ชนา มนฺตชฺเฌนนิรตตาย โสตฺติเย อุทิโตทิเต มหติ พฺราหฺมณกุเล ตทา นิพฺพตฺตา ชาตาติ อตฺโถ. བཞི་པ་ "གང་ཚེ་ང་ནི་ཀཱ་ཤི་ཡི། །གྲོང་ཁྱེར་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ན།" ཞེས་པ་ནི། "ཀཱ་ཤི་" ཞེས་མང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ཐ་སྙད་ཐོབ་པའི་ཡུལ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་མཆོག་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར། གང་གི་ཚེ་སྐྱེས་ཤིང་ཆེར་སྐྱེས་ཏེ་གནས་པའི་དོན་ཏོ། ། "སྲིང་མོ་དང་ནི་སྤུན་བདུན་པོ། །གཙང་མའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་ཡིན།" ཞེས་པ་ནི། ཨུ་པ་ཀཉྩ་ན་ལ་སོགས་པ་དྲུག་དང་ང་ཉིད་དེ་སྤུན་བདུན་དང་། ཆེས་ཆུང་ཤོས་སྲིང་མོ་ཀཉྩ་ན་དེ་བཱི་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། བདག་ཅག་ཐམས་ཅད་མི་བརྒྱད་པོ་དེ་དག་གསང་སྔགས་བཟླས་བརྗོད་ལ་བརྩོན་པའི་ཕྱིར། གཙང་ཞིང་ཤིན་ཏུ་དར་བའི་བྲམ་ཟེའི་རིགས་ཆེན་པོར་དེའི་ཚེ་སྐྱེས་ཤིང་བྱུང་བའི་དོན་ཏོ། ། ๓๕. ༣༥. โพธิสตฺโต หิ ตทา พาราณสิยํ อสีติโกฏิวิภวสฺส พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺส ‘‘กญฺจนกุมาโร’’ติ นามํ กรึสุ. อถสฺส ปทสา วิจรณกาเล อปโร ปุตฺโต วิชายิ. ‘‘อุปกญฺจนกุมาโร’’ติสฺส นามํ กรึสุ. ตโต ปฏฺฐาย มหาสตฺตํ ‘‘มหากญฺจนกุมาโร’’ติ [Pg.194] สมุทาจรนฺติ. เอวํ ปฏิปาฏิยา สตฺต ปุตฺตา อเหสุํ. สพฺพกนิฏฺฐา ปน เอกา ธีตา. ตสฺสา ‘‘กญฺจนเทวี’’ติ นามํ กรึสุ. มหาสตฺโต วยปฺปตฺโต ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา สพฺพสิปฺปานิ อุคฺคเหตฺวา ปจฺจาคญฺฉิ. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་དེའི་ཚེ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ནོར་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུ་ཡོད་པའི་བྲམ་ཟེའི་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་བུ་རུ་སྐྱེས་སོ། ། ཁོང་གི་མིང་ལ་ "ཀཉྩ་ན་གཞོན་ནུ" ཞེས་བཏགས་སོ། ། དེ་ནས་ཁོང་རྐང་ཐང་དུ་འགྲོ་ཐུབ་པའི་དུས་སུ་བུ་གཞན་ཞིག་སྐྱེས་སོ། ། དེའི་མིང་ལ་ "ཨུ་པ་ཀཉྩ་ན་གཞོན་ནུ" ཞེས་བཏགས་སོ། ། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་ "མ་ཧཱ་ཀཉྩ་ན་གཞོན་ནུ" ཞེས་འབོད་པར་གྱུར་ཏོ། ། དེ་ལྟར་རིམ་པ་བཞིན་དུ་བུ་བདུན་བྱུང་ངོ་། ། ཆེས་ཆུང་ཤོས་ནི་བུ་མོ་གཅིག་ཡིན་ཏེ། མོ་ལ་ "ཀཉྩ་ན་དེ་བཱི" ཞེས་མིང་བཏགས་སོ། ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལང་ཚོ་ལ་བབས་པ་ན། ཏཀྵ་ཤི་ལར་བྱོན་ཏེ་རིག་པའི་གནས་ཐམས་ཅད་བསླབས་ནས་ཕྱིར་འཁོར་རོ། ། อถ นํ มาตาปิตโร ฆราวาเสน พนฺธิตุกามา ‘‘อตฺตโน สมานชาติกุลโต เต ทาริกํ อาเนสฺสามา’’ติ วทึสุ. โส ‘‘อมฺม, ตาต, น มยฺหํ ฆราวาเสน อตฺโถ. มยฺหญฺหิ สพฺโพ โลกสนฺนิวาโส อาทิตฺโต วิย สปฺปฏิภโย, พนฺธนาคารํ วิย ปลิพุทฺธนํ, อุกฺการภูมิ วิย ชิคุจฺโฉ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, น เม จิตฺตํ กาเมสุ รชฺชติ, อญฺเญ โว ปุตฺตา อตฺถิ, เต ฆราวาเสน นิมนฺเตถา’’ติ วตฺวา ปุนปฺปุนํ ยาจิโตปิ สหาเยหิ ยาจาปิโตปิ น อิจฺฉิ, อถ นํ สหายา ‘‘สมฺม, กึ ปน ตฺวํ ปตฺถยนฺโต กาเม ปริภุญฺชิตุํ น อิจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉึสุ. โส เตสํ อตฺตโน เนกฺขมฺมชฺฌาสยํ อาโรเจสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอเตสํ ปุพฺพโช อาสิ’’นฺติอาทิ. དེ་ནས་ཕ་མས་ཁོང་ཁྱིམ་ཐབ་ཀྱི་འཆིང་བས་འཆིང་བར་འདོད་དེ། "རང་ཉིད་དང་རིགས་མཚུངས་པའི་ཁྱིམ་རྒྱུད་ལས་ཁྱོད་ལ་བུ་མོ་ཞིག་བླང་བར་བྱའོ།" ཞེས་སྨྲས་སོ། ། ཁོང་གིས། "མ་དང་ཕ། བདག་ལ་ཁྱིམ་ཐབ་ཀྱིས་དགོས་པ་མེད། བདག་ལ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་མཐའ་དག་འབར་བ་བཞིན་དུ་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པ་དང་། བཙོན་ར་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་བཅིངས་པ་དང་། ཕྱག་དར་གྱི་ཕུང་པོ་བཞིན་དུ་སྐྱུག་བྲོ་བར་སྣང་བས། བདག་གི་སེམས་འདོད་པ་རྣམས་ལ་མི་ཆགས་སོ། ། ཁྱེད་ཅག་ལ་བུ་གཞན་དག་ཡོད་པས། དེ་དག་ཁྱིམ་ཐབ་ལ་བསྐུལ་བར་མཛོད།" ཅེས་གསུངས་ནས། ཡང་དང་ཡང་དུ་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་། གྲོགས་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གསོལ་བ་འདེབས་སུ་བཅུག་ཀྱང་མ་འདོད་དོ། ། དེ་ནས་གྲོགས་པོ་རྣམས་ཀྱིས། "གྲོགས་པོ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་དོན་དུ་གཉེར་ནས་འདོད་པ་རྣམས་ལོངས་སྤྱོད་པར་མི་འདོད་དམ།" ཞེས་དྲིས་པ་ན། ཁོང་གིས་དེ་དག་ལ་རང་གི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསམ་པ་བཤད་དོ། ། དེའི་ཕྱིར་ "འདི་དག་གི་ནི་གཅེན་པོ་ཡིན།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ เอเตสํ ปุพฺพโช อาสินฺติ เอเตสํ อุปกญฺจนกาทีนํ สตฺตนฺนํ เชฏฺฐภาติโก อหํ ตทา อโหสึ. หิรีสุกฺกมุปาคโตติ สุกฺกวิปากตฺตา สนฺตานสฺส วิโสธนโต จ สุกฺกํ ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณํ หิรึ ภุสํ อาคโต, อติวิย ปาปํ ชิคุจฺฉนฺโต อาสินฺติ อตฺโถ. ภวํ ทิสฺวาน ภยโต, เนกฺขมฺมาภิรโต อหนฺติ กามภวาทีนํ วเสน สพฺพํ ภวํ ปกฺขนฺทิตุํ อาคจฺฉนฺตํ จณฺฑหตฺถึ วิย, หึสิตุํ อาคจฺฉนฺตํ อุกฺขิตฺตาสิกํ วธกํ วิย, สีหํ วิย, ยกฺขํ วิย, รกฺขสํ วิย, โฆรวิสํ วิย, อาสิวิสํ วิย, อาทิตฺตํ องฺคารํ วิย, สปฺปฏิภยํ ภยานกภาวโต ปสฺสิตฺวา ตโต มุจฺจนตฺถญฺจ ปพฺพชฺชาภิรโต ปพฺพชิตฺวา ‘‘กถํ นุ โข ธมฺมจริยํ สมฺมาปฏิปตฺตึ ปูเรยฺยํ, ฌานสมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตยฺย’’นฺติ ปพฺพชฺชากุสลธมฺมปฐมชฺฌานาทิอภิรโต ตทา อหํ อาสินฺติ อตฺโถ. དེ་ལ་ "འདི་དག་གི་ནི་གཅེན་པོ་ཡིན།" ཞེས་པ་ནི། ཨུ་པ་ཀཉྩ་ན་ལ་སོགས་པ་བདུན་པོ་དེ་དག་གི་གཅེན་པོ་ཆེ་བ་དེའི་ཚེ་ང་ཉིད་ཡིན་ནོ། ། "ངོ་ཚ་དཀར་པོ་ཉེ་བར་གནས།" ཞེས་པ་ནི། དཀར་པོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་དང་རྒྱུད་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་དཀར་པོ་སྟེ། སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ལ་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་། སྡིག་པ་ལ་ཤིན་ཏུ་འཛེམ་པ་ཞིག་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། ། "སྲིད་པ་འཇིགས་པར་མཐོང་ནས་ནི། །ངེས་པར་འབྱུང་ལ་མངོན་དགའ་འོ། །" ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྲིད་པ་མཐའ་དག་ནི། རྡེག་པར་འོང་བའི་གླང་པོ་ཆེ་གཏུམ་པོ་བཞིན་དང་། གནོད་པ་བྱེད་པར་འོང་བའི་རལ་གྲི་ཕྱར་བའི་གཤེད་མ་བཞིན་དང་། སེང་གེ་བཞིན་དང་། གནོད་སྦྱིན་བཞིན་དང་། སྲིན་པོ་བཞིན་དང་། དུག་དྲག་པོ་བཞིན་དང་། སྦྲུལ་གདུག་པ་བཞིན་དང་། མེ་འབར་བའི་སོལ་བ་བཞིན་དུ། འཇིགས་པ་དང་བཅས་ཤིང་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་དུ་མཐོང་ནས། དེ་ལས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་། རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ "ཅི་ནས་ཀྱང་ཆོས་སྤྱོད་པ་དང་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་ཞིང་། བསམ་གཏན་དང་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་བསྐྱེད་པར་བྱའོ།" ཞེས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དགེ་བའི་ཆོས་དང་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དེའི་ཚེ་ང་ཉིད་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། ། ๓๖. ปหิตาติ มาตาปิตูหิ เปสิตา. เอกมานสาติ สมานชฺฌาสยา ปุพฺเพ มยา เอกจฺฉนฺทา มนาปจาริโน มาตาปิตูหิ ปหิตตฺตา ปน มม ปฏิกฺกูลํ อมนาปํ วทนฺตา. กาเมหิ มํ นิมนฺเตนฺตีติ มหาปิตูหิ วา เอกมานสา กาเมหิ มํ นิมนฺเตนฺติ. กุลวํสํ ธาเรหีติ ฆราวาสํ สณฺฐเปนฺโต อตฺตโน กุลวํสํ ธาเรหิ ปติฏฺฐเปหีติ กาเมหิ มํ นิมนฺเตสุนฺติ อตฺโถ. ༣༦. "བཏང་བ་" ཞེས་པ་ནི། ཕ་མས་མངགས་པའོ། ། "བསམ་པ་གཅིག་པ་" ཞེས་པ་ནི། བསམ་པ་མཚུངས་པ་སྟེ། སྔོན་ཆད་ང་དང་འདོད་པ་མཐུན་ཞིང་ཡིད་དུ་འོང་བར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཏེ། ཕ་མས་མངགས་པའི་ཕྱིར་བདག་གི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་སྨྲ་བའོ། ། "འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ང་ལ་བསྐུལ།" ཞེས་པ་ནི། ཡང་ན་ཕ་མ་དང་བསམ་པ་གཅིག་པས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ང་ལ་བསྐུལ་བའོ། ། "རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་ཟུངས་ཤིག" ཅེས་པ་ནི། ཁྱིམ་ཐབ་བཟུང་སྟེ་རང་གི་རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་ཟུངས་ཤིག་གམ་རབ་ཏུ་གནས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ང་ལ་བསྐུལ་བའི་དོན་ཏོ། ། ๓๗. ยํ [Pg.195] เตสํ วจนํ วุตฺตนฺติ เตสํ มม ปิยสหายานํ ยํ วจนํ วุตฺตํ. คิหิธมฺเม สุขาวหนฺติ คิหิภาเว สติ คหฏฺฐภาเว ฐิตสฺส ปุริสสฺส ญายานุคตตฺตา ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส สมฺปรายิกสฺส จ สุขสฺส อาวหนโต สุขาวหํ. ตํ เม อโหสิ กฐินนฺติ ตํ เตสํ มยฺหํ สหายานํ มาตาปิตูนญฺจ วจนํ เอกนฺเตเนว เนกฺขมฺมาภิรตตฺตา อมนาปภาเวน เม กฐินํ ผรุสํ ทิวสํ สนฺตตฺตผาลสทิสํ อุโภปิ กณฺเณ ฌาเปนฺตํ วิย อโหสิ. ༣༧. "གང་ཞིག་དེ་དག་ཚིག་སྨྲས་པ།" ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་མཛའ་བའི་གྲོགས་པོ་དེ་དག་གིས་གང་ཞིག་སྨྲས་པའི་ཚིག་གོ ། "ཁྱིམ་པའི་ཆོས་ནི་བདེ་འདྲེན་པ།" ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ན། ཁྱིམ་པའི་གནས་སྐབས་སུ་གནས་པའི་སྐྱེས་བུ་ལ་རིགས་པ་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་བདེ་བ་འདྲེན་པས་ན་བདེ་བ་འདྲེན་པའོ། ། "དེ་ནི་བདག་ལ་སྲ་བར་གྱུར།" ཞེས་པ་ནི། བདག་ནི་གཅིག་ཏུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཕྱིར། བདག་གི་གྲོགས་པོ་དེ་དག་དང་ཕ་མའི་ཚིག་དེ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་སྒོ་ནས་བདག་ལ་སྲ་ཞིང་རྩུབ་པ་ཉིན་གུང་ཚ་བས་གདུངས་པའི་ལྕགས་ལེབ་བཞིན་དུ་རྣ་བ་གཉིས་ཀ་སྲེག་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏོ། ། ๓๘. เต มํ ตทา อุกฺขิปนฺตนฺติ เต มยฺหํ สหายา มาตาปิตูหิ อตฺตโน จ อุปนิมนฺตนวเสน อเนกวารํ อุปนียมาเน กาเม อุทฺธมุทฺธํ ขิปนฺตํ ฉฑฺเฑนฺตํ ปฏิกฺขิปนฺตํ มํ ปุจฺฉึสุ. ปตฺถิตํ มมาติ อิโต วิสุทฺธตรํ กึ นุ โข อิมินา ปตฺถิตนฺติ มยา อภิปตฺถิตํ มม ตํ ปตฺถนํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ ตฺวํ ปตฺถยเส, สมฺม, ยทิ กาเม น ภุญฺชสี’’ติ. ༣༨. "དེའི་ཚེ་དེ་དག་ང་ལ་འདྲི།" ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་གྲོགས་པོ་དེ་དག་གིས་ཕ་མ་དང་རང་ཉིད་ཀྱིས་བསྐུལ་བའི་སྒོ་ནས་ལན་མང་དུ་ཉེ་བར་བསྟབས་པའི་འདོད་པ་རྣམས་གྱེན་དུ་གྱེན་དུ་གཏོར་ཞིང་། འདོར་ཞིང་། ཕྱིར་བཟློག་པར་བྱེད་པའི་བདག་ལ་དྲིས་སོ། ། "བདག་གིས་གང་ཞིག་གཉེར་བ་དེ།" ཞེས་པ་ནི། "འདི་ལས་ཆེས་རྣམ་པར་དག་པ་ཅི་ཞིག་ཁོང་གིས་དོན་དུ་གཉེར་རམ།" ཞེས་བདག་གིས་མངོན་པར་དོན་དུ་གཉེར་བའི་བདག་གི་དོན་གཉེར་བ་དེ་དྲིས་ཏེ། "གྲོགས་པོ། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ལ་མི་སྤྱོད་ན། ཁྱོད་ཅི་ཞིག་དོན་དུ་གཉེར་རམ།" ཞེས་སོ། ། ๓๙. อตฺถกาโมติ อตฺตโน อตฺถกาโม, ปาปภีรูติ อตฺโถ. ‘‘อตฺตกาโม’’ติปิ ปาฬิ. หิเตสินนฺติ มยฺหํ หิเตสีนํ ปิยสหายานํ. เกจิ ‘‘อตฺถกามหิเตสิน’’นฺติ ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. ༣༩. "དོན་གཉེར་" ཞེས་པ་ནི། རང་གི་དོན་གཉེར་བ་སྟེ། སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དུ་ "བདག་ལ་ཆགས་པ" ཞེས་པའང་ཡོད། "ཕན་བདེ་འདོད་པ་" ཞེས་པ་ནི། བདག་ལ་ཕན་པར་འདོད་པའི་མཛའ་བའི་གྲོགས་པོ་རྣམས་ལའོ། ། ཁ་ཅིག་གིས་ "དོན་གཉེར་ཕན་བདེ་འདོད་པ" ཞེས་ཀློག་པ་ནི་མི་ལེགས་སོ། ། ๔๐. ปิตุ มาตุ จ สาวยุนฺติ เต มยฺหํ สหายา อนิวตฺตนียํ มม ปพฺพชฺชาฉนฺทํ วิทิตฺวา ปพฺพชิตุกามตาทีปกํ มยฺหํ วจนํ ปิตุ มาตุ จ สาเวสุํ. ‘‘ยคฺเฆ, อมฺมตาตา, ชานาถ, เอกนฺเตเนว มหากญฺจนกุมาโร ปพฺพชิสฺสติ, น โส สกฺกา เกนจิ อุปาเยน กาเมสุ อุปเนตุ’’นฺติ อโวจุํ. มาตาปิตา เอวมาหูติ ตทา มยฺหํ มาตาปิตโร มม สหาเยหิ วุตฺตํ มม วจนํ สุตฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘สพฺเพว ปพฺพชาม, โภ’’ติ, ยทิ มหากญฺจนกุมารสฺส เนกฺขมฺมํ อภิรุจิตํ, ยํ ตสฺส อภิรุจิตํ, ตทมฺหากมฺปิ อภิรุจิตเมว, ตสฺมา สพฺเพว ปพฺพชาม, โภติ. ‘‘โภ’’ติ เตสํ พฺราหฺมณานํ อาลปนํ. ‘‘ปพฺพชาม โข’’ติปิ ปาโฐ, ปพฺพชาม เอวาติ อตฺโถ. มหาสตฺตสฺส หิ ปพฺพชฺชาฉนฺทํ วิทิตฺวา อุปกญฺจนาทโย ฉ ภาตโร ภคินี จ กญฺจนเทวี ปพฺพชิตุกามาว อเหสุํ, เตน เตปิ มาตาปิตูหิ ฆราวาเสน นิมนฺติยมานา น อิจฺฉึสุเยว. ตสฺมา เอวมาหํสุ ‘‘สพฺเพว ปพฺพชาม, โภ’’ติ. ༤༠. "ཕ་དང་མ་ལ་ཐོས་པར་བྱས།" ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་གྲོགས་པོ་དེ་དག་གིས་བདག་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་འདུན་པ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་ཤེས་ནས། རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་བདག་གི་ཚིག་དེ་ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཐོས་པར་བྱས་ཏེ། "ཀྱེ་མ་མ་དང་ཕ། མཁྱེན་པར་མཛོད་ཅིག གཅིག་ཏུ་མ་ཧཱ་ཀཉྩ་ན་གཞོན་ནུ་ནི་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་འགྱུར་གྱི། ཁོང་ནི་ཐབས་གང་གིས་ཀྱང་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་བཀྲི་བར་མི་ནུས་སོ།" ཞེས་སྨྲས་སོ། ། "ཕ་དང་མ་ནི་དེ་སྐད་སྨྲ།" ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་བདག་གི་ཕ་མས་བདག་གི་གྲོགས་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བཤད་པའི་བདག་གི་ཚིག་དེ་ཐོས་ནས་འདི་སྐད་སྨྲས་ཏེ། "ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག བདག་ཅག་ཐམས་ཅད་རབ་ཏུ་འབྱུང་ངོ་།" ཞེས་སོ། ། གལ་ཏེ་མ་ཧཱ་ཀཉྩ་ན་གཞོན་ནུ་ལ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་མངོན་པར་དགའ་ན། གང་ཁོང་གི་མངོན་པར་དགའ་བ་དེ་ནི་བདག་ཅག་གི་ཀྱང་མངོན་པར་དགའ་བ་ཉིད་དོ། ། དེའི་ཕྱིར་ "ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག བདག་ཅག་ཐམས་ཅད་རབ་ཏུ་འབྱུང་ངོ་།" ཞེས་སོ། ། "ཀྱེ་" ཞེས་པ་ནི་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་ལ་བོས་པའོ། ། "རབ་ཏུ་འབྱུང་ངོ་" ཞེས་པའང་ཀློག་རྒྱུན་ཡོད་དེ། རབ་ཏུ་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་འདུན་པ་ཤེས་ནས། ཨུ་པ་ཀཉྩ་ན་ལ་སོགས་པ་སྤུན་དྲུག་དང་སྲིང་མོ་ཀཉྩ་ན་དེ་བཱི་ཡང་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ཀྱང་ཕ་མས་ཁྱིམ་ཐབ་ལ་བསྐུལ་ཡང་མ་འདོད་པ་ཉིད་དོ། ། དེའི་ཕྱིར་ "ཀྱེ་གྲོགས་པོ་དག བདག་ཅག་ཐམས་ཅད་རབ་ཏུ་འབྱུང་ངོ་།" ཞེས་དེ་སྐད་སྨྲས་སོ། ། เอวญฺจ [Pg.196] ปน วตฺวา มหาสตฺตํ มาตาปิตโร ปกฺโกสิตฺวา อตฺตโนปิ อธิปฺปายํ ตสฺส อาจิกฺขิตฺวา ‘‘ตาต, ยทิ ปพฺพชิตุกาโมสิ, อสีติโกฏิธนํ ตว สนฺตกํ ยถาสุขํ วิสฺสชฺเชหี’’ติ อาหํสุ. อถ นํ มหาปุริโส กปณทฺธิกาทีนํ วิสฺสชฺเชตฺวา มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา หิมวนฺตํ ปาวิสิ. เตน สทฺธึ มาตาปิตโร ฉ ภาตโร จ ภคินี จ เอโก ทาโส เอกา ทาสี เอโก จ สหาโย ฆราวาสํ ปหาย อคมํสุ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་སྨྲས་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་བོས་ཏེ། རང་ཉིད་ཀྱི་བསམ་པའང་ཁོང་ལ་བཤད་ནས། “བུ་གཅེས། གལ་ཏེ་ཁྱོད་རབ་ཏུ་བྱུང་འདོད་ན། ཁྱོད་ཀྱི་དབང་བའི་ནོར་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུ་པོ་འདི་ཅི་བདེར་ཐོངས་ཤིག” ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེས་སྤྲང་པོ་དང་ལམ་པ་སོགས་ལ་སྦྱིན་པ་བཏང་ནས། མངོན་པར་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བྱས་ཏེ་གངས་རིའི་ཁྲོད་དུ་ཞུགས་སོ། །ཁོང་དང་ལྷན་དུ་ཕ་མ་གཉིས་དང་། སྤུན་དྲུག སྲིང་མོ་གཅིག གཡོག་པོ་གཅིག གཡོག་མོ་གཅིག གྲོགས་པོ་གཅིག་བཅས་ཀྱིས་ཁྱིམ་གྱི་འཚོ་བ་སྤངས་ཏེ་སོང་ངོ་། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། ๔๑. ༤༡. ‘‘อุโภ มาตา ปิตา มยฺหํ, ภคินี จ สตฺต ภาตโร; อมิตธนํ ฉฑฺฑยิตฺวา, ปวิสิมฺหา มหาวน’’นฺติ. “བདག་གི་ཕ་མ་གཉིས་ཀ་དང་། །སྲིང་མོ་དང་ནི་སྤུན་བདུན་པོ། །ཚད་མེད་ནོར་ནི་ཡོངས་བཏང་ནས། །ནགས་ཚལ་ཆེན་པོར་ཞུགས་པར་གྱུར། །” ཅེས་སོ། ། ชาตกฏฺฐกถายํ (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๔.๗๗ ภิสชาตกวณฺณนา) ปน ‘‘มาตาปิตูสุ กาลํกเตสุ เตสํ กตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา มหาสตฺโต มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมี’’ติ วุตฺตํ. འོན་ཀྱང་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ (སྐྱེས་རབས་འགྲེལ་པ། ༤.༡༤.༧༧ པདྨའི་རྩ་བའི་སྐྱེས་རབས་བཤད་པ།) ལས། “ཕ་མ་གཉིས་ཚེ་ལས་འདས་པའི་ཚེ། དེ་དག་གི་བྱ་བ་རྣམས་བསྒྲུབས་ནས། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་མངོན་པར་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བྱས་སོ། །” ཅེས་གསུངས་སོ། ། เอวํ หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา จ เต โพธิสตฺตปฺปมุขา เอกํ ปทุมสรํ นิสฺสาย รมณีเย ภูมิภาเค อสฺสมํ กตฺวา ปพฺพชิตฺวา วนมูลผลาหารา ยาปยึสุ. เตสุ อุปกญฺจนาทโย อฏฺฐ ชนา วาเรน ผลาผลํ อาหริตฺวา เอกสฺมึ ปาสาณผลเก อตฺตโน อิตเรสญฺจ โกฏฺฐาเส กตฺวา ฆณฺฏิสญฺญํ ทตฺวา อตฺตโน โกฏฺฐาสํ อาทาย วสนฏฺฐานํ ปวิสนฺติ. เสสาปิ ฆณฺฏิสญฺญาย ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ปาปุณนโกฏฺฐาสํ อาทาย วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺติ. དེ་ལྟར་གངས་རིའི་ཁྲོད་དུ་ཞུགས་ནས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཙོ་བོར་གྱུར་པ་དེ་དག་གིས་པདྨའི་མཚོ་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས། ཉམས་དགའ་བའི་ས་ཕྱོགས་ཤིག་ཏུ་ཀུན་དགའ་ར་བ་བྱས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ནགས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་ཤིང་ཏོག་གི་ཟས་ཀྱིས་འཚོ་བར་བྱས་སོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཨུ་པ་ཀཉྩ་ན་སོགས་མི་བརྒྱད་པོས་རེས་མོས་ཀྱིས་ཤིང་ཏོག་སྣ་ཚོགས་བཏུས་ཏེ། རྡོ་ལེབ་ཅིག་གི་སྟེང་དུ་རང་ཉིད་དང་གཞན་རྣམས་ཀྱི་སྐལ་བ་བགོས་ནས། དྲིལ་བུའི་བརྡ་བཏང་སྟེ་རང་གི་སྐལ་བ་བཟུང་ནས་གནས་མལ་དུ་འཇུག་པར་བྱེད། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་དྲིལ་བུའི་བརྡ་ཐོས་པ་དང་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ། རང་རང་གི་ཐོབ་སྐལ་བཟུང་ནས་གནས་མལ་དུ་སོང་སྟེ་བཟའ་བཏུང་བྱས་ནས་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད། อปรภาเค ภิสานิ อาหริตฺวา ตเถว ขาทนฺติ. ตตฺถ เต โฆรตปา ปรมธิตินฺทฺริยา กสิณปริกมฺมํ กโรนฺตา วิหรึสุ. อถ เนสํ สีลเตเชน สกฺกสฺส ภวนํ กมฺปิ. สกฺโก ตํ การณํ ญตฺวา ‘‘อิเม อิสโย วีมํสิสฺสามี’’ติ อตฺตโน อานุภาเวน มหาสตฺตสฺส โกฏฺฐาเส ตโย ทิวเส อนฺตรธาเปสิ. มหาสตฺโต ปฐมทิวเส โกฏฺฐาสํ อทิสฺวา ‘‘มม โกฏฺฐาโส ปมุฏฺโฐ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. ทุติยทิวเส ‘‘มม โทเสน ภวิตพฺพํ, ปณามนวเสน มม โกฏฺฐาสํ น ฐปิตํ มญฺเญ’’ติ จินฺเตสิ. ตติยทิวเส ‘‘ตํ การณํ สุตฺวา ขมาเปสฺสามี’’ติ สายนฺหสมเย ฆณฺฏิสญฺญํ ทตฺวา ตาย สญฺญาย สพฺเพสุ สนฺนิปติเตสุ ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ตีสุปิ ทิวเสสุ [Pg.197] เตหิ เชฏฺฐโกฏฺฐาสสฺส ฐปิตภาวํ สุตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ มยฺหํ โกฏฺฐาโส ฐปิโต, มยา ปน น ลทฺโธ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ อาห. ตํ สุตฺวา สพฺเพว สํเวคปฺปตฺตา อเหสุํ. དུས་ཕྱིས་སུ་པདྨའི་རྩ་བ་བཏུས་ནས་དེ་བཞིན་དུ་ཟའོ། །དེར་ཁོང་ཚོ་དཀའ་ཐུབ་དྲག་པོ་དང་དབང་པོ་ཤིན་ཏུ་བརྟན་པོ་དང་ལྡན་པས། ཟད་པར་གྱི་སྦྱོར་བ་བྱེད་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་ཚོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཟི་བྱིན་གྱིས་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་གནས་གཡོས་པར་གྱུར། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རྒྱུ་མཚན་དེ་ཤེས་ནས། “དྲང་སྲོང་འདི་དག་ལ་བརྟག་པར་བྱའོ། །” ཞེས་རང་གི་མཐུས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་སྐལ་བ་ཉིན་གསུམ་གྱི་རིང་མི་སྣང་བར་བྱས་སོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཉིན་དང་པོར་རང་གི་སྐལ་བ་མ་མཐོང་བར། “ངའི་སྐལ་བ་བརྗེད་པ་ཡིན་ནམ་སྙམ།” ཞེས་བསམས་སོ། །ཉིན་གཉིས་པར། “ངའི་སྐྱོན་གྱིས་ཡིན་པར་གདོན་མི་ཟ། ཕྱག་འཚལ་བའི་ཕྱིར་ངའི་སྐལ་བ་མ་བཞག་པ་ཡིན་ནམ་སྙམ།” ཞེས་བསམས་སོ། །ཉིན་གསུམ་པར། “རྒྱུ་མཚན་དེ་དྲིས་ནས་བཟོད་པར་གསོལ་ལོ། །” ཞེས་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་དྲིལ་བུའི་བརྡ་བཏང་ཞིང་། བརྡ་དེས་ཐམས་ཅད་འདུས་པ་ན་དོན་དེ་བཤད་དེ། ཉིན་གསུམ་ཀར་ཁོང་ཚོས་གཅེན་པོའི་སྐལ་བ་བཞག་པའི་ཚུལ་ཐོས་ནས། “ཁྱེད་ཚོས་ང་ལ་སྐལ་བ་བཞག་ཀྱང་། ངས་ནི་མ་ཐོབ་པས། འདིའི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ཐོས་ནས་ཐམས་ཅད་སྐྱོ་ཤས་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏོ། ། ตสฺมึ อสฺสเม รุกฺขเทวตาปิ อตฺตโน ภวนโต โอตริตฺวา เตสํ สนฺติเก นิสีทิ. มนุสฺสานํ หตฺถโต ปลายิตฺวา อรญฺญํ ปวิฏฺโฐ เอโก วารโณ อหิตุณฺฑิกหตฺถโต ปลายิตฺวา มุตฺโต สปฺปกีฬาปนโก เอโก วานโร จ เตหิ อิสีหิ กตปริจยา ตทา เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. สกฺโกปิ ‘‘อิสิคณํ ปริคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ อทิสฺสมานกาโย ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. ตสฺมิญฺจ ขเณ โพธิสตฺตสฺส กนิฏฺโฐ อุปกญฺจนตาปโส อุฏฺฐาย โพธิสตฺตํ วนฺทิตฺวา เสสานํ อปจิตึ ทสฺเสตฺวา ‘‘อหํ สญฺญํ ปฏฺฐเปตฺวา อตฺตานญฺเญว โสเธตุํ ลภามี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, ลภสี’’ติ วุตฺเต อิสิคณมชฺเฌ ฐตฺวา สปถํ กโรนฺโต – ཀུན་དགའ་ར་བ་དེར་ཤིང་གི་ལྷ་ཡང་རང་གི་གནས་ནས་བབས་ཏེ་ཁོང་ཚོའི་དྲུང་དུ་འཁོད་དོ། །མིའི་ལག་ནས་བྲོས་ཏེ་ནགས་སུ་ཞུགས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་གཅིག་དང་། སྦྲུལ་རྩེད་མཁན་གྱི་ལག་ནས་བྲོས་ཏེ་ཐར་བའི་སྤྲེའུ་གཅིག་ཀྱང་དྲང་སྲོང་དེ་དག་དང་འདྲིས་པར་གྱུར་པས། དེའི་ཚེ་ཁོང་ཚོའི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་སོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱང་ “དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ལ་བརྟག་པར་བྱའོ། །” ཞེས་ལུས་མི་མངོན་པར་བྱས་ཏེ་དེར་ལངས་སོ། །སྐབས་དེར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ནུ་བོ་ཨུ་པ་ཀཉྩ་ན་དཀའ་ཐུབ་པ་ལངས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་གཞན་རྣམས་ལ་གུས་པ་བསྟན་ནས། “བདག་གིས་དམ་བཅའ་བཞག་སྟེ་རང་ཉིད་དག་པར་བྱེད་པའི་གོ་སྐབས་ཐོབ་བམ། །” ཞེས་དྲིས་པ་ལ། “འོང་། ཐོབ་བོ། །” ཞེས་གསུངས་པ་ན། དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ཀྱི་དབུས་སུ་ལངས་ཏེ་མནའ་སྐྱེལ་བཞིན་དུ། ‘‘อสฺสํ ควํ รชตํ ชาตรูปํ, ภริยญฺจ โส อิธ ลภตํ มนาปํ; ปุตฺเตหิ ทาเรหิ สมงฺคิ โหตุ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสี’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๗๘) – “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །འདི་ན་རྟ་དང་བ་ལང་དངུལ་དང་གསེར་དང་ཡིད་འོང་ཆུང་མ་ཐོབ་པར་ཤོག །བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ལྷན་དུ་འཛོམས་པར་གྱུར་ཅིག །” ཅེས་སོ། ། อิมํ คาถํ อภาสิ. อิมญฺหิ โส ‘‘ยตฺตกานิ ปิยวตฺถูนิ โหนฺติ, เตหิ วิปฺปโยเค ตตฺตกานิ ทุกฺขานิ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วตฺถุกาเม ครหนฺโต อาห. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ཁོང་གིས་ “ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་དང་བྲལ་ན་དེ་ཙམ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་འདོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་སྨད་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ། ། ตํ สุตฺวา อิสิคโณ ‘‘มาริส, มา กถย, อติภาริโย เต สปโถ’’ติ กณฺเณ ปิทหิ. โพธิสตฺโตปิ ‘‘อติภาริโย เต สปโถ, น, ตฺวํ ตาต, คณฺหสิ, ตว ปตฺตาสเน นิสีทา’’ติ อาห. เสสาปิ สปถํ กโรนฺตา ยถากฺกมํ – དེ་ཐོས་ནས་དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ཀྱིས་ “གྲོགས་པོ། དེ་སྐད་མ་སྨྲ་ཞིག ཁྱོད་ཀྱི་མནའ་འདི་ཤིན་ཏུ་ལྕིའོ། །” ཞེས་རྣ་བ་བཀབ་བོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀྱང་ “ཁྱོད་ཀྱི་མནའ་འདི་ཤིན་ཏུ་ལྕི་བས། བུ་གཅེས། ཁྱོད་ཀྱིས་མ་ལེན་ཅིག རང་གི་གདན་ལ་སྡོད་ཅིག” ཅེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་རིམ་པ་བཞིན་དུ་མནའ་སྐྱེལ་བཞིན་དུ། ‘‘มาลญฺจ โส กาสิกจนฺทนญฺจ, ธาเรตุ ปุตฺตสฺส พหู ภวนฺตุ; กาเมสุ ติพฺพํ กุรุตํ อเปกฺขํ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །མེ་ཏོག་ཕྲེང་བ་དང་ཀཱ་ཤིའི་ཙན་དན་འཆང་བར་ཤོག །བུ་མང་པོ་ཡོད་པར་གྱུར་ཅིག །འདོད་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་དྲག་པོ་བྱེད་པར་ཤོག ། ‘‘ปหูตธญฺโญ [Pg.198] กสิมา ยสสฺสี, ปุตฺเต คิหี ธนิมา สพฺพกาเม; วยํ อปสฺสํ ฆรมาวสาตุ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །ལོ་ཏོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་ཞིང་ལས་ལ་མཁས་ཤིང་སྙན་གྲགས་ལྡན་པར་ཤོག །བུ་དང་ལྡན་པའི་ཁྱིམ་པ་ནོར་ཅན་དང་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་ཐོབ་པར་ཤོག །རང་གི་ལང་ཚོ་མ་མཐོང་བར་ཁྱིམ་ན་གནས་པར་གྱུར་ཅིག ། ‘‘โส ขตฺติโย โหตุ ปสยฺหการี, ราชาภิราชา พลวา ยสสฺสี; สจาตุรนฺตํ มหิมาวสาตุ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་གནོན་པའི་རྒྱལ་རིགས་དང་། རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་པོ་སྟོབས་ལྡན་སྙན་གྲགས་ཅན་དུ་གྱུར་ཅིག །མཐའ་བཞིའི་རྒྱ་མཚོས་བསྐོར་བའི་ས་གཞི་ལ་དབང་བྱེད་པར་ཤོག ། ‘‘โส พฺราหฺมโณ โหตุ อวีตราโค, มุหุตฺตนกฺขตฺตปเถสุ ยุตฺโต; ปูเชตุ นํ รฏฺฐปตี ยสสฺสี, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བའི་བྲམ་ཟེ་དང་། དུས་ཚོད་དང་སྐར་མའི་ལམ་ལ་བརྩོན་པར་ཤོག །ཡུལ་གྱི་བདག་པོ་སྙན་གྲགས་ཅན་གྱིས་ཁོང་ལ་མཆོད་པར་གྱུར་ཅིག ། ‘‘อชฺฌายกํ สพฺพสมนฺตเวทํ, ตปสฺสินํ มญฺญตุ สพฺพโลโก; ปูเชนฺตุ นํ ชานปทา สเมจฺจ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །རིག་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀློག་པ་པོ་དང་། འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་དཀའ་ཐུབ་ཅན་དུ་འཛིན་པར་ཤོག །ཡུལ་མི་རྣམས་ལྷན་དུ་འདུས་ནས་ཁོང་ལ་མཆོད་པར་གྱུར་ཅིག ། ‘‘จตุสฺสทํ คามวรํ สมิทฺธํ, ทินฺนญฺหิ โส ภุญฺชตุ วาสเวน; อวีตราโค มรณํ อุเปตุ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གྲོང་རྡལ་མཆོག་བཞི་དང་ལྡན་པ། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བྱིན་པ་དེ་སྤྱོད་པར་ཤོག །འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བར་འཆི་བར་གྱུར་ཅིག ། ‘‘โส คามณี โหตุ สหายมชฺเฌ, นจฺเจหิ คีเตหิ ปโมทมาโน; โส ราชโต พฺยสนมาลตฺถ กิญฺจิ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །གྲོགས་པོའི་དབུས་སུ་གྲོང་དཔོན་དུ་གྱུར་ཅིག །གར་དང་གླུ་ཡིས་དགའ་མགུར་སྤྱོད་པར་ཤོག །རྒྱལ་པོའི་ཕྱོགས་ནས་ཕོངས་པ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་ཐོབ་པར་ཤོག ། ‘‘ตํ เอกราชา ปถวึ วิเชตฺวา, อิตฺถีสหสฺสสฺส ฐเปตุ อคฺเค; สีมนฺตินีนํ ปวรา ภวาตุ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ ยา อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་བུད་མེད་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །ས་གཞི་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་རྒྱལ་པོ་གཅིག་གིས། བུད་མེད་སྟོང་གི་གཙོ་བོར་བསྐོ་བར་ཤོག །བུད་མེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཅིག ། ‘‘อิสีนญฺหิ [Pg.199] สา สพฺพสมาคตานํ, ภุญฺเชยฺย สาทุํ อวิกมฺปมานา; จราตุ ลาเภน วิกตฺถมานา, ภิสานิ เต พฺราหณ ยา อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་བུད་མེད་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །འདུས་པའི་དྲང་སྲོང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབུས་སུ་མི་འཇིགས་པར་ཞིམ་པོའི་ཟས་ཟ་བར་ཤོག །རྙེད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྒེག་ཆོས་ཀྱིས་རྒྱུ་བར་གྱུར་ཅིག ། ‘‘อาวาสิโก โหตุ มหาวิหาเร, นวกมฺมิโก โหตุ คชงฺคลายํ; อาโลกสนฺธึ ทิวสํ กโรตุ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་གནས་གཞི་སྐྱོང་བ་པོ་དང་། གཛངྒ་ལའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ལས་གསར་པ་བྱེད་མཁན་དུ་གྱུར་ཅིག །ཉིན་གཅིག་ལ་སྐར་ཁུང་གཅིག་ཁོ་ན་བཟོ་བར་ཤོག ། ‘‘โส พชฺฌตํ ปาสสเตหิ ฉมฺหิ, รมฺมา วนา นียตุ ราชธานึ; ตุตฺเตหิ โส หญฺญตุ ปาจเนหิ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสิ. “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །ཞགས་པ་བརྒྱ་ཕྲག་གིས་གནས་དྲུག་ཏུ་བཅིངས་ཏེ། ཉམས་དགའ་བའི་ནགས་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་ཁྲིད་པར་ཤོག །ལྕགས་ཀྱུ་དང་ལྕག་ཚན་གྱིས་བརྡེག་པར་གྱུར་ཅིག ། ‘‘อลกฺกมาลี ติปุกณฺณปิฏฺโฐ, ลฏฺฐีหโต สปฺปมุขํ อุเปตุ; สกจฺฉพนฺโธ วิสิขํ จราตุ, ภิสานิ เต พฺราหฺมณ โย อหาสี’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๗๙-๙๐) – “བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱི་པདྨའི་རྩ་བ་གང་གིས་ཕྲོགས་པ་དེས། །སྐེ་ལ་སྦྲུལ་གྱི་ཕྲེང་བ་ཐོགས་ཤིང་རྣ་རྒྱབ་ཏུ་ཞ་ཉེའི་རྒྱན་བཏགས་ཏེ། དབྱུག་པས་བརྡུངས་ནས་སྦྲུལ་གྱི་ཁར་གཏད་པར་ཤོག །གོས་གྱོན་ཏེ་ཁྲོམ་གསེང་དུ་རྒྱུ་བར་གྱུར་ཅིག །” ཅེས་སོ། ། อิมา คาถาโย อโวจุํ. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ ติพฺพนฺติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ พหลํ อเปกฺขํ กโรตุ. กสิมาติ สมฺปนฺนกสิกมฺโม. ปุตฺเต คิหี ธนิมา สพฺพกาเมติ ปุตฺเต ลภตุ, คิหี โหตุ, สตฺตวิเธน ธเนน ธนิมา โหตุ, รูปาทิเภเท สพฺพกาเม ลภตุ. วยํ อปสฺสนฺติ มหลฺลกกาเลปิ อปพฺพชิตฺวา อตฺตโน วยํ อปสฺสนฺโต ปญฺจกามคุณสมิทฺธํ ฆรเมว อาวสตุ. ราชาภิราชาติ ราชูนํ อนฺตเร อติราชา. อวีตราโคติ ปุโรหิตฏฺฐานตณฺหาย สตณฺโห. ตปสฺสินนฺติ ตปสีลํ, สีลสมฺปนฺโนติ นํ มญฺญตุ. จตุสฺสทนฺติ อากิณฺณมนุสฺสตาย มนุสฺเสหิ ปหูตธญฺญตาย ธญฺเญน สุลภทารุตาย ทารูหิ สมฺปนฺโนทกตาย อุทเกนาติ จตูหิ อุสฺสนฺนํ. วาสเวนาติ วาสเวน ทินฺนํ วิย อจลํ, วาสวโต ลทฺธวรานุภาเวเนว ราชานํ อาราเธตฺวา เตน ทินฺนนฺติปิ อตฺโถ. อวีตราโคติ อวิคตราโค กทฺทเม สูกโร วิย กามปงฺเก นิมุคฺโคว โหตุ. དེ་ལ་ “ཏིབྦཾ” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ལ་ཆགས་པ་ཆེན་པོ་བྱེད་པར་ཤོག་ཅེས་པའོ། །“ཀསིམཱ” ཞེས་པ་ནི་ཞིང་ལས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །“པུཏྟེ གིཧཱི དྷནིམཱ སབྦཀཱམེ” ཞེས་པ་ནི་བུ་ཐོབ་པར་ཤོག ཁྱིམ་པ་རུ་གྱུར་ཅིག ནོར་བདུན་གྱིས་ཕྱུག་པར་གྱུར་ཅིག གཟུགས་སོགས་ཀྱི་དབྱེ་བས་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཐོབ་པར་ཤོག་ཅེས་པའོ། །“ཝཡཾ ཨཔསྶཾ” ཞེས་པ་ནི་རྒས་པའི་དུས་སུའང་རབ་ཏུ་མ་བྱུང་བར། རང་གི་ལང་ཚོ་ལ་མ་བལྟས་པར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཁྱིམ་ཉིད་དུ་གནས་པར་ཤོག་ཅེས་པའོ། །“རཱཛཱབྷིརཱཛཱ” ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོའོ། །“ཨཝཱིཏརཱགོ” ཞེས་པ་ནི་མདུན་ན་འདོན་གྱི་གོ་གནས་ལ་ཆགས་པ་དང་བཅས་པའོ། །“ཏཔསྶིནཾ” ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞིག་ཏུ་ཀུན་གྱིས་འཛིན་པར་ཤོག་ཅེས་པའོ། །“ཅཏུསྶདཾ” ཞེས་པ་ནི་མི་ཚོགས་ཆེ་བས་མི་དང་། ལོ་ཏོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་འབྲུ་དང་། ཤིང་སླ་བར་ཐོབ་པས་ཤིང་དང་། ཆུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཆུ་སྟེ། བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་རྒྱས་པའོ། །“ཝཱསཝེནཱ” ཞེས་པ་ནི་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བྱིན་པ་ལྟར་མི་གཡོ་བའམ། ཡང་ན་བརྒྱ་བྱིན་ལས་ཐོབ་པའི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་མཉེས་པར་བྱས་ཏེ་དེས་བྱིན་པ་ཞེས་པའང་དོན་ཏོ། །“ཨཝཱིཏརཱགོ” ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བར། འདམ་རྫབ་ཀྱི་ཕག་པ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་འདམ་དུ་བྱིང་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། ། คามณีติ [Pg.200] คามเชฏฺฐโก. ตนฺติ ตํ อิตฺถึ. เอกราชาติ อคฺคราชา. อิตฺถีสหสฺสสฺสาติ วจนมฏฺฐตาย วุตฺตํ. โสฬสนฺนํ อิตฺถิสหสฺสานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปตูติ อตฺโถ. สีมนฺตินีนนฺติ สีมนฺตธรานํ, อิตฺถีนนฺติ อตฺโถ. สพฺพสมาคตานนฺติ สพฺเพสํ สนฺนิปติตานํ มชฺเฌ นิสีทิตฺวา. อวิกมฺปมานาติ อโนสกฺกมานา สาทุรสํ ภุญฺชตูติ อตฺโถ. จราตุ ลาเภน วิกตฺถมานาติ ลาภเหตุ สิงฺคารเวสํ คเหตฺวา ลาภํ อุปฺปาเทตุํ จรตุ. อาวาสิโกติ อาวาสชคฺคนโก. คชงฺคลายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตตฺถ กิร ทพฺพสมฺภารา สุลภา. อาโลกสนฺธึ ทิวสนฺติ เอกทิวเสน เอกเมว วาตปานํ กโรตุ. โส กิร เทวปุตฺโต กสฺสปพุทฺธกาเล คชงฺคลนครํ นิสฺสาย โยชนิเก มหาวิหาเร อาวาสิโก สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา ชิณฺเณ วิหาเร นวกมฺมานิ กโรนฺโตว มหาทุกฺขํ อนุภวิ, ตํ สนฺธายาห. “གཱམཎཱི” ཞེས་པ་ནི་གྲོང་གི་གཙོ་བོའོ། །“ཏཾ” ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་དེ་ལའོ། །“ཨེཀརཱཛཱ” ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་མཆོག་གོ། །“ཨིཏྠཱིསཧསྶསྶ” ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་བརྒྱད་ཅུ་ཞེས་གསུངས་པའོ། །བུད་མེད་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་དྲུག་གི་གཙོ་བོའི་གོ་གནས་སུ་བསྐོ་བར་ཤོག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སཱིམནྟིནཱིནཾ” ཞེས་པ་ནི་སྐྲ་མཚམས་འབྱེད་པ་སྟེ། བུད་མེད་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སབྦསམཱགཏཱནཾ” ཞེས་པ་ནི་འདུས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབུས་སུ་འཁོད་དེའོ། །“ཨཝིཀམྤམཱནཱ” ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་བཤོལ་བར་རོ་ཞིམ་པོ་ཟ་བར་ཤོག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཅརཱཏུ ལཱབྷེན ཝིཀཏྠམཱནཱ” ཞེས་པ་ནི་རྙེད་པའི་ཕྱིར་སྒེག་ཆོས་ཀྱི་ཆས་གྱོན་ནས་རྙེད་པ་བསྐྲུན་པའི་ཕྱིར་རྒྱུ་བར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། །“ཨཱཝཱསིཀོ” ཞེས་པ་ནི་གནས་གཞི་སྐྱོང་བ་པོའོ། །“གཛངྒལཱཡཾ” ཞེས་པ་ནི་མིང་དེ་ལྟར་བཏགས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དུའོ། །དེར་ནི་ལས་ཀྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་སླ་བར་ཐོབ་པར་གྲགས་སོ། །“ཨཱལོཀསནྡྷིཾ དིཝསཾ” ཞེས་པ་ནི་ཉིན་གཅིག་ལ་སྐར་ཁུང་གཅིག་ཁོ་ན་བཟོ་བར་ཤོག་ཅེས་པའོ། །ལྷ་ཡི་བུ་དེ་ནི་སངས་རྒྱས་འོད་སྲུང་གི་དུས་སུ་གཛངྒ་ལའི་གྲོང་ཁྱེར་ལ་བརྟེན་ནས། དཔག་ཚད་གཅིག་ཡོད་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོར་གནས་གཞི་སྐྱོང་བའི་དགེ་འདུན་གྱི་གནས་བརྟན་བྱས་ཏེ། གཙུག་ལག་ཁང་རྙིང་པ་ལ་ཞིག་གསོ་བྱེད་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་གྱུར་པས། དེ་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་སོ། ། ปาสสเตหีติ พหูหิ ปาเสหิ. ฉมฺหีติ จตูสุ ปาเทสุ คีวาย กฏิภาเค จาติ ฉสุ ฐาเนสุ. ตุตฺเตหีติ ทฺวิกณฺฏกาหิ ทีฆลฏฺฐีหิ. ปาจเนหีติ รสฺสปาจเนหิ, องฺกุสเกหิ วา. อลกฺกมาลีติ อหิตุณฺฑิเกน กณฺเฐ ปริกฺขิปิตฺวา ฐปิตาย อลกฺกมาลาย สมนฺนาคโต. ติปุกณฺณปิฏฺโฐติ ติปุปิฬนฺธเนน ปิฬนฺธิตปิฏฺฐิกณฺโณ กณฺณปิฏฺโฐ. ลฏฺฐิหโตติ สปฺปกีฬาปนํ สิกฺขาปยมาโน ลฏฺฐิยา หโต หุตฺวา. สพฺพํ เต กามโภคํ ฆราวาสํ อตฺตนา อตฺตนา อนุภูตทุกฺขญฺจ ชิคุจฺฉนฺตา ตถา ตถา สปถํ กโรนฺตา เอวมาหํสุ. “པཱསསཏེཧི” ཞེས་པ་ནི་ཞགས་པ་མང་པོས་སོ། །“ཚམྷི” ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་བཞི་དང་། སྐེ། རྐེད་པ་སྟེ་གནས་དྲུག་ཏུའོ། །“ཏུཏྟེཧི” ཞེས་པ་ནི་ཚེར་མ་གཉིས་ཡོད་པའི་དབྱུག་པ་རིང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“པཱཅནེཧི” ཞེས་པ་ནི་ལྕག་ཚན་ཐུང་ངུའམ། ཡང་ན་ལྕགས་ཀྱུ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“ཨལཀྐམཱལཱི” ཞེས་པ་ནི་སྦྲུལ་རྩེད་མཁན་གྱིས་སྐེ་ལ་བསྐོན་ནས་བཞག་པའི་སྦྲུལ་གྱི་ཕྲེང་བ་དང་ལྡན་པའོ། །“ཏིཔུཀཎྞཔིཊྛོ” ཞེས་པ་ནི་ཞ་ཉེའི་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་རྣ་རྒྱབ་སྟེ་རྣ་བའི་རྒྱབ་བོ། །“ལཊྛིཧཏོ” ཞེས་པ་ནི་སྦྲུལ་རྩེད་སློབ་པའི་ཚེ་དབྱུག་པས་བརྡུངས་པའོ། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་འདོད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་དང་ཁྱིམ་གྱི་འཚོ་བ་དང་། རང་རང་གིས་མྱོང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བའི་སྒོ་ནས་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་མནའ་སྐྱེལ་བཞིན་དུ་དེ་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ། ། อถ โพธิสตฺโต ‘‘สพฺเพหิ อิเมหิ สปโถ กโต, มยาปิ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ สปถํ กโรนฺโต – དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མནའ་བསྐྱལ་ཟིན་པས། བདག་གིས་ཀྱང་བསྐྱལ་བར་བྱའོ། །” ཞེས་མནའ་སྐྱེལ་བཞིན་དུ། ‘‘โย เว อนฏฺฐํว นฏฺฐนฺติ จาห, กาเมว โส ลภตํ ภุญฺชตญฺจ; อคารมชฺเฌ มรณํ อุเปตุ, โย วา โภนฺโต สงฺกติ กญฺจิ เทวา’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๙๑) – “གང་ཞིག་གིས་མ་བརླག་པ་ལ་བརླག་གོ་ཞེས་སྨྲས་པ་དང་། །ལྷ་དག་གང་ཞིག་གིས་གཞན་ལ་དོགས་པ་ཟ་བར་བྱེད། །དེ་དག་གིས་འདོད་པ་ཐོབ་ཅིང་སྤྱོད་པར་ཤོག །ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་འཆི་བར་གྱུར་ཅིག །” ཅེས་སོ། ། อิมํ คาถมาห. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ โภนฺโตติ ภวนฺโต. สงฺกตีติ อาสงฺกติ. กญฺจีติ อญฺญตรํ. དེ་ལ་ “བྷོནྟོ” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་ལྡན་དག་གོ། །“སངྐཏི” ཞེས་པ་ནི་དོགས་པ་ཟ་བའོ། །“ཀཉྩི” ཞེས་པ་ནི་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལའོ། ། อถ [Pg.201] สกฺโก ‘‘สพฺเพปิเม กาเมสุ นิรเปกฺขา’’ติ ชานิตฺวา สํวิคฺคมานโส น อิเมสุ เกนจิปิ ภิสานิ นีตานิ, นาปิ ตยา อนฏฺฐํ นฏฺฐนฺติ วุตฺตํ, อปิจ อหํ ตุมฺเห วีมํสิตุกาโม อนฺตรธาเปสินฺติ ทสฺเสนฺโต – དེ་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་ “འདི་དག་ཐམས་ཅད་འདོད་པ་ལ་རེ་བ་མེད་པ་ཤ་སྟག་གོ། །” ཞེས་ཤེས་ནས་སྐྱོ་ཤས་སྐྱེས་ཏེ། འདི་དག་གི་ནང་ནས་སུས་ཀྱང་པདྨའི་རྩ་བ་མ་ཁྱེར་ལ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཀྱང་མ་བརླག་པ་ལ་བརླག་གོ་ཞེས་མ་སྨྲས་སོ། །འོན་ཀྱང་ངས་ཁྱེད་ཚོ་ལ་བརྟག་པར་འདོད་ནས་མི་སྣང་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་བཞིན་དུ། ‘‘วีมํสมาโน อิสิโน ภิสานิ, ตีเร คเหตฺวาน ถเล นิเธสึ; สุทฺธา อปาปา อิสโย วสนฺติ, เอตานิ เต พฺรหฺมจารี ภิสานี’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๙๕) – “དྲང་སྲོང་རྣམས་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱ་བའི་ཕྱིར། །པད་རྩ་ཆུ་ངོགས་ནས་བླངས་སྐམ་སར་བཞག །དྲང་སྲོང་རྣམས་ནི་དག་ཅིང་སྡིག་པ་མེད། །ཚངས་སྤྱོད་ཁྱོད་ཀྱི་པད་རྩ་འདི་དག་ལགས。”ཞེས་གསུངས། โอสานคาถมาห. མཇུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས། ตํ สุตฺวา โพธิสตฺโต – དེ་ཐོས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་— ‘‘น เต นฏา โน ปน กีฬเนยฺยา, น พนฺธวา โน ปน เต สหายา; กิสฺมึ วุปตฺถมฺภ สหสฺสเนตฺต, อิสีหิ ตฺวํ กีฬสิ เทวราชา’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๙๖) – “བདག་ཅག་ཁྱོད་ཀྱི་ཟློས་གར་བ་མིན་ཞིང་རྩེད་ཆས་ཀྱང་མིན། །གཉེན་འབྲེལ་མིན་ཞིང་ཁྱོད་ཀྱི་གྲོགས་པོའང་མིན། །མིག་སྟོང་ལྡན་པའི་ལྷ་ཡི་དབང་པོ་ཁྱོད། །ཅི་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་དྲང་སྲོང་རྣམས་དང་རྩེད།”ཞེས་གསུངས། สกฺกํ ตชฺเชสิ. བརྒྱ་བྱིན་ལ་བསྡིགས་པར་མཛད། อถ นํ สกฺโก – དེ་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་— ‘‘อาจริโย เมสิ ปิตา จ มยฺหํ, เอสา ปติฏฺฐา ขลิตสฺส พฺรหฺเม; เอกาปราธํ ขม ภูริปญฺญ, น ปณฺฑิตา โกธพลา ภวนฺตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๙๗) – “ཁྱེད་ནི་བདག་གི་སློབ་དཔོན་དང་ཕ་ལགས་ཏེ། །ཚངས་པ་ལགས་འཁྲུལ་པ་འདི་ལ་སྐྱབས་གནས་ལགས། །ཤེས་རབ་ཆེ་ལྡན་ཉེས་པ་གཅིག་པོ་འདི་བཟོད་མཛོད། །མཁས་པ་རྣམས་ནི་ཁྲོ་བའི་སྟོབས་ལྡན་མི་འགྱུར་རོ།”ཞེས་གསུངས། ขมาเปสิ. བཟོད་པར་གསོལ། มหาสตฺโต สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ขมิตฺวา สยํ อิสิคณํ ขมาเปนฺโต – སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ལ་བཟོད་པ་བཞེས་ནས། ཉིད་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ལ་བཟོད་པར་གསོལ་བཞིན་དུ། ‘‘สุวาสิตํ อิสินํ เอกรตฺตํ, ยํ วาสวํ ภูตปติทฺทสาม; สพฺเพว โภนฺโต สุมนา ภวนฺตุ, ยํ พฺราหฺมโณ ปจฺจุปาที ภิสานี’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๙๘) – “འབྱུང་པོའི་བདག་པོ་བརྒྱ་བྱིན་མཐོང་བས་ན། །དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱིས་ནུབ་གཅིག་གནས་པའང་ལེགས། །བྲམ་ཟེས་པད་རྩ་རྣམས་ནི་ཕྱིར་ཐོབ་པས། །སྐུ་ཉིད་ཐམས་ཅད་ཐུགས་ནི་དགྱེས་པར་མཛོད།”ཞེས་གསུངས། อาห. ཞེས་གསུངས། ตตฺถ [Pg.202] น เต นฏาติ, เทวราช, มยํ ตว นฏา วา กีฬิตพฺพยุตฺตกา วา น โหม. นาปิ ตว ญาตกา, สหายา หสฺสํ กาตพฺพา. อถ ตฺวํ กิสฺมึ วุปตฺถมฺภาติ กึ อุปตฺถมฺภกํ กตฺวา, กึ นิสฺสาย อิสีหิ สทฺธึ กีฬสีติ อตฺโถ. เอสา ปติฏฺฐาติ เอสา ตว ปาทจฺฉายา อชฺช มม ขลิตสฺส อปราธสฺส ปติฏฺฐา โหตุ. สุวาสิตนฺติ อายสฺมนฺตานํ อิสีนํ เอกรตฺติมฺปิ อิมสฺมึ อรญฺเญ วสิตํ สุวสิตเมว. กึการณา? ยํ วาสวํ ภูตปตึ อทฺทสาม. สเจ หิ มยํ นคเร อวสิมฺหา, น อิมํ อทฺทสาม. โภนฺโตติ ภวนฺโต. สพฺเพปิ สุมนา ภวนฺตุ ตุสฺสนฺตุ, สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ขมนฺตุ, กึการณา? ยํ พฺราหฺมโณ ปจฺจุปาที ภิสานิ ยสฺมา ตุมฺหากํ อาจริโย ภิสานิ อลภีติ. สกฺโก อิสิคณํ วนฺทิตฺวา เทวโลกํ คโต. อิสิคโณปิ ฌานาภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลกูปโค อโหสิ. དེ་ལ་“བདག་ཅག་ཁྱོད་ཀྱི་ཟློས་གར་བ་མིན”ཞེས་པ་ནི། ལྷའི་དབང་པོ། བདག་ཅག་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཟློས་གར་བ་འམ་རྩེད་མོ་རྩེ་བར་འོས་པ་མིན་ནོ། །ཁྱོད་ཀྱི་གཉེན་འབྲེལ་ལམ་བཞད་གད་བྱ་བའི་གྲོགས་པོའང་མིན་ནོ། །“ཅི་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས”ཞེས་པ་ནི། ཅི་ཞིག་ལ་རྒྱབ་རྟེན་བྱས་ཏེ། ཅི་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་དྲང་སྲོང་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་རྩེད་མོ་རྩེ་བ་ཡིན་ནམ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྐྱབས་གནས་ལགས”ཞེས་པ་ནི། དེ་རིང་བདག་གི་འཁྲུལ་པ་དང་ཉེས་པ་འདི་ལ་ཁྱེད་ཀྱི་ཞབས་ཀྱི་གྲིབ་བསིལ་འདི་ཉིད་སྐྱབས་གནས་སུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། །“གནས་པའང་ལེགས”ཞེས་པ་ནི། ཚེ་དང་ལྡན་པའི་དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱིས་ནགས་ཚལ་འདིར་ནུབ་གཅིག་ཙམ་གནས་པའང་ཤིན་ཏུ་གནས་པར་འོས་པ་ཉིད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འབྱུང་པོའི་བདག་པོ་བརྒྱ་བྱིན་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་བདག་ཅག་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གནས་པ་ཞིག་ན། འདི་ཉིད་མཐོང་བར་མི་འགྱུར་རོ། །“སྐུ་ཉིད”ཅེས་པ་ནི་ཁྱེད་རྣམས་སོ། །“ཐམས་ཅད་ཐུགས་ནི་དགྱེས་པར་མཛོད”ཅེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་ཀྱང་དགའ་མགུ་ཡི་རངས་ཏེ། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ལ་བཟོད་པར་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “བྲམ་ཟེས་པད་རྩ་རྣམས་ནི་ཕྱིར་ཐོབ་པས”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་གྱིས་པད་རྩ་རྣམས་ཕྱིར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ལ་ཕྱག་བཙལ་ནས་ལྷ་ཡུལ་དུ་གཤེགས། དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ཀྱང་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་བསྐྱེད་དེ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཏོ། ། ตทา อุปกญฺจนาทโย ฉ ภาตโร สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานมหากสฺสปอนุรุทฺธปุณฺณอานนฺทตฺเถรา, ภคินี อุปฺปลวณฺณา, ทาสี ขุชฺชุตฺตรา, ทาโส จิตฺโต คหปติ, รุกฺขเทวตา สาตาคิโร, วารโณ ปาลิเลยฺยนาโค, วานโร มธุวาสิฏฺโฐ, สกฺโก กาฬุทายี, มหากญฺจนตาปโส โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཉེ་བའི་གསེར་སོགས་སྤུན་དྲུག་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་དང་། མོའུ་གལ་གྱི་བུ་དང་། འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་དང་། མ་འགགས་པ་དང་། གང་པོ་དང་། ཀུན་དགའ་བོ་རྣམས་ཡིན་ནོ། །སྲིང་མོ་ནི་ཨུཏྤལའི་མདོག་ཡིན་ནོ། །གཡོག་མོ་ནི་གཉེགས་ཆུང་མ་ཡིན་ནོ། །གཡོག་པོ་ནི་ཁྱིམ་བདག་སེམས་ཅན་ཡིན་ནོ། །ཤིང་གི་ལྷ་ནི་སཱ་ཏཱ་གི་རི་ཡིན་ནོ། །གླང་པོ་ཆེ་ནི་པཱ་ལི་ལེ་ཡ་ཡིན་ནོ། །སྤྲེའུ་ནི་སྦྲང་རྩིའི་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །བརྒྱ་བྱིན་ནི་འཆར་ཀ་ཡིན་ནོ། །གསེར་ཆེན་གྱི་དཀའ་ཐུབ་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ཉིད་ཡིན་ནོ། ། ตสฺส อิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ทส ปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา อจฺจนฺตเมว กาเมสุ อนเปกฺขตาทโย คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. འདིར་ཡང་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདོད་པ་རྣམས་ལ་གཏན་ནས་རེ་བ་མེད་པ་སོགས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་ཀྱང་གསལ་བར་བྱའོ། ། ภิสจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. པད་རྩའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๕. โสณปณฺฑิตจริยาวณฺณนา ༥. མཁས་པ་གསེར་ལྡན་གྱི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๔๒. ปญฺจเม นคเร พฺรหฺมวฑฺฒเนติ พฺรหฺมวฑฺฒนนามเก นคเร. กุลวเรติ อคฺคกุเล. เสฏฺเฐติ ปาสํสตเม. มหาสาเลติ มหาสาเร. อชายหนฺติ อชายึ อหํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตสฺมึ กาเล ‘‘พฺรหฺมวฑฺฒน’’นฺติ ลทฺธนาเม พาราณสินคเร ยทา โหมิ ภวามิ ปฏิวสามิ, ตทา อภิชาตสมฺปตฺติยา อุทิโตทิตภาเวน อคฺเค วิชฺชาวตสมฺปตฺติยา เสฏฺเฐ อสีติโกฏิวิภวตาย มหาสาเล พฺราหฺมณกุเล อหํ อุปฺปชฺชินฺติ. ༤༢. ལྔ་པ་ལས། “གྲོང་ཁྱེར་ཚངས་འཕེལ་དུ”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་འཕེལ་ཞེས་བྱ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་དུའོ། །“རིགས་མཆོག”ཅེས་པ་ནི་རིགས་མཆོག་ཏུའོ། །“གྱ་ནོམ”ཞེས་པ་ནི་བསྔགས་པར་འོས་པ་ཉིད་དོ། །“ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཕྱུག་པའི་རིགས་སུའོ། །“བདག་ནི་སྐྱེས”ཞེས་པ་ནི་བདག་སྐྱེས་པ་ལའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། དེའི་ཚེ་“ཚངས་འཕེལ”ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བདག་གནས་པར་གྱུར་པ་ན། དེའི་ཚེ་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་རིམ་གྱིས་མཐོ་བར་གྱུར་ཅིང་། རིག་པ་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། གསེར་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུའི་ནོར་དང་ལྡན་པའི་བྲམ་ཟེ་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་རིགས་སུ་བདག་སྐྱེས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ตทา [Pg.203] หิ มหาสตฺโต พฺรหฺมโลกโต จวิตฺวา พฺรหฺมวฑฺฒนนคเร อสีติโกฏิวิภวสฺส อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺส นามคฺคหณทิวเส ‘‘โสณกุมาโร’’ติ นามํ กรึสุ. ตสฺส ปทสา คมนกาเล อญฺโญปิ สตฺโต พฺรหฺมโลกา จวิตฺวา โพธิสตฺตสฺส มาตุยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ตสฺส ชาตสฺส ‘‘นนฺทกุมาโร’’ติ นามํ กรึสุ. เตสํ อุคฺคหิตเวทานํ สพฺพสิปฺปนิปฺผตฺติปฺปตฺตานํ วยปฺปตฺตานํ รูปสมฺปทํ ทิสฺวา ตุฏฺฐหฏฺฐา มาตาปิตโร ‘‘ฆรพนฺธเนน พนฺธิสฺสามา’’ติ ปฐมํ โสณกุมารํ อาหํสุ – ‘‘ตาต, เต ปติรูปกุลโต ทาริกํ อาเนสฺสาม, ตฺวํ กุฏุมฺพํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ. དེའི་ཚེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ། གྲོང་ཁྱེར་ཚངས་འཕེལ་དུ་གསེར་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུའི་ནོར་དང་ལྡན་པའི་བྲམ་ཟེ་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་ཞིག་གི་བུར་སྐྱེས་སོ། །ཁོང་གི་མིང་འདོགས་པའི་ཉིན་མོར། “གསེར་གྱི་གཞོན་ནུ”ཞེས་མིང་བཏགས། ཁོང་རྐང་པས་འགྲོ་ཐུབ་པའི་དུས་སུ། སེམས་ཅན་གཞན་ཞིག་ཀྱང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱས། ཁོ་སྐྱེས་པ་ན་“དགའ་བའི་གཞོན་ནུ”ཞེས་མིང་བཏགས། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་རིག་བྱེད་རྣམས་བསླབས་ཤིང་། བཟོ་ཡི་གནས་ཐམས་ཅད་མཐར་ཕྱིན་ཏེ་ལང་ཚོ་བབས་པ་ན། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་ཁོང་ཚོའི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་ནས་དགའ་ཞིང་ཡི་རངས་ཏེ། “ཁྱིམ་གྱི་འཆིང་བས་བཅིང་བར་བྱའོ”སྙམ་ནས། ཐོག་མར་གསེར་གྱི་གཞོན་ནུ་ལ་སྨྲས་པ། “བུ་ལགས། བདག་ཅག་གིས་ཁྱོད་ལ་རིགས་མཐུན་པའི་བུ་མོ་ཞིག་བླངས་ཏེ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཁྱིམ་གྱི་བྱ་བ་སྐྱོང་བར་གྱིས་ཤིག”ཅེས་སོ། ། มหาสตฺโต ‘‘อลํ มยฺหํ ฆราวาเสน, อหํ ยาวชีวํ ตุมฺเห ปฏิชคฺคิตฺวา ตุมฺหากํ อจฺจเยน ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อาห. มหาสตฺตสฺส หิ ตทา ตโยปิ ภวา อาทิตฺตํ อคารํ วิย องฺคารกาสุ วิย จ อุปฏฺฐหึสุ. วิเสสโต ปเนส เนกฺขมฺมชฺฌาสโย เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต อโหสิ. ตสฺส อธิปฺปายํ อชานนฺตา เต ปุนปฺปุนํ กเถนฺตาปิ ตสฺส จิตฺตํ อลภิตฺวา นนฺทกุมารํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ตาต, เตน หิ ตฺวํ กุฏุมฺพํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ วตฺวา เตนาปิ ‘‘นาหํ มม ภาตรา ฉฑฺฑิตเขฬํ สีเสน อุกฺขิปามิ, อหมฺปิ ตุมฺหากํ อจฺจเยน ภาตรา สทฺธึ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘อิเม เอวํ ตรุณา กาเม ชหนฺติ, กิมงฺคํ ปน มยนฺติ สพฺเพว ปพฺพชิสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ตาต, กึ โว อมฺหากํ อจฺจเยน ปพฺพชฺชาย, สพฺเพ สเหว ปพฺพชามา’’ติ วตฺวา ญาตีนํ ทาตพฺพยุตฺตกํ ทตฺวา ทาสชนํ ภุชิสฺสํ กตฺวา รญฺโญ อาโรเจตฺวา สพฺพํ ธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา จตฺตาโรปิ ชนา พฺรหฺมวฑฺฒนนครา นิกฺขมิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส ปทุมปุณฺฑรีกมณฺฑิตํ มหาสรํ นิสฺสาย รมณีเย วนสณฺเฑ อสฺสมํ มาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ตตฺถ วสึสุ. เตน วุตฺตํ – བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་སྨྲས་པ། “བདག་ལ་ཁྱིམ་གྱི་གནས་མི་དགོས། བདག་གིས་ཁྱེད་རྣམས་འཚོ་བའི་བར་དུ་བསྙེན་བཀུར་བྱ་ཞིང་། ཁྱེད་རྣམས་ཚེ་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ”ཞེས་སོ། །དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་སྲིད་པ་གསུམ་པོ་ནི་ཁང་པ་འབར་བ་ལྟ་བུ་དང་། མེ་མདག་གི་དོང་ལྟ་བུར་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ། །ཁྱད་པར་དུ་ཁོང་ནི་ངེས་འབྱུང་གི་བསམ་པ་ཅན་དང་ངེས་འབྱུང་ལ་མོས་པ་ཞིག་གོ། །ཁོང་གི་བསམ་པ་མ་ཤེས་པར་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་ཡང་ཡང་སྨྲས་ཀྱང་ཁོང་གི་བསམ་པ་མ་ཐོབ་པས། དགའ་བའི་གཞོན་ནུ་ལ་བོས་ཏེ། “བུ་ལགས། འོ་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཁྱིམ་གྱི་བྱ་བ་སྐྱོངས་ཤིག”ཅེས་སྨྲས་པ་ན། ཁོས་ཀྱང་སྨྲས་པ། “བདག་གིས་ཕུ་བོས་བོར་བའི་མཆིལ་མ་མགོ་བོས་མི་འདེགས་སོ། །བདག་ཀྱང་ཁྱེད་རྣམས་ཚེ་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ་ཕུ་བོ་དང་ལྷན་ཅིག་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ”ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་བསམས་པ། “གཞོན་ནུ་འདི་དག་གིས་ཀྱང་འདོད་པ་འདི་ལྟར་སྤོང་ན། བདག་ཅག་ལྟ་ཅི་སྨོས། བདག་ཅག་ཐམས་ཅད་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ”སྙམ་ནས། “བུ་ལགས། བདག་ཅག་ཚེ་ལས་འདས་པའི་རྗེས་སུ་རབ་ཏུ་འབྱུང་བས་ཅི་བྱ། ཐམས་ཅད་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ”ཞེས་སྨྲས་ཏེ། གཉེན་འབྲེལ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་འོས་པ་རྣམས་བྱིན། གཡོག་འཁོར་རྣམས་ཐར་པར་བྱས། རྒྱལ་པོ་ལ་བརྡ་སྤྲད། ནོར་ཐམས་ཅད་བཏང་སྟེ་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་བྱས། མི་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་གྲོང་ཁྱེར་ཚངས་འཕེལ་ནས་བྱུང་སྟེ། གངས་རིའི་ལྗོངས་སུ་པད་མ་དཀར་དམར་གྱིས་བརྒྱན་པའི་མཚོ་ཆེན་པོ་ཞིག་གི་ཉེ་འགྲམ་གྱི་ཉམས་དགའ་བའི་ནགས་ཚལ་དུ་གནས་གཞི་བཅོས་ཏེ། རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་དེར་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། — ๔๓. ༤༣. ‘‘ตทาปิ โลกํ ทิสฺวาน, อนฺธีภูตํ ตโมตฺถฏํ; จิตฺตํ ภวโต ปติกุฏติ, ตุตฺตเวคหตํ วิย. “དེའི་ཚེའང་འཇིག་རྟེན་ལོང་བར་གྱུར། །མུན་པས་བསྒྲིབས་པ་མཐོང་བའི་ཚེ། །ལྕགས་ཀྱུའི་ཤུགས་ཀྱིས་བཏབ་པ་བཞིན། །སྲིད་པ་ལས་ནི་སེམས་ཕྱིར་ལྡོག” ๔๔. ༤༤. ‘‘ทิสฺวาน วิวิธํ ปาปํ, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา; กทาหํ เคหา นิกฺขมฺม, ปวิสิสฺสามิ กานนํ. “སྡིག་པ་སྣ་ཚོགས་མཐོང་བའི་ཚེ། །དེའི་ཚེ་བདག་གིས་འདི་སྙམ་བསམས། །བདག་ནི་ནམ་ཞིག་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་། །ནགས་ཚལ་གསེང་དུ་འཇུག་པར་འགྱུར།” ๔๕. ༤༥. ‘‘ตทาปิ มํ นิมนฺตึสุ, กามโภเคหิ ญาตโย; เตสมฺปิ ฉนฺทมาจิกฺขึ, มา นิมนฺเตถ เตหิ มํ. “དེའི་ཚེ་གཉེན་གྱིས་འདོད་ཡོན་གྱིས། །བདག་ལ་མགྲོན་འབོད་བྱས་གྱུར་ཀྱང་། །བདག་གིས་ཁོང་ལ་རང་འདོད་བསྟན། །དེ་དག་གིས་བདག་མ་འབོད་ཅིག” ๔๖. ༤༦. ‘‘โย [Pg.204] เม กนิฏฺฐโก ภาตา, นนฺโท นามาสิ ปณฺฑิโต; โสปิ มํ อนุสิกฺขนฺโต, ปพฺพชฺชํ สมโรจยิ. “བདག་གི་ནུ་བོ་ཆུང་བ་ནི། །མཁས་པ་དགའ་བོ་ཞེས་བྱ་བ། །དེས་ཀྱང་བདག་གི་རྗེས་བསླབས་ནས། །རབ་ཏུ་འབྱུང་ལ་མངོན་པར་དགྱེས།” ๔๗. ༤༧. ‘‘อหํ โสโณ จ นนฺโท จ, อุโภ มาตาปิตา มม; ตทาปิ โภเค ฉฑฺเฑตฺวา, ปาวิสิมฺหา มหาวน’’นฺติ. “བདག་གསེར་ལྡན་དང་དགའ་བོ་དང་། །བདག་གི་ཕ་མ་གཉིས་པོ་ཡང་། །དེའི་ཚེ་ལོངས་སྤྱོད་ཀུན་བོར་ནས། །ནགས་ཚལ་ཆེན་པོར་ཞུགས་པར་གྱུར།”ཅེས་གསུངས། ตตฺถ ตทาปีติ ยทา อหํ พฺรหฺมวฑฺฒนนคเร โสโณ นาม พฺราหฺมณกุมาโร อโหสึ, ตทาปิ. โลกํ ทิสฺวานาติ สกลมฺปิ สตฺตโลกํ ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสิตฺวา. อนฺธีภูตนฺติ ปญฺญาจกฺขุวิรเหน อนฺธชาตํ อนฺธภาวํ ปตฺตํ. ตโมตฺถฏนฺติ อวิชฺชนฺธกาเรน อภิภูตํ. จิตฺตํ ภวโต ปติกุฏตีติ ชาติอาทิสํเวควตฺถุปจฺจเวกฺขเณน กามาทิภวโต มม จิตฺตํ สงฺกุฏติ สนฺนิลียติ น วิสรติ. ตุตฺตเวคหตํ วิยาติ ตุตฺตํ วุจฺจติ อโยกณฺฏกสีโส ทีฆทณฺโฑ, โย ปโตโทติ วุจฺจติ. เตน เวคสา อภิหโต ยถา หตฺถาชานีโย สํเวคปฺปตฺโต โหติ, เอวํ มม จิตฺตํ ตทา กามาทีนวปจฺจเวกฺขเณน สํเวคปฺปตฺตนฺติ ทสฺเสติ. དེ་ལ་“དེའི་ཚེའང”ཞེས་པ་ནི། བདག་གྲོང་ཁྱེར་ཚངས་འཕེལ་དུ་བྲམ་ཟེའི་གཞོན་ནུ་གསེར་ལྡན་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་པའི་ཚེའང་ངོ་། །“འཇིག་རྟེན་མཐོང་བ”ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་གཟིགས་ནས་སོ། །“ལོང་བར་གྱུར”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་དང་བྲལ་བས་ལོང་བར་གྱུར་ཅིང་ལོང་བའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའོ། །“མུན་པས་བསྒྲིབས”ཞེས་པ་ནི། མ་རིག་པའི་མུན་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། །“སྲིད་པ་ལས་ནི་སེམས་ཕྱིར་ལྡོག”ཅེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོ་ཤས་ཀྱི་གནས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྲིད་པ་ལས་བདག་གི་སེམས་ཕྱིར་ལྡོག་ཅིང་འཁུམ་པར་གྱུར་ཏེ་མི་འཇུག་པའོ། །“ལྕགས་ཀྱུའི་ཤུགས་ཀྱིས་བཏབ་པ་བཞིན”ཞེས་པ་ནི། ལྕགས་ཀྱུ་ཞེས་པ་ནི་ལྕགས་ཀྱི་རྩེ་མོ་ཅན་གྱི་དབྱུག་པ་རིང་པོ་སྟེ། གང་ལ་ལྕགས་ཀྱུ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཤུགས་ཀྱིས་བཏབ་པ་ན་ཅང་ཤེས་ཀྱི་གླང་པོ་ཆེ་སྐྱོ་ཤས་སྐྱེ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བདག་གི་སེམས་ཀྱང་དེའི་ཚེ་འདོད་པའི་ཉེས་དམིགས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་སྐྱོ་ཤས་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། ། ทิสฺวาน วิวิธํ ปาปนฺติ เคหํ อาวสนฺเตหิ ฆราวาสนิมิตฺตํ ฉนฺทโทสาทิวเสน กรียมานํ นานาวิธํ ปาณาติปาตาทิปาปกมฺมญฺเจว ตนฺนิมิตฺตญฺจ เนสํ ลามกภาวํ ปสฺสิตฺวา. เอวํ จินฺเตสหํ ตทาติ ‘‘กทา นุ โข อหํ มหาหตฺถี วิย อยพนฺธนํ ฆรพนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา เคหโต นิกฺขมนวเสน วนํ ปวิสิสฺสามี’’ติ เอวํ ตทา โสณกุมารกาเล จินฺเตสึ อหํ. ตทาปิ มํ นิมนฺตึสูติ น เกวลํ อโยฆรปณฺฑิตาทิกาเลเยว, อถ โข ตทาปิ ตสฺมึ โสณกุมารกาเลปิ มํ มาตาปิตุอาทโย ญาตโย กามโภคิโน กามชฺฌาสยา ‘‘เอหิ, ตาต, อิมํ อสีติโกฏิธนํ วิภวํ ปฏิปชฺช, กุลวํสํ ปติฏฺฐาเปหี’’ติ อุฬาเรหิ โภเคหิ นิมนฺตยึสุ. เตสมฺปิ ฉนฺทมาจิกฺขินฺติ เตสมฺปิ มม ญาตีนํ เตหิ กามโภเคหิ มา มํ นิมนฺตยิตฺถาติ อตฺตโน ฉนฺทมฺปิ อาจิกฺขึ, ปพฺพชฺชาย นินฺนชฺฌาสยมฺปิ กเถสึ, ยถาชฺฌาสยํ ปฏิปชฺชถาติ อธิปฺปาโย. “སྡིག་པ་སྣ་ཚོགས་མཐོང་བའི་ཚེ”ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱིམ་གྱི་གནས་ལ་བརྟེན་ནས་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བྱས་པའི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ལས་སྣ་ཚོགས་པ་དང་། དེའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཁོང་ཚོའི་དམན་པའི་རང་བཞིན་མཐོང་ནས་སོ། །“དེའི་ཚེ་བདག་གིས་འདི་སྙམ་བསམས”ཞེས་པ་ནི། “བདག་ནི་ནམ་ཞིག་གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོས་ལྕགས་ཀྱི་སྒྲོག་གཅོད་པ་བཞིན། ཁྱིམ་གྱི་འཆིང་བ་བཅད་དེ་ཁྱིམ་ནས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ནགས་ཚལ་དུ་འཇུག་པར་གྱུར”ཞེས་དེའི་ཚེ་གསེར་གྱི་གཞོན་ནུའི་དུས་སུ་བདག་གིས་དེ་ལྟར་བསམས་པའོ། །“དེའི་ཚེའང་བདག་ལ་མགྲོན་འབོད་བྱས”ཞེས་པ་ནི། ལྕགས་ཁང་མཁས་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་ཁོ་ནར་མ་ཟད་ཀྱི། དེའི་ཚེ་གསེར་གྱི་གཞོན་ནུའི་དུས་དེར་ཡང་བདག་གི་ཕ་མ་ལ་སོགས་པའི་གཉེན་འབྲེལ་འདོད་ཡོན་ལ་སྤྱོད་ཅིང་འདོད་པའི་བསམ་པ་ཅན་རྣམས་ཀྱིས། “བུ་ལགས། ཚུར་ཤོག་ལོངས་སྤྱོད་གསེར་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུ་འདི་ཉིད་སྐྱོངས་ཤིག རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་ཟུངས་ཤིག”ཅེས་རྒྱ་ཆེན་པོའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཀྱིས་མགྲོན་འབོད་བྱས་སོ། །“ཁོང་ལ་རང་འདོད་བསྟན”ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་གཉེན་འབྲེལ་དེ་དག་ལའང་འདོད་ཡོན་དེ་དག་གིས་བདག་ལ་མགྲོན་འབོད་མ་བྱེད་ཅིག་ཅེས་རང་གི་འདོད་པ་བསྟན་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གཞོལ་བའི་བསམ་པའང་བཤད་དེ། རང་གི་བསམ་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། ། โสปิ มํ อนุ สิกฺขนฺโตติ ‘‘อิเม กามา นาม อปฺปสฺสาทา พหุทุกฺขา พหูปายาสา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ๒.๔๓-๔๕; ปาจิ.๔๑๗) นเยน นานปฺปการํ กาเมสุ อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ยถาหํ สีลาทีนิ สิกฺขนฺโต ปพฺพชฺชํ โรเจสึ. โสปิ นนฺทปณฺฑิโต [Pg.205] ตเถว ตสฺส เนกฺขมฺเมน มํ อนุสิกฺขนฺโต ปพฺพชฺชํ สมโรจยีติ. อหํ โสโณ จ นนฺโท จาติ ตสฺมึ กาเล โสณนามโก อหํ มยฺหํ กนิฏฺฐภาตา นนฺโท จาติ. อุโภ มาตาปิตา มมาติ ‘‘อิเม นาม ปุตฺตกา เอวํ ตรุณกาเลปิ กาเม ชหนฺติ, กิมงฺคํ ปน มย’’นฺติ อุปฺปนฺนสํเวคา มาตาปิตโร จ. โภเค ฉฑฺเฑตฺวาติ อสีติโกฏิวิภวสมิทฺเธ มหา โภเค อนเปกฺขจิตฺตา เขฬปิณฺฑํ วิย ปริจฺจชิตฺวา มยํ จตฺตาโรปิ ชนา หิมวนฺตปฺปเทเส มหาวนํ เนกฺขมฺมชฺฌาสเยน ปวิสิมฺหาติ อตฺโถ. “དེས་ཀྱང་བདག་གི་རྗེས་བསླབས”ཞེས་པ་ནི། “འདོད་པ་འདི་དག་ནི་རོ་མྱང་ཆུང་ཞིང་སྡུག་བསྔལ་མང་བ་དང་། ཡིད་གདུང་མང་བའོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། བདག་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ལ་བསླབས་ཏེ་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་མོས་པ་བཞིན་དུ། མཁས་པ་དགའ་བོ་དེས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་ངེས་འབྱུང་གི་སྒོ་ནས་བདག་གི་རྗེས་སུ་བསླབས་ཏེ་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་མངོན་པར་དགྱེས་སོ་ཞེས་པའོ། །“བདག་གསེར་ལྡན་དང་དགའ་བོ་དང་”ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་གསེར་ལྡན་ཞེས་བྱ་བའི་བདག་དང་བདག་གི་ནུ་བོ་ཆུང་བ་དགའ་བོ་དང་ངོ་། །“བདག་གི་ཕ་མ་གཉིས་པོ་ཡང་”ཞེས་པ་ནི། “བུ་འདི་དག་ནི་ལང་ཚོ་འདི་ལྟར་བབས་པའི་དུས་སུའང་འདོད་པ་སྤོང་ན། བདག་ཅག་ལྟ་ཅི་སྨོས”སྙམ་ནས་སྐྱོ་ཤས་སྐྱེས་པའི་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱང་ངོ་། །“ལོངས་སྤྱོད་ཀུན་བོར་ནས”ཞེས་པ་ནི། གསེར་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུའི་ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་རེ་བ་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་མཆིལ་མའི་ཐལ་བ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་བོར་ནས། བདག་ཅག་མི་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ངེས་འབྱུང་གི་བསམ་པས་གངས་རིའི་ལྗོངས་ཀྱི་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོར་ཞུགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ปวิสิตฺวา จ เต ตตฺถ รมณีเย ภูมิภาเค อสฺสมํ มาเปตฺวา ตาปสปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตฺวา ตตฺถ วสึสุ. เต อุโภปิ ภาตโร มาตาปิตโร ปฏิชคฺคึสุ. เตสุ นนฺทปณฺฑิโต ‘‘มยา อาภตผลาผลาเนว มาตาปิตโร ขาทาเปสฺสามี’’ติ หิยฺโย จ ปุริมโคจรคหิตฏฺฐานโต จ ยานิ ตานิ อวเสสานิ ผลาผลานิ ปาโตว อาเนตฺวา มาตาปิตโร ขาทาเปติ. เต ตานิ ขาทิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา อุโปสถิกา โหนฺติ. โสณปณฺฑิโต ปน ทูรํ คนฺตฺวา มธุรมธุรานิ สุปกฺกานิ อาหริตฺวา อุปนาเมติ. อถ นํ เต ‘‘ตาต, กนิฏฺเฐน อาภตานิ มยํ ขาทิตฺวา อุโปสถิกา ชาตา, อิทานิ โน อตฺโถ นตฺถี’’ติ วทนฺติ. อิติ ตสฺส ผลาผลานิ ปริโภคํ น ลภนฺติ วินสฺสนฺติ, ปุนทิวสาทีสุปิ ตเถวาติ, เอวํ โส ปญฺจาภิญฺญตาย ทูรมฺปิ คนฺตฺวา อาหรติ, เต ปน น ขาทนฺติ. དེ་ནས་ཁོང་རྣམས་དེར་ཕེབས་ནས་ཉམས་དགའ་བའི་ས་ཕྱོགས་ཤིག་ཏུ་ཀུན་དགའ་ར་བ་བསྐྲུན་ཏེ། དཀའ་ཐུབ་པའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལས་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་དེར་བཞུགས། སྤུན་གཉིས་ཀས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས། དེ་དག་གི་ནང་ནས་མཁས་པ་དགའ་བོས་ “ངས་བཏུས་པའི་ཤིང་ཏོག་སྣ་ཚོགས་ཁོ་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་གསོལ་བར་བྱའོ་”སྙམ་ནས། ཁ་སང་དང་སྔར་གྱི་གནས་ནས་བཏུས་པའི་ལྷག་མ་རྣམས་སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་ཁྱེར་ཡོང་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་གསོལ་དུ་བཅུག ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དག་གསོལ་ནས་ཞལ་བཀྲུས་ཏེ་གསོ་སྦྱོང་ལ་གནས། འོན་ཀྱང་མཁས་པ་གསེར་ལྡན་ནི་ཐག་རིང་དུ་ཕེབས་ནས་ཤིན་ཏུ་མངར་ཞིང་ལེགས་པར་སྨིན་པའི་ཤིང་ཏོག་རྣམས་བཏུས་ཏེ་ཕུལ། དེ་ནས་ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་ “བུ་ལགས། ནུ་བོས་ཁྱེར་ཡོང་བ་རྣམས་བཟས་ནས་ང་ཚོ་གསོ་སྦྱོང་ལ་གནས་པས། ད་ནི་དགོས་པ་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས། དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་བཏུས་པའི་ཤིང་ཏོག་རྣམས་བཟའ་མ་ཐུབ་པར་ཆུད་ཟོས་སུ་སོང་ཞིང་། ཉིན་རྗེས་མ་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་མངོན་ཤེས་ལྔ་དང་ལྡན་པས་ཐག་རིང་དུ་ཕེབས་ནས་བཏུས་ཀྱང་། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་མ་གསོལ་ཏོ། ། อถ มหาสตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘มาตาปิตโร สุขุมาลา, นนฺโท จ ยานิ ตานิ อปกฺกานิ ทุปฺปกฺกานิ ผลาผลานิ อาหริตฺวา ขาทาเปติ, เอวํ สนฺเต อิเม น จิรํ ปวตฺติสฺสนฺติ, วาเรสฺสามิ น’’นฺติ. อถ นํ อามนฺเตตฺวา ‘‘นนฺท, อิโต ปฏฺฐาย ผลาผลํ อาหริตฺวา มมาคมนํ ปติมาเนหิ, อุโภ เอกโตว ขาทาเปสฺสามา’’ติ อาห. เอวํ วุตฺเตปิ อตฺตโน ปุญฺญํ ปจฺจาสีสนฺโต น ตสฺส วจนมกาสิ. มหาสตฺโต ตํ อุปฏฺฐานํ อาคตํ ‘‘น ตฺวํ ปณฺฑิตานํ วจนํ กโรสิ, อหํ เชฏฺโฐ, มาตาปิตโร จ มเมว ภาโร, อหเมว เน ปฏิชคฺคิสฺสามิ, ตฺวํ อิโต อญฺญตฺถ ยาหี’’ติ ตสฺส อจฺฉรํ ปหริ. དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “ཕ་མ་གཉིས་ནི་ཤིན་ཏུ་གྱོང་པོ་མ་ཡིན་ཞིང་གཉོམ་ཆུང་བ་ཡིན། དགའ་བོས་ནི་མ་སྨིན་པ་དང་ལེགས་པར་མ་སྨིན་པའི་ཤིང་ཏོག་རྣམས་ཁྱེར་ཡོང་ནས་གསོལ་དུ་འཇུག་པས། འདི་ལྟར་ན་ཁོང་གཉིས་ཡུན་རིང་པོར་བཞུགས་མི་ཐུབ་པས། ངས་ཁོང་བཀག་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས། དེ་ནས་ཁོང་ལ་བོས་ཏེ་ “དགའ་བོ། ད་ནས་བཟུང་ཤིང་ཏོག་བཏུས་ནས་ང་མ་སླེབས་བར་དུ་སྒུགས་ཤིག ང་ཚོ་གཉིས་ཀས་མཉམ་དུ་ཕ་མ་གཉིས་ལ་གསོལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས། དེ་ལྟར་གསུངས་ཀྱང་རང་གི་བསོད་ནམས་ལ་རེ་བས་ཁོང་གི་བཀའ་བཞིན་མ་བྱས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཁོང་བསྙེན་བཀུར་ལ་བྱོན་པ་ན། “ཁྱོད་ཀྱིས་མཁས་པའི་ཚིག་ལ་མི་ཉན་པས། ང་ནི་ཕུ་བོ་ཡིན་ལ། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱང་ངའི་ཁུར་ཡིན། ངས་ཉིད་ཀྱིས་བསྙེན་བཀུར་བྱ་ཡི། ཁྱོད་འདི་ནས་གཞན་དུ་སོང་ཞིག་”ཅེས་གསུངས་ཏེ་སེ་གོལ་གཏོགས་སོ། ། โส เตน ปณามิโต ตตฺถ ฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ตํ วนฺทิตฺวา มาตาปิตูนํ ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา อตฺตโน ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา กสิณํ [Pg.206] โอโลเกตฺวา ตํทิวสเมว อฏฺฐ จ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘กึ นุ โข อหํ สิเนรุปาทโต รตนวาลุกํ อาหริตฺวา มม ภาตุ ปณฺณสาลาปริเวณํ อากิริตฺวา ขมาเปสฺสามิ, อุทาหุ อโนตตฺตโต อุทกํ อาหริตฺวา ขมาเปสฺสามิ? อถ วา เม ภาตา เทวตาวเสน ขเมยฺย, จตฺตาโร มหาราชาโน สกฺกญฺจ เทวราชานํ อาเนตฺวา ขมาเปสฺสามิ, เอวํ ปน น โสภิสฺสติ, อยํ โข มโนโช พฺรหฺมวฑฺฒนราชา สกลชมฺพุทีเป อคฺคราชา, ตํ อาทึ กตฺวา สพฺเพ ราชาโน อาเนตฺวา ขมาเปสฺสามิ, เอวํ สนฺเต มม ภาตุ คุโณ สกลชมฺพุทีปํ อวตฺถริตฺวา คมิสฺสติ, จนฺโท วิย สูริโย วิย จ ปญฺญายิสฺสตี’’ติ. ཁོང་གིས་བསྐྲད་པས་དེར་སྡོད་མ་ནུས་པར། ཁོང་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་ཕ་མ་གཉིས་ལ་དོན་དེ་བརྗོད་དེ། རང་གི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་ཞུགས་ནས་ཟད་པར་ལ་དམིགས་ཏེ། ཉིན་དེ་ཉིད་ལ་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་མངོན་ཤེས་ལྔ་བསྐྱེད་ནས་འདི་ལྟར་བསམས། “ངས་རི་རབ་ཀྱི་རྩ་བ་ནས་རིན་པོ་ཆེའི་བྱེ་མ་ཁྱེར་ཡོང་སྟེ་ངའི་ཕུ་བོའི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུའི་ར་བར་གཏོར་ནས་བཟོད་པར་གསོལ་ལམ། ཡང་ན་མ་དྲོས་པའི་མཚོ་ནས་ཆུ་ཁྱེར་ཡོང་ནས་བཟོད་པར་གསོལ་ལམ། ཡང་ན་ངའི་ཕུ་བོས་ལྷའི་དབང་གིས་བཟོད་པར་བཞེས་པར་བྱ་སྟེ། རྒྱལ་ཆེན་བཞི་དང་ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་ཁྱེར་ཡོང་ནས་བཟོད་པར་གསོལ་ལམ། འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་ན་མི་མཛེས་པས། འཛམ་བུའི་གླིང་ཀུན་གྱི་རྒྱལ་པོ་མཆོག་ཡིད་མཐུན་ཚངས་འཕེལ་རྒྱལ་པོ་འདི་ཉིད་ཐོག་མ་བྱས་ཏེ་རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་ཁྱེར་ཡོང་ནས་བཟོད་པར་གསོལ་ལོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ན་ངའི་ཕུ་བོའི་ཡོན་ཏན་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཀུན་ལ་ཁྱབ་པར་འགྱུར་ཞིང་། ཉི་མ་དང་ཟླ་བ་བཞིན་དུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་མོ། ། โส ตาวเทว อิทฺธิยา คนฺตฺวา พฺรหฺมวฑฺฒนนคเร ตสฺส รญฺโญ นิเวสนทฺวาเร โอตริตฺวา ‘‘เอโก ตาปโส ตุมฺเห ทฏฺฐุกาโม’’ติ รญฺโญ อาโรจาเปตฺวา เตน กโตกาโส ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อหํ อตฺตโน พเลน สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ คเหตฺวา ตว ทสฺสามี’’ติ. ‘‘กถํ ปน ตุมฺเห, ภนฺเต, สกลชมฺพุทีเป รชฺชํ คเหตฺวา ทสฺสถา’’ติ? ‘‘มหาราช, กสฺสจิ วธจฺเฉทํ อกตฺวา อตฺตโน อิทฺธิยาว คเหตฺวา ทสฺสามี’’ติ มหติยา เสนาย สทฺธึ ตํ อาทาย โกสลรฏฺฐํ คนฺตฺวา นครสฺส อวิทูเร ขนฺธาวารํ นิเวเสตฺวา ‘‘ยุทฺธํ วา โน เทตุ, วเส วา วตฺตตู’’ติ โกสลรญฺโญ ทูตํ ปาเหสิ. เตน กุชฺฌิตฺวา ยุทฺธสชฺเชน หุตฺวา นิกฺขนฺเตน สทฺธึ ยุทฺเธ อารทฺเธ อตฺตโน อิทฺธานุภาเวน ยถา ทฺวินฺนํ เสนานํ ปีฬนํ น โหติ, เอวํ กตฺวา ยถา จ โกสลราชา ตสฺส วเส วตฺตติ, เอวํ วจนปฏิวจนหรเณหิ สํวิทหิ. เอเตนุปาเยน สกลชมฺพุทีเป ราชาโน ตสฺส วเส วตฺตาเปสิ. ཁོང་གིས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་བྱོན་ནས་ཚངས་འཕེལ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྒྱལ་པོ་དེའི་ཕོ་བྲང་གི་སྒོ་དྲུང་དུ་བབས་ཏེ། “དཀའ་ཐུབ་པ་ཞིག་གིས་ཁྱེད་ཉིད་མཇལ་བར་འདོད་དོ་”ཞེས་རྒྱལ་པོ་ལ་ཞུས་ཤིང་། རྒྱལ་པོས་གནང་བ་ཐོབ་པ་ན་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་ཕེབས་ཏེ། “ངས་རང་གི་མཐུས་འཛམ་བུའི་གླིང་ཀུན་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་ནས་ཁྱེད་ལ་དབུལ་ལོ་”ཞེས་གསུངས། “བཙུན་པ་ལགས། ཁྱེད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འཛམ་བུའི་གླིང་ཀུན་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་ནས་དབུལ་བར་མཛད་དམ་”ཞེས་ཞུས་པ་ན། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། སུ་ལའང་གསོད་གཏུབ་མི་བྱེད་པར་རང་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ཁོ་ནས་བཟུང་སྟེ་དབུལ་ལོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། དམག་ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་བཅས་ཁོང་ཁྲིད་དེ་ཀོ་ས་ལའི་ཡུལ་དུ་བྱོན་ནས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་དམག་སྒར་བཏབ་སྟེ། “ང་ཚོ་ལ་གཡུལ་སྤྲོད་དམ། ཡང་ན་མངའ་འོག་ཏུ་འདུ་བར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་ལ་ཕོ་ཉ་བཏང་ངོ་། །དེས་ཁྲོས་ཏེ་གཡུལ་འགྱེད་པར་གྲ་སྒྲིག་བྱས་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པ་དང་གཡུལ་འགྱེད་པ་ན། རང་གི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མཐུ་ལས་དམག་དཔུང་གཉིས་ཀ་ལ་གནོད་པ་མི་འབྱུང་བར་བྱས་ཤིང་། ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་རང་གི་མངའ་འོག་ཏུ་འདུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་གཏམ་དང་ལན་གཏམ་གྱི་སྒོ་ནས་བཀོད་སྒྲིག་བྱས། ཐབས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་རང་གི་མངའ་འོག་ཏུ་བཅུག་གོ ། โส เตน ปริตุฏฺโฐ นนฺทปณฺฑิตํ อาห – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเหหิ ยถา มยฺหํ ปฏิญฺญาตํ, ตถา กตํ, พหูปการา เม ตุมฺเห, กิมหํ ตุมฺหากํ กริสฺสามิ, อหญฺหิ เต สกลชมฺพุทีเป อุปฑฺฒรชฺชมฺปิ ทาตุํ อิจฺฉามิ, กิมงฺคํ ปน หตฺถิอสฺสรถมณิมุตฺตาปวาฬรชตสุวณฺณทาสิทาสปริชนปริจฺเฉท’’นฺติ? ตํ สุตฺวา นนฺทปณฺฑิโต ‘‘น เม เต, มหาราช, รชฺเชน อตฺโถ, นาปิ หตฺถิยานาทีหิ, อปิ จ โข เต รฏฺเฐ อสุกสฺมึ นาม อสฺสเม มม มาตาปิตโร ปพฺพชิตฺวา วสนฺติ. ตฺยาหํ อุปฏฺฐหนฺโต เอกสฺมึ [Pg.207] อปราเธ มม เชฏฺฐภาติเกน โสณปณฺฑิเตน นาม มเหสินา ปณามิโต, สฺวาหํ ตํ อาทาย ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ขมาเปสฺสามิ, ตสฺส เม ตฺวํ ขมาปเน สหาโย โหหี’’ติ. ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา จตุวีสติอกฺโขภนี ปริมาณาย เสนาย ปริวุโต เอกสตราชูหิ สทฺธึ นนฺทปณฺฑิตํ ปุรกฺขตฺวา ตํ อสฺสมปทํ ปตฺวา จตุรงฺคุลปฺปเทสํ มุญฺจิตฺวา อากาเส ฐิเตน กาเชน อโนตตฺตโต อุทกํ อาหริตฺวา ปานียํ ปฏิสาเมตฺวา ปริเวณํ สมฺมชฺชิตฺวา มาตาปิตูนํ อาสนฺนปฺปเทเส นิสินฺนํ ฌานรติสมปฺปิตํ มหาสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา นนฺทปณฺฑิโต นํ ขมาเปสิ. มหาสตฺโต นนฺทปณฺฑิตํ มาตรํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา อตฺตนา ยาวชีวํ ปิตรํ ปฏิชคฺคิ. เตสํ ปน ราชูนํ – རྒྱལ་པོ་དེས་ཤིན་ཏུ་མགུ་བར་གྱུར་ཏེ་མཁས་པ་དགའ་བོ་ལ་ “བཙུན་པ་ལགས། ཁྱེད་ཀྱིས་ང་ལ་ཇི་ལྟར་དམ་བཅས་པ་བཞིན་དུ་མཛད་པས། ཁྱེད་ནི་ང་ལ་བཀའ་དྲིན་ཤིན་ཏུ་ཆེའོ། །ངས་ཁྱེད་ལ་ཅི་ཞིག་བྱ་སྟེ། ངས་ཁྱེད་ལ་འཛམ་བུའི་གླིང་ཕྱེད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱང་དབུལ་བར་འདོད་ན། གླང་པོ་ཆེ་དང་། རྟ་དང་། ཤིང་རྟ་དང་། ནོར་བུ་དང་། མུ་ཏིག་དང་། བྱུ་རུ་དང་། དངུལ་དང་། གསེར་དང་། བྲན་ཕོ་བྲན་མོ་དང་། འཁོར་གཡོག་གི་བྱེ་བྲག་རྣམས་ལྟ་ཅི་སྨོས་”ཞེས་ཞུས། དེ་གསན་ནས་མཁས་པ་དགའ་བོས་ “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ང་ལ་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་དགོས་པ་མེད། གླང་པོ་ཆེའི་བཞོན་པ་སོགས་ཀྱིས་ཀྱང་མི་དགོས། འོན་ཀྱང་ཁྱེད་ཀྱི་རྒྱལ་ཁམས་ཀྱི་གནས་ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་གི་ཀུན་དགའ་ར་བར་ངའི་ཕ་མ་གཉིས་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་བཞུགས་ཡོད། ངས་ཁོང་གཉིས་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་སྐབས་སུ་ཉེས་པ་གཅིག་གི་རྐྱེན་གྱིས་ངའི་ཕུ་བོ་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་མཁས་པ་གསེར་ལྡན་གྱིས་བསྐྲད་པས། ངས་ཁྱེད་ཁྲིད་དེ་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་བཟོད་པར་གསོལ་བར་བྱ་ན། ཁྱེད་ཀྱིས་ང་ལ་བཟོད་པར་གསོལ་བའི་གྲོགས་མཛོད་ཅིག་”ཅེས་གསུངས། རྒྱལ་པོས་ “ལེགས་སོ་”ཞེས་ཁས་བླངས་ཏེ། དམག་ཚོགས་འཁྲུག་པ་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་དང་བཅས་པའི་དམག་གིས་བསྐོར་ཞིང་། རྒྱལ་པོ་བརྒྱ་རྩ་གཅིག་དང་ལྷན་དུ་མཁས་པ་དགའ་བོ་མདུན་དུ་བསུས་ཏེ་ཀུན་དགའ་ར་བའི་གནས་དེར་ཕེབས། སོར་བཞིའི་ས་མ་གཏོགས་ནམ་མཁའ་ལ་གནས་པའི་ལུས་ཀྱིས་མ་དྲོས་པའི་མཚོ་ནས་ཆུ་ཁྱེར་ཡོང་སྟེ་བཏུང་ཆུ་བསྒྲུབས་ཤིང་། ར་བ་ཕྱགས་ཏེ། ཕ་མའི་ཉེ་འཁོར་དུ་བཞུགས་ཤིང་བསམ་གཏན་གྱི་བདེ་བ་ལ་གཞོལ་བའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་ནས། མཁས་པ་དགའ་བོས་ཁོང་ལ་བཟོད་པར་གསོལ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མཁས་པ་དགའ་བོ་ལ་མ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་དུ་བཅུག་ཅིང་། རང་ཉིད་ཀྱིས་ཚེ་གང་པོར་ཕ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས། རྒྱལ་པོ་དེ་དག་ལ་ནི་— ‘‘อานนฺโท จ ปโมโท จ, สทา หสิตกีฬิตํ; มาตรํ ปริจริตฺวาน, ลพฺภเมตํ วิชานตา. “དགའ་བ་དང་ནི་རབ་ཏུ་དག། །རྟག་ཏུ་རྩེད་འཇོ་དགོད་པ་རྣམས། །མ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་པ་ལས། །ཤེས་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་འགྱུར། །” ‘‘อานนฺโท จ ปโมโท จ, สทา หสิตกีฬิตํ; ปิตรํ ปริจริตฺวาน, ลพฺภเมตํ วิชานโต. “དགའ་བ་དང་ནི་རབ་ཏུ་དག། །རྟག་ཏུ་རྩེད་འཇོ་དགོད་པ་རྣམས། །ཕ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་པ་ལས། །ཤེས་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་འགྱུར། །” ‘‘ทานญฺจ เปยฺยวชฺชญฺจ, อตฺถจริยา จ ยา อิธ; สมานตฺตตา จ ธมฺเมสุ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ; เอเต โข สงฺคหา โลเก, รถสฺสาณีว ยายโต. “སྦྱིན་པ་དང་ནི་སྙན་པར་སྨྲ། །འཇིག་རྟེན་འདི་ན་དོན་སྤྱོད་དང་། །ཆོས་རྣམས་ལ་ནི་དོན་མཐུན་ཉིད། །དེ་དང་དེ་ལ་ཅི་རིགས་པར། །འདི་དག་འཇིག་རྟེན་བསྡུ་བ་སྟེ། །ཤིང་རྟ་འགྲོ་བའི་གཟེར་བཞིན་ནོ། །” ‘‘เอเต จ สงฺคหา นาสฺสุ, น มาตา ปุตฺตการณา; ลเภถ มานํ ปูชํ วา, ปิตา วา ปุตฺตการณา. “གལ་ཏེ་བསྡུ་བའི་དངོས་འདི་མེད། །མ་ཡིས་བུ་ཡི་རྒྱུ་ལས་ནི། །བཀུར་སྟི་མཆོད་པ་ཐོབ་མི་འགྱུར། །ཕ་ཡང་བུ་ཡི་རྒྱུ་ལས་མིན། །” ‘‘ยสฺมา จ สงฺคหา เอเต, สมฺมเปกฺขนฺติ ปณฺฑิตา; ตสฺมา มหตฺตํ ปปฺโปนฺติ, ปาสํสา จ ภวนฺติ เต. “གང་ཕྱིར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི། །བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་འདི་དག་ལ། །ཡང་དག་ཉིད་དུ་གཟིགས་པའི་ཕྱིར། །དེ་ཕྱིར་ཆེན་པོའི་གོ་འཕང་ཐོབ། །དེ་དག་བསྔགས་པར་འོས་པའང་ཡིན། །” ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร; อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ, ปชาย อนุกมฺปกา. “ཕ་མ་གཉིས་ནི་ཚངས་པ་སྟེ། །སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད། །བུ་ཚ་རྣམས་ཀྱི་སྦྱིན་གནས་ཏེ། །སྐྱེ་དགུ་རྣམས་ལ་སྙིང་བརྩེ་བའོ། །” ‘‘ตสฺมา หิ เน นมสฺเสยฺย, สกฺกเรยฺย จ ปณฺฑิโต; อนฺเนน อถ ปาเนน, วตฺเถน สยเนน จ; อุจฺฉาทเนน นฺหาปเนน, ปาทานํ โธวเนน จ. “དེ་ཕྱིར་མཁས་པས་དེ་དག་ལ། །ཕྱག་འཚལ་མཆོད་པར་བྱ་བ་སྟེ། །ཟས་དང་བཏུང་བ་དག་དང་ནི། །གོས་དང་མལ་ཆ་དག་གིས་དང་། །བསྐུ་མཉེ་བྱེད་དང་ཁྲུས་བྱེད་དང་། །ཞབས་བཀྲུ་བ་དག་གིས་ཀྱང་ངོ་། །” ‘‘ตาย นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา; อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๐.๑๗๖-๑๘๓) – “ཕ་མ་གཉིས་ལ་བསྙེན་བཀུར་བའི། །བྱ་བ་དེ་ཡིས་མཁས་པ་རྣམས། །ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་བསྔགས་འགྱུར་ཞིང་། །ཤི་ནས་མཁའ་ལ་དགའ་བར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། พุทฺธลีฬาย [Pg.208] ธมฺมํ เทเสสิ, ตํ สุตฺวา สพฺเพปิ เต ราชาโน สพลกายา ปสีทึสุ. อถ เน ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ทานาทีสุ อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ โอวทิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. เต สพฺเพปิ ธมฺเมน รชฺชํ กาเรตฺวา อายุปริโยสาเน เทวนครํ ปูรยึสุ. โพธิสตฺโต ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มาตรํ ปฏิชคฺคาหี’’ติ มาตรํ นนฺทปณฺฑิตํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา อตฺตนา ยาวชีวํ ปิตรํ ปฏิชคฺคิ. เต อุโภปิ อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลกปรายนา อเหสุํ. སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྒེག་ཉམས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པས། དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་འཁོར་དང་བཅས་པ་དད་པར་གྱུར། དེ་ནས་ཁོང་རྣམས་བསླབ་པ་ལྔ་ལ་བཀོད་དེ། “སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བག་ཡོད་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་གདམས་ནས་བཏང་ངོ་། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཆོས་བཞིན་དུ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ནས་ཚེའི་མཐར་ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་གང་བར་བྱས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “ད་ནས་བཟུང་མ་ལ་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་མ་ནི་མཁས་པ་དགའ་བོ་ལ་གཏད་དེ། རང་ཉིད་ཀྱིས་ཚེ་གང་པོར་ཕ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས། ཁོང་གཉིས་ཀའང་ཚེའི་མཐར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་གཤེགས་སོ། ། ตทา มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ, นนฺทปณฺฑิโต อานนฺทตฺเถโร, มโนโช ราชา สาริปุตฺตตฺเถโร, เอกสตราชาโน อสีติมหาเถรา เจว อญฺญตรเถรา จ, จตุวีสติอกฺโขภนีปริสา พุทฺธปริสา, โสณปณฺฑิโต โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཕ་མ་གཉིས་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོའི་རིགས་རྣམས་ཡིན་ལ། མཁས་པ་དགའ་བོ་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་ཡིན། ཡིད་མཐུན་རྒྱལ་པོ་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ཡིན། རྒྱལ་པོ་བརྒྱ་རྩ་གཅིག་ནི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཅུ་དང་གནས་བརྟན་གཞན་རྣམས་ཡིན། དམག་ཚོགས་འཁྲུག་པ་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞིའི་འཁོར་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་ཡིན། མཁས་པ་གསེར་ལྡན་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ཡིན་ནོ། ། ตสฺส กิญฺจาปิ สาติสยา เนกฺขมฺมปารมี, ตถาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เสสปารมิโย จ นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา อจฺจนฺตเมว กาเมสุ อนเปกฺขตา, มาตาปิตูสุ ติพฺโพ สคารวสปฺปติสฺสภาโว, มาตาปิตุอุปฏฺฐาเนน อติตฺติ, สติปิ เนสํ อุปฏฺฐาเน สพฺพกาลํ สมาปตฺติวิหาเรหิ วีตินามนนฺติ เอวมาทโย มหาสตฺตสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. ཁོང་གི་ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཞིག་ཡིན་མོད་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་རྟོགས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདོད་པ་རྣམས་ལ་གཏན་ནས་རེ་བ་མེད་པ་དང་། ཕ་མ་གཉིས་ལ་གུས་པ་དང་བཅས་པའི་བསྙེན་བཀུར་དྲག་པོ་དང་། ཕ་མའི་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་མི་ངོམས་པ་དང་། ཁོང་གཉིས་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་བཞིན་དུའང་དུས་རྟག་ཏུ་སྙོམས་འཇུག་གི་གནས་པས་དུས་འདའ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། โสณปณฺฑิตจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. མཁས་པ་གསེར་ལྡན་གྱི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། เนกฺขมฺมปารมี นิฏฺฐิตา. ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྫོགས་སོ། ། ๖. เตมิยจริยาวณฺณนา ༦. ཏེ་མི་ཡའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๔๘. ฉฏฺเฐ กาสิราชสฺส อตฺรโชติ กาสิรญฺโญ อตฺรโช ปุตฺโต ยทา โหมิ, ตทา มูคปกฺโขติ นาเมน, เตมิโยติ วทนฺติ มนฺติ เตมิโยติ นาเมน มูคปกฺขวตาธิฏฺฐาเนน ‘‘มูคปกฺโข’’ติ มาตาปิตโร อาทึ กตฺวา สพฺเพว มํ วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. มหาสตฺตสฺส หิ ชาตทิวเส สกลกาสิรฏฺเฐ เทโว วสฺสิ, ยสฺมา จ โส รญฺโญ เจว อมจฺจาทีนญฺจ หทยํ อุฬาเรน ปีติสิเนเหน เตมยมาโน อุปฺปนฺโน, ตสฺมา ‘‘เตมิยกุมาโร’’ติ นามํ อโหสิ. ༤༨. དྲུག་པ་ལ། “ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་”ཞེས་པ་ནི་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོའི་རང་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ་ང་ཉིད་ཡིན་པའི་ཚེ། “ལྐུགས་པ་ཞ་བོ་”ཞེས་པའི་མིང་དང་། “ཏེ་མི་ཡ་ཞེས་བརྗོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཏེ་མི་ཡ་ཞེས་པའི་མིང་གིས་ལྐུགས་པ་དང་ཞ་བོའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་གྱིས་ “ལྐུགས་པ་ཞ་བོ་”ཞེས་ཕ་མ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ང་ལ་བརྗོད་པའི་འབྲེལ་བ་ཡིན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྐུ་བལྟམས་པའི་ཉིན་མོར་ཀཱ་ཤིའི་ཡུལ་ཀུན་ཏུ་ཆར་བབས་ཤིང་། ཁོང་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་བློན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཐུགས་ལ་རྒྱ་ཆེན་པོའི་དགའ་བའི་བརྩེ་བས་བརླན་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་སྐུ་འཁྲུངས་པའི་ཕྱིར། “གཞོན་ནུ་ཏེ་མི་ཡ་”ཞེས་པའི་མཚན་དུ་གྱུར་ཏོ། ། ๔๙. โสฬสิตฺถิสหสฺสานนฺติ [Pg.209] โสฬสนฺนํ กาสิรญฺโญ อิตฺถาคารสหสฺสานํ. น วิชฺชติ ปุโมติ ปุตฺโต น ลพฺภติ. น เกวลญฺจ ปุตฺโต เอว, ธีตาปิสฺส นตฺถิ เอว. อโหรตฺตานํ อจฺจเยน, นิพฺพตฺโต อหเมกโกติ อปุตฺตกสฺเสว ตสฺส รญฺโญ พหูนํ สํวจฺฉรานํ อตีตตฺตา อเนเกสํ อโหรตฺตานํ อปคมเนน สกฺกทตฺติโย อหเมกโกว โพธิปริเยสนํ จรมาโน, ตทา ตสฺส ปุตฺโต หุตฺวา อุปฺปนฺโนติ สตฺถา วทติ. ༤༩. “བུད་མེད་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་དྲུག་”ཅེས་པ་ནི་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་དྲུག་གོ །“སྐྱེས་པ་མི་མངའ་”ཞེས་པ་ནི་བུ་མ་རྙེད་པའོ། །བུ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར་བུ་མོའང་མེད་དོ། །“ཉིན་མཚན་འདས་པ་ལས། །ང་གཅིག་པུ་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་བུ་མེད་པའི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་ལོ་མང་པོ་འདས་ཤིང་ཉིན་མཚན་མང་པོ་ཞིག་འདས་པ་ལས། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་གནང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཚོལ་བར་སྤྱོད་པའི་ང་གཅིག་པུ་ཉིད་དེའི་ཚེ་ཁོང་གི་བུར་སྐྱེས་སོ་ཞེས་སྟོན་པས་གསུངས་སོ། ། ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อตีเต พาราณสิยํ กาสิราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตสฺส โสฬสสหสฺสา อิตฺถิโย อเหสุํ. ตาสุ เอกาปิ ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา น ลภติ. นาครา ‘‘อมฺหากํ รญฺโญ วํสานุรกฺขโก เอโกปิ ปุตฺโต นตฺถี’’ติ วิปฺปฏิสารี ชาตา สนฺนิปติตฺวา ราชานํ ‘‘ปุตฺตํ ปตฺเถหี’’ติ อาหํสุ. ราชา โสฬสสหสฺสา อิตฺถิโย ‘‘ปุตฺตํ ปตฺเถถา’’ติ อาณาเปสิ. ตา จนฺทาทีนํ อุปฏฺฐานาทีนิ กตฺวา ปตฺเถนฺติโยปิ น ลภึสุ. อคฺคมเหสี ปนสฺส มทฺทราชธีตา จนฺทาเทวี นาม สีลสมฺปนฺนา อโหสิ. ราชา ‘‘ตฺวมฺปิ ปุตฺตํ ปตฺเถหี’’ติ อาห. สา ปุณฺณมทิวเส อุโปสถิกา หุตฺวา อตฺตโน สีลํ อาวชฺเชตฺวา ‘‘สจาหํ อขณฺฑสีลา, อิมินา เม สจฺเจน ปุตฺโต อุปฺปชฺชตู’’ติ สจฺจกิริยมกาสิ. ตสฺสา สีลเตเชน สกฺกสฺส อาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา ‘‘จนฺทาเทวิยา ปุตฺตปฏิลาภสฺส อุปายํ กริสฺสามี’’ติ ตสฺสา อนุจฺฉวิกํ ปุตฺตํ อุปธาเรนฺโต โพธิสตฺตํ ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จวิตฺวา อุปริเทวโลเก อุปฺปชฺชิตุกามํ ทิสฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘สมฺม, ตยิ มนุสฺสโลเก อุปฺปนฺเน ปารมิโย จ เต ปูเรสฺสนฺติ, มหาชนสฺส จ วุฑฺฒิ ภวิสฺสติ, อยํ กาสิรญฺโญ จนฺทา นาม อคฺคมเหสี ปุตฺตํ ปตฺเถติ, ตสฺสา กุจฺฉิยํ อุปฺปชฺชาหี’’ติ อาห. དེ་ལ་འདི་ནི་སྔོན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་དེ། འདས་པའི་དུས་སུ་ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས། ཁོང་ལ་བཙུན་མོ་ཁྲི་དྲུག་སྟོང་ཡོད། དེ་དག་ལས་གཅིག་ལའང་བུ་དང་བུ་མོ་མ་སྐྱེས། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱིས་“ངེད་ཅག་གི་རྒྱལ་པོའི་གདུང་རྒྱུད་སྐྱོང་བའི་བུ་གཅིག་ཀྱང་མེད་དོ་”ཞེས་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ཏེ་འདུས་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ། “སྲས་ཤིག་གསོལ་བར་མཛོད།” ཅེས་ཞུས། རྒྱལ་པོས་བཙུན་མོ་ཁྲི་དྲུག་སྟོང་པོ་ལ། “སྲས་ཤིག་གསོལ་བར་གྱིས་ཤིག” ཅེས་བཀའ་བསྩལ། དེ་དག་གིས་ཟླ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཆོད་པ་བྱས་ཏེ་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་མ་ཐོབ། འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་བཙུན་མོ་དམ་པ་མདྡ་རྒྱལ་པོའི་སྲས་མོ་ཙནྡྲཱ་དེ་བཱི་ཞེས་བྱ་བ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡོད། རྒྱལ་པོས་མོ་ལ། “ཁྱོད་ཀྱང་སྲས་ཤིག་གསོལ་བར་གྱིས།” ཞེས་སྨྲས། མོས་ཉ་གང་བའི་ཉིན་གསོ་སྦྱོང་བླངས་ཏེ་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བསམས་ནས། “གལ་ཏེ་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ཉམས་པ་ཡིན་ན། བདེན་པ་འདིས་བདག་ལ་བུ་ཞིག་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་བདེན་ཚིག་བརྗོད། མོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མཐུས་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་སྟན་ཚ་བོར་གྱུར། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བརྟགས་པས་རྒྱུ་རྐྱེན་དེ་ཤེས་ནས། “བདག་གིས་ཙནྡྲཱ་དེ་བཱི་ལ་བུ་ཐོབ་པའི་ཐབས་ཤིག་བྱའོ་”ཞེས་མོ་དང་འཚམ་པའི་བུ་ཞིག་བཙལ་བར། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་སྐྱེས་ནས་དེར་ཚེ་ཚད་མ་རྫོགས་ཀྱི་བར་དུ་གནས་ཏེ། དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ནས་ལྷ་ཡུལ་གོང་མ་ཞིག་ཏུ་སྐྱེ་བར་བཞེད་པ་གཟིགས་ནས། ཁོང་གི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་“གྲོགས་པོ། ཁྱོད་མི་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་ན་ཁྱོད་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱང་རྫོགས་པར་འགྱུར་ལ། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལའང་ཕན་པ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་དམ་པ་ཙནྡྲཱ་ཞེས་བྱ་བ་འདིས་སྲས་ཤིག་གསོལ་བར་བྱེད་ན། མོའི་མངལ་དུ་སྐྱེ་བར་མཛོད་ཅིག” ཅེས་སྨྲས། โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตสฺสา กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ตสฺส สหายา ปญฺจสตา เทวปุตฺตา ขีณายุกา เทวโลกา จวิตฺวา ตสฺเสว รญฺโญ อมจฺจภริยานํ กุจฺฉีสุ ปฏิสนฺธึ คณฺหึสุ. เทวี คพฺภสฺส ปติฏฺฐิตภาวํ ญตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา คพฺภปริหารํ ทาเปสิ. สา ปริปุณฺณคพฺภา ธญฺญปุญฺญลกฺขณสมฺปนฺนํ ปุตฺตํ วิชายิ. ตํทิวสเมว อมจฺจเคเหสุ [Pg.210] ปญฺจกุมารสตานิ วิชายึสุ. อุภยมฺปิ สุตฺวา ราชา ‘‘มม ปุตฺตสฺส ปริวารา เอเต’’ติ ปญฺจนฺนํ ทารกสตานํ ปญฺจธาติสตานิ เปเสตฺวา กุมารปสาธนานิ จ เปเสสิ. มหาสตฺตสฺส ปน อติทีฆาทิโทสวิวชฺชิตา อลมฺพตฺถนา มธุรถญฺญา จตุสฏฺฐิธาติโย ทตฺวา มหนฺตํ สกฺการํ กตฺวา จนฺทาเทวิยาปิ วรํ อทาสิ. สา คหิตกํ กตฺวา ฐเปสิ. ทารโก มหตา ปริวาเรน วฑฺฒติ. อถ นํ เอกมาสิกํ อลงฺกริตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ อานยึสุ. ราชา ปิยปุตฺตํ โอโลเกตฺวา อาลิงฺคิตฺวา องฺเก นิสีทาเปตฺวา รมยมาโน นิสีทิ. ཁོང་གིས་“ལེགས་སོ་”ཞེས་ཁས་བླངས་ཏེ་མོའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར། ཁོང་གི་གྲོགས་པོ་ལྷའི་བུ་ལྔ་བརྒྱ་ཚེ་ཟད་དེ་ལྷ་ཡུལ་ནས་ཤི་འཕོས་ནས། རྒྱལ་པོ་དེ་ཉིད་ཀྱི་བློན་པོའི་ཆུང་མ་རྣམས་ཀྱི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར། ལྷ་མོས་མངལ་ཆགས་པ་ཤེས་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྙད། རྒྱལ་པོས་མངལ་གྱི་སྐྱོབ་གསོ་བསྩལ། མོ་མངལ་གྱི་དུས་རྫོགས་ནས་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་མཚན་དང་ལྡན་པའི་བུ་ཞིག་བཙས། ཉིན་དེ་ཉིད་ལ་བློན་པོའི་ཁྱིམ་རྣམས་སུའང་བུ་ལྔ་བརྒྱ་བཙས། གཉིས་ཀ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས་“འདི་དག་ནི་བདག་གི་བུའི་འཁོར་རོ་”ཞེས་བྱིས་པ་ལྔ་བརྒྱ་པོ་དེ་དག་ལ་མ་མ་ལྔ་བརྒྱ་དང་བྱིས་པའི་རྒྱན་ཆ་རྣམས་བཏང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་ནི་ཧ་ཅང་རིང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་ཞིང་། ནུ་མ་མ་འཕྱང་བ་དང་། ནུ་ཞོ་མངར་བ་དང་ལྡན་པའི་མ་མ་དྲུག་ཅུ་རྩ་བཞི་བསྐོས་ཏེ། བཀུར་སྟི་ཆེན་པོ་བྱས་ནས་ཙནྡྲཱ་དེ་བཱི་ལའང་གནང་སྦྱིན་བསྩལ། མོས་དེ་བླངས་ཏེ་བཞག བྱིས་པ་དེ་འཁོར་མང་པོ་དང་བཅས་ཏེ་འཚར་ལོངས་བྱུང་། དེ་ནས་ཁོང་ཟླ་བ་གཅིག་ལོན་པ་ན་བརྒྱན་ཏེ་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་བསུས། རྒྱལ་པོས་སྙིང་དུ་སྡུག་པའི་བུ་ལ་བལྟས་ཏེ་འཁྱུད་ནས་པང་དུ་བཞག་སྟེ་རྩེ་ཞིང་བཞུགས། ๕๐. ตสฺมึ ขเณ จตฺตาโร โจรา อานีตา. ราชา เตสุ เอกสฺส สกณฺฏกาหิ กสาหิ ปหารสหสฺสํ อาณาเปสิ, เอกสฺส สงฺขลิกาย พนฺธิตฺวา พนฺธนาคารปฺปเวสนํ, เอกสฺส สรีเร สตฺติปฺปหารทานํ, เอกสฺส สูลาโรปนํ. มหาสตฺโต ปิตุ กถํ สุตฺวา สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา ‘‘อโห มม ปิตา รชฺชํ นิสฺสาย ภาริยํ นิรยคามิกมฺมํ กโรตี’’ติ จินฺเตสิ. ปุนทิวเส นํ เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา อลงฺกตสิริสยเน นิปชฺชาเปสุํ. ༥༠. སྐབས་དེར་ཇག་པ་བཞི་ཁྲིད་དེ་བྱུང་། རྒྱལ་པོས་དེ་དག་ལས་གཅིག་ལ་ཚེར་མ་ཅན་གྱི་ལྕག་གིས་ལྕག་ཚན་སྟོང་གཞུ་བར་བཀའ་བསྩལ། གཅིག་ནི་ལྕགས་སྒྲོག་གིས་བཅིངས་ཏེ་བཙོན་རར་འཇུག་པར་བཀའ་བསྩལ། གཅིག་གི་ལུས་ལ་མདུང་གིས་གཟེར་བར་བཀའ་བསྩལ། གཅིག་ནི་གསལ་ཤིང་ལ་གཟུག་པར་བཀའ་བསྩལ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཕའི་ཚིག་དེ་ཐོས་ནས་སྐྱོ་ཤས་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། “ཀྱེ་ཧུད། བདག་གི་ཕས་རྒྱལ་སྲིད་ལ་བརྟེན་ནས་དམྱལ་བར་འགྲོ་བའི་ལས་ལྕི་མོ་འདི་འདྲ་བྱེད་དོ་”ཞེས་བསམས། ཉིན་རྗེས་མ་དེར་ཁོང་གདུགས་དཀར་པོའི་འོག་གི་བརྒྱན་པའི་གཟིམ་ཁྲི་བཟང་པོ་ལ་ཉལ་དུ་བཅུག โส โถกํ นิทฺทายิตฺวา ปฏิพุทฺโธ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา เสตจฺฉตฺตํ โอโลเกนฺโต มหนฺตํ สิริวิภวํ ปสฺสิ. อถสฺส ปกติยาปิ สํเวคปฺปตฺตสฺส อติเรกตรํ ภยํ อุปฺปชฺชิ. โส ‘‘กุโต นุ โข อหํ อิมํ ราชเคหํ อาคโต’’ติ อุปธาเรนฺโต ชาติสฺสรญาเณน เทวโลกโต อาคตภาวํ ญตฺวา ตโต ปรํ โอโลเกนฺโต อุสฺสทนิรเย ปกฺกภาวํ ปสฺสิ. ตโต ปรํ โอโลเกนฺโต ตสฺมึเยว นคเร ราชภาวํ ปสฺสิ. อถ โส ‘‘อหํ วีสติวสฺสานิ รชฺชํ กาเรตฺวา อสีติวสฺสสหสฺสานิ อุสฺสทนิรเย ปจฺจึ, อิทานิ ปุนปิ อิมสฺมึ โจรเคเห นิพฺพตฺโตสฺมิ, ปิตาปิ เม หิยฺโย จตูสุ โจเรสุ อานีเตสุ ตถารูปํ ผรุสํ นิรยสํวตฺตนิกํ กถํ กเถสิ. น เม อิมินา อวิทิตวิปุลานตฺถาวเหน รชฺเชน อตฺโถ, กถํ นุ โข อิมมฺหา โจรเคหา มุจฺเจยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต นิปชฺชิ. อถ นํ เอกา เทวธีตา ‘‘ตาต เตมิยกุมาร, มา ภายิ, ตีณิ องฺคานิ อธิฏฺฐหิตฺวา ตว โสตฺถิ ภวิสฺสตี’’ติ สมสฺสาเสสิ. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต รชฺชสงฺขาตา [Pg.211] อนตฺถโต มุจฺจิตุกาโม โสฬสสํวจฺฉรานิ ตีณิ องฺคานิ อจลาธิฏฺฐานวเสน อธิฏฺฐหิ. เตน วุตฺตํ ‘‘กิจฺฉาลทฺธํ ปิยํ ปุตฺต’’นฺติอาทิ. ཁོང་ཅུང་ཟད་གཉིད་ལོག་ནས་སད་པ་ན་མིག་ཕྱེ་སྟེ་གདུགས་དཀར་པོ་ལ་བལྟས་ཤིང་དཔལ་འབྱོར་ཆེན་པོ་དེ་མཐོང་། དེ་ནས་རང་བཞིན་གྱིས་སྐྱོ་ཤས་སྐྱེས་པ་ཁོང་ལ་ལྷག་པར་འཇིགས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས། ཁོང་གིས་“བདག་གནས་གང་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཁྱིམ་འདིར་འོངས་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་བརྟགས་པས། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ལྷ་ཡུལ་ནས་འོངས་པ་ཤེས་ཤིང་། དེའི་སྔོན་ལ་བལྟས་པས་ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བར་བཙོས་པ་མཐོང་། དེའི་སྔོན་ལ་བལྟས་པས་གྲོང་ཁྱེར་འདི་ཉིད་དུ་རྒྱལ་པོ་བྱས་པ་མཐོང་། དེ་ནས་ཁོང་གིས་“བདག་གིས་ལོ་ཉི་ཤུར་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ནས་ལོ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུར་ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བར་བཙོས། ད་ལྟ་ཡང་བསྐྱར་ཇག་པའི་ཁྱིམ་འདིར་སྐྱེས་སོ། ཁ་སང་ཡང་བདག་གི་ཕས་ཇག་པ་བཞི་ཁྲིད་དེ་བྱུང་བ་ལ་དམྱལ་བར་འགྲོ་བའི་ཚིག་རྩུབ་པོ་དེ་འདྲ་སྨྲས། བདག་ལ་གནོད་པ་ཆེན་པོ་འདྲེན་པའི་རྒྱལ་སྲིད་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ། ཇག་པའི་ཁྱིམ་འདི་ལས་ཇི་ལྟར་ཐར་བར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་བསམས། དེ་ནས་ལྷའི་བུ་མོ་ཞིག་གིས་“བུ་ཏེ་མི་ཡ་གཞོན་ནུ། མ་འཇིགས་ཤིག ཡན་ལག་གསུམ་ལ་དམ་བཅས་ན་ཁྱོད་ལ་བདེ་ལེགས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་དབུགས་དབྱུང་བསྩལ། དེ་ཐོས་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྒྱལ་སྲིད་དུ་གྲགས་པའི་གནོད་པ་ལས་ཐར་བར་འདོད་དེ། ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་མི་གཡོ་བའི་དམ་བཅས་ཏེ་ཡན་ལག་གསུམ་ལ་དམ་བཅས། དེའི་ཕྱིར་“དཀའ་བས་ཐོབ་པའི་བུ་གཅིག་པོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ตตฺถ กิจฺฉาลทฺธนฺติ กิจฺเฉน กสิเรน จิรกาลปตฺถนาย ลทฺธํ. อภิชาตนฺติ ชาติสมฺปนฺนํ. กายชุติยา เจว ญาณชุติยา จ สมนฺนาคตตฺตา ชุตินฺธรํ. เสตจฺฉตฺตํ ธารยิตฺวาน, สยเน โปเสติ มํ ปิตาติ ปิตา เม กาสิราชา ‘‘มา นํ กุมารํ รโช วา อุสฺสาโว วา’’ติ ชาตกาลโต ปฏฺฐาย เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา สิริสยเน สยาเปตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มํ โปเสติ. དེ་ལ་“དཀའ་བས་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ལས་དང་ངལ་བ་ཆེན་པོས་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གསོལ་བ་བཏབ་ནས་ཐོབ་པའོ། “སྐྱེ་བ་བཟང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། ལུས་ཀྱི་འོད་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འོད་དང་ལྡན་པས་“འོད་འཛིན་པ་”འོ། “གདུགས་དཀར་པོ་བཟུང་ནས། མལ་སྟན་ལ་བདག་གི་ཕས་གསོ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་ཕ་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོས་“གཞོན་ནུ་འདི་ལ་རྡུལ་དང་ཟིལ་པ་མ་ཕོག་ཅིག་”ཅེས་བཙས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་གདུགས་དཀར་པོའི་འོག་གི་གཟིམ་ཁྲི་བཟང་པོ་ལ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས་འཁོར་མང་པོས་བདག་གསོ་བར་བྱེད་དོ། ๕๑. นิทฺทายมาโน สยนวเร ปพุชฺฌิตฺวา อหํ โอโลเกนฺโต ปณฺฑรํ เสตจฺฉตฺตํ อทฺทสํ. เยนาหํ นิรยํ คโตติ เยน เสตจฺฉตฺเตน ตโต ตติเย อตฺตภาเว อหํ นิรยํ คโต, เสตจฺฉตฺตสีเสน รชฺชํ วทติ. ༥༡. “གཉིད་ལོག་ནས་མལ་སྟན་བཟང་པོ་ལས་སད་དེ་བདག་གིས་བལྟས་པས་གདུགས་དཀར་པོ་དཀར་པོ་མཐོང་། གང་གིས་བདག་དམྱལ་བར་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་གདུགས་དཀར་པོ་གང་གིས་སྐྱེ་བ་གསུམ་པའི་ཚེ་བདག་དམྱལ་བར་སོང་བ་སྟེ། གདུགས་དཀར་པོའི་མིང་གིས་རྒྱལ་སྲིད་ལ་བརྗོད་དོ། ๕๒. สห ทิฏฺฐสฺส เม ฉตฺตนฺติ ตํ เสตจฺฉตฺตํ ทิฏฺฐสฺส ทิฏฺฐวโต เม สห เตน ทสฺสเนน, ทสฺสนสมกาลเมวาติ อตฺโถ. ตาโส อุปฺปชฺชิ เภรโวติ สุปริวิทิตาทีนวตฺตา ภยานโก จิตฺตุตฺราโส อุทปาทิ. วินิจฺฉยํ สมาปนฺโน, กถาหํ อิมํ มุญฺจิสฺสนฺติ กถํ นุ โข อหํ อิมํ รชฺชํ กาฬกณฺณึ มุญฺเจยฺยนฺติ เอวํ วิจารณํ อาปชฺชึ. ༥༢. “བདག་གིས་གདུགས་དེ་མཐོང་མ་ཐག་”ཅེས་པ་ནི་གདུགས་དཀར་པོ་དེ་མཐོང་བའི་མོད་ལ་མཐོང་བ་དང་དུས་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “འཇིགས་པ་དྲག་པོ་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེས་དམིགས་ལེགས་པར་ཤེས་པས་ཡིད་ལ་འཇིགས་སྐྲག་ཆེན་པོ་སྐྱེས་སོ། “རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་ལ་ཞུགས་ཏེ། བདག་གིས་འདི་ལས་ཇི་ལྟར་ཐར་བར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་བཀྲ་མི་ཤིས་པའི་རྒྱལ་སྲིད་འདི་ལས་ཇི་ལྟར་ཐར་བར་བྱ་སྙམ་དུ་དཔྱད་པ་ལ་ཞུགས་སོ། ๕๓. ปุพฺพสาโลหิตา มยฺหนฺติ ปุพฺเพ เอกสฺมึ อตฺตภาเว มม มาตุภูตปุพฺพา ตสฺมึ ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวตา มยฺหํ อตฺถกามินี หิเตสินี. สา มํ ทิสฺวาน ทุกฺขิตํ, ตีสุ ฐาเนสุ โยชยีติ สา เทวตา มํ ตถา เจโตทุกฺเขน ทุกฺขิตํ ทิสฺวา มูคปกฺขพธิรภาวสงฺขาเตสุ ตีสุ รชฺชทุกฺขโต นิกฺขมนการเณสุ โยเชสิ. ༥༣. “སྔོན་གྱི་བདག་གི་གཉེན་འདུན་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་གཅིག་ལ་བདག་གི་མར་གྱུར་མྱོང་ཞིང་གདུགས་དེ་ལ་གནས་པའི་ལྷ་མོ་བདག་ལ་ཕན་པར་འདོད་ཅིང་ཕན་པ་འཚོལ་བ་དེའོ། “མོས་བདག་སྡུག་བསྔལ་བ་མཐོང་ནས། གནས་གསུམ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་མོ་དེས་བདག་དེ་ལྟར་ཡིད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མནར་བ་མཐོང་ནས། ལྐུགས་པ་དང་། ཞ་བོ་དང་། འོན་པའི་རང་བཞིན་ཏེ་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བའི་རྒྱུ་གསུམ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ། ๕๔. ปณฺฑิจฺจยนฺติ ปณฺฑิจฺจํ, อยเมว วา ปาโฐ. มา วิภาวยาติ มา ปกาเสหิ. พาลมโตติ พาโลติ ญาโต. สพฺโพติ สกโล อนฺโตชโน เจว พหิชโน จ. โอจินายตูติ นีหรเถตํ กาฬกณฺณินฺติ อวชานาตุ. เอวํ ตว อตฺโถ ภวิสฺสตีติ เอวํ ยถาวุตฺตนเยน อวชานิตพฺพภาเว สติ ตุยฺหํ เคหโต นิกฺขมเนน หิตํ ปารมิปริปูรณํ ภวิสฺสติ. ༥༤. “མགོ་བོ་སྐྱ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་མཁས་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་འདི་ཉིད་ཀློག་ཚུལ་ལོ། “མ་གསལ་བར་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་མ་མངོན་པར་གྱིས་ཤིག “བྱིས་པར་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་བྱིས་པ་ལྟ་བུར་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག “ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི་ནང་གི་སྐྱེ་བོ་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་བོ་མཐའ་དག་གོ། “བརྙས་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་བཀྲ་མི་ཤིས་པ་འདི་ཕྱིར་ཕྱུང་ཞེས་བརྙས་པར་གྱུར་ཅིག “དེ་ལྟར་ན་ཁྱོད་ལ་དོན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བརྙས་པར་གྱུར་ན། ཁྱོད་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བས་ཕན་པ་དང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ། ๕๕. เตตํ [Pg.212] วจนนฺติ เต เอตํ ตีณิ องฺคานิ อธิฏฺฐาหีติ วจนํ. อตฺถกามาสิ เม อมฺมาติ อมฺม เทวเต, มม อตฺถกามา อสิ. หิตกามาติ ตสฺเสว ปริยายวจนํ. อตฺโถติ วา เอตฺถ สุขํ เวทิตพฺพํ. หิตนฺติ ตสฺส การณภูตํ ปุญฺญํ. ༥༥. “ཁྱོད་ཀྱི་ཚིག་དེ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་ཡན་ལག་གསུམ་ལ་དམ་བཅོས་ཤིག་ཅེས་པའི་ཚིག་དེའོ། “མ་ལྷ་མོ་ཁྱོད་བདག་ལ་ཕན་པར་འདོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མ་ལྷ་མོ་ཁྱོད་བདག་ལ་ཕན་པར་འདོད་པ་ཉིད་དོ། “ཕན་པ་འཚོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “ཕན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་བདེ་བ་ལ་བྱའོ། “ཕན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་སོ། ๕๖. สาคเรว ถลํ ลภินฺติ โจรเคเห วตาหํ ชาโต, อหุ เม มหาวตานตฺโถติ โสกสาคเร โอสีทนฺโต ตสฺสา เทวตาย อหํ วจนํ สุตฺวา สาคเร โอสีทนฺโต วิย ถลํ ปติฏฺฐํ อลภึ, รชฺชกุลโต นิกฺขมโนปายํ อลภินฺติ อตฺโถ. ตโย องฺเค อธิฏฺฐหินฺติ ยาว เคหโต นิกฺขมึ, ตาว ตีณิ องฺคานิ การณานิ อธิฏฺฐหึ. ༥༦. “རྒྱ་མཚོ་ལས་སྐམ་ས་རྙེད་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ཀྱེ་མ་ཇག་པའི་ཁྱིམ་དུ་སྐྱེས་ཏེ། བདག་ལ་གནོད་པ་ཆེན་པོ་བྱུང་བས་མྱ་ངན་གྱི་རྒྱ་མཚོར་བྱིང་བ་ན། ལྷ་མོ་དེའི་ཚིག་ཐོས་ནས་རྒྱ་མཚོར་བྱིང་བ་ལས་སྐམ་ས་དང་རྟེན་རྙེད་པ་བཞིན་དུ། རྒྱལ་པོའི་ཁྱིམ་ནས་ཐར་བའི་ཐབས་རྙེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “ཡན་ལག་གསུམ་ལ་དམ་བཅས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་ནས་མ་བྱུང་གི་བར་དུ་ཡན་ལག་གསུམ་གྱི་རྒྱུ་ལ་དམ་བཅས་སོ། ๕๗. อิทานิ ตานิ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘มูโค อโหสิ’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ปกฺโขติ ปีฐสปฺปิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༥༧. ད་ནི་དེ་དག་གི་རང་བཞིན་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“ལྐུགས་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས། དེ་ལ་“ཞ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་རྐང་འཐེང་ངོ་། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླའོ། เอวํ ปน มหาสตฺเต เทวตาย ทินฺนนเย ฐตฺวา ชาตวสฺสโต ปฏฺฐาย มูคาทิภาเวน อตฺตานํ ทสฺเสนฺเต มาตาปิตโร ธาติอาทโย จ ‘‘มูคานํ หนุปริโยสานํ นาม เอวรูปํ น โหติ, พธิรานํ กณฺณโสตํ นาม เอวรูปํ น โหติ, ปีฐสปฺปีนํ หตฺถปาทา นาม เอวรูปา น โหนฺติ, ภวิตพฺพเมตฺถ การเณน, วีมํสิสฺสาม น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ขีเรน ตาว วีมํสิสฺสามา’’ติ สกลทิวสํ ขีรํ น เทนฺติ. โส สุสฺสนฺโตปิ ขีรตฺถาย สทฺทํ น กโรติ. དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ལྷ་མོས་བསྟན་པའི་ཐབས་ལ་གནས་ཏེ། བཙས་པའི་ལོ་ནས་བཟུང་ལྐུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་དུ་རང་ཉིད་བསྟན་པ་ན། ཕ་མ་དང་མ་མ་ལ་སོགས་པས་“ལྐུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་མ་མགལ་གྱི་མཐའ་ནི་འདི་འདྲ་བ་མ་ཡིན། འོན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣ་བའི་བུ་ག་ནི་འདི་འདྲ་བ་མ་ཡིན། ཞ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ནི་འདི་འདྲ་བ་མ་ཡིན། འདི་ལ་རྒྱུ་མཚན་ཞིག་ཡོད་པར་གྱུར་པས་ངེད་ཅག་གིས་བརྟག་པར་བྱའོ་”ཞེས་བསམས་ནས། “ཐོག་མར་ནུ་ཞོས་བརྟག་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཉིན་གང་པོར་ནུ་ཞོ་མ་བྱིན། ཁོང་སྐམ་པར་གྱུར་ཀྱང་ནུ་ཞོའི་ཕྱིར་སྒྲ་ཅི་ཡང་མ་ཕྱུང་། อถสฺส มาตา ‘‘ปุตฺโต เม ฉาโต, ขีรมสฺส เทถา’’ติ ขีรํ ทาเปสิ. เอวํ อนฺตรนฺตรา ขีรํ อทตฺวา เอกสํวจฺฉรํ วีมํสนฺตาปิ อนฺตรํ น ปสฺสึสุ. ตโต ‘‘กุมารกา นาม ปูวขชฺชกํ ปิยายนฺติ, ผลาผลํ ปิยายนฺติ, กีฬนภณฺฑกํ ปิยายนฺติ, โภชนํ ปิยายนฺตี’’ติ ตานิ ตานิ ปโลภนียานิ อุปเนตฺวา วีมํสนวเสน ปโลเภนฺตา ยาว ปญฺจวสฺสกาลา อนฺตรํ น ปสฺสึสุ. อถ นํ ‘‘ทารกา นาม อคฺคิโต ภายนฺติ, มตฺตหตฺถิโต ภายนฺติ, สปฺปโต ภายนฺติ, อุกฺขิตฺตาสิกปุริสโต ภายนฺติ, เตหิ วีมํสิสฺสามา’’ติ ยถา เตหิสฺส อนตฺโถ น ชายติ, ตถา ปุริมเมว สํวิทหิตฺวา อติภยานกากาเรน อุปคจฺฉนฺเต กาเรสุํ. དེ་ནས་ཁོང་གི་མས་“བདག་གི་བུ་ལྟོགས་སོ། ཁོང་ལ་ནུ་ཞོ་བྱིནཅིག་”ཅེས་ནུ་ཞོ་སྟེར། དེ་ལྟར་རེས་འགའ་ནུ་ཞོ་མ་བྱིན་པར་ལོ་གཅིག་གི་བར་དུ་བརྟགས་ཀྱང་སྐྱོན་ཅི་ཡང་མ་མཐོང་། དེ་ནས་“བྱིས་པ་རྣམས་ནི་ཁུར་བ་དང་བཟའ་བཅའ་ལ་དགའ། ཤིང་ཏོག་སྣ་ཚོགས་ལ་དགའ། རྩེད་ཆས་ལ་དགའ། ཟས་ལ་དགའོ་”ཞེས་དེ་དང་དེ་དག་ཡིད་འཕྲོག་པ་རྣམས་ཉེ་བར་བཞག་སྟེ་བརྟག་པའི་ཕྱིར་བསླུས་ཀྱང་ལོ་ལྔའི་བར་དུ་སྐྱོན་ཅི་ཡང་མ་མཐོང་། དེ་ནས་“བྱིས་པ་རྣམས་ནི་མེ་ལ་འཇིགས། གླང་པོ་ཆེ་མྱོས་པ་ལ་འཇིགས། སྦྲུལ་ལ་འཇིགས། རལ་གྲི་ཕྱར་བའི་མི་ལ་འཇིགས་པས། དེ་དག་གིས་བརྟག་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཁོང་ལ་གནོད་པ་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་སྔོན་ནས་གྲབས་ཤོམ་བྱས་ཏེ། ཧ་ཅང་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་རྣམ་པས་ཉེ་བར་འོང་བར་བྱས། มหาสตฺโต [Pg.213] นิรยภยํ อาวชฺเชตฺวา ‘‘อิโต สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน นิรโย ภายิตพฺโพ’’ติ นิจฺจโลว โหติ. เอวมฺปิ วีมํสิตฺวา อนฺตรํ น ปสฺสนฺตา ปุน ‘‘ทารกา นาม สมชฺชตฺถิกา โหนฺตี’’ติ สมชฺชํ กาเรตฺวาปิ มหาสตฺตํ สาณิยา ปริกฺขิปิตฺวา อชานนฺตสฺเสว จตูสุ ปสฺเสสุ สงฺขสทฺเทหิ เภริสทฺเทหิ จ สหสา เอกนินฺนาทํ กาเรตฺวาปิ อนฺธกาเร ฆเฏหิ ทีปํ อุปเนตฺวา สหสา อาโลกํ ทสฺเสตฺวาปิ สกลสรีรํ ผาณิเตน มกฺเขตฺวา พหุมกฺขิเก ฐาเน นิปชฺชาเปตฺวาปิ นฺหาปนาทีนิ อกตฺวา อุจฺจารปสฺสาวมตฺถเก นิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวาปิ ตตฺถ จ ปลิปนฺนํ สยมานํ ปริหาเสหิ อกฺโกสเนหิ จ ฆฏฺเฏตฺวาปิ เหฏฺฐามญฺเจ อคฺคิกปลฺลํ กตฺวา อุณฺหสนฺตาเปน ปีเฬตฺวาปีติ เอวํ นานาวิเธหิ อุปาเยหิ วีมํสนฺตาปิสฺส อนฺตรํ น ปสฺสึสุ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་དམྱལ་བའི་འཇིགས་པ་རྗེས་སུ་དྲན་ནས། “འདི་ལས་བརྒྱ་འགྱུར་སྟོང་འགྱུར་འབུམ་འགྱུར་གྱིས་དམྱལ་བ་ལ་འཇིགས་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་མི་གཡོ་བར་བཞུགས་སོ། །དེ་ལྟར་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཀྱང་སྐྱོན་ནམ་གླགས་མ་རྙེད་པར། ཡང་“བྱིས་པ་རྣམས་ནི་རྩེད་འཇོ་ལ་དགའ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲས་ཏེ། རྩེད་འཇོ་བྱེད་དུ་བཅུག་ཀྱང་། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཡོལ་བས་བསྐོར་ནས། མ་ཤེས་པར་ཕྱོགས་བཞི་ནས་དུང་གི་སྒྲ་དང་རྔའི་སྒྲ་དག་གིས་གློ་བུར་དུ་སྒྲ་གཅིག་ཏུ་བསྒྲགས་པར་བྱས་ཀྱང་། མུན་ནག་གི་ཁྲོད་དུ་བུམ་པས་སྒྲོན་མེ་བཀབ་ནས་བཀྱགས་ཏེ་གློ་བུར་དུ་སྣང་བ་བསྟན་ཀྱང་། ལུས་ཡོངས་ལ་བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བས་བྱུགས་ཏེ་སྦྲང་བུ་མང་པོ་ཡོད་པའི་སར་ཉལ་དུ་བཅུག་ཀྱང་། ཁྲུས་ལ་སོགས་པ་མ་བྱས་པར་བཤང་གཅི་གཉིས་ཀྱི་སྟེང་དུ་ཉལ་བ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་ཀྱང་། དེར་འདམ་རྫབ་ཏུ་ལྷུང་ནས་ཉལ་བ་ལ་བཞད་གད་དང་གཤེ་སྐུར་གྱིས་གཙེས་ཀྱང་། ཁྲིའི་འོག་ཏུ་མེའི་སོལ་གཞོང་བཞག་ནས་ཚ་བའི་གདུང་བས་གཟིར་བར་བྱས་ཀྱང་། དེ་ལྟར་ཐབས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཀྱང་ཁོང་གི་གླགས་མ་རྙེད་དོ། ། มหาสตฺโต หิ สพฺพตฺถ นิรยภยเมว อาวชฺเชตฺวา อธิฏฺฐานํ อวิโกเปนฺโต นิจฺจโลว อโหสิ. เอวํ ปนฺนรสวสฺสานิ วีมํสิตฺวา อถ โสฬสวสฺสกาเล ‘‘ปีฐสปฺปิโน วา โหนฺตุ มูคพธิรา วา รชนีเยสุ อรชฺชนฺตา ทุสฺสนีเยสุ อทุสฺสนฺตา นาม นตฺถีติ นาฏกานิสฺส ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา วีมํสิสฺสามา’’ติ กุมารํ คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา เทวปุตฺตํ วิย อลงฺกริตฺวา เทววิมานกปฺปํ ปุปฺผคนฺธทามาทีหิ เอกาโมทปโมทํ ปาสาทํ อาโรเปตฺวา อุตฺตมรูปธรา ภาววิลาสสมฺปนฺนา เทวจฺฉราปฏิภาคา อิตฺถิโย อุปฏฺฐเปสุํ – ‘‘คจฺฉถ นจฺจาทีหิ กุมารํ อภิรมาเปถา’’ติ. ตา อุปคนฺตฺวา ตถา กาตุํ วายมึสุ. โส พุทฺธิสมฺปนฺนตาย ‘‘อิมา เม สรีรสมฺผสฺสํ มา วินฺทึสู’’ติ อสฺสาสปสฺสาเส นิรุนฺธิ. ตา ตสฺส สรีรสมฺผสฺสํ อวินฺทนฺติโย ‘‘ถทฺธสรีโร เอส, นายํ มนุสฺโส, ยกฺโข ภวิสฺสตี’’ติ ปกฺกมึสุ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་དམྱལ་བའི་འཇིགས་པ་ཁོ་ན་རྗེས་སུ་དྲན་ནས། སྨོན་ལམ་གྱི་དམ་བཅའ་མ་ཉམས་པར་མི་གཡོ་བར་བཞུགས་སོ། །དེ་ལྟར་ལོ་བཅོ་ལྔའི་བར་དུ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས། དེ་ནས་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པའི་ཚེ། “ཞ་བོ་འམ་ལྐུགས་པ་དང་འོན་པ་ཡིན་ཀྱང་། ཆགས་པར་བྱ་བའི་ཡུལ་ལ་མི་ཆགས་པ་དང་། ཞེ་སྡང་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་ལ་མི་སྡང་བ་ནི་མེད་དོ། །དེས་ན་ཁོང་ལ་ཟློས་གར་མ་རྣམས་བཤམས་ཏེ་བརྟག་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས། གཞོན་ནུ་དེ་སྤོས་ཆུས་བཀྲུས་ཏེ། ལྷའི་བུ་བཞིན་དུ་བརྒྱན་ཏེ། ལྷའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ལྟ་བུའི་མེ་ཏོག་དང་སྤོས་ཀྱི་ཕྲེང་བ་སོགས་ཀྱིས་དྲི་ཞིམ་པོས་ཁྱབ་པའི་གཟིམ་ཁང་དུ་བཞག་ནས། གཟུགས་མཆོག་ཏུ་མཛེས་ཤིང་ཉམས་འགྱུར་དང་ལྡན་པ་ལྷའི་བུ་མོ་ལྟ་བུའི་བུད་མེད་རྣམས་བཀོད་དེ། “སོང་ལ་གར་ལ་སོགས་པས་གཞོན་ནུ་འདི་མགུ་བར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་བསྒོའོ། །མོ་རྣམས་ཉེ་བར་བཅར་ནས་དེ་ལྟར་བྱེད་པར་བརྩམས་སོ། །ཁོང་ནི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པས་“བུད་མེད་འདི་དག་གིས་ང་ཡི་ལུས་ལ་རེག་པར་མ་གྱུར་ཅིག་”སྙམ་དུ་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་བཀག་གོ། །མོ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་གི་ལུས་ལ་རེག་པ་མ་ཚོར་བར། “འདིའི་ལུས་ནི་རེངས་པར་འདུག་པས། འདི་ནི་མི་མ་ཡིན་ཏེ། གནོད་སྦྱིན་ཞིག་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲས་ཏེ་བྲོས་སོ། ། เอวํ โสฬส วสฺสานิ โสฬสหิ มหาวีมํสาหิ อเนกาหิ จ ขุทฺทกวีมํสาหิ ปริคฺคณฺหิตุํ อสกฺกุณิตฺวา มาตาปิตโร ‘‘ตาต, เตมิยกุมาร, มยํ ตว อมูคาทิภาวํ ชานาม, น หิ เตสํ เอวรูปานิ มุขกณฺณโสตปาทานิ โหนฺติ, ตฺวํ อมฺเหหิ ปตฺเถตฺวา ลทฺธปุตฺตโก, มา โน นาเสหิ, สกลชมฺพุทีเป ราชูนํ สนฺติกา ครหโต โมเจหี’’ติ สห วิสุํ วิสุญฺจ อเนกวารํ ยาจึสุ. โส เตหิ เอวํ ยาจิยมาโนปิ อสุณนฺโต วิย หุตฺวา นิปชฺชิ. དེ་ལྟར་ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་བརྟག་དཔྱད་ཆེན་པོ་བཅུ་དྲུག་དང་། བརྟག་དཔྱད་ཆུང་ངུ་དུ་མས་ཀྱང་སྐྱོན་བཟུང་མ་ཐུབ་པར། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་“ཤིང་རྟ་ལྷ་གཞོན་ནུ། ངེད་ཚོས་ཁྱོད་ལྐུགས་པ་སོགས་མ་ཡིན་པ་ཤེས་ཏེ། ལྐུགས་པ་རྣམས་ལ་འདི་ལྟ་བུའི་གདོང་དང་། རྣ་བ། མིག་དང་རྐང་ལག་རྣམས་མི་མངའོ། །ཁྱོད་ནི་ངེད་ཀྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་ནས་ཐོབ་པའི་བུ་ཡིན་པས། ངེད་རྣམས་མ་བརླག་ཅིག །འཛམ་བུའི་གླིང་གི་རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མདུན་དུ་སྨད་པ་ལས་ཐར་བར་མཛོད་ཅིག་”ཅེས་ལྷན་ཅིག་དང་སོ་སོ་ནས་ལན་མང་དུ་གསོལ་བ་བཏབ་བོ། །ཁོང་ནི་དེ་ལྟར་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་མ་ཐོས་པ་བཞིན་དུ་གཟིམས་སོ། ། ๕๘. อถ [Pg.214] ราชา มหาสตฺตสฺส อุโภ ปาเท กณฺณโสเต ชิวฺหํ อุโภ จ หตฺเถ กุสเลหิ ปุริเสหิ วีมํสาเปตฺวา ‘‘ยทิปิ อปีฐสปฺปิอาทีนํ วิยสฺส ปาทาทโย, ตถาปิ อยํ ปีฐสปฺปิ มูคพธิโร มญฺเญ, อีทิเส กาฬกณฺณิปุริเส อิมสฺมึ เคเห วสนฺเต ตโย อนฺตรายา ปญฺญายนฺติ ชีวิตสฺส วา ฉตฺตสฺส วา มเหสิยา วา’’ติ ลกฺขณปาฐเกหิ อิทานิ กถิตํ. ชาตทิวเส ปน ‘‘ตุมฺหากํ โทมนสฺสปริหรณตฺถํ ‘ธญฺญปุญฺญลกฺขโณ’ติ วุตฺต’’นฺติ อมจฺเจหิ อาโรจิตํ สุตฺวา อนฺตรายภเยน ภีโต ‘‘คจฺฉถ นํ อวมงฺคลรเถ นิปชฺชาเปตฺวา ปจฺฉิมทฺวาเรน นีหราเปตฺวา อามกสุสาเน นิขณถา’’ติ อาณาเปสิ. ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต หฏฺโฐ อุทคฺโค อโหสิ – ‘‘จิรสฺสํ วต เม มโนรโถ มตฺถกํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตโต เม หตฺถปาเท จา’’ติอาทิ. ༥༨. དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་རྐང་པ་གཉིས། རྣ་བ་གཉིས། ལྕེ་དང་ལག་པ་གཉིས་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་དུ་བཅུག་ནས། “གལ་ཏེ་འདིའི་རྐང་པ་སོགས་ནི་ཞ་བོ་མ་ཡིན་པ་བཞིན་དུ་གནས་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་ཞ་བོ་དང་ལྐུགས་པ་དང་འོན་པ་ཞིག་ཏུ་སེམས་སོ། །འདི་ལྟ་བུའི་སྐྱེ་བོ་མི་བསོད་ནམས་ཅན་ཁྱིམ་འདིར་གནས་ན། སྲོག་དང་། དབུ་གདུགས་དང་། བཙུན་མོ་གསུམ་ལ་བར་ཆད་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་མཚན་ཉིད་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་ད་ལྟ་སྨྲས་སོ། །བཙས་པའི་ཉིན་མོར་ནི་“ཁྱེད་ཀྱི་ཡིད་མི་བདེ་བ་བསལ་བའི་ཕྱིར་ ‘བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའི་མཚན་ཉིད་’ ཅེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གསོལ་བ་ཐོས་ནས། བར་ཆད་ཀྱི་འཇིགས་པས་སྐྲག་སྟེ། “སོང་ལ་འདི་བཀྲ་མི་ཤིས་པའི་ཤིང་རྟའི་སྟེང་དུ་བཞག་ནས། ནུབ་སྒོ་ནས་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ་དུར་ཁྲོད་དུ་ས་ལ་སྦོས་ཤིག་”ཅེས་བཀའ་བསྩལ་ཏོ། །དེ་ཐོས་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ཏེ། “ཡུན་རིང་པོ་ནས་བདག་གི་རེ་བ་ནི་མཐར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་མོ། །དེའི་ཕྱིར་“དེ་ནས་བདག་གི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་དག་”ཅེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ มทฺทิยาติ มทฺทนวเสน วีมํสิตฺวา. อนูนตนฺติ หตฺถาทีหิ อวิกลตํ. นินฺทิสุนฺติ ‘‘เอวํ อนูนาวยโวปิ สมาโน มูคาทิ วิย ทิสฺสมาโน ‘‘รชฺชํ กาเรตุํ อภพฺโพ, กาฬกณฺณิปุริโส อย’’นฺติ ครหึสุ. ‘‘นิทฺทิสุ’’นฺติปิ ปาโฐ, วทึสูติ อตฺโถ. དེ་ལ་“མདྡི་ཡཱ” (maddiyā) ཞེས་པ་ནི་མནན་པའི་སྒོ་ནས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པ་ལའོ། །“ཨནཱུ་ནཏཾ” (anūnataṃ) ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་སོགས་མ་ཚང་བ་མེད་པའོ། །“ནིནྡི་སུཾ” (nindisuṃ) ཞེས་པ་ནི་“འདི་ལྟར་ཡན་ལག་མ་ཚང་བ་མེད་ཀྱང་ལྐུགས་པ་སོགས་བཞིན་དུ་སྣང་བས། རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བར་མི་འོས་ཏེ། འདི་ནི་མི་བསོད་ནམས་ཅན་ནོ་”ཞེས་སྨད་པ་ལའོ། །“ནིདྡི་སུཾ” (niddisuṃ) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། སྨྲས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ๕๙. ฉฑฺฑนํ อนุโมทิสุนฺติ ราชทสฺสนตฺถํ อาคตา สพฺเพปิ ชนปทวาสิโน เสนาปติปุโรหิตปฺปมุขา ราชปุริสา เต สพฺเพปิ เอกมนา สมานจิตฺตา หุตฺวา อนฺตรายปริหรณตฺถํ รญฺญา อาณตฺตา ภูมิยํ นิขณนวเสน มม ฉฑฺฑนํ มุขสงฺโกจํ อกตฺวา อภิมุขภาเวน สาธุ สุฏฺฐุ อิทํ กตฺตพฺพเมวาติ อนุโมทึสุ. ༥༩. “ཚཌྜནཾ་ཨནུམོདི་སུཾ” (chaḍḍanaṃ anumodisuṃ) ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་མཇལ་བའི་ཕྱིར་ལྷགས་པའི་ཡུལ་གྱི་མི་ཐམས་ཅད་དང་། དམག་དཔོན་དང་མདུན་ན་འདོན་གྱིས་གཙོ་བྱས་པའི་རྒྱལ་པོའི་སྐྱེ་བོ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་བློ་གཅིག་སེམས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། བར་ཆད་བསལ་བའི་ཕྱིར་རྒྱལ་པོས་བཀའ་བསྩལ་པ་བཞིན་ས་ལ་སྦ་བའི་སྒོ་ནས་བདག་སྐྱུར་བ་ལ། ངོ་གནོང་བ་མེད་པར་མངོན་སུམ་དུ་“འདི་ནི་ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་བྱ་བར་འོས་པ་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའོ། ། ๖๐. โส เม อตฺโถ สมิชฺฌถาติ ยสฺสตฺถาย ยทตฺถํ ตโต มูคาทิภาวาธิฏฺฐานวเสน ทุกฺกรจรณํ จิณฺณํ จริตํ, โส อตฺโถ มม สมิชฺฌติ. เตสํ มม มาตาปิตุอาทีนํ มตึ อธิปฺปายํ สุตฺวา โส อหํ มม อธิปฺปายสมิชฺฌเนน หฏฺโฐ อนุปธาเรตฺวา ภูมิยํ นิขณนานุชานเนน สํวิคฺคมานโสว อโหสินฺติ วจนเสเสน สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ༦༠. “སོ་མེ་ཨཏྠོ་སམིཛྫྷཐཱ” (so me attho samijjhathā) ཞེས་པ་ནི་དོན་གང་གི་ཕྱིར་དུ་ལྐུགས་པ་སོགས་ཀྱི་དམ་བཅའི་སྒོ་ནས་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་དེ། བདག་གི་དོན་དེ་གྲུབ་པའོ། །བདག་གི་ཕ་མ་སོགས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་འདོད་པ་ཐོས་ནས། བདག་ནི་རང་གི་བསམ་པ་གྲུབ་པས་དགའ་ཞིང་། མ་བརྟགས་པར་ས་ལ་སྦ་བར་གནང་བས་ཡིད་སྐྱོ་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་ཚིག་གི་ལྷག་མ་དང་སྦྱར་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๖๑. เอวํ กุมารสฺส ภูมิยํ นิขณเน รญฺญา อาณตฺเต จนฺทาเทวี ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘เทว, ตุมฺเหหิ มยฺหํ วโร ทินฺโน, มยา [Pg.215] จ คหิตกํ กตฺวา ฐปิโต, ตํ เม อิทานิ เทถา’’ติ. ‘‘คณฺห, เทวี’’ติ. ‘‘ปุตฺตสฺส เม รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘ปุตฺโต เต กาฬกณฺณี, น สกฺกา ทาตุ’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, เทว, ยาวชีวํ อเทนฺโต สตฺต วสฺสานิ เทถา’’ติ. ‘‘ตมฺปิ น สกฺกา’’ติ. ‘‘ฉ วสฺสานิ, ปญฺจจตฺตาริตีณิทฺเวเอกํ วสฺสํ, สตฺต มาเส, ฉปญฺจจตฺตาโรตโยทฺเวเอกํ มาสํอทฺธมาสํสตฺตาหํ เทถา’’ติ. สาธุ คณฺหาติ. ༦༡. དེ་ལྟར་རྒྱལ་པོས་གཞོན་ནུ་ས་ལ་སྦ་བར་བཀའ་བསྩལ་པ་ན། ལྷ་མོ་ཙནྡྲ་དེ་བཱིས་གནས་ཚུལ་དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་ལྷགས་ཏེ། “ལྷ་གཅིག །ཁྱེད་ཀྱིས་བདག་ལ་མཆོག་སྦྱིན་པ་གནང་ཞིང་བདག་གིས་བཞག་པ་དེ། ད་ལྟ་བདག་ལ་གནང་བར་མཛོད།” ཅེས་གསོལ་ལོ། །“ལྷ་མོ། ལོངས་ཤིག” ཅེས་གསུངས་སོ། །“བདག་གི་བུ་ལ་རྒྱལ་སྲིད་གནང་བར་མཛོད།” ཅེས་གསོལ་ལོ། །“ཁྱོད་ཀྱི་བུ་ནི་བཀྲ་མི་ཤིས་པ་ཡིན་པས་སྦྱིན་དུ་མི་རུང་ངོ་།” ཅེས་གསུངས་སོ། །“འོ་ན་ལྷ་གཅིག །ཚེ་གང་པོར་མི་གནང་ནའང་ལོ་བདུན་གྱི་བར་དུ་གནང་བར་མཛོད།” ཅེས་གསོལ་ལོ། །“དེ་ཡང་མི་རུང་ངོ་།” ཅེས་གསུངས་སོ། །“འོ་ན་ལོ་དྲུག །ལྔ། བཞི། གསུམ། གཉིས། ལོ་གཅིག །ཟླ་བ་བདུན། ཟླ་བ་དྲུག །ལྔ། བཞི། གསུམ། གཉིས། ཟླ་བ་གཅིག །ཟླ་བ་ཕྱེད་དམ། ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་གནང་བར་མཛོད།” ཅེས་གསོལ་ལོ། །“ལེགས་སོ་ལོངས་ཤིག” ཅེས་གནང་ངོ་། ། สา ปุตฺตํ อลงฺการาเปตฺวา ‘‘เตมิยกุมารสฺส อิทํ รชฺช’’นฺติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา นครํ อลงฺการาเปตฺวา ปุตฺตํ หตฺถิกฺขนฺธํ อาโรเปตฺวา เสตจฺฉตฺตํ มตฺถเก การาเปตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาคตํ อลงฺกตสิริสยเน นิปชฺชาเปตฺวา สพฺพรตฺตึ ยาจิ – ‘‘ตาต เตมิย, ตํ นิสฺสาย โสฬส วสฺสานิ นิทฺทํ อลภิตฺวา โรทมานาย เม อกฺขีนิ อุปฺปกฺกานิ, โสเกน หทยํ ภิชฺชติ วิย, ตว อปีฐสปฺปิอาทิภาวํ ชานามิ, มา มํ อนาถํ กรี’’ติ. อิมินา นิยาเมน ฉ ทิวเส ยาจิ. ฉฏฺเฐ ทิวเส ราชา สุนนฺทํ นาม สารถึ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘สฺเว ปาโตว อวมงฺคลรเถน กุมารํ นีหริตฺวา อามกสุสาเน ภูมิยํ นิขณิตฺวา ปถวิวฑฺฒนกกมฺมํ กตฺวา เอหี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา เทวี ‘‘ตาต, กาสิราชา ตํ สฺเว อามกสุสาเน นิขณิตุํ อาณาเปสิ. สฺเว มรณํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ อาห. མོས་བུ་ལ་རྒྱན་བཏགས་ཏེ། “འདི་ནི་གཞོན་ནུ་ཏེ་མི་ཡའི་རྒྱལ་སྲིད་དོ་”ཞེས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྔ་བརྡུང་དུ་བཅུག་ཅིང་གྲོང་ཁྱེར་བརྒྱན་ཏེ། བུ་གླང་པོ་ཆེའི་རྒྱབ་ཏུ་བཞོན་དུ་བཅུག་ནས། དབུ་ཐོག་ཏུ་གདུགས་དཀར་པོ་བསྐོར་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་བསྐོར་ནས། ཕྱིར་འོངས་ཏེ་བརྒྱན་པའི་གཟིམ་ཁྲི་བཟང་པོར་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས། མཚན་མོ་གང་པོར་གསོལ་བ་བཏབ་པ། “བུ་ཏེ་མི་ཡ། ཁྱོད་ལ་བརྟེན་ནས་ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་གཉིད་མ་ཁུག་པར་ངུས་པས་བདག་གི་མིག་གཉིས་སྐྲངས་ཤིང་། མྱ་ངན་གྱིས་སྙིང་ནི་འགས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །ཁྱོད་ནི་ཞ་བོ་སོགས་མ་ཡིན་པ་བདག་གིས་ཤེས་པས། བདག་མགོན་མེད་དུ་མ་གཏོང་ཞིག་”ཅེས་སོ། །ཚུལ་འདིས་ཉིན་དྲུག་གི་བར་དུ་གསོལ་བ་བཏབ་བོ། །ཉིན་དྲུག་པར་རྒྱལ་པོས་ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པ་སུ་ནནྡ་ཞེས་བྱ་བ་བོས་ནས། “སང་ཉིན་སང་སྔ་མོ་བཀྲ་མི་ཤིས་པའི་ཤིང་རྟས་གཞོན་ནུ་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ། དུར་ཁྲོད་དུ་ས་ལ་སྦོས་ལ། ས་གཞི་རྒྱ་བསྐྱེད་པའི་ལས་བྱས་ཏེ་ཤོག་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ཐོས་ནས་ལྷ་མོས་“བུ། ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོས་སང་ཉིན་ཁྱོད་དུར་ཁྲོད་དུ་ས་ལ་སྦ་བར་བཀའ་བསྩལ་ཏོ། །སང་ཉིན་ཁྱོད་འཆི་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། ། มหาสตฺโต ตํ สุตฺวา ‘‘เตมิย, โสฬส วสฺสานิ ตยา กโต วายาโม มตฺถกํ ปตฺโต’’ติ หฏฺโฐ อุทคฺโค อโหสิ. มาตุยา ปนสฺส หทยํ ภิชฺชนาการํ วิย อโหสิ. อถ ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปาโตว สารถิ รถํ อาทาย ทฺวาเร ฐเปตฺวา สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา ‘‘เทวิ, มา มยฺหํ กุชฺฌิ, รญฺโญ อาณา’’ติ ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา นิปนฺนํ เทวึ ปิฏฺฐิหตฺเถน อปเนตฺวา กุมารํ อุกฺขิปิตฺวา ปาสาทา โอตริ. เทวี อุรํ ปหริตฺวา มหาสทฺเทน ปริเทวิตฺวา มหาตเล โอหียิ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེ་ཐོས་ནས། “ཏེ་མི་ཡ། ཁྱོད་ཀྱིས་ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་བརྩོན་འགྲུས་བྱས་པ་དེ་མཐར་ཕྱིན་ཏོ།” ཞེས་རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ཏོ། །འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་ཡུམ་གྱི་སྙིང་ནི་འགས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནས་མཚན་མོ་དེ་འདས་པ་དང་། སྔ་མོ་ཉིད་དུ་ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པས་ཤིང་རྟ་ཁྱེར་ནས་སྒོ་དྲུང་དུ་བཞག་སྟེ། གཟིམ་ཁང་དུ་ཞུགས་ནས། “ལྷ་མོ། བདག་ལ་མ་ཁྲོ་ཞིག །འདི་ནི་རྒྱལ་པོའི་བཀའ་ལགས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་ཏེ། བུ་ལ་འཁྱུད་ནས་ཉལ་བའི་ལྷ་མོ་ལག་པས་ཕྱིར་བསལ་ནས། གཞོན་ནུ་བཏེགས་ཏེ་ཕོ་བྲང་ནས་བབས་སོ། །ལྷ་མོས་བྲང་བརྡུངས་ཏེ་སྒྲ་ཆེན་པོས་སྨྲེ་སྔགས་བཏོན་ནས་གཟིམ་ཁང་གི་ས་གཞིར་ལུས་སོ། ། อถ นํ มหาสตฺโต โอโลเกตฺวา ‘‘มยิ อกเถนฺเต มาตุ โสโก พลวา ภวิสฺสตี’’ติ กเถตุกาโม หุตฺวาปิ ‘‘สเจ กเถสฺสามิ โสฬส วสฺสานิ กโต วายาโม โมโฆ ภวิสฺสติ, อกเถนฺโต ปนาหํ อตฺตโน จ มาตาปิตูนญฺจ ปจฺจโย ภวิสฺสามี’’ติ อธิวาเสสิ. สารถิ ‘‘มหาสตฺตํ รถํ อาโรเปตฺวา ปจฺฉิมทฺวาราภิมุขํ [Pg.216] รถํ เปเสสฺสามี’’ติ ปาจีนทฺวาราภิมุขํ เปเสสิ. รโถ นครา นิกฺขมิตฺวา เทวตานุภาเวน ติโยชนฏฺฐานํ คโต. มหาสตฺโต สุฏฺฐุตรํ ตุฏฺฐจิตฺโต อโหสิ. ตตฺถ วนฆฏํ สารถิสฺส อามกสุสานํ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ‘‘อิทํ ฐานํ สุนฺทร’’นฺติ รถํ โอกฺกมาเปตฺวา มคฺคปสฺเส ฐเปตฺวา รถา โอรุยฺห มหาสตฺตสฺส อาภรณภณฺฑํ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑิกํ กตฺวา ฐเปตฺวา กุทาลํ อาทาย อวิทูเร อาวาฏํ ขณิตุํ อารภิ. เตน วุตฺตํ ‘‘นฺหาเปตฺวา อนุลิมฺปิตฺวา’’ติอาทิ. དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་མོ་ལ་གཟིགས་ནས། “བདག་གིས་མ་སྨྲས་ན། ཡུམ་གྱི་མྱ་ངན་ནི་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་སྨྲ་བར་འདོད་ཀྱང་། “གལ་ཏེ་སྨྲས་ན། ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་བརྩོན་འགྲུས་བྱས་པ་དེ་དོན་མེད་དུ་འགྱུར་རོ། །མ་སྨྲས་ན་ནི་བདག་ཉིད་དང་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་བཟོད་པར་མཛད་དོ། །ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པས་“སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཤིང་རྟར་བཞོན་དུ་བཅུག་ནས་ནུབ་སྒོའི་ཕྱོགས་སུ་ཤིང་རྟ་གཏོང་བར་བྱའོ་”སྙམ་ཡང་། ཤར་སྒོའི་ཕྱོགས་སུ་བཏང་ངོ་། །ཤིང་རྟ་གྲོང་ཁྱེར་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ། ལྷའི་མཐུས་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་སར་སླེབས་སོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ལྷག་པར་ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེར་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོ་དེ་ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པ་ལ་དུར་ཁྲོད་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་། །ཁོས་“གནས་འདི་ནི་ལེགས་སོ་”སྙམ་ནས་ཤིང་རྟ་ལམ་ནས་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ་ལམ་ཟུར་དུ་བཞག་ནས། ཤིང་རྟ་ལས་བབས་ཏེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་རྒྱན་ཆ་རྣམས་ཕྲལ་ནས་ཐུམ་བུ་བྱས་ཏེ་བཞག་ནས། འཇོར་ཐོགས་ཏེ་མི་རིང་བའི་སར་དོང་འབྲུ་བར་བརྩམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“བཀྲུས་ཤིང་བྱུགས་ནས་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ นฺหาเปตฺวาติ โสฬสหิ คนฺโธทกฆเฏหิ นฺหาเปตฺวา. อนุลิมฺปิตฺวาติ สุรภิวิเลปเนน วิลิมฺเปตฺวา. เวเฐตฺวา ราชเวฐนนฺติ กาสิราชูนํ ปเวณิยาคตํ ราชมกุฏํ สีเส ปฏิมุญฺจิตฺวา. อภิสิญฺจิตฺวาติ ตสฺมึ ราชกุเล ราชาภิเสกนิยาเมน อภิสิญฺจิตฺวา. ฉตฺเตน กาเรสุํ ปุรํ ปทกฺขิณนฺติ เสตจฺฉตฺเตน ธาริยมาเนน มํ นครํ ปทกฺขิณํ กาเรสุํ. དེ་ལ་“བཀྲུས་ཤིང་” (nhāpetvā) ཞེས་པ་ནི་སྤོས་ཆུའི་བུམ་པ་བཅུ་དྲུག་གིས་བཀྲུས་པ་ལའོ། །“བྱུགས་ནས་” (anulimpitvā) ཞེས་པ་ནི་དྲི་ཞིམ་པོའི་བྱུག་པས་བྱུགས་པ་ལའོ། །“རྒྱལ་པོའི་དབུ་རྒྱན་བཅིངས་ཏེ་” (veṭhetvā rājaveṭhanaṃ) ཞེས་པ་ནི་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་ལས་འོངས་པའི་རྒྱལ་པོའི་དབུ་རྒྱན་དབུ་ལ་བཅིངས་པ་ལའོ། །“དབང་བསྐུར་ནས་” (abhisiñcitvā) ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་རིགས་དེར་རྒྱལ་པོའི་དབང་བསྐུར་བའི་ཚུལ་གྱིས་དབང་བསྐུར་བ་ལའོ། །“གདུགས་ཀྱིས་གྲོང་ཁྱེར་བསྐོར་བར་བྱས་” (chattena kāresuṃ puraṃ padakkhiṇaṃ) ཞེས་པ་ནི་གདུགས་དཀར་པོ་བཟུང་སྟེ་བདག་གྲོང་ཁྱེར་བསྐོར་བར་བྱས་པ་ལའོ། ། ๖๒. สตฺตาหํ ธารยิตฺวานาติ มยฺหํ มาตุ จนฺทาเทวิยา วรลาภนวเสน ลทฺธํ สตฺตาหํ มม เสตจฺฉตฺตํ ธารยิตฺวา. อุคฺคเต รวิมณฺฑเลติ ตโต ปุนทิวเส สูริยมณฺฑเล อุคฺคตมตฺเต อวมงฺคลรเถน มํ นครโต นีหริตฺวา ภูมิยํ นิขณนตฺถํ สารถิ สุนนฺโท วนมุปคจฺฉิ. ༦༢. “ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་བཟུང་ནས་” (sattāhaṃ dhārayitvāna) ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་ཡུམ་ཙནྡྲ་དེ་བཱིས་མཆོག་ཐོབ་པའི་སྒོ་ནས་རྙེད་པའི་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་བདག་གི་གདུགས་དཀར་པོ་བཟུང་ནས་སོ། །“ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཤར་བ་ན་” (uggate ravimaṇḍale) ཞེས་པ་ནི་དེ་ནས་ཉིན་གཉིས་པར་ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཤར་མ་ཐག་ཏུ། བཀྲ་མི་ཤིས་པའི་ཤིང་རྟས་བདག་གྲོང་ཁྱེར་ནས་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ་ས་ལ་སྦ་བའི་ཕྱིར། ཤིང་རྟ་ཁ་ལོ་པ་སུ་ནནྡ་ནགས་སུ་སོང་བ་ལའོ། ། ๖๓. สชฺชสฺสนฺติ สนฺนทฺโธ อสฺสํ, ยุเค โยชิตสฺสํ เม รถํ มคฺคโต อุกฺกมาปนวเสน เอโกกาเส กตฺวา. หตฺถมุจฺจิโตติ มุจฺจิตหตฺโถ, รถปาจนโต มุตฺตหตฺโถติ อตฺโถ. อถ วา หตฺถมุจฺจิโตติ หตฺถมุตฺโต มม หตฺถโต มุจฺจิตฺวาติ อตฺโถ. กาสุนฺติ อาวาฏํ. นิขาตุนฺติ นิขณิตุํ. ༦༣. “གྲ་སྒྲིག་བྱས་པའི་” (sajjassa) ཞེས་པ་ནི་གོ་བགོས་པའི་རྟ་དག་གཉའ་ཤིང་ལ་སྦྱར་བའི་བདག་གི་ཤིང་རྟ་དེ་ལམ་ནས་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ་གནས་གཅིག་ཏུ་བཞག་ནས་སོ། །“ལག་པ་ལས་ཐར་བའི་” (hatthamuccito) ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་ཐར་བ་སྟེ། ཤིང་རྟའི་ལྕག་ལས་ལག་པ་ཐར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་“ལག་པ་ལས་ཐར་བའི་” ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་ལས་ཤོར་བ་སྟེ། བདག་གི་ལག་པ་ལས་ཤོར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དོང་” (kāsuṃ) ཞེས་པ་ནི་ས་དོང་ལའོ། །“སྦ་བའི་ཕྱིར་” (nikhātuṃ) ཞེས་པ་ནི་ས་ལ་སྦ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། ๖๔-๕. อิทานิ ยทตฺถํ มยา โสฬส วสฺสานิ มูควตาทิอธิฏฺฐาเนน ทุกฺกรจริยา อธิฏฺฐิตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อธิฏฺฐิตมธิฏฺฐาน’’นฺติ คาถาทฺวยมาห. ༦༤-༥. ད་ནི་དོན་གང་གི་ཕྱིར་དུ་བདག་གིས་ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་ལྐུགས་པ་སོགས་ཀྱི་དམ་བཅའི་སྒོ་ནས་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དམ་བཅས་པའི་དམ་བཅའ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ ตชฺเชนฺโต วิวิธการณาติ ทฺวิมาสิกกาลโต ปฏฺฐาย ยาว โสฬสสํวจฺฉรา ถญฺญปฏิเสธนาทีหิ วิวิเธหิ นานปฺปกาเรหิ การเณหิ ตชฺชยนฺโต ภยวิทฺธํสนวเสน วิเหฐิยมาโน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. དེ་ལ་སྣ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིས་འཇིགས་པར་བྱེད་པ་ནི། ཟླ་བ་གཉིས་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་བར་དུ་ནུ་ཞོ་བཀག་པ་ལ་སོགས་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་རྣམ་པ་མང་པོས་འཇིགས་པར་བྱེད་ཅིང་། འཇིགས་པ་བསལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལའོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། อถ [Pg.217] มหาสตฺโต สุนนฺเท กาสุํ ขณนฺเต ‘‘อยํ เม วายามกาโล’’ติ อุฏฺฐาย อตฺตโน หตฺถปาเท สมฺพาหิตฺวา รถา โอตริตุํ เม พลํ อตฺถีติ ญตฺวา จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตาวเทวสฺส ปาทปติฏฺฐานฏฺฐานํ วาตปุณฺณภสฺตจมฺมํ วิย อุคฺคนฺตฺวา รถสฺส ปจฺฉิมนฺตํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. โส โอตริตฺวา กติปเย วาเร อปราปรํ จงฺกมิตฺวา ‘‘โยชนสตมฺปิ คนฺตุํ เม พลํ อตฺถี’’ติ ญตฺวา รถํ ปจฺฉิมนฺเต คเหตฺวา กุมารกานํ กีฬนยานกํ วิย อุกฺขิปิตฺวา ‘‘สเจ สารถิ มยา สทฺธึ ปฏิวิรุชฺเฌยฺย, อตฺถิ เม ปฏิวิรุชฺฌิตุํ พล’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ปสาธนตฺถาย จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตงฺขณญฺเญว สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก ตํ การณํ ญตฺวา วิสฺสกมฺมํ อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉ กาสิราชปุตฺตํ อลงฺกโรหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ วตฺวา ทิพฺเพหิ จ มานุเสหิ จ อลงฺกาเรหิ สกฺกํ วิย ตํ อลงฺกริ. โส เทวราชลีฬาย สารถิสฺส ขณโนกาสํ คนฺตฺวา อาวาฏตีเร ฐตฺวา – དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སུ་ནནྡས་དོང་འབྲུ་བའི་ཚེ། “འདི་ནི་ངའི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་དུས་ཡིན་ནོ་”སྙམ་ནས་ལངས་ཏེ། རང་གི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་རྣམས་ལ་མཉེ་བར་བྱས་ནས། ཤིང་རྟ་ལས་བབས་པར་བྱ་བའི་སྟོབས་ཡོད་པར་ཤེས་ཏེ་སེམས་བསྐྱེད་དོ།། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཁོང་གི་རྐང་པ་འཛུགས་པའི་ས་གཞི་དེ་རླུང་གིས་གང་བའི་པགས་པའི་སྦུད་པ་བཞིན་དུ་ཡར་འཕགས་ཏེ། ཤིང་རྟའི་རྒྱབ་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ནས་གནས་སོ།། ཁོང་བབས་ནས་ཐེངས་འགའ་ཞིག་ཕར་ཚུར་འཆག་ཅིང་། “དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཡང་འགྲོ་བའི་སྟོབས་ང་ལ་ཡོད་དོ་”ཞེས་ཤེས་ནས། ཤིང་རྟའི་རྒྱབ་མཐའ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱིས་པའི་རྩེད་ཆས་ཀྱི་ཤིང་རྟ་བཞིན་དུ་ཡར་བཏེགས་ནས། “གལ་ཏེ་ཁ་ལོ་པ་ང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགལ་བར་བྱེད་ན། ང་ལ་འགལ་བར་བྱེད་པའི་སྟོབས་ཡོད་དོ་”ཞེས་བསམས་ཏེ། རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སེམས་བསྐྱེད་དོ།། དེ་མ་ཐག་ཏུ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་གནས་ཁང་ཚ་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་ཏོ།། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རྒྱུ་མཚན་དེ་ཤེས་ནས་བཟོ་སྦྱངས་ལ་བཀའ་བསྩལ་པ་ནི། “སོང་ཞིག་དང་། ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་ལ་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་སོ།། ཁོས་ “ལེགས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་ཏེ། ལྷ་དང་མིའི་རྒྱན་རྣམས་ཀྱིས་བརྒྱ་བྱིན་བཞིན་དུ་ཁོང་ལ་བརྒྱན་ཏོ།། ཁོང་ལྷའི་རྒྱལ་པོའི་སྒེག་ཉམས་ཀྱིས་ཁ་ལོ་པས་དོང་འབྲུ་བའི་གནས་སུ་བྱོན་ཏེ། དོང་གི་འགྲམ་དུ་བཞུགས་ནས། ‘‘กินฺนุ สนฺตรมาโนว, กาสุํ ขณสิ สารถิ; ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ, กึ กาสุยา กริสฺสสี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๓) – “ཀྱེ་ཁ་ལོ་པ། ཁྱོད་ནི་ཅི་ཕྱིར་རིངས་པ་བཞིན་དུ་དོང་འབྲུ་བར་བྱེད། གྲོགས་པོ་ང་ཡིས་དྲིས་པ་ལ་བཤད་དུ་གསོལ། དོང་འདིས་ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ་བར་འགྱུར།” อาห. ཞེས་གསུངས་སོ།། เตน อุทฺธํ อโนโลเกตฺวาว – དེས་ཡར་ལ་མ་བལྟས་པར་ཉིད་དུ། ‘‘รญฺโญ มูโค จ ปกฺโข จ, ปุตฺโต ชาโต อเจตโส; โสมฺหิ รญฺญา สมชฺฌิฏฺโฐ, ปุตฺตํ เม นิขณํ วเน’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๔) – “རྒྱལ་པོའི་བུ་ནི་ལྐུགས་པ་དང་ཞ་བོ་སེམས་མེད་པ་ཞིག་སྐྱེས་པས། ང་ནི་རྒྱལ་པོས་བསྐོས་ཏེ། བདག་གི་བུ་འདི་ཚལ་དུ་ས་ལ་སྦོས་ཤིག་ཅེས་སོ།།” วุตฺเต มหาสตฺโต – ཞེས་སྨྲས་པ་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་— ‘‘น พธิโร น มูโคสฺมิ, น ปกฺโข น จ วีกโล; อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน. “ང་ནི་འོན་པ་མ་ཡིན་ལྐུགས་པའང་མིན། ཞ་བོ་མ་ཡིན་དབང་པོ་ཉམས་པའང་མིན། ཀྱེ་ཁ་ལོ་པ། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ཚལ་དུ་ས་ལ་སྦས་ན། ཆོས་མ་ཡིན་པ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།།” ‘‘อูรู พาหุญฺจ เม ปสฺส, ภาสิตญฺจ สุโณหิ เม; อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๕-๖) – “ངའི་བརླ་དང་ལག་པ་ལ་ལྟོས་ཤིག ངའི་གཏམ་ལའང་ཉོན་ཅིག ཀྱེ་ཁ་ལོ་པ། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ཚལ་དུ་ས་ལ་སྦས་ན། ཆོས་མ་ཡིན་པ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།།” วตฺวา ปุน เตน อาวาฏขณนํ ปหาย อุทฺธํ โอโลเกตฺวา ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘มนุสฺโส วา เทโว วา’’ติ อชานนฺเตน – ཞེས་གསུངས་ནས། ཡང་དེས་དོང་འབྲུ་བ་བཏང་སྟེ་ཡར་བལྟས་ནས། ཁོང་གི་གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་སྟེ། “མི་ཞིག་གམ་ལྷ་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་མ་ཤེས་པར། ‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท; โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๗) – “ཁྱོད་ནི་ལྷ་ཞིག་གམ་དྲི་ཟ་ཞིག ཡང་ན་གྲོང་ཁྱེར་འཇིག་པ་བརྒྱ་བྱིན་ཡིན། ཁྱོད་སུ་ཡིན་ལ་སུའི་བུ་ཡིན། བདག་ཅག་གིས་ཁྱོད་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ།” วุตฺเต – ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ‘‘นมฺหิ [Pg.218] เทโว น คนฺธพฺโพ, นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท; กาสิรญฺโญ อหํ ปุตฺโต, ยํ กาสุยา นิขญฺญสิ. “ང་ནི་ལྷ་མ་ཡིན་ལ་དྲི་ཟའང་མིན། གྲོང་ཁྱེར་འཇིག་པ་བརྒྱ་བྱིན་ཉིད་ཀྱང་མིན། ང་ནི་ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོའི་བུ་ཡིན་ཏེ། ཁྱོད་ཀྱིས་དོང་དུ་སྦེད་པར་བྱེད་པ་དེ་ཡིན།” ‘‘ตสฺส รญฺโญ อหํ ปุตฺโต, ยํ ตฺวํ สมฺมูปชีวสิ; อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน. “ང་ནི་རྒྱལ་པོ་གང་ལ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་བརྟེན་ནས་འཚོ་བའི་རྒྱལ་པོ་དེའི་བུ་ཡིན། ཀྱེ་ཁ་ལོ་པ། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ཚལ་དུ་ས་ལ་སྦས་ན། ཆོས་མ་ཡིན་པ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།།” ‘‘ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย, นิสีเทยฺย สเยยฺย วา; น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย, มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก. “ཤིང་གང་གི་གྲིབ་བསིལ་ལ། འདུག་གམ་ཡང་ན་ཉལ་བར་བྱེད་ན། དེའི་ཡལ་ག་གཅག་པར་མི་བྱ་སྟེ། མཛའ་བཤེས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ནི་སྡིག་པ་ཅན་ཡིན་ནོ།།” ‘‘ยถา รุกฺโข ตถา ราชา, ยถา สาขา ตถา อหํ; ยถา ฉายูปโค โปโส, เอวํ ตฺวมสิ สารถิ; อธมฺมํ สารถิ กยิรา, มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๘-๑๑) – “ཇི་ལྟར་ཤིང་དེ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་པོ་ཡིན། ཇི་ལྟར་ཡལ་ག་དེ་བཞིན་དུ་ང་ཡིན། ཇི་ལྟར་གྲིབ་བསིལ་ལ་བརྟེན་པའི་སྐྱེས་བུ་བཞིན། ཀྱེ་ཁ་ལོ་པ། ཁྱོད་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ།། ཀྱེ་ཁ་ལོ་པ། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ཚལ་དུ་ས་ལ་སྦས་ན། ཆོས་མ་ཡིན་པ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།།” อาทินา นเยน ธมฺมํ เทเสตฺวา เตน นิวตฺตนตฺถํ ยาจิโต อนิวตฺตนการณํ ปพฺพชฺชาฉนฺทํ ตสฺส จ เหตุ นิรยภยาทิกํ อตีตภเว อตฺตโน ปวตฺตึ วิตฺถาเรน กเถตฺวา ตาย ธมฺมกถาย ตาย จ ปฏิปตฺติยา ตสฺมิมฺปิ ปพฺพชิตุกาเม ชาเต รญฺโญ อิมํ – ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་བསྟན་ནས། དེས་ཕྱིར་ལོག་པའི་ཕྱིར་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་། ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་འདུན་པ་དང་། དེའི་རྒྱུ་དམྱལ་བའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་རང་གི་བྱུང་བ་རྣམས་རྒྱས་པར་བཤད་དེ། ཆོས་ཀྱི་གཏམ་དེ་དང་སྤྱོད་པ་དེས་ཁོ་རང་ཡང་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་པ་སྐྱེས་པ་ན། རྒྱལ་པོ་ལ་འདི་— ‘‘รถํ นิยฺยาตยิตฺวาน, อนโณ เอหิ สารถิ; อนณสฺส หิ ปพฺพชฺชา, เอตํ อิสีหิ วณฺณิต’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๒.๔๔) – “ཀྱེ་ཁ་ལོ་པ། ཤིང་རྟ་ཕྱིར་སྤྲད་དེ་བུ་ལོན་མེད་པར་ཤོག་ཅིག བུ་ལོན་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི། འདི་ནི་དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པ་ཡིན་ནོ།།” วตฺวา ตํ วิสฺสชฺเชสิ. ཞེས་གསུངས་ནས་ཁོ་བཏང་ངོ་།། โส รถํ อาภรณานิ จ คเหตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชา ตาวเทว ‘‘มหาสตฺตสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ นครโต นิคฺคจฺฉิ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนาย อิตฺถาคาเรหิ นาครชานปเทหิ จ. มหาสตฺโตปิ โข สารถึ อุยฺโยเชตฺวา ปพฺพชิตุกาโม ชาโต. ตสฺส จิตฺตํ ญตฺวา สกฺโก วิสฺสกมฺมํ เปเสสิ – ‘‘เตมิยปณฺฑิโต ปพฺพชิตุกาโม, ตสฺส อสฺสมปทํ ปพฺพชิตปริกฺขาเร จ มาเปหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ติโยชนิเก วนสณฺเฑ อสฺสมํ มาเปตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานจงฺกมนโปกฺขรณีผลรุกฺขสมฺปนฺนํ กตฺวา สพฺเพ จ ปพฺพชิตปริกฺขาเร มาเปตฺวา สกฏฺฐานเมว คโต. โพธิสตฺโต ตํ ทิสฺวา สกฺกทตฺติยภาวํ ญตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา วตฺถานิ อปเนตฺวา ตาปสเวสํ [Pg.219] คเหตฺวา กฏฺฐตฺถเร นิสินฺโน อฏฺฐ สมาปตฺติโย, ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา ปพฺพชฺชาสุเขน อสฺสเม นิสีทิ. ཁོས་ཤིང་རྟ་དང་རྒྱན་ཆ་རྣམས་བཟུང་སྟེ་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་དོན་དེ་གསོལ་ཏོ།། རྒྱལ་པོས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་ “ང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་དྲུང་དུ་འགྲོའོ་”ཞེས་དཔུང་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་དང་། བཙུན་མོའི་འཁོར་དང་། གྲོང་ཁྱེར་དང་ཡུལ་མི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྲོང་ཁྱེར་ནས་བྱུང་ངོ་།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཡང་ཁ་ལོ་པ་བཏང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བཞེད་པ་སྐྱེས་སོ།། ཁོང་གི་ཐུགས་ཤེས་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བཟོ་སྦྱངས་བཏང་སྟེ། “ཏེ་མི་ཡ་མཁས་པ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བཞེད་པས། ཁོང་གི་ཕྱིར་ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་སྤྲུལ་ཅིག་”ཅེས་སོ།། ཁོ་སོང་སྟེ་དཔག་ཚད་གསུམ་ཡོད་པའི་ནགས་ཚལ་གྱི་ཁྲོད་དུ་ཀུན་དགའ་ར་བ་སྤྲུལ་ཏེ། མཚན་མོའི་གནས་དང་། ཉིན་མོའི་གནས། འཆག་ས། རྫིང་བུ། ཤིང་ཏོག་གི་ཤིང་རྣམས་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཤིང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྤྲུལ་ནས་རང་གི་གནས་སུ་སོང་ངོ་།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དེ་གཟིགས་ནས་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བྱིན་པ་ཉིད་དུ་མཁྱེན་ཏེ། ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་ཞུགས་ནས་གོས་རྣམས་བོར་ཏེ། དཀའ་ཐུབ་པའི་ཆ་བྱད་བཟུང་ནས་ཤིང་གི་སྟན་ལ་བཞུགས་ཏེ། སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་མངོན་ཤེས་ལྔ་བསྐྱེད་ནས། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བདེ་བས་ཀུན་དགའ་ར་བ་དེར་བཞུགས་སོ།། กาสิราชาปิ สารถินา ทสฺสิตมคฺเคน คนฺตฺวา อสฺสมํ ปวิสิตฺวา มหาสตฺเตน สห สมาคนฺตฺวา กตปฏิสนฺถาโร รชฺเชน นิมนฺเตสิ. เตมิยปณฺฑิโต ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อเนกาการโวการํ อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย จ กามาทีนวปฏิสํยุตฺตาย จ ธมฺมิยา กถาย ราชานํ สํเวเชสิ. โส สํวิคฺคมานโส ฆราวาเส อุกฺกณฺฐิโต ปพฺพชิตุกาโม หุตฺวา อมจฺเจ อิตฺถาคาเร จ ปุจฺฉิ. เตปิ ปพฺพชิตุกามา อเหสุํ. อถ ราชา จนฺทาเทวึ อาทึ กตฺวา โสฬส สหสฺเส โอโรเธ จ อมจฺจาทิเก จ ปพฺพชิตุกาเม ญตฺวา นคเร เภรึ จราเปสิ – ‘‘เย มม ปุตฺตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตุกามา, เต ปพฺพชนฺตู’’ติ. สุวณฺณโกฏฺฐาคาราทีนิ จ วิวราเปตฺวา วิสฺสชฺชาเปสิ. นาครา จ ยถาปสาริเตเยว อาปเณ วิวฏทฺวาราเนว เคหานิ จ ปหาย รญฺโญ สนฺติกํ อคมํสุ. ราชา มหาชเนน สทฺธึ มหาสตฺตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิ. สกฺกทตฺติยํ ติโยชนิกํ อสฺสมปทํ ปริปูริ. ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོའང་ཁ་ལོ་པས་བསྟན་པའི་ལམ་གྱིས་སོང་སྟེ། ཀུན་དགའ་ར་བར་ཞུགས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཕྲད་དེ། འཚམས་འདྲི་བྱས་ནས་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་བོ།། ཏེ་མི་ཡ་མཁས་པས་དེ་བཀག་སྟེ། རྣམ་པ་མང་པོའི་སྒོ་ནས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་འབྲེལ་བ་དང་། འདོད་པའི་ཉེས་དམིགས་དང་འབྲེལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱིས་རྒྱལ་པོ་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་དོ།། ཁོང་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ཀྱིས་ཁྱིམ་གྱི་གནས་ལ་སྐྱོ་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་དེ། བློན་པོ་དང་བཙུན་མོའི་འཁོར་རྣམས་ལ་དྲིས་སོ།། དེ་དག་ཀྱང་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་པར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་རྒྱལ་པོས་ཙནྡྲ་དེ་བཱི་ལ་སོགས་པའི་བཙུན་མོ་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་དྲུག་དང་བློན་པོ་ལ་སོགས་པ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་པར་ཤེས་ནས། གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྔ་བོ་ཆེ་བརྡུང་དུ་བཅུག་སྟེ། “གང་དག་ངའི་བུའི་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་པ་དེ་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་སོ།། གསེར་གྱི་མཛོད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྒོ་ཕྱེ་སྟེ་བཏང་ངོ་།། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱང་ཚོང་ཟོག་བཀྲམ་པ་ཉིད་དང་། ཁང་པའི་སྒོ་ཕྱེ་བ་ཉིད་དུ་བོར་ནས་རྒྱལ་པོའི་དྲུང་དུ་སོང་ངོ་།། རྒྱལ་པོ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་།། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བྱིན་པའི་དཔག་ཚད་གསུམ་ཡོད་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་དེ་ཡོངས་སུ་གང་བར་གྱུར་ཏོ།། สามนฺตราชาโน ‘‘กาสิราชา ปพฺพชิโต’’ติ สุตฺวา ‘‘พาราณสิรชฺชํ คเหสฺสามา’’ติ นครํ ปวิสิตฺวา เทวนครสทิสํ นครํ สตฺตรตนภริตํ เทววิมานกปฺปํ ราชนิเวสนญฺจ ทิสฺวา ‘‘อิมํ ธนํ นิสฺสาย ภเยน ภวิตพฺพ’’นฺติ ตาวเทว นิกฺขมิตฺวา ปายาสุํ. เตสํ อาคมนํ สุตฺวา มหาสตฺโต วนนฺตํ คนฺตฺวา อากาเส นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. เต สพฺเพ สทฺธึ ปริสาย ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชึสุ. เอวํ อปเรปิ อปเรปีติ มหาสมาคโม อโหสิ. สพฺเพ ผลาผลานิ ปริภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺติ. โย กามาทิวิตกฺกํ วิตกฺเกติ, ตสฺส จิตฺตํ ญตฺวา มหาสตฺโต ตตฺถ คนฺตฺวา อากาเส นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสติ. མཐའ་འཁོར་གྱི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་”ཞེས་ཐོས་ནས། “ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་བར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་ཏེ། ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་དང་འདྲ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་གྱིས་གང་བ་དང་། ལྷའི་གཞལ་ཡས་校ང་དང་འདྲ་བའི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་མཐོང་ནས། “ནོར་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འཇིགས་པ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཕྱིར་བྱུང་ནས་སོང་ངོ་།། ཁོང་ཚོ་ཡོང་བ་ཐོས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནགས་ཀྱི་མཐར་བྱོན་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལ་བཞུགས་ནས་ཆོས་བསྟན་ཏོ།། དེ་དག་ཐམས་ཅད་འཁོར་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དང་གཞན་དག་ཀྱང་འདུས་པས་འདུ་བ་ཆེན་པོ་བྱུང་ངོ་།། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤིང་ཏོག་སྣ་ཚོགས་ཟོས་ནས་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་དོ།། གང་ཞིག་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་རྟོག་རྟོག་པར་བྱེད་ན། དེའི་སེམས་ཤེས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེར་བྱོན་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལ་བཞུགས་ནས་ཆོས་སྟོན་ཏོ།། โส ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ ลภิตฺวา สมาปตฺติโย อภิญฺญาโย จ นิพฺพตฺเตติ. เอวํ อปโรปิ อปโรปีติ สพฺเพปิ ชีวิตปริโยสาเน พฺรหฺมโลกปรายนา อเหสุํ. ติรจฺฉานคตาปิ มหาสตฺเต อิสิคเณปิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ฉสุ กามสคฺเคสุ นิพฺพตฺตึสุ. มหาสตฺตสฺส พฺรหฺมจริยํ จิรํ ทีฆมทฺธานํ ปวตฺติตฺถ. ตทา ฉตฺเต อธิวตฺถา เทวตา อุปฺปลวณฺณา อโหสิ, สารถิ สาริปุตฺตตฺเถโร, มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ, ปริสา พุทฺธปริสา, เตมิยปณฺฑิโต โลกนาโถ. དེས་ཆོས་ཐོས་པའི་མཐུན་རྐྱེན་ཐོབ་ནས་སྙོམས་འཇུག་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་བསྐྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དང་གཞན་དག་ཀྱང་སྟེ། ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཚེའི་མཐར་ཐུག་པར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འགྲོ་བ་ཤ་སྟག་ཏུ་གྱུར་ཏོ།། དུད་འགྲོར་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དང་དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ལ་སེམས་དད་པར་བྱས་ནས། འདོད་པའི་ལྷ་རིས་དྲུག་ཏུ་སྐྱེས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གནས་སོ།། དེའི་ཚེ་གདུགས་ལ་གནས་པའི་ལྷ་མོ་ནི་ཨུཏྤལའི་མདོག་ཡིན་ལ། ཁ་ལོ་པ་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ཡིན། ཕ་མ་ནི་རྒྱལ་པོའི་རིགས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡིན། འཁོར་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་ཡིན། ཏེ་མི་ཡ་མཁས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཉིད་དོ།། ตสฺส [Pg.220] อธิฏฺฐานปารมี อิธ มตฺถกํ ปตฺตา, เสสปารมิโยปิ ยถารหํ นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา มาสชาตกาลโต ปฏฺฐาย นิรยภยํ ปาปภีรุตา รชฺชชิคุจฺฉา เนกฺขมฺมนิมิตฺตํ มูคาทิภาวาธิฏฺฐานํ ตตฺถ จ วิโรธิปฺปจฺจยสโมธาเนปิ นิจฺจลภาโวติ เอวมาทโย คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. ཁོང་གི་དམ་བཅའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་འདིར་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་ཏོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་ནས་ཟླ་བ་གཅིག་ལོན་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ། དམྱལ་བའི་འཇིགས་པ་དང་། སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པ། རྒྱལ་སྲིད་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བ། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་ལྐུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་དམ་བཅས་པ་དང་། དེ་ལ་འགལ་བའི་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ཀྱང་མི་གཡོ་བ་ཉིད་དེ། འདི་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། เตมิยจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཏེ་མི་ཡའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། อธิฏฺฐานปารมี นิฏฺฐิตา. དམ་བཅའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྫོགས་སོ།། ๗. กปิราชจริยาวณฺณนา ༧. སྤྲེའུའི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๖๗. สตฺตเม ยทา อหํ กปิ อาสินฺติ ยสฺมึ กาเล อหํ กปิโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา วุทฺธิมนฺวาย นาคพโล ถามสมฺปนฺโน อสฺสโปตกปฺปมาโณ มหาสรีโร กปิ โหมิ. นทีกูเล ทรีสเยติ เอกิสฺสา นทิยา ตีเร เอกสฺมึ ทรีภาเค ยทา วาสํ กปฺเปมีติ อตฺโถ. ༦༧. བདུན་པ་ “གང་གི་ཚེ་ང་སྤྲེའུར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི། དུས་གང་གི་ཚེ་ང་སྤྲེའུའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ནས་ལང་ཚོ་དར་ལ་བབས་ཤིང་། གླང་པོ་ཆེའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ། རྟ་ཕྲུག་གི་ཚད་ཙམ་གྱི་ལུས་ཆེན་པོ་ཅན་གྱི་སྤྲེའུར་གྱུར་པ་ལའོ།། “ཆུ་ཀླུང་གི་འགྲམ་གྱི་རི་ཕུག་ཏུ་ཉལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཆུ་ཀླུང་གཅིག་གི་འགྲམ་གྱི་རི་ཕུག་གི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཏུ་གང་གི་ཚེ་གནས་བཅས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ตทา กิร โพธิสตฺโต ยูถปริหรณํ อกตฺวา เอกจโร หุตฺวา วิหาสิ. ตสฺสา ปน นทิยา เวมชฺเฌ เอโก ทีปโก นานปฺปกาเรหิ อมฺพปนสาทีหิ ผลรุกฺเขหิ สมฺปนฺโน. โพธิสตฺโต ถามชวสมฺปนฺนตาย นทิยา โอริมตีรโต อุปฺปติตฺวา ทีปกสฺส ปน นทิยา จ มชฺเฌ เอโก ปิฏฺฐิปาสาโณ อตฺถิ, ตสฺมึ ปตติ. ตโต อุปฺปติตฺวา ตสฺมึ ทีปเก ปตติ. โส ตตฺถ นานปฺปการานิ ผลาผลานิ ขาทิตฺวา สายํ เตเนว อุปาเยน ปจฺจาคนฺตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐาเน วสิตฺวา ปุนทิวเสปิ ตเถว กโรติ. อิมินา นิยาเมน วาสํ กปฺเปสิ. དེའི་ཚེ་གྲགས་པ་ལྟར་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཁྱུ་སྐྱོང་བར་མ་མཛད་པར་གཅིག་པུར་རྒྱུ་བར་མཛད་དོ།། ཆུ་ཀླུང་དེའི་དབུས་སུ་གླིང་ཕྲན་གཅིག་ཡོད་པ་ནི། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཨཱམྲ་དང་པཱ་ན་ས་ལ་སོགས་པའི་ཤིང་ཏོག་གི་ཤིང་རྣམས་དང་ལྡན་པའོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་སྟོབས་དང་མགྱོགས་རྩལ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཆུ་ཀླུང་གི་ཚུར་རོལ་གྱི་འགྲམ་ནས་མཆོངས་ཏེ། གླིང་ཕྲན་དང་ཆུ་ཀླུང་གི་བར་ན་རྡོ་ལེབ་གཅིག་ཡོད་པ་དེའི་སྟེང་དུ་བབས་སོ།། དེ་ནས་མཆོངས་ཏེ་གླིང་ཕྲན་དེར་བབས་སོ།། ཁོང་གིས་དེར་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཤིང་ཏོག་རྣམས་ཟོས་ནས། ཕྱི་དྲོ་ཐབས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་རང་གི་གནས་སུ་བཞུགས་ཤིང་། ཕྱི་ཉིན་ཡང་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་དོ།། ཚུལ་འདིས་གནས་བཅས་སོ།། ตสฺมึ ปน กาเล เอโก กุมฺภีโล สปชาปติโก ตสฺสํ นทิยํ วสติ. ตสฺส ภริยา โพธิสตฺตํ อปราปรํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ตสฺส หทยมํเส โทหฬํ อุปฺปาเทตฺวา กุมฺภีลํ อาห – ‘‘มยฺหํ โข, อยฺยปุตฺต, อิมสฺส วานรสฺส หทยมํเส โทหโฬ อุปฺปนฺโน’’ติ. โส ‘‘สาธุ, ภทฺเท, ลจฺฉสี’’ติ วตฺวา ‘‘อชฺช ตํ สายํ ทีปกโต อาคจฺฉนฺตเมว คณฺหิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ปิฏฺฐิปาสาเณ นิปชฺชิ. โพธิสตฺโต ตํ ทิวสํ โคจรํ จริตฺวา [Pg.221] สายนฺหสมเย ทีปเก ฐิโตว ปาสาณํ โอโลเกตฺวา ‘‘อยํ ปาสาโณ อิทานิ อุจฺจตโร ขายติ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ จินฺเตสิ. มหาสตฺตสฺส หิ อุทกปฺปมาณญฺจ ปาสาณปฺปมาณญฺจ สุววตฺถาปิตเมว โหติ. เตนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อชฺช อิมิสฺสา นทิยา อุทกํ เนว หายติ, อถ จ ปนายํ ปาสาโณ มหา หุตฺวา ปญฺญายติ, กจฺจิ นุ โข เอตฺถ มยฺหํ คหณตฺถาย กุมฺภีโล นิปนฺโน’’ติ? དུས་དེའི་ཚེ་ཆུ་སྲིན་གཅིག་ཆུང་མ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཆུ་ཀླུང་དེར་གནས་སོ།། དེའི་ཆུང་མས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཕར་ཚུར་བྱོན་པ་མཐོང་ནས། ཁོང་གི་སྙིང་ཤ་ལ་ཡིད་ལ་བརྣག་པ་སྐྱེས་ཏེ། ཆུ་སྲིན་ལ་སྨྲས་པ་ནི། “ཀྱེ་རྗེ་བོའི་བུ། བདག་ལ་སྤྲེའུ་འདིའི་སྙིང་ཤ་ལ་འདོད་ชགས་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་སོ།། དེས་ “ལེགས་སོ།། བཟང་མོ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲས་ཏེ། “དེ་རིང་ཕྱི་དྲོ་ཁོང་གླིང་ཕྲན་ནས་ཚུར་བྱོན་པ་ཉིད་དུ་བཟུང་བར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་སོང་སྟེ་རྡོ་ལེབ་ཀྱི་སྟེང་དུ་ཉལ་ལོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཉིན་དེར་ཟས་བཙལ་ནས། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་གླིང་ཕྲན་ལ་བཞུགས་བཞིན་དུ་རྡོ་ལ་གཟིགས་ཏེ། “རྡོ་འདི་ད་ལྟ་མཐོ་བར་སྣང་བས། རྒྱུ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་བསམས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་ནི་ཆུའི་ཚད་དང་རྡོའི་ཚད་ལེགས་པར་ངེས་པ་ཉིད་དོ།། དེས་ན་ཁོང་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བྱུང་སྟེ། “དེ་རིང་ཆུ་ཀླུང་འདིའི་ཆུ་ནི་མ་བྲི་ལ། འོན་ཀྱང་རྡོ་འདི་ཆེན་པོར་གྱུར་ཏེ་སྣང་བས། ཅི་འདིར་ང་གཟུང་བའི་ཕྱིར་ཆུ་སྲིན་ཉལ་བ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་སོ།། โส ‘‘วีมํสิสฺสามิ ตาว น’’นฺติ ตตฺเถว ฐตฺวา ปาสาเณน สทฺธึ กเถนฺโต วิย ‘‘โภ, ปาสาณา’’ติ วตฺวา ปฏิวจนํ อลภนฺโต ยาวตติยํ ‘‘โภ, ปาสาณา’’ติ อาห. ปาสาโณ ปฏิวจนํ น เทติ. ปุนปิ โพธิสตฺโต ‘‘กึ, โภ ปาสาณ, อชฺช มยฺหํ ปฏิวจนํ น เทสี’’ติ อาห. กุมฺภีโล ‘‘อทฺธา อยํ ปาสาโณ อญฺเญสุ ทิวเสสุ วานรินฺทสฺส ปฏิวจนํ เทติ มญฺเญ, อชฺช ปน มยา โอตฺถริตตฺตา น เทติ, หนฺทาหํ ทสฺสามิสฺส ปฏิวจน’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กึ วานรินฺทา’’ติ อาห. ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘อหํ กุมฺภีโล’’ติ. ‘‘กิมตฺถํ เอตฺถ นิปนฺโนสี’’ติ? ‘‘ตว หทยํ ปตฺถยมาโน’’ติ. โพธิสตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อญฺโญ เม คมนมคฺโค นตฺถิ, ปฏิรุทฺธํ วต เม คมน’’นฺติ. เตน วุตฺตํ – བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “ངས་ཐོག་མར་བརྟག་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་དེ་ཉིད་དུ་ལངས་ཏེ་རྡོ་དང་ལྷན་ཅིག་གཏམ་གླེང་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། “ཀྱེ་རྡོ་ལེགས།” ཞེས་སྨྲས་ཀྱང་ལན་མ་ཐོབ་པར། ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་ “ཀྱེ་རྡོ་ལེགས།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྡོས་ལན་མ་བྱིན་ནོ། །ཡང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “ཀྱེ་རྡོ་ལེགས། ཅིའི་ཕྱིར་དེ་རིང་ང་ལ་ལན་མི་སྟེར་རམ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཆུ་སྲིན་གྱིས་ “རྡོ་འདིས་ཉིན་མོ་གཞན་དག་ཏུ་སྤྲེའུའི་དབང་པོ་ལ་ལན་སྟེར་བར་ངེས་སོ་སྙམ་མོ། །དེ་རིང་ནི་ངས་མནན་པས་ལན་མི་སྟེར་བས། ད་ནི་ངས་ལན་སྦྱིན་ནོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། “སྤྲེའུའི་དབང་པོ་ཅི་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“ཁྱོད་སུ་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་དྲིས་པར། “ང་ནི་ཆུ་སྲིན་ཡིན།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་ཉལ་ནས་ཡོད།” ཞེས་དྲིས་པར། “ཁྱོད་ཀྱི་སྙིང་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “བདག་ལ་འགྲོ་ལམ་གཞན་མེད་པས། བདག་གི་འགྲོ་ལམ་ནི་བཀག་པར་གྱུར་ཏོ།” སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘ปีฬิโต สุสุมาเรน, คมนํ น ลภามหํ’’. “ཆུ་སྲིན་གྱིས་ནི་གཙེས་པ་ཡིས། །བདག་གིས་འགྲོ་ལམ་མ་རྙེད་དོ། །” ๖๘. ༦༨. ‘‘ยมฺโหกาเส อหํ ฐตฺวา, โอรา ปารํ ปตามหํ; ตตฺถจฺฉิ สตฺตุวธโก, กุมฺภีโล ลุทฺททสฺสโน’’ติ. “གནས་གང་དུ་ནི་བདག་ལངས་ནས། །ཚུར་རོལ་ནས་ནི་ཕར་རོལ་མཆོངས། །དེ་ན་དགྲ་གསོད་ཆུ་སྲིན་ནི། །མཐོང་ན་འཇིགས་རུང་གནས་པར་གྱུར། །” ตตฺถ ‘‘ปีฬิโต สุสุมาเรนา’’ติ อทฺธคาถาย วุตฺตเมวตฺถํ. ‘‘ยมฺโหกาเส’’ติ คาถาย ปากฏํ กโรติ. ตตฺถ ยมฺโหกาเสติ ยสฺมึ นทีมชฺเฌ ฐิตปิฏฺฐิปาสาณสงฺขาเต ปเทเส ฐตฺวา. โอราติ ทีปกสงฺขาตา โอรตีรา. ปารนฺติ ตทา มม วสนฏฺฐานภูตํ นทิยา ปรตีรํ. ปตามหนฺติ อุปฺปติตฺวา ปตามิ อหํ. ตตฺถจฺฉีติ ตสฺมึ ปิฏฺฐิปาสาณปฺปเทเส สตฺตุภูโต วธโก เอกนฺเตเนว ฆาตโก ปจฺจตฺถิโก ลุทฺททสฺสโน โฆรรูโป ภยานกทสฺสโน นิสีทิ. དེ་ལ་ “ཆུ་སྲིན་གྱིས་ནི་གཙེས་པ་ཡིས།” ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཕྱེད་ཀྱིས་བསྟན་པའི་དོན་ཉིད་དོ། །“གནས་གང་དུ་” ཞེས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་ “གནས་གང་དུ་” ཞེས་པ་ནི་གཙང་པོའི་དབུས་སུ་གནས་པའི་རྒྱབ་རྡོར་གྲགས་པའི་གནས་དེར་ལངས་ནས་སོ། །“ཚུར་རོལ་” ཞེས་པ་ནི་གླིང་ཕྲན་དུ་གྲགས་པའི་ཚུར་རོལ་གྱི་འགྲམ་མོ། །“ཕར་རོལ་” ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་བདག་གི་གནས་གཞིར་གྱུར་པའི་གཙང་པོའི་ཕར་རོལ་གྱི་འགྲམ་མོ། །“མཆོངས་” ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་མཆོངས་ནས་འབབ་པའོ། །“དེ་ན་གནས་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱབ་རྡོའི་གནས་དེར་དགྲར་གྱུར་པའི་གསོད་བྱེད། གདོན་མི་ཟ་བར་འཇོམས་པར་བྱེད་པའི་དགྲ་བོ། མཐོང་ན་འཇིགས་རུང་སྟེ་གདུག་པའི་གཟུགས་ཅན་འཇིགས་སུ་རུང་བར་སྣང་བ་ཞིག་འདུག་གོ། อถ มหาสตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อญฺโญ เม คมนมคฺโค นตฺถิ, อชฺช มยา กุมฺภีโล วญฺเจตพฺโพ, เอวญฺหิ อยญฺจ มหตา ปาปโต มยา ปริโมจิโต สิยา, มยฺหญฺจ ชีวิตํ ลทฺธ’’นฺติ. โส กุมฺภีลํ อาห – ‘‘สมฺม, กุมฺภีล, อหํ ตุยฺหํ อุปริ ปติสฺสามี’’ติ. กุมฺภีโล [Pg.222] ‘‘วานรินฺท, ปปญฺจํ อกตฺวา อิโต อาคจฺฉาหี’’ติ อาห. มหาสตฺโต ‘‘อหํ อาคจฺฉามิ, ตฺวํ ปน อตฺตโน มุขํ วิวริตฺวา มํ ตว สนฺติกํ อาคตกาเล คณฺหาหี’’ติ อโวจ. กุมฺภีลานญฺจ มุเข วิวเฏ อกฺขีนิ นิมฺมีลนฺติ. โส ตํ การณํ อสลฺลกฺเขนฺโต มุขํ วิวริ. อถสฺส อกฺขีนิ นิมฺมีลึสุ. โส มุขํ วิวริตฺวา สพฺพโส นิมฺมีลิตกฺขี หุตฺวา นิปชฺชิ. มหาสตฺโต ตสฺส ตถาภาวํ ญตฺวา ทีปกโต อุปฺปติโต คนฺตฺวา กุมฺภีลสฺส มตฺถกํ อกฺกมิตฺวา ตโต อุปฺปตนฺโต วิชฺชุลตา วิย วิชฺโชตมาโน ปรตีเร อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ “བདག་ལ་འགྲོ་ལམ་གཞན་མེད་པས། དེ་རིང་ངས་ཆུ་སྲིན་འདི་བསླུ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་བྱས་ན་འདི་ཡང་སྡིག་པ་ཆེན་པོ་ལས་ཐར་བར་འགྱུར་ལ། བདག་གི་སྲོག་ཀྱང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །དེས་ཆུ་སྲིན་ལ་ “གྲོགས་པོ་ཆུ་སྲིན། ང་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྟེང་དུ་མཆོངས་པར་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཆུ་སྲིན་གྱིས་ “སྤྲེའུའི་དབང་པོ། སྤྲོས་པ་མ་བྱེད་པར་འདིར་ཤོག་ཅིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ “ང་འོང་བར་བྱའོ། །ཁྱོད་ཀྱིས་ནི་རང་གི་ཁ་གདངས་ཏེ། ང་ཁྱོད་ཀྱི་དྲུང་དུ་སླེབས་པའི་ཚེ་ཟུངས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཆུ་སྲིན་རྣམས་ཀྱི་ཁ་གདངས་པའི་ཚེ་མིག་ཟུམ་པར་འགྱུར་རོ། །དེས་རྒྱུ་མཚན་དེ་མ་རྟོགས་པར་ཁ་གདངས་སོ། །དེ་ནས་དེའི་མིག་ཟུམ་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ཁ་གདངས་ཤིང་མིག་ཡོངས་སུ་ཟུམ་ནས་ཉལ་ལོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་དེའི་གནས་སྐབས་དེ་ཤེས་ནས། གླིང་ཕྲན་ནས་མཆོངས་ཏེ་སོང་ནས་ཆུ་སྲིན་གྱི་སྤྱི་བོར་བརྫིས་ཏེ། དེ་ནས་མཆོངས་པ་ན་གློག་གི་ཞགས་པ་བཞིན་དུ་འོད་འཕྲོ་བཞིན་དུ་ཕར་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་ལངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๖๙. ༦༩. ‘‘โส มํ อสํสิ เอหีติ, อหมฺเปมีติ ตํ วทึ; ตสฺส มตฺถกมกฺกมฺม, ปรกูเล ปติฏฺฐหิ’’นฺติ. “དེས་ང་ལ་ནི་ཚུར་ཤོག་སྨྲས། །བདག་གིས་ཀྱང་ནི་འོང་ཞེས་སྨྲས། །དེ་ཡི་སྤྱི་བོར་བརྫིས་ནས་ནི། །ཕར་རོལ་འགྲམ་དུ་གནས་པར་གྱུར། །” ตตฺถ อสํสีติ อภาสิ. อหมฺเปมีติ อหมฺปิ อาคจฺฉามีติ ตํ กเถสึ. དེ་ལ་ “སྨྲས་” ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའོ། །“འོང་ཞེས་སྨྲས་” ཞེས་པ་ནི་བདག་ཀྱང་འོང་བར་བྱའོ་ཞེས་དེ་ལ་སྨྲས་པའོ། ། ยสฺมา ปน ตํ ทีปกํ อมฺพชมฺพุปนสาทิผลรุกฺขสณฺฑมณฺฑิตํ รมณียํ นิวาสโยคฺคญฺจ, ‘‘อาคจฺฉามี’’ติ ปน ปฏิญฺญาย ทินฺนตฺตา สจฺจํ อนุรกฺขนฺโต มหาสตฺโตปิ ‘‘อาคมิสฺสาเมวา’’ติ ตถา อกาสิ. เตน วุตฺตํ – གང་གི་ཕྱིར་གླིང་ཕྲན་དེ་ནི་ཨམ་བྲ་དང་། འཛམ་བུ། དཔལ་གྱི་བེའུ་ལ་སོགས་པའི་འབྲས་བུའི་ཤིང་ནགས་ཀྱིས་བརྒྱན་ཅིང་ཉམས་དགའ་བ་དང་གནས་པར་འོས་པ་ཡིན་ཡང་། “འོང་བར་བྱའོ་”ཞེས་ཁས་བླངས་པའི་ཕྱིར། བདེན་པ་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཀྱང་ “ངེས་པར་འོང་བར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་དེ་ལྟར་མཛད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๗๐. ༧༠. ‘‘น ตสฺส อลิกํ ภณิตํ, ยถา วาจํ อกาสห’’นฺติ. “དེ་ལ་རྫུན་དུ་མ་སྨྲས་ཏེ། །ཇི་སྐད་སྨྲས་པ་དེ་བཞིན་བྱས། །” ยสฺมา เจตํ สจฺจานุรกฺขณํ อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา กตํ, ตสฺมา อาห – གང་གི་ཕྱིར་བདེན་པ་བསྲུང་བ་འདི་ནི་རང་གི་སྲོག་བཏང་ནས་མཛད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ‘‘สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติ. “བདག་གི་བདེན་དང་མཚུངས་པ་མེད། །འདི་ནི་བདག་གི་བདེན་པའི་ཕར། །” กุมฺภีโล ปน ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ‘‘อิมินา วานรินฺเทน อติอจฺเฉรกํ กต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘โภ วานรินฺท, อิมสฺมึ โลเก จตูหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล อมิตฺเต อภิภวติ, เต สพฺเพปิ ตุยฺหํ อพฺภนฺตเร อตฺถิ มญฺเญ’’ติ อาห – ཆུ་སྲིན་གྱིས་ནི་ངོ་མཚར་དེ་མཐོང་ནས། “སྤྲེའུའི་དབང་པོ་འདིས་ཤིན་ཏུ་ངོ་མཚར་བ་ཞིག་བྱས་སོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། “ཀྱེ་སྤྲེའུའི་དབང་པོ། འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཆོས་བཞི་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིས་དགྲ་བོ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཁྱོད་ཀྱི་ཁོང་ན་ཡོད་པར་སེམས་སོ་”ཞེས་སྨྲས་པ། ‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา, วานรินฺท, ยถา ตว; สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ทิฏฺฐํ โส อติวตฺตตี’’ติ. (ชา. ๑.๒.๑๔๗); “སྤྲེའུའི་དབང་པོ་ཁྱོད་བཞིན་དུ། །གང་ལ་ཆོས་འདི་བཞི་ཡོད་པ། །བདེན་དང་ཆོས་དང་བརྟན་གཏོང་བ། །དེས་ནི་མཐོང་བའི་དགྲ་ལས་རྒྱལ། །” ตตฺถ ยสฺสาติ ยสฺส กสฺสจิ ปุคฺคลสฺส. เอเตติ อิทานิ วตฺตพฺเพ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสติ. จตุโร ธมฺมาติ จตฺตาโร คุณา. สจฺจนฺติ วจีสจฺจํ, ‘‘มม [Pg.223] สนฺติกํ อาคมิสฺสามี’’ติ วตฺวา มุสาวาทํ อกตฺวา อาคโต เอวาติ เอตํ เต วจีสจฺจํ. ธมฺโมติ วิจารณปญฺญา, ‘‘เอวํ กเต อิทํ นาม ภวิสฺสตี’’ติ ปวตฺตา เต เอสา วิจารณปญฺญา. ธิตีติ อพฺโพจฺฉินฺนํ วีริยํ วุจฺจติ, เอตมฺปิ เต อตฺถิ. จาโคติ อตฺตปริจฺจาโค, ตฺวํ อตฺตานํ ปริจฺจชิตฺวา มม สนฺติกํ อาคโต, ยํ ปนาหํ คณฺหิตุํ นาสกฺขึ, มยฺหเมเวส โทโส. ทิฏฺฐนฺติ ปจฺจามิตฺตํ. โส อติวตฺตตีติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส ยถา ตว เอวํ เอเต จตฺตาโร ธมฺมา อตฺถิ, โส ยถา มํ ตฺวํ อชฺช อติกฺกนฺโต, ตเถว อตฺตโน ปจฺจามิตฺตํ อติกฺกมติ อภิภวตีติ. དེ་ལ་ “གང་ལ་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བ་ལའོ། །“འདི་” ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བ་མངོན་སུམ་དུ་སྟོན་པའོ། །“ཆོས་བཞི་” ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་བཞིའོ། །“བདེན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ངག་གི་བདེན་པ་སྟེ། “ང་ཁྱོད་ཀྱི་དྲུང་དུ་འོང་བར་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་ནས་རྫུན་མ་སྨྲས་པར་འོངས་པ་ཉིད་དེ། འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ངག་གི་བདེན་པའོ། །“ཆོས་” ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་སྟེ། “འདི་ལྟར་བྱས་ན་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་འཇུག་པའི་ཁྱོད་ཀྱི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་འདིའོ། །“བརྟན་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མ་ཆད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་བརྗོད་དེ། འདི་ཡང་ཁྱོད་ལ་ཡོད་དོ། །“གཏོང་བ་” ཞེས་པ་ནི་བདག་གཏོང་བ་སྟེ། ཁྱོད་ཀྱིས་རང་ཉིད་བཏང་ནས་ངའི་དྲུང་དུ་འོངས་པ་ན། བདག་གིས་འཛིན་མ་ནུས་པ་ནི་བདག་ཉིད་ཀྱི་སྐྱོན་ཁོ་ནའོ། །“མཐོང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བའམ་དགྲ་བོའོ། །“དེས་ནི་ལས་རྒྱལ་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གང་ལ་ཁྱོད་བཞིན་དུ་ཆོས་བཞི་པོ་འདི་དག་ཡོད་ན། དེས་ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱིས་དེ་རིང་ང་ལས་བརྒལ་བ་དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་དགྲ་བོ་ལས་བརྒལ་ཞིང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་འགྱུར་རོ། ། เอวํ กุมฺภีโล โพธิสตฺตํ ปสํสิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คโต. ตทา กุมฺภีโล เทวทตฺโต อโหสิ, ตสฺส ภริยา จิญฺจมาณวิกา, กปิราชา ปน โลกนาโถ. དེ་ལྟར་ཆུ་སྲིན་གྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔལ་ལ་བསྟོད་ནས་རང་གི་གནས་སུ་སོང་ངོ་། །དེའི་ཚེ་ཆུ་སྲིན་ནི་ལྷས་བྱིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཆུང་མ་ནི་ཙིཉྩ་མ་ཎ་བི་ཀཱ་རུ་གྱུར་ཏོ། །སྤྲེའུའི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ཉིད་དོ། ། ตสฺส อิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา อุทกสฺส ปาสาณสฺส จ ปมาณววตฺถาเนน อิทานิ ปาสาโณ อุจฺจตโร ขายตีติ ปริคฺคณฺหนวเสน ปาสาณสฺส อุปริ สุสุมารสฺส นิปนฺนภาวชานนํ, ปาสาเณน กถนาปเทเสน ตสฺสตฺถสฺส นิจฺฉยคมนํ, สุสุมารสฺส อุปริ อกฺกมิตฺวา สหสา ปรตีเร ปติฏฺฐานวเสน สีฆการิตาย ตสฺส มหตา ปาปโต ปริโมจนํ, อตฺตโน ชีวิตรกฺขณํ, สจฺจวาจานุรกฺขณญฺจาติ เอวมาทโย คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. འདིར་ཡང་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་གཏན་ལ་དབབ་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཆུ་དང་རྡོའི་ཚད་ངེས་པ་ལས། ད་ལྟ་རྡོ་མཐོ་བར་སྣང་ངོ་སྙམ་དུ་ཡོངས་སུ་བརྟག་པའི་སྒོ་ནས་རྡོའི་སྟེང་དུ་ཆུ་སྲིན་ཉལ་བར་ཤེས་པ་དང་། རྡོ་དང་གཏམ་གླེང་བྱེད་པའི་ཁུལ་གྱིས་དོན་དེ་ངེས་པར་བྱས་པ་དང་། ཆུ་སྲིན་གྱི་སྟེང་དུ་བརྫིས་ནས་མྱུར་དུ་ཕར་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བགྲོད་པའི་སྒོ་ནས་མྱུར་དུ་བྱེད་པས་དེ་ཉིད་སྡིག་པ་ཆེན་པོ་ལས་ཐར་བར་བྱས་པ་དང་། རང་གི་སྲོག་བསྲུངས་པ་དང་། བདེན་པའི་ཚིག་བསྲུངས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། ། กปิราชจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. སྤྲེའུའི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๘. สจฺจตาปสจริยาวณฺณนา ༨. བདེན་པའི་དཀའ་ཐུབ་ཅན་གྱི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། อฏฺฐเม ตาปโส สจฺจสวฺหโยติ สจฺจสทฺเทน อวฺหาตพฺโพ สจฺจนามโก ตาปโส ยทา ยสฺมึ กาเล โหมิ, ตทา. สจฺเจน โลกํ ปาเลสินฺติ อตฺตโน อวิสํวาทิภาเวน สตฺตโลกํ ชมฺพุทีเป ตตฺถ ตตฺถ สตฺตนิกายํ ปาปโต นานาวิธา อนตฺถโต จ รกฺขึ. สมคฺคํ ชนมกาสหนฺติ ตตฺถ ตตฺถ กลหวิคฺคหวิวาทาปนฺนํ มหาชนํ กลเห อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา สามคฺคิยํ อานิสํสกถเนน สมคฺคํ อวิวทมานํ สมฺโมทมานํ อหมกาสึ. བརྒྱད་པ་ལ་ “དཀའ་ཐུབ་ཅན་བདེན་པར་གྲགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་ཞེས་པའི་སྒྲས་བོས་པའི་བདེན་པའི་མིང་ཅན་གྱི་དཀའ་ཐུབ་ཅན་གང་གི་ཚེ་གྱུར་པ་དེའི་ཚེའོ། །“བདེན་པས་འཇིག་རྟེན་བསྐྱངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མི་བསླུ་བའི་ཉིད་ཀྱིས་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་གནས་དེ་དང་དེར་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་སྡིག་པ་དང་གནོད་པ་སྣ་ཚོགས་ལས་བསྲུངས་པའོ། །“སྐྱེ་བོ་རྣམས་ནི་མཐུན་པར་བྱས།” ཞེས་པ་ནི་གནས་དེ་དང་དེར་འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པ་ལ་ཞུགས་པའི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་བསྟན་ནས། མཐུན་པའི་ཕན་ཡོན་བཤད་པའི་སྒོ་ནས་མི་རྩོད་ཅིང་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་དགའ་བར་བྱས་པའོ། ། ตทา [Pg.224] หิ โพธิสตฺโต พาราณสิยํ อญฺญตรสฺมึ พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ. ตสฺส ‘‘สจฺโจ’’ติ นามํ กรึสุ. โส วยปฺปตฺโต ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา ทิสาปาโมกฺขสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตฺวา นจิรสฺเสว สพฺพสิปฺปานํ นิปฺผตฺตึ ปตฺโต. อาจริเยน อนุญฺญาโต พาราณสึ ปจฺจาคนฺตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา เตหิ อภินนฺทิยมาโน เตสํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถํ กติปาหํ เตสํ สนฺติเก วสิ. อถ นํ มาตาปิตโร ปติรูเปน ทาเรน สํโยเชตุกามา สพฺพํ วิภวชาตํ อาจิกฺขิตฺวา ฆราวาเสน นิมนฺเตสุํ. དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་བྲམ་ཟེའི་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུའི་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ་བཟུང་ངོ་། །དེ་ལ་ “བདེན་པ་” ཞེས་མིང་དུ་བཏགས་སོ། །དེ་ལང་ཚོ་ལ་བབས་པ་ན་ཏཀྵ་ཤི་ལར་སོང་ནས། ཕྱོགས་ཀྱི་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སློབ་དཔོན་གྱི་དྲུང་དུ་བཟོ་ཡི་གནས་རྣམས་བསླབས་ཏེ། རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་བཟོ་རིག་ཐམས་ཅད་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་ཏོ། །སློབ་དཔོན་གྱིས་གནང་བ་ཐོབ་ནས་ཕྱིར་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་འོངས་ཏེ། ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་དེ་དག་གིས་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱས་ནས། དེ་དག་གི་སེམས་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་ཉིན་ཤས་རིང་དེ་དག་གི་དྲུང་དུ་བཞུགས་སོ། །དེ་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་དེ་ལ་འོས་པའི་ཆུང་མ་དང་ལྷན་ཅིག་སྦྱོར་བར་འདོད་དེ། ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་བསྟན་ནས་ཁྱིམ་གྱི་གནས་མལ་ལ་གདན་དྲངས་སོ། ། มหาสตฺโต เนกฺขมฺมชฺฌาสโย อตฺตโน เนกฺขมฺมปารมึ ปริพฺรูเหตุกาโม ฆราวาเส อาทีนวํ ปพฺพชฺชาย อานิสํสญฺจ นานปฺปการโต กเถตฺวา มาตาปิตูนํ อสฺสุมุขานํ โรทมานานํ อปริมาณํ โภคกฺขนฺธํ อนนฺตํ ยสํ มหนฺตญฺจ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหานาโคว อยสงฺขลิกํ ฆรพนฺธนํ ฉินฺทนฺโต นิกฺขมิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทสํ ปวิสิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา วนมูลผลาผเลหิ ยาเปนฺโต นจิรสฺเสว อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานกีฬํ กีฬยมาโน สมาปตฺติวิหาเรน วิหรติ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ངེས་འབྱུང་གི་བསམ་པ་ཅན་ཡིན་པས། རང་གི་ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བར་འདོད་དེ། ཁྱིམ་གྱི་གནས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཕན་ཡོན་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་བཤད་དེ། ཕ་མ་གཉིས་མིག་ཆུ་འཛག་བཞིན་དུ་ངུ་བ་དང་། ཚད་མེད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། མཐའ་ཡས་པའི་གྲགས་པ་དང་། གཉེན་འཁོར་ཆེན་པོ་རྣམས་སྤངས་ནས། གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོས་ལྕགས་སྒྲོག་གཅོད་པ་བཞིན་དུ་ཁྱིམ་གྱི་འཆིང་བ་བཅད་དེ་མངོན་པར་བྱུང་ནས། གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་ཞུགས་ཏེ་དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ནགས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་ཤིང་ཏོག་གིས་འཚོ་བ་བྱེད་ཅིང་། རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་མངོན་ཤེས་ལྔ་བསྐྱེད་དེ། བསམ་གཏན་གྱི་རྩེད་མོས་རྩེ་བཞིན་དུ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་གནས་པས་བཞུགས་སོ། ། โส เอกทิวสํ ทิพฺพจกฺขุนา โลกํ โอโลเกนฺโต อทฺทส สกลชมฺพุทีเป มนุสฺเส เยภุยฺเยน ปาณาติปาตาทิทสอกุสลกมฺมปถปสุเต กามนิทานํ กามาธิกรณํ อญฺญมญฺญํ วิวาทาปนฺเน. ทิสฺวา เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘น โข ปน เมตํ ปติรูปํ, ยทิทํ อิเม สตฺเต เอวํ ปาปปสุเต วิวาทาปนฺเน จ ทิสฺวา อชฺฌุเปกฺขณํ. อหญฺหิ ‘สตฺเต สํสารปงฺกโต อุทฺธริตฺวา นิพฺพานถเล ปติฏฺฐเปสฺสามี’ติ มหาสมฺโพธิยานํ ปฏิปนฺโน, ตสฺมา ตํ ปฏิญฺญํ อวิสํวาเทนฺโต ยํนูนาหํ มนุสฺสปถํ คนฺตฺวา เต เต สตฺเต ปาปโต โอรมาเปยฺยํ, วิวาทญฺจ เนสํ วูปสเมยฺย’’นฺติ. ཉིན་གཅིག་དེས་ལྷའི་མིག་གིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ན། འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་གི་མི་རྣམས་ཕལ་ཆེར་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་མི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་དང་། འདོད་པའི་རྒྱུ་དང་འདོད་པའི་གཞི་ལས་ཕན་ཚུན་རྩོད་པ་ལ་ཞུགས་པ་གཟིགས་སོ། །གཟིགས་ནས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “སེམས་ཅན་འདི་དག་འདི་ལྟར་སྡིག་པ་ལ་ཞུགས་པ་དང་རྩོད་པ་ལ་ཞུགས་པ་མཐོང་བཞིན་དུ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་ནི་འོས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །བདག་ནི་ ‘སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་འདམ་ལས་དྲངས་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ས་ལ་དགོད་པར་བྱའོ་’སྙམ་དུ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཐེག་པ་ལ་ཞུགས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁས་བླངས་པ་དེ་མི་བསླུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། བདག་མིའི་ཡུལ་དུ་སོང་ནས་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་སྡིག་པ་ལས་བཟློག་ཅིང་། དེ་དག་གི་རྩོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱའོ་”སྙམ་མོ། ། เอวํ ปน จินฺเตตฺวา มหาสตฺโต มหากรุณาย สมุสฺสาหิโต สนฺตํ สมาปตฺติสุขํ ปหาย อิทฺธิยา ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา เตสํ จิตฺตานุกูลํ ธมฺมํ เทเสนฺโต กลหวิคฺคหวิวาทาปนฺเน สตฺเต ทิฏฺฐธมฺมิกญฺจ สมฺปรายิกญฺจ วิโรเธ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา อญฺญมญฺญํ สมคฺเค สหิเต อกาสิ. อเนกาการโวการญฺจ ปาเป อาทีนวํ วิภาเวนฺโต ตโต สตฺเต วิเวเจตฺวา เอกจฺเจ ทสสุ กุสลกมฺมปถธมฺเมสุ ปติฏฺฐาเปสิ. เอกจฺเจ ปพฺพาเชตฺวา [Pg.225] สีลสํวเร อินฺทฺริยคุตฺติยํ สติสมฺปชญฺเญ ปวิเวกวาเส ฌานาภิญฺญาสุ จ ยถารหํ ปติฏฺฐาเปสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་བསམས་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་ཀུན་ནས་བསླངས་ཏེ། ཞི་བའི་སྙོམས་འཇུག་གི་བདེ་བ་སྤངས་ནས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་གནས་དེ་དང་དེར་བྱོན་ཏེ། དེ་དག་གི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་བསྟན་ནས། འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པ་ལ་ཞུགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་འགལ་ཟླའི་ཉེས་དམིགས་བསྟན་ཏེ། ཕན་ཚུན་མཐུན་པ་དང་འགྲོགས་པར་མཛད་དོ། །རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་སྡིག་པའི་ཉེས་དམིགས་རྣམ་པར་དབྱེ་བས་སེམས་ཅན་རྣམས་དེ་ལས་དབེན་པར་མཛད་དེ། ལ་ལ་ནི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆོས་ལ་བཀོད་དོ། །ལ་ལ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་དུ་བཅུག་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། དབང་པོ་སྡོམ་པ་དང་། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་། དབེན་པའི་གནས་དང་། བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་ལ་ཅི་རིགས་པར་བཀོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๗๑. ༧༡. ‘‘ปุนาปรํ ยทา โหมิ, ตาปโส สจฺจสวฺหโย; สจฺเจน โลกํ ปาเลสึ, สมคฺคํ ชนมกาสห’’นฺติ. “ཡང་བྱུང་གང་ཚེ་བདག་གྱུར་པ། །དཀའ་ཐུབ་བདེན་པར་གྲགས་པ་ཡིན། །བདེན་པས་འཇིག་རྟེན་བསྐྱངས་པ་དང་། །སྐྱེ་བོ་རྣམས་ནི་མཐུན་པར་བྱས། །” อิธาปิ มหาปุริสสฺส เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา คุณานุภาวา จ วิภาเวตพฺพาติ. འདིར་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་གཏན་ལ་དབབ་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་ཀྱང་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། ། สจฺจตาปสจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. བདེན་པའི་དཀའ་ཐུབ་ཅན་གྱི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๙. วฏฺฏโปตกจริยาวณฺณนา ༩. རི་སྲེག་གི་གཞོན་ནུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๗๒. นวเม มคเธ วฏฺฏโปตโกติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – มคธรฏฺเฐ อญฺญตรสฺมึ อรญฺญปฺปเทเส วฏฺฏกโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อจิรนิกฺขนฺตตาย ตรุโณ มํสเปสิภูโต, ตโต เอว อชาตปกฺโข วฏฺฏกจฺฉาปโก ยทา อหํ กุลาวเกเยว โหมิ. ༧༢. དགུ་པ་“ཡུལ་མ་ག་དྷར་རི་སྐེགས་ཀྱི་ཕྲུ་གུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བསྡུས་དོན་ནི། ཡུལ་མ་ག་དྷའི་ནགས་ཚལ་གྱི་ས་ཕྱོགས་ཤིག་ཏུ་རི་སྐེགས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ནས། སྒོ་ང་བརྡོལ་ཏེ་ཕྱིར་ཐོན་ནས་རིང་པོ་མ་ལོན་པས་གཞོན་ནུ་ཤ་རྡོག་ལྟ་བུར་གྱུར་ཅིང་། དེ་ནས་གཤོག་པ་མ་སྐྱེས་པའི་རི་སྐེགས་ཀྱི་ཕྲུ་གུ་ང་ཉིད་ཚང་ནང་དུ་ཡོད་པའི་སྐབས་སུ་ཡིན། ๗๓. มุขตุณฺฑเกนาหริตฺวาติ มยฺหํ มาตา อตฺตโน มุขตุณฺฑเกน กาเลน กาลํ โคจรํ อาหริตฺวา มํ โปเสติ. ตสฺสา ผสฺเสน ชีวามีติ ปริเสทนตฺถญฺเจว ปริภาวนตฺถญฺจ สมฺมเทว กาเลน กาลํ มมํ อธิสยนวเสน ผุสนฺติยา ตสฺสา มม มาตุยา สรีรสมฺผสฺเสน ชีวามิ วิหรามิ อตฺตภาวํ ปวตฺเตมิ. นตฺถิ เม กายิกํ พลนฺติ มยฺหํ ปน อติตรุณตาย กายสนฺนิสฺสิตํ พลํ นตฺถิ. ༧༣. “མཆུ་ཏོས་ཟས་བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ངའི་མས་རང་གི་མཆུ་ཏོས་དུས་དུས་སུ་ཟས་བླངས་ནས་ང་གསོ་བར་བྱེད། “མོའི་རེག་པས་འཚོ་”ཞེས་པ་ནི། དྲོད་སྦྱིན་པ་དང་གསོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དུས་དུས་སུ་ང་ལ་ལེགས་པར་ཉལ་ནས་རེག་པར་བྱེད་པའི་མ་དེའི་ལུས་ཀྱི་རེག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ང་འཚོ་ཞིང་གནས་ལ་ལུས་ཀྱི་རྒྱུན་སྐྱོང་བར་བྱེད། “ང་ལ་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་མེད་”ཞེས་པ་ནི། ང་ནི་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ནུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལུས་ལ་བརྟེན་པའི་སྟོབས་མེད་པའོ།། ๗๔. สํวจฺฉเรติ สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร. คิมฺหสมเยติ คิมฺหกาเล. สุกฺขรุกฺขสาขานํ อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺฏนสมุปฺปนฺเนน อคฺคินา ตสฺมึ ปเทเส ทวฑาโห ปทิปฺปติ ปชฺชลติ, โส ตถา ปทีปิโต. อุปคจฺฉติ อมฺหากนฺติ มยฺหํ มาตาปิตูนญฺจาติ อมฺหากํ วสนฏฺฐานปฺปเทสํ อตฺตโน ปติฏฺฐานสฺส อสุทฺธสฺสาปิ สุทฺธภาวกรเณน ปาวนโต ปาวโกติ จ คตมคฺเค อินฺธนสฺส ภสฺมภาวาวหนโต กณฺหวตฺตนีติ จ ลทฺธนาโม อคฺคิ วนรุกฺขคจฺเฉ ทหนฺโต กาเลน กาลํ อุปคจฺฉติ. ༧༤. “ལོ་རེར་”ཞེས་པ་ནི་ལོ་རེ་བཞིན་ནོ།། “སོ་གའི་དུས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་ཚ་བའི་དུས་སུའོ།། ཤིང་སྐམ་པོའི་ཡལ་ག་ཕན་ཚུན་བརྡར་བ་ལས་བྱུང་བའི་མེས་ས་ཕྱོགས་དེར་ནགས་ཚལ་གྱི་མེ་འབར་ཞིང་རབ་ཏུ་འབར་ལ། དེ་ལྟར་འབར་བའི་མེ་དེ། “ངེད་ཅག་གི་གནས་སུ་ཉེ་བར་འོང་”ཞེས་པ་ནི། ང་དང་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་གནས་སུ་སྟེ། རང་གི་གནས་ས་མི་གཙང་བ་རྣམས་ཀྱང་གཙང་མར་བྱེད་པས་ན་“དག་བྱེད་”ཅེས་པ་དང་། བགྲོད་པའི་ལམ་དུ་བུད་ཤིང་རྣམས་ཐལ་བར་གཏོང་བས་ན་“ལམ་ནག་པོ་”ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་མེ་དེས། ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་དང་ཤིང་ཕྲན་རྣམས་སྲེག་བཞིན་དུ་རིམ་གྱིས་ཉེ་བར་འོང་བའོ།། ๗๕. เอวํ [Pg.226] อุปคมนโต ตทาปิ สทฺทายนฺโตติ ‘‘ธมธม’’อิติ เอวํ สทฺทํ กโรนฺโต, อนุรวทสฺสนญฺเหตํ ทาวคฺคิโน. มหาสิขีติ ปพฺพตกูฏสทิสานํ อินฺธนานํ วเสน มหติโย สิขา เอตสฺสาติ มหาสิขี. อนุปุพฺเพน อนุกฺกเมน ตํ อรญฺญปฺปเทสํ ฌาเปนฺโต ทหนฺโต อคฺคิ มม สมีปฏฺฐานํ อุปาคมิ. ༧༥. དེ་ལྟར་ཉེ་བར་འོང་བའི་ཚེ་ན། “སྒྲ་དང་བཅས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི། "དྷ་མ་དྷ་མ་"ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ལྟ་བུ་སྒྲོག་པ་སྟེ། འདི་ནི་ནགས་མེའི་སྒྲ་སྒྲོག་ཚུལ་ལོ།། “མེ་ལྕེ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི། རི་རྩེ་ལྟ་བུའི་བུད་ཤིང་གི་དབང་གིས་མེ་ལྕེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པས་ན་མེ་ལྕེ་ཆེན་པོའོ།། རིམ་གྱིས་རིམ་གྱིས་ནགས་ཚལ་གྱི་ས་ཕྱོགས་དེ་སྲེག་ཅིང་འབར་བའི་མེ་དེ ངའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་གནས་སུ་ཉེ་བར་འོངས་སོ།། ๗๖. อคฺคิเวคภยาติ เวเคน อาคจฺฉโต อคฺคิโน ภเยน ภีตา. ตสิตาติ จิตฺตุตฺราสสมุฏฺฐิเตน กายสฺส ฉมฺภิตตฺเตน จ อุตฺราสา. มาตาปิตาติ มาตาปิตโร. อตฺตานํ ปริโมจยุนฺติ อคฺคินา อนุปทฺทุตฏฺฐานคมเนน อตฺตโน โสตฺถิภาวมกํสุ. มหาสตฺโต หิ ตทา มหาเคณฺฑุกปฺปมาโณ มหาสรีโร อโหสิ. ตํ มาตาปิตโร เกนจิ อุปาเยน คเหตฺวา คนฺตุํ อสกฺกุณนฺตา อตฺตสิเนเหน จ อภิภุยฺยมานา ปุตฺตสิเนหํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายึสุ. ༧༦. “མེའི་ཤུགས་ཀྱི་འཇིགས་པ་ལས་”ཞེས་པ་ནི། མགྱོགས་པོར་འོང་བའི་མེའི་འཇིགས་པས་སྐྲག་པའོ།། “སྐྲག་པ་”ཞེས་པ་ནི། སེམས་སྐྲག་པ་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་འདར་བས་སྐྲག་པའོ།། “ཕ་མ་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་དང་མའོ།། “རང་ཉིད་ཐར་བར་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི། མེས་མ་གནོད་པའི་ས་ཕྱོགས་སུ་སོང་སྟེ་རང་ཉིད་བདེ་བར་བྱས་སོ།། དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཕོ་ལོང་ཆེན་པོ་ཙམ་གྱི་ལུས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་ཐབས་གང་གིས་ཀྱང་ཁྱེར་ཏེ་འགྲོ་མ་ནུས་ཤིང་། རང་ལ་ཆགས་པས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་ཏེ། བུ་ལ་ཆགས་པ་བོར་ནས་བྲོས་སོ།། ๗๗. ปาเท ปกฺเข ปชหามีติ อตฺตโน อุโภ ปาเท อุโภ ปกฺเข จ ภูมิยํ อากาเส จ คมนสชฺเช กโรนฺโต ปสาเรมิ อิริยามิ วายมามิ. ‘‘ปฏีหามี’’ติปิ ปาโฐ, เวหาสคมนโยคฺเค กาตุํ อีหามีติ อตฺโถ. ‘‘ปตีหามี’’ติปิ ปฐนฺติ. ตสฺสตฺโถ – ปาเท ปกฺเข จ ปติ วิสุํ อีหามิ, คมนตฺถํ วายมามิ, ตํ ปน วายามกรณตฺถเมว. กสฺมา? ยสฺมา นตฺถิ เม กายิกํ พลํ. โสหํ อคติโก ตตฺถาติ โส อหํ เอวํภูโต ปาทปกฺขเวกลฺเลน คมนวิรหิโต มาตาปิตูนํ อปคมเนน วา อปฺปฏิสรโณ, ตตฺถ ทาวคฺคิอุปทฺทุเต วเน, ตสฺมึ วา กุลาวเก ฐิโตว เอวํ อิทานิ วตฺตพฺพากาเรน ตทา จินฺเตสึ. ทุติยญฺเจตฺถ อหนฺติ นิปาตมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ༧༧. “རྐང་གཤོག་འདོར་བར་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་རྐང་པ་གཉིས་དང་གཤོག་པ་གཉིས་ས་དང་བར་སྣང་ལ་འགྲོ་བར་གྲ་སྒྲིག་བྱེད་བཞིན་དུ་བརྐྱང་བ་དང་། གཡོ་བ་དང་། རྩོལ་བ་བྱེད་པའོ།། “པཊཱིཧཱམི”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། མཁའ་ལ་འགྲོ་བར་འོས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། “པཏཱིཧཱམི”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། དེའི་དོན་ནི། རྐང་པ་དང་གཤོག་པ་སོ་སོར་བརྩོན་པར་བྱེད་དེ། འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རྩོལ་བ་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། དེ་ནི་རྩོལ་བ་བྱེད་པ་ཙམ་ཉིད་དོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་ང་ལ་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ང་ནི་དེར་འགྲོ་ས་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ང་ནི་དེ་ལྟར་རྐང་གཤོག་མ་ཚང་བས་འགྲོ་བ་དང་བྲལ་ཞིང་། ཕ་མ་གཉིས་བྲོས་པས་སྐྱབས་མེད་པར། ནགས་མེས་གནོད་པའི་ནགས་ཚལ་དེའམ། ཡང་ན་ཚང་དེ་ཉིད་དུ་གནས་བཞིན་དུ་ད་ལྟ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་འདི་ལྟར་དེའི་ཚེ་བསམས་སོ།། འདིར་གཉིས་པའི་“ང་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་རྒྱན་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ๗๘. ༧༨. อิทานิ ตทา อตฺตโน จินฺติตาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘เยสาห’’นฺติอาทิมาห; ད་ནི་དེའི་ཚེ་རང་གིས་བསམས་པའི་རྣམ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གང་དག་ལ་ང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ เยสาหํ อุปธาเวยฺยํ, ภีโต ตสิตเวธิโตติ มรณภเยน ภีโต ตโต เอว จิตฺตุตฺราเสน ตสิโต สรีรกมฺปเนน เวธิโต เยสมหํ ปกฺขนฺตรํ เอตรหิ ทาวคฺคิอุปทฺทุโต ชลทุคฺคํ วิย มญฺญมาโน ปวิสิตุํ อุปธาเวยฺยํ เต มม มาตาปิตโร มํ เอกกํ เอว โอหาย ชหิตฺวา ปกฺกนฺตา. กถํ เม อชฺช กาตเวติ กถํ นุ โข มยา อชฺช กาตพฺพํ, ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. དེ་ལ་“གང་དག་ལ་ང་བྲོས་ཏེ་འགྲོ་བར་བྱ་བ་སྟེ། འཇིགས་ཤིང་སྐྲག་ལ་འདར་བ་”ཞེས་པ་ནི། འཆི་བའི་འཇིགས་པས་སྐྲག་ཅིང་། དེ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་སྐྲག་པས་སྐྲག་ལ། ལུས་འདར་བས་འདར་བཞིན། ད་ལྟ་ནགས་མེས་གནོད་པའི་ཚེ་ཆུའི་རྫིང་བུ་ལྟ་བུར་བསམས་ནས་གཤོག་པའི་གསེང་དུ་འཇུག་པར་བྲོས་ཏེ་འགྲོ་བར་བྱ་བའི་ཕ་མ་དེ་དག་གིས། ང་གཅིག་པུ་བོར་ནས་བྲོས་སོ།། “དེ་རིང་ངས་ཅི་ཞིག་བྱ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་རིང་ངས་ཅི་ཞིག་བྱ་ཞིང་ཇི་ལྟར་བསྒྲུབ་པར་བྱ་སྙམ་པའི་དོན་ཏོ།། เอวํ [Pg.227] มหาสตฺโต อิติกตฺตพฺพตาสมฺมูฬฺโห หุตฺวา ฐิโต ปุน จินฺเตสิ – ‘‘อิมสฺมึ โลเก สีลคุโณ นาม อตฺถิ, สจฺจคุโณ นาม อตฺถิ, อตีเต ปารมิโย ปูเรตฺวา โพธิตเล นิสีทิตฺวา อภิสมฺพุทฺธา สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนา สจฺจานุทยการุญฺญขนฺติสมนฺนาคตา สพฺพสตฺเตสุ สมปฺปวตฺตเมตฺตาภาวนา สพฺพญฺญุพุทฺธา นาม อตฺถิ, เตหิ จ ปฏิวิทฺโธ เอกนฺตนิยฺยานคุโณ ธมฺโม อตฺถิ, มยิ จาปิ เอกํ สจฺจํ อตฺถิ. สํวิชฺชมาโน เอโก สภาวธมฺโม ปญฺญายติ, ตสฺมา อตีตพุทฺเธ เจว เตหิ ปฏิวิทฺธคุเณ จ อาวชฺเชตฺวา มยิ วิชฺชมานํ สจฺจํ สภาวธมฺมํ คเหตฺวา สจฺจกิริยํ กตฺวา อคฺคึ ปฏิกฺกมาเปตฺวา อชฺช มยา อตฺตโน เจว อิธ วาสีนํ เสสปาณีนญฺจ โสตฺถิภาวํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา มหาสตฺโต อตฺตโน อานุภาเว ฐตฺวา ยถาจินฺติตํ ปฏิปชฺชิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཅི་བྱ་གཏོལ་མེད་དུ་གྱུར་ནས་གནས་པ་ན། ཡང་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད། བདེན་པའི་ཡོན་ཏན་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད། འདས་པའི་དུས་སུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་བཞུགས་ནས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཤིང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་དང་ལྡན་པ། བདེན་པ་དང་། རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་དང་། སྙིང་རྗེ་དང་། བཟོད་པ་དང་ལྡན་པ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་མཉམ་པར་འཇུག་པའི་བྱམས་པ་བསྒོམས་པའི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད། དེ་དག་གིས་རྟོགས་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་ཤིག་ཀྱང་ཡོད། ང་ལ་ཡང་བདེན་པ་གཅིག་ཡོད། ཡོད་བཞིན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་གཅིག་སྣང་བས། དེའི་ཕྱིར་འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་དེ་དག་གིས་རྟོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡིད་ལ་བྱས་ཤིང་། ང་ལ་ཡོད་པའི་བདེན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་འདི་བཟུང་ནས། བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ་མེ་ཕྱིར་བཟློག་ནས། དེ་རིང་ངས་རང་ཉིད་དང་འདིར་གནས་པའི་སེམས་ཅན་ལྷག་མ་རྣམས་བདེ་བར་བྱ་བར་རིགས་སོ་”སྙམ་མོ།། དེ་ལྟར་བསམས་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རང་གི་མཐུ་ལ་གནས་ཏེ་ཇི་ལྟར་བསམས་པ་བཞིན་དུ་བསྒྲུབས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๗๙. ༧༩. ‘‘อตฺถิ โลเก สีลคุโณ, สจฺจํ โสเจยฺยนุทฺทยา; เตน สจฺเจน กาหามิ, สจฺจกิริยมุตฺตมํ. “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོན་ཏན་དང་།། བདེན་པ་གཙང་དང་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་ཡོད།། བདེན་པ་དེ་ཡིས་བདག་གིས་ནི།། བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་མཆོག་ཏུ་བྱ།། ๘๐. ༨༠. ‘‘อาวชฺเชตฺวา ธมฺมพลํ, สริตฺวา ปุพฺพเก ชิเน; สจฺจพลมวสฺสาย, สจฺจกิริยมกาสห’’นฺติ. ཆོས་ཀྱི་སྟོབས་ནི་ཡིད་བྱས་ཤིང་།། སྔོན་གྱི་རྒྱལ་བ་རྗེས་དྲན་ནས།། བདེན་པའི་སྟོབས་ལ་བརྟེན་བྱས་ཏེ།། བདག་གིས་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་བྱས།།” ཞེས་པའོ།། ๘๑. ตตฺถ มหาสตฺโต อตีเต ปรินิพฺพุตานํ พุทฺธานํ คุเณ อาวชฺเชตฺวา อตฺตนิ วิชฺชมานํ สจฺจสภาวํ อารพฺภ ยํ คาถํ วตฺวา ตทา สจฺจกิริยมกาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺติ ปกฺขา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ༨༡. དེ་ལ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་འདས་པའི་དུས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཡིད་ལ་བྱས་ཤིང་། རང་ལ་ཡོད་པའི་བདེན་པའི་རང་བཞིན་ལ་བརྟེན་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གང་གསུངས་ཏེ་དེའི་ཚེ་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་མཛད་པ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཤོག་པ་ཡོད་ཀྱང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ สนฺติ ปกฺขา อปตนาติ มยฺหํ ปกฺขา นาม อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ, โน จ โข สกฺกา เอเตหิ อุปฺปติตุํ อากาเสน คนฺตุนฺติ อปตนา. สนฺติ ปาทา อวญฺจนาติ ปาทาปิ เม อตฺถิ, เตหิ ปน วญฺจิตุํ ปทวารคมเนน คนฺตุํ น สกฺกาติ อวญฺจนา. มาตาปิตา จ นิกฺขนฺตาติ เย มํ อญฺญตฺถ เนยฺยุํ, เตปิ มรณภเยน มม มาตาปิตโร นิกฺขนฺตา. ชาตเวทาติ อคฺคึ อาลปติ. โส หิ ชาโตว เวทิยติ, ธูมชาลุฏฺฐาเนน ปญฺญายติ, ตสฺมา ‘‘ชาตเวโท’’ติ วุจฺจติ. ปฏิกฺกมาติ ปฏิคจฺฉ นิวตฺตาติ ชาตเวทํ อาณาเปติ. དེ་ལ་“གཤོག་པ་ཡོད་ཀྱང་མི་འཕུར་”ཞེས་པ་ནི། ང་ལ་གཤོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དེ་མཐོང་དུ་ཡོད་ཀྱང་། འདི་དག་གིས་ནམ་མཁར་འཕུར་ཏེ་འགྲོ་མི་ནུས་པས་ན་མི་འཕུར་བའོ།། “རྐང་པ་ཡོད་ཀྱང་མི་འགྲོ་”ཞེས་པ་ནི། ང་ལ་རྐང་པའང་ཡོད་ཀྱང་། དེ་དག་གིས་གོམ་པ་སྤོ་བའི་སྒོ་ནས་འགྲོ་མི་ནུས་པས་ན་མི་འགྲོ་བའོ།། “ཕ་མ་གཉིས་ཀྱང་སོང་”ཞེས་པ་ནི། གང་དག་གིས་ང་ས་གཞན་དུ་ཁྱེར་བར་བྱ་བའི་ཕ་མ་དེ་དག་ཀྱང་འཆི་བའི་འཇིགས་པས་སོང་ངོ་།། “སྐྱེ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། མེ་ལ་བོས་པའོ།། མེ་དེ་ནི་སྐྱེས་མ་ཐག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱེད་དེ། དུ་བའི་དྲ་བ་ལངས་པ་ལས་ཤེས་པའི་ཕྱིར་“སྐྱེ་ཤེས་”ཞེས་བྱའོ།། “ཕྱིར་ལྡོག་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་སོང་ཞིག་གམ་ཕྱིར་འཁོར་ཅིག་ཅེས་སྐྱེ་ཤེས་ལ་བཀའ་སྩལ་བའོ།། อิติ [Pg.228] มหาสตฺโต ‘‘สเจ มยฺหํ ปกฺขานํ อตฺถิภาโว, เต จ ปสาเรตฺวา อากาเส อปตนภาโว, ปาทานํ อตฺถิภาโว, เต จ อุกฺขิปิตฺวา อวญฺจนภาโว, มาตาปิตูนํ มํ กุลาวเกเยว ฉฑฺเฑตฺวา ปลาตภาโว จ สจฺจสภาวภูโต เอว, ชาตเวท, เอเตน สจฺเจน ตฺวํ อิโต ปฏิกฺกมา’’ติ กุลาวเก นิปนฺโนว สจฺจกิริยํ อกาสิ. ตสฺส สห สจฺจกิริยาย โสฬสกรีสมตฺเต ฐาเน ชาตเวโท ปฏิกฺกมิ. ปฏิกฺกมนฺโต จ น ฌายมาโนว อรญฺญํ คโต, อุทเก ปน โอปิลาปิตอุกฺกา วิย ตตฺเถว นิพฺพายิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས། “གལ་ཏེ་ང་ལ་གཤོག་པ་ཡོད་པ་དང་། དེ་དག་བརྐྱངས་ཀྱང་ནམ་མཁར་མི་འཕུར་བ་དང་། རྐང་པ་ཡོད་པ་དང་། དེ་དག་བཏེགས་ཀྱང་མི་འགྲོ་བ་དང་། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་ང་ཚང་འདི་ཉིད་དུ་བོར་ནས་བྲོས་པ་རྣམས་བདེན་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཡིན་ན། ཀྱེ་སྐྱེ་ཤེས། བདེན་པ་འདིས་ཁྱོད་འདི་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་ཅིག་”ཅེས་ཚང་ནང་དུ་ཉལ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་མཛད་དོ།། ཁོང་གིས་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་མཛད་མ་ཐག་ཏུ། ས་ཕྱོགས་ཀ་རཱི་ས་བཅུ་དྲུག་ཙམ་གྱི་མཚམས་སུ་སྐྱེ་ཤེས་ཕྱིར་ལོག་གོ། ཕྱིར་ལྡོག་པའི་ཚེ་ནའང་ནགས་ཚལ་གཞན་བསྲེགས་ཏེ་སོང་བ་མ་ཡིན་པར། ཆུ་ནང་དུ་བཅུག་པའི་དཔལ་འབར་བཞིན་དུ་གནས་དེ་ཉིད་དུ་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། ๘๒. ༨༢. ‘‘สห สจฺเจ กเต มยฺหํ, มหาปชฺชลิโต สิขี; วชฺเชสิ โสฬสกรีสานิ, อุทกํ ปตฺวา ยถา สิขี’’ติ. “བདག་གིས་བདེན་པ་བྱས་མ་ཐག། རབ་ཏུ་འབར་བའི་མེ་ལྕེ་དེ།། ཀ་རཱི་ས་ནི་བཅུ་དྲུག་སྤངས།། ཆུ་ལ་ཕྲད་པའི་མེ་བཞིན་ནོ།།” ཞེས་པའོ།། สา ปเนสา โพธิสตฺตสฺส วฏฺฏกโยนิยํ ตสฺมึ สมเย พุทฺธคุณานํ อาวชฺชนปุพฺพิกา สจฺจกิริยา อนญฺญสาธารณาติ อาห ‘‘สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติ. เตเนว หิ ตสฺส ฐานสฺส สกเลปิ อิมสฺมึ กปฺเป อคฺคินา อนภิภวนียตฺตา ตํ กปฺปฏฺฐิยปาฏิหาริยํ นาม ชาตํ. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་རི་སྐེགས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་ཡོད་པའི་སྐབས་དེར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡིད་ལ་བྱས་པ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་དེ་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བདེན་པ་ལ་ང་དང་མཚུངས་པ་མེད། འདི་ནི་ངའི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ས་ཕྱོགས་དེ་ནི་བསྐལ་པ་འདི་ཧྲིལ་པོར་མེས་མི་ཚུགས་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་“བསྐལ་པ་གནས་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་”ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ།། เอวํ มหาสตฺโต สจฺจกิริยวเสน อตฺตโน ตตฺถ วาสีนํ สตฺตานญฺจ โสตฺถึ กตฺวา ชีวิตปริโยสาเน ยถากมฺมํ คโต. དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་གྱི་མཐུ་ལས་རང་ཉིད་དང་དེར་གནས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་བདེ་བར་བྱས་ནས། ཚེའི་མཐར་ལས་བཞིན་དུ་གཤེགས་སོ།། ตทา มาตาปิตโร เอตรหิ มาตาปิตโร อเหสุํ, วฏฺฏกราชา ปน โลกนาโถ. དེའི་ཚེའི་ཕ་མ་གཉིས་ནི་ད་ལྟའི་ཕ་མ་གཉིས་སུ་གྱུར་ཏོ།། རི་སྐེགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ཉིད་དོ།། ตสฺส เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เสสปารมิโยปิ ยถารหํ นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา ทาวคฺคิมฺหิ ตถา เภรวากาเรน อวตฺถริตฺวา อาคจฺฉนฺเต ตสฺมึ วเย เอกโก หุตฺวาปิ สารทํ อนาปชฺชิตฺวา สจฺจาทิธมฺมคุเณ พุทฺธคุเณ จ อนุสฺสริตฺวา อตฺตโน เอว อานุภาวํ นิสฺสาย สจฺจกิริยาย ตตฺถ วาสีนมฺปิ สตฺตานํ โสตฺถิภาวาปาทนาทโย อานุภาวา วิภาเวตพฺพา. དེའི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ནགས་མེ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་རྣམ་པས་ཁྱབ་སྟེ་འོང་བའི་ཚེ། ལོ་ཚོད་དེ་འདྲ་བར་གཅིག་པུར་གྱུར་ཀྱང་ཞུམ་པ་མེད་པར། བདེན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་ནས། རང་གི་མཐུ་ལ་བརྟེན་ཏེ་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་གྱིས་དེར་གནས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་བདེ་བར་བྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་མཐུ་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། วฏฺฏโปตกจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. རི་སྐེགས་ཀྱི་ཕྲུ་གུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๐. มจฺฉราชจริยาวณฺณนา ༡༠. ཉའི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๘๓. ทสเม [Pg.229] ยทา โหมิ, มจฺฉราชา มหาสเรติ อตีเต มจฺฉโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา โกสลรฏฺเฐ สาวตฺถิยํ เชตวเน โปกฺขรณิฏฺฐาเน วลฺลิคหนปริกฺขิตฺเต เอกสฺมึ มหาสเร มจฺฉานํ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ รญฺชนโต ยทา อหํ ราชา โหมิ, มจฺฉคณปริวุโต ตตฺถ ปฏิวสามิ ตทา. อุณฺเหติ อุณฺหกาเล คิมฺหสมเย. สูริยสนฺตาเปติ อาทิจฺจสนฺตาเปน. สเร อุทก ขียถาติ ตสฺมึ สเร อุทกํ ขียิตฺถ ฉิชฺชิตฺถ. ตสฺมิญฺหิ รฏฺเฐ ตทา เทโว น วสฺสิ, สสฺสานิ มิลายึสุ, วาปิอาทีสุ อุทกํ ปริกฺขยํ ปริยาทานํ อคมาสิ, มจฺฉกจฺฉปา กลลคหนํ ปวิสึสุ. ตสฺมิมฺปิ สเร มจฺฉา กทฺทมคหนํ ปวิสิตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน นิลียึสุ. ༨༣. བཅུ་པ་“གང་གི་ཚེ་ང་ཉའི་རྒྱལ་པོ་མཚོ་ཆེན་པོ་ན་ཡོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་དུས་སུ་ཉའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ནས། ཡུལ་ཀོ་ས་ལའི་མཉན་ཡོད་ཀྱི་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་གྱི་པདྨའི་རྫིང་བུའི་གནས་སུ་འཁྲི་ཤིང་གིས་བསྐོར་བའི་མཚོ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་ཉ་རྣམས་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་ན། གང་གི་ཚེ་ང་ཉའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་དེར་གནས་པའི་རྒྱལ་པོར་གྱུར་པའི་སྐབས་དེའོ།། “ཚ་བས་”ཞེས་པ་ནི་ཚ་བའི་དུས་སམ་སོ་གའི་དུས་སུའོ།། “ཉི་མའི་གདུང་བས་”ཞེས་པ་ནི་ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་གདུངས་པས་སོ།། “མཚོ་ལ་ཆུ་ཟད་པ་”ཞེས་པ་ནི། མཚོ་དེར་ཆུ་ཟད་ཅིང་ཆད་པའོ།། དེའི་ཚེ་ཡུལ་དེར་ཆར་མ་བབས་པས་ལོ་ཏོག་རྣམས་བསྐམས་ཤིང་། རྫིང་བུ་ལ་སོགས་པའི་ཆུ་རྣམས་ཟད་ཅིང་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་ལ། ཉ་དང་རུས་སྦལ་རྣམས་འདམ་རྫབ་ཀྱི་ནང་དུ་ཞུགས་སོ།། མཚོ་དེར་ཡང་ཉ་རྣམས་འདམ་རྫབ་ཀྱི་ནང་དུ་ཞུགས་ཏེ་ས་ཕྱོགས་དེ་དང་དེར་ཡིབ་ནས་གནས་སོ།། ๘๔. ตโตติ ตโต อุทกปริกฺขยโต อปรภาเค. กุลลเสนกาติ กุลลาเจว เสนา จ. ภกฺขยนฺติ ทิวารตฺตึ, มจฺเฉ อุปนิสีทิยาติ ตตฺถ ตตฺถ กลลปิฏฺเฐ อุปนิสีทิตฺวา กลลคหนํ ปวิสิตฺวา นิปนฺเน มจฺเฉ กากา วา อิตเร วา ทิวา เจว รตฺติญฺจ กณยคฺคสทิเสหิ ตุณฺเฑหิ โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา นีหริตฺวา วิปฺผนฺทมาเน ภกฺขยนฺติ. ༨༤. “དེ་ནས་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཆུ་ཟད་པའི་འོག་ཏུའོ།། “བྱ་ཁྲ་དང་བྱ་གླག་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་བྱ་ཁྲ་དང་བྱ་གླག་གི་ཚོགས་རྣམས་སོ།། “ཉིན་མཚན་དུ་ཉ་རྣམས་ལ་བབས་ནས་ཟ་བར་བྱེད་”ཞེས་པ་ནི། ས་ཕྱོགས་དེ་དང་དེའི་འདམ་རྫབ་ཀྱི་སྟེང་དུ་བབས་ནས། འདམ་རྫབ་ཀྱི་ནང་དུ་ཞུགས་ཏེ་ཉལ་བའི་ཉ་རྣམས་ལ། ཁྭ་ཏ་ལ་སོགས་པས་ཉིན་མཚན་དུ་ལྕགས་ཀྱི་གཟེར་མ་ལྟ་བུའི་མཆུ་ཏོས་བརྡུངས་ཤིང་བརྡུངས་ནས་ཕྱིར་བཏོན་ཏེ། འཕར་ལྡིང་བྱེད་བཞིན་པའི་ཉ་རྣམས་ཟ་བར་བྱེད་པའོ།། ๘๕. อถ มหาสตฺโต มจฺฉานํ ตํ พฺยสนํ ทิสฺวา มหากรุณาย สมุสฺสาหิตหทโย ‘‘ฐเปตฺวา มํ อิเม มม ญาตเก อิมสฺมา ทุกฺขา โมเจตุํ สมตฺโถ นาม อญฺโญ นตฺถิ, เกน นุ โข อหํ อุปาเยน เต อิโต ทุกฺขโต โมเจยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต ‘‘ยํนูนาหํ ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ อาจิณฺณสมาจิณฺณํ มยิ จ สํวิชฺชมานํ สจฺจธมฺมํ นิสฺสาย สจฺจกิริยํ กตฺวา เทวํ วสฺสาเปตฺวา มม ญาติสงฺฆสฺส ชีวิตทานํ ทเทยฺยํ, เตน จ สกลสฺสาปิ อาหารูปชีวิโน สตฺตโลกสฺส มหาอุปกาโร สมฺปาทิโต มยา’’ติ นิจฺฉยํ กตฺวา เทวํ วสฺสาเปตุํ สจฺจกิริยํ อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ จินฺเตสห’’นฺติอาทิ. ༨༥. དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཉ་རྣམས་ཀྱི་ཕུང་ཀྲོལ་དེ་གཟིགས་ནས། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་ཐུགས་བསྐུལ་ཏེ། “ང་མ་གཏོགས་པ་ངའི་གཉེན་འདི་དག་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལས་ཐར་བར་ནུས་པ་གཞན་སུ་ཡང་མེད། ངས་ཐབས་གང་གིས་ཁོ་ཚོ་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལས་ཐར་བར་བྱ་སྙམ་དུ་བསམས་ཤིང་། “བདག་གིས་སྔོན་གྱི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཡང་ཡང་བསྟེན་ཅིང་བསྒྲུབས་པ་དང་། བདག་ལ་ཡང་ཡོད་པའི་བདེན་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་བདེན་ཚིག་གི་སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ། ཆར་འབེབས་སུ་བཅུག་ནས་བདག་གི་གཉེན་གྱི་ཚོགས་ལ་སྲོག་གི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱ་ཞིང་། དེས་ན་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ལ་ཡང་བདག་གིས་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་བསྒྲུབས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ངེས་པ་བྱས་ནས། ཆར་འབེབས་པའི་ཕྱིར་བདེན་ཚིག་གི་སྨོན་ལམ་མཛད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“བདག་གིས་འདི་ལྟར་བསམས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ สห ญาตีหิ ปีฬิโตติ มยฺหํ ญาตีหิ สทฺธึ เตน อุทกปริกฺขเยน ปีฬิโต. สหาติ วา นิปาตมตฺตํ. มหาการุณิกตาย เตน พฺยสเนน ทุกฺขิเตหิ ญาตีหิ การณภูเตหิ ปีฬิโต, ญาติสงฺฆทุกฺขทุกฺขิโตติ อตฺโถ. དེ་ལ་“གཉེན་དང་ལྷན་ཅིག་གཟིར་བ་”ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་གཉེན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཆུ་ཟད་པ་དེས་གཟིར་བའོ། །ཡང་ན་“ལྷན་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ། །སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཕུང་ཀྲོལ་དེས་ཉམ་ཐག་པའི་གཉེན་རྣམས་རྒྱུ་བྱས་ནས་གཟིར་བ་སྟེ། གཉེན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་རང་ཉིད་སྡུག་བསྔལ་བར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། ๘๖. ธมฺมตฺถนฺติ [Pg.230] ธมฺมภูตํ อตฺถํ, ธมฺมโต วา อนเปตํ อตฺถํ. กึ ตํ? สจฺจํ. อทฺทสปสฺสยนฺติ มยฺหํ ญาตีนญฺจ อปสฺสยํ อทฺทสํ. อติกฺขยนฺติ มหาวินาสํ. ༨༦. “ཆོས་ཀྱི་དོན་”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་སུ་གྱུར་པའི་དོན་ཏམ། ཆོས་ལས་མ་འདས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་གང་ཞེ་ན། བདེན་པའོ། །“སྐྱབས་སུ་མཐོང་”ཞེས་པ་ནི། བདག་དང་བདག་གི་གཉེན་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་སུ་མཐོང་བའོ། །“ཟད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཆུད་ཟོས་ཆེན་པོའོ། ། ๘๗. สทฺธมฺมนฺติ สตํ สาธูนํ พุทฺธาทีนํ เอกสฺสาปิ ปาณิโน อหึสนสงฺขาตํ ธมฺมํ. อนุสฺสริตฺวา. ปรมตฺถํ วิจินฺตยนฺติ ตํ โข ปน ปรมตฺถํ สจฺจํ อวิปรีตสภาวํ กตฺวา จินฺตยนฺโต. ยํ โลเก ธุวสสฺสตนฺติ ยเทตํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ เอกสฺสาปิ ปาณิโน อหึสนํ, ตํ สพฺพกาลํ ตถภาเวน ธุวํ สสฺสตํ วิจินฺตยํ สจฺจกิริยํ อกาสินฺติ สมฺพนฺโธ. ༨༧. “དམ་པའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་གཅིག་ལའང་མི་འཚེ་བར་བགྲང་བའི་ཆོས་སོ། །“རྗེས་སུ་དྲན་ནས་”ཞེས་པའོ། །“དོན་དམ་པ་བསམས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་བསམས་པའོ། །“འཇིག་རྟེན་ན་གང་ཞིག་རྟག་ཅིང་བརྟན་པ་”ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་དང་རང་སངས་རྒྱས་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་གཅིག་ལའང་མི་འཚེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་དེ་ལྟ་བུའི་ཚུལ་གྱིས་རྟག་ཅིང་བརྟན་པར་བསམས་ནས། བདེན་ཚིག་གི་སྨོན་ལམ་མཛད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། ๘๘. อิทานิ ตํ ธมฺมํ มหาสตฺโต อตฺตนิ วิชฺชมานํ คเหตฺวา สจฺจวจนํ ปโยเชตุกาโม กาลวณฺณํ กทฺทมํ ทฺวิธา วิยูหิตฺวา อญฺชนรุกฺขสารฆฏิกวณฺณมหาสรีโร สุโธตโลหิตกมณิสทิสานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา อากาสํ อุลฺโลเกนฺโต ‘‘ยโต สรามิ อตฺตาน’’นฺติ คาถมาห. ༨༨. ད་ནི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་རང་ལ་ཡོད་པའི་ཆོས་དེ་བཟུང་ནས། བདེན་པའི་ཚིག་སྦྱོར་བར་བཞེད་དེ། འདམ་རྫབ་ནག་པོ་དེ་གཉིས་སུ་བགོས་ནས། མིག་སྨན་གྱི་ཤིང་སྙིང་པོའི་གཏན་པ་ལྟ་བུའི་མདོག་ཅན་གྱི་ལུས་ཆེན་པོ་ལས། ལེགས་པར་བཀྲུས་པའི་པདྨ་རཱ་གའི་ནོར་བུ་ལྟ་བུའི་སྤྱན་གཉིས་ཕྱེ་སྟེ། ནམ་མཁའ་ལ་གཟིགས་བཞིན་དུ་“བདག་གིས་རང་ཉིད་དྲན་པ་ནས་བཟུང་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ ยโต สรามิ อตฺตานนฺติ ยโต ปฏฺฐาย อหํ อตฺตภาวสงฺขาตํ อตฺตานํ สรามิ อนุสฺสรามิ. ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตนฺติ ยโต ปฏฺฐาย ตาสุ ตาสุ อิติกตฺตพฺพตาสุ วิญฺญุตํ วิชานนภาวํ ปตฺโตสฺมิ, อุทฺธํ อาโรหนวเสน อิโต ยาว มยฺหํ กายวจีกมฺมานํ อนุสฺสรณสมตฺถตา วิญฺญุตปฺปตฺติ เอว, เอตฺถนฺตเร สมานชาติกานํ ขาทนฏฺฐาเน นิพฺพตฺโตปิ ตณฺฑุลกณปฺปมาณมฺปิ มจฺฉํ มยา น ขาทิตปุพฺพํ, อญฺญมฺปิ กญฺจิ ปาณํ สญฺจิจฺจ หึสิตํ พาธิตํ นาภิชานามิ, ปเคว ชีวิตา โวโรปิตํ. དེ་ལ་“བདག་གིས་རང་ཉིད་དྲན་པ་ནས་བཟུང་”ཞེས་པ་ནི། གང་ནས་བཟུང་སྟེ་བདག་གིས་ལུས་སུ་བགྲང་བའི་རང་ཉིད་དྲན་ཞིང་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །“གང་ནས་བཟུང་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི། གང་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ཤེས་པ་སྟེ་རྣམ་པར་རིག་པའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་ནས། ཡར་འཕེལ་བའི་དབང་གིས་འདི་ནས་བཟུང་བདག་གི་ལུས་དང་ངག་གི་ལས་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་ནུས་པའི་བར་ནི་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། སྐབས་འདིར་རང་དང་རིགས་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཅིག་གིས་གཅིག་ཟ་བའི་གནས་སུ་སྐྱེས་ཀྱང་། བདག་གིས་འབྲས་ཀྱི་རྡོག་མ་ཙམ་གྱི་ཉ་ཡང་སྔོན་ཆད་ཟོས་མ་མྱོང་ལ། གཞན་ཡང་སེམས་ཅན་གང་ལའང་ཆེད་དུ་བསམས་ནས་འཚེ་བ་དང་གནོད་པ་བྱས་པ་མི་ཤེས་ན། སྲོག་དང་ཕྲལ་བ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། ๘๙. เอเตน สจฺจวชฺเชนาติ ‘‘ยเทตํ มยา กสฺสจิ ปาณสฺส อหึสนํ วุตฺตํ, สเจ เอตํ สจฺจํ ตถํ อวิปรีตํ, เอเตน สจฺจวจเนน ปชฺชุนฺโน เมโฆ อภิวสฺสตุ, ญาติสงฺฆํ เม ทุกฺขา ปโมเจตู’’ติ วตฺวา ปุน อตฺตโน ปริจาริกเจฏกํ อาณาเปนฺโต วิย ปชฺชุนฺนํ เทวราชานํ อาลปนฺโต ‘‘อภิตฺถนยา’’ติ คาถมาห. ༨༩. “བདེན་པའི་ཚིག་འདིས་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་གིས་སེམས་ཅན་གང་ལའང་མི་འཚེ་བར་བཤད་པ་འདི་གལ་ཏེ་བདེན་པ་དང་། ཡང་དག་པ་དང་། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པ་ཞིག་ཡིན་ན། བདེན་པའི་ཚིག་འདིས་ཆར་འབེབས་པའི་སྤྲིན་གྱིས་ཆར་ཆེན་པོ་འབེབས་པར་གྱུར་ཅིག བདག་གི་གཉེན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་གསུངས་ནས། སླར་ཡང་རང་གི་གཡོག་པོ་ལ་བཀའ་སྩལ་བ་བཞིན་དུ། ཆར་འབེབས་པའི་ལྷའི་རྒྱལ་པོ་ལ་བོས་ཏེ། “ཀུན་ཏུ་འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོགས་ཤིག་”ཅེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ อภิตฺถนย ปชฺชุนฺนาติ ปชฺชุนฺโน วุจฺจติ เมโฆ, อยํ ปน เมฆวเสน ลทฺธนามํ วสฺสวลาหกเทวราชานํ อาลปติ. อยํ หิสฺส อธิปฺปาโย [Pg.231] – เทโว นาม อนภิตฺถนยนฺโต วิชฺชุลตา อนิจฺฉาเรนฺโต ปวสฺสนฺโตปิ น โสภติ, ตสฺมา ตฺวํ อภิตฺถนยนฺโต วิชฺชุลตา นิจฺฉาเรนฺโต วสฺสาเปหีติ. นิธึ กากสฺส นาสยาติ กากา กลลํ ปวิสิตฺวา ฐิเต มจฺเฉ ตุณฺเฑน โกฏฺเฏตฺวา นีหริตฺวา ขาทนฺติ, ตสฺมา เตสํ อนฺโตกลเล มจฺฉา ‘‘นิธี’’ติ วุจฺจนฺติ. ตํ กากสงฺฆสฺส นิธึ เทวํ วสฺสาเปนฺโต อุทเกน ปฏิจฺฉาเทตฺวา นาเสหิ. กากํ โสกาย รนฺเธหีติ กากสงฺโฆ อิมสฺมึ มหาสเร อุทเกน ปุณฺเณ มจฺเฉ อลภมาโน โสจิสฺสติ, ตํ กากคณํ ตฺวํ อิมํ กทฺทมํ ปูเรนฺโต โสกาย รนฺเธหิ, โสกสฺสตฺถาย ปน วสฺสาปยถ, ยถา อนฺโตนิชฺฌานลกฺขณํ โสกํ ปาปุณาติ, เอวํ กโรหีติ อตฺโถ. มจฺเฉ โสกา ปโมจยาติ มม ญาตเก สพฺเพว มจฺเฉ อิมมฺหา มรณโสกา ปโมเจหิ. ‘‘มญฺจ โสกา ปโมจยา’’ติ (ชา. ๑.๑.๗๕) ชาตเก ปฐนฺติ. ตตฺถ จ-กาโร สมฺปิณฺฑนตฺโถ, มญฺจ มม ญาตเก จาติ สพฺเพว มรณโสกา ปโมเจหิ (ชา. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๕). มจฺฉานญฺหิ อนุทกภาเวน ปจฺจตฺถิกานํ ฆาสภาวํ คจฺฉามาติ มหามรณโสโก, มหาสตฺตสฺส ปน เตสํ อนยพฺยสนํ ปฏิจฺจ กรุณายโต กรุณาปติรูปมุเขน โสกสมฺภโว เวทิตพฺโพ. དེ་ལ་“ཀུན་ཏུ་འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོགས་ཤིག་ཆར་འབེབས་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི། ཆར་འབེབས་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་སྤྲིན་ལ་བྱ་ཞིང་། འདིར་ནི་སྤྲིན་གྱི་དབང་གིས་མིང་དུ་བཏགས་པའི་ཆར་འབེབས་སྤྲིན་གྱི་ལྷའི་རྒྱལ་པོ་ལ་འབོད་པའོ། །འདི་ནི་ཁོང་གི་དགོངས་པ་སྟེ། ལྷ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲུག་སྒྲ་མི་སྒྲོག་ཅིང་གློག་ཞགས་མི་འཁྱུག་པར་ཆར་འབེབས་པ་ནི་མི་མཛེས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱིས་འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་ཅིང་གློག་ཞགས་འཁྱུག་བཞིན་དུ་ཆར་ཕོབ་ཅིག་ཅེས་པའོ། །“བྱ་རོག་གི་གཏེར་མ་བརླག་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི། བྱ་རོག་རྣམས་འདམ་རྫབ་ཏུ་ཞུགས་ནས་གནས་པའི་ཉ་རྣམས་མཆུ་ཏོས་བརྡུངས་ཏེ་ཕྱིར་བཏོན་ནས་ཟ་བས། དེའི་ཕྱིར་འདམ་རྫབ་ཀྱི་ནང་ན་ཡོད་པའི་ཉ་རྣམས་ལ་“གཏེར་”ཞེས་བྱའོ། །བྱ་རོག་གི་ཚོགས་ཀྱི་གཏེར་དེ་ཆར་འབེབས་སུ་བཅུག་ནས་ཆུས་བཀབ་སྟེ་བརླག་པར་གྱིས་ཤིག “བྱ་རོག་མྱ་ངན་གྱིས་གཟིར་བར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི། བྱ་རོག་གི་ཚོགས་རྣམས་མཚོ་ཆེན་པོ་འདི་ཆུས་གང་བའི་ཚེ་ཉ་མ་རྙེད་པར་མྱ་ངན་བྱེད་པར་གྱུར་བས། བྱ་རོག་གི་ཚོགས་དེ་ཁྱོད་ཀྱིས་འདམ་རྫབ་འདི་ཆུས་གང་བར་བྱས་ཏེ་མྱ་ངན་གྱིས་གཟིར་བར་གྱིས་ཤིག མྱ་ངན་གྱི་དོན་དུ་ཆར་འབེབས་སུ་ཆུག་ཅིག ནང་ནས་ཚིག་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་མྱ་ངན་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“ཉ་རྣམས་མྱ་ངན་ལས་ཐར་བར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི། བདག་གི་གཉེན་གྱི་ཉ་ཐམས་ཅད་འཆི་བའི་མྱ་ངན་འདི་ལས་ཐར་བར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །སྐྱེས་རབས་ལས། “བདག་ཀྱང་མྱ་ངན་ལས་ཐར་བར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་ཀྱང་འདོན་ཏོ། །དེ་ལ་“ཀྱང་”གི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏེ། བདག་དང་བདག་གི་གཉེན་རྣམས་ཀྱང་སྟེ་ཐམས་ཅད་འཆི་བའི་མྱ་ངན་ལས་ཐར་བར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །ཉ་རྣམས་ལ་ནི་ཆུ་མེད་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བོའི་ཟས་སུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་འཆི་བ་ཆེན་པོའི་མྱ་ངན་ཡོད་ལ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་ནི་ཁོ་ཚོའི་ཕུང་ཀྲོལ་གྱི་ཉམ་ཐག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྙིང་རྗེ་སྐྱེས་པས། སྙིང་རྗེའི་རྣམ་པ་དང་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་མྱ་ངན་སྐྱེ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། เอวํ โพธิสตฺโต อตฺตโน ปริจาริกเจฏกํ อาณาเปนฺโต วิย ปชฺชุนฺนํ อาลปิตฺวา สกเล โกสลรฏฺเฐ มหาวสฺสํ วสฺสาเปสิ. มหาสตฺตสฺส หิ สีลเตเชน สจฺจกิริยาย สมกาลเมว สกฺกสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. โส ‘‘กึ นุ โข’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา วสฺสวลาหกเทวราชานํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ตาต, มหาปุริโส มจฺฉราชา ญาตีนํ มรณโสเกน วสฺสาปนํ อิจฺฉติ, สกลํ โกสลรฏฺฐํ เอกเมฆํ กตฺวา วสฺสาเปหี’’ติ อาห. དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་རང་གི་གཡོག་པོ་ལ་བཀའ་སྩལ་བ་བཞིན་དུ་ཆར་འབེབས་བྱེད་ལ་བོས་ནས། ཀོ་ས་ལའི་ཡུལ་མཐའ་དག་ལ་ཆར་ཆེན་པོ་འབེབས་སུ་བཅུག་གོ །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་དང་བདེན་ཚིག་གི་མཐུས། དེ་མ་ཐག་ཏུ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་རྡོ་ལེབ་སྐྱ་བོའི་གདན་དྲོ་བར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་གིས་“འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་བརྟགས་པས་རྒྱུ་རྐྱེན་དེ་ཤེས་ནས། ཆར་འབེབས་སྤྲིན་གྱི་ལྷའི་རྒྱལ་པོ་ལ་བོས་ཏེ། “གཅེས་པ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ཉའི་རྒྱལ་པོ་དེ་གཉེན་རྣམས་འཆི་བའི་མྱ་ངན་གྱིས་ཆར་འབེབས་པར་བཞེད་པས། ཀོ་ས་ལའི་ཡུལ་མཐའ་དག་ལ་སྤྲིན་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་ཆར་ཕོབ་ཅིག་”ཅེས་གསུངས་སོ། ། โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา เอกํ วลาหกํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา เมฆคีตํ คายนฺโต ปาจีนโลกธาตุอภิมุโข ปกฺขนฺทิ. ปาจีนทิสาภาเค ขลมณฺฑลมตฺตํ เอกํ เมฆมณฺฑลํ อุฏฺฐาย สตปฏลํ สหสฺสปฏลํ หุตฺวา อภิตฺถนยนฺตํ วิชฺชุลตา นิจฺฉาเรนฺตํ อโธมุขฐปิตอุทกกุมฺภากาเรน วิสฺสนฺทมานํ สกลํ โกสลรฏฺฐํ มโหเฆน [Pg.232] อชฺโฌตฺถริ. เทโว อจฺฉินฺนธารํ วสฺสนฺโต มุหุตฺเตเนว ตํ มหาสรํ ปูเรสิ. มจฺฉา มรณภยโต มุจฺจึสุ. กากาทโย อปติฏฺฐา อเหสุํ. น เกวลํ มจฺฉา เอว, มนุสฺสาปิ วิวิธสสฺสานิ สมฺปาเทนฺตา จตุปฺปทาทโยปีติ สพฺเพปิ วสฺสูปชีวิโน กายิกเจตสิกทุกฺขโต มุจฺจึสุ. เตน วุตฺตํ – ཁོང་གིས་“ལེགས་སོ་”ཞེས་དང་དུ་བླངས་ནས། སྤྲིན་གཅིག་གཤམ་ཐབས་སུ་གྱོན་ཞིང་གཅིག་བླ་གོས་སུ་གྱོན་ཏེ། སྤྲིན་གྱི་གླུ་ལེན་བཞིན་དུ་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ལ་མངོན་པར་ཕྱོགས་ཏེ་བརྒྱུགས་སོ། །ཤར་ཕྱོགས་སུ་གཡུལ་ས་ཙམ་གྱི་སྤྲིན་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་གཅིག་ལངས་ཏེ། རིམ་པ་བརྒྱ་དང་རིམ་པ་སྟོང་དུ་གྱུར་ནས། འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོག་ཅིང་གློག་ཞགས་འཁྱུག་པ་དང་། ཆུ་བུམ་ཁ་ཐུར་དུ་བསྟན་པ་ལྟར་འབབ་བཞིན་དུ་ཀོ་ས་ལའི་ཡུལ་མཐའ་དག་ཆུ་ལོག་ཆེན་པོས་བཀང་ངོ་། །ལྷས་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་ཆར་ཕབ་པས་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་མཚོ་ཆེན་པོ་དེ་གང་བར་བྱས་སོ། །ཉ་རྣམས་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་ལས་ཐར་ཏོ། །བྱ་རོག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་གནས་མེད་པར་གྱུར་ཏོ། །ཉ་རྣམས་ཁོ་ན་མ་ཟད། མི་རྣམས་ཀྱང་ལོ་ཏོག་སྣ་ཚོགས་འགྲུབ་པ་དང་། རྐང་བཞི་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྟེ། ཆར་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ๙๐. ༩༠. ‘‘สห กเต สจฺจวเร, ปชฺชุนฺโน อภิคชฺชิย; ถลํ นินฺนญฺจ ปูเรนฺโต, ขเณน อภิวสฺสถา’’ติ. “བདེན་པའི་མཆོག་ནི་བྱས་མ་ཐག །ཆར་འབེབས་བྱེད་པས་འབྲུག་སྒྲ་སྒྲོགས། །སྐམ་ས་གཤོང་ས་ཀུན་གང་བཞིན། །སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ཆར་ཆེན་བབས། །”ཞེས་པའོ། ། ตตฺถ ขเณน อภิวสฺสถาติ อทนฺธายิตฺวา สจฺจกิริยขเณเนว อภิวสฺสิ. དེ་ལ་“སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ཆར་ཆེན་བབས་”ཞེས་པ་ནི། མི་ཐོགས་པར་བདེན་ཚིག་གི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ཆར་བབས་པའོ། ། ๙๑. กตฺวา วีริยมุตฺตมนฺติ เทเว อวสฺสนฺเต กึ กาตพฺพนฺติ โกสชฺชํ อนาปชฺชิตฺวา ญาตตฺถจริยาสมฺปาทนมุเขน มหโต สตฺตนิกายสฺส หิตสุขนิปฺผาทนํ อุตฺตมํ วีริยํ กตฺวา. สจฺจเตชพลสฺสิโต มม สจฺจานุภาวพลสนฺนิสฺสิโต หุตฺวา ตทา มหาเมฆํ วสฺสาเปสึ. ยสฺมา เจตเทวํ, ตสฺมา ‘‘สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติ มหามจฺฉราชกาเล อตฺตโน สจฺจปารมิยา อนญฺญสาธารณภาวํ ทสฺเสสิ ธมฺมราชา. ༩༡. “བརྩོན་འགྲུས་མཆོག་ནི་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ལྷས་ཆར་མ་ཕབ་པའི་ཚེ་ཅི་བྱ་སྙམ་དུ་ལེ་ལོ་མི་བྱེད་པར། གཉེན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ཆེན་པོའི་ཕན་བདེ་བསྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་མཆོག་ཏུ་བྱས་ནས་སོ། །“བདེན་པའི་གཟི་བརྗིད་སྟོབས་ལ་བརྟེན་”ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་བདེན་པའི་མཐུ་སྟོབས་ལ་བརྟེན་ནས་དེའི་ཚེ་སྤྲིན་ཆེན་པོ་ལས་ཆར་འབེབས་སུ་བཅུག་གོ །གང་གི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་གྱུར་པ་དེའི་ཕྱིར། “བདག་གི་བདེན་པ་དང་མཚུངས་པ་མེད། །འདི་ནི་བདག་གི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །”ཞེས་ཉའི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོའི་དུས་སུ་རང་གི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་དེ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོས་བསྟན་ཏོ། ། เอวํ มหาสตฺโต มหากรุณาย สมุสฺสาหิตหทโย สกลรฏฺเฐ มหาวสฺสํ วสฺสาปนวเสน มหาชนํ มรณทุกฺขโต โมเจตฺวา ชีวิตปริโยสาเน ยถากมฺมํ คโต. དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་ཐུགས་བསྐུལ་ཏེ། ཡུལ་མཐའ་དག་ལ་ཆར་ཆེན་པོ་འབེབས་སུ་བཅུག་པའི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་འཆི་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་མཛད་དེ། ཚེ་འཕོས་ནས་ལས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སོང་ངོ་། ། ตทา ปชฺชุนฺโน อานนฺทตฺเถโร อโหสิ, มจฺฉคณา พุทฺธปริสา, มจฺฉราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་ཆར་འབེབས་བྱེད་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་ཡིན་ལ། ཉའི་ཚོགས་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་ཡིན་ཞིང་། ཉའི་རྒྱལ་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ཉིད་དོ། ། ตสฺส เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เสสปารมิโยปิ นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา อตฺตโน สมานชาติกานํ ขาทนฏฺฐาเน มจฺฉโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา ตณฺฑุลกณมตฺตมฺปิ มจฺฉํ อาทึ กตฺวา กสฺสจิปิ ปาณิโน อขาทนํ, ติฏฺฐตุ ขาทนํ เอกสตฺตสฺสปิ อวิเหฐนํ, ตถา สจฺจกรเณน เทวสฺส วสฺสาปนํ, อุทเก ปริกฺขีเณ กลลคหเน นิมุชฺชนวเสน อตฺตนา อนุภวมานํ ทุกฺขํ วีรภาเวน อคเณตฺวา ญาติสงฺฆสฺเสว ตํ ทุกฺขํ อตฺตโน หทเย กตฺวา อสหนฺตสฺส สพฺพภาเวน กรุณายนา, ตถา จ ปฏิปตฺตีติ เอวมาทโย คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. དེའི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་རང་དང་རིགས་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཅིག་གིས་གཅིག་ཟ་བའི་གནས་སུ་ཉའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ཀྱང་། འབྲས་རྡོག་ཙམ་གྱི་ཉ་ནས་བཟུང་སྟེ་སེམས་ཅན་གང་ཡང་མ་ཟོས་པ་དང་། ཟ་བ་ལྟ་ཞོག་སེམས་ཅན་གཅིག་ལའང་གནོད་པ་མ་བྱས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་བདེན་པ་བརྗོད་པས་ལྷ་ལ་ཆར་འབེབས་སུ་བཅུག་པ་དང་། ཆུ་ཟད་ནས་འདམ་རྫབ་ཀྱི་ནང་དུ་བྱིང་བའི་དབང་གིས་རང་གིས་མྱོང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་དཔའ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་མ་བརྩིས་པར། གཉེན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དེ་ཉིད་རང་གི་སྙིང་ལ་བཅངས་ནས་མི་བཟོད་པར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྙིང་རྗེ་སྐྱེས་པ་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། ། มจฺฉราชจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཉའི་རྒྱལ་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๑. กณฺหทีปายนจริยาวณฺณนา ༡༡. ཀཎྷ་དཱི་པཱ་ཡ་ནའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๙๒. เอกาทสเม [Pg.233] กณฺหทีปายโน อิสีติ เอวํนามโก ตาปโส. โพธิสตฺโต หิ ตทา ทีปายโน นาม อตฺตโน สหายํ มณฺฑพฺยตาปสํ สูเล อุตฺตาสิตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส สีลคุเณน ตํ อวิชหนฺโต ติยามรตฺตึ สูลํ นิสฺสาย ฐิโต ตสฺส สรีรโต ปคฺฆริตฺวา ปติตปติเตหิ โลหิตพินฺทูหิ สุกฺเขหิ กาฬวณฺณสรีรตาย ‘‘กณฺหทีปายโน’’ติ ปากโฏ อโหสิ. ปโรปญฺญาสวสฺสานีติ สาธิกานิ ปญฺญาสวสฺสานิ, อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. อนภิรโต จรึ อหนฺติ ปนฺตเสนาสเนสุ เจว อธิกุสลธมฺเมสุ จ อนภิรติวาสํ วสนฺโต อหํ พฺรหฺมจริยํ อจรึ. ปพฺพชิตฺวา สตฺตาหเมว หิ ตทา มหาสตฺโต อภิรโต พฺรหฺมจริยํ จริ. ตโต ปรํ อนภิรติวาสํ วสิ. ༩༢. བཅུ་གཅིག་པ་ལ་“ཀཎྷ་དཱི་པཱ་ཡ་ནའི་དྲང་སྲོང་”ཞེས་པ་ནི། མིང་དེ་ལྟར་བཏགས་པའི་དཀའ་ཐུབ་པའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་དེའི་ཚེ་དཱི་པཱ་ཡ་ན་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། རང་གི་གྲོགས་པོ་མཎྜ་བྱ་དཀའ་ཐུབ་པ་གསལ་ཤིང་ལ་བཙུགས་པ་དེའི་དྲུང་དུ་བྱོན་ནས། ཁོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཁོང་མ་བོར་བར། མཚན་མོ་ཐུན་གསུམ་གྱི་རིང་ལ་གསལ་ཤིང་ལ་བརྟེན་ནས་བཞུགས་ཤིང་། ཁོང་གི་ལུས་ལས་ཟགས་ཏེ་བབས་པའི་ཁྲག་གི་ཐིགས་པ་སྐམ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ལུས་ཀྱི་མདོག་ནག་པོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “ཀཎྷ་དཱི་པཱ་ཡ་ན་”ཞེས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ། །“ལོ་ལྔ་བཅུ་ལྷག་”ཅེས་པ་ནི། ལོ་ལྔ་བཅུ་ལས་ལྷག་པ་སྟེ། དུས་ཤིན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་རྣམ་དབྱེ་གཉིས་པའོ། །“མི་དགའ་བཞིན་དུ་སྤྱད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། དབེན་པའི་གནས་མལ་རྣམས་དང་ལྷག་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མི་དགའ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་བཞིན་དུ། བདག་གིས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་དོ། །རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ཞག་བདུན་ཁོ་ནར་དེའི་ཚེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་མངོན་པར་དགའ་བཞིན་དུ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་དོ། །དེ་ནས་བཟུང་མི་དགའ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་སོ། ། กสฺมา ปน มหาปุริโส อเนกสตสหสฺเสสุ อตฺตภาเวสุ เนกฺขมฺมชฺฌาสโย พฺรหฺมจริยวาสํ อภิรมิตฺวา อิธ ตํ นาภิรมิ? ปุถุชฺชนภาวสฺส จญฺจลภาวโต. กสฺมา จ ปุน น อคารํ อชฺฌาวสีติ? ปฐมํ เนกฺขมฺมชฺฌาสเยน กาเมสุ โทสํ ทิสฺวา ปพฺพชิ. อถสฺส อโยนิโสมนสิกาเรน อนภิรติ อุปฺปชฺชิ. โส ตํ วิโนเทตุมสกฺโกนฺโตปิ กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ตาว มหนฺตํ วิภวํ ปหาย อคารสฺมา นิกฺขมนฺโต ยํ ปชหิ, ปุน ตทตฺถเมว นิวตฺโต, ‘‘เอฬมูโค จปโล วตายํ กณฺหทีปายโน’’ติ อิมํ อปวาทํ ชิคุจฺฉนฺโต อตฺตโน หิโรตฺตปฺปเภทภเยน. อปิ จ ปพฺพชฺชาปุญฺญํ นาเมตํ วิญฺญูหิ พุทฺธาทีหิ ปสตฺถํ, เตหิ จ อนุฏฺฐิตํ, ตสฺมาปิ สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน อสฺสุมุโข โรทมาโนปิ พฺรหฺมจริยวาสํ วสิ, น ตํ วิสฺสชฺเชสิ. วุตฺตญฺเจตํ – འོ་ན། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་སྐྱེ་བ་བརྒྱ་སྟོང་མང་པོར་ངེས་འབྱུང་གི་བསམ་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བཞིན་དུ། ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་དེ་ལ་མངོན་པར་མ་དགའ་བ་ཡིན། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་རང་བཞིན་གཡོ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཡང་བསྐྱར་ཁྱིམ་གྱི་གནས་སུ་མ་ལོག་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ཐོག་མར་ངེས་འབྱུང་གི་བསམ་པས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ། །དེ་ནས་ཁོང་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་མི་དགའ་བ་སྐྱེས་སོ། །ཁོང་གིས་དེ་ཉིད་བསལ་བར་མ་ནུས་ཀྱང་། ལས་དང་འབྲས་བུ་ལ་ཡིད་ཆེས་ཤིང་། སྔོན་ཆད་ལོངས་སྤྱོད་ชེན་པོ་སྤངས་ཏེ་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བའི་ཚེ་གང་ཞིག་སྤངས་པ་དེའི་ཆེད་དུ་ཡང་བསྐྱར་ཕྱིར་ལོག་ན། 'ཀརྞ་དཱི་པཱ་ཡ་ན་འདི་ནི་ལྐུགས་པ་དང་གཡོ་བ་ཅན་ཞིག་རེད་དོ། །' ཞེས་པའི་སྐུར་འདེབས་འདི་ལ་འཛེམ་ཞིང་། རང་གི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཉམས་པར་དོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་ཡང་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་ཤིང་། དེ་དག་གིས་ཀྱང་ཉམས་སུ་བླངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་བཅས་ཏེ་མིག་ཆུ་འཛག་ཅིང་ངུ་བཞིན་དུ་ཡང་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པར་བྱས་ཀྱི། དེ་མ་བཏང་ངོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘สทฺธาย นิกฺขมฺม ปุน นิวตฺโต, โส เอฬมูโค จปโล วตายํ; เอตสฺส วาทสฺส ชิคุจฺฉมาโน, อกามโก จรามิ พฺรหฺมจริยํ; วิญฺญุปฺปสตฺถญฺจ สตญฺจ ฐานํ, เอวมฺปหํ ปุญฺญกโร ภวามี’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๖๖); “དད་པས་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་ནས་ཕྱིར་ལོག་ན། །འདི་ནི་ལྐུགས་པ་གཡོ་ཅན་ཉིད་དོ་ཞེས། །སྨྲ་བ་དེ་ལ་བདག་ཉིད་འཛེམ་པའི་ཕྱིར། །འདོད་པ་མེད་ཀྱང་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད། །མཁས་པས་བསྔགས་ཤིང་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་གནས། །དེ་ལྟར་བདག་ནི་བསོད་ནམས་བྱེད་པར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། ๙๓. น [Pg.234] โกจิ เอตํ ชานาตีติ เอตํ มม อนภิรติมนํ พฺรหฺมจริยวาเส อภิรติวิรหิตจิตฺตํ โกจิ มนุสฺสภูโต น ชานาติ. กสฺมา? อหญฺหิ กสฺสจิ นาจิกฺขึ มม มานเส จิตฺเต อรติ จรติ ปวตฺตตีติ กสฺสจิปิ น กเถสึ, ตสฺมา น โกจิ มนุสฺสภูโต เอตํ ชานาตีติ. ༩༣. 'སུས་ཀྱང་འདི་མི་ཤེས་སོ་' ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་མི་དགའ་བའི་ཡིད་དེ། མངོན་པར་དགའ་བ་དང་བྲལ་བའི་སེམས་འདི་ནི་མིའི་སྐྱེ་བོ་སུས་ཀྱང་མི་ཤེས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བདག་གིས་སུ་ལའང་མ་བཤད་ཅིང་། བདག་གི་སེམས་ལ་མི་དགའ་བ་སྐྱེས་ཤིང་གནས་སོ་ཞེས་སུ་ལའང་མ་སྨྲས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་མིའི་སྐྱེ་བོ་སུས་ཀྱང་འདི་མི་ཤེས་སོ། ། ๙๔. ༩༤. ‘‘สพฺรหฺมจารี มณฺฑพฺโย, สหาโย เม มหาอิสิ; ปุพฺพกมฺมสมายุตฺโต, สูลมาโรปนํ ลภิ. “ཚངས་སྤྱོད་གཅིག་པ་མཱཎྜ་བྱ། །བདག་གི་གྲོགས་པོ་དྲང་སྲོང་ཆེ། །སྔོན་གྱི་ལས་དང་འཕྲད་པ་ཡིས། །གསལ་ཤིང་རྩེ་ལ་བསྐྱོན་པ་ཐོབ། །” . สพฺรหฺมจารีติ ตาปสปพฺพชฺชาย สมานสิกฺขตาย สพฺรหฺมจารี. มณฺฑพฺโยติ เอวํนามโก. สหาโยติ คิหิกาเล ปพฺพชิตกาเล จ ทฬฺหมิตฺตตาย ปิยสหาโย. มหาอิสีติ มหานุภาโว อิสิ. ปุพฺพกมฺมสมายุตฺโต, สูลมาโรปนํ ลภีติ กโตกาเสน อตฺตโน ปุพฺพกมฺเมน ยุตฺโต สูลาโรปนํ ลภิ, สูลํ อุตฺตาสิโตติ. 'ཚངས་སྤྱོད་གཅིག་པ་' ཞེས་པ་ནི། དཀའ་ཐུབ་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བསླབ་པ་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་ཚངས་སྤྱོད་གཅིག་པའོ། །'མཱཎྜ་བྱ་' ཞེས་པ་ནི་མིང་དེ་ལྟར་བཏགས་པའོ། །'གྲོགས་པོ་' ཞེས་པ་ནི། ཁྱིམ་པའི་དུས་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དུས་གཉིས་ཀར་མཛའ་འབྲེལ་བརྟན་པའི་ཕྱིར་སྙིང་དུ་སྡུག་པའི་གྲོགས་པོའོ། །'དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་' ཞེས་པ་ནི་མཐུ་རྩལ་ཆེ་བའི་དྲང་སྲོང་ངོ། །'སྔོན་གྱི་ལས་དང་འཕྲད་པ་ཡིས། གསལ་ཤིང་རྩེ་ལ་བསྐྱོན་པ་ཐོབ་' ཅེས་པ་ནི། གོ་སྐབས་རྙེད་པའི་རང་གི་སྔོན་གྱི་ལས་དང་འཕྲད་པས་གསལ་ཤིང་ལ་བསྐྱོན་པ་ཐོབ་པ་སཏེ། གསལ་ཤིང་གི་རྩེ་ལ་བཙུགས་པའོ། ། ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อตีเต วํสรฏฺเฐ โกสมฺพิยํ โกสมฺพิโก นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. ตทา โพธิสตฺโต อญฺญตรสฺมึ นิคเม อสีติโกฏิวิภวสฺส พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ, นาเมน ทีปายโน นาม. ตาทิสสฺเสว พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต พฺราหฺมณกุมาโร ตสฺส ปิยสหาโย อโหสิ, นาเมน มณฺฑพฺโย นาม. เต อุโภปิ อปรภาเค มาตาปิตูนํ อจฺจเยน กาเมสุ โทสํ ทิสฺวา มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา กาเม ปหาย ญาติมิตฺตปริชนสฺส โรทนฺตสฺส ปริเทวนฺตสฺส นิกฺขมิตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส อสฺสมํ กตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุญฺฉาจริยาย วนมูลผลาหาเรน ยาเปนฺโต ปโรปณฺณาสวสฺสานิ วสึสุ, กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตุํ นาสกฺขึสุ, เต ฌานมตฺตมฺปิ น นิพฺพตฺเตสุํ. འདིར་གོ་རིམ་བཞིན་གྱི་གཏམ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། སྔོན་གྱི་དུས་སུ་བམ་ས་ཡུལ་གྱི་ཀཽ་ཤཱམྦཱི་རུ། ཀཽ་ཤཱམྦི་ཀ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས། དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་གྲོང་རྡལ་ཞིག་ཏུ་ནོར་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུ་ཡོད་པའི་བྲམ་ཟེ་ཆེན་པོ་ཤིང་སཱ་ལ་ལྟ་བུ་ཞིག་གི་བུར་སྐྱེས་ཤིང་། མིང་ལ་དཱི་པཱ་ཡ་ན་ཞེས་བཏགས། དེ་ལྟ་བུའི་བྲམ་ཟེ་ཆེན་པོ་ཤིང་སཱ་ལ་ལྟ་བུ་གཞན་ཞིག་གི་བུ་བྲམ་ཟེའི་གཞོན་ནུ་ཞིག་ཁོང་གི་སྙིང་དུ་སྡུག་པའི་གྲོགས་པོར་གྱུར་ཏེ། མིང་ལ་མཱཎྜ་བྱ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་གཉིས་ཀས་ཕྱིས་སུ་ཕ་མ་ཤི་བའི་རྗེས་སུ། འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས་སྦྱིན་གཏོང་ཆེན་པོ་བྱས། འདོད་པ་རྣམས་སྤངས་ཏེ། གཉེན་འབྲེལ་དང་གྲོགས་པོ་དང་འཁོར་གཡོག་རྣམས་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་བཞིན་པའི་ཁྲོད་ནས་བྱུང་སྟེ། གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་ཀུན་དགའ་ར་བ་བྱས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། བསོད་སྙོམས་དང་ནགས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་ཤིང་ཏོག་གི་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་ལོ་ལྔ་བཅུ་ལྷག་ཙམ་གནས་པར་བྱས་ཀྱང་། འདོད་པའི་འདུན་པ་མགོ་གནོན་པར་མ་ནུས་ཤིང་། བསམ་གཏན་ཙམ་ཡང་སྐྱེད་པར་མ་ནུས་སོ། ། เต โลณมฺพิลเสวนตฺถาย ชนปทจาริกํ จรนฺตา กาสิรฏฺฐํ สมฺปาปุณึสุ. ตตฺเรกสฺมึ นิคเม ทีปายนสฺส คิหิสหาโย มณฺฑพฺโย นาม ปฏิวสติ. เต อุโภปิ ตสฺส สนฺติกํ อุปสงฺกมึสุ. โส เต ทิสฺวา อตฺตมโน ปณฺณสาลํ กาเรตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหิ. เต ตตฺถ ตีณิ จตฺตาริ วสฺสานิ วสิตฺวา ตํ อาปุจฺฉิตฺวา จาริกํ จรนฺตา พาราณสิสมีเป อติมุตฺตกสุสาเน วสึสุ. ตตฺถ ทีปายโน [Pg.235] ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา ปุน ตสฺมึ นิคเม มณฺฑพฺยสฺส อตฺตโน สหายสฺส สนฺติกํ คโต. มณฺฑพฺยตาปโส ตตฺเถว วสิ. དེ་གཉིས་ཚྭ་དང་སྐྱུར་མོ་བསྟེན་པའི་ཆེད་དུ་ཡུལ་གྲུ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ཞིང་ཀཱ་ཤིའི་ཡུལ་དུ་སླེབས། དེར་གྲོང་རྡལ་ཞིག་ཏུ་དཱི་པཱ་ཡ་ནའི་ཁྱིམ་པའི་དུས་ཀྱི་གྲོགས་པོ་མཱཎྜ་བྱ་ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་གནས་ཡོད། དེ་གཉིས་ཀ་ཁོང་གི་གནས་སུ་ཉེ་བར་སོང་ངོ། །ཁོང་གིས་དེ་གཉིས་མཐོང་ནས་ཡིད་དགའ་སྟེ་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་བཟོས་ནས་ཡོ་བྱད་བཞིས་རིམ་གྲོ་བྱས། དེ་གཉིས་དེར་ལོ་གསུམ་བཞི་ཞིག་གནས་ནས་ཁོང་ལ་གནང་བ་ཞུས་ཏེ་ཡུལ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ཞིང་། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཨ་ཏི་མུཏྟ་ཀ་དུར་ཁྲོད་དུ་གནས་པར་བྱས། དེར་དཱི་པཱ་ཡ་ནས་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་བཞུགས་ནས། ཡང་བསྐྱར་གྲོང་རྡལ་དེར་རང་གི་གྲོགས་པོ་མཱཎྜ་བྱའི་གནས་སུ་སོང་ངོ། །མཱཎྜ་བྱ་དཀའ་ཐུབ་པ་ནི་དེ་ཉིད་དུ་གནས་སོ། ། อเถกทิวสํ เอโก โจโร อนฺโตนคเร โจริกํ กตฺวา ธนสารํ อาทาย นิกฺขนฺโต ปฏิพุทฺเธหิ เคหสามิเกหิ นครารกฺขกมนุสฺเสหิ จ อนุพทฺโธ นิทฺธมเนน นิกฺขมิตฺวา เวเคน สุสานํ ปวิสิตฺวา ตาปสสฺส ปณฺณสาลทฺวาเร ภณฺฑิกํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายิ. มนุสฺสา ภณฺฑิกํ ทิสฺวา ‘‘อเร ทุฏฺฐชฏิล, รตฺตึ, โจริกํ กตฺวา ทิวา ตาปสเวเสน จรสี’’ติ ตชฺเชตฺวา โปเถตฺวา ตํ อาทาย รญฺโญ ทสฺสยึสุ. ราชา อนุปปริกฺขิตฺวาว ‘‘สูเล อุตฺตาเสถา’’ติ อาห. ตํ สุสานํ เนตฺวา ขทิรสูเล อาโรปยึสุ. ตาปสสฺส สรีเร สูลํ น ปวิสติ. ตโต นิมฺพสูลํ อาหรึสุ, ตมฺปิ น ปวิสติ. ตโต อยสูลํ อาหรึสุ, ตมฺปิ น ปวิสติ. ตาปโส ‘‘กึ นุ โข เม ปุพฺพกมฺม’’นฺติ จินฺเตสิ. ตสฺส ชาติสฺสรญาณํ อุปฺปชฺชิ. เตน ปุพฺพกมฺมํ อทฺทส – โส กิร ปุริมตฺตภาเว วฑฺฒกีปุตฺโต หุตฺวา ปิตุ รุกฺขตจฺฉนฏฺฐานํ คนฺตฺวา เอกํ มกฺขิกํ คเหตฺวา โกวิฬารสกลิกาย สูเลน วิย วิชฺฌิ. ตสฺส ตํ ปาปํ อิมสฺมึ ฐาเน โอกาสํ ลภิ. โส ‘‘น สกฺกา อิโต ปาปโต มุจฺจิตุ’’นฺติ ญตฺวา ราชปุริเส อาห – ‘‘สเจ มํ สูเล อุตฺตาเสตุกามตฺถ, โกวิฬารสูลํ อาหรถา’’ติ. เต ตถา กตฺวา ตํ สูเล อุตฺตาเสตฺวา อารกฺขํ ทตฺวา ปกฺกมึสุ. དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་རྐུན་མ་ཞིག་གིས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་དུ་རྐུ་བྱས་ཏེ་ནོར་བཟང་པོ་བཟུང་ནས་ཕྱིར་ཐོན། གཉིད་སད་པའི་ཁྱིམ་བདག་རྣམས་དང་གྲོང་ཁྱེར་སྲུང་མའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་བདས་པས། ཆུ་ཡུར་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་མྱུར་དུ་དུར་ཁྲོད་དུ་ཞུགས་ནས། དཀའ་ཐུབ་པའི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུའི་སྒོ་རྩར་ཁུར་པོ་བོར་ནས་བྲོས། མི་རྣམས་ཀྱིས་ཁུར་པོ་མཐོང་ནས། 'ཀྱེ་རལ་པ་ཅན་སྡིག་ཅན། མཚན་མོ་རྐུ་བྱས་ནས་ཉིན་མོ་དཀའ་ཐུབ་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་རྒྱུ་བར་བྱེད་དམ།' ཞེས་བསྡིགས་ཤིང་བརྡུངས་ཏེ། ཁོང་བཟུང་ནས་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྟན། རྒྱལ་པོས་མ་བརྟག་པར་ 'གསལ་ཤིང་ལ་སྐྱོན་ཅིག་' ཅེས་སྨྲས། ཁོང་དུར་ཁྲོད་དུ་ཁྲིད་ནས་སེང་ལྡེང་གི་གསལ་ཤིང་ལ་བསྐྱོན། དཀའ་ཐུབ་པའི་ལུས་ལ་གསལ་ཤིང་མ་ཟུག དེ་ནས་ནིམ་པའི་གསལ་ཤིང་བླངས་ཀྱང་དེའང་མ་ཟུག དེ་ནས་ལྕགས་ཀྱི་གསལ་ཤིང་བླངས་ཀྱང་དེའང་མ་ཟུག དཀའ་ཐུབ་པས་ 'བདག་གི་སྔོན་གྱི་ལས་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་' སྙམ་དུ་བསམས་པས། ཁོང་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཤེས་པ་སྐྱེས་སོ། །དེས་སྔོན་གྱི་ལས་མཐོང་སྟེ། ཁོང་ནི་སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་ཞིག་ཏུ་ཤིང་བཟོ་བའི་བུར་གྱུར་ཏེ། ཕའི་ཤིང་གཤོག་པའི་སར་སོང་ནས་སྦྲང་བུ་ཞིག་བཟུང་སྟེ། ཀོ་བི་ལཱ་ར་ཤིང་གི་ཚལ་པས་གསལ་ཤིང་གིས་བཙུགས་པ་བཞིན་དུ་ཕིགས། ཁོང་གི་སྡིག་པ་དེས་གནས་འདིར་གོ་སྐབས་རྙེད་པ་ཡིན། ཁོང་གིས་ 'སྡིག་པ་འདི་ལས་ཐར་བར་མི་ནུས་སོ་' ཞེས་ཤེས་ནས་རྒྱལ་པོའི་མི་རྣམས་ལ་སྨྲས་པ། 'གལ་ཏེ་ཁྱེད་ཅག་བདག་གསལ་ཤིང་ལ་བསྐྱོན་པར་འདོད་ན། ཀོ་བི་ལཱ་རའི་གསལ་ཤིང་ལོངས་ཤིག་' ཅེས་སྨྲས། དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་བྱས་ཏེ་ཁོང་གསལ་ཤིང་ལ་བསྐྱོན་ནས་སྲུང་མ་བཞག་སྟེ་སོང་ངོ། ། ตทา กณฺหทีปายโน ‘‘จิรทิฏฺโฐ เม สหาโย’’ติ มณฺฑพฺยสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉนฺโต ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตํ ฐานํ คนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘กึ, สมฺม, การโกสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อการโกมฺหี’’ติ วุตฺเต ‘‘อตฺตโน มโนปโทสํ รกฺขิตุํ สกฺขิ น สกฺขี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘สมฺม, เยหิ อหํ คหิโต, เนว เตสํ น รญฺโญ อุปริ มยฺหํ มโนปโทโส อตฺถี’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต ตาทิสสฺส สีลวโต ฉายา มยฺหํ สุขา’’ติ วตฺวา กณฺหทีปายโน สูลํ นิสฺสาย นิสีทิ. อารกฺขกปุริสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา ‘‘อนิสาเมตฺวา เม กต’’นฺติ เวเคน ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, ตฺวํ สูลํ นิสฺสาย นิสินฺโนสี’’ติ ทีปายนํ ปุจฺฉิ. ‘‘มหาราช, อิมํ ตาปสํ รกฺขนฺโต นิสินฺโนสฺมี’’ติ. ‘‘กึ ปน ตฺวํ อิมสฺส การกภาวํ ญตฺวา เอวํ กโรสี’’ติ. โส กมฺมสฺส อวิโสธิตภาวํ อาจิกฺขิ. อถสฺส ทีปายโน ‘‘รญฺญา นาม นิสมฺมการินา ภวิตพฺพํ. དེའི་ཚེ་ཀརྞ་དཱི་པཱ་ཡ་ནས་ 'བདག་གི་གྲོགས་པོ་མ་མཐོང་བར་ཡུན་རིང་ལོན་ཏོ་' ཞེས་མཱཎྜ་བྱའི་གནས་སུ་འོང་བའི་ལམ་དུ་གནས་ཚུལ་དེ་ཐོས་ནས། གནས་དེར་སོང་སྟེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་ནས། 'གྲོགས་པོ། ཁྱོད་ཀྱིས་བྱས་པ་ཡིན་ནམ་' ཞེས་དྲིས། 'བདག་གིས་མ་བྱས་སོ་' ཞེས་སྨྲས་པ་ན། 'རང་གི་སེམས་ཀྱི་ཁོང་ཁྲོ་སྲུང་བར་ནུས་སམ་མི་ནུས་' ཞེས་དྲིས། 'གྲོགས་པོ། གང་དག་གིས་བདག་བཟུང་བ་དེ་དག་དང་རྒྱལ་པོ་ལའང་བདག་གི་སེམས་ལ་ཁོང་ཁྲོ་མེད་དོ་' ཞེས་སྨྲས། 'དེ་ལྟ་ན་ཁྱོད་ལྟ་བུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་གྲིབ་བསིལ་ནི་བདག་ལ་བདེ་བའོ་' ཞེས་སྨྲས་ནས། ཀརྞ་དཱི་པཱ་ཡ་ན་གསལ་ཤིང་ལ་བརྟེན་ནས་བསྡད་དོ། །སྲུང་མའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་དེ་རྒྱལ་པོ་ལ་བཤད། རྒྱལ་པོས་ 'བདག་གིས་མ་བརྟག་པར་བྱས་སོ་' ཞེས་མྱུར་དུ་དེར་སོང་ནས། 'བཙུན་པ། ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱེད་གསལ་ཤིང་ལ་བརྟེན་ནས་བཞུགས་པ་ལགས་' ཞེས་དཱི་པཱ་ཡ་ན་ལ་དྲིས། 'རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་ནི་དཀའ་ཐུབ་པ་འདི་ལ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་བཞིན་དུ་བསྡད་པ་ལགས་སོ་' ཞེས་སྨྲས། 'འོ་ན་ཁྱེད་ཀྱིས་འདིས་བྱས་པ་མ་ཡིན་པར་ཤེས་ནས་འདི་ལྟར་མཛད་པ་ལགས་སམ།' ཁོང་གིས་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་ཟད་པ་ཉིད་བཤད་དོ། །དེ་ནས་དཱི་པཱ་ཡ་ནས་ 'རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས་བྱེད་པ་ཞིག་དགོས་ཏེ། ‘‘อลโส [Pg.236] คิหี กามโภคี น สาธุ, อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ; ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี, โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธู’’ติ. (ชา. ๑.๔.๑๒๗; ๑.๕.๔; ๑.๑๐.๑๕๓; ๑.๑๕.๒๒๙) – “ཁྱིམ་པ་ལེ་ལོ་ཅན་གྱི་འདོད་ཡོན་སྤྱོད་པ་མི་ལེགས་ལ། །རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མ་སྡོམ་པ་ནི་མི་ལེགས་སོ། །རྒྱལ་པོ་མ་བརྟག་པར་བྱེད་པ་མི་ལེགས་ལ། །མཁས་པ་གང་ཞིག་ཁྲོ་བ་ཅན་དེའང་མི་ལེགས་སོ། །” ཞེས་སོ། ། อาทีนิ วตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. ལ་སོགས་པ་གསུངས་ནས་ཆོས་བསྟན་ཏོ། ། ราชา มณฺฑพฺยตาปสสฺส นิทฺโทสภาวํ ญตฺวา ‘‘สูลํ หรถา’’ติ อาณาเปสิ. สูลํ หรนฺตา หริตุํ นาสกฺขึสุ. มณฺฑพฺโย อาห – ‘‘มหาราช, อหํ ปุพฺเพ กตกมฺมโทเสน เอวรูปํ อยสํ ปตฺโต, มม สรีรโต สูลํ หริตุํ น สกฺกา, สเจปิ มยฺหํ ชีวิตํ ทาตุกาโม, กกเจน อิมํ สูลํ จมฺมสมํ กตฺวา ฉินฺทาเปหี’’ติ. ราชา ตถา กาเรสิ. สูลํ อนฺโตเยว อโหสิ, น กญฺจิ ปีฬํ ชเนสิ. ตทา กิร สุขุมํ สกลิกหีรํ คเหตฺวา มกฺขิกาย วจฺจมคฺคํ ปเวเสสิ, ตํ ตสฺส อนฺโต เอว อโหสิ. โส เตน การเณน อมริตฺวา, อตฺตโน อายุกฺขเยเนว มริ, ตสฺมา อยมฺปิ น มโตติ. ราชา ตาปเส วนฺทิตฺวา ขมาเปตฺวา อุโภปิ อุยฺยาเนเยว วสาเปนฺโต ปฏิชคฺคิ. ตโต ปฏฺฐาย โส อาณิมณฺฑพฺโย นาม ชาโต. โส ราชานํ อุปนิสฺสาย ตตฺเถว วสิ. ทีปายโน ปน ตสฺส วณํ ผาสุกํ กริตฺวา อตฺตโน คิหิสหายมณฺฑพฺเยน การิตํ ปณฺณสาลเมว คโต. เตน วุตฺตํ – རྒྱལ་པོས་མཱཎྜ་བྱ་དཀའ་ཐུབ་པ་ལ་ཉེས་པ་མེད་པར་ཤེས་ནས། 'གསལ་ཤིང་ཕྱུང་ཞིག་' ཅེས་བཀའ་བསྒོས། གསལ་ཤིང་འབྱིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་འབྱིན་པར་མ་ནུས་སོ། །མཱཎྜ་བྱས་སྨྲས་པ། 'རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། བདག་གིས་སྔོན་བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་ཉེས་པས་འདི་ལྟ་བུའི་མི་སྙན་པ་ཐོབ་པ་ཡིན། བདག་གི་ལུས་ལས་གསལ་ཤིང་འབྱིན་པར་མི་ནུས་པས། གལ་ཏེ་བདག་ལ་སྲོག་སྦྱིན་པར་འདོད་ན། སོག་ལེས་གསལ་ཤིང་འདི་པགས་པ་དང་མཉམ་པར་བཅད་དུ་གསོལ་' ཞེས་སྨྲས། རྒྱལ་པོས་དེ་ལྟར་བྱེད་དུ་བཅུག གསལ་ཤིང་ནི་ནང་དུ་ལུས་ཀྱང་གནོད་པ་ཅིའང་མ་བྱས་སོ། །དེའི་ཚེ་ཁོང་གིས་ཤིང་གི་ཚལ་པ་ཕྲ་མོ་ཞིག་བཟུང་ནས་སྦྲང་བུའི་བཤང་ལམ་དུ་བཅུག་པ་དེ་ཉིད་ཁོང་གི་ནང་དུ་ལུས་པ་ཡིན། ཁོང་ནི་རྒྱུ་རྐྱེན་དེས་མ་ཤི་བར། རང་གི་ཚེ་ཟད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཤི་བས། དེའི་ཕྱིར་འདིའང་མ་ཤི་བའོ། །རྒྱལ་པོས་དཀའ་ཐུབ་པ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་བཟོད་པར་གསོལ་ནས། གཉིས་ཀ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་བཞུགས་སུ་བཅུག་སྟེ་རིམ་གྲོ་བྱས། དེ་ནས་བཟུང་ཁོང་ནི་ཨཱ་ཎི་མཱཎྜ་བྱ་ཞེས་གྲགས་སོ། །ཁོང་ནི་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་ཉིད་དུ་བཞུགས། དཱི་པཱ་ཡ་ན་ནི་ཁོང་གི་རྨ་གསོས་པར་བྱས་ནས། རང་གི་ཁྱིམ་པའི་དུས་ཀྱི་གྲོགས་པོ་མཱཎྜ་བྱས་བཟོས་པའི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་དེ་ཉིད་དུ་གཤེགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ๙๕. ༩༥. ‘‘ตมหํ อุปฏฺฐหิตฺวาน, อาโรคฺยมนุปาปยึ; อาปุจฺฉิตฺวาน อาคญฺฉึ, ยํ มยฺหํ สกมสฺสม’’นฺติ. “བདག་གིས་དེ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱས་པ་ཡིས། །ནད་མེད་བདེ་བ་ཐོབ་པར་བྱས་ནས་ནི། །གནང་བ་ཞུས་ཏེ་རང་གི་གནས་མཆོག་ཉིད། །ཀུན་དགའ་ར་བ་གང་ཡིན་དེར་འོངས་སོ། །” ཞེས་སོ། ། ตตฺถ อาปุจฺฉิตฺวานาติ มยฺหํ สหายํ มณฺฑพฺยตาปสํ อาปุจฺฉิตฺวา. ยํ มยฺหํ สกมสฺสมนฺติ ยํ ตํ มยฺหํ คิหิสหาเยน มณฺฑพฺยพฺราหฺมเณน การิตํ สกํ มม สนฺตกํ อสฺสมปทํ ปณฺณสาลา, ตํ อุปาคญฺฉึ. དེ་ལ་ 'གནང་བ་ཞུས་ཏེ་' ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་གྲོགས་པོ་མཱཎྜ་བྱ་དཀའ་ཐུབ་པ་ལ་གནང་བ་ཞུས་ནས་སོ། །'རང་གི་གནས་མཆོག་ཉིད་ཀུན་དགའ་ར་བ་གང་ཡིན་དེར་' ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ཁྱིམ་པའི་དུས་ཀྱི་གྲོགས་པོ་བྲམ་ཟེ་མཱཎྜ་བྱས་བཟོས་པའི་བདག་གི་ཉེ་བར་གཏོགས་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བའི་གནས་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུ་དེར་ཉེ་བར་འོངས་སོ། ། ๙๖. ตํ ปน ปณฺณสาลํ ปวิสนฺตํ ทิสฺวา สหายสฺส อาโรเจสุํ. โส สุตฺวาว ตุฏฺฐจิตฺโต สปุตฺตทาโร พหุคนฺธมาลผาณิตาทีนิ อาทาย ปณฺณสาลํ [Pg.237] คนฺตฺวา ทีปายนํ วนฺทิตฺวา ปาเท โธวิตฺวา ปานกํ ปาเยตฺวา อาณิมณฺฑพฺยสฺส ปวตฺตึ สุณนฺโต นิสีทิ. อถสฺส ปุตฺโต ยญฺญทตฺตกุมาโร นาม จงฺกมนโกฏิยํ เคณฺฑุเกน กีฬิ. ตตฺถ เจกสฺมึ วมฺมิเก อาสิวิโส วสติ. กุมาเรน ภูมิยํ ปหตเคณฺฑุโก คนฺตฺวา วมฺมิกพิเล อาสิวิสสฺส มตฺถเก ปติ. กุมาโร อชานนฺโต พิเล หตฺถํ ปเวเสสิ. ༩༦. ཁོང་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་འཇུག་པ་མཐོང་ནས་གྲོགས་པོ་ལ་བཤད། ཁོང་གིས་ཐོས་མ་ཐག་ཡིད་དགའ་སྟེ། བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་ཏེ་དྲི་བཟང་དང་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་བུ་རམ་གྱི་ཁུ་བ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་ནས་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུར་སོང་སྟེ། དཱི་པཱ་ཡ་ན་ལ་ཕྱག་འཚལ། ཞབས་བཀྲུས་ཏེ་བཏུང་བ་བླུད་ནས། ཨཱ་ཎི་མཱཎྜ་བྱའི་གནས་ཚུལ་ཉན་བཞིན་དུ་བསྡད་དོ། །དེའི་ཚེ་ཁོང་གི་བུ་ཡཛྙ་དཏྟ་ཞེས་བྱ་བའི་གཞོན་ནུ་དེས་འཆག་སའི་མཐར་ཕོ་ལོང་གིས་རྩེད། དེར་གྲོག་མཁར་ཞིག་གི་ནང་དུ་དུག་སྦྲུལ་ཞིག་གནས་ཡོད། གཞོན་ནུས་ས་ལ་བརྡབས་པའི་ཕོ་ལོང་དེ་སོང་ནས་གྲོག་མཁར་གྱི་བུག་པའི་ནང་གི་དུག་སྦྲུལ་གྱི་མགོ་ཐོག་ཏུ་བབས། གཞོན་ནུས་མ་ཤེས་པར་བུག་པའི་ནང་དུ་ལག་པ་བཅུག་གོ ། อถ นํ กุทฺโธ อาสิวิโส หตฺเถ ฑํสิ. โส วิสเวเคน มุจฺฉิโต ตตฺเถว ปติ. อถสฺส มาตาปิตโร สปฺเปน ทฏฺฐภาวํ ญตฺวา กุมารํ อุกฺขิปิตฺวา ตาปสสฺส ปาทมูเล นิปชฺชาเปตฺวา ‘‘ภนฺเต, โอสเธน วา มนฺเตน วา ปุตฺตกํ โน นีโรคํ กโรถา’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘อหํ โอสธํ น ชานามิ, นาหํ เวชฺชกมฺมํ กริสฺสามิ, ปพฺพชิโตมฺหี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, อิมสฺมึ กุมารเก เมตฺตํ กตฺวา สจฺจกิริยํ กโรถา’’ติ. ตาปโส ‘‘สาธุ สจฺจกิริยํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา ยญฺญทตฺตสฺส สีเส หตฺถํ ฐเปตฺวา สจฺจกิริยํ อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สหาโย พฺราหฺมโณ มยฺห’’นฺติอาทิ. དེ་ནས་ཁྲོས་པའི་དུག་སྦྲུལ་གྱིས་ཁོང་གི་ལག་པ་ལ་སོ་བཏབ། ཁོང་དུག་གི་ཤུགས་ཀྱིས་བརྒྱལ་ཏེ་དེ་ཉིད་དུ་འགྱེལ། དེ་ནས་ཁོང་གི་ཕ་མས་སྦྲུལ་གྱིས་ཟིན་པར་ཤེས་ནས་གཞོན་ནུ་བཏེགས་ཏེ་དཀའ་ཐུབ་པའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཉལ་དུ་བཅུག་ནས། 'བཙུན་པ། སྨན་ནམ་སྔགས་ཀྱིས་བདག་ཅག་གི་བུ་ཆུང་འདི་ནད་མེད་པར་མཛད་དུ་གསོལ་' ཞེས་སྨྲས། ཁོང་གིས་ 'བདག་གིས་སྨན་མི་ཤེས་ལ། བདག་གིས་སྨན་པའི་བྱ་བ་མི་བྱེད་དེ། བདག་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ་' ཞེས་སྨྲས། 'འོ་ན་བཙུན་པ། གཞོན་ནུ་འདི་ལ་བྱམས་པ་མཛད་དེ་བདེན་ཚིག་བརྗོད་པར་མཛོད་ཅིག་' ཞེས་སྨྲས། དཀའ་ཐུབ་པས་ 'ལེགས་སོ། །བདེན་ཚིག་བརྗོད་པར་བྱའོ་' ཞེས་སྨྲས་ནས། ཡཛྙ་དཏྟའི་མགོ་ལ་ལག་པ་བཞག་སྟེ་བདེན་ཚིག་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བདག་གི་གྲོགས་པོ་བྲམ་ཟེ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ อาคญฺฉุํ ปาหุนาคตนฺติ อติถิอภิคมนํ อภิคมึสุ. དེ་ལ་ 'མགྲོན་དུ་ལྷགས་པ་' ཞེས་པ་ནི། མགྲོན་པོ་བསུ་བར་བྱས་སོ། ། ๙๗. วฏฺฏมนุกฺขิปนฺติ ขิปนวฏฺฏสณฺฐานตาย ‘‘วฏฺฏ’’นฺติ ลทฺธนามํ เคณฺฑุกํ อนุกฺขิปนฺโต, เคณฺฑุกกีฬํ กีฬนฺโตติ อตฺโถ. อาสิวิสมโกปยีติ ภูมิยํ ปฏิหโต หุตฺวา วมฺมิกพิลคเตน เคณฺฑุเกน ตตฺถ ฐิตํ กณฺหสปฺปํ สีเส ปหริตฺวา โรเสสิ. ༩༧. “vaṭṭamanukkhipanti”ཞེས་པ་ནི། འཕེན་པའི་ཕྱིར་ཟླུམ་པོའི་དབྱིབས་སུ་ཡོད་པས་“vaṭṭa”（ཕོ་ལོང་）ཞེས་མིང་དུ་བཏགས་པའི་ཕོ་ལོང་ཡར་འཕེན་ཞིང་། ཕོ་ལོང་གི་རྩེད་མོ་རྩེ་བའི་དོན་ཏོ།། “āsivisamakopayī”ཞེས་པ་ནི། ས་ལ་བརྡབས་ནས་ཕྱིར་འཕར་བའི་ཕོ་ལོང་དེས། གྲོག་མཁར་གྱི་ཁུང་བུར་གནས་པའི་སྦྲུལ་ནག་པོའི་མགོ་ལ་ཕོག་སྟེ་ཁྲོ་བར་བྱས་པའི་དོན་ཏོ།། ๙๘. วฏฺฏคตํ มคฺคํ, อนฺเวสนฺโตติ เตน วฏฺเฏน คตํ มคฺคํ คเวสนฺโต. อาสิวิสสฺส หตฺเถน, อุตฺตมงฺคํ ปรามสีติ วมฺมิกพิลํ ปเวสิเตน อตฺตโน หตฺเถน อาสีวิสสฺส สีสํ ผุสิ. ༩༨. “vaṭṭagataṃ maggaṃ, anvesanto”ཞེས་པ་ནི། ཕོ་ལོང་དེས་བགྲོད་པའི་ལམ་འཚོལ་བའོ།། “āsivisassa hatthena, uttamaṅgaṃ parāmasī”ཞེས་པ་ནི། གྲོག་མཁར་གྱི་ཁུང་བུར་བཅུག་པའི་རང་གི་ལག་པས་དུག་སྦྲུལ་གྱི་མགོ་ལ་རེག་པའི་དོན་ཏོ།། ๙๙. วิสพลสฺสิโตติ วิสพลนิสฺสิโต อตฺตโน วิสเวคํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกสปฺโป. อฑํสิ ทารกํ ขเณติ ตสฺมึ ปรามสิตกฺขเณ เอว ตํ พฺราหฺมณกุมารํ ฑํสิ. ༩༩. “visabalassito”ཞེས་པ་ནི། དུག་གི་སྟོབས་ལ་བརྟེན་པའམ། རང་གི་དུག་གི་ཤུགས་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའི་སྦྲུལ་ལོ།། “aḍaṃsi dārakaṃ khaṇe”ཞེས་པ་ནི། རེག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་བྲམ་ཟེའི་གཞོན་ནུ་དེ་ལ་སོ་བཏབ་པའི་དོན་ཏོ།། ๑๐๐. สหทฏฺโฐติ ฑํเสน สเหว, ทฏฺฐสมกาลเมว. อาสิวิเสนาติ โฆรวิเสน. เตนาติ เตน ทารกสฺส วิสเวเคน มุจฺฉิตสฺส [Pg.238] ภูมิยํ ปตเนน อหํ ทุกฺขิโต อโหสึ. มม วาหสิ ตํ ทุกฺขนฺติ ตํ ทารกสฺส มาตาปิตูนญฺจ ทุกฺขํ มม วาหสิ, มยฺหํ สรีเร วิย มม กรุณาย วาเหสิ. ༡༠༠. “sahadaṭṭho”ཞེས་པ་ནི། སོ་བཏབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྟེ། སོ་བཏབ་པའི་དུས་མཚུངས་ཉིད་དོ།། “āsivisenā”ཞེས་པ་ནི། དུག་དྲག་པོས་སོ།། “tenā”ཞེས་པ་ནི། བྱིས་པ་དེ་དུག་གི་ཤུགས་ཀྱིས་བརྒྱལ་ཏེ་ས་ལ་འགྱེལ་བས་ང་རང་མྱ་ངན་སྐྱེས་པའོ།། “mama vāhasi taṃ dukkhaṃ”ཞེས་པ་ནི། བྱིས་པ་དེའི་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དེ་ངའི་སྟེང་དུ་ཁྱེར་བ་སྟེ། ངའི་ལུས་ལ་བྱུང་བ་བཞིན་དུ་ངའི་སྙིང་རྗེས་ཁུར་བའི་དོན་ཏོ།། ๑๐๑. ตฺยาหนฺติ เต ตสฺส ทารกสฺส มาตาปิตโร อหํ ‘‘มา โสจถ, มา ปริเทวถา’’ติอาทินา นเยน สมสฺสาเสตฺวา. โสกสลฺลิเตติ โสกสลฺลวนฺเต. อคฺคนฺติ เสฏฺฐํ ตโต เอว วรํ อุตฺตมํ สจฺจกิริยํ อกาสึ. ༡༠༡. “tyāhaṃ”ཞེས་པ་ནི། ངས་བྱིས་པ་དེའི་ཕ་མ་གཉིས་ལ། “མྱ་ངན་མ་བྱེད། སྨྲེ་ངག་མ་འདོན་ཅིག”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དབུགས་དབྱུང་སྟེ། “sokasallite”ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་གྱི་ཟུག་རྔུ་ཟུག་པ་རྣམས་ལའོ།། “aggaṃ”ཞེས་པ་ནི། མཆོག་སྟེ། དེ་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་བདེན་ཚིག་གི་སྨོན་ལམ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞིག་བྱས་པའི་དོན་ཏོ།། ๑๐๒. อิทานิ ตํ สจฺจกิริยํ สรูเปน ทสฺเสตุํ ‘‘สตฺตาหเมวา’’ติ คาถมาห. ༡༠༢. ད་ནི་བདེན་ཚིག་གི་སྨོན་ལམ་དེའི་རང་བཞིན་དངོས་སུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “sattāhamevā”（ཞག་བདུན་ཁོ་ནར）ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ สตฺตาหเมวาติ ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย สตฺต อหานิ เอว. ปสนฺนจิตฺโตติ กมฺมผลสทฺธาย ปสนฺนมานโส. ปุญฺญตฺถิโกติ ปุญฺเญน อตฺถิโก, ธมฺมจฺฉนฺทยุตฺโต. อถาปรํ ยํ จริตนฺติ อถ ตสฺมา สตฺตาหา อุตฺตริ ยํ มม พฺรหฺมจริยจรณํ. དེ་ལ་“sattāhameva”ཞེས་པ་ནི། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཉིན་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཞག་བདུན་ཁོ་ནའོ།། “pasannacitto”ཞེས་པ་ནི། ལས་དང་འབྲས་བུ་ལ་དད་པས་ཡིད་དང་བའི་སེམས་ཅན་ནོ།། “puññatthiko”ཞེས་པ་ནི། བསོད་ནམས་དོན་དུ་གཉེར་བ་སྟེ། ཆོས་ལ་འདུན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། “athāparaṃ yaṃ caritaṃ”ཞེས་པ་ནི། དེ་ནས་ཞག་བདུན་པོ་དེའི་ཕན་ཆད་དུ་ངའི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་པ་གང་ཡིན་པ་དེའོ།། ๑๐๓. อกามโกวาหีติ ปพฺพชฺชํ อนิจฺฉนฺโต เอว. เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตูติ สเจ อติเรกปญฺญาสวสฺสานิ อนภิรติวาสํ วสนฺเตน มยา กสฺสจิ อชานาปิตภาโว สจฺโจ, เอเตน สจฺเจน ยญฺญทตฺตกุมารสฺส โสตฺถิ โหตุ, ชีวิตํ ปฏิลภตูติ. ༡༠༣. “akāmakovāhī”ཞེས་པ་ནི། རབ་ཏུ་བྱུང་བར་མི་འདོད་བཞིན་དུ་ཉིད་དོ།། “etena saccena suvatthi hotu”ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ལོ་ལྔ་བཅུ་ལྷག་གི་རིང་ལ་མི་དགའ་བཞིན་དུ་གནས་པའི་བདག་གིས་འདི་ཉིད་སུ་ལའང་མ་ཤེས་པར་བྱས་པ་དེ་བདེན་ན། བདེན་པ་འདིས་གཞོན་ནུ་ཡ་ཛྙཱ་དཏྟ་（མཆོད་སྦྱིན་བྱིན་）ལ་བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག སྲོག་ཕྱིར་རྙེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ།། เอวํ ปน มหาสตฺเตน สจฺจกิริยาย กตาย ยญฺญทตฺตสฺส สรีรโต วิสํ ภสฺสิตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. กุมาโร อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา มาตาปิตโร โอโลเกตฺวา ‘‘อมฺม, ตาตา’’ติ วตฺวา วุฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ – དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་བདེན་ཚིག་གི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ན། ཡ་ཛྙཱ་དཏྟའི་ལུས་ལས་དུག་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་ས་ལ་ཐིམ་མོ།། གཞོན་ནུ་དེས་མིག་ཕྱེ་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་བལྟས་ཏེ། “མ་དང་ཕ།”ཞེས་སྨྲས་ནས་ལངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་ཏེ། ๑๐๔. ༡༠༤. ‘‘สห สจฺเจ กเต มยฺหํ, วิสเวเคน เวธิโต; อพุชฺฌิตฺวาน วุฏฺฐาสิ, อโรโค จาสิ มาณโว’’ติ. “བདག་གིས་བདེན་པ་བརྗོད་མ་ཐག། དུག་གི་ཤུགས་ཀྱིས་གཟིར་བ་ཡི།། གཞོན་ནུ་དྲན་མེད་ལངས་གྱུར་ཏེ།། ནད་མེད་བདེ་བར་གྱུར་པ་ལགས།།”ཞེས་པའོ།། ตสฺสตฺโถ – มม สจฺจกรเณน สห สมานกาลเมว ตโต ปุพฺเพ วิสเวเคน เวธิโต กมฺปิโต วิสญฺญิภาเวน อพุชฺฌิตฺวา ฐิโต วิคตวิสตฺตา ปฏิลทฺธสญฺโญ สหสา วุฏฺฐาสิ. โส มาณโว กุมาโร วิสเวคาภาเวน อโรโค จ อโหสีติ. དེའི་དོན་ནི། བདག་གིས་བདེན་པ་བརྗོད་པ་དང་དུས་མཚུངས་ཉིད་དུ། དེའི་གོང་དུ་དུག་གི་ཤུགས་ཀྱིས་གཟིར་ཞིང་འདར་ཏེ་དྲན་མེད་དུ་གནས་པ་དེ། དུག་དང་བྲལ་བས་ཕྱིར་དྲན་པ་རྙེད་དེ་མྱུར་དུ་ལངས་སོ།། གཞོན་ནུ་བྲམ་ཟེ་དེ་དུག་གི་ཤུགས་མེད་པར་གྱུར་པས་ནད་མེད་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའོ།། อิทานิ สตฺถา ตสฺสา อตฺตโน สจฺจกิริยาย ปรมตฺถปารมิภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติ อาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมว[Pg.239]. ชาตกฏฺฐกถายํ (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๐.๖๒) ปน ‘‘มหาสตฺตสฺส สจฺจกิริยาย กุมารสฺส ถนปฺปเทสโต อุทฺธํ วิสํ ภสฺสิตฺวา วิคตํ. ทารกสฺส ปิตุ สจฺจกิริยาย กฏิโต อุทฺธํ, มาตุ สจฺจกิริยาย อวสิฏฺฐสรีรโต วิสํ ภสฺสิตฺวา วิคต’’นฺติ อาคตํ. ตถา หิ วุตฺตํ – ད་ནི་སྟོན་པས་རང་གི་བདེན་ཚིག་གི་སྨོན་ལམ་དེའི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བདག་གི་བདེན་དང་མཚུངས་པ་མེད།། འདི་ནི་བདག་གི་བདེན་པའི་ཕར།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། འོན་ཀྱང་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས། “སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་བདེན་ཚིག་གིས་བྱིས་པའི་ནུ་མའི་ཡན་ཆད་ཀྱི་དུག་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་དེངས་སོ།། བྱིས་པའི་ཕའི་བདེན་ཚིག་གིས་རྐེད་པའི་ཡན་ཆད་དང་། མའི་བདེན་ཚིག་གིས་ལུས་ཀྱི་ལྷག་མ་ལས་དུག་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་དེངས་སོ།།”ཞེས་འབྱུང་ངོ་།། དེ་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ยสฺมา ทานํ นาภินนฺทึ กทาจิ, ทิสฺวานหํ อติถึ วาสกาเล; น จาปิ เม อปฺปิยตํ อเวทุํ, พหุสฺสุตา สมณพฺราหฺมณา จ; อกามโก วาปิ อหํ ททามิ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตุ; หตํ วิสํ ชีวตุ ยญฺญทตฺโต. “གང་ཕྱིར་གནས་མལ་འཚོལ་བའི་དུས་ཉིད་དུ།། མགྲོན་པོ་མཐོང་ཡང་སྦྱིན་ལ་ནམ་ཡང་མི་དགའ་ཞིང་།། མང་དུ་ཐོས་པའི་དགེ་སྦྱོང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་།། བདག་གི་མི་དགའི་བསམ་པ་དེ་ཉིད་མ་རིག་ལ།། མི་འདོད་བཞིན་དུ་བདག་གིས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ཡི།། བདེན་པ་འདི་ཡིས་བདེ་ལེགས་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་།། དུག་ནི་བཅོམ་ཞིང་ཡ་ཛྙཱ་དཏྟ་འཚོ་བར་ཤོག།” ‘‘อาสีวิโส ตาต ปหูตเตโช, โย ตํ อทํสี ปตรา อุทิจฺจ; ตสฺมิญฺจ เม อปฺปิยตาย อชฺช, ปิตริ จ เต นตฺถิ โกจิ วิเสโส; เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตุ, หตํ วิสํ ชีวตุ ยญฺญทตฺโต’’ติ. “བུ་གཅིག་དུག་སྦྲུལ་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་གང་།། གྲོག་མཁར་ཁུང་ནས་ཐོན་ཏེ་ཁྱོད་ལ་སོ་བཏབ་པ།། དེ་ལ་བདག་གི་མི་དགའི་བསམ་པ་དེ་ཉིད་དང་།། ཁྱོད་ཀྱི་ཕ་ལ་འཛིན་པར་ཁྱད་པར་ཅི་ཡང་མེད།། བདེན་པ་འདི་ཡིས་བདེ་ལེགས་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་།། དུག་ནི་བཅོམ་ཞིང་ཡ་ཛྙཱ་དཏྟ་འཚོ་བར་ཤོག།”ཅེས་པའོ།། ตตฺถ วาสกาเลติ วสนตฺถาย เคหํ อาคตกาเล. น จาปิ เม อปฺปิยตํ อเวทุนฺติ พหุสฺสุตาปิ สมณพฺราหฺมณา อยํ เนว ทานํ อภินนฺทติ, น อมฺเหติ อิมํ มม อปฺปิยภาวํ เนว ชานึสุ. อหญฺหิ เต ปิยจกฺขูหิเยว โอโลเกมีติ ทีเปติ. เอเตน สจฺเจนาติ สเจ อหํ ททมาโนปิ วิปากํ อสทฺทหิตฺวา อตฺตโน อนิจฺฉาย เทมิ, อนิจฺฉภาวญฺจ เม ปเร น ชานนฺติ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตูติ อตฺโถ. อิตรคาถาย, ตาตาติ ปุตฺตํ อาลปติ. ปหูตเตโชติ พลววิโส. ปตราติ ปทรา, อยเมว วา ปาโฐ. อุทิจฺจาติ อุทฺธํ คนฺตฺวา, วมฺมิกพิลโต อุฏฺฐหิตฺวาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตาต ยญฺญทตฺต, ตสฺมิญฺจ อาสิวิเส ตว จ ปิตริ อปฺปิยภาเวน มยฺหํ โกจิ วิเสโส นตฺถิ, ตญฺจ ปน อปฺปิยภาวํ ฐเปตฺวา อชฺช มยา น โกจิ ชานาปิตปุพฺโพ, สเจ เอตํ สจฺจํ, เอเตน สจฺเจน สุวตฺถิ โหตูติ. དེ་ལ་“vāsakāle”ཞེས་པ་ནི། གནས་པའི་ཕྱིར་ཁྱིམ་དུ་འོངས་པའི་དུས་སོ།། “na cāpi me appiyataṃ aveduṃ”ཞེས་པ་ནི། མང་དུ་ཐོས་པའི་དགེ་སྦྱོང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་། “འདི་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་མི་དགའ་ཞིང་། ངེད་ཅག་ལའང་མི་དགའོ།།”ཞེས་བདག་གི་མི་དགའ་བའི་བསམ་པ་འདི་མ་ཤེས་པ་སྟེ། བདག་གིས་ནི་དེ་དག་ལ་བྱམས་པའི་མིག་གིས་བལྟས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། “etena saccena”ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་བདག་གིས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བཞིན་དུའང་རྣམ་སྨིན་ལ་མ་དད་པར་རང་ཉིད་མི་འདོད་བཞིན་དུ་གཏོང་ལ། བདག་གི་མི་འདོད་པའི་བསམ་པ་དེ་གཞན་གྱིས་མི་ཤེས་ན། བདེན་པ་འདིས་བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཚིགས་བཅད་གཞན་དེའི་ནང་གི་“tāta”ཞེས་པ་ནི། བུ་ལ་བོས་པའོ།། “pahūtatejo”ཞེས་པ་ནི། དུག་དྲག་པོ་དང་ལྡན་པའོ།། “patarā”ཞེས་པ་ནི། སེར་ཀ་སྟེ། འདི་ཡང་ཀློག་ཚུལ་ཞིག་གོ། “udiccā”ཞེས་པ་ནི། གྱེན་དུ་སོང་སྟེ། གྲོག་མཁར་གྱི་ཁུང་བུ་ནས་ཐོན་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། བུ་ཡ་ཛྙཱ་དཏྟ། དུག་སྦྲུལ་དེ་དང་ཁྱོད་ཀྱི་ཕ་ལ་བདག་གི་མི་དགའ་བའི་བསམ་པ་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཡང་མེད་ལ། མི་དགའ་བའི་བསམ་པ་དེ་ཡང་དེ་རིང་གི་བར་དུ་བདག་གིས་སུ་ལའང་བསྟན་མ་མྱོང་བས། གལ་ཏེ་འདི་བདེན་ན། བདེན་པ་འདིས་བདེ་ལེགས་སུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ།། เอวํ [Pg.240] โพธิสตฺโต กุมาเร อโรเค ชาเต ตสฺส ปิตรํ ‘‘ทานํ ททนฺเตน นาม กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพ’’นฺติ กมฺมผลสทฺธาย นิเวเสตฺวา สยํ อนภิรตึ วิโนเทตฺวา ฌานาภิญฺญาโย อุปฺปาเทตฺวา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลกปรายโน อโหสิ. དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་གཞོན་ནུ་དེ་ནད་མེད་པར་གྱུར་པ་ན། ཁོའི་ཕ་ལ། “སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ནི་ལས་དང་འབྲས་བུ་ལ་དད་པ་དང་བཅས་ཏེ་གཏོང་དགོས་སོ།།”ཞེས་ལས་འབྲས་ཀྱི་དད་པ་ལ་བཀོད་ཅིང་། རང་ཉིད་ཀྱི་མི་དགའ་བའི་བསམ་པ་བསལ་ནས། བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་བསྐྱེད་དེ། ཚེའི་མཐར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་བླངས་སོ།། ตทา มณฺฑพฺโย อานนฺทตฺเถโร อโหสิ, ตสฺส ภริยา วิสาขา, ปุตฺโต ราหุลตฺเถโร, อาณิมณฺฑพฺโย สาริปุตฺตตฺเถโร, กณฺหทีปายโน โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་མཎྜ་བྱ་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་ཡིན་ལ། ཁོའི་ཆུང་མ་ནི་ས་སྲུང་མ་（བི་སཱ་ཁཱ་）ཡིན། བུ་ནི་གནས་བརྟན་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ཡིན། ཨཱ་ཎི་མཎྜ་བྱ་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ཡིན། ཀརྞ་དཱི་པཱ་ཡ་ན་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་（སངས་རྒྱས་）ཉིད་དོ།། ตสฺส อิธ ปาฬิยา อารุฬฺหา สจฺจปารมี, เสสา จ ปารมิโย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา อนวเสสมหาโภคปริจฺจาคาทโย คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. འདིར་ལུང་གི་ནང་དུ་གསལ་བའི་ཁོང་གི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་ཆེན་པོ་མ་ལུས་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་ཀྱང་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། กณฺหทีปายนจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ཀརྞ་དཱི་པཱ་ཡ་ནའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๒. มหาสุตโสมจริยาวณฺณนา ༡༢. ཟླ་བཟང་ཆེན་པོའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๑๐๕. ทฺวาทสเม สุตโสโม มหีปตีติ เอวํนาโม ขตฺติโย. มหาสตฺโต หิ ตทา กุรุรฏฺเฐ อินฺทปตฺถนคเร โกรพฺยสฺส รญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. ตํ สุตวิตฺตตาย จนฺทสมานโสมฺมวรวณฺณตาย จ ‘‘สุตโสโม’’ติ สญฺชานึสุ. ตํ วยปฺปตฺตํ สพฺพสิปฺปนิปฺผตฺติปฺปตฺตํ มาตาปิตโร รชฺเช อภิสิญฺจึสุ. คหิโต โปริสาเทนาติ ปุริสานํ มนุสฺสานํ อทนโต ขาทนโต ‘‘โปริสาโท’’ติ ลทฺธนาเมน พาราณสิรญฺญา เทวตาพลิกมฺมตฺถํ คหิโต. ༡༠༥. བཅུ་གཉིས་པ་ལས། “sutasomo mahīpatī”ཞེས་པ་ནི། མིང་འདི་ལྟར་ལྡན་པའི་རྒྱལ་རིགས་སོ།། དེའི་ཚེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་ཡུལ་（ཀུ་རུའི་ཡུལ་）གྱི་དབང་པོའི་གནས་（ཨིནྡྲ་པྲསྠ་）ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ། རྒྱལ་པོ་ཀོ་ར་བྱའི་བཙུན་མོ་དམ་པའི་མངལ་དུ་སྐྱེ་བ་བླངས། ཁོང་ནི་ཐོས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཟླ་བ་དང་མཚུངས་པའི་མདོག་མཛེས་ཤིང་ཞི་བ་དང་ལྡན་པས་“sutasoma”（ཟླ་བཟང་）ཞེས་མིང་དུ་བཏགས། ཁོང་ལང་ཚོ་བབ་ཅིང་བཟོ་ཡི་གནས་མཐའ་དག་ལ་མཁས་པར་གྱུར་པ་ན། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་དབང་བསྐུར། “gahito porisādenā”ཞེས་པ་ནི། མི་ཟ་བའི་ཕྱིར་“porisāda”（མི་ཟན་）ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོས་ལྷ་ལ་མཆོད་སྦྱིན་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཟུང་བའོ།། พาราณสิราชา หิ ตทา มํสํ วินา อภุญฺชนฺโต อญฺญํ มํสํ อลภนฺเตน ภตฺตการเกน มนุสฺสมํสํ ขาทาปิโต รสตณฺหาย พทฺโธ หุตฺวา มนุสฺเส ฆาเตตฺวา มนุสฺสมํสํ ขาทนฺโต ‘‘โปริสาโท’’ติ ลทฺธนาโม อมจฺจปาริสชฺชปฺปมุเขหิ นาคเรหิ เนคมชานปเทหิ จ อุสฺสาหิเตน กาฬหตฺถินา นาม อตฺตโน เสนาปตินา ‘‘เทว, ยทิ รชฺเชน อตฺถิโก มนุสฺสมํสขาทนโต วิรมาหี’’ติ วุตฺโต ‘‘รชฺชํ ปชหนฺโตปิ มนุสฺสมํสขาทนโต น โอรมิสฺสามี’’ติ วตฺวา เตหิ รฏฺฐา ปพฺพาชิโต [Pg.241] อรญฺญํ ปวิสิตฺวา เอกสฺมึ นิคฺโรธรุกฺขมูเล วสนฺโต ขาณุปฺปหาเรน ปาเท ชาตสฺส วณสฺส ผาสุภาวาย ‘‘สกลชมฺพุทีเป เอกสตขตฺติยานํ คลโลหิเตน พลิกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ เทวตาย อายาจนํ กตฺวา สตฺตาหํ อนาหารตาย วเณ ผาสุเก ชาเต ‘‘เทวตานุภาเวน เม โสตฺถิ อโหสี’’ติ สญฺญาย ‘‘เทวตาย พลิกมฺมตฺถํ ราชาโน อาเนสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต อตีตภเว สหายภูเตน ยกฺเขน สมาคนฺตฺวา เตน ทินฺนมนฺตพเลน อธิกตรถามชวปรกฺกมสสมฺปนฺโน หุตฺวา สตฺตาหพฺภนฺตเรเยว สตราชาโน อาเนตฺวา อตฺตโน วสนนิคฺโรธรุกฺเข โอลมฺเพตฺวา พลิกมฺมกรณสชฺโช อโหสิ. ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོ་དེ་ནི་དེའི་ཚེ་ཤ་མེད་པར་ཟས་མི་ཟ་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། ཤ་གཞན་མ་རྙེད་པའི་མ་ཆེན་གྱིས་མིའི་ཤ་ཟས་སུ་བྱིན་པས། རོ་ལ་ཆགས་པས་བཅིངས་ཏེ་མི་རྣམས་བསད་ནས་མིའི་ཤ་ཟོས་པས་“porisāda”（མི་ཟན་）ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ། བློན་པོ་དང་འཁོར་གྱི་གཙོ་བོ་རྣམས་དང་། གྲོང་ཁྱེར་བ་དང་། ཚོང་པ་དང་། ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་བསྐུལ་བའི་རང་གི་དམག་དཔོན་ཀཱ་ལཱ་ཧཏྠི་（གླང་པོ་ནག་པོ་）ཞེས་བྱ་བས། “ལྷ་གཅིག གལ་ཏེ་རྒྱལ་སྲིད་དོན་དུ་གཉེར་ན་མིའི་ཤ་ཟ་བ་ལས་ལྡོག་པར་མཛོད།”ཅེས་གསོལ་བ་ན། “རྒྱལ་སྲིད་བཏང་ཡང་མིའི་ཤ་ཟ་བ་ལས་མི་ལྡོག་གོ།”ཞེས་སྨྲས་པས། དེ་དག་གིས་ཡུལ་ནས་བསྐྲད་དེ་ནགས་སུ་ཞུགས། ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་དྲུང་ཞིག་ཏུ་གནས་ཤིང་། སྡོང་དུམ་གྱིས་ཕོག་པས་རྐང་པ་ལ་བྱུང་བའི་རྨ་གསོ་བའི་ཕྱིར། “འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་གི་རྒྱལ་རིགས་བརྒྱ་ཐམ་པའི་མགྲིན་པའི་ཁྲག་གིས་མཆོད་སྦྱིན་བྱའོ།།”ཞེས་ལྷ་ལ་གསོལ་བ་བཏབ། ཞག་བདུན་གྱི་རིང་ལ་ཟས་མ་ཟོས་པས་རྨ་གསོས་པ་ན། “ལྷའི་མཐུ་ལས་བདག་བདེ་བར་གྱུར་ཏོ།།”ཞེས་བསམས་ནས། “ལྷའི་མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ཕྱིར་རྒྱལ་པོ་རྣམས་དྲང་བར་བྱའོ།།”ཞེས་འགྲོ་བ་ན། ཚེ་རབས་སྔོན་གྱི་གྲོགས་པོ་གནོད་སྦྱིན་ཞིག་དང་འཕྲད་དེ། དེས་བྱིན་པའི་གསང་སྔགས་ཀྱི་མཐུ་ལས་སྟོབས་དང་མགྱོགས་ཤུགས་དང་བརྩོན་འགྲུས་ལྷག་པར་ལྡན་པར་གྱུར་ནས། ཞག་བདུན་གྱི་ནང་དུ་རྒྱལ་པོ་བརྒྱ་ཐམ་པ་བཟུང་སྟེ་རང་གི་གནས་པའི་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ལ་བཏགས་ནས་མཆོད་སྦྱིན་བྱེད་པར་གྲ་སྒྲིག་བྱས་སོ།། อถ ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ตํ พลิกมฺมํ อนิจฺฉนฺตี ‘‘อุปาเยน นํ นิเสเธสฺสามี’’ติ ปพฺพชิตรูเปน ตสฺส อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา เตน อนุพทฺโธ ติโยชนํ คนฺตฺวา ปุน อตฺตโน ทิพฺพรูปเมว ทสฺเสตฺวา ‘‘ตฺวํ มุสาวาที ตยา ‘สกลชมฺพุทีเป ราชาโน อาเนตฺวา พลิกมฺมํ กริสฺสามี’ติ ปฏิสฺสุตํ. อิทานิ เย วา เต วา ทุพฺพลราชาโน อาเนสิ. ชมฺพุทีเป เชฏฺฐกํ สุตโสมราชานํ สเจ นาเนสฺสสิ, น เม เต พลิกมฺเมน อตฺโถ’’ติ อาห. དེ་ནས་ཤིང་དེ་ལ་གནས་པའི་ལྷ་དེས་མཆོད་སྦྱིན་དེ་མི་འདོད་པར། “ཐབས་ཀྱིས་འདི་དགག་པར་བྱའོ།།”ཞེས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཆ་བྱད་དུ་རང་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། དེས་རྗེས་སུ་དེད་པས་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་སར་སོང་ནས། སླར་ཡང་རང་གི་ལྷའི་གཟུགས་དངོས་བསྟན་ཏེ། “ཁྱོད་ནི་རྫུན་སྨྲ་བ་ཞིག་སྟེ། ཁྱོད་ཀྱིས་‘འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་གི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་བཟུང་སྟེ་མཆོད་སྦྱིན་བྱའོ།།’ཞེས་དམ་བཅས་པ་ལ། ད་ལྟ་ནི་གང་བྱུང་གི་རྒྱལ་པོ་ཉམ་ཆུང་བ་རྣམས་བཟུང་འོངས་འདུག གལ་ཏེ་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་གཙོ་བོ་རྒྱལ་པོ་ཟླ་བཟང་མ་བཟུང་ན། ང་ལ་ཁྱོད་ཀྱི་མཆོད་སྦྱིན་གྱིས་དགོས་པ་མེད།”ཅེས་སྨྲས་སོ།། โส ‘‘ทิฏฺฐา เม อตฺตโน เทวตา’’ติ ตุสิตฺวา ‘‘สามิ, มา จินฺตยิ, อหํ อชฺเชว สุตโสมํ อาเนสฺสามี’’ติ วตฺวา เวเคน มิคาชินอุยฺยานํ คนฺตฺวา อสํวิหิตาย อารกฺขาย โปกฺขรณึ โอตริตฺวา ปทุมินิปตฺเตน สีสํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ อนฺโตอุยฺยานคเตเยว พลวปจฺจูเส สมนฺตา ติโยชนํ อารกฺขํ คณฺหึสุ. มหาสตฺโต ปาโตว อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธวรคโต จตุรงฺคินิยา เสนาย นครโต นิกฺขมิ. ตทา ตกฺกสิลโต นนฺโท นาม พฺราหฺมโณ จตสฺโส สตารหคาถาโย คเหตฺวา วีสโยชนสตํ มคฺคํ อติกฺกมฺม ตํ นครํ ปตฺโต ราชานํ ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมนฺตํ ทิสฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา ‘‘ชยตุ ภวํ, มหาราชา’’ติ วตฺวา ชยาเปสิ. དེས་“བདག་གི་ལྷ་མཐོང་བྱུང་།”ཞེས་དགའ་ནས། “གཙོ་བོ། ཐུགས་ཁྲལ་མ་མཛོད། བདག་གིས་དེ་རིང་ཉིད་དུ་ཟླ་བཟང་བཟུང་འོངས་སོ།།”ཞེས་སྨྲས་ཏེ། མྱུར་དུ་རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པའི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་ནས། སྲུང་སྐྱོབ་མེད་པའི་སྐབས་དང་བསྟུན་ཏེ་རྫིང་བུར་བབས་ནས། པདྨའི་ལོ་མས་མགོ་བཀབ་སྟེ་བསྡད་དོ།། ཁོང་སྐྱེད་མོས་ཚལ་གྱི་ནང་དུ་ཡོད་པའི་སྐབས་དེར། ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་མཐའ་སྐོར་གྱི་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་སར་སྲུང་སྐྱོབ་དྲག་པོ་བྱས། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་སྔ་དྲོ་ཉིད་ལ་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་གླང་པོ་ཆེའི་གཉའ་བར་ཞོན་ཏེ། དཔུང་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་དང་བཅས་གྲོང་ཁྱེར་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏོ།། དེའི་ཚེ་རྡོ་འཇོག་（ཏཀྵ་ཤི་ལཱ་）ནས་འོངས་པའི་བྲམ་ཟེ་ནནྡ་（དགའ་བོ་）ཞེས་བྱ་བས། གསེར་སྲང་བརྒྱ་རི་བའི་ཚིགས་བཅད་བཞི་བཟུང་ནས། དཔག་ཚད་ཉིས་བརྒྱའི་ལམ་བགྲོད་དེ་གྲོང་ཁྱེར་དེར་འབྱོར། རྒྱལ་པོ་ཤར་སྒོ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པ་མཐོང་ནས་ལག་པ་ཡར་བསྒྲེངས་ཏེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་རྒྱལ་བར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་བརྗོད་དེ་ཤིས་པ་བརྗོད་དོ།། ราชา หตฺถินา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กุโต นุ, ตฺวํ พฺราหฺมณ, อาคจฺฉสิ, กิมิจฺฉสิ, กึ เต ทชฺช’’นฺติ อาห. พฺราหฺมโณ ‘‘ตุมฺเห ‘สุตวิตฺตกา’ติ สุตฺวา จตสฺโส สตารหคาถาโย อาทาย ตุมฺหากํ เทเสตุํ อาคโตมฺหี’’ติ อาห. มหาสตฺโต ตุฏฺฐมานโส หุตฺวา ‘‘อหํ อุยฺยานํ [Pg.242] คนฺตฺวา นฺหายิตฺวา อาคนฺตฺวา โสสฺสามิ, ตฺวํ มา อุกฺกณฺฐี’’ติ วตฺวา ‘‘คจฺฉถ พฺราหฺมณสฺส อสุกเคเห นิวาสํ ฆาสจฺฉาทนญฺจ สํวิทหถา’’ติ อาณาเปตฺวา อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา มหนฺตํ อารกฺขํ สํวิธาย โอฬาริกานิ อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา มสฺสุกมฺมํ กาเรตฺวา อุพฺพฏฺฏิตสรีโร โปกฺขรณิยา ราชวิภเวน นฺหายิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา อุทกคฺคหณสาฏเก นิวาเสตฺวา อฏฺฐาสิ. རྒྱལ་པོ་གླང་པོ་ཆེ་ལ་བཞོན་ནས་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། “བྲམ་ཟེ། ཁྱོད་གང་ནས་འོངས། ཅི་ཞིག་འདོད། ཁྱོད་ལ་ཅི་ཞིག་སྦྱིན་པར་བྱ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །བྲམ་ཟེས་ “ཁྱེད་ཉིད་ ‘ཐོས་པ་ཕྱུག་པོ་’ ཞེས་ཐོས་ནས། བརྒྱ་ཐང་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་ཁྱེར་ཏེ་ཁྱེད་ལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་འོངས་པ་ལགས་སོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར་ཏེ། “ང་ནི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་ནས་ཁྲུས་བྱས་ཏེ་ཕྱིར་འོངས་ནས་ཉན་པར་བྱའོ། །ཁྱོད་ཡིད་མ་སྐྱོ་ཞིག” ཅེས་གསུངས་ཤིང་། “སོང་ལ་བྲམ་ཟེ་འདི་ལ་ཁང་ཁྱིམ་ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་ཏུ་གནས་མལ་དང་བཟའ་བཏུང་གོས་བཅས་པ་གྲ་སྒྲིག་གྱིས་ཤིག” ཅེས་བཀའ་བསྩལ་ཏོ། །དེ་ནས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་ཞུགས་ཏེ་སྲུང་སྐྱོབ་ཆེན་པོ་བགྱིས་ནས། རྒྱན་ཆ་རགས་པ་རྣམས་བཀྲོལ། ཁ་སྤུ་བཞར་དུ་བཅུག །ལུས་ལ་བྱུག་པ་བྱས་ཏེ། རྫིང་བུའི་ནང་དུ་རྒྱལ་པོའི་ལོངས་སྤྱོད་དང་བཅས་ཏེ་ཁྲུས་བྱས། ཕྱིར་ཐོན་ནས་ཆུ་ལེན་པའི་གོས་བགོས་ཏེ་བཞུགས་སོ། ། อถสฺส คนฺธมาลาลงฺกาเร อุปหรึสุ. โปริสาโท ‘‘อลงฺกตกาเล ราชา ภาริโก ภวิสฺสติ, สลฺลหุกกาเลเยว นํ คณฺหิสฺสามี’’ติ นทนฺโต ขคฺคํ ปริวตฺเตนฺโต ‘‘อหมสฺมิ โปริสาโท’’ติ นามํ สาเวตฺวา อุทกา นิกฺขมิ. ตสฺส สทฺทํ สุตฺวา หตฺถาโรหาทโย หตฺถิอาทิโต ภสฺสึสุ. พลกาโย ทูเร ฐิโต ตโตว ปลายิ. อิตโร อตฺตโน อาวุธานิ ฉฑฺเฑตฺวา อุเรน นิปชฺชิ. โปริสาโท ราชานํ อุกฺขิปิตฺวา ขนฺเธ นิสีทาเปตฺวา สมฺมุขฏฺฐาเนเยว อฏฺฐารสหตฺถํ ปาการํ ลงฺฆิตฺวา ปุรโต ปคลิตมทมตฺตวรวารเณ กุมฺเภ อกฺกมิตฺวา ปพฺพตกูฏานิ วิย ปาเตนฺโต วาตชวานิปิ อสฺสรตนานิ ปิฏฺฐิยํ อกฺกมิตฺวา ปาเตนฺโต รถสีเส อกฺกมิตฺวา ปาเตนฺโต ภมริกํ ภมนฺโต วิย นีลกานิ นิคฺโรธปตฺตานิ มทฺทนฺโต วิย เอกเวเคเนว ติโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา กญฺจิ อนุพนฺธนฺตํ อทิสฺวา สณิกํ คจฺฉนฺโต สุตโสมสฺส เกเสหิ อุทกพินฺทูนิ อตฺตโน อุปริ ปตนฺตานิ ‘‘อสฺสุพินฺทูนี’’ติ สญฺญาย ‘‘กิมิทํ สุตโสโมปิ มรณํ อนุโสจนฺโต โรทตี’’ติ อาห. དེ་ནས་ཁོང་ལ་དྲི་དང་མེ་ཏོག་གི་རྒྱན་རྣམས་ཕུལ་ལོ། །མི་ཟན་གྱིས་ “རྒྱལ་པོ་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ཚེ་ལྕི་བར་འགྱུར་བས། ཡང་བའི་དུས་ཉིད་དུ་ཁོང་བཟུང་བར་བྱའོ།” ཞེས་བསམས་ཏེ། ང་རོ་སྒྲོག་ཅིང་རལ་གྲི་སྐོར་བཞིན། “ང་ནི་མི་ཟན་ཡིན།” ཞེས་རང་གི་མིང་བསྒྲགས་ཏེ་ཆུ་ལས་བུད་དོ། །དེའི་སྒྲ་ཐོས་ནས་གླང་པོ་ཆེ་ལ་བཞོན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་གླང་པོ་ཆེ་སོགས་ལས་ལྷུང་ངོ་། །དམག་དཔུང་རྣམས་ཐག་རིང་དུ་ལངས་ཏེ་དེ་ཉིད་ནས་བྲོས་སོ། །གཞན་དག་གིས་རང་གི་མཚོན་ཆ་རྣམས་བོར་ནས་བྲང་ས་ལ་བརྡབས་ཏེ་ཉལ་ལོ། །མི་ཟན་གྱིས་རྒྱལ་པོ་ཡར་བཏེགས་ཏེ་ཕྲག་པ་ལ་བཞག་ནས། མདུན་གྱི་གནས་སུ་ཡོད་པའི་ཁྲུ་བཅོ་བརྒྱད་ཡོད་པའི་རྩིག་པ་ལས་བརྒལ་ཏེ། མདུན་དུ་མྱོས་ཆུ་འབབ་པའི་གླང་པོ་ཆེ་མཆོག་གི་སྤྱི་བོར་བརྫིས་ནས་རིའི་རྩེ་མོ་བཞིན་དུ་བསྒྱེལ་ཞིང་། རླུང་ལྟར་མགྱོགས་པའི་རྟ་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་རྒྱབ་ཏུ་བརྫིས་ནས་བསྒྱེལ་ལོ། །ཤིང་རྟའི་མགོ་ལ་བརྫིས་ནས་བསྒྱེལ་ཏེ། སྦྲང་མ་འཁོར་བ་བཞིན་དུ་འཁོར་ཞིང་། ནྱ་གྲོ་དྷའི་ལོ་མ་སྔོན་པོ་རྣམས་རྫི་བ་བཞིན་དུ་ཤུགས་གཅིག་གིས་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་ལམ་དུ་སོང་ནས། རྗེས་སུ་འབྲང་བ་སུ་ཡང་མ་མཐོང་བས་དལ་བུར་འགྲོ་བའི་ཚེ། ཟླ་བཟང་གི་སྐྲ་ལས་ཆུ་ཐིགས་རྣམས་རང་གི་སྟེང་དུ་ལྷུང་བ་ལ། “མིག་ཆུའི་ཐིགས་པ་” ཡིན་པར་འདུ་ཤེས་སྐྱེས་ཏེ། “འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན། ཟླ་བཟང་ཡང་འཆི་བ་ལ་མྱ་ངན་བྱས་ཏེ་ངུ་བར་བྱེད་དམ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། ། มหาสตฺโต ‘‘นาหํ มรณโต อนุโสจามิ, กุโต โรทนา, อปิ จ โข สงฺครํ กตฺวา สจฺจาปนํ นาม ปณฺฑิตานํ อาจิณฺณํ, ตํ น นิปฺผชฺชตี’’ติ อนุโสจามิ. กสฺสปทสพเลน เทสิตา จตสฺโส สตารหคาถาโย อาทาย ตกฺกสิลโต อาคตสฺส พฺราหฺมณสฺส อาคนฺตุกวตฺตํ กาเรตฺวา ‘‘นฺหายิตฺวา อาคนฺตฺวา สุณิสฺสามิ, ยาว มมาคมนา อาคเมหี’’ติ สงฺครํ กตฺวา อุยฺยานํ คโต, ตฺวญฺจ ตา คาถาโย โสตุํ อทตฺวา มํ คณฺหีติ. เตน วุตฺตํ – སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ “ང་ནི་འཆི་བ་ལ་མྱ་ངན་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ངུ་བའི་རྒྱུ་གང་ཞིག་ཡོད། འོན་ཀྱང་དམ་བཅས་ནས་བདེན་པ་སྲུང་བ་ནི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཉིད་མ་གྲུབ་པར་གྱུར་ཏོ་སྙམ་ནས་མྱ་ངན་བྱེད་དོ། །འོད་སྲུང་སྟོབས་བཅུ་པས་གསུངས་པའི་བརྒྱ་ཐང་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞི་བཟུང་ནས། རྡོ་འཇོག་ནས་འོངས་པའི་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་གློ་བུར་དུ་འོངས་པའི་ཆོས་སྤྱོད་བགྱིས་ཏེ། ‘ངས་ཁྲུས་བྱས་ཏེ་ཕྱིར་འོངས་ནས་ཉན་པར་བྱའོ། །ང་མ་འོངས་ཀྱི་བར་དུ་སྒུགས་ཤིག’ ཅེས་དམ་བཅས་ཏེ་སྐྱེད་མོས་ཚལ་དུ་སོང་བ་ལ། ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་ཉན་པའི་གོ་སྐབས་མ་བྱིན་པར་བཟུང་ངོ་།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘คหิโต โปริสาเทน, พฺราหฺมเณ สงฺครํ สริ’’นฺติ. “མི་ཟན་གྱིས་ནི་བཟུང་བའི་ཚེ། །བྲམ་ཟེ་ལ་ནི་དམ་བཅས་དྲན། །” ཞེས་པའོ། ། ตตฺถ พฺราหฺมเณ สงฺครํ สรินฺติ นนฺทพฺราหฺมเณ อตฺตนา กตํ ปฏิญฺญํ อนุสฺสรึ. དེ་ལ་ “བྲམ་ཟེ་ལ་ནི་དམ་བཅས་དྲན་” ཞེས་པ་ནི། བྲམ་ཟེ་དགའ་བྱེད་ལ་རང་གིས་བྱས་པའི་དམ་བཅའ་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། ། ๑๐๖. อาวุณิตฺวา [Pg.243] กรตฺตเลติ ตตฺถ ตตฺถ อุยฺยานาทีสุ คนฺตฺวา อตฺตโน พเลน อานีตานํ เอกสตขตฺติยานํ หตฺถตเล ฉิทฺทํ กตฺวา รุกฺเข ลมฺพนตฺถํ รชฺชุํ ปฏิมุญฺจิตฺวา. เอเตสํ ปมิลาเปตฺวาติ เอเต เอกสตขตฺติเย ชีวคฺคาหํ คเหตฺวา อุทฺธํปาเท อโธสิเร กตฺวา ปณฺหิยา สีสํ ปหรนฺโต ภมณวเสน หตฺถตเล อาวุณิตฺวา รุกฺเข อาลมฺพนวเสน สพฺพโส อาหารูปจฺเฉเทน จ สพฺพถา ปมิลาเปตฺวา วิโสเสตฺวา เขทาเปตฺวาติ อตฺโถ. ยญฺญตฺเถติ พลิกมฺมตฺเถ สาเธตพฺเพ. อุปนยี มมนฺติ มํ อุปเนสิ. ༡༠༦. “ལག་མཐིལ་བརྒྱུས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་དེའི་སྐྱེད་མོས་ཚལ་སོགས་སུ་སོང་སྟེ། རང་གི་སྟོབས་ཀྱིས་བཟུང་བའི་རྒྱལ་རིགས་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་གི་ལག་མཐིལ་ལ་བུ་ག་ཕྱེས་ནས། ཤིང་ལ་གདགས་པའི་ཕྱིར་ཐག་པ་བརྒྱུས་པའོ། །“དེ་དག་བསྐམས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་རིགས་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་པོ་དེ་དག་གསོན་པོར་བཟུང་སྟེ། རྐང་པ་གྱེན་དུ་བསྟན་ཅིང་མགོ་བོ་ཐུར་དུ་བསྟན་ནས། རྟིང་པས་མགོ་ལ་བརྡེག་ཅིང་སྐོར་བའི་སྒོ་ནས་ལག་མཐིལ་བརྒྱུས་ཏེ། ཤིང་ལ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཟས་གཏན་ནས་བཅད་དེ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བསྐམས་ཤིང་། སྐམ་པོར་བཟོས་ཏེ་གདུང་བར་བྱས་པའི་དོན་ཏོ། །“མཆོད་སྦྱིན་གྱི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི། གཏོར་མའི་ལས་གྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ང་ཉེ་བར་བཀྲི་” ཞེས་པ་ནི། ང་ཉེ་བར་བཀྲི་བར་བྱས་པའོ། ། ๑๐๗. ตถา อุปนียมาโน ปน มหาสตฺโต โปริสาเทน ‘‘กึ ตฺวํ มรณโต ภายสี’’ติ วุตฺเต ‘‘นาหํ มรณโต ภายามิ, ตสฺส ปน พฺราหฺมณสฺส มยา กโต สงฺคโร น ปริโมจิโต’’ติ อนุโสจามิ. ‘‘สเจ มํ วิสฺสชฺเชสฺสสิ, ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตสฺส จ สกฺการสมฺมานํ กตฺวา ปุน อาคมิสฺสามี’’ติ. ‘‘นาหมิทํ สทฺทหามิ, ยํ ตฺวํ มยา วิสฺสชฺชิโต คนฺตฺวา ปุน มม หตฺถํ อาคมิสฺสาสี’’ติ. ‘‘สมฺม โปริสาท, มยา สทฺธึ เอกาจริยกุเล สิกฺขิโต สหาโย หุตฺวา ‘อหํ ชีวิตเหตุปิ น มุสา กเถมี’ติ กึ น สทฺทหสี’’ติ? กิญฺจาปิ เม เอเตน วาจามตฺตเกน – ༡༠༧. དེ་ལྟར་ཉེ་བར་བཀྲི་བའི་ཚེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་མི་ཟན་གྱིས་ “ཁྱོད་འཆི་བ་ལ་སྐྲག་གམ།” ཞེས་དྲིས་པ་ལ། “ང་ནི་འཆི་བ་ལ་མི་སྐྲག་མོད། འོན་ཀྱང་བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་ངས་བྱས་པའི་དམ་བཅའ་ལས་མ་གྲོལ་བར་གྱུར་ཏོ་སྙམ་ནས་མྱ་ངན་བྱེད་དོ། །གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་ང་བཏང་ན། ངས་ཆོས་དེ་ཉན་ཅིང་ཁོང་ལ་བཀུར་སྟི་དང་རིམ་གྲོ་བྱས་ནས་ཕྱིར་འོང་བར་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ངས་འདི་ལ་ཡིད་མི་ཆེས་ཏེ། ཁྱོད་ངས་བཏང་ནས་སོང་བའི་རྗེས་སུ། སླར་ཡང་ངའི་ལག་ཏུ་འོང་བར་འགྱུར་རམ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“གྲོགས་པོ་མི་ཟན་ཉིད། ང་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སློབ་དཔོན་གཅིག་གི་ཁྱིམ་དུ་བསླབས་པའི་གྲོགས་པོ་ཡིན་བཞིན་དུ། ‘ང་ནི་སྲོག་གི་ཕྱིར་ཡང་རྫུན་མི་སྨྲའོ་’ ཞེས་པ་ལ་ཅིའི་ཕྱིར་ཡིད་མི་ཆེས།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ངའི་ཚིག་ཙམ་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ་སྟེ། ‘‘อสิญฺจ สตฺติญฺจ ปรามสามิ, สปถมฺปิ เต สมฺม อหํ กโรมิ; ตยา ปมุตฺโต อนโณ ภวิตฺวา, สจฺจานุรกฺขี ปุนราวชิสฺส’’นฺติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๐๗) – “རལ་གྲི་མདུང་ལ་ངས་ནི་རེག་པར་བྱ། །གྲོགས་པོ་ཁྱོད་ལ་མནའ་ཡང་བསྐྱལ་བར་བྱ། །ཁྱོད་ཀྱིས་བཏང་ནས་བུ་ལོན་མེད་གྱུར་ཏེ། །བདེན་པ་བསྲུངས་ནས་སླར་ཡང་འོང་བར་བྱ། །” ཞེས་པའོ། ། มหาสตฺเตน อิมาย คาถาย วุตฺตาย โปริสาโท ‘‘อยํ สุตโสโม ‘ขตฺติเยหิ อกตฺตพฺพํ สปถํ กโรมี’ติ วทติ, คนฺตฺวา อนาคจฺฉนฺโตปิ มม หตฺถโต น มุจฺจิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา – སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་པ་ན། མི་ཟན་གྱིས་ “ཟླ་བཟང་འདི་ནི་ ‘རྒྱལ་རིགས་རྣམས་ཀྱིས་མི་བྱ་བའི་མནའ་སྐྱེལ་བར་བྱའོ་’ ཞེས་སྨྲ་བས། སོང་ནས་ཕྱིར་མ་འོངས་ཀྱང་ངའི་ལག་པ་ལས་ཐར་བར་མི་འགྱུར་རོ།” ཞེས་བསམས་ཏེ། ‘‘โย เต กโต สงฺคโร พฺราหฺมเณน, รฏฺเฐ สเก อิสฺสริเย ฐิเตน; ตํ สงฺครํ พฺราหฺมณ สปฺปทาย, สจฺจานุรกฺขี ปุนราวชสฺสู’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๐๘) – “རང་གི་ཡུལ་འཁོར་དབང་ཕྱུག་ལ་གནས་ཚེ། །བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་དམ་བཅའ་གང་བྱས་པ། །བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་དམ་བཅའ་དེ་བྱིན་ནས། །བདེན་པ་བསྲུངས་ཏེ་སླར་ཡང་འོང་བར་གྱིས། །” ཞེས་སྨྲས་ཏེ། วิสฺสชฺเชสิ. བཏང་ངོ་། ། มหาสตฺโต [Pg.244] ราหุมุขา มุตฺโต จนฺโท วิย นาคพโล ถามสมฺปนฺโน ขิปฺปเมว ตํ นครํ สมฺปาปุณิ. เสนาปิสฺส ‘‘สุตโสมราชา ปณฺฑิโต, โปริสาทํ ทเมตฺวา สีหมุขา ปมุตฺตมตฺตวรวารโณ วิย อาคมิสฺสตี’’ติ จ ‘‘ราชานํ โปริสาทสฺส ทตฺวา อาคตา’’ติ ครหภเยน จ พหินคเรเยว นิวิฏฺฐา ตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘กจฺจิตฺถ, มหาราช, โปริสาเทน น กิลมิโต’’ติ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘โปริสาเทน มยฺหํ มาตาปิตูหิปิ ทุกฺกรํ กตํ, ตถารูโป นาม จณฺโฑ สาหสิโก มมํ สทฺทหิตฺวา มํ วิสฺสชฺเชสี’’ติ วุตฺเต ราชานํ อลงฺกริตฺวา หตฺถิกฺขนฺธํ อาโรเปตฺวา ปริวาเรตฺวา นครํ ปาวิสิ. ตํ ทิสฺวา สพฺเพ นาครา ตุสึสุ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་སྒྲ་གཅན་གྱི་ཁ་ལས་ཐར་བའི་ཟླ་བ་བཞིན་དུ། གླང་པོ་ཆེའི་སྟོབས་དང་ལྡན་ཞིང་མཐུ་རྩལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་མྱུར་དུ་གྲོང་ཁྱེར་དེར་སླེབས་སོ། །དམག་དཔོན་ཡང་ “རྒྱལ་པོ་ཟླ་བཟང་ནི་མཁས་པ་ཡིན་པས། མི་ཟན་བཏུལ་ནས་སེང་གེའི་ཁ་ལས་ཐར་བའི་གླང་པོ་ཆེ་མཆོག་བཞིན་དུ་འོང་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པ་དང་། “རྒྱལ་པོ་མི་ཟན་ལ་བྱིན་ནས་འོངས་སོ་” ཞེས་སྨད་པའི་འཇིགས་པ་ལས་སྐྲག་སྟེ། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་རོལ་ཉིད་དུ་སྒར་བཏབ་ནས་བསྡད་ཡོད་པ་ལ། ཁོང་ཐག་རིང་ནས་བྱོན་པ་མཐོང་སྟེ་མདུན་དུ་བསུས་ནས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། “ལྷ་གཅིག །མི་ཟན་གྱིས་ཁྱེད་ལ་གདུང་བར་མ་བགྱིས་སམ།” ཞེས་འཚམས་འདྲི་བྱས་སོ། །“མི་ཟན་གྱིས་ང་ལ་ངའི་ཕ་མས་ཀྱང་བྱེད་དཀའ་བ་བགྱིས་ཏེ། དེ་ལྟ་བུའི་གཏུམ་ཞིང་དྲག་ཤུལ་ཅན་གྱིས་ང་ལ་ཡིད་ཆེས་ནས་ང་བཏང་ངོ་།” ཞེས་གསུངས་པ་ན། རྒྱལ་པོ་ལ་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་ཏེ་གླང་པོ་ཆེའི་གཉའ་བར་བཞོན་དུ་བཅུག་ནས། ཀུན་ནས་བསྐོར་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་སོ། །དེ་མཐོང་ནས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མི་ཐམས་ཅད་རབ་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར་ཏོ། ། โสปิ ธมฺมโสณฺฑตาย มาตาปิตโรปิ อนุปสงฺกมิตฺวา นิเวสนํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตสฺส มหนฺตํ สกฺการสมฺมานํ กตฺวา ธมฺมครุตาย สยํ นีจาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ มยฺหํ อาภตา สตารหคาถา สุโณมิ อาจริยา’’ติ อาห. พฺราหฺมโณ มหาสตฺเตน ยาจิตกาเล คนฺเธหิ หตฺเถ อุพฺพฏฺเฏตฺวา ปสิพฺพกโต มโนรมํ โปตฺถกํ นีหริตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ คเหตฺวา ‘‘เตน หิ, มหาราช, สุโณหี’’ติ โปตฺถกํ วาเจนฺโต คาถา อภาสิ – ཁོང་ཡང་ཆོས་ལ་དགའ་བའི་ཕྱིར། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཡང་མ་སོང་བར་ཕོ་བྲང་དུ་བྱོན་ཏེ། བྲམ་ཟེ་བོས་ནས་ཁོང་ལ་བཀུར་སྟི་དང་རིམ་གྲོ་ཆེན་པོ་བྱས། ཆོས་ལ་གུས་པའི་ཕྱིར་རང་ཉིད་ཁྲི་དམའ་བ་ལ་བཞུགས་ནས། “སློབ་དཔོན། ཁྱེད་ཀྱིས་ང་ལ་བསྣམས་པའི་བརྒྱ་ཐང་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ཉན་པར་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །བྲམ་ཟེས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་གསོལ་བ་བཏབ་པའི་ཚེ། ལག་པ་གཉིས་ལ་དྲི་བཟང་གིས་བྱུག་པ་བྱས་ཏེ། ཁུག་མ་ལས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་གླེགས་བམ་བཏོན་ནས། ལག་པ་གཉིས་ཀྱིས་བཟུང་སྟེ། “འོ་ན་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་གསོན་ཅིག” ཅེས་གླེགས་བམ་བཀླགས་ཏེ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གསུངས་སོ། ། ‘‘สกิเทว สุตโสม, สพฺภิ โหติ สมาคโม; สา นํ สงฺคติ ปาเลติ, นาสพฺภิ พหุสงฺคโม. “ཟླ་བཟང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དང་། །ལན་ཅིག་འཕྲད་པའང་མཆོག་ཡིན་ཏེ། །འགྲོགས་པ་དེ་ཡིས་དེ་སྐྱོབ་བྱེད། །སྐྱེས་བུ་ངན་དང་མང་འགྲོགས་མིན། ། ‘‘สพฺภิเรว สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถวํ; สตํ สทฺธมฺมมญฺญาย, เสยฺโย โหติ น ปาปิโย. “སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཉིད་དང་འགྲོགས། །དམ་པ་རྣམས་དང་མཛའ་བར་གྱིས། །དམ་པའི་དམ་ཆོས་ཤེས་གྱུར་ན། །མཆོག་ཏུ་འགྱུར་གྱི་སྡིག་པར་མིན། ། ‘‘ชีรนฺติ เว ราชรถา สุจิตฺตา, อโถ สรีรมฺปิ ชรํ อุเปติ; สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปติ, สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺติ. “རྒྱལ་པོའི་ཤིང་རྟ་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའང་འཇིག །དེ་བཞིན་ལུས་ཀྱང་རྒ་བའི་ཆོས་ཉིད་འགྱུར། །དམ་པའི་ཆོས་ནི་རྒ་བར་མི་འགྱུར་ཏེ། །སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་སྐད་སྨྲ། ། ‘‘นภญฺจ ทูเร ปถวี จ ทูเร, ปารํ สมุทฺทสฺส ตทาหุ ทูเร; ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ, สตญฺจ ธมฺโม อสตญฺจ ราชา’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๑๑-๔๑๔, ๔๔๕-๔๔๘); “ནམ་མཁའ་ཐག་རིང་ས་གཞིའང་ཐག་རིང་ལ། །རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་དེ་བས་རིང་བར་བཤད། །རྒྱལ་པོ་དེ་བས་ཆེས་ཤིན་ཏུ་རིང་བ་ནི། །དམ་པའི་ཆོས་དང་དམ་པ་མ་ཡིན་ཆོས། །” ཞེས་པའོ། ། ตา [Pg.245] สุตฺวา มหาสตฺโต ‘‘สผลํ เม อาคมน’’นฺติ ตุฏฺฐจิตฺโต ‘‘อิมา คาถา เนว สาวกภาสิตา, น อิสิภาสิตา, น กวิภาสิตา, น เทวภาสิตา, สพฺพญฺญุนาว ภาสิตา. กึ นุ โข อคฺฆ’’นฺติ จินฺเตนฺโต ‘‘อิมํ สกลมฺปิ จกฺกวาฬํ ยาว พฺรหฺมโลกา สตฺตรตนปุณฺณํ กตฺวา ทินฺเนปิ เนว อนุจฺฉวิกํ กตํ นาม โหติ, อหํ โข ปนสฺส ติโยชนสติเก กุรุรฏฺเฐ สตฺตโยชนิเก อินฺทปตฺถนคเร รชฺชํ ทาตุํ ปโหมิ. รชฺชํ กาตุํ ปนสฺส ภาคฺยํ นตฺถิ, ตถา หิสฺส องฺคลกฺขณานุสาเรน อปฺปานุภาวตา ทิสฺสติ, ตสฺมา ทินฺนมฺปิ รชฺชํ น อิมสฺมึ ติฏฺฐตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อาจริย, ตุมฺเห อญฺเญสํ ขตฺติยานํ อิมา คาถาโย เทเสตฺวา กึ ลภถา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘เอเกกาย สตํ สตํ, มหาราช, เตเนว สตารหคาถา นาม ชาตา’’ติ. อถสฺส มหาสตฺโต ‘‘ตฺวํ อาจริย, อตฺตนา คเหตฺวา วิจรณภณฺฑสฺส อคฺฆํ น ชานาสี’’ติ. དེ་དག་ཐོས་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ “ངའི་འོངས་པ་ནི་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་སྟེ། “ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གསུངས་པ་མ་ཡིན། དྲང་སྲོང་གིས་གསུངས་པ་མ་ཡིན། སྙན་ངག་མཁན་གྱིས་གསུངས་པ་མ་ཡིན། ལྷས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་པ་ཁོ་ནའོ། །འདིའི་རིན་ཐང་ཅི་ཞིག་ཡིན།” ཞེས་བསམས་ཏེ། “འཁོར་ཡུག་གི་འཇིག་རྟེན་འདི་ཐམས་ཅད་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བར་དུ་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་བདུན་གྱིས་བཀང་སྟེ་བྱིན་ནའང་། འདི་དང་མཚུངས་པར་མི་འགྱུར་རོ། །ང་ནི་དཔག་ཚད་སུམ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་ཀུ་རུའི་ཡུལ་དང་། དཔག་ཚད་བདུན་ཡོད་པའི་དབང་པོ་གསལ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་སྦྱིན་པར་ནུས་མོད། འོན་ཀྱང་ཁོང་ལ་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་བསོད་ནམས་མེད་དེ། ཁོང་གི་ལུས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་བལྟས་ན་མཐུ་ชུང་བར་སྣང་བས། རྒྱལ་སྲིད་བྱིན་ནའང་འདི་ལ་མི་གནས་སོ།” ཞེས་བསམས་ནས། “སློབ་དཔོན། ཁྱེད་ཀྱིས་རྒྱལ་རིགས་གཞན་དག་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་བསྟན་ནས་ཅི་ཞིག་ཐོབ།” ཞེས་དྲིས་སོ། །“རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། རེ་རེ་ལ་བརྒྱ་རེ་བརྒྱ་རེ་ཐོབ་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘བརྒྱ་ཐང་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་’ ཞེས་བྱའོ།” ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ “སློབ་དཔོན། ཁྱེད་ཀྱིས་རང་གིས་བཟུང་ནས་འཁྱེར་བའི་ཚོང་ཟོག་གི་རིན་ཐང་མི་ཤེས་སོ།” ཞེས་གསུངས་ཏེ། ‘‘สหสฺสิยา อิมา คาถา, นยิมา คาถา สตารหา; จตฺตาริ ตฺวํ สหสฺสานิ, ขิปฺปํ คณฺหาหิ พฺราหฺมณา’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๑๕); “ཚིགས་བཅད་འདི་དག་སྟོང་ཐང་སྟེ། །བརྒྱ་ཐང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །བྲམ་ཟེ་ཁྱོད་ཀྱིས་མྱུར་དུ་ནི། །བཞི་སྟོང་ཉིད་ནི་བླང་བར་གྱིས། །” ཞེས་པའོ། ། จตฺตาริ สหสฺสานิ ทาเปตฺวา เอกญฺจ สุขยานกํ ทตฺวา มหตา สกฺการสมฺมาเนเนว ตํ อุยฺโยเชตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ พฺราหฺมเณน อาภตํ สทฺธมฺมรตนํ ปูเชตฺวา ตสฺส จ สกฺการสมฺมานํ กตฺวา อาคมิสฺสามีติ โปริสาทสฺส ปฏิญฺญํ ทตฺวา อาคโต. ตตฺถ ยํ พฺราหฺมณสฺส กตฺตพฺพํ ปฏิปชฺชิตพฺพํ ตํ กตํ, อิทานิ โปริสาทสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ วุตฺวา ‘‘เตน หิ, ตาต สุตโสม, กึ นาเมตํ กเถสิ, จตุรงฺคินิยา เสนาย โจรํ คณฺหิสฺสาม, มา คจฺฉ โจรสฺส สนฺติก’’นฺติ ยาจึสุ. โสฬสสหสฺสา นาฏกิตฺถิโย เสสปริชนาปิ ‘‘อมฺเห อนาเถ กตฺวา กุหึ คจฺฉสิ เทวา’’ติ ปริเทวึสุ. ‘‘ปุนปิ กิร ราชา โจรสฺส สนฺติกํ คมิสฺสตี’’ติ เอกโกลาหลํ อโหสิ. བཞི་སྟོང་སྦྱིན་དུ་བཅུག་ཅིང་། བདེ་བར་བགྲོད་པའི་ཤིང་རྟ་གཅིག་ཀྱང་བྱིན་ནས། བཀུར་སྟི་དང་རིམ་གྲོ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་ཏེ་ཁོང་བཏང་ངོ་། །དེ་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། “ང་ནི་བྲམ་ཟེས་བསྣམས་པའི་དམ་ཆོས་རིན་པོ་ཆེ་ལ་མཆོད་པ་བྱས་ཤིང་། ཁོང་ལ་བཀུར་སྟི་དང་རིམ་གྲོ་བྱས་ནས་ཕྱིར་འོང་བར་བྱའོ་ཞེས་མི་ཟན་ལ་དམ་བཅས་ཏེ་འོངས་པ་ལགས་སོ། །དེ་ལ་བྲམ་ཟེ་ལ་ཅི་ཞིག་བྱ་བ་དང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་དེ་དག་བགྱིས་ཟིན་ཏོ། །ད་ནི་མི་ཟན་གྱི་དྲུང་དུ་འགྲོ་བར་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་པ་ན། “འོ་ན་བུ་ཟླ་བཟང་། ཁྱོད་ཅི་ཞིག་སྨྲ་བར་བྱེད། ངེད་ཚོས་དཔུང་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པས་ཆོམ་རྐུན་པ་དེ་བཟུང་བར་བྱ་ཡི། ཆོམ་རྐུན་པའི་དྲུང་དུ་མ་འགྲོ་ཞིག” ཅེས་གསོལ་བ་བཏབ་བོ། །ཟློས་གར་གྱི་བུད་མེད་ཁྲི་དྲུག་སྟོང་དང་ལྷག་མའི་འཁོར་རྣམས་ཀྱང་ “ལྷ་གཅིག །ངེད་རྣམས་མགོན་མེད་དུ་བཏང་ནས་གང་དུ་བྱོན།” ཞེས་མྱ་ངན་བྱས་སོ། །“རྒྱལ་པོ་སླར་ཡང་ཆོམ་རྐུན་པའི་དྲུང་དུ་བྱོན་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་ཀུན་ཏུ་ཅ་ཅོ་ཆེན་པོ་ཞིག་བྱུང་ངོ་། ། มหาสตฺโต ‘‘ปฏิญฺญาย สจฺจาปนํ นาม สาธูนํ สปฺปุริสานํ อาจิณฺณํ, โสปิ มมํ สทฺทหิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ, ตสฺมา คมิสฺสามิเยวา’’ติ มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา เสสชนํ อนุสาเสตฺวา อสฺสุมุเขน นานปฺปการํ ปริเทวนฺเตน อิตฺถาคาราทินา ชเนน อนุคโต นครา นิกฺขมฺม ตํ ชนํ นิวตฺเตตุํ มคฺเค ทณฺฑเกน ติริยํ เลขํ กตฺวา ‘‘อิมํ มม เลขํ มา อติกฺกมึสู’’ติ [Pg.246] วตฺวา อคมาสิ. มหาชโน เตชวโต มหาสตฺตสฺส อาณํ อติกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโต มหาสทฺเทน กนฺทิตฺวา โรทิตฺวา นิวตฺติ. โพธิสตฺโต อาคตมคฺเคเนว ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปุจฺฉิ มํ โปริสาโท’’ติอาทิ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ “དམ་བཅས་ནས་བདེན་པ་སྲུང་བ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཡིན་ལ། ཁོང་གིས་ཀྱང་ང་ལ་ཡིད་ཆེས་ནས་བཏང་བས། དེའི་ཕྱིར་ང་འགྲོ་བར་བྱའོ།” ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་ལྷག་མའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་གདམས་ངག་བསྩལ། མིག་ཆུ་འཛག་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་མྱ་ངན་བྱེད་པའི་བཙུན་མོའི་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་ལས་བུད་ནས། སྐྱེ་བོ་དེ་དག་ཕྱིར་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ལམ་དུ་དབྱུག་པས་འཕྲེད་དུ་རི་མོ་ཞིག་བྲིས་ཏེ། “ངའི་རི་མོ་འདི་ལས་མ་བརྒལ་ཞིག” ཅེས་གསུངས་ནས་བྱོན་ནོ། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་བཀའ་ལས་བརྒལ་མ་ནུས་པས། སྒྲ་ཆེན་པོས་སྨྲེ་སྔགས་བཏོན་ཅིང་ངུ་བཞིན་དུ་ཕྱིར་ལོག་གོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་འོངས་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་བྱོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “མི་ཟན་གྱིས་ང་ལ་དྲིས་པ་” ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ กึ ตฺวํ อิจฺฉสิ นิสชฺชนฺติ ตฺวํ อตฺตโน นครํ คนฺตุํ มม หตฺถโต นิสฺสชฺชนํ กึ อิจฺฉสิ, ตฺวํ ‘‘มยา ตกฺกสิลาทีสุ จิรปริจิโต สจฺจวาที จา’’ติ วทสิ, ตสฺมา ยถา มติ เต กาหามิ, ยถารุจิ เต กริสฺสามิ. ยทิ เม ตฺวํ ปุเนหิสีติ สเจ ปุน ตฺวํ เอกํเสเนว มม สนฺติกํ อาคมิสฺสสิ. དེ་ལ་ཁྱོད་ཅི་ཞིག་འདོད་དམ། ཁྱོད་རང་ཉིད་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་ངའི་ལག་ནས་ཐར་བར་འདོད་དམ། ཁྱོད་ཀྱིས་ ‘ང་ནི་ཏཀྵ་ཤི་ལ་ལ་སོགས་པར་ཡུན་རིང་པོར་གཤིས་གོམས་ཤིང་བདེན་པར་སྨྲ་བ་ཞིག་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་སྨྲས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱི་བསམ་པ་བཞིན་དུ་བྱ་ཞིང་། ཁྱོད་ཀྱི་འདོད་པ་ལྟར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་ཁྱོད་ང་ལ་ཕྱིར་འོང་བར་འགྱུར་ན། དེ་ནི་གལ་ཏེ་ཁྱོད་ངེས་པར་ངའི་དྲུང་དུ་ཕྱིར་འོང་བར་འགྱུར་ནའོ། ། ๑๐๘. ปณฺเห อาคมนํ มมาติ ปเคว มม อาคมนํ ตสฺส โปริสาทสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา ปาโตว อาคมิสฺสามีติ ปฏิสฺสวํ กตฺวา. รชฺชํ นิยฺยาตยึ ตทาติ ตทา โปริสาทสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม ‘‘อิทํ โว รชฺชํ ปฏิปชฺชถา’’ติ มาตาปิตูนํ ติโยชนสติกํ รชฺชํ นิยฺยาเตสึ. ༡༠༨. ‘དྲི་བའི་ནང་དུ་བདག་ཕྱིར་འོང་བ་’ ཞེས་པ་ནི། སྔ་མོ་ནས་མི་ཟན་དེ་ལ་ ‘བདག་སྔ་དྲོ་ཉིད་ལ་ཕྱིར་འོང་བར་བྱའོ་’ ཞེས་ཁས་བླངས་ཤིང་དམ་བཅས་པའོ། །‘དེའི་ཚེ་རྒྱལ་སྲིད་སྤྲད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་མི་ཟན་གྱི་དྲུང་དུ་འགྲོ་བར་འདོད་དེ། ཕ་མ་གཉིས་ལ། ‘འདི་ནི་ཁྱེད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་ཡིན་པས་སྐྱོང་ཞིག་’ ཅེས་སྨྲས་ནས་དཔག་ཚད་སུམ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་རྒྱལ་སྲིད་དེ་ཕ་མ་གཉིས་ལ་སྤྲད་པའོ། ། ๑๐๙. กสฺมา ปน รชฺชํ นิยฺยาตยินฺติ? อนุสฺสริตฺวา สตํ ธมฺมนฺติ ยสฺมา ปน ปฏิญฺญาย สจฺจาปนํ นาม สตํ สาธูนํ มหาโพธิสตฺตานํ ปเวณี กุลวํโส, ตสฺมา ตํ สจฺจปารมิตาธมฺมํ ปุพฺพกํ โปราณํ ชิเนหิ พุทฺธาทีหิ เสวิตํ อนุสฺสริตฺวา สจฺจํ อนุรกฺขนฺโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ธนํ ทตฺวา อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา โปริสาทํ อุปาคมึ. ༡༠༩. ཅིའི་ཕྱིར་རྒྱལ་སྲིད་སྤྲད་པ་ཡིན་ཞེ་ན། ‘སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་རྗེས་སུ་དྲན་ནས་’ ཞེས་པ་ནི། དམ་བཅས་པའི་བདེན་པ་སྲུང་བ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་དང་རིགས་རྒྱུད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་རྒྱལ་བ་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་བསྟེན་པའི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་རྙིང་པ་དེ་རྗེས་སུ་དྲན་ཞིང་བདེན་པ་བསྲུངས་ཏེ། བྲམ་ཟེ་དེ་ལ་ནོར་བྱིན་ནས་རང་གི་སྲོག་བཏང་སྟེ་མི་ཟན་གྱི་དྲུང་དུ་ཕྱིན་ཏོ། ། ๑๑๐. นตฺถิ เม สํสโย ตตฺถาติ ตสฺมึ โปริสาทสฺส สนฺติกํ คมเน ‘‘อยํ มํ กึ นุ โข ฆาเตสฺสติ, อุทาหุ โน’’ติ มยฺหํ สํสโย นตฺถิ. ‘‘จณฺโฑ สาหสิโก มยา สทฺธึ เอกสตขตฺติเย เทวตาย พลิกมฺมกรณสชฺโช เอกนฺเตเนว ฆาเตสฺสตี’’ติ ชานนฺโต เอว เกวลํ สจฺจวาจํ อนุรกฺขนฺโต อตฺตโน ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา ตํ อุปาคมึ. ยสฺมา เจตเทวํ, ตสฺมา สจฺเจน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม ปรมตฺถภาวปฺปตฺตา สจฺจปารมีติ. ༡༡༠. ‘དེ་ལ་བདག་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི། མི་ཟན་དེའི་དྲུང་དུ་འགྲོ་བ་ལ་ ‘འདིས་བདག་གསོད་པར་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར་’ ཞེས་པའི་ཐེ་ཚོམ་བདག་ལ་མེད་དོ། །‘ཁོ་ནི་གཏུམ་ཞིང་དྲག་ཤུལ་ཆེ་བ་ཞིག་སྟེ། བདག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒྱལ་རིགས་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་ལྷ་ལ་མཆོད་པ་འབུལ་བར་གྲ་སྒྲིག་བྱས་ཡོད་པས། ངེས་པར་དུ་བདག་གསོད་པར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་ཤེས་བཞིན་དུ། བདེན་པའི་ཚིག་ཁོ་ན་བསྲུང་བའི་ཕྱིར་རང་གི་སྲོག་བཏང་ནས་ཁོའི་དྲུང་དུ་ཕྱིན་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བདེན་པ་ལ་བདག་དང་མཚུངས་པ་མེད་དེ། འདི་ནི་དོན་དམ་པའི་གནས་སྐབས་སུ་ཕྱིན་པའི་བདག་གི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། ། อุปาคเต ปน มหาสตฺเต วิกสิตปุณฺฑรีกปทุมสสฺสิริกมสฺส มุขํ ทิสฺวา ‘‘อยํ วิคตมรณภโย หุตฺวา อาคโต, กิสฺส นุ โข เอส อานุภาโว’’ติ จินฺเตนฺโต ‘‘ตสฺส มญฺเญ ธมฺมสฺส สุตตฺตา อยํ เอวํ เตชวา [Pg.247] นิพฺภโย จ ชาโต, อหมฺปิ ตํ สุตฺวา เตชวา นิพฺภโย จ ภวิสฺสามี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา โปริสาโท มหาสตฺตํ อาห – ‘‘สุโณม สตารหคาถาโย ยาสํ สวนตฺถํ ตฺวํ อตฺตโน นครํ คโต’’ติ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དྲུང་དུ་ལྷགས་པ་ན། ཁོང་གི་ཞལ་རས་ཁ་བྱེ་བའི་པདྨ་དཀར་པོ་ལྟར་མཛེས་པ་མཐོང་ནས། ‘འདི་ནི་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་དང་བྲལ་ཏེ་འོངས་སོ། །འདིའི་མཐུ་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་’ སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ‘བདག་གིས་བསམས་ན་ཆོས་དེ་ཐོས་པའི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་གཟི་བརྗིད་ཆེ་ཞིང་འཇིགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཏོ། །བདག་ཀྱང་དེ་ཐོས་ན་གཟི་བརྗིད་ཆེ་ཞིང་འཇིགས་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་ངེས་པ་བརྟན་པོ་རྙེད་ནས། མི་ཟན་གྱིས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་སྨྲས་པ། ‘གང་གི་ཕྱིར་ཁྱོད་རང་གི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཐོས་པར་ཕྱིན་པའི་གསེར་སྲང་བརྒྱ་རི་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་བདག་ཅག་གིས་མཉན་པར་བྱའོ། །’ ตํ สุตฺวา โพธิสตฺโต ‘‘อยํ โปริสาโท ปาปธมฺโม, อิมํ โถกํ นิคฺคเหตฺวา ลชฺชาเปตฺวา กเถสฺสามี’’ติ – དེ་ཐོས་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ ‘མི་ཟན་འདི་ནི་སྡིག་པའི་ཆོས་ཅན་ཞིག་སྟེ། འདི་ཅུང་ཟད་ཚར་བཅད་དེ་ངོ་ཚ་བར་བྱས་ནས་སྨྲ་བར་བྱའོ་’ སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ‘‘อธมฺมิกสฺส ลุทฺทสฺส, นิจฺจํ โลหิตปาณิโน; นตฺถิ สจฺจํ กุโต ธมฺโม, กึ สุเตน กริสฺสสี’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๒๗) – ‘ཆོས་མིན་རྔོན་པ་རྟག་ཏུ་ལག་དམར་ཅན། །བདེན་པ་མེད་ན་ཆོས་ནི་ག་ལ་ཡོད། །ཐོས་པས་ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ་བར་འགྱུར། །’ ཞེས་སྨྲས་སོ། ། วตฺวา ปุน เตน สุฏฺฐุตรํ สญฺชาตสวนาทเรน – དེ་ལྟར་སྨྲས་པ་ན། ཁོས་ཐོས་པར་འདོད་པའི་གུས་པ་ལྷག་པར་སྐྱེས་ཏེ། ‘‘สุตฺวา ธมฺมํ วิชานนฺติ, นรา กลฺยาณปาปกํ; อปิ คาถา สุณิตฺวาน, ธมฺเม เม รมเต มโน’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๔๔) – ‘ཆོས་ཐོས་ནས་ནི་མི་རྣམས་ཀྱིས། །དགེ་དང་མི་དགེ་ཤེས་པར་འགྱུར། །ཚིགས་བཅད་ཐོས་པར་གྱུར་ན་ཡང་། །བདག་གི་ཡིད་ནི་ཆོས་ལ་དགའ། །’ ཞེས་སྨྲས་སོ། ། วุตฺเต ‘‘อยํ อติวิย สญฺชาตาทโร โสตุกาโม, หนฺทสฺส กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘เตน หิ สมฺม, สาธุกํ สุโณหิ มนสิกโรหี’’ติ วตฺวา นนฺทพฺราหฺมเณน กถิตนิยาเมเนว คาถานํ สกฺกจฺจํ ถุตึ กตฺวา ฉกามาวจรเทวโลเก เอกโกลาหลํ กตฺวา เทวตาสุ สาธุการํ ททมานาสุ มหาสตฺโต โปริสาทสฺส – དེ་ལྟར་སྨྲས་པ་ན། ‘འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་གུས་ཤིང་ཉན་པར་འདོད་པ་ཞིག་འདུག་པས། འོ་ན་ཁོ་ལ་བཤད་པར་བྱའོ་’ སྙམ་དུ་བསམས་ནས། ‘འོ་ན་གྲོགས་པོ་ལེགས་པར་ཉོན་ལ་ཡིད་ལ་ཟུངས་ཤིག་’ ཅེས་སྨྲས་ཏེ། བྲམ་ཟེ་ནནྡས་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་ལ་གུས་པས་བསྟོད་པ་མཛད་ཅིང་། འདོད་པའི་ལྷ་ཡུལ་རིས་དྲུག་ཏུ་ཅ་ཅོ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ལེགས་སོ་ཞེས་སྒྲོག་པའི་ཚེ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་མི་ཟན་དེ་ལ། ‘‘สกิเทว มหาราช, สพฺภิ โหติ สมาคโม; สา นํ สงฺคติ ปาเลติ, นาสพฺภิ พหุสงฺคโม. ‘རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དང་། །ལན་ཅིག་འཕྲད་པར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་། །འགྲོགས་པ་དེ་ཡིས་དེ་ཉིད་སྐྱོབ་པར་བྱེད། །དམ་པ་མིན་དང་མང་དུ་འགྲོགས་པས་མིན། ། ‘‘สพฺภิเรว สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถวํ; สตํ สทฺธมฺมมญฺญาย, เสยฺโย โหติ น ปาปิโย. སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཉིད་དང་ལྷན་ཅིག་གནས། །དམ་པ་ཉིད་དང་མཛའ་བཤེས་བྱ་བར་བྱ། །དམ་པའི་དམ་ཆོས་ལེགས་པར་ཤེས་གྱུར་ན། །མཆོག་ཏུ་འགྱུར་གྱི་སྡིག་པར་འགྱུར་མ་ཡིན། ། ‘‘ชีรนฺติ เว ราชรถา สุจิตฺตา, อตฺโถ สรีรมฺปิ ชรํ อุเปติ; สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปติ, สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺติ. ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བའི་རྒྱལ་པོའི་ཤིང་རྟ་ཡང་། །འཇིག་པར་འགྱུར་ཞིང་ལུས་ཀྱང་རྒ་བར་འགྱུར། །དམ་པའི་ཆོས་ནི་རྒ་བར་མི་འགྱུར་ཏེ། །སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་བསྒྲགས། ། ‘‘นภญฺจ ทูเร ปถวี จ ทูเร, ปารํ สมุทฺทสฺส ตทาหุ ทูเร; ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ, สตญฺจ ธมฺโม อสตญฺจ ราชา’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๑๑-๔๑๔) – ནམ་མཁའ་རིང་ཞིང་ས་གཞི་ཡང་ནི་རིང་། །རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་དེ་བས་རིང་ཞེས་བརྗོད། །རྒྱལ་པོ་དེ་བས་ཀྱང་ནི་ཤིན་ཏུ་རིང་། །དམ་པའི་ཆོས་དང་དམ་པ་མིན་པའི་ཆོས། །’ ཞེས་ ธมฺมํ [Pg.248] กเถสิ. ตสฺส เตน สุกถิตตฺตา เจว อตฺตโน จ ปุญฺญานุภาเวน คาถา สุณนฺตสฺเสว สกลสรีรํ ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ปริปูริ. โส โพธิสตฺเต มุทุจิตฺโต หุตฺวา ‘‘สมฺม สุตโสม, ทาตพฺพยุตฺตกํ หิรญฺญาทึ น ปสฺสามิ, เอเกกาย คาถาย เอเกกํ วรํ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ มหาสตฺโต ‘‘ตฺวํ อตฺตโนปิ หิตานิ อชานนฺโต ปรสฺส กึ นาม วรํ ทสฺสสี’’ติ อปสาเทตฺวา ปุน เตน ‘‘วรํ คณฺหถา’’ติ ยาจิโต สพฺพปฐมํ ‘‘อหํ จิรกาลํ ตํ อโรคํ ปสฺเสยฺย’’นฺติ วรํ ยาจิ. โส ‘‘อยํ อิทานิ เม วธิตฺวา มํสํ ขาทิตุกามสฺส มหานตฺถกรสฺส มยฺหเมว ชีวิตมิจฺฉตี’’ติ ตุฏฺฐมานโส วญฺเจตฺวา วรสฺส คหิตภาวํ อชานนฺโต อทาสิ. มหาสตฺโต หิ อุปายกุสลตาย ตสฺส จิรํ ชีวิตุกามตาปเทเสน อตฺตโน ชีวิตํ ยาจิ. อถ ‘‘ปโรสตํ ขตฺติยานํ ชีวิตํ เทหี’’ติ ทุติยํ วรํ, เตสํ สเก รฏฺเฐ ปฏิปาทนํ ตติยํ วรํ, มนุสฺสมํสขาทนโต วิรมณํ จตุตฺถํ วรํ ยาจิ. โส ตีณิ วรานิ ทตฺวา จตุตฺถํ วรํ อทาตุกาโม ‘‘อญฺญํ วรํ คณฺหาหี’’ติ วตฺวาปิ มหาสตฺเตน นิปฺปีฬิยมาโน ตมฺปิ อทาสิเยว. ཆོས་བཤད་དོ། །ཁོང་གིས་ལེགས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དང་རང་གི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་ལས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉན་བཞིན་པའི་ཚེ་ཁོའི་ལུས་ཡོངས་རྫོགས་ཁ་དོག་ལྔ་ལྡན་གྱི་དགའ་བས་ཡོངས་སུ་གང་བར་གྱུར་ཏོ། །ཁོ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་སེམས་འཇམ་པོར་གྱུར་ཏེ། ‘གྲོགས་པོ་སུ་ཏ་སོ་མ། བདག་གིས་སྦྱིན་པར་འོས་པའི་གསེར་ལ་སོགས་པ་ཅི་ཡང་མི་མཐོང་བས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རེ་རེ་ལ་མཆོག་སྦྱིན་རེ་རེ་སྦྱིན་ནོ། །’ ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ ‘ཁྱོད་རང་ཉིད་ཀྱི་ཕན་པའང་མི་ཤེས་ན། གཞན་ལ་མཆོག་སྦྱིན་ཅི་ཞིག་སྦྱིན་པར་བྱེད། །’ ཞེས་སྨད་པར་མཛད་ཅིང་། ཡང་ཁོས་ ‘མཆོག་སྦྱིན་བཞེས་ཤིག་’ ཅེས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། ཐོག་མ་ཉིད་དུ་ ‘བདག་གིས་ཁྱོད་ཡུན་རིང་པོར་ནད་མེད་པར་མཐོང་བར་ཤོག་ཅིག་’ ཅེས་པའི་མཆོག་སྦྱིན་གསོལ་ཏོ། །ཁོས་ ‘འདི་ནི་ད་ལྟ་རང་ཉིད་བསད་དེ་ཤ་ཟ་བར་འདོད་ཅིང་གནོད་པ་ཆེན་པོ་བྱེད་པ་པོ་བདག་ཉིད་ཀྱི་སྲོག་འཚོ་བར་འདོད་པ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་བཞིན་དུ། མགོ་བསྐོར་བ་ཐེབས་ཏེ་མཆོག་སྦྱིན་བླངས་པ་མ་ཤེས་པར་བྱིན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཐབས་མཁས་པས་ཁོ་ཡུན་རིང་དུ་འཚོ་བར་འདོད་པའི་ཁ་གཡར་ནས་རང་གི་སྲོག་གསོལ་བ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནས་གཉིས་པ་ ‘རྒྱལ་རིགས་བརྒྱ་ལྷག་གི་སྲོག་སྐྱོབས་ཤིག་’ ཅེས་པའི་མཆོག་སྦྱིན་དང་། གསུམ་པ་ ‘དེ་དག་རང་རང་གི་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་འགོད་པར་མཛོད་ཅིག་’ ཅེས་པའི་མཆོག་སྦྱིན་དང་། བཞི་པ་ ‘མིའི་ཤ་ཟ་བ་ལས་ལྡོག་པར་མཛོད་ཅིག་’ ཅེས་པའི་མཆོག་སྦྱིན་གསོལ་ཏོ། །ཁོས་མཆོག་སྦྱིན་གསུམ་བྱིན་ནས་བཞི་པ་སྦྱིན་པར་མ་འདོད་དེ། ‘མཆོག་སྦྱིན་གཞན་ཞིག་ལོངས་ཤིག་’ ཅེས་སྨྲས་ཀྱང་། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ནན་གྱིས་བསྐུལ་བས་དེ་ཡང་བྱིན་ནོ། ། อถ โพธิสตฺโต โปริสาทํ นิพฺพิเสวนํ กตฺวา เตเนว ราชาโน โมจาเปตฺวา ภูมิยํ นิปชฺชาเปตฺวา ทารกานํ กณฺณโต สุตฺตวฏฺฏิ วิย สณิกํ รชฺชุโย นีหริตฺวา โปริสาเทน เอกํ ตจํ อาหราเปตฺวา ปาสาเณน ฆํสิตฺวา สจฺจกิริยํ กตฺวา เตสํ หตฺถตลานิ มกฺเขสิ. ตงฺขณํ เอว ผาสุกํ อโหสิ. ทฺวีหตีหํ ตตฺเถว วสิตฺวา เต อโรเค กาเรตฺวา เตหิ สทฺธึ อภิชฺชนกสภาวํ มิตฺตสนฺถวํ กาเรตฺวา เตหิ สทฺธึ ตํ พาราณสึ เนตฺวา รชฺเช ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘อปฺปมตฺตา โหถา’’ติ เต ราชาโน อตฺตโน อตฺตโน นครํ เปเสตฺวา อินฺทปตฺถนครโต อาคตาย อตฺตโน จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวุโต อตฺตโน นครํ คโต ตุฏฺฐปมุทิเตน นาครชเนน สมฺปริวาริยมาโน อนฺเตปุรํ ปวิสิตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา มหาตลํ อภิรุหิ. དེ་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་མི་ཟན་དེ་གནོད་པ་མེད་པར་མཛད་དེ། ཁོ་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་རྣམས་བཀྲོལ་དུ་བཅུག་ནས་ས་ལ་ཉལ་དུ་བཅུག་སྟེ། བྱིས་པའི་རྣ་བ་ནས་སྐུད་པའི་གོང་བུ་འདོན་པ་ལྟར་ཐག་པ་རྣམས་དལ་གྱིས་ཕྱུང་ཞིང་། མི་ཟན་ལ་ཤིང་པགས་ཤིག་ལེན་དུ་བཅུག་ནས་རྡོ་ལ་བརྡར་ཏེ། བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས་དེ་དག་གི་ལག་མཐིལ་ལ་བྱུགས་སོ། །དེ་མ་ཐག་ཏུ་བདེ་བར་གྱུར་ཏོ། །ཉིན་གཉིས་གསུམ་ཞིག་དེར་བཞུགས་ནས་དེ་དག་ནད་མེད་པར་མཛད་དེ། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་མི་ཕྱེད་པའི་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་མཛད་ནས། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་གཤེགས་ཏེ་རྒྱལ་སྲིད་ལ་བཀོད་ཅིང་། ‘བག་ཡོད་པར་མཛོད་ཅིག་’ ཅེས་གདམས་ནས་རྒྱལ་པོ་དེ་དག་རང་རང་གི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བཏང་ངོ་། །དབང་པོ་ཉེ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་ (ཨིནྡྲ་པྲསྠ་) ནས་འོངས་པའི་རང་གི་དཔུང་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པས་བསྐོར་ཏེ་རང་གི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གཤེགས་ཤིང་། དགའ་ཞིང་མགུ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་ཕོ་བྲང་གི་ནང་དུ་ཞུགས་ནས་ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཁང་བཟང་གི་སྟེང་དུ་གཤེགས་སོ། ། อถ มหาสตฺโต ฉ ทานสาลาโย กาเรตฺวา เทวสิกํ มหาทานานิ ปวตฺเตนฺโต สีลานิ ปริปูเรนฺโต อุโปสถํ อุปวสนฺโต ปารมิโย อนุพฺรูเหสิ. เตปิ ราชาโน มหาสตฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา อายุปริโยสาเน สคฺคปุรํ ปูรยึสุ. དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་དྲུག་བརྩིགས་ཏེ། ཉིན་རེ་བཞིན་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་ཞིང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། གསོ་སྦྱོང་བསྲུང་བཞིན་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་གོང་ནས་གོང་དུ་སྤེལ་བར་མཛད་དོ། །རྒྱལ་པོ་དེ་དག་ཀྱང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་གདམས་ངག་ལ་གནས་ཏེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་རྣམས་བྱས་ནས། ཚེ་ཟད་པའི་མཐར་མཐོ་རིས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཡོངས་སུ་གང་བར་བྱས་སོ། ། ตทา โปริสาโท [Pg.249] องฺคุลิมาลตฺเถโร อโหสิ, กาฬหตฺถิอมจฺโจ สาริปุตฺตตฺเถโร, นนฺทพฺราหฺมโณ อานนฺทตฺเถโร, รุกฺขเทวตา มหากสฺสปตฺเถโร, ราชาโน พุทฺธปริสา, มาตาปิตโร มหาราชกุลานิ, สุตโสมมหาราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་མི་ཟན་ནི་གནས་བརྟན་སོར་ཕྲེང་ཅན་དུ་གྱུར་ཏོ། །བློན་པོ་ཀཱ་ལཱ་ཧཏྠི་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་དང་། བྲམ་ཟེ་ནནྡ་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ། །ཤིང་གི་ལྷ་ནི་གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ། །རྒྱལ་པོ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁོར་དང་། ཕ་མ་རྣམས་ནི་རྒྱལ་པོའི་རིགས་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སུ་ཏ་སོ་མ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ (སངས་རྒྱས་) ལགས་སོ། ། ตสฺส เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เสสปารมิโยปิ นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา อลีนสตฺตุจริยาวณฺณนาย (จริยา อฏฺฐ. ๒.๗๔ อาทโย) วิย มหาสตฺตสฺส คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཨ་ལཱི་ན་སཏྟུ་སྤྱོད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལྟར། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། ། มหาสุตโสมจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་སུ་ཏ་སོ་མའི་སྤྱོད་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། สจฺจปารมี นิฏฺฐิตา. བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๓. สุวณฺณสามจริยาวณฺณนา ༡༣. གསེར་གྱི་ཤཱ་མའི་སྤྱོད་པའི་འགྲེལ་བཤད། ๑๑๑. เตรสเม สาโม ยทา วเน อาสินฺติ หิมวนฺตสฺมึ มิคสมฺมตาย นาม นทิยา ตีเร มหติ อรญฺเญ สาโม นาม ตาปสกุมาโร ยทา อโหสิ. สกฺเกน อภินิมฺมิโตติ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อุปเทสสมฺปตฺติยา ชาตตฺตา สกฺเกน นิพฺพตฺติโต ชนิโต. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อตีเต พาราณสิโต อวิทูเร นทิยา ตีเร เอโก เนสาทคาโม อโหสิ. ตตฺถ เชฏฺฐเนสาทสฺส ปุตฺโต ชาโต. ตสฺส ‘‘ทุกูโล’’ติ นามมกํสุ. ตสฺสา เอว นทิยา ปรตีเรปิ เอโก เนสาทคาโม อโหสิ. ตตฺถ เชฏฺฐเนสาทสฺส ธีตา ชาตา. ตสฺสา ‘‘ปาริกา’’ติ นามมกํสุ. เต อุโภปิ พฺรหฺมโลกโต อาคตา สุทฺธสตฺตา. เตสํ วยปฺปตฺตานํ อนิจฺฉมานานํเยว อาวาหวิวาหํ กรึสุ. เต อุโภปิ กิเลสสมุทฺทํ อโนตริตฺวา พฺรหฺมาโน วิย เอกโต วสึสุ. น จ กิญฺจิ เนสาทกมฺมํ กโรนฺติ. ༡༡༡. བཅུ་གསུམ་པ་ ‘གང་གི་ཚེ་ཤཱ་མ་ནགས་སུ་ཡོད་པ་’ ཞེས་པ་ནི། གངས་རིའི་ཁྲོད་ཀྱི་རི་དྭགས་མཐུན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆུ་བོའི་འགྲམ་གྱི་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོར། ཤཱ་མ་ཞེས་བྱ་བའི་དཀའ་ཐུབ་ཀྱི་ཁྱེའུ་ཞིག་ཡོད་པའི་ཚེའོ། །‘བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་སྤྲུལ་པ་’ ཞེས་པ་ནི། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་གདམས་ངག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བསྐྲུན་ཅིང་བསྐྱེད་པའོ། །འདི་ལ་གོ་རིམ་བཞིན་གྱི་གཏམ་ནི། སྔོན་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་དང་མི་རིང་བའི་ཆུ་བོའི་འགྲམ་ཞིག་ན། རྔོན་པའི་གྲོང་ཚོ་ཞིག་ཡོད་དོ། །དེར་རྔོན་པའི་གཙོ་བོ་ལ་བུ་ཞིག་སྐྱེས་ཏེ། དེའི་མིང་ལ་ ‘དུ་ཀཱུ་ལ་’ ཞེས་བཏགས་སོ། །ཆུ་བོ་དེའི་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་ནའང་རྔོན་པའི་གྲོང་ཚོ་ཞིག་ཡོད་དེ། དེར་རྔོན་པའི་གཙོ་བོ་ལ་བུ་མོ་ཞིག་སྐྱེས་ནས། དེའི་མིང་ལ་ ‘པཱ་རི་ཀཱ་’ ཞེས་བཏགས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནས་འོངས་པའི་སེམས་ཅན་དག་པ་ཤ་སྟག་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་ལང་ཚོ་ལ་བབས་པ་ན། རང་ཉིད་མི་འདོད་བཞིན་དུ་གཉེན་སྒྲིག་བྱས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀས་ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱ་མཚོར་མ་ལྷུང་བར། ཚངས་པ་བཞིན་དུ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་ཤིང་། རྔོན་པའི་ལས་ཅི་ཡང་མི་བྱེད་དོ། ། อถ ทุกูลํ มาตาปิตโร ‘‘ตาต, ตฺวํ เนสาทกมฺมํ น กโรสิ, เนว ฆราวาสํ อิจฺฉสิ, กึ นาม กริสฺสสี’’ติ อาหํสุ. โส ‘‘ตุมฺเหสุ อนุชานนฺเตสุ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ ปพฺพชาหี’’ติ. ทฺเวปิ ชนา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา ยสฺมึ ฐาเน มิคสมฺมตา นาม นที หิมวนฺตโต โอตริตฺวา คงฺคํ ปตฺตา, ตํ ฐานํ คนฺตฺวา คงฺคํ ปหาย มิคสมฺมตาภิมุขา อภิรุหึสุ. ตทา [Pg.250] สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิ. สกฺโก ตํ การณํ ญตฺวา วิสฺสกมฺมุนา ตสฺมึ ฐาเน อสฺสมํ มาเปสิ. เต ตตฺถ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา สกฺกทตฺติเย อสฺสเม กามาวจรเมตฺตํ ภาเวตฺวา ปฏิวสึสุ. สกฺโกปิ เตสํ อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉติ. དེ་ནས་དུ་ཀཱུ་ལའི་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་ ‘བུ་ཁྱོད་རྔོན་པའི་ལས་མི་བྱེད་ཅིང་། ཁྱིམ་གྱི་གནས་ལའང་མི་འདོད་ན། ཅི་ཞིག་བྱ་བར་འགྱུར་’ ཞེས་སྨྲས་པ་ན། ཁོས་ ‘གལ་ཏེ་ཁྱེད་གཉིས་ཀྱིས་གནང་བ་སྩལ་ན། བདག་རབ་ཏུ་འབྱུང་བར་བྱའོ་’ ཞེས་སྨྲས་སོ། །‘འོ་ན་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིག་’ ཅེས་སྨྲས་སོ། །མི་གཉིས་པོ་གངས་རིའི་ཁྲོད་དུ་ཞུགས་ཏེ། རི་དྭགས་མཐུན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆུ་བོ་གངས་རི་ལས་བབས་ཏེ་གངྒཱའི་ཆུ་བོ་དང་འདྲེས་པའི་ས་ཆ་དེར་ཕྱིན་ནས། གངྒཱ་བོར་ཏེ་རི་དྭགས་མཐུན་པའི་ཆུ་བོའི་གྱེན་དུ་སོང་ངོ་། །དེའི་ཚེ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་གནས་ཁང་ཚ་བར་གྱུར་ཏོ། །བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་རྒྱུ་མཚན་དེ་ཤེས་ནས། བཟོ་སྦྱངས་ (བི་ཤྭ་ཀརྨ་) ལ་ས་ཆ་དེར་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཞིག་བསྐྲུན་དུ་བཅུག་གོ། །དེ་གཉིས་དེར་ཕྱིན་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་བྱིན་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་དེར། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་བྱམས་པ་བསྒོམས་ནས་གནས་སོ། །བརྒྱ་བྱིན་ཀྱང་དེ་དག་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པར་འོངས་སོ། ། โส เอกทิวสํ ‘‘เตสํ จกฺขู ปริหายิสฺสนฺตี’’ติ ญตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ภนฺเต, โว จกฺขูนํ อนฺตราโย ปญฺญายติ, ปฏิชคฺคนกํ ปุตฺตํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ชานามิ ตุมฺหากํ สุทฺธจิตฺตตํ, ตสฺมา ปาริกาย อุตุนิกาเล นาภึ หตฺเถน ปรามเสยฺยาถ, เอวํ โว ปุตฺโต ชายิสฺสติ, โส โว อุปฏฺฐหิสฺสตี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. ทุกูลปณฺฑิโต ตํ การณํ ปาริกาย อาจิกฺขิตฺวา ตสฺสา อุตุนิกาเล นาภึ ปรามสิ. ตทา โพธิสตฺโต เทวโลกา จวิตฺวา ตสฺสา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, สา ทสมาสจฺจเยน สุวณฺณวณฺณํ ปุตฺตํ วิชายิ. เตเนวสฺส ‘‘สุวณฺณสาโม’’ติ นามํ กรึสุ. ตํ อปรภาเค วฑฺฒิตฺวา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกมฺปิ มาตาปิตโร รกฺขนฺตา อสฺสเม นิสีทาเปตฺวา สยเมว วนมูลผลาผลตฺถาย คจฺฉนฺติ. ཉིན་གཅིག་ཁོང་གིས་ “ཁོང་ཚོའི་མིག་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་མཁྱེན་ནས་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། “བཙུན་པ་དག ཁྱེད་ཅག་གི་མིག་ལ་བར་ཆད་འབྱུང་བར་སྣང་བས། ལྟ་སྐྱོང་བྱེད་པའི་བུ་ཞིག་ཐོབ་པར་བྱ་འོས་སོ། །ཁྱེད་ཅག་གི་སེམས་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་ངས་ཤེས་པས། དེའི་ཕྱིར་པཱ་རི་ཀཱའི་ཟླ་མཚན་བབས་པའི་དུས་སུ་ལག་པས་ལྟེ་བ་ལ་རེག་པར་མཛོད་ཅིག དེ་ལྟར་ན་ཁྱེད་ལ་བུ་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེས་ཁྱེད་ལ་ཞབས་ཏོག་བསྒྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲས་ནས་གཤེགས་སོ། །དུ་ཀཱུ་ལ་མཁས་པས་དོན་དེ་པཱ་རི་ཀཱ་ལ་བཤད་དེ། མོ་ལ་ཟླ་མཚན་བབས་པའི་དུས་སུ་ལྟེ་བ་ལ་རེག་པར་བྱས་སོ། །དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་མོའི་མངལ་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་རོ། །མོས་ཟླ་བ་བཅུ་འདས་པ་ན་གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་གྱི་བུ་ཞིག་བཙས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་ “གསེར་གྱི་ཤཱ་མ་” (སུ་ཝཎྞ་སཱ་མ་) ཞེས་མིང་དུ་བཏགས་སོ། །ཕྱིས་སུ་ཁོང་ཆེར་སྐྱེས་ཏེ་ལོ་བཅུ་དྲུག་ཙམ་ལོན་པ་ན། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་ཁོང་ལ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་བཞིན་ཀུན་དགའ་ར་བར་བཞུགས་སུ་བཅུག་ནས། རང་ཉིད་ནགས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་ཤིང་ཏོག་འཚོལ་དུ་གཤེགས་སོ། ། อเถกทิวสํ วเน ผลาผลํ อาทาย นิวตฺติตฺวา อสฺสมปทโต อวิทูเร เมเฆ อุฏฺฐิเต รุกฺขมูลํ ปวิสิตฺวา วมฺมิกมตฺถเก ฐิตานํ สรีรโต เสทคนฺธมิสฺสเก อุทเก ตสฺมึ วมฺมิกพิเล ฐิตสฺส อาสิวิสสฺส นาสาปุฏํ ปวิฏฺเฐ อาสิวิโส กุชฺฌิตฺวา นาสาวาเตน ปหริ. ทฺเว อนฺธา หุตฺวา ปริเทวมานา วิรวึสุ. อถ มหาสตฺโต ‘‘มม มาตาปิตโร อติจิรายนฺติ, กา นุ โข เตสํ ปวตฺตี’’ติ ปฏิมคฺคํ คนฺตฺวา สทฺทมกาสิ. เต ตสฺส สทฺทํ สญฺชานิตฺวา ปฏิสทฺทํ กตฺวา ปุตฺตสิเนเหน ‘‘ตาต สาม, อิธ ปริปนฺโถ อตฺถิ, มา อาคมี’’ติ วตฺวา สทฺทานุสาเรน สยเมว สมาคมึสุ. โส ‘‘เกน โว การเณน จกฺขูนิ วินฏฺฐานี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ตาต, มยํ น ชานาม, เทเว วสฺสนฺเต รุกฺขมูเล วมฺมิกมตฺถเก ฐิตา, อถ น ปสฺสามา’’ติ วุตฺตมตฺเต เอว อญฺญาสิ ‘‘ตตฺถ อาสิวิเสน ภวิตพฺพํ, เตน กุทฺเธน นาสาวาโต วิสฺสฏฺโฐ ภวิสฺสตี’’ติ. དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་ནགས་ནས་ཤིང་ཏོག་བཏུས་ཏེ་ཕྱིར་ལོག་པ་ན། ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་མི་རིང་བའི་སར་སྤྲིན་པ་འཁྲིགས་པས། ཤིང་དྲུང་དུ་ཞུགས་ཏེ་གྲོག་མཁར་གྱི་སྟེང་དུ་ལངས་ནས་བསྡད་དོ། །ཁོང་གཉིས་ཀྱི་ལུས་ལས་རྔུལ་ཆུའི་དྲི་དང་འདྲེས་པའི་ཆུ་ཐིགས་གྲོག་མཁར་གྱི་བུ་ག་ན་གནས་པའི་སྦྲུལ་གདུག་པའི་སྣ་བུག་ཏུ་ཟགས་པས། སྦྲུལ་གདུག་པ་ཁྲོས་ཏེ་སྣའི་དབུགས་གདུག་པས་བརྒྱབ་བོ། །ཁོང་གཉིས་ལོང་བར་གྱུར་ཏེ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་བཞིན་དུ་བོས་སོ། །དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ “བདག་གི་ཕ་མ་གཉིས་ཤིན་ཏུ་འགྱངས་སོང་བས། ཁོང་ཚོའི་གནས་ཚུལ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”སྙམ་ནས་ལམ་གོང་དུ་སོང་སྟེ་སྒྲ་ཕྱུང་ངོ་། །ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་ཁོང་གི་སྒྲ་ངོ་ཤེས་ནས་ཕྱིར་སྒྲ་བཏོན་ཏེ། བུ་ལ་བྱམས་པའི་སྒོ་ནས་ “བུ་ཤཱ་མ། འདི་ན་བར་ཆད་ཡོད་པས་མ་འོང་ཞིག་”ཅེས་སྨྲས་ཏེ། སྒྲ་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་རང་ཉིད་འོངས་ཏེ་འཕྲད་དོ། །ཁོང་གིས་ “རྒྱུ་ཅི་ཞིག་གིས་ཁྱེད་ཅག་གི་མིག་ཉམས་པར་གྱུར་ཏམ་”ཞེས་དྲིས་པ་ན། “བུ། ངེད་ཚོས་མི་ཤེས་ཏེ། ཆར་པ་འབབ་པའི་ཚེ་ཤིང་དྲུང་གི་གྲོག་མཁར་གྱི་སྟེང་དུ་ལངས་ནས་བསྡད་པ་ལས། དེ་ནས་མི་མཐོང་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་སྨྲས་མ་ཐག་ཏུ། ཁོང་གིས་ “དེ་ན་སྦྲུལ་གདུག་པ་ཞིག་ཡོད་པར་གདོན་མི་ཟ་ཞིང་། དེ་ཁྲོས་ནས་སྣའི་དབུགས་གདུག་པ་བཏང་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་མཁྱེན་ཏོ། ། อถ ‘‘มา จินฺตยิตฺถ, อหํ โว ปฏิชคฺคิสฺสามี’’ติ มาตาปิตโร อสฺสมํ เนตฺวา เตสํ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทิสญฺจรณฏฺฐาเน รชฺชุเก พนฺธิ. ตโต ปฏฺฐาย เต อสฺสเม ฐเปตฺวา วนมูลผลาผลานิ อาหรติ, ปาโตว วสนฏฺฐานํ สมฺมชฺชติ, ปานียํ อาหรติ, ปริโภชนียํ อุปฏฺฐาเปติ, ทนฺตกฏฺฐมุโขทกานิ [Pg.251] ทตฺวา มธุรผลาผลํ เทติ. เตหิ มุเข วิกฺขาลิเต สยํ ปริภุญฺชิตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา เตสํ อวิทูเรเยว อจฺฉติ – ‘‘กึ นุ โข อิเม อาณาเปนฺตี’’ติ. วิเสเสน จ เมตฺตํ พหุลมกาสิ, เตนสฺส สตฺตา อปฺปฏิกฺกูลา อเหสุํ. ยถา จสฺส สตฺตา, เอวํ สตฺตานํ โส โพธิสตฺโต อปฺปฏิกฺกูโล. เอวํ โส ทิวเส ทิวเส ผลาผลตฺถาย อรญฺญํ คจฺฉนฺโตปิ อาคจฺฉนฺโตปิ มิคคณปริวุโต เอว อโหสิ. สีหพฺยคฺฆาทิวิปกฺขสตฺตาปิ เตน สทฺธึ อติวิย วิสฺสตฺถา, เมตฺตานุภาเวน ปนสฺส วสนฏฺฐาเน อญฺญมญฺญํ ติรจฺฉานคตา มุทุจิตฺตตํ ปฏิลภึสุ. อิติ โส สพฺพตฺถ เมตฺตานุภาเวน อภีรู อนุตฺราสี พฺรหฺมา วิย อเวโร วิหาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปวเน สีหพฺยคฺเฆ จ, เมตฺตายมุปนามยิ’’นฺติอาทิ. དེ་ནས་ “ཐུགས་ཁྲལ་མ་མཛད་ཅིག བདག་གིས་ཁྱེད་ཅག་ལ་ལྟ་སྐྱོང་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་ཏེ། ཕ་མ་གཉིས་ཀུན་དགའ་ར་བར་ཁྲིད་ནས། ཁོང་ཚོའི་མཚན་མོའི་གནས་དང་ཉིན་མོའི་གནས་ལ་སོགས་པའི་འགྲོ་འོང་བྱེད་སར་ཐག་པ་བཏགས་སོ། །དེ་ནས་བཟུང་ཁོང་ཚོ་ཀུན་དགའ་ར་བར་བཞག་སྟེ། ནགས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་ཤིང་ཏོག་རྣམས་བཏུས་ནས་འོངས་ཤིང་། སྔ་དྲོ་ཉིད་ནས་གནས་ཁང་ཕྱགས་ཤིང་། བཏུང་ཆུ་བླངས་ཏེ། བཟའ་བཏུང་བཤམས་པ་དང་། སོ་ཤིང་དང་བཤལ་ཆུ་བྱིན་ནས་ཤིང་ཏོག་མངར་མོ་རྣམས་ཕུལ་ལོ། །ཁོང་ཚོས་ཞལ་བཤལ་ཏེ་གསོལ་ཟིན་པ་ན། རང་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་བཟའ་བཏུང་བྱས་ཏེ། ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས་ཁོང་ཚོ་དང་མི་རིང་བའི་སར་ “ཁོང་ཚོས་བདག་ལ་ཅི་ཞིག་བཀའ་སྩལ་ལམ་”སྙམ་ནས་བསྡད་དོ། །ལྷག་པར་དུ་ཁོང་གིས་བྱམས་པ་ཆེན་པོ་བསྒོམས་པས། དེའི་མཐུས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཁོང་ལ་མི་དགའ་བ་མེད་པར་གྱུར་ཏོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ཁོང་ལ་མི་དགའ་བ་མེད་པ་བཞིན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཡང་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མི་དགའ་བ་མེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་ཉིན་རེ་བཞིན་ཤིང་ཏོག་འཐུ་བར་ནགས་སུ་འགྲོ་བའམ་ཕྱིར་འོང་བའི་ཚེའང་རི་དྭགས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་བ་ཁོ་ནར་གྱུར་ཏོ། །སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པའི་གཤེད་མ་ལྟ་བུའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་ཁོང་དང་ལྷན་དུ་ཤིན་ཏུ་འདྲིས་པར་གྱུར་ཅིག བྱམས་པའི་མཐུ་ལས་ཁོང་གི་གནས་སུ་དུད་འགྲོ་རྣམས་ཀྱང་གཅིག་ལ་གཅིག་སེམས་རྒྱུད་འཇམ་པོར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟར་ཁོང་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་བྱམས་པའི་མཐུ་ལས་འཇིགས་པ་མེད་པ། སྐྲག་པ་མེད་པ། ཚངས་པ་བཞིན་དུ་འཁོན་པ་མེད་པར་གནས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ནགས་ཚལ་དུ་སེང་གེ་དང་སྟག་རྣམས་ལའང་། བྱམས་པ་ཉེ་བར་བསྒོམས་སོ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ เมตฺตายมุปนามยินฺติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร, เมตฺตาภาวนาย กุรูรกมฺมนฺเต สีหพฺยคฺเฆปิ ผริ, ปเคว เสสสตฺเตติ อธิปฺปาโย. อถ วา เมตฺตา อยติ ปวตฺตติ เอเตนาติ เมตฺตาโย, เมตฺตาภาวนา. ตํ เมตฺตายํ อุปนามยึ สตฺเตสุ อโนธิโส อุปเนสึ. ‘‘สีหพฺยคฺเฆหี’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – น เกวลมหเมว, อถ โข ปวเน สีหพฺยคฺเฆหิ, ยสฺมึ มหาวเน ตทา อหํ วิหรามิ, ตตฺถ สีหพฺยคฺเฆหิ สทฺธึ อหํ สตฺเตสุ เมตฺตํ อุปนาเมสึ. สีหพฺยคฺฆาปิ หิ ตทา มมานุภาเวน สตฺเตสุ เมตฺตจิตฺตตํ ปฏิลภึสุ, ปเคว อิตเร สตฺตาติ ทสฺเสติ. དེ་ལ་ “མེཏྟཱཡམུཔནཱམཡི” (བྱམས་པ་ཉེ་བར་བསྒོམས་སོ་) ཞེས་པའི་ ‘མ’ (m) ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཡི་གེ་ཡིན་ལ། བྱམས་པ་བསྒོམས་པས་གདུག་རྩུབ་ཀྱི་ལས་ཅན་སེམས་ཅན་སེང་གེ་དང་སྟག་རྣམས་ལའང་ཁྱབ་པར་བྱས་ན། སེམས་ཅན་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་སྙམ་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གང་གིས་བྱམས་པ་འཇུག་པར་འགྱུར་བས་ན་ “མེཏྟཱཡོ” སྟེ་བྱམས་པ་སྒོམ་པའོ། །བྱམས་པ་དེ་ཉིད་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མཚམས་མེད་པར་ཉེ་བར་བསྒོམས་སོ། ། “སཱིཧབྱགྒྷེཧི” (སེང་གེ་དང་སྟག་རྣམས་དང་ལྷན་དུ་) ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ། །དེའི་དོན་ནི། བདག་གཅིག་པུ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་གང་དུ་བདག་གནས་པའི་ནགས་ཁྲོད་དེར། སེང་གེ་དང་སྟག་རྣམས་དང་ལྷན་དུ་བདག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བྱམས་པ་ཉེ་བར་བསྒོམས་སོ། །དེའི་ཚེ་སེང་གེ་དང་སྟག་རྣམས་ཀྱང་བདག་གི་མཐུ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བྱམས་པའི་སེམས་ཐོབ་པར་གྱུར་ན། སེམས་ཅན་གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། ๑๑๒. ปสทมิควราเหหีติ ปสทมิเคหิ เจว วนสูกเรหิ จ. ปริวาเรตฺวาติ เอเตหิ อตฺตานํ ปริวาริตํ กตฺวา ตสฺมึ อรญฺเญ วสึ. ༡༡༢. “པསདམིགཝརཱཧེཧི” ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཁྲ་བོ་དང་ཕག་རྒོད་རྣམས་ཀྱིས་སོ། ། “པརིཝཱརེཏྭཱ” ཞེས་པ་ནི་འདི་དག་གིས་རང་ཉིད་ལ་བསྐོར་བར་བྱས་ཏེ་ནགས་ཚལ་དེར་གནས་སོ་ཞེས་པའོ། ། ๑๑๓. อิทานิ ตทา อตฺตโน เมตฺตาภาวนาย ลทฺธํ อานิสํสํ มตฺถกปฺปตฺติญฺจสฺส ทสฺเสตุํ ‘‘น มํ โกจิ อุตฺตสตี’’ติ โอสานคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – สสพิฬาราทิโก ภีรุกชาติโกปิ โกจิ สตฺโต มํ น อุตฺตสติ น อุพฺพิชฺเชติ. อหมฺปิ กสฺสจิ สีหพฺยคฺฆาทิติรจฺฉานโต ยกฺขาทิอมนุสฺสโต ลุทฺทโลหิตปาณิมนุสฺสโตติ กุโตจิปิ น ภายามิ. กสฺมา? ยสฺมา เมตฺตาพเลนุปตฺถทฺโธ จิรกาลํ ภาวิตาย เมตฺตาปารมิตายานุภาเวน อุปตฺถมฺภิโต ตสฺมึ ปวเน มหาอรญฺเญ ตทา รมามิ อภิรมามีติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༡༡༣. ད་ནི་དེའི་ཚེ་རང་གི་བྱམས་པ་བསྒོམས་པ་ལས་ཐོབ་པའི་ཕན་ཡོན་དང་དེའི་མཐར་ཕྱིན་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སུ་ཡང་ང་ལ་མི་སྐྲག་གོ་”ཞེས་པའི་མཇུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་དོན་ནི། རི་བོང་དང་བྱི་ལ་ལ་སོགས་པའི་སྡར་མའི་རིགས་སུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་གང་ཡང་བདག་ལ་མི་སྐྲག་ཅིང་མི་འཚེར་རོ། །བདག་ཀྱང་སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པའི་དུད་འགྲོ་དང་། གནོད་སྦྱིན་ལ་སོགས་པའི་མི་མ་ཡིན་དང་། གདུག་རྩུབ་ལག་དམར་ཅན་གྱི་མི་ལ་སོགས་པ་གང་ལས་ཀྱང་མི་འཇིགས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བྱམས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་བརྟེན་ཅིང་། ཡུན་རིང་དུ་བསྒོམས་པའི་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཐུ་ལས་བསྐྱངས་པས། དེའི་ཚེ་ནགས་ཚལ་ཆེན་པོ་དེར་བདག་དགའ་ཞིང་མངོན་པར་དགའོ་ཞེས་པའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླའོ། ། เอวํ [Pg.252] ปน มหาสตฺโต สพฺพสตฺเต เมตฺตายนฺโต มาตาปิตโร จ สาธุกํ ปฏิชคฺคนฺโต เอกทิวสํ อรญฺญโต มธุรผลาผลํ อาหริตฺวา อสฺสเม ฐเปตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา ‘‘ปานียํ อาทาย อาคมิสฺสามี’’ติ มิคคณปริวุโต ทฺเว มิเค เอกโต กตฺวา เตสํ ปิฏฺฐิยํ ปานียฆฏํ ฐเปตฺวา หตฺเถน คเหตฺวา นทีติตฺถํ อคมาสิ. ตสฺมึ สมเย พาราณสิยํ ปีฬิยกฺโข นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ. โส มิคมํสโลเภน มาตรํ รชฺชํ ปฏิจฺฉาเปตฺวา สนฺนทฺธปญฺจาวุโธ หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา มิเค วธิตฺวา มํสํ ขาทิตฺวา จรนฺโต มิคสมฺมตํ นทึ ปตฺวา อนุปุพฺเพน สามสฺส ปานียคหณติตฺถํ ปตฺโต. มิคปทวลญฺชํ ทิสฺวา คจฺฉนฺโต ตํ ตถา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘มยา เอตฺตกํ กาลํ เอวํ วิจรนฺโต มนุสฺโส น ทิฏฺฐปุพฺโพ, เทโว นุ โข เอส นาโค นุ โข, สจาหํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามิ, สหสา ปกฺกเมยฺยาติ. ยํนูนาหํ เอตํ วิชฺฌิตฺวา ทุพฺพลํ กตฺวา ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา มหาสตฺตํ นฺหตฺวา วากจีรํ นิวาเสตฺวา อชินจมฺมํ เอกํสํ กริตฺวา ปานียฆฏํ ปูเรตฺวา อุกฺขิปิตฺวา วามํสกูเฏ ฐปนกาเล ‘‘อิทานิ ตํ วิชฺฌิตุํ สมโย’’ติ วิสปีเตน สเรน ทกฺขิณปสฺเส วิชฺฌิ. สโร วามปสฺเสน นิกฺขมิ. ตสฺส วิทฺธภาวํ ญตฺวา มิคคโณ ภีโต ปลายิ. དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བྱམས་པ་བསྒོམ་ཞིང་ཕ་མ་གཉིས་ལ་ལེགས་པར་ལྟ་སྐྱོང་བྱེད་བཞིན་པར། ཉིན་གཅིག་ནགས་ནས་ཤིང་ཏོག་མངར་མོ་རྣམས་བཏུས་ཏེ་ཀུན་དགའ་ར་བར་བཞག་ནས། ཕ་མ་གཉིས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ “བདག་གིས་བཏུང་ཆུ་བླངས་ཏེ་འོང་ངོ་”ཞེས་སྨྲས་ནས། རི་དྭགས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་རི་དྭགས་གཉིས་མཉམ་དུ་བྱས་ནས། དེ་གཉིས་ཀྱི་རྒྱབ་ཏུ་ཆུ་བུམ་བཞག་སྟེ་ལག་པས་བཟུང་ནས་ཆུ་བོའི་འགྲམ་དུ་གཤེགས་སོ། །དེའི་ཚེ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་རུ་པཱི་ལི་ཡཀྵ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བཞིན་ཡོད་དོ། །ཁོང་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་ཤ་ལ་ཆགས་པས་རྒྱལ་སྲིད་མ་ལ་གཏད་དེ། མཚོན་ཆ་ལྔ་བསྒོས་ནས་གངས་རིའི་ཁྲོད་དུ་ཞུགས་ཏེ། རི་དྭགས་རྣམས་བསད་ནས་ཤ་ཟ་ཞིང་རྒྱུ་བ་ན། རི་དྭགས་ཀྱིས་བསྟེན་པའི་ཆུ་བོར་སླེབས་ཤིང་། རིམ་གྱིས་ཤཱ་མས་ཆུ་ལེན་པའི་འབབ་སྟེགས་སུ་སླེབས་སོ། །རི་དྭགས་ཀྱི་རྐང་རྗེས་མཐོང་ནས་འགྲོ་བ་ན། ཁོང་དེ་ལྟར་བྱོན་པ་མཐོང་ནས་ “བདག་གིས་འདི་འདྲ་བའི་ཡུན་རིང་དུ་རྒྱུ་བའི་ནང་དུ་འདི་འདྲ་བའི་མི་ཞིག་སྔོན་ཆད་མཐོང་མ་མྱོང་། འདི་ལྷ་ཞིག་ཡིན་ནམ་ཀླུ་ཞིག་ཡིན་ནམ། གལ་ཏེ་བདག་ཉེ་བར་བཅར་ནས་དྲིས་ན་ཁོང་འཕྲལ་དུ་བྲོས་པར་འགྱུར་རོ། །བདག་གིས་འདི་ལ་མདའ་བརྒྱབ་སྟེ་ཉམ་ཆུང་བར་བྱས་ནས་འདྲི་བར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཁྲུས་བྱས་ཏེ། ཤིང་ལྤགས་ཀྱི་ཆོས་གོས་གྱོན་ཞིང་། རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པ་ཕྲག་པ་གཅིག་ལ་གཟར་ནས། ཆུ་བུམ་བཀང་སྟེ་ཡར་བཏེགས་ནས་ཕྲག་པ་གཡོན་པའི་སྟེང་དུ་འཇོག་པའི་ཚེ། “ད་ནི་འདི་ལ་མདའ་རྒྱག་པའི་དུས་ཡིན་ནོ་”ཞེས་དུག་གིས་བྱུགས་པའི་མདས་གློ་གཡས་པ་ལ་བརྒྱབ་བོ། །མདའ་དེ་གློ་གཡོན་པ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏོ། །ཁོང་ལ་མདའ་ཕོག་པ་ཤེས་ནས་རི་དྭགས་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་སྐྲག་སྟེ་བྲོས་སོ། ། สามปณฺฑิโต ปน วิทฺโธปิ ปานียฆฏํ ยถา วา ตถา วา อนวสุมฺเภตฺวา สตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา สณิกํ โอตาเรตฺวา วาลุกํ พฺยูหิตฺวา ฐเปตฺวา ทิสํ ววตฺถเปตฺวา มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐานทิสาภาเคน สีสํ กตฺวา นิปชฺชิตฺวา มุเขน โลหิตํ ฉฑฺเฑตฺวา ‘‘มม โกจิ เวรี นาม นตฺถิ, มมปิ กตฺถจิ เวรํ นาม นตฺถี’’ติ วตฺวา อิมํ คาถมาห – ཤཱ་མ་མཁས་པ་ནི་མདའ་ཕོག་ཀྱང་ཆུ་བུམ་པ་ས་ལ་མ་ལྷུང་བར་ཅི་ནས་ཀྱང་བཟུང་སྟེ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་ནས་དལ་གྱིས་མར་བཞག་ཅིང་། བྱེ་མ་སྤུངས་ཏེ་བརྟན་པར་བྱས་ནས། ཕྱོགས་ངེས་པར་བྱས་ཏེ་ཕ་མའི་གནས་ཁང་གི་ཕྱོགས་སུ་མགོ་བསྟན་ནས་ཉལ་ལོ། །ཞལ་ནས་ཁྲག་སྐྱུག་བཞིན་དུ་ “བདག་ལ་དགྲ་བོ་གང་ཡང་མེད་ལ། བདག་གིས་ཀྱང་སུ་ལའང་འཁོན་འཛིན་མི་བྱེད་དོ་”ཞེས་སྨྲས་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ། ། ‘‘โก นุ มํ อุสุนา วิชฺฌิ, ปมตฺตํ อุทหารกํ; ขตฺติโย พฺราหฺมโณ เวสฺโส, โก มํ วิทฺธา นิลียตี’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๒๙๖); “སུ་ཞིག་བག་མེད་ཆུ་ལེན་པའི། །བདག་ལ་མདའ་ཡིས་བསྣུན་པར་བྱས། །རྒྱལ་རིགས་བྲམ་ཟེ་རྗེའུ་རིགས་སམ། །སུ་ཞིག་བསྣུན་ནས་ཡིབ་སྟེ་འདུག །” (སྐྱེས་རབས། ༢.༢༢.296) ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อยํ มยา วิชฺฌิตฺวา ปถวิยํ ปาติโตปิ เนว มํ อกฺโกสติ น ปริภาสติ, มม หทยมํสํ สมฺพาหนฺโต วิย ปิยวจเนน สมุทาจรติ, คมิสฺสามิสฺส สนฺติก’’นฺติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตานํ อตฺตนา จ วิทฺธภาวํ อาวิกตฺวา ‘‘โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต’’ติ มหาสตฺตํ ปุจฺฉิ. དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས་ “འདི་ནི་བདག་གིས་མདའ་བརྒྱབ་སྟེ་ས་ལ་བསྒྱེལ་ཡང་། བདག་ལ་གཤེ་བར་མི་བྱེད་ཅིང་སྤྱོ་བར་ཡང་མི་བྱེད་ལ། བདག་གི་སྙིང་གི་ཤ་ལ་འཕུར་འཕུར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་སྙན་པའི་ཚིག་གིས་སྨྲ་བར་བྱེད་པས། བདག་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་འགྲོའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ། རང་ཉིད་དང་རང་གིས་མདའ་བརྒྱབ་པའི་ཚུལ་གསལ་བར་བྱས་ནས། “ཁྱོད་སུ་ཡིན། སུའི་བུ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་དྲིས་སོ། ། โส [Pg.253] ‘‘สาโม นามาหํ ทุกูลปณฺฑิตสฺส นาม เนสาทอิสิโน ปุตฺโต, กิสฺส ปน มํ วิชฺฌี’’ติ อาห. โส ปฐมํ ‘‘มิคสญฺญายา’’ติ มุสาวาทํ วตฺวา ‘‘อหํ อิมํ นิรปราธํ อการเณน วิชฺฌิ’’นฺติ อนุโสจิตฺวา ยถาภูตํ อาวิกตฺวา ตสฺส มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา เตสํ อตฺตานํ อาวิกตฺวา เตหิ กตปฏิสนฺถาโร ‘‘สาโม มยา วิทฺโธ’’ติ วตฺวา เต ปริเทวนฺเต โสกสมาปนฺเน ‘‘ยํ สาเมน กตฺตพฺพํ ปริจาริกกมฺมํ, ตํ กตฺวา อหํ โว อุปฏฺฐหิสฺสามี’’ติ สมสฺสาเสตฺวา สามสฺส สนฺติกํ อาเนสิ. เต ตตฺถ คนฺตฺวา นานปฺปการํ ปริเทวิตฺวา ตสฺส อุเร หตฺถํ ฐเปตฺวา ‘‘ปุตฺตสฺส เม สรีเร อุสุมา วตฺตเตว, วิสเวเคน วิสญฺญิตํ อาปนฺโน ภวิสฺสตีติ นิพฺพิสภาวตฺถาย สจฺจกิริยํ กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา – ཁོང་གིས་ “བདག་ནི་ཤཱ་མ་ཞེས་བྱ་སྟེ། རྔོན་པའི་དྲང་སྲོང་དུ་ཀཱུ་ལ་མཁས་པའི་བུ་ཡིན། ཅིའི་ཕྱིར་བདག་ལ་མདའ་བསྣུན་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་ཐོག་མར་ “རི་དྭགས་སུ་འཁྲུལ་ནས་སོ་”ཞེས་རྫུན་དུ་སྨྲས་ཀྱང་། ཕྱིས་སུ་ “བདག་གིས་ཉེས་པ་མེད་པའི་སྐྱེས་བུ་འདི་ལ་རྒྱུ་མེད་པར་མདའ་བརྒྱབ་བོ་”ཞེས་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ཏེ། དངོས་པོའི་གནས་ཚུལ་ཇི་བཞིན་པ་གསལ་བར་བྱས་ནས། ཁོང་གི་ཕ་མའི་གནས་ཁང་གང་ན་ཡོད་པ་དྲིས་ཏེ། དེར་སོང་ནས་ཁོང་ཚོ་ལ་རང་ཉིད་ངོ་སྤྲད་ཅིང་། ཁོང་ཚོས་བསུ་བ་བྱས་པ་ན། “བདག་གིས་ཤཱ་མ་ལ་མདའ་བརྒྱབ་བོ་”ཞེས་སྨྲས་སོ། །ཁོང་ཚོ་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་ཞིང་མྱ་ངན་གྱིས་ནོན་པའི་ཚེ། “ཤཱ་མས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཞབས་ཏོག་གི་ལས་གང་ཡིན་པ་དེ་བདག་གིས་བསྒྲུབས་ཏེ་ཁྱེད་ཅག་ལ་ཞབས་ཏོག་བྱའོ་”ཞེས་དབུགས་དབྱུང་སྟེ། ཤཱ་མའི་དྲུང་དུ་ཁྲིད་དོ། །ཁོང་ཚོ་དེར་སོང་ནས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་སྨྲེ་སྔགས་བཏོན་ཏེ། བུའི་བྲང་ཁར་ལག་པ་བཞག་ནས་ “བདག་གི་བུའི་ལུས་ལ་དྲོད་ད་དུང་ཡོད་པས། དུག་གི་ཤུགས་ཀྱིས་བརྒྱལ་བར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ། །དུག་མེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བདེན་པའི་ཚིག་བརྗོད་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ‘‘ยํ กิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญํ, มยฺหญฺเจว ปิตุจฺจ เต; สพฺเพน เตน กุสเลน, วิสํ สามสฺส หญฺญตู’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๓๘๘) – “བདག་དང་ཁྱོད་ཀྱི་ཕ་གཉིས་ཀྱིས། །དགེ་བ་ཅུང་ཟད་ཅི་བསགས་པ། །དགེ་བའི་རྩ་བ་དེ་ཀུན་གྱིས། །ཤཱ་མའི་དུག་ནི་ཞི་གྱུར་ཅིག །” (སྐྱེས་རབས། ༢.༢༢.༣༨༨) — มาตรา, མ་ཡིས་བརྗོད་དོ། ། ‘‘ยํ กิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญํ, มยฺหญฺเจว มาตุจฺจ เต; สพฺเพน เตน กุสเลน, วิสํ สามสฺส หญฺญตู’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๓๙๖) – “བདག་དང་ཁྱོད་ཀྱི་མ་གཉིས་ཀྱིས། །དགེ་བ་ཅུང་ཟད་ཅི་བསགས་པ། །དགེ་བའི་རྩ་བ་དེ་ཀུན་གྱིས། །ཤཱ་མའི་དུག་ནི་ཞི་གྱུར་ཅིག །” (སྐྱེས་རབས། ༢.༢༢.༣༩༦) — ปิตรา, ཕ་ཡིས་བརྗོད་དོ། ། ‘‘ปพฺพตฺยาหํ คนฺธมาทเน, จิรรตฺตนิวาสินี; น เม ปิยตโร โกจิ, อญฺโญ สาเมน วิชฺชติ; เอเตน สจฺจวชฺเชน, วิสํ สามสฺส หญฺญตู’’ติ. (ชา. ๒.๒๒.๓๙๘) – “ང་ནི་སྤོས་ཀྱི་ངད་ལྡན་ལ། །ཡུན་རིང་གནས་པའི་ལྷ་མོ་སྟེ། །ང་ལ་ཤཱ་མ་ལས་ལྷག་པའི། །གཅེས་པ་གཞན་ནི་ཡོད་མ་ཡིན། །བདེན་པའི་ཚིག་འདི་བརྗོད་པ་ཡིས། །ཤཱ་མའི་དུག་ནི་ཞི་གྱུར་ཅིག །” (སྐྱེས་རབས། ༢.༢༢.༣༩༨) — เทวตาย จ สจฺจกิริยาย กตาย มหาสตฺโต ขิปฺปํ วุฏฺฐาสิ. ปทุมปตฺตปลาเส อุทกพินฺทุ วิย วินิวฏฺเฏตฺวา อาพาโธ วิคโต. วิทฺธฏฺฐานํ อโรคํ ปากติกเมว อโหสิ. มาตาปิตูนํ จกฺขูนิ อุปฺปชฺชึสุ. อิติ มหาสตฺตสฺส อโรคตา, มาตาปิตูนญฺจ จกฺขุปฏิลาโภ, อรุณุคฺคมนํ, เตสํ จตุนฺนมฺปิ อสฺสเมเยว อวฏฺฐานนฺติ สพฺพํ เอกกฺขเณเยว อโหสิ. ལྷ་མོས་བདེན་པའི་ཚིག་བརྗོད་པ་ན། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་མྱུར་དུ་ལངས་སོ། །པད་མའི་ལོ་མ་ལས་ཆུ་ཐིགས་ཟགས་པ་བཞིན་དུ་ནད་ལས་ཐར་ཏོ། །མདའ་ཕོག་པའི་ཤུལ་ནི་ནད་མེད་པར་སྔར་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་མིག་ཀྱང་མཐོང་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནད་མེད་པར་གྱུར་པ་དང་། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་མིག་གསལ་བར་གྱུར་པ་དང་། སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་དང་། ཁོང་བཞི་ཀ་ཀུན་དགའ་ར་བ་ཉིད་དུ་གནས་པ་སྟེ། ཐམས་ཅད་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་ཅིག་ཅར་དུ་བྱུང་ངོ་། ། อถ มหาสตฺโต รญฺญา สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ‘‘ธมฺมํ จร, มหาราชา’’ติอาทินา (ชา. ๒.๒๒.๔๑๑-๔๑๒) ธมฺมํ เทเสตฺวา อุตฺตริมฺปิ โอวทิตฺวา ปญฺจ สีลานิ อทาสิ[Pg.254]. โส ตสฺส โอวาทํ สิรสา ปฏิคฺคเหตฺวา วนฺทิตฺวา พาราณสึ คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคปรายโน อโหสิ. โพธิสตฺโตปิ สทฺธึ มาตาปิตูหิ อภิญฺญาสมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลกูปโค อโหสิ. དེ་ནས་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་རྒྱལ་པོ་དང་ལྷན་དུ་འཚམས་འདྲི་མཛད་དེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཆོས་སྤྱོད་ཅིག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་ (སྐྱེས་རབས། ༢.༢༢.༤༡༡-༤༡༢) ཆོས་བསྟན་ཅིང་། དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་གདམས་ངག་གནང་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་བྱིན་ནོ། །རྒྱལ་པོ་དེས་ཁོང་གི་གདམས་ངག་སྤྱི་བོས་བླངས་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་སོང་སྟེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱས་ནས་མཐར་མཐོ་རིས་སུ་སོང་ངོ་། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཡང་ཕ་མ་དང་ལྷན་དུ་མངོན་ཤེས་དང་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་བསྐྱེད་དེ། ཚེ་ཟད་པའི་མཐར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ། ། ตทา ราชา อานนฺทตฺเถโร อโหสิ, เทวธีตา อุปฺปลวณฺณา, สกฺโก อนุรุทฺโธ, ปิตา มหากสฺสปตฺเถโร, มาตา ภทฺทกาปิลานี, สามปณฺฑิโต โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་རྒྱལ་པོ་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་ཡིན་ལ། ལྷའི་བུ་མོ་ནི་ཨུཏྤལའི་མདོག་ཅན་དང་། བརྒྱ་བྱིན་ནི་མ་འགགས་པ་དང་། ཕ་ནི་གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་དང་། མ་ནི་བཟང་མོ་ཀཱ་པི་ལཱ་ནཱི་དང་། ཤཱ་མ་མཁས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ཡིན་ནོ། ། ตสฺส เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เสสปารมิโย นิทฺธาเรตพฺพา. ตถา วิสปีเตน สลฺเลน ทกฺขิณปสฺเสน ปวิสิตฺวา วามปสฺสโต วินิวิชฺฌนวเสน วิทฺโธปิ กิญฺจิ กายวิการํ อกตฺวา อุทกฆฏสฺส ภูมิยํ นิกฺขิปนํ, วธเก อญฺญาเตปิ ญาเต วิย จิตฺตวิการาภาโว, ปิยวจเนน สมุทาจาโร, มาตาปิตุอุปฏฺฐานปุญฺญโต มยฺหํ ปริหานีติ อนุโสจนมตฺตํ, อโรเค ชาเต รญฺโญ การุญฺญํ เมตฺตญฺจ อุปฏฺฐาเปตฺวา ธมฺมเทสนา, โอวาททานนฺติ เอวมาทโย คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. དེའི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ལྷག་མའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱང་རྟོགས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་དུག་གིས་བྱུགས་པའི་མདའ་གཡས་ཕྱོགས་ནས་ཞུགས་ཏེ་གཡོན་ཕྱོགས་སུ་ཕིགས་པར་ཟུག་ཀྱང་། ལུས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བྱས་པར་ཆུ་བུམ་ས་ལ་བཞག་པ་དང་། གསོད་པ་པོ་མ་ཤེས་ཀྱང་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་ལ་རྣམ་འགྱུར་མེད་པ་དང་། སྙན་པའི་ཚིག་གིས་གླེང་མོ་བྱེད་པ་དང་། ཕ་མ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ལས་བདག་ཉམས་སོ་སྙམ་དུ་མྱ་ངན་ཙམ་བྱེད་པ་དང་། ནད་མེད་པར་གྱུར་ཚེ་རྒྱལ་པོ་ལ་སྙིང་རྗེ་དང་བྱམས་པ་བསྐྱེད་དེ་ཆོས་བསྟན་པ་དང་། གདམས་ངག་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་རིག་པར་བྱའོ། ། สุวณฺณสามจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. གསེར་གྱི་ཤཱ་མའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๔. เอกราชจริยาวณฺณนา ༡༤. རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ། ๑๑๔. จุทฺทสเม เอกราชาติ วิสฺสุโตติ เอกราชาติ อิมินา อนฺวตฺถนาเมน ชมฺพุทีปตเล ปากโฏ. ༡༡༤. བཅུ་བཞི་པ་ལ། རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུ་ཞེས་གྲགས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུ་ཞེས་པའི་དོན་དང་མཐུན་པའི་མིང་འདིས་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་གཞི་ལ་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའོ། ། มหาสตฺโต หิ ตทา พาราณสิรญฺโญ ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. วยปฺปตฺโต สพฺพสิปฺปนิปฺผตฺตึ ปตฺโต หุตฺวา ปิตุ อจฺจเยน รชฺชํ กาเรนฺโต กุสลสีลาจารสทฺธาสุตาทิอนญฺญสาธารณคุณวิเสสโยเคน ปารมิปริภาวเนน จ ชมฺพุทีปตเล อทุติยตฺตา ปธานภาเวน จ ‘‘เอกราชา’’ติ ปกาสนาโม อโหสิ. ปรมํ สีลํ อธิฏฺฐายาติ สุปริสุทฺธกายิกวาจสิกสํวรสงฺขาตญฺเจว สุปริสุทฺธมโนสมาจารสงฺขาตญฺจ ปรมํ อุตฺตมํ ทสกุสลกมฺมปถสีลํ สมาทานวเสน จ อวีติกฺกมนวเสน จ อธิฏฺฐหิตฺวา อนุฏฺฐหิตฺวา. ปสาสามิ มหามหินฺติ ติโยชนสติเก กาสิรฏฺเฐ มหตึ มหึ อนุสาสามิ รชฺชํ กาเรมิ. དེའི་ཚེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་བུར་སྐྱེས་སོ། །ལང་ཚོ་བབས་ཤིང་བཟོ་ཡི་གནས་ཐམས་ཅད་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་ཏེ། ཕ་འདས་པའི་འོག་ཏུ་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བཞིན། དགེ་བ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྤྱོད་པ་དང་དད་པ་དང་ཐོས་པ་ལ་སོགས་པ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་བསྒོམས་པས་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་གཞི་ལ་ཟླ་མེད་པ་དང་གཙོ་བོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུ་” ཞེས་པའི་མཚན་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །མཆོག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པ་དང་། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཡིད་ཀྱི་སྤྱོད་པ་སྟེ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་དང་མི་འདའ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་གནས་ཤིང་བསྒྲུབས་པའོ། །ས་ཆེན་པོ་སྐྱོང་ཞེས་པ་ནི། དཔག་ཚད་གསུམ་བརྒྱ་ཡོད་པའི་ཀཱ་ཤིའི་ཡུལ་གྱི་ས་ཆེན་པོ་ལ་དབང་བྱེད་ཅིང་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའོ། ། ๑๑๕. ทสกุสลกมฺมปเถติ [Pg.255] ปาณาติปาตาเวรมณิ ยาว สมฺมาทิฏฺฐีติ เอตสฺมึ ทสวิเธ กุสลกมฺมปเถ, เอเต วา อนวเสสโต สมาทาย วตฺตามิ. จตูหิ สงฺคหวตฺถูหีติ ทานํ ปิยวจนํ อตฺถจริยา สมานตฺตตาติ อิเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคณฺหนการเณหิ ยทา เอกราชาติ วิสฺสุโต โหมิ, ตทา ยถารหํ มหาชนํ สงฺคณฺหามีติ สมฺพนฺโธ. ༡༡༥. དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྲོག་གཅོད་པ་སྤོང་བ་ནས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་བར་གྱི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམ་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་ལའམ། ཡང་ན་འདི་དག་མ་ལུས་པར་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་གནས་པའོ། །བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་ཡིས་ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་པ་དང་། སྙན་པར་སྨྲ་བ་དང་། དོན་སྤྱོད་པ་དང་། དོན་མཐུན་པ་སྟེ། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་བསྡུ་བའི་རྒྱུ་བྱས་ནས། གང་གི་ཚེ་ང་ནི་རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུ་ཞེས་གྲགས་པར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེ། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་ཅི་རིགས་པར་བསྡུ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། ๑๑๖. เอวนฺติ ทสกุสลกมฺมปถสีลปริปูรณํ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ มหาชนสงฺคณฺหนนฺติ ยถาวุตฺเตน อิมินา อากาเรน อปฺปมตฺตสฺส. อิธโลเก ปรตฺถ จาติ อิมสฺมึ โลเก ยํ อปฺปมชฺชนํ, ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิเก อตฺเถ, ปรโลเก ยํ อปฺปมชฺชนํ ตตฺถ สมฺปรายิเก อตฺเถ อปฺปมตฺตสฺส เม สโตติ อตฺโถ. ทพฺพเสโนติ เอวํนามโก โกสลราชา. อุปคนฺตฺวาติ จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา อพฺภุยฺยานวเสน มม รชฺชํ อุปคนฺตฺวา. อจฺฉินฺทนฺโต ปุรํ มมาติ มม พาราณสินครํ พลกฺกาเรน คณฺหนฺโต. ༡༡༦. དེ་ལྟར་ཞེས་པ་ནི། དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་བསྡུ་བ་སྟེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་འདིས་བག་ཡོད་པའོ། །འཇིག་རྟེན་འདི་དང་གཞན་དུ་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་འདི་ལ་བག་མ་མེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཚེ་འདིའི་དོན་དང་། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་བག་མ་མེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཕྱི་མའི་དོན་ཏེ། བདག་བག་ཡོད་ཅིང་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའི་ཚེ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དབྦ་སེ་ན་ཞེས་པ་ནི། མིང་འདི་ལྟར་བཏགས་པའི་ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོའོ། །ཉེ་བར་འོངས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི། དཔུང་གི་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་བཤམས་ཏེ་མངོན་པར་འོངས་ནས་བདག་གི་རྒྱལ་སྲིད་ལ་ཉེ་བར་འོངས་པའོ། །བདག་གི་གྲོང་ཁྱེར་འཕྲོག་པ་ནི་ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་གྲོང་ཁྱེར་དབང་ཤེད་ཀྱིས་ལེན་པའོ། ། ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – มหาสตฺโต หิ ตทา นครสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ จตสฺโส มชฺเฌ เอกํ นิเวสนทฺวาเร เอกนฺติ ฉ ทานสาลาโย กาเรตฺวา กปณทฺธิกาทีนํ ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ, ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺโน องฺเก นิสินฺนํ ปุตฺตํ ปริโตสยมาโน วิย สพฺพสตฺเต ปริโตสยมาโน ธมฺเมน รชฺชํ กาเรติ. ตสฺเสโก อมจฺโจ อนฺเตปุรํ ปทุสฺสิตฺวา อปรภาเค ปากโฏว ชาโต. อมจฺจา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา ปริคฺคณฺหนฺโต ตํ อตฺตนา ปจฺจกฺขโต ญตฺวา ตํ อมจฺจํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อนฺธพาล, อยุตฺตํ เต กตํ, น ตฺวํ มม วิชิเต วสิตุํ อรหสิ, อตฺตโน ธนญฺจ ปุตฺตทารญฺจ คเหตฺวา อญฺญตฺถ ยาหี’’ติ รฏฺฐา ปพฺพาเชสิ. འདིར་སྔོན་གྱི་གཏམ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དེའི་ཚེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་བཞིར་བཞི་དང་། དབུས་སུ་གཅིག་དང་། ཕོ་བྲང་གི་སྒོར་གཅིག་སྟེ་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པ་དྲུག་བསྐྲུན་ནས། ཉམ་ཐག་པ་དང་ལམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ཞིང་། ཚུལ་ཁྲིམས་བསྲུངས་པ་དང་། གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་བྱས་པ་དང་། བཟོད་པ་དང་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་དང་ལྡན་པས། པང་དུ་བཞག་པའི་བུ་ལ་མགུ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་མགུ་བར་བྱེད་ཅིང་ཆོས་ཀྱིས་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་སོ། །ཁོང་གི་བློན་པོ་གཅིག་གིས་བཙུན་མོའི་འཁོར་ལ་བརྙས་བཅོས་བྱས་ཏེ། ཕྱིས་སུ་ཀུན་ལ་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །བློན་པོ་གཞན་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྙད་དོ། །རྒྱལ་པོས་དེ་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཏེ་རང་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་ཤེས་ནས། བློན་པོ་དེ་བོས་ཏེ། “བྱིས་པ་ལོང་བ་ཁྱོད་ཀྱིས་མི་རིགས་པ་བྱས་སོ། །ཁྱོད་བདག་གི་མངའ་རིས་སུ་གནས་པར་མི་འོས་པས། རང་གི་ནོར་དང་བུ་སྨད་ཁྲིད་དེ་ཡུལ་གཞན་དུ་སོང་ཞིག་” ཅེས་ཡུལ་ནས་བསྐྲད་དོ། ། โส โกสลชนปทํ คนฺตฺวา ทพฺพเสนํ นาม โกสลราชานํ อุปฏฺฐหนฺโต อนุกฺกเมน ตสฺส วิสฺสาสิโก หุตฺวา เอกทิวสํ ตํ ราชานํ อาห – ‘‘เทว, พาราณสิรชฺชํ นิมฺมกฺขิกมธุปฏลสทิสํ, อติมุทุโก ราชา, สุเขเนว ตํ รชฺชํ คณฺหิตุํ สกฺโกสี’’ติ. ทพฺพเสโน พาราณสิรญฺโญ มหานุภาวตาย ตสฺส วจนํ อสทฺทหนฺโต มนุสฺเส เปเสตฺวา [Pg.256] กาสิรฏฺเฐ คามฆาตาทีนิ กาเรตฺวา เตสํ โจรานํ โพธิสตฺเตน ธนํ ทตฺวา วิสฺสชฺชิตภาวํ สุตฺวา ‘‘อติวิย ธมฺมิโก ราชา’’ติ ญตฺวา ‘‘พาราณสิรชฺชํ คณฺหิสฺสามี’’ติ พลวาหนํ อาทาย นิยฺยาสิ. อถ พาราณสิรญฺโญ มหาโยธา ‘‘โกสลราชา อาคจฺฉตี’’ติ สุตฺวา ‘‘อมฺหากํ รชฺชสีมํ อโนกฺกมนฺตเมว นํ โปเถตฺวา คณฺหามา’’ติ อตฺตโน รญฺโญ วทึสุ. ཁོ་ཀོ་ས་ལའི་ཡུལ་དུ་སོང་ནས། དབྦ་སེ་ན་ཞེས་བྱ་བའི་ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ཏེ། རིམ་གྱིས་ཁོང་གི་ཡིད་ཆེས་པའི་གྲོགས་སུ་གྱུར་ནས། ཉིན་གཅིག་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་སྨྲས་པ། “ལྷ། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་སྲིད་ནི་སྦྲང་མ་མེད་པའི་སྦྲང་རྩིའི་ཚང་དང་འདྲ་ལ། རྒྱལ་པོ་ནི་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པོ་ཞིག་ཡིན་པས། བདེ་བླག་ཏུ་རྒྱལ་སྲིད་དེ་བཟུང་ཐུབ་བོ་” ཞེས་སོ། །དབྦ་སེ་ནས་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་མཐུ་སྟོབས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཁོའི་ཚིག་ལ་མ་ཡིད་ཆེས་པར། མི་རྣམས་བཏང་སྟེ་ཀཱ་ཤིའི་ཡུལ་དུ་གྲོང་གསོད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་དུ་བཅུག་ཅིང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཇག་པ་དེ་དག་ལ་ནོར་བྱིན་ནས་བཏང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཐོས་ཏེ། “རྒྱལ་པོ་འདི་ནི་ཆོས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གོ་” ཞེས་ཤེས་ནས། “ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་བར་བྱའོ་” ཞེས་དཔུང་དང་བཞོན་པ་ཁྲིད་དེ་ཆས་སོ། །དེ་ནས་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་པོའི་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་འོངས་སོ་” ཞེས་ཐོས་ནས། “བདག་ཅག་གི་རྒྱལ་ཁམས་ཀྱི་ས་མཚམས་སུ་མ་སླེབས་གོང་དུ་ཁོ་བརྡུངས་ཏེ་བཟུང་བར་བྱའོ་” ཞེས་རང་གི་རྒྱལ་པོ་ལ་སྨྲས་སོ། ། โพธิสตฺโต ‘‘ตาตา, มํ นิสฺสาย อญฺเญสํ กิลมนกิจฺจํ นตฺถิ, รชฺชตฺถิกา รชฺชํ คณฺหนฺตุ, มา คมิตฺถา’’ติ นิวาเรสิ. โกสลราชา ชนปทมชฺฌํ ปาวิสิ. มหาโยธา ปุนปิ รญฺโญ ตเถว วทึสุ. ราชา ปุริมนเยเนว นิวาเรสิ. ทพฺพเสโน พหินคเร ฐตฺวา ‘‘รชฺชํ วา เทตุ ยุทฺธํ วา’’ติ เอกราชสฺส สาสนํ เปเสสิ. เอกราชา ‘‘นตฺถิ มยา ยุทฺธํ, รชฺชํ คณฺหาตู’’ติ ปฏิสาสนํ เปเสสิ. ปุนปิ มหาโยธา ‘‘เทว, น มยํ โกสลรญฺโญ นครํ ปวิสิตุํ เทม, พหินคเรเยว นํ โปเถตฺวา คณฺหามา’’ติ อาหํสุ. ราชา ปุริมนเยเนว นิวาเรตฺวา นครทฺวารานิ อวาปุราเปตฺวา มหาตเล ปลฺลงฺกมชฺเฌ นิสีทิ. ทพฺพเสโน มหนฺเตน พลวาหเนน นครํ ปวิสิตฺวา เอกมฺปิ ปฏิสตฺตุํ อปสฺสนฺโต สพฺพรชฺชํ หตฺถคตํ กตฺวา ราชนิเวสนํ คนฺตฺวา มหาตลํ อารุยฺห นิรปราธํ โพธิสตฺตํ คณฺหาเปตฺวา อาวาเฏ นิขณาเปสิ. เตน วุตฺตํ – བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ “གྲོགས་པོ་དག བདག་ལ་བརྟེན་ནས་གཞན་དག་ངལ་བར་བྱ་མི་དགོས། རྒྱལ་སྲིད་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་སྲིད་ལོངས་ཤིག མ་འགྲོ་ཞིག་” ཅེས་བཀག་གོ །ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་ཡུལ་གྱི་དབུས་སུ་ཞུགས་སོ། །དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཡང་བསྐྱར་རྒྱལ་པོ་ལ་དེ་བཞིན་དུ་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་སྔར་བཞིན་དུ་བཀག་གོ །དབྦ་སེ་ན་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་རོལ་དུ་བསྡད་དེ། “རྒྱལ་སྲིད་སྤྲོད་དམ། ཡང་ན་གཡུལ་འགྱེད་དམ་” ཞེས་རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུ་ལ་ཕྲིན་བཏང་ངོ་། །རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུས་ “བདག་ལ་གཡུལ་འགྱེད་པ་མེད། རྒྱལ་སྲིད་ལོངས་ཤིག་” ཅེས་ལན་བཏང་ངོ་། །ཡང་བསྐྱར་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ “ལྷ། བདག་ཅག་གིས་ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག་ཏུ་མི་སྟེར། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་རོལ་ཉིད་དུ་ཁོ་བརྡུངས་ཏེ་བཟུང་བར་བྱའོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །རྒྱལ་པོས་སྔར་བཞིན་དུ་བཀག་ནས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་རྣམས་ཕྱེ་རུ་བཅུག་སྟེ། ཁང་བཟང་གི་དབུས་སུ་ཁྲི་ལ་བཞུགས་སོ། །དབྦ་སེ་ན་དཔུང་དང་བཞོན་པ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཞུགས་ནས། ཕྱིར་རྒོལ་བ་གཅིག་ཀྱང་མ་མཐོང་བར་རྒྱལ་སྲིད་ཐམས་ཅད་ལག་ཏུ་བླངས་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་སོང་ནས་ཁང་བཟང་ལ་འཛེགས་ཏེ། ཉེས་པ་མེད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཟུང་དུ་བཅུག་ནས་ས་དོང་དུ་བཅུག་གོ །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། ‘‘ทพฺพเสโน อุปคนฺตฺวา, อจฺฉินฺทนฺโต ปุรํ มม. “དབྦ་སེ་ན་ཉེ་བར་འོངས་ནས། བདག་གི་གྲོང་ཁྱེར་འཕྲོག་པར་བྱེད། ๑๑๗. ༡༡༧. ‘‘ราชูปชีเว นิคเม, สพลฏฺเฐ สรฏฺฐเก; สพฺพํ หตฺถคตํ กตฺวา, กาสุยา นิขณี มม’’นฺติ. “རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་དང་གྲོང་རྡལ་རྣམས་དང་། དམག་དཔུང་དང་བཅས་པའི་ཡུལ་འཁོར་དང་བཅས་པ། ཐམས་ཅད་ལག་ཏུ་བླངས་ནས། བདག་ནི་ས་དོང་དུ་བཅུག་གོ་” ཞེས་སོ། ། ตตฺถ ราชูปชีเวติ อมจฺจปาริสชฺชพฺราหฺมณคหปติอาทิเก ราชานํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺเต. นิคเมติ เนคเม. สพลฏฺเฐติ เสนาปริยาปนฺนตาย พเล ติฏฺฐนฺตีติ พลฏฺฐา, หตฺถาโรหาทโย, พลฏฺเฐหิ สหาติ สพลฏฺเฐ. สรฏฺฐเกติ สชนปเท, ราชูปชีเว นิคเม จ อญฺญญฺจ สพฺพํ หตฺถคตํ กตฺวา. กาสุยา นิขณี มมนฺติ สพลวาหนํ สกลํ มม รชฺชํ คเหตฺวา มมฺปิ คลปฺปมาเณ อาวาเฏ นิขณาเปสิ. ชาตเกปิ – དེ་ལ་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་ཞེས་པ་ནི། བློན་པོ་དང་། འཁོར་དང་། བྲམ་ཟེ་དང་། ཁྱིམ་བདག་ལ་སོགས་པ་རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་རྣམས་སོ། །གྲོང་རྡལ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། གྲོང་རྡལ་གྱི་མི་རྣམས་སོ། །དམག་དཔུང་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི། དམག་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་སྟོབས་ལ་གནས་པས་ན་དམག་མི་སྟེ། གླང་པོ་ཆེ་ལ་ཞོན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཏེ། དམག་མི་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ན་དམག་དཔུང་དང་བཅས་པའོ། །ཡུལ་འཁོར་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཡུལ་གྱི་སྐྱེ་བོ་དང་བཅས་པ་སྟེ། རྒྱལ་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་དང་གྲོང་རྡལ་དང་གཞན་ཐམས་ཅད་ལག་ཏུ་བླངས་ནས་སོ། །བདག་ནི་ས་དོང་དུ་བཅུག་གོ་ཞེས་པ་ནི། དཔུང་དང་བཞོན་པ་དང་བཅས་པའི་བདག་གི་རྒྱལ་སྲིད་མཐའ་དག་བཟུང་ནས། བདག་ཀྱང་མགུལ་པ་ཡན་ཆད་ས་དོང་དུ་བཅུག་གོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྐྱེས་རབས་ལས་ཀྱང་། ‘‘อนุตฺตเร [Pg.257] กามคุเณ สมิทฺเธ, ภุตฺวาน ปุพฺเพ วสิ เอกราชา; โส ทานิ ทุคฺเค นรกมฺหิ ขิตฺโต, นปฺปชฺชเห วณฺณพลํ ปุราณ’’นฺติ. (ชา. ๑.๔.๙) – “སྔོན་ཆད་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་བླ་ན་མེད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལོངས་སྤྱད་དེ་གནས་པའི་རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུ་དེ། དེང་སང་ས་དོང་གི་གནས་སུ་བཅུག་ཀྱང་། སྔོན་གྱི་མདོག་དང་སྟོབས་མ་ཉམས་སོ་” ཞེས་ (སྐྱེས་རབས། ༡.༤.༩) གསུངས་སོ། ། อาวาเฏ ขิตฺตภาโว อาคโต. ชาตกฏฺฐกถายํ (ชา. อฏฺฐ. ๓.๔.๙) ปน ‘‘สิกฺกาย ปกฺขิปาเปตฺวา อุตฺตรุมฺมาเร เหฏฺฐาสีสกํ โอลมฺเพสี’’ติ วุตฺตํ. ས་དོང་དུ་བཅུག་པའི་ཚུལ་འདི་ལྟར་འབྱུང་ལ། སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ (སྐྱེས་རབས་འགྲེལ་པ། ༣.༤.༩) ལས་ནི། “དྲ་བའི་ནང་དུ་བཅུག་ནས་སྒོ་ཐེམ་སྟེང་མ་ལ་མགོ་མཇུག་བཟློག་སྟེ་དཔྱངས་སོ་” ཞེས་བཤད་དོ། ། มหาสตฺโต โจรราชานํ อารพฺภ เมตฺตํ ภาเวตฺวา กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ฌานาภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา กาสุโต อุคฺคนฺตฺวา อากาเส ปลฺลงฺเกน นิสีทิ. เตน วุตฺตํ – སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཇག་པའི་རྒྱལ་པོ་ལ་དམིགས་ཏེ་བྱམས་པ་བསྒོམས་ཤིང་། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྦྱོར་བ་བྱས་ནས་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་རྣམས་བསྐྱེད་དེ། ས་དོང་ནས་ནམ་མཁར་འཕགས་ཏེ་སྐྱིལ་ཀྲུང་གིས་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། ๑๑๘. ༡༡༨. ‘‘อมจฺจมณฺฑลํ รชฺชํ, ผีตํ อนฺเตปุรํ มม; อจฺฉินฺทิตฺวาน คหิตํ, ปิยปุตฺตํว ปสฺสห’’นฺติ. “བདག་གི་བློན་པོའི་ཚོགས་དང་རྒྱལ་སྲིད་དང་། རྒྱས་པའི་བཙུན་མོའི་འཁོར་རྣམས་ནི། འཕྲོག་པར་བྱས་ཏེ་བཟུང་ཡང་། བདག་གིས་རང་གི་བུ་གཅེས་པ་བཞིན་དུ་བལྟས་སོ་” ཞེས་སོ། ། ตตฺถ อมจฺจมณฺฑลนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ราชกิจฺเจ รญฺญา อมา สห วตฺตนฺตีติ อมจฺจา, สทฺธึ วา เตสํ มณฺฑลํ สมูหํ. ผีตนฺติ พลวาหเนน นครชนปทาทีหิ สมิทฺธํ รชฺชํ. อิตฺถาคารทาสิทาสปริชเนหิ เจว วตฺถาภรณาทิอุปโภคูปกรเณหิ จ สมิทฺธํ มม อนฺเตปุรญฺจ อจฺฉินฺทิตฺวา คหิตกํ คณฺหนฺตํ อมิตฺตราชานํ ยาย อตฺตโน ปิยปุตฺตํว ปสฺสึ อหํ, ตาย เอวํภูตาย เมตฺตาย เม สโม สกลโลเก นตฺถิ, ตสฺมา เอวํภูตา เอสา เม เมตฺตาปารมี ปรมตฺถปารมิภาวํ ปตฺตาติ อธิปฺปาโย. དེ་ལ་བློན་པོའི་ཚོགས་ཞེས་པ་ནི། རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བྱེད་པས་ན་བློན་པོ་སྟེ། ཡང་ན་དེ་དག་གི་ཚོགས་སམ་འདུས་པའོ། །རྒྱས་པ་ཞེས་པ་ནི། དཔུང་དང་བཞོན་པ་དང་གྲོང་ཁྱེར་དང་ཡུལ་འཁོར་ལ་སོགས་པས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱལ་སྲིད་དོ། །བཙུན་མོ་དང་བྲན་ཕོ་བྲན་མོ་དང་འཁོར་གཡོག་རྣམས་དང་། གོས་དང་རྒྱན་ལ་སོགས་པའི་ཉེར་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཀྱིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བདག་གི་བཙུན་མོའི་འཁོར་ཡང་འཕྲོག་པར་བྱས་ཏེ་བཟུང་བའི་དགྲ་བོའི་རྒྱལ་པོ་ལ། བདག་གིས་རང་གི་བུ་གཅེས་པ་བཞིན་དུ་བལྟས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ། དེ་ལྟ་བུའི་བྱམས་པ་དང་མཚུངས་པ་བདག་ལ་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ན་མེད་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ལྟ་བུའི་བདག་གི་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་འདི་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། เอวํ ปน มหาสตฺเต ตํ โจรราชานํ อารพฺภ เมตฺตํ ผริตฺวา อากาเส ปลฺลงฺเกน นิสินฺเน ตสฺส สรีเร ทาโห อุปฺปชฺชิ. โส ‘‘ฑยฺหามิ ฑยฺหามี’’ติ ภูมิยํ อปราปรํ ปริวตฺตติ. ‘‘กิเมต’’นฺติ วุตฺเต, มหาราช, ตุมฺเห นิรปราธํ ธมฺมิกราชานํ อาวาเฏ นิขณาปยิตฺถาติ. ‘‘เตน หิ เวเคน คนฺตฺวา ตํ อุทฺธรถา’’ติ อาห. ปุริสา คนฺตฺวา ตํ ราชานํ อากาเส ปลฺลงฺเกน นิสินฺนํ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา ทพฺพเสนสฺส อาโรเจสุํ. โส เวเคน คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ขมาเปตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ รชฺชํ ตุมฺเหว กาเรถ, อหํ โว โจเร ปฏิพาเหสฺสามี’’ติ วตฺวา ตสฺส ทุฏฺฐามจฺจสฺส ราชาณํ กาเรตฺวา ปกฺกามิ. โพธิสตฺโตปิ รชฺชํ อมจฺจานํ นิยฺยาเตตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา มหาชนํ สีลาทิคุเณสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลกปรายโน [Pg.258] อโหสิ. དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཇག་པའི་རྒྱལ་པོ་དེ་ལ་དམིགས་ཏེ་བྱམས་པ་བརྐྱངས་ནས་ནམ་མཁར་སྐྱིལ་ཀྲུང་གིས་བཞུགས་པའི་ཚེ། རྒྱལ་པོ་དེའི་ལུས་ལ་ཚ་བའི་ནད་བྱུང་ངོ་། །ཁོ་ “ཚིག་གོ་ཚིག་གོ་” ཞེས་ས་ལ་ཕར་ཚུར་འགྲེ་ལོག་རྒྱག་གོ །“འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་” ཞེས་དྲིས་པ་ལ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཁྱེད་ཀྱིས་ཉེས་པ་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ས་དོང་དུ་བཅུག་པའི་ཕྱིར་རོ་” ཞེས་སྨྲས་སོ། །“འོ་ན་མྱུར་དུ་སོང་སྟེ་ཁོང་ཕྱིར་ཐོན་ཅིག་” ཅེས་སྨྲས་སོ། །མི་རྣམས་སོང་སྟེ་རྒྱལ་པོ་དེ་ནམ་མཁར་སྐྱིལ་ཀྲུང་གིས་བཞུགས་པ་མཐོང་ནས། ཕྱིར་འོངས་ཏེ་དབྦ་སེ་ན་ལ་བསྙད་དོ། །ཁོ་མྱུར་དུ་སོང་སྟེ་ཕྱག་འཚལ་ནས་བཟོད་པར་གསོལ་ཏེ། “ཁྱེད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་ཁྱེད་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱོངས་ཤིག བདག་གིས་ཁྱེད་ཀྱི་ཇག་པ་རྣམས་བཟློག་པར་བྱའོ་” ཞེས་སྨྲས་ཤིང་། བློན་པོ་ངན་པ་དེ་ལ་རྒྱལ་པོའི་ཆད་པ་བཅད་ནས་སོང་ངོ་། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཡང་རྒྱལ་སྲིད་བློན་པོ་རྣམས་ལ་གཏད་དེ། དྲང་སྲོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་བྱས་ནས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བཀོད་དེ། ཚེ་ཟད་པའི་མཐར་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སོང་ངོ་། ། ตทา ทพฺพเสโน อานนฺทตฺเถโร อโหสิ, เอกราชา โลกนาโถ. དེའི་ཚེ་དབྦ་སེ་ན་ནི་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་ཡིན་ལ། རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ཡིན་ནོ། ། ตสฺส ทิวเส ทิวเส ฉสุ ทานสาลาสุ ฉสตสหสฺสวิสฺสชฺชเนน ปจฺจตฺถิกรญฺโญ สกลรชฺชปริจฺจาเคน จ ทานปารมี, นิจฺจสีลอุโปสถกมฺมวเสน ปพฺพชิตสฺส อนวเสสสีลสํวรวเสน จ สีลปารมี, ปพฺพชฺชาวเสน ฌานาธิคมวเสน จ เนกฺขมฺมปารมี, สตฺตานํ หิตาหิตวิจารณวเสน ทานสีลาทิสํวิทหนวเสน จ ปญฺญาปารมี, ทานาทิปุญฺญสมฺภารสฺส อพฺภุสฺสหนวเสน กามวิตกฺกาทิวิโนทนวเสน จ วีริยปารมี, ทุฏฺฐามจฺจสฺส ทพฺพเสนรญฺโญ จ อปราธสหนวเสน ขนฺติปารมี, ยถาปฏิญฺญํ ทานาทินา อวิสํวาทนวเสน จ สจฺจปารมี, ทานาทีนํ อจลสมาทานาธิฏฺฐานวเสน อธิฏฺฐานปารมี, ปจฺจตฺถิเกปิ เอกนฺเตน หิตูปสํหารวเสน เมตฺตาฌานนิพฺพตฺตเนน จ เมตฺตาปารมี, ทุฏฺฐามจฺเจน ทพฺพเสเนน จ กตาปราเธ หิเตสีหิ อตฺตโน อมจฺจาทีหิ นิพฺพตฺติเต อุปกาเร จ อชฺฌุเปกฺขเณน รชฺชสุขปฺปตฺตกาเล ปจฺจตฺถิกรญฺญา นรเก ขิตฺตกาเล สมานจิตฺตตาย จ อุเปกฺขาปารมี เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ – དེའི་ཉིན་རེ་བཞིན་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཚལ་དྲུག་ཏུ་འབུམ་ཕྲག་དྲུག་གཏོང་བ་དང་། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྒྱལ་པོ་ལ་རྒྱལ་སྲིད་མཐའ་དག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། རྟག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་གསོ་སྦྱོང་གི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། མ་ལུས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པའི་དབང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དབང་དང་བསམ་གཏན་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་གནོད་རྣམ་པར་དཔྱོད་པའི་དབང་དང་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བཀོད་པའི་དབང་གིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་དབང་དང་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་བསལ་བའི་དབང་གིས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། བློན་པོ་ངན་པ་དང་རྒྱལ་པོ་དབང་སེན་གྱི་ཉེས་པ་བཟོད་པའི་དབང་གིས་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། ཇི་ལྟར་དམ་བཅས་པ་བཞིན་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པས་མི་བསླུ་བའི་དབང་གིས་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་མི་གཡོ་བར་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་ལྷག་པར་གནས་པའི་དབང་གིས་ལྷག་པར་གནས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། ཕྱིར་རྒོལ་བ་ལའང་གཅིག་ཏུ་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་དབང་དང་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་མངོན་པར་བསྒྲུབས་པའི་དབང་གིས་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། བློན་པོ་ངན་པ་དབང་སེན་གྱིས་བྱས་པའི་ཉེས་པ་དང་། རང་གི་ཕན་འདོད་པའི་བློན་པོ་ལ་སོགས་པས་བསྒྲུབས་པའི་ཕན་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་དང་། རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་བདེ་བ་ཐོབ་པའི་དུས་དང་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྒྱལ་པོས་དམྱལ་བར་བཅུག་པའི་དུས་སུ་སེམས་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘ปนุชฺช ทุกฺเขน สุขํ ชนินฺท, สุเขน วา ทุกฺขมสยฺหสาหิ; อุภยตฺถ สนฺโต อภินิพฺพุตตฺตา, สุเข จ ทุกฺเข จ ภวนฺติ ตุลฺยา’’ติ. (ชา. ๑.๔.๑๒); “མི་ཡི་དབང་པོ་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་བདེ་བ་བསལ་བའམ། །ཡང་ན་བདེ་བས་མི་བཟོད་པའི་སྡུག་བསྔལ་བསལ་ཡང་། །གཉིས་ཀའི་གནས་སུ་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདག་ཉིད་ཅན། །བདེ་བ་དང་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལ་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སོ། ། ยสฺมา ปเนตฺถ เมตฺตาปารมี อติสยวตี, ตสฺมา ตทตฺถทีปนตฺถํ สา เอว ปาฬิ อารุฬฺหา. ตถา อิธ มหาสตฺตสฺส สพฺพสตฺเตสุ โอรสปุตฺเต วิย สมานุกมฺปตาทโย คุณวิเสสา นิทฺธาเรตพฺพาติ. འདིར་གང་གི་ཕྱིར་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལྷག་པར་ཆེ་བས། དེའི་ཕྱིར་དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལུང་དེ་ཉིད་བཀོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདིར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་རང་གི་བུ་བཞིན་དུ་མཉམ་པའི་སྙིང་རྗེ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་གཏན་ལ་དབབ་པར་བྱའོ། ། เอกราชจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. རྒྱལ་པོ་གཅིག་པའི་སྤྱོད་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། เมตฺตาปารมี นิฏฺฐิตา. བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๕. มหาโลมหํสจริยาวณฺณนา ༡༥. སྤུ་ཟིང་བྱེད་པའི་སྤྱོད་པ་ཆེན་པོ་བཤད་པ། ๑๑๙. ปนฺนรสเม [Pg.259] ‘‘สุสาเน เสยฺยํ กปฺเปมี’’ติ เอตฺถายํ อนุปุพฺพิกถา – ༡༡༩. བཅོ་ལྔ་པ་ལ། “དུར་ཁྲོད་དུ་ནི་ཉལ་བར་བྱེད། །”ཅེས་པ་འདིར་གོ་རིམ་གྱི་གཏམ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། มหาสตฺโต หิ ตทา มหติ อุฬารโภเค กุเล นิพฺพตฺติตฺวา วุทฺธิมนฺวาย ทิสาปาโมกฺขสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก ครุวาสํ วสนฺโต สพฺพสิปฺปานํ นิปฺผตฺตึ ปตฺวา กุลฆรํ อาคนฺตฺวา มาตาปิตูนํ อจฺจเยน ญาตเกหิ ‘‘กุฏุมฺพํ สณฺฐเปหี’’ติ ยาจิยมาโนปิ อนิจฺจตามนสิการมุเขน สพฺพภเวสุ อภิวฑฺฒมานสํเวโค กาเย จ อสุภสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ฆราวาสปลิโพธาธิภูตํ กิเลสคหนํ อโนคาเหตฺวาว จิรกาลสมฺปริจิตํ เนกฺขมฺมชฺฌาสยํ อุปพฺรูหยมาโน มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ ปหาย ปพฺพชิตุกาโม หุตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ ปพฺพชิสฺสามิ, คุณสมฺภาวนาปากโฏ ภวิสฺสามี’’ติ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་དེའི་ཚེ་ལོངས་སྤྱོད་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་རིགས་སུ་སྐྱེ་བ་བཟུང་ཞིང་། ནར་སོན་པ་ན་ཕྱོགས་ཀྱི་གཙོ་བོའི་སློབ་དཔོན་གྱི་དྲུང་དུ་བླ་མ་བསྟེན་ནས་བཞུགས་ཏེ། བཟོ་ཡི་གནས་མཐའ་དག་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་ནས་རང་གི་ཁྱིམ་དུ་བྱོན་ཏོ། །ཕ་མ་གཉིས་འདས་པའི་འོག་ཏུ་གཉེན་འབྲེལ་རྣམས་ཀྱིས་ “ཁྱིམ་ཐབ་ཟུངས་ཤིག” ཅེས་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་། མི་རྟག་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྱོ་བ་ལྷག་པར་འཕེལ་ཞིང་། ལུས་ལ་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་ཐོབ་པས། ཁྱིམ་གྱི་གནས་ཀྱི་བར་ཆད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚལ་དུ་མ་ཞུགས་པར། དུས་ཡུན་རིང་པོར་གོམས་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསམ་པ་སྤེལ་བཞིན། ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་འདོད་པར་གྱུར་ནས་སླར་ཡང་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། “གལ་ཏེ་བདག་རབ་ཏུ་བྱུང་ན། ཡོན་ཏན་གྱི་བསྔགས་པ་ཀུན་ཏུ་གྲགས་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སོ། ། โส ลาภสกฺการํ ชิคุจฺฉนฺโต ปพฺพชฺชํ อนุปคนฺตฺวา ‘‘ปโหมิ จาหํ ลาภาลาภาทีสุ นิพฺพิกาโร โหตุ’’นฺติ อตฺตานํ ตกฺเกนฺโต ‘‘วิเสสโต ปรปริภวสหนาทิปฏิปทํ ปูเรนฺโต อุเปกฺขาปารมึ มตฺถกํ ปาเปสฺสามี’’ติ นิวตฺถวตฺเถเนว เคหโต นิกฺขมิตฺวา ปรมสลฺเลขวุตฺติโกปิ อพลพโล อมนฺทมนฺโท วิย ปเรสํ อจิตฺตกรูเปน หีฬิตปริภูโต หุตฺวา คามนิคมราชธานีสุ เอกรตฺติวาเสเนว วิจรติ. ยตฺถ ปน มหนฺตํ ปริภวํ ปฏิลภติ, ตตฺถ จิรมฺปิ วสติ. โส นิวตฺถวตฺเถ ชิณฺเณ ปิโลติกขณฺเฑน ตสฺมิมฺปิ ชิณฺเณ เกนจิ ทินฺนํ อคฺคณฺหนฺโต หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนมตฺเตเนว จรติ. เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล เอกํ นิคมคามํ อคมาสิ. ཁོང་ནི་རྙེད་བཀུར་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་མ་ཞུགས་པར། “བདག་ནི་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་འགྱུར་བ་མེད་པར་བྱེད་ནུས་སོ། །”ཞེས་རང་ཉིད་ལ་བརྟག་དཔྱད་མཛད་དེ། “ཁྱད་པར་དུ་གཞན་གྱི་བརྙས་བཅོས་བཟོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱའོ། །”ཞེས་གྱོན་པའི་གོས་དེ་ཉིད་དང་བཅས་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་སྟེ། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་ཆོས་ལ་གནས་པ་ཡིན་ཡང་། སྟོབས་མེད་པ་དང་བླུན་པོ་ལྟ་བུར་གཞན་གྱིས་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བརྙས་ཤིང་སྨད་པར་གྱུར་ནས། གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་དང་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་རྣམས་སུ་ཞག་གཅིག་རེ་གནས་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱུ་བར་མཛད་དོ། །གང་དུ་བརྙས་བཅོས་ཆེན་པོ་ཐོབ་པ་དེར་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཡང་བཞུགས་སོ། །ཁོང་གི་གྱོན་པའི་གོས་ཟད་པ་ན་རས་ཧྲུལ་གྱིས་བྱས་ཤིང་། དེའང་ཟད་པ་ན་སུས་བྱིན་པའང་མི་ལེན་པར་ངོ་ཚ་བའི་གནས་འགེབས་པ་ཙམ་གྱིས་རྒྱུ་བར་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་དུས་འདས་པ་ན་གྲོང་རྡལ་གྱི་གྲོང་གཅིག་ཏུ་བྱོན་ཏོ། ། ตตฺถ คามทารกา ธุตฺตชาติกา เวธเวรา เกจิ ราชวลฺลภานํ ปุตฺตนตฺตุทาสาทโย จ อุทฺธตา อุนฺนฬา จปลา มุขรา วิกิณฺณวาจา กาเลน กาลํ กีฬาพหุลา วิจรนฺติ. ทุคฺคเต มหลฺลเก ปุริเส จ อิตฺถิโย จ คจฺฉนฺเต ทิสฺวา ภสฺมปุเฏน ปิฏฺฐิยํ อากิรนฺติ, เกตกีปณฺณํ กจฺฉนฺตเร โอลมฺเพนฺติ, เตน วิปฺปกาเรน ปริวตฺเตตฺวา โอโลเกนฺเต ยถาวชฺชกีฬิตํ ทสฺเสตฺวา อุปหสนฺติ. มหาปุริโส ตสฺมึ นิคเม เต เอวํ วิจรนฺเต ธุตฺตทารเก ทิสฺวา ‘‘ลทฺโธ วต ทานิ เม อุเปกฺขาปารมิยา ปริปูรณูปาโย’’ติ [Pg.260] จินฺเตตฺวา ตตฺถ วิหาสิ. ตํ เต ธุตฺตทารกา ปสฺสิตฺวา วิปฺปการํ กาตุํ อารภนฺติ. དེར་གྲོང་གི་བྱིས་པ་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དང་། ཡུགས་ས་མོའི་བུ་དང་། རྒྱལ་པོའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་བུ་དང་ཚ་བོ་དང་བྲན་ལ་སོགས་པ་རྒོད་ཅིང་ཁེངས་པ་ཅན། གཡོ་ཞིང་ཁ་དྲག་པ། ཚིག་གྱ་གྱུ་སྨྲ་བ། དུས་དུས་སུ་རྩེད་མོ་ལ་གཡེང་བཞིན་རྒྱུ་བ་དག་ཡོད་དོ། །ཁོང་ཚོས་སྐྱེ་བོ་ཉམ་ཐག་པ་དང་རྒན་པོ་དང་བུད་མེད་རྣམས་འགྲོ་བ་མཐོང་ཚེ། རྒྱབ་ཏུ་ཐལ་བའི་ཁུག་མ་གཏོར་བ་དང་། མཆན་ཁུང་དུ་ཀེ་ཏ་ཀིའི་ལོ་མ་འཕྱང་བར་བྱེད་ཅིང་། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་ཕྱིར་འཁོར་ནས་བལྟས་ཚེ། སྐྱོན་ལ་རྩེད་མོ་བྱེད་པ་བཞིན་བསྟན་ནས་བརྙས་བཅོས་བྱེད་དོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་གྲོང་རྡལ་དེར་བྱིས་པ་གཡོ་ཅན་དེ་དག་དེ་ལྟར་རྒྱུ་བ་མཐོང་ནས། “ཀྱེ་ཧུད། ད་ནི་བདག་གིས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཐབས་རྙེད་དོ། །”ཞེས་བསམས་ནས་དེར་བཞུགས་སོ། །བྱིས་པ་གཡོ་ཅན་དེ་དག་གིས་ཁོང་མཐོང་ནས་གནོད་པ་བྱེད་པར་བརྩམས་སོ། ། มหาสตฺโต ตํ อสหนฺโต วิย จ เตหิ ภายนฺโต วิย จ อุฏฺฐหิตฺวา คจฺฉติ. เต ตํ อนุพนฺธนฺติ. โส เตหิ อนุพนฺธิยมาโน ‘‘เอตฺถ นตฺถิ โกจิ ปฏิวตฺตา’’ติ สุสานํ คนฺตฺวา อฏฺฐิกํ สีสูปธานํ กตฺวา สยติ. ธุตฺตทารกาปิ ตตฺถ คนฺตฺวา โอฏฺฐุภนาทิกํ นานปฺปการํ วิปฺปการํ กตฺวา ปกฺกมนฺติ. เอวํ เต ทิวเส ทิวเส กโรนฺติ เอว. เย ปน วิญฺญู ปุริสา, เต เอวํ กโรนฺเต ปสฺสนฺติ. เต เต ปฏิพาหิตฺวา ‘‘อยํ มหานุภาโว ตปสฺสี มหาโยคี’’ติ จ ญตฺวา อุฬารํ สกฺการสมฺมานํ กโรนฺติ. มหาสตฺโต ปน สพฺพตฺถ เอกสทิโสว โหติ มชฺฌตฺตภูโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สุสาเน เสยฺยํ กปฺเปมี’’ติอาทิ. སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་དེ་མི་བཟོད་པ་ལྟ་བུ་དང་། ཁོང་ཚོ་ལ་སྐྲག་པ་ལྟ་བུར་ལངས་ཏེ་གཤེགས་སོ། །ཁོང་ཚོས་ཁོང་གི་རྗེས་སུ་དེད་དོ། །ཁོང་ནི་ཁོང་ཚོས་རྗེས་སུ་དེད་པ་ན། “འདིར་ནི་ལན་ལྡོན་པ་སུ་ཡང་མེད།” ཅེས་དུར་ཁྲོད་དུ་བྱོན་ནས། རུས་པ་སྔས་སུ་བྱས་ཏེ་གཟིམས་སོ། །བྱིས་པ་གཡོ་ཅན་དེ་དག་ཀྱང་དེར་སོང་ནས་མཆིལ་མ་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་གནོད་པ་བྱས་ཏེ་སོང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ཁོང་ཚོས་ཉིན་རེ་བཞིན་བྱེད་དོ། །ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་དག་གིས་དེ་ལྟར་བྱེད་པ་མཐོང་ནས། ཁོང་ཚོ་བཟློག་སྟེ། “འདི་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་རྣལ་འབྱོར་པ་ཆེན་པོ་ཞིག་གོ །”ཞེས་ཤེས་ནས་བཀུར་སྟི་དང་རིམ་གྲོ་རྒྱ་ཆེན་པོ་བྱེད་དོ། །འོན་ཀྱང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་གཅིག་མཚུངས་ཉིད་དུ་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དུར་ཁྲོད་དུ་ནི་ཉལ་བར་བྱེད། །”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ สุสาเน เสยฺยํ กปฺเปมิ, ฉวฏฺฐิกํ อุปนิธายาติ อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตกเฬวรโต โสณสิงฺคาลาทีหิ ตหึ ตหึ วิกฺขิตฺเตสุ อฏฺฐิเกสุ เอกํ อฏฺฐิกํ สีสูปธานํ กตฺวา สุจิมฺหิ จ อสุจิมฺหิ จ สมานจิตฺตตาย ตสฺมึ สุสาเน เสยฺยํ กปฺเปมิ, สยามีติ อตฺโถ. คามณฺฑลาติ คามทารกา. รูปํ ทสฺเสนฺตินปฺปกนฺติ ยถาวชฺชกีฬิตาย โอฏฺฐุภนอุปหสนอุมฺมิหนาทีหิ กณฺณโสเต สลากปฺปเวสนาทีหิ จ อติกกฺขฬํ อนปฺปกํ นานปฺปการํ รูปํ วิการํ กโรนฺติ. དེ་ལ་ “དུར་ཁྲོད་དུ་ནི་ཉལ་བར་བྱེད། །རོ་ཡི་རུས་པ་ཉེ་བར་བཞག །”ཅེས་པ་ནི། དུར་ཁྲོད་རློན་པར་བོར་བའི་རོ་ལས་ཁྱི་དང་ཅེ་སྤྱང་ལ་སོགས་པས་ཕྱོགས་སོ་སོར་གཏོར་བའི་རུས་པ་རྣམས་ལས། རུས་པ་གཅིག་སྔས་སུ་བྱས་ཏེ། གཙང་བ་དང་མི་གཙང་བ་ལ་སེམས་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དུར་ཁྲོད་དེར་ཉལ་བར་བྱེད་དེ། གཟིམས་པར་བྱེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“གྲོང་གི་བྱིས་པ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་གྲོང་གི་བྱིས་པ་རྣམས་སོ། །“རྣམ་པ་མང་པོ་སྟོན་པར་བྱེད། །”ཅེས་པ་ནི། སྐྱོན་ལ་རྩེད་མོ་བྱེད་པ་དང་། མཆིལ་མ་འདེབས་པ་དང་། བརྙས་བཅོས་བྱེད་པ་དང་། གཅིན་གཏོར་བ་དང་། རྣ་བའི་བུ་གར་ཤིང་ཐུར་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤིན་ཏུ་གཏུམ་ཞིང་མི་ཉུང་བའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་བྱེད་པའོ། ། ๑๒๐. อปเรติ เตสุ เอว คามทารเกสุ เอกจฺเจ. อุปายนานูปเนนฺตีติ ‘‘อยํ อิเมสุ ปริภววเสน เอวรูปํ วิปฺปการํ กโรนฺเตสุ น กิญฺจิ วิการํ ทสฺเสติ, สมฺมานเน นุ โข กีทิโส’’ติ ปริคฺคณฺหนฺตา วิวิธํ พหุํ คนฺธมาลํ โภชนํ อญฺญานิ จ อุปายนานิ ปณฺณาการานิ อุปเนนฺติ อุปหรนฺติ. อปเรหิ วา เตหิ อนาจารคามทารเกหิ อญฺเญ วิญฺญู มนุสฺสา ‘‘อยํ อิเมสํ เอวํ วิวิธมฺปิ วิปฺปการํ กโรนฺตานํ น กุปฺปติ, อญฺญทตฺถุ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยํเยว เตสุ อุปฏฺฐเปติ, อโห อจฺฉริยปุริโส’’ติ หฏฺฐา ‘‘พหุ วติเมหิ เอตสฺมึ วิปฺปฏิปชฺชนฺเตหิ อปุญฺญํ ปสุต’’นฺติ สํวิคฺคมานสาว หุตฺวา พหุํ คนฺธมาลํ วิวิธํ โภชนํ อญฺญานิ จ อุปายนานิ อุปเนนฺติ อุปหรนฺติ. ༡༢༠. “གཞན་དག་” ཅེས་པ་ནི་གྲོང་གི་བྱིས་པ་དེ་དག་ལས་ཁ་ཅིག་གོ །“སྐྱེས་རྣམས་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད། །”ཅེས་པ་ནི། “འདི་ནི་མི་རྣམས་ཀྱིས་བརྙས་བཅོས་ཀྱི་དབང་གིས་འདི་ལྟ་བུའི་གནོད་པ་བྱེད་ཀྱང་རྣམ་འགྱུར་ཅིའང་མི་སྟོན་ན། བཀུར་སྟི་བྱས་ན་ཇི་ལྟར་འགྱུར་རམ།” ཞེས་ཉམས་སད་པའི་ཕྱིར། སྣ་ཚོགས་ཤིང་མང་བའི་དྲི་དང་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་། བཟའ་བཏུང་དང་། གཞན་ཡང་སྐྱེས་དང་འབུལ་བ་རྣམས་ཉེ་བར་སྒྲུབ་ཅིང་འབུལ་བའོ། །ཡང་ན་གཞན་དག་སྟེ་ཚུལ་མིན་གྱི་བྱིས་པ་དེ་དག་ལས་གཞན་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱིས། “འདི་ནི་འདི་ལྟར་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་གནོད་པ་བྱེད་པ་རྣམས་ལའང་མི་ཁྲོ་བར། གཞན་དུ་ན་བཟོད་པ་དང་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་ཉིད་ཁོང་ཚོ་ལ་བསྐྱེད་པས། ཨོ་ཧོ། ངོ་མཚར་བའི་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གོ །”ཞེས་དགའ་ཞིང་། “ཀྱེ་ཧུད། འདི་དག་གིས་འདི་ལ་ལོག་པར་སྒྲུབ་པས་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་མང་པོ་བསགས་སོ། །”ཞེས་སྐྱོ་བའི་སེམས་དང་ལན་པར་གྱུར་ནས། དྲི་དང་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་མང་པོ་དང་། བཟའ་བཏུང་སྣ་ཚོགས་པ་དང་། གཞན་ཡང་སྐྱེས་རྣམས་ཉེ་བར་སྒྲུབ་ཅིང་འབུལ་བའོ། ། ๑๒๑. เย [Pg.261] เม ทุกฺขํ อุปหรนฺตีติ เย คามทารกา มยฺหํ สรีรทุกฺขํ อุปหรนฺติ อุปเนนฺติ. ‘‘อุปทหนฺตี’’ติปิ ปาโฐ, อุปฺปาเทนฺตีติ อตฺโถ. เย จ เทนฺติ สุขํ มมาติ เย จ วิญฺญู มนุสฺสา มม มยฺหํ สุขํ เทนฺติ, มาลาคนฺธโภชนาทิสุขูปกรเณหิ มม สุขํ อุปหรนฺติ. สพฺเพสํ สมโก โหมีติ กตฺถจิปิ วิการานุปฺปตฺติยา สมานจิตฺตตาย วิวิธานมฺปิ เตสํ ชนานํ สมโก เอกสทิโส โหมิ ภวามิ. ทยา โกโป น วิชฺชตีติ ยสฺมา มยฺหํ อุปการเก เมตฺตจิตฺตตาสงฺขาตา ทยา, อปการเก มโนปโทสสงฺขาโต โกโปปิ น วิชฺชติ, ตสฺมา สพฺเพสํ สมโก โหมีติ ทสฺเสติ. ༡༢༡. “གང་དག་བདག་ལ་སྡུག་བསྔལ་སྒྲུབ། །”ཅེས་པ་ནི། གྲོང་གི་བྱིས་པ་གང་དག་གིས་བདག་གི་ལུས་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་ཅིང་འབྱིན་པའོ། །“ཉེ་བར་འགོད་” ཅེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དེ། སྐྱེད་པར་བྱེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“གང་དག་བདག་ལ་བདེ་བ་སྟེར། །”ཅེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་མི་གང་དག་གིས་བདག་ལ་བདེ་བ་སྟེར་ཞིང་། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་དྲི་དང་བཟའ་བཏུང་ལ་སོགས་པའི་བདེ་བའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཀྱིས་བདག་ལ་བདེ་བ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའོ། །“ཐམས་ཅད་ལ་ནི་མཉམ་པ་ཡིན། །”ཅེས་པ་ནི། གང་དུའང་རྣམ་འགྱུར་མི་སྐྱེ་བར་སེམས་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་མི་སྣ་ཚོགས་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་མཉམ་པ་སྟེ་གཅིག་མཚུངས་སུ་འགྱུར་བའོ། །“ཆགས་དང་སྡང་བ་ཡོད་མ་ཡིན། །”ཅེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་བདག་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ལ་བྱམས་པའི་སེམས་སུ་བགྲང་བའི་ཆགས་པ་དང་། གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་ཡིད་འཁྲུག་པར་བགྲང་བའི་སྡང་བའང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་ལ་མཉམ་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། ། ๑๒๒. อิทานิ ภควา ตทา อุปการีสุ อปการีสุ จ สตฺเตสุ สมุปจิตญาณสมฺภารสฺส อตฺตโน สมานจิตฺตตา วิการาภาโว ยา จ โลกธมฺเมสุ อนุปลิตฺตตา อโหสิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุขทุกฺเข ตุลาภูโต’’ติ โอสานคาถมาห. ༡༢༢. ད་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེའི་ཚེ་ཕན་འདོགས་པ་དང་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་ཉེ་བར་བསགས་པའི་རང་གི་སེམས་མཉམ་པ་ཉིད་དང་རྣམ་འགྱུར་མེད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མ་གོས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བདེ་དང་སྡུག་བསྔལ་སྲང་བཞིན་དུ། །”ཞེས་བྱ་བའི་མཐར་ཐུག་གི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ สุขทุกฺเขติ สุเข จ ทุกฺเข จ. ตุลาภูโตติ สมกํ คหิตตุลา วิย โอนติอุนฺนติอปนตึ วชฺเชตฺวา มชฺฌตฺตภูโต, สุขทุกฺขคฺคหเณเนว เจตฺถ ตํนิมิตฺตภาวโต ลาภาลาภาปิ คหิตาติ เวทิตพฺพํ. ยเสสูติ กิตฺตีสุ. อยเสสูติ นินฺทาสุ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ สุขาทีสุ โลกธมฺเมสุ. อิติ ภควา ตทา สพฺพสตฺเตสุ สพฺพโลกธมฺเมสุ จ อนญฺญสาธารณํ อตฺตโน มชฺฌตฺตภาวํ กิตฺเตตฺวา เตน ตสฺมึ อตฺตภาเว อตฺตโน อุเปกฺขาปารมิยา สิขาปฺปตฺตภาวํ วิภาเวนฺโต ‘‘เอสา เม อุเปกฺขาปารมี’’ติ เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. དེ་ལ་ “བདེ་དང་སྡུག་བསྔལ་” ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ལའོ། །“སྲང་བཞིན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་བཟུང་བའི་སྲང་བཞིན་དུ་དམའ་བ་དང་མཐོ་བ་དང་ཡོ་བ་སྤངས་ཏེ་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པ་སྟེ། བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་འདིར་དེའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པའང་བཟུང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“གྲགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་བསྔགས་པ་ལའོ། །“མ་གྲགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྨད་པ་ལའོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལའོ། །དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེའི་ཚེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་དང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རང་གི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དངོས་པོ་བསྔགས་ནས། དེས་སྐྱེ་བ་དེར་རང་གི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་དངོས་པོ་རྣམ་པར་དབྱེ་བཞིན། “འདི་ནི་བདག་གི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །”ཞེས་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མཛད་དོ། ། อิธาปิ มหาสตฺตสฺส ปฐมํ ทานปารมี นาม วิเสสโต สพฺพวิภวปริจฺจาโค ‘‘เย เกจิ อิมํ สรีรํ คเหตฺวา ยํกิญฺจิ อตฺตโน อิจฺฉิตํ กโรนฺตู’’ติ อนเปกฺขภาเวน อตฺตโน อตฺตภาวปริจฺจาโค จ ทานปารมี, หีนาทิกสฺส สพฺพสฺส อกตฺตพฺพสฺส อกรณํ สีลปารมี, กามสฺสาทวิมุขสฺส เคหโต นิกฺขนฺตสฺส สโต กาเย อสุภสญฺญานุพฺรูหนา เนกฺขมฺมปารมี, สมฺโพธิสมฺภารานํ อุปการธมฺมปริคฺคหเณ ตปฺปฏิปกฺขปฺปหาเน จ โกสลฺลํ อวิปรีตโต ธมฺมสภาวจินฺตนา จ ปญฺญาปารมี, กามวิตกฺกาทิวิโนทนํ ทุกฺขาธิวาสนวีริยญฺจ วีริยปารมี, สพฺพาปิ อธิวาสนขนฺติ ขนฺติปารมี, วจีสจฺจํ สมาทานาวิสํวาทเนน วิรติสจฺจญฺจ สจฺจปารมี[Pg.262], อนวชฺชธมฺเม อจลสมาทานาธิฏฺฐานํ อธิฏฺฐานปารมี, อโนธิโส สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตานุทฺทยภาโว เมตฺตาปารมี, อุเปกฺขาปารมี ปนสฺส ยถาวุตฺตวเสเนว เวทิตพฺพาติ ทส ปารมิโย ลพฺภนฺติ. อุเปกฺขาปารมี เจตฺถ อติสยวตีติ กตฺวา สาเยว เทสนํ อารุฬฺหา. ตถา อิธ มหาสตฺตสฺส มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ มหนฺตญฺจ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหาภินิกฺขมนสทิสํ เคหโต นิกฺขมนํ, ตถา นิกฺขมิตฺวา ลาภสกฺการํ ชิคุจฺฉโต ปเรสํ สมฺภาวนํ ปริหริตุกามสฺส ปพฺพชฺชาลิงฺคํ อคฺคเหตฺวา จิตฺเตเนว อนวเสสํ ปพฺพชฺชาคุเณ อธิฏฺฐหิตฺวา ปรมสุขวิหาโร, ปรมปฺปิจฺฉตา, ปวิเวกาภิรติ, อุเปกฺขณาธิปฺปาเยน อตฺตโน กายชีวิตนิรเปกฺขา, ปเรหิ อตฺตโน อุปริ กตวิปฺปการาธิวาสนํ, อุกฺกํสคตสลฺเลขวุตฺติ, โพธิสมฺภารปฏิปกฺขานํ กิเลสานํ ตนุภาเวน ขีณาสวานํ วิย ปเรสํ อุปการาปกาเรสุ นิพฺพิการภาวเหตุภูเตน สพฺพตฺถ มชฺฌตฺตภาเวน สมุฏฺฐาปิโต โลกธมฺเมหิ อนุปเลโป, สพฺพปารมีนํ มุทฺธภูตาย อุเปกฺขาปารมิยา สิขาปฺปตฺตีติ เอวมาทโย คุณานุภาวา วิภาเวตพฺพาติ. འདིར་ཡང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཐོག་མར་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། “གང་སུ་ཞིག་གིས་ལུས་འདི་བཟུང་ནས་རང་ཉིད་འདོད་པ་གང་ཡང་རུང་བ་བྱེད་པར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་ལྟོས་པ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་རང་གི་ལུས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །དམན་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་མི་བྱེད་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །འདོད་པའི་རོ་མྱོང་བ་ལ་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་ཏེ་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་ཞིང་དྲན་པ་དང་ལྡན་པས་ལུས་ལ་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་གོམས་པར་བྱེད་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཕན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་དང་། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྤོང་བ་ལ་མཁས་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་མ་ནོར་བར་བསམ་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་སེལ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་དང་ལེན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །དང་ལེན་པའི་བཟོད་པ་ཐམས་ཅད་ནི་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ངག་གི་བདེན་པ་དང་། ཁས་བླངས་པ་མི་བསླུ་བའི་སྒོ་ནས་སྤོང་བའི་བདེན་པ་ནི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་ལ་མི་གཡོ་བར་ཁས་བླངས་ཏེ་སྨོན་པ་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བྱེ་བྲག་མེད་པར་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེའི་རང་བཞིན་ནི་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་འདིར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས་དེ་ཉིད་བསྟན་པ་ལ་བཀོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདིར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་དང་། གཉེན་འཁོར་ཆེན་པོ་སྤངས་ཏེ་མངོན་པར་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་དང་འདྲ་བར་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་བ་དང་། དེ་ལྟར་བྱུང་ནས་རྙེད་བཀུར་ལ་སྐྱུག་བྲོ་ཞིང་གཞན་གྱི་བཀུར་སྟི་སྤོང་བར་འདོད་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་རྟགས་མ་བཟུང་བར། སེམས་ཉིད་ཀྱིས་མ་ལུས་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཡོན་ཏན་ལ་གནས་ཏེ་མཆོག་ཏུ་བདེ་བར་གནས་པ་དང་། འདོད་པ་ཆུང་བའི་མཆོག་དང་། དབེན་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བསམ་པས་རང་གི་ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པ་དང་། གཞན་གྱིས་རང་ལ་གནོད་པ་བྱས་པ་དང་ལེན་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྐྱོན་སྤོང་བའི་སྤྱོད་པ་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྲབ་པར་བྱས་པས་ཟག་པ་ཟད་པ་བཞིན་དུ། གཞན་གྱི་ཕན་གནོད་ལ་འགྱུར་བ་མེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཐམས་ཅད་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མ་གོས་པ་དང་། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩེ་མོར་གྱུར་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཐུ་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། ། มหาโลมหํสจริยาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་ཆེན་པོའི་སྤྱོད་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། อุเปกฺขาปารมี นิฏฺฐิตา. བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྫོགས་སོ། ། ตติยวคฺคสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. སྐབས་གསུམ་པའི་དོན་འགྲེལ་རྫོགས་སོ། ། อุทฺทานคาถาวณฺณนา སྡོམ་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད། ‘‘ยุธญฺชโย’’ติอาทิกา อุทฺทานคาถา. ตตฺถ ภิเสนาติ ภิสาปเทเสน มหากญฺจนจริยํ (จริยา. ๓.๓๔ อาทโย) ทสฺเสติ. โสณนนฺโทติ อิมินา โสณปณฺฑิตจริยํ (จริยา. ๓.๔๒ อาทโย ) ทสฺเสติ. ตถา มูคปกฺโขติ มูคปกฺขาปเทเสน เตมิยปณฺฑิตจริยํ (จริยา. ๓.๔๘ อาทโย) ทสฺเสติ. อุเปกฺขาปารมิสีเสน มหาโลมหํสจริยํ (จริยา. ๓.๑๑๙ อาทโย) ทสฺเสติ. อาสิ อิติ วุฏฺฐํ มเหสินาติ ยถา, สาริปุตฺต, ตุยฺหํ เอตรหิ เทสิตํ, อิติ เอวํ อิมินา วิธาเนน มหนฺตานํ ทานปารมิอาทีนํ โพธิสมฺภารานํ เอสนโต มเหสินา ตทา โพธิสตฺตภูเตน มยา วุฏฺฐํ จิณฺณํ จริตํ ปฏิปนฺนํ อาสิ อโหสีติ อตฺโถ[Pg.263]. อิทานิ ปารมิปริปูรณวเสน จิรกาลปฺปวตฺติตํ อิธ วุตฺตํ อวุตฺตญฺจ อตฺตโน ทุกฺกรกิริยํ เอกชฺฌํ กตฺวา ยทตฺถํ สา ปวตฺติตา, ตญฺจ สงฺเขเปเนว ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ พหุพฺพิธ’’นฺติ คาถมาห. “གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྡོམ་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ། །དེ་ལ་ “པད་རྩས” ཞེས་བྱ་བ་ནི་པད་རྩའི་སྒོ་ནས་གསེར་ཆེན་པོའི་སྤྱོད་པ་སྟོན་ཏོ། །“གསེར་ལྡན” ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་མཁས་པ་གསེར་ལྡན་གྱི་སྤྱོད་པ་སྟོན་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “ལྐུགས་པའི་ཕྱོགས” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྐུགས་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་མཁས་པ་ཏེ་མི་ཡའི་སྤྱོད་པ་སྟོན་ཏོ། །བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་དབུ་ཡིས་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་ཆེན་པོའི་སྤྱོད་པ་སྟོན་ཏོ། །“དྲང་སྲོང་ཆེན་པོས་གསུངས་པ་ཡིན” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཤཱ་རིའི་བུ་ཇི་ལྟར་ཁྱོད་ལ་ད་ལྟ་བསྟན་པ་བཞིན། འདི་ལྟར་ཚུལ་འདིས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཚོལ་བར་བྱེད་པའི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ། དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པའི་བདག་གིས་སྤྱད་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་ཞུགས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ད་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་ཡུན་རིང་པོར་གནས་པ་འདིར་བཤད་པ་དང་མ་བཤད་པའི་རང་གི་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས། གང་གི་ཕྱིར་དེ་སྤྱད་པ་དེ་ཉིད་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལྟར་རྣམ་པ་མང་པོ” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ เอวนฺติ อิมินา วุตฺตนเยน. พหุพฺพิธํ ทุกฺขนฺติ อกิตฺติปณฺฑิตาทิกาเล การปณฺณาทิอาหารตาย ตญฺจ ยาจกสฺส ทตฺวา อาหารูปจฺเฉทาทินา จ พหุวิธํ นานปฺปการํ ทุกฺขํ. ตถา กุรุราชาทิกาเล สกฺกสมฺปตฺติสทิสา สมฺปตฺตี จ พหุพฺพิธา. ภวาภเวติ ขุทฺทเก เจว มหนฺเต จ ภเว. ภวาภเว วา วุทฺธิหานิโย อนุภวิตฺวา พหุวิเธหิ ทุกฺเขหิ อวิหญฺญมาโน พหุวิธาหิ จ สมฺปตฺตีหิ อนากฑฺฒิยมาโน ปารมิปริปูรณปสุโต เอว หุตฺวา ตทนุรูปํ ปฏิปตฺตึ ปฏิปนฺโน อุตฺตมํ อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, อธิคโตสฺมีติ อตฺโถ. དེ་ལ་ “དེ་ལྟར” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་འདིས། །“རྣམ་པ་མང་པོའི་སྡུག་བསྔལ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཁས་པ་ཀུན་དགའ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་ལོ་མ་ལ་སོགས་པའི་ཟས་སུ་བྱས་པ་དང་། དེ་ཡང་སློང་བ་པོ་ལ་བྱིན་ནས་ཟས་ཆད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་མང་པོ་སྣ་ཚོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཀུ་རུའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་འབྱོར་པ་དང་འདྲ་བའི་འབྱོར་པ་རྣམ་པ་མང་པོའོ། །“སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་མིན་པར” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆུང་བ་དང་ཆེན་པོའི་སྲིད་པ་ལའོ། །ཡང་ན་སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་མིན་པ་ལ་འཕེལ་འགྲིབ་མྱོང་ཞིང་། རྣམ་པ་མང་པོའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མ་གནོད་པར། རྣམ་པ་མང་པོའི་འབྱོར་པས་མ་བཀྲི་བར། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་བརྩོན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། དེ་དང་མཐུན་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་ཞུགས་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་བླ་ན་མེད་པའི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་ཅིང་རྟོགས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། อิทานิ ยาสํ ปารมีนํ ปริปูรณตฺถํ เอสา ทุกฺกรจริยา จิรํ ปวตฺติตา, ตาสํ อนวเสสโต ปริปุณฺณภาวํ เตน จ ปตฺตพฺพผลสฺส อตฺตนา อธิคตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทตฺวา ทาตพฺพกํ ทานํ, สีลํ ปูเรตฺวา อเสสโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ད་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གང་དག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་འདི་ཡུན་རིང་པོར་སྤྱད་པ་དེ་དག་མ་ལུས་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དངོས་པོ་དང་། དེས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་རང་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས། ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ལུས་པར་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ตตฺถ ทตฺวา ทาตพฺพกํ ทานนฺติ ตทา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตุํ อคฺคยานปฏิปทํ ปฏิปนฺเนน มหาโพธิสตฺเตน ทาตพฺพํ เทยฺยธมฺมํ พาหิรํ รชฺชาทึ อพฺภนฺตรํ อตฺตปริจฺจาโคติ ปญฺจ มหาปริจฺจาคปริโยสานํ ทานปารมิทานอุปปารมิทานปรมตฺถปารมิปฺปเภทํ ทานํ อนวเสสโต สมฺปาเทตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถ อกิตฺติพฺราหฺมณกาเล (จริยา. ๑.๑ อาทโย; ชา. ๑.๑๓.๘๓ อาทโย) สงฺขพฺราหฺมณกาเลติ (จริยา. ๑.๑๑ อาทโย; ชา. ๑.๑๐.๓๙ อาทโย) เอวมาทีสุ อิธ อาคเตสุ อนาคเตสุ จ วิสยฺหเสฏฺฐิกาเล (ชา. ๑.๔.๑๕๗ อาทโย) เวลามกาเลติ (อ. นิ. ๙.๒๐) เอวมาทีสุปิ ทานปารมิยา มหาปุริสสฺส ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส สสปณฺฑิตกาเล – དེ་ལ་ “སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས” ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེའི་ཚེ་བླ་ན་མེད་པའི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར། ཐེག་པ་མཆོག་གི་ལམ་ལ་ཞུགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཕྱི་རོལ་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་ལ་སོགས་པ་དང་། ནང་གི་རང་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔའི་མཐར་ཐུག་པའི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། སྦྱིན་པའི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། སྦྱིན་པའི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྦྱིན་པ་མ་ལུས་པར་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །དེ་ལ་བྲམ་ཟེ་ཀུན་དགའི་དུས་དང་། བྲམ་ཟེ་དུང་གི་དུས་ལ་སོགས་པ་འདིར་འབྱུང་བ་དང་མ་བྱུང་བ་རྣམས་དང་། ཚོང་དཔོན་དབང་ལྡན་གྱི་དུས་དང་། བྲམ་ཟེ་བེ་ལཱ་མའི་དུས་ལ་སོགས་པ་དག་ཏུ་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་ནི་མེད་དོ། །གཏན་དུ་ནི་ཁོང་གི་རི་བོང་མཁས་པའི་དུས་སུ། ‘‘ภิกฺขาย อุปคตํ ทิสฺวา, สกตฺตานํ ปริจฺจชึ; ทาเนน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม ทานปารมี’’ติ. (จริยา. ๑. ตสฺสุทฺทาน) – “སློང་མོར་ལྷགས་པ་མཐོང་བའི་ཚེ། །རང་གི་ལུས་ཉིད་ཡོངས་སུ་བཏང་། །བདག་གི་སྦྱིན་དང་མཚུངས་པ་མེད། །འདི་ནི་བདག་གི་སྦྱིན་པའི་ཕར” ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། เอวํ [Pg.264] อตฺตปริจฺจาคํ กโรนฺตสฺส ทานปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. อิตเรสุ ปน ยถารหํ ปารมิอุปปารมิโย เวทิตพฺพา. དེ་ལྟར་རང་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་བྱེད་པ་ལ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ། །གཞན་དག་ལ་ནི་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། สีลํ ปูเรตฺวา อเสสโตติ ตถา อนวเสสโต กายิโก สํวโร, วาจสิโก สํวโร, กายิกวาจสิโก สํวโร, อินฺทฺริยสํวโร, โภชเน มตฺตญฺญุตา, สุวิสุทฺธาชีวตาติ เอวมาทิกํ โพธิสตฺตสีลํ สมฺปาเทนฺเตน สีลปารมิสีลอุปปารมิสีลปรมตฺถปารมิปฺปเภทํ ปูเรตพฺพํ สพฺพํ สีลํ ปูเรตฺวา สมฺมเทว สมฺปาเทตฺวา. อิธาปิ สีลวนาคราชกาเล (จริยา. ๒.๑ อาทโย; ชา. ๑.๑.๗๒) จมฺเปยฺยนาคราชกาเลติ (จริยา. ๒.๒๐ อาทโย; ชา. ๑.๑๕.๒๔๐ อาทโย) เอวมาทีสุ อิธ อาคเตสุ, อนาคเตสุ จ มหากปิกาเล (จริยา. ๓.๖๗ อาทโย; ชา. ๑.๗.๘๓ อาทโย; ๑.๑๖.๑๗๘ อาทโย) ฉทฺทนฺตกาเลติ (ชา. ๑.๑๖.๙๗ อาทโย) เอวมาทีสุ มหาสตฺตสฺส สีลปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส สงฺขปาลกาเล – “ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ལུས་པར་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ” ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེ་བཞིན་དུ་མ་ལུས་པར་ལུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། ངག་གི་སྡོམ་པ་དང་། ལུས་ངག་གི་སྡོམ་པ་དང་། དབང་པོའི་སྡོམ་པ་དང་། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་དང་། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་འཚོ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྫོགས་པར་བྱེད་པས། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་བསྲུང་བར་བྱ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཐམས་ཅད་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་ལེགས་པར་གྲུབ་པར་བྱས་ནས། འདིར་ཡང་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ཚུལ་ལྡན་གྱི་དུས་དང་། ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ཙམ་པ་ཀའི་དུས་ལ་སོགས་པ་འདིར་འབྱུང་བ་དང་མ་བྱུང་བ་རྣམས་དང་། སྤྲེའུ་ཆེན་པོའི་དུས་དང་། མཆེ་བ་དྲུག་པའི་དུས་ལ་སོགས་པ་དག་ཏུ་ཡང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་ནི་མེད་དོ། །གཏན་དུ་ནི་ཁོང་གི་དུང་སྐྱོང་གི་དུས་སུ། ‘‘สูเลหิ วินิวิชฺฌนฺเต, โกฏฺฏยนฺเตปิ สตฺติภิ; โภชปุตฺเต น กุปฺปามิ, เอสา เม สีลปารมี’’ติ. (จริยา. ๒.๙๑) – “གསལ་ཤིང་དག་གིས་ཕུག་པ་དང་། །མདུང་ཐུང་དག་གིས་བརྡུངས་བྱས་ཀྱང་། །བྷོ་ཛའི་བུ་ལ་ཁྲོ་མི་བྱེད། །འདི་ནི་བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕར” ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། เอวํ อตฺตปริจฺจาคํ กโรนฺตสฺส สีลปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. อิตเรสุ ปน ยถารหํ ปารมิอุปปารมิโย เวทิตพฺพา. དེ་ལྟར་རང་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་བྱེད་པ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ། །གཞན་དག་ལ་ནི་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། เนกฺขมฺเม ปารมึ คนฺตฺวาติ ตถา ติวิเธปิ มหาภินิกฺขมเน ปารมึ ปรมุกฺกํสํ คนฺตฺวา. ตตฺถ ยุธญฺชยกาเล (จริยา. ๓.๑ อาทโย; ชา. ๑.๑๑.๗๓ อาทโย) โสมนสฺสกุมารกาเลติ (จริยา. ๓.๗ อาทโย; ชา. ๑.๑๕.๒๑๑ อาทโย) เอวมาทีสุ อิธ อาคเตสุ, อนาคเตสุ จ หตฺถิปาลกุมารกาเล (ชา. ๑.๑๕.๓๓๗ อาทโย) มฆเทวกาเลติ (ม. นิ. ๒.๓๐๘ อาทโย; ชา. ๑.๑.๙) เอวมาทีสุ มหารชฺชํ ปหาย เนกฺขมฺมปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส จูฬสุตโสมกาเล – “ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་སོང་སྟེ” ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་གསུམ་པོའི་མངོན་པར་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་ལ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་སོང་སྟེ། དེ་ལ་གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བའི་དུས་དང་། གཞོན་ནུ་ཡིད་བདེའི་དུས་ལ་སོགས་པ་འདིར་འབྱུང་བ་དང་མ་བྱུང་བ་རྣམས་དང་། གཞོན་ནུ་གླང་པོ་སྐྱོང་གི་དུས་དང་། མ་གྷ་དེ་བའི་དུས་ལ་སོགས་པ་དག་ཏུ་ཡང་རྒྱལ་སྲིད་ཆེན་པོ་སྤངས་ཏེ་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་ནི་མེད་དོ། །གཏན་དུ་ནི་ཁོང་གི་ཟླ་བཟང་ཆུང་བའི་དུས་སུ། ‘‘มหารชฺชํ หตฺถคตํ, เขฬปิณฺฑํว ฉฑฺฑยึ; จชโต น โหติ ลคฺคนํ, เอสา เม เนกฺขมฺมปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา; อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา); “རྒྱལ་སྲིད་ཆེན་པོ་ལག་ཏུ་བབས། །མཆིལ་མའི་ཐལ་བ་བཞིན་དུ་བོར། །གཏོང་བའི་ཚེ་ན་ཆགས་པ་མེད། །འདི་ནི་བདག་གི་ངེས་འབྱུང་ཕར” ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། เอวํ นิสฺสงฺคตาย รชฺชํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมนฺตสฺส เนกฺขมฺมปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. อิตเรสุ ปน ยถารหํ ปารมิอุปปารมิโย เวทิตพฺพา. དེ་ལྟར་ཆགས་པ་མེད་པར་རྒྱལ་སྲིད་བོར་ནས་བྱུང་བ་ལ་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ། །གཞན་དག་ལ་ནི་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ปณฺฑิเต [Pg.265] ปริปุจฺฉิตฺวาติ กึ กุสลํ กึ อกุสลํ กึ สาวชฺชํ กึ อนวชฺชนฺติอาทินา กุสลาทิธมฺมวิภาคํ กมฺมกมฺมผลวิภาคํ สตฺตานํ อุปการาวหํ อนวชฺชกมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐานาทึ ปณฺฑิเต สปฺปญฺเญ ปริปุจฺฉิตฺวา. เอเตน ปญฺญาปารมึ ทสฺเสติ. ตตฺถ วิธุรปณฺฑิตกาเล (ชา. ๒.๒๒.๑๓๔๖ อาทโย) มหาโควินฺทปณฺฑิตกาเล (ที. นิ. ๒.๒๙๓ อาทโย; จริยา ๑.๓๗ อาทโย) กุทาลปณฺฑิตกาเล (ชา. ๑.๑.๗๐) อรกปณฺฑิตกาเล (ชา. ๑.๒.๓๗ อาทโย) โพธิปริพฺพาชกกาเล มโหสธปณฺฑิตกาเลติ (ชา. ๒.๒๒.๕๙๐ อาทโย) เอวมาทีสุ ปญฺญาปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส เสนกปณฺฑิตกาเล – “མཁས་པ་རྣམས་ལ་ཡོངས་སུ་དྲིས་ཏེ” ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་ཞིག་དགེ་བ་ཡིན། གང་ཞིག་མི་དགེ་བ་ཡིན། གང་ཞིག་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན། གང་ཞིག་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཡིན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་དབྱེ་དང་། ལས་དང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུའི་རྣམ་དབྱེ་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་སྒྲུབ་པའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་དང་། བཟོའི་གནས་དང་། རིག་པའི་གནས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་ཡོངས་སུ་དྲིས་ཏེ། འདིས་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་མཁས་པ་བི་དྷུ་རའི་དུས་དང་། མཁས་པ་མ་ཧཱ་གོ་བིན་དའི་དུས་དང་། མཁས་པ་ཀུ་དཱ་ལའི་དུས་དང་། མཁས་པ་ཨ་ར་ཀའི་དུས་དང་། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་དུས་དང་། མཁས་པ་སྨན་ཆེན་གྱི་དུས་ལ་སོགས་པ་དག་ཏུ་ཡང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་ནི་མེད་དོ། །གཏན་དུ་ནི་ཁོང་གི་མཁས་པ་སེ་ན་ཀའི་དུས་སུ། ‘‘ปญฺญาย วิจินนฺโตหํ, พฺราหฺมณํ โมจยึ ทุขา; ปญฺญาย เม สโม นตฺถิ, เอสา เม ปญฺญาปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา; อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกฺกถา) – “ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་རྣམ་དཔྱད་དེ། །བྲམ་ཟེ་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བྱས། །བདག་གི་ཤེས་རབ་མཚུངས་པ་མེད། །འདི་ནི་བདག་གི་ཤེས་རབ་ཕར” ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། อนฺโตภสฺตคตํ สปฺปํ ทสฺเสนฺตสฺส ปญฺญาปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. วีริยํ กตฺวาน อุตฺตมนฺติ สมฺมาสมฺโพธึ ปาเปตุํ สมตฺถตาย อุตฺตมํ ปธานํ วีริยนฺติ วิวิธมฺปิ วีริยปารมึ กตฺวา อุปฺปาเทตฺวา. ตตฺถ มหาสีลวราชกาเล (ชา. ๑.๑.๕๑) ปญฺจาวุธกุมารกาเล (ชา. ๑.๑.๕๕) มหาวานรินฺทกาเลติ (ชา. ๑.๑.๕๗) เอวมาทีสุ วีริยปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส มหาชนกกาเล – སྦུད་པའི་ནང་དུ་ཞུགས་པའི་སྦྲུལ་སྟོན་པ་ལྟར། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར། “མཆོག་ཏུ་བརྩོན་འགྲུས་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་བྱེད་ནུས་པའི་ཕྱིར་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བརྩོན་པ་སྟེ་བརྩོན་འགྲུས་ཞེས་བྱ་ལ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བྱས་ཤིང་བསྐྱེད་ནས་སོ།། དེ་ལ་རྒྱལ་པོ་མ་ཧཱ་སཱི་ལཱ་ཝ་ཡི་དུས་དང་། གཞོན་ནུ་མཚོན་ཆ་ལྔ་པའི་དུས་དང་། སྤྲེའུ་དབང་པོ་ཆེན་པོའི་དུས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གི་སྐབས་སུ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་ནི་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་གཅིག་ཏུ་ན་ཁོང་གི་རྒྱལ་པོ་མ་ཧཱ་ཛ་ན་ཀ་ཡི་དུས་སུ། ‘‘อตีรทสฺสี ชลมชฺเฌ, หตา สพฺเพว มานุสา; จิตฺตสฺส อญฺญถา นตฺถิ, เอสา เม วีริยปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา; อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) – “ཆུ་དབུས་མཐའ་ནི་མི་མཐོང་ཞིང་། །མི་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཤི་གྱུར་ཀྱང་། །སེམས་ལ་རྣམ་འགྱུར་གཞན་མེད་པ། །འདི་ནི་ང་ཡི་བརྩོན་འགྲུས་ཕར།།” ཞེས་སོ།། เอวํ มหาสมุทฺทํ ตรนฺตสฺส วีริยปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. དེ་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་བརྒལ་བར་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར། ขนฺติยา ปารมึ คนฺตฺวาติ อธิวาสนขนฺติอาทิ ขนฺติปรมุกฺกํสภาวํ ปาเปนฺโต ขนฺติยา ปารมึ ปรมโกฏึ คนฺตฺวา, ขนฺติปารมึ สมฺปาเทตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถ มหากปิกาเล (จริยา. ๓.๖๗ อาทโย; ชา. ๑.๗.๘๓ อาทโย) มหึสราชกาเล (ชา. ๑.๓.๘๒ อาทโย) รุรุมิคราชกาเล (ชา. ๑.๑๓.๑๑๗ อาทโย) ธมฺมเทวปุตฺตกาเลติ (ชา. ๑.๑๑.๒๖ อาทโย) เอวมาทีสุ ขนฺติปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส ขนฺติวาทิกาเล – “བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་གྱུར་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་དང་དུ་ལེན་པའི་བཟོད་པ་ལ་སོགས་པ་བཟོད་པའི་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་ཅིང་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་ནས། བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་སྤྲེའུ་ཆེན་པོའི་དུས་དང་། མ་ཧེ་རྒྱལ་པོའི་དུས་དང་། རུ་རུ་རི་དྭགས་རྒྱལ་པོའི་དུས་དང་། ཆོས་ཀྱི་ལྷའི་བུའི་དུས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གི་སྐབས་སུ་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་ནི་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་གཅིག་ཏུ་ན་ཁོང་གི་བཟོད་པ་སྨྲ་བའི་དྲང་སྲོང་གི་དུས་སུ། ‘‘อเจตนํ [Pg.266] ว โกฏฺเฏนฺเต, ติณฺเหน ผรสุนา มมํ; กาสิราเช น กุปฺปามิ, เอสา เม ขนฺติปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา; อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) – “སེམས་མེད་བཞིན་དུ་གཅོད་བྱེད་ཅིང་། །རྣོ་བའི་སྟ་རེས་བདག་གཏུབ་ཀྱང་། །ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོར་ཁྲོ་མི་བྱེད། །འདི་ནི་ང་ཡི་བཟོད་པའི་ཕར།།” ཞེས་སོ།། เอวํ อเจตนภาเวน วิย มหาทุกฺขํ อนุภวนฺตสฺส ขนฺติปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. དེ་ལྟར་སེམས་མེད་པ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ལ་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར། กตฺวา ทฬฺหมธิฏฺฐานนฺติ กุสลสมาทานาธิฏฺฐานํ ตสฺส ตสฺส ปารมิสมาทานสฺส ตทุปการกสมาทานสฺส จ อธิฏฺฐานํ ทฬฺหตรํ อสิถิลํ กตฺวา, ตํ ตํ วตสมาทานํ อนิวตฺติภาเวน อธิฏฺฐหิตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถ โชติปาลกาเล (ม. นิ. ๒.๒๘๒ อาทโย) สรภงฺคกาเล (ชา. ๒.๑๗.๕๐ อาทโย) เนมิกาเลติ (จริยา. ๑.๔๐ อาทโย; ชา.๒.๒๒.๔๒๑ อาทโย) เอวมาทีสุ อธิฏฺฐานปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส เตมิยกุมารกาเล – “བརྟན་པོའི་སྨོན་ལམ་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་སྨོན་ལམ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་དང་དེ་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་དང་དེའི་གྲོགས་སུ་གྱུར་པ་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་སྨོན་ལམ་ཤིན་ཏུ་བརྟན་ཞིང་ལྷོད་པ་མེད་པར་བྱས་ཏེ། བརྟུལ་ཞུགས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་དེ་དང་དེ་ལས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་ཁྱེའུ་མེ་སྐྱོང་གི་དུས་དང་། སཱ་ར་བྷངྒ་ཡི་དུས་དང་། ནེ་མི་ཡི་དུས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གི་སྐབས་སུ་སྨོན་ལམ་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་ནི་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་གཅིག་ཏུ་ན་ཁོང་གི་གཞོན་ནུ་ཏེ་མི་ཡ་ཡི་དུས་སུ། ‘‘มาตาปิตา น เม เทสฺสา, อตฺตา เม น จ เทสฺสิโย; สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา วตมธิฏฺฐหิ’’นฺติ. (จริยา. ๓.๖๕) – “ཕ་མ་བདག་ལ་མི་སྡང་ཞིང་། །བདག་ཉིད་ལ་ཡང་སྡང་བ་མེད། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་བདག་ལ་གཅེས། །དེ་ཕྱིར་བརྟུལ་ཞུགས་སྨོན་ལམ་བཏབ།།” ཞེས་སོ།། เอวํ ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา วตํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส อธิฏฺฐานปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. དེ་ལྟར་སྲོག་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ལ་སྨོན་ལམ་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར། สจฺจวาจานุรกฺขิยาติ สจฺจวาจํ อนุรกฺขิตฺวา ชีวิตนฺตราเยปิ อนริยโวหารํ คูถํ วิย ชิคุจฺฉนฺโต ปริหริตฺวา สพฺพโส อวิสํวาทิภาวํ รกฺขิตฺวา. ตตฺถ กปิราชกาเล (จริยา. ๓.๖๗ อาทโย) สจฺจตาปสกาเล มจฺฉราชกาเลติ เอวมาทีสุ สจฺจปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส มหาสุตโสมกาเล – “བདེན་པའི་ཚིག་བསྲུངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པའི་ཚིག་ཡོངས་སུ་བསྲུངས་ཏེ། སྲོག་གི་བར་ཆད་ཡོད་ཀྱང་མི་འཕགས་པའི་ཐ་སྙད་ལ་བཤང་གཅི་བཞིན་དུ་སྐྱུག་བྲོ་བར་བལྟས་ནས་སྤངས་ཏེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མི་བསླུ་བའི་ཉིད་བསྲུངས་ནས་སོ།། དེ་ལ་སྤྲེའུ་རྒྱལ་པོའི་དུས་དང་། བདེན་པའི་དཀའ་ཐུབ་པའི་དུས་དང་། ཉ་རྒྱལ་པོའི་དུས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གི་སྐབས་སུ་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་ནི་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་གཅིག་ཏུ་ན་ཁོང་གི་རྒྱལ་པོ་མ་ཧཱ་སུ་ཏ་སོ་མ་ཡི་དུས་སུ། ‘‘สจฺจวาจํ อนุรกฺขนฺโต, จชิตฺวา มม ชีวิตํ; โมเจสึ เอกสตํ ขตฺติเย, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา; อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) – “བདེན་པའི་ཚིག་ནི་བསྲུང་བྱའི་ཕྱིར། །བདག་གི་སྲོག་ཀྱང་ཡོངས་བཏང་ནས། །རྒྱལ་རིགས་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་ཐར་བྱས། །འདི་ནི་ང་ཡི་བདེན་པའི་ཕར།།” ཞེས་སོ།། เอวํ ชีวิตํ จชิตฺวา สจฺจํ อนุรกฺขนฺตสฺส สจฺจปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. དེ་ལྟར་སྲོག་བཏང་ནས་བདེན་པ་བསྲུང་བར་བྱེད་པ་ལ་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར། เมตฺตาย [Pg.267] ปารมึ คนฺตฺวาติ สพฺพสตฺเตสุ อโนธิโส หิตูปสํหารลกฺขณาย เมตฺตาย ปารมึ ปรมุกฺกํสตํ ปตฺวา. ตตฺถ จูฬธมฺมปาลกาเล (ชา. ๑.๕.๔๔ อาทโย) มหาสีลวราชกาเล (ชา. ๑.๑.๕๑) สามปณฺฑิตกาเลติ (จริยา. ๓.๑๑๑ อาทโย; ชา. ๒.๒๒.๒๙๖ อาทโย) เอวมาทีสุ เมตฺตาปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส สุวณฺณสามกาเล – “བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་གྱུར་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕྱོགས་རིས་མེད་པར་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་ནས། དེ་ལ་ཆོས་སྐྱོང་ཆུང་ངུ་ཡི་དུས་དང་། རྒྱལ་པོ་མ་ཧཱ་སཱི་ལཱ་ཝ་ཡི་དུས་དང་། མཁས་པ་སཱ་མ་ཡི་དུས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གི་སྐབས་སུ་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་ནི་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་གཅིག་ཏུ་ན་ཁོང་གི་གསེར་གྱི་ཤཱ་མའི་དུས་སུ། ‘‘น มํ โกจิ อุตฺตสติ, นปิหํ ภายามิ กสฺสจิ; เมตฺตาพเลนุปตฺถทฺโธ, รมามิ ปวเน ตทา’’ติ. (จริยา. ๓.๑๑๓) – “སུ་ཡང་བདག་ལ་མི་སྐྲག་ཅིང་། །བདག་ཀྱང་སུ་ལའང་འཇིགས་པ་མེད། །བྱམས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་བརྟེན་བྱས་ནས། །དེ་ཚེ་ནགས་ཚལ་ནང་དུ་རྩེ།།” ཞེས་སོ།། เอวํ ชีวิตมฺปิ อโนโลเกตฺวา เมตฺตายนฺตสฺส เมตฺตาปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. དེ་ལྟར་སྲོག་ལའང་མ་བལྟས་པར་བྱམས་པ་སྒོམ་པ་ལ་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར། สมฺมานนาวมานเนติ สกฺกจฺจํ ปูชาสกฺการาทินา สมฺมานเน โอฏฺฐุภนาทินา อวมานเน จ สพฺพตฺถ โลกธมฺเม สมโก สมจิตฺโต นิพฺพิกาโร หุตฺวา อุตฺตมํ อนุตฺตรํ ลพฺพญฺญุตํ อธิคโตสฺมีติ อตฺโถ. ตตฺถ มหาวานรินฺทกาเล (ชา. ๑.๑.๕๗) กาสิราชกาเล เขมพฺราหฺมณกาเล อฏฺฐิเสนปริพฺพาชกกาเลติ (ชา. ๑.๗.๕๔ อาทโย) เอวมาทีสุ อุเปกฺขาปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส มหาโลมหํสกาเล – “བཀུར་སྟི་དང་བརྙས་སྨོད་ལ་”ཞེས་པ་ནི་གུས་པས་མཆོད་ཅིང་བཀུར་བ་ལ་སོགས་པའི་བཀུར་སྟི་དང་། མཆིལ་མ་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པའི་བརྙས་སྨོད་གཉིས་ལ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་མཉམ་པ་དང་། སེམས་མཉམ་པ། རྣམ་འགྱུར་མེད་པར་གྱུར་ཏེ། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་བླ་ན་མེད་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་སྤྲེའུ་དབང་པོ་ཆེན་པོའི་དུས་དང་། ཀཱ་ཤིའི་རྒྱལ་པོའི་དུས་དང་། བྲམ་ཟེ་བདེ་བྱེད་ཀྱི་དུས་དང་། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་ཨཥྚི་སེ་ན་ཡི་དུས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གི་སྐབས་སུ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་སྐྱེ་བའི་ཚད་ནི་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་གཅིག་ཏུ་ན་ཁོང་གི་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་ཆེན་པོ་ཡི་དུས་སུ། ‘‘สุสาเน เสยฺยํ กปฺเปมิ, ฉวฏฺฐิกํ อุปนิธายหํ; คามณฺฑลา อุปาคนฺตฺวา, รูปํ ทสฺเสนฺตินปฺปก’’นฺติ. (จริยา. ๓.๑๑๙) – “དུར་ཁྲོད་དུ་ནི་ཉལ་བྱེད་ཅིང་། །རོ་ཡི་རུས་པ་སྔས་སུ་བྱས། །གྲོང་གི་བྱིས་པ་ཉེ་བར་འོངས་། །རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་གཟུགས་སྟོན་བྱེད།།” ཞེས་སོ།། เอวํ คามทารเกสุ โอฏฺฐุภนาทีหิ เจว มาลาคนฺธูปหาราทีหิ จ สุขทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺเตสุปิ อุเปกฺขํ อนติวตฺตนฺตสฺส อุเปกฺขาปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. อิติ ภควา – དེ་ལྟར་གྲོང་གི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཆིལ་མ་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་སྤོས་ཀྱི་མཆོད་པ་ལ་སོགས་པས་བདེ་སྡུག་བསྐྱེད་པར་བྱེད་ཀྱང་། བཏང་སྙོམས་ལས་མི་འདའ་བ་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བར་གྱུར། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། ‘‘เอวํ พหุพฺพิธํ ทุกฺขํ, สมฺปตฺตี จ พหุพฺพิธา; ภวาภเว อนุภวิตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ. – “དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་རྣམ་མང་དང་། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམ་མང་པོ། །སྲིད་པ་ཆེ་ཆུང་ནང་མྱོང་ནས། །བྱང་ཆུབ་མཆོག་ནི་ཐོབ་པར་གྱུར།།” ཞེས་སོ།། สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตุํ อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป อตฺตนา กตํ ทุกฺกรจริยํ สงฺเขเปเนว วตฺวา ปุน – ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། བསྐལ་པ་བཟང་པོ་འདི་ལ་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྤྱད་པའི་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་རྣམས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་ནས། ཡང་། ‘‘ทตฺวา ทาตพฺพกํ ทานํ, สีลํ ปูเรตฺวา อเสสโต; เนกฺขมฺเม ปารมึ คนฺตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ. “སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་བྱིན། །ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ལུས་ཡོངས་རྫོགས་བྱས། །ངེས་འབྱུང་ཕ་རོལ་ཕྱིན་གྱུར་ཏེ། །བྱང་ཆུབ་མཆོག་ནི་ཐོབ་པར་གྱུར།། ‘‘ปณฺฑิเต [Pg.268] ปริปุจฺฉิตฺวา, วีริยํ กตฺวาน มุตฺตมํ; ขนฺติยา ปารมึ คนฺตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ. “མཁས་པ་རྣམས་ལ་ཡོངས་དྲིས་ཤིང་། །མཆོག་ཏུ་བརྩོན་འགྲུས་བྱས་ནས་ནི། །བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་གྱུར་ཏེ། །བྱང་ཆུབ་མཆོག་ནི་ཐོབ་པར་གྱུར།། ‘‘กตฺวา ทฬฺหมธิฏฺฐานํ, สจฺจวาจานุรกฺขิย; เมตฺตาย ปารมึ คนฺตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ. “བརྟན་པོའི་སྨོན་ལམ་བྱས་ནས་ནི། །བདེན་པའི་ཚིག་ནི་བསྲུངས་བྱས་ཏེ། །བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་གྱུར་ཏེ། །བྱང་ཆུབ་མཆོག་ནི་ཐོབ་པར་གྱུར།། ‘‘ลาภาลาเภ ยสายเส, สมฺมานนาวมานเน; สพฺพตฺถ สมโก หุตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ. – “རྙེད་དང་མ་རྙེད་སྙན་མི་སྙན། །བཀུར་སྟི་དང་ནི་བརྙས་སྨོད་ལ། །ཐམས་ཅད་དུ་ནི་མཉམ་གྱུར་ཏེ། །བྱང་ཆུབ་མཆོག་ནི་ཐོབ་པར་གྱུར།།” ཞེས་སོ།། อตฺตนา สมฺมเทว ปริปูริตา ทส ปารมิโย ทสฺเสติ. རང་ཉིད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་པོ་དག་སྟོན་པར་མཛད་དོ།། ปกิณฺณกกถา སིལ་བུའི་གཏམ། อิมสฺมึ [Pg.269] ปน ฐาเน ฐตฺวา มหาโพธิยานปฏิปตฺติยํ อุสฺสาหชาตานํ กุลปุตฺตานํ โพธิสมฺภาเรสุ นานปฺปการโกสลฺลตฺถํ สพฺพปารมีสุ ปกิณฺณกกถา กเถตพฺพา. གནས་འདིར་གནས་ནས། བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཐེག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་སྤྲོ་བ་སྐྱེས་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་མཁས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སིལ་བུའི་གཏམ་བཤད་པར་བྱའོ།། ตตฺริทํ ปญฺหกมฺมํ – กา ปเนตา ปารมิโย? เกนฏฺเฐน ปารมิโย? กติวิธา เจตา? โก ตาสํ กโม? กานิ ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ? โก ปจฺจโย? โก สํกิเลโส? กึ โวทานํ? โก ปฏิปกฺโข? กา ปฏิปตฺติ? โก วิภาโค? โก สงฺคโห? โก สมฺปาทนูปาโย? กิตฺตเกน กาเลน สมฺปาทนํ? โก อานิสํโส? กึ เจตาสํ ผลนฺติ? དེ་ལ་འདི་ནི་དྲི་བའི་རིམ་པ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་འདི་དག་ནི་གང་དག་ཡིན། དོན་གང་གི་ཕྱིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ། འདི་དག་རྣམ་པ་དུ་ཞིག དེ་དག་གི་གོ་རིམ་གང་། དེ་དག་གི་མཚན་ཉིད་དང་། བྱེད་ལས་དང་། ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཉེ་བའི་རྒྱུ་གང་དག་ཡིན། རྐྱེན་གང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་གང་། རྣམ་པར་བྱང་བ་གང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་གང་། སྒྲུབ་པ་གང་། དབྱེ་བ་གང་། བསྡུ་བ་གང་། སྒྲུབ་པའི་ཐབས་གང་། དུས་ཇི་ཙམ་གྱིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད། ཕན་ཡོན་གང་། འདི་དག་གི་འབྲས་བུ་གང་ཡིན་ཞེ་ན། ตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํ – กา ปเนตา ปารมิโยติ? ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ อนุปหตา กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตา ทานาทโย คุณา ปารมิโย. དེ་ལ་འདི་ནི་ལན་ཏེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་འདི་དག་ནི་གང་དག་ཡིན་ཞེ་ན། སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བས་མ་བཅོམ་ཞིང་། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཡོངས་སུ་ཟིན་པའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དག་ཡིན་ནོ།། เกนฏฺเฐน ปารมิโยติ? ทานสีลาทิคุณวิเสสโยเคน สตฺตุตฺตมตาย ปรมา มหาสตฺตา โพธิสตฺตา, เตสํ ภาโว กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกิริยา. อถ วา ปรตีติ ปรโม, ทานาทิคุณานํ ปูรโก ปาลโก จาติ โพธิสตฺโต, ปรมสฺส อยํ, ปรมสฺส วา ภาโว, กมฺมํ วา ปารมี, ทานาทิกิริยาว. อถ วา ปรํ สตฺตํ อตฺตนิ มวติ พนฺธติ คุณวิเสสโยเคน, ปรํ วา อธิกตรํ มชฺชติ สุชฺฌติ สํกิเลสมลโต, ปรํ วา เสฏฺฐํ นิพฺพานํ วิเสเสน มยติ คจฺฉติ, ปรํ วา โลกํ ปมาณภูเตน ญาณวิเสเสน อิธโลกํ วิย มุนาติ ปริจฺฉินฺทติ, ปรํ วา อติวิย สีลาทิคุณคณํ อตฺตโน สนฺตาเน มิโนติ ปกฺขิปติ, ปรํ วา อตฺตภูตโต ธมฺมกายโต อญฺญํ ปฏิปกฺขํ วา ตทนตฺถกรํ กิเลสโจรคณํ มินาติ หึสตีติ ปรโม, มหาสตฺโต. ปรมสฺส อยนฺติอาทิ วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ. ปาเร วา นิพฺพาเน มชฺชติ สุชฺฌติ สตฺเต จ โสเธติ, ตตฺถ วา สตฺเต มวติ พนฺธติ โยเชติ, ตํ วา มยติ คจฺฉติ คเมติ จ, มุนาติ วา ตํ ยาถาวโต[Pg.270], ตตฺถ วา สตฺเต มิโนติ ปกฺขิปติ, กิเลสารโย วา สตฺตานํ ตตฺถ มินาติ หึสตีติ ปารมี, มหาปุริโส. ตสฺส ภาโว กมฺมํ วา ปารมิตา, ทานาทิกิริยาว. อิมินา นเยน ปารมีสทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพ. དོན་གང་གི་ཕྱིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་ཞེ་ན། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པས་སེམས་ཅན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་མཆོག་སྟེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་སོ།། དེ་དག་གི་ངང་ཚུལ་ལམ་ལས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་མཆོག་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་སྐྱོང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལའོ།། མཆོག་དེའི་འདི་ཉིད་དམ། མཆོག་དེའི་ངང་ཚུལ་ལམ་ལས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་གཞན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་རང་ལ་འཆིང་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་ལས་ལྷག་པར་དག་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་ཚད་མར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་འཇིག་རྟེན་འདི་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་གཞན་ཡང་ཤེས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ལྷག་པར་རང་གི་རྒྱུད་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རང་གི་བདག་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ལས་གཞན་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སམ་དེ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཇག་པའི་ཚོགས་འཇོམས་ཤིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་མཆོག་སྟེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའོ།། མཆོག་དེའི་འདི་ཉིད་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ཡང་ན། ཕ་རོལ་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དག་པར་བྱེད་ཅིང་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་དག་པར་བྱེད་པའམ། དེ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འཆིང་ཞིང་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའམ། དེ་ལ་འགྲོ་ཞིང་བགྲོད་པར་བྱེད་པའམ། དེ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱེད་པའམ། དེ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇུག་པར་བྱེད་པའམ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་རྣམས་དེ་ལ་འཇོམས་ཤིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྟེ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའོ།། དེའི་ངང་ཚུལ་ལམ་ལས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་དེ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། ཚུལ་འདིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་སྒྲའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། กติวิธาติ? สงฺเขปโต ทสวิธา. ตา ปน ปาฬิยํ สรูปโต อาคตาเยว. ยถาห – རྣམ་པ་དུ་ཞེ་ན། མདོར་བསྡུས་ན་རྣམ་པ་བཅུའོ།། དེ་དག་ནི་ལུང་གི་གཞུང་ལས་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དུ་བྱུང་བ་ཉིད་དོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ปฐมํ ทานปารมึ; ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อนุจิณฺณํ มหาปถ’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒.๑๑๖) – “དེ་ཚེ་རྣམ་པར་དཔྱད་པ་ན། །སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་དང་། །སྔོན་གྱི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་རྣམས། །གཤེགས་པའི་ལམ་ཆེན་ཐོག་མར་མཐོང་།།” ཞེས་སོ།། อาทิ. ยถา จาห – ‘‘กติ นุ โข, ภนฺเต, พุทฺธการกา ธมฺมา? ทส โข, สาริปุตฺต, พุทฺธการกา ธมฺมา. กตเม ทส? ทานํ โข, สาริปุตฺต, พุทฺธการโก ธมฺโม, สีลํ, เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา, วีริยํ, ขนฺติ, สจฺจํ, อธิฏฺฐานํ, เมตฺตา, อุเปกฺขา พุทฺธการโก ธมฺโม. อิเม โข, สาริปุตฺต, ทส พุทฺธการกา ธมฺมา’’ติ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวา สุคโต อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา – ལ་སོགས་པའོ།། ཡང་ཇི་སྐད་དུ། “བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས། སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་དུ་ཞིག་མཆིས། ཤཱ་རིའི་བུ། སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་བཅུ་ཡིན་ནོ།། བཅུ་གང་ཞེ་ན། ཤཱ་རིའི་བུ། སྦྱིན་པ་ནི་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་ཡིན། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ངེས་འབྱུང་དང་། ཤེས་རབ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། བཟོད་པ་དང་། བདེན་པ་དང་། སྨོན་ལམ་དང་། བྱམས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ནི་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་ཡིན། ཤཱ་རིའི་བུ། འདི་དག་ནི་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་བཅུ་པོ་དག་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་སྐད་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ།། བདེ་བར་གཤེགས་པས་འདི་སྐད་གསུངས་ནས། སྟོན་པས་ཡང་འདི་སྐད་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ།། ‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญา วีริเยน ปญฺจมํ; ขนฺติ สจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขาติ เต ทสา’’ติ. (พุ. วํ. ๑.๗๖ โถกํ วิสทิสํ); “སྦྱིན་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ངེས་འབྱུང་དང་། །ཤེས་རབ་ལྔ་པ་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད། །བཟོད་དང་བདེན་དང་སྨོན་ལམ་དང་། །བྱམས་དང་བཏང་སྙོམས་བཅུ་པོ་དག།” ཞེས་སོ།། เกจิ ปน ‘‘ฉพฺพิธา’’ติ วทนฺติ. ตํ เอตาสํ สงฺคหวเสน วุตฺตํ. โส ปน สงฺคโห ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. ཁ་ཅིག་ནི་ “རྣམ་པ་དྲུག་” ཅེས་སྨྲའོ།། དེ་ནི་འདི་དག་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་སྟེ། བསྡུ་བ་དེ་ནི་འོག་ནས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། โก ตาสํ กโมติ? เอตฺถ กโมติ เทสนากฺกโม, โส จ ปฐมสมาทานเหตุโก, สมาทานํ ปวิจยเหตุกํ, อิติ ยถา อาทิมฺหิ ปวิจิตา สมาทินฺนา จ, ตถา เทสิตา. ตตฺถ ทานํ สีลสฺส พหูปการํ สุกรญฺจาติ ตํ อาทิมฺหิ วุตฺตํ. ทานํ สีลปริคฺคหิตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสนฺติ ทานานนฺตรํ สีลํ วุตฺตํ. สีลํ เนกฺขมฺมปริคฺคหิตํ, เนกฺขมฺมํ ปญฺญาปริคฺคหิตํ, ปญฺญา วีริยปริคฺคหิตา, วีริยํ ขนฺติปริคฺคหิตํ, ขนฺติ สจฺจปริคฺคหิตา, สจฺจํ อธิฏฺฐานปริคฺคหิตํ, อธิฏฺฐานํ เมตฺตาปริคฺคหิตํ, เมตฺตา [Pg.271] อุเปกฺขาปริคฺคหิตา มหปฺผลา โหติ มหานิสํสาติ เมตฺตานนฺตรมุเปกฺขา วุตฺตา. อุเปกฺขา ปน กรุณาปริคฺคหิตา กรุณา จ อุเปกฺขาปริคฺคหิตาติ เวทิตพฺพา. ‘‘กถํ ปน มหาการุณิกา โพธิสตฺตา สตฺเตสุ อุเปกฺขกา โหนฺตี’’ติ? ‘‘อุเปกฺขิตพฺพยุตฺเตสุ กญฺจิ กาลํ อุเปกฺขกา โหนฺติ, น ปน สพฺพตฺถ สพฺพทา จา’’ติ เกจิ. อปเร ปน – ‘‘น สตฺเตสุ อุเปกฺขกา, สตฺตกเตสุ ปน วิปฺปกาเรสุ อุเปกฺขกา โหนฺตี’’ติ. དེ་དག་གི་གོ་རིམ་ནི་གང་ཞེ་ན། འདིར་གོ་རིམ་ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པའི་གོ་རིམ་སྟེ། དེ་ཡང་ཐོག་མར་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་ཞིང་། ཡང་དག་པར་ལེན་པ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བས། འདི་ལྟར་ཐོག་མར་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཞིང་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་བཞིན་དུ་བསྟན་ཏོ།། དེ་ལ་སྦྱིན་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་ཕན་ཐོགས་ཆེ་ཞིང་བྱ་སླ་བ་ཡིན་པས་ཐོག་མར་གསུངས་སོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཟིན་པའི་སྦྱིན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་ཞིང་ཕན་ཡོན་ཆེ་བ་ཡིན་པས། སྦྱིན་པའི་རྗེས་སུ་ཚུལ་ཁྲིམས་གསུངས་སོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ངེས་འབྱུང་གིས་ཟིན་པ། ངེས་འབྱུང་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཟིན་པ། ཤེས་རབ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ཟིན་པ། བརྩོན་འགྲུས་ནི་བཟོད་པས་ཟིན་པ། བཟོད་པ་ནི་བདེན་པས་ཟིན་པ། བདེན་པ་ནི་ལྷག་པར་གནས་པས་ཟིན་པ། ལྷག་པར་གནས་པ་ནི་བྱམས་པས་ཟིན་པ། བྱམས་པ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་ཟིན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་ཞིང་ཕན་ཡོན་ཆེ་བ་ཡིན་པས། བྱམས་པའི་རྗེས་སུ་བཏང་སྙོམས་གསུངས་སོ།། བཏང་སྙོམས་ནི་སྙིང་རྗེས་ཟིན་པ་དང་། སྙིང་རྗེ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་ཟིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། འོ་ན་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། ཁ་ཅིག་ན་རེ། བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་པར་འོས་པ་རྣམས་ལ་དུས་ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་བཏང་སྙོམས་སུ་མཛད་ཀྱི། ཐམས་ཅད་དུ་དུས་རྟག་ཏུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཟེར། གཞན་དག་ན་རེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་མཛད་པ་མ་ཡིན་གྱི། སེམས་ཅན་གྱིས་བྱས་པའི་གནོད་པ་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་མཛད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཟེར། อปโร นโย – ปจุรชเนสุปิ ปวตฺติยา สพฺพสตฺตสาธารณตฺตา อปฺปผลตฺตา สุกรตฺตา จ อาทิมฺหิ ทานํ วุตฺตํ. สีเลน ทายกปฏิคฺคาหกสุทฺธิโต ปรานุคฺคหํ วตฺวา ปรปีฬานิวตฺติวจนโต กิริยธมฺมํ วตฺวา อกิริยธมฺมวจนโต โภคสมฺปตฺติเหตุํ วตฺวา ภวสมฺปตฺติเหตุวจนโต จ ทานสฺส อนนฺตรํ สีลํ วุตฺตํ. เนกฺขมฺเมน สีลสมฺปตฺติสิทฺธิโต กายวจีสุจริตํ วตฺวา มโนสุจริตวจนโต วิสุทฺธสีลสฺส สุเขเนว ฌานสมิชฺฌนโต กมฺมาปราธปฺปหาเนน ปโยคสุทฺธึ วตฺวา กิเลสาปราธปฺปหาเนน อาสยสุทฺธิวจนโต วีติกฺกมปฺปหาเนน จิตฺตสฺส ปริยุฏฺฐานปฺปหานวจนโต จ สีลสฺส อนนฺตรํ เนกฺขมฺมํ วุตฺตํ. ปญฺญาย เนกฺขมฺมสฺส สิทฺธิปริสุทฺธิโต ฌานาภาเวน ปญฺญาภาววจนโต ‘‘สมาธิปทฏฺฐานา หิ ปญฺญา, ปญฺญาปจฺจุปฏฺฐาโน จ สมาธิ’’. สมถนิมิตฺตํ วตฺวา อุเปกฺขานิมิตฺตวจนโต ปรหิตชฺฌาเนน ปรหิตกรณูปายโกสลฺลวจนโต จ เนกฺขมฺมสฺส อนนฺตรํ ปญฺญา วุตฺตา. วีริยารมฺเภน ปญฺญากิจฺจสิทฺธิโต สตฺตสุญฺญตาธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺตึ วตฺวา สตฺตหิตาย อารมฺภสฺส อจฺฉริยตาวจนโต อุเปกฺขานิมิตฺตํ วตฺวา ปคฺคหนิมิตฺตวจนโต นิสมฺมการิตํ วตฺวา อุฏฺฐานวจนโต จ ‘‘นิสมฺมการิโน หิ อุฏฺฐานํ ผลวิเสสมาวหตี’’ติ ปญฺญาย อนนฺตรํ วีริยํ วุตฺตํ. ལུགས་གཞན་ནི། སྐྱེ་བོ་ཕལ་པོ་ཆེ་ལའང་འཇུག་པ་དང་། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པ་དང་། འབྲས་བུ་ཆུང་བ་དང་། བྱ་སླ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཐོག་མར་སྦྱིན་པ་གསུངས་སོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་སྦྱིན་བདག་དང་ལེན་པ་པོ་གཉིས་ཀ་དག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་ལ་ཕན་འདོགས་པ་གསུངས་ནས་གཞན་ལ་གནོད་པ་ལས་ལྡོག་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། བྱ་བའི་ཆོས་གསུངས་ནས་མི་བྱ་བའི་ཆོས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་གསུངས་ནས་སྐྱེ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན། སྦྱིན་པའི་རྗེས་སུ་ཚུལ་ཁྲིམས་གསུངས་སོ།། ངེས་འབྱུང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ལུས་ངག་གི་ལེགས་སྤྱོད་གསུངས་ནས་ཡིད་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་བདེ་བླག་ཏུ་བསམ་གཏན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ལས་ཀྱི་ཉེས་པ་སྤངས་པས་སྦྱོར་བ་དག་པ་གསུངས་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཉེས་པ་སྤངས་པས་བསམ་པ་དག་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། འཆལ་བར་འཇུག་པ་སྤངས་པས་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་སྤངས་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ངེས་འབྱུང་གསུངས་སོ།། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ངེས་འབྱུང་འགྲུབ་ཅིང་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་དང་། བསམ་གཏན་མེད་པར་ཤེས་རབ་མི་འབྱུང་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ཤེས་རབ་ཡིན་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཡིན་ནོ།། ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་གསུངས་ནས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་མཚན་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་ལ་ཕན་པའི་བསམ་གཏན་གྱིས་གཞན་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་ཐབས་མཁས་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན། ངེས་འབྱུང་གྱི་རྗེས་སུ་ཤེས་རབ་གསུངས་སོ།། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱ་བ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཅན་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་ལ་ངེས་པར་སེམས་པའི་བཟོད་པ་གསུངས་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་དོན་དུ་བརྩོན་པ་རྩོམ་པའི་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་མཚན་མ་གསུངས་ནས་གཟེངས་བསྟོད་པའི་མཚན་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་བྱ་བ་བྱེད་པ་གསུངས་ནས་བརྩོན་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་བྱ་བ་བྱེད་པ་པོའི་བརྩོན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཁྱད་པར་ཅན་འགྲུབ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པས། ཤེས་རབ་ཀྱི་རྗེས་སུ་བརྩོན་འགྲུས་གསུངས་སོ།། วีริเยน ติติกฺขาสิทฺธิโต ‘‘วีริยวา หิ อารทฺธวีริยตฺตา สตฺตสงฺขาเรหิ อุปนีตํ ทุกฺขํ อภิภุยฺย วิหรติ’’. วีริยสฺส ติติกฺขาลงฺการภาวโต ‘‘วีริยวโต หิ ติติกฺขา โสภติ’’. ปคฺคหนิมิตฺตํ วตฺวา สมถนิมิตฺตวจนโต อจฺจารมฺเภน อุทฺธจฺจโทสปฺปหานวจนโต ‘‘ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺติยา หิ อุทฺธจฺจโทโส ปหียติ’’. วีริยวโต สาตจฺจกรณวจนโต ‘‘ขนฺติพหุโล หิ อนุทฺธโต สาตจฺจการี โหติ’’. อปฺปมาทวโต [Pg.272] ปรหิตกิริยารมฺเภ ปจฺจุปการตณฺหาภาววจนโต ‘‘ยาถาวโต ธมฺมนิชฺฌาเน หิ สติ ตณฺหา น โหติ’’. ปรหิตารมฺเภ ปรเมปิ ปรกตทุกฺขสหนตาวจนโต จ วีริยสฺส อนนฺตรํ ขนฺติ วุตฺตา. สจฺเจน ขนฺติยา จิราธิฏฺฐานโต อปการิโน อปการขนฺตึ วตฺวา ตทุปการกรเณ อวิสํวาทวจนโต ขนฺติยา อปวาทวาจาวิกมฺปเนน ภูตวาทิตาย อวิชหนวจนโต สตฺตสุญฺญตาธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺตึ วตฺวา ตทุปพฺรูหิตญาณสจฺจวจนโต จ ขนฺติยา อนนฺตรํ สจฺจํ วุตฺตํ. བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བཟོད་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཏེ། བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་བསྐྱེད་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་གནས་སོ།། བརྩོན་འགྲུས་ནི་བཟོད་པའི་རྒྱན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཏེ། བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ་ལ་བཟོད་པ་མཛེས་སོ།། གཟེངས་བསྟོད་པའི་མཚན་མ་གསུངས་ནས་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷག་པར་བརྩམས་པས་རྒོད་པའི་སྐྱོན་སྤོང་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཆོས་ལ་ངེས་པར་སེམས་པའི་བཟོད་པས་རྒོད་པའི་སྐྱོན་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།། བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། བཟོད་པ་མང་བ་ནི་རྒོད་པ་མེད་ཅིང་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པ་པོ་ཡིན་ནོ།། བག་ཡོད་པ་ལ་གཞན་དོན་བྱེད་པ་རྩོམ་པ་ན་ཕྱིར་ལན་གྱི་ཕན་འདོགས་ལ་སྲེད་པ་མེད་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཆོས་ལ་ངེས་པར་སེམས་པ་ཡོད་ན་སྲེད་པ་མི་འབྱུང་ངོ་།། གཞན་དོན་རྩོམ་པ་ན་མཆོག་ཏུ་གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་སྡུག་བསྔལ་བཟོད་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བཟོད་པ་གསུངས་སོ།། བདེན་པས་བཟོད་པ་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། གནོད་པ་བྱེད་པ་པོ་ལ་གནོད་པ་བཟོད་པ་གསུངས་ནས་དེ་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ལ་མི་བསླུ་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། བཟོད་པ་ལ་སྐུར་འདེབས་ཀྱི་ཚིག་གིས་མི་གཡོ་ཞིང་ཡང་དག་པར་སྨྲ་བ་མི་གཏོང་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཅན་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་ལ་ངེས་པར་སེམས་པའི་བཟོད་པ་གསུངས་ནས་དེས་རྒྱས་པར་བྱས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བདེན་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན། བཟོད་པའི་རྗེས་སུ་བདེན་པ་གསུངས་སོ།། อธิฏฺฐาเนน สจฺจสิทฺธิโต ‘‘อจลาธิฏฺฐานสฺส หิ วิรติ สิชฺฌติ’’. อวิสํวาทิตํ วตฺวา ตตฺถ อจลภาววจนโต ‘‘สจฺจสนฺโธ หิ ทานาทีสุ ปฏิญฺญานุรูปํ นิจฺจโลว ปวตฺตติ’’. ญาณสจฺจํ วตฺวา สมฺภาเรสุ ปวตฺตินิฏฺฐาปนวจนโต ‘‘ยถาภูตญาณวา หิ โพธิสมฺภาเร อธิฏฺฐาติ, เต จ นิฏฺฐาเปติ ปฏิปกฺเขหิ อกมฺปิยภาวโต’’ติ สจฺจสฺส อนนฺตรํ อธิฏฺฐานํ วุตฺตํ. เมตฺตาย ปรหิตกรณสมาทานาธิฏฺฐานสิทฺธิโต อธิฏฺฐานํ วตฺวา หิตูปสํหารวจนโต ‘‘โพธิสมฺภาเร หิ อธิติฏฺฐมาโน เมตฺตาวิหารี โหติ’’. อจลาธิฏฺฐานสฺส สมาทานาวิโกปเนน สมาทานสมฺภวโต จ อธิฏฺฐานสฺส อนนฺตรํ เมตฺตา วุตฺตา. อุเปกฺขาย เมตฺตาวิสุทฺธิโต สตฺเตสุ หิตูปสํหารํ วตฺวา ตทปราเธสุ อุทาสีนตาวจนโต เมตฺตาภาวนํ วตฺวา ตนฺนิสฺสนฺทภาวนาวจนโต หิตกามสตฺเตปิ อุเปกฺขโกติ อจฺฉริยคุณตาวจนโต จ เมตฺตาย อนนฺตรํ อุเปกฺขา วุตฺตาติ เอวเมตาสํ กโม เวทิตพฺโพ. ལྷག་པར་གནས་པས་བདེན་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཏེ། མི་གཡོ་བར་ལྷག་པར་གནས་པ་ལ་སྤོང་བ་འགྲུབ་པོ།། མི་བསླུ་བ་གསུངས་ནས་དེ་ལ་མི་གཡོ་བའི་དངོས་པོ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། བདེན་པའི་དམ་བཅའ་ཅན་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཁས་བླངས་པ་བཞིན་དུ་མི་གཡོ་བར་འཇུག་གོ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བདེན་པ་གསུངས་ནས་ཚོགས་རྣམས་ལ་འཇུག་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ་ལྷག་པར་གནས་ཤིང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར་དེ་དག་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པས། བདེན་པའི་རྗེས་སུ་ལྷག་པར་གནས་པ་གསུངས་སོ།། བྱམས་པས་གཞན་དོན་བྱེད་པར་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷག་པར་གནས་པ་གསུངས་ནས་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ་ལྷག་པར་གནས་པ་ནི་བྱམས་པ་ལ་གནས་པ་ཡིན་ནོ།། མི་གཡོ་བར་ལྷག་པར་གནས་པས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་མི་ཉམས་པར་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ན། ལྷག་པར་གནས་པའི་རྗེས་སུ་བྱམས་པ་གསུངས་སོ།། བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་བྱམས་པ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་གསུངས་ནས་དེ་དག་གི་གནོད་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་གསུངས་ནས་དེའི་རྒྱུ་མཐུན་པ་བསྒོམ་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཕན་པར་འདོད་པའི་སེམས་ཅན་ལ་ཡང་བཏང་སྙོམས་སུ་མཛད་པ་ཞེས་པའི་ངོ་མཚར་བའི་ཡོན་ཏན་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན། བྱམས་པའི་རྗེས་སུ་བཏང་སྙོམས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་དེ་དག་གི་གོ་རིམ་རིག་པར་བྱའོ།། กานิ ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานีติ เอตฺถ อวิเสเสน ตาว สพฺพาปิ ปารมิโย ปรานุคฺคหลกฺขณา, ปเรสํ อุปการกรณรสา, อวิกมฺปนรสา วา, หิเตสิตาปจฺจุปฏฺฐานา, พุทฺธตฺตปจฺจุปฏฺฐานา วา, มหากรุณาปทฏฺฐานา, กรุณูปายโกสลฺลปทฏฺฐานา วา. མཚན་ཉིད་དང་། བྱེད་ལས་དང་། ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཉེ་བའི་རྒྱུ་རྣམས་གང་ཞེ་ན། འདིར་ཐོག་མར་བྱེ་བྲག་མེད་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ནི་གཞན་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་། གཞན་ལ་ཕན་པར་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཡང་ན་མི་གཡོ་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཕན་པར་འདོད་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཡང་ན་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན། ཡང་ན་སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། วิเสเสน ปน ยสฺมา กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตา อตฺตูปกรณปริจฺจาคเจตนา ทานปารมิตา, กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตํ กายวจีสุจริตํ อตฺถโต อกตฺตพฺพวิรติกตฺตพฺพกรณเจตนาทโย จ สีลปารมิตา. กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิโต อาทีนวทสฺสนปุพฺพงฺคโม กามภเวหิ นิกฺขมนจิตฺตุปฺปาโท เนกฺขมฺมปารมิตา, กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิโต ธมฺมานํ สามญฺญวิเสสลกฺขณาวโพโธ ปญฺญาปารมิตา[Pg.273]. กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิโต กายจิตฺเตหิ ปรหิตารมฺโภ วีริยปารมิตา, กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตํ สตฺตสงฺขาราปราธสหนํ อโทสปฺปธาโน ตทาการปฺปวตฺตจิตฺตุปฺปาโท ขนฺติปารมิตา, กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตํ วิรติเจตนาทิเภทํ อวิสํวาทนํ สจฺจปารมิตา, กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตํ อจลสมาทานาธิฏฺฐานํ ตทาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท อธิฏฺฐานปารมิตา, กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิโต โลกสฺส หิตสุขูปสํหาโร อตฺถโต อพฺยาปาโท เมตฺตาปารมิตา, กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตา อนุนยปฏิฆวิทฺธํสนี อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ สตฺตสงฺขาเรสุ สมปฺปวตฺติ อุเปกฺขาปารมิตา. བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་ཅིང་རང་གི་ཡོ་བྱད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་སེམས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་ཅིང་ལུས་ངག་གི་ལེགས་སྤྱོད་དེ། དོན་དུ་མི་བྱ་བ་ལས་ལྡོག་པ་དང་བྱ་བ་བྱེད་པའི་སེམས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་ཅིང་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བས་འདོད་པ་དང་སྲིད་པ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ནི་ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་ཅིང་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱི་དང་རང་གི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་ཅིང་ལུས་དང་སེམས་ཀྱིས་གཞན་དོན་རྩོམ་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་ཅིང་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་གནོད་པ་བཟོད་པ་སྟེ། ཞེ་སྡང་མེད་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་ཅིང་དེའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ནི་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མkhས་པས་ཟིན་ཅིང་སྤོང་བའི་སེམས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་མི་བསླུ་བ་ནི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་ཅིང་མི་གཡོ་བར་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་སྟེ། དེའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ནི་ལྷག་པར་གནས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་ཅིང་འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་སྟེ། དོན་དུ་གནོད་སེམས་མེད་པ་ནི་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་ཅིང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་བ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་མཉམ་པར་འཇུག་པ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། ตสฺมา ปริจฺจาคลกฺขณา ทานปารมี, เทยฺยธมฺเม โลภวิทฺธํสนรสา, อนาสตฺติปจฺจุปฏฺฐานา, ภววิภวสมฺปตฺติปจฺจุปฏฺฐานา วา, ปริจฺจชิตพฺพวตฺถุปทฏฺฐานา. สีลนลกฺขณา สีลปารมี, สมาธานลกฺขณา ปติฏฺฐานลกฺขณา จาติ วุตฺตํ โหติ. ทุสฺสีลฺยวิทฺธํสนรสา, อนวชฺชรสา วา, โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานา, หิโรตฺตปฺปปทฏฺฐานา. กามโต จ ภวโต จ นิกฺขมนลกฺขณา เนกฺขมฺมปารมี, ตทาทีนววิภาวนรสา, ตโต เอว วิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานา, สํเวคปทฏฺฐานา. ยถาสภาวปฏิเวธลกฺขณา ปญฺญาปารมี, อกฺขลิตปฏิเวธลกฺขณา วา กุสลิสฺสาสขิตฺตอุสุปฏิเวโธ วิย, วิสโยภาสนรสา ปทีโป วิย, อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา อรญฺญคตสุเทสิโก วิย, สมาธิปทฏฺฐานา, จตุสจฺจปทฏฺฐานา วา. อุสฺสาหลกฺขณา วีริยปารมี, อุปตฺถมฺภนรสา, อสํสีทนปจฺจุปฏฺฐานา, วีริยารมฺภวตฺถุปทฏฺฐานา, สํเวคปทฏฺฐานา วา. ขมนลกฺขณา ขนฺติปารมี, อิฏฺฐานิฏฺฐสหนรสา, อธิวาสนปจฺจุปฏฺฐานา, อวิโรธปจฺจุปฏฺฐานา วา, ยถาภูตทสฺสนปทฏฺฐานา. อวิสํวาทนลกฺขณา สจฺจปารมี, ยถาสภาววิภาวนรสา, สาธุตาปจฺจุปฏฺฐานา, โสรจฺจปทฏฺฐานา. โพธิสมฺภาเรสุ อธิฏฺฐานลกฺขณา อธิฏฺฐานปารมี, เตสํ ปฏิปกฺขาภิภวนรสา, ตตฺถ อจลตาปจฺจุปฏฺฐานา, โพธิสมฺภารปทฏฺฐานา. หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา เมตฺตาปารมี, หิตูปสํหารรสา, อาฆาตวินยนรสา วา, โสมฺมภาวปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา อุเปกฺขาปารมี, สมภาวทสฺสนรสา, ปฏิฆานุนยวูปสมปจฺจุปฏฺฐานา, กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณปทฏฺฐานา. དེ་ལྟ་བས་ན། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་ཆགས་པ་འཇོམས་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། མ་ཆགས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཡང་ན་སྲིད་པ་དང་འབྱོར་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་གོམས་པར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡང་དག་པར་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དང་གཞི་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཞེས་ཀྱང་བཤད་དོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་འཇོམས་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཡང་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། གཙང་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་འདོད་པ་དང་སྲིད་པ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། དེའི་ཉེས་དམིགས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། དེ་ཉིད་ལས་ཕྱིར་ཕྱོགས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། སྐྱོ་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡང་ན་འཕྱུགས་པ་མེད་པར་རྟོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཏེ་འཕོང་སྐྱེན་པས་འཕངས་པའི་མདའ་རྟོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཡུལ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཏེ་སྒྲོན་མེ་བཞིན་ནོ།། མི་རྨོངས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ཏེ་ནགས་སུ་སོང་བའི་ལམ་རྒྱུས་པ་བཟང་པོ་བཞིན་ནོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན། ཡང་ན་བདེན་པ་བཞིའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་སྤྲོ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རྒྱབ་རྟེན་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། མི་ཞུམ་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་གཞིའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན། ཡང་ན་སྐྱོ་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་བཟོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་བཟོད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། དང་དུ་ལེན་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཡང་ན་མི་འགལ་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་མི་བསླུ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན། རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། བཟང་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ངང་རྒྱུད་འཇམ་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། ལྷག་པར་གནས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ་ལྷག་པར་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། དེ་དག་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། དེ་ལ་མི་གཡོ་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ཕན་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཡང་ན་ཀུན་ནས་གནོད་པ་འཇོམས་པའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཞི་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཡིད་དུ་འོང་བར་མཐོང་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། མཉམ་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་བའི་བྱེད་ལས་ཅན། ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ནོ།། เอตฺถ [Pg.274] จ กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตตา ทานาทีนํ ปริจฺจาคาทิลกฺขณสฺส วิเสสนภาเวน วตฺตพฺพา. กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตานิ หิ ทานาทีนิ โพธิสตฺตสนฺตาเน ปวตฺตานิ ทานาทิปารมิโย นาม โหนฺติ. འདིར་ཡང་སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་པ་ཉིད་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་... སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་པའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། โก ปจฺจโยติ? อภินีหาโร ตาว ปารมีนํ ปจฺจโย. โย หิ อยํ – རྐྱེན་ནི་གང་ཞེ་ན། ཐོག་མར་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན་ཏེ། གང་འདི་ལྟར་ - ‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ; ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา; อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙) – མི་ཉིད་རྟེན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས། །རྒྱུ་དང་སྟོན་པ་མཐོང་བ་དང་། །རབ་ཏུ་བྱུང་དང་ཡོན་ཏན་ལྡན། །ལྷག་པར་བྱ་དང་འདུན་པ་སྟེ། །ཆོས་བརྒྱད་འདུས་པ་ཉིད་ལས་ནི། །མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར། །ཞེས་སོ།། เอวํ วุตฺโต อฏฺฐธมฺมสโมธานสมฺปาทิโต ‘‘ติณฺโณ ตาเรยฺยํ มุตฺโต โมเจยฺยํ ทนฺโต ทเมยฺยํ สนฺโต สเมยฺยํ อสฺสตฺโถ อสฺสาเสยฺยํ ปรินิพฺพุโต ปรินิพฺพาเปยฺยํ สุทฺโธ โสเธยฺยํ พุทฺโธ โพเธยฺย’’นฺติอาทินยปฺปวตฺโต อภินีหาโร. โส อวิเสเสน สพฺพปารมีนํ ปจฺจโย. ตปฺปวตฺติยา หิ อุทฺธํ ปารมีนํ ปวิจยุปฏฺฐานสมาทานาธิฏฺฐานนิปฺผตฺติโย มหาปุริสานํ สมฺภวนฺติ. དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཆོས་བརྒྱད་འདུ་འཛོམས་པ་ལས་གྲུབ་པའི། "བདག་བརྒལ་ནས་གཞན་སྒྲོལ་བར་བྱེད། བདག་གྲོལ་ནས་གཞན་གྲོལ་བར་བྱེད། བདག་དུལ་ནས་གཞན་དུལ་བར་བྱེད། བདག་ཞི་ནས་གཞན་ཞི་བར་བྱེད། བདག་དབུགས་དབྱུང་ནས་གཞན་དབུགས་དབྱུང་བར་བྱེད། བདག་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ནས་གཞན་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བྱེད། བདག་དག་ནས་གཞན་དག་པར་བྱེད། བདག་སངས་རྒྱས་ནས་གཞན་སངས་རྒྱས་པར་བྱེད།" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་དེ་ནི། བྱེ་བྲག་མེད་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན། དེ་ལྟར་འཇུག་པ་ལས་ཡར་ལ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་། ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཡང་དག་པར་བླངས་པ་དང་། སྨོན་པ་དང་། གྲུབ་པ་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།། ตตฺถ มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสตฺตภาโว. มนุสฺสตฺตภาเวเยว หิ ฐตฺวา พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺตสฺส ปตฺถนา สมิชฺฌติ, น นาคสุปณฺณาทิชาตีสุ ฐิตสฺส. กสฺมาติ เจ? พุทฺธภาวสฺส อนนุจฺฉวิกภาวโต. དེ་ལ་ "མི་ཉིད་" ཅེས་པ་ནི་མིའི་ལུས་རྟེན་ནོ། །མིའི་ལུས་རྟེན་ལ་གནས་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དོན་དུ་གཉེར་བ་ཞིག་གི་སྨོན་ལམ་ནི་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། ཀླུ་དང་མཁའ་ལྡིང་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་གནས་ལ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ลิงฺคสมฺปตฺตีติ มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตสฺสาปิ ปุริสสฺเสว ปตฺถนา สมิชฺฌติ, น อิตฺถิยา น ปณฺฑกนปุํสกอุภโตพฺยญฺชนกานํ วา สมิชฺฌติ. กสฺมาติ เจ? ยถาวุตฺตการณโต ลกฺขณปาริปูริยา อภาวโต จ. วุตฺตญฺเจตํ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ อิตฺถี อรหํ อสฺส สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๗๙; วิภ. ๘๐๙) วิตฺถาโร. ตสฺมา มนุสฺสชาติกสฺสาปิ อิตฺถิลิงฺเค ฐิตสฺส ปณฺฑกาทีนํ วา ปตฺถนา น สมิชฺฌติ. "དབང་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི། མིའི་ལུས་རྟེན་ལ་གནས་ཀྱང་སྐྱེས་པའི་སྨོན་ལམ་ཁོ་ན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། བུད་མེད་དང་། མ་ནིང་དང་། མཚན་གཉིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་མི་འགྲུབ་བོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གོང་དུ་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་ཕྱིར་དང་། མཚན་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། "དགེ་སློང་དག་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་ནི། བུད་མེད་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་བ་འདི་ནི་མི་སྲིད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། མིའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གཏོགས་ཀྱང་བུད་མེད་ཀྱི་དབང་པོ་ལ་གནས་པ་དང་། མ་ནིང་ལ་སོགས་པའི་སྨོན་ལམ་ནི་མི་འགྲུབ་བོ།། เหตูติ อุปนิสฺสยสมฺปตฺติ. มนุสฺสปุริสสฺสาปิ หิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺนสฺเสว เหตุสมฺปตฺติยา ปตฺถนา สมิชฺฌติ, น อิตรสฺส. "རྒྱུ་" ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྐྱེན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །མིའི་སྐྱེས་པ་ཡིན་ཡང་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྐྱེན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ནའི་རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་སྨོན་ལམ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་གྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། สตฺถารทสฺสนนฺติ [Pg.275] สตฺถุสมฺมุขีภาโว. ธรมานกพุทฺธสฺเสว หิ สนฺติเก ปตฺเถนฺตสฺส ปตฺถนา สมิชฺฌติ, ปรินิพฺพุเต ปน ภควติ เจติยสฺส สนฺติเก วา โพธิมูเล วา ปฏิมาย วา ปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ วา สนฺติเก ปตฺถนา น สมิชฺฌติ. กสฺมา? อธิการสฺส พลวภาวาภาวโต. พุทฺธานํ เอว ปน สนฺติเก ปตฺถนา สมิชฺฌติ, อชฺฌาสยสฺส อุฬารภาเวน ตทธิการสฺส พลวภาวาปตฺติโต. "སྟོན་པ་མཇལ་བ་" ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པའི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའོ། །བཞུགས་བཞིན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ཁོ་ནའི་སྨོན་ལམ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཚེ། མཆོད་རྟེན་གྱི་དྲུང་དམ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་དམ། སྐུ་གཟུགས་ཀྱི་དྲུང་དམ། རང་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནི་མི་འགྲུབ་བོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ལྷག་པར་བྱ་བ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཁོ་ནར་སྨོན་ལམ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་ཏེ། བསམ་པ་རྒྱ་ཆེ་བའི་སྒོ་ནས་ལྷག་པར་བྱ་བ་དེ་ཉིད་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ปพฺพชฺชาติ พุทฺธสฺส ภควโต สนฺติเก ปตฺเถนฺตสฺสาปิ กมฺมกิริยวาทีสุ ตาปเสสุ วา ภิกฺขูสุ วา ปพฺพชิตสฺเสว ปตฺถนา สมิชฺฌติ, โน คิหิลิงฺเค ฐิตสฺส. กสฺมา? พุทฺธภาวสฺส อนนุจฺฉวิกภาวโต. ปพฺพชิตา เอว หิ มหาโพธิสตฺตา สมฺมาสมฺโพธึ อธิคจฺฉนฺติ, น คหฏฺฐภูตา, ตสฺมา ปณิธานกาเล จ ปพฺพชฺชาลิงฺคํ เอว หิ ยุตฺตรูปํ กิญฺจ คุณสมฺปตฺติอธิฏฺฐานภาวโต. "རབ་ཏུ་བྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ཡིན་ནའང་། ལས་སུ་བྱ་བ་སྨྲ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཁོ་ནའི་སྨོན་ལམ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། ཁྱིམ་པའི་ཆ་བྱད་ལ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁྱིམ་པའི་གནས་སྐབས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ཁོ་ན་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་ཀྱི། ཁྱིམ་པར་གནས་བཞིན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ་ནའང་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཆ་བྱད་ཉིད་རིགས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གཞི་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། คุณสมฺปตฺตีติ อภิญฺญาทิคุณสมฺปทา. ปพฺพชิตสฺสาปิ หิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน ปญฺจาภิญฺญสฺเสว ปตฺถนา สมิชฺฌติ, น ยถาวุตฺตคุณสมฺปตฺติยา วิรหิตสฺส. กสฺมา? ปารมิปวิจยสฺส อสมตฺถภาวโต, อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา อภิญฺญาสมฺปตฺติยา จ สมนฺนาคตตฺตา มหาปุริสา กตาภินีหารา สยเมว ปารมี ปวิเจตุํ สมตฺถา โหนฺติ. "ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་མངོན་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན་ཡང་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་ཅིང་མངོན་ཤེས་ལྔ་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ནའི་སྨོན་ལམ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྐྱེན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་མངོན་ཤེས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་བྱས་ནས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པར་ནུས་སོ།། อธิกาโรติ อธิโก อุปกาโร. ยถาวุตฺตคุณสมฺปนฺโนปิ หิ โย อตฺตโน ชีวิตมฺปิ พุทฺธานํ ปริจฺจชิตฺวา ตสฺมึ กาเล อธิกํ อุปการํ กโรติ, ตสฺเสว อภินีหาโร สมิชฺฌติ, น อิตรสฺส. "ལྷག་པར་བྱ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་ཕན་འདོགས་པའོ། །གོང་དུ་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནའང་། གང་ཞིག་རང་གི་སྲོག་ཀྱང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཆེད་དུ་བཏང་ནས་དེའི་ཚེ་ལྷག་པར་ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་གྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ฉนฺทตาติ กตฺตุกามตากุสลจฺฉนฺโท. ยสฺส หิ ยถาวุตฺตธมฺมสมนฺนาคตสฺส พุทฺธการกธมฺมานํ อตฺถาย มหนฺโต ฉนฺโท มหตี ปตฺถนา มหตี กตฺตุกามตา อตฺถิ, ตสฺเสว สมิชฺฌติ, น อิตรสฺส. "འདུན་པ་ཉིད་" ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པར་འདོད་པའི་དགེ་བའི་འདུན་པའོ། །གང་ཞིག་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྡན་ཞིང་། སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཆེད་དུ་འདུན་པ་ཆེན་པོ་དང་། སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་དང་། བྱེད་པར་འདོད་པ་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་གྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ตตฺริทํ ฉนฺทมหนฺตตาย โอปมฺมํ – โย สกลจกฺกวาฬคพฺภํ เอโกทกีภูตํ อตฺตโน พาหุพเลเนว อุตฺตริตฺวา ปารํ คนฺตุํ สมตฺโถ, โส พุทฺธตฺตํ [Pg.276] ปาปุณาตีติ สุตฺวา ตํ ทุกฺกรโต อทหนฺโต ‘‘อหํ ตํ อุตฺตริตฺวา ปารํ คมิสฺสามี’’ติ ฉนฺทชาโต โหติ, น ตตฺถ สงฺโกจํ อาปชฺชติ. ตถา โย สกลจกฺกวาฬํ วีตจฺจิกานํ วิคตธูมานํ องฺคารานํ ปูรํ ปาเทหิ อกฺกมนฺโต อติกฺกมิตฺวา ปรภาคํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ…เป… น ตตฺถ สงฺโกจํ อาปชฺชติ. ตถา โย สกลจกฺกวาฬํ สตฺติสูเลหิ สุนิสิตผเลหิ นิรนฺตรํ อากิณฺณํ ปาเทหิ อกฺกมนฺโต อติกฺกมิตฺวา…เป… น ตตฺถ สงฺโกจํ อาปชฺชติ. ตถา โย สกลจกฺกวาฬํ นิรนฺตรํ ฆนเวฬุคุมฺพสญฺฉนฺนํ กณฺฏกลตาวนคหนํ วินิวิชฺฌิตฺวา ปรภาคํ คนฺตุํ สมตฺโถ…เป… น ตตฺถ สงฺโกจํ อาปชฺชติ. ตถา โย ‘‘จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สตสหสฺสญฺจ กปฺเป นิรเย ปจฺจิตฺวา พุทฺธตฺตํ ปตฺตพฺพ’’นฺติ สุตฺวา ตํ ทุกฺกรโต อทหนฺโต ‘‘อหํ ตตฺถ ปจฺจิตฺวา พุทฺธตฺตํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ ฉนฺทชาโต โหติ, น ตตฺถ สงฺโกจํ อาปชฺชตีติ เอวมาทินา นเยน เอตฺถ ฉนฺทสฺส มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. དེ་ལ་འདུན་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་དཔེ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། གང་ཞིག་འཁོར་ཡུག་གི་ཁོངས་ཐམས་ཅད་ཆུ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ལ། རང་གི་ལག་པའི་སྟོབས་ཁོ་ནས་བརྒལ་ཏེ་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་ནུས་པ་དེས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཐོས་ནས། དེ་དཀའ་བར་མི་འཛིན་པར། "བདག་གིས་དེ་བརྒལ་ཏེ་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོའོ་" ཞེས་འདུན་པ་སྐྱེས་ཤིང་། དེ་ལ་ཕྱིར་བཤོལ་མི་བྱེད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་གང་ཞིག་འཁོར་ཡུག་གི་ཁོངས་ཐམས་ཅད་མེ་སྟག་མེད་ཅིང་དུ་བ་མེད་པའི་མེའི་འོབས་ཀྱིས་གང་བ་ལ། རྐང་པས་བརྫིས་ཏེ་བརྒལ་ནས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་ནུས་པ་... བྱས་ནས་དེ་ལ་ཕྱིར་བཤོལ་མི་བྱེད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་གང་ཞིག་འཁོར་ཡུག་གི་ཁོངས་ཐམས་ཅད་རྣོ་བའི་མཚོན་ཆ་དང་མདུང་རྩེ་རྣམས་ཀྱིས་བར་མེད་དུ་གང་བ་ལ། རྐང་པས་བརྫིས་ཏེ་བརྒལ་ནས་... བྱས་ནས་དེ་ལ་ཕྱིར་བཤོལ་མི་བྱེད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་གང་ཞིག་འཁོར་ཡུག་གི་ཁོངས་ཐམས་ཅད་སྨྱུག་ཚལ་སྟུག་པོ་དང་ཚེར་མའི་འཁྲི་ཤིང་གི་ནགས་ཚལ་གྱིས་བར་མེད་དུ་གཏམས་པ་ལ། ཕུག་ནས་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་ནུས་པ་... བྱས་ནས་དེ་ལ་ཕྱིར་བཤོལ་མི་བྱེད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ "བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱི་བར་དུ་དམྱལ་བར་བཙོས་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་བྱའོ་" ཞེས་ཐོས་ནས། དེ་དཀའ་བར་མི་འཛིན་པར། "བདག་དེར་བཙོས་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་བྱའོ་" ཞེས་འདུན་པ་སྐྱེས་ཤིང་། དེ་ལ་ཕྱིར་བཤོལ་མི་བྱེད་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་འདུན་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ།། เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต ปนายํ อภินีหาโร อตฺถโต เตสํ อฏฺฐนฺนํ องฺคานํ สโมธาเนน ตถาปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโทติ เวทิตพฺโพ. โส สมฺมเทว สมฺมาสมฺโพธิยา ปณิธานลกฺขโณ. ‘‘อโห วตาหํ อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺเฌยฺยํ, สพฺพสตฺตานํ หิตสุขํ นิปฺผาเทยฺย’’นฺติ เอวมาทิปตฺถนารโส, โพธิสมฺภารเหตุภาวปจฺจุปฏฺฐาโน, มหากรุณาปทฏฺฐาโน, อุปนิสฺสยสมฺปตฺติปทฏฺฐาโน วา. อจินฺเตยฺยํ พุทฺธภูมึ อปริมาณํ สตฺตโลกหิตญฺจ อารพฺภ ปวตฺติยา สพฺพพุทฺธการกธมฺมมูลภูโต ปรมภทฺทโก ปรมกลฺยาโณ อปริเมยฺยปฺปภาโว ปุญฺญวิเสโสติ ทฏฺฐพฺโพ. དེ་ལྟར་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་འདི་ནི། དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ཡན་ལག་བརྒྱད་པོ་དེ་དག་འདུ་འཛོམས་པ་ལས་དེ་ལྟར་སྐྱེས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་སྨོན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན། "ཀྱེ་མ་བདག་གིས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ནས། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྨོན་ལམ་གྱི་བྱེད་ལས་ཅན་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་དང་། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན། ཡང་ན་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྐྱེན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ནོ། །བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་དང་། ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བར་གྱུར་པ། མཆོག་ཏུ་བཀྲ་ཤིས་པ། མཆོག་ཏུ་དགེ་བ། གཞལ་དུ་མེད་པའི་མཐུ་མངའ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ยสฺส จ อุปฺปตฺติยา สเหว มหาปุริโส มหาโพธิยานปฏิปตฺตึ โอติณฺโณ นาม โหติ นิยตภาวสมธิคมนโต ตโต อนิวตฺตนสภาวตฺตา โพธิสตฺโตติ สมญฺญํ ปฏิลภติ, สพฺพภาเวน สมฺมาสมฺโพธิยํ สมาสตฺตมานสตา โพธิสมฺภารสิกฺขาสมตฺถตา จสฺส สนฺติฏฺฐติ. ยถาวุตฺตาภินีหารสมิชฺฌเนน หิ มหาปุริสา สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคมนปุพฺพลิงฺเคน สยมฺภุญาเณน สมฺมเทว สพฺพปารมิโย ปวิจินิตฺวา สมาทาย อนุกฺกเมน ปริปูเรนฺติ. ตถา กตมหาภินีหาโร หิ สุเมธปณฺฑิโต ปฏิปชฺชิ. ยถาห – གང་ཞིག་སྐྱེས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཐེག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། ངེས་པའི་ས་ཐོབ་པ་དང་། དེ་ལས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་" ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཞིང་། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་སེམས་རབ་ཏུ་ཆགས་པ་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་བསླབ་པ་ལ་ནུས་པ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །གོང་དུ་བཤད་པའི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་གྲུབ་པ་ལས། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་སྔོན་གྱི་མཚན་མ་རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཞིང་བླངས་ནས་རིམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་བྱས་ནས་མཁས་པ་སུ་མེ་དྷས་སྒྲུབ་པ་མཛད་དོ། །འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ། ‘‘หนฺท [Pg.277] พุทฺธกเร ธมฺเม, วิจินามิ อิโต จิโต; อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา, ยาวตา ธมฺมธาตุยา; วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ปฐมํ ทานปารมิ’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒.๑๑๕-๑๑๖) – "འདི་ལྟར་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས། །བདག་གིས་འདི་དང་དེར་བཙལ་ལོ། །སྟེང་དང་འོག་དང་ཕྱོགས་བཅུ་དང་། །ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་ནི་ཇི་ཙམ་པར། །དེ་ཚེ་བཙལ་བས་མཐོང་གྱུར་པ། །དང་པོ་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན། །" ཞེས་པ་ནི། วิตฺถาโร. ตสฺส จ อภินีหารสฺส จตฺตาโร ปจฺจยา จตฺตาโร เหตู จตฺตาริ จ พลานิ เวทิตพฺพานิ. རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། །མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་དེ་ལ་རྐྱེན་བཞི་དང་། རྒྱུ་བཞི་དང་། སྟོབས་བཞི་ཡོད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ตตฺถ กตเม จตฺตาโร ปจฺจยา? อิธ มหาปุริโส ปสฺสติ ตถาคตํ มหตา พุทฺธานุภาเวน อจฺฉริยพฺภุตํ ปาฏิหาริยํ กโรนฺตํ. ตสฺส ตํ นิสฺสาย ตํ อารมฺมณํ กตฺวา มหาโพธิยํ จิตฺตํ สนฺติฏฺฐติ – ‘‘มหานุภาวา วตายํ ธมฺมธาตุ, ยสฺสา สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา ภควา เอวํ อจฺฉริยพฺภุตธมฺโม อจินฺเตยฺยานุภาโว จา’’ติ. โส ตเมว มหานุภาวทสฺสนํ นิสฺสาย ตํ ปจฺจยํ กตฺวา สมฺโพธิยํ อธิมุจฺจนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ ฐเปติ. อยํ ปฐโม ปจฺจโย มหาภินีหาราย. དེ་ལ་རྐྱེན་བཞི་པོ་གང་ཞེ་ན། འདི་ན་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་ཆེན་པོས་ངོ་མཚར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོ་འཕྲུལ་སྟོན་པ་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་དམིགས་པར་བྱས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ་ལ་སེམས་གནས་པར་འགྱུར་ཏེ། "ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་འདི་ནི་མཐུ་ཆེ་བ་ཞིག་སྟེ། གང་ལེགས་པར་རྟོགས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ལྟར་ངོ་མཚར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་དང་ལྡན་ཞིང་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའོ་" ཞེས་སོ། །དེ་མཐུ་ཆེན་པོ་མཐོང་བ་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་རྐྱེན་དུ་བྱས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་ལ་མོས་ཤིང་དེ་ལ་སེམས་འཇོག་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་རྐྱེན་དང་པོའོ།། น เหว โข ปสฺสติ ตถาคตสฺส ยถาวุตฺตํ มหานุภาวตํ, อปิ จ โข สุณาติ ‘‘เอทิโส จ เอทิโส จ ภควา’’ติ. โส ตํ นิสฺสาย ตํ ปจฺจยํ กตฺวา สมฺโพธิยํ อธิมุจฺจนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ ฐเปติ. อยํ ทุติโย ปจฺจโย มหาภินีหาราย. དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་གོང་དུ་བཤད་པའི་མཐུ་ཆེན་པོ་དེ་མངོན་སུམ་དུ་མི་མཐོང་ཡང་། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འདི་ལྟ་བུ་དང་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་གོ་" ཞེས་ཐོས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་རྐྱེན་དུ་བྱས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་ལ་མོས་ཤིང་དེ་ལ་སེམས་འཇོག་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་རྐྱེན་གཉིས་པའོ།། น เหว โข ปสฺสติ ตถาคตสฺส ยถาวุตฺตํ มหานุภาวตํ, นปิ ตํ ปรโต สุณาติ, อปิ จ โข ตถาคตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ‘‘ทสพลสมนฺนาคโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๒๑-๒๒) พุทฺธานุภาวปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมํ สุณาติ. โส ตํ นิสฺสาย ตํ ปจฺจยํ กตฺวา สมฺโพธิยํ อธิมุจฺจนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ ฐเปติ. อยํ ตติโย ปจฺจโย มหาภินีหาราย. དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་གོང་དུ་བཤད་པའི་མཐུ་ཆེན་པོ་དེ་མངོན་སུམ་དུ་མི་མཐོང་ཞིང་། གཞན་ལས་ཀྱང་མ་ཐོས་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་ཆོས་སྟོན་པའི་ཚེ། "དགེ་སློང་དག་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་སྟོབས་བཅུ་དང་ལྡན་པའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་དང་འབྲེལ་བའི་ཆོས་ཐོས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་རྐྱེན་དུ་བྱས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་ལ་མོས་ཤིང་དེ་ལ་སེམས་འཇོག་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་རྐྱེན་གསུམ་པའོ།། น เหว โข ปสฺสติ ตถาคตสฺส ยถาวุตฺตํ มหานุภาวตํ, นปิ ตํ ปรโต สุณาติ, นปิ ตถาคตสฺส ธมฺมํ สุณาติ, อปิ จ โข อุฬารชฺฌาสโย กลฺยาณาธิมุตฺติโก ‘‘อหเมตํ พุทฺธวํสํ พุทฺธตนฺตึ พุทฺธปเวณึ พุทฺธธมฺมตํ ปริปาเลสฺสามี’’ติ ยาวเทว ธมฺมํ เอว สกฺกโรนฺโต ครุกโรนฺโต มาเนนฺโต ปูเชนฺโต ธมฺมํ อปจายมาโน ตํ นิสฺสาย ตํ ปจฺจยํ กตฺวา สมฺโพธิยํ อธิมุจฺจนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ ฐเปติ. อยํ จตุตฺโถ ปจฺจโย มหาภินีหาราย. དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་གོང་དུ་བཤད་པའི་མཐུ་ཆེན་པོ་དེ་མངོན་སུམ་དུ་མི་མཐོང་ཞིང་། གཞན་ལས་ཀྱང་མ་ཐོས། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཆོས་ཀྱང་མ་ཐོས་མོད། འོན་ཀྱང་བསམ་པ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་དགེ་བའི་མོས་པ་ཅན་ཞིག་གིས། "བདག་གིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདུང་བརྒྱུད་འདི་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལུགས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་འདི་ཡོངས་སུ་སྐྱོང་བར་བྱའོ་" ཞེས་ཆོས་ཁོ་ན་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་དང་། རི་མོར་བྱེད་པ་དང་། མཆོད་པ་བྱེད་པ་དང་། རྗེད་པར་བྱེད་པ་དང་། ཆོས་ལ་གུས་པར་བྱེད་ཅིང་། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་རྐྱེན་དུ་བྱས་ཏེ་བྱང་ཆུབ་ལ་མོས་ཤིང་དེ་ལ་སེམས་འཇོག་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་རྐྱེན་བཞི་པའོ།། ตตฺถ [Pg.278] กตเม จตฺตาโร เหตู มหาภินีหาราย? อิธ มหาปุริโส ปกติยา อุปนิสฺสยสมฺปนฺโนว โหติ ปุริมเกสุ พุทฺเธสุ กตาธิกาโร. อยํ ปฐโม เหตุ มหาภินีหาราย. ปุน จปรํ มหาปุริโส ปกติยา กรุณาชฺฌาสโย โหติ กรุณาธิมุตฺโต สตฺตานํ ทุกฺขํ อปเนตุกาโม อปิ จ อตฺตโน กายชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา. อยํ ทุติโย เหตุ มหาภินีหาราย. ปุน จปรํ มหาปุริโส สกลโตปิ วฏฺฏทุกฺขโต สตฺตหิตาย จ ทุกฺกรจริยโต สุจิรมฺปิ กาลํ ฆเฏนฺโต วายมนฺโต อนิพฺพินฺโน โหติ อนุตฺราสี ยาว อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติ. อยํ ตติโย เหตุ มหาภินีหาราย. ปุน จปรํ มหาปุริโส กลฺยาณมิตฺตสนฺนิสฺสิโต โหติ, โย อหิตโต นิวาเรติ, หิเต ปติฏฺฐเปติ. อยํ จตุตฺโถ เหตุ มหาภินีหาราย. དེ་ལ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་རྒྱུ་བཞི་པོ་གང་ཞེ་ན། འདི་ན་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྐྱེན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷག་པར་བྱ་བ་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན། འདི་ནི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་རྒྱུ་དང་པོའོ། །གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་སྙིང་རྗེའི་བསམ་པ་ཅན་དང་། སྙིང་རྗེ་ལ་མོས་པ་དང་། རང་གི་ལུས་དང་སྲོག་ཀྱང་བཏང་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་འདོད་པ་ཞིག་ཡིན། འདི་ནི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་རྒྱུ་གཉིས་པའོ། །གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་དོན་གྱི་ཕྱིར་དུ་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་ལས། ཤིན་ཏུ་ཡུན་རིང་བའི་དུས་སུ་བརྩོན་ཞིང་འབད་ཀྱང་ཡིད་མི་སྐྱོ་བ་དང་། ཇི་སྲིད་འདོད་པའི་དོན་མ་གྲུབ་ཀྱི་བར་དུ་མི་སྐྲག་པ་ཞིག་ཡིན། འདི་ནི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་རྒྱུ་གསུམ་པའོ། །གཞན་ཡང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བརྟེན་པ་སྟེ། གང་གིས་མི་ཕན་པ་ལས་བཟློག་ཅིང་ཕན་པ་ལ་འགོད་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་རྒྱུ་བཞི་པའོ།། ตตฺรายํ มหาปุริสสฺส อุปนิสฺสยสมฺปทา – เอกนฺเตเนวสฺส ยถา อชฺฌาสโย สมฺโพธินินฺโน โหติ สมฺโพธิโปโณ สมฺโพธิปพฺภาโร, ตถา สตฺตานํ หิตจริยา. ยโต จาเนน ปุริมพุทฺธานํ สนฺติเก สมฺโพธิยา ปณิธานํ กตํ โหติ มนสา วาจาย จ ‘‘อหมฺปิ เอทิโส สมฺมาสมฺพุทฺโธ หุตฺวา สมฺมเทว สตฺตานํ หิตสุขํ นิปฺผาเทยฺย’’นฺติ. เอวํ สมฺปนฺนูปนิสฺสยสฺส ปนสฺส อิมานิ อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา ลิงฺคานิ ภวนฺติ เยหิ สมนฺนาคตสฺส สาวกโพธิสตฺเตหิ จ ปจฺเจกโพธิสตฺเตหิ จ มหาวิเสโส มหนฺตํ นานากรณํ ปญฺญายติ อินฺทฺริยโต ปฏิปตฺติโต โกสลฺลโต จ. อิธ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน มหาปุริโส ยถา วิสทินฺทฺริโย โหติ วิสทญาโณ, น ตถา อิตเร. ปรหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ, น อตฺตหิตาย. ตถา หิ โส ยถา พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ ปฏิปชฺชติ, น ตถา อิตเร. ตตฺถ จ โกสลฺลํ อาวหติ ฐานุปฺปตฺติกปฏิภาเนน ฐานาฐานกุสลตาย จ. དེ་ལ་འདི་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྒྱུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཁོང་གི་བསམ་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་བྱང་ཆུབ་ལ་གཞོལ་བ། བྱང་ཆུབ་ལ་འབབ་པ། བྱང་ཆུབ་ལ་བབ་པ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པའི་སྤྱོད་པ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ།། གང་གི་ཕྱིར་འདིས་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར། ཡིད་དང་ངག་གིས། "བདག་ཀྱང་འདི་འདྲ་བའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ཏེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ་"ཞེས་བྱང་ཆུབ་ཏུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ལྟར་རྒྱུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པ་འདི་ལ། རྒྱུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་མཚན་མ་འདི་དག་ཡོད་དེ། གང་དག་དང་ལྡན་པས་ཉན་ཐོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་རང་སངས་རྒྱས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ལས་དབང་པོ་དང་། སྒྲུབ་པ་དང་། མཁས་པ་ལས་ཁྱད་པར་ཆེན་པོ་དང་ཐ་དད་པ་ཆེན་པོ་མངོན་པར་ཤེས་སོ།། འདི་ན་རྒྱུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་ཇི་ལྟར་དབང་པོ་གསལ་བ་དང་ཡེ་ཤེས་གསལ་བ་ཡིན་པ་དེ་ལྟར་གཞན་དག་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གཞན་གྱི་དོན་ལ་ཞུགས་པ་ཡིན་གྱི། རང་གི་དོན་ལ་མ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལྟར་ཁོང་ནི་ཇི་ལྟར་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཕན་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་བདེ་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་ལ་སྙིང་བརྩེ་བ་དང་། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་དོན་དང་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་ཞུགས་པ་དེ་ལྟར་གཞན་དག་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་ཡང་གནས་སུ་བབས་པའི་སྤོབས་པ་དང་། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་མཁས་པས་མཁས་པ་ཉིད་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ།། ตถา มหาปุริโส ปกติยา ทานชฺฌาสโย โหติ ทานาภิรโต, สติ เทยฺยธมฺเม เทติ เอว, น ทานโต สงฺโกจํ อาปชฺชติ, สตตํ สมิตํ สํวิภาคสีโล โหติ, ปมุทิโตว เทติ อาทรชาโต, น อุทาสีนจิตฺโต, มหนฺตมฺปิ ทานํ ทตฺวา น จ ทาเนน สนฺตุฏฺโฐ โหติ, ปเคว อปฺปํ, ปเรสญฺจ อุสฺสาหํ ชเนนฺโต ทาเน วณฺณํ ภาสติ, ทานปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กโรติ, อญฺเญ จ ปเรสํ เทนฺเต ทิสฺวา อตฺตมโน [Pg.279] โหติ, ภยฏฺฐาเนสุ จ ปเรสํ อภยํ เทตีติ เอวมาทีนิ ทานชฺฌาสยสฺส มหาปุริสสฺส ทานปารมิยา ลิงฺคานิ. དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ཅན་དང་སྦྱིན་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ཡིན་ཏེ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཡོད་ཚེ་སྦྱིན་པ་ཁོ་ན་བྱེད་ཅིང་། སྦྱིན་པ་ལས་ཕྱིར་བཤོལ་མི་བྱེད་དོ།། རྟག་ཏུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཅན་ཡིན་ལ། རབ་ཏུ་དགའ་བཞིན་དུ་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་སྦྱིན་པ་གཏོང་གི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་སེམས་ཀྱིས་མ་ཡིན་ནོ།། སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བྱིན་ནས་ཀྱང་སྦྱིན་པ་དེས་ཆོག་ཤེས་པར་མི་འགྱུར་ན། ཉུང་ངུ་ལྟ་ཅི་སྨོས། གཞན་དག་ལའང་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་ཅིང་སྦྱིན་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་འབྲེལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་བྱེད་པ་དང་། གཞན་དག་གིས་གཞན་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་མཐོང་ན་ཡིད་རངས་པར་འགྱུར་བ་དང་། འཇིགས་པའི་གནས་རྣམས་སུ་གཞན་དག་ལ་མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་པ་སྟེ། འདི་དག་ནི་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཚན་མ་རྣམས་ཡིན་ནོ།། ตถา ปาณาติปาตาทีหิ ปาปธมฺเมหิ หิรียติ โอตฺตปฺปติ, สตฺตานํ อวิเหฐนชาติโก โหติ โสรโต สุขสีโล อสโฐ อมายาวี อุชุชาติโก สุวโจ โสวจสฺสกรณีเยหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มุทุชาติโก อตฺถทฺโธ อนติมานี, ปรสนฺตกํ นาทิยติ อนฺตมโส ติณสลากํ อุปาทาย, อตฺตโน หตฺเถ นิกฺขิตฺตํ อิณํ วา คเหตฺวา ปรํ น วิสํวาเทติ, ปรสฺมึ วา อตฺตโน สนฺตเก พฺยามูฬฺเห วิสฺสริเต วา ตํ สญฺญาเปตฺวา ปฏิปาเทติ ยถา ตํ น ปรหตฺถคตํ โหติ, อโลลุปฺโป โหติ, ปรปริคฺคเหสุ ปาปกํ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทติ, อิตฺถิพฺยสนาทีนิ ทูรโต ปริวชฺเชติ, สจฺจวาที สจฺจสนฺโธ ภินฺนานํ สนฺธาตา สหิตานํ อนุปฺปทาตา, ปิยวาที มิหิตปุพฺพงฺคโม ปุพฺพภาสี อตฺถวาที ธมฺมวาที อนภิชฺฌาลุ อพฺยาปนฺนจิตฺโต อวิปรีตทสฺสโน, กมฺมสฺสกตญาเณน สจฺจานุโลมิกญาเณน กตญฺญู กตเวที วุทฺธาปจายี สุวิสุทฺธาชีโว ธมฺมกาโม ปเรปิ ธมฺเม สมาทเปตา สพฺเพน สพฺพํ อกิจฺจโต สตฺเต นิวาเรตา กิจฺเจสุ ปติฏฺฐเปตา อตฺตนา จ ตตฺถ กิจฺเจ โยคํ อาปชฺชิตา, กตฺวา วา ปน สยํ อกตฺตพฺพํ สีฆญฺเญว ตโต ปฏิวิรโต โหตีติ เอวมาทีนิ สีลชฺฌาสยสฺส มหาปุริสสฺส สีลปารมิยา ลิงฺคานิ. དེ་བཞིན་དུ་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ཡིན་ཞིང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་རང་བཞིན་ཅན། དེས་པ། བདེ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན། གཡོ་མེད་པ། སྒྱུ་མེད་པ། དྲང་པོའི་རང་བཞིན་ཅན། བཀའ་བློ་བདེ་བ། བཀའ་བློ་བདེ་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྡན་པ། འཇམ་པོའི་རང་བཞིན་ཅན། མི་གྱོང་བ། ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་མེད་པ་ཡིན་ནོ།། གཞན་གྱི་ནོར་མི་ལེན་ཏེ་ཐ་ན་རྩྭ་དང་ཐུར་མ་ཡན་ཆད་ཀྱང་ངོ་།། རང་གི་ལག་ཏུ་བཞག་པའི་བུ་ལོན་ལྟ་བུ་བླངས་ནས་གཞན་ལ་མི་བསླུ་ཞིང་། ཡང་ན་གཞན་གྱིས་རང་གི་དངོས་པོ་འཁྲུལ་ལམ་བརྗེད་པར་གྱུར་ཚེ། དེ་ལ་གོ་བར་བྱས་ཏེ་གཞན་གྱི་ལག་ཏུ་མ་སོང་བར་ཕྱིར་སྤྲོད་པར་བྱེད་དོ།། ཆགས་པ་མེད་པ་ཡིན་ཞིང་། གཞན་གྱི་བཟུང་བ་རྣམས་ལ་སྡིག་པའི་སེམས་ཀྱང་མི་བསྐྱེད་དོ།། བུད་མེད་ཀྱི་ཕུང་ཀྲོལ་ལ་སོགས་པ་རྒྱང་རིང་དུ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ།། བདེན་པར་སྨྲ་བ། བདེན་པ་ལ་གནས་པ། མཐུན་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་མཐུན་པར་བྱེད་པ། མཐུན་པ་རྣམས་རྗེས་སུ་འཛིན་པ། སྙན་པར་སྨྲ་བ། བཞིན་འཛུམ་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ། སྔོན་ལ་སྨྲ་བ། དོན་དང་ལྡན་པར་སྨྲ་བ། ཆོས་དང་ལྡན་པར་སྨྲ་བ། བརྣབ་སེམས་མེད་པ། གནོད་སེམས་མེད་པའི་སེམས་ཅན། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན། ལས་བདག་གིར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་བདེན་པ་དང་མཐུན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བྱས་པ་གཟོ་བ། བྱས་པ་དྲིན་དུ་གཟོ་བ། རྒན་རབས་ལ་རི་མོར་བྱེད་པ། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་འཚོ་བ་ཅན། ཆོས་ལ་དགའ་བ། གཞན་དག་ཀྱང་ཆོས་ལ་འགོད་པ། སེམས་ཅན་རྣམས་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་མཐའ་དག་ལས་བཟློག་པར་བྱེད་པ། བྱ་བ་ལ་འགོད་པར་བྱེད་པ། རང་ཉིད་ཀྱང་དེའི་བྱ་བ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ། ཡང་ན་རང་ཉིད་ཀྱིས་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་བྱས་ན་མྱུར་དུ་དེ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་དག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསམ་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཚན་མ་རྣམས་ཡིན་ནོ།། ตถา มนฺทกิเลโส โหติ มนฺทนีวรโณ, ปวิเวกชฺฌาสโย อวิกฺเขปพหุโล, น ตสฺส ปาปกา วิตกฺกา จิตฺตํ อนฺวาสฺสวนฺติ, วิเวกคตสฺส จสฺส อปฺปกสิเรเนว จิตฺตํ สมาธิยติ, อมิตฺตปกฺเขปิ ตุวฏํ เมตฺตจิตฺตตา สนฺติฏฺฐติ, ปเคว อิตรสฺมึ, สติมา จ โหติ จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา, เมธาวี จ โหติ ธมฺโมชปญฺญาย สมนฺนาคโต, นิปโก จ โหติ ตาสุ ตาสุ อิติกตฺตพฺพตาสุ, อารทฺธวีริโย จ โหติ สตฺตานํ หิตกิริยาสุ, ขนฺติพลสมนฺนาคโต จ โหติ สพฺพสโห, อจลาธิฏฺฐาโน จ โหติ ทฬฺหสมาทาโน, อชฺฌุเปกฺขโก จ โหติ อุเปกฺขาฐานีเยสุ ธมฺเมสูติ เอวมาทีนิ มหาปุริสสฺส เนกฺขมฺมชฺฌาสยาทีนํ วเสน เนกฺขมฺมปารมิอาทีนํ ลิงฺคานิ เวทิตพฺพานิ. དེ་བཞིན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་ཆུང་བ་དང་སྒྲིབ་པ་ཆུང་བ་ཡིན་ཞིང་། དབེན་པ་ལ་བསམ་པ་ཅན། རྣམ་པར་གཡེང་བ་མེད་པ་མང་བ་ཡིན་ལ། ཁོང་གི་སེམས་ལ་སྡིག་པའི་རྟོག་པ་རྣམས་རྗེས་སུ་མི་འཇུག་ཅིང་། དབེན་པར་གཤེགས་པ་ན་ཚེགས་མེད་པར་སེམས་མཉམ་པར་འཇོག་པར་འགྱུར་རོ།། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལའང་མྱུར་དུ་བྱམས་པའི་སེམས་གནས་པར་འགྱུར་ན། གཞན་དག་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཏེ། ཡུན་རིང་པོར་བྱས་པ་དང་ཡུན་རིང་པོར་སྨྲས་པའང་དྲན་ཞིང་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱེད་དོ།། བློ་གྲོས་ཅན་ཡིན་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་བཅུད་ཀྱི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། བྱ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་མཁས་ཤིང་གོ་ཆོད་པ་ཡིན་ནོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་བསྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཡིན་ནོ།། བཟོད་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་ཞིང་ཐམས་ཅད་བཟོད་པ་ཡིན་ནོ།། མི་གཡོ་བའི་སྨོན་ལམ་ཅན་དང་བརྟན་པོར་ལེན་པ་ཅན་ཡིན་ནོ།། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་གནས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་རྣམས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། เอวเมเตหิ [Pg.280] โพธิสมฺภารลิงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส ยํ วุตฺตํ ‘‘มหาภินีหาราย กลฺยาณมิตฺตสนฺนิสฺสโย เหตู’’ติ. ตตฺริทํ สงฺเขปโต กลฺยาณมิตฺตลกฺขณํ – อิธ กลฺยาณมิตฺโต สทฺธาสมฺปนฺโน โหติ สีลสมฺปนฺโน สุตสมฺปนฺโน จาคสมฺปนฺโน วีริยสมฺปนฺโน สติสมฺปนฺโน สมาธิสมฺปนฺโน ปญฺญาสมฺปนฺโน. ตตฺถ สทฺธาสมฺปตฺติยา สทฺทหติ ตถาคตสฺส โพธึ กมฺมผลญฺจ, เตน สมฺมาสมฺโพธิยา เหตุภูตํ สตฺเตสุ หิเตสิตํ น ปริจฺจชติ, สีลสมฺปตฺติยา สตฺตานํ ปิโย โหติ มนาโป ครุ ภาวนีโย โจทโก ปาปครหี วตฺตา วจนกฺขโม, สุตสมฺปตฺติยา สตฺตานํ หิตสุขาวหํ คมฺภีรํ ธมฺมกถํ กตฺตา โหติ, จาคสมฺปตฺติยา อปฺปิจฺโฉ โหติ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ, วีริยสมฺปตฺติยา อารทฺธวีริโย โหติ สตฺตานํ หิตปฏิปตฺติยํ, สติสมฺปตฺติยา อุปฏฺฐิตสติ โหติ อนวชฺชธมฺเมสุ, สมาธิสมฺปตฺติยา อวิกฺขิตฺโต โหติ สมาหิตจิตฺโต, ปญฺญาสมฺปตฺติยา อวิปรีตํ ปชานาติ, โส สติยา กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสมาโน ปญฺญาย สตฺตานํ หิตาหิตํ ยถาภูตํ ชานิตฺวา สมาธินา ตตฺถ เอกคฺคจิตฺโต หุตฺวา วีริเยน อหิตา สตฺเต นิเสเธตฺวา หิเต นิโยเชติ. เตนาห – དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་མ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ། "སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་གང་གསུངས་པ་དེ་ལ། དེ་ལ་འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་གྱི་མཚན་ཉིད་ཡིན་ཏེ། འདི་ན་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ནི་དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཐོས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། གཏོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། བརྩོན་འགྲུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། དྲན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་བྱང་ཆུབ་དང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་ཅིང་། དེས་ན་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པར་འདོད་པ་མི་གཏོང་ངོ་།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ། སྙིང་དུ་སྡུག་པ། བཀུར་བར་འོས་པ། བསྔགས་པར་འོས་པ། སྐུལ་བར་བྱེད་པ། སྡིག་པ་ལ་སྨོད་པ། སྨྲ་བར་བྱེད་པ། ཚིག་བཟོད་པ་ཡིན་ནོ།། ཐོས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདྲེན་པའི་ཟབ་མོའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། གཏོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ནི་འདོད་ཆུང་བ་དང་། ཆོག་ཤེས་པ། དབེན་པ། འདུ་འཛི་མེད་པ་ཡིན་ནོ།། བརྩོན་འགྲུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཡིན་ནོ།། དྲན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ནོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ནི་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པར་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་ཡིན་ནོ།། ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ།། ཁོང་ནི་དྲན་པས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འགྲོ་བ་ལ་ཀུན་ཏུ་ཚོལ་ཞིང་། ཤེས་རབ་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་གནོད་པ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནས། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་དེ་ལ་རྩེ་གཅིག་པའི་སེམས་སུ་གྱུར་ཏེ། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་གནོད་པ་ལས་བཟློག་ཅིང་ཕན་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། ‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม; คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จฏฺฐาเน นิโยชโก’’ติ. (อ. นิ. ๗.๓๗; เนตฺติ. ๑๑๓) – "ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་བཀུར་བར་འོས། བསྔགས་པར་འོས་ཤིང་སྨྲ་བར་བྱེད། ཚིག་ཀྱང་བཟོད་པར་བྱེད་པ་དང་། ཟབ་མོའི་གཏམ་ཡང་བྱེད་པ་སྟེ། གནས་མ་ཡིན་ལ་མི་སྦྱོར་རོ།།" เอวํ คุณสมนฺนาคตญฺจ กลฺยาณมิตฺตํ อุปนิสฺสาย มหาปุริโส อตฺตโน อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ สมฺมเทว ปริโยทเปติ. สุวิสุทฺธาสยปโยโค จ หุตฺวา จตูหิ พเลหิ สมนฺนาคโต น จิเรเนว อฏฺฐงฺเค สโมธาเนตฺวา มหาภินีหารํ กโรนฺโต โพธิสตฺตภาเว ปติฏฺฐหติ อนิวตฺติธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน. དེ་ལྟར་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བརྟེན་ནས། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་རང་གི་རྒྱུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་དོ།། བསམ་པ་དང་སྦྱོར་བ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ཅིང་། སྟོབས་བཞི་དང་ལྡན་པས་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་ཡན་ལག་བརྒྱད་འདུས་ཏེ། སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་འདེབས་བཞིན་དུ་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཆོས་ཅན། ངེས་པ། བྱང་ཆུབ་ལ་གཞོལ་བའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དངོས་པོ་ལ་གནས་པར་འགྱུར་རོ།། ตสฺสิมานิ จตฺตาริ พลานิ. อชฺฌตฺติกพลํ ยา สมฺมาสมฺโพธิยํ อตฺตสนฺนิสฺสยา ธมฺมคารเวน อภิรุจิ เอกนฺตนินฺนชฺฌาสยตา, ยาย มหาปุริโส อตฺตาธิปติ ลชฺชาปสฺสโย อภินีหารสมฺปนฺโน จ หุตฺวา ปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ ปาปุณาติ. พาหิรพลํ ยา สมฺมาสมฺโพธิยํ ปรสนฺนิสฺสยา อภิรุจิ เอกนฺตนินฺนชฺฌาสยตา, ยาย มหาปุริโส [Pg.281] โลกาธิปติ มานาปสฺสโย อภินีหารสมฺปนฺโน จ หุตฺวา ปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ ปาปุณาติ. อุปนิสฺสยพลํ ยา สมฺมาสมฺโพธิยํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา อภิรุจิ เอกนฺตนินฺนชฺฌาสยตา, ยาย มหาปุริโส ติกฺขินฺทฺริโย วิสทธาตุโก สติสนฺนิสฺสโย อภินีหารสมฺปนฺโน จ หุตฺวา ปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ ปาปุณาติ. ปโยคพลํ ยา สมฺมาสมฺโพธิยํ ตชฺชา ปโยคสมฺปทา สกฺกจฺจการิตา สาตจฺจการิตา, ยาย มหาปุริโส วิสุทฺธปโยโค นิรนฺตรการี อภินีหารสมฺปนฺโน จ หุตฺวา ปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ ปาปุณาติ. དེ་ལ་འདི་དག་ནི་སྟོབས་བཞི་པོ་རྣམས་ཡིན་ཏེ། ནང་གི་སྟོབས་ནི། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་རང་ལ་བརྟེན་པ་དང་ཆོས་ལ་གུས་པས་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་གཅིག་ཏུ་གཞོལ་བའི་བསམ་པ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། གང་གིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་བདག་བདག་པོར་བྱེད་པ། ངོ་ཚ་བརྟེན་པ། སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ།། ཕྱིའི་སྟོབས་ནི། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་གཞན་ལ་བརྟེན་པས་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་གཅིག་ཏུ་གཞོལ་བའི་བསམ་པ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། གང་གིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་འཇིག་རྟེན་བདག་པོར་བྱེད་པ། ཁྲེལ་ཡོད་བརྟེན་པ། སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ།། རྒྱུའི་སྟོབས་ནི། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་རྒྱུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་གཅིག་ཏུ་གཞོལ་བའི་བསམ་པ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། གང་གིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་དབང་པོ་རྣོན་པོ། ཁམས་གསལ་བ། དྲན་པ་ལ་བརྟེན་པ། སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ།། སྦྱོར་བའི་སྟོབས་ནི། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དེ་དང་མཐུན་པའི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། གུས་པས་བྱེད་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། གང་གིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་སྦྱོར་བ་རྣམ་པར་དག་པ། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པ། སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ནས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ།། เอวมยํ จตูหิ ปจฺจเยหิ จตูหิ เหตูหิ จตูหิ จ พเลหิ สมฺปนฺนสมุทาคโม อฏฺฐงฺคสโมธานสมฺปาทิโต อภินีหาโร ปารมีนํ ปจฺจโย มูลการณภาวโต. ยสฺส จ ปวตฺติยา มหาปุริเส จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา ปติฏฺฐหนฺติ, สพฺพสตฺตนิกายํ อตฺตโน โอรสปุตฺตํ วิย ปิยจิตฺเตน ปริคฺคณฺหาติ. น จสฺส จิตฺตํ ปุตฺตสํกิเลสวเสน สํกิลิสฺสติ. สตฺตานํ หิตสุขาวโห จสฺส อชฺฌาสโย ปโยโค จ โหติ. อตฺตโน จ พุทฺธการกธมฺมา อุปรูปริ วฑฺฒนฺติ ปริปจฺจนฺติ จ. ยโต จ มหาปุริโส อุฬารตเมน ปุญฺญาภิสนฺเทน กุสลาภิสนฺเทน ปวตฺติยา ปจฺจเยน สุขสฺสาหาเรน สมนฺนาคโต สตฺตานํ ทกฺขิเณยฺโย อุตฺตมคารวฏฺฐานํ อสทิสํ ปุญฺญกฺเขตฺตญฺจ โหติ. เอวมเนกคุโณ อเนกานิสํโส มหาภินีหาโร ปารมีนํ ปจฺจโยติ เวทิตพฺโพ. དེ་ལྟར་རྐྱེན་བཞི་དང་། རྒྱུ་བཞི་དང་། སྟོབས་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་གྲུབ་ཅིང་། ཡན་ལག་བརྒྱད་འདུས་པ་ལས་བསྒྲུབས་པའི་སྨོན་ལམ་འདི་ནི། རྩ་བའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ།། གང་གི་འཇུག་པ་ལས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ངོ་མཚར་ཅན་བཞི་གནས་པར་འགྱུར་ཏེ། སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་མཐའ་དག་ལ་རང་གི་བུ་གཅིག་པ་བཞིན་དུ་བྱམས་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་དོ།། ཁོང་གི་སེམས་ནི་བུའི་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་མི་འགྱུར་རོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདྲེན་པའི་བསམ་པ་དང་སྦྱོར་བ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ།། རང་གི་སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་ཞིང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་དགེ་བའི་རྒྱུན་དང་། འཇུག་པའི་རྐྱེན་དང་། བདེ་བའི་ཟས་དང་ལྡན་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྦྱིན་གནས་དང་། གུས་པར་བྱ་བའི་གནས་མཆོག་དང་། མཚུངས་པ་མེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་དུ་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡོན་ཏན་དུ་མ་དང་ཕན་ཡོན་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ยถา จ อภินีหาโร, เอวํ มหากรุณา อุปายโกสลฺลญฺจ. ตตฺถ อุปายโกสลฺลํ นาม ทานาทีนํ โพธิสมฺภารภาวสฺส นิมิตฺตภูตา ปญฺญา, ยาหิ มหากรุณูปายโกสลฺลตาหิ มหาปุริสานํ อตฺตสุขนิรเปกฺขตา นิรนฺตรํ ปรหิตกรณปสุตตา สุทุกฺกเรหิปิ มหาโพธิสตฺตจริเตหิ วิสาทาภาโว ปสาทสมฺพุทฺธิทสฺสนสวนานุสฺสรณกาเลสุปิ สตฺตานํ หิตสุขปฺปฏิลาภเหตุภาโว จ สมฺปชฺชติ. ตถา หิสฺส ปญฺญาย พุทฺธภาวสิทฺธิ, กรุณาย พุทฺธกมฺมสิทฺธิ, ปญฺญาย สยํ ตรติ, กรุณาย ปเร ตาเรติ, ปญฺญาย ปรทุกฺขํ ปริชานาติ, กรุณาย ปรทุกฺขปติการํ อารภติ, ปญฺญาย จ ทุกฺเข นิพฺพินฺทติ, กรุณาย [Pg.282] ทุกฺขํ สมฺปฏิจฺฉติ, ตถา ปญฺญาย นิพฺพานาภิมุโข โหติ, กรุณาย วฏฺฏํ ปาปุณาติ, ตถา กรุณาย สํสาราภิมุโข โหติ, ปญฺญาย ตตฺร นาภิรมติ, ปญฺญาย จ สพฺพตฺถ วิรชฺชติ, กรุณานุคตตฺตา น จ น สพฺเพสํ อนุคฺคหาย ปวตฺโต, กรุณาย สพฺเพปิ อนุกมฺปติ, ปญฺญานุคตตฺตา น จ น สพฺพตฺถ วิรตฺตจิตฺโต, ปญฺญาย จ อหํการมมํการาภาโว, กรุณาย อาลสิยทีนตาภาโว, ตถา ปญฺญากรุณาหิ ยถากฺกมํ อตฺตปรนาถตา ธีรวีรภาโว, อนตฺตนฺตปอปรนฺตปตา, อตฺตหิตปรหิตนิปฺผตฺติ, นิพฺภยาภึสนกภาโว, ธมฺมาธิปติโลกาธิปติตา, กตญฺญุปุพฺพการิภาโว, โมหตณฺหาวิคโม, วิชฺชาจรณสิทฺธิ, พลเวสารชฺชนิปฺผตฺตีติ สพฺพสฺสาปิ ปารมิตาผลสฺส วิเสเสน อุปายภาวโต ปญฺญากรุณา ปารมีนํ ปจฺจโย. อิทญฺจ ทฺวยํ ปารมีนํ วิย ปณิธานสฺสาปิ ปจฺจโย. ཇི་ལྟར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་དེ་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ཐབས་མཁས་པ་ཡང་ཡིན། དེ་ལ་ཐབས་མཁས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་སུ་འགྱུར་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་སྟེ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ཐབས་མཁས་པ་དེ་དག་གིས་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་རང་གི་བདེ་བ་ལ་མི་ལྟ་ཞིང་། རྒྱུན་མི་ཆད་པར་གཞན་གྱི་ཕན་པ་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་པ་དང་། ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྤྱོད་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཡིད་མི་ཞུམ་པ་དང་། དད་པ་དང་སངས་རྒྱས་མཇལ་བ་དང་། ཆོས་ཐོས་པ་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དུས་སུ་ཡང་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་འགྱུར་བ་འགྲུབ་པར་བྱེད་དོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ཁོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་འགྲུབ་ལ། སྙིང་རྗེས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཛད་པ་འགྲུབ་པར་བྱེད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་རང་ཉིད་སྒྲོལ་ལ། སྙིང་རྗེས་གཞན་རྣམས་སྒྲོལ་བར་བྱེད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ལ། སྙིང་རྗེས་གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་རྩོམ་མོ།། ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ལ་སྐྱོ་བ་སྐྱེ་ལ། སྙིང་རྗེས་སྡུག་བསྔལ་དང་ལེན་བྱེད། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མྱང་འདས་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ལ། སྙིང་རྗེས་འཁོར་བ་ལ་འཇུག་པར་བྱེད། དེ་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེས་འཁོར་བ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་ལ་མི་དགའ་བར་བྱེད། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱེད་ལ། སྙིང་རྗེས་རྗེས་སུ་བཟུང་བས་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ལ་མི་འཇུག་པ་མ་ཡིན། སྙིང་རྗེས་ཐམས་ཅད་ལ་བརྩེ་བར་བྱེད་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྗེས་སུ་བཟུང་བས་ཐམས་ཅད་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་སེམས་མེད་པ་མ་ཡིན། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ང་རྒྱལ་དང་བདག་གིར་འཛིན་པ་མེད་པར་བྱེད་ལ། སྙིང་རྗེས་ལེ་ལོ་དང་ཞུམ་པ་མེད་པར་བྱེད། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་དང་སྙིང་རྗེ་གཉིས་ཀྱིས་གོ་རིམ་བཞིན། རང་དང་གཞན་གྱི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པ་དང་། བརྟན་པ་དང་དཔའ་བའི་དངོས་པོ་དང་། བདག་ལ་མི་གདུང་ཞིང་གཞན་ལ་མི་གདུང་བ་དང་། རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་འགྲུབ་པ་དང་། འཇིགས་པ་མེད་པ་དང་མི་འཚེ་བའི་དངོས་པོ་དང་། ཆོས་ཀྱི་བདག་པོ་དང་འཇིག་རྟེན་གྱི་བདག་པོ་ཉིད་དང་། བྱས་པ་གཟོ་བ་དང་སྔོན་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་དངོས་པོ་དང་། གཏི་མུག་དང་སྲེད་པ་དང་བྲལ་བ་དང་། རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་འགྲུབ་པ་དང་། སྟོབས་དང་མི་འཇིགས་པ་འགྲུབ་པ་སྟེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་འབྲས་བུ་མཐའ་དག་གི་ཁྱད་པར་གྱི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཤེས་རབ་དང་སྙིང་རྗེ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན། གཉིས་པོ་འདི་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན་པ་བཞིན་དུ་སྨོན་ལམ་གྱི་ཡང་རྐྱེན་ཡིན་ནོ།། ตถา อุสฺสาหอุมฺมงฺคอวตฺถานหิตจริยา จ ปารมีนํ ปจฺจยาติ เวทิตพฺพา, ยา พุทฺธภาวสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย พุทฺธภูมิโยติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ อุสฺสาโห นาม โพธิสมฺภารานํ อพฺภุสฺสหนวีริยํ. อุมฺมงฺโค นาม โพธิสมฺภาเรสุ อุปายโกสลฺลภูตา ปญฺญา. อวตฺถานํ นาม อธิฏฺฐานํ อจลาธิฏฺฐานตา. หิตจริยา นาม เมตฺตาภาวนา กรุณาภาวนา จ. དེ་བཞིན་དུ་སྤྲོ་བ་དང་། རྟོགས་པ་དང་། གནས་པ་དང་། ཕན་པའི་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱང་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་དག་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལ་སྤྲོ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ་སྤྲོ་བའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ།། རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ་ཐབས་ལ་མཁས་པར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་བོ།། གནས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྨོན་ལམ་སྟེ་མི་གཡོ་བའི་སྨོན་ལམ་མོ།། ཕན་པའི་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་དང་སྙིང་རྗེ་བསྒོམ་པའོ།། ตถา เนกฺขมฺมปวิเวกอโลภาโทสาโมหนิสฺสรณปฺปเภทา ฉ อชฺฌาสยา. เนกฺขมฺมชฺฌาสยา หิ โพธิสตฺตา โหนฺติ กาเมสุ ฆราวาเส จ โทสทสฺสาวิโน, ตถา ปวิเวกชฺฌาสยา สงฺคณิกาย โทสทสฺสาวิโน, อโลภชฺฌาสยา โลเภ โทสทสฺสาวิโน, อโทสชฺฌาสยา โทเส โทสทสฺสาวิโน, อโมหชฺฌาสยา โมเห โทสทสฺสาวิโน, นิสฺสรณชฺฌาสยา สพฺพภเวสุ โทสทสฺสาวิโนติ. ตสฺมา เอเต โพธิสตฺตานํ ฉ อชฺฌาสยา ทานาทีนํ ปารมีนํ ปจฺจยาติ เวทิตพฺพา. น หิ โลภาทีสุ อาทีนวทสฺสเนน อโลภาทีนํ อธิกภาเวน จ วินา ทานาทิปารมิโย สมฺภวนฺติ, อโลภาทีนญฺหิ อธิกภาเวน ปริจฺจาคาทินินฺนจิตฺตตา อโลภชฺฌาสยาทิตาติ เวทิตพฺพา. དེ་བཞིན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་། དབེན་པ་དང་། མ་ཆགས་པ་དང་། ཞེ་སྡང་མེད་པ་དང་། གཏི་མུག་མེད་པ་དང་། ཐར་པ་སྟེ་དབྱེ་བ་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དྲུག་གོ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་འདོད་པ་དང་ཁྱིམ་གྱི་གནས་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་ཡིན། དེ་བཞིན་དུ་དབེན་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་འདུ་འཛི་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། མ་ཆགས་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་ཆགས་པ་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། ཞེ་སྡང་མེད་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་ཞེ་སྡང་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། གཏི་མུག་མེད་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་གཏི་མུག་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། ཐར་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་ཡིན། དེ་ལྟ་བས་ན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་ལྟ་བ་དང་། མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་པར་གྱུར་པ་མེད་པར་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་པར་གྱུར་པས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་གཞོལ་བའི་སེམས་ཉིད་ནི་མ་ཆགས་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ยถา [Pg.283] เจเต เอวํ ทานชฺฌาสยตาทโยปิ โพธิยา จรนฺตานํ โพธิสตฺตานํ ทานาทิปารมีนํ ปจฺจโย. ทานชฺฌาสยตาย หิ โพธิสตฺตา ตปฺปฏิปกฺเข มจฺเฉเร โทสทสฺสาวิโน หุตฺวา สมฺมเทว ทานปารมึ ปริปูเรนฺติ. สีลชฺฌาสยตาย ทุสฺสีลฺเย โทสทสฺสาวิโน หุตฺวา สมฺมเทว สีลปารมึ ปริปูเรนฺติ. เนกฺขมฺมชฺฌาสยตาย กาเมสุ ฆราวาเส จ, ยถาภูตญาณชฺฌาสยตาย อญฺญาเณ วิจิกิจฺฉาย จ, วีริยชฺฌาสยตาย โกสชฺเช, ขนฺติยชฺฌาสยตาย อกฺขนฺติยํ, สจฺจชฺฌาสยตาย วิสํวาเท, อธิฏฺฐานชฺฌาสยตาย อนธิฏฺฐาเน, เมตฺตาชฺฌาสยตาย พฺยาปาเท, อุเปกฺขาชฺฌาสยตาย โลกธมฺเมสุ อาทีนวทสฺสาวิโน หุตฺวา สมฺมเทว เนกฺขมฺมาทิปารมิโย ปริปูเรนฺติ. ทานชฺฌาสยตาทโย ทานาทิปารมีนํ นิปฺผตฺติการณตฺตา ปจฺจโย. ཇི་ལྟར་འདི་དག་དེ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་ལ་སྤྱོད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རྐྱེན་ཡིན། སྦྱིན་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ནི་དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སེར་སྣ་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་རུ་གྱུར་ནས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་རུ་གྱུར་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་འདོད་པ་དང་ཁྱིམ་གྱི་གནས་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་མི་ཤེས་པ་དང་ཐེ་ཚོམ་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་ལེ་ལོ་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། བཟོད་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་མི་བཟོད་པ་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། བདེན་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་མི་བདེན་པ་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། སྨོན་ལམ་གྱི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་སྨོན་ལམ་མེད་པ་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། བྱམས་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་གནོད་སེམས་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་ལྟ་བ་རུ་གྱུར་ནས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད། སྦྱིན་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྐྱེན་ཡིན་ནོ།། ตถา อปริจฺจาคปริจฺจาคาทีสุ ยถากฺกมํ อาทีนวานิสํสปจฺจเวกฺขณา ทานาทิปารมีนํ ปจฺจโย. ตตฺถายํ ปจฺจเวกฺขณาวิธิเขตฺตวตฺถุหิรญฺญสุวณฺณโคมหึสทาสิทาสปุตฺตทาราทิปริคฺคหพฺยาสตฺตจิตฺตานํ สตฺตานํ เขตฺตาทีนํ วตฺถุกามภาเวน พหุปตฺถนียภาวโต ราชโจราทิสาธารณภาวโต วิวาทาธิฏฺฐานโต สปตฺตกรณโต นิสฺสารโต ปฏิลาภปริปาลเนสุ ปรวิเหฐนเหตุโต วินาสนิมิตฺตญฺจ โสกาทิอเนกวิหิตพฺยสนาวหโต ตทาสตฺตินิทานญฺจ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิตจิตฺตานํ อปายูปปตฺติเหตุภาวโตติ เอวํ วิวิธวิปุลานตฺถาวหานิ ปริคฺคหวตฺถูนิ นาม. เตสํ ปริจฺจาโคเยว เอโก โสตฺถิภาโวติ ปริจฺจาเค อปฺปมาโท กรณีโย. དེ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་མི་གཏོང་བ་དང་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན། དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཞིང་དང་། གནས་དང་། དངུལ་དང་། གསེར་དང་། བ་ལང་དང་། མ་ཧེ་དང་། བྲན་མོ་དང་། བྲན་ཕོ་དང་། བུ་དང་། ཆུང་མ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ལ་ཆགས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཞིང་ལ་སོགས་པ་ནི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མང་པོས་བརྐམ་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་། རྒྱལ་པོ་དང་ཆོམ་རྩལ་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་དང་། རྩོད་པའི་གཞི་ཉིད་དང་། དགྲ་བོར་འགྱུར་བ་ཉིད་དང་། སྙིང་པོ་མེད་པ་ཉིད་དང་། ཐོབ་པ་དང་བསྲུང་བ་ལ་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དང་། འཇིག་པའི་རྒྱུ་དང་མྱ་ངན་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་ཀྲོལ་དུ་མ་འདྲེན་པ་ཉིད་དང་། དེ་ལ་ཆགས་པའི་རྒྱུ་ལས་སེར་སྣའི་དྲི་མས་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། འདི་ལྟར་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ནི་གནོད་པ་སྣ་ཚོགས་པ་དང་རྒྱ་ཆེན་པོ་འདྲེན་པ་ཤ་སྟག་གོ། དེ་དག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཉིད་ནི་བདེ་ལེགས་སུ་འགྱུར་བ་གཅིག་པུ་ཡིན་པས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་བག་ཡོད་པར་བྱའོ།། อปิ จ ยาจโก ยาจมาโน อตฺตโน คุยฺหสฺส อาจิกฺขนโต ‘‘มยฺหํ วิสฺสาสิโก’’ติ จ, ‘‘ปหาย คมนียมตฺตโน สนฺตกํ คเหตฺวา ปรโลกํ ยาหีติ มยฺหํ อุปเทสโก’’ติ จ, ‘‘อาทิตฺเต วิย อคาเร มรณคฺคินา อาทิตฺเต โลเก ตโต มยฺหํ สนฺตกสฺส อปวาหกสหาโย’’ติ จ, ‘‘อปวาหิตสฺส จสฺส อฌาปนนิกฺเขปฏฺฐานภูโต’’ติ จ ทานสงฺขาเต กลฺยาณกมฺมสฺมึ สหายภาวโต สพฺพสมฺปตฺตีนํ อคฺคภูตาย ปรมทุลฺลภาย พุทฺธภูมิยา สมฺปตฺติเหตุภาวโต จ ‘‘ปรโม กลฺยาณมิตฺโต’’ติ จ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. གཞན་ཡང་སློང་མོ་བས་སློང་བའི་ཚེ། རང་གི་གསང་བ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་ “ང་ལ་ཡིད་ཆེས་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་དང་། “རང་གི་བོར་ནས་འགྲོ་དགོས་པའི་ནོར་རྣམས་ཁྱེར་ཏེ་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་སོང་ཞིག་ཅེས་ང་ལ་གདམས་ངག་སྟོན་པ་པོ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་དང་། “ཁང་པ་ལ་མེ་ཤོར་བ་བཞིན་དུ་འཆི་བའི་མེས་འབར་བའི་འཇིག་རྟེན་འདི་ལས་ངའི་ནོར་རྣམས་ཕྱིར་འདྲེན་པའི་གྲོགས་པོ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་དང་། “ཕྱིར་དྲངས་པའི་ནོར་དེ་དག་མ་ཚིག་པར་འཇོག་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་དང་། སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགེ་བའི་ལས་ལ་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་མཆོག་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱའོ།། ตถา [Pg.284] ‘‘อุฬาเร กมฺมนิ อเนนาหํ สมฺภาวิโต, ตสฺมา สา สมฺภาวนา อวิตถา กาตพฺพา’’ติ จ, ‘‘เอกนฺตเภทิตาย ชีวิตสฺส อยาจิเตนาปิ มยา ทาตพฺพํ, ปเคว ยาจิเตนา’’ติ จ, ‘‘อุฬารชฺฌาสเยหิ คเวสิตฺวาปิ ทาตพฺพโต สยเมวาคโต มม ปุญฺเญนา’’ติ จ ‘‘ยาจกสฺส ทานาปเทเสน มยฺหเมวายมนุคฺคโห’’ติ จ, ‘‘อหํ วิย อยํ สพฺโพปิ โลโก มยา อนุคฺคเหตพฺโพ’’ติ จ, ‘‘อสติ ยาจเก กถํ มยฺหํ ทานปารมี ปูเรยฺยา’’ติ จ, ‘‘ยาจกานเมว จตฺถาย มยา สพฺโพ ปริคฺคเหตพฺโพ’’ติ จ, ‘‘มํ อยาจิตฺวาว มม สนฺตกํ ยาจกา กทา สยเมว คณฺเหยฺยุ’’นฺติ จ, ‘‘กถมหํ ยาจกานํ ปิโย จสฺสํ มนาโป’’ติ จ, ‘‘กถํ วา เต มยฺหํ ปิยา จสฺสุ มนาปา’’ติ จ, ‘‘กถํ วาหํ ททมาโน ทตฺวาปิ จ อตฺตมโน จสฺสํ ปมุทิโต ปีติโสมนสฺสชาโต’’ติ จ, ‘‘กถํ วา เม ยาจกา ภเวยฺยุํ อุฬาโร จ ทานชฺฌาสโย’’ติ จ, ‘‘กถํ วาหมยาจิโต เอว ยาจกานํ หทยมญฺญาย ทเทยฺย’’นฺติ จ, ‘‘สติ ธเน ยาจเก จ อปริจฺจาโค มหตี มยฺหํ วญฺจนา’’ติ จ, ‘‘กถํ วาหํ อตฺตโน องฺคานิ ชีวิตํ วาปิ ยาจกานํ ปริจฺจเชยฺย’’นฺติ จ ปริจฺจาคนินฺนตา อุปฏฺฐเปตพฺพา. อปิ จ ‘‘อตฺโถ นามายํ นิรเปกฺขํ ทายกมนุคจฺฉติ, ยถา ตํ นิรเปกฺขํ เขปกํ กิฏโก’’ติ จ อตฺเถ นิรเปกฺขตาย จิตฺตํ อุปฺปาเทตพฺพํ. དེ་བཞིན་དུ་ “ལས་རྒྱ་ཆེན་པོ་འདི་ལ་ཁོང་གིས་ང་ལ་རེ་བ་བྱས་པས། དེའི་ཕྱིར་རེ་བ་དེ་མི་བསླུ་བར་བྱའོ་” ཞེས་དང་། “གདོན་མི་ཟ་བར་འཇིག་པའི་སྲོག་འདི་མ་བསླངས་ཀྱང་ངས་སྦྱིན་པར་བྱ་དགོས་ན། བསླངས་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་” ཞེས་དང་། “བསམ་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཙལ་ཏེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ལས། ངའི་བསོད་ནམས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ལྷགས་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་དང་། “སློང་མོ་བས་སྦྱིན་པའི་ཁ་གཡར་ནས་ང་ལ་ཕན་བཏགས་པ་ཉིད་ཡིན་ནོ་” ཞེས་དང་། “ང་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ངས་རྗེས་སུ་བཟུང་བར་བྱའོ་” ཞེས་དང་། “སློང་མོ་བ་མེད་ན་ངའི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཇི་ལྟར་རྫོགས་པར་འགྱུར་” ཞེས་དང་། “སློང་མོ་བ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་ངས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་བཟུང་བར་བྱའོ་” ཞེས་དང་། “ང་ལ་མ་བསླངས་པར་ངའི་ནོར་རྣམས་སློང་མོ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ནམ་ཞིག་རང་ཉིད་ཀྱིས་ལེན་པར་འགྱུར་རམ་” ཞེས་དང་། “ང་ཇི་ལྟར་སློང་མོ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བར་འགྱུར་” ཞེས་དང་། “ཡང་ན་ཁོང་ཚོ་ཇི་ལྟར་ངའི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བར་འགྱུར་” ཞེས་དང་། “ཡང་ན་ངས་སྦྱིན་པ་གཏོང་བཞིན་པ་དང་བཏང་ནས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་ཡིད་མགུ་ཞིང་དགའ་བ་དང་རབ་ཏུ་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་” ཞེས་དང་། “ཡང་ན་ངའི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ཇི་ལྟར་འབྱུང་ཞིང་སྦྱིན་པའི་བསམ་པ་རྒྱ་ཆེན་པོར་འགྱུར་” ཞེས་དང་། “ཡང་ན་ངས་མ་བསླངས་པར་ཡང་སློང་མོ་བ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ཤེས་ནས་ཇི་ལྟར་སྦྱིན་པར་བྱ་” ཞེས་དང་། “ནོར་དང་སློང་མོ་བ་ཡོད་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་མི་གཏོང་བ་ནི་བདག་ལ་བསླུ་བ་ཆེན་པོ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་དང་། “ཡང་ན་ངས་རང་གི་ཡན་ལག་དང་སྲོག་ཀྱང་སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་བྱ་” ཞེས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་གཞོལ་བའི་སེམས་ཉེ་བར་གཞག་པར་བྱའོ།། གཞན་ཡང་ “དོན་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རེ་བ་མེད་པའི་སྦྱིན་བདག་གི་རྗེས་སུ་འབྲང་སྟེ། དཔེར་ན་རེ་བ་མེད་པར་འཕེན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་འབུ་སྲིན་བཞིན་ནོ་” ཞེས་དོན་ལ་རེ་བ་མེད་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པར་བྱའོ།། ยาจมาโน ปน ยทิ ปิยปุคฺคโล โหติ, ‘‘ปิโย มํ ยาจตี’’ติ โสมนสฺสํ อุปฺปาเทตพฺพํ. อถ อุทาสีนปุคฺคโล โหติ, ‘‘อยํ มํ ยาจมาโน อทฺธา อิมินา ปริจฺจาเคน มิตฺโต โหตี’’ติ โสมนสฺสํ อุปฺปาเทตพฺพํ. ททนฺโตปิ หิ ยาจกานํ ปิโย โหตีติ. อถ ปน เวรี ปุคฺคโล ยาจติ, ‘‘ปจฺจตฺถิโก มํ ยาจติ, อยํ มํ ยาจมาโน อทฺธา อิมินา ปริจฺจาเคน เวรี ปิโย มิตฺโต โหตี’’ติ วิเสเสน โสมนสฺสํ อุปฺปาเทตพฺพํ. เอวํ ปิยปุคฺคเล วิย มชฺฌตฺตเวริปุคฺคเลสุปิ เมตฺตาปุพฺพงฺคมํ กรุณํ อุปฏฺฐเปตฺวาว ทาตพฺพํ. གལ་ཏེ་སློང་མོ་བ་དེ་མཛའ་བའི་གང་ཟག་ཡིན་ན། “མཛའ་བས་ང་ལ་སློང་ངོ་” ཞེས་ཡིད་བདེ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ།། གལ་ཏེ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་གང་ཟག་ཡིན་ན། “འདིས་ང་ལ་སློང་བ་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་འདིས་གྲོགས་པོར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་ཡིད་བདེ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ།། སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་པོ་ནི་སློང་མོ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། གལ་ཏེ་དགྲ་བོའི་གང་ཟག་གིས་སློང་ན། “དགྲ་བོས་ང་ལ་སློང་ངོ་། འདིས་ང་ལ་སློང་བ་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་འདིས་དགྲ་བོ་དེ་མཛའ་བའི་གྲོགས་པོར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་ཡིད་བདེ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་མཛའ་བའི་གང་ཟག་ལ་བཞིན་དུ་བཏང་སྙོམས་དང་དགྲ་བོའི་གང་ཟག་རྣམས་ལ་ཡང་བྱམས་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་སྙིང་རྗེ་ཉེ་བར་བཞག་ནས་སྦྱིན་པར་བྱའོ།། สเจ ปนสฺส จิรกาลปริภาวิตตฺตา โลภสฺส เทยฺยธมฺมวิสยา โลภธมฺมา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตน โพธิสตฺตปฏิญฺเญน อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ ‘‘นนุ ตยา สปฺปุริสสมฺโพธาย อภินีหารํ กโรนฺเตน สพฺพสตฺตานํ อุปการตฺถาย อยํ กาโย นิสฺสฏฺโฐ ตปฺปริจฺจาคมยญฺจ ปุญฺญํ, ตตฺถ นาม [Pg.285] เต พาหิเรปิ วตฺถุสฺมึ อภิสงฺคปฺปวตฺติ หตฺถิสินานสทิสี โหติ, ตสฺมา ตยา น กตฺถจิ สงฺโค อุปฺปาเทตพฺโพ. เสยฺยถาปิ นาม มหโต เภสชฺชรุกฺขสฺส ติฏฺฐโต มูลํ มูลตฺถิกา หรนฺติ, ปปฏิกํ ตจํ ขนฺธํ วิฏปํ สารํ สาขํ ปลาสํ ปุปฺผํ ผลํ ผลตฺถิกา หรนฺติ, น ตสฺส รุกฺขสฺส ‘มยฺหํ สนฺตกํ เอเต หรนฺตี’ติ วิตกฺกสมุทาจาโร โหติ, เอวเมว สพฺพโลกหิตาย อุสฺสุกฺกมาปชฺชนฺเตน มยา มหาทุกฺเข อกตญฺญุเก นิจฺจาสุจิมฺหิ กาเย ปเรสํ อุปการาย วินิยุชฺชมาเน อณุมตฺโตปิ มิจฺฉาวิตกฺโก น อุปฺปาเทตพฺโพ. โก วา เอตฺถ วิเสโส อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ มหาภูเตสุ เอกนฺตเภทนวิกิรณวิทฺธํสนธมฺเมสุ, เกวลํ ปน สมฺโมหวิชมฺภิตเมตํ, ยทิทํ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตาติ อภินิเวโส. ตสฺมา พาหิเรสุ วิย อชฺฌตฺติเกสุปิ กรจรณนยนาทีสุ มํสาทีสุ จ อนเปกฺเขน หุตฺวา ‘ตํ ตทตฺถิกา หรนฺตู’ติ นิสฺสฏฺฐจิตฺเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ. གལ་ཏེ་ཡུན་རིང་པོར་གོམས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་ཡུལ་ལ་ཆགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་དམ་བཅས་པ་དེས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱ་སྟེ། “ཁྱོད་ཀྱིས་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་ལུས་འདི་དང་དེ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་བཏང་བ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་དངོས་པོ་ལ་ཡང་མངོན་པར་ཆགས་པ་འཇུག་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་ཁྲུས་དང་འདྲ་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱིས་གང་ལ་ཡང་ཆགས་པ་བསྐྱེད་པར་མི་བྱའོ།། དཔེར་ན་སྨན་གྱི་ཤིང་ཆེན་པོ་ལངས་ཏེ་གནས་པ་ལ། རྩ་བ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྩ་བ་འཁྱེར། ཤུན་པ་དང་། པགས་པ་དང་། སྡོང་པོ་དང་། ཡལ་ག་དང་། སྙིང་པོ་དང་། ལོ་མ་དང་། མེ་ཏོག་དང་། འབྲས་བུ་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་འབྲས་བུ་འཁྱེར་ཡང་། ཤིང་དེ་ལ་ ‘ངའི་ནོར་འདི་དག་ཁོང་ཚོས་འཁྱེར་རོ་’ ཞེས་པའི་རྣམ་རྟོག་མི་སྐྱེ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་ཕན་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱེད་པའི་བདག་གིས། སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ། བྱས་པ་མི་གཟོ་བ། རྟག་ཏུ་མི་གཙང་བའི་ལུས་འདི་གཞན་གྱི་ཕན་པའི་ཕྱིར་བཀོལ་བའི་ཚེ། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལོག་པ་རྡུལ་ཙམ་ཡང་བསྐྱེད་པར་མི་བྱའོ།། གདོན་མི་ཟ་བར་འཇིག་པ་དང་། འཐོར་བ་དང་། ཞིག་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཕྱི་དང་ནང་གི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཞིག་ཡོད། འོན་ཀྱང་འདི་ནི་ ‘འདི་ནི་ངའོ་’ ‘འདི་ནི་བདག་གོ་’ ‘འདི་ནི་བདག་གི་བདག་གོ་’ ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་པ་སྟེ་གཏི་མུག་གི་རྣམ་པར་འཕྲུལ་པ་ཙམ་མོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་ཕྱི་རོལ་གྱི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ་ནང་གི་ལག་པ་དང་། རྐང་པ་དང་། མིག་ལ་སོགས་པ་དང་། ཤ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་རེ་བ་མེད་པར་གྱུར་ནས། ‘དེ་དག་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་འཁྱེར་ཅིག་’ ཅེས་བཏང་བའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་བྱའོ་” ཞེས་སོ།། เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขโต จสฺส สมฺโพธาย ปหิตตฺตสฺส กายชีวิเตสุ นิรเปกฺขสฺส อปฺปกสิเรเนว กายวจีมโนกมฺมานิ สุวิสุทฺธานิ โหนฺติ. โส สุวิสุทฺธกายวจีมโนกมฺมนฺโต วิสุทฺธาชีโว ญายปฏิปตฺติยํ ฐิโต อปายุปายโกสลฺลสมนฺนาคเมน ภิยฺโยโสมตฺตาย เทยฺยธมฺมปริจฺจาเคน อภยทานสทฺธมฺมทาเนหิ จ สพฺพสตฺเต อนุคฺคณฺหิตุํ สมตฺโถ โหตีติ อยํ ตาว ทานปารมิยํ ปจฺจเวกฺขณานโย. དེ་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་ཅིང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་བདག་ཉིད་བཏང་བ་ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པ་འདི་ལ། ཚེགས་མེད་པར་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ལས་རྣམས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ།། ཁོང་ནི་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་མཐའ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་འཚོ་བ་ཅན། རིགས་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་གནས་ཤིང་། ཐབས་ལ་མཁས་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་པ་དང་། དམ་པའི་ཆོས་སྦྱིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་ནུས་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ནི་རེ་ཞིག་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཚུལ་ཡིན་ནོ།། สีลปารมิยํ ปน เอวํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ – อิทญฺหิ สีลํ นาม คงฺโคทกาทีหิ วิโสเธตุํ อสกฺกุเณยฺยสฺส โทสมลสฺส วิกฺขาลนชลํ, หริจนฺทนาทีหิ วิเนตุํ อสกฺกุเณยฺยสฺส ราคาทิปริฬาหสฺส วินยนํ, หารมกุฏกุณฺฑลาทีหิ ปจุรชนาลงฺกาเรหิ อสาธารโณ สาธูนํ อลงฺการวิเสโส, สพฺพทิสาวายนโต อกิตฺติโม สพฺพกาลานุรูโป จ สุรภิคนฺโธ, ขตฺติยมหาสาลาทีหิ เทวตาหิ จ วนฺทนียาทิภาวาวหนโต ปรโม วสีกรณมนฺโต, จาตุมหาราชิกาทิเทวโลกาโรหณโสปานปนฺติ, ฌานาภิญฺญานํ อธิคมูปาโย, นิพฺพานมหานครสฺส สมฺปาปกมคฺโค, สาวกโพธิปจฺเจกโพธิสมฺมาสมฺโพธีนํ ปติฏฺฐานภูมิ, ยํ ยํ วา ปนิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ, ตสฺส ตสฺส สมิชฺฌนูปายภาวโต จินฺตามณิกปฺปรุกฺขาทิเก จ อติเสติ. ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་ནི་འདི་ལྟར་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི། གངྒཱའི་ཆུ་ལ་སོགས་པས་དག་པར་བྱ་མི་ནུས་པའི་ཉེས་པའི་དྲི་མ་འཁྲུད་པའི་ཆུ་དང་། ཙན་དན་སེར་པོ་ལ་སོགས་པས་བསལ་མི་ནུས་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་གདུང་བ་སེལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་ཕལ་པའི་རྒྱན་གྱི་བྱེ་བྲག་དོ་ཤལ་དང་། ཅོད་པན། རྣ་ཆ་ལ་སོགས་པ་དང་མི་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་ལྡང་ཞིང་བཅོས་མ་མ་ཡིན་ལ་དུས་ཐམས་ཅད་དང་མཐུན་པའི་དྲི་བཟང་པོ་དང་། རྒྱལ་རིགས་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱག་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་སུ་འགྱུར་བས་དབང་དུ་བྱེད་པའི་སྔགས་མཆོག་དང་། རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ལ་སོགས་པའི་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བགྲོད་པའི་སྐས་ཀྱི་རིམ་པ་དང་། བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཐབས་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ཆེན་པོར་བགྲོད་པའི་ལམ་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་རྣམས་ཀྱི་གཞི་གནས་ཡིན་ལ། གང་དང་གང་འདོད་ཅིང་གསོལ་བ་བཏབ་པ་དེ་དང་དེ་འགྲུབ་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཡིད་བཞིན་གྱི་ནོར་བུ་དང་དཔག་བསམ་གྱི་ཤིང་ལ་སོགས་པ་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་ནོ།། วุตฺตญฺเจตํ [Pg.286] ภควตา – ‘‘อิชฺฌติ, ภิกฺขเว, สีลวโต เจโตปณิธิวิสุทฺธตฺตา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๓๗; อ. นิ. ๘.๓๕). อปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จ อสฺสํ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จา’ติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๖๕). ตถา ‘‘อวิปฺปฏิสารตฺถานิ โข, อานนฺท, กุสลานิ สีลานี’’ติ (อ. นิ. ๑๑.๑). ‘‘ปญฺจิเม, คหปตโย, อานิสํสา สีลวโต สีลสมฺปทายา’’ติอาทิสุตฺตานญฺจ (ที. นิ. ๒.๑๕๐; ๓.๓๑๖; อ. นิ. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕) วเสน สีลสฺส คุณา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. ตถา อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตาทีนํ (อ. นิ. ๗.๗๒) วเสน สีลวิรเห อาทีนวา. ปีติโสมนสฺสนิมิตฺตโต อตฺตานุวาทปราปวาททณฺฑทุคฺคติภยาภาวโต วิญฺญูหิ ปาสํสภาวโต อวิปฺปฏิสารเหตุโต โสตฺถิฏฺฐานโต อติชนสาปเตยฺยาธิปเตยฺยายุรูปฏฺฐานพนฺธุมิตฺตสมฺปตฺตีนํ อติสยนโต จ สีลํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. สีลวโต หิ อตฺตโน สีลสมฺปทาเหตุ มหนฺตํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ – ‘‘กตํ วต มยา กุสลํ, กตํ กลฺยาณํ, กตํ ภีรุตฺตาณ’’นฺติ. འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་དང་། གཞན་ཡང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་དགེ་སློང་ཞིག་གིས། བདག་ནི་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། བཀུར་བར་འོས་པ་དང་། བསྔགས་པར་འོས་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་འདོད་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བར་བྱའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ “ཀུན་དགའ་བོ། དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ནི་འགྱོད་པ་མེད་པའི་ཆེད་དུ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་དང་། “ཁྱིམ་བདག་དག ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་ཕན་ཡོན་འདི་ལྔ་ཡོད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་མེ་ཕུང་གི་དཔེའི་མདོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བྲལ་བའི་ཉེས་དམིགས་རྣམས་དང་། དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། བདག་ལ་སྨོད་པ་དང་། གཞན་གྱིས་སྨོད་པ་དང་། ཆད་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པར་འོས་པའི་ཕྱིར་དང་། འགྱོད་པ་མེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། བདེ་ལེགས་ཀྱི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བོ་ཕལ་པའི་ནོར་དང་། དབང་ཕྱུག ཚེ། གཟུགས། གནས། གཉེན་འབྲེལ། གྲོགས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ལ་ནི་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་སྟེ། “བདག་གིས་དགེ་བ་བྱས་སོ། དགེ་ལེགས་བྱས་སོ། འཇིགས་པ་ལས་སྐྱོབ་པ་བྱས་སོ།།” ཞེས་སོ།། ตถา สีลวโต อตฺตา น อุปวทติ, น ปเร วิญฺญู, ทณฺฑทุคฺคติภยานํ สมฺภโว เอว นตฺถิ. ‘‘สีลวา ปุริสปุคฺคโล กลฺยาณธมฺโม’’ติ วิญฺญูนํ ปาสํโส โหติ. ตถา สีลวโต ยฺวายํ ‘‘กตํ วต มยา ปาปํ, กตํ ลุทฺทกํ, กตํ กิพฺพิส’’นฺติ ทุสฺสีลสฺส วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺชติ, โส น โหติ. สีลญฺจ นาเมตํ อปฺปมาทาธิฏฺฐานโต โภคพฺยสนาทิปริหารมุเขน มหโต อตฺถสฺส สาธนโต มงฺคลภาวโต จ ปรมํ โสตฺถิฏฺฐานํ, นิหีนชจฺโจปิ สีลวา ขตฺติยมหาสาลาทีนํ ปูชนีโย โหตีติ กุลสมฺปตฺตึ อติเสติ สีลสมฺปทา, ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช? อิธ เต อสฺส ทาโส กมฺมกโร’’ติอาทิวจนญฺเจตฺถ (ที. นิ. ๑.๑๘๖) สาธกํ. โจราทีหิ อสาธารณโต ปรโลกานุคมนโต มหปฺผลภาวโต สมถาทิคุณาธิฏฺฐานโต จ พาหิรธนํ อติเสติ สีลํ. ปรมสฺส จิตฺติสฺสริยสฺส อธิฏฺฐานภาวโต ขตฺติยาทีนํ อิสฺสริยํ อติเสติ สีลํ. สีลนิมิตฺตญฺหิ ตํตํสตฺตนิกาเยสุ สตฺตานํ อิสฺสริยํ, วสฺสสตทีฆปฺปมาณโต ชีวิตโต เอกาหมฺปิ สีลวโต ชีวิตสฺส วิสิฏฺฐตาวจนโต สติ จ ชีวิเต สิกฺขานิกฺขิปนสฺส มรณตาวจนโต สีลํ ชีวิตโต วิสิฏฺฐตรํ[Pg.287]. เวรีนมฺปิ มนุญฺญภาวาวหนโต ชราโรควิปตฺตีหิ อนภิภวนียโต จ รูปสมฺปตฺตึ อติเสติ สีลํ. ปาสาทหมฺมิยาทิฏฺฐานวิเสเส ราชยุวราชเสนาปติอาทิฏฺฐานวิเสเส จ อติเสติ สีลํ สุขวิเสสาธิฏฺฐานภาวโต. สภาวสินิทฺเธ สนฺติกาวจเรปิ พนฺธุชเน มิตฺตชเน จ อติเสติ เอกนฺตหิตสมฺปาทนโต ปรโลกานุคมนโต จ ‘‘น ตํ มาตาปิตา กยิรา’’ติอาทิวจนญฺเจตฺถ (ธ. ป. ๔๓) สาธกํ. ตถา หตฺถิอสฺสรถปตฺติพลกาเยหิ มนฺตาคทโสตฺถานปฺปโยเคหิ จ ทุรารกฺขํ อตฺตานํ อารกฺขาภาเวน สีลเมว วิสิฏฺฐตรํ อตฺตาธีนโต อปราธีนโต มหาวิสยโต จ. เตเนวาห – ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติอาทิ (ชา. ๑.๑๐.๑๐๒). เอวมเนกคุณสมนฺนาคตํ สีลนฺติ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อปริปุณฺณา เจว สีลสมฺปทา ปาริปูรึ คจฺฉติ อปริสุทฺธา จ ปาริสุทฺธึ. དེ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ལ་ནི་རང་གིས་རང་ལ་སྨོད་པར་མི་བྱེད། མཁས་པ་གཞན་གྱིས་ཀྱང་མི་སྨོད། ཆད་པ་དང་ངན་འགྲོའི་འཇིགས་པ་འབྱུང་བའི་གནས་ཀྱང་མེད་དོ།། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་ཟག་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ།།” ཞེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་ “བདག་གིས་སྡིག་པ་བྱས་སོ། གདུག་པ་བྱས་སོ། ཉེས་པ་བྱས་སོ།།” ཞེས་འགྱོད་པ་སྐྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ལ་མི་སྐྱེའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བག་ཡོད་པ་ལ་གནས་པའི་སྒོ་ནས་ལོངས་སྤྱོད་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་དོན་ཆེན་པོ་སྒྲུབ་པ་དང་། བཀྲ་ཤིས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བདེ་ལེགས་ཀྱི་གནས་མཆོག་ཡིན་ལ། རིགས་དམའ་བ་ཡིན་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ན་རྒྱལ་རིགས་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལ། སོགས་པས་མཆོད་པར་འོས་པར་འགྱུར་བས་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཏེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། འདི་ལ་ཁྱོད་ཀྱི་བྲན་གཡོག་ལས་བྱེད་པ་ཞིག་ཡོད་པར་གྱུར་ན། དེ་ལ་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་ནི་འདིར་སྒྲུབ་བྱེད་དོ།། རྐུན་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་དང་། འབྲས་བུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཞི་གནས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཕྱིའི་ནོར་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་སོ།། སེམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་མཆོག་གི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་ཕྱུག་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་སོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་དེ་དང་དེ་དག་གི་ནང་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་དབང་འབྱོར་པར་འགྱུར་ལ། ལོ་བརྒྱ་ཐུབ་པའི་ཚེ་རིང་པོ་ལས་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་ཉིན་གཅིག་གི་འཚོ་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། འཚོ་བ་ཡོད་བཞིན་དུ་བསླབ་པ་འདོར་བ་ནི་ཤི་བ་དང་མཚུངས་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་སྲོག་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་སོ།། དགྲ་བོ་རྣམས་ལའང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རང་བཞིན་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རྒ་བ་དང་ནད་དང་རྒུད་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་སོ།། བདེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཁང་བཟང་དང་བསིལ་ཁང་ལ་སོགས་པའི་གནས་ཁྱད་པར་ཅན་དང་། རྒྱལ་པོ་དང་། རྒྱལ་ཚབ། དམག་དཔོན་ལ་སོགས་པའི་གོ་གནས་ཁྱད་པར་ཅན་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་སོ།། རང་བཞིན་གྱིས་མཛའ་ཞིང་ཉེ་བར་གནས་པའི་གཉེན་འབྲེལ་དང་གྲོགས་པོ་ལས་ཀྱང་། གཏན་དུ་ཕན་པ་སྒྲུབ་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཏེ། “ཕ་དང་མ་ཡིས་དེ་མི་བྱེད།།” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་ནི་འདིར་སྒྲུབ་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་གླང་པོ་ཆེ་དང་། རྟ་དང་། ཤིང་རྟ་དང་། དམག་དཔུང་གི་ཚོགས་དང་། གསང་སྔགས་དང་། སྨན་དང་། བདེ་ལེགས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བསྲུང་དཀའ་བའི་བདག་ཉིད་ལ། བསྲུང་བར་བྱེད་པ་མེད་པར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་རང་ལ་རག་ལས་པ་དང་། གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པ་དང་། སྤྱོད་ཡུལ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། “ཆོས་སྤྱོད་པ་ནི་ཆོས་ཀྱིས་སྐྱོང་བར་བྱེད།།” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། འདི་ལྟར་ཡོན་ཏན་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མ་རྫོགས་པ་རྣམས་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་ལ། མ་དག་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ།། สเจ ปนสฺส ทีฆรตฺตํ ปริจเยน สีลปฏิปกฺขา ธมฺมา โทสาทโย อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตน โพธิสตฺตปฏิญฺเญน เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ – นนุ ตยา สมฺโพธาย ปณิธานํ กตํ, สีลวิกเลน จ น สกฺกา โลกิยาปิ สมฺปตฺติโย ปาปุณิตุํ, ปเคว โลกุตฺตรา, สพฺพสมฺปตฺตีนํ ปน อคฺคภูตาย สมฺมาสมฺโพธิยา อธิฏฺฐานภูเตน สีเลน ปรมุกฺกํสคเตน ภวิตพฺพํ, ตสฺมา ‘‘กิกีว อณฺฑ’’นฺติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๑.๑๙; ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗) วุตฺตนเยน สมฺมา สีลํ รกฺขนฺเตน สุฏฺฐุตรํ ตยา เปสเลน ภวิตพฺพํ. གལ་ཏེ་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གོམས་པའི་དབང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་ཞེ་སྡང་ལ་སོགས་པ་བར་བར་དུ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་དམ་བཅས་པ་དེས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱ་སཏེ། ཁྱོད་ཀྱིས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་མ་ཡིན་ནམ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པས་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ཐོབ་པར་མི་ནུས་ན། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་གཞི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པ་ཞིག་དགོས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “བྱ་ཀྲུང་ཀྲུང་གིས་སྒོ་ང་བཞིན།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པར་བསྲུང་བཞིན་དུ། ཁྱོད་ཀྱིས་ལྷག་པར་དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དགའ་བ་ཞིག་ཏུ་བྱའོ།། อปิ จ ตยา ธมฺมเทสนาย ยานตฺตเย สตฺตานํ อวตารณปริปาจนานิ กาตพฺพานิ, สีลวิกลสฺส จ วจนํ น ปจฺเจตพฺพํ โหติ, อสปฺปายาหารวิจารสฺส วิย เวชฺชสฺส ติกิจฺฉนํ, ตสฺมา กถาหํ สทฺเธยฺโย หุตฺวา สตฺตานํ อวตารณปริปาจนานิ กเรยฺยนฺติ สภาวปริสุทฺธสีเลน ภวิตพฺพํ. กิญฺจ ฌานาทิคุณวิเสสโยเคน เม สตฺตานํ อุปการกรณสมตฺถตา ปญฺญาปารมิอาทิปริปูรณญฺจ, ฌานาทโย จ คุณา สีลปาริสุทฺธึ วินา น สมฺภวนฺตีติ สมฺมเทว สีลํ ปริโสเธตพฺพํ. གཞན་ཡང་ཁྱོད་ཀྱིས་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་ཐེག་པ་གསུམ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇུག་པ་དང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱ་དགོས་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པའི་ཚིག་ནི་ཡིད་ཆེས་པར་མི་འགྱུར་ཏེ། མི་འཕྲོད་པའི་ཟས་སྤྱོད་པའི་སྨན་པས་གསོ་བཅོས་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་ཇི་ལྟར་ཡིད་ཆེས་པར་བྱས་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇུག་པ་དང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱ་སྙམ་དུ་རང་བཞིན་གྱིས་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པར་བྱའོ།། ཅི་ཞིག་ཕྱིར་ཞེ་ན། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་བདག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་འདོགས་ནུས་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་དགོས་ལ། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་མེད་པར་མི་འབྱུང་བས་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་སྦྱང་བར་བྱའོ།། ตถา ‘‘สมฺพาโธ ฆราวาโส รโชปโถ’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๑๙๑; สํ. นิ. ๒.๑๕๔; ม. นิ. ๑.๒๙๑; ๒.๑๐) ฆราวาเส, ‘‘อฏฺฐิกงฺกลูปมา กามา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๑๗๕) ‘‘มาตาปิ ปุตฺเตน วิวทตี’’ติอาทินา [Pg.288] (ม. นิ. ๑.๑๗๘) จ กาเมสุ, ‘‘เสยฺยถาปิ ปุริโส อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชยฺยา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๑๘) กามจฺฉนฺทาทีสุ อาทีนวทสฺสนปุพฺพงฺคมา วุตฺตวิปริยาเยน ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๑๙๑; สํ. นิ. ๒.๑๕๔) ปพฺพชฺชาทีสุ อานิสํสปฏิสงฺขาวเสน เนกฺขมฺมปารมิยํ ปจฺจเวกฺขณา เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ทุกฺขกฺขนฺธ- (ม. นิ. ๑.๑๖๓ อาทโย) อาสิวิโสปมสุตฺตา- (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) ทิวเสน เวทิตพฺโพ. དེ་བཞིན་དུ་ “ཁྱིམ་གྱི་གནས་ནི་དོག་ཅིང་རྡུལ་གྱི་ལམ་མོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཁྱིམ་གྱི་གནས་ལ་དང་། “འདོད་པ་རྣམས་ནི་རུས་ཀྲང་གི་དཔེ་ལྟ་བུའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “མ་ཡང་བུ་དང་རྩོད་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདོད་པ་རྣམས་ལ་དང་། “འདི་ལྟར་སྟེ་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་བུ་ལོན་བླངས་ཏེ་ལས་ལ་སྦྱོར་བ་བཞིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདོད་པའི་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས། གསུངས་པ་ལས་བཟློག་སྟེ་ “རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་བླ་གབ་མེད་པའི་ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕན་ཡོན་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕུང་པོའི་མདོ་དང་། སྦྲུལ་གདུག་པའི་དཔེའི་མདོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ตถา ‘‘ปญฺญาย วินา ทานาทโย ธมฺมา น วิสุชฺฌนฺติ, ยถาสกํ พฺยาปารสมตฺถา จ น โหนฺตี’’ติ ปญฺญาคุณา มนสิกาตพฺพา. ยเถว หิ ชีวิเตน วินา สรีรยนฺตํ น โสภติ, น จ อตฺตโน กิริยาสุ ปฏิปตฺติสมตฺถํ โหติ, ยถา จ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ วิญฺญาเณน วินา ยถาสกํ วิสเยสุ กิจฺจํ กาตุํ นปฺปโหนฺติ, เอวํ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ ปญฺญาย วินา สกิจฺจปฏิปตฺติยํ อสมตฺถานีติ ปริจฺจาคาทิปฏิปตฺติยํ ปญฺญา ปธานการณํ. อุมฺมีลิตปญฺญาจกฺขุกา หิ มหาโพธิสตฺตา อตฺตโน องฺคปจฺจงฺคานิปิ ทตฺวา อนตฺตุกฺกํสกา อปรวมฺภกา จ โหนฺติ, เภสชฺชรุกฺขา วิย วิกปฺปรหิตา กาลตฺตเยปิ โสมนสฺสชาตา. ปญฺญาวเสน หิ อุปายโกสลฺลโยคโต ปริจฺจาโค ปรหิตปฺปวตฺติยา ทานปารมิภาวํ อุเปติ. อตฺตตฺถญฺหิ ทานํ วฑฺฒิสทิสํ โหติ. དེ་བཞིན་དུ་ “ཤེས་རབ་མེད་པར་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་དག་པར་མི་འགྱུར་ཞིང་། རང་རང་གི་བྱ་བ་བྱེད་མི་ནུས་སོ།།” ཞེས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡིད་ལ་བྱའོ།། འདི་ལྟར་སྲོག་མེད་པར་ལུས་ཀྱི་འཁྲུལ་འཁོར་མི་མཛེས་ཤིང་རང་གི་བྱ་བ་རྣམས་ལ་འཇུག་མི་ནུས་པ་བཞིན་དང་། མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མེད་པར་རང་རང་གི་ཡུལ་ལ་བྱ་བ་བྱེད་མི་ནུས་པ་བཞིན་དུ། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་རབ་མེད་པར་རང་གི་བྱ་བ་ལ་འཇུག་མི་ནུས་པས་ན། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་ཤེས་རབ་ནི་རྒྱུ་གཙོ་བོ་ཡིན་ནོ།། ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་ཕྱེ་བའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་རང་གི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ཀྱང་བྱིན་ནས་བདག་ལ་བསྟོད་པ་མེད་ཅིང་གཞན་ལ་སྨོད་པ་མེད་པ་དང་། སྨན་གྱི་ཤིང་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་མེད་ཅིང་དུས་གསུམ་དུའང་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེ་བ་ཡིན་ནོ།། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་ཐབས་མཁས་པ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་གཞན་གྱི་དོན་དུ་འཇུག་པས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རོ།། རང་གི་དོན་དུ་སྦྱིན་པ་ནི་སྐྱེད་ཀྱི་བུ་ལོན་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ།། ตถา ปญฺญาย อภาเวน ตณฺหาทิสํกิเลสาวิโยคโต สีลสฺส วิสุทฺธิ เอว น สมฺภวติ, กุโต สพฺพญฺญุคุณาธิฏฺฐานภาโว. ปญฺญวา เอว จ ฆราวาเส กามคุเณสุ สํสาเร จ อาทีนวํ ปพฺพชฺชาย ฌานสมาปตฺติยํ นิพฺพาเน จ อานิสํสํ สุฏฺฐุ สลฺลกฺเขนฺโต ปพฺพชิตฺวา ฌานสมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา นิพฺพานาภิมุโข ปเร จ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปติ. วีริยญฺจ ปญฺญาวิรหิตํ ยถิจฺฉิตมตฺถํ น สาเธติ ทุรารมฺภภาวโต. วรเมว หิ อนารมฺโภ ทุรารมฺภโต, ปญฺญาสหิเตน ปน วีริเยน น กิญฺจิ ทุรธิคมํ อุปายปฏิปตฺติโต. ตถา ปญฺญวา เอว ปราปการาทีนํ อธิวาสกชาติโก โหติ, น ทุปฺปญฺโญ. ปญฺญาวิรหิตสฺส จ ปเรหิ อุปนีตา อปการา ขนฺติยา ปฏิปกฺขเมว อนุพฺรูเหนฺติ, ปญฺญวโต ปน เต ขนฺติสมฺปตฺติยา ปริพฺรูหนวเสน อสฺสา ถิรภาวาย สํวตฺตนฺติ. ปญฺญวา เอว ตีณิปิ สจฺจานิ [Pg.289] เนสํ การณานิ ปฏิปกฺเข จ ยถาภูตํ ชานิตฺวา ปเรสํ อวิสํวาทโก โหติ. དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་མེད་པར་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་མ་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་མི་འབྱུང་ན། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་གཞིར་འགྱུར་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱིམ་གྱི་གནས་དང་། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། འཁོར་བ་ལ་ཉེས་དམིགས་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཕན་ཡོན་ལེགས་པར་མཐོང་ནས། རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་མངོན་དུ་བྱས་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་ཞིང་གཞན་དག་ཀྱང་དེ་ལ་འགོད་པར་བྱེད་དོ།། ཤེས་རབ་དང་བྲལ་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི་ལོག་པར་བརྩམས་པའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་དོན་སྒྲུབ་པར་མི་བྱེད་དོ།། ལོག་པར་རྩོམ་པ་ལས་ནི་མ་བརྩམས་པ་ཉིད་མཆོག་ཡིན་ལ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ནི་ཐབས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ལས་ཐོབ་དཀའ་བ་ཅིའང་མེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་གཞན་གྱིས་གནོད་པ་བྱས་པ་ལ་སོགས་པ་བཟོད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དུ་འགྱུར་གྱི། ཤེས་རབ་འཆལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཤེས་རབ་དང་བྲལ་བ་ལ་གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་གནོད་པ་རྣམས་ནི་བཟོད་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཉིད་འཕེལ་བར་བྱེད་ལ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ལ་ནི་དེ་དག་བཟོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ཉིད་བརྟན་པར་འགྱུར་རོ།། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་གསུམ་དང་། དེ་དག་གི་རྒྱུ་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནས་གཞན་ལ་མི་བསླུ་བ་ཡིན་ནོ།། ตถา ปญฺญาพเลน อตฺตานํ อุปตฺถมฺเภตฺวา ธิติสมฺปทาย สพฺพปารมีสุ อจลสมาทานาธิฏฺฐาโน โหติ. ปญฺญวา เอว จ ปิยมชฺฌตฺตเวริวิภาคํ อกตฺวา สพฺพตฺถ หิตูปสํหารกุสโล โหติ. ตถา ปญฺญาวเสน ลาภาลาภาทิโลกธมฺมสนฺนิปาเต นิพฺพิการตาย มชฺฌตฺโต โหติ. เอวํ สพฺพาสํ ปารมีนํ ปญฺญาว ปาริสุทฺธิเหตูติ ปญฺญาคุณา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. อปิ จ ปญฺญาย วินา น ทสฺสนสมฺปตฺติ, อนฺตเรน จ ทิฏฺฐิสมฺปทํ น สีลสมฺปทา, สีลทิฏฺฐิสมฺปทาวิรหิตสฺส น สมาธิสมฺปทา, อสมาหิเตน จ น สกฺกา อตฺตหิตมตฺตมฺปิ สาเธตุํ, ปเคว อุกฺกํสคตํ ปรหิตนฺติ ปรหิตาย ปฏิปนฺเนน ‘‘นนุ ตยา สกฺกจฺจํ ปญฺญาย ปริวุทฺธิยํ อาโยโค กรณีโย’’ติ โพธิสตฺเตน อตฺตา โอวทิตพฺโพ. ปญฺญานุภาเวน หิ มหาสตฺโต จตุรธิฏฺฐานาธิฏฺฐิโต จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ โลกํ อนุคฺคณฺหนฺโต สตฺเต นิยฺยานมคฺเค อวตาเรติ, อินฺทฺริยานิ จ เนสํ ปริปาเจติ. དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་བདག་ཉིད་བརྟེན་ཅིང་། བརྟན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ལ་མི་གཡོ་བར་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་གནས་པ་ཡིན། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་མཛའ་བ་དང་། བར་མ། དགྲ་བོ་ཞེས་བྱ་བའི་དབྱེ་བ་མ་བྱས་པར། ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་ལ་མཁས་པ་ཡིན། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་གིས་རྙེད་པ་དང་མ་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་འདུ་བ་ལ་འགྱུར་བ་མེད་པར་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པ་ཡིན། དེ་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་དག་པའི་རྒྱུ་ནི་ཤེས་རབ་ཉིད་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱའོ། །གཞན་ཡང་ཤེས་རབ་མེད་པར་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མི་འབྱུང་ལ། ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མེད་པར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མི་འབྱུང་ཞིང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་བྲལ་བ་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མི་འབྱུང་ལ། མཉམ་པར་མ་བཞག་པ་ལ་རང་གི་དོན་ཙམ་ཡང་བསྒྲུབ་པར་མི་ནུས་ན། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གཞན་གྱི་དོན་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། དེས་ན་གཞན་གྱི་དོན་ལ་ཞུགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བདག་ཉིད་ལ་འདི་སྐད་དུ། “ཁྱོད་ཀྱིས་ཤེས་རབ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་སྦྱོར་བ་ལ་བརྩོན་པར་བྱ་དགོས་མ་ཡིན་ནམ།” ཞེས་གདམས་པར་བྱའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུ་ལས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞི་ལ་གནས་ཤིང་། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་འཇིག་རྟེན་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་ཅིང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལམ་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་ལ། དེ་དག་གི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་དོ། ། ตถา ปญฺญาพเลน ขนฺธายตนาทีสุ ปวิจยพหุโลปวตฺตินิวตฺติโย ยาถาวโต ปริชานนฺโต ทานาทโย คุเณ วิเสสนิพฺเพธภาคิยภาวํ นยนฺโต โพธิสตฺตสิกฺขาย ปริปูรการี โหตีติ เอวมาทินา อเนกาการโวกาเร ปญฺญาคุเณ ววตฺถเปตฺวา ปญฺญาปารมี อนุพฺรูเหตพฺพา. དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་མང་དུ་བྱེད་ཅིང་། འཇུག་པ་དང་ལྡོག་པ་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཉིད་དུ་སྒྱུར་བར་བྱེད་ཅིང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་དུ་མས་ཕྱེ་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྣམ་པར་བཞག་ནས། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སྤེལ་བར་བྱའོ། ། ตถา ทิสฺสมานานิปิ โลกิยานิ กมฺมานิ นิหีนวีริเยน ปาปุณิตุํ อสกฺกุเณยฺยานิ, อคณิตเขเทน ปน อารทฺธวีริเยน ทุรธิคมํ นาม นตฺถิ. นิหีนวีริโย หิ ‘‘สํสารมโหฆโต สพฺพสตฺเต สนฺตาเรสฺสามี’’ติ อารภิตุเมว น สกฺกุณาติ. มชฺฌิโม อารภิตฺวา อนฺตรา โวสานมาปชฺชติ. อุกฺกฏฺฐวีริโย ปน อตฺตสุขนิรเปกฺโข อารมฺภปารมิมธิคจฺฉตีติ วีริยสมฺปตฺติ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. อปิ จ ‘‘ยสฺส อตฺตโน เอว สํสารปงฺกโต สมุทฺธรณตฺถมารมฺโภ, ตสฺสาปิ น วีริยสฺส สิถิลภาเว มโนรถานํ มตฺถกปฺปตฺติ สกฺกา สมฺภาเวตุํ, ปเคว สเทวกสฺส โลกสฺส สมุทฺธรณตฺถํ กตาภินีหาเรนา’’ติ [Pg.290] จ ‘‘ราคาทีนํ โทสคณานํ มตฺตมหาคชานํ วิย ทุนฺนิวารภาวโต ตนฺนิทานานญฺจ กมฺมสมาทานานํ อุกฺขิตฺตาสิกวธกสทิสภาวโต ตนฺนิมิตฺตานญฺจ ทุคฺคตีนํ สพฺพทา วิวฏมุขภาวโต, ตตฺถ นิโยชกานญฺจ ปาปมิตฺตานํ สทา สนฺนิหิตภาวโต ตโทวาทการิตาย จ พาลสฺส ปุถุชฺชนภาวสฺส สติสมฺภเว ยุตฺตํ สยเมว สํสารทุกฺขโต นิสฺสริตุนฺติ มิจฺฉาวิตกฺกา วีริยานุภาเวน ทูรีภวนฺตี’’ติ จ ‘‘ยทิ ปน สมฺโพธิ อตฺตาธีเนน วีริเยน สกฺกา สมธิคนฺตุํ, กิเมตฺถ ทุกฺกร’’นฺติ จ เอวมาทินา นเยน วีริยคุณา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. དེ་བཞིན་དུ་མཐོང་བཞིན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱང་བརྩོན་འགྲུས་དམན་པས་འགྲུབ་པར་མི་ནུས་ལ། ངལ་བ་ལ་མ་བལྟོས་པར་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ལ་ནི་ཐོབ་པར་དཀའ་བ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད། བརྩོན་འགྲུས་དམན་པ་ནི་ “འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་ལས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་བསྒྲལ་བར་བྱའོ། །” ཞེས་རྩོམ་པ་ཙམ་ཡང་བྱེད་མི་ནུས་སོ། །འབྲིང་གིས་ནི་བརྩམས་ནས་བར་སྐབས་སུ་ཞུམ་པར་འགྱུར་རོ། །བརྩོན་འགྲུས་མཆོག་དང་ལྡན་པ་ནི་རང་གི་བདེ་བ་ལ་མ་བལྟོས་པར་རྩོམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྩོན་འགྲུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱའོ། །གཞན་ཡང་ “གང་ཞིག་རང་ཉིད་གཅིག་པུ་འཁོར་བའི་འདམ་ལས་བསྒྲལ་བའི་ཕྱིར་རྩོམ་པ་ལའང་། བརྩོན་འགྲུས་ལྷོད་པར་གྱུར་ན་རེ་བ་མཐར་ཕྱིན་པ་འགྲུབ་པར་མི་སྲིད་ན། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་བསྒྲལ་བའི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས།” ཞེས་དང་། “འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་པའི་ཚོགས་རྣམས་ནི་མྱོས་པའི་གླང་པོ་ཆེ་བཞིན་དུ་བཟློག་པར་དཀའ་བ་དང་། དེ་དག་གི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ལས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་རྣམས་ནི་རལ་གྲི་ཕྱར་བའི་གཤེད་མ་དང་འདྲ་བ་དང་། དེའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ངན་འགྲོ་རྣམས་ནི་རྟག་ཏུ་ཁ་གདངས་ནས་ཡོད་པ་དང་། དེ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་རྣམས་ཀྱང་རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། དེ་དག་གི་གདམས་ངག་བྱེད་པའི་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་ཡོད་ན། རང་ཉིད་གཅིག་པུ་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་བྱ་བ་རིགས་སོ་སྙམ་པའི་ལོག་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་རྣམས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མཐུ་ལས་རིང་དུ་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་དང་། “གལ་ཏེ་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ནི་རང་ལ་རག་ལས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་ནུས་ན། འདི་ལ་དཀའ་བ་ཅི་ཞིག་ཡོད།” ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱའོ། ། ตถา ขนฺติ นามายํ นิรวเสสคุณปฏิปกฺขสฺส โกธสฺส วิธมนโต คุณสมฺปาทเน สาธูนมปฺปฏิหตมายุธํ, ปราภิภวสมตฺถานํ อลงฺกาโร, สมณพฺราหฺมณานํ พลสมฺปทา, โกธคฺคิวินยนอุทกธารา, กลฺยาณสฺส กิตฺติสทฺทสฺส สญฺชาติเทโส, ปาปปุคฺคลานํ วจีวิสวูปสมกโร มนฺตาคโท, สํวเร ฐิตานํ ปรมา ธีรปกติ, คมฺภีราสยตาย สาคโร, โทสมหาสาครสฺส เวลา, อปายทฺวารสฺส ปิทหนกวาฏํ, เทวพฺรหฺมโลกานํ อาโรหณโสปานํ, สพฺพคุณานํ อธิวาสนภูมิ, อุตฺตมา กายวจีมโนวิสุทฺธีติ มนสิกาตพฺพํ. དེ་བཞིན་དུ་བཟོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཁོང་ཁྲོ་བ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན། ཡོན་ཏན་སྒྲུབ་པ་ལ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཐོགས་པ་མེད་པའི་མཚོན་ཆ་ཡིན་པ་དང་། གཞན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནུས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱན་ཡིན་པ་དང་། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་སྟོབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་ཁྲོའི་མེ་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཆུ་རྒྱུན་ཡིན་པ་དང་། དགེ་བའི་གྲགས་པའི་སྒྲ་འབྱུང་བའི་གནས་ཡིན་པ་དང་། སྐྱེས་བུ་སྡིག་པ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་གི་དུག་ཞི་བར་བྱེད་པའི་སྔགས་ཀྱི་སྨན་མཆོག་ཡིན་པ་དང་། སྡོམ་པ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་བརྟན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པ་དང་། བསམ་པ་ཟབ་པའི་ཕྱིར་རྒྱ་མཚོ་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་དང་། ཞེ་སྡང་གི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ངོགས་ཡིན་པ་དང་། ངན་འགྲོའི་སྒོ་གཅོད་པའི་སྒོ་གླེགས་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་དང་། ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བགྲོད་པའི་ཐེམ་སྐས་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་དང་། ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་གནས་པའི་ས་གཞི་ཡིན་པ་དང་། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་རྣམ་པར་དག་པ་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཡིད་ལ་བྱའོ། ། อปิ จ ‘‘เอเต สตฺตา ขนฺติสมฺปตฺติยา อภาวโต อิธโลเก ตปฺปนฺติ, ปรโลเก จ ตปนียธมฺมานุโยคโต’’ติ จ ‘‘ยทิปิ ปราปการนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปน ทุกฺขสฺส เขตฺตภูโต อตฺตภาโว พีชภูตญฺจ กมฺมํ มยาว อภิสงฺขต’’นฺติ จ ‘‘ตสฺส จ ทุกฺขสฺส อาณณฺยการณเมต’’นฺติ จ ‘‘อปการเก อสติ กถํ มยฺหํ ขนฺติสมฺปทา สมฺภวตี’’ติ จ ‘‘ยทิปายํ เอตรหิ อปการโก, อยํ นาม ปุพฺเพ อเนน มยฺหํ อุปกาโร กโต’’ติ จ ‘‘อปกาโร เอว วา ขนฺตินิมิตฺตตาย อุปกาโร’’ติ จ ‘‘สพฺเพปิเม สตฺตา มยฺหํ ปุตฺตสทิสา, ปุตฺตกตาปราเธสุ จ โก กุชฺฌิสฺสตี’’ติ จ ‘‘เยน โกธปิสาจาเวเสน อยํ มยฺหํ อปรชฺฌติ, สฺวายํ โกธภูตาเวโส มยา วิเนตพฺโพ’’ติ จ, ‘‘เยน อปกาเรน อิทํ มยฺหํ ทุกฺขํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺส อหมฺปิ นิมิตฺต’’นฺติ จ, ‘‘เยหิ ธมฺเมหิ อปกาโร กโต, ยตฺถ จ กโต, สพฺเพปิ เต ตสฺมึ เอว ขเณ นิรุทฺธา กสฺสิทานิ เกน โกโป กาตพฺโพ’’ติ [Pg.291] จ, ‘‘อนตฺตตาย สพฺพธมฺมานํ โก กสฺส อปรชฺฌตี’’ติ จ ปจฺจเวกฺขนฺเตน ขนฺติสมฺปทา อนุพฺรูเหตพฺพา. གཞན་ཡང་ “སེམས་ཅན་འདི་དག་ནི་བཟོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཚེ་འདི་ལ་གདུང་བར་འགྱུར་ཞིང་། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུའང་གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་ལ་སྦྱོར་བས་གདུང་བར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་དང་། “གཞན་གྱིས་གནོད་པ་བྱས་པའི་རྒྱུ་ལས་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ནའང་། སྡུག་བསྔལ་དེའི་ཞིང་ལྟ་བུར་གྱུར་པའི་ལུས་འདི་དང་། ས་བོན་ལྟ་བུར་གྱུར་པའི་ལས་ནི་བདག་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་དང་། “འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་དེའི་བུ་ལོན་འཇལ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་དང་། “གནོད་པ་བྱེད་པ་པོ་མེད་ན་བདག་ལ་བཟོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཇི་ལྟར་འབྱུང་།” ཞེས་དང་། “གལ་ཏེ་འདིས་ད་ལྟ་གནོད་པ་བྱེད་ནའང་། སྔོན་ཆད་འདིས་བདག་ལ་ཕན་བཏགས་པ་ཡོད་དོ། །” ཞེས་དང་། “གནོད་པ་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱང་བཟོད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཕན་འདོགས་པ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་དང་། “སེམས་ཅན་འདི་དག་ཐམས་ཅད་བདག་གི་བུ་དང་འདྲ་བས། བུས་བྱས་པའི་ཉེས་པ་ལ་སུ་ཞིག་ཁྲོ་བར་འགྱུར།” ཞེས་དང་། “ཁོང་ཁྲོའི་གདོན་གྱིས་བརླམས་པ་གང་གིས་འདིས་བདག་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ན། ཁོང་ཁྲོའི་གདོན་གྱིས་བརླམས་པ་དེ་བདག་གིས་གཞིལ་བར་བྱའོ། །” ཞེས་དང་། “གནོད་པ་གང་གིས་བདག་ལ་སྡུག་བསྔལ་འདི་སྐྱེས་པ་དེའི་རྒྱུ་ནི་བདག་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་དང་། “ཆོས་གང་དག་གིས་གནོད་པ་བྱས་པ་དང་། གང་དུ་བྱས་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་འགགས་པས། ད་ལྟ་སུ་ཞིག་ལ་སུས་ཁྲོ་བར་བྱ།” ཞེས་དང་། “ཆོས་ཐམས་ཅད་བདག་མེད་པ་ཡིན་པས་སུས་སུ་ལ་གནོད་པ་བྱེད།” ཅེས་སོ་སོར་བརྟག་ཅིང་བཟོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྤེལ་བར་བྱའོ། ། ยทิ ปนสฺส ทีฆรตฺตํ ปริจเยน ปราปการนิมิตฺตโก โกโธ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺเฐยฺย, เตน อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ – ‘‘ขนฺติ นาเมสา ปราปการสฺส ปฏิปกฺขปฏิปตฺตีนํ ปจฺจุปการการณ’’นฺติ จ ‘‘อปกาโร จ มยฺหํ ทุกฺขูปนิสา สทฺธาติ ทุกฺขุปฺปาทเนน สทฺธาย สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญาย จ ปจฺจโย’’ติ จ, ‘‘อินฺทฺริยปกติ เหสา ยทิทํ อิฏฺฐานิฏฺฐวิสยสมาโยโค. ตตฺถ อนิฏฺฐวิสยสมาโยโค มยฺหํ น สิยาติ ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา’’ติ จ ‘‘โกธวสิโก สตฺโต โกเธน อุมฺมตฺโต วิกฺขิตฺตจิตฺโต, ตตฺถ กึ ปจฺจปกาเรนา’’ติ จ ‘‘สพฺเพปิเม สตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน โอรสปุตฺตา วิย ปริปาลิตา, ตสฺมา น ตตฺถ มยา จิตฺตโกโป กาตพฺโพ’’ติ จ, ‘‘อปราธเก จ สติ คุเณ คุณวติ มยา โกโป น กาตพฺโพ’’ติ จ, ‘‘อสติ คุเณ วิเสเสน กรุณายิตพฺโพ’’ติ จ ‘‘โกเปน จ มยฺหํ คุณยสา นิหียนฺตี’’ติ จ, ‘‘กุชฺฌเนน มยฺหํ ทุพฺพณฺณทุกฺขเสยฺยาทโย สปตฺตกนฺตา อาคจฺฉนฺตี’’ติ จ, ‘‘โกโธ จ นามายํ สพฺพาหิตการโก สพฺพหิตวินาสโก พลวา ปจฺจตฺถิโก’’ติ จ, ‘‘สติ จ ขนฺติยา น โกจิ ปจฺจตฺถิโก’’ติ จ, ‘‘อปราธเกน อปราธนิมิตฺตํ ยํ อายตึ ลทฺธพฺพํ ทุกฺขํ สติ จ ขนฺติยา มยฺหํ ตทภาโว’’ติ จ, ‘‘จินฺตเนน กุชฺฌนฺเตน จ มยา ปจฺจตฺถิโกเยว อนุวตฺติโต โหตี’’ติ จ, ‘‘โกเธ จ มยา ขนฺติยา อภิภูเต ตสฺส ทาสภูโต ปจฺจตฺถิโก สมฺมเทว อภิภูโต โหตี’’ติ จ, ‘‘โกธนิมิตฺตํ ขนฺติคุณปริจฺจาโค มยฺหํ น ยุตฺโต’’ติ จ, ‘‘สติ จ โกเธ คุณวิโรธปจฺจนีกธมฺเม กถํ เม สีลาทิธมฺมา ปาริปูรึ คจฺเฉยฺยุํ, อสติ จ เตสุ กถาหํ สตฺตานํ อุปการพหุโล ปฏิญฺญานุรูปํ อุตฺตมํ สมฺปตฺตึ ปาปุณิสฺสามี’’ติ จ, ‘‘ขนฺติยา จ สติ พหิทฺธา วิกฺเขปาภาวโต สมาหิตสฺส สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจโต ทุกฺขโต สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตโต นิพฺพานญฺจ อสงฺขตามตสนฺตปณีตตาทิภาวโต นิชฺฌานํ ขมนฺติ พุทฺธธมฺมา จ อจินฺเตยฺยาปริเมยฺยปฺปภาวา’’ติ. གལ་ཏེ་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གོམས་པའི་དབང་གིས་གཞན་གྱིས་གནོད་པ་བྱས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཁོང་ཁྲོས་སེམས་ཀུན་ནས་བཟུང་སྟེ་གནས་ན། དེས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱ་སྟེ། “བཟོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གཞན་གྱིས་གནོད་པ་བྱས་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་ལན་དུ་ཕན་འདོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་དང་། “གཞན་གྱིས་གནོད་པ་བྱས་པ་ནི་བདག་གི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། སྡུག་བསྔལ་བསྐྱེད་པས་ནི་དད་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་མི་དགའ་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་བྱེད་དོ། །” ཞེས་དང་། “དབང་པོའི་རང་བཞིན་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་དང་ཕྲད་པ་ཡིན། དེ་ལ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་དང་ཕྲད་པ་བདག་ལ་མི་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་གང་ལས་ཐོབ།” ཞེས་དང་། “ཁོང་ཁྲོའི་དབང་དུ་སོང་བའི་སེམས་ཅན་ནི་ཁོང་ཁྲོས་སྨྱོས་ཤིང་སེམས་རྣམ་པར་གཡེངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ལན་དུ་གནོད་པ་བྱས་པས་ཅི་ཞིག་བྱ།” ཞེས་དང་། “སེམས་ཅན་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་རང་གི་བུ་བཞིན་དུ་བསྐྱངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བདག་གིས་དེ་དག་ལ་སེམས་ཁོང་ཁྲོ་བར་མི་བྱའོ། །” ཞེས་དང་། “ཉེས་པ་བྱེད་པ་པོ་ལ་ཡོན་ཏན་ཡོད་ནའང་བདག་གིས་ཁྲོ་བར་མི་བྱའོ། །” ཞེས་དང་། “ཡོན་ཏན་མེད་ན་ནི་ལྷག་པར་ཡང་སྙིང་རྗེ་བར་བྱའོ། །” ཞེས་དང་། “ཁོང་ཁྲོ་བས་ནི་བདག་གི་ཡོན་ཏན་དང་གྲགས་པ་ཉམས་པར་བྱེད་དོ། །” ཞེས་དང་། “ཁྲོས་པས་བདག་ལ་མདོག་མི་སྡུག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བར་ཉལ་བ་ལ་སོགས་པ་དགྲ་བོ་འདོད་པ་རྣམས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་དང་། “ཁོང་ཁྲོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པ་དང་། ཕན་པ་ཐམས་ཅད་འཇོམས་པའི་དགྲ་བོ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་དང་། “བཟོད་པ་ཡོད་ན་ནི་དགྲ་བོ་གང་ཡང་མེད་དོ། །” ཞེས་དང་། “ཉེས་པ་བྱེད་པ་པོས་ཉེས་པའི་རྒྱུ་ལས་མ་འོངས་པ་ན་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡིན་པ་དེ། བཟོད་པ་ཡོད་ན་བདག་ལ་དེ་མི་འབྱུང་ངོ་། །” ཞེས་དང་། “བསམ་ཞིང་ཁྲོ་བར་བྱེད་པས་ནི་བདག་གིས་དགྲ་བོའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་དང་། “བདག་གིས་བཟོད་པས་ཁོང་ཁྲོ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ན། དེའི་བྲན་དུ་གྱུར་པའི་དགྲ་བོ་ཡང་ལེགས་པར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་དང་། “ཁོང་ཁྲོའི་རྒྱུ་ལས་བཟོད་པའི་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་བདག་ལ་མི་རིགས་སོ། །” ཞེས་དང་། “ཁོང་ཁྲོ་སྟེ་ཡོན་ཏན་དང་འགལ་ཞིང་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཡོད་ན། བདག་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར། དེ་དག་མེད་ན་བདག་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་མང་དུ་བྱ་བར་དམ་བཅས་པ་དང་མཐུན་པའི་འབྱོར་པ་མཆོག་ལ་ཇི་ལྟར་འགྲུབ།” ཞེས་དང་། “བཟོད་པ་ཡོད་ན་ཕྱི་རོལ་ཏུ་རྣམ་པར་གཡེང་བ་མེད་པས་མཉམ་པར་བཞག་པ་ལ། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། ཆོས་ཐམས་ཅད་བདག་མེད་པ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་འདུས་མ་བྱས་ཤིང་འཆི་བ་མེད་པ་དང་། ཞི་བ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་ངེས་པར་རྟོག་པ་ལ་བཟོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་ཅིང་ཚད་མེད་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། །” ཞེས་སོ། ། ตโต จ อนุโลมิยํ ขนฺติยํ ฐิโต เกวลา อิเม อตฺตตฺตนิยภาวรหิตา ธมฺมมตฺตา ยถาสกํ ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชนฺติ วยนฺติ, น กุโตจิ อาคจฺฉนฺติ, น กุหิญฺจิ คจฺฉนฺติ, น จ กตฺถจิ ปติฏฺฐิตา, น เจตฺถ โกจิ กสฺสจิ พฺยาปาโรติ [Pg.292] อหํการมมํการานธิฏฺฐานตา นิชฺฌานํ ขมติ, เยน โพธิสตฺโต โพธิยา นิยโต อนาวตฺติธมฺโม โหตีติ เอวมาทินา ขนฺติปารมิยา ปจฺจเวกฺขณา เวทิตพฺพา. དེ་ནས་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་བཟོད་པ་ལ་གནས་ཏེ། བདག་དང་བདག་གི་བ་ཉིད་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཙམ་པོ་འདི་དག་ནི་རང་རང་གི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེ་ཞིང་འཇིག་པ་དང་། གང་ནས་ཀྱང་མི་འོང་ཞིང་། གང་དུའང་མི་འགྲོ་ལ། གང་དུའང་གནས་པ་མེད་པ་དང་། འདི་ལ་སུས་ཀྱང་ཅི་ཡང་བྱེད་པ་མེད་དོ་ཞེས་ང་རྒྱལ་དང་བདག་གིར་འཛིན་པ་ལ་མི་གནས་པར་ངེས་པར་རྟོག་པ་ལ་བཟོད་པ་དང་། གང་གིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བྱང་ཆུབ་ལ་ངེས་ཤིང་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཆོས་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ตถา สจฺเจน วินา สีลาทีนํ อสมฺภวโต ปฏิญฺญานุรูปํ ปฏิปตฺติยา อภาวโต จ, สจฺจธมฺมาติกฺกเม จ สพฺพปาปธมฺมานํ สโมสรณโต อสจฺจสนฺธสฺส อปจฺจยิกภาวโต อายติญฺจ อนาเทยฺยวจนตาวหนโต สมฺปนฺนสจฺจสฺส จ, สพฺพคุณาธิฏฺฐานภาวโต สจฺจาธิฏฺฐาเนน สพฺพโพธิสมฺภารานํ ปาริสุทฺธิปาริปูริสามตฺถิยโต สภาวธมฺมาวิสํวาทเนน สพฺพโพธิสมฺภารกิจฺจกรณโต โพธิสตฺตปฏิปตฺติยา จ, ปรินิปฺผตฺติโตติอาทินา สจฺจปารมิยา สมฺปตฺติโย ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. དེ་བཞིན་དུ་བདེན་པ་མེད་པར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་མི་འབྱུང་བ་དང་། དམ་བཅས་པ་དང་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་མེད་པར་འགྱུར་བ་དང་། བདེན་པའི་ཆོས་ལས་འདས་ན་སྡིག་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་འདུ་བར་འགྱུར་བ་དང་། བདེན་པ་ལ་མི་གནས་པ་ནི་ཡིད་བརྟན་དུ་མི་རུང་བར་འགྱུར་ཞིང་། མ་འོངས་པ་ནའང་ཚིག་མི་བཙན་པར་འགྱུར་བ་དང་། བདེན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་དག་ཅིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ནུས་པ་དང་། རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་ལ་མི་བསླུ་བས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པའི་ཕྱིར། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྒྲུབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱའོ། ། ตถา ทานาทีสุ ทฬฺหสมาทานํ ตํปฏิปกฺขสนฺนิปาเต จ เนสํ อจลาธิฏฺฐานํ ตตฺถ จ ธีรวีรภาวํ วินา น ทานาทิสมฺภารา สมฺโพธินิมิตฺตา สมฺภวนฺตีติอาทินา อธิฏฺฐาเน คุณา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. དེ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟན་པར་ཡང་དག་པར་བླང་བ་དང་། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འདུས་པ་ནའང་དེ་དག་ལ་མི་གཡོ་བར་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་དང་། དེ་ལ་བརྟན་པ་དང་དཔའ་བའི་རང་བཞིན་མེད་པར། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་རྣམས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྒྱུར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སྨོན་ལམ་གྱི་ཡོན་ཏན་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱའོ། ། ตถา ‘‘อตฺตหิตมตฺเต อวติฏฺฐนฺเตนาปิ สตฺเตสุ หิตจิตฺตตํ วินา น สกฺกา อิธโลกปรโลกสมฺปตฺติโย ปาปุณิตุํ, ปเคว สพฺพสตฺเต นิพฺพานสมฺปตฺติยํ ปติฏฺฐาเปตุกาเมนา’’ติ จ, ‘‘ปจฺฉา สพฺพสตฺตานํ โลกุตฺตรสมฺปตฺตึ อากงฺขนฺเตน อิทานิ โลกิยสมฺปตฺติอากงฺขา ยุตฺตรูปา’’ติ จ, ‘‘อิทานิ อาสยมตฺเตน ปเรสํ หิตสุขูปสํหารํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต กทา ปโยเคน ตํ สาเธสฺสามี’’ติ จ, ‘‘อิทานิ มยา หิตสุขูปสํหาเรน สํวฑฺฒิตา ปจฺฉา ธมฺมสํวิภาคสหายา มยฺหํ ภวิสฺสนฺตี’’ติ จ, ‘‘เอเตหิ วินา น มยฺหํ โพธิสมฺภารา สมฺภวนฺติ, ตสฺมา สพฺพพุทฺธคุณวิภูตินิปฺผตฺติการณตฺตา มยฺหํ เอเต ปรมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ กุสลายตนํ อุตฺตมํ คารวฏฺฐาน’’นฺติ จ, สวิเสสํ สตฺเตสุ สพฺเพสุ หิตชฺฌาสยตา ปจฺจุปฏฺฐเปตพฺพา, กิญฺจ กรุณาธิฏฺฐานโตปิ สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตา อนุพฺรูเหตพฺพา. วิมริยาทีกเตน หิ เจตสา สตฺเตสุ หิตสุขูปสํหารนิรตสฺส เตสํ อหิตทุกฺขาปนยนกามตา พลวตี อุปฺปชฺชติ ทฬฺหมูลา. กรุณา จ สพฺเพสํ พุทฺธการกธมฺมานํ อาทิ จรณํ ปติฏฺฐา มูลํ มุขํ ปมุขนฺติ เอวมาทินา เมตฺตาย คุณา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. དེ་བཞིན་དུ། ❝རང་གི་དོན་ཙམ་ལ་གནས་པས་ཀྱང་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པའི་སེམས་དང་བྲལ་ན། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་མི་ནུས་ན། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་མྱང་འདས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་འགོད་པར་འདོད་པ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས།❞ ཞེས་དང་། ❝ཕྱིས་སུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་རེ་བ་དེས། ད་ལྟ་འཇིག་རྟེན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་རེ་བ་ནི་རིགས་པ་ཡིན།❞ ཞེས་དང་། ❝ད་ལྟ་བསམ་པ་ཙམ་གྱིས་གཞན་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་མི་ནུས་ན། ནམ་ཞིག་སྦྱོར་བས་དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་འགྱུར།❞ ཞེས་དང་། ❝ད་ལྟ་ངས་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པས་གསོ་སྐྱོང་བྱས་པ་རྣམས། ཕྱིས་སུ་ངའི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་བཤའ་བྱེད་པའི་གྲོགས་སུ་འགྱུར་རོ།❞ ཞེས་དང་། ❝འདི་དག་མེད་པར་ངའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་མི་འབྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་རྣམ་འཕྲུལ་ཐམས་ཅད་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་དག་ནི་ངའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་མཆོག་དང་། བླ་ན་མེད་པའི་དགེ་བའི་གནས་དང་། གུས་པར་བྱ་བའི་གནས་མཆོག་ཡིན།❞ ཞེས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པའི་བསམ་པ་ཁྱད་པར་ཅན་ཉེ་བར་གཞག་པར་བྱའོ། །གཞན་ཡང་སྙིང་རྗེའི་གཞི་ལས་ཀྱང་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བྱམས་པ་སྤེལ་བར་བྱའོ། །མཚམས་མེད་པར་བྱས་པའི་སེམས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་པ་དེ་ལ། དེ་དག་གི་མི་ཕན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བསལ་བར་འདོད་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་ཞིང་རྩ་བ་བརྟན་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །སྙིང་རྗེ་ནི་སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མ་དང་། སྤྱོད་པ་དང་། གཞི་དང་། རྩ་བ་དང་། སྒོ་དང་། གཙོ་བོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བྱམས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱའོ། ། ตถา ‘‘อุเปกฺขาย อภาเว สตฺเตหิ กตา วิปฺปการา จิตฺตสฺส วิการํ อุปฺปาเทยฺยุํ, สติ จ จิตฺตวิกาเร ทานาทีนํ สมฺภารานํ สมฺภโว เอว นตฺถี’’ติ [Pg.293] จ, ‘‘เมตฺตาสิเนเหน สิเนหิเต จิตฺเต อุเปกฺขาย วินา สมฺภารานํ ปาริสุทฺธิ น โหตี’’ติ จ, ‘‘อนุเปกฺขโก สมฺภาเรสุ ปุญฺญสมฺภารํ ตพฺพิปากญฺจ สตฺตหิตตฺถํ ปริณาเมตุํ น สกฺโกตี’’ติ จ, ‘‘อุเปกฺขาย อภาเว เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกานํ วิภาคํ อกตฺวา ปริจฺจชิตุํ น สกฺโกตี’’ติ จ, ‘‘อุเปกฺขารหิเตน ชีวิตปริกฺขารานํ ชีวิตสฺส จ อนฺตรายํ อมนสิกริตฺวา สีลวิโสธนํ กาตุํ น สกฺโกตี’’ติ จ, ตถา อุเปกฺขาวเสน อรติรติสหสฺเสว เนกฺขมฺมพลสิทฺธิโต อุปปตฺติโต อิกฺขณวเสน สพฺพสมฺภารกิจฺจนิปฺผตฺติโต อจฺจารทฺธสฺส วีริยสฺส อนุเปกฺขเณ ปธานกิจฺจากรณโต อุเปกฺขโต เอว ติติกฺขานิชฺฌานสมฺภวโต อุเปกฺขาวเสน สตฺตสงฺขารานํ อวิสํวาทนโต โลกธมฺมานํ อชฺฌุเปกฺขเณน สมาทินฺนธมฺเมสุ อจลาธิฏฺฐานสิทฺธิโต ปราปการาทีสุ อนาโภควเสเนว เมตฺตาวิหารนิปฺผตฺติโตติ สพฺพโพธิสมฺภารานํ สมาทานาธิฏฺฐานปาริปูรินิปฺผตฺติโย อุเปกฺขานุภาเวน สมฺปชฺชนฺตีติ เอวมาทินา นเยน อุเปกฺขาปารมี ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. เอวํ อปริจฺจาคปริจฺจาคาทีสุ ยถากฺกมํ อาทีนวานิสํสปจฺจเวกฺขณา ทานาทิปารมีนํ ปจฺจโยติ ทฏฺฐพฺพํ. དེ་བཞིན་དུ། ❝བཏང་སྙོམས་མེད་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པའི་གནོད་པས་སེམས་ལ་འགྱུར་བ་བསྐྱེད་པར་འགྱུར་ལ། སེམས་ལ་འགྱུར་བ་ཡོད་ན། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་རྣམས་འབྱུང་བར་མི་འགྱུར་རོ།❞ ཞེས་དང་། ❝བྱམས་པའི་བརྩེ་བས་བརླན་པའི་སེམས་ལ། བཏང་སྙོམས་མེད་པར་ཚོགས་རྣམས་ཡོངས་སུ་དག་པར་མི་འགྱུར་རོ།❞ ཞེས་དང་། ❝བཏང་སྙོམས་དང་མི་ལྡན་པས་ཚོགས་རྣམས་ལས། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་དང་དེའི་རྣམ་སྨིན་སེམས་ཅན་གྱི་དོན་དུ་བསྔོ་བར་མི་ནུས་སོ།❞ ཞེས་དང་། ❝བཏང་སྙོམས་མེད་ན། སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་དང་ལེན་པ་པོ་ལ་དབྱེ་བ་མ་བྱས་པར་གཏོང་མི་ནུས་སོ།❞ ཞེས་དང་། ❝བཏང་སྙོམས་དང་བྲལ་བས། འཚོ་བའི་ཡོ་བྱད་དང་སྲོག་གི་བར་ཆད་ལ་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ།❞ ཞེས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་གིས་མི་དགའ་བ་དང་དགའ་བ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། ངེས་འབྱུང་གི་སྟོབས་གྲུབ་པ་དང་། སྐྱེ་བ་ལ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཚོགས་ཀྱི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་འགྲུབ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ལྷག་པར་བརྩམས་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་མ་བྱས་ན་བརྩོན་པའི་བྱ་བ་མི་འགྲུབ་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་པ་ཉིད་ལས་བཟོད་པ་དང་ངེས་པར་སེམས་པ་འབྱུང་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་མི་བསླུ་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་པས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མི་གཡོ་བའི་སྨོན་ལམ་འགྲུབ་པ་དང་། གཞན་གྱིས་གནོད་པ་བྱས་པ་སོགས་ལ་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བྱམས་པའི་གནས་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་དང་། སྨོན་ལམ་དང་། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། འགྲུབ་པ་རྣམས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་མཐུས་འགྲུབ་པོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་མི་གཏོང་བ་དང་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་ནི། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། ตถา สปริกฺขารา ปญฺจทส จรณธมฺมา ปญฺจ จ อภิญฺญาโย. ตตฺถ จรณธมฺมา นาม สีลสํวโร, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา, ชาคริยานุโยโค, สตฺต สทฺธมฺมา, จตฺตาริ ฌานานิ จ. เตสุ สีลาทีนํ จตุนฺนํ เตรสาปิ ธุตธมฺมา อปฺปิจฺฉตาทโย จ ปริกฺขารา. สทฺธมฺเมสุ สทฺธาย พุทฺธธมฺมสงฺฆสีลจาคเทวตูปสมานุสฺสติลูขปุคฺคลปริวชฺชน- สินิทฺธปุคฺคลเสวนปสาทนียธมฺมปจฺจเวกฺขณตทธิมุตฺตตา ปริกฺขาโร. หิโรตฺตปฺปานํ อกุสลาทีนวปจฺจเวกฺขณอปายาทีนวปจฺจเวกฺขณกุสลธมฺมูปตฺถมฺภน- ภาวปจฺจเวกฺขณหิโรตฺตปฺปรหิตปุคฺคลปริวชฺชนหิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนปุคฺคลเสนตทธิมุตฺตตา. พาหุสจฺจสฺส ปุพฺพโยคปริปุจฺฉก- ภาวสทฺธมฺมาภิโยคอนวชฺชวิชฺชาฏฺฐานาทิปริจยปริปกฺกินฺทฺริยตากิเลสทูรีภาวอปฺปสฺสุต- ปริวชฺชนพหุสฺสุตเสวนตทธิมุตฺตตา. วีริยสฺส อปายภยปจฺจเวกฺขณ- คมนวีถิปจฺจเวกฺขณธมฺมมหตฺตปจฺจเวกฺขณถินมิทฺธวิโนทนกุสีตปุคฺคลปริวชฺชน- อารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนสมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณตทธิมุตฺตตา. สติยา สติสมฺปชญฺญมุฏฺฐสฺสติปุคฺคลปริวชฺชนอุปฏฺฐิตสฺสติปุคฺคลเสวนตทธิมุตฺตตา. [Pg.294] ปญฺญาย ปริปุจฺฉกภารวตฺถุวิสทกิริยาอินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนทุปฺปญฺญปุคฺคล- ปริวชฺชนปญฺญวนฺตปุคฺคลเสวนคมฺภีรญาณจริยปจฺจเวกฺขณตทธิมุตฺตตา. จตุนฺนํ ฌานานํ สีลาทิจตุกฺกํ อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ ปุพฺพภาคภาวนา อาวชฺชนาทิวสีภาวกรณญฺจ ปริกฺขาโร. ตตฺถ สีลาทีหิ ปโยคสุทฺธิยา สตฺตานํ อภยทาเน อาสยสุทฺธิยา อามิสทาเน อุภยสุทฺธิยา ธมฺมทาเน สมตฺโถ โหตีติอาทินา จรณาทีนํ ทานาทิสมฺภารานํ ปจฺจยภาโว ยถารหํ นิทฺธาเรตพฺโพ. อติวิตฺถารภเยน น นิทฺธารยิมฺหาติ. เอวํ สมฺปตฺติจกฺกาทโยปิ ทานาทีนํ ปจฺจโยติ เวทิตพฺพา. དེ་བཞིན་དུ་ཡོ་བྱད་དང་བཅས་པའི་སྤྱོད་པའི་ཆོས་བཅོ་ལྔ་དང་མངོན་ཤེས་ལྔའོ། །དེ་ལ་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ་དང་། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་དང་། མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་དང་། དམ་པའི་ཆོས་བདུན་དང་། བསམ་གཏན་བཞིའོ། །དེ་དག་ལས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཡོ་བྱད་ནི། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅུ་གསུམ་དང་འདོད་ཆུང་ལ་སོགས་པའོ། །དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་དད་པའི་ཡོ་བྱད་ནི། སངས་རྒྱས་དང་། ཆོས་དང་། དགེ་འདུན་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། གཏོང་བ་དང་། ལྷ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། སྐྱེ་བོ་རྩུབ་པོ་སྤོང་བ་དང་། སྐྱེ་བོ་མཉེན་པོ་བསྟེན་པ་དང་། དད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་དང་། དེ་ལ་མོས་པ་ཉིད་དོ། །ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པའི་ཡོ་བྱད་ནི། མི་དགེ་བའི་ཉེས་དམིགས་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་དང་། ངན་སོང་གི་ཉེས་དམིགས་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱབ་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་དང་། ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་མེད་པའི་སྐྱེ་བོ་སྤོང་བ་དང་། ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེ་བོ་བསྟེན་པ་དང་། དེ་ལ་མོས་པ་ཉིད་དོ། །མང་དུ་ཐོས་པའི་ཡོ་བྱད་ནི། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་དང་། འདྲི་བར་བྱེད་པ་དང་། དམ་པའི་ཆོས་ལ་བརྩོན་པ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རིག་པའི་གནས་ལ་སོགས་པ་ལ་གོམས་པ་དང་། དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་དང་རིང་དུ་བྲལ་བ་དང་། ཐོས་པ་ཉུང་བའི་སྐྱེ་བོ་སྤོང་བ་དང་། མང་དུ་ཐོས་པའི་སྐྱེ་བོ་བསྟེན་པ་དང་། དེ་ལ་མོས་པ་ཉིད་དོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཡོ་བྱད་ནི། ངན་སོང་གི་འཇིགས་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་དང་། འགྲོ་བའི་ལམ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་ཆེ་བའི་ཉིད་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་དང་། གཉིད་དང་རྨུགས་པ་བསལ་བ་དང་། ལེ་ལོ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོ་སྤོང་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པའི་སྐྱེ་བོ་བསྟེན་པ་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་དང་། དེ་ལ་མོས་པ་ཉིད་དོ། །དྲན་པའི་ཡོ་བྱད་ནི། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་། དྲན་པ་ཉམས་པའི་སྐྱེ་བོ་སྤོང་བ་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྐྱེ་བོ་བསྟེན་པ་དང་། དེ་ལ་མོས་པ་ཉིད་དོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡོ་བྱད་ནི། འདྲི་བར་བྱེད་པ་དང་། གཞི་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་མཉམ་པར་སྒྲུབ་པ་དང་། ཤེས་རབ་འཆལ་བའི་སྐྱེ་བོ་སྤོང་བ་དང་། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེ་བོ་བསྟེན་པ་དང་། ཟབ་མོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་དང་། དེ་ལ་མོས་པ་ཉིད་དོ། །བསམ་གཏན་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཡོ་བྱད་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བཞི་དང་། དམིགས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་ལ་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒོམ་པ་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དབང་འབྱོར་བར་བྱེད་པའོ། །དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པས་སྦྱོར་བ་རྣམ་པར་དག་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་པ་དང་། བསམ་པ་རྣམ་པར་དག་པས་ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་དང་། གཉིས་ཀ་རྣམ་པར་དག་པས་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་ནུས་པ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་ཅི་རིགས་པར་ངེས་པར་བྱའོ། །ཧ་ཅང་སྤྲོས་པར་འཇིགས་པས་ངེས་པར་མ་བྱས་སོ། །དེ་ལྟར་འབྱོར་བའི་འཁོར་ལོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། โก สํกิเลโสติ? อวิเสเสน ตณฺหาทีหิ ปรามฏฺฐภาโว ปารมีนํ สํกิเลโส, วิเสเสน ปน เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกวิกปฺปา ทานปารมิยา สํกิเลโส. สตฺตกาลวิกปฺปา สีลปารมิยา, กามภวตทุปสเมสุ อภิรติอนภิรติวิกปฺปา เนกฺขมฺมปารมิยา, อหํ มมาติ วิกปฺปา ปญฺญาปารมิยา, ลีนุทฺธจฺจวิกปฺปา วีริยปารมิยา, อตฺตปรวิกปฺปา ขนฺติปารมิยา, อทิฏฺฐาทีสุ ทิฏฺฐาทิวิกปฺปา สจฺจปารมิยา, โพธิสมฺภารตพฺพิปกฺเขสุ โทสคุณวิกปฺปา อธิฏฺฐานปารมิยา, หิตาหิตวิกปฺปา เมตฺตาปารมิยา, อิฏฺฐานิฏฺฐวิกปฺปา อุเปกฺขาปารมิยา สํกิเลโสติ ทฏฺฐพฺพํ. ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་གང་ཞེ་ན། བྱེ་བྲག་མ་ཕྱེ་བར་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པས་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཡིན་ལ། བྱེ་བྲག་ཏུ་ན། སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་དང་ལེན་པ་པོ་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའོ། །སེམས་ཅན་དང་དུས་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །འདོད་པ་དང་སྲིད་པ་དང་དེ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་དགའ་བ་དང་མི་དགའ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །བདག་དང་བདག་གིར་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ཞུམ་པ་དང་རྒོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །བདག་དང་གཞན་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །མ་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པར་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་དང་དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལ་སྐྱོན་དང་ཡོན་ཏན་དུ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ཕན་པ་དང་གནོད་པ་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། กึ โวทานนฺติ? ตณฺหาทีหิ อนุปฆาโต ยถาวุตฺตวิกปฺปวิรโห จ เอตาสํ โวทานนฺติ เวทิตพฺพํ. อนุปหตา หิ ตณฺหามานทิฏฺฐิโกธูปนาหมกฺขปฬาสอิสฺสามจฺฉริย- มายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมทปฺปมาทาทีหิ กิเลเสหิ เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกวิกปฺปาทิรหิตา จ ทานาทิปารมิโย ปริสุทฺธา ปภสฺสรา ภวนฺตีติ. རྣམ་པར་བྱང་བ་གང་ཞེ་ན། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པས་མ་གནོད་པ་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་བྲལ་བ་ནི་འདི་དག་གི་རྣམ་པར་བྱང་བ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་དང་། ཁྲོ་བ་དང་། འཁོན་དུ་འཛིན་པ་དང་། འཆབ་པ་དང་། འཚིག་པ་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། སེར་སྣ་དང་། སྒྱུ་དང་། གཡོ་དང་། གཤེར་བ་དང་། ཚིག་པ་དང་། རྒྱགས་པ་དང་། བག་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་གནོད་ཅིང་། སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་དང་ལེན་པ་པོ་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ནི་ཡོངས་སུ་དག་ཅིང་འོད་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། ། โก ปฏิปกฺโขติ? อวิเสเสน สพฺเพปิ สํกิเลสา สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา เอตาสํ ปฏิปกฺโข, วิเสเสน ปน ปุพฺเพ วุตฺตา มจฺเฉราทโยติ เวทิตพฺพา. อปิ จ เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกทานผเลสุ อโลภาโทสาโมหคุณโยคโต โลภโทสโมหปฏิปกฺขํ ทานํ, กายาทิโทสวงฺกาปคมโต โลภาทิปฏิปกฺขํ สีลํ, กามสุขปรูปฆาตอตฺตกิลมถปริวชฺชนโต โทสตฺตยปฏิปกฺขํ เนกฺขมฺมํ, โลภาทีนํ อนฺธีกรณโต ญาณสฺส จ อนนฺธีกรณโต โลภาทิปฏิปกฺขา ปญฺญา[Pg.295], อลีนานุทฺธตญายารมฺภวเสน โลภาทิปฏิปกฺขํ วีริยํ, อิฏฺฐานิฏฺฐสุญฺญตานํ ขมนโต โลภาทิปฏิปกฺขา ขนฺติ, สติปิ ปเรสํ อุปกาเร อปกาเร จ ยถาภูตปฺปวตฺติยา โลภาทิปฏิปกฺขํ สจฺจํ, โลกธมฺเม อภิภุยฺย ยถาสมาทินฺเนสุ สมฺภาเรสุ อจลนโต โลภาทิปฏิปกฺขํ อธิฏฺฐานํ, นีวรณวิเวกโต โลภาทิปฏิปกฺขา เมตฺตา, อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อนุนยปฏิฆวิทฺธํสนโต สมปฺปวตฺติโต จ โลภาทิปฏิปกฺขา อุเปกฺขาติ ทฏฺฐพฺพํ. མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་གང་ཞེ་ན། བྱེ་བྲག་མ་ཕྱེ་བར་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་འདི་དག་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་ལ། བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་སེར་སྣ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །གཞན་ཡང་སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་དང་། ལེན་པ་པོ་དང་། སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་རྣམས་ལ་མ་ཆགས་པ་དང་། མི་སྡང་བ་དང་། མ་རྨོངས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སྦྱིན་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་། སྡང་བ་དང་། རྨོངས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །ལུས་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་པའི་གཡོ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །འདོད་པའི་བདེ་བ་དང་། གཞན་ལ་གནོད་པ་དང་། བདག་ཉིད་ངལ་བར་བྱེད་པ་སྤོང་བའི་ཕྱིར། ངེས་འབྱུང་ནི་ཉེས་པ་གསུམ་གྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །ཆགས་པ་ལ་སོགས་པས་ལོང་བར་བྱེད་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ལོང་བར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཤེས་རབ་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །མི་ཞུམ་ཞིང་མ་རྒོད་པར་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། བརྩོན་འགྲུས་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་བཟོད་པའི་ཕྱིར། བཟོད་པ་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །གཞན་གྱིས་ཕན་འདོགས་པ་དང་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཡོད་ཀྱང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། བདེན་པ་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཚོགས་རྣམས་ལ་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར། སྨོན་ལམ་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །སྒྲིབ་པ་དང་དབེན་པའི་ཕྱིར། བྱམས་པ་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་བ་འཇོམས་ཤིང་མཉམ་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། བཏང་སྙོམས་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། กา ปฏิปตฺตีติ? ทานปารมิยา ตาว สุขูปกรณสรีรชีวิตปริจฺจาเคน ภยาปนุทเนน ธมฺโมปเทเสน จ พหุธา สตฺตานํ อนุคฺคหกรณํ ปฏิปตฺติ. ตตฺถ อามิสทานํ อภยทานํ ธมฺมทานนฺติ ทาตพฺพวตฺถุวเสน ติวิธํ ทานํ. เตสุ โพธิสตฺตสฺส ทาตพฺพวตฺถุ อชฺฌตฺติกํ พาหิรนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถ พาหิรํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ ทสวิธํ. อนฺนาทีนํ ขาทนียโภชนียาทิวิภาเคน อเนกวิธํ. ตถา รูปารมฺมณํ ยาว ธมฺมารมฺมณนฺติ อารมฺมณโต ฉพฺพิธํ. รูปารมฺมณาทีนญฺจ นีลาทิวิภาเคน อเนกวิธํ. ตถา มณิกนกรชตมุตฺตาปวาฬาทิ, เขตฺตวตฺถุอารามาทิ, ทาสิทาสโคมหึสาทิ นานาวิธวิตฺตูปกรณวเสน อเนกวิธํ. སྒྲུབ་པ་གང་ཞེ་ན། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་རེ་ཞིག་བདེ་བའི་ཡོ་བྱད་དང་། ལུས་དང་། སྲོག་གཏོང་བ་དང་། འཇིགས་པ་བསལ་བ་དང་། ཆོས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་མང་པོས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་པ་ནི་སྒྲུབ་པའོ། །དེ་ལ་སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་དང་། མི་འཇིགས་པ་སྦྱིན་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྟེ་སྦྱིན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །དེ་དག་ལས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་ནི་ནང་གི་དང་ཕྱིའི་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། །དེ་ལ་ཕྱིའི་དངོས་པོ་ནི། བཟའ་བ་དང་། བཏུང་བ་དང་། བགོ་བ་དང་། བཞོན་པ་དང་། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་། སྤོས་དང་། བྱུག་པ་དང་། མལ་ཆ་དང་། གནས་མལ་དང་། སྒྲོན་མེའི་ཡོ་བྱད་དེ་རྣམ་པ་བཅུའོ། །བཟའ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་བཟའ་བྱ་དང་བཅའ་བྱ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་དུ་མའོ། །དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ནས་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའི་བར་དུ་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། །གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་དུ་མའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ནོར་བུ་དང་། གསེར་དང་། དངུལ་དང་། མུ་ཏིག་དང་། བྱུ་རུ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཞིང་དང་། ཁང་ཁྱིམ་དང་། ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། བྲན་ཕོ་དང་། བྲན་མོ་དང་། བ་ལང་དང་། མ་ཧེ་ལ་སོགས་པ་ནོར་དང་ཉེར་སྤྱོད་སྣ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དུ་མའོ། ། ตตฺถ มหาปุริโส พาหิรํ วตฺถุํ เทนฺโต ‘‘โย เยน อตฺถิโก, ตํ ตสฺส เทติ, เทนฺโต จ ตสฺส อตฺถิโก’’ติ สยเมว ชานนฺโต อยาจิโตปิ เทติ ปเคว ยาจิโต. มุตฺตจาโค เทติ, โน อมุตฺตจาโค, ปริยตฺตํ เทติ, โน อปริยตฺตํ สติ เทยฺยธมฺเม. น ปจฺจุปการสนฺนิสฺสิโต เทติ. อสติ เทยฺยธมฺเม หิ ปริยตฺเต สํวิภาคารหํ สํวิภชติ. น จ เทติ ปรูปฆาตาวหํ สตฺถวิสมชฺชาทิกํ, นาปิ กีฬนกํ ยํ อนตฺถูปสํหิตํ ปมาทาวหญฺจ. น จ คิลานสฺส ยาจกสฺส ปานโภชนาทิอสปฺปายํ ปมาณรหิตํ วา เทติ, ปมาณยุตฺตํ ปน สปฺปายเมว เทติ. དེ་ལ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཕྱིའི་དངོས་པོ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་ན། ❝གང་ཞིག་གང་གིས་ཕོངས་པ་དེ་ལ་དེ་ཉིད་སྦྱིན་པར་བྱ་ཞིང་། སྦྱིན་པ་པོ་ཉིག་ཀྱང་དེ་ལ་ཕོངས་པ་ཡིན།❞ ཞེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་བཞིན་དུ་མ་གསོལ་བར་ཡང་སྦྱིན་ན། གསོལ་བ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། གཏོང་བ་ལ་དགའ་བས་སྦྱིན་གྱི། གཏོང་བ་ལ་མི་དགའ་བས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་ཡོད་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་སྦྱིན་གྱི། ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཕྱིར་ཕན་འདོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྦྱིན་པར་མི་བྱེད་དོ། །སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མེད་ན། བགོ་བཤའ་བྱ་བར་འོས་པ་ལས་བགོ་བཤའ་བྱེད་དོ། །གཞན་ལ་གནོད་པ་སྐྱེལ་བའི་མཚོན་ཆ་དང་། དུག་དང་། ཆང་ལ་སོགས་པ་མི་སྦྱིན་ལ། དོན་མེད་པ་དང་བག་མེད་པ་བསྐྱེད་པའི་རྩེད་མོའི་ཡོ་བྱད་ཀྱང་མི་སྦྱིན་ནོ། །ནད་པ་དང་སློང་བ་པོ་ལ་མི་འཕྲོད་པའི་བཏུང་བ་དང་བཟའ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཚོད་མེད་པ་མི་སྦྱིན་གྱི། ཚོད་དང་ལྡན་ཞིང་འཕྲོད་པ་ཉིད་སྦྱིན་ནོ། ། ตถา ยาจิโต คหฏฺฐานํ คหฏฺฐานุจฺฉวิกํ เทติ, ปพฺพชิตานํ ปพฺพชิตานุจฺฉวิกํ เทติ, มาตาปิตโร ญาติสาโลหิตา มิตฺตามจฺจา ปุตฺตทารทาสกมฺมกราติ เอเตสุ กสฺสจิ ปีฬํ อชเนนฺโต เทติ, น จ อุฬารํ เทยฺยธมฺมํ ปฏิชานิตฺวา ลูขํ เทติ, น จ ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิโต เทติ, น จ ปจฺจุปการสนฺนิสฺสิโต เทติ, น จ ผลปาฏิกงฺขี เทติ [Pg.296] อญฺญตฺร สมฺมาสมฺโพธิยา, น จ ยาจเก เทยฺยธมฺมํ วา ชิคุจฺฉนฺโต เทติ, น จ อสญฺญตานํ ยาจกานํ อกฺโกสกโรสกานมฺปิ อปวิทฺธํ ทานํ เทติ, อญฺญทตฺถุ ปสนฺนจิตฺโต อนุกมฺปนฺโต สกฺกจฺจเมว เทติ, น จ โกตูหลมงฺคลิโก หุตฺวา เทติ, กมฺมผลเมว ปน สทฺทหนฺโต เทติ, นปิ ยาจเก ปยิรุปาสนาทีหิ ปริกิเลเสตฺวา เทติ, อปริกิเลสนฺโต เอว ปน เทติ, น จ ปเรสํ วญฺจนาธิปฺปาโย เภทนาธิปฺปาโย วา ทานํ เทติ, อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต เอว เทติ, นปิ ผรุสวาโจ ภากุฏิมุโข ทานํ เทติ, ปิยวาที ปน ปุพฺพภาสี มิตวจโน หุตฺวา เทติ, ยสฺมิญฺจ เทยฺยธมฺเม อุฬารมนุญฺญตาย วา จิรปริจเยน วา เคธสภาวตาย วา โลภธมฺโม อธิมตฺโต โหติ, ชานนฺโต โพธิสตฺโต ตํ ขิปฺปเมว ปฏิวิโนเทตฺวา ยาจเก ปริเยสิตฺวาปิ เทติ, ยญฺจ เทยฺยวตฺถุ ปริตฺตํ ยาจโกปิ ปจฺจุปฏฺฐิโต, ตํ อจินฺเตตฺวาปิ อตฺตานํ พาเธตฺวา เทนฺโต ยาจกํ สมฺมาเนติ ยถา ตํ อกิตฺติปณฺฑิโต. น จ มหาปุริโส อตฺตโน ปุตฺตทารทาสกมฺมกรโปริเส ยาจิโต เต อสญฺญาปิเต โทมนสฺสปฺปตฺเต ยาจกานํ เทติ, สมฺมเทว ปน สญฺญาปิเต โสมนสฺสปฺปตฺเต เทติ. เทนฺโต จ ยกฺขรกฺขสปิสาจาทีนํ วา มนุสฺสานํ กุรูรกมฺมนฺตานํ วา ชานนฺโต น เทติ, ตถา รชฺชมฺปิ ตาทิสานํ น เทติ. เย โลกสฺส อหิตาย ทุกฺขาย อนตฺถาย ปฏิปชฺชนฺติ, เย ปน ธมฺมิกา ธมฺเมน โลกํ ปาเลนฺติ, เตสํ เทติ. เอวํ ตาว พาหิรทาเน ปฏิปตฺติ เวทิตพฺพา. དེ་ལྟར་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལ་ཁྱིམ་པ་དང་འཚམ་པ་སྦྱིན་ཞིང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་འཚམ་པ་སྦྱིན་ནོ། །ཕ་མ་དང་། ཉེ་དུ་ཤ་ཉེ། མཛའ་བཤེས་དང་བློན་པོ། བུ་དང་ཆུང་མ། བྲན་དང་ལས་བྱེད་པ་སྟེ། འདི་དག་ལས་སུ་ལའང་གནོད་པ་མི་བསྐྱེད་པར་སྦྱིན་ནོ། །སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཁས་བླངས་ནས་ངན་ངོན་མི་སྦྱིན་ནོ། །རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་གྲགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་མི་སྦྱིན་ནོ། །ཕྱིར་ལན་ལྡོན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་མི་སྦྱིན་ནོ། །ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མ་གཏོགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་རེ་བ་དང་བཅས་པས་མི་སྦྱིན་ནོ། །སློང་བ་པོ་འམ། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་འཛེམ་ཞིང་ཞེ་ལོག་པས་མི་སྦྱིན་ནོ། །སྡོམ་པ་མེད་པའི་སློང་བ་པོ་གཤེ་ཞིང་ཁྲོ་བ་རྣམས་ལའང་སྦྱིན་པ་བརྙས་བཅོས་ཀྱིས་མི་སྦྱིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་དང་བའི་སེམས་དང་སྙིང་རྗེས་ཀུན་ནས་བསླངས་ཏེ་གུས་པ་ཉིད་དུ་སྦྱིན་ནོ། །ལྟས་དང་བཀྲ་ཤིས་ལ་དགའ་བར་གྱུར་ནས་མི་སྦྱིན་གྱི། ལས་དང་འབྲས་བུ་ཉིད་ལ་དད་པས་སྦྱིན་ནོ། །སློང་བ་པོ་རྣམས་ལ་བསྙེན་བཀུར་ལ་སོགས་པས་ཉོན་མོངས་པར་བྱས་ནས་མི་སྦྱིན་གྱི། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པར་བྱས་ནས་སྦྱིན་ནོ། །གཞན་ལ་བསླུ་བའི་བསམ་པ་འམ། དབྱེན་བྱེད་པའི་བསམ་པས་སྦྱིན་པ་མི་སྦྱིན་གྱི། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་སེམས་ཁོ་ནས་སྦྱིན་ནོ། །ཚིག་རྩུབ་པོ་དང་ངོ་གཉེར་བསྡུས་ནས་སྦྱིན་པ་མི་སྦྱིན་གྱི། སྙན་པར་སྨྲ་བ་དང་། སྔོན་ལ་སྨྲ་བ། མཛའ་བའི་གཏམ་བྱེད་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ནས་སྦྱིན་ནོ། །སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གང་ལ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཕྱིར་རམ། ཡུན་རིང་དུ་འདྲིས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཆགས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཆགས་པའི་ཆོས་ལྷག་པར་ཆེ་བ་ཡོད་ན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དེ་ཤེས་ནས་མྱུར་དུ་བསལ་ཏེ། སློང་བ་པོ་བཙལ་ནས་ཀྱང་སྦྱིན་ནོ། །སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཡོད་ལ། སློང་བ་པོའང་ཉེ་བར་གནས་པ་ན། དེ་ལ་མ་བསམས་པར་རང་ཉིད་ལ་གནོད་པ་བྱས་ནས་ཀྱང་སྦྱིན་ཞིང་སློང་བ་པོ་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་མཁས་པ་ཨ་ཀིཏྟི་བཞིན་ནོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་རང་གི་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བྲན་དང་ལས་བྱེད་པ་དང་མི་རྣམས་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། དེ་དག་ལ་མ་བཤད་པར་ཡིད་མི་བདེ་བར་གྱུར་བཞིན་དུ་སློང་བ་པོ་རྣམས་ལ་མི་སྦྱིན་གྱི། ལེགས་པར་བཤད་དེ་དགའ་བར་གྱུར་པ་ན་སྦྱིན་ནོ། །སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ན། གནོད་སྦྱིན་དང་། སྲིན་པོ་དང་། ཡི་དྭགས་ལ་སོགས་པ་འམ། མི་ལས་གདུག་པའི་ལས་ཅན་རྣམས་ལ་ཤེས་བཞིན་དུ་མི་སྦྱིན་ཞིང་། དེ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་རྣམས་ལ་མི་སྦྱིན་ནོ། །གང་དག་འཇིག་རྟེན་ལ་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། དོན་མེད་པའི་ཕྱིར་ཞུགས་པ་རྣམས་ལ་མི་སྦྱིན་གྱི། གང་དག་ཆོས་དང་ལྡན་ཞིང་ཆོས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་སྐྱོང་བ་དེ་དག་ལ་སྦྱིན་ནོ། །འདི་ལྟར་རེ་ཞིག་ཕྱིའི་སྦྱིན་པའི་སྒྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། อชฺฌตฺติกทานํ ปน ทฺวีหิ อากาเรหิ เวทิตพฺพํ. กถํ? ยถา นาม โกจิ ปุริโส ฆาสจฺฉาทนเหตุ อตฺตานํ ปรสฺส นิสฺสชฺชติ, วิเธยฺยภาวํ อุปคจฺฉติ ทาสพฺยํ, เอวเมว มหาปุริโส สมฺโพธิเหตุ นิรามิสจิตฺโต สตฺตานํ อนุตฺตรํ หิตสุขํ อิจฺฉนฺโต อตฺตโน ทานปารมึ ปริปูเรตุกาโม อตฺตานํ ปรสฺส นิสฺสชฺชติ, วิเธยฺยภาวํ อุปคจฺฉติ ยถากามกรณียตํ. กรจรณนยนาทิองฺคปจฺจงฺคํ เตน เตน อตฺถิกานํ อกมฺปิโต อโนลีโน อนุปฺปเทติ, น ตตฺถ สชฺชติ น สงฺโกจํ อาปชฺชติ ยถา ตํ พาหิรวตฺถุสฺมึ, ตถา หิ มหาปุริโส ทฺวีหิ อากาเรหิ พาหิรวตฺถุํ ปริจฺจชติ ยถาสุขํ ปริโภคาย วา ยาจกานํ เตสํ มโนรถํ ปริปูเรนฺโต, อตฺตโน วสีภาวาย วา, ตตฺถ [Pg.297] สพฺเพน สพฺพํ มุตฺตจาโค, เอวมหํ นิสฺสงฺคภาวนาย สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสามีติ. เอวํ อชฺฌตฺติกวตฺถุสฺมินฺติ เวทิตพฺพํ. ནང་གི་སྦྱིན་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། དཔེར་ན་སྐྱེས་བུ་གང་ཞིག་ཟས་དང་གོས་ཀྱི་ཕྱིར་རང་ཉིད་གཞན་ལ་གཏོད་ཅིང་། བཀའ་ཉན་པའི་དངོས་པོ་དང་བྲན་གྱི་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་ཟང་ཟིང་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བླ་ན་མེད་པའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་འདོད་ཅིང་། རང་གི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འདོད་པས། རང་ཉིད་གཞན་ལ་གཏོད་ཅིང་། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་བྱ་བའི་བཀའ་ཉན་པའི་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ལག་པ་དང་། རྐང་པ་དང་། མིག་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་དེ་དང་དེ་དག་དགོས་པ་རྣམས་ལ་མི་འགྱུར་ཞིང་ཞུམ་པ་མེད་པར་ཉེ་བར་སྦྱིན་ལ། དེ་ལ་ཆགས་པ་མི་བྱེད་ཅིང་ཕྱིར་བཤོལ་མི་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་ཕྱིའི་དངོས་པོ་ལ་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་ཕྱིའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་གཏོང་སྟེ། སློང་བ་པོ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་བདེ་བ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་རམ། རང་ཉིད་དབང་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་གཏོང་བ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པས། བདག་གིས་འདི་ལྟར་ཆགས་པ་མེད་པའི་བསྒོམ་པས་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་བྱའོ་སྙམ་མོ། །ནང་གི་དངོས་པོ་ལའང་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ตตฺถ ยํ อชฺฌตฺติกวตฺถุ ทียมานํ ยาจกสฺส เอกนฺเตเนว หิตาย สํวตฺตติ, ตํ เทติ, น อิตรํ. น จ มหาปุริโส มารสฺส มารกายิกานํ เทวตานํ วา วิหึสาธิปฺปายานํ อตฺตโน อตฺตภาวํ องฺคปจฺจงฺคานิ วา ชานมาโน เทติ ‘‘มา เตสํ อนตฺโถ อโหสี’’ติ. ยถา จ มารกายิกานํ, เอวํ เตหิ อนฺวาวิฏฺฐานมฺปิ น เทติ, นปิ อุมฺมตฺตกานํ. อิตเรสํ ปน ยาจิยมาโน สมนนฺตรเมว เทติ, ตาทิสาย ยาจนาย ทุลฺลภภาวโต ตาทิสสฺส จ ทานสฺส ทุกฺกรภาวโต. དེ་ལ་ནང་གི་དངོས་པོ་གང་ཞིག་སྦྱིན་པ་ན། སློང་བ་པོ་ལ་གཏན་དུ་ཕན་པར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་སྦྱིན་གྱི། གཞན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་བདུད་དམ། བདུད་ཀྱི་རིས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་སམ། གནོད་པ་བྱེད་པའི་བསམ་པ་ཅན་རྣམས་ལ་རང་གི་ལུས་སམ། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ཤེས་བཞིན་དུ་མི་སྦྱིན་ཏེ། “དེ་དག་ལ་དོན་མེད་པར་མ་གྱུར་ཅིག་”སྙམ་པའི་ཕྱིར་རོ། །བདུད་ཀྱི་རིས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན། དེ་དག་གིས་བརླམས་པ་རྣམས་ལའང་མི་སྦྱིན་ཞིང་། སྨྱོན་པ་རྣམས་ལའང་མི་སྦྱིན་ནོ། །གཞན་དག་གིས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན་ནི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་སྦྱིན་ཏེ། དེ་ལྟ་བུའི་སློང་བ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་ནི་བྱ་དཀའ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། อภยทานํ ปน ราชโต โจรโต อคฺคิโต อุทกโต เวริปุคฺคลโต สีหพฺยคฺฆาทิวาฬมิคโต นาคยกฺขรกฺขสปิสาจาทิโต สตฺตานํ ภเย ปจฺจุปฏฺฐิเต ตโต ปริตฺตาณภาเวน เวทิตพฺพํ. མི་འཇིགས་པ་སྐྱབས་པའི་སྦྱིན་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་དང་། ཆོམ་རྐུན་དང་། མེ་དང་། ཆུ་དང་། དགྲ་བོ་དང་། སེང་གེ་དང་སྟག་ལ་སོགས་པའི་གཅན་གཟན་གདུག་པ་ཅན་དང་། ཀླུ་དང་། གནོད་སྦྱིན་དང་། སྲིན་པོ་དང་། ཡི་དྭགས་ལ་སོགས་པ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འཇིགས་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ན། དེ་ལས་སྐྱོབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ธมฺมทานํ ปน อสํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส อวิปรีตา ธมฺมเทสนา, โอปายิโก หิตสฺส อุปเทโส ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถวเสน เยน สาสเน อโนติณฺณานํ อวตารณํ โอติณฺณานํ ปริปาจนํ. ตตฺถายํ นโย – สงฺเขปโต ตาว ทานกถา สีลกถา สคฺคกถา กามานํ อาทีนโว สํกิเลโส จ เนกฺขมฺเม อานิสํโส. วิตฺถารโต ปน สาวกโพธิยํ อธิมุตฺตจิตฺตานํ สรณคมนํ สีลสํวโร อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา ชาคริยานุโยโค สตฺต สทฺธมฺมา อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ กมฺมกรณวเสน สมถานุโยโค รูปกายาทีสุ วิปสฺสนาภินิเวเสสุ ยถารหํ อภินิเวสมุเขน วิปสฺสนานุโยโค, ตถา วิสุทฺธิปฏิปทา สมฺมตฺตคหณํ ติสฺโส วิชฺชา ฉ อภิญฺญา จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา สาวกโพธีติ เอเตสํ คุณสํกิตฺตนวเสน ยถารหํ ตตฺถ ตตฺถ ปติฏฺฐาปนา ปริโยทปนา จ. ตถา ปจฺเจกโพธิยํ สมฺมาสมฺโพธิยญฺจ อธิมุตฺตานํ สตฺตานํ ยถารหํ ทานาทิปารมีนํ สภาวรสลกฺขณาทิสํกิตฺตนมุเขน ตีสุปิ อวตฺถาสุ เตสํ พุทฺธานํ มหานุภาวตาวิภาวเนน ยานทฺวเย ปติฏฺฐาปนา ปริโยทปนา จ. เอวํ มหาปุริโส สตฺตานํ ธมฺมทานํ เทติ. ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ཆོས་སྟོན་པ་དང་། མཐོང་བའི་ཆོས་དང་། ཕྱི་མའི་ཚེ་དང་། དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་ཕན་པའི་ཐབས་སྟོན་པ་སྟེ། གང་གིས་བསྟན་པ་ལ་མ་ཞུགས་པ་རྣམས་འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང་། ཞུགས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའོ། །དེ་ལ་ཚུལ་འདི་ནི། མདོར་བསྡུས་ན་རེ་ཞིག སྦྱིན་པའི་གཏམ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་དང་། མཐོ་རིས་ཀྱི་གཏམ་དང་། འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་དང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕན་ཡོན་ནོ། །རྒྱས་པར་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ལ་ལྷག་པར་མོས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ་དང་། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་དང་། མི་ཉལ་བར་རྣལ་འབྱོར་ལ་བརྩོན་པ་དང་། དམ་པའི་ཆོས་བདུན་དང་། དམིགས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་ལ་ལས་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཞི་གནས་ལ་བརྩོན་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མཐོང་གི་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་འཇུག་པའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་དང་། ཡང་དག་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་པ་དང་། རིག་པ་གསུམ་དང་། མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སྟེ། འདི་དག་གི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་དེ་དང་དེ་དག་ལ་འགོད་པ་དང་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་ལྷག་པར་མོས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ། ཇི་ལྟར་འོས་པར་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་། རོ་དང་། མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་གནས་སྐབས་གསུམ་ཆར་དུ་སངས་རྒྱས་དེ་དག་གི་མཐུ་ཆེན་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ཐེག་པ་གཉིས་ལ་འགོད་པ་དང་ཡོངས་སུ་དག་པར་བྱེད་པའོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། ། ตถา [Pg.298] มหาปุริโส สตฺตานํ อามิสทานํ เทนฺโต ‘‘อิมินาหํ ทาเนน สตฺตานํ อายุวณฺณสุขพลปฏิภานาทิสมฺปตฺติญฺจ รมณียํ อคฺคผลสมฺปตฺติญฺจ นิปฺผาเทยฺย’’นฺติ อนฺนทานํ เทติ, ตถา สตฺตานํ กามกิเลสปิปาสาวูปสมาย ปานํ เทติ, ตถา สุวณฺณวณฺณตาย หิโรตฺตปฺปาลงฺการสฺส จ นิปฺผตฺติยา วตฺถานิ เทติ, ตถา อิทฺธิวิธสฺส เจว นิพฺพานสุขสฺส จ นิปฺผตฺติยา ยานํ เทติ, ตถา สีลคนฺธนิปฺผตฺติยา คนฺธํ เทติ, ตถา พุทฺธคุณโสภานิปฺผตฺติยา มาลาวิเลปนํ เทติ, โพธิมณฺฑาสนนิปฺผตฺติยา อาสนํ เทติ, ตถาคตเสยฺยานิปฺผตฺติยา เสยฺยํ เทติ, สรณภาวนิปฺผตฺติยา อาวสถํ เทติ, ปญฺจจกฺขุปฏิลาภาย ปทีเปยฺยํ เทติ, พฺยามปฺปภานิปฺผตฺติยา รูปทานํ เทติ, พฺรหฺมสฺสรนิปฺผตฺติยา สทฺททานํ เทติ, สพฺพโลกสฺส ปิยภาวาย รสทานํ เทติ, พุทฺธสุขุมาลภาวาย โผฏฺฐพฺพทานํ เทติ, อชรามรภาวาย เภสชฺชทานํ เทติ, กิเลสทาสพฺยวิโมจนตฺถํ ทาสานํ ภุชิสฺสตาทานํ เทติ, สทฺธมฺมาภิรติยา อนวชฺชขิฑฺฑารติเหตุทานํ เทติ, สพฺเพปิ สตฺเต อริยาย ชาติยา อตฺตโน ปุตฺตภาวูปนยนาย ปุตฺตทานํ เทติ, สกลสฺสปิ โลกสฺส ปติภาวูปคมนาย ทารทานํ เทติ, สุภลกฺขณสมฺปตฺติยา สุวณฺณมณิมุตฺตาปวาฬาทิทานํ, อนุพฺยญฺชนสมฺปตฺติยา นานาวิธวิภูสนทานํ, สทฺธมฺมโกสาธิคมาย วิตฺตโกสทานํ, ธมฺมราชภาวาย รชฺชทานํ, ฌานาทิสมฺปตฺติยา อารามุยฺยานตฬากวนทานํ, จกฺกงฺกิเตหิ ปาเทหิ โพธิมณฺฑูปสงฺกมนาย จรณทานํ, จตุโรฆนิตฺถรณาย สตฺตานํ สทฺธมฺมหตฺถทานตฺถํ หตฺถทานํ, สทฺธินฺทฺริยาทิปฏิลาภาย กณฺณนาสาทิทานํ, สมนฺตจกฺขุปฏิลาภาย จกฺขุทานํ, ‘‘ทสฺสนสวนานุสฺสรณปาริจริยาทีสุ สพฺพกาลํ สพฺพสตฺตานํ หิตสุขาวโห, สพฺพโลเกน จ อุปชีวิตพฺโพ เม กาโย ภเวยฺยา’’ติ มํสโลหิตาทิทานํ, ‘‘สพฺพโลกุตฺตโม ภเวยฺย’’นฺติ อุตฺตมงฺคทานํ เทติ. དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པ་ན། “བདག་གིས་སྦྱིན་པ་འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚེ་དང་། ཁ་དོག་དང་། བདེ་བ་དང་། སྟོབས་དང་། སྤོབས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བའི་འབྲས་བུ་མཆོག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྐྲུན་པར་བྱའོ་”སྙམ་ནས་ཟས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་སྐོམ་པ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྐོམ་གྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་གསེར་གྱི་མདོག་ཉིད་དང་། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པའི་རྒྱན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་གོས་རྣམས་སྦྱིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་བཞོན་པ་སྦྱིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དྲི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དྲི་སྦྱིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཛེས་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དང་བྱུག་པ་སྦྱིན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་སྟན་སྦྱིན་ནོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་གཟིམས་མལ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་གཟིམས་མལ་སྦྱིན་ནོ། །སྐྱབས་ཀྱི་དངོས་པོ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་གནས་ཁང་སྦྱིན་ནོ། །སྤྱན་ལྔ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སྒྲོན་མེ་སྦྱིན་ནོ། །འདོམ་གང་གི་འོད་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །ཚངས་པའི་དབྱངས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་སྒྲའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཕྱིར་རོའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཅན་གྱི་ཉིད་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རེག་བྱའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །མི་རྒ་མི་འཆི་བའི་ཉིད་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་སྨན་གྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །ཉོན་མོངས་པའི་བྲན་ཉིད་ལས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བྲན་རྣམས་ལ་རང་དབང་སྦྱིན་ནོ། །དམ་པའི་ཆོས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རྩེད་མོ་དང་དགའ་བའི་རྒྱུ་སྦྱིན་ནོ། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་རང་གི་བུའི་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་དྲང་བའི་ཕྱིར་བུའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་བདག་པོའི་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཆུང་མའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །མཚན་བཟང་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་གསེར་དང་། ནོར་བུ་དང་། མུ་ཏིག་དང་། བྱུ་རུ་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་ནོ། །དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་རྒྱན་སྣ་ཚོགས་སྦྱིན་ནོ། །དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་མཛོད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ནོར་གྱི་མཛོད་སྦྱིན་ནོ། །ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྒྱལ་སྲིད་སྦྱིན་ནོ། །བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་། སྐྱེད་མོས་ཚལ་དང་། རྫིང་བུ་དང་། ནགས་ཚལ་སྦྱིན་ནོ། །འཁོར་ལོའི་མཚན་གྱིས་བརྒྱན་པའི་ཞབས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་རྐང་པ་སྦྱིན་ནོ། །ཆུ་བོ་བཞི་ལས་བསྒྲལ་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ལག་པ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་ལག་པ་སྦྱིན་ནོ། །དད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རྣ་བ་དང་སྣ་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་ནོ། །ཀུན་ཏུ་སྤྱན་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་མིག་སྦྱིན་ནོ། །“མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པས་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྐྱེད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གིས་བརྟེན་པར་བྱ་བའི་བདག་གི་ལུས་སུ་གྱུར་ཅིག་”སྙམ་ནས་ཤ་དང་ཁྲག་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་ནོ། །“འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཅིག་”སྙམ་ནས་དབུ་སྦྱིན་ནོ། ། เอวํ ททนฺโต จ น อเนสนาย เทติ, น จ ปโรปฆาเตน, น ภเยน, น ลชฺชาย, น ทกฺขิเณยฺยโรสเนน, น ปณีเต สติ ลูขํ, น อตฺตุกฺกํสเนน, น ปรวมฺภเนน, น ผลาภิสงฺขาย, น ยาจกชิคุจฺฉาย, น อจิตฺตีกาเรน เทติ, อถ โข สกฺกจฺจํ เทติ, สหตฺเถน เทติ, กาเลน เทติ, จิตฺตีกตฺวา เทติ, อวิภาเคน เทติ. ตีสุ กาเลสุ โสมนสฺสิโต เทติ, ตโต [Pg.299] เอว จ ทตฺวา น ปจฺฉานุตาปี โหติ. น ปฏิคฺคาหกวเสน มานาวมานํ กโรติ, ปฏิคฺคาหกานํ ปิยสมุทาจาโร โหติ วทญฺญู ยาจโยโค สปริวารทายโก. อนฺนทานญฺหิ เทนฺโต ‘‘ตํ สปริวารํ กตฺวา ทสฺสามี’’ติ วตฺถาทีหิ สทฺธึ เทติ. ตถา วตฺถทานํ เทนฺโต ‘‘ตํ สปริวารํ กตฺวา ทสฺสามี’’ติ อนฺนาทีหิ สทฺธึ เทติ. ยานทานาทีสุปิ เอเสว นโย. དེ་ལྟར་སྦྱིན་པ་གཏོང་བ་ན། ལོག་པའི་འཚོ་བས་མི་སྦྱིན་ཞིང་། གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱས་ནས་མི་སྦྱིན་ལ། འཇིགས་པས་མ་ཡིན། ངོ་ཚ་བས་མ་ཡིན། སྦྱིན་གནས་ལ་ཁྲོ་བས་མ་ཡིན། གྱ་ནོམ་པ་ཡོད་བཞིན་དུ་ངན་ངོན་མི་སྦྱིན་ལ། བདག་བསྟོད་པ་དང་། གཞན་ལ་བརྙས་པ་དང་། འབྲས་བུ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་། སློང་བ་པོ་ལ་ཞེ་ལོག་པ་དང་། མ་གུས་པས་མི་སྦྱིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་སྦྱིན་ཞིང་། རང་གི་ལག་པས་སྦྱིན་ལ། དུས་སུ་སྦྱིན་པ་དང་། ཡིད་ལ་བྱས་ནས་སྦྱིན་པ་དང་། བྱེ་བྲག་མེད་པར་སྦྱིན་ནོ། །དུས་གསུམ་དུ་ཡིད་བདེ་བས་སྦྱིན་ཞིང་། དེ་ལྟར་བྱིན་ནས་ཀྱང་ཕྱིས་འགྱོད་པ་མི་སྐྱེད་དོ། །ལེན་པ་པོའི་དབང་གིས་ང་རྒྱལ་དང་བརྙས་བཅོས་མི་བྱེད་ཅིང་། ལེན་པ་པོ་རྣམས་ལ་བྱམས་པའི་ཀུན་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་དང་། གཏོང་ཕོད་པ་དང་། སློང་བ་དང་འཚམ་པ་དང་། འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་སྦྱིན་པ་པོ་ཞིག་གོ །ཟས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པ་ན། “དེ་འཁོར་དང་བཅས་པར་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་ནོ་”སྙམ་ནས་གོས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྦྱིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་གོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པ་ན། “དེ་འཁོར་དང་བཅས་པར་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་ནོ་”སྙམ་ནས་ཟས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྦྱིན་ནོ། །བཞོན་པའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། ตถา รูปทานํ เทนฺโต อิตรารมฺมณานิปิ ตสฺส ปริวารํ กตฺวา เทติ, เอวํ เสเสสุปิ. ตตฺถ รูปทานํ นาม นีลปีตโลหิตโอทาตาทิวณฺณาสุ ปุปฺผวตฺถธาตูสุ อญฺญตรํ ลภิตฺวา รูปวเสน อาภุชิตฺวา ‘‘รูปทานํ ทสฺสามิ, รูปทานํ มยฺห’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตาทิเส ทกฺขิเณยฺเย ทานํ ปติฏฺฐาเปติ สวตฺถุกํ กตฺวา. เอตํ รูปทานํ นาม. དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པ་ན། དམིགས་པ་གཞན་དག་ཀྱང་དེའི་འཁོར་དུ་བྱས་ནས་སྦྱིན་ཞིང་། ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྔོན་པོ་དང་། སེར་པོ་དང་། དམར་པོ་དང་། དཀར་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གི་མེ་ཏོག་དང་གོས་དང་ཁམས་རྣམས་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་རྙེད་ནས། གཟུགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། “བདག་གིས་གཟུགས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། །གཟུགས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ནི་བདག་གིའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། དེ་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་གནས་ལ་དངོས་པོ་དང་བཅས་པར་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་པ་འགོད་པའོ། །འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བའོ། ། สทฺททานํ ปน เภริสทฺทาทิวเสน เวทิตพฺพํ. ตตฺถ สทฺทํ กนฺทมูลานิ วิย อุปฺปาเฏตฺวา นีลุปฺปลหตฺถกํ วิย จ หตฺเถ ฐเปตฺวา ทาตุํ น สกฺกา, สวตฺถุกํ ปน กตฺวา เทนฺโต สทฺททานํ เทติ นาม. ตสฺมา ยทา ‘‘สทฺททานํ ทสฺสามี’’ติ เภริมุทิงฺคาทีสุ อญฺญตเรน ตูริเยน ติณฺณํ รตนานํ อุปหารํ กโรติ กาเรติ จ, ‘‘สทฺททานํ เม’’ติ เภริอาทีนิ ฐเปติ ฐปาเปติ จ. ธมฺมกถิกานํ ปน สรเภสชฺชํ เตลผาณิตาทึ เทติ, ธมฺมสฺสวนํ โฆเสติ, สรภญฺญํ ภณติ, ธมฺมกถํ กเถติ, อุปนิสินฺนกกถํ อนุโมทนกถญฺจ กโรติ กาเรติ จ, ตทา สทฺททานํ นาม โหติ. སྒྲའི་སྦྱིན་པ་ནི་རྔའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་སྒྲ་ནི་རྩ་བ་དང་ལོ་མ་བཞིན་དུ་བཀོག་ནས་སམ། ཨུཏྤལ་སྔོན་པོའི་ཆུན་པོ་བཞིན་དུ་ལག་ཏུ་བཞག་ནས་སྦྱིན་པར་མི་ནུས་ཏེ། འོན་ཀྱང་གཞི་དང་བཅས་པར་བྱས་ཏེ་སྦྱིན་པ་ནི་སྒྲའི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟ་བས་ན། གང་གི་ཚེ་ “ངས་སྒྲའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ་”ཞེས་རྔ་དང་རྫ་རྔ་ལ་སོགས་པའི་རོལ་མོ་གང་རུང་གིས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པ་བྱེད་དམ་བྱེད་དུ་འཇུག་པ་དང། “འདི་ནི་བདག་གི་སྒྲའི་སྦྱིན་པའོ་”ཞེས་རྔ་ལ་སོགས་པ་འཇོག་གམ་འཇོག་ཏུ་འཇུག་པ་དང། ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་སྐད་གདངས་ཀྱི་སྨན་དུ་འབྲུ་མར་དང་བུ་རམ་གྱི་གཤེར་ཁུ་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་པ་དང། ཆོས་ཉན་པའི་ཕྱིར་སྒྲོག་པ་དང། གདངས་ཀྱིས་འདོན་པ་དང། ཆོས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་པ་དང། ཉེ་བར་འཁོད་པ་རྣམས་ལ་གཏམ་དང་རྗེས་སུ་རངས་པའི་གཏམ་བྱེད་དམ་བྱེད་དུ་འཇུག་པ་ན། དེའི་ཚེ་སྒྲའི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། ตถา คนฺธทานํ มูลคนฺธาทีสุ อญฺญตรํ รชนียํ คนฺธวตฺถุํ ปึสิตเมว วา คนฺธํ ยํกิญฺจิ ลภิตฺวา คนฺธวเสน อาภุชิตฺวา ‘‘คนฺธทานํ ทสฺสามิ, คนฺธทานํ มยฺห’’นฺติ พุทฺธรตนาทีนํ ปูชํ กโรติ กาเรติ จ, คนฺธปูชนตฺถาย อครุจนฺทนาทิเก คนฺธวตฺถุเก ปริจฺจชติ. อิทํ คนฺธทานํ. དེ་བཞིན་དུ་དྲིའི་སྦྱིན་པ་ནི། རྩ་བའི་དྲི་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དྲིའི་དངོས་པོ་གང་རུང་བཏགས་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་དྲི་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཐོབ་ནས། དྲིའི་སྒོ་ནས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། “ངས་དྲིའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། འདི་ནི་བདག་གི་དྲིའི་སྦྱིན་པའོ་”ཞེས་སངས་རྒྱས་དཀོན་མཆོག་ལ་སོགས་པ་ལ་མཆོད་པ་བྱེད་དམ་བྱེད་དུ་འཇུག་པ་དང། དྲིས་མཆོད་པའི་ཕྱིར་ཨ་གར་དང་ཙན་དན་ལ་སོགས་པའི་དྲིའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། འདི་ནི་དྲིའི་སྦྱིན་པའོ།། ตถา มูลรสาทีสุ ยํกิญฺจิ รชนียํ รสวตฺถุํ ลภิตฺวา รสวเสน อาภุชิตฺวา ‘‘รสทานํ ทสฺสามิ, รสทานํ มยฺห’’นฺติ ทกฺขิเณยฺยานํ เทติ, รสวตฺถุเมว วา ธญฺญควาทิกํ ปริจฺจชติ. อิทํ รสทานํ. དེ་བཞིན་དུ་རྩ་བའི་རོ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རོའི་དངོས་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཐོབ་ནས། རོའི་སྒོ་ནས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། “ངས་རོའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། འདི་ནི་བདག་གི་རོའི་སྦྱིན་པའོ་”ཞེས་སྦྱིན་གནས་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པ་དང། ཡང་ན་རོའི་དངོས་པོ་ཉིད་དེ་འབྲུ་དང་བ་ལང་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་སྟེ། འདི་ནི་རོའི་སྦྱིན་པའོ།། ตถา โผฏฺฐพฺพทานํ มญฺจปีฐาทิวเสน อตฺถรณปาวุรณาทิวเสน จ เวทิตพฺพํ. ยทา หิ มญฺจปีฐภิสิพิมฺโพหนาทิกํ นิวาสนปารุปนาทิกํ วา สุขสมฺผสฺสํ [Pg.300] รชนียํ อนวชฺชํ โผฏฺฐพฺพวตฺถุํ ลภิตฺวา โผฏฺฐพฺพวเสน อาภุชิตฺวา ‘‘โผฏฺฐพฺพทานํ ทสฺสามิ, โผฏฺฐพฺพทานํ มยฺห’’นฺติ ทกฺขิเณยฺยานํ เทติ. ยถาวุตฺตํ โผฏฺฐพฺพวตฺถุํ ลภิตฺวา ปริจฺจชติ, อิทํ โผฏฺฐพฺพทานํ. དེ་བཞིན་དུ་རེག་བྱའི་སྦྱིན་པ་ནི་ཁྲི་དང་སྟེགས་བུ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དང། གདན་དང་བགོ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། གང་གི་ཚེ་ཁྲི་དང་སྟེགས་བུ་དང། གདན་དང་སྔས་ལ་སོགས་པའམ། ཤམ་ཐབས་དང་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་རེག་བྱ་བདེ་བ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རེག་བྱའི་དངོས་པོ་ཐོབ་ནས། རེག་བྱའི་སྒོ་ནས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། “ངས་རེག་བྱའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། འདི་ནི་བདག་གི་རེག་བྱའི་སྦྱིན་པའོ་”ཞེས་སྦྱིན་གནས་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པ་དང། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རེག་བྱའི་དངོས་པོ་ཐོབ་ནས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི། འདི་ནི་རེག་བྱའི་སྦྱིན་པའོ།། ธมฺมทานํ ปน ธมฺมารมฺมณสฺส อธิปฺเปตตฺตา โอชปานชีวิตวเสน เวทิตพฺพํ. โอชาทีสุ หิ อญฺญตรํ รชนียํ วตฺถุํ ลภิตฺวา ธมฺมารมฺมณวเสน อาภุชิตฺวา ‘‘ธมฺมทานํ ทสฺสามิ, ธมฺมทานํ มยฺห’’นฺติ สปฺปินวนีตาทิโอชทานํ เทติ. อมฺพปานาทิอฏฺฐวิธปานทานํ เทติ, ชีวิตทานนฺติ อาภุชิตฺวา สลากภตฺตปกฺขิกภตฺตาทีนิ เทติ, อผาสุกภาเวน อภิภูตานํ พฺยาธิตานํ เวชฺเช ปจฺจุปฏฺฐาเปติ, ชาลํ ผาลาเปติ, กุมินํ วิทฺธํสาเปติ, สกุณปญฺชรํ วิทฺธํสาเปติ, พนฺธเนน พทฺธานํ สตฺตานํ พนฺธนโมกฺขํ กาเรติ, มาฆาตเภรึ จราเปติ, อญฺญานิ จ สตฺตานํ ชีวิตปริตฺตาณตฺถํ เอวรูปานิ กมฺมานิ กโรติ การาเปติ จ. อิทํ ธมฺมทานํ นาม. ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། བཅུད་དང་བཏུང་བ་དང་སྲོག་གི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། བཅུད་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་གང་རུང་ཞིག་ཐོབ་ནས། ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། “ངས་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ། འདི་ནི་བདག་གི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པའོ་”ཞེས་མར་དང་མར་གསར་ལ་སོགས་པའི་བཅུད་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པ་དང། ཨམ་ྲའི་བཏུང་བ་ལ་སོགས་པ་བཏུང་བ་རྣམ་པ་བརྒྱད་ཀྱི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པ་དང། “སྲོག་གི་སྦྱིན་པའོ་”ཞེས་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ་རྒྱན་ཟས་དང་ཟླ་ཕྱེད་ཀྱི་ཟས་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་པ་དང། མི་བདེ་བས་ནོན་པའི་ནད་པ་རྣམས་ལ་སྨན་པ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བ་དང། ཉ་རྒྱ་གཤེགས་སུ་འཇུག་པ་དང། ཉ་ཟླུམ་བཤིག་ཏུ་འཇུག་པ་དང། བྱ་ཚང་བཤིག་ཏུ་འཇུག་པ་དང། བཅིངས་པས་བཅིངས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་བཅིངས་པ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པ་དང། སྲོག་མི་གཅོད་པའི་གཉེར་རྔ་བརྡུང་དུ་འཇུག་པ་དང། གཞན་ཡང་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྲོག་སྐྱོབ་པའི་ཕྱིར་འདི་ལྟ་བུའི་ལས་རྣམས་བྱེད་དམ་བྱེད་དུ་འཇུག་པ་སྟེ། འདི་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ།། สพฺพเมตํ ยถาวุตฺตํ ทานสมฺปทํ สกลโลกหิตสุขาย ปริณาเมติ. อตฺตโน จ สมฺมาสมฺโพธิยา อกุปฺปาย วิมุตฺติยา อปริกฺขยสฺส ฉนฺทสฺส อปริกฺขยสฺส วีริยสฺส อปริกฺขยสฺส สมาธิสฺส อปริกฺขยสฺส ปฏิภานสฺส อปริกฺขยสฺส ญาณสฺส อปริกฺขยาย วิมุตฺติยา ปริณาเมติ. อิมญฺจ ทานปารมึ ปฏิปชฺชนฺเตน มหาสตฺเตน ชีวิเต อนิจฺจสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐาเปตพฺพา ตถา โภเคสุ, พหุสาธารณตา จ เนสํ มนสิกาตพฺพา, สตฺเตสุ จ มหากรุณา สตตํ สมิตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตพฺพา. เอวญฺหิ โภเค คเหตพฺพสารํ คณฺหนฺโต อาทิตฺตโต วิย อคารโต สพฺพํ สาปเตยฺยํ อตฺตานญฺจ พหิ นีหรนฺโต น กิญฺจิ เสเสติ, น กตฺถจิ วิภาคํ กโรติ, อญฺญทตฺถุ นิรเปกฺโข นิสฺสชฺชติ เอว. อยํ ตาว ทานปารมิยา ปฏิปตฺติกฺกโม. ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྦྱིན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་ཐམས་ཅད་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་བསྔོ་བར་བྱའོ།། རང་གི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་དང། མི་འཁྲུགས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང། མི་ཟད་པའི་འདུན་པ་དང། མི་ཟད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དང། མི་ཟད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང། མི་ཟད་པའི་སྤོབས་པ་དང། མི་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་དང། མི་ཟད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་བསྔོ་བར་བྱའོ།། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་འདི་ལ་ཞུགས་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སྲོག་ལ་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ཉེ་བར་གཞག་པར་བྱ་ཞིང། དེ་བཞིན་དུ་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ལ་ཡང་ངོ།། དེ་དག་ནི་མང་པོ་དང་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་ཡིད་ལ་བྱ་ཞིང། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཉེ་བར་གཞག་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ལས་བླང་བར་བྱ་བའི་སྙིང་པོ་ལེན་པ་ན། མེ་འབར་བའི་ཁྱིམ་ནས་ནོར་ཐམས་ཅད་དང་རང་ཉིད་ཕྱིར་འདོན་པ་བཞིན་དུ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་ལྷག་མ་མི་ལུས་པར་བྱེད་ཅིང། གང་དུ་ཡང་ཆ་ཤས་སུ་མི་བགོ་ལ། གཞན་དུ་ན་རེ་བ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་རེ་ཞིག་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ལག་ལེན་གྱི་རིམ་པའོ།། สีลปารมิยา ปน อยํ ปฏิปตฺติกฺกโม – ยสฺมา สพฺพญฺญุสีลาลงฺกาเรหิ สตฺเต อลงฺกริตุกาเมน มหาปุริเสน อาทิโต อตฺตโน เอว ตาว สีลํ วิโสเธตพฺพํ. ตตฺถ จ จตูหิ อากาเรหิ สีลํ วิสุชฺฌติ – อชฺฌาสยวิสุทฺธิโต, สมาทานโต, อวีติกฺกมนโต, สติ จ วีติกฺกเม ปุน ปฏิปากติกกรณโต. วิสุทฺธาสยตาย หิ เอกจฺโจ [Pg.301] อตฺตาธิปติ หุตฺวา ปาปชิคุจฺฉนสภาโว อชฺฌตฺตํ หิริธมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา สุปริสุทฺธสมาจาโร โหติ. ตถา ปรโต สมาทาเน สติ เอกจฺโจ โลกาธิปติ หุตฺวา ปาปโต อุตฺตสนฺโต โอตฺตปฺปธมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา สุปริสุทฺธสมาจาโร โหติ. อิติ อุภยถาปิ เอเต อวีติกฺกมนโต สีเล ปติฏฺฐหนฺติ. อถ ปน กทาจิ สติสมฺโมเสน สีลสฺส ขณฺฑาทิภาโว สิยา. ตายเยว ยถาวุตฺตาย หิโรตฺตปฺปสมฺปตฺติยา ขิปฺปเมว นํ วุฏฺฐานาทินา ปฏิปากติกํ กโรติ. ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ལག་ལེན་གྱི་རིམ་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་གྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་བརྒྱན་པར་འདོད་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཐོག་མར་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པར་བྱ་དགོས་སོ།། དེ་ལ་རྣམ་པ་བཞིའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་ཏེ། བསམ་པ་རྣམ་པར་དག་པ་ལས་དང། ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ལས་དང། འདས་པ་མེད་པ་ལས་དང། གལ་ཏེ་འདས་པར་གྱུར་ན་ཕྱིར་སོར་ཆུད་པར་བྱེད་པ་ལས་སོ།། བསམ་པ་རྣམ་པར་དག་པས་ན། ལ་ལ་ཞིག་ནི་བདག་ཉིད་དབང་དུ་བྱས་ཏེ། སྡིག་པ་ལ་འཛེམ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དུ་གྱུར་ནས། ནང་གི་ངོ་ཚ་ཤེས་པའི་ཆོས་ཉེ་བར་གཞག་སྟེ་ཀུན་སྤྱོད་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་ལས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ཡོད་ན། ལ་ལ་ཞིག་ནི་འཇིག་རྟེན་དབང་དུ་བྱས་ཏེ། སྡིག་པ་ལ་སྐྲག་ནས་ཁྲེལ་ཡོད་པའི་ཆོས་ཉེ་བར་གཞག་སྟེ་ཀུན་སྤྱོད་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་རྣམ་པ་གཉིས་ཀས་ཀྱང་འདི་དག་ནི་འདས་པ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་སོ།། འོན་ཀྱང་གལ་ཏེ་ནམ་ཞིག་དྲན་པ་ཉམས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པར་གྱུར་ན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་མྱུར་དུ་ལྡང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ཉིད་ཕྱིར་སོར་ཆུད་པར་བྱེད་དོ།། ตยิทํ สีลํ วาริตฺตํ, จาริตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถายํ โพธิสตฺตสฺส วาริตฺตสีเล ปฏิปตฺติกฺกโม – สพฺพสตฺเตสุ ตถา ทยาปนฺนจิตฺเตน ภวิตพฺพํ, ยถา สุปินนฺเตนปิ น อาฆาโต อุปฺปชฺเชยฺย. ปรูปการนิรตตาย ปรสนฺตโก อลคทฺโท วิย น ปรามสิตพฺโพ. สเจ ปพฺพชิโต โหติ, อพฺรหฺมจริยโตปิ อาราจารี โหติ สตฺตวิธเมถุนสํโยควิรหิโต, ปเคว ปรทารคมนโต. สเจ ปน อปพฺพชิโต คหฏฺโฐ สมาโน ปเรสํ ทาเรสุ สทา ปาปกํ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทติ. กเถนฺโต จ สจฺจํ หิตํ ปิยํ วจนํ ปริมิตเมว จ กาเลน ธมฺมึ กถํ ภาสิตา โหติ, สพฺพตฺถ อนภิชฺฌาลุ อพฺยาปนฺนจิตฺโต อวิปรีตทสฺสโน กมฺมสฺสกตญาเณน จ สมนฺนาคโต สมฺมคฺคเตสุ สมฺมาปฏิปนฺเนสุ นิวิฏฺฐสทฺโธ โหติ นิวิฏฺฐเปโม. ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ནི་བཀག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བཅས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ་རྣམ་པ་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བཀག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ལག་ལེན་གྱི་རིམ་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དེ་ལྟར་སྙིང་རྗེ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་སུ་བྱ་དགོས་ཏེ། ཐ་ན་རྨི་ལམ་དུ་ཡང་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་མི་སྐྱེ་བ་བཞིན་ནོ།། གཞན་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ལ་དགའ་བས་ན། གཞན་གྱི་ནོར་ནི་དུག་སྦྲུལ་བཞིན་དུ་རེག་པར་མི་བྱའོ།། གལ་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡིན་ན། མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལས་ཀྱང་རིང་དུ་སྤྱོད་པ་སྟེ། འཁྲིག་པའི་སྦྱོར་བ་རྣམ་པ་བདུན་དང་བྲལ་ཞིང། གཞན་གྱི་ཆུང་མ་ལ་བགྲོད་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། གལ་ཏེ་རབ་ཏུ་མ་བྱུང་བའི་ཁྱིམ་པ་ཡིན་ན། གཞན་གྱི་ཆུང་མ་རྣམས་ལ་རྟག་ཏུ་སྡིག་པའི་སེམས་ཙམ་ཡང་མི་སྐྱེད་དོ།། སྨྲ་བའི་ཚེ་ན་ཡང་བདེན་པ་དང། ཕན་པ་དང། སྙན་པའི་ཚིག་ཉུང་ངུ་ཉིད་དང། དུས་སུ་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་གཏམ་སྨྲ་བ་ཡིན་ལ། ཐམས་ཅད་དུ་བརྣབ་སེམས་མེད་པ་དང། གནོད་སེམས་མེད་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པ་དང། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ལྟ་བ་ཅན་དང། ལས་བདག་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་ཞིང། ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་དང་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ལ་དད་པ་བརྟན་པོ་དང་བྱམས་པ་བརྟན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། อิติ จตุราปายวฏฺฏทุกฺขานํ ปถภูเตหิ อกุสลกมฺมปเถหิ อกุสลธมฺเมหิ จ โอรมิตฺวา สคฺคโมกฺขานํ ปถภูเตสุ กุสลกมฺมปเถสุ ปติฏฺฐิตสฺส มหาปุริสสฺส ปริสุทฺธาสยปโยคตาย ยถาภิปตฺถิตา สตฺตานํ หิตสุขูปสํหิตา มโนรถา สีฆํ สีฆํ อภินิปฺผชฺชนฺติ, ปารมิโย ปริปูเรนฺติ. เอวํภูโต หิ อยํ. ตตฺถ หึสานิวตฺติยา สพฺพสตฺตานํ อภยทานํ เทติ, อปฺปกสิเรเนว เมตฺตาภาวนํ สมฺปาเทติ, เอกาทส เมตฺตานิสํเส อธิคจฺฉติ, อปฺปาพาโธ โหติ อปฺปาตงฺโก, ทีฆายุโก สุขพหุโล ลกฺขณวิเสเส ปาปุณาติ, โทสวาสนญฺจ สมุจฺฉินฺทติ. དེ་ལྟར་ངན་སོང་བཞི་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ལྡོག་སྟེ། མཐོ་རིས་དང་ཐར་པའི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་ལ་གནས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེའི་བསམ་པ་དང་སྦྱོར་བ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་གསོལ་བ་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་དང་ཉེ་བར་འབྲེལ་བའི་རེ་བ་རྣམས་མྱུར་དུ་མྱུར་དུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་ཞིང། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ།། འདི་ལྟར་གྱུར་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་འཚེ་བ་ལས་ལྡོག་པས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་མི་འཇིགས་པའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པ་དང། ཚེགས་མེད་པར་བྱམས་པའི་སྒོམ་པ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང། བྱམས་པའི་ཕན་ཡོན་བཅུ་གཅིག་ཐོབ་པ་དང། ནད་ཉུང་བ་དང་ཉམ་ང་བ་མེད་པ་དང། ཚེ་རིང་བ་དང་བདེ་བ་མང་བ་དང་ལྡན་ཞིང། མཚན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཐོབ་པ་དང། ཞེ་སྡང་གི་བག་ཆགས་ཀྱང་ཀུན་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་དོ།། ตถา อทินฺนาทานนิวตฺติยา โจราทีหิ อสาธารเณ โภเค อธิคจฺฉติ. ปเรหิ อนาสงฺกนีโย ปิโย มนาโป วิสฺสสนีโย วิภวสมฺปตฺตีสุ อลคฺคจิตฺโต ปริจฺจาคสีโล โลภวาสนญฺจ สมุจฺฉินฺทติ. དེ་བཞིན་དུ་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལས་ལྡོག་པས་རྐུན་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ཐོབ་པ་དང། གཞན་གྱིས་དྭོགས་པ་མེད་པ་དང། བྱམས་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང། ཡིད་ཆེས་པར་འོས་པ་དང། འབྱོར་པ་དང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་ཆགས་པ་མེད་པའི་སེམས་དང་ལྡན་ཞིང། གཏོང་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་དུ་འགྱུར་བ་དང། ཆགས་པའི་བག་ཆགས་ཀྱང་ཀུན་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་དོ།། อพฺรหฺมจริยนิวตฺติยา [Pg.302] อโลโล โหติ สนฺตกายจิตฺโต, สตฺตานํ ปิโย โหติ มนาโป อปริสงฺกนีโย, กลฺยาโณ จสฺส กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, อลคฺคจิตฺโต โหติ มาตุคาเมสุ อลุทฺธาสโย, เนกฺขมฺมพหุโล ลกฺขณวิเสเส อธิคจฺฉติ, โลภวาสนญฺจ สมุจฺฉินฺทติ. མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལས་ལྡོག་པས་ཆགས་པ་མེད་པ་དང་ལུས་དང་སེམས་ཞི་བ་དང་ལྡན་པ་དང། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བྱམས་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང། དྭོགས་པ་མེད་པ་དང། ཁོང་གི་སྙན་པའི་གྲགས་པ་བཟང་པོ་ཀུན་ཏུ་འཕེལ་བ་དང། བུད་མེད་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པའི་སེམས་དང་བརྣབ་སེམས་མེད་པའི་བསམ་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་བ་དང། ངེས་པར་འབྱུང་བ་མང་བ་དང་ལྡན་ཞིང། མཚན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཐོབ་པ་དང། ཆགས་པའི་བག་ཆགས་ཀྱང་ཀུན་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་དོ།། มุสาวาทนิวตฺติยา สตฺตานํ ปมาณภูโต โหติ ปจฺจยิโก เถโต อาเทยฺยวจโน, เทวตานํ ปิโย มนาโป, สุรภิคนฺธมุโข อารกฺขิตกายวจีสมาจาโร, ลกฺขณวิเสเส จ อธิคจฺฉติ, กิเลสวาสนญฺจ สมุจฺฉินฺทติ. རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལས་ལྡོག་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚད་མར་གྱུར་པ་དང། ཡིད་ཆེས་པར་འོས་པ་དང། བརྟན་པོ་དང། ཚིག་བཙན་པ་དང། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་བྱམས་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང། ཁ་ནས་དྲི་ཞིམ་པོ་འབྱུང་བ་དང། ལུས་དང་ངག་གི་ཀུན་སྤྱོད་བསྲུངས་པ་དང་ལྡན་པ་དང། མཚན་གྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱང་ཐོབ་པ་དང། ཉོན་མོངས་པའི་བག་ཆགས་ཀྱང་ཀུན་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་དོ།། เปสุญฺญนิวตฺติยา ปรูปกฺกเมหิปิ อเภชฺชกาโย โหติ อเภชฺชปริวาโร, สทฺธมฺเมสุ จ อเภชฺชนกสทฺโธ, ทฬฺหมิตฺโต ภวนฺตรปริจิตานํ วิย สตฺตานํ เอกนฺตปิโย อสํกิเลสพหุโล. ཕྲ་མ་སྨྲ་བ་ལས་ལྡོག་པས་གཞན་གྱི་གནོད་པ་བྱས་ཀྱང་མི་ཕྱེད་པའི་ལུས་དང་མི་ཕྱེད་པའི་འཁོར་དང་ལྡན་པ་དང། དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་དང་ལྡན་པ་དང། མཛའ་བཤེས་བརྟན་པོ་དང་ལྡན་ཞིང། སྐྱེ་བ་གཞན་དུ་འདྲིས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གཏན་དུ་བྱམས་པ་དང། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་མང་བ་དང་ལྡན་ནོ།། ผรุสวาจานิวตฺติยา สตฺตานํ ปิโย โหติ มนาโป สุขสีโล มธุรวจโน สมฺภาวนีโย, อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต จสฺส สโร นิพฺพตฺตติ. ཚིག་རྩུབ་པོ་སྨྲ་བ་ལས་ལྡོག་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བྱམས་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང། བདེ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་དང། སྙན་པར་སྨྲ་བ་དང། བཀུར་བར་འོས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང། ཁོང་གི་གསུང་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། สมฺผปฺปลาปนิวตฺติยา สตฺตานํ ปิโย โหติ มนาโป ครุ ภาวนีโย จ อาเทยฺยวจโน ปริมิตาลาโป. มเหสกฺโข จ โหติ มหานุภาโว, ฐานุปฺปตฺติเกน ปฏิภาเนน ปญฺหานํ พฺยากรณกุสโล, พุทฺธภูมิยญฺจ เอกาย เอว วาจาย อเนกภาสานํ สตฺตานํ อเนเกสํ ปญฺหานํ พฺยากรณสมตฺโถ โหติ. ཚིག་ཀྱལ་པ་སྨྲ་བ་ལས་ལྡོག་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བྱམས་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང། བླ་མ་དང་བཀུར་བར་འོས་པ་དང། ཚིག་བཙན་པ་དང་ཚོད་དང་ལྡན་པར་སྨྲ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། དབང་ཆེ་བ་དང་མཐུ་ཆེ་བ་དང་ལྡན་པ་དང། སྐབས་སུ་བབས་པའི་སྤོབས་པས་དྲི་བ་རྣམས་ལན་འདེབས་པ་ལ་མཁས་པ་དང། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་ལ་ནི་གསུང་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་སྐད་རིགས་མི་འདྲ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དྲི་བ་དུ་མ་ལ་ལན་འདེབས་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། อนภิชฺฌาลุตาย อิจฺฉิตลาภี โหติ, อุฬาเรสุ จ โภเคสุ รุจึ ปฏิลภติ, ขตฺติยมหาสาลาทีนํ สมฺมโต โหติ, ปจฺจตฺถิเกหิ อนภิภวนีโย, อินฺทฺริยเวกลฺลํ น ปาปุณาติ, อปฺปฏิปุคฺคโล จ โหติ. བརྣབ་སེམས་མེད་པས་འདོད་པ་ཐོབ་པ་དང། རྒྱ་ཆེན་པོའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ལ་དགའ་བ་ཐོབ་པ་དང། རྒྱལ་རིགས་ཤིང་སཱ་ལ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པས་བཀུར་བ་དང། ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པ་དང། དབང་པོ་མ་ཚང་བ་མེད་པ་དང། ཟླ་མེད་པའི་སྐྱེས་བུར་འགྱུར་རོ།། อพฺยาปาเทน ปิยทสฺสโน โหติ, สตฺตานํ สมฺภาวนีโย ปรหิตาภินนฺทิตาย จ สตฺเต อปฺปกสิเรเนว ปสาเทติ, อลูขสภาโว จ โหติ เมตฺตาวิหารี, มเหสกฺโข จ โหติ มหานุภาโว. གནོད་སེམས་མེད་པས་མཐོང་ན་དགའ་བ་དང། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་བར་འོས་པ་དང། གཞན་གྱི་ཕན་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཚེགས་མེད་པར་དད་པར་བྱེད་པ་དང། རྩུབ་མོ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དང་བྱམས་པ་ལ་གནས་པ་དང། དབང་ཆེ་བ་དང་མཐུ་ཆེ་བ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ།། มิจฺฉาทสฺสนาภาเวน กลฺยาเณ สหาเย ปฏิลภติ, สีสจฺเฉทมฺปิ ปาปุณนฺโต ปาปกมฺมํ น กโรติ, กมฺมสฺสกตาทสฺสนโต อโกตูหลมงฺคลิโก จ โหติ, สทฺธมฺเม จสฺส สทฺธา ปติฏฺฐิตา โหติ มูลชาตา, สทฺทหติ จ ตถาคตานํ โพธึ, สมยนฺตเรสุ นาภิรมติ อุกฺการฏฺฐาเน [Pg.303] วิย ราชหํโส, ลกฺขณตฺตยปริชานนกุสโล โหติ, อนฺเต จ อนาวรณญาณลาภี, ยาว โพธึ น ปาปุณาติ, ตาว ตสฺมึ ตสฺมึ สตฺตนิกาเย อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺโฐ จ โหติ, อุฬารุฬารา สมฺปตฺติโย ปาปุณาติ. อิติ หิทํ สีลํ นาม สพฺพสมฺปตฺตีนํ อธิฏฺฐานํ, สพฺพพุทฺธคุณานํ ปภวภูมิ, สพฺพพุทฺธการกธมฺมานํ อาทิ จรณํ มุขํ ปมุขนฺติ พหุมานนํ อุปฺปาเทตฺวา กายวจีสํยเม อินฺทฺริยทมเน อาชีววิสุทฺธิยํ ปจฺจยปริโภเคสุ จ สติสมฺปชญฺญพเลน อปฺปมตฺเตน ลาภสกฺการสิโลกํ มิตฺตมุขปจฺจตฺถิกํ วิย สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘กิกีว อณฺฑ’’นฺติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๑.๑๙; ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗) วุตฺตนเยน สกฺกจฺจํ สีลํ สมฺปาเทตพฺพํ. อยํ ตาว วาริตฺตสีเล ปฏิปตฺติกฺกโม. ལོག་ལྟ་མེད་པའི་ཕྱིར་དགེ་བའི་གྲོགས་པོ་རྙེད་པར་འགྱུར་ཞིང་། མགོ་བོ་གཅོད་པར་གྱུར་ཀྱང་སྡིག་པའི་ལས་མི་བྱེད་ལ། ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་ལྟ་བའི་ཕྱིར་ལྟས་དང་མཚན་མ་ལ་མི་དགའ་ཞིང་། དམ་པའི་ཆོས་ལ་དད་པ་རྩ་བ་ནས་སྐྱེས་ཤིང་བརྟན་པར་འགྱུར་ལ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ལ་ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་ཅིང་། ངང་པའི་རྒྱལ་པོ་གད་སྙིགས་ཀྱི་གནས་ལ་མི་དགའ་བ་བཞིན་དུ་གྲུབ་མཐའ་གཞན་དག་ལ་མི་དགའ་ལ། མཚན་ཉིད་གསུམ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་མཁས་པ་དང་། མཐར་ཐོགས་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཞིང་། ཇི་སྲིད་བྱང་ཆུབ་མ་ཐོབ་པའི་བར་དུ་སེམས་ཅན་གྱི་སྐྱེ་གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་། རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་རྒྱ་ཆེན་པོའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཞི་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འབྱུང་གནས་དང་། སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མ་དང་། སྤྱོད་པ་དང་། སྒོ་དང་། གཙོ་བོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་མངོན་པར་བཀུར་བ་བསྐྱེད་དེ། ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པ་དང་། དབང་པོ་འདུལ་བ་དང་། འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཡོ་བྱད་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་སྟོབས་ཀྱིས་བག་ཡོད་པར་བྱས་ནས། རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་གྲགས་པ་ནི་མཛའ་བོའི་གདོང་པ་ཅན་གྱི་དགྲ་བོ་བཞིན་དུ་བལྟས་ཏེ། "བྱ་ཀི་ཀི་ཡིས་སྒོ་ང་བཞིན་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ (ཀུན་བཏུས་ལམ་གྱི་རིམ་པ། ༡.༡༩; དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡའི་འགྲེལ་བཤད། ༡.༧) གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་རེ་ཞིག་འགོག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་འཇུག་པའི་རིམ་པའོ། ། จาริตฺตสีเล ปน ปฏิปตฺติ เอวํ เวทิตพฺพา – อิธ โพธิสตฺโต กลฺยาณมิตฺตานํ ครุฏฺฐานิยานํ อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ สามีจิกมฺมํ กาเลน กาลํ กตฺตา โหติ, ตถา เตสํ กาเลน กาลํ อุปฏฺฐานํ กตฺตา โหติ, คิลานานํ กายเวยฺยาวฏิกํ. สุภาสิตปทานิ สุตฺวา สาธุการํ กตฺตา โหติ, คุณวนฺตานํ คุเณ วณฺเณตา ปเรสํ อปกาเร ขนฺตา, อุปกาเร อนุสฺสริตา, ปุญฺญานิ อนุโมทิตา, อตฺตโน ปุญฺญานิ สมฺมาสมฺโพธิยา ปริณาเมตา, สพฺพกาลํ อปฺปมาทวิหารี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สติ จ อจฺจเย อจฺจยโต ทิสฺวา ตาทิสานํ สหธมฺมิกานํ ยถาภูตํ อาวิกตฺตา, อุตฺตริ จ สมฺมาปฏิปตฺตึ สมฺมเทว ปริปูเรตา. སྒྲུབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་འཇུག་པ་ནི་འདི་ལྟར་རིག་པར་བྱ་སཏེ། འདི་ལ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བླ་མའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་དུས་ནས་དུས་སུ་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་། མངོན་པར་ལྡང་བ་དང་། ཐལ་མོ་སྦྱར་བ་དང་། མཐུན་པའི་ལས་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ལ་དུས་ནས་དུས་སུ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་དང་། ནད་པ་རྣམས་ལ་ལུས་ཀྱི་ཞབས་ཏོག་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །ལེགས་པར་བཤད་པའི་ཚིག་རྣམས་ཐོས་ནས་ལེགས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་དང་། གཞན་གྱིས་གནོད་པ་བྱས་པ་ལ་བཟོད་པ་དང་། ཕན་བཏགས་པ་ལ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། བསོད་ནམས་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བ་དང་། རང་གི་བསོད་ནམས་རྣམས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་ཡོངས་སུ་བསྔོ་བ་དང་། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བག་ཡོད་པར་གནས་པ་དང་། ཉེས་པ་བྱུང་ན་ཉེས་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་ནས་ཆོས་མཐུན་པའི་གྲོགས་དེ་ལྟ་བུ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོལ་བཤགས་བྱེད་པ་དང་། གོང་ནས་གོང་དུ་ཡང་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལེགས་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། ། ตถา อตฺตโน อนุรูปาสุ อตฺถูปสํหิตาสุ สตฺตานํ อิติกตฺตพฺพตาสุ ทกฺโข อนลโส สหายภาวํ อุปคจฺฉติ. อุปฺปนฺเนสุ จ สตฺตานํ พฺยาธิอาทิทุกฺเขสุ ยถารหํ ปติการวิธายโก. ญาติโภคาทิพฺยสนปติเตสุ โสกาปโนทโน อุลฺลุมฺปนสภาวาวฏฺฐิโต หุตฺวา นิคฺคหารหานํ ธมฺเมเนว นิคฺคณฺหนโก ยาวเทว อกุสลา วุฏฺฐาเปตฺวา กุสเล ปติฏฺฐาปนาย. ปคฺคหารหานํ ธมฺเมเนว ปคฺคณฺหนโก. ยานิ ปุริมกานํ มหาโพธิสตฺตานํ อุฬารตมานิ ปรมทุกฺกรานิ อจินฺเตยฺยานุภาวานิ สตฺตานํ เอกนฺตหิตสุขาวหานิ จริตานิ, เยหิ เนสํ โพธิสมฺภารา สมฺมเทว ปริปากํ อคมํสุ, ตานิ สุตฺวา อนุพฺพิคฺโค อนุตฺราโส เตปิ [Pg.304] มหาปุริสา มนุสฺสา เอว, กเมน ปน สิกฺขาปาริปูริยา ภาวิตตฺตภาวา ตาทิสาย อุฬารตมาย อานุภาวสมฺปตฺติยา โพธิสมฺภาเรสุ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺตา อเหสุํ, ตสฺมา มยาปิ สีลาทิสิกฺขาสุ สมฺมเทว ตถา ปฏิปชฺชิตพฺพํ, ยาย ปฏิปตฺติยา อหมฺปิ อนุกฺกเมน สิกฺขํ ปริปูเรตฺวา เอกนฺตโต ตํ ปทํ อนุปาปุณิสฺสามีติ สทฺธาปุเรจาริกํ วีริยํ อวิสฺสชฺเชนฺโต สมฺมเทว สีเลสุ ปริปูรการี โหติ. དེ་བཞིན་དུ་རང་དང་མཐུན་ཞིང་དོན་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་བྱ་བ་རྣམས་ལ་མཁས་ཤིང་ལེ་ལོ་མེད་པར་གྲོགས་ཀྱི་དངོས་པོར་འཇུག་པ་ཡིན་ནོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ནད་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་བྱུང་བ་ན་ཇི་ལྟར་འོས་པར་གསོ་བཅོས་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །གཉེན་དང་ལོངས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་ཉམས་པའི་ཕུང་ཀྲོལ་དུ་ལྷུང་བ་རྣམས་ཀྱི་མྱ་ངན་སེལ་བ་དང་། སྐྱོབ་པའི་རང་བཞིན་ལ་གནས་ཏེ། ཚར་གཅོད་པར་འོས་པ་རྣམས་ལ་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ཚར་གཅོད་པ་ནི་མི་དགེ་བ་ལས་བཟློག་སཏེ་དགེ་བ་ལ་དགོད་པའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །རྗེས་སུ་འཛིན་པར་འོས་པ་རྣམས་ལ་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ཡིན་ནོ། །སྔོན་གྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཆེས་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བ་དང་། བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་ཞིང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གཅིག་ཏུ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པའི་སྤྱོད་པ་གང་དག་གིས། དེ་དག་གི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལེགས་པར་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་པ་དེ་དག་ཐོས་ནས། ཡིད་མི་སྐྲག་ཅིང་མི་འཇིགས་པར། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་དག་ཀྱང་མི་ཉིད་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། རིམ་གྱིས་བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ཤིང་བདག་ཉིད་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟ་བུའི་ཆེས་རྒྱ་ཆེ་བའི་མཐུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ་མཆོག་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལྟ་བས་ན་བདག་གིས་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་བསླབ་པ་རྣམས་ལ་དེ་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་བསྒྲུབ་པར་བྱ་སཏེ། སྒྲུབ་པ་གང་གིས་བདག་ཀྱང་རིམ་གྱིས་བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་གཅིག་ཏུ་གནས་དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་དུ་དད་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བརྩོན་འགྲུས་མི་གཏོང་བར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ལེགས་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། ། ตถา ปฏิจฺฉนฺนกลฺยาโณ โหติ วิวฏาปราโธ, อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ ทุกฺขสโห อปริตสฺสนชาติโก อนุทฺธโต อนุนฺนโฬ อจปโล อมุขโร อวิกิณฺณวาโจ สนฺตินฺทฺริโย สนฺตมานโส กุหนาทิมิจฺฉาชีวรหิโต อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต กาเย จ ชีวิเต จ นิรเปกฺโข, อปฺปมตฺตกมฺปิ กาเย ชีวิเต วา อเปกฺขํ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ, ปเคว อธิมตฺตํ. สพฺเพปิ ทุสฺสีลฺยเหตุภูเต โกธูปนาหาทิเก อุปกฺกิเลเส ปชหติ วิโนเทติ. อปฺปมตฺตเกน จ วิเสสาธิคเมน อปริตุฏฺโฐ โหติ, น สงฺโกจํ อาปชฺชติ, อุปรูปริ วิเสสาธิคมาย วายมติ. དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་ཡོན་ཏན་སྦེད་ཅིང་ཉེས་པ་ཕྱིར་འཆོས་པ་དང་། འདོད་ཆུང་བ་དང་། ཆོག་ཤེས་པ་དང་། དབེན་པ་ལ་དགའ་བ་དང་། འདུ་འཛི་མེད་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བཟོད་པ་དང་། ཡིད་མི་ཞུམ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དང་། རྒོད་པ་མེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་མེད་པ་དང་། གཡོ་བ་མེད་པ་དང་། ཁ་དྲག་པོ་མེད་པ་དང་། ཚིག་མི་འཐོར་བ་དང་། དབང་པོ་དུལ་བ་དང་། ཡིད་ཞི་བ་དང་། ཚུལ་འཆོས་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་དང་བྲལ་བ་དང་། སྤྱོད་ལམ་དང་སྤྱོད་ཡུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཕྲ་མོ་རྣམས་ལའང་འཇིགས་པར་ལྟ་ཞིང་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་སློབ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་དང་། བདག་ཉིད་བཏང་བ་དང་། ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པ་དང་། ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་ཆུང་ངུ་ཙམ་ཡང་དང་དུ་མི་ལེན་པར་སྤོང་ཞིང་སེལ་བར་བྱེད་ན། ཆེན་པོ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་འཁོན་དུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྤོང་ཞིང་སེལ་བར་བྱེད་དོ། །ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཆུང་ངུ་ཙམ་གྱིས་ཆོག་མི་ཤེས་ཤིང་། ཞུམ་པར་མི་འགྱུར་བར། གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ། ། เยน ยถาลทฺธา สมฺปตฺติ หานภาคิยา วา ฐิติภาคิยา วา น โหติ, ตถา มหาปุริโส อนฺธานํ ปริณายโก โหติ, มคฺคํ อาจิกฺขติ, พธิรานํ หตฺถมุทฺทาย สญฺญํ เทติ, อตฺถมนุคฺคาเหติ, ตถา มูคานํ. ปีฐสปฺปิกานํ ปีฐํ เทติ ยานํ เทติ วาเหติ วา. อสฺสทฺธานํ สทฺธาปฏิลาภาย วายมติ, กุสีตานํ อุสฺสาหชนนาย, มุฏฺฐสฺสตีนํ สติสมาโยคาย, วิพฺภนฺตจิตฺตานํ สมาธิสมฺปทาย, ทุปฺปญฺญานํ ปญฺญาธิคมาย วายมติ. กามจฺฉนฺทปริยุฏฺฐิตานํ กามจฺฉนฺทปฏิวิโนทนาย วายมติ. พฺยาปาทถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐิตานํ วิจิกิจฺฉาวิโนทนาย วายมติ. กามวิตกฺกาทิอปกตานํ กามวิตกฺกาทิมิจฺฉาวิตกฺกวิโนทนาย วายมติ. ปุพฺพการีนํ สตฺตานํ กตญฺญุตํ นิสฺสาย ปุพฺพภาสี ปิยวาที สงฺคาหโก สทิเสน อธิเกน วา ปจฺจุปกาเรน สมฺมาเนตา โหติ. ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་ཉམས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་འམ། གནས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པར་མི་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གྱིས། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་ནི་ལོང་བ་རྣམས་ཀྱི་སྣ་འདྲེན་པ་བྱེད་ཅིང་ལམ་སྟོན་པ་དང་། འོན་པ་རྣམས་ལ་ལག་པའི་བརྡས་བརྡ་སྤྲོད་པ་དང་དོན་གོ་བར་བྱེད་ལ། ལྐུགས་པ་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །ཞ་བོ་རྣམས་ལ་ཁྲི་སྟེར་བ་འམ་བཞོན་པ་སྟེར་བ་དང་འཁྲིད་པར་བྱེད་དོ། །དད་པ་མེད་པ་རྣམས་ལ་དད་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པ་དང་། ལེ་ལོ་ཅན་རྣམས་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དྲན་པ་ཉམས་པ་རྣམས་ལ་དྲན་པ་དང་ལྡན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་རྣམ་པར་གཡེངས་པ་རྣམས་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་རབ་འཆལ་བ་རྣམས་ལ་ཤེས་རབ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ། །འདོད་པ་ལ་འདུན་པས་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པ་རྣམས་ལ་འདོད་པའི་འདུན་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ། །གནོད་སེམས་དང་། རྨུགས་གཉིད་དང་། རྒོད་འགྱོད་དང་། ཐེ་ཚོམ་གྱིས་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པ་རྣམས་ལ་ཐེ་ཚོམ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ། །འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པས་གནོད་པ་བྱས་པ་རྣམས་ལ་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ། །སྔོན་ཕན་བཏགས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བྱས་པ་གཟོ་བ་ལ་བརྟེན་ནས། སྔོན་ལ་སྨྲ་བ་དང་། སྙན་པར་སྨྲ་བ་དང་། སྡུད་པར་བྱེད་པ་དང་། མཚུངས་པ་འམ་ལྷག་པའི་ཕན་ལན་གྱིས་བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། ། อาปทาสุ [Pg.305] สหายกิจฺจํ อนุติฏฺฐติ. เตสํ เตสญฺจ สตฺตานํ ปกติสภาวญฺจ ปริชานิตฺวา เยหิ ยถา สํวสิตพฺพํ โหติ, เตหิ ตถา สํวสติ. เยสุ จ ยถา ปฏิปชฺชิตพฺพํ โหติ, เตสุ ตถา ปฏิปชฺชติ. ตญฺจ โข อกุสลโต วุฏฺฐาเปตฺวา กุสเล ปติฏฺฐาปนวเสน, น อญฺญถา. ปรจิตฺตานุรกฺขณา หิ โพธิสตฺตานํ ยาวเทว กุสลาภิวฑฺฒิยา. ตถา หิตชฺฌาสเยนาปิ ปโร น หึสิตพฺโพ, น ภณฺฑิตพฺโพ, น มงฺกุภาวมาปาเทตพฺโพ, น ปรสฺส กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาเทตพฺพํ, น นิคฺคหฏฺฐาเน น โจเทตพฺโพ, น นีจตรํ ปฏิปนฺนสฺส อตฺตา อุจฺจตเร ฐเปตพฺโพ, น จ ปเรสุ สพฺเพน สพฺพํ อเสวินา ภวิตพฺพํ, น อติเสวินา ภวิตพฺพํ, น อกาลเสวินา. ཕོངས་པ་རྣམས་ལ་གྲོགས་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་དོ། །སེམས་ཅན་དེ་དང་དེ་དག་གི་རང་བཞིན་ཤེས་པར་བྱས་ནས། གང་དག་དང་ཇི་ལྟར་གནས་པར་བྱ་བ་དེ་དག་དང་དེ་ལྟར་གནས་པར་བྱེད་དོ། །གང་དག་ལ་ཇི་ལྟར་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་དེ་དག་ལ་དེ་ལྟར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ཡང་མི་དགེ་བ་ལས་བཟློག་སཏེ་དགེ་བ་ལ་དགོད་པའི་དབང་གིས་ཡིན་གྱི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། །གཞན་གྱི་སེམས་བསྲུང་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བ་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཕན་པའི་བསམ་པས་ཀྱང་གཞན་ལ་གནོད་པ་མི་བྱ་ཞིང་། སྤྱོ་བར་མི་བྱ་ལ། ཁྲོ་བར་མི་བྱ་ཞིང་། གཞན་ལ་འགྱོད་པ་བསྐྱེད་པར་མི་བྱ་ལ། ཚར་གཅོད་པའི་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་མི་བསྒོ་ཞིང་། དམན་པར་ཞུགས་པ་ལ་བདག་ཉིད་མཐོ་བར་མི་བཞག་ལ། གཞན་དག་ལ་གཏན་ནས་མི་བསྟེན་པར་མི་བྱ་ཞིང་། ཧ་ཅང་བསྟེན་པར་མི་བྱ་ལ། དུས་མ་ཡིན་པར་བསྟེན་པར་མི་བྱའོ། ། เสวิตพฺพยุตฺเต ปน สตฺเต เทสกาลานุรูปํ เสวติ. น จ ปเรสํ ปุรโต ปิเย วิครหติ, อปฺปิเย วา ปสํสติ. น อวิสฺสฏฺฐวิสฺสาสี โหติ. น ธมฺมิกํ อุปนิมนฺตนํ ปฏิกฺขิปติ. น สญฺญตฺตึ อุปคจฺฉติ, นาธิกํ ปฏิคฺคณฺหาติ. สทฺธาสมฺปนฺเน สทฺธานิสํสกถาย สมฺปหํสติ. สีลสุตจาคปญฺญาสมฺปนฺเน ปญฺญาสมฺปนฺนกถาย สมฺปหํสติ. สเจ ปน โพธิสตฺโต อภิญฺญาพลปฺปตฺโต โหติ, ปมาทาปนฺเน สตฺเต อภิญฺญาพเลน ยถารหํ นิรยาทิเก ทสฺเสนฺโต สํเวเชตฺวา อสฺสทฺธาทิเก สทฺธาทีสุ ปติฏฺฐาเปติ. สาสเน โอตาเรติ. สทฺธาทิคุณสมฺปนฺเน ปริปาเจติ. เอวมยํ มหาปุริสสฺส จาริตฺตภูโต อปริมาโณ ปุญฺญาภิสนฺโท กุสลาภิสนฺโท อุปรูปริ อภิวฑฺฒตีติ เวทิตพฺพํ. བསྟེན་པར་འོས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ནི་ཡུལ་དང་དུས་དང་མཐུན་པར་བསྟེན་པར་བྱེད་དོ། །གཞན་གྱི་མདུན་དུ་མཛའ་བོ་ལ་མི་སྨོད་ཅིང་། མི་མཛའ་བ་ལ་མི་བསྟོད་དོ། །ཡིད་མ་ཆེས་པ་ལ་ཡིད་ཆེས་པར་མི་བྱེད་དོ། །ཆོས་དང་མཐུན་པའི་གདན་དྲངས་པ་ལ་མི་བཟློག་གོ། །ཁས་ལེན་པར་མི་བྱེད་ཅིང་། ལྷག་པར་མི་ལེན་ནོ། །དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལ་དད་པའི་ཕན་ཡོན་གྱི་གཏམ་གྱིས་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་དོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཐོས་པ་དང་། གཏོང་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལ་ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གཏམ་གྱིས་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་དོ། །གལ་ཏེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མངོན་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་ཐོབ་པ་ཞིག་ཡིན་ན། བག་མེད་པར་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མངོན་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་ནས་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་དེ། དད་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོད་པར་བྱེད་དོ། །བསྟན་པ་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། །དད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྒྲུབ་པའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་དགེ་བའི་རྒྱུན་ཚད་མེད་པ་འདི་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ། ། อปิ จ ยา สา ‘‘กึ สีลํ เกนฏฺเฐน สีล’’นฺติอาทินา ปุจฺฉํ กตฺวา ‘‘ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนาทโย ธมฺมา สีล’’นฺติอาทินา นเยน นานปฺปการโต สีลสฺส วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖ อาทโย) วุตฺตา, สา สพฺพาปิ อิธ อาหริตฺวา วตฺตพฺพา. เกวลญฺหิ ตตฺถ สาวกโพธิสตฺตวเสน สีลกถา อาคตา, อิธ มหาโพธิสตฺตวเสน กรุณูปายโกสลฺลปุพฺพงฺคมํ กตฺวา วตฺตพฺพาติ อยเมว วิเสโส. ยโต อิทํ สีลํ มหาปุริโส ยถา น อตฺตโน ทุคฺคติยํ ปริกฺกิเลสวิมุตฺติยา สุคติยมฺปิ, น รชฺชสมฺปตฺติยา, น จกฺกวตฺติ, น เทว, น สกฺก, น มาร, น พฺรหฺมสมฺปตฺติยา ปริณาเมติ, ตถา น อตฺตโน เตวิชฺชตาย, น ฉฬภิญฺญตาย[Pg.306], น จตุปฺปฏิสมฺภิทาธิคมาย, น สาวกโพธิยา, น ปจฺเจกโพธิยา, ปริณาเมติ, อถ โข สพฺพญฺญุภาเวน สพฺพสตฺตานํ อนุตฺตรสีลาลงฺการสมฺปาทนตฺถเมว ปริณาเมตีติ. อยํ สีลปารมิยา ปฏิปตฺติกฺกโม. གཞན་ཡང་"ཚུལ་ཁྲིམས་གང་ཡིན། དོན་གང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན།" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བ་བྱས་ནས། "སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པ་འམ། བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ལ་སེམས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་ནོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱས་བཤད་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ (རྣམ་དག་ལམ། ༡.༦ ལ་སོགས་པ་) སུ་གསུངས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདིར་བཀོད་དེ་བརྗོད་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་དེར་ནི་ཉན་ཐོས་དང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་བྱུང་ལ། འདིར་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་འདི་ཉིད་ཁྱད་པར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ནི་རང་ཉིད་ངན་སོང་གི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ། བདེ་འགྲོའི་ཕྱིར་རམ། རྒྱལ་པོའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་རམ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་འམ། ལྷ་འམ། བརྒྱ་བྱིན་འམ། བདུད་འམ། ཚངས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་མི་བསྔོ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་རིག་པ་གསུམ་གྱི་ཕྱིར་རམ། མངོན་ཤེས་དྲུག་གི་ཕྱིར་རམ། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རམ། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་མི་བསྔོ་བར། འོན་ཀྱང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བླ་ན་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་ཡོངས་སུ་བསྔོ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་སྒྲུབ་པའི་རིམ་པའོ། ། ตถา ยสฺมา กรุณูปายโกสลฺลปริคฺคหิตา อาทีนวทสฺสนปุพฺพงฺคมา กาเมหิ จ ภเวหิ จ นิกฺขมนวเสน ปวตฺตา กุสลจิตฺตุปฺปตฺติ เนกฺขมฺมปารมี, ตสฺมา สกลสํกิเลสนิวาสนฏฺฐานตาย ปุตฺตทาราทีหิ มหาสมฺพาธตาย กสิวาณิชฺชาทินานาวิธกมฺมนฺตาธิฏฺฐานพฺยากุลตาย จ ฆราวาสสฺส เนกฺขมฺมสุขาทีนํ อโนกาสตํ, กามานญฺจ สตฺถธาราลคฺคมธุพินฺทุ วิย จ อวลิยฺหมานา ปริตฺตสฺสาทา วิปุลานตฺถานุพนฺธาติ จ, วิชฺชุลโตภาเสน คเหตพฺพนจฺจํ วิย ปริตฺตกาลูปลพฺภา, อุมฺมตฺตกาลงฺกาโร วิย วิปรีตสญฺญาย อนุภวิตพฺพา, กรีสาวจฺฉาทนา วิย ปติการภูตา, อุทกเตมิตงฺคุลิยา ตนูทกปานํ วิย อติตฺติกรา, ฉาตชฺฌตฺตโภชนํ วิย สาพาธา, พฬิสามิสํ วิย พฺยสนสนฺนิปาตการณํ, อคฺคิสนฺตาโป วิย กาลตฺตเยปิ ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุภูตา, มกฺกฏเลโป วิย พนฺธนิมิตฺตํ, ฆาตกาวจฺฉาทนา วิย อนตฺถจฺฉาทนา, สปตฺตคามวาโส วิย ภยฏฺฐานภูตา, ปจฺจตฺถิกโปสโก วิย กิเลสมาราทีนํ อามิสภูตา, ฉณสมฺปตฺติโย วิย วิปริณามทุกฺขา, โกฏรคฺคิ วิย อนฺโตทาหกา, ปุราณกูปาวลมฺพีพีรณมธุปิณฺฑํ วิย อเนกาทีนวา, โลณูทกปานํ วิย ปิปาสาเหตุภูตา, สุราเมรยํ วิย นีจชนเสวิตา, อปฺปสฺสาทตาย อฏฺฐิกงฺกลูปมาติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ๒.๔๒; ปาจิ. ๔๑๗; มหานิ. ๓; จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๔๗) จ นเยน อาทีนวํ สลฺลกฺเขตฺวา ตพฺพิปริยาเยน เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปสฺสนฺเตน เนกฺขมฺมปวิเวกอุปสมสุขาทีสุ นินฺนโปณปพฺภารจิตฺเตน เนกฺขมฺมปารมิยํ ปฏิปชฺชิตพฺพํ. ยสฺมา ปน เนกฺขมฺมํ ปพฺพชฺชามูลกํ, ตสฺมา ปพฺพชฺชา ตาว อนุฏฺฐาตพฺพา. ปพฺพชฺชมนุติฏฺฐนฺเตน จ มหาสตฺเตน อสติ พุทฺธุปฺปาเท กมฺมวาทีนํ กิริยวาทีนํ ตาปสปริพฺพาชกานํ ปพฺพชฺชา อนุฏฺฐาตพฺพา. དེ་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པས་ཟིན་ཅིང་། ཉེས་དམིགས་མཐོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བས། འདོད་པ་རྣམས་དང་སྲིད་པ་རྣམས་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་དགེ་བའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ནི་ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཁྱིམ་གྱི་གནས་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་གི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པས་ཤིན་ཏུ་དོག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཞིང་ལས་དང་ཚོང་ལས་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའ་སྣ་ཚོགས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པས་འཁྲུགས་པའི་ཕྱིར། ངེས་འབྱུང་གི་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་གོ་སྐབས་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པ་དང་། འདོད་པ་རྣམས་ནི་མཚོན་ཆའི་སོ་ལ་ཆགས་པའི་སྦྲང་རྩིའི་ཐིགས་པ་ལྟར་བལྡགས་ན་རོ་མྱོང་བ་ཆུང་ཞིང་ཕན་ཡོན་མེད་པ་ཆེན་པོ་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་པ་དང་། གློག་གི་འོད་ཀྱིས་བཟུང་བའི་གར་ལྟར་དུས་ཐུང་ངུར་ཐོབ་པ་དང་། སྨྱོན་པའི་རྒྱན་ལྟར་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་བྱ་བ་དང་། བཤང་གཅི་གཡོགས་པ་ལྟར་གསོ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཆུས་བརླན་པའི་སོར་མོས་ཆུ་ཉུང་ངུ་འཐུང་བ་ལྟར་ངོམས་པ་མེད་པ་དང་། བཀྲེས་པས་གདུངས་པའི་ཟས་ལྟར་ནད་དང་བཅས་པ་དང་། ཉ་ཀུག་གི་ཟས་ལྟར་ཕུང་ཁྲོལ་འདུ་བའི་རྒྱུ་དང་། མེའི་གདུང་བ་ལྟར་དུས་གསུམ་ཆར་དུ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་དང་། སྤྲེའུ་འཛིན་པའི་སྤྲ་ཚིལ་ལྟར་འཆིང་བའི་རྒྱུ་དང་། གཤེད་མའི་གོས་ལྟར་གནོད་པ་གཡོགས་པ་དང་། དགྲ་བོའི་གྲོང་དུ་གནས་པ་ལྟར་འཇིགས་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་དང་། ཕྱིར་རྒོལ་བ་གསོ་བ་ལྟར་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་ལ་སོགས་པའི་ཟས་སུ་གྱུར་པ་དང་། དགའ་སྟོན་གྱི་འབྱོར་པ་ལྟར་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། ཤིང་ཁོང་གི་མེ་ལྟར་ནང་ནས་སྲེག་པ་དང་། ཁྲོན་པ་རྙིང་པར་དཔྱངས་པའི་བཱི་ར་ཎའི་རྩྭ་དང་སྦྲང་རྩིའི་རྡོག་པོ་ལྟར་ཉེས་དམིགས་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་དང་། ལན་ཚྭའི་ཆུ་འཐུང་བ་ལྟར་སྐོམ་པའི་རྒྱུ་དང་། ཆང་དང་བཅོས་པའི་སྐྱུར་རྩི་ལྟར་སྐྱེ་བོ་དམན་པས་བསྟེན་པ་དང་། རོ་མྱོང་བ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་རུས་ཀྲང་གི་དཔེ་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉེས་དམིགས་ལ་བརྟག་ཅིང་། དེ་ལས་བཟློག་སྟེ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་ཕན་ཡོན་མཐོང་བས། ངེས་འབྱུང་དང་། དབེན་པ། ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་གཞོལ་ཞིང་འབབ་པ་དང་བབས་པའི་སེམས་ཀྱིས་ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་བསླབ་པར་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་བརྩོན་པར་བྱའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་བརྩོན་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སངས་རྒྱས་འབྱུང་བ་མེད་པའི་དུས་སུ། ལས་སུ་སྨྲ་བ་དང་བྱེད་པར་སྨྲ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་རྣམས་ཀྱི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་བརྩོན་པར་བྱའོ།། อุปฺปนฺเนสุ ปน สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ เตสํ สาสเน เอว ปพฺพชิตพฺพํ. ปพฺพชิตฺวา จ ยถาวุตฺเต สีเล ปติฏฺฐิเตน ตสฺสา เอว หิ สีลปารมิยา โวทาปนตฺถํ ธุตคุณา สมาทาตพฺพา. สมาทินฺนธุตธมฺมา หิ มหาปุริสา สมฺมเทว เต [Pg.307] ปริหรนฺตา อปฺปิจฺฉาสนฺตุฏฺฐาสลฺเลขปวิเวกอสํสคฺควีริยารมฺภสุภรตาทิ- คุณสลิลวิกฺขาลิตกิเลสมลตาย อนวชฺชสีลวตคุณปริสุทฺธสพฺพสมาจารา โปราเณ อริยวํสตฺตเย ปติฏฺฐิตา จตุตฺถํ ภาวนารามตาสงฺขาตํ อริยวํสํ อธิคนฺตุํ จตฺตารีสาย อารมฺมเณสุ ยถารหํ อุปจารปฺปนาเภทํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺติ. เอวํ หิสฺส สมฺมเทว เนกฺขมฺมปารมี ปริปูริตา โหติ. ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱུང་བའི་ཚེ་ནི་དེ་དག་གི་བསྟན་པ་ལ་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླང་བར་བྱའོ།། སྦྱངས་པའི་ཆོས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་དེ་དག་ལེགས་པར་བསྲུང་ཞིང་། འདོད་ཆུང་བ་དང་། ཆོག་ཤེས་པ་དང་། སྐྱོ་བ་དང་། དབེན་པ་དང་། འདུ་འཛི་མེད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་དང་། གསོ་སླ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆུས་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་བཀྲུས་པའི་ཕྱིར། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཀུན་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་དག་པ་དང་། སྔོན་གྱི་འཕགས་པའི་རིགས་གསུམ་ལ་གནས་ཏེ། བཞི་པ་བསྒོམ་པ་ལ་དགའ་བར་བགྲང་བའི་འཕགས་པའི་རིགས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་བཞི་བཅུ་པོ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་ཉེ་བར་བཏགས་པ་དང་བརྒྱལ་བའི་བྱེ་བྲག་གི་བསམ་གཏན་ལ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ།། འདི་ལྟར་ན་ཁོང་གི་ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལེགས་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ།། อิมสฺมึ ปน ฐาเน เตรสหิ ธุตธมฺเมหิ สทฺธึ ทส กสิณานิ, ทส อสุภานิ, ทสานุสฺสติโย, จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา, จตฺตาโร อารุปฺปา, เอกา สญฺญา, เอกํ ววตฺถานนฺติ จตฺตารีสาย สมาธิภาวนาย กมฺมฏฺฐานานิ ภาวนาวิธานญฺจ วิตฺถารโต วตฺตพฺพานิ. ตํ ปเนตํ สพฺพํ ยสฺมา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๒ อาทโย, ๔๗, ๕๕) สพฺพาการโต วิตฺถาเรตฺวา วุตฺตํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เกวลญฺหิ ตตฺถ สาวกโพธิสตฺตสฺส วเสน วุตฺตํ, อิธ มหาโพธิสตฺตสฺส วเสน กรุณูปายโกสลฺลปุพฺพงฺคมํ กตฺวา วตฺตพฺพนฺติ อยเมว วิเสโสติ. เอวเมตฺถ เนกฺขมฺมปารมิยา ปฏิปตฺติกฺกโม เวทิตพฺโพ. གནས་འདིར་ནི་སྦྱངས་པའི་ཆོས་བཅུ་གསུམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཟད་པར་བཅུ། མི་སྡུག་པ་བཅུ། རྗེས་སུ་དྲན་པ་བཅུ། ཚངས་པའི་གནས་བཞི། གཟུགས་མེད་པ་བཞི། འདུ་ཤེས་གཅིག རྣམ་པར་གཞག་པ་གཅིག་སྟེ། ཏིང་ངེ་འཛིན་བསྒོམ་པའི་ལས་ཀྱི་ས་བཞི་བཅུ་དང་བསྒོམ་པའི་ཆོ་ག་རྣམས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ།། དེ་ཐམས་ཅད་ནི་གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱས་པར་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་དེར་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་དེར་ནི་ཉན་ཐོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་གསུངས་ལ། འདིར་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་བཤད་པར་བྱ་བ་ནི་ཁྱད་པར་འདི་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་འདིར་ངེས་འབྱུང་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་སྒྲུབ་པའི་རིམ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ตถา ปญฺญาปารมึ สมฺปาเทตุกาเมน ยสฺมา ปญฺญา อาโลโก วิย อนฺธกาเรน โมเหน สห น วตฺตติ, ตสฺมา โมหการณานิ ตาว โพธิสตฺเตน ปริวชฺเชตพฺพานิ. ตตฺถิมานิ โมหการณานิ – อรติ ตนฺทิ วิชมฺภิตา อาลสิยํ คณสงฺคณิการามตา นิทฺทาสีลตา อนิจฺฉยสีลตา ญาณสฺมึ อกุตูหลตา มิจฺฉาธิมาโน อปริปุจฺฉกตา กายสฺส น สมฺมาปริหาโร อสมาหิตจิตฺตตา ทุปฺปญฺญานํ ปุคฺคลานํ เสวนา ปญฺญวนฺตานํ อปยิรุปาสนา อตฺตปริภโว มิจฺฉาวิกปฺโป วิปรีตาภินิเวโส กายทฬฺหิพหุลตา อสํเวคสีลตา ปญฺจ นีวรณานิ. สงฺเขปโต เย วา ปน ธมฺเม อาเสวโต อนุปฺปนฺนา ปญฺญา นุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนา ปริหายติ. อิติ อิมานิ สมฺโมหการณานิ ปริวชฺเชนฺเตน พาหุสจฺเจ ฌานาทีสุ จ โยโค กรณีโย. དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འདོད་པས་གང་གི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ནི་སྣང་བ་ལྟར་མུན་པ་གཏི་མུག་དང་ལྷན་ཅིག་མི་འཇུག་པས། དེའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་གཏི་མུག་གི་རྒྱུ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཡོངས་སུ་སྤང་བར་བྱའོ།། དེ་ལ་གཏི་མུག་གི་རྒྱུ་འདི་དག་ཡིན་ཏེ། མི་དགའ་བ་དང་། སྙོམ་ལས་དང་། གཉིད་བྲོ་བ་དང་། ལེ་ལོ་དང་། འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་དང་། གཉིད་ཆེ་བ་དང་། ངེས་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་དང་། ཡེ་ཤེས་ལ་དོན་དུ་གཉེར་བ་མེད་པ་དང་། ལོག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། ཡོངས་སུ་མི་འདྲི་བ་དང་། ལུས་ལེགས་པར་མི་སྐྱོང་བ་དང་། སེམས་མ་གནས་པ་དང་། ཤེས་རབ་འཆལ་བའི་གང་ཟག་བསྟེན་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཅན་ལ་བསྙེན་བཀུར་མི་བྱེད་པ་དང་། བདག་ལ་བརྙས་པ་དང་། ལོག་པར་རྟོག་པ་དང་། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་། ལུས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པ་ཆེ་བ་དང་། སྐྱོ་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་དང་། སྒྲིབ་པ་ལྔ་རྣམས་སོ།། མདོར་ན་ཆོས་གང་དག་བསྟེན་པས་མ་སྐྱེས་པའི་ཤེས་རབ་མི་སྐྱེ་ཞིང་། སྐྱེས་པ་ཉམས་པར་འགྱུར་བ་རྣམས་སོ།། དེ་ལྟར་རྨོངས་པའི་རྒྱུ་འདི་དག་ཡོངས་སུ་སྤོང་བས་མང་དུ་ཐོས་པ་དང་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱའོ།། ตตฺถายํ พาหุสจฺจสฺส วิสยวิภาโค – ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย จตฺตาริ สจฺจานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ ทฺวาทสปทิโก ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ตถา สติปฏฺฐานาทโย กุสลาทิธมฺมปฺปการเภทา จ, ยานิ จ โลเก อนวชฺชานิ วิชฺชาฏฺฐานานิ, เย จ สตฺตานํ หิตสุขวิธานโยคฺคา [Pg.308] พฺยากรณวิเสสา, อิติ เอวํ ปการํ สกลเมว สุตวิสยํ อุปายโกสลฺลปุพฺพงฺคมาย ปญฺญาย สติยา วีริเยน จ สาธุกํ อุคฺคหณสวนธารณปริจยปริปุจฺฉาหิ โอคาเหตฺวา ตตฺถ จ ปเรสํ ปติฏฺฐาปเนน สุตมยา ปญฺญา นิพฺพตฺเตตพฺพา. དེ་ལ་མང་དུ་ཐོས་པའི་ཡུལ་གྱི་རྣམ་དབྱེ་འདི་ཡིན་ཏེ། ཕུང་པོ་ལྔ། སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས། ཁམས་བཅོ་བརྒྱད། བདེན་པ་བཞི། དབང་པོ་ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས། ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ། དེ་བཞིན་དུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་ལ་སོགས་པ་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པའི་བྱེ་བྲག་རྣམས་དང་། འཇིག་རྟེན་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རིག་པའི་གནས་གང་དག་ཡོད་པ་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པར་འོས་པའི་བརྡ་སྤྲོད་པའི་བྱེ་བྲག་གང་དག་ཡོད་པ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཐོས་པའི་ཡུལ་མཐའ་དག་ལ་ཐབས་མཁས་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཤེས་རབ་དང་། དྲན་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ལེགས་པར་འཛིན་པ་དང་། ཉན་པ་དང་། འཛིན་པ་དང་། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་དང་། ཡོངས་སུ་འདྲི་བས་གཏིང་དཔག་སྟེ། དེ་ལ་གཞན་དག་འགོད་པས་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཤེས་རབ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ།། ตถา สตฺตานํ อิติกตฺตพฺพตาสุ ฐานุปฺปตฺติกปฏิภานภูตา อายาปายอุปายโกสลฺลภูตา จ ปญฺญา หิเตสิตํ นิสฺสาย ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ ปวตฺเตตพฺพา. ตถา ขนฺธาทีนํ สภาวธมฺมานํ อาการปริวิตกฺกนมุเขน เต นิชฺฌานํ ขมาเปนฺเตน จินฺตามยา ปญฺญา นิพฺพตฺเตตพฺพา. ขนฺธาทีนํเยว ปน สลกฺขณสามญฺญลกฺขณปริคฺคหณวเสน โลกิยปริญฺญา นิพฺพตฺเตนฺเตน ปุพฺพภาคภาวนาปญฺญา สมฺปาเทตพฺพา. เอวญฺหิ นามรูปมตฺตมิทํ ยถารหํ ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชติ เจว นิรุชฺฌติ จ, น เอตฺถ โกจิ กตฺตา วา กาเรตา วา, หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจํ, อุทยพฺพยปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺขํ, อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตาติ อชฺฌตฺติกธมฺเม พาหิรกธมฺเม จ นิพฺพิเสสํ ปริชานนฺโต ตตฺถ อาสงฺคํ ปชหนฺโต ปเร จ ตตฺถ ตํ ชหาเปนฺโต เกวลํ กรุณาวเสเนว ยาว น พุทฺธคุณา หตฺถตลํ อาคจฺฉนฺติ, ตาว ยานตฺตเย สตฺเต อวตารณปริปาจเนหิ ปติฏฺฐเปนฺโต ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺติโย อภิญฺญาโย จ โลกิยา วสีภาวํ ปาเปนฺโต ปญฺญาย มตฺถกํ ปาปุณาติ. དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བའི་གནས་ལ་སྐབས་སུ་བབས་པའི་སྤོབས་པར་གྱུར་པ་དང་། འཕེལ་བ་དང་འགྲིབ་པའི་ཐབས་ལ་མཁས་པར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ཕན་པ་འདོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་དང་དེར་ཇི་ལྟར་འོས་པར་འཇུག་པར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པ་ལ་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་ལ་ངེས་པར་རྟོག་པར་བྱེད་པས་བསམ་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཤེས་རབ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ།། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་འཇིག་རྟེན་པའི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་བསྐྱེད་པས་སྔོན་གྱི་ཆའི་བསྒོམ་པའི་ཤེས་རབ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་མིང་དང་གཟུགས་ཙམ་འདི་ནི་ཇི་ལྟར་འོས་པར་རྐྱེན་རྣམས་ལས་སྐྱེ་ཞིང་འགག་པར་འགྱུར་གྱི། འདི་ལ་བྱེད་པ་པོའམ་བྱེད་དུ་འཇུག་པ་པོ་གང་ཡང་མེད་དེ། བྱུང་ནས་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པས་གནོད་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། དབང་དུ་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་བདག་མེད་པ་ཞེས་ནང་གི་ཆོས་དང་ཕྱིའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བྱེ་བྲག་མེད་པར་ཡོངས་སུ་ཤེས་ཤིང་། དེ་ལ་ཆགས་པ་སྤོང་བ་དང་གཞན་དག་ཀྱང་དེ་ལ་དེ་སྤོང་དུ་འཇུག་པར། སྙིང་རྗེའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་སྲིད་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལག་མཐིལ་དུ་མ་འོངས་པ་དེ་སྲིད་དུ། ཐེག་པ་གསུམ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇུག་པ་དང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པས་འགོད་ཅིང་། བསམ་གཏན་དང་། རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་། མངོན་པར་ཤེས་པ་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ།། ตตฺถ ยา อิมา อิทฺธิวิธญาณํ ทิพฺพโสตธาตุญาณํ เจโตปริยญาณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ ยถากมฺมุปคญาณํ อนาคตํสญาณนฺติ สปริภณฺฑา ปญฺจโลกิยอภิญฺญาสงฺขาตา ภาวนาปญฺญา, ยา จ ขนฺธายตนธาตุอินฺทฺริยสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเภเทสุ ภูมิภูเตสุ ธมฺเมสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน ญาณปริจยํ กตฺวา สีลวิสุทฺธิจิตฺตวิสุทฺธีติ มูลภูตาสุ อิมาสุ ทฺวีสุ วิสุทฺธีสุ ปติฏฺฐาย ทิฏฺฐิวิสุทฺธิกงฺขาวิตรณวิสุทฺธิมคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ- ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ สรีรภูตา อิมา ปญฺจ วิสุทฺธิโย สมฺปาเทนฺเตน ภาเวตพฺพา โลกิยโลกุตฺตรเภทา ภาวนาปญฺญา, ตาสํ สมฺปาทนวิธานํ ยสฺมา ‘‘ตตฺถ เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติอาทิกํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กาตุกาเมน อาทิกมฺมิเกน โยคินา’’ติอาทินา ‘‘ขนฺธาติ รูปกฺขนฺโธ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติอาทินา จ วิสยวิภาเคน สทฺธึ [Pg.309] วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๔๓๐ อาทโย) สพฺพาการโต วิตฺถาเรตฺวา วุตฺตํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เกวลญฺหิ ตตฺถ สาวกโพธิสตฺตสฺส วเสน ปญฺญา อาคตา, อิธ มหาโพธิสตฺตสฺส วเสน กรุณูปายโกสลฺลปุพฺพงฺคมํ กตฺวา วตฺตพฺพา, ญาณทสฺสนวิสุทฺธึ อปาเปตฺวา ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิยํเยว วิปสฺสนา ฐเปตพฺพาติ อยเมว วิเสโส. เอวเมตฺถ ปญฺญาปารมิยา ปฏิปตฺติกฺกโม เวทิตพฺโพ. དེ་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་བྱེ་བྲག་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷའི་རྣ་བའི་ཁམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་དང་། སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མ་འོངས་པའི་དུས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། ཡོ་བྱད་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་པར་ཤེས་པ་ལྔར་བགྲང་བའི་བསྒོམ་པའི་ཤེས་རབ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། ཁམས་དང་། དབང་པོ་དང་། བདེན་པ་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ས་རུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འཛིན་པ་དང་ཡོངས་སུ་འདྲི་བའི་སྒོ་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་བྱས་ཏེ། ཚུལ་防ིམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་རྩ་བར་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་འདི་གཉིས་ལ་གནས་ནས། ལྟ་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཐེ་ཚོམ་རྣམ་པར་ཐར་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པ་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་ལུས་སུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པས་བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བྱེ་བྲག་གི་བསྒོམ་པའི་ཤེས་རབ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། དེ་དག་སྒྲུབ་པའི་ཆོ་ག་ནི་གང་གི་ཕྱིར། “དེ་ལ་གཅིག་པུ་ཡང་མང་པོར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་བྱེད་པར་འདོད་པའི་ལས་དང་པོ་པའི་རྣལ་འབྱོར་པས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་དང་། འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་གྱི་རྣམ་དབྱེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རྒྱས་པར་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་དེར་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་དེར་ནི་ཉན་ཐོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་ཤེས་རབ་འོངས་ལ། འདིར་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ་སྙིང་རྗེ་དང་ཐབས་མཁས་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་བཤད་པར་བྱ་བ་དང་། ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་མ་རེག་པར་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ཤེས་ཤིང་མཐོང་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་ལ་ལྷག་མཐོང་གཞག་པར་བྱ་བ་ནི་ཁྱད་པར་འདི་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་འདིར་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་སྒྲུབ་པའི་རིམ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ตถา ยสฺมา สมฺมาสมฺโพธิยา กตาภินีหาเรน มหาสตฺเตน ปารมิปริปูรณตฺถํ สพฺพกาลํ ยุตฺตปฺปยุตฺเตน ภวิตพฺพํ อาพทฺธปริกรเณน, ตสฺมา กาเลน กาลํ ‘‘โก นุ โข อชฺช มยา ปุญฺญสมฺภาโร ญาณสมฺภาโร วา อุปจิโต, กึ วา มยา ปรหิตํ กต’’นฺติ ทิวเส ทิวเส ปจฺจเวกฺขนฺเตน สตฺตหิตตฺถํ อุสฺสาโห กรณีโย. สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ อุปการาย อตฺตโน ปริคฺคหภูตํ วตฺถุ กาเย ชีวิเต จ นิรเปกฺขจิตฺเตน โอสฺสชิตพฺพํ. ยํ กิญฺจิ กมฺมํ กโรติ กาเยน วาจาย วา, ตํ สพฺพํ สมฺโพธิยํ นินฺนจิตฺเตเนว กาตพฺพํ, โพธิยา ปริณาเมตพฺพํ. อุฬาเรหิ อิตฺตเรหิ จ กาเมหิ วินิวตฺตจิตฺเตเนว ภวิตพฺพํ. สพฺพาสุปิ อิติกตฺตพฺพตาสุ อุปายโกสลฺลํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวาว ปฏิปชฺชิตพฺพํ. དེ་བཞིན་དུ་གང་གི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་ཞིང་གོ་ཆ་བགོས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དུས་ནས་དུས་སུ་ “དེ་རིང་བདག་གིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་སམ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་གང་ཞིག་བསགས་པ་དང་། ཡང་ན་བདག་གིས་གཞན་གྱི་དོན་གང་ཞིག་བྱས་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་ཉིན་རེ་བཞིན་སོ་སོར་བརྟག་ཅིང་སེམས་ཅན་གྱི་དོན་གྱི་ཕྱིར་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ།། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་བདག་གི་བཟུང་བར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་དང་། ལུས་དང་། སྲོག་ལ་ཡང་ལྟོས་པ་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་གཏང་བར་བྱའོ།། ལུས་སམ་ངག་གིས་ལས་གང་ཅི་ཞིག་བྱེད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་བྱང་ཆུབ་ལ་གཞོལ་བའི་སེམས་ཉིད་ཀྱིས་བྱ་ཞིང་། བྱང་ཆུབ་ཏུ་ཡོངས་སུ་བསྔོ་བར་བྱའོ།། རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་དམན་པའི་འདོད་པ་རྣམས་ལས་ལོག་པའི་སེམས་ཉིད་དང་ལྡན་པར་བྱའོ།། བྱ་བའི་གནས་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་ཐབས་མཁས་པ་ཉེ་བར་བཞག་ནས་འཇུག་པར་བྱའོ།། ตสฺมึ ตสฺมึ สตฺตหิเต อารทฺธวีริเยน ภวิตพฺพํ อิฏฺฐานิฏฺฐาทิสพฺพสเหน อวิสํวาทินา. สพฺเพปิ สตฺตา อโนธิโส เมตฺตาย กรุณาย จ ผริตพฺพา. ยา กาจิ สตฺตานํ ทุกฺขุปฺปตฺติ, สพฺพา สา อตฺตนิ ปาฏิกงฺขิตพฺพา. สพฺเพสญฺจ สตฺตานํ ปุญฺญํ อพฺภนุโมทิตพฺพํ. พุทฺธานํ มหนฺตตา มหานุภาวตา อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. ยญฺจ กิญฺจิ กมฺมํ กโรติ กาเยน วาจาย วา, ตํ สพฺพํ โพธินินฺนจิตฺตปุพฺพงฺคมํ กาตพฺพํ. อิมินา หิ อุปาเยน ทานาทีสุ ยุตฺตปฺปยุตฺตสฺส ถามวโต ทฬฺหปรกฺกมสฺส มหาสตฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส อปริเมยฺโย ปุญฺญสมฺภาโร ญาณสมฺภาโร จ ทิวเส ทิวเส อุปจียติ. སེམས་ཅན་གྱི་ཕན་བདེ་དེ་དང་དེ་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་བཟོད་ཅིང་མི་བསླུ་བར་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཞིག་ཏུ་བྱའོ། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་མཚམས་མེད་པར་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེས་ཁྱབ་པར་བྱའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བ་གང་ཅི་བྱུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་བདག་ཉིད་ལ་འབྱུང་བར་འདོད་པར་བྱའོ། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བསོད་ནམས་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཆེན་པོའི་ཉིད་དང་མཐུ་ཆེན་པོའི་ཉིད་ལ་རྒྱུན་དུ་སོ་སོར་བརྟག་པར་བྱའོ། །ལུས་དང་ངག་གིས་ལས་གང་ཅི་ཞིག་བྱེད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་བྱང་ཆུབ་ལ་གཞོལ་བའི་སེམས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བས་བྱའོ། །ཐབས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྩོན་ཞིང་རབ་ཏུ་བརྩོན་པ། མཐུ་སྟོབས་དང་ལྡན་ཞིང་བརྩོན་འགྲུས་བརྟན་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་ཚད་མེད་པ་ཉིན་རེ་བཞིན་ཉེ་བར་གསོག་པར་འགྱུར་རོ། ། อปิ จ สตฺตานํ ปริโภคตฺถํ ปริปาลนตฺถญฺจ อตฺตโน สรีรํ ชีวิตญฺจ ปริจฺจชิตฺวา ขุปฺปิปาสาสีตุณฺหวาตาตปาทิทุกฺขปติกาโร ปริเยสิตพฺโพ อุปเนตพฺโพ จ. ยญฺจ ยถาวุตฺตทุกฺขปติการชํ สุขํ อตฺตนา ปฏิลภติ, ตถา รมณีเยสุ อารามุยฺยานปาสาทตฬากาทีสุ อรญฺญายตเนสุ จ กายจิตฺตสนฺตาปาภาเวน อภินิพฺพุตตฺตา อตฺตนา [Pg.310] สุขํ ปฏิลภติ, ยญฺจ สุณาติ พุทฺธานุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธา มหาโพธิสตฺตา จ เนกฺขมฺมปฏิปตฺติยํ ฐิตา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารภูตํ อีทิสํ นาม ฌานสมาปตฺติสุขํ อนุภวนฺตีติ, ตํ สพฺพํ สพฺพสตฺเตสุ อโนธิโส อุปสํหรตีติ. อยํ ตาว นโย อสมาหิตภูมิยํ ปติฏฺฐิตสฺส. གཞན་ཡང་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉེར་སྤྱོད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་ཡོངས་སུ་སྐྱོང་བའི་ཕྱིར་རང་གི་ལུས་དང་སྲོག་ཀྱང་བཏང་ནས། བཀྲེས་པ་དང་སྐོམ་པ་དང་། གྲང་བ་དང་ཚ་བ་དང་། རླུང་དང་ཉི་མ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཉེན་པོ་བཙལ་བར་བྱ་ཞིང་ཉེ་བར་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཉེན་པོ་ལས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བ་གང་ཞིག་བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཐོབ་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཉམས་དགའ་བའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་། སྐྱེད་མོས་ཚལ་དང་། ཁང་བཟང་དང་། རྫིང་བུ་ལ་སོགས་པ་དང་། དགོན་པའི་གནས་རྣམས་སུ་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་གདུང་བ་མེད་པས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བདེ་བ་ཐོབ་པ་དང་། སངས་རྒྱས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སངས་རྒྱས་པ་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྒྲུབ་པ་ལ་གནས་ནས། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་བདེ་བར་གནས་པར་གྱུར་པ་འདི་ལྟ་བུའི་བསམ་གཏན་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཐོས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཐམས་ཅད་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་མཚམས་མེད་པར་ཉེ་བར་སྦྱོར་བར་བྱའོ། །འདི་ནི་རེ་ཞིག་མཉམ་པར་མ་བཞག་པའི་ས་ལ་གནས་པའི་ཚུལ་ལོ། ། สมาหิตภูมิยํ ปน ปติฏฺฐิโต อตฺตนา ยถานุภูตํ วิเสสาธิคมนิพฺพตฺตํ ปีตึ ปสฺสทฺธึ สุขํ สมาธึ ยถาภูตญาณญฺจ สตฺเตสุ อธิมุจฺจนฺโต อุปสํหรติ ปริณาเมติ. ตถา มหติ สํสารทุกฺเข ตสฺส จ นิมิตฺตภูเต กิเลสาภิสงฺขารทุกฺเข นิมุคฺคํ สตฺตนิกายํ ทิสฺวา ตตฺราปิ เฉทนเภทนผาลนปึสนคฺคิสนฺตาปาทิชนิตา ทุกฺขา ติพฺพา ขรา กฏุกา เวทนา นิรนฺตรํ จิรกาลํ เวทิยนฺเต นารเก, อญฺญมญฺญํ กุชฺฌนสนฺตาปนวิเหฐนหึสนปราธีนตาทีหิ มหาทุกฺขํ อนุภวนฺเต ติรจฺฉานคเต, โชติมาลากุลสรีเร ขุปฺปิปาสาวาตาตปาทีหิ ฑยฺหมาเน จ วิสุสฺสมาเน จ วนฺตเขฬาทิอาหาเร อุทฺธพาหุํ วิรวนฺเต นิชฺฌามตณฺหิกาทิเก มหาทุกฺขํ เวทิยมาเน เปเต จ, ปริเยฏฺฐิมูลกํ มหนฺตํ อนยพฺยสนํ ปาปุณนฺเต หตฺถจฺเฉทาทิการณาโยเคน ทุพฺพณฺณทุทฺทสิกทลิทฺทาทิภาเวน ขุปฺปิปาสาทิอาพาธโยเคน พลวนฺเตหิ อภิภวนียโต ปเรสํ วหนโต ปราธีนโต จ, นารเก เปเต ติรจฺฉานคเต จ, อติสยนฺเต อปายทุกฺขนิพฺพิเสสํ ทุกฺขมนุภวนฺเต มนุสฺเส จ, ตถา วิสยวิสปริโภควิกฺขิตฺตจิตฺตตาย ราคาทิปริฬาเหน ฑยฺหมาเน วาตเวคสมุฏฺฐิตชาลาสมิทฺธสุกฺขกฏฺฐสนฺนิปาเต อคฺคิกฺขนฺเธ วิย อนุปสนฺตปริฬาหวุตฺติเก อนุปสนฺตนิหตปราธีเน กามาวจรเทเว จ, มหตา วายาเมน วิทูรมากาสํ วิคาหิตสกุนฺตา วิย พลวตา ทูเร ปาณินา ขิตฺตสรา วิย จ, สติปิ จิรปฺปวตฺติยํ อนิจฺจนฺติกตาย ปาตปริโยสานา อนติกฺกนฺตชาติชรามรณา เอวาติ รูปารูปาวจรเทเว จ ปสฺสนฺเตน มหนฺตํ สํเวคํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา เมตฺตาย กรุณาย จ อโนธิโส สตฺตา ผริตพฺพา. เอวํ กาเยน วาจาย มนสา จ โพธิสมฺภาเร นิรนฺตรํ อุปจินนฺเตน ยถา ปารมิโย ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, เอวํ สกฺกจฺจการินา สาตจฺจการินา อโนลีนวุตฺตินา อุสฺสาโห ปวตฺเตตพฺโพ, วีริยปารมี ปริปูเรตพฺพา. མཉམ་པར་བཞག་པའི་ས་ལ་གནས་པ་ནི་རང་གིས་ཇི་ལྟར་མྱོང་བ་བཞིན་ཁྱད་པར་དུ་རྟོགས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་དང་། བདེ་བ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་མོས་པས་ཉེ་བར་སྦྱོར་ཞིང་ཡོངས་སུ་བསྔོ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་དང་དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལ་བྱིང་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་རྣམས་མཐོང་ནས། དེ་དག་ལས་ཀྱང་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ནི་གཅོད་པ་དང་། གཤེགས་པ་དང་། དབྲལ་བ་དང་། བརྡུང་བ་དང་། མེས་གདུང་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དྲག་པོ་དང་། རྩུབ་པ་དང་། ཚ་བའི་ཚོར་བ་རྣམས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་དུས་ཡུན་རིང་པོར་མྱོང་བར་བྱེད་པ་དང་། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་ནི་ཕན་ཚུན་ཁྲོ་བ་དང་། གདུང་བ་དང་། འཚེ་བ་དང་། གནོད་པ་བྱེད་པ་དང་། གཞན་གྱི་དབང་དུ་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པས་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་དང་། ཡི་དྭགས་རྣམས་ནི་ལུས་མེ་ལྕེའི་ཕྲེང་བས་འཁྲུགས་ཤིང་བཀྲེས་པ་དང་སྐོམ་པ་དང་རླུང་དང་ཉི་མ་ལ་སོགས་པས་བསྲེགས་ཤིང་བསྐམས་པ་དང་། སྐྱུགས་པ་དང་མཆིལ་མ་ལ་སོགས་པའི་ཟས་ཅན་ལག་པ་གྱེན་དུ་བསྒྲེངས་ཏེ་ཆོ་ངེ་འདེབས་ཤིང་བཀྲེས་སྐོམ་གྱིས་གདུངས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་དང་། མི་རྣམས་ནི་འཚོལ་བའི་རྩ་བ་ལས་བྱུང་བའི་ཕོངས་པ་དང་ཆག་སྒོ་ཆེན་པོ་ལ་འཇུག་པ་དང་། ལག་པ་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆད་པ་དང་ཕྲད་པ་དང་། ཁ་དོག་ངན་པ་དང་། བལྟ་ན་མི་སྡུག་པ་དང་། དབུལ་ཕོངས་ཉིད་དང་། བཀྲེས་སྐོམ་ལ་སོགས་པའི་ནད་དང་ཕྲད་པ་དང་། སྟོབས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། གཞན་གྱི་ཁུར་ཁྱེར་བ་དང་། གཞན་གྱི་དབང་དུ་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་དང་། ཡི་དྭགས་དང་། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཁྱད་པར་མེད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་ཡུལ་གྱི་དུག་ལ་ཉེ་བར་སྤྱོད་པས་སེམས་རྣམ་པར་གཡེངས་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བས་བསྲེགས་ཤིང་། རླུང་གི་ཤུགས་ལས་བྱུང་བའི་མེ་ལྕེ་འབར་བའི་ཤིང་སྐམ་པོའི་ཚོགས་ཀྱི་མེ་ཕུང་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་རྒྱུན་མ་ཞི་བ་དང་། མ་ཞི་བར་བཅོམ་ཞིང་གཞན་གྱི་དབང་དུ་གྱུར་པ་དང་། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་རྩོལ་བ་ཆེན་པོས་ནམ་མཁའ་རྒྱང་རིང་པོར་འཕུར་བའི་བྱ་བཞིན་པ་དང་། སྟོབས་དང་ལྡན་པས་ལག་པས་རྒྱང་རིང་པོར་འཕངས་པའི་མདའ་བཞིན་དུ། དུས་ཡུན་རིང་པོར་གནས་པ་ཡོད་ཀྱང་མི་རྟག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལྷུང་བས་མཐར་ཐུག་པ་དང་། སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་དང་འཆི་བ་ལས་མ་འདས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་མཐོང་བས་སྐྱོ་བ་ཆེན་པོ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱས་ནས། བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེས་མཚམས་མེད་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཁྱབ་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཉེ་བར་གསོག་པས་ཇི་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། གུས་པས་བྱེད་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་བྱེད་པ་དང་། ཞུམ་པ་མེད་པའི་བརྩོན་པས་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱ་ཞིང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱའོ། ། อปิ [Pg.311] จ อจินฺเตยฺยาปริเมยฺยวิปุโลฬารวิมลนิรุปมนิรูปกฺกิเลสคุณนิจยนิธานภูตสฺส พุทฺธภาวสฺส อุสฺสกฺกิตฺวา สมฺปหํสนโยคฺคํ วีริยํ นาม อจินฺเตยฺยานุภาวเมว, ยํ น ปจุรชนา โสตุมฺปิ สกฺกุณนฺติ, ปเคว ปฏิปชฺชิตุํ. ตถา หิ ติวิธา อภินีหารจิตฺตุปฺปตฺติ, จตสฺโส พุทฺธภูมิโย, จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ, กรุเณกรสตา, พุทฺธธมฺเมสุ สจฺฉิกรเณน วิเสสปฺปจฺจโย นิชฺฌานขนฺติ, สพฺพธมฺเมสุ นิรุปเลโป, สพฺพสตฺเตสุ ปิยปุตฺตสญฺญา, สํสารทุกฺเขหิ อปริเขโท, สพฺพเทยฺยธมฺมปริจฺจาโค, เตน จ นิรติมานตา, อธิสีลาทิอธิฏฺฐานํ, ตตฺถ จ อจญฺจลตา, กุสลกิริยาสุ ปีติปาโมชฺชํ, วิเวกนินฺนจิตฺตตา, ฌานานุโยโค, อนวชฺชธมฺเมน อติตฺติ, ยถาสุตสฺส ธมฺมสฺส ปเรสํ หิตชฺฌาสเยน เทสนา, สตฺตานํ ญาเย นิเวสนา, อารมฺภทฬฺหตา, ธีรวีรภาโว, ปราปวาทปราปกาเรสุ วิการาภาโว, สจฺจาธิฏฺฐานํ, สมาปตฺตีสุ วสีภาโว, อภิญฺญาสุ พลปฺปตฺติ, ลกฺขณตฺตยาวโพโธ, สติปฏฺฐานาทีสุ โยคกมฺมาภิโยเคน โลกุตฺตรมคฺคสมฺภารสมฺภรณํ, นวโลกุตฺตราวกฺกนฺตีติ เอวมาทิกา สพฺพาปิ โพธิสมฺภารปฏิปตฺติ วีริยานุภาเวเนว สมิชฺฌตีติ อภินีหารโต ยาว มหาโพธิ อโนสฺสชฺชนฺเตน สกฺกจฺจํ นิรนฺตรํ วีริยํ ยถา อุปรูปริ วิเสสาวหํ โหติ, เอวํ สมฺปาเทตพฺพํ. สมฺปชฺชมาเน จ ยถาวุตฺเต วีริเย ขนฺติสจฺจาธิฏฺฐานาทโย จ ทานสีลาทโย จ สพฺเพปิ โพธิสมฺภารา ตทธีนวุตฺติตาย สมฺปนฺนา เอว โหนฺตีติ ขนฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน ปฏิปตฺติ เวทิตพฺพา. གཞན་ཡང་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་དང་། ཚད་མེད་པ་དང་། ཡངས་པ་དང་། རྒྱ་ཆེ་བ་དང་། དྲི་མ་མེད་པ་དང་། དཔེ་མེད་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཏེར་དུ་གྱུར་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་ལ་སྤྲོ་ཞིང་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་མཐུ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐོས་པར་ཡང་མི་ནུས་ན། སྒྲུབ་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། འདི་ལྟར་སེམས་བསྐྱེད་པའི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་རྣམ་པ་གསུམ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་བཞི་དང་། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་དང་། སྙིང་རྗེ་གཅིག་པུའི་རོ་ཉིད་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པས་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ངེས་པར་རྟོག་པའི་བཟོད་པ་དང་། ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་གོས་པ་མེད་པ་དང་། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བུ་གཅིག་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སྐྱོ་བ་མེད་པ་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། དེས་ཀྱང་ང་རྒྱལ་མེད་པ་དང་། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ལ་གནས་པ་དང་། དེ་ལ་ཡང་མི་གཡོ་བ་དང་། དགེ་བའི་བྱ་བ་རྣམས་ལ་དགའ་བ་དང་མགུ་བ་དང་། དབེན་པ་ལ་གཞོལ་བའི་སེམས་ཉིད་དང་། བསམ་གཏན་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱིས་མི་ངོམས་པ་དང་། ཐོས་པ་ཇི་ལྟ་བའི་ཆོས་གཞན་ལ་ཕན་པའི་བསམ་པས་བསྟན་པ་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་རིགས་པ་ལ་འགོད་པ་དང་། རྩོམ་པ་བརྟན་པ་ཉིད་དང་། བརྟན་ཅིང་དཔའ་བའི་ཉིད་དང་། གཞན་གྱི་སྐུར་པ་དང་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་མེད་པ་དང་། བདེན་པའི་གནས་པ་དང་། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་བ་དང་། མངོན་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ལ་སྟོབས་ཐོབ་པ་དང་། མཚན་ཉིད་གསུམ་རྟོགས་པ་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྣལ་འབྱོར་གྱི་ལས་ལ་བརྩོན་པས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱི་ཚོགས་གསོག་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་དགུ་ལ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མཐུ་ཉིད་ཀྱིས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་བར་དུ་མི་གཏོང་བར་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བརྩོན་འགྲུས་གང་ཞིག་གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དེ་ལྟར་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དེ་གྲུབ་པ་ན། བཟོད་པ་དང་བདེན་པ་དང་གནས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དེའི་དབང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། བཟོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྒྲུབ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། อิติ สตฺตานํ สุขูปกรณปริจฺจาเคน พหุธา อนุคฺคหกรณํ ทาเนน ปฏิปตฺติ, สีเลน เตสํ ชีวิตสาปเตยฺยทารรกฺขาอเภทปิยหิตวจนาวิหึสาทิการณานิ, เนกฺขมฺเมน เตสํ อามิสปฏิคฺคหณธมฺมทานาทินา อเนกวิธา หิตจริยา, ปญฺญาย เตสํ หิตกรณูปายโกสลฺลํ, วีริเยน ตตฺถ อุสฺสาหารมฺภอสํหีรานิ, ขนฺติยา ตทปราธสหนํ, สจฺเจน เนสํ อวญฺจนตทุปการกิริยาสมาทานาวิสํวาทนาทิ, อธิฏฺฐาเนน ตทุปการกรเณ อนตฺถสมฺปาเตปิ อจลนํ, เมตฺตาย เนสํ หิตสุขานุจินฺตนํ, อุเปกฺขาย เนสํ อุปการาปกาเรสุ วิการานาปตฺตีติ เอวํ อปริมาเณ สตฺเต อารพฺภ อนุกมฺปิตสพฺพสตฺตสฺส มหาโพธิสตฺตสฺส [Pg.312] ปุถุชฺชเนหิ อสาธารโณ อปริเมยฺโย ปุญฺญญาณสมฺภารูปจโย เอตฺถ ปฏิปตฺตีติ เวทิตพฺพํ. โย เจตาสํ ปจฺจโย วุตฺโต, ตสฺส จ สกฺกจฺจํ สมฺปาทนํ. དེ་ལྟར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བདེ་བའི་ཡོ་བྱད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བས་རྣམ་པ་མང་པོར་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་སྒྲུབ་པའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ནི་དེ་དག་གི་སྲོག་དང་། ལོངས་སྤྱོད་དང་། ཆུང་མ་སྐྱོང་བ་དང་། མི་ཕྱེད་པ་དང་། སྙན་པར་སྨྲ་བ་དང་། ཕན་པའི་ཚིག་དང་། མི་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་རྣམས་སོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བས་ནི་དེ་དག་གི་ཟང་ཟིང་ལེན་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པ་མང་པོའི་ཕན་པའི་སྤྱོད་པའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་དེ་དག་ལ་ཕན་པར་བྱེད་པའི་ཐབས་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ནི་དེ་ལ་སྤྲོ་བ་རྩོམ་པ་དང་མི་ཞུམ་པ་ཉིད་དོ། །བཟོད་པས་ནི་དེ་དག་གི་གནོད་པ་བཟོད་པ་ཉིད་དོ། །བདེན་པས་ནི་དེ་དག་ལ་མི་བསླུ་བ་དང་དེའི་ཕན་འདོགས་པའི་བྱ་བ་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་མི་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །སྨོན་ལམ་གྱིས་ནི་དེ་དག་ལ་ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་པ་ལ་གནོད་པ་བྱུང་ཡང་མི་གཡོ་བའོ། །བྱམས་པས་ནི་དེ་དག་གི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་རྗེས་སུ་སེམས་པའོ། །བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་ནི་དེ་དག་གི་ཕན་འདོགས་པ་དང་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་ལ་དམིགས་ནས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སྙིང་བརྩེ་བའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་ཚད་མེད་པ་ཉེ་བར་གསོག་པ་ནི་འདིར་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་དག་གི་རྒྱུ་གང་བཤད་པ་དེ་ཡང་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ། ། โก วิภาโคติ? ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตฺตึสปารมิโย. ตตฺถ กตาภินีหารสฺส โพธิสตฺตสฺส ปรหิตกรณาภินินฺนาสยปโยคสฺส กณฺหธมฺมโวกิณฺณา สุกฺกธมฺมา ปารมิโย เอว, เตหิ อโวกิณฺณา สุกฺกธมฺมา อุปปารมิโย, อกณฺหอสุกฺกา ปรมตฺถปารมิโยติ เกจิ. สมุทาคมนกาเลสุ วา ปูริยมานา ปารมิโย, โพธิสตฺตภูมิยํ ปุณฺณา อุปปารมิโย, พุทฺธภูมิยํ สพฺพาการปริปุณฺณา ปรมตฺถปารมิโย. โพธิสตฺตภูมิยํ วา ปรหิตกรณโต ปารมิโย, อตฺตหิตกรณโต อุปปารมิโย, พุทฺธภูมิยํ พลเวสารชฺชสมธิคเมน อุภยหิตปริปูรณโต ปรมตฺถปารมิโย. རྣམ་པར་དབྱེ་བ་གང་ཞེ་ན། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་དང་། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་སྟེ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུའོ། །དེ་ལ་ལ་ལ་ཞིག་ན་རེ། མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་བྱས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གཞན་གྱི་ཕན་པ་བྱེད་པ་ལ་གཞོལ་བའི་བསམ་པ་དང་སྦྱོར་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་ནག་པོས་འདྲེས་པའི་ཆོས་དཀར་པོ་རྣམས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་དག་གིས་མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་དཀར་པོ་རྣམས་ནི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ནག་པོ་ཡང་མ་ཡིན་དཀར་པོ་ཡང་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ཡང་ན་ཡང་དག་པར་འགྲུབ་པའི་དུས་སུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ས་ལ་རྫོགས་པ་རྣམས་ནི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་ལ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་རྣམས་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ཡང་ན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ས་ལ་གཞན་གྱི་ཕན་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། རང་གི་ཕན་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་ལ་སྟོབས་དང་མི་འཇིགས་པ་རྟོགས་པས་གཉིས་ཀའི་ཕན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། ། เอวํ อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ ปณิธานารมฺภปรินิฏฺฐาเนสุ เตสํ วิภาโคติ อปเร. โทสูปสมกรุณาปกติกานํ ภวสุขวิมุตฺติสุขปรมสุขปฺปตฺตานํ ปุญฺญูปจยเภทโต ตพฺพิภาโคติ อญฺเญ. ลชฺชาสติมานาปสฺสยานํ โลกุตฺตรธมฺมาธิปตีนํ สีลสมาธิปญฺญาครุกานํ ตาริตตริตตารยิตูนํ อนุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปารมี, อุปปารมี, ปรมตฺถปารมีติ โพธิสตฺตสฺสุปฺปตฺติโต ยถาวุตฺตวิภาโคติ เกจิ. จิตฺตปณิธิโต ยาว วจีปณิธิ, ตาว ปวตฺตา สมฺภารา ปารมิโย, วจีปณิธิโต ยาว กายปณิธิ, ตาว ปวตฺตา อุปปารมิโย, กายปณิธิโต ปภุติ ปรมตฺถปารมิโยติ อปเร. อญฺเญ ปน ‘‘ปรปุญฺญานุโมทนวเสน ปวตฺตา สมฺภารา ปารมิโย, ปเรสํ การาปนวเสน ปวตฺตา อุปปารมิโย, สยํกรณวเสน ปวตฺตา ปรมตฺถปารมิโย’’ติ วทนฺติ. དེ་ལྟར་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའ་མ་དང་། སྨོན་ལམ་དང་། རྩོམ་པ་དང་། མཐར་ཕྱིན་པ་རྣམས་སུ་དེ་དག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །ཉེས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་སྙིང་རྗེའི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྲིད་པའི་བདེ་བ་དང་། ཐར་པའི་བདེ་བ་དང་། མཆོག་གི་བདེ་བ་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་གསོག་པའི་དབྱེ་བ་ལས་དེའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་། དྲན་པ་དང་། ང་རྒྱལ་མེད་པ་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་བདག་པོ་རྣམས་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་གུས་པ་རྣམས་དང་། བསྒྲལ་བ་དང་། བསྒྲལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྒྲོལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཏེ། རྗེས་སུ་སངས་རྒྱས་པ་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྐྱེ་བ་ལས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ལ་ལ་དག་སྨྲའོ། །སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་ངག་གི་སྨོན་ལམ་གྱི་བར་དུ་བྱུང་བའི་ཚོགས་རྣམས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ངག་གི་སྨོན་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལུས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་གྱི་བར་དུ་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ལུས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །གཞན་དག་ནི་"གཞན་གྱི་བསོད་ནམས་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ཚོགས་རྣམས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །གཞན་ལ་བྱེད་དུ་བཅུག་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །བདག་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ། །"ཞེས་སྨྲའོ། ། ตถา ภวสุขาวโห ปุญฺญญาณสมฺภาโร ปารมี, อตฺตโน นิพฺพานสุขาวโห อุปปารมี, ปเรสํ ตทุภยสุขาวโห ปรมตฺถปารมีติ เอเก. ปุตฺตทารธนาทิอุปกรณปริจฺจาโค ปน ทานปารมี, องฺคปริจฺจาโค ทานอุปปารมี, อตฺตโน ชีวิตปริจฺจาโค ทานปรมตฺถปารมีติ. ตถา ปุตฺตทาราทิกสฺส ติวิธสฺสาปิ เหตุ อวีติกฺกมนวเสน ติสฺโส สีลปารมิโย, เตสุ เอว ติวิเธสุ วตฺถูสุ อาลยํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา นิกฺขมนวเสน [Pg.313] ติสฺโส เนกฺขมฺมปารมิโย, อุปกรณงฺคชีวิตตณฺหํ สมูหนิตฺวา สตฺตานํ หิตาหิตวินิจฺฉยกรณวเสน ติสฺโส ปญฺญาปารมิโย. ยถาวุตฺตเภทานํ ปริจฺจาคาทีนํ วายมนวเสน ติสฺโส วีริยปารมิโย, อุปกรณงฺคชีวิตนฺตรายกรานํ ขมนวเสน ติสฺโส ขนฺติปารมิโย, อุปกรณงฺคชีวิตเหตุ สจฺจาปริจฺจาควเสน ติสฺโส สจฺจปารมิโย, ทานาทิปารมิโย อกุปฺปาธิฏฺฐานวเสเนว สมิชฺฌนฺตีติ, อุปกรณาทิวินาเสปิ อจลาธิฏฺฐานวเสน ติสฺโส อธิฏฺฐานปารมิโย, อุปกรณาทิอุปฆาตเกสุปิ สตฺเตสุ เมตฺตาย อวิชหนวเสน ติสฺโส เมตฺตาปารมิโย, ยถาวุตฺตวตฺถุตฺตยสฺส อุปการาปกาเรสุ สตฺตสงฺขาเรสุ มชฺฌตฺตตาปฏิลาภวเสน ติสฺโส อุเปกฺขาปารมิโยติ เอวมาทินา เอตาสํ วิภาโค เวทิตพฺพาติ. དེ་བཞིན་དུ་ཁ་ཅིག་ན་རེ། སྲིད་པའི་བདེ་བ་འདྲེན་པའི་བསོད་ནམས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡིན་ལ། རང་གི་མྱང་འདས་ཀྱི་བདེ་བ་འདྲེན་པ་ནི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡིན་ཞིང་། གཞན་དག་ལ་དེ་གཉིས་ཀའི་བདེ་བ་འདྲེན་པ་ནི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། འོན་ཀྱང་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་ནོར་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡིན་ལ། ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡིན་ཞིང་། རང་གི་སྲོག་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་སྦྱིན་པའི་དོན་དམ་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་བུ་དང་ཆུང་མ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་དེ་དག་གི་ཕྱིར་དུ་མི་འདའ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསུམ་དང་། གཞི་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ཉིད་ལ་ཆགས་པ་བཅད་དེ་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསུམ་དང་། ཡོ་བྱད་དང་། ཡན་ལག་དང་། སྲོག་ལ་ཆགས་པ་རྩད་ནས་བཅད་དེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་གནོད་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསུམ་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྩོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསུམ་དང་། ཡོ་བྱད་དང་། ཡན་ལག་དང་། སྲོག་ལ་བར་དུ་གཅོད་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་བཟོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟོད་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསུམ་དང་། ཡོ་བྱད་དང་། ཡན་ལག་དང་། སྲོག་གི་ཕྱིར་དུ་བདེན་པ་མི་གཏོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསུམ་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ནི་མི་འཁྲུགས་པའི་ལྷག་པར་གནས་པའི་མཐུས་ཁོ་ནས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། ཡོ་བྱད་ལ་སོགས་པ་ཞིག་པར་གྱུར་ནའང་མི་གཡོ་བའི་ལྷག་པར་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་པར་གནས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསུམ་དང་། ཡོ་བྱད་ལ་སོགས་པ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བྱམས་པ་མི་གཏོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསུམ་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དངོས་པོ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ལ་ཕན་གནོད་བྱེད་པའི་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་ཐོབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་གསུམ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།། โก สงฺคโหติ? เอตฺถ ปน ยถา เอตา วิภาคโต ตึสวิธาปิ ทานปารมิอาทิภาวโต ทสวิธา, เอวํ ทานสีลขนฺติวีริยฌานปญฺญาสภาเวน ฉพฺพิธา. เอตาสุ หิ เนกฺขมฺมปารมี สีลปารมิยา สงฺคหิตา, ตสฺสา ปพฺพชฺชาภาเว, นีวรณวิเวกภาเว ปน ฌานปารมิยา กุสลธมฺมภาเว ฉหิปิ สงฺคหิตา. สจฺจปารมี สีลปารมิยา เอกเทโส เอว วจีวิรติสจฺจปกฺเข, ญาณสจฺจปกฺเข ปน ปญฺญาปารมิยา สงฺคหิตา. เมตฺตาปารมิ ฌานปารมิยา เอว. อุเปกฺขาปารมี ฌานปญฺญาปารมีหิ. อธิฏฺฐานปารมี สพฺพาหิปิ สงฺคหิตาติ. བསྡུ་བ་ནི་གང་ཞེ་ན། འདི་ལ་ཇི་ལྟར་དེ་དག་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་སུམ་ཅུར་འགྱུར་ནའང་། སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་བཅུ་ཚན་དུ་འགྱུར་ལ། དེ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། བཟོད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། བསམ་གཏན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱིས་རྣམ་པ་དྲུག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། འདི་དག་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ནང་དུ་བསྡུས་ལ། སྒྲིབ་པ་དབེན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ནང་དུ་བསྡུས་ཤིང་། དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དྲུག་ཆར་གྱིས་ཀྱང་བསྡུས་སོ།། བདེན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ངག་གི་སྤོང་བའི་བདེན་པའི་ཕྱོགས་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བདེན་པའི་ཕྱོགས་ནས་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ནང་དུ་བསྡུས་སོ།། བྱམས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་དོ།། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དག་གིས་བསྡུས་སོ།། ལྷག་པར་གནས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བསྡུས་སོ།། เอเตสญฺจ ทานาทีนํ ฉนฺนํ คุณานํ อญฺญมญฺญสมฺพนฺธานํ ปญฺจทสยุคลาทีนิ ปญฺจทสยุคลาทิสาธกานิ โหนฺติ. เสยฺยถิทํ – ทานสีลยุคเลน ปรหิตาหิตานํ กรณากรณยุคลสิทฺธิ, ทานขนฺติยุคเลน อโลภาโทสยุคลสิทฺธิ, ทานวีริยยุคเลน จาคสุตยุคลสิทฺธิ, ทานฌานยุคเลน กามโทสปฺปหานยุคลสิทฺธิ. ทานปญฺญายุคเลน อริยยานธุรยุคลสิทฺธิ, สีลขนฺติทฺวเยน ปโยคาสยสุทฺธิทฺวยสิทฺธิ, สีลวีริยทฺวเยน ภาวนาทฺวยสิทฺธิ, สีลฌานทฺวเยน ทุสฺสีลฺยปริยุฏฺฐานปฺปหานทฺวยสิทฺธิ, สีลปญฺญาทฺวเยน ทานทฺวยสิทฺธิ, ขนฺติวีริยยุคเลน ขมาเตชทฺวยสิทฺธิ, ขนฺติฌานยุคเลน วิโรธานุโรธปฺปหานยุคลสิทฺธิ, ขนฺติปญฺญายุคเลน สุญฺญตาขนฺติปฏิเวธทุกสิทฺธิ, วีริยฌานทุเกน ปคฺคหาวิกฺเขปทุกสิทฺธิ, วีริยปญฺญาทุเกน สรณทุกสิทฺธิ, ฌานปญฺญาทุเกน ยานทุกสิทฺธิ[Pg.314], ทานสีลขนฺติตฺติเกน โลภโทสโมหปฺปหานตฺติกสิทฺธิ, ทานสีลวีริยตฺติเกน โภคชีวิตกายสาราทานตฺติกสิทฺธิ, ทานสีลฌานตฺติเกน ปุญฺญกิริยวตฺถุตฺติกสิทฺธิ, ทานสีลปญฺญาติเกน อามิสาภยธมฺมทานตฺติกสิทฺธีติ. เอวํ อิตเรหิปิ ติเกหิ จตุกฺกาทีหิ จ ยถาสมฺภวํ ติกานิ จ จตุกฺกาทีนิ จ โยเชตพฺพานิ. སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དྲུག་པོ་ཕན་ཚུན་འབྲེལ་བ་འདི་དག་ལ། ཟུང་བཅོ་ལྔ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཟུང་བཅོ་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ལྟ་སྟེ། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཟུང་གིས་གཞན་ལ་ཕན་པ་སྒྲུབ་པ་དང་གནོད་པ་མི་བྱེད་པའི་ཟུང་འགྲུབ་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་བཟོད་པའི་ཟུང་གིས་མ་ཆགས་པ་དང་ཞེ་སྡང་མེད་པའི་ཟུང་འགྲུབ་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཟུང་གིས་གཏོང་བ་དང་ཐོས་པའི་ཟུང་འགྲུབ་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་བསམ་གཏན་གྱི་ཟུང་གིས་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་སྤོང་བའི་ཟུང་འགྲུབ་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཟུང་གིས་འཕགས་པའི་ཐེག་པའི་ཁུར་འཛིན་པའི་ཟུང་འགྲུབ་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བཟོད་པ་གཉིས་ཀྱིས་སྦྱོར་བ་དང་བསམ་པ་དག་པ་གཉིས་འགྲུབ་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྩོན་འགྲུས་གཉིས་ཀྱིས་བསྒོམ་པ་གཉིས་འགྲུབ་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བསམ་གཏན་གཉིས་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་དང་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་སྤོང་བ་གཉིས་འགྲུབ་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཤེས་རབ་གཉིས་ཀྱིས་སྦྱིན་པ་གཉིས་འགྲུབ་པ་དང་། བཟོད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཟུང་གིས་བཟོད་པ་དང་གཟི་བརྗིད་གཉིས་འགྲུབ་པ་དང་། བཟོད་པ་དང་བསམ་གཏན་གྱི་ཟུང་གིས་འགལ་བ་དང་མཐུན་པ་སྤོང་བའི་ཟུང་འགྲུབ་པ་དང་། བཟོད་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཟུང་གིས་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་བཟོད་པ་དང་རྟོགས་པ་གཉིས་འགྲུབ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་བསམ་གཏན་གཉིས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་རྣམ་པར་གཡེང་བ་མེད་པ་གཉིས་འགྲུབ་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་ཤེས་རབ་གཉིས་ཀྱིས་སྐྱབས་གཉིས་འགྲུབ་པ་དང་། བསམ་གཏན་དང་ཤེས་རབ་གཉིས་ཀྱིས་ཐེག་པ་གཉིས་འགྲུབ་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བཟོད་པ་གསུམ་གྱིས་ཆགས་སྡང་རྨོངས་གསུམ་སྤོང་བ་གསུམ་འགྲུབ་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྩོན་འགྲུས་གསུམ་གྱིས་ལོངས་སྤྱོད་དང་སྲོག་དང་ལུས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལེན་པ་གསུམ་འགྲུབ་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བསམ་གཏན་གསུམ་གྱིས་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གསུམ་འགྲུབ་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཤེས་རབ་གསུམ་གྱིས་ཟང་ཟིང་དང་མི་འཇིགས་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་གསུམ་འགྲུབ་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དག་ཀྱང་གསུམ་ཚན་དང་བཞི་ཚན་ལ་སོགས་པ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་གསུམ་ཚན་དང་བཞི་ཚན་ལ་སོགས་པ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། เอวํ ฉพฺพิธานมฺปิ ปน อิมาสํ ปารมีนํ จตูหิ อธิฏฺฐาเนหิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. สพฺพปารมีนํ สมูหสงฺคหโต หิ จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, เสยฺยถิทํ – สจฺจาธิฏฺฐานํ, จาคาธิฏฺฐานํ, อุปสมาธิฏฺฐานํ, ปญฺญาธิฏฺฐานนฺติ. ตตฺถ อธิติฏฺฐติ เอเตน, เอตฺถ วา อธิติฏฺฐติ, อธิฏฺฐานมตฺตเมว วา ตนฺติ อธิฏฺฐานํ, สจฺจญฺจ ตํ อธิฏฺฐานญฺจ, สจฺจสฺส วา อธิฏฺฐานํ, สจฺจํ อธิฏฺฐานเมตสฺสาติ วา สจฺจาธิฏฺฐานํ. เอวํ เสเสสุปิ. ตตฺถ อวิเสสโต ตาว โลกุตฺตรคุเณ กตาภินีหารสฺส อนุกมฺปิตสพฺพสตฺตสฺส มหาสตฺตสฺส ปฏิญฺญานุรูปํ สพฺพปารมิปริคฺคหโต สจฺจาธิฏฺฐานํ. ตาสํ ปฏิปกฺขปริจฺจาคโต จาคาธิฏฺฐานํ. สพฺพปารมิตาคุเณหิ อุปสมโต อุปสมาธิฏฺฐานํ. เตหิ เอว ปรหิโตปายโกสลฺลโต ปญฺญาธิฏฺฐานํ. དེ་ལྟར་རྣམ་པ་དྲུག་པོ་འདི་དག་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱང་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞི་ཡིས་བསྡུ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཚོགས་སུ་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞི་ཡོད་དེ། འདི་ལྟ་སྟེ། བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་དང་། གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། དེ་ལ་འདི་ལས་ལྷག་པར་གནས་པའམ། འདི་ལ་ལྷག་པར་གནས་པའམ། ལྷག་པར་གནས་པ་ཙམ་ཉིད་ནི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། བདེན་པ་ཉིད་ལྷག་པར་གནས་པ་འམ། བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་འམ། བདེན་པ་ལྷག་པར་གནས་པར་བྱེད་པ་ནི་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ།། དེ་ལ་བྱེ་བྲག་མེད་པར་བཤད་ན། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་ལྷག་པར་སྨོན་པ་བྱས་ཤིང་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བརྩེ་བའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས། དམ་བཅས་པ་དང་མཐུན་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། དེ་དག་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་ལ་ཕན་པའི་ཐབས་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། วิเสสโต ปน ยาจกชนํ อวิสํวาเทตฺวา ทสฺสามีติ ปฏิชานนโต ปฏิญฺญํ อวิสํวาเทตฺวา ทานโต ทานํ อวิสํวาเทตฺวา อนุโมทนโต มจฺฉริยาทิปฏิปกฺขปริจฺจาคโต เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกทานเทยฺยธมฺมกฺขเยสุ โลภโทสโมหภยวูปสมโต ยถารหํ ยถากาลํ ยถาวิธานญฺจ ทานโต ปญฺญุตฺตรโต จ กุสลธมฺมานํ จตุรธิฏฺฐานปทฏฺฐานํ ทานํ. ตถา สํวรสมาทานสฺส อวีติกฺกมนโต ทุสฺสีลฺยปริจฺจาคโต ทุจฺจริตวูปสมนโต ปญฺญุตฺตรโต จ จตุรธิฏฺฐานปทฏฺฐานํ สีลํ. ยถาปฏิญฺญํ ขมนโต, ปราปราธวิกปฺปปริจฺจาคโต, โกธปริยุฏฺฐานวูปสมนโต, ปญฺญุตฺตรโต, จ จตุรธิฏฺฐานปทฏฺฐานา ขนฺติ. ปฏิญฺญานุรูปํ ปรหิตกรณโต, วิสทปริจฺจาคโต, อกุสลวูปสมนโต, ปญฺญุตฺตรโต จ จตุรธิฏฺฐานปทฏฺฐานํ วีริยํ. ปฏิญฺญานุรูปํ โลกหิตานุจินฺตนโต, นีวรณปริจฺจาคโต, จิตฺตวูปสมนโต, ปญฺญุตฺตรโต จ จตุรธิฏฺฐานปทฏฺฐานํ ฌานํ. ยถาปฏิญฺญํ ปรหิตูปายโกสลฺลโต, อนุปายกิริยาปริจฺจาคโต, โมหชปริฬาหวูปสมนโต, สพฺพญฺญุตาปฏิลาภโต จ จตุรธิฏฺฐานปทฏฺฐานา ปญฺญา. བྱེ་བྲག་ཏུ་བཤད་ན། སློང་མོ་བ་རྣམས་ལ་མི་བསླུ་བར་སྦྱིན་ནོ་ཞེས་དམ་བཅས་ནས། དམ་བཅས་པ་མི་བསླུ་བར་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་མི་བསླུ་བར་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་ཕྱིར་དང་། སེར་སྣ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དང་། ལེན་པ་པོ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཟད་པ་ལ་ཆགས་སྡང་རྨོངས་པ་དང་འཇིགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་ལྟར་འོས་པ་དང་། དུས་སུ་དང་། ཆོ་ག་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞིའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནི་སྦྱིན་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་སྡོམ་པ་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དང་། ཉེས་སྤྱོད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ལྷག་པར་གནས་པ་བཞིའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ།། དམ་བཅས་པ་བཞིན་དུ་བཟོད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་གྱི་གནོད་པ་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དང་། ཁོང་ཁྲོ་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ལྷག་པར་གནས་པ་བཞིའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནི་བཟོད་པའོ།། དམ་བཅས་པ་དང་མཐུན་པར་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཞུམ་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དང་། མི་དགེ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ལྷག་པར་གནས་པ་བཞིའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སོ།། དམ་བཅས་པ་དང་མཐུན་པར་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་པ་ལ་རྗེས་སུ་བསམ་པའི་ཕྱིར་དང་། སྒྲིབ་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ལྷག་པར་གནས་པ་བཞིའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནི་བསམ་གཏན་ནོ།། དམ་བཅས་པ་བཞིན་དུ་གཞན་ལ་ཕན་པའི་ཐབས་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཐབས་མ་ཡིན་པའི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དང་། གཏི་མུག་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ལྷག་པར་གནས་པ་བཞིའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནི་ཤེས་རབ་བོ།། ตตฺถ [Pg.315] เญยฺยปฏิญฺญานุวิธาเนหิ สจฺจาธิฏฺฐานํ. วตฺถุกามกิเลสกามปริจฺจาเคหิ จาคาธิฏฺฐานํ. โทสทุกฺขวูปสเมหิ อุปสมาธิฏฺฐานํ. อนุโพธปฏิเวเธหิ ปญฺญาธิฏฺฐานํ. ติวิธสจฺจปริคฺคหิตํ โทสตฺตยวิโรธิ สจฺจาธิฏฺฐานํ. ติวิธจาคปริคฺคหิตํ โทสตฺตยวิโรธิ จาคาธิฏฺฐานํ. ติวิธวูปสมปริคฺคหิตํ โทสตฺตยวิโรธิ อุปสมาธิฏฺฐานํ. ติวิธญาณปริคฺคหิตํ โทสตฺตยวิโรธิ ปญฺญาธิฏฺฐานํ. สจฺจาธิฏฺฐานปริคฺคหิตานิ จาคูปสมปญฺญาธิฏฺฐานานิ อวิสํวาทนโต ปฏิญฺญานุวิธานโต จ, จาคาธิฏฺฐานปริคฺคหิตานิ สจฺจูปสมปญฺญาธิฏฺฐานานิ ปฏิปกฺขปริจฺจาคโต สพฺพปริจฺจาคผลตฺตา จ, อุปสมาธิฏฺฐานปริคฺคหิตานิ สจฺจจาคปญฺญาธิฏฺฐานานิ กิเลสปริฬาหวูปสมนโต กามูปสมนโต กามปริฬาหวูปสมนโต จ, ปญฺญาธิฏฺฐานปริคฺคหิตานิ สจฺจจาคูปสมาธิฏฺฐานานิ ญาณปุพฺพงฺคมโต ญาณานุปริวตฺตนโต จาติ เอวํ สพฺพาปิ ปารมิโย สจฺจปฺปภาวิตา จาคปริพฺยญฺชิตา อุปสโมปพฺรูหิตา ปญฺญาปริสุทฺธา. สจฺจญฺหิ เอตาสํ ชนกเหตุ. จาโค ปริคฺคาหกเหตุ, อุปสโม ปริวุทฺธิเหตุ, ปญฺญา ปาริสุทฺธิเหตุ. ตถา อาทิมฺหิ สจฺจาธิฏฺฐานํ สจฺจปฏิญฺญตฺตา, มชฺเฌ จาคาธิฏฺฐานํ กตปณิธานสฺส ปรหิตาย อตฺตปริจฺจาคโต. อนฺเต อุปสมาธิฏฺฐานํ สพฺพูปสมปริโยสานตฺตา. อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ ปญฺญาธิฏฺฐานํ ตสฺมึ สติ สมฺภวโต อสติ อภาวโต ยถาปฏิญฺญญฺจ ภาวโต. དེ་ལ་ཤེས་བྱ་དང་དམ་བཅས་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པས་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། དངོས་པོའི་འདོད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བས་གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། ཞེ་སྡང་དང་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། རྗེས་སུ་རྟོགས་པ་དང་ཁོང་དུ་ཆུད་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། བདེན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་ཉེས་པ་གསུམ་དང་འགལ་བ་ནི་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། གཏོང་བ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་ཉེས་པ་གསུམ་དང་འགལ་བ་ནི་གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། ཉེ་བར་ཞི་བ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་ཉེས་པ་གསུམ་དང་འགལ་བ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་ཉེས་པ་གསུམ་དང་འགལ་བ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པའོ།། བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་གཏོང་བ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་རྣམས་ནི་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་དང་དམ་བཅས་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་བདེན་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་རྣམས་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དང་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་འབྲས་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་བདེན་པ་དང་། གཏོང་བ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་། འདོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་། འདོད་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་བདེན་པ་དང་། གཏོང་བ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་རྣམས་ནི་ཡེ་ཤེས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བདེན་པས་རབ་ཏུ་ཕྱེ་བ། གཏོང་བས་གསལ་བར་བྱས་པ། ཉེ་བར་ཞི་བས་རྒྱས་པར་བྱས་པ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་དག་པའོ།། བདེན་པ་ནི་དེ་དག་གི་སྐྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། གཏོང་བ་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ཞིང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་རབ་ཏུ་འཕེལ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། ཤེས་རབ་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པའི་རྒྱུའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཐོག་མར་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ནི་བདེན་པར་དམ་བཅས་པའི་ཕྱིར་དང་། བར་དུ་གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་པོས་གཞན་གྱི་དོན་དུ་རང་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དང་། མཐར་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བས་མཐར་ཐུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཐོག་མ་དང་བར་དང་མཐའ་དག་ཏུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་ནི་དེ་ཡོད་ན་འབྱུང་ཞིང་མེད་ན་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་དང་། དམ་བཅས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ตตฺถ มหาปุริสา สตตมตฺตหิตปรหิตกเรหิ ครุปิยภาวกเรหิ สจฺจจาคาธิฏฺฐาเนหิ คิหิภูตา อามิสทาเนน ปเร อนุคฺคณฺหนฺติ. ตถา อตฺตหิตปรหิตกเรหิ ครุปิยภาวกเรหิ อุปสมปญฺญาธิฏฺฐาเนหิ จ ปพฺพชิตภูตา ธมฺมทาเนน ปเร อนุคฺคณฺหนฺติ. དེ་ལ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་རྟག་ཏུ་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་དང་། བཀུར་བར་འོས་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པའི་བདེན་པ་དང་གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་དག་གིས། ཁྱིམ་པར་གྱུར་པ་ན། ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པས་གཞན་དག་ལ་ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་དང་། བཀུར་བར་འོས་པ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པའི་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་དག་གིས། རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གྱུར་པ་ན། ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པས་གཞན་དག་ལ་ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་དོ།། ตตฺถ อนฺติมภเว โพธิสตฺตสฺส จตุรธิฏฺฐานปริปูรณํ. ปริปุณฺณจตุรธิฏฺฐานสฺส หิ จริมกภวูปปตฺตีติ เอเก. ตตฺร หิ คพฺโภกฺกนฺติฐิติอภินิกฺขมเนสุ ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคเมน สโต สมฺปชาโน สจฺจาธิฏฺฐานปาริปูริยา สมฺปติชาโต อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คนฺตฺวา สพฺพา ทิสา โอโลเกตฺวา สจฺจานุปริวตฺตินา วจสา – ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺสา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗) ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิ. དེ་ལ་ཚེ་མཐའ་མ་ལ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ།། ལྷག་པར་གནས་པ་བཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་ནི་ཚེ་མཐའ་མའི་སྐྱེ་བ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་ཟེར་རོ།། དེ་ལ་མངལ་དུ་འཇུག་པ་དང་། གནས་པ་དང་། མངོན་པར་འབྱུང་བ་རྣམས་སུ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡང་དག་པར་གྲུབ་པས་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ།། བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་བཙས་མ་ཐག་ཏུ་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཁ་ཕྱོགས་ཏེ། གོམ་པ་བདུན་བོར་ནས་སོང་ཞིང་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ལ་བལྟས་ནས། བདེན་པ་དང་མཐུན་པའི་ཚིག་གིས། "ང་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཆོག་ཡིན། ང་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གཙོ་བོ་ཡིན། ང་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་རབ་ཡིན།" ཞེས་ལན་གསུམ་དུ་སེང་གེའི་སྒྲ་བསྒྲགས་སོ།། อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคเมน [Pg.316] ชิณฺณาตุรมตปพฺพชิตทสฺสาวิโน จตุธมฺมปเทสโกวิทสฺส โยพฺพนาโรคฺยชีวิตสมฺปตฺติมทานํ อุปสโม. จาคาธิฏฺฐานสมุทาคเมน มหโต ญาติปริวฏฺฏสฺส หตฺถคตสฺส จ จกฺกวตฺติรชฺชสฺส อนเปกฺขปริจฺจาโคติ. ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡང་དག་པར་གྲུབ་པས། རྒས་པ་དང་། ན་བ་དང་། ཤི་བ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་མཐོང་ཞིང་། ཆོས་ཀྱི་ཚིག་བཞི་ལ་མཁས་པས། ལང་ཚོ་དང་། ནད་མེད་པ་དང་། སྲོག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡང་དག་པར་གྲུབ་པས། གཉེན་འཁོར་ཆེན་པོ་དང་ལག་ཏུ་བབས་པའི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་སྲིད་ལ་ཆགས་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ།། ทุติเย ฐาเน อภิสมฺโพธิยํ จตุรธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณนฺติ เกจิ. ตตฺถ หิ ยถาปฏิญฺญํ สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคเมน จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อภิสมโย, ตโต หิ สจฺจาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ. จาคาธิฏฺฐานสมุทาคเมน สพฺพกิเลสูปกฺกิเลสปริจฺจาโค, ตโต หิ จาคาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ. อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคเมน ปรมูปสมปฺปตฺติ, ตโต หิ อุปสมาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ. ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคเมน อนาวรณญาณปฏิลาโภ, ตโต หิ ปญฺญาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณนฺติ. ตํ อสิทฺธํ, อภิสมฺโพธิยาปิ ปรมตฺถภาวโต. གནས་གཉིས་པ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པ་ལ་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་དམ་བཅས་པ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་ལ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་འབྱུང་ལ། དེའི་ཕྱིར་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ། །གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་ཉོན་མོངས་པ་དང་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་ལ། དེའི་ཕྱིར་གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ། །ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་མཆོག་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཐོབ་ལ། དེའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་ལ། དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ནི་མ་གྲུབ་སྟེ། མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པའང་དོན་དམ་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ตติเย ฐาเน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน จตุรธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณนฺติ อญฺเญ. ตตฺถ หิ สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส ทฺวาทสหิ อากาเรหิ อริยสจฺจเทสนาย สจฺจาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ. จาคาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส สทฺธมฺมมหายาคกรเณน จาคาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ. อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส สยํ อุปสนฺตสฺส ปเรสํ อุปสมเนน อุปสมาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ. ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส เวเนยฺยานํ อาสยาทิปริชานเนน ปญฺญาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณนฺติ. ตทปิ อสิทฺธํ, อปริโยสิตตฺตา พุทฺธกิจฺจสฺส. གནས་གསུམ་པ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་ལ་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །དེ་ལ་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པ་ནི། རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བསྟན་པས་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ། །གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པ་ནི། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་མཆོད་སྦྱིན་ཆེན་པོ་བྱས་པས་གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ། །ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པ་ནི། བདག་ཉིད་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་གཞན་དག་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་པས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པ་ནི། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ཡང་མ་གྲུབ་སྟེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཛད་པ་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། จตุตฺเถ ฐาเน ปรินิพฺพาเน จตุรธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณนฺติ อปเร. ตตฺร หิ ปรินิพฺพุตตฺตา ปรมตฺถสจฺจสมฺปตฺติยา สจฺจาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ. สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺเคน จาคาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ. สพฺพสงฺขารูปสเมน อุปสมาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ. ปญฺญาปโยชนปรินิฏฺฐาเนน ปญฺญาธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณนฺติ. ตตฺร มหาปุริสสฺส วิเสเสน เมตฺตาเขตฺเต อภิชาติยํ สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส สจฺจาธิฏฺฐานปริปูรณมภิพฺยตฺตํ, วิเสเสน กรุณาเขตฺเต อภิสมฺโพธิยํ ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส ปญฺญาธิฏฺฐานปริปูรณมภิพฺยตฺตํ, วิเสเสน มุทิตาเขตฺเต ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน จาคาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส จาคาธิฏฺฐานปริปูรณมภิพฺยตฺตํ, วิเสเสน อุเปกฺขาเขตฺเต ปรินิพฺพาเน อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส อุปสมาธิฏฺฐานปริปูรณมภิพฺยตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. གནས་བཞི་པ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །དེ་ལ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ། །ཉེ་བར་ལེན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བས་གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ། །འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་དགོས་པ་མཐར་ཕྱིན་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་སོ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཁྱད་པར་དུ་བྱམས་པའི་ཞིང་སྐྱེ་བ་བཞེས་པ་ལ། བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མངོན་པར་གསལ་ལོ། །ཁྱད་པར་དུ་སྙིང་རྗེའི་ཞིང་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པ་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མངོན་པར་གསལ་ལོ། །ཁྱད་པར་དུ་དགའ་བའི་ཞིང་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་ལ། གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མངོན་པར་གསལ་ལོ། །ཁྱད་པར་དུ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཞིང་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ། ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མངོན་པར་གསལ་ལོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ตตฺร [Pg.317] สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส สํวาเสน สีลํ เวทิตพฺพํ. จาคาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส สํโวหาเรน โสเจยฺยํ เวทิตพฺพํ. อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส อาปทาสุ ถาโม เวทิตพฺโพ. ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคตสฺส สากจฺฉาย ปญฺญา เวทิตพฺพา. เอวํ สีลาชีวจิตฺตทิฏฺฐิวิสุทฺธิโย เวทิตพฺพา. ตถา สจฺจาธิฏฺฐานสมุทาคเมน โทสาคตึ น คจฺฉติ อวิสํวาทนโต. จาคาธิฏฺฐานสมุทาคเมน โลภาคตึ น คจฺฉติ อนภิสงฺคโต. อุปสมาธิฏฺฐานสมุทาคเมน ภยาคตึ น คจฺฉติ อนปราธโต. ปญฺญาธิฏฺฐานสมุทาคเมน โมหาคตึ น คจฺฉติ ยถา ภูตาวโพธโต. དེ་ལ་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་གནས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པ་ནི། འབྲེལ་འདྲིས་བྱེད་པས་གཙང་བ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པ་ནི། ཕོངས་པ་རྣམས་སུ་མཐུ་སྟོབས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པ་ནི། བགྲོ་གླེང་བྱེད་པས་ཤེས་རབ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། འཚོ་བ་དང་། སེམས་དང་། ལྟ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་ཞེ་སྡང་གི་ལམ་ལོག་པར་མི་འགྲོའོ། །གཏོང་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་མངོན་པར་མ་ཆགས་པའི་ཕྱིར་ཆགས་པའི་ལམ་ལོག་པར་མི་འགྲོའོ། །ཉེ་བར་ཞི་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་ཉེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིགས་པའི་ལམ་ལོག་པར་མི་འགྲོའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་པར་གནས་པ་གྲུབ་པས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་གཏི་མུག་གི་ལམ་ལོག་པར་མི་འགྲོའོ། ། ตถา ปฐเมน อทุฏฺโฐ อธิวาเสติ, ทุติเยน อลุทฺโธ ปฏิเสวติ, ตติเยน อภีโต ปริวชฺเชติ, จตุตฺเถน อสมฺมูฬฺโห วิโนเทติ. ปฐเมน เนกฺขมฺมสุขปฺปตฺติ, อิตเรหิ ปวิเวกอุปสมสมฺโพธิสุขปฺปตฺติโย โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพา. ตถา วิเวกชปีติสุขสมาธิชปีติสุขอปีติชกายสุขสติปาริสุทฺธิช- อุเปกฺขาสุขปฺปตฺติโย เอเตหิ จตูหิ ยถากฺกมํ โหนฺติ. เอวมเนกคุณานุพนฺเธหิ จตูหิ อธิฏฺฐาเนหิ สพฺพปารมิสมูหสงฺคโห เวทิตพฺโพ. ยถา จ จตูหิ อธิฏฺฐาเนหิ สพฺพปารมิสงฺคโห, เอวํ กรุณาปญฺญาหิปีติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺโพปิ หิ โพธิสมฺภาโร กรุณาปญฺญาหิ สงฺคหิโต. กรุณาปญฺญาปริคฺคหิตา หิ ทานาทิคุณา มหาโพธิสมฺภารา ภวนฺติ พุทฺธตฺตสิทฺธิปริโยสานาติ. เอวเมตาสํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. དེ་བཞིན་དུ་དང་པོས་ཞེ་སྡང་མེད་པར་དང་དུ་ལེན། གཉིས་པས་ཆགས་པ་མེད་པར་བསྟེན། གསུམ་པས་འཇིགས་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་སྤོང་། བཞི་པས་རྨོངས་པ་མེད་པར་སེལ་ལོ། །དང་པོས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བདེ་བ་ཐོབ་ལ། གཞན་དག་གིས་རབ་ཏུ་དབེན་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། བྱང་ཆུབ་པའི་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བ་དང་། དགའ་བ་མེད་པའི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་། དྲན་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བདེ་བ་ཐོབ་པ་རྣམས་ནི་འདི་བཞི་ལས་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་འབྱུང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ཡོན་ཏན་དུ་མ་དང་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཚོགས་བསྡུ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་ལྷག་པར་གནས་པ་བཞིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་བསྡུ་བ་དེ་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཀྱང་བསྡུ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་མཐའ་དག་ནི་སྙིང་རྗེ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྙིང་རྗེ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཟིན་པའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཉིད་གྲུབ་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཚོགས་སུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་འདི་དག་གི་བསྡུ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། โก สมฺปาทนูปาโยติ? สกลสฺสาปิ ปุญฺญาทิสมฺภารสฺส สมฺมาสมฺโพธึ อุทฺทิสฺส อนวเสสสมฺภรณํ อเวกลฺลการิตาโยเคน, ตตฺถ จ สกฺกจฺจการิตา อาทรพหุมานโยเคน, สาตจฺจการิตา นิรนฺตรโยเคน, จิรกาลาทิโยโค จ อนฺตรา อโวสานาปชฺชเนนาติ. ตํ ปนสฺส กาลปริมาณํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. อิติ จตุรงฺคโยโค เอตาสํ ปารมีนํ สมฺปาทนูปาโย. ตถา มหาสตฺเตน โพธาย ปฏิปชฺชนฺเตน สมฺมาสมฺโพธาย พุทฺธานํ ปุเรตรเมว อตฺตา นิยฺยาเตตพฺโพ – ‘‘อิมาหํ อตฺตภาวํ พุทฺธานํ นิยฺยาเตมี’’ติ. ตํตํปริคฺคหวตฺถุญฺจ ปฏิลาภโต ปุเรตรเมว ทานมุเข นิสฺสชฺชิตพฺพํ. ‘‘ยํ กิญฺจิ มยฺหํ อุปฺปชฺชนกํ ชีวิตปริกฺขารชาตํ, สพฺพํ ตํ สติ ยาจเก ทสฺสามิ, เตสํ ปน ทินฺนาวเสสํ เอว มยา ปริภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ. སྒྲུབ་པའི་ཐབས་གང་ཞེ་ན། བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་མཐའ་དག་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་མ་ཚང་བ་མེད་པར་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བས་མ་ལུས་པར་བསགས་པ་དང་། དེ་ལ་གུས་པས་བྱེད་པ་ནི་གུས་པ་དང་བཀུར་སྟིའི་སྦྱོར་བ་དང་། རྒྱུན་དུ་བྱེད་པ་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་སྦྱོར་བ་དང་། དུས་ཡུན་རིང་པོར་སྦྱོར་བ་ནི་བར་མ་ཆད་པར་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་དུས་ཀྱི་ཚད་ནི་འོག་ནས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་སྦྱོར་བ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་འདི་དག་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་བྱང་ཆུབ་ལ་ཞུགས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་སྔོན་དུ་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏང་བར་བྱ་སྟེ། “བདག་གི་ལུས་འདི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་ཡོངས་སུ་གཏོང་ངོ་”ཞེས་སོ། །ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་དེ་དང་དེ་དག་མ་ཐོབ་པའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་ནས་སྦྱིན་པའི་སྒོ་ནས་བཏང་བར་བྱ་སྟེ། “བདག་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་འཚོ་བའི་ཡོ་བྱད་ཅི་འདྲ་བ་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་སློང་བ་པོ་ཡོད་ན་སྦྱིན་པར་བྱ་ཞིང་། དེ་དག་ལ་བྱིན་པའི་ལྷག་མ་ཉིད་བདག་གིས་སྤྱད་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། ། เอวํ [Pg.318] หิสฺส สมฺมเทว ปริจฺจาคาย กเต จิตฺตาภิสงฺขาเร ยํ อุปฺปชฺชติ ปริคฺคหวตฺถุ อวิญฺญาณกํ สวิญฺญาณกํ วา, ตตฺถ เย อิเม ปุพฺเพ ทาเน อกตปริจโย, ปริคฺคหวตฺถุสฺส ปริตฺตภาโว, อุฬารมนุญฺญตา, ปริกฺขยจินฺตาติ จตฺตาโร ทานวินิพนฺธา, เตสุ ยทา มหาโพธิสตฺตสฺส สํวิชฺชมาเนสุ เทยฺยธมฺเมสุ ปจฺจุปฏฺฐิเต จ ยาจกชเน ทาเน จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ น กมติ. เตน นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ ‘‘อทฺธาหํ ทาเน ปุพฺเพ อกตปริจโย, เตน เม เอตรหิ ทาตุกมฺยตา จิตฺเต น สณฺฐาตี’’ติ. โส เอวํ เม อิโต ปรํ ทานาภิรตํ จิตฺตํ ภวิสฺสติ, หนฺทาหํ อิโต ปฏฺฐาย ทานํ ทสฺสามิ, นนุ มยา ปฏิกจฺเจว ปริคฺคหวตฺถุ ยาจกานํ ปริจฺจตฺตนฺติ ทานํ เทติ มุตฺตจาโค ปยตปาณี โวสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต. เอวํ มหาสตฺตสฺส ปฐโม ทานวินิพนฺโธ หโต โหติ วิหโต สมุจฺฉินฺโน. དེ་ལྟར་ཁོང་གིས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སེམས་ལེགས་པར་མངོན་པར་འདུ་བྱས་པས། སེམས་ཡོད་པའམ་སེམས་མེད་པའི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་གང་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལ། སྔོན་སྦྱིན་པ་ལ་གོམས་པ་མེད་པ་དང་། ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་ཉུང་བ་ཉིད་དང་། མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་དང་། ཟད་པར་འགྱུར་སྙམ་པའི་སེམས་པ་སྟེ་སྦྱིན་པའི་གེགས་བཞི་པོ་འདི་དག་ཡོད་པ་ལས། ནམ་ཞིག་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཡོད་བཞིན་པ་དང་སློང་བ་པོ་ཉེ་བར་གནས་པ་ན། སྦྱིན་པ་ལ་སེམས་མི་འཇུག་ཅིང་མི་དགའ་བར་འགྱུར་རོ། །དེས་འདི་ལྟར་ངེས་པར་བྱ་སྟེ། “བདག་ནི་སྔོན་སྦྱིན་པ་ལ་གོམས་པ་མེད་པར་ངེས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ད་ལྟ་བདག་གི་སེམས་ལ་སྦྱིན་པར་འདོད་པ་མི་གནས་སོ་”ཞེས་སོ། །ཁོང་གིས་“བདག་གི་སེམས་འདི་ལས་གཞན་དུ་སྦྱིན་པ་ལ་དགའ་བར་འགྱུར་བས། བདག་གིས་འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱའོ། །བདག་གིས་སྔོན་ནས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་སློང་བ་པོ་རྣམས་ལ་བཏང་ཟིན་པ་མ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དེ། གཏོང་བ་ལ་ལྷུག་པ། ལག་པ་བརྐྱང་བ། གཏོང་བ་ལ་དགའ་བ། སློང་བ་པོ་དང་འཕྲད་པར་འོས་པ། སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་དགའ་བའོ། །དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་སྦྱིན་པའི་གེགས་དང་པོ་ནི་བཅོམ་ཞིང་། ཉམས་པར་བྱས་ཏེ་ཀུན་ཏུ་ཆད་པར་འགྱུར་རོ། ། ตถา มหาสตฺโต เทยฺยธมฺมสฺส ปริตฺตภาเว สติ เวกลฺเล จ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘อหํ โข ปุพฺเพ อทานสีลตาย เอตรหิ เอวํ ปจฺจยวิกโล ชาโต, ตสฺมา อิทานิ มยา ปริตฺเตน วา หีเนน วา ยถาลทฺเธน เทยฺยธมฺเมน อตฺตานํ ปีเฬตฺวาปิ ทานเมว ทาตพฺพํ, เยนาหํ อายติมฺปิ ทานปารมึ มตฺถกํ ปาเปสฺสามี’’ติ. โส อิตรีตเรน ตํ ทานํ เทติ มุตฺตจาโค ปยตปาณี โวสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต. เอวํ มหาสตฺตสฺส ทุติโย ทานวินิพนฺโธ หโต โหติ วิหโต สมุจฺฉินฺโน. དེ་བཞིན་དུ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉུང་བ་དང་མ་ཚང་བ་ཡོད་པ་ན། འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། “བདག་ནི་སྔོན་སྦྱིན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་མེད་པའི་ཕྱིར་ད་ལྟ་འདི་ལྟར་རྐྱེན་གྱིས་ཕོངས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ད་ལྟ་བདག་གིས་ཉུང་བའམ་དམན་པའམ་ཇི་ལྟར་རྙེད་པའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོས་བདག་ཉིད་ལ་གནོད་པ་བྱས་ཀྱང་སྦྱིན་པ་ཉིད་སྦྱིན་པར་བྱ་སྟེ། དེས་བདག་གིས་མ་འོངས་པ་ནའང་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། །ཁོང་གིས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་དེས་སྦྱིན་པ་དེ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དེ། གཏོང་བ་ལ་ལྷུག་པ། ལག་པ་བརྐྱང་བ། གཏོང་བ་ལ་དགའ་བ། སློང་བ་པོ་དང་འཕྲད་པར་འོས་པ། སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་དགའ་བའོ། །དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་སྦྱིན་པའི་གེགས་གཉིས་པ་ནི་བཅོམ་ཞིང་། ཉམས་པར་བྱས་ཏེ་ཀུན་ཏུ་ཆད་པར་འགྱུར་རོ། ། ตถา มหาสตฺโต เทยฺยธมฺมสฺส อุฬารมนุญฺญตาย อทาตุกมฺยตาจิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘นนุ ตยา สปฺปุริส อุฬารตมา สพฺพเสฏฺฐา สมฺมาสมฺโพธิ อภิปตฺถิตา, ตสฺมา ตทตฺถํ ตยา อุฬารมนุญฺเญ เอว เทยฺยธมฺเม ทาตุํ ยุตฺตรูป’’นฺติ. โส อุฬารํ มนุญฺญญฺจ เทติ มุตฺตจาโค ปยตปาณี โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต. เอวํ มหาปุริสสฺส ตติโย ทานวินิพนฺโธ หโต โหติ วิหโต สมุจฺฉินฺโน. དེ་བཞིན་དུ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་མི་འདོད་པའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ན། འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། “སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ཁྱོད་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཐམས་ཅད་ལས་གྱ་ནོམ་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་འདོད་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེའི་ཕྱིར་དེའི་དོན་དུ་ཁྱོད་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་རིགས་སོ་”ཞེས་སོ། །ཁོང་གིས་མཆོག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ་དེ་ཉིད་སྦྱིན་པར་བྱེད་དེ། གཏོང་བ་ལ་ལྷུག་པ། ལག་པ་བརྐྱང་བ། གཏོང་བ་ལ་དགའ་བ། སློང་བ་པོ་དང་འཕྲད་པར་འོས་པ། སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་དགའ་བའོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་སྦྱིན་པའི་གེགས་གསུམ་པ་ནི་བཅོམ་ཞིང་། ཉམས་པར་བྱས་ཏེ་ཀུན་ཏུ་ཆད་པར་འགྱུར་རོ། ། ตถา มหาสตฺโต ทานํ เทนฺโต ยทา เทยฺยธมฺมสฺส ปริกฺขยํ ปสฺสติ, โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘อยํ โข โภคานํ สภาโว, ยทิทํ ขยธมฺมตา วยธมฺมตา จ. อปิ จ เม ปุพฺเพ ตาทิสสฺส ทานสฺส อกตตฺตา เอวํ โภคานํ ปริกฺขโย ทิสฺสติ, หนฺทาหํ ยถาลทฺเธน เทยฺยธมฺเมน [Pg.319] ปริตฺเตน วา วิปุเลน วา ทานเมว ทเทยฺยํ, เยนาหํ อายตึ ทานปารมิยา มตฺถกํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ. โส ยถาลทฺเธน ทานํ เทติ มุตฺตจาโค ปยตปาณี โวสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต. เอวํ มหาสตฺตสฺส จตุตฺโถ ทานวินิพนฺโธ หโต โหติ วิหโต สมุจฺฉินฺโน. เอวํ เย เย ทานปารมิยา วินิพนฺธภูตา อนตฺถา, เตสํ เตสํ ยถารหํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฏิวิโนทนํ อุปาโย. ยถา จ ทานปารมิยา, เอวํ สีลปารมิอาทีสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. དེ་བཞིན་དུ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པ་ན། ནམ་ཞིག་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཟད་པར་མཐོང་བ་ན། འདི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དེ། “ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། ཟད་པའི་ཆོས་ཉིད་དང་འཇིག་པའི་ཆོས་ཉིད་དོ། །གཞན་ཡང་བདག་གིས་སྔོན་དེ་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར་ད་ལྟ་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཟད་པར་སྣང་བས། བདག་གིས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པའི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉུང་བའམ་མང་བས་སྦྱིན་པ་ཉིད་སྦྱིན་པར་བྱ་སྟེ། དེས་བདག་གིས་མ་འོངས་པ་ན་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། །ཁོང་གིས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་དེས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དེ། གཏོང་བ་ལ་ལྷུག་པ། ལག་པ་བརྐྱང་བ། གཏོང་བ་ལ་དགའ་བ། སློང་བ་པོ་དང་འཕྲད་པར་འོས་པ། སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་ལ་དགའ་བའོ། །དེ་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་སྦྱིན་པའི་གེགས་བཞི་པ་ནི་བཅོམ་ཞིང་། ཉམས་པར་བྱས་ཏེ་ཀུན་ཏུ་ཆད་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་གེགས་སུ་གྱུར་པའི་དོན་མེད་པ་གང་དང་གང་ཡོད་པ་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་སེལ་བ་ནི་ཐབས་སོ། །ཇི་ལྟར་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དེ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་བལྟ་བར་བྱའོ། ། อปิ จ ยํ มหาสตฺตสฺส พุทฺธานํ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ, ตํ สมฺมเทว สพฺพปารมีนํ สมฺปาทนูปาโย. พุทฺธานญฺหิ อตฺตานํ นิยฺยาเตตฺวา ฐิโต มหาปุริโส ตตฺถ ตตฺถ โพธิสมฺภารปาริปูริยา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต สรีรสฺส สุขูปกรณานญฺจ อุปจฺเฉทเกสุ ทุสฺสเหสุปิ กิจฺเฉสุ ทุรภิสมฺภเวสุปิ สตฺตสงฺขารสมุปนีเตสุ อนตฺเถสุ ติพฺเพสุ ปาณหเรสุ ‘‘อยํ มยา อตฺตภาโว พุทฺธานํ ปริจฺจตฺโต, ยํ วา ตํ วา เอตฺถ โหตู’’ติ ตํนิมิตฺตํ น กมฺปติ น เวธติ, อีสกมฺปิ อญฺญถตฺตํ น คจฺฉติ, กุสลารมฺเภ อญฺญทตฺถุ อจลาธิฏฺฐาโนว โหติ, เอวํ อตฺตสนฺนิยฺยาตนมฺปิ เอตาสํ สมฺปาทนูปาโย. གཞན་ཡང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ལེགས་པར་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་སོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་གནས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ནི། དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་ཞིང་འབད་པ་ན། ལུས་དང་བདེ་བའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་གཅོད་པར་བྱེད་པ་དང་། བཟོད་པར་དཀའ་བའི་དཀའ་བ་དང་། བསྒྲུབ་པར་དཀའ་བ་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་པའི་གནོད་པ་དྲག་པོ་སྲོག་འཕྲོག་པ་རྣམས་བྱུང་ཡང་། “བདག་གི་ལུས་འདི་ནི་བདག་གིས་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་བཏང་ཟིན་པས། འདི་ལ་ཅི་ཞིག་བྱུང་ཡང་རུང་ངོ་”ཞེས་དེའི་རྒྱུ་ལས་མི་གཡོ་ཞིང་མི་འཁྲུག་ལ། ཅུང་ཟད་ཀྱང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་ཞིང་། དགེ་བའི་རྩོམ་པ་ལ་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བར་མི་གཡོ་བའི་ལྷག་པར་གནས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའང་འདི་དག་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་སོ། ། อปิ จ สมาสโต กตาภินีหารสฺส อตฺตนิ สิเนหสฺส ปริโสสนํ ปเรสุ จ สิเนหสฺส ปริวฑฺฒนํ เอตาสํ สมฺปาทนูปาโย. สมฺมาสมฺโพธิสมธิคมาย หิ กตมหาปณิธานสฺส มหาสตฺตสฺส ยาถาวโต ปริชานเนน สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺตสฺส อตฺตนิ สิเนโห ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺฉติ, มหากรุณาสมาเสวเนน ปน ปิยปุตฺเต วิย สพฺพสตฺเต สมฺปสฺสมานสฺส เตสุ เมตฺตากรุณาสิเนโห ปริวฑฺฒติ, ตโต จ ตํตทวตฺถานุรูปํ อตฺตปรสนฺตาเนสุ โลภโทสโมหวิคเมน วิทูรีกตมจฺฉริยาทิโพธิสมฺภารปฏิปกฺโข มหาปุริโส ทานปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาสงฺขาเตหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ จตุรธิฏฺฐานานุคเตหิ อจฺจนฺตํ ชนสฺส สงฺคหกรเณน อุปริ ยานตฺตเย อวตารณํ ปริปาจนญฺจ กโรติ. མདོར་བསྡུས་ན། སྔོན་གྱི་སྨོན་ལམ་བཏབ་ཟིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ལ་ཆགས་པ་བསྐམས་ཤིང་གཞན་ལ་ཆགས་པ་སྤེལ་བ་ནི་འདི་དག་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་ཡིན། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་མ་གོས་ཤིང་། རང་ཉིད་ལ་ཆགས་པ་ཟད་ཅིང་མཐར་ཐུག་པར་འགྱུར་ལ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་བསྟེན་པས་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་རང་གི་བུ་གཅིག་པ་བཞིན་དུ་བལྟས་ནས་དེ་དག་ལ་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེའི་ཆགས་པ་འཕེལ་བར་འགྱུར་། དེ་ནས་གནས་སྐབས་དེ་དང་དེ་ལ་མཐུན་པར་རང་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཆགས་སྡང་རྨོངས་གསུམ་བྲལ་བས་སེར་སྣ་ལ་སོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་རྣམས་རིང་དུ་སྤངས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེས། སྦྱིན་པ་དང་། སྙན་པར་སྨྲ་བ། དོན་སྤྱོད་པ། དོན་མཐུན་པ་སྟེ་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་དང་། གནས་པ་བཞི་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་བསྡུ་བར་བྱེད་པས། གོང་མའི་ཐེག་པ་གསུམ་ལ་འཇུག་པ་དང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་དོ།། มหาสตฺตานญฺหิ มหากรุณา มหาปญฺญา จ ทาเนน อลงฺกตา, ทานํ ปิยวจเนน, ปิยวจนํ อตฺถจริยาย, อตฺถจริยา สมานตฺตตาย อลงฺกตา [Pg.320] สงฺคหิตา จ. เตสํ สพฺเพปิ สตฺเต อตฺตนา นิพฺพิเสเส กตฺวา โพธิสมฺภาเรสุ ปฏิปชฺชนฺตานํ สพฺพตฺถ สมานสุขทุกฺขตาย สมานตฺตตาย สิทฺธิ. พุทฺธภูตานมฺปิ จ เตเหว จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ จตุรธิฏฺฐานปริปูริตาภิวุทฺเธหิ ชนสฺส อจฺจนฺติกสงฺคหกรเณน อภิวินยนํ สิชฺฌติ. ทานญฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ จาคาธิฏฺฐาเนน ปริปูริตาภิวุทฺธํ, ปิยวจนํ สจฺจาธิฏฺฐาเนน, อตฺถจริยา ปญฺญาธิฏฺฐาเนน, สมานตฺตตา อุปสมาธิฏฺฐาเนน ปริปูริตาภิวุทฺธา. ตถาคตานญฺหิ สพฺพสาวกปจฺเจกพุทฺเธหิ สมานตฺตตา ปรินิพฺพาเน. ตตฺร หิ เนสํ อวิเสสโต เอกีภาโว. เตเนวาห ‘‘นตฺถิ วิมุตฺติยา นานตฺต’’นฺติ. โหนฺติ เจตฺถ – སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ནི་སྦྱིན་པས་བརྒྱན་ལ། སྦྱིན་པ་ནི་སྙན་པར་སྨྲ་བས་བརྒྱན། སྙན་པར་སྨྲ་བ་ནི་དོན་སྤྱོད་པས་བརྒྱན། དོན་སྤྱོད་པ་ནི་དོན་མཐུན་པས་བརྒྱན་ཅིང་བསྡུས་པ་ཡིན། དེ་དག་གིས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་རང་དང་ཁྱད་པར་མེད་པར་བྱས་ནས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ལ་ཞུགས་པ་ན། ཐམས་ཅད་ལ་བདེ་སྡུག་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་ལྟ་བའི་དོན་མཐུན་པ་ཉིད་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་པོ་དེ་དག་ཉིད་དང་། གནས་པ་བཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་འཕེལ་བས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་མཐར་ཐུག་པར་བསྡུ་བར་བྱེད་ཅིང་འདུལ་བར་མཛད་དོ།། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་ནི་གཏོང་བའི་གནས་པས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་འཕེལ་ལ། སྙན་པར་སྨྲ་བ་ནི་བདེན་པའི་གནས་པས་དང་། དོན་སྤྱོད་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་གནས་པས་དང་། དོན་མཐུན་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་གནས་པས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་འཕེལ་ལོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་དང་ཉན་ཐོས་དང་རང་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་མཉམ་པ་ཉིད་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་ནི་དེ་དག་ཁྱད་པར་མེད་པར་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། "རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལ་ཐ་དད་མེད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡང་ཡོད་དེ། ‘‘สจฺโจ จาคี อุปสนฺโต, ปญฺญวา อนุกมฺปโก; สมฺภตสพฺพสมฺภาโร, กํ นามตฺถํ น สาธเย. བདེན་ཞིང་གཏོང་ལྡན་ཉེར་ཞི་དང་།། ཤེས་རབ་ལྡན་ཞིང་རྗེས་བརྩེ་བ།། ཚོགས་རྣམས་ཐམས་ཅད་བསགས་པ་དེས།། དོན་གང་ཞིག་ནི་མི་སྒྲུབ་འགྱུར།། ‘‘มหาการุณิโก สตฺถา, หิเตสี จ อุเปกฺขโก; นิรเปกฺโข จ สพฺพตฺถ, อโห อจฺฉริโย ชิโน. སྟོན་པ་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ལྡན།། ཕན་བཞེད་བཏང་སྙོམས་མཛད་པ་སཏེ།། ཀུན་ལ་རེ་བ་མེད་པ་ཡི།། རྒྱལ་བ་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་ཨང་།། ‘‘วิรตฺโต สพฺพธมฺเมสุ, สตฺเตสุ จ อุเปกฺขโก; สทา สตฺตหิเต ยุตฺโต, อโห อจฺฉริโย ชิโน. ཆོས་རྣམས་ཀུན་ལ་ཆགས་བྲལ་ཞིང་།། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱང་།། རྟག་ཏུ་འགྲོ་ཕན་ལ་བརྩོན་པའི།། རྒྱལ་བ་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་ཨང་།། ‘‘สพฺพทา สพฺพสตฺตานํ, หิตาย จ สุขาย จ; อุยฺยุตฺโต อกิลาสู จ, อโห อจฺฉริโย ชิโน’’ติ. རྟག་ཏུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི།། ཕན་པ་དང་ནི་བདེ་བའི་ཕྱིར།། བརྩོན་ཞིང་སྐྱོ་བ་མེད་པ་ཡི།། རྒྱལ་བ་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་ཨང་།། ཞེས་སོ།། กิตฺตเกน กาเลน สมฺปาทนนฺติ? เหฏฺฐิเมน ตาว ปริจฺเฉเทน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ มหากปฺปานํ สตสหสฺสญฺจ, มชฺฌิเมน อฏฺฐ อสงฺขฺเยยฺยานิ มหากปฺปานํ สตสหสฺสญฺจ, อุปริเมน ปน โสฬส อสงฺขฺเยยฺยานิ มหากปฺปานํ สตสหสฺสญฺจ. เอเต จ เภทา ยถากฺกมํ ปญฺญาธิกสทฺธาธิกวีริยาธิกวเสน ญาตพฺพา. ปญฺญาธิกานญฺหิ สทฺธา มนฺทา โหติ ปญฺญา ติกฺขา, สทฺธาธิกานํ ปญฺญา มชฺฌิมา โหติ, วีริยาธิกานํ ปญฺญา มนฺทา, ปญฺญานุภาเวน จ สมฺมาสมฺโพธิ อธิคนฺตพฺพาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. དུས་ཡུན་ཇི་ཙམ་གྱིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ཅེ་ན། ཐ་མའི་ཚད་ནི་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་མོ།། འབྲིང་གི་ཚད་ནི་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་གྲངས་མེད་པ་བརྒྱད་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་མོ།། རབ་ཀྱི་ཚད་ནི་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་གྲངས་མེད་པ་བཅུ་དྲུག་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་མོ།། དབྱེ་བ་འདི་དག་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ལྷག་པ་དང་། དད་པ་ལྷག་པ། བརྩོན་འགྲུས་ལྷག་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཤེས་རབ་ལྷག་པ་རྣམས་ནི་དད་པ་རྟུལ་ལ་ཤེས་རབ་རྣོ་བའོ།། དད་པ་ལྷག་པ་རྣམས་ནི་ཤེས་རབ་འབྲིང་ཡིན་ལ། བརྩོན་འགྲུས་ལྷག་པ་རྣམས་ནི་ཤེས་རབ་རྟུལ་བའོ།། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་བྱའོ་ཞེས་ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བཤད་དོ།། อปเร ปน ‘‘วีริยสฺส ติกฺขมชฺฌิมมุทุภาเวน โพธิสตฺตานํ อยํ กาลวิภาโค’’ติ วทนฺติ. อวิเสเสน ปน วิมุตฺติปริปาจนียานํ ธมฺมานํ ติกฺขมชฺฌิมมุทุภาเวน ยถาวุตฺตกาลเภเทน โพธิสมฺภารา เตสํ ปาริปูรึ คจฺฉนฺตีติ ตโยเปเต กาลเภทา ยุตฺตาติปิ วทนฺติ. เอวํ ติวิธา [Pg.321] หิ โพธิสตฺตา อภินีหารกฺขเณ ภวนฺติ อุคฺฆหฏิตญฺญูวิปญฺจิตญฺญูเนยฺยเภเทน. เตสุ โย อุคฺฆฏิตญฺญู, โส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สมฺมุขา จตุปฺปทิกํ คาถํ สุณนฺโต คาถาย ตติยปเท อปริโยสิเต เอว ฉหิ อภิญฺญาหิ สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ อธิคนฺตุํ สมตฺถูปนิสฺสโย โหติ, สเจ สาวกโพธิยํ อธิมุตฺโต สิยา. གཞན་དག་ནི་ "བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་རྣོ་འབྲིང་རྟུལ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་འདི་ཉིད་དོ་"ཞེས་སྨྲའོ།། བྱེ་བྲག་མེད་པར་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྣོ་འབྲིང་རྟུལ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བས། དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་རིགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ།། དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་སྐབས་སུ་མགོ་སྨོས་པས་ཤེས་པ་དང་། རྣམ་པར་སྤྲོས་པས་ཤེས་པ་དང་། ལམ་དུ་དྲང་བྱ་སྟེ་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་རོ།། དེ་དག་ལས་གང་ཞིག་མགོ་སྨོས་པས་ཤེས་པ་དེས་ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་རྐང་པ་བཞི་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐོས་པ་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྐང་པ་གསུམ་པ་མ་རྫོགས་པའི་གོང་དུ་མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་བཅས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པར་ནུས་པའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྒྱུ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཏེ། གལ་ཏེ་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ལ་མོས་པ་ཡིན་ནའོ།། ทุติโย ภควโต สมฺมุขา จตุปฺปทิกํ คาถํ สุณนฺโต อปริโยสิเต เอว คาถาย จตุตฺถปเท ฉหิ อภิญฺญาหิ อรหตฺตํ อธิคนฺตุํ สมตฺถูปนิสฺสโย โหติ, ยทิ สาวกโพธิยํ อธิมุตฺโต สิยา. གཉིས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་རྐང་པ་བཞི་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐོས་པ་ན། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྐང་པ་བཞི་པ་མ་རྫོགས་པའི་གོང་དུ་མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་བཅས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པར་ནུས་པའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྒྱུ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ཏེ། གལ་ཏེ་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ལ་མོས་པ་ཡིན་ནའོ།། อิตโร ปน ภควโต สมฺมุขา จตุปฺปทิกํ คาถํ สุตฺวา ปริโยสิตาย คาถาย ฉหิ อภิญฺญาหิ อรหตฺตํ ปตฺตุํ สมตฺถูปนิสฺสโย โหติ. གཞན་དེ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་རྐང་པ་བཞི་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐོས་ནས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྫོགས་པ་ན་མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་བཅས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པར་ནུས་པའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྒྱུ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།། ตโยเปเต วินา กาลเภเทน กตาภินีหาโร พุทฺธานํ สนฺติเก ลทฺธพฺยากรณา จ อนุกฺกเมน ปารมิโย ปริปูเรนฺตา ยถากฺกมํ ยถาวุตฺตเภเทน กาเลน สมฺมาสมฺโพธึ ปาปุณนฺติ. เตสุ เตสุ ปน กาลเภเทสุ อปริปุณฺเณสุ เต เต มหาสตฺตา ทิวเส ทิวเส เวสฺสนฺตรทานสทิสํ มหาทานํ เทนฺตาปิ ตทนุรูเป สีลาทิสพฺพปารมิธมฺเม อาจินนฺตาปิ ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺตาปิ ญาตตฺถจริยา โลกตฺถจริยา พุทฺธตฺถจริยา ปรมโกฏึ ปาเปนฺตาปิ อนฺตรา จ สมฺมาสมฺพุทฺธา ภวิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา? ญาณสฺส อปริปจฺจนโต พุทฺธการกธมฺมานํ อปรินิฏฺฐานโต. ปริจฺฉินฺนกาลนิปฺผาทิตํ วิย หิ สสฺสํ ยถาวุตฺตกาลปริจฺเฉเทน ปรินิปฺผาทิตา สมฺมาสมฺโพธิ ตทนนฺตรา สพฺพุสฺสาเหน วายมนฺเตนาปิ น สกฺกา อธิคนฺตุนฺติ ปารมิปาริปูริ ยถาวุตฺตกาลวิเสเสน สมฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ. དེ་ལྟར་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མེད་པར་སྨོན་ལམ་བཏབ་ཅིང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལུང་བསྟན་ཐོབ་ནས། རིམ་གྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་། གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་དེ་དང་དེ་དག་མ་རྫོགས་པའི་གོང་དུ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེ་དག་གིས་ཉིན་རེ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྦྱིན་པ་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་བཏང་ཡང་། དེ་དང་མཐུན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་བསགས་ཀྱང་། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་བཏང་ཡང་། གཉེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དོན་དུ་སྤྱོད་པ་རྣམས་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ཀྱང་། བར་མ་དོར་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་བ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཡེ་ཤེས་མ་སྨིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་མཐར་མ་ཕྱིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དཔེར་ན་དུས་ངེས་པས་གྲུབ་པའི་ལོ་ཏོག་བཞིན་དུ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བས་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ནི། དེའི་བར་དུ་འབད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྩོན་ཀྱང་ཐོབ་པར་མི་ནུས་ཏེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་འགྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། โก อานิสํโสติ? เย เต กตาภินีหารานํ โพธิสตฺตานํ – ཕན་ཡོན་ནི་གང་ཞེ་ན། སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི། ‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนา, โพธิยา นิยตา นรา; สํสรํ ทีฆมทฺธานํ, กปฺปโกฏิสเตหิปิ. དེ་ལྟར་ཡན་ལག་ཀུན་རྫོགས་ཤིང་།། བྱང་ཆུབ་ངེས་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས།། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ།། འཁོར་བ་རིང་པོར་འཁོར་ཡང་ནི།། ‘‘อวีจิมฺหิ นุปฺปชฺชนฺติ, ตถา โลกนฺตเรสุ จ; นิชฺฌามตณฺหา ขุปฺปิปาสา, น โหนฺติ กาลกญฺชิกา. མནར་མེད་གནས་སུ་མི་སྐྱེ་ཞིང་།། དེ་བཞིན་གླིང་བར་རྣམས་སུ་མིན།། བཀྲེས་སྐོམ་གདུང་བའི་ཡི་དྭགས་དང་།། ཀཱ་ལ་ཀཉྫི་ཀར་མི་འགྱུར།། ‘‘น [Pg.322] โหนฺติ ขุทฺทกา ปาณา, อุปปชฺชนฺตาปิ ทุคฺคตึ; ชายมานา มนุสฺเสสุ, ชจฺจนฺธา น ภวนฺติ เต. ངན་འགྲོར་སྐྱེ་བར་གྱུར་ན་ཡང་།། སྲོག་ཆགས་ཆུང་ངུར་མི་འགྱུར་ལ།། མི་ཡི་ནང་དུ་སྐྱེ་བ་ན།། དམུས་ལོང་དག་ཏུ་མི་འགྱུར་རོ།། ‘‘โสตเวกลฺลตา นตฺถิ, น ภวนฺติ มูคปกฺขิกา; อิตฺถิภาวํ น คจฺฉนฺติ, อุภโตพฺยญฺชนปณฺฑกา. རྣ་བ་མ་ཚང་བ་མེད་ཅིང་།། ལྐུགས་པ་དང་ནི་ཞ་བོར་མིན།། བུད་མེད་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་ལ།། མཚན་གཉིས་པ་དང་མ་ནིང་མིན།། ‘‘น ภวนฺติ ปริยาปนฺนา, โพธิยา นิยตา นรา; มุตฺตา อานนฺตริเกหิ, สพฺพตฺถ สุทฺธโคจรา. བྱང་ཆུབ་ངེས་པའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས།། མཚམས་མེད་ལྔ་ལས་ཐར་པ་སཏེ།། གནས་ངན་ལྟུང་བར་མི་འགྱུར་ཞིང་།། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་རྣམ་པར་དག། ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐึ น เสวนฺติ, กมฺมกิริยทสฺสนา; วสมานาปิ สคฺเคสุ, อสญฺญํ นูปปชฺชเร. ལས་དང་བྱེད་པ་ལྟ་བ་ཅན།། ལོག་པར་ལྟ་བ་མི་བསྟེན་ཞིང་།། མཐོ་རིས་གནས་སུ་གནས་ན་ཡང་།། འདུ་ཤེས་མེད་པར་མི་སྐྱེའོ།། ‘‘สุทฺธาวาเสสุ เทเวสุ, เหตุ นาม น วิชฺชติ; เนกฺขมฺมนินฺนา สปฺปุริสา, วิสํยุตฺตา ภวาภเว; จรนฺติ โลกตฺถจริยาโย, ปูเรนฺติ สพฺพปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา; อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) – གནས་གཙང་ལྷ་ཡི་གནས་དག་ཏུ།། སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ཡོད་མ་ཡིན།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ངེས་འབྱུང་གཞོལ།། སྲིད་པ་ཀུན་ལས་རྣམ་གྲོལ་ཞིང་།། འཇིག་རྟེན་དོན་སྤྱོད་མཛད་པ་སཏེ།། ཕ་རོལ་ཕྱིན་པ་ཀུན་རྫོགས་བྱེད།། ཅེས་སོ།། เอวํ สํวณฺณิตา อานิสํสา. เย จ ‘‘สโต สมฺปชาโน, อานนฺท, โพธิสตฺโต ตุสิตา กายา จวิตฺวา มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๐๐; ที. นิ. ๒.๑๗) โสฬส อจฺฉริยพฺภุตธมฺมปฺปการา, เย จ ‘‘สีตํ พฺยปคตํ โหติ, อุณฺหญฺจ อุปสมฺมตี’’ติอาทินา (พุ. วํ. ๒.๘๓) ‘‘ชายมาเน โข, สาริปุตฺต, โพธิสตฺเต อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สงฺกมฺปติ สมฺปกมฺปติ สมฺปเวธตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๐๑; ที. นิ. ๒.๓๒) จ ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตปฺปการา, เย วา ปนญฺเญปิ โพธิสตฺตานํ อธิปฺปายสมิชฺฌนํ กมฺมาทีสุ วสีภาโวติ เอวมาทโย ตตฺถ ตตฺถ ชาตกพุทฺธวํสาทีสุ ทสฺสิตาการา อานิสํสา, เต สพฺเพปิ เอตาสํ อานิสํสา. ตถา ยถานิทสฺสิตเภทา อโลภาโทสาทิคุณยุคลาทโย จาติ เวทิตพฺพา. དེ་ལྟར་ཕན་ཡོན་རྣམས་བསྔགས་སོ།། གང་ཡང་ "ཀུན་དགའ་བོ་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་བཞིན་དུ་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་མངལ་དུ་འཇུག་གོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ངོ་མཚར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་དང་། "གྲང་བ་མེད་པར་འགྱུར་ཞིང་ཚ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། "ཤཱ་རིའི་བུ་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བཙས་པ་ན། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་གཡོ་ཞིང་རབ་ཏུ་གཡོ་ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་གཡོའོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྔ་ལྟས་ཀྱི་རྣམ་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། གཞན་ཡང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་འགྲུབ་པ་དང་ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་དབང་འབྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་རབས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདུང་རབས་ལ་སོགས་པ་ལས་བསྟན་པའི་ཕན་ཡོན་གྱི་རྣམ་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་འདི་དག་གི་ཕན་ཡོན་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་དབྱེ་བས་ཆགས་པ་མེད་པ་དང་ཞེ་སྡང་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཟུང་ལ་སོགས་པ་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། อปิ จ ยสฺมา โพธิสตฺโต อภินีหารโต ปฏฺฐาย สพฺพสตฺตานํ ปิตุสโม โหติ หิเตสิตาย, ทกฺขิเณยฺยโก ครุ ภาวนีโย ปรมญฺจ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โหติ คุณวิเสสโยเคน. เยภุยฺเยน จ มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, เทวตาหิ อนุปาลียติ, เมตฺตากรุณาปริภาวิตสนฺตานตาย วาฬมิคาทีหิ จ อนภิภวนีโย โหติ, ยสฺมึ ยสฺมิญฺจ สตฺตนิกาเย ปจฺจาชายติ, ตสฺมึ ตสฺมึ อุฬาเรน วณฺเณน อุฬาเรน ยเสน อุฬาเรน สุเขน อุฬาเรน พเลน อุฬาเรน [Pg.323] อาธิปเตยฺเยน อญฺเญ สตฺเต อภิภวติ ปุญฺญวิเสสโยคโต. གཞན་ཡང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཕན་པར་བཞེད་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕ་དང་འདྲ་བར་འགྱུར་ལ། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་སྦྱིན་གནས་དང་། བཀུར་བར་འོས་པ་དང་། བསྔགས་པར་འོས་པ་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་མཆོག་ཏུ་འགྱུར་རོ།། ཕལ་ཆེར་མི་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། མི་མ་ཡིན་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དུ་འོང་བར་འགྱུར་ཞིང་། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་སྲུང་བར་བྱེད་ལ། བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེས་ཡོངས་སུ་བསྒོམས་པའི་རྒྱུད་དང་ལྡན་པས་གཅན་གཟན་གདུག་པ་ཅན་ལ་སོགས་པས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པར་འགྱུར་རོ།། སེམས་ཅན་གྱི་སྐྱེ་གནས་གང་དང་གང་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་། གྲགས་པ་ཆེན་པོ་དང་། བདེ་བ་ཆེན་པོ་དང་། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་། དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོས་སེམས་ཅན་གཞན་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་འགྱུར་རོ།། อปฺปาพาโธ โหติ อปฺปาตงฺโก, สุวิสุทฺธา จสฺส สทฺธา โหติ สุวิสทา, สุวิสุทฺธํ วีริยํ, สติสมาธิปญฺญา สุวิสทา, มนฺทกิเลโส โหติ มนฺททรโถ มนฺทปริฬาโห, กิเลสานํ มนฺทภาเวเนว สุวโจ โหติ ปทกฺขิณคฺคาหี, ขโม โหติ โสรโต, สขิโล โหติ ปฏิสนฺถารกุสโล, อกฺโกธโน โหติ อนุปนาหี, อมกฺขี โหติ อปฬาสี, อนิสฺสุกี โหติ อมจฺฉรี, อสโฐ โหติ อมายาวี, อถทฺโธ โหติ อนติมานี, อสารทฺโธ โหติ อปฺปมตฺโต, ปรโต อุปตาปสโห โหติ ปเรสํ อนุปตาปี, ยสฺมิญฺจ คามเขตฺเต ปฏิวสติ, ตตฺถ สตฺตานํ ภยาทโย อุปทฺทวา เยภุยฺเยน อนุปฺปนฺนา นุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ วูปสมฺมนฺติ, เยสุ จ อปาเยสุ อุปฺปชฺชติ, น ตตฺถ ปจุรชโน วิย ทุกฺเขน อธิมตฺตํ ปีฬียติ, ภิยฺโยโสมตฺตาย สํเวคมาปชฺชติ. ตสฺมา มหาปุริสสฺส ยถารหํ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว ลพฺภมานา เอเต สตฺตานํ ปิตุสมตาทกฺขิเณยฺยตาทโย คุณวิเสสา อานิสํสาติ เวทิตพฺพา. ནད་ཉུང་ཞིང་གདུང་བ་མེད་པར་འགྱུར་ལ། དད་པ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་ཅིང་གསལ་བར་འགྱུར་ཞིང་། བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། དྲན་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། ཉོན་མོངས་པ་ཆུང་ཞིང་། ཡིད་གདུང་བ་ཆུང་ལ། ཡིད་ཚ་བ་ཆུང་བར་འགྱུར་རོ།། ཉོན་མོངས་པ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་བཀའ་ཉན་པ་དང་། ལེགས་པར་འཛིན་པ་དང་། བཟོད་པ་དང་། དེས་པ་དང་། མཐུན་པར་སྨྲ་བ་དང་། བསུ་བ་ལ་མཁས་པ་དང་། ཁྲོ་བ་མེད་པ་དང་། ཁོན་དུ་འཛིན་པ་མེད་པ་དང་། འཆབ་པ་མེད་པ་དང་། འཚིག་པ་མེད་པ་དང་། ཕྲག་དོག་མེད་པ་དང་། སེར་སྣ་མེད་པ་དང་། གཡོ་མེད་པ་དང་། སྒྱུ་མེད་པ་དང་། གྱོང་པོ་མེད་པ་དང་། ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་མེད་པ་དང་། རྩོད་པ་མེད་པ་དང་། བག་ཡོད་པ་དང་། གཞན་གྱི་གནོད་པ་བཟོད་པ་དང་། གཞན་ལ་གནོད་པ་མི་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ།། གྲོང་དང་གནས་གང་དུ་གནས་པར་བྱེད་པ་དེར། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་ཕལ་ཆེར་མི་འབྱུང་ཞིང་། བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱང་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ།། ངན་འགྲོ་གང་དག་ཏུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེར། སྐྱེ་བོ་ཕལ་པ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ཤིན་ཏུ་གཟིར་བར་མི་འགྱུར་ལ། ལྷག་པར་སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་བས་ན་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེའི་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཐོབ་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཕ་དང་འདྲ་བ་དང་སྦྱིན་གནས་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་འདི་དག་ནི་ཕན་ཡོན་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ตถา อายุสมฺปทา รูปสมฺปทา กุลสมฺปทา อิสฺสริยสมฺปทา อาเทยฺยวจนตา มหานุภาวตาติ เอเตปิ มหาปุริสสฺส ปารมีนํ อานิสํสาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ อายุสมฺปทา นาม ตสฺสํ ตสฺสํ อุปปตฺติยํ ทีฆายุกตา จิรฏฺฐิติกตา, ตาย ยถารทฺธานิ กุสลสมาทานานิ ปริโยสาเปติ, พหุญฺจ กุสลํ อุปจิโนติ. รูปสมฺปทา นาม อภิรูปตา ทสฺสนียตา ปาสาทิกตา, ตาย รูปปฺปมาณานํ สตฺตานํ ปสาทาวโห โหติ สมฺภาวนีโย. กุลสมฺปทา นาม อุฬาเรสุ กุเลสุ อภินิพฺพตฺติ, ตาย ชาติมทาทิมทมตฺตานมฺปิ อุปสงฺกมนีโย โหติ ปยิรุปาสนีโย, เตน เต นิพฺพิเสวเน กโรติ. อิสฺสริยสมฺปทา นาม มหาวิภวตา มเหสกฺขตา มหาปริวารตา จ, ตาหิ สงฺคณฺหิตพฺเพ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคณฺหิตุํ, นิคฺคเหตพฺเพ ธมฺเมน นิคฺคเหตุญฺจ สมตฺโถ โหติ. དེ་བཞིན་དུ་ཚེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། དབང་ཕྱུག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཚིག་བཙན་པ་ཉིད་དང་། མཐུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དེ་དག་ཀྱང་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཕན་ཡོན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ཚེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་ཚེ་རིང་བ་དང་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པ་ཉིད་དེ། དེས་བརྩམས་པ་བཞིན་དུ་དགེ་བའི་སྡོམ་པ་རྣམས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་ཅིང་དགེ་བ་མང་པོ་གསོག་པར་བྱེད་དོ།། གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་བཟང་བ་དང་། བལྟ་ན་སྡུག་པ་དང་། མཛེས་པ་ཉིད་དེ། དེས་གཟུགས་ལ་ཚད་མར་འཛིན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དད་པ་སྐྱེད་ཅིང་བཀུར་བར་འོས་པར་འགྱུར་རོ།། རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིགས་མཐོ་བར་སྐྱེ་བ་སྟེ། དེས་རིགས་ཀྱི་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱགས་པས་མྱོས་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྟེན་ཅིང་བསྙེན་བཀུར་བྱ་བར་འོས་པར་འགྱུར་ལ། དེས་དེ་དག་ང་རྒྱལ་མེད་པར་བྱེད་དོ།། དབང་ཕྱུག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་ཆེ་བ་དང་། དབང་ཆེ་བ་དང་། འཁོར་མང་བ་ཉིད་དེ། དེ་དག་གིས་བསྡུ་བར་བྱ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་བསྡུ་བ་དང་། ཚར་གཅོད་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཆོས་ཀྱིས་ཚར་གཅོད་པར་ནུས་པ་ཡིན་ནོ།། อาเทยฺยวจนตา นาม สทฺเธยฺยตา ปจฺจยิกตา, ตาย สตฺตานํ ปมาณภูโต โหติ, อลงฺฆนียา จสฺส อาณา โหติ. มหานุภาวตา นาม อานุภาวมหนฺตตา, ตาย ปเรหิ น อภิภูยติ, สยเมว [Pg.324] ปน ปเร อญฺญทตฺถุ อภิภวติ ธมฺเมน สเมน ยถาภูตคุเณหิ จ, เอวเมเต อายุสมฺปทาทโย มหาปุริสสฺส ปารมีนํ อานิสํสา, สยญฺจ อปริมาณสฺส ปุญฺญสมฺภารสฺส ปริวุฑฺฒิเหตุภูตา ยานตฺตเย สตฺตานํ อวตารณสฺส ปริปาจนสฺส จ การณภูตาติ เวทิตพฺพา. ཚིག་བཙན་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་ཆེས་པར་འོས་པ་དང་བློ་གཏད་རུང་བ་ཉིད་དེ། དེས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཚད་མར་འགྱུར་ཞིང་། ཁོང་གི་བཀའ་ལུང་བཟློག་ཏུ་མེད་པར་འགྱུར་རོ།། མཐུ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་ཉིད་དེ། དེས་གཞན་གྱིས་མི་ཟིལ་གྱིས་མི་གནོན་ལ། རང་ཉིད་ཀྱིས་ནི་གཞན་དག་ཆོས་དང་། མཉམ་པ་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་དོ།། དེ་ལྟར་ཚེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཕན་ཡོན་ཡིན་ལ། རང་ཉིད་ཀྱང་ཚད་མེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་འཕེལ་བའི་རྒྱུ་དང་། ཐེག་པ་གསུམ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་འཇུག་པ་དང་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ།། กึ ผลนฺติ? สมาสโต ตาว สมฺมาสมฺพุทฺธภาโว เอตาสํ ผลํ, วิตฺถารโต ปน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทิอเนกคุณคณสมุชฺชลรูปกายสมฺปตฺติ- อธิฏฺฐานสพลจตุเวสารชฺชฉอสาธารณญาณอฏฺฐารสาเวณิก- พุทฺธธมฺมปฺปภุติอนนฺตาปริมาณ คุณสมุทโยปโสภินี ธมฺมกายสิรี. ยาวตา ปน พุทฺธคุณา เย อเนเกหิปิ กปฺเปหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธนาปิ วาจาย ปริโยสาเปตุํ น สกฺกา, อิทเมตาสํ ผลํ. วุตฺตญฺเจตํ – འབྲས་བུ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། མདོར་བསྡུས་ན་རེ་ཞིག་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ནི་འདི་དག་གི་འབྲས་བུ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ན་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུ་དང་། འདོམ་གང་གི་འོད་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་དུ་མས་རབ་ཏུ་འབར་བའི་གཟུགས་སྐུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། སྨོན་ལམ་གྱི་མཐུ་དང་། མི་འཇིགས་པ་བཞི་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་དང་། མ་འདྲེས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བཅོ་བརྒྱད་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ཡས་མུ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་མཛེས་པར་བརྒྱན་པའི་ཆོས་སྐུའི་དཔལ་ཉིད་དོ།། གང་ཞིག་བསྐལ་པ་དུ་མར་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་ངག་གིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བརྗོད་མི་ནུས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཇི་སྙེད་པ་འདི་ནི་འདི་དག་གི་འབྲས་བུ་ཡིན་ནོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ, กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน; ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๔; ๓.๑๔๑; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๒๕; อุทา. อฏฺฐ. ๕๓; จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา); “སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པར་མཛད་ན། བསྐལ་པར་གཞན་གང་ཡང་མི་གསུང་བར་བཞུགས་ཀྱང་། བསྐལ་པ་ཤིན་ཏུ་རིང་པོ་དེ་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་ཟད་པར་མི་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་སོ།། เอวเมตฺถ ปารมีสุ ปกิณฺณกกถา เวทิตพฺพา. དེ་ལྟར་འདིར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐབས་སུ་སྤྲོས་པའི་གཏམ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ยํ ปน ปาฬิยํ ‘‘ทตฺวา ทาตพฺพกํ ทาน’’นฺติอาทินา สพฺพาปิ ปารมี เอกชฺฌํ ทสฺเสตฺวา ปรโต ‘‘โกสชฺชํ ภยโต ทิสฺวา’’ติอาทินา ปริโยสานคาถาทฺวยํ วุตฺตํ, ตํ เยหิ วีริยารมฺภเมตฺตาภาวนา อปฺปมาทวิหาเรหิ ยถาวุตฺตา พุทฺธการกธมฺมา วิสทภาวํ คตา สมฺมาสมฺโพธิสงฺขาตา จ อตฺตโน วิมุตฺติ ปริปาจิตา, เตหิ เวเนยฺยานมฺปิ วิมุตฺติปริปาจนาย โอวาททานตฺถํ วุตฺถํ. གང་ཡང་ལུང་ལས། “སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་སྦྱིན་པ་བྱིན་ནས།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་བསྟན་ནས། ཕྱིས་སུ། “ལེ་ལོ་འཇིགས་པར་མཐོང་ནས།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས་པ་དེ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་དང་། བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་དང་། བག་ཡོད་པར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གོང་དུ་བཤད་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་གསལ་བར་གྱུར་ཅིང་། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་བགྲང་བའི་རང་གི་ཐར་པ་སྨིན་པར་བྱས་པ་དེ་དག་གིས། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཐར་པ་སྨིན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གདམས་ངག་སྦྱིན་པའི་ཆེད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། ตตฺถ โกสชฺชํ ภยโต ทิสฺวา, วีริยารมฺภญฺจ เขมโตติ อิมินา ปฏิปกฺเข อาทีนวทสฺสนมุเขน วีริยารมฺเภ อานิสํสํ ทสฺเสติ. อารทฺธวีริยา โหถาติ อิมินา วีริยารมฺเภ นิโยเชติ. ยสฺมา จ – དེ་ལ་ “ལེ་ལོ་འཇིགས་པར་མཐོང་ནས། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་བདེ་འབྲས་སུ།” ཞེས་བྱ་བ་འདིས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་ཕན་ཡོན་སྟོན་ཏོ།། “བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་བྱ་བ་འདིས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལ་བསྐུལ་ལོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา; สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๘๓; ที. นิ. ๒.๙๐; เนตฺติ. ๓๐, ๕๐) – “སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་མི་བྱ་ཞིང་།། དགེ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱ།། རང་གི་སེམས་ནི་ཡོངས་སུ་གདུལ།། འདི་ནི་སངས་རྒྱས་བསྟན་པ་ཡིན།།” ཞེས་སོ།། สงฺเขปโต[Pg.325]. วิตฺถารโต ปน สกเลน พุทฺธวจเนน ปกาสิตา สพฺพาปิ สมฺปตฺติโย เอกนฺเตเนว สมฺมปฺปธานาธีนา, ตสฺมา ภควา วีริยารมฺเภ นิโยเชตฺวา ‘‘เอสา พุทฺธานุสาสนี’’ติ อาห. འདི་ནི་མདོར་བསྡུས་པའོ།། རྒྱས་པར་ན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་མཐའ་དག་གིས་བསྟན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་གཅིག་ཏུ་ཡང་དག་པའི་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་རག་ལས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལ་བསྐུལ་ནས། “འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བསྟན་པའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ยฺวายํ สพฺพสํกิเลสมูลภาวโต สพฺพานตฺถวิธายกนฺติ โกสชฺชํ ภยโต ตปฺปฏิปกฺขโต จตูหิ โยเคหิ อนุปทฺทวภาวสาธนโต วีริยารมฺภญฺจ เขมโต ทิสฺวา อธิสีลสิกฺขาทิสมฺปาทนวเสน วีริยสฺส อารมฺโภ สมฺมปฺปธานานุโยโค, ตตฺถ ยํ สมฺมเทว นิโยชน, ‘‘อารทฺธวีริยา โหถา’’ติ, เอสา พุทฺธานํ ภควนฺตานํ อนุสาสนี อนุสิฏฺฐิ โอวาโทติ. เสสคาถาสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. དེ་ལ་མདོར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གང་ལེ་ལོ་འདི་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གནོད་པ་ཐམས་ཅད་བྱེད་པ་པོ་ཡིན་པས་འཇིགས་པར་མཐོང་བ་དང་། དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སྦྱོར་བ་བཞིས་གནོད་པ་མེད་པའི་གོ་འཕང་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ནི་བདེ་འབྲས་སུ་མཐོང་ནས། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་ལ་སོགས་པ་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་སྟེ་ཡང་དག་པའི་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་པ་ལ། དེ་ལ་ཡང་དག་པར་བསྐུལ་བ་ “བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་དང་། རྗེས་སུ་བཤད་པ་དང་། གདམས་ངག་ཡིན་ནོ།། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། อยํ ปน วิเสโส – วิวาทนฺติ วิรุทฺธวาทํ, ฉวิวาทวตฺถุวเสน วิวทนนฺติ อตฺโถ. อวิวาทนฺติ วิวาทปฏิปกฺขํ เมตฺตาวจีกมฺมํ, เมตฺตาภาวนํ วา. อถ วา อวิวาทนฺติ อวิวาทเหตุภูตํ ฉพฺพิธํ สารณียธมฺมํ. สมคฺคาติ อวคฺคา, กาเยน เจว จิตฺเตน จ สหิตา อวิรมิตา อวิยุตฺตาติ อตฺโถ. สขิลาติ สกฺกีลา มุทุสีลา, อญฺญมญฺญมฺหิ มุทุหทยาติ อตฺโถ. เอสา พุทฺธานุสาสนีติ เอตฺถ สพฺเพน สพฺพํ วิวาทมนุปคมฺม ยทิทํ ฉสารณียธมฺมปริปูรณวเสน สมคฺควาเส นิโยชนํ, เอสา พุทฺธานํ อนุสิฏฺฐีติ โยเชตพฺพํ. สมคฺควาสญฺหิ วสมานา สีลทิฏฺฐิสามญฺญคตา อวิวทมานา สุเขเนว ติสฺโส สิกฺขา ปริปูเรสฺสนฺตีติ สตฺถา สมคฺควาเส นิโยชนํ อตฺตโน สาสนนฺติ ทสฺเสสิ. འདི་ལ་བྱེ་བྲག་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “རྩོད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འགལ་བར་སྨྲ་བ་སྟེ། རྩོད་པའི་གཞི་དྲུག་གི་སྒོ་ནས་རྩོད་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “མི་རྩོད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྩོད་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་བྱམས་པའི་ངག་གི་ལས་སམ། བྱམས་པ་བསྒོམ་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན། “མི་རྩོད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྩོད་པ་མེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དྲུག་པོ་ཡིན་ནོ།། “མཐུན་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་ཕྱེ་བ་སྟེ། ལུས་དང་སེམས་གཉིས་ཀ་མཉམ་དུ་གནས་ཤིང་མི་འབྲལ་བ་དང་མ་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “འཇམ་པོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཤིས་འཇམ་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་འཇམ་པ་སྟེ། ཕན་ཚུན་ལ་སེམས་འཇམ་པོ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བསྟན་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་རྩོད་པ་ལ་མ་ཞུགས་པར། རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དྲུག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་མཐུན་པར་གནས་པ་ལ་བསྐུལ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བསྟན་པའོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། མཐུན་པར་གནས་ཤིང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྟ་བ་མཐུན་པར་གྱུར་ཏེ་མི་རྩོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་བདེ་བླག་ཏུ་བསླབ་པ་གསུམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པར་འགྱུར་བས། སྟོན་པས་མཐུན་པར་གནས་པ་ལ་བསྐུལ་བ་ནི་རང་གི་བསྟན་པ་ཡིན་པར་བསྟན་ཏོ།། ปมาทนฺติ ปมชฺชนํ, กุสลานํ ธมฺมานํ ปมุสฺสนํ อกุสเลสุ จ ธมฺเมสุ จิตฺตโวสฺสคฺคํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตตฺถ กตโม ปมาโท, กายทุจฺจริเต วา วจีทุจฺจริเต วา มโนทุจฺจริเต วา ปญฺจสุ วา กามคุเณสุ จิตฺตสฺส โวสคฺโค โวสคฺคานุปฺปทานํ กุสลานํ วา ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา, อสาตจฺจกิริยตา, อนฏฺฐิตกิริยตา, โอลีนวุตฺติตา, นิกฺขิตฺตฉนฺทตา, นิกฺขิตฺตธุรตา อนาเสวนา อภาวนา อพหุลีกมฺมํ…เป… โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ ปมาโท’’ติ (วิภ. ๘๔๖). “བག་མེད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བག་མེད་པར་སྤྱོད་པ་སྟེ། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བརྗེད་པ་དང་། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སེམས་གཏོང་བའོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “དེ་ལ་བག་མེད་པ་གང་ཞེ་ན། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དམ། ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་དམ། ཡིད་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དམ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་སེམས་གཏོང་བ་དང་། ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམ་པ་ལ་གུས་པར་མི་བྱེད་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་མི་བྱེད་པ་དང་། བརྟན་པོར་མི་བྱེད་པ་དང་། ཞུམ་པར་གནས་པ་དང་། འདུན་པ་བཏང་བ་དང་། ཁུར་བོར་བ་དང་། མི་བསྟེན་པ་དང་། མི་བསྒོམ་པ་དང་། མང་དུ་མི་བྱེད་པ་... བྱེ་བྲག་གི་བར་དུའོ།། གང་འདི་ལྟ་བུའི་བག་མེད་པ་དང་། བག་མེད་པར་བྱེད་པ་དང་། བག་མེད་པའི་ཉིད་དེ། འདི་ནི་བག་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་སོ།། อปฺปมาทนฺติ อปฺปมชฺชนํ. ตํ ปมาทสฺส ปฏิปกฺขโต เวทิตพฺพํ. อตฺถโต หิ อปฺปมาโท นาม สติยา อวิปฺปวาโส, ‘‘สติยา อวิปฺปวาโส’’ติ จ [Pg.326] นิจฺจํ อุปฏฺฐิตาย สติยา เอเวตํ นามํ. อปเร ปน ‘‘สติสมฺปชญฺญปฺปธานา ตถา ปวตฺตา จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา อปฺปมาโท’’ติ วทนฺติ. ยสฺมา ปน อปฺปมาทภาวนา นาม วิสุํ เอกา ภาวนา นตฺถิ. ยา หิ กาจิ ปุญฺญกิริยา กุสลกิริยา, สพฺพา สา อปฺปมาทภาวนาตฺเวว เวทิตพฺพา. “བག་ཡོད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བག་ཡོད་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་བག་མེད་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། དོན་དམ་པར་ན་བག་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དྲན་པ་དང་མ་བྲལ་བ་སྟེ། “དྲན་པ་དང་མ་བྲལ་བ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་པའི་དྲན་པ་ཉིད་ཀྱི་མིང་ཡིན་ནོ།། གཞན་དག་ནི་ “དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གཙོ་བོར་གྱུར་ཅིང་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་ནི་བག་ཡོད་པའོ།།” ཞེས་སྨྲའོ།། གང་གི་ཕྱིར་བག་ཡོད་པ་བསྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལོགས་སུ་བསྒོམ་པ་གཅིག་པུ་མེད་དེ། བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་དགེ་བ་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་ཐམས་ཅད་ནི་བག་ཡོད་པ་བསྒོམ་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། วิเสสโต ปน วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ สรณคมนํ กายิกวาจสิกสํวรญฺจ อุปาทาย สพฺพา สีลภาวนา, สพฺพา สมาธิภาวนา, สพฺพา ปญฺญาภาวนา, สพฺพา กุสลภาวนา, อนวชฺชภาวนา, อปฺปมาทภาวนา. ‘‘อปฺปมาโท’’ติ หิ อิทํ ปทํ มหนฺตํ อตฺถํ ทีเปติ, มหนฺตํ อตฺถํ ปริคฺคเหตฺวา ติฏฺฐติ, สกลมฺปิ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาหริตฺวา อปฺปมาทปทสฺส อตฺถํ กตฺวา กเถนฺโต ธมฺมกถิโก ‘‘อติตฺเถน ปกฺขนฺโท’’ติ น วตฺตพฺโพ. กสฺมา? อปฺปมาทปทสฺส มหนฺตภาวโต. ตถา หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ กุสินารายํ ยมกสาลานมนฺตเร ปรินิพฺพานสมเย นิปนฺโน อภิสมฺโพธิโต ปฏฺฐาย ปญฺจจตฺตาลีสาย วสฺเสสุ อตฺตนา ภาสิตํ ธมฺมํ เอเกเนว ปเทน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปมาเทน สมฺปาเทถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๘) ภิกฺขูนํ โอวาทมทาสิ. ตถา จาห – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ชงฺคมานํ ปาณานํ ปทชาตานิ, สพฺพานิ ตานิ หตฺถิปเท สโมธานํ คจฺฉนฺติ, หตฺถิปทํ เตสํ อคฺคมกฺขายติ ยทิทํ มหนฺตตฺเตน, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา, อปฺปมาโท เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๐ โถกํ วิสทิสํ). ตตฺถ อปฺปมาทภาวนํ สิขาปฺปตฺตํ ทสฺเสนฺโต สตฺถา ‘‘ภาเวถฏฺฐงฺคิกํ มคฺค’’นฺติ อาห. བྱེ་བྲག་ཏུ་ན་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་དང་། ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་། དགེ་བའི་སྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་སྒོམ་པ་ཐམས་ཅད་ནི་བག་ཡོད་པ་བསྒོམ་པ་ཡིན་ནོ།། “བག་ཡོད་པ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདིས་ནི་དོན་ཆེན་པོ་སྟོན་ཏོ།། དོན་ཆེན་པོ་བསྡུས་ནས་གནས་སོ།། སྡེ་སྣོད་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལུང་དྲངས་ནས་བག་ཡོད་པའི་ཚིག་གི་དོན་བཤད་དེ་སྨྲ་བའི་ཆོས་སྨྲ་བ་ནི་ “འཇུག་ངོགས་མ་ཡིན་པ་ལས་མཆོངས་པའོ།།” ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བག་ཡོད་པའི་ཚིག་གི་ཆེ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་རྩྭ་མཆོག་གྲོང་གི་ཤིང་སཱ་ལ་ཟུང་གི་ཚལ་དུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བའི་དུས་སུ་གཟིམས་ཏེ། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ནས་བཟུང་ལོ་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔའི་བར་དུ་རང་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཚིག་གཅིག་གིས་བསྡུས་ཏེ་སྟོན་པར་མཛད་བཞིན། “བག་ཡོད་པས་སྒྲུབས་ཤིག” ཅེས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་གདམས་ངག་གནང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུའང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག དཔེར་ན་འགྲོ་བའི་སེམས་ཅན་གང་དག་གི་རྐང་རྗེས་ཇི་སྙེད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་གླང་པོ་ཆེའི་རྐང་རྗེས་སུ་འདུ་ཞིང་། གླང་པོ་ཆེའི་རྐང་རྗེས་ནི་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། དགེ་སློང་དག དགེ་བའི་ཆོས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་བག་ཡོད་པ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་དང་། བག་ཡོད་པ་ལ་འདུ་བ་ཡིན་ཏེ། བག་ཡོད་པ་ནི་དེ་དག་གི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་བརྗོད་ོ།།” ཞེས་སོ།། དེ་ལ་བག་ཡོད་པ་བསྒོམ་པ་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པ་སྟོན་པར་མཛད་བཞིན་དུ་སྟོན་པས་ “འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་སྒོམས་ཤིག” ཅེས་གསུངས་སོ།། ตสฺสตฺโถ – โย เอส สีลาทิขนฺธตฺตยสงฺคโห สมฺมาทิฏฺฐิปุพฺพงฺคโม สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํเยว อฏฺฐนฺนํ องฺคานํ วเสน อฏฺฐงฺคิโก อริยมคฺโค, ตํ ภาเวถ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาเทถ. ทสฺสนมคฺคมตฺเต อฐตฺวา อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ อุปฺปาทนวเสน วฑฺเฒถ, เอวํ โว อปฺปมาทภาวนา สิขาปฺปตฺตา ภวิสฺสตีติ. เอสา พุทฺธานุสาสนีติ ยทิทํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อปฺปมชฺชนํ, ตญฺจ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อริยมคฺคสฺส ภาวนา เอสา พุทฺธานํ ภควนฺตานํ อนุสิฏฺฐิ โอวาโทติ. དེའི་དོན་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་གྱི་བསྡུས་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་དབང་གིས་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་སྒོམས་ཤིག་སཏེ། རང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེད་ཅིག མཐོང་བའི་ལམ་ཙམ་ལ་མི་གནས་པར་གོང་མའི་ལམ་གསུམ་སྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྤེལ་ཅིག དེ་ལྟར་ན་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་བག་ཡོད་པ་བསྒོམ་པ་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱའོ།། “འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བསྟན་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བག་ཡོད་པར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། དེ་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ནས་འཕགས་པའི་ལམ་བསྒོམ་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་དང་གདམས་ངག་ཡིན་ནོ།། อิติ [Pg.327] ภควา อรหตฺตนิกูเฏเนว จริยาปิฏกเทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. อิตฺถํ สุทนฺติอาทีสุ อิตฺถนฺติ กปฺเป จ สตสหสฺเสติอาทินา (จริยา. ๑.๑) ปกาเรน. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. ภควาติ ภาคฺยวนฺตตาทีหิ การเณหิ ภควา. อตฺตโน ปุพฺพจริยนฺติ ปุริมาสุ อกิตฺติปณฺฑิตาทิชาตีสุ อตฺตโน ปฏิปตฺติทุกฺกรกิริยํ. สมฺภาวยมาโนติ หตฺถตเล อามลกํ วิย สมฺมเทว ปกาเสนฺโต. พุทฺธาปทานิยํ นามาติ พุทฺธานํ ปุราตนกมฺมํ โปราณํ ทุกฺกรกิริยํ อธิกิจฺจ ปวตฺตตฺตา เทสิตตฺตา พุทฺธาปทานิยนฺติ เอวํนามกํ. ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมเทสนํ ธมฺมภูตํ วา การณํ. อภาสิตฺถาติ อโวจ. ยํ ปเนตฺถ น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถตฺตา จ น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་གི་རྩེ་མོ་ཉིད་ཀྱིས་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དོ།། “འདི་ལྟར་གྲགས་སོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས། “འདི་ལྟར་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྐལ་པ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། “གྲགས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ།། “བཅོམ་ལྡན་འདས་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ།། “རང་གི་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྔོན་གྱི་ཨ་ཀིཏྟི་མཁས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་རང་གི་སྒྲུབ་པ་དང་དཀའ་བ་སྤྱད་པའོ།། “ཡང་དག་པར་སྟོན་བཞིན་དུ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལག་མཐིལ་གྱི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པར་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུའོ།། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་ཞེས་བྱ་བ་” ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་ལས་དང་སྔོན་གྱི་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་ཅིང་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ “སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་” ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ནོ།། “ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པའམ་ཆོས་སུ་གྱུར་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ།། “གསུངས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཀའ་སྩལ་ཏོ།། འདིར་གང་ཞིག་མ་བཤད་པ་དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དང་དོན་གསལ་བའི་ཕྱིར་མ་བཤད་པར་རིག་པར་བྱའོ།། นิคมนกถา མཇུག་བསྡུའི་གཏམ། เอตฺตาวตา จ – འདི་ཙམ་གྱིས་ནི། วิสุทฺธจริโต สตฺถา, พุทฺธิจริยาย ปารคู; สพฺพจริยาสุ กุสโล, โลกาจริโย อนุตฺตโร. རྣམ་དག་སྤྱོད་པའི་སྟོན་པ་ཉིད། །བློ་གྲོས་སྤྱོད་པའི་ཕ་རོལ་ཕྱིན། །སྤྱོད་པ་ཀུན་ལ་མཁས་པ་སྟེ། །འཇིག་རྟེན་བླ་མ་བླ་མེད་ལགས། ། ยํ อจฺฉริยธมฺมานํ, สพฺพมจฺฉริยาติโค; อตฺตโน ปุพฺพจริยานํ, อานุภาววิภาวนํ. ངོ་མཚར་ཀུན་ལས་འདས་པ་ཉིད། །རྨད་བྱུང་ཆོས་རྣམས་གང་ཡིན་པ། །རང་གི་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་ཡི། །མཐུ་སྟོབས་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང། ། เทเสสิ นาโถ จริยา-ปิฏกํ ยญฺจ ตาทิโน; ธมฺมสงฺคาหกา เถรา, สงฺคายึสุ ตเถว จ. དེ་ལྟ་བུ་ཡི་སྐྱོབ་པ་དེས། །སྤྱོད་པའི་སྡེ་སྣོད་གང་བསྟན་པ། །ཆོས་སྡུད་བྱེད་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས། །དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་བསྡུས་པའང་ལགས། ། ตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ, โปราณฏฺฐกถานยํ; นิสฺสาย ยา สมารทฺธา, อตฺถสํวณฺณนา มยา. དེ་ཡི་དོན་ནི་གསལ་བྱའི་ཕྱིར། །གནའ་བོའི་འགྲེལ་བཤད་ཚུལ་བརྟེན་ནས། །བདག་གིས་གང་ཞིག་བརྩམས་པ་ཡི། །དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་འདི། ། ยา ตตฺถ ปรมตฺถานํ, นิทฺธาเรตฺวา ยถารหํ; ปกาสนา ปรมตฺถ-ทีปนี นาม นามโต. དེ་ལ་དོན་དམ་དོན་རྣམས་ནི། །ཇི་བཞིན་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་སུ། །མཚན་དུ་དོན་དམ་གསལ་བྱེད་ཅེས། །གསལ་བར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་འདི། ། สมฺปตฺตา ปรินิฏฺฐานํ, อนากุลวินิจฺฉยา; สาธิกายฏฺฐวีสาย, ปาฬิยา ภาณวารโต. མ་འཁྲུགས་རྣམ་པར་ངེས་པ་དང། །གཞུང་གི་ཆོས་ཐེངས་ཉེར་བརྒྱད་ལྷག །ལྡན་པ་འདི་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས། །མཐར་ཕྱིན་པར་ནི་གྱུར་པ་ལགས། ། อิติ ตํ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ตํ อธิคตํ มยา; ปุญฺญํ ตสฺสานุภาเวน, โลกนาถสฺส สาสนํ. འདི་ལྟར་འདི་ཉིད་རྩོམ་པ་ལས། །བདག་གིས་བསོད་ནམས་གང་ཐོབ་པ། །དེ་ཡི་མཐུ་སྟོབས་ཉིད་ཀྱིས་ནི། །འཇིག་རྟེན་མགོན་པོའི་བསྟན་པ་ལ། ། โอคาเหตฺวา [Pg.328] วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา; สพฺเพปิ เทหิโน โหนฺตุ, วิมุตฺติรสภาคิโน. རྣམ་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི། །སྒྲུབ་པ་ལ་ནི་ལེགས་ཞུགས་ནས། །ལུས་ཅན་མཐའ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་། །ཐར་པའི་རོ་ལ་སྤྱོད་པར་ཤོག ། จิรํ ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ; ตสฺมึ สคารวา นิจฺจํ, โหนฺตุ สพฺเพปิ ปาณิโน. རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་བསྟན་པ་འདི། །འཇིག་རྟེན་དག་ཏུ་ཡུན་རིང་གནས། །སྲོག་ཆགས་ཐམས་ཅད་དེ་ཉིད་ལ། །རྟག་ཏུ་གུས་པ་དང་ལྡན་ཤོག ། สมฺมา วสฺสตุ กาเลน, เทโวปิ ชคตีปติ; สทฺธมฺมนิรโต โลกํ, ธมฺเมเนว ปสาสตูติ. ཆར་པ་དུས་སུ་ལེགས་འབབ་ཅིང་། །ས་གཞིའི་བདག་པོའང་དམ་ཆོས་ལ། །མངོན་པར་དགའ་བས་འཇིག་རྟེན་འདི། །ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སྐྱོང་བར་ཤོག ། อิติ พทรติตฺถวิหารวาสินา อาจริยธมฺมปาเลน དེ་ལྟར་རྒྱ་ཤུག་གི་གྲུ་ཁའི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་གནས་པའི་སློབ་དཔོན་ཆོས་སྐྱོང་གིས། กตา མཛད་པའི། จริยาปิฏกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. སྤྱོད་པའི་སྡེ་སྣོད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |